لغتنامه دهخدا

مشخصات کتاب

سطح توصیف :پرونده
عنوان:ادبیات ـ لغت‌نامه دهخدا[سند]
منشا:سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور
تاریخ /دوره ایجاد:۱۳۴۱ ـ ۱۳۴۲.
مشخصات ظاهری:۱۶۰ برگ.
دامنه و محتوا:مکاتبات سازمان برنامه و بودجه درمورد کمک به سازمان لغت‌نامه دهخدا ، تامین اعتبار بابت تدوین و چاپ و انتشار شش مجله از لغت‌نامه دهخدا ، صورت حق تالیف مولفان.
توصیفگر:دانشگاه تهران
سازمان برنامه و بودجه
توصیفگر:اجتماع
ادبیات
قرارداد ها
حق‌التالیف
طرح‌های توسعه
اعتبارات
شماره دستیابی: ۲۲۰/۱۷۶۹۰

حرف ت

ت.

(حرف) چهارمین حرف الفبای پارسی و سومین حرف الفبای تازی و حرف بیست و دوم از ابجد است و از حروف مسروری(1) و از حروف هوائی است(2) و از حروف شمسیه و ناریه و هم از حروف مرفوع و مصمته و نیز از حروف مهموسهء نطعیه است، و آنرا تای قرشت و تای مثناة فوقانی گویند. و در حساب جُمَّل آنرا چهارصد دارند.
اقسام «ت» در فارسی: «ت» ضمیر - برای خطاب آید و آن سه قسم است: یکی آنکه در آخر نامها درآید و مضاف الیه گردد و معنی تو دهد، در این حالت حرف پیش از «ت» مفتوح میشود :(3)
یار بادت توفیق، روزبهی با تو رفیق
دولتت باد حریق(4)، دشمنت غیشه و نال.
رودکی.
گر کوکب ترکشت ریخته شد
من دیده به ترکشت برنشانم.عماره.
بیا گر به باده دلت کرده رای
از این در بدین باغ خرم درآی.فردوسی.
بسختی نبودیم فریادرس
نهان باش و منمای رویت به کس.فردوسی.
بیزدان سپردم چو او باز خواست
ندانم زبان و دهانت چراست.فردوسی.
نمایم بتو گرز آوردگاه
سرت را دهم آگهی از کلاه.فردوسی.
همه مهتران خواندند آفرین
که بی تاج و تختت مبادا زمین.فردوسی.
برنج اندر آری تنت را رواست.فردوسی.
ز مغزت خورش سازد این اژدها
جهان از خدائیت گردد رها.فردوسی.
چنان در قید مهرت پای بندم
که گوئی آهوی سر در کمندم.سعدی.
ای زلف تو هر خمی کمندی
چشمت بکرشمه چشم بندی.سعدی.
میروی با دل تو همراهست
می نشینی ز جانت آگاهست.اوحدی.
ضمیر متصل مفرد مخاطب «ت» در حال اتصال (اضافه) بکلمات مختوم به الف و واو، یایی پس از واو یا الف آرند چون خدایت، گیسویت ولی گاه آن «یا» حذف شود: به موت قسم! مخصوصاً در شعر :
چرات ریش دراز آمده ست و بالا پست
محال باشد بالاچنان و ریش چنین.
منجیک ترمذی.
چنین گفت گشتاسب کای پرخرد
که جان از هنرهات رامش برد.
فردوسی.
کجات آنچنان برز و بالای تاج
کجات آنهمه یاره و تخت عاج.فردوسی.
کجات آن بزرگی و آن دستگاه
کجات آن همه تخت و فر و کلاه.فردوسی.
جنابت بر همه آفاق منصور
سپاهت قاهر و اعدات مقهور.نظامی.
ای که اندر چشمهء شور است جات
تو چه دانی شط جیحون و فرات.مولوی.
وقت آن آمد که خوش باشد کنار سرو و جوی
گر سر صحرات باشد سروبالائی بجوی.
سعدی.
ترا که گفت که سعدی نه مرد عشق تو باشد
گر از وفات بگردم درست شد که نه مردم.
سعدی.
گیسوت عنبرینه و گردن تمام عود
معشوق خوبروی چه محتاج زیور است.
سعدی.
دعات گفتم و دشنام اگر دهی سهل است
که با شکردهنان خوش بود سؤال و جواب.
سعدی.
گر کنم در سر وفات سری
سهل باشد زیان مختصری.سعدی.
دوست دارم که خاک پات شوم
تا مگر بر سرت کنم گذری.سعدی.
اگر دعات ارادت بود و گر دشنام
بگو از آن لب شیرین که شهد میباری.
سعدی.
و در اتصال بکلمات مختوم به های غیر ملفوظ (مختفی) گاهی «ت» بصورت «ات» استعمال شود :
طوطی شکر شکستن دیگر روا ندارد
گر پسته ات ببیند وقتی که در کلامی.
سعدی.
و گاهی هم «ت» بدون همزه آید :
همسایهء نیک است تن تیره ت را جان
همسایه ز همسایه گَرد قیمت و مقدار.
ناصرخسرو.
دیوانه وار راست کند ناگه
خنجر بسوی سینه ت و زی حنجر.
ناصرخسرو.
یکسال برگذشت زی تو نیافت بار
خویش توآن یتیم نه همسایه ت آن فقیر.
ناصرخسرو.
قسم دوم در آخر نامها و ضمایر و افعال درآید و ضمیر مفعولی و اضافی و مسندالیه باشد و حرف ماقبل «ت» مفتوح است ولی گاهی در شعر ساکن شود :
همه دیانت و دین جوی و نیک رائی کن
که سوی خلد برین باشدت گذرنامه.شهید.
هر روز بر آسمانت بادا مروا.رودکی.
به دو سه بوسه رها کن این دل از گرم و خباک
تا بمنت [ بمن ترا ] احسان باشد احسن الله جزاک.
رودکی.
آتش هجرانت را هیزم منم
و آتش دیگرت را هیزم پده.
رودکی (صحاح الفرس و حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).
آن کجا سرت بر کشید به چرخ
باز ناگه فروبردت به خرد.خسروانی.
سزد که دوزخ کاریز آب دیده کنی
که ریز ریز بخواهدت ریختن کاریز.
کسائی.
تا پدید آمدت امسال خط غالیه بوی
غالیه چیره شد و زاهری و عنبر خوار.
عماره.
چندیت مدح گفتم و چندی عذاب دید
گر زآنکه نیست سیمت جفتی شمم فرست.
منجیک.
بود کاخترت یارمندی کند
همه دشمنت دل نژندی کند.فردوسی.
کنون سوسنت دردمندی گرفت
گلت ریخت لاله نژندی گرفت.فردوسی.
گمانت که رازت ندانم همی
ز چهرت چو نامه بخوانم همی.فردوسی.
مگر میزبانت دلارای نیست
بدیدار ما امشبت رای نیست.فردوسی.
به مادر همه کرده ات بازگوی
مگر او ازین کینه پیچدت روی.فردوسی.
ازو شادمانی و زو مردمی است
ازویت فزونی و زویت کمی است.
فردوسی.
به گیتی ندارم پناه تو کس
همه دشمنندت منم دوست بس.فردوسی.
همی خویشتن بس بزرگ آیدت
وزین نامداران سترگ آیدت.فردوسی.
بگفتند کای پهلو نامدار
نشاید ازین جات کردن گذار.فردوسی.
که او دادت این خسروانی درخت
که هر روز نوبشکفاندت بخت.فردوسی.
چو او شهریاری بگشتاسب داد
نیامدت از آن پس خود از شاه یاد.
فردوسی.
برستم چنین گفت کای سرفراز
چه بودت که ایدر بماندی دراز.فردوسی.
به اولاد گفت آنچه پرسیدمت
همه بر ره راستی دیدمت.فردوسی.
براهی دگر گر شوی کینه ساز
همه شهر توران برندت نماز.فردوسی.
بدو گفت سهراب کای مرد پیر
اگر نیست پند منت جایگیر...فردوسی.
ز یزدان شناس آنچه آمدت پیش
براندیش از آن زشت کردار خویش.
فردوسی.
ترا دانش و دین رهاند درست
ره رستگاری ببایدت جست.فردوسی.
خرد برتر از هر چه ایزدت داد.فردوسی.
که فردات آنگونه سازم خورش
کزو باشدت سر بسر پرورش.فردوسی.
که نوشه بزی تا بود روزگار
همیشه خرد بادت آموزگار.فردوسی.
سخنها که بشنیدم از دخترت
چنان دان که او تازه کرد افسرت.فردوسی.
ایا آنکه تو آفتابی همی
چه بودت که بر من نتابی همی.فردوسی.
چو نیکی نمایدت کیهان خدای
تو با هر کسی نیز نیکی نمای.فردوسی.
بپرهیز از این مرد ناسودمند
که خیزدت ازو درد و رنج و گزند.فردوسی.
شبان زاده ای را چنان در کنار
بگیری و از کس نیایدت عار.
فردوسی (شاهنامه ج 2 ص 594)
دل بازده بخوشی ورنه ز درگه شه
فردات خیلتاشی ترک آورم تتاری.
منوچهری.
چونت زینسان سخن به بی ادبی است
زخم چنبه سزدت بر پهلو.
(از لغت نامهء اسدی).
اوت کِشت و اوت هم خواهد درودن بیگمان
هر که کارد بدرود پس چون کنی چندین مرا؟(5)
ناصرخسرو.
از صبر نردبانت بباید کرد
گر زیر خویش خواهی جوزا را.
ناصرخسرو.
فردات نیامد و دی کجا شد
زین هر سه جز امروز نیست پیدا.
ناصرخسرو.
حجت تراست رهبر زی اوپوی
تا علم دینت نیک شود والا.ناصرخسرو.
ز اول چنانت بود گمانی که در جهان
کاریت جزکه خور نه قلیل است و نه کثیر.
ناصرخسرو.
عمر تو نبینی که یکی راه دراز است
دنیات بر این سر برد عقبات بر آن سر.
ناصرخسرو.
پندیت داد حُجّت و کردت اشارتی
ای پور بس مبارک پند پدر پذیر.
ناصرخسرو (دیوان چ تقوی ص 158)
چه گوئی بمحشر اگر پرسدت
از آن عهد محکم شبر یا شبیر.ناصرخسرو.
و آنچت گوید بپذیر و مباش
عاشق بر بیهده گفتار خویش.ناصرخسرو.
بویات نفس باید چون عنبر
شایدت اگر جسد نبود بویا.ناصرخسرو.
تن تو زرق و دغا داند بسیار بکوش
تا بیکسو نکشد از ره دین زرق و دغاش.
ناصرخسرو.
آن ده و آن گوی ما را کت پسند آید بدل
گر بباید زانت خورد و گر بباید زان شنید.
ناصرخسرو.
تا به پیشت یکی اگر فاسق
بیش بهتر رودت فسق و فجور.ناصرخسرو.
دیوت از راه ببرده ست بفرمای هلا
تات زیر شجر گوز بسوزند سپند.
ناصرخسرو.
چونت بخواهند باز عاریتی جان
از دلت آنگه دهی بمعصیت اقرار.
ناصرخسرو.
گر نباشی ز اهل ستر بزهد
خواند باید بسیت [ بسی ترا ] ویل و ثبور.
ناصرخسرو.
وعده کرده ست بدان شهر غریبیت بسی
جامه و نعمت کان خلق ندیده ست بخواب.
ناصرخسرو.
اگر ز صحبت پیوست مات [ ما ترا ] نهی کنند
من السلام فقل یا منای من ینهاک؟سوزنی.
بادت بجهانیان زبر دستی
کز رنج مجیر زیردستانی.سوزنی.
آنجا که بزرگ بایدت بود
فرزندی من نداردت سود.نظامی.
ای که هرگز فرامشت نکنم
هیچت از بنده یاد می آید؟سعدی (گلستان).
سعدی چو صبر ازوت میسر نمیشود
اولیتر آنکه صبر کنی بر گزند او.سعدی.
برای نعمت دنیا که خاک بر سر آن
بدین نشانه که گفتم بسیت باید بود
هزار سال تنعم کنی بدان نرسد
که یکزمان بمراد کسیت باید بود.سعدی.
ور چو خورشیدت نبینم کاشکی همچون هلال
اندکی پیدا و دیگر در نقابت دیدمی.سعدی.
پیران سخن بتجربه گفتند، گفتمت...حافظ.
علم بال است مرغ جانت را
بر سپهر او برد روانت را.
اوحدی (جام جم ص33).
و گرت خنده نیاید یکی کنند بیار
و یک دو بیتک از این شعر من بکن بکنند.
ابوالعباس عباسی.
بر لب بام آمد و مه گفت باید مردنت
کآفتاب عمر اینک بر لب بام آمده ست.
سیمی.
قسم سوم، ضمیر «ت» متصل بفعل و اسم و ضمیر است و گاهی بحرف می پیوندد و آن در صورتی است که «ت» جانشین «تو»، «ترا» باشد :
گرت باری گذر باشد نظر بر جانب ما کن
نپندارم که بد باشد جزای خوب کرداران.
سعدی.
گرت مملکت باید آراسته.سعدی (بوستان).
و گاهی هم حرف قبل از «ت» ساکن شود (در همهء صور مذکور) :
مار یغتنج اگرت دی بگزید
نوبت مار افعی است امروز.
شهید (از فرهنگ اسدی نخجوانی).
هرگز تو به هیچ کس نشایی
بر سرت دو شوله خاک و سرگین.شهید.
اندازد ابروانت همه ساله تیر غوش
وآنگاه گویدم که پریشان مشو خموش.
خسروی.
بگور تنگ سپارد ترا دهان فراخ
اگرت مملکت از حد روم تا خزر است.
کسائی.
بازگشای ای نگار چشم به عبرت
تات نکوبد فلک بگونهء کوبین.خجسته.
نشست تو بر تخت شاهنشهی
همت سرکشی باد و هم فرهی.فردوسی.
بدانش کنون چارهء خویش ساز
مبادا کت آید بدشمن نیاز.فردوسی.
تات [ تا ترا ] بی سنگ تر ز کَهْ نکنند.؟
گرت هست با شاه ایران مگوی
نیاید ترا زین سخن رنگ و بوی.فردوسی.
گرت زین بد آید گناه من است
چنین است آئین و راه من است.فردوسی.
هم اکنون برانم سوی سیستان
بفرمانت ای خسرو کین ستان.فردوسی.
یکی تاج دارد پدرت ای پسر
تو داری همه لشکر و بوم و بر.فردوسی.
نه از بیم رفتم نه از گفتگوی
بسوی پسرت آمدم جنگجوی.فردوسی.
ز بی دانشیت آن نیامد پسند
ندانی همی راه سود از گزند.فردوسی.
تات شاعر بمدح در گوید
شاد بادی و قصر تو معمور.
ناصرخسرو.
بیگنهی تات کار پیش نیاید
وآنگه کت تب گلو گرفت گنهکار.
ناصرخسرو.
آن ده و آن گوی ما را کت پسند آید به دل
گر بباید زآنت خورد و گر بباید زآن شنید.
ناصرخسرو.
از پس پیغمبر و حیدر بدین در ره مده
یک رمه بیگانگان را تات نفزاید عطب.
ناصرخسرو (دیوان چ تقوی ص 37)
تو به سگالی که نیز بازنگردی
سوی بلا گرت عافیت دهد این بار.
ناصرخسرو.
گرت هوش است و دل ز پیر پدر
سخنی خوب گوش دار ای پور.
ناصرخسرو.
ببین گرت باید که بینی بظاهر
ازو صورت و سیرت حیدری را.
ناصرخسرو.
میر تو خدایست طاعتش دار
تا سرت برآید بچرخ خضرا.ناصرخسرو.
پیش جان تو سپر کرده ست یزدان تنت را
تو چرا جان را همی داری به پیش تن سپر
خواب و خور کار تن تیره ست تو مر جانت را
چون کنی رنجه چو گاو و خر ز بهر خواب و خور.
ناصرخسرو.
سرت چون قیر بود و قدت چو تیر
با تو اکنون نه تیر ماند و نه قیر.
ناصرخسرو.
چون پست بودت قامت دانش
چون سرو چه سود مر ترا بالا.ناصرخسرو.
روی به شهر آر که این است روی
تا نفریبدت ز غولان خطاب.ناصرخسرو.
تن جفت نهان است و بفرمانت روان است
تأثیر چنین باشد فرمان روان را.
ناصرخسرو.
تات نپرسند همی باش گنگ
تات نخوانند همی باش لنگ.مسعودسعد.
گرت خواهیم کردن حق شناسی
نخواهی کردن آخر ناسپاسی.نظامی.
گرت چشم خدابینی ببخشند
نبینی هیچکس عاجزتر از خویش.
سعدی (گلستان).
اگر هر دمت نفس گوید بده
بخواری بگرداندت ده به ده.سعدی.
اسیر بند بلا را چه جای سرزنش است
گرت معاونتی دست میدهد دریاب.سعدی.
ورت مال و جاه است و زرع و تجارت...
سعدی (گلستان).
چشمانت میگوید که لا
ابروت میگوید نعم.سعدی.
|| «ت» گاهی در آخر کلمات (اعم از اسم مصدر و غیره) زائد است : بوشت، بوش. کنشت، کنش. کوست، کوس. رامشت، رامش. گوشت، گوش. پاداشت، پاداش. بالشت، بالش. فرامشت، فرامش. دسترست، دسترس. پیشینیان زیادت یک حرف ساکن را مخل به وزن نمیدانستند و این قاعده در صورتی جاری است که دو یا سه ساکن در آخر کلمه جمع شود:
چو گشتاسب را داد لهراسب تخت
فرود آمد از تخت و بربست رخت.فردوسی
که در آخر گشتاسب و لهراسب سه ساکن جمع شده و یک حرف زیاد است و عروضیان در تقطیع این حروف زائد را محسوب نمیدارند. مولوی می گوید :
بعد از آن برخاست و عزم شاه کرد
شاه را زآن شمه ای آگاه کرد.
و منوچهری گوید :
جرعه بر خاک همی ریزم از جام شراب
جرعه بر خاک همی ریزند مردان ادیب.
هر که نبود او بدل متهم
بر اثر دعوت تو کرد نعم.
... دالهای جمع مانند «کردند» و «کنند» را اساتید گاهی در شعر انداخته اند ولی دال ماضی مفرد نیفتاده است.(6)
بنا بر قاعدهء مذکور حرف «ت» آخر کلمات هم در وزن شعر بحساب نمی آید و در تقطیع هم محسوب نمی شود :
ور ببلور اندرون ببینی گویی
گوهر سرخست بکف موسی عمران.
رودکی.
که سرخست دارای دو ساکن میباشد.(7)
ابر چون چشم هند بنت عتبه ست
برق مانند ذوالفقار علی.ابوشکور بلخی.
ترا فضیلت بر خویشتن توانم دید
ولیک فضلت نامردمی است و بی خطری.
ابوالحسن آغاجی.
خوکی ز در درآمد در پوست میش پنهان
بگریخته ز شیران مانده ذلیل و مسکین.
فرخی.
مردم دانا نباشد دوست از یک روز بیش
هر کسی انگشت خود یک ره کند در زولفین.
منوچهری.
که باشد کام و نازش جفت تیمار
چو روز روشن است جفت شب تار.
اسعد گرگانی (ویس و رامین)
چرا بر آهو و نخجیر روزه نیست و نماز
چرا من و تو بدین کارها گرانباریم.
ناصرخسرو.
اگر با سگ نخواهی جست پرخاش
طمع بگسل ز خون و گوشت مردار.
ناصرخسرو.
و گر بخواست وی آید همی گناه از ما
نئیم عاصی بل نیک و خوب کرداریم.
ناصرخسرو.
ای شده از شناخت خود عاجز
کی شناسی خدای را هرگز.سنائی.
ای با تو چنان شدم بیک خاست و نشست
کز من اثری نماند جز باد بدست.انوری.
اگر چه به انصاف با دشمن و دوست
دم مدح رانم سر ذم ندارم.خاقانی.
چون شب آرایشی دگرگون ساخت
کحلی اندوخت قرمزی انداخت.نظامی.
ساعتی زآن سخن پریشان گشت
آبی از چشم ریخت وز آب گذشت.نظامی.
چون مرا دید مهر جان برخاست
کرد بر دست راست جایم راست.نظامی.
باد میرفت و ابر می افشاند
این سمن کاشت و آن بنفشه فشاند.نظامی.
این حرف در وسط کلمه ها (بهنگام الحاق بضمیر هم) مانند آخر کلمات در نظم ساقط میشود و مخل وزن نباشد :
بخواستش از آن اسب دار پدر
نهاد از بر او یکی زین زر.دقیقی.
«ت» در کلمهء «راست» هنگام الحاق به «تر» حذف شود.(8) چون: راست تر، راستر :
بچپ و راست مدو، راست برو بر ره دین
ره دین راستر است ای پسر از تار طراز.
ناصرخسرو (دیوان چ مینوی ص 113).
ترا ز اصل تن خویش راستر ره نیست
مکن گذر که نهاده ست پیش وهم حصار.
ناصرخسرو.
و از هفتصد «ت» حذف شود تخفیف را :
ز بعد او زکریا بماند هفصد سال
بریده گشت بدو نیمه در میان شجر.
ناصرخسرو.
چو عمر خویش بسر برد هفصد و سی سال
سپرد عمر بسر برده را بدست پسر.
ناصرخسرو.
به شیث آمد دوران ملک هفتصد سال
نماند آخر و خورد از کف اجل خنجر.
ناصرخسرو.
ابدالها:
ظاهراً در بعضی لهجه های ماوراءالنهر «ت» به «ج» بدل می شده است :
ای فلک بوج داده بر کف پاج
هیچ نیکی ز تو نداشته باج.سوزنی.
یعنی: ای فلک بوس داده بر کف پات
هیچ نیکی ز تو نداشته باز.
حرف «ت» در فارسی گاهی بدل «د» آید: بخوریت = بخورید: گفت بخوریت که حلال است. (بخاری).
بیاریت = بیارید: گفت طعام بیاریت که وی گرسنهء هفت روزه است. (قابوسنامه).
آتش = آدیش.
کوت = کود.
تکمه = دگمه.
تنبک = دنبک.
خات = خاد.
شوات = شواد.
زرت = زرد.
پوت = پود.
بت = بد.
تیفال = دیوار.
گرت = گرد.
توختن = دوختن.
کتخدای = کدخدای.
یُرت = یُرد.
پتواز = بدواز.
تایه = دایه.
ریتک = ریدک.
لرت = لرد.
چفته = چفده :
یکی چون درخت بهی چفده از بر
یکی گردنی چون سپیدار دارد.ناصرخسرو.
باروت = بارود.
توت = تود :
مباش مادح خویش و مگوی خیره مرا
که من ترنج لطیف و خوشم تو بی مزه تود.
ناصرخسرو.
تیرک = دیرک.
توشک = تشک، دشک.
شنبلیت = شنبلید.
بگوئیت = بگوئید: بگوئیت تا بیاید. (قابوسنامه).
تگل = دگل.
سخته = سغده.
قاووت = قاوود.
تلاق = دلاغ.
و مصادر دال و نونی که به تا و نون بدل شوند:
الفختن = الفغدن.
آمیختن = آمیغدن.
در زبان کودکان بدل کاف یا گاف آید: می تنم = می کنم.
میدم = میتم.
گاهی بدل «ژ» آید:
ارتنگ = ارژنگ.
گاهی بدل «س» مهمله آید:
قربوت = قربوس (کوههء زین).
تفتیدن = تفسیدن.
تفتیده = تفسیده.
تیز = سیز (مقابل کند).
در عربی (تعریب) «ت» بدل «د» آید چون:
تفتر = دفتر.
مرتک = مردک.
اجتماع = اجدماع.
بافت = بافد(9)
بت = بد(10)
باتنگان = بادنجان.
شبت = شود.
و گاهی به «ث» بدل شود:
توت = توث.
شبت = شبث.
حفت = حفث.
ترید = ثرید.
حتیره = حثیره.
بقت = بقث.
مبعوت = مبعوث.(11)
و در تعریب بثاء مثلثه و بطاء مهمله بدل شود چون:
طهمورث تهمورت بدو تای فوقانی(12)
گاهی بدل به «ج» شود چون:
حفت = حفج.
غارت = غارج.
ولت = ولج.
گاهی بدل «ش» آید چون:
تستر = ششتر.
توق = شوق.
در تعریب گاهی به «ط» بدل شود چون: کرته = قرطه :
تن همان خاک گران و سیهست ارچند
شاره وابفت کنی قرطه و شلوارش.
ناصرخسرو (دیوان چ تقوی ص210)
تنگه = طنجه.
تبرستان = طبرستان
گاهی بدل «ق» آید:
تملول = قملول.
گاهی بدل «ک» آید:
حاتم = حاکم.
تله = کله.
چاشت = چاشک.
گاهی هم بجای «و» آید:
تیقور = ویقور.
تجاه = وجاه.
تقوی = وِقوی.
تخمه = وخمه.
گاهی به «ه» بدل شود چون:
بارتنگ = بارهنگ.
گاه بدل «ی» آید چون:
خداة = خدای.
|| «ت» در عربی هشت قسم آید: تاء تانیث که در آخر اسماء واقع شود و در حالت وقف «ها» گردد چون: ضاربه و مضروبه و فاسقه و مستوره. تاء مصدر چون: «ضاربیة» و «مضروبیة» و «رحمة» و «قناعة» و «غفلة» و تاء وحدت چون: «تمرة» بمعنی خرمای واحد و «حمامة» بمعنی کبوتر یا قمری واحد. و تاء زائده چون: تاء تمرتین و تاء مبالغه چون: تاء «علامة» و «فهامة» و تاء عوض چون: «عدة» که در اصل «وعد» بود و تاء نقل که برای نقل کلمه از معنی وصفی بسوی معنی اسمی آید چون: تاء «کافیة» و «خلیفة» زیرا این دو لفظ در اصل بدون تاء بودند و معنی وصفی میداشتند حال آنکه از آنها معنی وصفی منقول گشته اسم شدند و تاء را بجهت دلالت بر همین معنی آورند. و تاء قسم، و این جز بر لفظ «الله» در نیاید چون: «تالله» بمعنی قسم به خدا(13) و حرف جر است و کلمه الله را جر دهد و گاهی نیز بجز الله را جر دهد چون: تربی(14) و «ة» در عربی علامت عجمه است: شمامسة: الحقواالهاء للعجمه او العوض(15) و در همین مورد (برای عجمه): موزج کجوهر معرب موزه است. موازجة جمع و الهاء للعجمة و ان شئت حذفت الها فقلت موازج(16).
|| «ت» ضمیر، که به آخر فعل متکلم وحده و شش صیغهء مخاطب پیوندد: کتبتُ، کتبتَ، کتبتُما، کتبتُم، کتبتِ، کتبتُما، کتبتُن. || علامت تمایز یکی از اسم جنس مانند شجرة یکی شجر. || گاهی به آخر صیغهء منتهی الجموع ملحق گردد و دو معنی را رساند:
1- بر نسبت دلالت کند: مهالبه جمع منسوب مهلّبی. 2- عوض از حرف محذوف: زنادقه جمع زندیق. || به اول فعل مضارع در شمار حروف مضارعت «اتین» افزوده گردد: تکتب، تکتبان، تکتبون، تکتبین، تکتبن. || حروف زائده «سئلتمونیها» است. || حرف زائد در آخر اسماء است: ملکوت. || گاهی جانشین حرف محذوف گردد از اول کلمه چون: عظة و از آخر آن چون شئة(17)
|| «ة» این حرف را تِ گردک. تاء مربوطه(18)گویند و «ة» عربی غالباً در فارسی به «ت» بدل شود: استفادة، استفادت:
نماند از هیچگون دانش که من زان
نکردم استفادت بیش و کمتر.
ناصرخسرو (دیوان چ تقوی ص 185)
شیعة، شیعت:
عیبم همی کنید بدانچم بدوست فخر
فخرم بدانکه شیعت آل عبا شدم.
ناصرخسرو.
«ت» تأنیث عربی را در فارسی غالباً حذف کنند:
دختری دارم لطیف و بس سخی
آرزو می بود او را مؤمنی.مولوی.
بعضی از کلمات عربی که مختوم به «ة - ة» میباشند در فارسی «ة - ة» را به های غیر ملفوظ بدل کنند مانند: قلعة، قلعه. اشارة، اشاره. زیادة، زیاده. ادارة، اداره. || «ة» مصادر عربی باب مفاعله در فارسی حذف شود: محاباة، محابا. مداراة، مدارا، معاداة، معادا، مساواة، مساوا، مواساة، مواسا:
آزار مگیر از کس برخیره و مآزار
کس را مگر از روی مکافات و مساوا
گر تو بمدارا کنی آهنگ بیابی
بهتر بسی از ملکت دارا بمدارا
از بیشی و کمی جهان تنگ مکن دل
با دهر مدارا کن و با خلق مواسا.
ناصرخسرو.
خورشید چون بمعدن عدل آمد
تا فصل ز مهریر معادا شد.ناصرخسرو.
کز قعر چاه تابکران رایش
ایدون بچرخ بر بمدارا شد.ناصرخسرو.
پشه ای نمرود را با نیم پر
میشکافد بیمحابا مغز سر.مولوی.
|| حرف «ت» در دو شعر زیر از کلمهء فلات حذف شده است:
یارب چه شد این خلق که با آل پیمبر
چون کژدم و مارند و چو گرگان فلااند.
ناصرخسرو.
آهو و نخجیر و گوزن و تذرو
هر چه مر او را ز گیاهان چراست
گوشت همیسازند از بهر تو
از خس و خار و پله کاندر فلاست.
ناصرخسرو.
این حرف با «ج» در یک کلمهء عربی جمع نشود و اگر کلمه ای یافته شود که «ت» و «ج» هر دو داشته باشد آن کلمه معرب است مانند: تاجن.
(1) - برهان قاطع.
(2) - برهان قاطع در «هفت حرف هوائی».
(3) - در لهجهء مرکزی و بعض لهجه های دیگر ماقبل «ت» مکسور تلفظ شود.
(4) - ن ل: دولتت باد حریف.
(5) - ن ل: کند.
(6) - نقل از شعر فارسی معین.
(7) - نقل از شعر فارسی معین.
(8) - قاعدهء حذف و ادغام: هرگاه دو حرف همجنس یا دو حرف قریب المخرج در کلمه ای بدنبال یکدیگر قرار گیرند می توان یکی را حذف کرد چون: «راست تر» که پس از حذف «راستر» خواهد شد و اگر در چنین موارد یک حرف را حذف کنند و دیگری را مشدّد سازند، این عمل را ادغام گویند چون «بدتر» که حذف آن «بتر» و ادغامش «بتر» [ بَ ت تَ ر ] خواهد بود.
(9) - شهری در کرمان. (از منتهی الارب).
(10) - منتهی الارب ذیل «بد».
(11) - منتهی الارب ذیل «ب ع ت».
(12) - غیاث.
(13) - آنندراج چ لکهنو ج 1 ص418.
(14) - المنجد.
(15) - تاج العروس.
(16) - منتهی الارب.
(17) - المنجد.
(18) - Tabouche

تآتر.

[تِ آ] (فرانسوی، اِ) تئاتر مأخوذ از فرانسه و متداول در زبان فارسی. تماشاخانه. نمایش خانه. بازیگرخانه. صحنه یا جایی که بازیگران برای نشان دادن داستان یا واقعه ای ظاهر شوند و آنرا مجسم سازند. فرهنگستان ایران(1) بجای این کلمه «تماشاخانه» را پذیرفته است. رجوع به تماشاخانه شود.
(1) - واژه های نو فرهنگستان ایران تا پایان سال 1319 شمارهء 7 ص26.

تآخی.

[تَ] (ع مص) برادری کردن دو گروه باهم. (منتهی الارب).

تآزف.

[تَ زُ] (ع مص) نزدیک شدن قوم بعضی مر بعض دیگر را. || گام نزدیک نهادن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

تآسی.

[تَ] (ع مص) غمخواری کردن یکدیگر را. تعزیت کردن بعضی بعض دیگر را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تآشیر.

[تَ] (ع اِ) جِ تأشیر. چیزی که بدان ملخ میگزد. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به تأشیر شود.

تآصر.

[تَ صُ] (ع مص) تجاور. همسایگی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

تآطر.

[تَ طُ] (ع مص)(1) تَاَطُّر خم گردیدن و کج شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || خود را در بند داشتن. || خانه نشین شدن زن و ناکدخدا ماندن زن در خانهء پدر و مادر خود تا مدتی. (منتهی الارب). رجوع به تَأَطُّر شود.
(1) - در اقرب الموارد و قطر المحیط فعل «اطر» بباب تفاعل نیامده است.

تآف.

[تَ] (اِخ)(1) سیاستمدار اتریشی که بسال 1833 م. در وین متولد شد و بسال 1895 درگذشت.
(1) - Taaffe (Edouard Comte).

تآکل.

[تَ کُ] (ع مص) با هم خوردن. || کشتن دلیران بعضی مر بعض را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تآکید.

[تَ] (ع اِ) دوالهایی که بدان قرپوس زین را با دو پهلوی آن بندند. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). «اکائد» و «تآکید» جمع «اِکاد» است و این جمع آن نادر است. (از اقرب الموارد).

تآلیف.

[تَ] (ع اِ) جمع تألیف است. (فرهنگ نظام). رجوع به تألیف شود.

تآمر.

[ت مُ] (ع مص) مشاورت. (از اقرب الموارد) (تاج العروس). مؤامره.

تآمیر.

[تَ] (ع اِ) جِ تأمور. (اقرب الموارد). رجوع به تامور و تأمور شود. || جِ تؤمور. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به تؤمور شود.

تآود.

[وُ] (ع مص) دشوار بودن کار بر کسی، سنگین بودن کار بر او. (اقرب الموارد). تاوده الامر؛ به رنج آورد او را کار و گرانبار کرد. || کج و خمیده گردیدن. (ناظم الاطباء).

تآوی.

[تَ] (ع مص) فراهم آمدن پرندگان از هر جا. (منتهی الارب).

تآیی.

[تَ] (ع مص) مصدر باب تفاعل از «ای ی» توقف کردن. درنگ کردن. (از منتهی الارب) .

تا.

(اِ) پهلوی، tak عدد. شماره : عاصم هفت تا تیر داشت و به هرتائی مردی را بکشت. (کشف الاسرار ج1 ص548 از فرهنگ فارسی معین).
گاهی در شماره کردن بعدد، «تا» الحاق کنند: دوتا، ده تا، هزارتا، صدهزارتا، هزارهزارتا. و این «تا» چیزی بر معنی عدد نمی افزاید :
رفیقان او با زر و ناز و نعمت
پس او آرزومند یک تا زغاره.
ابوشکور (از فرهنگ رشیدی).
اندر شکمش هست یکی جان و سه تا دل
وین هر سه دل او را ز سه پاره ستخوانست.
منوچهری.
جامه های رومی و دیگراجناس هزارتا. (تاریخ بیهقی).
هر روز بیست تا نان بر طبقی نهاده بر روی آب فرود آمدی. (قابوسنامه). و من جهد کردمی تا دو سه تا از آن نان بر گرفتمی. (قابوسنامه). بعض پریان را با خود ببرد تای ده را بفرستاد تا خبری از لشکرشه ملک بیاورند. (اسکندرنامهء خطی نسخهء سعید نفیسی).
خبر بشاه اسکندر آمد که یکی از ایشان آمده است و تای ده دیگری با وی آمده اند به پیغام پیش شاه. (اسکندرنامهء خطی نسخهء سعید نفیسی) و پریان را تای صد با رسول بفرستاد. (اسکندرنامهء خطی نسخهء سعید نفیسی). اسکندر گفت چه کردی؟ گفت ده تا استر کره آوردم. (اسکندرنامهء خطی نسخهء سعید نفیسی).
ز بی تمیزی این هر دوتا چو بندیشم
چو بی زبانان هرگز بکس نگویم راز.
مسعودسعد.
از غایت جود و کرم و بر و مروت
ناخواسته بخشی به همه خلق همه چیز
آن بخت ندارند که ناخواسته یابند
چیز این دو سه تا شاعر بی مغز چو گشنیز.
سوزنی.
تنگ دهان تو خاتمی است چنانک
کز دو عقیق یمن نگین دارد
بند گشا آن نگین و زیر نگین
سی و دو تا لؤلؤ ثمین دارد.سوزنی.
هر روز از برای سگ نفس بوسعید
یک کاسه شوربا و دو تا نانت آرزوست.
سعدی.
چهل تا مرد گردان دلاور
کشیده چون زنان در روی چادر.ولی.
و گاه بجای یک تا، تایی (با یای نکره و وحدت) آورند :
دُر چنین جوی ورنه پیش دکان
تو و خر مهره ای وتایی نان.سنائی.
کفش او از پای برون کن و تایی بیست بر سرش زن. (چهارمقاله).
و مأمون بتایی نان حکم نتوانستی کردن توقیع فضل کردی و مهر او نهادی. (کتاب النقض ص417).
ای شکم خیره بتایی(1) بساز
تا نکنی پشت بخدمت دوتا.(گلستان).
|| تخته و یک ورق و طاق و طاقه که در جامه ها مستعمل است از همین تای فارسی متخذ است : عبدالله بفرمود تا در نخست سرای عمارت در صفه شادروانی نصب کنند و چند تا محفوری. (تاریخ بیهقی). نثار ما که از قدیم با زر و سیم رفته است از آن آمل و طبرستان درمی صدهزار بوده است و فراخور این تایی چند محفوری و قالی. (تاریخ بیهقی). مردی او را [ عمروبن لیث را ] تای دیبای زربفت آورد بیست من بسنگ... فرمود تا آن دیبا بیاورند گفت اگر یک غلام را دهم دیگران از این بی نصیب مانند و این یکی بیش نیست. پس بفرمود تا... پاره کردند هر یکی را پاره ای بداد. (تاریخ سیستان).
شه از مستی شتاب آورد بر شیر
به یکتا پیرهن بی درع و شمشیر.نظامی.
و هر پیاده را سه تا جامه و گلیمی معلم. (تاریخ طبرستان).
تابدیوان ملایک در حساب
زر بدینار آید و جامه بتا.
نزاری (از انجمن آرای ناصری).
برکشد [ قلم ممدوح ] تار طراز عنبرین از کام خویش
چون برآرد عنکبوت از دام خود تار طراز
قیمت یک تا طرازش از طراز افزون بود
در جهان هرگز شنیدستی طرازی زین طراز.
منوچهری.
|| «تا» تنها بود(2) و در «یکتا» بمعنی یگانه، وحید، فرید است :
که یاقوت یکتای اسکندری
چو همتای دُر شد بهم گوهری.نظامی.
خرقه پوشان صوامع را دوتائی چاک شد
چون من اندر کوی وحدت لاف یکتایی زدم.
سعدی.
|| «تا» بمعنی نظیر، عدیل، لنگه، ترکی نیست برای این که در همتا می آید :
پریزاده را کرد همتای خویش.نظامی.
|| در تداول عوام، مثل و مانند را افاده کند :
من تای شما نیستم که رفقا را فراموش کنم.
تای او یعنی شبیه او، عدیل او، مشاکل او، مشارک او. و قدما بصورت همتا استعمال کرده اند :
چون خواجه نظام نیست بزم آرایی
بی صوت خوشش مباد خالی جایی
هر ساز که هست تای آن بتوان یافت
طنبور ویست آنکه ندارد تایی.کاتبی.
از لئیمان به طبع بی تایی
وز خسیسان به فعل بی جفتی.
منظرت به ز مخبر است پدید
که به تن زَفتی و بدل زُفتی.
علی قرط اندکانی.
کار دنیا را همی همتای کار آن جهان
پیش تو اینجا چنین یکتای بی همتا کند.
ناصرخسرو.
ضرورتست بلا دیدن و جفا بردن
زده ست آنکه ندارد بحسن همتایی.
سعدی (بدایع).
نموده در آئینه همتای خویش.
سعدی (بوستان).
و گر خورشید در مجلس نشیند
نپندارم که همتای تو باشد.سعدی (بدایع).
یکی همتای من جستی زهی بدعهد سنگین دل
مکن کاندر وفاداری نخواهی یافت مانندم.
سعدی.
دیگری نیست که مهر تو در او شاید بست
هم در آئینه توان دید مگر همتایت.سعدی.
که همتای او در کرم مرد نیست
چواسبش بجولان و ناورد نیست.
سعدی (بوستان).
-تا بتا؛ جفت بی شباهت، بمعنی لنگه به لنگه.
|| تار. مو. رشتهء ریسمان : بایمان مغلظ سوگند یاد کرد که تای موی تو بلکه تاری از جامهء تو به همه خراج عراق نفروشم. (ترجمهء تاریخ یمینی).
این بیابان در بیابانهای او
همچو اندر بحر پُر، یک تای مو.مولوی.
و دو تاء موی پیغامبر علیه السلام داشت (کذا) (تذکرة الاولیاء چ لیدن ج 2 ص304). و در صفحهء 305 همان کتاب آرد: وصیت کرد که آن دو تاره موی پیغامبر (ص) را که بازگرفته بودم در دهان من نهید.
یکی تا موی اندام تو بر من
گرامی تر ز هر دو چشم روشن.
اسعد گرگانی (ویس و رامین.)
و اگر یک تا موی بر سر پادشاه کژ گردد العیاذبالله خون دویست هزار مرد در این ولایت دو جو نیرزد. (اسکندرنامه خطی نسخهء سعید نفیسی).
نماند از جان من جز رشته تایی
مکش کین رشته سر دارد بجایی.نظامی.
مغنی ملولم دوتایی بزن
بیکتایی او که تایی بزن.حافظ.
|| تار. سیم (در آلات موسیقی) :
عنبر اشهب روید اگر از گیسوی او
تای یک موی ببخشند به قاع صفصف.
سوزنی.
وآن هشت تا بربط نگر جانرا بهشت هشت در
هر تا از او طوبی نگر صد میوه هر تا ریخته.
خاقانی.
هست عیان تا چه سواری کند
طفل بیک چوب و دو تا ریسمان.خاقانی.
ساقیا ما را بیک ساغر یکی کن زانکه یار
گرد جفتان کم تند او، تا زند بر تا زند.
فضل بن یحیی هروی.
درین دکان نیابی رشته تایی
که نبود سوزنیش اندر قفایی.؟
|| لا، شکن، تو، چین، خم، چون هفت تا و تافتن رسن، تا کردن جامه و جز آن بدو یا چند لا کردن آن بانظم و سامان: تاشدن. تا کردن معنی دولاشدن، دولا کردن دهد :
مؤید ای فلکت سایه وار پرورده
بزیر سایهء دیوار تا برآورده.سوزنی.
ز آرزوی لقای تو مردم چشمم
همی بدرّد بر خویش هفت تا پرده.
؟ (از شرفنامهء منیری).
-تا بر تا؛ لایه بر لایه :
نار ماند به یکی سفرگکی دیبا
آستر دیبهء زرد ابرهء آن حمرا
سفره پر مرجان تو بر تو، تا بر تا
دل هر مرجان چون لؤلؤک لالا.منوچهری.
-دوتا؛ خمیده :
بزد چنگ واژونه دیو سیاه
دوتا اندرآورد بالای شاه
فکند آن تن شاهزاده بخاک
بچنگال کردش کمرگاه چاک.فردوسی.
و هفت پاره پردهء دماغ او آفرید و هفت از آن یک تا و سی و یک از آن دوتا و این پیه ها را بدماغ پیوسته گردانید. (قصص الانبیاء ص11).
یکتا نشود حکمت مر طبع شما را
تا بر طمع مال، شما پشت دوتائید.
ناصرخسرو.
ای پسر چون به جهان بر دل یکتا شودت
بنگر در پدر خویش و ببین پشت دوتاش.
ناصرخسرو.
فرو گفت پیغامهای درشت
کزو سروبن را دوتا گشت پشت.نظامی.
دوتا شد سهی سرو آراسته
که شد طوبی از سایه برخاسته.نظامی.
بسی هیربد را دوتا کرد پشت.نظامی.
چو دیدش بخدمت دوتا گشت و راست
دگر روی بر خاک مالید و خاست.
(بوستان).
پیراهن خلاف بدست مراجعت
یکتا کنیم و پشت عبادت دوتا کنیم.سعدی.
اقرار می کند دو جهان بر یگانگیش
یکتا و پشت عالمیان بردرش دوتا.
سعدی.
بود دایم چون زبان خامه حرف ما یکی
گرچه پیش چشم صورت بین دوتا بودیم ما.
صائب.
- || دوتا، گاهی بمعنی جدا و بیگانه است :
علم است کار جان و عمل کار تن ز دین
از علم و از عمل چو تن و جان تو دوتاست.
ناصرخسرو.
بیار ای لعبت ساقی بگو ای کودک مطرب
که صوفی در سماع آمد دوتایی کرد و یکتایی.
سعدی.
وز سر صوفی سالوس، دوتایی برگشت
کاندرین ره ادب آن است که یکتا آیند.
سعدی.
-تا کردن؛ در تداول عوام بمعنی رفتار است. رجوع به تا کردن شود.
|| (صیغهء تحذیر) گاهی پس از زینهار و الا و نگر و هان آید و گاهی هم بدون این کلمات بکار رود و در هر دو صورت بمعنی زینهار است :
ز بهر درم تا نباشی بدرد
بی آزار بهتر دل رادمرد.فردوسی.
به ساسانیان تا مدارید امید
مجویید یاقوت از سرخ بید.فردوسی.
به بخشندگی یاز و دین و خرد
دروغ ایچ تا بر تو برنگذرد.فردوسی.
نگر تا نداری ببازی جهان
نه برگردی از نیک پی همرهان.فردوسی.
و زینهار تا بدی نکنید و از بدان دور باشید که بدکننده را زندگانی کوتاه باشد. (تاریخ بیهقی).
تا بتغافل ز کار خویش نیفتی
فردا ناگه به رنج نامتبدل.ناصرخسرو.
تا به عصیر و به سبزه شاد نباشی
خوردن و رفتن به سبزه کار حمار است.
ناصرخسرو.
زنهار تا چنان نکنی کان سفیه گفت
چون قیر به سیاه گلیمی که گشت بور.
ناصرخسرو (دیوان چ تقوی ص 198).
دیو است سپاه تو بلی لیکن
تا ظن نبری که تو سلیمانی.ناصرخسرو.
از جملهء رفتگان این راه دراز
باز آمده کیست تا بما گوید راز
پس بر سر این دوراههء آز و نیاز
تا هیچ نمانی که نمی یابی باز.خیام.(3)
هر سبزه که بر کنار جویی رسته است
گویی ز لب فرشته خویی رسته است
پا بر سر سبزه تا بخواری ننهی
کآن سبزه ز خاک ماهرویی رسته ست.
خیام.
جگرت گر ز آتش است کباب
تا ز دلو فلک نجویی آب.سنائی.
تا نباشی حریف بی خردان
که نکوکار بد شود ز بدان.سنائی.
در جهان بهتر از کم آزاری
هیچ کاری تو تا نپنداری.سنائی.
شادباش ای بمعجزات کرم
مریمی از هزار عیسی بیش
زینهار تا در ساختن توشهء آخرت تأخیر جایز نشمری. (کلیله و دمنه). اما زینهار تا این لفظ را بکسی نیاموزی. (کلیله و دمنه).
خندید و بمن گفت که تا عیب نگیری
گفتم که کسی عیب نگیرد به هنربر.
سوزنی.
طیبتی کردم این، معاذالله
تا ز من وحشتی نیفزاید.رشید وطواط.
تا نگویی که شعر مختصر است
مختصر نیست چون تویی معنیش.انوری.
تو یاری از حریفان تا نجویی
کز ایشان خود بجز ماری نیاید.خاقانی.
هان تا سررشتهء خرد گم نکنی
کآنانکه مدبرند سرگردانند.(از سندبادنامه).
کز دوری آن چراغ پر نور
هان تا نشوی چو شمع رنجور.نظامی.
گر فلکت عشوهء آبی دهد
تا نفریبی که سرابی دهد.نظامی.
لیک الله الله ای قوم خلیل
تا نباشد خوردتان فرزند پیل.مولوی.
ز صاحب غرض تا سخن نشنوی
که گر کار بندی پشیمان شوی.سعدی.
از روی دوست تا نکنی رو به آفتاب
کز آفتاب روی بدیوار میکنی.سعدی.
دیدهء سعدی و دل همراه تست
تا نپنداری که تنها می روی.سعدی.
وگر شوخ چشمی و سالوس کرد
الا تا نپنداری افسوس کرد.
سعدی (بوستان).
الا تا بغفلت نخسبی که نوم
حرام است بر چشم سالار قوم.
سعدی (بوستان).
کرا شرع فتوی دهد بر هلاک
الا تا نداری ز کشتنش باک.
سعدی (بوستان).
و گر عنایت و توفیق حق نگیرد دست
بدست سعی تو باد است تا نپیمائی.
سعدی (دیوان چ مصفا ص736).
تا تطاول نپسندی و تکبر نکنی
که خدا را چو تو در ملک بسی جانورند.
سعدی.
گر غنی زر بدامن افشاند
تا نظر در ثواب او نکنی.سعدی (گلستان).
ای که شخص منت حقیر نمود
تا درشتی هنر نپنداری.
سعدی (گلستان چ یوسفی ص 6).
حقیر تا نشماری تو آب چشم فقیر
که قطره قطره باران چو با هم آید جوست.
سعدی.
الا تا نگرید که عرش عظیم
بلرزد همی چون بگرید یتیم.
سعدی (بوستان).
گر خردمندی از اوباش جفایی بیند
تا دل خویش نیازارد و در هم نشود
سنگ بدگوهر اگر کاسهء زرین شکند
قیمت سنگ نیفزاید و زر کم نشود.
سعدی (گلستان).
الا تا نخواهی بلا بر حسود
که آن بخت برگشته خود در بلاست.
سعدی (گلستان).
تا دل ندهی به خوبرویان
کز غصه تلف شوی و رنجه.سعدی.
الا تا ننگری در روی نیکو
که آن جسم است و جانش خوی نیکو.
سعدی.
گر مرا زار بکشتن دهد آن یار عزیز
تا نگویی که در آن دم غم جانم باشد
گویم از بندهء مسکین چه گنه صادرشد
که دل آزرده شد از من، غم آنم باشد.
سعدی (گلستان).
الا تا نشنوی مدح سخنگوی.
سعدی (گلستان).
تا دل بغرور نفس شیطان ندهی
کز شاخ بدی بر نخوری بار بهی.سعدی.
هان تا سپر نیفکنی از حملهء فصیح
کورا جز این مبالغهء مستعار نیست.سعدی.
دردمندان بلا زهر هلاهل دارند
قصد این قوم خطر باشد، هان تا نکنی.
حافظ.
خیال چنبر زلفش فریبت میدهد حافظ
نگر تا حلقهء اقبال ناممکن نجنبانی.حافظ.
حافظا ترک جهان گفتن طریق خوشدلی ست
تانپنداری که احوال جهانداران خوش است.
حافظ.
ای در بن کیسه سیم تو یک سرماخ
هان تانزنی پیش کسان دم گستاخ.
(از صحاح الفرس).
|| گاهی برای تعلیل آورده شود(4) چون لام عربی، و معنی برای اینکه، را میدهد :
در کوی تو ابیشه همی گردم ای نگار
دزدیده تا مگرت ببینم ببام بر.شهید بلخی.
پنداشت همی حاسد کوباز نیاید
باز آمد تا هر شفکی ژاژ نخاید.رودکی.
اگر این می به ابر اندر بچنگال عقابستی
از او تا ناکسان هرگز نخوردندی صوابستی.
رودکی.
باری از این شهر بیرون رویم تا مگر ما بنمیریم. (ترجمهء تفسیر طبری).
مرا ز کهبد تو زشتیست بسیاری
رها مکن سر او تا بود سلامت تو.(5)منجیک.
برگیر کنند(6) و تبر و تیشه و ناوه
تا ناوه کشی خار زنی گرد بیابان.خجسته.
باز گشای ای نگار چشم به عبرت
تات نکوبد فلک بگونهء کوبین.خجسته.
کاشکی سیدی من آن تبمی
تا چو تبخاله گرد آن لبمی.خفاف.
هم از پیش آنکس که با بوی خوش
همیرفت با مشک صد آبکش
همه ره همی آب را برزدند
تو گفتی گلابی به عنبر زدند
که تا ناگهان ناورد گرد باد
فشاند بر آن شاه فرخ نژاد.فردوسی.
ز درگاه خود راز داری بجست
که تا این سخن باز جوید درست.فردوسی.
بدیدی مرا دور شو از برم
که تا من بتنها غم خود خورم.فردوسی.
مرا کرد خواهد همی خواستار
بایران برد تا کند شهریار.فردوسی.
تو بر کردگار روان و خرد
ستایش گزین تا که اندر خورد.فردوسی.
دو صد بنده تا مجمر افروختند
بر او عود و عنبر همی سوختند.فردوسی.
نگه دار تا مردم عیب جوی
نجوید بنزدیک شاه آبروی.فردوسی.
چنین است رسم سرای سپنج
بدان کوش تا دورمانی ز رنج.فردوسی.
خیز تا گل چنیم و لاله چنیم
پیش خسرو بریم و توده کنیم.فرخی.
شنگینه بر مدار تو از چاکر
تا راست ماند او چو ترازو.(7)لبیبی.
این حکایت باز نمودم تا دانسته آید که این دولت درین خاندان بزرگ برقرار خواهد ماند. (تاریخ بیهقی). و نامه را بر تخت بنهاد و امیر بوسه داد و بوسهل زوزنی را اشارت کرد تا بستد. (تاریخ بیهقی). از دور مجمزی پیدا شد... امیر محمد او را بدید... برفت تا پرسد که مجمز بچه سبب آمده است. (تاریخ بیهقی). بنده آنچه داند از هدایت و معونت بکار دارد تا کار بر نظام رود (تاریخ بیهقی). دندان افشار با این فاسقان تا بهشت یابی. (تاریخ بیهقی). ترکمانان را که مستهء خراسان بخورده بودند و سلطان ماضی ایشان را بشمشیر به بلخان کوه انداخته بود استمالت کردند و بخواندند تا زیادت لشکر باشند و ایشان بیامدند قزل و بوقه و کوکباش و دیگر مقدمان. (تاریخ بیهقی). واجب دیدم به آوردن آن... تا خوانندگان را نشاط افزاید. (تاریخ بیهقی). یکروز بباش تا همهء سرایها و خانه ها بتو نمایند. (تاریخ بیهقی). امیرالمؤمنین اعزازها ارزانی داشتی... تا بشتابیم و بمدینة السلام رویم. (تاریخ بیهقی). سلطان گفت بامیرالمؤمنین باید نامه ای نبشت بدین چه رفت... تا مقرر گردد که بی آنکه خونی ریخته آید این کارها قرار گرفت. (تاریخ بیهقی). جهد کرده آید تا بناهای افراشته در دوستی را افراشته تر کرده آید تا از هر دو جانب دوستان شادمانه شوند. (تاریخ بیهقی). ما [ مسعود ]بجانب عراق... مشغول گردیم و وی بغزنین و هندوستان تا سنت پیغمبر ما... بجای آورده باشیم. (تاریخ بیهقی). مقرر است که این تکلفها از آن جهت بکردند تا فرزندان از آن الفت شاد باشند. (تاریخ بیهقی) محمد... حیلت کرد تا این مقدم نزدیک وی رود البته اجابت نکرده بود. (تاریخ بیهقی). این چند نکت از مقامات امیر مسعود... اینجا نبشتم تا شناخته آید. (تاریخ بیهقی). او را [ زوزنی را ]بخواند و خلعت فرماید تا بدین شغل قیام کند. (تاریخ بیهقی). منتظریم جواب این نامه را... تا بتازه گشتن اخبار سلامتی خان... لباس شادی پوشیم. (تاریخ بیهقی). ملوک روزگار... عقود و عهود که کرده باشند بجای آرند... اینهمه آنرا کنند تا که چون... بروند فرزندان ایشان... برجایهای ایشان نشینند. (تاریخ بیهقی). ملوک روزگار... با یکدیگر... عهد کنند... و عقود وعهود که کرده باشند بجای آرند تا خانه ها یکی شود و همهء اسباب بیگانگی برخیزد. (تاریخ بیهقی). آن معانی... باید که بشنود و جوابهای مشبع دهد تا بر آن واقف شده آید. (تاریخ بیهقی). بوسعد... را... مثال داده شد تا آنرا [نامه را]... نزدیک وی برند... تا بر آن واقف شده آید. (تاریخ بیهقی). نامهء توقیعی رفته است تا خواجه فاضل... ببلخ آید. (تاریخ بیهقی). نامهء توقیعی رفته است تا... احمدبن الحسن ببلخ آید... تا تمامی دست محنت از وی کوتاه آید. (تاریخ بیهقی). امیرالمؤمنین را از عزیمت خویش آگاه کردیم و عهد... جمله مملکت پدر را خواستیم... هر چند بر حق بودیم بفرمان وی تا موافق شریعت باشد. (تاریخ بیهقی). مصرح بگفتم که بر اثر سالاری محتشم فرستاده آید بر آنجانب، تا آن دیار را که گرفته بودیم ضبط کند. (تاریخ بیهقی). رایش بهرات قرار گرفت که لشکر به مکران فرستد با سالاری محتشم تا بوالعسکر که به نشابور آمده بود به مکران نشانده آید. (تاریخ بیهقی). و یوسف را بدان بهانه فرستادند... تا یک چندی از درگاه غایب باشد. (تاریخ بیهقی). نگاه باید کرد تا احوال ایشان بر چه جمله رفته است... تا مقرر گردد که ایشان برگزیدگان آفریدگار... بوده اند (تاریخ بیهقی). مرد بداند که این دو دشمن... از ایشان صعب تر و قوی تر نتواند بود تا همیشه از ایشان بر حذر می باشد. (تاریخ بیهقی). مرد... با این ناصحان مشاورت می کند تا روی صواب آنرا بنماید. (تاریخ بیهقی). او را بنزدیک ما باید فرستاد تا ویرا بقلعت غزنین نشانده اید. (تاریخ بیهقی). آن ملوک... که ایشان را قهر کرد [ اسکندر ] ... راست بدان مانست که در آن باب سوگند گران داشته است و آنرا راست کرده تا دروغ نشود. (تاریخ بیهقی). این پادشاه را پیدا آرد [ خداوند ] ... تا آن بقعه... بدان پادشاه... آراسته گردد. (تاریخ بیهقی). و آخر بیازردند [ ترکمانان ] و بسر عادت خویش که غارت بود باز شدند... تاسالاری چون تاش قراش... در سرایشان شد. (تاریخ بیهقی). فرموده بود که کوس نباید زد تا بجای نیارند که او برفت. (تاریخ بیهقی). عبدوس را حقی نیکو بگزارد تا نوبت نیکو دارد و عذر باز نماید. (تاریخ بیهقی). حسنک از نشابور برفت و کوکبهء بزرگ با وی... تا امیر را تهنیت کنند. (تاریخ بیهقی). نامه ها رفت... این حالها را به ری و سپاهان... تا درست مقرر گردد. (تاریخ بیهقی). چون کارها بر این جمله قرار گرفت خانرا بشارت داده آید تا آنچه رفته است بجمله معلوم وی شود. (تاریخ بیهقی). استطلاع رای کرده بودند تا بر مثالها که از آن ما باشد کار کنند. (تاریخ بیهقی). خردمندان اگر... استنباط و استخراج کنند تا بر این دلیلی روشن یابند ایشان را مقرر گردد که آفریدگار... عالم اسرار است. (تاریخ بیهقی). غرض من از این نبشتن اخبار آن است که تا خوانندگان را از این فایده حاصل آید. (تاریخ بیهقی). طاهر گفت نیکو دیده اید تا سخن دراز نشود. (تاریخ بیهقی). و هر چند چنین است از سلطان نصیحتی باز نگیرم که خیانت کرده باشم تا خون وی و هیچکس نریزد البته که خون ریختن کاری بازی نیست. (تاریخ بیهقی). غلامی ترک به سرای امیر آورده بودند تا خریده آید. (تاریخ بیهقی). و غلامی هفتاد ترک خیاره بدست آمدند و جدا کردند تا بدرگاه عالی فرستند. (تاریخ بیهقی). اهل جمله آن ولایات گردن برافراشته تا نام ما بر آن نشیند و به ضبط ما آراسته گردد. (تاریخ بیهقی). باز باید گشت که... مهمات بسیار داریم تا همه گزارده آید. (تاریخ بیهقی). چند فریضه است چون... آوردن... احمدبن الحسن تا وزارت بدو داده آید. (تاریخ بیهقی). مردمان بجمله دستها برداشته تا رعایای ما گردند. (تاریخ بیهقی). انگشتری... ملکست و بتو دادیم تا مقرر گردد که پس از فرمان و مثالهای ما مثالهای خواجه است. (تاریخ بیهقی). امیر... بونصر را گفت که منشور باید نبشت این دو تن را تا توقیع کنم. (تاریخ بیهقی). و احمد ارسلان را... بند کردند و سوی غزنین بردند تا سرهنگ و کوتوال بوعلی وی را به مولتان فرستد. (تاریخ بیهقی). و سزای وی بدست او دادند تا هیچ بنده با خداوند خویش دلیری نکند. (تاریخ بیهقی). چون یال برکشند خدمتهای پسندیده نمایند تا بدان زیاده نام گیرند. (تاریخ بیهقی).
هر کسی چیزی همی گوید ز تیره رأی خویش
تا گمان آید که او قسطای بن لوقاستی.
ناصرخسرو.
گیتی سرای رهگذران است گوش دار
تا با دلیل باشد ازینجات انتقال.ناصرخسرو.
تا بر خوانندگان استفادت و اقتباس آسانتر باشد. (کلیله و دمنه). تا حکما آنرا برای استفادت مطالعه کنند. (کلیله و دمنه). ایزد عزوعلا پادشاه وقت را این منزلت کرامت کرده است... تا بر سنن ملوک ماضیه همی رود. (چهارمقاله).
مشتری دیدار صدری، ناصرالدین زآن قبل
تا برویت فال گیرد، شد بجانت مشتری.
سوزنی.
تا بخاک پای تو سوگند ما باشد درست
بر زمین بخرام خوش تا گرد ره گردد عبیر.
سوزنی.
خار و گل دارند نعت و وصف عنف و لطف تو
تا ولی را بوی بخشی و عدو را دل خلی.
سوزنی.
ترا بنام پدر خواند و مراد اینست
که تا بنام پدر جز تو نامور نبود.سوزنی.
تا بدانستمی زدشمن دوست
زندگانی دوبار بایستی.عماد شهریاری.
دست وفا در کمر عهد کن
تا نشوی عهد شکن جهد کن.نظامی.
به که سخن دیر پسند آوری
تا سخن از دست بلند آوری.نظامی.
تا ببیند مؤمن و گبر و جهود
کاندرین صندوق جز لعنت نبود.مولوی.
همه را دیده باوصاف تو حیران ماند
تا دگر عیب نگویند من حیران را.سعدی.
تا دل دوستان بدست آری
بوستان پدر فروخته به.سعدی.
زورمندی مکن بر اهل زمین
تا دعایی بر آسمان نرود.سعدی (گلستان).
این که در شهنامه ها آورده اند
رستم و رویینه تن اسفندیار
تا بدانند این خداوندان ملک
کز بسی خلق است دنیا یادگار.سعدی.
فاش کن حیلت بداندیشان
تا نگویند غافلی زیشان.
اوحدی.
بیا تا گل برافشانیم و می در ساغر اندازیم
فلک را سقف بشکافیم و طرح نو در اندازیم.
حافظ.
تا سیه روی شود هر که در او غش باشد.
حافظ.
صد خرقه به جامی نخرد رند خرابات
تا زاهد سالوس کرامت نفروشد.ریاض.
تا بر سر دیده جا دهندت مردم
چون مردم دیده ترک خود بینی کن.
امامی خلخالی.
پرهیز کن تا بیمار نشوی.
|| حرف «تا» گاهی معنی «بالنتیجه» دهد :
بدان تا چه فرمان دهد شهریار
فرستاد با سر سواران کار.فردوسی.
همی خواستم تا جهان آفرین
بدو داد آباد روی زمین.فردوسی.
من که آلتونتاشم... و ندانم تا این حالها چون خواهد شد. (تاریخ بیهقی). پدر ما خواست که وی را ولیعهدی باشد... از بهر ما جان را بر میان بست [آلتونتاش] تا آن کار بزرگ با نام ما راست شد. (تاریخ بیهقی). گفته آمد تا جملهء لشکر بدرگاه حاضر آیند. پس از آن فوج فوج آمدن گرفتند تا همگان بهرات رسیدند. (تاریخ بیهقی). من... بدبیرستان قرآن خواندن رفتمی... تا چنان شد که ادیب خویش را... امیر مسعود گفت عبدالغفار را از ادب چیزی بیاموزد. (تاریخ بیهقی). آنجا دو روز ببود تا لشکری تمامی در رسید. (تاریخ بیهقی). اثرهای بزرگ نمود تا از وی بترسیدند. (تاریخ بیهقی). پدر ما خواست... ولایت عهد را بدیگر ارزانی دارد... حیلت میساخت و یاران گرفت [ آلتونتاش ] تارضاء آن خداوند را بباب ما دریافت (تاریخ بیهقی). امیر ماضی چند رنج برد... تا قدرخان خانی یافت. (تاریخ بیهقی). و دشمنان او را از اطراف جهان بر می آغالیدند تا از همه جوانب خروج کردند. (فارسنامهء ابن البلخی ص98).
|| گاهی معنی «مادام که» و «تا زمانی که» را دهد.(8) مؤلف برهان می نویسد: «تا... از ادوات غایت» است :
از مهر او ندارم بی خنده کام و لب
تا سرو سبز باشد و بر ناورد پده.رودکی.
تا صبر را نباشد شیرینی شکر
تا بید را نباشد بوئی چو دار بوی...رودکی.
تا زنده ام مرا نیست از مدح تو دگر کار
کشت و درودم این است خرمن همین و شد کار.
رودکی.
تا صعوه بمنقار نگیرد دل سیمرغ
تا پشه نکوبد بلگد خرد، سر پیل...منجیک.
تا همی آسمان توانی دید
آسمان بین و آسمانه مبین.عماره.
فدای تو بادا تن و جان ما
چنین بود تا بود پیمان ما.فردوسی.
بسی آفرین خواند بر شهریار
که نوشه بزی تا بود روزگار.فردوسی.
بدینسان نهادش خداوند داد
بود تا بود هم بدین یک نهاد.فردوسی.
بر او آفرین کرد موبد بمهر
که شادان بزی تا بگردد سپهر.فردوسی.
تو تا زنده ای سوی نیکی گرای
مگر کام یابی به دیگر سرای.فردوسی.
تا بدین هفت فلک سیر کند هفت اختر
همچنین هفت بدیدار بود هفت اورنگ.
فرخی.
تا نبود بار سپیدار سیب
تا نبود نار بر نارون...فرخی.
تا توانی شهریارا روز امروزی مکن
جز بگرد خُم خرامش جز بگرد دن دنه.
منوچهری
تا امیر جلیل منصور منوچهربن قابوس طاعت دار و فرمان بردار... سلطان... محمود باشد من دوست او باشم. (تاریخ بیهقی چ فیاض ص138). امیر سبکتکین گفت خراسان قرار نگیرد تا بوعلی ببخارا باشد. (تاریخ بیهقی). حصیری بمن گفت تا مرا زندگانی است مکافات خواجه بونصر نتوانم کرد. (تاریخ بیهقی). سلطان مسعود... داهی تر از آن بود که تا خواجه احمدحسن برجای بود وزارت بکسی دیگر دهد. (تاریخ بیهقی). تا او مطاوعت کند و بر اینجمله باشد و شرایط عهدی را که بست نگاه دارد من باوی بر این جمله باشم. (تاریخ بیهقی). تا جان در تن است، امید صدهزار راحت است. (تاریخ بیهقی).
تا بگفتاری پربار یکی نخلی
چون بفعل آیی پر خار مغیلانی.
ناصرخسرو.
هرگز نطاق هجو تو نگشایم از قلم
تا زنده باشی ای خر زنار منطقه.سوزنی.
تا بماند بجای چرخ کبود
باد بر خفتگان دهر درود.نظامی.
بهم بر مکن تا توانی دلی
که آهی جهانی بهم برکند.سعدی (گلستان).
تا کار بزر برآید جان در خطر افکندن نشاید. (گلستان سعدی).
تا مرد سخن نگفته باشد
عیب و هنرش نهفته باشد.سعدی.
تا ساغرت پر است بنوشان و نوش کن.
حافظ.
-امثال: تا این آب میرود من نیز نان میخورم.
تا به آب نزنی شناگر نشوی.
تا چراغ روشن است جانوران بیرون آیند.
تا چرخ فلک بر سر دور است، هر شب همین ور است.
تا چراغ روشن است گاو میزاید.
تا خاکساری تو بجا، سروری بجاست.
تا دنیا دنیاست... تا رشته بدست این دبنگ است این قافله تا بحشر لنگ است.
تا شاه رگم می جنبد.
تا شب نروی، روز بجایی نرسی.
تا صلح توان کرد در جنگ مکوب.
تا که از خود نگذری از دیگران نتوان گذشت.
تا میتوانی ورجه، چون نتوانی فروجه.
تا نباشد چیزکی مردم نگویند چیزها.
تا نباشد چوب تر، فرمان نبرد گاو و خر.
تا نپرسندت مگو از هیچ باب.
تا نپرسند مگو.
تا نخوانندت مرو.
تا نخوانندت مرو بر هیچ در.
تا ندانی که سخن عین صوابست مگوی.
تا ندهی نستانی.
تا هستم بریش تو بستم.
|| «تا» گاهی بجای «که» (بمعانی مختلف) بکار آید : بیا تا برویم یعنی بیا که برویم.
من بدان آمدم بخدمت تو
تا برآید رطب ز کانازم.
رودکی (ازلغت فرس اسدی چ اقبال ص169)(9)
رنگ همه خام و چنان پیچ و تاب
منتظرم تا چه برآید ز آب.رودکی.
چون سلیمان بمرد یکسال بود تا برعصای خود خفته و هیچکس ندانست که وی مرده است یا زنده. (ترجمهء تاریخ طبری).
خواهی تا توبه کرده رطل بگیرد
زخمهء غوش ترا بفندق برگیر.عماره.
بفرمود تا از میان سپاه
بیاید یکی مرد دانا براه.فردوسی.
بگو تا چه داری بیار از خرد
که گوش نیوشنده زو برخورد.فردوسی.
کنون هفت سال است تا پور تو
بمانده ست نزدیک دستور تو.فردوسی.
بدان تا کسی بد نگوید مرا
ز دریای تهمت بشوید مرا.فردوسی.
بدژخیم فرمود تا تیغ تیز
کشید و بیامد دلی پرستیز.فردوسی.
بفرمود شاه جهان تا سلیح
بیارند تیغ و سنان و رمیح.فردوسی.
بدان تا چرا شد هزیمت سپاه.فردوسی.
ببینیم تا این سپهر بلند
کرا خوار دارد، کرا ارجمند؟فردوسی.
بدو گفت تیز از پس پهلوان
برو تا چه بینی بمن بر بخوان.فردوسی.
که یزدان ز ناچیز چیز آفرید
بدان تا توانایی آمد پدید.فردوسی.
ز تو خواستم تا یکی نامور
به کین سیاوش ببندد کمر.فردوسی.
نهاده همه چشم بر چهر شاه
بدان تا چه گوید ز کار سپاه.فردوسی.
وگرنه بفرمود تا گردنم
زنند و بسوزند به آتش تنم.فردوسی.
بفرمود تا تخت زرین نهند
بخیمه در آرایش چین نهند.فردوسی.
بفرمود تا تاج بر سر نهاد
برست از گزند و شد از شاه شاد.فردوسی.(10)
کی خدمت را شایم تا پیش تو آیم
با این سرو این ریش چو پا غندهء حلاج.
ابوالعباس.
آنچه تو اکنون کنی همی ز بزرگی
بنگر تا هیچکس تواند کردن.فرخی.
زود کن ما را خبر ده تا کی آید نزد ما
شهریار شهریاران پادشاه راستین.فرخی.
خواهم که بدانم من، جانا تو چه خودداری
تا از چه برآشوبی تا از چه بیازاری.
منوچهری.
این مقدار بسنده کردیم تا کتاب دراز نگردد. (تاریخ سیستان). من آغازیدم عربده کردن و او را مالیدن تا چرا حد ادب نگاه نداشت پیش خوارزم شاه و سقطها گفت. (تاریخ بیهقی). اگر رای عالی بیند تا بنده بطارم نشیند. (تاریخ بیهقی). بزرگ مهتری است این احمد اما آنرا آمده است تا انتقام کشد. (تاریخ بیهقی). سیاف منتظر تا بگوید تا سرش بیندازد. (تاریخ بیهقی). همیشه چشم نهاده بودی تا پادشاهی بزرگ... بر چاکری خشم گرفتی. (تاریخ بیهقی). و خطیبان را گفت تا ویرا زشت گفتند. (تاریخ بیهقی). امیر مسعود سوی باغ رفت تا آنجا مقام کند. (تاریخ بیهقی). امیر... گفت طاهر را گفته بودیم حدیث منشور اشراف تا با تو بگوید. (تاریخ بیهقی). امیر مثال داد تا جملهء مملکت را چهار مرد اختیار کنند. (تاریخ بیهقی). اما آنرا ایستاده ام تا این نکتهء دیگر بشنوم و بروم. (تاریخ بیهقی). ترا بدین رنجه کردم تا این با تو بگویم تا تو چنانکه صواب بینی بازنمائی. (تاریخ بیهقی). بونصر گفت... عبدالله را امیر فرمود تا بدیوان آورم. (تاریخ بیهقی). با ندیمان پیش باید آمد تا چون وقت باشد ترا نشانده آید. (تاریخ بیهقی). علی حاجب که امیر را نشانده بود فرمودیم تا بنشاندند. (تاریخ بیهقی). احمد حسن شمایان را... نیک می شناسد باید تا پوست دیگر پوشید و هر کسی شغل خویش کند. (تاریخ بیهقی). امیر... معتمدی را گفت بزیر رو و بتاز و نگاه کن تا آن گرد چیست. (تاریخ بیهقی چ فیاض ص71). کوتوال را گفت تا از حاجب باز پرسند تا سبب چه بود که کسی نزدیک من نمیآید (تاریخ بیهقی). قلعه ای دیدم سخت بلند چنانکه بسیار رنج رسیدی تا کسی بر توانستی شد. (تاریخ بیهقی). گفت بوبکر دبیر بسلامت رفت بسوی گرمسیر تا از راه کرمان بعراق و مکه رود. (تاریخ بیهقی چ فیاض ص71). چنین سخنان از برای آن می آورم تا خفتگان... بیدار شوند. (تاریخ بیهقی). فرمود تا عبدالله را فرو گرفتند و دفن کردند. (تاریخ بیهقی). نامه فرمودیم با رکابداری مسرع تا از فتح های خوب... واقف شده آید. (تاریخ بیهقی). نگاه باید کرد تا احوال ایشان بر چه جمله رفته است و میرود در عدل و خوبی سیرت. (تاریخ بیهقی). امیر آنجای فرود آمد و لشکر را فرمود تا بر چهار جانب فرود آمدند. (تاریخ بیهقی).
هر کس که این درجه یافت بروی واجب گشت... تا براهی رود هر چه ستوده تر. (تاریخ بیهقی). امیر فرمود غلامانرا تا پیش تر رفتند. (تاریخ بیهقی). فرمود تا آن حصار با زمین پست کردند. (تاریخ بیهقی). فرمود تا رسول او را بخوبی بازگردانیدند. (تاریخ بیهقی). در باغ... فرمود تا خانه برآوردند خواب قیلوله را. (تاریخ بیهقی). فلان خیلتاش را... بگوی تا ساخته آید. (تاریخ بیهقی). امیر مسعود... مثال داد تا سوار را جایی فرود آوردند. (تاریخ بیهقی). نصراحمدرا این اشارت سخت خوش آمد و گفت... من چیزی دیگر بر این پیوندم تا کار تمام شود. (تاریخ بیهقی). چون دولت ایشان را مشغول کرده است تا از شغلهای بزرگ اندیشه می دارند... بتاریخ راندن... چون توانند رسید. (تاریخ بیهقی). اگر توقف کردمی... تا ایشان بدین شغل پردازند می بودی که نپرداختندی. (تاریخ بیهقی). کس را نرسد که اندیشه کند که این چراست تا بگفتار رسد. (تاریخ بیهقی). اگر بطرفی خدمتی باشد و مرا فرموده آید تا سالار و پیش رو باشم آن خدمت بسر برم. (تاریخ بیهقی). بابوصادق... گفته بود [ حسنک ] که مدرسه خواهد کرد... تاوی را آنجا نشانده آید. (تاریخ بیهقی). ما وی را [ امیرمحمد ]بدیدیم و ممکن نشد تا خدمتی یا اشارتی کردن. (تاریخ بیهقی). بلکاتکین گفت چند روز است تا سواران رفته اند. (تاریخ بیهقی چ فیاض ص282). گفت دوش همه شب نخفتم از این جراحت و ساعتی شد تا جاسوسان بیامدند و گفتند علی تکین سخت شکسته و متحیر شده است (تاریخ بیهقی). و چندان کشته شد از دو روی که سواران را جولان دشوار شد و هر دو لشکر بدان صبر کردند تا شب رسیده بود، بازگشتند چنانکه جنگ قایم ماند. (تاریخ بیهقی). دیگر حاجبان را بگوی تا پیش روند. (تاریخ بیهقی). روزگاری دراز است تا ترا آزموده ام. (تاریخ بیهقی). و امیر صفه ای فرموده بود بر دیگر جانب باغ، برابر خضرا، صفه ای سخت بلند و پهناور... و مدتی بود تا بر آورده بودند این وقت تمام شده بود. (تاریخ بیهقی). اما علی تکین گربز و محتالست سی سال شد تا وی آنجا می باشد. (تاریخ بیهقی). و لشکر را که نامزد کرده بودند تا به آلتونتاش پیوندند، دیدن گرفت. (تاریخ بیهقی). و فرمودیم تا دست وی از شغل عرض کوتاه کردند. (تاریخ بیهقی). و می گویند قریب سی سال بود تا ایشان در دست دیلمان اسیر بودند. (تاریخ بیهقی). گفتند پنج و شش ماه است گذشته تا خداوند، نشاط شراب نکرده است. (تاریخ بیهقی). هم درین شب بخط خویش ملطفه نبشت و فرمود تاسبک دو رکابدار که آمده بودند پیش از این بچند مهم، بنزدیک امیر نامزد کنند (تاریخ بیهقی). و ایشان زهره نداشتند که جواب حزم دادندی و در خواستند تا به پیغام سخن گویند و اجابت یافتند. (تاریخ بیهقی). و پس از او مثال داد آن مدت که بر در گاه بودیمی تا یکروز، مقدم ما باشیم و دیگر روز برادر ما. (تاریخ بیهقی). خواجه... گفت درخواستم تا مردی مسلمان در میان کار من باشد. (تاریخ بیهقی). حاجب بکتکین چون از این شغل فارغ گشت سوی غزنین رفت... تا از آنجا سوی بلخ رود. (تاریخ بیهقی). خواجه... بفرمود تا وی را بگرمابه بردند و جامه پوشانیدند. (تاریخ بیهقی). این مرد را بفرماید تا نزنند و از وی و پسرش خط بستانند بنام خزانه. (تاریخ بیهقی). اگر رای عالی بیند ویرا عفو کرده آید تا برباطی نشیند یا بقلعتی که رای عالی بیند. (تاریخ بیهقی). امیر در مهد، بنشست... و بزرگان ایستاده تا خدمت کنند. (تاریخ بیهقی). معتمدی را از آن بنده... بفرمود تا بزدند. (تاریخ بیهقی). خواجه... فرمود تا آنچه آورده بودند بخزانهء عامره بردند. (تاریخ بیهقی). مثال داد تا سپاه سالار... و دیگر حشم باز گشتند. (تاریخ بیهقی). من قوم خویش را گفتم تا بدهلیز بنشینند و گوش به آواز من دارند. (تاریخ بیهقی). تو خداوند را از آمدن من آگاه گردان اگر راه باشد بفرماید تا پیش روم. (تاریخ بیهقی). خواجه درخواست تا هر دو را بجامه خانه بردند. (تاریخ بیهقی). گفتم بگوی تا اسب را زین کنند گفت ای خداوند نیم شب است. (تاریخ بیهقی). آواز دادم به خدمت کاران تا شمع برافروختند. (تاریخ بیهقی). ندانم تا عواقب این کارها چون خواهد بود. (تاریخ بیهقی). این پادشاه... فرمود مرا تا از آن طاوسان چند نر و ماده با خویشتن آرم. (تاریخ بیهقی). ما فرمودیم تا این قوم را... بنواختند. (تاریخ بیهقی). خواجه گفت... تا آنچه رفت و می باید کرد بنده بزبان بونصر پیغام دهد. (تاریخ بیهقی). جد مرا... فرمود تا بخدمت ایشان قیام کند. (تاریخ بیهقی). دیر سال است تا من... می اندیشم... اگر آن نکتها بدست نیامده باشد غبنی باشد از فایت شدن آن. (تاریخ بیهقی). فرمود تا آنرا در باغ بگذاشتند و خایه و بچه کردند. (تاریخ بیهقی). چون خداوند که در نامه فرموده است با بنده [ آلتونتاش ] ... مثال داد تابنده بمکاتبت صلاحی باز نماید یک نکته بگفت با این معتمد (تاریخ بیهقی). فرمود تا آن صلهء گران را روی پیل نهادند و بخانهء علوی بردند. (تاریخ بیهقی). مهلتی و توقفی باشد تا وی این حاصل را نجماً بنجم بسه سال بدهد. (تاریخ بیهقی). غلامان را فرمودی تا درآمدندی و بشمشیر و ناچخ پاره پاره کردندی. (تاریخ بیهقی). آن دیار تا روم. ببرادر یله کنیم... تا خلیفت ما باشد. امروز چون تخت بما رسید... جهد کرده آید تا بناهای افراشته در دوستی را افراشته تر کرده آید. (تاریخ بیهقی). چون دانست [ آلتونتاش ] که در آن ثغر بزرگ خللی خواهد افتاد... بشتافت تا بزودی بر سر کار رود. (تاریخ بیهقی). چون خوارزم ثغری بزرگست دستوری دادیم تا برود [ آلتونتاش ].(تاریخ بیهقی). سلطان گفت با امیرالمؤمنین باید نامه نبشت... و بقدرخان هم بباید نبشت تا رکابداری بتعجیل ببرد. (تاریخ بیهقی). دیگر اختیار آن بود تا وی را بسزاتر باز گردانیده شود. (تاریخ بیهقی). گفته آمد تا برادر را باحتیاط در قلعت نگاهدارند. (تاریخ بیهقی). اریارق صاحب سالار هندوستان را نیز مثال دادیم تا ببلخ آید. (تاریخ بیهقی). ری از آن بماداد تا چون او را قضای مرگ فرا رسد هر کسی بر آنچه داریم اقتصار کنیم. (تاریخ بیهقی). امیرمحمود حسنک را خلعت داد و فرمود تا بسوی نشابور باز گردد. (تاریخ بیهقی). حسنک را دستوری داد تا ببلخ رود. (تاریخ بیهقی). بوعلی سیمجور... بفرمود تا بنام وی خطبه کردند. (تاریخ بیهقی). نامها و نشانها اینجا ثبت کنم تا بر آن واقف شده آید. (تاریخ بیهقی). از اطراف چشم نهاده اند تا میان ما حاصل دوستی بر چه جمله قرار گیرد. (تاریخ بیهقی). در این روزگار که بهرات آمدیم ویرا بخواندیم تا ما را بیند و ثمرهء کردارهای خویش را بیابد. (تاریخ بیهقی). گفت [ مسعود ] ... دل وی [ آلتونتاش ] را در باید یافت و نامه نبشت تا توقیع کنم. (تاریخ بیهقی). سخن وی [ آلتونتاش ] نزدیک ما محلی دیگر است و قدری سخت عالی تا دانسته آید... (تاریخ بیهقی). این پدریان نخواهند گذاشت تا خداوند را مرادی بر آید و یا مالی حاصل شود. (تاریخ بیهقی). و از آن امیر المؤمنین از این معانی بود تا دانسته آید. (تاریخ بیهقی). امیر... بفرمود تا خلعت او که راست کرده بودند خلعتی سخت فاخر و نیکو... زیادتها فرمود. (تاریخ بیهقی). امیر گفت... من از وی [ آلتونتاش ] خشنودم... و فرمود که خلعت وی راست باید کرد تا برود. (تاریخ بیهقی). خواجه حسن... خزانه بقلعهء شادیاخ نهاده بود... و بمعتمد وی [ مسعود ]سپرده تا بغزنین برده آید. (تاریخ بیهقی). من میخواستم که وی را ببلخ برده آید... تا سوی خوارزم بازگردد. (تاریخ بیهقی). من که آلتونتاشم اینک بفرمان عالی میروم و سخت غمناک و از آنم بدین دولت بزرگ... و ندانم تا این حالها چون خواهد شد. (تاریخ بیهقی).
بنگر تا عقل کان رسول خدایست
بر تو چه خواند که کرده ای ز رذایل.
ناصرخسرو.
بیندیش تا چیست مردم که او را
سوی خویش خواند ایزد دادگستر.
ناصرخسرو.
کیستی تو بی خرد کز روبه مرده کمی
تا همی از جهل و کوری قصد شیر نر کنی.
ناصرخسرو.
نیک نگه کن درین عطا و بیندیش
تا تو که چندین عطا تراست کرایی.
ناصرخسرو.
گفت شاها چهل و پنج سال است تا من پادشاهم هرگز الاّ خراج دیگر دانگی سیم سیاه بظلم از کس نستدم. (اسکندرنامه خطی نسخهء سعید نفیسی).
و عجب در آن است تا آن سنگ را چگونه از جای توان آورد کی هر ستونی را فزون از سی گز گرد بر گرد است در طول چهل گز زیادت. (فارسنامهء ابن البلخی ص126). و فرمود تا منذربن النعمان بن المنذر را ملکی عرب دادند. (فارسنامهء ابن البلخی). و گفت تتبع میکن تا این کیست کی میگویند پیغمبر خواهد بود. (فارسنامهء ابن البلخی ص97). گفت هفت سال است تامرا جرب است یعنی گر، خویشتن را نخاریدم. (مجمل التواریخ و القصص). گفت میخواهم تا بدانم. (کلیله و دمنه). بادی پیدا آید و آنرا در حرکت آرد تا همچون آب پنیر گردد. (کلیله و دمنه). در کتب طب هم اشارتی دیده نیامده... تا بقوت آن از دست حیرت خلاصی ممکن گشتی. (کلیله و دمنه). بندهء مخلص... که چهل و پنج سال است تا بخدمت این خاندان موسوم است. (چهارمقالهء نظامی). اگر کسی خواهد تا در زمستان در بستان درختی نشاند. (راحة الصدور).
ملک فرمود تا آن رخش منظور
برند از آخور او سوی شاپور.نظامی.
بهشتی مرغی ای تمثال چینی
درین دوزخ بگو تا چون نشینی؟نظامی.
بتفرش دهی هست تا نام او
نظامی، از آنجا شده نامجو.
(منسوب به نظامی).
گفت درویشم و سه روز است تا چیزی نخورده ام. (تذکرة الاولیا). فاروق دل از خود و از خلافت خود برگرفت گفت کسی نیست تا این خلافت از من بیک تای نان برگیرد. (تذکرة الاولیاء عطار). جمله سخن ایشان شرح احادیث و قرآن دیدم و خود را درین شغل افکندم تا اگر از ایشان نیستم باری خود را با ایشان تشبیه کرده باشم. (تذکرة الاولیاء عطار).
دختر رز چند روزی شد که از ما گم شده ست
رفت تا گیرد سر خود هان و هان حاضر شوید.
حافظ.
همرهان نازنینم از سفر بازآمدند
بدگمانم تا چرا بی آن پسر بازآمدند.
کمال اسماعیل.
پر کاهم من به پیش تندباد
می ندانم تا کجا خواهم فتاد.مولوی.
بگریست و گفت وزیر مدتی است تا در تدبیر هر گونه تزویر است و ضیاع و عقار مرا از درجهء انتفاع بمرتبهء ضیاع رسانیده و اکنون بعد خراب البصره در تخریب بنای نفس میکوشد (العراضه).
|| گاه پس از «که» آید و معنیی بر آن نیفزاید :
دمنه را گفتا که تا این بانگ چیست
با نهیب و بانگ این آوای کیست؟رودکی.
نگه کن که تا تاج با سر چه گفت
که با مغزت ای سر خرد باد جفت.فردوسی.
ببین از چپ لشکر و دست راست
که تا از میان بزرگان کجاست؟فردوسی.
مرا گوئی اکنون که از تخت تو
دل افروز و شادانم از بخت تو
نگه کن که تا چون بود باورم
چو کردارهای تو یاد آورم.فردوسی.
نگه کن که تا چند شهر فراخ
پر از باغ و میدان و ایوان و کاخ
شده ست اندرین کینه جستن خراب
بهانه سیاووش و افراسیاب.فردوسی.
سلطان محمود... پایگاه... کسان دانست که تا کدام اندازه است. (تاریخ بیهقی). اندر فنون معاملت او را کلام عالیست وی گفتی باید که تا علم حق تعالی بتو نیکوتر از آن باشد که علم خلق. (کشف المحجوب هجویری).
|| گاه معنی از هنگامی که، از آنگاه که، از وقتی که دهد و آن ابتدای زمانی است چون :
تا جهان بود از سر آدم فراز
کس نبود از راه دانش بی نیاز.رودکی.
مرده نشود زنده، مرده بستودان شد
آئین جهان چونین تا گردون گردان شد.
رودکی.
تا چون بهار گنگ شد از روی او جهان
دو چشم خسروانی چون رود گنگ شد.
خسروانی
تا پدید آمدت امسال خط غالیه موی
غالیه خیره شد و زاهری و عنبر خوار.
عماره (لغت فرس چ اقبال ص526).
بتا تا جدا گشتم از روی تو
گرائیده و تیره شد کار من.آغاجی.
جهان آفرین تا جهان آفرید
چنو شهریاری نیامد پدید.فردوسی.
جهان آفرین تا جهان آفرید
چنو مرزبانی نیامد پدید.فردوسی.
ترا تا سپه داد لهراسب شاه
و گشتاسب را داد گاه و کلاه.فردوسی.
توتا آمدستی بر این بوم و بر
کسی را نیامد ز تو بد بسر.فردوسی.
همه ساله تا بود خونریز بود
سبک روی و بد گوهر و تیز بود.فردوسی.
که تا من ببستم کمر بر میان
پرستنده ام پیش تخت کیان.فردوسی.
گفتند زندگانی خداوند دراز باد تا از بلا و ستم دیلمان باز رسته ایم و نام این دولت بزرگ که همیشه باد، بر ما نشسته است در خواب امن و آسایش غنوده ایم. (تاریخ بیهقی). چون در این روزگار این تاریخ کردن گرفتم و حرصم زیادت شد بر حاصل کردن چرا که دیر سال است تا من درین شغلم. (تاریخ بیهقی). تا ایزد... آدم... را بیافریده است تقدیر چنان کرده است که ملک را انتقال می افتد، از این امت بدان امت. (تاریخ بیهقی).
تا ز هوای توام به ندبه و ناله [به بند و بناله]
عشق تو بر جان من نهاد نهاله.
شهرهء آفاق (لغت فرس اسدی چ اقبال ص430).
توتا چو خورشید از چشم من جدا شده ای
همی سیاه مسا گرددم سپید صباح.؟
مغزک بادام بودی بازنخدان سپید
تا سیه کردی زنخدان را چو کنجاره شدی.
(فرهنگ اسدی چ اقبال ص477).
بر آن عقیق من سپه آورد زعفران
تا ساخته ست با الف من چو دال ذال.
ناصرخسرو.
و در فارس تا اسلام ظاهر شد همگان مذهب سنت و جماعت داشته اند. (فارسنامهء ابن البلخی ص 117). لقمان گفت ای پسر تا جهان بوده است نه چون تو تیرانداز بود و نه تا جهان باشد خواهد بود. (نوروزنامه).
تا ترا از آسمان آمد حمیدالدین لقب
این لقب بر هیچکس نامد بدین اندر خوری.
سوزنی.
تا کودکان برآوردم دیگر کودکی نکردم. (گلستان سعدی).
تا خار غم عشقت آویخته در دامن
کوته نظری باشد رفتن به گلستانها.سعدی.
چنویی خردمند فرخ نژاد
ندارد جهان تا جهانست، یاد.(بوستان).
کس نشانم نداد آب حیات
گرد این هر دو خطه تا گشتم.امامی هروی.
تا شدم حلقه بگوش در میخانهء عشق...
حافظ.
تنها نه ز راز دل من پرده برافتاد
تابود فلک شیوهء او پرده دری بود.حافظ.
-امثال: تا ترا دیدم ندادم دل بکس.
تا روباه شده بود بچنین سوراخی درنمانده بود.
تا شغال شده بود بچنین راه آبی گیر نکرده بود.
تا کلاغ بچه دار شد مردار سیر نخورد.
|| گاه معنی اگر دهد و از ادوات شرط باشد :
ز شیران بود روبهان را نوا
نخندد زمین تا نگرید هوا.نظامی.
گرد تو گیرم که بگردون رسم
تا نرسانی تو مرا چون رسم.نظامی.
تا پریشان نشود کار بسامان نشود
شرط عقلست که تا این نشود آن نشود.؟
|| گاه زائد باشد :
بود سالیان هفتصد هشتصد
که تا اوست محبوس در منظری.
منوچهری (دیوان چ دبیرسیاقی ص143).
همانا تاخزان باگل ببستان عهد و پیمان کرد
که پنهان شد چو بدگوهر خزان بشکست پیمانش.
ناصرخسرو.
هزاران میوه رنگارنگ و لونالون و گوناگون
نگوئی تا نهان او را که در شاخ شجر دارد.
ناصرخسرو.
که چندی است تا من بزندان درم.
سعدی (بوستان).
|| گاه پیش از کلمات دال بر پرسش آید و ادوات استفهام مرکب سازد: تا چند، تا کی، تا چه حد، تا چه وقت :
تا کی دوم از گرد در تو
کاندر تو نمی بینم چربو
ایمن بزی اکنون که بشستم
دست از تو باشنان و کنشتو.
شهید.
تا کی بری عذاب کنی ریش را خضاب
تا کی فضول گویی و آری حدیث غاب.
رودکی.
|| تا بمعنی الی عربی است :
برادر بجرم برادر مگیر
که بس فرق باشد زخون تا بشیر.نظامی.
گنج نشین مار که درویش نیست
از سر تا دم کمری بیش نیست.نظامی.
|| گاه بمعنی توالی زمان و توالی افراد و خانواده آید :
ز گرشاسب شه مانده بد یادگار
پدر تا پدر تا بسام سوار.فردوسی.
کیومرث و جمشید تا کیقباد
کسی از مسیحا نکردند یاد.فردوسی.
بسختی در آخر مشو بدگمان
که فرخ تر آید زمان تا زمان.نظامی.
|| گاهی حرف «تا» بمعنی الی عربی آید و ممکن است برای نهایت و غایت زمانی باشد :تا پنج روز دیگر خواهد رسید. «بهرام ملک بگرفت و کاروان بشهرها بفرستاد... و شهریار را بخانه اندر همی داشت و بخلق ننمودی و گفتی تا بزرگ شود»... (ترجمهء تاریخ طبری).
عهد و میثاق باز تازه کنیم
از سحر گاه تا بوقت نماز.آغاجی.
مال فراز آری و بکار نداری
تاببرند از در و دریچه و پاچنگ.ابوعاصم.
آن ریش پرخدو بین چون مالهء پت آلود
گویی که دوش بروی تا روز گوه پالود.
عماره (لغت فرس چ اقبال ص41).
کزین ننگ تاجاودان مهتران
بگویند با رود رامشگران.
که تنها همی گیو خسرو ببرد
همه نامتان ننگ باید شمرد.فردوسی.
از امروز بشکیب تا پنج روز
چو پیدا شود تاج گیتی فروز...فردوسی.
چنین داد پاسخ بدیشان قباد
که همواره پیروز باشید و شاد
نباشیم تا جاودان بد کنش
چه نیکو بود داد با خوش منش.فردوسی.
آن ذوفنی که تا بکنون هیچ ذوفنون
هرگز بر او بکار نبرده ست هیچ فن.فرخی.
با سماع چنگ باش از چاشتگه تا آن زمانک
بر فلک پیدا شود پروین چو سیمین شفترنگ.
عسجدی.
بنام و کنیتت آراسته باد
ستایشگاه شعر و خطبه تاحشر.عنصری.
نوروز ماه گفت به جان و سر امیر
کز ماه دی برآرم تا چند گه دمار.منوچهری.
مسعود ملک آنکه نبوده ست و نباشد
از مملکتش تا ابدالدهر جدایی.منوچهری.
گفت من اینجا بحرب خوارج آمدم امروز تا فردا بروم و میان من و ابراهیم قوسی حرب نیست. (تاریخ سیستان).
آن جنگ بداشت تا نماز شام و بسیار از ملاعین کشته شدند. (تاریخ بیهقی). حاجت آمد بمعاونت یلان غور تا آنگاه که حصار گشاده آمد. (تاریخ بیهقی). از آن پیغمبران... همچنین رفته است از روزگار آدم... تاخاتم انبیاء. (تاریخ بیهقی). [ خداوند ] این پادشاه را پیدا آرد... تا آن بقعه... . بدان پادشاه... آراسته تر گردد. تا آن مدت که ایزد... تقدیر کرده باشد. (تاریخ بیهقی). از روزگار کودکی تا امروز او را بر ما شفقت و مهربانی بوده است تو که بونصری باید که اندیشهء کار من [ آلتونتاش ] بداری. (تاریخ بیهقی). همچنانکه تا این غایت داشتی. (تاریخ بیهقی). این روز تا بشب کسانی که ترسیده بودندی می آمدندی. (تاریخ بیهقی). سلطان مسعود... خلوت کرد با وزیر و آن خلوت تا نماز پیشین بکشید. (تاریخ بیهقی). تا فردا این شغل کرده آید تمام. (تاریخ بیهقی). نه باز نمودند که چندین رنج رسید ارسلان جاذب را و غازی سپاهسالار را تا آنگاه که آن ترکمانانرا از خراسان بیرون کردند. (تاریخ بیهقی). نماز پیشین احمد در رسید و در وقت حاجب بکتکین او را بقلعه فرستاد تا نماز شام بماند. (تاریخ بیهقی). امیر محمد سجده کرد خدایرا تعالی و گفت تا امروز هر چه بمن رسیده بود تمام مرا خوش گشت. (تاریخ بیهقی). امیر... هیچ نگفت تا حدیث تمام کرد. (تاریخ بیهقی). تا نماز پیشین نشسته بود که جز بنماز برنخاست. (تاریخ بیهقی). تاکنون کارها سخت ناپسندیده رفته است و هر کسی بکار خود مشغول بوده. (تاریخ بیهقی ص 154). احمد حسن شمایان را... بر آنجمله که تاکنون بوده است فرانستاند. (تاریخ بیهقی).
تا شب آخرش ز روز نخست
فلک اندر کمین محنت تست.اوحدی.
از مهد تا بلحد(11) بیاموز و پاک زی
تا نزد حق و خلق جهان معتبر شوی.لطیفی.
|| گاه معنی الی زمان... تا آنگاه، تا زمانی که را دهد: تا گوساله گاو شود دل صاحبش آب شود. تافلان کار نشود دم شتر بزمین می آید :
می خورم تا چو نار بشکافم
می خورم تا چو خی بر آماسم.ابوشکور.
تیزهش تا نیازماید بخت
بچنین جایگاه نگراید.دقیقی.
تاش نسایی ندهد بوی مشک...ناصرخسرو.
تا صدف قانع نشد پر دُر نشد.مولوی.
|| گاه حرف تا بمعنی عنقریب آید :
بگودرز گفت ای جهان پهلوان
یکی خواب دیدم بروشن روان
نگه کن که رستم چو باد دمان
بیاید بر ما زمان تا زمان.فردوسی.
|| گاهی هم حرف «تا». بمعنی الی (عربی) و برای غایت مکانی آید : از تهران تا قزوین، از تهران تا شیراز، از خانهء شما تا خانهء ما صدقدم است.
از این قیروان تابدان قیروان.
تابخانه برد زن را بادلام
شادمانه زن نشست و شادکام.رودکی.
از باء بسم الله تا تاء تمت.
تا بجائی رسید دانش من
که بدانم همی که نادانم.ابوشکور بلخی.
لگامی سپرد از ختا تا ختن
بیک تک دوید از بخارا به وخش.
شاکر بخاری.
بگور تنگ سپارد ترا دهان فراخ
اگرت مملکت از حد روم تا خزر است.
کسائی.
از آن میمنه تا بدان میسره
بشد گیو چون گرگ پیش بره.فردوسی.
از آن باغ تا جای پرمود شاه
تن بی سران بُد فتاده براه.فردوسی.
از ایران و توران و هندوستان
همان ترک تا روم و جا دوستان
ترا داد یزدان بپاکی نژاد
کسی چون تو از پاک مادر نزاد.فردوسی.
همی رفت روشن دل و یادگیر
سرافراز تاخرّه اردشیر
بیاسود یکچند و روزی بداد
بیامد سوی مهرک نوش زاد.فردوسی.
چو شد روی گیتی بکردار قیر
نه ناهید پیدا نه بهرام و تیر
سر از برج ماهی برآورد ماه
بدرید تا ناف شعر سیاه.فردوسی.
ز دریای چین تا بشهر خزر
ز ارمینیه تا در باختر
همه کهتران شما بوده اند
بر آن بندگی بر گوا بوده اند.فردوسی.
سپاه پراکنده کرد انجمن
همیرفت تا بیشهء نارون.فردوسی.
همی راند تا پیش دریا رسید
سلینبود و بهرام شه را بدید.فردوسی.
تبیره بر آمد ز درگاه طوس
زمین کوه تا کوه گشت آبنوس.فردوسی.
گفتم [ عبدالرحمن ] وفاداری آن است که تا پای قلعت برویم. (تاریخ بیهقی). سلطان مسعود... می آمد تا بشبورقان. (تاریخ بیهقی). من [ عبدالرحمن ] و این آزاد مرد با ایشان میرفتیم تا پای قلعت. (تاریخ بیهقی). غوریان آویزان می رفتند تاده. (تاریخ بیهقی). سوار یکسر تا آنخانه میرود و قفلها بشکند. (تاریخ بیهقی). چون آنجا رسی یکسر تا سرای پسرم مسعود شو. (تاریخ بیهقی). من [ بیهقی ] که فضلی ندارم... و چون مجتازان بوده ام تا اینجا رسیدم. (تاریخ بیهقی). از این ناحیت تا جروش... قصدی و تاختنی نکرد. (تاریخ بیهقی). بشکار شیر رفتی تاختن. (تاریخ بیهقی). خیلتاش میرفت تا بدر آن خانه. (تاریخ بیهقی). دانست که آن دیار تا روم و از دیگر جانب تا مصر بضبط ما آراسته گردد. (تاریخ بیهقی). سوی پسر کاکو و دیگران که بری و جبال اند تا عقبهء حلوان نامه ها فرمودیم. (تاریخ بیهقی). من بر اثر استادم برفتم تا خانهء خواجهء بزرگ. (تاریخ بیهقی). آمد تازان تا نزدیک خواجه احمد. (تاریخ بیهقی).
بچهء بط اگرچه دینه بود
آب دریاش تا بسینه بود.سنائی.
بلاد هند از لب جیحون بود تا شط فرات. (فارسنامهء ابن البلخی).
از مهدتا بلحد بیاموز و پاک زی
تا نزد حق و خلق جهان معتبر شوی.لطیفی.
|| گاه معنی انتظار برم، منتظر باید بود، ببینیم که، باید دید که، خدا داند که، ندانیم که، یاللعجب آید : امیر حرکت کرد... بر جانب بلخ... و خوارزمشاه... با وی بود تا در باب وی چه رود. (تاریخ بیهقی). آن زن آن بچه را بنهاد و برفت گفت تا چه شود. (قصص الانبیاء ص178).
این سبزه که امروز تماشا گه ماست
تا سبزهء خاک ما تماشاگه کیست.خیام.
از حلب تا کاشغر میدان سلطان سنجر است(12).
امیر معزی (از امثال و حکم ج 1 ص 123)
از قلم سوزنی بمدحت صاحب
پنجهء دیوان بیش باد و سفینه
عمرش بادا هزار سال بدولت
تا ز چه یاد آید این شمار کمینه.سوزنی.
عقل حیران که چه عشق است و چه حال
تا فراق او عجب تر یا وصال.مولوی.
تا بگوش خاک حق چه خوانده است
کو مراقب گشت و خامش مانده است
تا بگوش ابر آن گویا چه خواند
تا چو مشک از دیدهء خود اشک راند.
مولوی.
تا چه عالمهاست در سودای عقل
تا چه با پهناست این دریای عقل.مولوی.
ما میخواهیم و دیگران می خواهند
تا بخت کرا بود کرا دارد دوست.
(از فیه ما فیه).
توفیق عشق روی تو گنجی است تا که یافت
باز اتّفاق وصل تو گویی است تا که برد.
سعدی.
تا چه افتاد که سجاده به محراب افکند
آنکه صد خرقه گرو داشت به میخانهء ما.
سعدی.
تا چه خواهی خریدن ای مغرور
روز درماندگی به سیم دغل.سعدی.
تا خود برون ز پرده حکایت کجا رسد
چون از درون پرده چنین پرده میدری.
سعدی.
سر تسلیم نهادیم بحکم و رایت
تا چه اندیشه کند رای جهان آرایت.
سعدی.
چندین هزار منظر زیبا بیافرید
تا کیست کو نظر ز سراعتبار کرد.سعدی.
زاهد شراب کوثر و حافظ پیاله خواست
تا در میانه خواستهء کردگار چیست.حافظ.
خوشتر از فکر می و جام چه خواهد بودن
تا ببینیم سر انجام چه خواهد بودن.حافظ.
تا چه کند با رخ تو دود دل من
آینه دانی که تاب آه ندارد.حافظ.
دوش می آمد و رخساره بر افروخته بود
تا کجا باز دل غمزده ای سوخته بود.حافظ.
روز اول رفت دینم در سر زلفین تو
تا چه خواهد شد در این سودا سرانجامم هنوز.
حافظ.
بگذشت ز حد جنایت من
تا خود چه شود نهایت من.جامی.
تا بخت کرا خواهد و میلش به که باشد.
تا چه دارد زمانه زیر گلیم.
تا چه از آب برآید.
تا خود فلک از پرده چه آرد بیرون،
تا چه از آب بیرون آید.
تا ببینیم که از غیب چه آید بیرون
تا چه شکلی تو در آیینه همان خواهی دید.
تا یار کرا خواهد و میلش به که باشد.
|| گاه معنی آیا دهد :
چنین گفت پرسندهء راه جوی
که بپژوه تا دارد این ماه شوی.فردوسی.
همه نامداران ایران سپاه
نهادند چشم از شگفتی براه
که تا کیست این مرد از ایران زمین
که یارد گذشتن برین دشت کین.فردوسی.
اسیران و آن خواسته هر چه بود
همی داشت اندر هری نابسود
بدان تا چه فرمان دهد شهریار
فرستاد با سر سواران کار
همان تا بود نیز دستور شاه
سوی جنگ پرموده بردن سپاه.فردوسی.
وزآن پس خروشی بر آورد سخت
کزو خیره شد شاه پیروز بخت
بموبد چنین گفت کاین پاکزاد
نگه کن که تا از که دارد نژاد.فردوسی.
ببینیم تا اسپ اسفندیار
سوی آخُر آید همی بی سوار
و یا بارهء رستم جنگجوی
بایوان نهد بی خداوند روی.
فردوسی (شاهنامه ج 3 ص 1487).
التذمیر؛ دست در فرج اشتر کردن تا بچه نراست یا ماده. (تاج المصادر بیهقی).
گفتا که کرا کشتی تا کشته شدی زار
تا باز کجا کشته شود آنکه ترا کشت.
ناصرخسرو.
من ندارم باور ار گویی که به زانسان پری
روی آن زیباپسربین تا بود زینسان پری؟!
سوزنی.
در پیشگاه عقل، جهان فراخ و پهن
چون چشم سوزنی کن و بندیش گاه گاه
تا آمد از تو هیچ گناهی ز کوه کم؟
یا هیچ طاعتی ز تو آمد فزون ز کاه؟
سوزنی.
جان بگرو کردن با لوطیان
باید پرسید از اهل نظر
تا ز خرد باشد یا از سفه
تا بود از آهو یا از هنر.سوزنی.
عروک و لموش؛ آن شتر که کوهانش ببرمجند تا فربه است یا نه. (السامی فی الاسامی).
دست بر پشت میش نهاد تا لاغر است؟ یا فربه؟
|| گاه زاید آید :
دمنه را گفتا که تا این بانگ چیست
با نهیب و سهم این آوای کیست؟
(کلیله و دمنهء رودکی).
ز هر سو زبانه همی برکشید
کسی خود و اسب و سیاوش ندید
یکی دشت با دیدگان پر زخون
که تا او کی آید ز آتش برون.فردوسی.
|| گاه معنی همینکه، بمحض اینکه، بمجرد اینکه را دهد :
هوش من آن لبان نوش تو بود.
تا شد او دور من شدم مدهوش.ابوالمثل.
امیر را بر آن آورده بودند که ناچار آلتونتاش را فرو باید گرفت... تا خبر یافتند ده دوازده فرسنگ جانب ولایت خود رفته بود. (تاریخ بیهقی). ابوالقاسم... و قاضی بوطاهر تبانی را... برسولی نامزد کرده می آید تا بدان دیار آیم... آیند. (تاریخ بیهقی).
برفتند تا چشم بر هم زدند...
سعدی (بوستان).
تا ترا از دور دیدم رفت عقل و هوش من...
صائب.
تا گفته ای غلام توام میفروشنت(13).
(امثال و حکم ج 1 ص 537)
تا خم شده ای بار گذارند به پشتت.
تا رفتم گنجشک را بگیرم پرید. تا گفتی دنگی برمیدارد (یا نمیدارد) لنگی. تا گفتی ف میداند فرخ زاد است. تا نشست، طعام خواست. تا مرا دید بشاشت نمود.
|| و گاه معنی تا اینکه را دهد :
همیداشت خود در دل این شهریار
چنین تا بر آمد بر این روزچار.فردوسی.
یک یک خانها بدو نمودند تا جمله بدیدند. (تاریخ بیهقی). بسیار جهد کرد و شهامت نمود تا به خیسار و قولک نرسید. (تاریخ بیهقی). دو مهتر باز گذشته بسی رنج بر خاطرهای پاکیزهء خویش نهادند تا چنان الفتی... بپای شد. (تاریخ بیهقی). شاگردان... هستند همگان بر مثال تو کار کنند تا کارها بر نظام قرار گیرد. (تاریخ بیهقی).
|| گاهی برای اغراء و تشویق آید. و گاه پس از ادات تنبه آید : اصل غزنین است و آنگاه خراسان و دیگر همه فرع، تا آنچه نبشتم نیکو اندیشه کند و سخت بتعجیل بسیج آمدن کند. (تاریخ بیهقی).
الا تا درخت کرم پروری
گر امید داری کزو بر خوری.
سعدی (بوستان).
ز دلبری نتوان لاف زد به آسانی
هزار نکته در این کار هست تا دانی.حافظ.
وقت را غنیمت دان اینقدر که بتوانی
حاصل از حیات ای جان این دم است تا دانی.
حافظ.
|| گاه بمعنی هر اندازه، هر قدر آید :
بنده تا بزید در باب این یک نواخت بشکر او نرسد. (تاریخ بیهقی).
به امروز ما باز کی دررسیم
که تا بیش تازیم بیش از پسیم.اسدی.
نمد زود برکش چو شد ز آب تر
که تا بیش ماند، گرانبارتر.اسدی.
|| گاه معنی حتی را دهد :
همه تا پیران سالخورده به تماشا آمدند.
تا مخدرات حجال را سلاح پوشانیدند.
همه جهان ز تو عاجز شدند تا دریا
نداشت هیچکس این قدر و منزلت ز بشر.
فرخی
همه چیز به سیم خریدندی تا کاه و هیزم. (تاریخ سیستان). شمشیرها تا شمشیر خطیب بر گردن آن بی سران بیازمودند کمانها تا کمان حلاج در روی آن هدف کشتگان کشیدند. (زیدری).
(1) - ن ل: بنانی
(2) - لغت نامهء اسدی.
(3) - این رباعی در سندبادنامه هم آمده است.
(4) - در برهان از «ادوات غایت و تعلیل» محسوب شده است.
(5) - در لغت فرس چ اقبال ص112:
مرا ز کهبد زشتست غبن بسیاری
رها نکن سر او تا بود سلامت تو.
(6) - در لغت فرس اسدی چ اقبال ص499: کلند (= کلنگ).
(7) - در لغت فرس اسدی چ اقبال ص429:
شنگینه بر مد ازچاکرتاراست باشد او چو ترازو.
(8) - گاه معنی ضمنی آن الی الابد، جاویدان باشد.
(9) - در حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی بنام «فاخری» ضبط شده است.
(10) - فردوسی غالباً پس از «تا» بمعنی مذکور فعل ماضی می آورد.
(11) - بمعنی زمانی و مکانی هر دو تواند بود.
(12) - مصراع اول بیت این است:
گرچه فرسنگی بود بالای میدان ملوک
(13) - مصراع اول بیت این است:
با مردم زمانه سلامی و والسّلام

تا.

(ع حرف) اسم اشاره است برای مفرد مونث. تثنیهء آن «تان» و جمع آن «اولاء» است. گاهی «ها» تنبیه به اولش افزوده گردد چون: هاتا، هاتان، هؤلاء. اگر در مخاطب استعمال شود به آخرش «ک» پیوندد مانند: تاک. تلک. تیک. فتحه دادن تاء «تلک» لغت ردیئی است. تثنیهء آن با کاف بدینسان باشد: تانک. تانّک و جمعش: اولئک. اولاک. اولالک است. در این احوال نیز «هاء» تنبیه به اولش افزوده گردد بجز «تلک» که استعمال آن با هاء نیامده.(1)
(1) - المنجد.

تاء .

(اِ) نامی است که در اطراف تهران و خرم آباد به درخت داغداغان دهند. رجوع به داغداغان شود.

تائب.

[ءِ] (ع ص) نعت است از توبه بمعنی بازگشتن از گناه. (منتهی الارب). بازگردنده از گناه. توبه کار. توبه کننده. (غیاث). ج، تائبین. آنکه توبه کرده. نادم. آنکه بسوی خدا برگردد و از کرده پشیمان شود. بازگشته از گناه. بازایستنده از گناه. اوّاب. (منتهی الارب). مُنیب: التائب من الذنب کما لاذنب له :
رسول گفت پشیمانی از گنه توبه است
بدین حدیث کس ار تائب است من آنم.
سوزنی.
با آنکه از وی غائبم وز می چو حافظ تائبم
در مجلس روحانیان گه گاه جامی میزنم.
حافظ.

تائب.

[ءِ] (اِخ) لقب احمدبن یعقوب که از فحول قراء متقدمین است. (منتهی الارب).

تائب.

[ءِ] (اِخ) (عثمان زاده) یکی از ادبا و شعرای عثمانی است وی پسر یکی از اعیان آن زمان بوده و راه دانش را اختیار کرده و علوم رسمی را در مدارس علمی تحصیل کرد و بسال 1129 ه . ق. در حلب و بسنه 1135 در مصر بمولویت نایل گردید و پس از یک سال معزول و سپس مرحوم شد کتابی مفید موسوم به «حدیقة الوزراء» دارد و شرحی بر «اربعین حدیث» نگاشته دیوانی مرتب هم دارد. چهار ذیل متعاقب از طرف چهار تن از فضلا بحدیقة الوزراء نوشته شده: 1ـ گل زیبا، تألیف رئیس الکتاب دلاور زاده عمر افندی. 2ـ ورد مطرّا تألیف احمد جاویدبک. 3ـ برگ سبز،تألیف عبدالفتاح شفقت افندی بغدادی. 4ـ ورد الحدائق، تألیف احمد رفعت افندی مستوفی رسومات. که تراجم احوال وزراء عظام تا اوائل سلطنت سطان عبدالعزیزخان را حاوی میباشند و حدیقة الوزراء با سه ذیل اول از کتب مذکور بسال 1271 ه . ق. در مطبعهء جریدهء حوادث طبع و نشر گردید ذیل چهارم هم با چاپ سنگی منتشر شده است. (قاموس الاعلام ترکی).

تائج.

[ءِ] (ع ص) از تاج. تاجدار: امام تائج؛ امام تاجدار. (منتهی الارب).

تااجیس.

[اِ] (اِخ)(1) نام کتابی از افلاطون. (فهرست ابن الندیم).
(1) - Theages.

تائر.

[ءِ] (ع ص) از تور، جاری و روان شونده. (از منتهی الارب). || مداومت کننده بر کاری بعد فتور در آن. (منتهی الارب).

تائز.

[ءِ] (ع ص) از تَیز. رجوع به تیز شود.

تائع.

[ءِ] (ع ص) از تَوع یعنی مسکه یا فله بپارهء نان برگیرنده. (از منتهی الارب). || از تَیع بمعنی بیرون آمدن قی. (منتهی الارب).

تائق.

[ءِ] (ع ص) از تَوق، آرزومند. شایق. (غیاث). تواق. (منتهی الارب). مشتاق. شیق.

تائک.

[ءِ] (ع ص) احمق تائک؛ سخت گول. (منتهی الارب).

تااکه.

[اُ کِ] (اِخ) نام یکی از بنادر قدیم ایران در خلیج فارس. (ایران باستان ص1509).

تائم.

[ءِ] (ع ص) اسم فاعل از «تیم» بنده ساز. (از منتهی الارب).

تااو.

(معرب، حرف) نام یکی از حروف یونانی (حرف تاء) است. (ابن الندیم). رجوع به «طائو» شود.

تائو.

[ءُ] (اِخ)(1) چینیان این نام را به ایزد تعالی اطلاق نمایند و مراد آنان عقل کل و قانون اعظم است و شخصی تاموچه نام شش قرن قبل از میلاد مسیح دینی ایجاد نموده که طبق آن فقط پرستش به آفریدگار باید کرد، چینی ها به پیروان این آئین تائوچو گویند کتاب مقدّس این دین تائوته کینگ نامیده میشود که معتقدات اینان را در بر دارد و مردی فرانسوی موسوم به استانیسلاس جولیان از اهالی روسیه آنرا بفرانسه ترجمه کرده است. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Tao.

تائوئیسم.

[ءُ](1) (اِخ) دین متداول چین، و آن ترکیبی است از پرستش طبیعت (نیاکان) و عقاید لائوتسه ئو(2) و خرافات مختلف.
(1) - Taoisme.
(2) - Laotseu.

تائورمینه.

[ءُ نِ] (اِخ)(1) شهری در صقلیه (سیسیل) قدیم باشد از ایالت میسینا، در دامنهء اِتنا که همان تائورمنیوم(2) قدیم باشد آثار و ابنیهء عتیقه در آن دیده میشود.
(1) - Taormina.
(2) - Taurmenium.

تائوریها.

(اِخ) تیره ای از سکاهای جنوب روسیهء کنونی. (ایران باستان ج 3 ص2458).

تائوسقز.

[ءُ سَقْ قِ](1) (اِ) گیاهی است که کائوچو از آن حاصل شود.
(1) - Scorzonera - Taosaghyz.

تااوک.

(اِخ) نام قبیله ای در ارمنستان باستان. رجوع به ایران باستان ج 2 ص1077، 1084، 1085 شود.

تائه.

[ءِ هْ] (ع ص) از تیه، متکبر. لاف زن. (منتهی الارب). سرگشته. حیران. متحیر. شوریده عقل. || از توه، هلاک شونده. (منتهی الارب).

تائی.

[ی ی] (ع ص نسبی) نسبت بتاء از حروف مبانی. (المنجد).

تائی پینگس.

(اِخ)(1) نام یکدستهء مذهبی در چین که در حدود سال 1850 م. ضد دولت وقت انقلاب کردند و بر اثر آن میلیونها افراد کشته شدند.
(1) - Taipings.

تائیتی.

(1) (اِخ) مجمع الجزایر پولی نزی [ پُ نِ ] تحت فرمان روایی فرانسه و جزیرهء اصلی آن تائتی یا تاهیتی یا اوتاهیتی است دارای 11700 تن سکنه و کرسی آن «پایت» است. محصولات آن قند، تنباکو و غیره.
(1) - Taiti.

تائیدن.

[دَ] (مص) صبر کردن و از این مصدر جز بتا صیغهء مفرد امر حاضر دیده نشده است. رجوع به بتائیدن شود :
تکاپوی مردم بسود و زیان
بتاء و مگر [ د ](1) هرسویی تازیان.
ابوشکور (فرهنگ اسدی).
(1) - ن ل: مدو.

تائیس.

(اِخ)(1) روسپی معروف یونانی که اسکندر را به آتش زدن تخت جمشید (پرس پلیس) تشویق کرد. دیودور گوید: اسکندر جشن فتوحات خود را گرفته قربانیها برای خدایان کرد و ضیافتهای درخشان داد. زنان بدعمل در این جشن حضور داشتند و بلهو و لعب مشغول بودند. در این وقت، که همه سر گرم می گساری بودند و صدای عربده های مستی در اطراف پیچیده بوده یکی از زنان مزبور، که تائیس نام داشت و در آتیک تولد یافته بود، گفت یکی از مهمترین کارهای اسکندر در آسیا که باعث فخر و نام نیکش خواهد بود این است، که با من و رفقایم براه افتاده قصر را آتش زند و در یک لحظه بدست زنان این آثار نامی و معروف پارسیها را نیست و نابود کند. این سخن در مغز جوانان، که به اداره کردن خود قادر نبودند، اثر غریبی کرد یکی از آنها فریاد زد، من پیش آهنگ این کار خواهم شد، مشعل ها را باید روشن کرد و از توهینی که بمعابد یونان شده، انتقام کشید دیگران دست زده فریاد برآوردند که فقط اسکندر لایق این کار پر افتخار است اسکندر برخاست و روانه شد و تمام مدعوین از طالار قصر خارج گشته به «باکوس»(2) (خداوند شراب به عقیده یونانیها) وعده کردند که بشکرانهء ظفریابی رقصی برای او بکنند. پس از آن فوراً مشعل های زیاد حاضر کردند و اسکندر مشعلی بدست گرفته در سر این جماعت مست، که هادیش تائیس بوده قرار گرفت. حرکت دسته با آوازهای زنان بدعمل و نغمات نی شروع شد اول پادشاه و بعد از او تائیس مشعلهائی در قصر انداختند و دیگران از آنها پیروی کردند و چیزی نگذشت که تمام قصر یک پارچه آتش شد. در اینجا «دیو دور» گوید خیلی غریب است! توهینی که خشایارشا بشهر آتن کرد، و ارگ آنرا آتش زد، انتقامش را پس از سالهای متمادی زنی، که نیز آتنی بوده کشید. (ایران باستان ج2 صص1423 - 1424). پلوتارک مورخ یونانی تائیس را معشوقهء بطلمیوس معروف مؤسس سلسلهء بطالسهء مصر میداند.
(1) - Thais.
(2) - Bacchus.

تائی هوکو.

[هُ] (اِخ)(1) نام یکی از شهرهای مجمع الجزایر فُرمُز.
(1) - Taihoku.

تاب.

(اِ) توان. (برهان). توانایی. (جهانگیری) (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج). طاقت. (فرهنگ اسدی) (جهانگیری) (انجمن آرا). قوت. (آنندراج). تاو. (انجمن آرا) (آنندراج). تیو. (انجمن آراء) (آنندراج).(1) || تحمل، پایداری. || قرار. آرام. || صبر. شکیب. تاب آوردن و تاب بردن و تاب داشتن و تاب بودن کسی را و تاب گرفتن و تاب رفتن از، مستعمل است :
من بچهء فرفورم و او باز سپید است
با باز کجا تاب برد بچهء فرفور.ابوشکور.
بنیروی اوچون نبد تابشان
ز تیغش بماندند در بیم جان.فردوسی.
نداریم ما تاب خاقان چین
گذر کرد باید بایران زمین.فردوسی.
که دارد پی و تاب افراسیاب
مرا رفت باید چو کشتی بر آب.فردوسی.
بیفتاد از پای و بیهوش گشت
همی بی تن و تاب و بی توش گشت.
فردوسی.
کس اندازهء بخشش او نداشت
همان تاب با کوشش او نداشت.فردوسی.
نداریم ما تاب این جنگجوی
بدین گرز و چنگال و آهنگ اوی.فردوسی.
بیاید سپاه مرا برکند
دل و پشت ایرانیان بشکند
که اکنون نداریم ما تاب او
نتابیم با بخت شاداب او.فردوسی.
بر این کار همداستان موبدان
بزرگان و بیدار دل بخردان
که شاهان به تاب و به مردان مرد
بدینار شاهی توانند کرد.فردوسی.
که این باره را نیست پایاب او
درنگی شود چرخ از تاب او.فردوسی.
از ایران ندارد کسی تاب اوی
مگر تو که تیره کنی آب اوی.فردوسی.
کسی را نبد تاب با او بجنگ
اگر شیر پیش آیدش یا نهنگ.فردوسی.
پس چون اسلام به سیستان آوردند و لشکر اسلام قوی گشت و جهانیان را معلوم شد که کسی را بر فرمان سماوی تاب نباشد. (تاریخ سیستان).
برادی دل زفت را تاب نیست
دل زفت سنگیست کش آب نیست.
اسدی (گرشاسب نامه).
چو تابت نباشد بجنگ و ستیز
از آن به نباشد که گیری گریز.
اسدی (گرشاسب نامه).
کرا با غمان گران تاب نیست
ورا چون کباب و می ناب نیست.
اسدی (گرشاسب نامه).
امتان ضعیف من چکنند که طاقت ندارند. و در این سکرات و سختی مرگ تاب ندارند.
(قصص الانبیاء ص246).
برزم آتش افروخته است خنجر تو
به پیش آتش افروخته که دارد تاب.
مسعودسعد.
نه هیچ گردون با همت تو ساید سر
نه هیچ آتش باهیبت تو گیرد تاب.
مسعودسعد.
آنجا که تاب حمله ندارد زمین رزم
از رخش و رمح خویش توان خواه و تاب خواه.
انوری.
کی دلت تاب نگاهی دارد
آفت آینه ها آمده ای.خاقانی.
نه خاقانی منست و من نه اویم
که تاب درد چون اویی ندارم.خاقانی.
دو پستان چون دو خیک آب رفته
ز زانو زور و از تن تاب رفته.نظامی.
ز خالش چشم بد در خواب رفته
چو دیده نقش او از تاب رفته.نظامی.
جز غم دریا نخواهم این زمان
تاب سیمرغم نباشد در جهان.
عطار (منطق الطیر).
من تاب می نیارم تابی ز زلف کم کن
تا کی بود ز زلفت در دل فتاده تابی.عطار.
گفت این اسلام اگر هست ای مرید
آنکه دارد شیخ عالم بایزید
من ندارم طاقت آن، تاب آن
کان فزون آمد ز کوششهای جان.مولوی.
از ضعف بشریت تاب آفتاب نیاورم.
(گلستان).
شبی برسرش لشکر آورد خواب
که چند آورد مرد ناخفته تاب.
سعدی (بوستان).
من شمع جان گدازم توصبح دلگشایی
سوزم گرت نبینم میرم چو رخ نمایی
نزدیک آن چنانم، دور این چنین که گفتم
نی تاب وصل دارم، نی طاقت جدایی.
امیرخسرو.
پریرو تاب مستوری ندارد
چو در بندی ز روزن سر برآرد.شبستری.
رها کن عقل را با حق همی باش
که تاب خور ندارد چشم خفاش.شبستری.
آینه دانی که تاب آه ندارد...حافظ.
ز خود روم چو بیاد آورم خیال ترا
کجاست تاب که بینم مه جمال ترا.نطقی.
برای عشق تو بر جان من ز دشمن و دوست
ملامتیست که کوه گران نیارد تاب.
دلی می باید و صبری، که آرد تاب دیدارش؟
کرم شب تاب پیش چشمهء آفتاب چه تاب دارد.
؟
میرفت و عالمی نگرانش ولی کسی
رشکم بدل فزود که تاب نظر نداشت.؟
|| چرخ و پیچ که در طناب و کمند و زلف میباشد. (برهان). پیچ و شکن. (آنندراج). پیچ. (فرهنگ جهانگیری). چرخ و پیچ که در طناب و کمند و زلف می افتد. (انجمن آرای ناصری). پیچ و تاب که در رسن و رشتهء زلف نیکوان باشد. (فرهنگ اسدی). پیچ و خم و شکن و چین و هر یک از خمیدگی های رسن و موی و زلف؛ و چین های صورت و ابرو را تاب گویند: تاب زلف، تاب ابریشم، تاب ابرو، تابداده (کمند)، پرتاب، بتاب :
چون او حلقه کرد آن کمند بتاب(2)
پذیره نیارد شدن آفتاب.دقیقی.
مر این بند را راست گردان ز تاب
چو کردم، ز دستم فرو شد به آب.فردوسی.
بینداخت آن تاب داده کمند
سران سواران همی کرد بند.فردوسی.
برآویخت با دیو پولاد وند
بینداخت آن تاب داده کمند.فردوسی.
دو رخ زرد و چهره(3) پر از آب کرد
همان چهر خندان پر از تاب کرد.فردوسی.
که دارد گه کینه پایاب او
ندیدی بروهای پر تاب اوفردوسی.
ترا نیست در جنگ پایاب او
ندیدی بروهای پرتاب اوفردوسی.
بچهره چو تاب اندر آورد بخت
بر آن نامداران بشد کار سخت.فردوسی.
ز تیمار، مژگان پر از آب کرد
روانش بروها پر از تاب کرد.فردوسی.
و گر هیچ تاب اندر آرد بچهر
به یزدان که بر پای دارد سپهر.فردوسی.
چو آن دلو در چاه پر آب گشت
پرستنده را روی پر تاب گشت.فردوسی.
دژم گشت و دیده پر از آب کرد
بروهای جنگی پر از تاب کرد.فردوسی.
همه ناخنش پر ز خوناب کرد
بروی سپهبد پر از تاب کرد.فردوسی.
سیه زلف آن سرو سیمین من
همه تاب و پیچ است و بند و شکن.فرخی.
چشم تو پر خواب و سحر، روی تو پرسیم و گل
جعد تو پر چین و پیچ، زلف تو پر بند و تاب.
فرخی
ز بس پیچ و چین، تاب و خم زلف دلبر
گهی همچو چوگان شود، گاه چنبر.فرخی.
معشوق او بتی که دل اندر دو زلف او
گم کرده از خم و گره و تاب و پیچ و چین.
فرخی.
با دو زلف سیاه دست افکند
تاب او باز کرد یک ز دگر.فرخی.
ای رخ رخشان جانان زیر آن زلف بتاب(4)
لالهء سنبل حجابی یا مه عنبر نقاب.
عنصری.
تا بادها وزان شد بر روی آبها
آن آبها گرفت شکنها و تابها.منوچهری.
چو از زلف شب باز شد تابها
فرو مرد قندیل محرابها.منوچهری.
بمیخوار گان ساقی آواز داد
فکنده بزلف اندرون تابها.منوچهری.
تا خیام چرخ را نبود شرج همچون ستون
تاطناب صبح را نبود گره چونانکه تاب
در جهان جاه لشکرگاه اقبال ترا
خیمه اندر خیمه بادا و طناب اندر طناب.
انوری.
کم دید چشم من چو تو، زیرا که چون کمند
همواره پر ز پیچ و پر از تاب و پرخمی.
ناصرخسرو.
آب نمانده در آن دو رنگین سوسن
تاب نمانده در آن دو مشکین چنبر.
مسعودسعد.
تا تو بتاب(5) کردی زلف سیاه را
در تو بماند چشم، بخوبی، سپاه را.
مسعودسعد.
همچو مشاطگان کند بر چشم
جلوهء روی خوب و زلف بتاب(6).
مسعودسعد.
از چاه دولت آب کشیدن طمع مدار
کان دلوها درید و رسنها ز تاب شد.
خاقانی.
یارب اندر چشم خونریزش چه خوابست آنهمه
در سر زلف دلاویزش چه تابست آنهمه.
خاقانی.
زلف تو کمند تو سنانست
مشکین سر زلف تاب داده.خاقانی.
توبه و سوگند ما را تاب از هم باز کرد
زلف را تا تاب داد و بررخ تابان نهاد.
رشیدی سمرقندی.
پای می کوفت با هزار شکن
پیچ در پیچ تر ز تاب رسن.نظامی.
بنفشه تاب زلف افکنده بردوش
گشاده باد نسرین را بناگوش.نظامی.
ز تاب زلف خویش آرم بتابش
فروبندم بسحر غمزه خوابش.نظامی.
ز جعد بنفشه برانگیز تاب
سر نرگس مست برکش ز خواب.نظامی.
کمند عنبرین او که چندین تاب و چین دارد
ز ماه آسمان سر از درازی بر زمین دارد.
عطار.
وز دیده فرو باری اگر آب شوم
از زلف برون کنی اگر تاب شوم
در دست نگیری ار می ناب شوم
در چشم تو در نیایم ارخواب شوم.
کمال اسماعیل.
ز هر خمی بدر آید هزار نافهء چین
چو باد باز کند از کمند زلف تو تاب.
(از صحاح الفرس).
تب بتاب رشته می بندند(7) مردم لکن او
هر شبی بندد به تاب رشته تب بر خویشتن.
سلمان ساوجی.
چون ناز کشم باری زآن زلف بتاب اولی.
حافظ.
هموار کن از تاب زدن رشتهء خود را
شیرازهء جمعیت صد عقد گهر باش.صائب.
برخاست پی رقص وز صد دلشده جان برد
تابی بکمر داد و دلم را ز میان برد.
ابراهیم شوکتی.
دل چون سر زلف نیکوانست
بد باشد اگر بتاب نبود.ضیاءالدین بسطامی.
عقیق را ز لبت آب در دهان آمد
خدنگ را ز قدت تاب در میان افتاد.
اشهری نیشابوری.
|| حرکت دادن. پیچانیدن. دوران دادن :
سرنیزه را سوی سهراب کرد
عنان و سنان را پر از تاب کرد.فردوسی.
در تن هر شاه فرمان تو آورده ست خم
در دل هر شیر شمشیر تو افکنده است تاب.
امیرمعزی.
شمشیر کشید و داد تابش
گفتا که بدین دهم جوابش.نظامی.
|| اعراض. (آنندراج). سرکشی و روی گردانی و روی برتافتن و راه خلاف رفتن، مقاومت کردن :
نگر سر نپیچی ز فرمان من
نگه دار بیدار پیمان من
و گر هیچ تاب اندر آری به دل
بیارم یکی لشکر دل گسل.فردوسی.
و گر بینم اندر سرش پیچ و تاب
هیونی فرستم هم اندر شتاب.فردوسی.
یکی طوس را داد آن تخت عاج
همان یاره و طوق و منشور چاچ
بدو گفت هر کس که تاب آورد
دگر یاد افراسیاب آورد
همانگه سرش را ز تن دور کن
وزو کرکسان را یکی سور کن.فردوسی.
بیزدان چنین گفت کای کامگار
توانا و دارندهء روزگار
اگر تاب گیرد دل من ز داد
از آن پس مرا تخت شاهی مباد.فردوسی.
|| حدت. شدت. سورت :
از آن سو بتاب و شتاب اندرند
و زین سو تو گویی بخواب اندرند.
فردوسی.
صبحدمان دوش خضر بر درم آمد بتاب
کرد به آواز نرم صبحک الله خطاب.خاقانی.
تاب سرما که برد از آتش تاب
آب را تیغ و تیغ را کرد آب.نظامی.
|| خلل. فساد. تاب آوردن در کاری. ایجاد فتنه و فساد و خلل کردن در آن. لاف انداختن در کار (در تداول) :
برفتند هر کس که بد کرده بود
بدان کار تاب اندر آورده بود.فردوسی.
دگر هیچ تاب اندر آری بکار
نبینی بجز گردش روزگار.فردوسی.
چنین گفت با خویشتن شهریار
که گفتار هر دو نیاید بکار
بر این کار بر نیست جای شتاب
که تنگی دل آرد خرد را بتاب.فردوسی.
|| خشم. قهر. هیجان. افروختگی. معارضه. فشار :
سر از خواب برداشت افراسیاب
سیه کرده دل را ز کین و زتاب.فردوسی.
بگفتار اگر هیچ تاب آوریم
خرد را همی سربخواب آوریم.فردوسی.
اگر تاب بودی بسرش اندرون
بدل کین و اندر جگر جوش خون.فردوسی.
نهانی همی بود باتاب و خشم
پس آنگه چنین گفت با آب چشم.فردوسی.
بیندازند زوبین را گه تاب
چو اندازد کمانور تیرپرتاب.
اسعد گرگانی (ویس و رامین).
امیر از آن سخت در تاب شد. (تاریخ بیهقی ص417). چون نزدیک خواجه رسیدم یافتم وی را سخت در تاب و خشم. (تاریخ بیهقی ص163). بونصر گفت خداوند در تاب چرامی شود؟ بوالقاسم بهیچ حال زهره ندارد که مال بیت المال ببرد و اگر بفرمایی نزدیک وی روم و پنبه از گوش وی بیرون کنم. (تاریخ بیهقی ص 368).
همه شب دژم هر دو از مهر و تاب
نه در دل شکیب و نه در دیده خواب.
اسدی (گرشاسب نامه).
بیامد سوی خیمه هنگام خواب
ز نادیدن ببر پرخشم و تاب.
اسدی (گرشاسب نامه).
سپهبد بدید آن هم اندر شتاب
چو شیر دمان جست با خشم و تاب.
اسدی (گرشاسب نامه).
نه کس را بد آرامش از جنگ و تاب
نه در مغز هوش و نه در دیده خواب.
اسدی (گرشاسب نامه).
در سکون برترم ز کوه که من
در جواب عدو نگیرم تاب.مسعودسعد.
چه کار باشدم اندر دیار هندستان
که هست بر من شاهنشه جهان در تاب.
مسعودسعد.
از بوی تو در تاب شود آهوی مشکین
گر بازکنند از شکن زلف تو تایی.سعدی.
شنید این یکی مرد پوشیده چشم
بگفتا چه در تابت آورد و خشم؟
سعدی (بوستان).
نشسته غنچه بیاد دهان تو دلتنگ
بنفشه از سر زلف تو رفته اندر تاب.
(از صحاح الفرس).
ز بنفشه تاب دارم که ز زلف او زند دم
تو سیاه کم بها بین که چه در دماغ دارد؟
حافظ.
چو دست بر سر زلفش زنم بتاب رود.
حافظ.
بتاب موی و ز من روی خوب خویش متاب
مخواه ز آتش هجران دل من اندر تاب.
شیبانی.
اگر چه رشته از تاب گهر بیجان ولاغر شد
کشید از مغز گوهر انتقام آهسته آهسته.
صائب.
جان ما تاب ز هر زلف پریشان نخورد
دل ما آب ز هر چاه زنخدان نخورد.صائب.
|| اضطراب. غم. رنج. (برهان). مشقت. (جهانگیری) (برهان). محنت. (جهانگیری) (برهان). در تاب داشتن. موجب غم و غصه شدن :
بخط و آن لب و دندانش بنگر
که همواره مرا دارند در تاب
یکی همچون پرن بر اوج خورشید
یکی چون شایورد از گرد مهتاب.
فیروز مشرقی.
چه از عود و عنبر چه از مشک ناب
که آمد از آن بر بداندیش تاب.فردوسی.
از ایران بگرداند او رنج و تاب
بود بر کفش هوش افراسیاب.فردوسی.
بیکسان پدر خون چکاند همی
برخ بر ز خون سیل راندهمی
همه دوده با وی بتاب اندرند
ز دیده بخون و به آب اندرند.
شمسی (یوسف و زلیخا).
ز فرزند بینم همه درد و تاب
ز پیوند یابم همه خون و تاب.
شمسی (یوسف و زلیخا).
ز دل برکشد می تف و درد و تاب
چنان چون بخار زمین آفتاب.
اسدی (گرشاسب نامه).
از تاب درد، سوزش تن هست
وز بار ضعف قوت تن نیست.مسعودسعد.
روز نیمی به آفتاب شدی
شب بدو در به رنج و تاب شدی.سنائی.
در این جهان که سرای غم است و تاسه و تاب
چو خاشه بر سر آبیم و تیره از سر آب.
سوزنی.
بجان آنکه چو عیسیم برد برسردار
نشست زیر و جهودانه می گریست بتاب.
خاقانی.
بختی دارم چو چشم خسرو همه خواب
چشمی دارم چو لعل شیرین همه آب
جسمی دارم چو جان مجنون همه درد
جانی دارم چو زلف لیلی همه تاب.(8)
خاقانی.
کاشکی رنجه شدی باری بدیدی کز غمش
در دل تاریک خاقانی چه تاب است آنهمه.
خاقانی.
و آن نافه که مشک ناب دارد
خون ریختنش چه تاب دارد.نظامی.
تنی کآنهمه مالش و تاب یافت
به مالشگر آسایش و خواب یافت.
نظامی (شرفنامه ص 339).
سگالش بسی شد در آن رنج و تاب
نیفتاد از آنجمله رایی صواب.نظامی.
از همچوتو دلداری دل برنکنم باری
گر تاب کشم باری زآن زلف بتاب اولی.
حافظ (دیوان چ قدسی).
می صوفی افکن کجا می فروشند
که در تابم از دست زهد ریایی.حافظ.
تاب بنفشه میدهد طرهء مشکسای تو
پردهء غنچه میدرد خندهء دلگشای تو.حافظ.
نباید طالبانرا تاب خوردن
گهر ناید بکف بی غوص کردن.کاتبی.
بتاب موی و ز من روی خوب خویش متاب
مخواه ز آتش هجران دل من اندرتاب.
شیبانی
|| حرارت و گرمی. (جهانگیری) (برهان). تبش. گرمی. (فرهنگ اسدی). گرمی. (انجمن آرای ناصری) (آنندراج) :
از بهر که بایدت بدینسان [ شو ] و گیر
وز بهر چه بایدت بدینسان تف و تاب.
کسائی.
اگر تاب تیغم به جیحون رسد
وگر باد گرزم به هامون رسد.فردوسی.
گریزان بشد پیش افراسیاب
دلش پر ز خون و جگر پر ز تاب.فردوسی.
گفتم نهی برین دلم آن تابدار زلف
گفتا که مشک ناب ندارد قرار تاب.
عنصری.
چو برزد آتش مهرش ز دل تاب
بیامد رشک و بر آتش فشاند آب.
اسعد گرگانی (ویس و رامین).
دل سنگینش لختی نرم گشتی
بتاب مهربانی گرم گشتی.
اسعد گرگانی (ویس و رامین).
دل آن سنگدل را نرم گردان
بتاب مهر لختی گرم گردان.
اسعد گرگانی (ویس و رامین).
چو دوزخ بود جان تو ز بس تاب
چو دریا بود چشم تو ز بس آب.
اسعد گرگانی (ویس و رامین).
دمید آتش از خشکی و تف و تاب
ز سردی و تری پدید آمد آب.
اسدی (گرشاسب نامه).
زبس در زمین از تف نعل تاب
بدریای قلزم بجوش آمد آب.
اسدی (گرشاسب نامه).
چون بشنوی که مکه گرفته ست فاطمی
بر دلت ذل ببارد و بر تنت تاب و تب.
ناصرخسرو.
آبست و آتش است حسامش بگاه رزم
روی زمین و چرخ پر از موج و تاب او.
مسعودسعد.
تیر پرتاب تو در دیدهء بدخواه تو باد
تا بود راستی تیرکژ از تاب وزرم.(9)سوزنی.
تابیست در دلم ز رخ آبدار دوست
کانرا به پیش کس نکند آشکار دل.سوزنی.
آب را تا لطف و صفوت نار را تاب و تبش
خاکرا حلم و درنگ و باد را خشم و شتاب
جاودان بادی بعالم پادشاه کامران
خاک حلم و بادشوکت آب لطف و نارتاب.
سوزنی.
تاب و تب او مبین بظاهر
کاندر دلش آتشی است مدغم.خاقانی.
بیمارم و چون گل که نهی در دم کوره
گه در عرقم غرقه و گه در تبم از تاب.
خاقانی.
مبادا که آن آتش آید بتاب
که ننشیند آنگه بدریای آب.نظامی.
شه از بهر آن سروشمشاد رنگ
چنان سوخت کز تاب آتش خدنگ.نظامی.
تاب سرما که برد از آتش تاب
آب را تیغ و تیغ را کرد آب.نظامی.
زهی ز گونهء رخسار تو بتاب آتش
چو جان سوخته گیرد میان آب آتش.
سیف اسفرنگ.
گر جهان پر برف گردد سر بسر
تاب خور بگدازدش از یک نظر.مولوی.
گفت آتش من همانم ای شمن
اندر آ تا تو ببینی تاب من.مولوی.
شنیدم که مستی ز تاب نبیذ
بمقصورهء مسجدی در دوید.
سعدی (بوستان).
شرابی از ازل در داد ما را
هنوز از تاب آن می در خماریم.سعدی.
هر که در این کیش از او خم نرفت
راست نشد تا بجهنم نرفت
تیر که در کیش کمان وش بود
عاقبتش تاب ز آتش بود.امیرخسرو.
زهی گرفته ز روی تو شمع گردون تاب
تنم ز آتش عشقت چو آهن اندر تاب.
(از صحاح الفرس ص 37).
جوهر او نپوسد اندر آب
آتش او نسوزد اندر تاب.اوحدی.
مرا دولت ز خود پرتاب می کرد.
تنم پر تب دلم پرتاب میکرد.اوحدی.
از تاب آتش می بر گرد عارضش خوی
چون قطره های شبنم بر برگ گل چکیده.
حافظ.
ز تاب آتش دوری شدم غرق عرق چون گل
بیار ای باد شبگیری نسیمی زآن عرقچینم.
حافظ (دیوان چ قزوینی ص 243).
ز تاب هجر تو دارد شرار دوزخ تاب.
حافظ.
آب آن روضهء دین افروزد
تاب این خرمن ایمان سوزد.جامی.
عیش جهان چو خنجر تیز است و شاخ نو
لهو جهان چو شربت گرم است و تاب و تب.
سیدحسن اشرفی.
|| فروغ و تابش. (فرهنگ اسدی). تابش و روشنایی و فروغ. (آنندراج). پرتو و فروغ. (جهانگیری) (انجمن آرای ناصری). روشنی آفتاب و شمع و چراغ و امثال آن. (انجمن آرای ناصری). تافتن هر چیزی که نورانی باشد همچون فروغ و پرتو آفتاب و شمع و چراغ و مانند آن. (برهان). عکس. انعکاس :
اگر ماهی گرفتی تو بگوراب
چو روز آید شود آن ماه بی تاب.
اسعد گرگانی (ویس و رامین).
بروز انده گسارم آفتاب است
که چون رخسار تو با نور و تاب است.
اسعد گرگانی (ویس و رامین).
بشب همچو آتش نمودی ز تاب
گرفتی بروز آتش از آفتاب.
اسدی (گرشاسب نامه).
همی آفتاب فلک فَرّ و تاب
ز تاج تو گیرد چو مه ز آفتاب.
اسدی (گرشاسب نامه ص 272).
چنان خیل پروین بدیدار و تاب
که عقدی ز لؤلؤ گسسته در آب.
اسدی (گرشاسب نامه).
چنان هر ستونی که از رنگ و تاب
گرفتی ز دیدار او دیده آب.
اسدی (گرشاسب نامه).
تاب و نور از روی من می برد ماه
تاب و نورش گشت یکسر پیچ و تاب.
ناصرخسرو.
پیچ و تابش نور و تاب از من ببرد
تا بماندم تافته بی نور و تاب.ناصرخسرو.
تاب در آفتاب جاهش باد
چون فروماند آفتاب از تاب.سوزنی.
سایه ای زآن سایه پروردند خلق از عدل تو
آفتابی، وز تو عالم را ضیاء و نور و تاب.
سوزنی.
با من چو بخندید خوش آن در خوشاب
بر چهر ز شرم دست را کرده نقاب
عکس لب او ز پشت دست پرتاب
می تافت چو از جام بلورین می ناب.
فلکی شیروانی.
در پیش رخ تو ماه را تاب کجاست؟
عشاق ترا بدیده در خواب کجاست؟
خورشید ز غیرتت چنین می گوید
کز آتش تو بسوختم آب کجاست؟خاقانی.
به تاب آینهء دل در این سیاه غلاف
به آب آینهء جان در این کبود سرای.
خاقانی.
مر زمین را آسمان می داشت دوش از مه چراغ
صبح چون دم زد نماند آن تاب اندر آفتاب.
سیف اسفرنگ.
و بر سر هر قبه منجوق یاقوتی سرخ که از دور در نظر آید و از تاب چون آفتاب نماید. (تفسیر بی نام مائهء هفتم متعلق به عبدالعلی صدرالاشرافی).
سلیمان در هنگام کوچ سایه کردن فرمود بر تخت خویش، مقداری تاب آفتاب یافت، در پرندگان نظر کرد، غایب بودن هدهد دریافت. (ایضاً تفسیر بی نام مزبور).
جامهء ما روز، تاب آفتاب
شب نهالین و لحاف از ماهتاب.مولوی.
ور فکند رای تو بر بنده تاب
ذرّه شوم پیش چنان آفتاب.امیرخسرو.
ماه است جام و باده در او تاب آفتاب.
(از صحاح الفرس).
زهی گرفته ز روی تو شمع گردون تاب
تنم ز آتش عشقت چو آهن اندر تاب.
(از صحاح الفرس).
چنانکه تاب آفتاب... میوه های خام را و غورهء خام را شیرین می گرداند... (کتاب المعارف).
اگر ماه گیرد ز روی تو تاب
کند مهر را ذرهء خود حساب.ظهوری.
صفها از تاب تیغ و نیزه و زوبین
گفتی اطراف راه کاهکشان است.؟
|| عنصری در قطعهء ذیل تاب را بمعانی متعدد آورده است :
گفتم متاب زلف و مرا ای پسر متاب
گفتا ز بهر تاب تو دارم چنین به تاب
گفتم نهی برین دلم آن تابدار زلف
گفتا که مشک ناب ندارد قرار تاب
گفتم که تاب دارد بس با رخ تو زلف
گفتا که دود دارد با تف خویش تاب.عنصری.
|| در چشم بمعنی کژی و اعوجاج است: چشم او تاب برداشته یعنی کمی کژی و اعوجاج در نگاه کردن او پدیدار است، در چشمهاش تابی هست یعنی چپ است. || رنگ :
زرّ سرخ است اوسیه تاب آمده
از برای رشک این احمق کده.مولوی.
|| آشفتگی :
خمار ساقیان افتاده در تاب
دماغ مطربان پیچیده در خواب.نظامی.
|| تاب گاه پس از تک آید و همان معنی را افاده کند :
در تک و تاب زآنکه تاخته بود
مغزش از تشنگی گداخته بود.نظامی.
تک و تاب شاهان بود اندکی.نظامی.
خسک بر گذر ریخته خواب را
فراموش کرده تک و تاب را.نظامی.
|| نیز «تاب» پس از «تب» آید بهمان معنی تب و تاب. || تاب در ترکیباتی نظیر شب تاب، جهانتاب، عالمتاب، جگرتاب، رسن تاب، تون تاب، عنان تاب، صفت فاعلی مرکب مرخم سازد بمعنی تابندهء جهان، تابندهء عالم، تابندهء جگر :
شب زمستان بود و کپی سرد یافت
کرمکی شب تاب ناگاهی بتافت
کپیان آتش همی پنداشتند
پشتهء هیزم بدو برداشتند.
رودکی (کلیله و دمنه).
درای جگرتاب و فریاد زنگ
ز سر مغز می برد از روی رنگ.نظامی.
هوایی ز دوزخ جگر تاب تر.نظامی.
جگر تاب شد نعره های بلند.نظامی.
شهنشاه برخاست هم در زمان
عنان تاب گشت از بر همگنان.نظامی.
عنان تاب شد شاه پیروزبخت.نظامی.
روان کرد رخش عنان تاب را
برانگیخت چون آتش آن آب را.نظامی.
نهاده یکی خوان خورشید تاب
بر او چار کاسه ز بلور ناب.نظامی.
تایمن تاب شد سهیل سپهر
آن پرستش نه ماه دید و نه مهر.نظامی.
چراغ جهانتاب را هست نور.نظامی.
سهیل یمن تاب را با ادیم
همان شد که بوی مرا با نسیم.نظامی.
چو در آب جام جهانتاب دید
ز یک شربتش خلق سیراب دید.نظامی.
پیش مردان آفتاب صفت
باضافت چو کرم شب تابی.سعدی.
گوهری ده که چرخ تاب بود
در خور گوش آفتاب بود.امیرخسرو.
|| مؤلف آنندراج آرد:... چون در آخر چیزی ملحق شود گاه افادهء آن کند که این شی ء ملحق بچیزی دیگر را تاب داده است و گاه افادهء آن کند که از چیزی تاب خورده پس این لفظ مرکب که به تاب ترکیب یافته خواه تاب بمعنی روشنی و گرمی بود و خواه بمعنی پیچ و انعطاف باشد چون صفت چیزی واقع شود آن موصوف معقول بوده و در صورت اول چنانکه گویی آب آهن تاب یعنی آبی که آهن او را تاب داده است و فاعل باشد در صورت دوم چنانکه گویی آفتاب جهانتاب یعنی آفتابی که جهان را او تاب داده است و از قبیل اول است رخش عنان تاب یعنی اسبی که عنان تاب میدهد او را ای بمجرد اشارهء عنان مطاوعت کند و سوار را در سواری آن احتیاج به مهمیز و قمچی نباشد و مخفی نماند که لفظ تاب با لفظ خوردن و دادن و عندالاضافت بسوی کمر و زلف و مانند آن افادهء معنی دوم کند، و افادهء معنی اول کند با لفظ افتادن و افکندن و گرفتن و افادهء هر دو معنی کند با لفظ زدن... ـ انتهی. || تاب دادن بمعنی سرخ کردن در روغن و غیره است. || پرتو افکندن و روشن ساختن :
سنانها همی داد در گرد تاب
چو آتش زبانه زنان اندر آب.
اسدی (گرشاسب نامه).
تاب دادن در بیت ذیل ظاهراً بمعنی ذوب کردن آید :(10)
تنش چون کوه برفین تاب می داد
ز حسرت شاه را برف آب میداد.نظامی.
|| تاب گرفتن بمعنی نور گرفتن و از پرتو چیزی روشن شدن آمده است :
باشد چو طبع مهر من اندر هوای تو
چون تاب گیرد از حرکات خور آینه.
خاقانی.
(1) - تاو مبدل آن (تاب) و تیو امالهء آن. (آنندراج).
(2) - بتاب صفت فاعلی است یعنی تابدار.
(3) - ن ل: دیده.
(4) - بتاب صفت فاعلی است یعنی تابدار.
(5) - بتاب صفت فاعلی است یعنی تابدار.
(6) - بتاب صفت فاعلی است یعنی تابدار.
(7) - معنی آن است که تب را به تاب رشته مردم دفع می کنند. فاما او، یعنی شمع هر شب تب را بتاب رشته بر خویشتن می بندد و تب را بتاب رشته دور کردن چنان است که دخترکی نارسیده را گویند که بدست چپ رشته بر موازنهء قد صاحب تب بریسد، بر آن افسون میخوانند و آنرا بر محموم می بندند، حُمی دفع میشود. (شرفنامهء منیری).
(8) - به معنی پیچ و شکن نیز توجه دارد.
(9) - وَزَرم: آتش، نار.
(10) - قیاس شود با «تا و تاو» در لهجهء گورانی بمعنی گداخته و نیز در برهان «تاب» بمعنی آهن گداخته آمده. رجوع بیرهان قاطع چ معین ذیل «تاب» شود.

تاب.

(اِ) چنچولی. بادپیچ. بازپیچ. (باذپیچ) نرموره. ارجوحه. رجوع به ارجوحه در همین لغت نامه شود.(1) طنابی که دو سوی آنرا بر درخت یا دوستون و غیرها استوار کنند و در میان آن نشسته در هوا آیند و روند بازی و ورزش را. ریسمانی که بدرخت یا بجائی بسته و در آن نشسته باد خورند، تاب را در اصفهان چنجولی و در شیراز آورک گویند. (فرهنگ نظام).
(1) - Balancoire.

تاب.

[تاب ب] (ع ص) مرد بزرگ. (منتهی الارب) (المنجد). || ضعیف. (منتهی الارب) (المنجد). || اشتر و خر که پشت آنها ریش باشد. (منتهی الارب).

تاب.

(اِخ) (نهر...) طاب. نهرطاب : این رود طاب از حدود نواحی سمیرم منبع آن است و می افزاید تا به در ارجان رسد و در زیر پل بکان بگذرد و روستای ریشهر را آب دهد و بنزدیکی سینیز در دریا افتد. (فارسنامهء ابن البلخی ص122). ... هوایش [ ارّجان ]گرمسیر عظیم است و آبش از رود طاب که در میان آن ولایت می گذرد و بر آب آن پلی ساخته اند آنرا پل بکان خوانند... (نزهة القلوب حمدالله مستوفی مقالهء سوم چ لیدن ص129)... آب مسن از قهستان سمیرم و ستخت برمی خیزد آب بزرگ است گذار اسپ بدشواری دهد و در نهر طاب افتد... (نزهة القلوب حمدالله مستوفی مقالهء سوم چ لیدن ص 224)... و این شهر [ شهر ارّجان ] را در کنار جنوبی رودخانهء طاب یا تاب که اکنون برودخانهء کردستان شهرت یافته است ساخته اند و بر این رودخانه از دروازهء شهر ارّجان بندی بسته و بر روی بند پلی ساخته اند و آن را پل بکان که نام محله ای از ارجانست گویند و تا کنون قوایم آن بند و پل باقی است و از شهر ارجان جز تلال و وهاد و شبستان وسیعی از مسجد جامع بکان باقی نیست... (فارسنامهء ناصری قسمت دوم ص265). رجوع به طاب در همین لغت نامه شود.

تاب آوردن.

[وَ دَ] (مص مرکب) صبر. مصابرت. صابری. صبوری کردن. شکیبا بودن. || برخود هموار کردن. رجوع به تاب شود. || تحمل کردن. طاقت آوردن :
تاب دغا نیاورد قوت هیچ صفدری
گر تو بدین مشاهده حمله بری به لشکری.
سعدی.
ز درد عشق تو دوشم امید صبح نبود
اسیر هجر چه تاب شب دراز آرد؟سعدی.
مگر بر تو نام آوری حمله کرد
نیاوردی از ضعف تاب نبرد.سعدی (بوستان).
چو آهن تاب آتش می نیارد
نمیباید که پیشانی کند موم.سعدی.
ضرورت است که روزی بسوزد این اوراق
که تاب آتش سعدی نیاورد اقلام.سعدی.
با حملهء شمال چه تاب آورد چراغ
با دولت همای چه پهلوزند زغن.
سلمان ساوجی.
گفتمش مگذر زمانی گفت معذورم بدار
خانه پروردی چه تاب آرد غم چندین غریب.
حافظ.
دلم تاب نیاورد چگونه دلت تاب می آورد؟. در درد باید تاب آورد. دلم تاب نیاورد دو روز بمانم زود آمدم. || مقاومت کردن. ایستادگی کردن. رجوع به تاب شود :
بدو گفت هر کس که تاب آورد
و گر رسم افراسیاب آورد
همانگه سرش را ز تن دور کن
وزو کرکسان را یکی سور کن.فردوسی.
|| ایجاد خلل، فساد و آشفتگی کردن.
دو رنگی در اندیشه تاب آورد
سرچاره گر زیر خواب آورد.نظامی.
رجوع به تاب شود.

تابا.

(هزوارش، اِ) به لغت زند و پازند طلا را گویند. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا). هزوارش زر (طلا)، ذهبه(1) است همریشهء ذهب عربی. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین).
(1) - Zahaba.

تابارکا.

(اِخ)(1) جزیره ای است در شمال تونس با 800 تن سکنه.
(1) - Tabarca.

تابارن.

[رَ] (اِخ)(1) مشهور به انتوان ژیرار شارلاتان فرانسوی در پاریس متولد گردید و مثل اعلای مسخرگان عصر خویش (1584 - 1626 م.) بود.
(1) - Tabarin.

تاباسکو.

[کُ] (اِخ)(1) بترکی تاباسقو. قصبهء مرکزی جمهوریی موسوم بهمین اسم در کشور مکزیک، در ساحل خلیج مکزیک واقع بر مصب نهری مسمی بهمین نام در 400 هزارگزی جنوب شرقی ورا کروز واقع و تجارت پر جنب و جوشی دارد. (قاموس الاعلام).
(1) - Tabasco.

تاباسکو.

[کُ] (اِخ)(1) بترکی تاباسقو یکی از جماهیر جنوب غربی مکزیک از طرف شمال به خلیج مکزیک، از سوی مشرق به جمهوری کامیش و حکومت گواتمالا، از جانب جنوب به جمهوری شیاپاس و از سمت مغرب به جمهوری ورا کروز محدود میباشد، مساحتش 25500 هزار گز مربع است. هوایش سنگین ومرداب های بسیار دارد، قوه رویاندن خاکش متوسط است. کاکائو و پنبهء آن بسیار خوب است. (قاموس الاعلام).
(1) - Tabasco.

تاباص.

(اِخ) (روشنایی) و آن شهری میباشد که به شمال شکیم در مرز و بوم افرائیم واقع است. (قاموس کتاب مقدس).

تاباغو.

(اِخ) رجوع به تاباگو شود.

تاباق.

(اِ) چوب دستی را گویند و آن چوب گنده ای است که بیشتر قلندران بر دست گیرند. (آنندراج) (برهان).

تاباک.

(اِ) تپیدن و اضطراب و بیقراری و تب داشتن و مصدر آن تپیدن و بطاء معرب است. (آنندراج ذیل تاپاک) :
از غم و غصه دل دشمنت باد
گاه در تاباک و گاهی در سنخج.
منصور منطقی.
رجوع به تاپاک در همین لغت نامه شود.

تاباگو.

[گُ] (اِخ)(1) یکی از جزایر آنتیل کوچک متعلق به انگلیس با 23000 تن سکنه جزو نواحی ثلاثه(2). مؤلف قاموس الاعلام ترکی گوید: نام یکی از جزایر آنتیل کوچک که جزو مستعمرات انگلیس میباشد و در 25 هزارگزی شمال شرقی جزایر ترینیته است طولش به 50 و عرضش به 19 هزار گز بالغ است بخش اعظم سکنه زنگیانند مرکز آن قصبه اسکابوروگ می باشد، قوهء رویاندن خاکش زیاد و محصولاتش عبارتست از: تنباکو، نیشکر، موز، آناناس، جوزهندی و نظایر اینها. تنباکو را نخستین بار بسال 1560 م. در این جزیره کشف کرده اند، لذا در اکثر زبانها بهمین نام نامیده شده است. تجارت عمدهء آنجا قند و مشروب است کریستف کلمب این جزیره را بسال 1498 م. کشف کرد. ابتدا در دست هلندیها و بعد بدست انگلیس ها و سپس به دست فرانسویها و بالاخره باز بدست انگلیس ها افتاد.
(1) - Tabago ou Tobago.
(2) - Trinite.

تابال.

(اِ) تنهء درخت. رجوع به تاپال شود.

تابال.

(اِخ) حاکم ایرانی سارد: پاک تیاس همینکه کورش را دور دید دعوی استقلال کرد و چون خزانهء کرزوس را کورش باو سپرده بود مردم سواحل را با خود همراه کرده سپاهی ترتیب داد بعد به سارد رفته تابال حاکم ایرانی را در ارگ محاصره کرد ... (ایران باستان ص291).

تابالحوت.

(اِ) دزی بنابقول پرکس(1)(تجارت الجزایر با مکه و سودان، پاریس 1849م. (و مجلهء شرق الجزایر و مستعمرات پاریس 1847 - 1854 م. ج16) تابالحوت را معادل سنتورا فوسکاتا دسف(2) نوعی قنطوریون نوشته است. || دزی بنا بقول جاکسن(3). (گزارش مراکش(4) لندن 1809) روغنی که از زیتون سبز گرفته شود (دزی ج1 ص 138).
(1) - Prax.
(2) - Centaurea fuscata Desf.
(3) - Jackson.
(4) - Account of Marocco.

تابان.

(نف) (از تابیدن و تافتن) روشن و براق. (آنندراج). صفت مشبهه از مصدر تابیدن بمعنی روشنی دهنده و جلادار. (فرهنگ نظام). بهیّ (ملحض اللغات حسن خطیب) دزی گوید: در فارسی صفت است، در دمشق مانند اسم بکار رفته است(1) بمعنی «درخشش تیغه» و همچنین بمعنی «تیغی تابان» بکار رفته است. (دزی ج 1 ص138). درخشان، درخشنده، رخشنده، درفشنده، درفشان، فروزان، تابنده، مسروج، مسروجه، لامع، منور، بازغ، وهاج، مُشرق، مسخوت. (منتهی الارب). زهلول، نیر، مضی ء، نیره، مضیئه. خلق؛ املس و نرم و تابان گردیدن. صلفاء؛ زمین تابان. فأو؛ جای تابان و لغزان. افئاء؛ در زمین تابان و لغزان در آمدن. دلوص؛ نرم و تابان گردیدن زره. دلاصة؛ نرم و تابان گردیدن زره. تدلیص نرم و تابان گردانیدن. دلیص؛ نرم، تابان، درخشان. فرفح؛ زمین نرم تابان. هیصم؛ نوعی از سنگ تابان. صبهوج؛ صلیق؛ تابان از هر چیزی. صلمعة؛ تابان کردن چیزی را. اصلج؛ سخت تابان. دملق؛ تابان گردانیدن چیزی را. دمالق؛ سنگ تابان. دملکة؛ تابان گردانیدن چیزی را. جرش؛ مالیدن پوست تا نرم و تابان گردد. حجرٍ دملوج؛ سنگ تابان. دموک؛ تابان و نرم گردیدن چیزی. سُلطوع؛ کوه تابان و هموار. دلمز؛ تابان بدن (ج دلامز). تملّس؛ تابان و نرم گردیدن. ملاسة؛ تابان و نرم گردیدن. طَلقُ الوجه؛ تابان روی. زَهَل؛ تابان شدن. بزغ؛ تابان شدن. تملط؛ تابان شدن تیر. (منتهی الارب) :
ز سیمین فغی من چو زرین کناغ
ز تابان مهی من چو سوزان چراغ.منجیک.
نگه کرد موبد شبستان شاه
یکی لاله رخ بود تابان چو ماه.فردوسی.
بقیصر یکی نامه باید نوشت
چو خورشید تابان بخرم بهشت.فردوسی.
همی باش در پیش پرده سرای
چو خورشید تابان برآید ز جای.فردوسی.
بهشتی بد آراسته پرنگار
چو خورشید تابان بخرم بهار.فردوسی.
ز گرد سواران و جوش سران
گرائیدن گرزهای گران
دل سنگ خارا همی بردرید
کسی روی خورشید تابان ندید.فردوسی.
بسان ستونی بسیم آزده
رُخش رشک خورشید تابان شده.فردوسی.
یکی چشمه ای دید تابان زدور
یکی سرو بالا دلارام پور.فردوسی.
چه گویی که خورشید تابان که بود
کزو در جهان روشنایی فزود.فردوسی.
چو خورشید تابان ز گنبد بگشت
شد آن بارهء دژ بکردار دشت.فردوسی.
سیاوش چو اندر شبستان رسید
یکی تخت زرین رخشنده دید
بر آن تخت سودابهء ماه روی
بسان بهشتی پر از رنگ و بوی
نشسته چو تابان سهیل یمن
سر جعدزلفش شکن برشکن.فردوسی.
یکی تخت بر کوههء ژنده پیل
ز پیروزه تابان بکردار نیل.فردوسی.
همی رفت منزل بمنزل سپاه
شده روی خورشید تابان سیاه.فردوسی.
یکی نامه ای بر حریر سفید
نویسنده بنوشت تابان چو شید.فردوسی.
نگار من به دو رُخ آفتاب تابان است
لبی چو وُسد و دندانکی چو مروارید.اسدی.
برخشش بکردار تابان درخشی
که پیچان پدید آید از ابر آذر.
(از حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).
آفتابم شد بمغرب چون بسی
بر سرم بگذشت تابان آفتاب.ناصرخسرو.
بر آسمان ز کسوف سیه رهایش نیست
مر آفتاب درخشان و ماه تابان را.
ناصرخسرو.
سپاس و ستایش مرخدای را جل جلاله که آثار قدرت او بر چهرهء روز روشن تابان است. (کلیله و دمنه).
هست قد یار من سرو خرامان در چمن
بر سر سرو خرامان ماه تابان را وطن
بلکه خد و قد آن زیباصنم را بنده اند
ماه تابان بر فلک سرو خرامان در چمن.
سوزنی.
آتش غم در دل تابان خاقانی زدی
اینهمه کردی و میگویم که تاوانت نبود.
خاقانی.
چو از فرهاد خالی شد زمانه
برست آن ماه تابان از بهانه.نظامی.
بیاد مرگ مرد، آن ماه تابان
ازین ماتم سیه پوشید کیوان.نظامی.
رخی مانند تابان بدر دارد
فزون از هر دو عالم قدر دارد.نظامی.
روان کردند آن مه دلنوازان
چو مه تابان و چون خورشید تازان.نظامی.
صبح تابان را دست از صباحت او بر دل و سرو خرامان را پای از خجالت او در گل. سعدی (گلستان).
عظیم است پیش تو دریا به موج
بلند است خورشید تابان به اوج.
سعدی (بوستان چ یوسفی ص 93).
زهی نادان که او خورشید تابان
بنور شمع جوید در بیابان.شبستری.
نشین در دلو چون خورشید تابان
ز مغرب سوی مشرق شو شتابان.جامی.
|| (ق) در حال تابیدن: ماه تابان. آفتاب تابان. ستارهء تابان. || (ص) زن زیبا. معشوق بسیار جمیل :
بفرمود اختران را ماه تابان
کز آن منزل شوند آن شب شتابان.نظامی.
(1) - Ztschr. XI. 520, n. 43.

تابان.

(اِ) تاوان [ تبدیل «واو» به «ب» ]. غرامت : هابیل گفت مرا در این تابان نیست. (تفسیر ابوالفتوح چ 1 ج2 ص136).

تابان.

(اِخ) امیرعبد الحی دهلوی. یکی از امراء و شعرای هندوستان است، در عصر محمد شاه می زیسته، غزلیاتش در زمان او بسیار مشهور بوده است. (قاموس الاعلام ترکی).

تاباندن.

[دَ] (مص) تابانیدن. تاب دادن. پیچ دادن. || سخت افروختن. سخت تافتن. تاباندن چنانکه تنور را : تا می توانست اجاق را تاباند. || مشعشع ساختن. روشن کردن :
بگیرد پس آن آهنین گرز را
بتاباند آن فره و برز را.فردوسی.
|| اعراض کردن :
ز فرمان شه برمتابان سرت
که شمشیریابی تو اندر خورت.فردوسی.

تابان کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) جلا دادن. درخشان ساختن. نورانی ساختن. روشن کردن. تزلیخ. (منتهی الارب) :
گفت در گوش گل و خندانش کرد
گفت با لعل خوش و تابانش کرد.مولوی.

تابان گردیدن.

[گَ دی دَ] (مص مرکب)درخشان شدن. روشن شدن: اکماد؛ تابان گردیدن جامه. لعب متن الفرس؛ پشت اسب تابان گردید. (منتهی الارب).

تابانوس.

(1) (لاتینی، اِ) خرمگس. مگس بزرگ که از خون پستانداران بزرگ تغذیه میکند.
.
(فرانسوی) taon ,(لاتینی)
(1) - Tabanus

تابانی.

(حامص) (از: تابان) درخشانی. (آنندراج). ملاسة. خلوقه. خلاقه. خلقه. دفص. (منتهی الارب). تلالؤ :
لعل را زآن هست گنج مقتبس
سنگ را گرمی و تابانی و بس.مولوی.
|| لغزندگی. نسوئی.

تابانیدن.

[دَ] (مص) تاب دادن. پیچ دادن. || به تابش داشتن. به تافتن داشتن. || گرم کردن تنور و غیره.

تاب افکندن.

[اَ کَ دَ] (مص مرکب) پیچ و گره انداختن، چین و شکن دادن در ابروان و زلف و گیسو. رجوع به تاب شود. || موجب درد و رنج و آشفتگی شدن. بعذاب افکندن :
ز دریا بکنده در، آب افکنیم
سر جنگجویان بتاب افکنیم.فردوسی.

تاب بازی.

(حامص مرکب) نوعی بازی باشد. رجوع به تاب شود.

تاب برداشتن.

[بَ تَ] (مص مرکب)پیچیدن چوب یا تختهء تر پس از خشک شدن. || تاب برداشتن چشم؛ کژ شدن چشم.

تاب بردن.

[بُ دَ] (مص مرکب) برآمدن با کسی یا چیزی. مقاومت توانستن با کسی یا چیزی :
با باز کجا تاب برد بچهء فرفور؟ابوشکور.

تابتا.

[بِ] (ص مرکب) لنگه به لنگه. که یک شکل نباشد: چشمهایش تابتاست، کفشهایم تابتا شده است. رجوع به «تا» شود.

تاب تاب.

(نف مرکب) پرتوافکن، نورافشاننده :
ای عوض آفتاب روز و شبان تاب تاب
تو بمثل چون عقاب حاسد ملعونت خاد.
منوچهری.

تابچند.

[بِ چَ] (ادات استفهام) تا کی. تا چند. تا بکی :
تا بچند ای غنچه لب درپرده خواهی گفت حرف
دست بردار از جهان تا بوستان پر گل شود.
صائب (از آنندراج).
رجوع به «تا چند» شود.

تابحریت.

[] (اِخ) شهری به افریقیه. (نخبة الدهر دمشقی).

تابخانه.

[نَ / نِ] (اِ مرکب) خانه ای که در آن شیشه بندی بود تا هر چه از بیرون باشد دیده میشود و روشنائی خورشید در آن افتد. (آنندراج) (شرفنامهء منیری). بعضی خانه ای را گفته اند که دیوار آنرا از آئینه و در و پنجره آنرا از بلور کرده باشند که هر که در درون باشد بیرون را تواند دید. (برهان). خانه ای که در آن بندی بود که هر چه در برون بود دیده شود و تاب در آن افتد. (فرهنگ خطی متعلق بکتابخانهء مؤلف). || خانهء جالی دار مشبک. (غیاث اللغات). || حمام و خانه ای که در آن تنور باشد یا بخاری. (غیاث اللغات). خانهء زمستانی که در آن آتش و تنور و بخاری افروزند تا گرم شود. (انجمن آرا) خانه ای را گویند که در آن بخاری و تنور باشد. (برهان). خانه ای که تنور و بخاری دارد. (برهان جامع). خانه ای را نیز گفته اند که زمین آنرا مانند زمین حمام مجوف کرده باشند و آتش در آن افروزند تا گرم شود و ایام زمستان در آن جا بسر برند. (برهان). و بعضی گفته اند خانه ای باشد که زمین آن را مثل زمین حمام مجوف و جهنم ساخته اند، در زمستان آتش افروزند تا گرم شود(1) :
بمهرماه ز بهر نشستن و خوردن
بتابخانه فرستند شهریاران گاه.فرخی.
برفت زحمت گرما بتابخانه خرام
رسید لشکر سرما بر او گمار آتش.
ادیب صابر.
هر دو در تابخانه ای رفتیم
که نبود آشنا هوای(2) رواق.انوری.
به زمستان چو تموز از تف آه
تابخانه جگری خواهم داشت.خاقانی.
گریهء عاشقان ببین ز برون
روز باران بتابخانه در آی.کمال خجندی.
ای برق خانه سوز که نعلت در آتش است
در تابخانهء جگر ما چگونه ای.صائب.
|| در بعضی جاها خانه های بزرگ تابستانی را گویند. (برهان قاطع) (برهان جامع). در نسخهء میرزا آمده که آنرا جامخانه نیز گویند. (فرهنگ خطی متعلق بکتابخانهء مؤلف) :
سردابهء وحشت زمانه
از فر تو گشت تابخانه.خاقانی.
دل تابخانه ایست که هر ساعتی در او
شمع خزاین ملکوت افکند ضیاء.خاقانی.
دل در مغاک ظلمت خاکی فسرده ماند
رختش بتابخانهء بالا بر آورم.خاقانی.
در چنین فصل تابخانهء شاه
داشته طبع چار فصل نگاه.نظامی.
|| شبستان. کاشانه :
کنون که آب بحوض اندر است همچو بلور
بتابخانه بجای بلور نه مرجان.امیر معزی.
از برون تابخانهء طبع یابی نزهتم
وز ورای پالکانهء چرخ بینی منظرمخاقانی.
(1) - از تعریفی که برای تابخانه کرده اند در برهان و غیره مثل چیزی شبیه به شوفاژ سانترال Chauffage centraleبنظر می آید.
(2) - ن ل: سوای.

تابخورد.

[خوَرْ / خُرْ] (ن مف) تابخورده. پیچیده. مجعد :
همچو زلف نیکوان خردساله(1) تابخورد
همچو عهد دوستان سالخورده استوار.
فرخی.
(1) - ن ل: مرو گیسو، مرد گیسو.

تاب خوردن.

[خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب) در تاب نشستن و در هوا آمدن و شدن، در تاب بحرکت آمدن و شدن در هلاچین. || در پیچ و تاب شدن و پیچیده شدن :
تاب خوردم رشته وار اندر کف خیاط صنع
بس گره بر خیط خودبینی و خودرایی زدم.
سعدی.

تاب خورده.

[خوَرْ / خُرْ / دِ] (ن مف مرکب) پیچیده. تابیده شده :
موی چون تاب خورده زوبین است
مژه چون آبداده پیکانست.مسعودسعد.

تاب دادن.

[دَ] (مص مرکب) تافتن. مفتول کردن. مرغول کردن. فتیله کردن. پیچاندن نخ و ریسمان و مفتول و زلف و غیره: نخ را تاب دادن، سبیلها را تاب دادن، تاب دادن ریسمان، عقص شعره عقصاً. بافت موی را و تاب داد. (منتهی الارب). قلدالحبل. تاب داد رسن را. (منتهی الارب) :
شب تیره چون زلف را تاب داد
همان تاب او چشم را خواب داد
پدید آمد آن پردهء آبنوس
برآسود گیتی ز آوای کوس.فردوسی.
دستهایم برشته ای بسته ست
کس نداده ست جز دو دستم تاب.
مسعودسعد.
بند سر زلف تاب داده
گل را ز بنفشه آب داده.نظامی.
بنفشه زلف را چندان دهد تاب
که باشد یاسمن را دیده در خواب.نظامی.
رجوع به تابیدن شود. || چیزی را در حرارت آتش در ظرفی فلزین بدون آب و روغن سرخ و برشته کردن. سرخ کردن در روغن داغ کرده. تاب دادن مرغ و مانند آن در تابه. گوشت را در تابه تاب دادن و کمی آنرا در روغن تفته سرخ کردن، در روغن جوشان کمی سرخ و برشته کردن: گوشت را تاب داد. رجوع به بو دادن و برشته کردن شود. || در هوا آوردن و بردن تاب را. حرکت دادن. تاب را. جنبانیدن تاب چنانکه در هوا آید و رود. رجوع به تاب شود. || تافتن یا پیچ دادن. خماندن. خم کردن چنانکه بازوی کسی را با فشار دست.

تاب داده.

[دَ / دِ] (ن مف مرکب) پیچیده. بهم بافته: زلف تابداده. کمند تابداده :
بینداخت آن تاب داده کمند
سران سواران همی کرد بند.فردوسی.
بینداخت آن تاب داده کمند
سر شهریار اندرآمد ببند.فردوسی.
تو دانی که این تاب داده کمند
سر ژنده پیلان درآرد ببند.فردوسی.
گریزان ز من تاب داده کمند
بینداخت، آمد میانم به بند.فردوسی.
بر آن زلف چون تاب داده کمند
به انگشت پیچید و از بن فکند.فردوسی.
ز افراسیاب و ز پولادوند
ز کشتی و از تاب داده کمند.فردوسی.
برآویخت با دیو پولادوند
بینداخت آن تاب داده کمند.فردوسی.
از آن پردهء سبز و اسب بلند
وز آن مرد و آن تاب داده کمند.فردوسی.
دو شکر چون عقیق آب داده
دو گیسو چون کمند تاب داده.نظامی.
خروش زیور زر تاب داده
دماغ مطربان را خواب داده.نظامی.
لعلش چو عقیق گوهرآگین
زلفش چو کمند تاب داده.سعدی (بدایع).
|| سرخ کرده. برشته. بریان شده. لحم مقلو؛ گوشت بریان. حب محمص؛دانهء بریان شده و برشته. (منتهی الارب).

تابدار.

(نف مرکب) بمعنی تابان و براق و روشن. (آنندراج). مشعشع. نورانی. درخشان :
دو گل را بدو نرگس آبدار.
همی شست تا شد گلان تابدار.فردوسی.
و اینک از آن دو آفتاب، چندین ستارهء تابدار بیشمار حاصل گشته است. (تاریخ بیهقی).
خورشید تابدار به تدویر آسمان
از منظر حمل نظر افکند بر جهان.سوزنی.
در آبدار عارض او بنگریستم
شد آبدار دیده و شد تابدار دل.سوزنی.
دلم ز پرتو نور است همچنان پر نور
که لوح سینه بود تابدار همچو بلور.خیالی.
|| بمعنی خمدار نیز آمده است چون زلف تابدار. (آنندراج). پیچیده: گیسوی تابدار. کمندی تابدار :
فغان من همه زآن زلف تابدار سیاه
که گاه پردهء لاله ست و گاه معجر ماه.
رودکی.
کمندی ز ابریشم تابدار
یکی خرد سوهان بسی آبدار.فردوسی.
گفتم نهی برین دلم آن تابدار زلف
گفتا که مشک ناب ندارد قرار و تاب.(1)
عنصری.
قبائی زره برتنش تابدار
چوسیماب روشن چو سیم آبدار.نظامی.
چونست عقیق آبدارت
و آن غالیه های تابدارت.نظامی.
پستان یار در خم گیسوی تابدار
چون گوی عاج در خم چوگان آبنوس.
سعدی.
خلاص حافظ از آن زلف تابدار مباد
که بستگان کمند تو رستگارانند.
حافظ (دیوان چ قزوینی ص132).
چشم او بی سرمه همچون چشم نرگس دلفریب
زلف او بی شانه همچون زلف سنبل تابدار.
قاآنی.
|| قماشی است که نخش را تاب داده بافند. و آن دیر مدار بود و بیشتر در یزد بافند :
نیست جای جلوهء کمخای هزل من به یزد
تابدار اینجا تحکم بر غریبی می کند.
فوتی یزدی (از آنندراج).
(1) - ن ل: نارد به آتش قرار و تاب.

تابداری.

(حامص مرکب) تاب داشتن. || (اِ مرکب) کرباس تُنک که برای قاب دستمال و صافی بکار برند، پارچهء تنک که بدان مایعات یا چیزهای نرم کوفته را پالایند. قسمی پارچه با چشمه های فراخ. کرباس فراخ چشمه. پارچهء شل بافته که بیشتر برای خشک کردن ظروف تر بکار برند. کرباس شُلاته برای قاب دستمال و غیره، قسمی جامهء سست بافته.

تاب داشتن.

[تَ] (مص مرکب) طاقت داشتن. تحمل داشتن :
چون بخورد ساتگنی هفت و هشت
با گلویش تاب ندارد رباب.ناصرخسرو.
اگر سیمرغی اندر دام زلفی
بماند، تاب عصفوری ندارد.
سعدی (طیبات).
|| در رنج و درد بودن :
دوش دور از رویت ای جان جانم از غم تاب داشت
ابر چشمم بر رخ از سودای دل سیلاب داشت.
سعدی.
|| تاب داشتن چشم کسی، کمی حول در چشم او بودن.

تابدان.

(اِ مرکب) طاقچهء بزرگی را گویند نزدیک بسقف خانه که هر دو طرف گشوده باشد گاهی طرف بیرون آنرا پنجره و طرف درون را پارچهء نقاشی کرده و جام و شیشهء الوان کنند و گاهی خالی گذارند و گاهی هر دو طرف آنرا پنجره کنند. (برهان). خانه ای که طاقچهء بزرگ آن نزدیک به سقف از هر دو طرف گشوده باشد. در برهان گفته ولی در فرهنگها نیافتم و نوشته اند تاوانه یعنی خانهء تابستانی :
فلان تاوانه را گو در گشاده ست.
(ویس و رامین از آنندراج و انجمن آرا).
روزنی که در عمارت و برای آمدن روشنی آفتاب گذارند. (غیاث). جِلی؛ تابدان که در سقف سازند. (منتهی الارب). کُوّه. روزن خانه. (منتهی الارب). خبط؛ روشنی که از تابدان بخانه درآید. (منتهی الارب). || گلخن حمام و کورهء مسگری و آهنگری و امثال آنرا نیز گفته اند. (برهان). || آن قسمت حمام که در آن نشینند و خود را شویند و شوخ باز گیرند. طلق، سنگی است براق... و گاهی آنرا در تابدانهای حمام بجای آبگینه بکار برند. (منتهی الارب).

تابدیخ.

(اِخ) دهی جزء دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان اهر در 5/17 هزارگزی خاوری اهر، 3 هزارگزی جادهء شوسهء اهر خیاو. کوهستانی، معتدل مایل بگرمی 50 تن سکنه آب از چشمه، محصول غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4 ص117).

تاب دیده.

[دی دَ / دِ] (ن مف مرکب)بریان. سوخته :
پریشان شد چو مرغ تاب دیده
که بود آن سهم را در خواب دیده.نظامی.

تاب رفتن.

[رَ تَ] (مص مرکب) در رنج و پیچ و تاب شدن.
- در تاب رفتن؛ به خود پیچیدن از درد :
در تاب رفت و طشت طلب کرد و ناله کرد
آن طشت را ز خون جگر باغ لاله کرد
خونی که خورد در همه عمر از گلو بریخت
خود را تهی ز خون دل چندساله کرد.؟

تاب زخمه داشتن.

[بِ زَ مَ / مِ تَ](مص مرکب) مؤلف آنندراج گوید: لوطیان گویند فلان امروز تاب زخمه دارد؛ یعنی تاب حرکات جماع دارد. زخمه حرکت جماع و آنرا دگنک به دال مهمله نیز گویند. (آنندراج).

تاب زن.

[زَ] (اِ مرکب) مؤلف انجمن آرا گوید: بمعنی سیخ کباب نوشته اند، ظن غالب مؤلف آن است که باب زن در اصل لغت تاب زن بوده و به تصحیف باب زن شده چه باب زن با سیخ کباب و آتش مناسبتی ندارد و تاب زن به این معنی انسب است. زیرا که تاب چنانکه گذشت بمعنی آتش و فروغ و گرمی و روشنی و تف و تاب مترادفند و دیگر تاب مرادف پیچ و چرخ و گردش است و بهمهء این معانی تاب زن با سیخ کباب انسب است چنانکه آب زن بمعنی ظرفی مسین که آب و دوا در آن ریزند و بیمار را در آن نشانند - انتهی. و رجوع به آنندراج و رجوع به باب زن شود.

تابستان.

[بَ / بِ] (اِ مرکب) از تاب و ستان (پسوند) بمعنی زمان تابش و فصل گرما، یکی از چهار فصل سال بین بهار و پائیز. (نقل از حاشیهء برهان چ معین). هر گاه که آفتاب به اول سرطان رسد تا باول میزان تابستان باشد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). موسم گرما را گویند. (آنندراج). سپید بر. (برهان). صیف. (منتهی الارب) (دهار). صیفه. (منتهی الارب): امیر دیدار با قدرخان کرد و تابستان بغزنین باز آمد. (تاریخ بیهقی). اسکندر مردی بوده است با طول و عرض و بانگ و برق و صاعقه چنانکه در بهار و تابستان ابر باشد. (تاریخ بیهقی). قیظ؛ تابستان جایی مقام کردن. (دهار) تصیف؛ تابستان بجایی اقامت نمودن. (منتهی الارب) (تاج المصادر بیهقی). قیظ؛ گرمای تابستان و آن از طلوع ثریا تا طلوع سهیل است. (منتهی الارب).

تابستانق.

[بِ نَ] (اِخ) دهی از دهستان چهار دانگه بخش هوراند شهرستان اهر 16 هزارگزی شمال هوراند 5/31 هزارگزی جادهء شوسهء اهر کلیبر کوهستانی معتدل مایل بگرمی، مالاریائی 164 تن سکنه آب از چشمه. محصول غلات و گردو، شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی گلیم بافی است راه مالرو. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4 ص 117).

تابستانگاه.

[بَ / بِ] (اِ مرکب) ییلاق. سردسیر.

تابستان نشین.

[بَ / بِ نِ] (اِخ) دهی جزء دهستان املش بخش رودسر شهرستان لاهیجان در 15 هزارگزی جنوب رودسر 5 هزارگزی جنوب املش، جلگه معتدل و مرطوب با 240 تن سکنه. آب از چشمه محصول لبنیات، پشم، پوست. شغل گله داری، صنایع دستی زنان شالبافی است راه آن مالرو . تابستان جهت تعلیف گاو و گوسفند به ییلاق سمام می روند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

تابستانی.

[بِ / بَ] (ص نسبی) منسوب به تابستان، صیفی. آنچه که مخصوص این فصل باشد: خانهء تابستانی. لباس تابستانی. ازضٌ مصیفه؛ زمین تابستانی. (منتهی الارب). مکانٌ مصیف؛ جای تابستانی. (منتهی الارب). مکانٌ مصیوف؛ جای تابستانی. (منتهی الارب).

تابس شرم.

[بَ شَ رَ مَ] (اِخ) مأخوذ از سانسکریت(1) موضعی است در جنوب سنکهت. (ماللهند ص154).
(1) - Tapasasrama.

تابسه.

[بَ سَ / سِ] (اِ) چراگاه پر آب و علف را گویند. (برهان) (آنندراج) (فرهنگ جهانگیری) (انجمن آرا). چراگاه سبز و خرم، مرتع. رجوع به چراگاه شود.

تابش.

[بَ / بِ] (اِمص) روشنی و فروغ آفتاب و شمع و پرتو آتش. (آنندراج) (برهان) (انجمن آرا). بریص؛ درخش و تابش چیزی. (منتهی الارب) :
به گرز نبردی بر افراسیاب
کنم تیره گون تابش آفتاب.فردوسی.
بخشکی رسیدند چون روز گشت
گه تابش گیتی افروز گشت.فردوسی.
همان تابش ماه نتوان نهفت
نه روبه توان کرد با شیر جفت.فردوسی.
چو از لشکر آگه شد افراسیاب
برو تیره شد تابش آفتاب.فردوسی.
چو گردن بپیچی ز فرمان شاه
مرا تابش روز گردد تباه.فردوسی.
چو بندوی زآن کشتن آگاه شد
بر او تابش روز کوتاه شد.فردوسی.
یکی آنکه گفتی شمار سپاه
فزونتر بد ازتابش هور و ماه
ستوران و پیلان چو تخم گیا
شد اندر دم پرهء آسیا.فردوسی.
راستی گفتی آفتابستی
بجهان گسترانده تابش و فر.فرخی.
سر تیغ چون خونفشان میغ شد
دل میغ پر تابش تیغ شد.
اسدی (گرشاسب نامه).
شد از تابش تیغها تیره شب
چو زنگی که بگشاید از خنده لب.
اسدی (گرشاسب نامه).
مخواه تابش از ایشان اگر همه مهرند
مجوی گوهر از ایشان اگر همه کانند.
مسعودسعد.
آفتاب این چنین بود که تویی
آشکار و نهان ز تابش خویش.انوری.
تا بوستان بتابش شاه ستارگان
بر شاخ آسمانگون آرد ستاره بار.سوزنی.
گربرنگ جامه عیبت کرد جاهل باک نیست
تابش مه را ز بانگ سگ کجا خیزد زیان.
خاقانی.
تابش رخسار تو از راه چشم
کرد چرا گاه دل از ارغوان.خاقانی.
هر مجلسی و شمعی من تابشی نبینم
هر منزلی و ماهی من اختری ندارم.خاقانی.
خوشی عافیت از تلخی دارو یابند
تابش معنی در ظلمت اسما بینند.خاقانی.
در تهور چون خورشید که در تابش از فراز و نشیب نپرهیزد. (ترجمهء تاریخ یمینی).
چون بگرمی رسید تابش مهر
بر سرِ ما روانه گشت سپهر.
نظامی (هفت پیکر ص 158)
چونکه گوهر نیست تابش چون بود
چونکه نبود ذکر یابش چون بود.(مثنوی).
هر که چون سایه(1) گشت سایه نشین
تابش ماه و خور کجا یابد.ابن یمین.
پیش حسنش باغ را نرخ تماشا بشکند
تابش خورشید رنگ روی گلها بشکند.
نعمت خان عالی (از آنندراج).
گر دیدهء من جست همی تابش خورشید
روزم چو شب تاری تاریک چرا شد.؟
|| اسم مصدر از تافتن، تابیدن بمعنی گرمی و حرارت آید :
بناهای آباد گردد خراب
ز باران و از تابش آفتاب.فردوسی.
ز پیری و از تابش آفتاب
غمی گشت و سخت اندر آمد بخواب.
فردوسی.
بدین خویشی اکنون که من کرده ام
بزرگی بدانش بر آورده ام
بدانگونه شادم که تشنه به آب
و گر سبزه از تابش آفتاب.فردوسی.
نگر تا سیاوش ز افراسیاب
چه برخورد جز تابش آفتاب
سر خویش داد از نخستین بباد
جوانی که چون او ز مادر نزاد.فردوسی.
نگفتی که ایدر نیابی تو آب
بسوزد ترا تابش آفتاب.فردوسی.
آنکه جز آب خوش علمش نکرد
از تعب تابش جهل ایمنم.ناصرخسرو.
در آن شب بسی چاره ها ساختند
تنش را ز تابش نپرداختند.نظامی.
(1) - ن ل: خانه.

تابشی.

[بِ] (اِخ) منسوب است به تابشه که نام جد ابوالفضل عبدالرحمن بن زریک تابشه بخاری تابشی است (سمعانی).

تابع.

[بِ] (ع ص) پس رو و چاکر. ج، تبع. (منتهی الارب). || پس رونده. لاحق. پیرو. فرمانبردار. مطیع. خادم. مقابل متبوع: زامل. پس رو و تابع. (منتهی الارب) :
خصم تو هست ناقص و مال تو زاید است
کت بخت تابع است و جهانت مساعد است.
منوچهری.
و ما جمله تابع و فرمان برداریم. (تاریخ بیهقی). اینقدر از فضایل ملک که تالی و تابع دین است تقریر افتاد. (کلیله و دمنه). سلطان تابع رای و متابع هوای پدر شد. (ترجمهء تاریخ یمینی). || آنکه اصحاب رسول صلی الله علیه و آله و سلم را دیده. (منتهی الارب). راوی و محدث که درک صحبت یکی یا چند تن از صحابه کرده است. ج، تابعین، تابعون و توابع. رجوع به تابعین، تابعون و توابع شود. || جرجانی گوید: تابع هر کلمه دوم است که اعراب کلمهء سابق گیرد از همان جهت که او دارد، و بدین قید خبر مبتدا و مفعول دوم و مفعول سوم باب علم و اعلم خارج گردید، زیرا که این اشیاء (کلمه های دوم) گرچه اعراب کلمهء اول را داراست ولیکن اعراب آن نه از همان جهت است. و تابع بر پنج قسم است: تأکید، صفت، بدل، عطف بیان، عطف بحرف (تعریفات جرجانی). || تابع در لغت به معنی پس رو و در نزد نحویان تابع لفظ ثانی است که معرب باعراب سابق از جهت واحده باشد و سابق متبوع نامیده میشود و بنابراین گفتار کلمهء ثانی بمنزلهء جنس است که تابع و جز آن مانند خبر مبتدا و خبر کان و أن و جز آن را شامل میشود و قید معرب بودن باعراب سابق آنچه را که ثانی است و اعرابش مانند لفظ سابق نیست خارج می کند مانند خبر کان و مثل آن خارج می کند ولی با این حال تابع ثالث و بالاتر از تعریف مذکور خارج نمیشود زیرا مراد به ثانی لفظی است که متأخر باشد و بهمین جهت در تعریف نگفته اند که تابع آن ثانی است که معرب به اعراب اولش باشد و ممکن است مراد بثانی در این تعریف ثانی در رتبه باشد. و اعراب اعم است از لفظی و تقدیری و محلی حقیقتاً یا حکماً و بنابراین مانند: جائنی هؤلاء الرجال و یا زیدٌ العاقل و لارجل ظریفاً از تعریف خارج نمی شود. و اینکه در تعریف آمده است: «و از جهت واحده است» آنچه که ثانی و معرب باعراب سابق است ولی از جهت واحده نیست مانند خبر مبتدا و ثانی مفاعیل اعلمت و ثالث آن و همچنین خبر بعد از خبر و حال بعد از حال و مانند آن از تعریف خارج میشود زیرا مراد از اینکه اعراب ثانی و سابق از یک جهت باشد آن است که موجب اعراب ثانی همان موجب اعراب اول باشد و بنابراین مختلف بودن ثانی و سابق از نظر تابعیت و متبوعیت و اعراب و بنا موجب اشکال نمیشود. اما در مبتدا و خبر هر چند عامل رفع معنوی یعنی تجرد آن از عوامل لفظیه است اما مرفوع شدن مبتداء از این جهت است که مسندالیه است و مرفوع شدن خبر از این جهت است که مسنداست و بنابراین رفع مبتدا و خبر از جهت واحده نیست و چنین است ثانی دو مفعول ظننت زیرا ظننت از این جهت که هم مظنون و هم مظنون فیه لازم دارد دو مفعول را نصب میدهد و نصب آن دو از جهت واحده نیست. و بهمین قیاس است ثانی دو مفعول اعطیت زیرا اعطیت از آنجهت که اقتضای آخذ و مأخوذ دارد، در دو مفعول عمل کرده است و بنا براین منصوب بودن دو مفعول اعطیت از جهت واحده نیست و همین طور است حال بعد از حال و خبر بعد از خبر و مثل آن. و حاصل این بیان آن است که مراد از جهت واحده انصباب متعارف بین نحویان است و آن عبارت است از اینکه ثانی برای اعراب اول و به پیروی از آن معرب باشد به این ترتیب که عمل عامل مخصوص در دو کلمه (تابع و متبوع) بیک نهج واز یک جهت باشد و باید دانست که عمل عامل در دو چیز بر دو قسم است: نخست اینکه عمل کردن عامل بر هر دو با هم و علی السواء متوقف است مانند علمت نسبت بهر دو مفعول آن و اعلمت نسبت بهر سه مفعول آن و این عمل نزد نحویان بمنزلهء انسحاب (کشیده شدن) نیست زیرا عامل، معمول ثانی را مانند معمول اول می طلبد و چنین است در مورد ابتداء نسبت به مبتدا و خبر و چنین است حال در احوال متعددة چه حال ثانی نسبت به حال اول مانند دو مفعول (علمت) می باشد و عامل هر دو را با هم می طلبد... (تلخیص از کشاف اصطلاحات الفنون) || (اِ) جنی که عاشق انسان و همراه او باشد. (منتهی الارب) (آنندراج). جنی که همراه آدمی باشد و پی او هر جا رود.

تابع النجم.

[بِ عُنْ نَ] (اِخ) نام دبران که منزلی است از منازل قمر، سمی به تفاولاً مِنْ لفظه. (منتهی الارب). ابوریحان بیرونی گوید: دبران ستاره ای است سرخ و نورانی و از این جهت آن را دبران گویند که بر ثریا پشت کرده و او در چشم جنوبی ثور است و نیز دبران را فنیق می گویند و فنیق شتر نر خیلی بزرگ است زیرا اعراب کواکبی را که در حول دبران است قلاص (شتران ماده) گفته اند و دبران را نیز تابع النجم و تانی النجم گویند یعنی پیرو ثریا، زیرا دبران پروین را در طلوع و غروب پیروی می کند و دبران را نیز مخدج گفته اند. (ترجمه آثار الباقیهء ابوریحان بیرونی ص405).

تابعدار.

[بِ] (نف مرکب) این لفظ غلط است چرا که لفظ تابع، که صیغهء اسم فاعل است به ترکیب لفظ دار حاجت ندارد اگر اتفاق افتد بجایش تبع دار بدون الف، یا فرمان بردار باید گفت. (غیاث) (آنندراج). این اصطلاح در هند متداول بود.

تابع شدن.

[بِ شُ دَ] (مص مرکب) پیرو شدن. بنده و فرمانبردار گشتن. دنبال رونده شدن :
مشو تابع نفس شهوت پرست
که هر ساعتش قبلهء دیگر است.
سعدی (بوستان).

تابع مهمل.

[بِ عِ مُ مَ] (اِ مرکب) لفظ مهملی است که بعد از یک لفظ موضوع می آید و اغلب حروف آن با حروف متبوعش یکی است مثل چراغ مراغ، کتاب متاب. در زبان فارسی هر کلمه ای که در اولش میم نیست در مهملش حرف اول کلمه را انداخته جای آن میم می گذارند مثل اسب مسب، خواب ماب، و اگر در اول کلمه میم است بجای حرف اول مهمل پ می گذارند. مثل: مرد پرد، مرغ پرغ. (فرهنگ نظام). هر گاه دو لفظ در پی یکدیگر بر یک روی آید و لفظ ثانی برای تأکید لفظ اول بکار رفته باشد لفظ دوم را تابع لفظ اول گویند و چنین عمل را اِتباع نامند حال اگر لفظ دوم بی معنی و مهمل باشد آنرا تابع مهمل گویند اما قول مؤلف فرهنگ نظام در اینکه هر کلمه ای که در اولش میم نیست مهملش باید مسبوق بمیم باشد کلّیت ندارد :
ما آزموده ایم درین شهر بخت خویش
باید برون کشید ازین ورطه رخت خویش
گر موج خیز حادثه سر بر فلک زند
عارف به آب تر نکند رخت و پخت خویش.
حافظ.

تابعون.

[بِ] (ع ص، اِ) جمع تابع در حالت رفعی، آنکه اصحاب رسول صلی الله علیه و آله و سلم را دیده. (منتهی الارب). جماعتی که صحابه را دیده باشند. (مقدمهء لغت میرسید شریف جرجانی). رجوع به تابعی و تابعین شود.

تابعه.

[بِ عَ] (ع ص، اِ) مؤنث تابع. || جنی که عاشق انسان و همراه او باشد. (منتهی الارب). || خادمه. (المنجد).

تابعة.

[بِ عَ] (اِخ) ابن ابراهیم یحصبی اندلسی. محدث.

تابعی.

[بِ] (ع ص نسبی) منسوب به تابع. || آنکه اصحاب رسول صلی الله علیه و آله و سلم را دیده. ج، تابعیون. آنکه بعض اصحاب رسول را درک کرده است. آنکه درک صحبت رسول صلوات الله علیه نکرده لیکن صحابهء او صلوات الله علیه را دیده است. رجوع به صحابی شود. عتی بن ضمره تابعی است. سویدبن عثمه تابعی. هرم بن نسیب تابعی و عبدالله بن مسلم تبع تابعی. عثمان نام یازده تابعی. (منتهی الارب). کشاف اصطلاحات الفنون گوید: در نزد اهل شرع کسی را گویند که یاران پیغمبر را از جن و انس دیده باشد مشروط به آنکه ملاقات کنندگان بحضرت پیغمبر ایمان آورده و در حال مسلمانی از دنیا رفته باشند و قید بلفظ یاران برای آن است که غیر یاران پیغمبر از تعریف خارج شده باشد. و فوائد سایر قیود در لفظ صحابی شناخته خواهد شد و این تعریف مابین سایر تعریفاتی که در بارهء تابعی شده تعریفیست که ارباب حدیث اختیار کرده و برگزیده اند. بر خلاف کسانی که طول ملازمت باصحابی را هم جزو قیود تعریف تابعی افزوده اند مانند خطیب، چه او گفته است که تابعی کسی باشد که بایاران پیغمبر مصاحبت کرده باشد. ابن الصلاح گفته: و مطلقه مخصوص بالتابعی باحسان - انتهی. و از ظاهر این گفتار معنی طول ملازمت استنباط میشود. زیرا اتباع به احسان بدون طول ملازمت تحقق نیابد. یا شرط صحبت سماع را در ضمن لازمهء تعریف بداند، مانند ابن حبّان که او شرط کرده است که تابعی کسی است که صحابی را در سنی دیده باشد که بتوان از او حدیث شنیده و حفظ کند. و اگر صحابی بچنین هنگامی از سن نرسیده باشد اعتباری برؤیت چنین صحابی نباشد، مانند خلف بن خلیفه. چه او چنین کس را از اتباع تابعان شمرده ولو آنکه خود عمر بن حریث را دیده بود در حالی که او صغیر بود. یا آنکه صلاحیت رؤیت و ممیز بودن صحابی را جزو شروط و قیود تعریف صحابی بدانند. چنانکه در شرح نخبه و شرح آن ذکر گردیده است. و بهمین جهت است که دربارهء ابوحنیفه اختلاف کرده اند و جمهور علما او را از زمرهء تابعین شمرده اند. زیرا که جمعی از صحابه را درک کرده بود و از برخی از آنها نیز روایت حدیث کرده بود چنانکه در خطبهء درالمختار تصریح کرده و بصحت رسیده است که ابوحنیفه از هفت تن از صحابه سماع حدیث کرده و قریب به بیست تن کسانی را هم که سن آنها برای شنیدن حدیث از آنان صلاحیت داشتند درک کرده شمس الدین محمدابوالنصر عربشاه در الفیهء منظومهء خود که بجواهر العقاید و دررالقلائد موسوم است نام هشت تن از صحابه را که ابوحنیفه از آنان روایت حدیث کرده، برده و گوید:
معتقداً مذهب عظیم الشان
ابی حنیفة الفتی النعمان
التابعی سابق الائمة
بالعلم و الدین سراج الاُمة
جمعاً من اصحاب النبی ادرکا
اثرهم قداقتفی و سلکا
و قد روی عن انس و جابر
و ابن ابی اوفی کذا عن عامر
اعنی اباالطفیل ذا ابن واثلة
و ابن انیس الفتی و وائلة
عن ابی جزء قد روی الامام
و بنت عجرد هی التمام.
و برخی دیگر ابو حنیفه را از تبع تابعان شمرده اند. (کشاف اصطلاحات الفنون). رجوع به تابعون و تابعین شود.

تابعی.

[بِ] (اِخ) یکی از شعرای عثمانی است و در قرن دهم هجری می زیسته و از اهالی ادرنه است خطی خوش می نوشته و اشعارش روان و نیکو بوده است بمناسبت انتساب به جنابی پاشا بمقامات بزرگی نایل گشته یکی از آثارش «شهرانگیز» است که در آن مسیحی شاعر را نظیره ای گفته است که هیچکس از آن بهتر نتوانسته است بسراید. (از قاموس الاعلام ترکی).

تابعی.

[بِ] (اِخ) (ملاّ...) فرزند شهر هرات است و نقاشی کاسه و طبق می کند و گاهی نغمه ای از او سر می زند از اوست این رباعی:
دور از تو به درد و محنت و غم بودم
باسینهء ریش و چشم پر نم بودم
با نی همه شب بناله همدم بودم
بی یاد تو القصه دمی کم بودم.
(مجالس النفائس میرعلیشیر نوائی ص167)
یکی از نی زنان و نقاشان مشهور ایران است. (قاموس الاعلام ترکی).

تابعی.

[بِ] (اِخ) (آدینه قلی بک) یکی از شعرای امی ایران است و با مولانا وحشی معاصر و در نکته سنجی مهارت داشته است.از اوست:
کار من دور از تو غیر از ناله های زار نیست
گر بزاری جان دهم دور از تو، دور از کار نیست.
(قاموس الاعلام ترکی).

تابعیت.

[بِ عی یَ] (مص جعلی، اِمص)پیروی و اطاعت کردن. (فرهنگ نظام). تابع بودن. پیرو بودن. || از رعایای یک ملک و دولت بودن. از تبعهء مملکتی محسوب شدن. مثال: تابعیت ایران برای من باعث سرافرازی است. (فرهنگ نظام).
تابعیت: عبارت است از رابطهء حقوقی و سیاسی که شخصی را بدولتی مربوط میکند از تعریف فوق مستفاد می شود که: اولاً باید دولتی و فردی وجود داشته باشد تا رابطه ای بین آندو برقرار گردد زیرا ممکن است مللی وجود داشته باشند که تشکیل دولتی نداده باشند یعنی فردی باشد ولی دولتی نباشد مثلا ملت لهستان وجود داشته است ولی دولتی باین اسم نبوده و یا مللی که در تحت حکومت دول مختلفه عربی بسر می برند یعنی اعراب وجود دارند ولی دارای دول جداگانه ای هستند و نمی توان گفت که تمام اعراب دارای یک تابعیت هستند. رابطهء بین فرد و دولت سیاسی است، از این لحاظ که دولت تنها عامل و مقام تشخیص دهنده این است که چه فردی تبعهء اوست بنابراین باید دانست که برای افراد حقی نیست که مثلا خود را حتماً تابع فلان دولت بدانند و هیچ دولتی مکلف نیست که فردی را بتابعیت خود بپذیرد بلکه دولت باید با در نظر گرفتن اوضاع سیاسی و جغرافیایی واقتصادی خود افراد را تابع خود بشناسد.
مزایای تابعیت - شخصی چون تابعیت دولتی را قبول کرد دارای حقوق و مزایایی میشود مهمتر از همه این است که حق حمایت او در خارج کشور بعهدهء دولت متبوعهء اوست مثلا ایرانیانی که در فرانسه ساکنند حق حمایت آنها بر عهدهء دولت ایران است. دیگر این که چون شخصی تبعهء دولتی شد می تواند از حقوق سیاسی که فقط مخصوص اتباع کشور است استفاده کند مانند حق رأی دادن و یا انتخاب شدن در مجالس مقننه و انجمن های ملی و همچنین از حقوق عمومی دیگر که مخصوص اتباع کشور است. بطور کلی باید گفت که چون شخصی تبعهء کشوری شد می تواند از کلیهء حقوقی که بموجب قوانین آن کشور برای اتباع آن مقرر است استفاده کند. پس از تشخیص این که تابعیت عبارت است از رابطهء حقوقی و سیاسی که فردی را بدولتی مربوط می کند و تعیین این که چه کسی بیگانه و چه کسی خودی است باید دید در قوانین کشورهای مختلف و در ایران در موضوع تابعیت از چه اصولی پیروی شده یا می شود. هر گاه قوانین کشورهای مختلفه مطالعه گردد معلوم خواهد شد که بطور کلی سه اصل در آنها دیده میشود:
اصل اول. هر فردی از افراد باید دارای یک تابعیت باشد بطوری که کسی بدون تابعیت نباشد - این اصل برای این است که اگر فردی بدون تابعیت باشد وضع غیر عادی پیش می آید زیرا هر کسی در جامعه حقی و تکلیفی دارد و اگر معلوم نباشد که تبعه چه کشوری است حامی او معلوم نیست و در بسیاری از موارد مانند ازدواج و تنظیم سند و غیره معلوم نیست که قوانین چه کشوری باید دربارهء او اعمال و اجرا شود. باوجود کوشش فراوانی که بکار می رود تا اشخاص بدون تابعیت نباشند باز بعضی اشخاص یا اصلاً تابعیت ندارند و یا دارای دو تابعیت هستند مانند موارد ذیل:
1- چادرنشین ها،در هر کشوری ممکن است دسته ای از افراد باشند که همیشه در سیر و حرکت بوده و بچادرنشینی عادت کرده باشند این اشخاص مرکز معینی نداشته و به اصطلاح بی وطن هستند و واضح است که تابعیت معینی ندارند. 2- ممکن است عده ای ترک تابعیت اصلی خود را بنمایند و بکشور دیگری بروند و تحصیل تابعیت آنکشور را نیز ننمایند که در این حال هم فاقد تابعیت خواهند بود. 3- بعضی از اوقات عده ای از افراد در نتیجهء بعض امور سیاسی بدون تکلیف می شوند. مثلا پس از انقلاب روسیه عده ای از روسهای سفید بکشورهای خارج پناه بردند. دولت جدید روسیه شوروی ایشان را تبعه خود نمی شناخت و سایر دول هم ایشانرا بتابعیت خود نمی پذیرفتند و وضعیت ایشان بسیار بد شده بود تا این که یکنفر نروژی بنام نانسن که در جامعهء ملل کار می کرد از طریق جامعهء ملل اقدام نمود و برای آنها ورقهء هویتی تهیه کرد و آنها تاحدی از بلاتکلیفی در آمدند. 4- عده ای هستند که در نتیجهء مجازات تابعیت اصلی خود را از دست می دهند و کشور دیگری را هم قبول نمی نمایند این ترک تابعیت اجباری که بعنوان مجازات است در قانون ایران پیش بینی نشده ولی قانون تابعیت فرانسه اجازهء سلب تابعیت از فرانسویان را میدهد. 5- بعضی اشخاص تابعیت کشور خود را از نظر قانون از دست میدهند مثلا قانون مقرر می دارد که اگر کسی از اتباع کشور بدون اطلاع بکشور دیگر برود و 10 یا 15 سال سکونت کند تابعیت از او سلب خواهد شد حال اگر چنین کسی تابعیت کشور مورد سکونت را نیز قبول نکند تکلیف تابعیت او معلق است. 6- در بعضی موارد هم که قانون شخص را مخیر می کند که بین دو تابعیت یکی را انتخاب کند و او هیچکدام را انتخاب ننماید فاقد تابعیت خواهد بود. اینها مواردی بود که بر خلاف اصل اول ممکن است شخصی بدون تابعیت باشد. برای احتراز از پیش آمدن این موضوع قانون گزار باید اهتمام کند که قوانین طوری تدوین شود که کسی بدون تابعیت نماند و امروز بکمتر کسی برمیخوریم که دارای تابعیت کشور معینی نباشد.
اصل دوم - هر فردی بمحض تولد باید دارای تابعیت کشور معینی باشد. بعبارت دیگر بمحض این که شخص متولد می شود باید تابعیت کشوری طبق مقررات بر او تحمیل شود. برای تحمیل تابعیت باطفال نوزاد در قوانین کشورهای مختلف بدو طریق یا سیستم عمل می کنند:
1- سیستم اول یا سیستم خون - مطابق این سیستم اطفال بمحض این که تولد یافتند باید تابعیت پدر آنها بایشان تحمیل شود. این اصل طرفدارانی دارد که برای اثبات نظریهء خود استدلالاتی می نمایند از جمله می گویند کسی که تابعیت کشوری را قبول می کند از دو حال خارج نیست یا برای این است که پدر و مادر او تابع آن کشور هستند و یا برای این است که در آن کشور متولد شده و دارای عادات و رسوم و زبان آن کشور است. قوانین تابعیت همیشه اراده و تمایل افراد را حدس می زنند و این واضح است که بهترین ضامن و باعث علاقمندی بکشوری خون پدری است که در آن اطفال جریان دارد بنابراین باید در تحمیل تابعیت باطفال نوزاد اصل نژاد و خون را اتخاذ نمود. استدلال فوق کاملاً صحیح است ولی اشکال در این جاست که امروزه نه نژاد خالص در جهان یافت می شود و نه می توان تنها بهمین یک اصل متوسل شد چنانکه امروز هم اغلب کشورهای جهان بهمین یک اصل متوسل نشده و اصول و جهات دیگری را هم در نظر می گیرند، درست است که اگر اصل و سیستم خون قبول شود علاوه بر این که ضامن علاقمندی افراد بکشور است موجب وحدت معنوی افراد یک کشور نیز بعلت وحدت نژاد خواهد بود و نیز هر چند که علمای این دسته می گویند که سیستم خون با نیت احتمالی افراد و شخصی که متولد شده بیشتر منطبق است یعنی بیشتر احتمال می رود که شخصی که تازه متولد شده چون بزرگ شود تابعیت پدر و مادر خود را قبول خواهد کرد ولی معهذا همانطور که ذکر شد اجرای این سیستم بتنهایی حسنی ندارد. 2- سیستم خاک - عده ای از علمای حقوق طرفدار این سیستم بوده و معتقدند که اعمال آن بهتر است یعنی بهتر است که تابعیت افراد را از روی محل تولد ایشان معلوم نمایند زیرا منظور از اتباع یک کشور کسانی هستند که دارای آداب و عادات و رسوم اخلاقی و زبان واحدی باشند و هر گاه کسی در کشوری متولد شود و طبق عادات و رسوم آن کشور زندگی نماید و بزبان آن تکلم کند مسلماً به آن کشور علاقه خواهد داشت و نمی توان او را بعلت اینکه پدرش تبعهء کشور دیگری است تابع یک مملکت دیگر دانست همانطور که در قوانین در مورد سیستم خون ذکر شد اجرای این سیستم نیز بتنهایی مفید فایده ای نیست و اگر در قوانین تابعیت کشورهای مختلفه دقت شود معلوم میگردد که کشورها این دو سیستم یعنی سیستم خون و سیستم خاک را با هم اعمال می کنند منتهی بعلت پاره ای از نظرهای سیاسی گاهی یکی از این سیستم ها بردیگری ترجیح داده شده است. بطور کلی باید گفت کشورهائی که دارای جمعیت کم و خاک وسیع می باشند به اصل خاک متوسل می شوند چنانکه مثلاً امریکا در ابتدا فضای وسیع و جمعیت کم داشت بناچار قانون تابعیت آنکشور سیستم خاک را اتخاذ نموده بود و یا این که قانون تابعیت ایتالیا فعلاً از سیستم خون تبعیت می کند زیرا این کشور دارای جمعیت زیاد بوده و افراد آن برای یافتن کار بکشورهای خارج مهاجرت می کنند و منافع دولت ایتالیا ایجاب می کند که هر کس را که پدر و مادرش ایتالیایی است ایتالیایی بشناسند و تابع خود بداند پس کشورهای کم جمعیت وسیع از سیستم خاک و کشورهای پرجمعیت از سیستم خون پیروی می کنند.
اصل سوم - هر کس می تواند بر طبق شرایطی تابعیت اصلی خود را ترک کند و تابعیت کشور دیگری را تحصیل نماید و یا بطور خلاصه می توان گفت که ترک تابعیت طبق اصول و شرایطی مجاز و آزاد است از جنبهء تاریخی این اصل در همه جا و همه وقت اینطور نبوده بلکه در سابق کسی حق تغییر تابعیت خود را نداشته و تابعیت کشوری تا موقع مرگ بر او تحمیل می شده است بنابراین تابعیت در قدیم دایمی بوده ولی در نتیجه تحولی که در طرز فکر بشر پیش آمد معتقد شدند که ممکن است شخصی به عللی مجبور شود که تابعیت اصلی خود را ترک نماید و در صورتی که حق چنین کاری نداشته باشد این امر بر خلاف اصل آزادی فردی است بنابراین شخص باید بتواند که در هر وقت میخواهد تابعیت خود را تغییر دهد ولی از طرف دیگر آزادی مطلق برای تغییر تابعیت ممکن نیست زیرا ممکن است تمام اتباع دولتی ترک تابعیت آن دولت را بنمایند باین ترتیب موجودیت آن دولت در خطر افتد این است که برای تلفیق این دو اصل یعنی اصل آزادی فردی و اصل تغییر تابعیت در ممالک مختلفه برای تغییر تابعیت حدود و شرایطی معین کرده اند مثلاً قانون ایران مقرر داشته است که کسی که مصمم بترک تابعیت ایران است باید اقلا 25 سال داشته باشد در حالی که همان قانون تابعیت برای قبول تابعیت ایران داشتن هیجده سال را کافی دانسته است از همین جا اهمیت ترک تابعیت و این که این امر باید تحت شرایط و اصولی انجام پذیرد معلوم می گردد.
تابعیت بر طبق قوانین ایران و قبول تابعیت ایران.
تابعیت در ایران نیز مانند سایر کشورها بدو طریق است: اصلی و اکتسابی.
قسمت اول تابعیت اصلی: تابعیت اصلی یا بر طبق سیستم خاک است و یا مطابق سیستم خون و اکنون باید دید که قانون ایران کدامیک از این دو سیستم را مورد توجه قرار داده است.
باید گفت که قانون ایران با توجه به هر دو سیستم فوق تبعیت اشخاص را معین کرده است یعنی تبعیت طفل نوزاد را با توجه به تبعیت پدر تعیین نموده و نیز محل تولد طفل و شرایطی که در تحت آن شرایط طفل متولد شده در نظر داشته است. مواد راجع بتابعیت در قانون مدنی ایران از مادهء 976 تا 991 می باشد و مادهء 976 که اتباع ایران را معین می کند از قرار زیر است: اشخاص ذیل تبعهء ایران محسوب میشوند: 1- کلیه ساکنین ایران باستثنای اشخاصی که تابعیت خارجی آنها مسلم باشد. تابعیت خارجی کسانی مسلم است که مدارک تابعیت آنها مورد اعتراض دولت ایران نباشد. 2- کسانی که پدر آنها ایرانی است اعم از این که در ایران یا در خارجه متولد شده باشند. 3- کسانی که در ایران متولد شده و پدر و مادر ایشان غیر معلوم باشد. 4- کسانی که در ایران از پدر و مادر خارجی که یکی از آنها در ایران متولد شده بوجود آمده اند. 5- کسانی که در ایران از پدری که تبعهء خارجه است بوجود آمده و بلافاصله پس از رسیدن به سن 18 سال تمام لااقل یکسال دیگر در ایران اقامت کرده باشند والاّ قبول شدن آنها بتابعیت ایران بر طبق مقرراتی خواهد بود که مطابق قانون برای تحصیل تابعیت ایران مقرر است. 6- هر زن تبعهء خارجی که شوهر ایرانی اختیار کند. 7- هر تبعهء خارجی که تابعیت ایران را تحصیل کرده باشد.
تبصره- اطفال متولد از نمایندگان سیاسی و قنسولی خارجه مشمول فقره 4 و 5 نخواهند بود. اکنون با توجه بمادهء مذکوره در فوق باید معلوم نمود که چه اشخاصی ایرانی هستند از آنچه که در فقرهء اول این ماده ذکر شده است یک اصل کلی استنباط می شود و آن این است که هر کس در ایران سکونت داشته و سند تابعیت دولت دیگری را در دست نداشته باشد از نظر قانونی ایرانی است. با توجه باصل کلی فوق معلوم می گردد که این اصل بر طبق سیستم خاک برقرار شده است ولی کسانی را که مادهء فوق بر طبق اصل خون ایرانی می شناسد عبارتند از:
1- کلیه کسانی که پدر آنها ایرانی است و اینگونه اشخاص بر دو نوع هستند: مشروع و نامشروع.
الف - اطفال مشروع: اطفال مشروع که در نتیجهء ازدواج قانونی از پدر ایرانی بوجود آمده باشند این اطفال ایرانی هستند منتهی در این مورد ممکن است اشکالاتی پیش آید از جمله اینکه پدر طفل پس از انعقاد نطفه یا حین تولید و یا پس از آن تغییر تابعیت بدهد. باید معلوم داشت که در این موارد تکلیف تابعیت طفل چیست؟ این نکته مسلم است که اگر پدر بعد از تولد طفل تغییر تابعیت بدهد در این صورت قطعاً چنین طفلی ایرانی است ولی اگر پدر قبل از تولد طفل تغییر تابعیت داد در این صورت وضع تابعیت چنین طفلی بچه ترتیب است؟ در این مورد علمای حقوق اختلاف نظر دارند بعضی ها معتقدند که برای تشخیص تابعیت طفل باید همان تابعیت پدر را در حین انعقاد نطفه مدرک تشخیص قرار داد زیرا موجودیت طفل بعد از انعقاد نطفه دیگر ارتباطی بپدر ندارد و طفل از آن ببعد موجودیست مستقل بنابراین نباید تغییر تابعیت پدر در طفل تأثیری داشته باشد. بعضی دیگر می گویند چون منظور و مقصود از تابعیت تعیین تکلیف و حمایت اشخاص در یک جامعهء معین می باشد لذا در چنین مواردی باید منافع طفل را در نظر گرفت و هر تابعیتی که بنفع طفل است اعم از این که در حین انعقاد نطفه و یا بعداً تغییری در تابعیت پدر حاصل شود آن تابعیت را بر طفل تحمیل نمایند. (مثلا در مورد ارث کسی که ایرانی است حق دارد در ایران مال غیر منقول داشته باشد. اکنون پدری که ایرانی است هر گاه در حین انعقاد یا بعد از انعقاد نطفه تغییر تابعیت دهد طفل اوچون دیگر ایرانی نیست نمی تواند مالک اموال غیر منقول شود در حالی که اگر پدر پس از تولد طفل تغییر تابعیت دهد طفل او چون ایرانی محسوب است می تواند مالک اموال غیر منقولی که از پدر بارث مانده است بشود). بالاخره دستهء سوم می گویند چون تابعیت یک امر سیاسی است باید در موقع تشخیص تابعیت نفع ملت و اجتماع را در نظر گرفت. اگر نفع جامعه ایجاب می کند که چنین طفلی وارد آن جامعه شود بدیهی است باید تابعیت آن کشور را بر چنین طفلی تحمیل نمود. دستهء چهارم می گویند تنها مدرک تشخیص تابعیت باید تاریخ تولد طفل باشد و بعد از آن اگر پدر طفل تغییر تابعیت داد نباید آن تغییر تابعیت در اطفال او تاثیری داشته باشد. از آنچه که فوقاً ذکر شد معلوم می گردد که بر طبق قانون ایران اطفال مشروع دارای تابعیتی هستند که پدر آنها داراست.
ب - اطفال نامشروع: در قانون ایران راجع باطفال متولد از روابط نامشروع مبحثی وجود ندارد و علت عمدهء این امر آن است که قانون مدنی ایران مقتبس از فقه اسلامی است و قانون اسلام هم از نظر قانونی برای اطفال نامشروع حقی قائل نشده ولی با این ترتیب برای تشخیص تابعیت این قبیل افراد ما می توانیم از فقرهء سوم ماده 976 و فقره اول آن استفاده کنیم و بگوئیم این افراد ایرانی هستند زیرا فقرهء اول تمام ساکنین ایران را که سند تابعیت خارجی ندارند ایرانی میداند و فقرهء سوم همان ماده اطفالی را که در ایران متولد شده و پدر و مادر آنان نامعلوم است نیز ایرانی میداند.
کسانی که در فوق ذکر شدند اشخاصی هستند که قانون آنها را بر طبق اصل و سیستم خون ایرانی می شناسد ولی در موارد زیر قانون به تبعیت از اصل خاک، افرادی را ایرانی می شناسد به این ترتیب:
1- کسانی که پدر و مادر آنان نامعلوم است. 2- کسانی که در ایران از پدر و مادر خارجی که یکی از آنان در ایران متولد شده باشند بوجود آمده اند. 3- کسانی که در ایران متولد شده باشند (از پدر تبعهء خارجه) و بلافاصله پس از رسیدن بسن 18 سال تمام لااقل یکسال دیگر در ایران اقامت کند.
قسمت دوم - تابعیت اکتسابی - از آنچه تاکنون گفته شده است اینطور استنباط می شود که کشورهای مختلفه اشخاصی را تابع خود می دانند که یا برطبق اصل خون و یا برطبق اصل خاک به آن کشور و جامعه ارتباطی داشته باشند ولی ممکن است که شخصی بدون هیچگونه ارتباطی از لحاظ خون و خاک بخواهد وارد جامعه ای مثلا جامعه ایرانی بشود. این گونه تابعیت را تابعیت اکتسابی گویند. تابعیت اکتسابی به دو طریق حاصل می شود: قبول تابعیت - ازدواج.
1- قبول تابعیت - اصولا قبول تابعیت در قوانین غالب کشورها دیده می شود و علت اصلی این موضوع آن است که بعضی از ممالک برای ازدیاد جمعیت و یا برای احترام به اصل آزادی افراد متوسل به این وسیله شده اند و اجازه داده اند که اتباع آنها بتوانند در تحت شرایطی ترک تابعیت اصلی نموده و قبول و تحصیل تابعیت کشور دیگری را بنمایند. بنابراین قانون گذار هر کشور در موقع وضع مقررات راجع بتحصیل تابعیت باید فوق العاده دقیق باشد که بدین وسیله اشخاص ناباب و نامناسب وارد جامعه نشوند زیرا اگر اشخاصی قبول تابعیت کشوری را بنمایند و سند تابعیت آن کشور را نیز در دست داشته باشند ولی علاقه ای به آن کشور ابراز ندارند ممکن است خطرات زیادی از این امر متوجه حیات آن کشور شود (مثلا در کشور تولید اقلیت مخالف کنند و یا سند تابعیت را بدست آورده موجبات تسهیل جاسوسی را بنفع بیگانگان فراهم نمایند و غیره). بنابراین قانون گذار باید بیشتر کیفیت آنرا در نظر بگیرد نه کمیت اتباع را (موضوع نژاد در تابعیت اهمیت فراوان دارد مثلا اگر یک ایتالیایی در فرانسه اقامت کند و سپس تابعیت فرانسه را قبول نماید بزودی خوی فرانسوی می گیرد زیرا ایتالیایی ها و فرانسوی ها هر دو از نژاد لاتن هستند همینطور افراد نژاد اسلاو و غیره). از نظر حقوق بین الملل هر دولتی مجاز است که به هر ترتیبی که بخواهد قبول تابعیت و شرایط آنرا معین و مشخص کند منتهی از لحاظ بین المللی هیچ دولتی نباید قانون خود را طوری تدوین کند که تابعیت خود را بکلیهء بیگانگانی که در آن کشور زندگی می کنند تحمیل کند و بعبارت دیگر تحمیل دسته جمعی تابعیت مخالف اصول حقوق بین الملل است و بعلاوه از نظر بین الملل افراد هر کشور با رعایت بعضی شرایط می توانند تابعیت خود را تغییر دهند. این دو امر که ذکر شد باید در کلیهء قوانین تابعیت دول رعایت شود زیرا اصول بین المللی است. قانون ایران تحصیل تابعیت را طبق شرایطی که در مادهء 979 تا 986 قانون مدنی پیش بینی شده است ممکن دانسته. شرایط این گونه اشخاص یعنی اشخاصی که مایل به تحصیل تابعیت ایرانند در مادهء 979 بدینطریق ذکر شده است:
«اشخاصی که دارای شرایط ذیل باشند می توانند تابعیت ایران را قبول کنند:
1- بسن هیجده سال تمام رسیده باشند. 2- پنچسال اعم از متوالی یا متناوب در ایران ساکن بوده باشند. 3- فراری از خدمت نظام نباشند. 4- در هیچ مملکتی بجنحه مهم یا جنایت غیر سیاسی محکوم نشده باشند. در مورد فقرهء دوم این ماده مدت اقامت در خارجه برای خدمت دولت ایران در حکم اقامت در خاک ایران است با توجه به مندرجات مادهء مذکور شرایط تحصیل تابعیت ایران را بطریق زیر می توان خلاصه نمود.
شرایط تحصیل تابعیت ایران
الف - اهلیت. برای این که شخصی بتواند درخواست تابعیت ایران را بنماید باید هیجده سال تمام داشته باشد. تعیین هیجده سال بر خلاف اصل کلی است که احوال شخصی بیگانگان تابع قانون دولت متبوعه آنها است.
ب - لیاقت. اشخاصی که در خواست تابعیت ایران را می نمایند باید شایستگی و لیاقت ورود به جامعهء ایرانی را داشته باشند و بهمین جهت است که قانون ایران اشخاص فراری از خدمت نظام و یا محکومین بجنحهء مهم و جنایت غیر سیاسی را بتابعیت خود نمی پذیرد زیرا چنین اشخاصی واجد شرایط اخلاقی برای ورود بجامعهء ایرانی نیستند.
ج - اقامت. علاوه بر شرایط مذکور در فوق بیگانگانی که بخواهند بتابعیت ایران در آیند باید برای اثبات علاقهء خود بکشور ایران سابقهء حداقل توقف در ایران را داشته باشند. قانون گذار ایران برای تشخیص این علاقه مدت این توقف را پنجسال متوالی یا متناوب قرار داده است در این اصل کلی یعنی حداقل 5 سال اقامت در ایران قانون استثنائاتی قائل شده که مهمترین آنها عبارتند از:
1- اشخاصی که در خارجه اقامت دارند ولی در خدمت دولت ایران مشغول هستند اقامت آنها در خارج از تاریخ اشتغال بخدمت در حکم اقامت در خاک ایران است (قسمت اخیر مادهء 979). 2- کسانی که به امور عام المنفعهء ایران خدمت یا مساعدت شایانی کرده باشند (مادهء 980). 3- کسانی که دارای عیال ایرانی بوده و از او اولاد دارند (مادهء 980).
د - وسایل معیشت. اشخاصی که بخواهند وارد جامعهء ایرانی شوند بایستی وسایل معیشت کافی داشته باشند (داشتن هنر و صنعت یا کسب و سرمایهء مادی) تا در نتیجه فرد لایقی وارد جامعه شده و تحمیل بر جامعه نشود.
تشریفات قبول تابعیت. مطابق قانون ایران کسی که بخواهد قبول یا تحصیل تابعیت ایران را بنماید باید درخواست خود را مستقیماً به وزارت امور خارجه بدهد و از ولایات بوسیلهء فرمانداران و استانداران در خواست خود را به وزارت خارجه ارسال دارد بنا بر آنچه که گفته شد این درخواست یا مستقیم است و یا غیر مستقیم بوسیلهء فرمانداران و استانداران این مدارک باید ضمیمهء هر درخواست باشد: 1- سواد مصدق اسناد هویت تقاضا کننده و فامیل او که در صدد تحصیل تابعیت ایران هستند. 2- تصدیقی از شهربانی محل که در طی آن اشعار شود که نامبرده 5 سال است متوالیاً یا متناوباً در ایران اقامت داشته. 3- تصدیقی حاکی از عدم سوء سابقه درخواست کننده (عدم ارتکاب بجنحه و جنایت و یا عدم فرار از نظام). 4- تصدیقی مبنی بر اینکه درخواست کننده دارای وسایل معیشت کافی است و یا سرمایهء مادی دارد که زندگی او را تأمین کند. پس از دادن این درخواست که مرجعش وزارت خارجه است باید این مدارک را تکمیل کند. مقامی که صلاحیت اعطای تابعیت دارد از آنجا که قانون بتابعیت اهمیت فراوان میدهد و بایستی که در آن کمال دقت ملحوظ گردد قبول یا رد آنرا در اختیار هیئت دولت قرار داده است باین ترتیب که وزارت خارجه به هیأت دولت پیشنهاد می کند و هیأت دولت در رد و قبول آن مختار است. بنابر این تقدیم درخواست، حقی برای فرد بیگانه ایجاد نمی کند و در صورتی که درخواست مزبور مورد تصویب هیئت دولت قرار گیرد اقدام به صدور سند تابعیت می شود.
اثرات قبول تابعیت. شخصی که قبول تابعیت ایران می نماید این قبول تابعیت اثراتی در او و در فامیل او دارد:
1 - اثرات تابعیت نسبت بخود شخص:
طبق مادهء 982 قانون مدنی اشخاصی که تحصیل تابعیت ایرانی نموده و یا بنمایند از کلیهء حقوقی که برای ایرانیان مقرر است استفاده می کنند باستثنای مواردی که قانون آن موارد را منع و یا محدود کرده است بنابراین استثنائات در این مورد دو قسم است یا استثنائات موقت است یا استثنائات دایمی:
الف. استثنائات موقت: اشخاص بیگانه که قبول تابعیت ایران را نموده اند نمی توانند بمقامات زیر نایل شوند مگر پس از انقضای مدت ده سال از تاریخ صدور سند تابعیت:
اول- عضویت مجالس مقننه.
دوم- عضویت انجمن های ایالتی و ولایتی و بلدی.
سوم- استخدام وزارت امور خارجه.
ب . استثنائات دائمی: عبارتند از رسیدن بمقام وزارت و کفالت وزارت و هر گونه مأموریت سیاسی در خارجه.
تکالیفی که بیگانگان پس از قبول تابعیت ایران بدان مکلفند بدو قسمت تقسیم می شود:
اول- نظام وظیفه- بیگانه ای که قبول تابعیت ایران را می کند باید خدمت نظام را در ایران انجام دهد زیرا انجام خدمت نظام بهترین نمونهء ابراز علاقه است والاّ کشور، مفرّی میشود برای فرار از نظام، برای کسانی که از نظام کشور خود میگریزند. دوم- اطاعت و حق شناسی نسبت بدولت ایران یعنی اطاعت نسبت بقوانین و احترام به حیثیت و شئون ملی و رعایت مقررات کشوری.
2 - اثرات قبول تابعیت نسبت به خانواده: اثرات قبول تابعیت نسبت به خانواده یا نسبت به زن است یا نسبت باولاد.
الف. اثرات قبول تابعیت نسبت به زن بر طبق مادهء 984 قانون مدنی شخصی که قبول تابعیت ایران می کند زن او هم تابع ایران خواهد شد (برای رعایت اصل وحدت فامیل و خانواده) ولی زن در ظرف یک سال از تاریخ صدور سند تابعیت شوهر می تواند اظهاریهء کتبی بوزارت خارجه داده و تابعیت مملکت سابق شوهر و یا پدر را قبول کند لیکن اگر استفاده در مدت این یکسال نکرد حق او ساقط است و ایرانی است.
ب: اثرات قبول نسبت باولاد- اولاد کسی که قبول تابعیت ایران را نموده است یا صغیر است و یا کبیر.
1- اولاد کبیر - نسبت باولاد کبیر مادهء 985 قانون مدنی صراحت دارد به این که تحصیل تابعیت ایرانی پدر به هیچ وجه دربارهء اولاد او که در تاریخ تقاضانامه به سن هیجده سال تمام رسیده اند مؤثر نمیباشد. 2- اولاد صغیر- اولاد صغیر شخص بیگانه ای که قبول تابعیت ایران را نموده است بتصریح مادهء 984 قانون مدنی ایرانی محسوبند ولی می توانند پس از رسیدن به سن هیجده سال تمام درخواست ترک تابعیت ایران و قبول تابعیت پدر خود را بنمایند (مقصود این است که می توانند پس از رسیدن به سن هیجده سال تمام درخواستی به وزارت خارجه بدهند و درخواست تابعیت اصلی پدر خود را بنمایند).
بنظر میرسد که بهتر بود اگر قانون ایران نسبت باطفال کبیری که پدرشان ایرانی است برای قبول تابعیت ایران تسهیلاتی قائل می شد ولی ملاحظه می شود که قانون هیچ گونه تسهیلاتی قائل نشده و شرایط قبول تابعیت برای آنها نیز همان شرایط عمومی است. همچنین قانون برای ایرانیانی که در نتیجهء حوادث ترک تابعیت ایران را نموده اند (بعلت آنکه دولت تشکیلات مرتبی نداشته است که افراد خود را بوسیلهء کنسولها حمایت کند) مقرراتی پیش بینی نکرده در حالی که حق این بود که قانون وضع اینگونه اشخاصی را نیز در نظر می گرفت.
اخراج از تابعیت: موضوعی که قابل ذکر است این است که باید دید آیا پس از صدور سند تابعیت این سند قطعی است یا اخراج از تابعیت ممکن است؟ البته ایرانی ها یعنی کسانی که ایرانی الاصل هستند، اینها را نمی توان از تابعیت ایران اخراج نمود ولی برای کسانی که تابعیت ایران را بوسیلهء تحصیل تابعیت کسب کرده اند مادهء 981 می گوید که اگر در ظرف پنجسال از تاریخ صدور سند تابعیت معلوم شود که شخصی که به تابعیت ایران قبول شده فراری از خدمت نظام بوده و همچنین هرگاه قبل از انقضای مدتی که مطابق قوانین ایران نسبت به جرم یا مجازات مرور زمان حاصل می شود معلوم گردد شخصی که بتابعیت قبول شده محکوم به جنحهء مهم یا جنایت عمومی است. هیئت وزراء حکم خروج او را از تابعیت ایران صادر خواهد کرد.
تبصره- اتباع خارجه که بتابعیت ایران قبول می شوند در صورتی که در ممالک خارجه متوقف باشندو مرتکب عملیات ذیل شوند علاوه بر اجرای مجازات های مقرره با اجازهء هیئت دولت تابعیت ایران از آنها سلب خواهد شد:
الف- کسانی که مرتکب عملیاتی بر ضد امنیت داخلی و خارجی مملکت ایران شوند و مخالفت و ضدیت با اساس حکومت ملی و آزادی بنمایند.
ب- کسانی که خدمت نظام وظیفه را بطوری که قانون ایران مقرر میدارد ایفاء ننمایند. بنابراین سند تابعیت تا مدت 5 سال قطعی نیست و این پنج سال مدت آزمایش است تا لیاقت شخص ثابت شود و پس از انقضای این 5 سال سندتابعیت قطعی است.
2 - تحصیل تابعیت بوسیلهء ازدواج: از قرن نوزدهم به بعد در نتیجهء تکمیل وسایل نقلیه و مهاجرت زیاد افراد موضوع تأثیر ازدواج در تابعیت اهمیت خاصی بخود گرفته است زیرا هم مهاجرت زیاد شده و هم شرایط کار تغییر کرده و نیز جنگهایی که پیش آمده و ازدواج سربازان با زنان کشورهای اشغال شده و غیره، این مسائل، موضوع ازدواج و تأثیر آنرا در تابعیت مورد توجه قرار داده است مخصوصاً نهضت نسوان در این اواخر اهمیت خاصی به این موضوع داده است و یکی از مسائلی که در این نهضت مورد توجه قرار داده شده است این است که تابعیت شوهر نباید به زن تحمیل شود بلکه زنان باید آزاد باشند و زنان در موقع ازدواج باید شخصیت خود را محفوظ دارند زیرا ازدواج شرکتی است برای این که زن و شوهر سعادتمند زندگی کنند مخصوصاً در سال 1910 م. کنگرهء بین الملل برای رسیدگی به وضع حقوقی زنان در پاریس تشکیل شد و در ابلاغیه ای که کنگرهء مزبور صادر نمود آرزو کرد که به زنان اجازه داده شود که تابعیت خود را پس از ازدواج شخصاً انتخاب نمایند. با توجه باین مسائل عقاید علماء و دانشمندان راجع باین موضوع بر دو نوع است:
1- عده ای که عقیده دارند که پس از ازدواج تابعیت شوهر بایستی برزن تحمیل شود. 2- عده ای دیگر معتقدند که زنان باید پس از ازدواج آزاد باشند که تابعیت خود را انتخاب کنند. طرفداران دستهء اول می گویند اگر ما به مفهوم حقیقی ازدواج توجه کنیم می بینیم دو نفر که با یکدیگر ازدواج میکنند منظوری ندارند جز این که شرکت واحدی تشکیل داده با توافق نظر به سعادت زندگی کنند و اگر به قوانین مدنی کشورهای مختلفه مراجعه شود مشاهده می گردد که زن و شوهر هر دو قانوناً دارای یک نام خانوادگی و یک منزل و اقامتگاه هستند بنابراین دلیل ندارد که موضوع تابعیت نیز چنین نباشد و از تابعیت زن و شوهر بدیهی است که باید تابعیت شوهر را بر زن تحمیل نمود زیرا نگهبان حقیقی و مسئول فامیل شوهر است و نیز اصل وحدت فامیل که باید هدف و منظور هر مقننی باشد با تحمیل تابعیت شوهر بر زن تأمین می شود بدین ترتیب فامیلی که دارای یک نام خانوادگی و یک اقامتگاه و یک تابعیت باشد بهتر اداره خواهد شد مخصوصاً از اختلافاتی که ممکن است در نتیجهء تعارض قوانین در امور و مسائل مالی پیش آید جلوگیری خواهد شد و بعلاوه قبول این اصل یعنی تحمیل تابعیت شوهر بر زن با تاریخ و عقاید و آراء مردم بیشتر تطابق دارد و بهتر است که تابعیت زن و شوهر یکی باشد بعلاوه طرفداران این عقیده می گویند چون ازدواج شرکتی است که خود دارای اساسنامهء معینی می باشد یکی از مواد مهم این اساسنامه قدرت شوهر و وحدت فامیل است پس در ضمن عقد ازدواج زن ضمناً رضایت میدهد که تابعیت شوهر را قبول نماید.
دسته دوم- می گویند که اگر زنان امروز رضایت به ازدواج میدهند معنی این رضایت بهیچ وجه این نیست که زن شخصیت خود را در نتیجهء ازدواج از دست بدهد و بکلی تابع شوهر شود. تشکیلات فامیل امروز بهیچوجه قابل مقایسه با تشکیلات فامیل سابق نیست بلکه ازدواج شرکت و اتحاد دونفر است که گاهی با هم ابراز فعالیت می کنند و زمانی بطور مستقل و به منظور ادارهء این شرکت همکاری می کنند. بنابراین ازدواج نتیجه اش این نخواهد بود که زن شخصیت خود را تابع شوهر کند بلکه منظور از ازدواج شرکت در زندگانی است و تابعیت موضوع جداگانه ای است که ارتباطی باین قسمت ندارد و چون یک امر سیاسی است نباید آنرا بهیچ وجه با امر ازدواج ارتباط داد. بنابراین بایستی نسوان را آزاد گذاشت که هر تابعیتی را که میخواهند برای خود انتخاب کنند و اگر بخواهیم بر خلاف این ترتیب رفتار کنیم یعنی تابعیت شوهر را بر زن تحمیل نمائیم اینکار بر خلاف اصول حقوق بین الملل است که «افراد در انتخاب تبعیت آزاداند». طرفداران این دسته می گویند رضایت ضمنی در ضمن عقد ازدواج در این مورد بهیچوجه صدق نمی کند زیرا در غالب ممالک تغییر تابعیت بر خلاف میل و رضایت زن خواهد بود. بنابراین رضایتی در بین نخواهد بود و بعلاوه این نکته را نباید فراموش نمود که هیچ وقت یک قاعدهء حقوقی نمی تواند احساسات باطنی افراد را تغییر دهد و اگر اصل استقلال را قبول کنیم و زن با آزادی کامل تابعیت شوهر را قبول کند بدیهی است ارزش این رضایت بمراتب بیشتر از تحمیل تابعیت بر زن و رضایت ضمنی او در ضمن عقد ازدواج است.
ازدواج و تابعیت در قانون ایران: برای این که معلوم شود که قانون ایران در مورد ازدواج و تابعیت چه مقرراتی وضع کرده است باید که دو وضع متمایز را در نظر گرفت: یکی وضع زنان خارجی که شوهر ایرانی اختیار می کنند. دیگر وضع زنان ایرانی که با مرد خارجی ازدواج می نمایند.
1- وضع زنان خارجی که شوهر ایرانی اختیار می کنند. مطابق بند ششم مادهء 976 قانون مدنی هر زن تبعهء خارجی که شوهر ایرانی اختیار کند تابعیت ایران (یعنی بالنتیجه تابعیت شوهر) بر او تحمیل میشود ولی این ازدواج ممکن است که در نتیجهء دو امر از بین برود: اول در نتیجهء طلاق و دوم در نتیجه فوت شوهر. اکنون باید معلوم داشت که تاثیر این دو امر در تابعیت زن به چه نحو است.
فرض اول- ازدواج در نتیجهء طلاق از بین رفته است چون منظور قانون گذار از تحمیل تابعیت ایجاد وحدت فامیل بوده است و عقد ازدواج که منجر بطلاق گردید این طلاق پایهء وحدت را متزلزل نموده و وحدتی در میان نخواهد بود بنابراین موجبی موجود نیست که تابعیت شوهر از آن پس بر زن تحمیل شود اعم از این که چنین زنی اولاد صغیر داشته باشد یا کبیر زیرا اطفال او هم بدون سرپرست نبوده تحت حمایت پدر هستند (پس چنین زنی بمحض تقدیم اظهار نامه به وزارت امور خارجه به تابعیت اصلی خود بازگشت می کند).
فرض دوم- ازدواج در نتیجهء مرگ شوهر بهم خورده است در این صورت اگر زن شوهر مرده اولاد نداشته باشد می تواند بمحض اطلاع به وزارت امور خارجه به تابعیت اصلی خود برگشت کند و اگر اولاد داشته باشد و اولاد او صغیر باشد در این صورت تا اطفال او به سن هیجده سال نرسیده باشند چنین زنی نمی تواند به تابعیت اصلی خود برگشت کند. اثرات بازگشت زنی که شوهر ایرانی داشته و شوهر او فوت نموده به تابعیت اصلی خود بر طبق ماده 986 زنی که مطابق این ماده به تابعیت اصلی خود بازگشت می کند دیگر حق داشتن اموال غیر منقوله نخواهد داشت مگر در حدودی که این حق به اتباع خارجه داده شده باشد و هر گاه دارای اموال غیرمنقول بیش از آنچه که برای اتباع خارجه داشتن آن جایز است بوده یا بعداً بارث اموال منقولی بیش از آن حد باو برسد باید در ظرف یکسال از تاریخ خروج از تابعیت ایران یا دارا شدن ملک در مورد ارث مقدار مازاد را بنحوی از انحاء به اتباع ایران منتقل کند والا اموال مزبور با نظارت مدعی العموم محل بفروش رسیده و پس از وضع مخارج فروش، قیمت آن به آنها داده خواهد شد. 2- وضع زنان ایرانی که با مرد خارجی ازدواج می نمایند - اصولاً در قانون مدنی ایرانی ازدواج زن مسلمه با غیر مسلم جایز نیست (این شرط مذهبی است) ولی باید در نظر داشت که ایرانیانی هستند که مسلمان نیستند و نیز بیگانگانی می باشند که مسلمانند بنابراین باید تکلیف چنین اشخاصی را معین نمود. برای تعیین تکلیف چنین اشخاصی باید فروض و موارد مختلف را در نظر گرفت: فرض اول زن ایرانی با تبعهء خارجی مزاوجت کرده است که قانون کشور مرد استقلال زن را در موضوع تابعیت برسمیت می شناسد و بعبارت دیگر تابعیت شوهر را بر زن تحمیل نمی کند در این صورت واضح است اشکالی در بین نبوده وزن ایرانی با وجود ازدواج تبعهء ایران خواهد بود. فرض دوم- زن ایرانی با تبعهء خارجی ازدواج می کند که قانون کشور متبوعهء مرد تابعیت شوهر را بر زن تحمیل می نماید در این صورت زن ایرانی در نتیجهء ازدواج تبعهء خارجی خواهد بود. فرض سوم- زن ایرانی با تبعهء دولتی ازدواج می کند که قانون آن کشور زن را در قبول تابعیت شوهر مخیر می نماید در این صورت زن ایرانی به تابعیت اصلی خود یعنی ایران باقی می ماند. در مورد این فرض اگر چنین زنی بخواهد به تابعیت شوهر خود درآید و یا به تبعیت شوهر به تابعیت کشور دیگری در آید باید به وسیلهء ترک تابعیت و اقامهء دلایل موجه متوسل شود و این قسمت را مادهء 987 قانون مدنی در تبصرهء یک خود معین می کند.
اثرات قبول تابعیت شوهر از طرف زن ایرانی در حقوق و تکالیف او - اگر زنی ایرانی تابعیت شوهر خارجی خود را قبول کند از تاریخ ازدواج دیگر بهیچ وجه ایرانی نیست و بنابراین از حقوق و مزایایی که مختص ایرانیان است دیگر نمی تواند استفاده کند و علاوه بر این اصل کلی طبق تبصرهء 2 ماده 987 چنین زنانی «حق داشتن اموال غیر منقول جز آنچه که در موقع ازدواج دارا بوده اند ندارند و این حق هم به وراث خارجی آنها منتقل نمی شود» فرق است بین زنی که تبعهء ایران شده و بعد بازگشت به تابعیت اصلی می کند با زن ایرانی که تابعیت شوهر خارجی را قبول می کند - زن خارجی پس از خروج تابعیت حق ندارد که بیش از مقداری که برای اتباع خارجه مقرر است مال غیر منقول داشته باشد ولی زن ایرانی که ترک تابعیت ایران را کرده مالک «همانقدر مال غیر منقول است که هنگام ازدواج داشته» اگرچه مقادیر هنگفتی باشد ولی بعداً این زن اگر بخواهد اموال غیر منقولی تهیه نماید نمی تواند از حدی که برای اتباع خارجه مقرر است تجاوز نماید. ماده 987 اضافه می کند که چنین اشخاصی پس از وفات شوهر و یا تفرد و طلاق بصرف تقدیم درخواست به وزارت امور خارجه می توانند به تابعیت اصلی خود یعنی ایران با جمیع حقوق و امتیازات برگشت نمایند.
مبحث چهارم - ترک تابعیت
اصولا ترک تابعیت اصلی بچند طریق ممکن است: 1- ازدواج- بدین طریق که مثلا زنی ایرانی با مردی بیگانه ازدواج می کند و در نتیجه به تابعیت کشور متبوعهء شوهر خود در می آید و تابعیت ایران را ترک می کند. 2- رد تابعیت - بدینطریق که اولاد کسی که ترک تابعیت نموده پس از رسیدن به سن هیجده سال تمام مثلا تابعیت ایران را قبول نمی کند. 3- قبول تابعیت بیگانه - از طرق فوق الذکر دو طریقهء ازدواج و رد تابعیت قبلا توضیح داده شد و فقط طریق سوم لازم بتوضیح است: مطابق مقررات قانون ایران برای احترام باصل آزادی افراد اجازهء ترک تابعیت به اتباع ایران داده است منتهی برای این که از این اجازه سوء استفاده نشده و لطمه به مصالح کشور وارد نیاید این ترک تابعیت را قانون مشروط به شرایطی کرده است که در مادهء 988 قانون مدنی مندرج است. شرایطی که در این ماده پیش بینی شده است عبارتند از:
1- شخصی که بخواهد ترک تابعیت ایران را بنماید باید به سن 25 سال تمام رسیده باشد. 2- هیئت وزیران خروج از تابعیت او را اجازه دهد (این قید برای آن است که در غیر این صورت ممکن است عدهء کثیری از اتباع کشور بخواهند ترک تابعیت کنند و این امر برای کشور مضر است). 3- باید قبلا تعهد نماید که در ظرف یکسال از تاریخ ترک تابعیت حقوق خود را بر اموال غیر منقول که در ایران دارا می باشد یا ممکن است بالوراثه دارا شود ولو قوانین ایران اجازه تملک آنرا باتباع خارجه بدهد بنحوی از انحاء به اتباع ایرانی منتقل کند. 4- باید خدمت تحت السلاح خود را انجام داده باشد. با توجه به شرایطی که فوقاً مذکور شد معلوم می شود که قانون ایران ترک تابعیت را بنظر خوبی نگاه نکرده است و این امر دو دلیل دارد: اول- دلیل تاریخی. این است که در زمان گذشته ایرانیان به سهولت قبول تابعیت خارجی می کردند بدون این که ترک تابعیت ایران را بنمایند و پس از اینکه تبعهء خارجه شده متوسل به کاپیتولاسیون شده و استفاده هایی می نمودند بدین لحاظ در موقع وضع قانون تابعیت توجه به این سابقهء تاریخی شد. دلیل دوم این که در صورت سهل بودن شرایط ترک تابعیت افراد ممکن است از روی هوی و هوس ترک تابعیت ایران نمایند بدین لحاظ قانون با برقراری این شرایط آنها را وادار به تأمل بیشتری کرده است از طرف دیگر ممکن است اشخاصی باشند که برای ایشان ترک تابعیت ضرورت داشته باشد. در این حال است که قانون اجازهء ترک تابعیت میدهد.
تکالیف کسی که ترک تابعیت ایران را می نماید: چنین شخصی مطابق بند سوم ماده 988 قانون مدنی مکلف است که در ظرف یکسال از تاریخ ترک تابعیت حقوق خود را بر اموال غیر منقول که در ایران دارد و یا ممکن است بعداً بالوراثه مالک شود بنحوی از انحاء باتباع ایرانی منتقل نماید. ثانیاً باید در ظرف یکسال از ایران خارج شود و چنانچه در ظرف مدت مزبور خارج نشود مقامات صالحه امر باخراج و فروش اموالش صادر خواهند نمود و چنین اشخاصی هر گاه بخواهند در آتیه بایران بیایند اجازهء مخصوص هیئت وزیران آنهم برای یکدفعه و مدت معینی لازم است ممکن است بعضی از اتباع ایران بدون رعایت مقررات و تشریفات مقرره تحصیل تابعیت خارجی را نموده باشند در این مورد مادهء 989 قانون مدنی مقرر می دارد که هر تبعهء ایرانی که بدون رعایت مقررات قانونی بعد از تاریخ 1280 ه . ش. تابعیت خارجی کسب کرده تابعیت خارجی او کان لم یکن بوده و تبعهء ایران شناخته میشودولی در عین حال کلیهء اموال غیر منقوله او با نظارت مدعی العموم محل بفروش رسیده و پس از وضع مخارج فروش قیمت آن باو داده خواهد شد و بعلاوه از اشتغال بوزارت و معاونت وزارت و عضویت مجالس مقننه و انجمن های ایالتی و ولایتی و بلدی و هر گونه مشاغل دولتی محروم خواهد بود. از مطالعهء مادهء فوق الذکر چنین بر می آید که قانون به چنین اشخاصی با نظر سوء ظن می نگرد بهمین علت با وجود آنکه آنان را ایرانی میشناسد ایشان را از پاره ای حقوق محروم می سازد. نکتهء دیگر که باید متذکر شد این است که سایر کشورها اجباری ندارند که مقررات ایران را راجع به ترک تابعیت بپذیرند مثلا مطابق قانون فرانسه برای قبول تابعیت فرانسه شخص باید 21 سال تمام داشته باشد بنابراین اگر یک فرد 23 سالهء ایرانی تقاضای تابعیت فرانسه را بنماید در صورتی که واجد سایر شرایط باشد سند تابعیت فرانسه را باو خواهند داد در حالی که چون به 25 سال تمام نرسیده قانوناً نمی تواند ترک تابعیت ایران را بنماید و در نظر قانون هنوز ایرانی است.
اثرات تابعیت بشخص و زن و فرزند: شخصی که ترک تابعیت ایران را می نماید بمحض ترک تابعیت دیگر ایرانی نبوده و در نظر قانون بیگانه است و نمی تواند از حقوق و مزایایی که برای ایرانیان مقرر است استفاده کند. اما در مورد زن و فرزند برعکس قبول تابعیت که قبول تابعیت ایران از طرف شوهر در زن و فرزند او مؤثر بوده در مورد ترک تابعیت ذیل فقرهء سوم مادهء 988 قانون مدنی مقرر می دارد که «زوجه و اطفال کسی که بر طبق این ماده ترک تابعیت می نمایند اعم از این که اطفال مزبور صغیر یا کبیر باشند از تبعیت ایرانی خارج نمی گردند مگر این که اجازهء هیئت وزراء شامل آنها باشد». طریق دیگری برای ترک تابعیت ایران اخراج از تابعیت است که قبلا توضیح داده شد و این اخراج شامل اشخاص ایرانی الاصل نمی گردد بلکه کسانی مشمول آن می شوند که تحصیل تابعیت ایران را نموده باشند.
مبحث پنجم - بازگشت تابعیت: ممکن است اشخاص ایرانی که ترک تابعیت ایران نموده اند پس از مدتی بخواهند باز تابعیت ایران را قبول کنند یعنی بتابعیت اصلی خود بازگشت نمایند. باید دید که آیا قانون برای این بازگشت طریقهء خاصی مقرر داشته و یا شرایط آن همان شرایط عمومی است که برای قبول تابعیت ایران مقرر است. در جواب سؤال فوق باید متذکر شد که قانون در این مورد تشریفات سنگینی قایل نشده چون این گونه اشخاص سابقاً با ایران ارتباط داشته اند شرایط سهلی مقرر داشته است بدین ترتیب که به محض این که درخواستی تقدیم دولت ایران کنند می توانند بتابعیت اصلی بازگشت نمایند منتهی برای این که حق نظارت دولت براتباع ایران محفوظ بماند قانون اجازه داده است که این بازگشت را دولت تصویب نماید یعنی اجازه دولت ایران برای بازگشت به تابعیت ایران لازم است و این موضوع را ماده 990 قانون مدنی مقرر داشته است.
حقوق و تکالیف کسانی که بتابعیت ایران بازگشت می کنند - راجع به این قسمت در قانون تابعیت ایران ماده ای پیش بینی نشده ولی می توان حکم این مورد را از ذیل مادهء 987 استخراج نمود. ذیل این ماده راجع بزنان ایرانی است که با مرد غیر ایرانی ازدواج کرده و بتابعیت خارجی در آمده اند و سپس پس از فوت شوهر و یا تفریق، درخواست بازگشت به تابعیت اصلی را بوزارت امور خارجه داده اند در این حال مادهء مزبور مقرر می دارد که زن با جمیع حقوق و امتیازاتی که برای اتباع ایران است به تابعیت ایران برمی گردد. چون همانطور که ذکر شد حکمی کلی وجود ندارد ممکن است که این حکم را تعمیم داده و شامل کلیهء اتباع ایران نمود که ترک تابعیت ایران را نموده و سپس به تابعیت اصلی رجوع نموده اند. بالاخره مادهء 991 که آخرین مادهء قانون راجع به تابعیت است مقرر می دارد:
«تکالیف مربوطه به اجرای قانون تابعیت و اخذ مخارج دفتری (حقوق شانسلری) در مورد کسانی که تقاضای ورود و خروج از تابعیت دولت ایران و تقاضای بقاء به تابعیت اصلی را دارند بموجب نظامنامه ای که بتصویب هیئت وزراء خواهد رسید معین خواهد شد.» (از بین الملل خصوصی، دکتر عبدالله معظمی صص12-29).
مواد قانون تابعیت ایران
ماده 976- اشخاص ذیل تبعهء ایران محسوب می شوند:
1- کلیهء ساکنین ایران باستثنای اشخاصی که تبعیت خارجی آنها مسلم باشد. تبعیت خارجی کسانی مسلم است که مدارک تابعیت آنها مورد اعتراض دولت ایران نباشد. 2- کسانی که پدر آنها ایرانی است اعم از این که در ایران یا در خارجه متولد شده باشند. 3- کسانی که در ایران متولد شده و پدر و مادر آنان غیرمعلوم باشد. 4کسانی که در ایران از پدر و مادر خارجی که یکی از آنها در ایران متولد شده بوجود آمده اند. 5- کسانی که در ایران از پدری که تبعهء خارجی است بوجود آمده و بلافاصله پس از رسیدن بسن هیجده سال تمام لااقل یکسال دیگر در ایران اقامت کرده باشند والا قبول شدن آنها به تابعیت ایران بر طبق مقرراتی خواهد بود که مطابق قانون برای تحصیل تابعیت ایران مقرر است. 6- هر زن تبعهء خارجی که شوهر ایرانی اختیار کند. 7- هر تبعهء خارجی که تابعیت ایران را تحصیل کرده باشد.
تبصره- اطفال متولد از نمایندگان سیاسی و قنسولی خارجه مشمول فقرهء 4 و 5 نخواهند بود.
مادهء 977- اشخاص مذکور در فقرهء 4 و 5 حق دارند پس از رسیدن بسن هیجده سال تمام تا یکسال تابعیت پدر خود را قبول کنند مشروط بر این که در ظرف مدت فوق اظهاریهء کتبی تقدیم وزارت خارجه نمایند و تصدیق دولت متبوع پدرشان دایر به این که آنها را تبعه خواهند شناخت ضمیمهء اظهاریه باشد.
مادهء 978- نسبت باطفالی که در ایران از اتباع دولی متولد شده اند که در مملکت متبوع آنها اطفال متولد از اتباع ایرانی را بموجب مقررات تبعهء خود محسوب داشته و رجوع آنها را به تبعیت ایران منوط باجازه می کنند معاملهء متقابله خواهدشد.
مادهء 979- اشخاصی که دارای شرایط ذیل باشند می توانند تابعیت ایران را تحصیل کنند.
1- بسن 18 سال تمام رسیده باشند. 2پنجسال اعم از متوالی یا متناوب در ایران ساکن بوده باشند. 3- فراری از خدمت نظامی نباشند. 4- در هیچ مملکتی بجنحهء مهم یا جنایت غیر سیاسی محکوم نشده باشد. در مورد فقرهء دوم این ماده مدت اقامت در خارجه برای خدمت دولت ایران در حکم اقامت در خاک ایران است.
مادهء 980- کسانی که بامور عام المنفعهء ایران خدمت یا مساعدت شایانی کرده باشند و همچنین اشخاصی که دارای عیال ایرانی و از او اولاد دارند و یا دارای مقامات عالی علمی و متخصص در امور عام المنفعه هستند و تقاضای ورود آنها را به تابعیت ایران دولت صلاح بداند بدون رعایت شرط اقامت ممکن است با تصویب هیئت وزراء به تبعیت ایران قبول شوند.
مادهء 981- اگر در ظرف مدت پنجسال از تاریخ صدور سند تابعیت معلوم شود شخصی که به تبعیت ایران قبول شده فراری از خدمت نظام بوده و همچنین هرگاه قبل از انقضای مدتی که مطابق قوانین ایران نسبت بجرم یا مجازات مرور زمان حاصل می شود معلوم گردد شخصی که به تبعیت قبول شده محکوم بجنحهء مهم یا جنایت عمومی است هیئت وزراء حکم خروج او را از تابعیت ایران صادر خواهد کرد.
تبصره- اتباع خارجه که به تابعیت ایران قبول می شوند در صورتی که در ممالک خارجه متوقف باشند و مرتکب عملیات ذیل شوند علاوه بر اجرای مجازات های مقرره با اجازهء هیئت وزراء تابعیت ایران از آنها سلب خواهد شد.
الف- کسانی که مرتکب عملیاتی بر ضد امنیت داخلی و خارجی مملکت ایران شوند و مخالفت و ضدیت با اساس حکومت ملی و آزادی بنمایند.
ب- کسانی که خدمت نظام وظیفه را به طوری که قانون ایران مقرر میدارد ایفاء ننمایند.
مادهء 982- اشخاصی که تحصیل تابعیت ایرانی نموده یا بنمایند از کلیهء حقوقی که برای ایرانیان مقرر است باستثناء حق رسیدن بمقام وزارت و کفالت وزارت و یا هر گونه مأموریت سیاسی خارجه بهره مند می شوند لیکن نمی توانند بمقامات ذیل نائل گردند مگر پس از ده سال از تاریخ صدور سند تابعیت.
1- عضویت مجالس مقننه. 2- عضویت انجمن های ایالتی و ولایتی و بلدی. 3استخدام وزارت امور خارجه.
مادهء 983- درخواست تابعیت باید مستقیماً یا بتوسط حکام ولایات به وزارت امور خارجه تسلیم شده و دارای منضمات ذیل باشد:
1- سواد مصدق اسناد هویت تقاضا کننده و عیال و اولاد او. 2- تصدیق نامهء نظمیه دایر بتعیین مدت اقامت تقاضا کننده در ایران و نداشتن سوء سابقه و داشتن مکنت کافی یا شغل معین برای تأمین معاش.
وزارت امور خارجه در صورت لزوم اطلاعات راجعهء بشخص تقاضا کننده را تکمیل آنرا به هیئت وزراء ارسال خواهد نمود تا هیئت مزبور در قبول یا رد آن تصمیم مقتضی اتخاذ کند در صورت قبول شدن تقاضا، سند تبعیت به درخواست کننده تسلیم خواهد شد.
مادهء 984- زن و اولاد صغیر کسانی که بر طبق این قانون تحصیل تابعیت ایران مینمایند تبعهء دولت ایران شناخته می شوند ولی زن در ظرف یکسال از تاریخ صدور سند تابعیت شوهر و اولاد صغیر در ظرف یکسال از تاریخ رسیدن بسن هیجده سال تمام می توانند اظهاریهء کتبی به وزارت امور خارجه داده و تابعیت مملکت سابق شوهر و یا پدر را قبول کنند لیکن باظهاریهء اولاد اعم از ذکور و اناث باید تصدیق مذکور در مادهء 977 ضمیمه شود.
ماده 985- تحصیل تابعیت ایرانی پدر به هیچوجه در اولاد او که در تاریخ تقاضانامه به سن هیجده سال تمام رسیده اند مؤثر نمی باشد.
مادهء 986- زن غیر ایرانی که در نتیجهء ازدواج ایرانی می شود می تواند بعداز طلاق یا فوت شوهر ایرانی به تابعیت اول خود رجوع نماید مشروط بر این که وزارت امور خارجه را کتباً مطلع کند ولی هر زن شوهر مرده ای که از شوهر سابق خود اولاد دارد نمی تواند مادام که اولاد او به سن هیجده سال تمام نرسیده از این حق استفاده کند و در هر حال زنی که مطابق این ماده تبعهء خارجه می شود حق داشتن اموال غیر منقوله نخواهدداشت مگر در حدودی که این حق به اتباع خارجه داده شده باشد و هر گاه دارای اموال غیرمنقول بیش از آنچه که برای اتباع خارجه داشتن آن جایز است بوده یا بعداً به ارث اموال غیرمنقولی بیش از آن حد باو برسد باید در ظرف یکسال از تاریخ خروج از تابعیت ایران یا دارا شدن ملک در مورد ارث مقدار مازاد را بنحوی از انحاء به اتباع ایران منتقل کند والا اموال مزبور با نظارت مدعی العموم محل بفروش رسیده و پس از وضع مخارج فروش قیمت به آنها داده خواهد شد.
مادهء 987- زن ایرانی که با تبعهء خارجه مزاوجت می نماید به تابعیت ایرانی خود باقی خواهد ماند مگر این که مطابق قانون مملکت زوج تابعیت شوهر بواسطه وقوع عقد ازدواج بزوجه تحمیل شود ولی در هر صورت بعد از وفات شوهر و یا تفریق بصرف تقدیم درخواست وزارت امور خارجه به انضمام ورقهء تصدیق فوت شوهر و یا سند تفریق، تابعیت اصلیهء زن با جمیع حقوق و امتیازات راجعه به آن مجدداً باو تعلق خواهد گرفت.
تبصره- هرگاه قانون تابعیت مملکت زوج زن را بین حفظ تابعیت اصلی و تابعیت زوج مخیر گذارد در این مورد زن ایرانی که بخواهد تابعیت مملکت زوج را دارا شود و علل موجهی هم برای تقاضای خود در دست داشته باشد بشرط تقدیم تقاضا نامهء کتبی بوزارت امور خارجه ممکن است با تقاضای او موافقت گردد.
تبصره 2- زن های ایرانی که بر اثر ازدواج تابعیت خارجی را تحصیل می کنند حق داشتن اموال غیر منقول جز آنچه که در موقع ازدواج دارا بوده اند ندارند این حق هم بوراث خارجی آنها منتقل نمی شود. مندرجات مادهء 988 در قسمت خروج از ایران شامل زنان مزبور نخواهد بود. ماده 988- اتباع ایران نمی توانند تبعیت خود را ترک کنند مگر بشرط ذیل:
1- بسن 25 سال تمام رسیده باشند. 2هیئت وزراء خروج از تابعیت آنان را اجازه دهد. 3- قبلا تعهد نمایند که در ظرف یکسال از تاریخ ترک تابعیت حقوق خود را بر اموال غیرمنقول که در ایران دارا می باشند و یا ممکن است بالوراثه دارا شوند ولو قوانین ایران اجازهء تملک آنرا به اتباع خارجه بدهد بنحوی از انحاء به اتباع ایرانی منتقل کنند. زوجه و اطفال کسی که بر طبق این ماده ترک تابعیت می نمایند اعم از این که اطفال مزبور صغیر یا کبیر باشند از تبعیت ایرانی خارج نمی گردند مگر این که اجازهء هیئت وزراء شامل آنها هم باشد. 4خدمت تحت السلاح خود را انجام داده باشد.
تبصره- کسانی که بر طبق این ماده مبادرت بتقاضای ترک تابعیت ایران و قبول تبعیت خارجی می نمایند علاوه بر اجرای مقرراتی که ضمن فقرهء 3 از این ماده دربارهء آنان مقرر است باید در مدت یکسال از ایران خارج شوند چنانچه در ظرف مدت مزبور خارج نشوند مقامات صالحه امر باخراج آنها و فروش اموالشان صادر خواهد نمود و چنین اشخاصی هرگاه در آتیه بخواهند به ایران بیایند اجازهء مخصوص هیئت وزراء آنهم برای یکدفعه و مدت معین لازم است.
مادهء 989- هر تبعهء ایرانی که بدون رعایت مقررات قانونی بعد از تاریخ 1280 ه . ش. تابعیت خارجی تحصیل کرده باشد تبعیت خارجی او کان لم یکن بوده و تبعهء ایران شناخته می شود ولی در عین حال کلیهء اموال غیرمنقولهء او بانظارت مدعی العموم محل بفروش رسیده و پس از وضع مخارج فروش قیمت آن به او داده خواهد شد. و بعلاوه از اشتغال به وزارت و معاونت وزارت و عضویت مجالس مقننه و انجمن های ایالتی و ولایتی و بلدی و هر گونه مشاغل دولتی محروم خواهد بود.
مادهء 990 - از اتباع ایران کسی که خود یا پدرشان موافق مقررات، تبدیل تابعیت کرده باشند و بخواهند به تبعیت اصیلهء خود رجوع نمایند بمجرد درخواست به تابعیت ایران قبول خواهند شد مگر آنکه دولت تابعیت آنها را صلاح نداند.
مادهء 991- تکالیف مربوطه باجراء قانون تابعیت و اخذ مخارج دفتری (حقوق شانسلری) در مورد کسانی که تقاضای ورود و خروج از تابعیت دولت و تقاضای بقاء به تابعیت اصلی را دارند بموجب نظامنامه ای که بتصویب هیئت وزراء خواهد رسید معین خواهد شد. (قانون مدنی صص117- 125).

تابعین.

[بِ] (ع ص، اِ) جمع تابع در حالت نصبی و جری. || (اِخ) به اصطلاح محدثین جماعت مسلمانان که بیکی یا بیشتری از اصحاب رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم ملاقات نموده باشند و تبع تابعین آنانکه تابعین را دیده باشند. (آنندراج) (غیاث اللغات). افاضل مسلمین را در زمان حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم مصاحب رسول می نامیدند زیرا فضیلتی برتر از این عنوان نبود و بدین سبب آنها را صحابه می گفتند و چون عصر دوم اسلام فرا رسید آنانکه درک صحبت صحابهء حضرت رسول را کرده بودند تابعین خوانده می شدند و شریفتر و برتر از این نامی برای آنان نبود و گروه پس از آنان را اتباع تابعین می نامیدند. (نفحات الانس جامی به نقل از تاریخ ادبی ایران تألیف پرفسور ادوارد برون ص445).
رجوع به تابعی و تابعون شود. آن قسمت از مسلمین خاصه از روات که پیغامبر صلوات الله علیه را ندیده و لیکن زمان صحابه را دریافته اند و از مردمی که زمان صحابهء رسول را هم درک کرده حدیث شنیده اند. کسانی که یاران پیغمبر را دیده بودند. محدثین که از صحابه حدیث روایت کنند.

تابعیون.

[بِ عی یو] (ع ص، اِ) جِ تابعی. (منتهی الارب).

تابعیه.

[بِ ی یَ] (ع ص، اِ) تأنیث تابعی. زن تابعی، زنی که درک زمان صحابهء رسول کرده است.

تابقور.

(ع اِ) (مغولی، اِ) فرعِ خراج : و از ولایات وجوه تابقور و چهار پای و آلات و مزدور می آوردند و خلایق را زحمات می رسید و اکثر تلف می شد و کسانی که بر سر آن می بودند اللیلة و حبلی می گفتند. (تاریخ غازانی ص202).

تابک.

[بَ] (اِخ) نام جد محمد، محدث سمرقندی ابن یوسف.

تاب گرفتن.

[گِ رِ تَ] (مص مرکب) راه خلاف رفتن. اعراض کردن. منحرف شدن. رجوع به تاب و تاب داشتن شود :
اگر تاب گیرد دل من ز داد
ازین پس مرا تخت شاهی مباد.فردوسی.
که هر کس که آرد بدین دین شکست
دلش تاب گیرد شود بت پرست.فردوسی.
وگرتاب گیرد سوی مادرش
ز گفت بد آگنده گردد سرش.فردوسی.
مکن کامشب ز برفم تاب گیرد
بدا روزا که این برف آب گیرد.نظامی.

تابگی.

[بَ / بِ] (ص نسبی) منسوب به تابه. یا نان تابگی. (ذخیرهء خوارزمشاهی). نان ساجی.

تاب گیری.

(حامص مرکب) تاب گرفتن :
همان بیکران از جهان ایزد است
کزو تاب گیری بدانش بد است.فردوسی.

تابل.

[بِ / بَ] (ع ص) از تبل. || (اِ) دیگ افزار. ج، توابل. (منتهی الارب) (آنندراج). اشیائیست خشک که بوسیلهء آن اشیاء غذا را خوشبو و معطر میسازند کذا فی بحر الجواهر. (کشاف اصطلاحات الفنون). چیزهای خشک باشد(1) چون دارچین و هیل و زعفران و زیره و فلفل و بیخ جوز و میخک و ابزار آن که بدان طعام را خوشبوی کنند. حوایج. ابزار طعام. بِزر. دیگ افزار : هو [ اشترغاز ] اصل ینبت بخراسان یطبخ مع اللحم بحسب التابل نبات و قوته قوة الانجدان. (ابن البیطار).
(1) - Les epices.

تابلقو.

[] (اِ) چوب آن بمقدار یک گز سطبری بمقدار تازیانه ای باید بی بیخ بنشانند در زمینی که ریگ بوم باشد بگیرد و چون عمارت کنند بزرگتر شود و نیکوتر از بیشه ای باشد و پیوند بر بسیاری از درخت ها که صلب باشد نبایدکردن. (فلاحت نامه).

تابلمه.

[لَ مَ / مِ] (اِ) نوعی نخ و رشته.هقسمی قیطان.

تابلو.

(فرانسوی، اِ)(1)، پرده. پردهء نقاشی. نمایش یا تصویربرجسته: تابلونویس، تابلوسازی، تابلو نویسی.
(1) - Tableau.

تابن.

[بِ] (ع ص) کاه دهنده. (از منتهی الارب).

تابناک.

(ص مرکب) تابدار و روشن و براق. (آنندراج) مشعشع. نورانی. رخشنده :
به پرده درون شد خور تابناک
ز جوش سواران و از گرد خاک.فردوسی.
ز گردنده خورشید تا تیره خاک
همان باد و آب، آتش تابناک.فردوسی.
همه تن بشستش بدان آب پاک
بکردار خورشید شد تابناک.فردوسی.
پدید آمد آن خنجر تابناک.
بکردار یاقوت شد روی خاک.فردوسی.
شده بام از او گوهر تابناک
ز تاب رخش سرخ یاقوت، خاک.
فردوسی.
یکی آتشی برشده تابناک
میان باد و آب از بر تیره خاک.فردوسی.
که از آتش و آب و از باد و خاک
شود تیره روی زمین تابناک.فردوسی.
بچگان مان همه مانندهء شمس و قمرند
تابناکند از آن روی که علوی گهرند.
منوچهری.
تابناکند ازیرا که ز علوی گهرند
بچگان آن به نسب تر که ازین باب گرند.
منوچهری.
مکن تیره شب آتش تابناک
وگر چاره نبود فکن در مغاک.
اسدی (گرشاسب نامه).
از آن هر بخار اختری تابناک
برافروخت از چرخ یزدان پاک.
اسدی (گرشاسب نامه).
جهانی فروزنده و تابناک
که جای فرشته ست و جانهای پاک.
اسدی (گرشاسب نامه)
بشب، هزار پسر جرعه ریخته بسرش بر
بروز، مشعلهء تابناک داده بدستش.خاقانی.
هر گوهری ار چه تابناک است
منظورترین جمله خاک است.نظامی.
توبرافروختی دروغ دماغ
خردی تابناکتر ز چراغ.نظامی.
از آن جسم گردندهء تابناک
روان شد سپهر درخشان پاک.نظامی.
ز مهتاب روشن جهان تابناک
برون ریخته نامه از ناف خاک.نظامی.
من از آب این نقرهء تابناک
جدا کردم آلودگیهای خاک.نظامی.
نهفته بدان گوهر تابناک
رسانید وحی از خداوند پاک.نظامی.
بیا ساقی آن آتش تابناک
که زردشت میجویدش زیر خاک.حافظ.

تابناکی.

(حامص مرکب) درخشندگی. پرتو افشانی :
خاکش ز شکوه تابناکی
حاجتگه خلق شد ز پاکی.نظامی.
مه و خورشید را برفرش خاکی
ز جمعیت رسید این تابناکی.نظامی.

تابندگی.

[بَ دَ / دِ] (حامص) شعشعه. پرتوافشانی. برّاقی.برق. تلألؤ. درخشندگی :
ستاره درآمد بتابندگی
برآسود خلق از شتابندگی.نظامی.

تابنده.

[بَ دَ / دِ] (نف) تابان. درخشان پرتوافشان. نورانی. روشن کننده. براق. متلألا. مشعشع. بصیص. لایح. وهّاج: ستارهء تابنده، نجم ثاقب، آفتابی تابنده، نوری تابنده، هفت تابنده، سیارات سبع :
اخترانند آسمانشان جایگاه
هفت تابنده دوان در دو و داه.رودکی.
کتایونش خواندی گرانمایه شاه
دو فرزند آمد چو تابنده ماه.دقیقی.
چو خورشید تابنده و بی بدیست
همه رای و کردار او ایزدیست.فردوسی.
بسی بر نیامد کزآن خوب چهر
یکی کودک آمد چو تابنده مهر.فردوسی.
ز بالا و دیدار شاپور شاه
بگفت آنچه دید او بتابنده ماه.فردوسی.
بدو گفت زآن سو که(1) تابنده شید
برآید یکی پرده بینم سپید.فردوسی.
چو آن بخت تابنده تاریک شد
همانا بشب روز نزدیک شد.فردوسی.
سیاهش همه تیغ هندی بدست
زره ترکی وزین سغدی نشست
برخسار هر یک چو تابنده ماه
چو خورشید تابنده در رزمگاه.فردوسی.
میان مهان بخت بوذرجمهر
چو خورشید تابنده شد بر سپهر.فردوسی.
برین نیز بگذشت گردان سپهر
چو خورشید تابنده بنمود چهر.فردوسی.
که او داد پیروزی و دستگاه
خداوند تابنده خورشید و ماه.فردوسی.
چو خورشید بنمود تابنده چهر
در باغ بگشاد گردان سپهر.فردوسی.
چو خورشید بر گاه بنمود تاج
زمین شد بکردار تابنده عاج.فردوسی.
بود هر شبانگاه باریکتر
بخورشید تابنده نزدیکتر.فردوسی.
بدیدار هر سه چو تابنده ماه
نشایست کردن بدیشان نگاه.فردوسی.
جهان مر ترا داد یزدان پاک
ز تابنده خورشید تا تیره خاک.فردوسی.
بر آمد یکی باد با آفرین
هوا گشت خندان و روی زمین
جهان شد بکردار تابنده ماه
بنام جهاندار و از فر شاه.فردوسی.
چو نه ماه بگذشت از آن ماه چهر
یکی کودک آمد چو تابنده مهر.فردوسی.
که جاوید تاج تو تابنده باد
همه مهتران پیش تو بنده باد.فردوسی.
چنین گفت پس شاه را خانگی
که چون تو که باشد بفرزانگی
ز خورشید بر چرخ تابنده تر
ز جان سخنگوی پاینده تر.فردوسی.
که جاوید باد افسر و تخت او
ز خورشید تابنده تر بخت او.فردوسی.
شب تار و شمشیر و گرد سپاه
ستاره نه پیدا نه تابنده ماه.فردوسی.
که از دختر پهلوان سپاه
یکی کودک آمد چو تابنده ماه.فردوسی.
سپاهی که بینند شاهی چون اوی
بدان بخشش و رأی و تابنده روی.فردوسی.
پرستنده زین بیشتر با کلاه
بچهره بکردار تابنده ماه.فردوسی.
چو برزد سر از کوه تابنده شید
برآمد سر و تاج روز سپید.فردوسی.
چو خورشید تابنده شد ناپدید
شب تیره بر چرخ لشکر کشید.فردوسی.
میان زیر خفتان رومی ببست
بیامد کمان کیانی بدست
چو خورشید تابنده بنمود چهر
خرامان برآمد بخم سپهر.فردوسی.
بیکدست رستم که تابنده هور
گه رزم با او شتابد بزور.فردوسی.
برخساره هر یک چو تابنده ماه
چوخورشید رخشنده در رزمگاه.فردوسی.
یکی کار نو ساخت اندر جهان
که تابنده شد بر کهان و مهان.فردوسی.
روز و شب در بر تو دلبر بالنده چو سرو
سال و مه در کف تو بادهء تابنده چو رنگ.
فرخی.
ز بس خشت و جوشن که بد در سپاه
ز بس ترک زرین چو تابنده ماه
هوا گفتی از عکس شد زرّ پوش
زمین سیم شد پاک و آمد بجوش.اسدی.
تا بندهء آن رخان تابنده شدم
همچون سرزلفین تو تابنده شدم
در پیش تو ای نگار تا بنده شدم
چون مهر فروزنده و تابنده شدم.قطران.
ز گرد موکب تابنده روی خسرو عصر
چنانکه در شب تاری مه دو پنج و چهار...
ابوحنیفهء اسکافی (از تاریخ بیهقی چ فیاض ص 280)
تابنده دولت تو و فرخنده ملک تو
عالی چو چرخ و ثابت چون کوهسار باد
مسعودسعد.
و طائع مردی عظیم نیکو روی، تابنده، معتدل قامت... (مجمل التواریخ و القصص). تا جمال منافع آن هر چه تابنده تر روی نماید. (کلیله و دمنه).
بافسونها در آن تابنده مهتاب
ملک را برده بود آن لحظه در خواب.
نظامی.
فرود آمد بدولتگاه جمشید
چو در برج حمل تابنده خورشید.نظامی.
سهی سروت همیشه سبز و کش باد
دلت تابنده، رخ پیوسته خوش باد.نظامی.
دل خسرو بر آن تابنده مهتاب
چنان چون زر در آمیزد بسیماب.نظامی.
مهی داشت تابنده چون آفتاب
ز بحران تب یافته رنج و تاب.نظامی.
از آن جسم چندانکه تابنده بود
ببالای مرکز شتابنده بود.نظامی.
چنان کز بس گهرهای جهانتاب
بشب تابنده تر بودی ز مهتاب.نظامی.
تو همچو آفتابی تابنده از همه سو
من همچو ذره پیشت جان در میان نهاده.
عطار.
تو بدری و خورشید ترا بنده شده ست
تا بندهء تو شده ست تابنده شده ست
زآن روی که از شعاع و نور رخ تو
خورشید منیر و ماه تابنده شده است.حافظ.
|| پیچان. در تب و تاب. در رنج و سختی :
تا بندهء آن رخان تابنده شدم
همچون سر زلفین تو تا بنده شدم
در پیش تو ای نگار تابنده شدم
چون مهر فروزنده و تابنده شدم.
قطران.
|| ریسنده. ریسمان ساز. ریسمان باف. تابندهء زه. تابندهء ریسمان. تابندهء نخ. || گرمادهنده. حرارت بخش. سوزان. تابندهء تنور. تابندهء تون حمام :
گفت آتش گرچه من تابندهء سوزنده ام
باد خشم او کند انگشت و خاکستر مرا.
امیرمعزی.
در پیش تو ای نگار تا بنده شدم
چون مهر فروزنده و تابنده شدم.قطران.
تو بدری و خورشید ترا بنده شده ست
تا بندهء تو شده ست تابنده شده ست.حافظ.
(1) - ن ل: از آن سو.

تابنکو.

(اِخ) حمید. برادر براق حاجب قتلغ خان مؤسس حکومت قره ختائیان کرمان است و سومین حکمران سلسلهء مزبور هم سلطان قطب الدین محمد پسر تابنکو بوده و این سلاله در دورهء فترت مغول تشکیل شد. (قاموس الاعلام ترکی).

تابو.

(1) (اِ) از زبان پولی نزی تابو(2) و تاپو(3)بمعنی مقدس و ممنوع. طبق آیین پولی نزیان، شخص یا چیزی را که دارای سجیهء مقدس باشد و از تماس با دیگران ممنوع بود، تابو گویند. مؤلف قاموس الاعلام ترکی گوید: این نام را اهالی جزایر واقعهء در بحر محیط کبیر به یک معبود موهوم و خیالی و بطور اصح به مقدسات و اشیاء محبوب خویش اطلاق نمایند، همین که بر چیزی ذی روح یا بی روح اطلاق شد تمام افراد بتعظیم و احترام بلکه به پرستش و ستایش او مجبور و مجذوب میشوند هر که در این باره سهل انگاری کند و قصوری ورزد منفور و مظهر تحقیر همگانی گردد.
(1) - Tabou.
(2) - Tabu.
(3) - Tapu.

تابوت.

(ع اِ) صندوق چوبی، صندوق مرده. (غیاث اللغات). ظرف صندوق مانند که میت را در آن گذاشته به قبرستان برند. (فرهنگ نظام). صندوق جنازه و آنچه در تربت میدارند. (آنندراج). صندوق چوبی برای مرده (از المنجد). صندوق، اصله تابو سکنت الواد فانقلبت هاء التانیث تاء ولغة الانصار التابوه بالهاء (منتهی الارب). صندوقی که مرده را در آن نهند، ظرفی چوبین که مرده را با آن به گورستان برند. صندوق چوبی یا فلزی که جسد مرده را در آن گذارند و سپس روی آنرا می پوشانند، ج، توابیت. (مهذب الاسماء) :
تراشید تابوتش از عود خام
برو بر زده بند زرین ستام.فردوسی.
بپوشید بازش بدیبای زرد
سرتنگ تابوت را سخت کرد.فردوسی.
ز تیمار او بد دلش بر دو نیم
یکی تنگ تابوت کردش ز سیم.فردوسی.
بتابوت زرینش اندر نهاد
تو گفتی زریر از بنه خود نزاد.فردوسی.
ترا تنگ تابوت بهر است و بس
خورد رنج تو ناسزاوار کس.فردوسی.
سقف گفت ما بندگان توایم
نیایش کن پاک جان توایم
که این دخمه پر لاله باغ تو باد
کفن دشت شادی و راغ تو باد
بگفتند و تابوت برداشتند
ز هامون سوی دخمه بگذاشتند.فردوسی.
روانت گر از آز فرتوت نیست
نشست تو جز تنگ تابوت نیست.
فردوسی.
نخست آنکه تابوت زرین کنید
کفن بر تنم عنبر آگین کنید.فردوسی.
برومش فرستاد شاپور شاه
بتابوت و از مشک بر سر کلاه.فردوسی.
سر نیزه و گرز خم داده بود
همه دشت پرکشته افتاده بود
بسی کوفته زیر نعل اندرون
کفن سینهء شیر و تابوت خون.فردوسی.
نه تابوت یابم نه گور و کفن
نه بر من بگرید کسی زانجمن.فردوسی.
پشوتن همی رفت گریان براه
پس و پشت تابوت و اسپ سیاه.فردوسی.
خروشان بزاری و دل سوگوار
یکی زر تابوتش اندر کنار.فردوسی.
خروشی بزاری و دل سوگوار
یکی سیم تابوتش اندر کنار.فردوسی.
بتابوت زر اندرون پرنیان
نهاده سر ایرج اندرمیان.فردوسی.
ز تابوت زر تخته برداشتند
که گفتار او خیره پنداشتند.فردوسی.
ز تابوت چون پرنیان بر کشید
سر ایرج آمد بریده پدید.فردوسی.
کنون چون زمان وی اندر گذشت
سرگاه اوچوب تابوت گشت.فردوسی.
که بهر تو این آمد از رنج تو
یکی تنگ تابوت شد گنج تو.فردوسی.
خروشی بر آمد از آن سوگوار
یکی زر تابوتش اندر کنار.فردوسی.
تو رنجی و آسان دگر کس خورد
سوی گور و تابوت تو ننگرد.فردوسی.
همی آرزو گاه و شهر آمدش
یکی تنگ تابوت بهر آمدش.فردوسی.
سپه پیش تابوت می راندند
بزرگان بسر خاک بفشاندند.فردوسی.
چو تابوت را دید دستان سام
فرود آمد از اسب زرین لگام.فردوسی.
سر تنگ تابوت کردند سخت
شد آن سایه گستر دلاور درخت.فردوسی.
چون جای دگر نهاد می باید رخت
نزدیک خردمند چه تابوت و چه تخت.
عنصری.
چون خوارزمشاه فرمان یافت ممکن نشد تابوت و جز آن ساختن. (تاریخ بیهقی). گفتند شما بشستن و تابوت ساختن مشغول شوید. (تاریخ بیهقی).
تنت گور است و پا لحد و دلت تابوت و جان مرده
فراغت روضهء خرم مشقت دوزخ یزدان.
ناصرخسرو.
گر رسیدی دست غسلش ز آب حیوان دادمی
بلکه چون اسکندرش تابوت زرفرمودمی.
خاقانی.
سرتابوت بازگیر و ببین
که چه رنگ است آنچه پیکر اوست.
خاقانی.
بگذاریم زر چهرهء خاقانی را
حلی آریم و بتابوت پسر بربندیم.خاقانی.
پای تابوت تو چون تیغ بزر درگیرم
سرخاک تو چو افسر بگهر در گیرم.خاقانی.
تابوت او چه عکس فکنده ست بر شما
کز اشک رخ چو تختهء او غرق زیورید.
خاقانی.
تابوت او که چارفلک بر کتف برند
بر چار سوی مهلکه یکره بر آورید.خاقانی.
آنچه مادر بر سر تابوت اسکندر نکرد
من بزاری بر سر تابوت او بنمودمی.
خاقانی.
این توانید که مادر بفراق پسر است
پیش مادر سر تابوت پسر بگشایید.خاقانی.
پیش کان گوهر تابنده بتابوت کنید
تاب دیده بدو یاقوت و درر باز دهید.
خاقانی.
سر تابوت مرا باز گشائید همه
خود ببینید و بدشمن بنمائید همه.خاقانی.
سر تابوت شاهان را اگر در گور بگشایند
فتاده در یکی کنجی دوپاره استخوان بینی.
خاقانی.
خاک تب آرنده به تابوت بخش
آتش تابنده به یاقوت بخش.نظامی.
که آن ناجوانمردبرگشته بخت
که تابوت بینم منش جای تخت.
سعدی (بوستان).
اولش مهد و آخرش تابوت
در میان جستجوی خرقه و قوت.اوحدی.
کفن بیاور و تابوت جامه نیلی کن
که روزگار طبیب است و عافیت بیمار.
عرفی.
-امثال: تو کی مردی ما تابوت حاضر نکردیم. || جایی که در آن بقایای اجساد پاکان و اولیاءالله را در آن نگاهداری کنند. (دزی ج 1 ص138). || گویا ظرفی چوبین که بدان خاک و خشت و جز آن میکشیده اند :
کنون کنده و سوخته خانه هاشان
همه باز برده به تابوت و زنبر.دقیقی.
|| ساختمان کوچک و مستطیل چوبین که برسقف گوری سازند. (دزی ج 1 ص138). || (عربی مستحدث) نوعی ماشین آبی. (دزی ج 1 ص138). || صندوقی که موسی علیه السلام چون حرب کردی آنرا پیش داشتی. (ترجمان علامهء جرجانی). || آنچه یهودان تورات در آن نهند. (السامی فی الاسامی). آن جای که تورات در آن نهند. رجوع به تابوت عهد شود. || صندوقی که حق تعالی به آدم فرستاد و در آن صورت انبیاء علیهم السلام بود.

تاب و تب.

[بُ تَ] (اِ مرکب، از اتباع) رنج و سوز. سوز و گداز.

تابوت خشکه.

[خُ کَ / کِ] (اِ مرکب) مثل تابوت خشکه، بسی نزار. (امثال و حکم دهخدا ج 3 ص 1415).

تابوت سکینه.

[تِ سَ نَ] (اِخ) تابوت شهادت، تابوت عهد. تابوتی بود که بعدد هر پیغمبری خانه ای از زبرجد سبز در وی بود آخرین خانه ها خانهء حضرت رسالت صلی الله علیه و آله و سلم بود و در آن خانه دیباچه ای بود حمرا و در آن صورت حضرت بود صلعم که درو نگاشته بود و از راست آن صورت کهلی نگاشته و آن صورت ابوبکر بود رضی الله عنه و در پیشانی او نوشته که اول کسی که قدم در دایرهء تصدیق این یتیم برگزیده نهد او باشد و از یسار او صورت فاروق رضی الله عنه ثبت کرده و در پیشانی او نوشته که در دینداری چون آهن محکم بود از ملامت لائمان نیندیشد از عقب او صورت ذوالنورین رضی الله عنه نقش فرموده و در پیشانی او نوشته که این سوم خلفای راشدین است و از مقابل او صورت مرتضی علی را رضوان الله علیهم اجمعین رقم برزده و شمشیر برهنه بردوش او نهاده و در پیشانی او نوشته که این شیر حمله کننده که هرگز گریزان نشود خدای تعالی و رسول او صلعم او را دوست دارد و او نیز خدا و رسول را دوست میدارد و در حوالی آن صور اصحاب از مهاجر و انصار رضوان الله علیهم اجمعین بر کشیده. (از معارج النبوة). (آنندراج). || اشاره بکالبد مردان کامل بواسطهء آنکه قالب قلب ایشان است. (انجمن آرا). تابوتی که سکینه در آن بود و از آسمان نازل شد. گویند پاره های الواح و سنگی که معجزهء موسی بدو بود و عصایی که سحر سحره بیوبارید و عمامهء هرون در میان او بد و آن از ارزیز و سرب گداخته بود و بندهای زرین داشت و آنرا در جلو لشکر میکشیدند و ببرکت آن بر دشمن فائق می شدند.
بیان چگونگی تابوت سکینه- چون بدایت غرابت تابوت سکینه در زمان بعثت موسی علیه السلام والتحیة بوقوع انجامیده و در اثناء بیان حکایت آیة بعضی از حالات آن مذکور خواهد گردید. در این مقام تحریر کیفیت ترتیب آن مناسب نمود. (والاعانة من الله الورود) در معالم التنزیل و بعضی کتب معتبره مسطور است که چون آدم علیه السلام از روضات دارالسلام بعالم محنت فرجام نزول فرمود حضرت واهب العطایا تابوتی که سه گز طول داشت و دو گز عرض و از چوب شمشاد ساخته شده بود و صور جمیع انبیاء در آن موضوع بود بجهت اطمینان خاطر شریفش فرو فرستاد و تا آخر ایام حیات در حیطهء تصرف آدم بود و بعد از فوت خلیفهء اعظم بطریقهء توارث به اولاد منتقل می شد تا به ابراهیم علیه التحیة والتسلیم انتقال یافت و از خلیل الرحمن به اسمعیل که اسنّ فرزندانش بود رسید و پس از فوت اسماعیل پسرش قیدار آنرا در تحت تصرف آورد، و بنی اسحاق از قیدار طلبیده قیدار دست رد بر سینهء ملتمس ایشان نهاده و بین الجانبین غبار نزاع ارتفاع یافته آخرالامر شبی قیدار از هاتفی شنید که این تابوت را به پسر عمّ خویش یعقوب تسلیم نمای و قیدار تابوت را برگردون نهاده بکنعان برده به اسرائیل سپرده و همچنین از یعقوب علیه السلام به اولاد امجادش انتقال می یافت تا آنکه بدست موسی کلیم الله افتاد و موسی در اواخر ایام زندگانی بمقتضای وحی ربانی فرمود تا آن دو لوح را که در حین غضب بر زمین زده شکسته بود با دولوح دیگر که بعد از آن کرامت شده بود و طشتی که ملائکه قلوب انبیاء را در آن می شستند و نعلین و عمامه و اثواب و عصاء هرون و یک ظرف از منّ که در تیه نزول می یافت در آن تابوت نهند و بنی اسرائیل بر این جمله بتقدیم رسانیدند و روایتی آنکه عصای موسی را نیز بموجب وصیتش در آن تابوت گذاشتند و این قول بغایت ضعیف می نماید زیرا که عصای موسی بروایت اکثر چهل گز و بقول اقل ده گز طول داشت و درازی تابوت بموجبی که نوشته شده زیاده از سه گز نبوده و محمد بن جریر الطبری و بعضی دیگر از سالکان مسالک سخنوری آورده اند که تابوت سکینه را موسی علیه السلام از فلزات ساخته اشیاء مذکوره را در آن نهاده بود و همچنین درباب سکینه مورخان اختلاف کرده اند روایتی آنکه سکینه صورتی بود مشابه آدمی که چون امری حادث گشتی آن تابوت در تکلم آمده اسرائیلیان را بدانچه متضمن صلاح ایشان بودی راه نمودی و زمره ای گفته اند که سکینه جانوری بود سر و دم او مانند سر و دم گربه و بر دو کتف خود دو جناح داشت و بعضی گفته اند که آن دوبال از زمرد و زبرجد بود و هر گاه که بنی اسرائیل در معارک قتال آواز او را می شنیدند ایشان را بوجدان فتح و ظفر یقین می شد فرقه ای بر آن رفته اند که آن جانور دو سر داشت و گروهی از سکینه به ریح هفافه روح متکلم و نور ساطع تعبیر کرده اند و بر هر تقدیر تابوت سکینه در نزول حوادث و حدوث وقایع موجب اطمینان قلوب و سبب تسکین کروب بنی اسرائیل بود و هر گاه یهود را سفری پیش آمد (ی) آن تابوت را در پیش می نهادند و او در سیر آمده چون بمنزل میرسید قرار می گرفت و بنی اسرائیل در حرکت و سکون متابع او بودند و آن تابوت گاه بدست انبیاء و احیاناً در خزاین ملوک و گاه بتصرف عظماء و عباد بنی اسرائیل می بود تا وقتی که بنی اسرائیل از حکام عمالقه شکست یافته آن عطیه را کفار بیغما بردند... در معالم التنزیل از ابن عباس رضی الله عنه منقول است که تابوت سکینه و عصای موسی در بحیرهء طبریه موجود است و آن دو چیز غریب قبل از قیام قیامت نوبت دیگر سمت ظهور خواهد یافت. (والعلم عندالله تعالی). (حبیب السیر چ خیام ج 1 صص102- 103). در تاریخ طبری مذکور است که بعد از فوت الیسع بنی اسرائیل بسلوک طریق فسق و فساد اشتغال نمودند و احکام اوراق توریة را برطاق نسیان نهادند و ابواب ظلم و عناد بر روی روزگار خود بگشودند بنابر آن مالک الملک علی الاطلاق یکی از ملوک عمالقه را بر آن داشت که از جانب مغرب لشکری بر سر یهود کشید و ایلاق که در آن زمان حاکم اسرائیلیان بود سپاهی یراق کرده با تابوت سکینه بمقاتلهء اهل بغض و کینه نامزد فرمود و اسرائیلیان شکست یافته تابوت سکینه بدست دشمنان دین افتاد و چون این خبر محنت اثر بایلاق رسید از وفور غم و الم جسد او منشق شده روی بعالم آخرت نهاد لاجرم بنی اسرائیل بغایت خوار و ذلیل گشته مدت چهارصدوشصت سال در کمال پریشانی و اذلال روزگار می گذرانیدند... (حبیب السیر چ خیام ج 1 ص 112)... بنی اسرائیل گفتند با ما بگوی که علامت پادشاهی طالوت چه باشد اشمویل گفت علامت امارت او آن است که تابوت سکینه باز بتصرف شما در آید و در وقت ظهور او روغن قدس بجوشد و روغن قدس بقول مترجم تاریخ طبری روغنی بود که از یوسف علیه السلام بحسب ارث بانبیاء بنی اسرائیل می رسید و آن را در یکی از قرون بقره محفوظ می داشتند و بالجمله طالوت روز دیگر بر مجموع یهود عبور نموده روغن قدس در غلیان آمده و اشمویل علیه السلام مقداری از آن روغن بر سر طالوت ریخته او را تهنیت منصب سلطنت گفت و مقارن آن حال تابوت سکینه نیز پیدا گشت و کیفیت وجدان تابوت بطریق مختلفه در کتب تواریخ سمت گزارش پذیرفته و راقم حروف خوفاً عن الاطناب بر ایراد یک روایت قناعت می نماید. در بعضی از نسخ معتبره مسطور است که چون کفار عمالقه تابوت سکینه را بدیار خود رسانیدند آنرا به بتخانه ای برده در زیر قدم صنمی نهادند و روز دیگر که بدان خانه درآمدند تابوت را بر سر آن بت موضوع یافتند و از دیدن این صورت متعجب شده بار دیگر تابوت را بر زمین افکندند و صنم را بر زبر آن نهاده، پایهایش را بر تابوت دوختند و باز صباح پایهای بت را بر زمین دیده تابوت را بر فرقش مشاهده نمودند و سکنهء بتخانه کیفیت واقعه را بعرض پادشاه خود رسانیده و بعضی از حاضران گفتند ما با خدای بنی اسرائیل طاقت مقاومت نداریم پس آن تابوت را در مزبلهء یکی از قری انداختند و تمام ساکنان آن قریه را درد گردن یا علت ناسور عارض شده و آن مردم متحیر و عاجز گشته عجوزه ای از عجایز بنی اسرائیل بدیشان گفت علاج مرض شما آن است که این تابوت را به بنی اسرائیلیان رسانید و آن جماعت سخن آن ضعیفه را بسمع رضا شنوده تابوت را بر گردونی نهادند و گردون را بر دو بقره بسته براه بیت المقدس که وطن یهود بود روان کردند و ملایکه گاوان را میراندند تا بزمین بیت المقدس رسید القصه چون چشم بنی اسرائیلیان برتابوت سکینه افتاد دل بر متابعت طالوت نهاده او را بر تخت سلطنت نشاندند و نام طالوت به اعتقاد صاحب معالم التنزیل شاول بود و بروایتی که در روضة الصفا مسطور است شارک و طالوت جهت طول قامت باین لقب ملقب گشته بود... (حبیب السیر چ خیام ج 1 صص113- 114). رجوع بتابوت عهد شود.

تابوت شهادت.

[تِ شَ دَ] (اِخ) رجوع به تابوت عهد شود.

تابوت عهد.

[تِ عَ] (اِخ) صندوقی است که موسی به امر حق تعالی از چوب شطیم ساخت طولش سه قدم و نه قیراط و عرض و ارتفاعش دو قدم و سه قیراط بود و بیرون و اندرونش بطلا پوشیده براطراف سر آن تاجهای طلایی ساخت و سرپوشی از طلای خالص بر آن گذارده دو کروب بر زبر آن قرار داد که با دو بال خود بر سرپوش آمرزش سایه افکن بودند و بر هر یک از طرفین آن دو حلقهء طلائی برای عصاهای چوبی که بطلا پوشیده شده برای برداشتن تابوت بود ساخت و حقهء من و عصای هارون را که شکوفه نمود و دو لوح عهد را که احکام عشره بر آنها مکتوب بود (عبرانیان 9 : 3 و 4) در آن گذارد و در پهلوی آن کتاب تورات گذاشت. (سفر تثنیه 31 : 26). از این رو گاهی از اوقات آنرا تابوت شهادت گویند. (سفر خروج 25 : 16 و 40 : 21). اما حقهء من و عصای هارون در زمان سلطنت سلیمان باقی نبود. (اول پادشاهان 8 : 9). و بر بالای سرپوش ابری بود که خداوند در آن تجلی می فرمود و چون قوم اسرائیل کوچ می کردند تابوت مرقوم را برداشته از جلو روانه می شدند و ستون ابر و آتش، شب و روز هادی ایشان می بود. در حینی که تابوت برداشته شده روانه می شد موسی می گفت: «ای خداوند برخیز و دشمنانت پراکنده شوند و دشمنانت از حضور تومنهزم گردند.» و چون فرود می آمد می گفت: «ای خداوند نزد هزاران هزار اسرائیل رجوع نما». (سفر اعداد 10 : 33- 36). و هنگامی که قوم اسرائیل میخواستند از اردن عبور کنند تابوت عهد را کمافی السابق بجلو انداخته در آب روان شدند، پس آب نهر منشق شده آبهای بالا متراکم گشته قوم بر خشکی ورود نمودند. (صحیفهء یوشع 3 : 14- 17). بعد از آن مدتی یعنی فی مابین 300 و 400 سال. (ارمیا 7 : 12- 15). در خیمهء جلجال باقی ماند. پس از آن خیمه حرکتش داده جلو لشکر اسرائیل می بردند و بدان واسطه در وقتی که اسرائیلیان در نزد افیق منهزم شدند (اول سموئیل 4). تابوت بدست فلسطینیان افتاد و ایشان آنرا باشدود برده در بتکده ای در برابر صنم داجون گذاردند. (اول سموئیل 5). لکن خداوند بلاها و امراض مهلکه را بدیشان فرستاد بحدی که ناچار تابوت را با اظهار عزت بزمین اسرائیل در قریة یعاریم گذاشتند. (اول سموئیل 6 : و 7). اما چون داود در اورشلیم ساکن شد، تابوت را باجلال بدانجا آورد و تازمان بناشدن هیکل در همانجا بود. (دوم سموئیل 6) و (اول تواریخ ایام 15 : 25- 29). و گمان می برند که مزمور 132 را در همان وقت نوشت. بعد از آن تابوت در هیکل گذاشته شد. (دوم تواریخ ایام 5 : 2- 10) و موافق دوم تواریخ ایام (33 : 7). منسی صورت تراشیده در هیکل نصب کرد و دور نیست که بجهت تعیین محل آن صورت تابوت را از محل خود بجای دیگر برد لکن یوشیا آن را دوباره بجای خود آورده تابوت قدس نام نهاد. (دوم تواریخ ایام 35 : 3). و باید دانست که تابوت مرقوم در هیکل ثانی نبود و معلوم هم نیست که آیا آنرا نیز ببابل برد و یا اینکه پنهان شده نایاب گردید. (از قاموس کتاب مقدس صص237- 238). رجوع به تابوت سکینه شود.

تابوت کش.

[کَ / کِ] (نف مرکب)حمل کنندهء تابوت. کسی که تابوت را بگورستان برد.

تابوت کشی.

[کَ / کِ] (حامص مرکب)حمل کردن تابوت. بردن تابوت بگورستان.

تاب و توان.

[بُ تَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) قدرت. نیروی مقاومت.

تاب و توش.

[بُ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) وسایل زندگی. اسباب معیشت :
ز تنگ عیشی بی تاب و توش گشته چو مور
ز ناتوانی بی دست و پای مانده چو مار.
مختاری.

تابوتی.

(ص نسبی) منسوب است به تابوت معروف. (سمعانی).

تابور.

(اِخ)(1) تل بلند، کوهی است که در زمین جلیل واقع و فع آنرا کوه طور می نامند. (قاموس مقدس).
نام دیگرش جبل الطور و کوه منفردی است در فلسطین، در شش هزارگزی (؟) جنوب شرقی ناصره واقع و 8800 قدم بلندی دارد. دامنه اش مستور از درختان و اتلال و آثاری چند از بناهای قدیم در گرداگرد شهر دیده میشود. حضرت مسیح ازین کوه صعود کرده بود، مسلمین با اهل صلیب در زیر این کوه زد و خورد بسیار کردند. و جبل طور مشهور غیر از این است. (قاموس الاعلام ترکی). کوه فلسطین در 561 گزی جنوب شرقی (ناصره) در آن مکان حضرت مسیح تجلی کرد (تغییر شکل). بناپارت در 1799م. بدانجا فتحی کرد. || نام کوهی است بر کران سلسلهء آلپ، در نزدیکی کوه جنوره و سه هزار و سیصد گز ارتفاع دارد، رودخانهء دورانسه از بین این دو کوه سرچشمه می گیرد. (قاموس الاعلام ترکی). || بزبان جهستانی هرادیستیه(2) نامیده میشود نام قصبه ای است در چهستان و مرکز قضایی آن ناحیه می باشد. در هفتاد و هفت هزارگزی جنوب شرقی پراگ واقع شده دارای 6700 تن جمعیت است. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Tabor, Thabor.
(2) - Hradistie.

تابورودزاک کور.

[رُ دِ ک کُ] (اِخ)(اتین)(1) شاعر فرانسوی (1547- 1598 م.).
(1) - Tabourot des accords (Etienne).

تابوره.

[رَ] (اِخ)(1) نام قصبه ای است در زنگبار در 5 درجه عرض جنوبی و 820 هزارگزی شمال غربی دارالسلام واقع است. بیشتر ساکنانش عرب مسلمان باشند. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Tabora.

تاب و طاقت.

[بُ قَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) توانائی. نیروی مقاومت.

تابوغ.

(اِ) آن است که شخصی در برابر سلاطین سربرهنه کند و خم شود و گوش خود را بدست گیرد و عذر تقصیر خود را بخواهد و این قاعده در ماوراءالنهر جاریست. (برهان). انجمن آرای ناصری پس از ذکر عبارت برهان گوید: در فرهنگها نیافتم الا در برهان رجوع به آنندراج شود کلمهء مغولی است و معنی آن سلامی خاص است سلاطین و خوانین را و آن با سر برهنه یک گوش را بدست گرفته رکوع کردن است: باصطلاح اوزبکان تابوغ آن است که در برابر خانی ایستاده کلاه از سر بردارند و یک گوش را بدست نیازمندی گرفته مانند راکعان پشت خم کنند. (حبیب السیر ج 2 ص247 بنقل از حاشیهء برهان قاطع چ معین).

تابوقا.

(اِخ) تایانک خان بن اینانج خان حاکم نایمان. از امرای مغول که بدست چنگیزخان مغلوب و کشته شد: چون چنگیزخان بر اونک خان ظفر یافته قوم قرایت را مطیع و منقاد ساخت در تنگوزئیل 599 ه . ق. در موضع ثمان کهره بر تخت خانی نشسته علم اقتدار بر افراخت و بسیاری از اقوام مغول کمر اطاعتش بر میان بسته سر به چنبر متابعتش درآوردند و این خبر بسمع حاکم نایمان تایانک خان بن اینانج خان رسید خیال قتال بلکه استیصال چنگیزخان فرمود و جهت اجتماع جنود نامحدود ایلچیان باطراف و جوانب مغولستان روان کرد و تایانک در آن زمان پادشاهی بزرگ بود. و تابوقا نام داشت و خان ختای او را تایانک لقب داده بود یعنی پسر خان چون چنگیزخان از داعیهء تایانک خان خبر یافت در باب دفع اعداء با اولاد و امرا جانقی نمود برادرش نیلکوتی باقراجار نویان گفت بیت:
که در جنگ اگر شه بود پیشدست
یقین دان که بر دشمن افتد شکست.
بنا بر آن چنگیزخان بتاریخ منتصف جمادی الاَخر سنهء ستمائة موافق سیچقان ئیل با لشکری گران بجانب یورت حاکم نایمان روان شد و تایانک خان نیز سپاهی فراوان جمع آورده بمیدان مردان خرامید و در روز جنگ و هنگام تلاش نام و ننگ تایانک خان چند زخم کاری یافته خود را بکمر کوهی رسانید و بعضی از امرایش بپای آن کمر شتافته هر چند او را بر قتال تحریض نمودند جوابی نشنودند بنابر آن از حیات پادشاه خود نومید گشته بمعرکه مراجعت کردند و دل بر مرگ نهاده فدایی وار بر سپاه چنگیزخان تاختند و مغولان در مقام مدافعه آمده بیشتر آن طایفه را بر خاک هلاک انداختند و چون شب در آمد تایانک خان بمشقت فراوان از آن کوه پایین رفته خود را به مأمنی رسانید اما هم در آن چند روز در چنگ اجل اسیر گردید و پسرش کوشلوک نزد عم خود بویروق رفت و مقارن این احوال نوکران جاموقه خدمتش را که از بیم چنگیزخان در صحرا و بیابان سرگردان بود گرفته پیش آن پادشاه کامران آوردند و چنگیزخان آن جماعت را بواسطهء غدر و بیوفایی که با ولینعمت خود کرده بودند معاقب گردانیده بکشت و جاموقه را بسبب سعایتی که نزد اونک خان و سنکون بتقدیم رسانیده بود پاره پاره کرد و بعد از این واقعه تمامی اقوام و قبایل مغول چنگیزخان را ایل و منقاد شدند... (حبیب السیر چ خیام ج 3 صص20- 21).

تابوک.

(اِ) مخارجهء عمارت را گویند. (برهان) (فرهنگ جهانگیری). بالاخانهء کوچک که در بالا واقع شود و آن را مخارجه گویند، فرالاوی گفته :
هوشم ز ذوق لطف سخنهای جان فزاش
از حجرهء دلم سوی تابوک گوش شد.
(انجمن آرا) (آنندراج).
بیرون داشت عمارتها. (شرفنامهء منیری). بالاخانه. غرفه. خانهء کوچک (اِ مرکب)، مخارجهء عمارت که در تحت آن ستونی نباشد. (بالکن).(1) || مجازاً لالهء گوش را گفته اند و شعر فرالاوی هم همین معنی را افاده کند.
(1) - Balcon.

تابوه.

(ع اِ) لغة فی التابوت النصاریة. (تاج العروس). تابوت فی لغة الانصار. (منتهی الارب).

تابه.

[بَ / بِ] (اِ) (از: تاب + ه پسوند آلت). پهلوی تاپک(1). (حاشیهء برهان قاطع چ معین). ظرفی باشد پهن که در آن کوکو و خاگینه و ماهی بریان کنند. (برهان) (آنندراج). ظرفی است برای پختن چیزی از قبیل گوشت و ماهی و غیره و آن را ماهی تابه نیز گویند. (انجمن آرا). تاوه به واو نیز گویند. (آنندراج). اعراب آنرا معرب کرده طابق و طاجن و طبخ گویند. بریان کرده چیزی است در تابه و مطنجن و مطنجنه مشتق از آن است. (انجمن آرا). ظرفی مسین دسته دار برای سرخ کردن ماهی و بادنجان و کدو و خوردنی های حیوانی و نباتی. چیز آهنی که در آن ماهی پزند. روغن داغ کن. طاجن. تابه که در آن بریان کنند. (منتهی الارب). مطجّن؛ بریان کرده در تابه. (منتهی الارب) :
کی شود شوی لاهی اللهی
عاشق تابه کی شود ماهی.سنائی.
هر که دریا به تف غبار کند
ماهی از تابه کی شکار کند.سنائی.
حایض او، من شده بگرمابه
ماهی او، من طپیده در تابه.سنائی.
گرد دریا و رود جیحون گرد
ماهی از تابه صید نتوان کرد.سنائی.
کس بنگرفت ماهی از تابه.سنائی.
|| آنچه بر آن نان پزند و تاوه نیز گویندش. (شرفنامهء منیری). گاهی نان بر روی آن پزند. (آنندراج). نان بر بالای آن پزند. (برهان). قرص آهن که بر آن نان پزند و بهندی توا گویند. (غیاث اللغات). ساج؛ تابهء نان پزی را نیز گفته اند و آن آهنی باشد پهن که نان تنک را بر بالای آن پزند. بریزن؛ تابه ای را نیز گویند که از گل ساخته باشند و بر بالای آن نان پزند. (برهان). فرین؛ تابهء گلین که در وی نان پزند. فرن؛ تابهء سفالین که در وی نان پزند. (منتهی الارب) : بیضه های اعمال که نهاده ایم بر خاک تن، از آسیب چنگال گربه شهوت نگاهدار. تابهء طبع ما را از صدمت سنگ سنگین دلان نگاهدار. (کتاب المعارف). || آلتی است که در آن دانهء گندم و سایر حبوبات بریان کنند. مسطح؛ تابهء کلان که در آن گندم بریان کنند. (منتهی الارب) :
بسان دانه بر تابه بی آرام
بمانده چشم بر راه دل آرام.
اسعد گرگانی (ویس و رامین).
از سر عشوه باده میخوردم
بر سر تابه صبر می کردم.نظامی.
... چون دانه بر تابه مضطرب می باشید. (مرزبان نامه).
حسودی که یک جو خیانت ندید
بکارش چو گندم بتابه تپید.سعدی.
... و هر گاه که اهل براوستان غله فروخته اند اول آن غله را بر تابه ها و قزغانها بریان کرده اند و بعداز آن بفروخته اند تا نباید که غله که از ایشان بخرند زراعت نمایند و غله بسیار گردد و نرخ غله کم شود و قحط سالی بفراخ سالی مبدل شود. (تاریخ قم ص 64). || خشت پخته و آجر بزرگ را نیز گویند. (برهان) (آنندراج). مؤلف انجمن آرا بنقل از برهان همین عبارت را آورده است. طابق؛ خشت پختهء کلان. و تابه، معرب است، طوابق و طوابیق جمع. قرمد، سفال و خشت پخته. (منتهی الارب). || بمعنی شیشه تابدان هم آمده چنانکه در عنوانی از عنوانهای دفتر اول مثنوی است که تابهء کبود آفتاب را کبود نماید، تابهء سرخ سرخ نماید و چون تابه ها از رنگها برآیند و سپید شوند از همه تابه های دیگر راست گوتر باشند. (آنندراج). || نوعی از غذاهای مطبوخ. غذای ملوکانه :
دور گشتند نا رسیده بکام
تابهء پخته بین که چون شد خام.نظامی.
بفرمود کارند نوشابه را
بتنها نخورد آنچنان تابه را.نظامی.
ز بس حرزی در آن خاک خرابه
مسلمان پخته کافر خورده تابه.نظامی.
بسا تابه که ماند از طیرگی سرد
بسا سکبا که سگبان پخت و سگ خورد.
نظامی.
(1) - Tapak.

تابه.

[بَ] (ع مص) بازگشت از گناه. (منتهی الارب).

تابه.

(اِخ)(1) ظاهراً نام محلی است در حوالی خوزستان: بعد او [ آن تیوخوس ] کاری کرد که در زمان اسکندر و جانشینانش روی نداده بود یعنی طمع بذخایر معابد ملل تابعه اش ورزید و خواست از این راه اندوخته ای تحصیل کند. با این مقصود با قشونی حرکت کرده بخوزستان یا الی ماایس(2) این زمان رفت ولی اهالی جمع شده سخت پافشردند و آن تیوخوس با شرمساری بطرف محل تابه رفت و در آن جا مریض گشته در 164 ق. م. در گذشت. (پولی بیوس کتاب 31 بند 11) (تاریخ ایران باستان ج 3 ص2221).
(1) - Tabae.
(2) - Elymais.

تابه بریان.

[بَ / بِ بِ] (اِ مرکب) گوشت پخته را گویند که مانند ماهی در میان تابه با روغن برشته کرده و سیر و سرکه بر آن زده باشند (برهان) (آنندراج). دم پختیست که بعد پختن گوشت میان روغن گاو برشته می کنند. اگر از شوربای آن ترید کنند لطیفتر آید. (شرفنامهء منیری). گوشتی که در میان ماهی تابه پزند. در گیلان ماهی را با روغن سرخ کنند و در آن کمی آب و آب نارنج و ادویه ریزند تا کمی پخته شود آنگاه در آن تخم مرغ زده ریزند و این خوراک را اختصاصاً تابریان (بتخفیف) نامند :
تا به بریان چه دگر صحبت بادنجان دید
از شعف سرخ بر آمد بمثال گلنار.
بسحق اطعمه.

تابهء زر.

[بَ / بِ یِ زَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از آفتاب عالم تاب است. (برهان). کنایه از آفتاب و آن را ترازوی زر و ترک نیمروز وترنج زر وترنج مهرگان نیز خوانند. (آنندراج) (انجمن آرا) :
تابهء زر ندیده ای بر سر ماهی آمده
چشمهء خوربحوت بین وقت صفای زندگی.
خاقانی.

تابه ماهی.

[بَ / بِ] (اِ مرکب) ماهی که بعد از پختن در روغن بریان کنند. (آنندراج).

تابهء نقل.

[بَ / بِ یِ نُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) تابه ای که بر آن نقلها را بو دهند مثل پسته و بادام :
از آن لب بود تاب و تب حاصلم
بود تابهء نقل، نقلش دلم.
میرزا وحید (درتعریف قناد) (آنندراج).

تابی.

(حامص) در ترکیبات حاصل مصدر (اسم معنی) سازد: رسن تابی، ریسمان تابی، زه تابی، خوش تابی، بدتابی، بی تابی، سرتابی، زهتابی، پرتابی، کم تابی، آهن تابی، روی تابی، ریگ تابی، چرکتابی. در حقیقت «ی» حاصل مصدر (اسم معنی) به آخر کلمات مختوم به «تاب» (اسم فاعل مرخم) پیوسته است.

تابی.

(اِخ) یکی از شعرای عثمانی است از اهالی استانبول و پدرش یکی از درویشان امیر بخاری بوده در طریق علمی مشی کرده در برخی از بلاد بمنصب قضاوت منصوب شده و در طریق حج وفات یافته است. وی خوشنویس هم بود. (قاموس الاعلام ترکی).

تابیت تی.

(اِخ) یکی از آلههء یونانی که در یونان هِس تیا (رب النوع اجاق خانواده) می نامند. (ایران باستان ج 1 ص587).

تابیدگی.

[دَ / دِ] (حامص) حالت تابیده. حاصل عمل تابیدن. رجوع به تاب و تاب داشتن شود.

تابیدن.

[دَ] (مص) تاب و طاقت آوردن. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا). طاقت آوردن. (شرفنامهء منیری). تحمل کردن. متحمل شدن تاب و تحمل داشتن. از عهده برآمدن :
گرامی گوی بود با زور شیر
نتابید با او سوار دلیر
گرفت از گرامی نبرده گریغ
که زور کیان دید و برنده تیغ.دقیقی.
بدو گفت رستم که با آسمان
نتابد بداندیش و نیکوگمان.فردوسی.
نتابی تو با من بدشت نبرد
شنو پند من گِرد رزمم مگرد.فردوسی.
بترسم که با او یل اسفندیار
نتابد بپیچد سر از کارزار.فردوسی.
و گر زانکه دانی که با آن هژبر
نتابی تو خود را مپوشان بگبر.فردوسی.
گواژه همی زد پس او فرود
که این نامور پهلوان را چه بود
که ایدون نتابید با یک سوار
چگونه چمد در صف کارزار.فردوسی.
پیاده تو با لشکر نامدار
نتابی مخوربا تنت زینهار.فردوسی.
نتابید با پهلو نیمروز
چو خورشید گردید بر نیمروز.فردوسی.
چو با دشمن خود نتابی مکوش
ببر گشتن از رزم باز آرهوش
چرا کرده ای بر من این راه تنگ
چو با من نتابی بمیدان جنگ.فردوسی.
که دانم که با تو نتابد بجنگ
چو او جنگ را بر گشاید دو چنگ
دگر منزلت شیر آید بجنگ
که با جنگ او بر نتابد نهنگ.فردوسی.
به بیژن چنین گفت گیو دلیر
که مشتاب در جنگ آن نره شیر
مبادا که با وی نتابی بجنگ
کنی روز بر من بدین جنگ تنگ.فردوسی.
سپهدار طوس است کآمد بجنگ
نتابی تو با کار دیده نهنگ.فردوسی.
نریمان نتابید با او بجنگ
که در جنگ رفتی همیشه بکنگ.فردوسی.
بر آنم که با تو نتابد بجنگ
گرش چند در جنگ تیز است چنگ.
فردوسی.
نتابید با او به میدان جنگ
سر و نام او ماند در زیر ننگ.فردوسی.
کسی را که با او نتابید سام
نشاید کشیدن بدانسو لگام.فردوسی.
که ای قیصر روم و سالار چین
سپاه ترا بر نتابد زمین.فردوسی.
سپهدار خانست و فغفور چین
سپه شان همی برنتابد زمین.فردوسی.
بباشد همه بودنی بیگمان
نتابیم با گردش آسمان.فردوسی.
چو دانست خاقان که با پادشاه
نتابد، ز پیوند او جست راه.فردوسی.
ز هر سو که خوانم بیاید سپاه
نتابی تو با گردش هور و ماه.فردوسی.
زمین گشت جنبان چو ابر سیاه
تو گفتی همی بر نتابد سپاه.فردوسی.
نتابید با او بتابید روی
شدند از دلیران بسی جنگجوی.فردوسی.
تو گفتی زمین بر نتابد همی
فلک راه رفتن نیابد همی.فردوسی.
جلالش برنگیرد هفت گردون
سپاهش برنتابد هفت کشور.عنصری.
تن چون موی من چون تابد این رنج
دل بیچاره چون بردارد این بار.فرخی.
خشم او برنتابدی دریا
گر بر او حلم نیستی اغلب.فرخی.
نتابد همی تار مویی میانم
کرا دیده ای چون میانم میانی.فرخی.
تو آزادی و هرگز هیچ آزاد
نتابد همچو بنده جور و بیداد.
اسعد گرگانی (ویس و رامین).
بدل با درد هجرانم نتابی
چو باز آیی مرا دشوار یابی.
اسعد گرگانی (ویس و رامین).
بترسم که با او کمان سرفراز
نتابد بماند غم من دراز.
اسدی (گرشاسب نامه).
شب تار و شبرنگ در زیر من
که تابد بر گرز و شمشیر من.
اسدی (گرشاسب نامه).
گفتم که بتقدیر کجا تابد تدبیر
هر رأی که آمد ز قضا و قدر آمد.سوزنی.
باد کز دکلان جهد تخت سلیمان برنتابد.
سیف اسفرنگ.
|| اعراض کردن. روی بر گرداندن. منحرف شدن. برگشتن از راهی. سر تابیدن از چیزی. امتناع کردن از اجرای قولی یا عهدی یا وظیفه ای :
بگفت این و دژخیم تابید روی
وزآن کینه بر زد گره را بروی.فردوسی.
کسی کو بتابد ز گفتار ما
و گر دور ماند ز دیدار ما.فردوسی.
چو بشنید از و شاه افراسیاب
بگفتش بهومان کزین در متاب.فردوسی.
ز راه خرد هیچ گونه متاب
پشیمانی آرد دلت را شتاب.فردوسی.
چنین گفت لشکر بافراسیاب
که چندین سر از رزم رستم متاب.فردوسی.
چو نا کشته ز ایرانیان ده هزار
بتابیم خیره سر از کارزار
چه گوید ترا دشمن عیبجوی
چو بی جنگ پیچی ز بدخواه روی.
فردوسی.
ز فرمان خسرو نتابید سر
سرافراز گردان گو پر هنر.فردوسی.
دگر دیو کین است پر جوش و خشم
ز مردم نتابد گه خشم چشم.فردوسی.
بفرمود تا روز بانان در
زمانی ز فرمان بتابند سر.فردوسی.
که گرداند اندر دلت هوش و مهر
بتابی ز جنگ برادر تو چهر.فردوسی.
بدو گفت اگر بگذری زین سخن
بتابی ز سوگند و پیمان من.فردوسی.
هر آنکس که از هفت کشور زمین
بگردد ز راه و بتابد ز دین.فردوسی.
نتابید رستم ز فرمان تو
دلش بسته دیدم بفرمان تو.فردوسی.
شکافید(1) بیرنج پهلوی ماه
بتابید مر بچه را سر ز راه.فردوسی.
بتابید رخ پهلوان سپاه
ز پس کرد رستم همانگه نگاه.فردوسی.
نشست از بر اسب و آن اسب اوی
گرفتش لگام و بتابید روی.فردوسی.
ز ایران هر آنچت بپرسم بگوی
متاب از ره راستی هیچ روی.فردوسی.
چو گرسیوز و چون دمور و گروی
که از شرزه شیران نتابند روی.فردوسی.
یکی آنکه پیروز گر باشد اوی
ز دشمن نتابد گه جنگ روی.فردوسی.
نتابید با او بتابید روی
شدند از دلیران بسی جنگجوی.فردوسی.
نگر تا نتابی ز دین خدای
که دین خدا آورد پاک رای.فردوسی.
بگفت این و زیشان بتابید روی
بدرگاه ارجاسب شد کینه جوی.فردوسی.
بگفت این بخشم و بتابید روی
همی کرد با بخت خود گفتگوی.فردوسی.
سپارم و را هر چه خواهد بدوی
نتابم سر از رای و فرمان اوی.فردوسی.
و گر با من ایدر نیایی بجنگ
نتابی تو با کار دیده نهنگ
کمر بسته آید بپیشت پشنگ
چو جنگ آورد دور باش از درنگ.
فردوسی.
بخواهد همی جنگ افراسیاب
تو با او برو، روی از او برمتاب.فردوسی.
چو شد کارزارش از این گونه سخت
بدید آنکه با او بتابید بخت.فردوسی.
چو میدان سر آمد بتابید روی
بترکان سپارید یکباره گوی.فردوسی.
نگردم همی جز بفرمان اوی
نتابم همی سر ز پیمان اوی.فردوسی.
چنان کنید که مردان شیر مرد کنند
بهیچگونه نتابید از این نبرد عنان.فرخی.
ما را ره کشمیر همی آرزو آید
ما ز آرزوی خویش نتابیم به یک موی.
فرخی.
برهمنان را چندانکه دید سر ببرید
بریده به سر آن کز هدی بتابد سر.فرخی.
از رضای او نتابند و مر او را روز جنگ
یکدل و یک رای باشند و موافق بنده وار.
فرخی.
کسی ز کام دل خویشتن بتابد روی
کسی ببازی با دوست بشکند پیمان.فرخی.
نتابد ز پیل و نترسد ز شیر
نه از کین شود مانده نز خورد سیر.
اسدی (گرشاسب نامه).
دل بر این آشفته خواب اندر مبند
پیش کو از تو بتابد تو بتاب.ناصرخسرو.
به اقبال تو از سگی بر نتابم
که طبع هنر کم ز ضیغم ندارم.خاقانی.
مرد بود کعبه جو طفل بود کعب باز
چون تو شدی مرد دین روی ز کعبه متاب.
خاقانی.
آفتاب آمد دلیل آفتاب
گر دلیلت باید از وی رخ متاب.مولوی.
نتابد سگ صید روی از پلنگ
ز روبه رمد شیر نادیده جنگ.
سعدی (بوستان).
نتابید روی از گدایان خیل
که صاحب مروت نراند طفیل.
سعدی (بوستان).
جوانا سر متاب از پند پیران
که رأی پیر از بخت جوان به.حافظ.
|| درخشیدن. (برهان) (شرفنامه منیری) (انجمن آرا). روشن شدن. (آنندراج). پرتو افکندن چنانکه آفتاب و فروغ خورشید بجایی. رخشیدن. فروغ افکندن. درفشیدن تلالؤ. لامع شدن. لمعان داشتن. برق. بروق. برقان :
به هر کار بهتر درنگ از شتاب
بمان تا بتابد بر این آفتاب.فردوسی.
بخورشید مانند با تاج و تخت
همی تابد از چهرشان فر و بخت.فردوسی.
چنین تا که انگشت کافور گشت
سپیده بتابید بر کوه و دشت.فردوسی.
از اویست فر و بدویست زور
بفرمان او تابد از چرخ هور.فردوسی.
ز دستان تو نشنیدی این داستان
که بر گوید از گفتهء باستان
که شیری نترسد ز یک دشت گور
نتابد فراوان ستاره چو هور.فردوسی.
چو اندر گذشت آن شب و گشت روز
بتابید خورشید گیتی فروز.فردوسی.
هوا سرخ و زرد و کبود و بنفش
ز تابیدن کاویانی درفش.فردوسی.
که خورشید بعد از رسولان مه
نتابید بر کس ز بوبکر به.فردوسی.
یکی گرز دارد چو یک لخت کوه
همی تابد اندر میان گروه.فردوسی.
چو خورشید تابان بر آمد ز کوه
برفتند گردان همه همگروه.فردوسی.
ایا آنکه تو آفتابی همی
چه بودت که بر من نتابی همی.فردوسی.
چنان شاه پالوده گشت از بدی
که تابید از او فرهء ایزدی.فردوسی.
که باشد بر او فرهء ایزدی
بتابد ز گفتار او بخردی.فردوسی.
دو مهره است با من که چون آفتاب
بتابد شب تیره چون آفتاب.فردوسی.
شود کاغذ تازه و تر(2) خشک
چو خورشید لختی بتابد بر آن.منوچهری.
آراسته خورشید چنان ز ابر نتابد
کز دورخ او تابد یزدانی فره.منوچهری.
همیشه تا چو درمهای خسروانی نیک
ستاره تابد هر شب به گنبد دوار.فرخی.
شبی بگرد مه اندر کشید وآگه نیست
که از میان شب تیره خوب تابد ماه.فرخی.
بر جان من چو نور امام زمان بتافت
لیل السرار بودم و شمس الضحی شدم.
ناصرخسرو.
شمس و قمر در زمین حشر نباشد
نور نتابد مگر جمال محمد.سعدی.
|| گرم شدن. (آنندراج). شعله ور ساختن. گرم و سوزان کردن. گداختن: کوره را تابیدم، گلخن را تابید. اصطلی بالنار؛ تابید به آتش و گرم شد. تصلی النار؛ کشید گرمی آتش را و تابید به آتش. (منتهی الارب) :
دهان خشک و غرقه شده تن در آب
ز رنج و ز تابیدن آفتاب.فردوسی.
بر چهرهء عروس معانی مشاطه وار
زلف سخن بتاب وز حسرت بتابشان.
خاقانی.
چو موم محرم گوش خزینه دار توام
نیم فسرده مرا ز آتش عذاب متاب.خاقانی.
گفت کسی را که بهشت از بالا می آرایند و دوزخ در نشیب او می تابند و او نداند که از اهل کدامست، این جایگاه چگونه خواب آیدش. (تذکرة الاولیاء عطار). || آزرده شدن. بخود رنج و آزار دادن. در رنج و غم شدن. مضطرب و پریشان شدن :
نشانهای مادر بیابم همی
بدل نیز لختی بتابم همی.فردوسی.
همی گفت کای شهریار زمین
سرانجام گیتی بود همچنین
بگیتی نه فرزند ماند نه باب
تو بر سوگ باب ایچگونه متاب.فردوسی.
همه درد و خوشی تو شد چو خواب
به جاوید ماندن دلت را متاب.فردوسی.
دست راست خواجه ابوالقاسم کثیر و بونصر مشکان را بنشاند... و بوسهل بر دست چپ خواجه از این نیز سخت بتابید. (تاریخ بیهقی).
چو چیزیش خواهی و ندهد، متاب
مبر به آتش خشمش از رویت آب.
اسدی (گرشاسب نامه).
|| پیچیدن. فتیله کردن. مفتول کردن. پیچاندن. ریسیدن. غزل. تابیدن ریسمان. تابیدن موی. پیچاندن آهن :
بباد افره آنگه شتابیدمی
که تفسیده آهن بتابیدمی.فردوسی.
بزور مردی او کیست شهسوار فلک
غزاله نام زنی چرخ تاب و چرخ نشین.
سلمان ساوجی.
|| کج شدن. پیچیدن و کژ شدن. چنانکه چوب یا تختهء تر پس از خشک شدن یا چشم آدمی در اثر فالج یا چیزی شبیه آن. تاب برداشتن :چشمهاش تابیده است، تختهء میز کمی تابیده است. || در ترکیب با «عنان». گاه معنی باز گشتن و تغییر جبهه دادن و روی آوردن دهد :
چو تابند گردان ازین سوعنان
بچشم اندر آرند نوک سنان.فردوسی.
زواره کجا مرد افراسیاب
به بیژن بگفتش عنان را بتاب.فردوسی.
دلاور عنان را بتابید باز
سوی جای خود در زمان رفت باز.
فردوسی.
همی زهر ساید بنوک سنان
که تابد مگر سوی ایرانیان.
فردوسی.
|| با پیشاوند «بر» ترکیب شود و معانی مختلف دهد.
- کفایت کردن.؛ بسنده بودن :
سگ کوی ترا هر روز صدجان تحفه میسازم
که دندان مزد چون اویی از این کم برنمی تابد.
خاقانی.
- || قبول کردن. پذیرفتن :
ترا نازی است اندر سر که عالم بر نمی تابد
مرا دردی است اندر دل که مرهم برنمیتابد.
خاقانی.
- || تحمل کردن. طاقت آوردن :
زمین بر نتابد سپاه مرا
نه خورشید تابان کلاه مرا.فردوسی.
(1) - ن ل: بکافید.
(2) - ن ل: تر و.

تابیده.

[دَ / دِ] (ن مف) پیچیده. (آنندراج). تافته. || درخشیده. تابان شده. نوری تابیده. || کژشده. مورب شده : چشم او کمی تابیده است. || گرم و سوزان شده : تنور تابیده است. گلخن تابیده است. رجوع بتافتن، تافته، تاب و تابیده شود.

تابین.

(اِ) در پی چیزی شدن و پس چیزی رفتن از صراح و منتخب. و صاحب مزیل الاغلاط نوشته که این مصدر است بر وزن تفعیل بمعنی پیروی، مگر استعمال این مصدر بمعنی اسم فاعل درست است بمعنی پیروی کننده چنانچه جمع این فارسیان تابینان می آرند. (غیاث اللغات). مؤلف فرهنگ نظام آرد: پائین ترین صاحب منصب فوجی، این لفظ نه فارسی است و نه ترکی و نه عربی. اما احتمال این است محرف لفظ تابین مصدر عربی باشد که یک معنیش پیروی کردن است. در تداول عوام، غیر صاحب منصب در نظام، شاید شکستهء کلمهء تابعین جمع تابع عربی باشد لکن تابین را بمعنی افراد نظامی و سربازان استعمال می کنند و آنرا به توابین جمع می بندند، یک فرد نظامی که صاحبِ منصبی نباشد مانند سرباز، مقابل درجه دار و صاحب منصب.

تابین باشی.

(اِ مرکب) افسر اعظم لشکر، فوج. (آنندراج). این کلمه در ایران متداول نیست.

تابین بحری.

[نِ بَ] (اِ مرکب) فرد سرباز نیروی دریایی. فرهنگستان ایران در مقابل این کلمه لغت «ناوی» را پذیرفته است.

تابیه.

[یِ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش سلدوز شهرستان ارومیّه 8 هزارگزی شمال خاوری نقده، سه هزارگزی شمال شوسهء محمدیار، جلگه، معتدل مالاریایی با 101 تن سکنه آب آن از رودگدار محصول آنجا غلات، چغندر، حبوبات، توتون. شغل اهالی زراعت، گله داری، صنایع دستی آنان جاجیم بافی، راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران).

تاپ.

(اِ صوت) صدای افتادن چیزی بر جایی.

تاپاجس.

[جُ](1) (اِخ) رودی در برزیل منشعب از ساحل یمین رود آمازن بطول 1500 هزار گز.
(1) - Tapagos.

تاپاک.

(اِ) طپیدن و اضطراب و بیقراری. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا) (جهانگیری). بیقراری و تب داشتن و مصدر آن تپیدن و بطاء معرب است. (آنندراج) (انجمن آرا) :
از غم و غصه دل دشمنت باد
گاه در تاپاک و گاهی در سنخج.
علی منطقی رازی
تا پاک جان از حد گذشت، افتاد گانرا بردرت
بر نیم بسمل کشتگان دستوریی ده ناز را.
امیرخسرو.
رجوع به تپاک شود.

تاپال.

(اِ) سرگین گاو را گویند(1). (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا). || تنهء درخت را نیز گفته اند. (برهان). تنهء درخت که بتازیش دوحه گویند. (شرفنامهءمنیری).
(1) - امروز «تپاله» گویند. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

تاپ تاپ.

(اِ صوت مرکب) نام آواز زدن کف دست بر متکا یا بر بالشت یا بر پشت کسی و مانند آن.

تاپ تاپ خمیر.

[خَ] (اِ مرکب) نوعی بازی است که کودکان کنند و کسی که خطا کند چشم خود را می گیرد و بر زانوی یکی از کودکان گذارد و دیگران در اطرافش حلقه وار نشینند و کسی که سر کودک برزانویش قرار دارد با دو دست بر پشت کودک زند و با آهنگ بلند گوید: تاپ تاپ خمیر، شیشه پر پنیر، دست کی بالا؟ در همین هنگام به یکی از کودکان اشاره کند که دستش را بلند نماید. کودکی که چشمش را گرفته است اگر نام آن کودک را که دست برافراشته نگوید بازی تکرار می شود تا آنگاه که نام بلند کنندهء دست را بگوید پس از آن بازی اصلی شروع می شود. باز اگر کسی خطا کند این بازی مجدداً آغاز می گردد این بازی درشهرستانهای مختلف بنامهای متعدد متداول است.

تاپ توپ.

(اِ مرکب، از اتباع). غوغا. داد و فریاد.

تاپتی.

(اِخ)(1) نهری است در هندوستان که از جبال کندوانه سرچشمه میگیرد و خطهء کندیش را از خطهء برار جدا ساخته آنگاه داخل گجرات گردد و از وسط دو شهر برهانپور و سورت عبور می کند و بعد از طی مسافت 800 هزار گز وارد بحر عمان می شود، و دو نهر بورنه و کیرنه از آن منشعب می گردند. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Tapti.

تاپساقوی.

(اِخ) رجوع به تاپساک شود.

تاپ ساک.

(اِخ)(1) شهری بود بر کنار فرات:... قشون کورش براه افتاده و در سه روز پانزده فرسنگ راه پیموده بشهر بزرگ و غنی تاپ ساک که در کنار فرات واقع بوده رسید. (تاریخ ایران باستان ج 2 ص 1007):... برای اجرای این خیال اسکندر به حکام بین النهرین امر کرد از جبل لبنان چوب به تاپ ساک حمل کرده کشتیهایی بسازند، که دارای هفت ردیف پاروزن باشد و تمام کشتیها را در بابل حاضر کنند، در تعقیب همین کار به پادشاهان قبرس نوشت که مفرغ و نسوج کتان بدهند. (تاریخ ایران باستان ج 2 ص 1866)... اسکندر در این جا بحریهء خود را دید. بقول آریستوبول این بحریه عبارت بود از دو کشتی ساخت فنیقی با پنج صف پاروزن و سه کشتی با چهار صف، دوازده کشتی با سه صف و سی کشتی سی پاروئی. قسمتی از بحریه در تحت فرماندهی نه آرخ از خلیج پارس بفرات درآمد. قسمت دیگر را در سواحل فنیقیه تجزیه کرده به تاپ ساک (در کنار فرات) آوردند و دوباره ترکیب کرده بفرات انداختند. (از تاریخ ایران باستان ج 2 ص1920). ترکان این شهر را تاپساقوس ضبط کرده اند. مؤلف قاموس الاعلام ترکی آرد: یونانیان قدیم این نام را بقصبهء دیر واقع در ساحل فرات اطلاق می کردند.
(1) - Tapsaque, Thapsaque, Thapsacus.

تاپساکوس.

(اِخ) رجوع به تاپساک شود.

تاپسوس.

(اِخ)(1) تافسیس قصبهء قدیمی در ساحل شرقی تونس از افریقا، در جهت شمالی مهدیه بجوار راس دماس، در تاریخ 46 ق. م. قیصر در اینجا برماسکی پیون، پتریوس و یوبا غلبه کرد و بقایای قشون پومپویس را که در افریقا بودند تارومار کرد اعراب این محل را «تبسه» نامند، یاقوت حموی گوید: «بیش از چند باب خانه از این قصبه نمانده امروز به ویرانه مبدل گشته است». (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Thapsus.

تاپسیا.

(اِ) ثافسیا. ثفسیا. تفسیا گیاه خودروئی است بنام تاپسیا گارگانیکا(1)، یا فوفنوی(2) از فامیل چتریان که در سواحل دریای مدیترانه و بخصوص در الجزیره می روید. اعراب این گیاه را بونفا یا پدر تندرستی می نامند پوست ریشهء این گیاه دارای یک جسم رزین مانند بوده که دارای خواص مولد تاول و رادع می باشد و با آن توال آمپلاستیک(3) (مشمّع) درست می کنند و در اروپا بنام تاپسیا معروف می باشد. تاپسیا مانند اِمتیک دارای خواص محرک و خراش دهنده می باشد. اگر آنرا در روی پوست بگذاریم ابتدا موجب قرمزی و حمرت شده و سپس تاول های ریزی بیرون می آید و خارش شدیدی نیز در موضع ظاهر می گردد. دوام این حمرت و تاول و خارش و استسقاء سه الی چهار روز خواهد بود. در داخل، رزین تاپسیامانندیک مسهل خیلی قوی تاثیر نموده و بزودی موجب کاسترو آنتریت می شود. در پزشکی و دام پزشکی سابقاً آنرا بعنوان داروی موضعی بکار می بردند ولی امروزه دیگر متروک شده است (از درمان شناسی احمد عطائی ص 510). رجوع به ثافسیا و ثفسیا در همین لغت نامه و رجوع به ثافیسا و تفسیا در برهان قاطع چ معین شود.
(1) - Thapsia Garganica.
(2) - Faux Fenouil.
(3) - Toile Emplastique.

تاپلاق.

(اِ) گیاهی است خودرو و هرز در مازندران شبیه به شنگ.

تاپو.

(اِ) بصفاهانی ظرفی را گویند که از گل ساخته باشند و در آن گندم و نان و امثال آن کنند. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا). خمره ای از گل نپخته، خمرهء گل خام که دانه ها در آن کنند کنوز ظرفی که از گل سازند و گندم در آن کنند و کندو و کندوله و تاپو خوانند. (حاشیهء احوال و اشعار رودکی ج 3 ص 1086). شکینه ظرفی است بزرگ و گلین که غله در آن می ریزند و در رستای اصفهان تاپو معروف است. (حاشیهء اقبالنامهء نظامی چ وحید ص133).
- امثال: تاپو پشت ورو ندارد.
تاپو خمی است از گل ناپخته که در آن آرد و امثال آن کنند و مثل مزاح گونه ای است که بجای گل پشت و رو ندارد استعمال کنند و گاه تاپو چشم و روندارد گویند و از آن شوخی و بی آزرمی ممثل را خواهند. (امثال و حکم دهخدا ص529)
-پشت تاپو بار آمده بودن؛ نادیده روزگار بودن. رسم دان نبودن.

تاپوخان.

(اِخ) یکی از پادشاهان ترک:... تومن یا بومین خاقان که به اسم «ایلی خان» نیز معروف است در سال 552 م. مرد و پس از او متوالیاً سه پسرش بپادشاهی رسیدند: نخست «خولو» و سپس «سکین» که اسم «موهان خان» باو دادند و از آن پس «تاپوخان» بپادشاهی رسید. (احوال و اشعار رودکی نفیسی ص181).

تاپور.

(اِخ) اقوامی بودند که قبل از آریائیان در مازندران (طبرستان) ساکن بوده و مسکن آنان را تاپورستان نامیده اند که بعدها طبرستان شده... بنابر روایت دلیوس(1) دوست آنتوان که در لشکرکشی بر ضد پارتها همراه قیصر بود و از جملهء فرماندهان محسوب می شد میان «ورا» ورود ارس که سرحد ارمنستان و آتروپاتی (آذربایجان) است 2400 استاد راه است همهء زمین آتروپاتی خرم و خندان و برومند است اما ناحیهء شمالی آن تمام کوهستان سخت و سرد است و در آنجا جز قبایل کوهستانی کسی منزل ندارد از قبیل کادوسی ها، امردها، تاپورها، و کورتی ها همهء این طوایف به راهزنی مشغولند و مرکب از بوقی و مهاجرند که بمیل خود به آنجا آمده اند. (تاریخ کرد یاسمی ص162).
(1) - Dellius.

تاپورستان.

[رِ] (اِخ) اسم نخستین مازندران (طبرستان) در دورهء اقوام تاپور. رجوع به طبرستان شود.

تاپه.

[پْ پَ / پِ] (اِ) سرگین گاو. سرگین آبدار گاو. تپه.

تاپیر.

(فرانسوی، اِ)(1) نوعی از پستانداران سم دار (ذوحافر) که در مناطق حارهء امریکا و آسیا زندگی می کند. پوزه اش مانند خرطوم آویخته است.
(1) - Tapir.

تاپیوکا.

[پی یُ] (اِخ)(1) آردی است که از ریشهء مانیوک(2) بدست آید و با آن آش بسیار خوبی کنند.
(1) - Tapioca.
(2) - Manioc.

تات.

(حرف اضافه + ضمیر) از «تا» و ضمیر متصل بمعنی «تاترا» ضمایر متصل که به اسم و فعل متصل می شوند گاهی در ضرورت شعری که جمله مقلوب می شود بحرف (نظیر: تا، اگر، از) نیز متصل گردند :
دردستانی کن و درماندهی
تات رسانند بفرماندهی.نظامی.
که در اصل چنین است: «تا بفرماندهی رسانندت»:
باز گشای ای نگار چشم به عبرت
تات نکوبد فلک به کوبهء کوبین.خجسته.
که در اصل چنین باشد: «تا فلک ترا به کوبهء کوبین نکوبد»:
من ز هجای تو باز بود نخواهم
تات فلک جان و خواسته نکند لوغ.منجیک.
تات شاعر بمدح در گوید
شادبادی و قصر تو معمور.ناصرخسرو.
از پس پیغمبر و حیدر بدین در ره مده
یکرمه بیگانگان را، تات نفزاید عطب.
ناصرخسرو.
دیوت از راه ببرده ست بفرمای هلا
تات زیر شجر گوز بسوزند سپند.
ناصرخسرو.
خارش گیتی ز سرت کی شود
تات برانگشت یکی ناخنست.ناصرخسرو.
بیگنهی تات کار پیش نیاید
و آنگه کت تب گلو گرفته گنهکار.
ناصرخسرو.
دین و خرد باید سالار تو
تات کند یارت سالار خویش.ناصرخسرو.
نام نیکو را بگستر، شو بفعل خویش نیک
تات گوید ای نکو فعل آنکه او آوا کند.
ناصرخسرو.
تات بدیدم چنین اسیر هوی
بر تو دلم دردمند و پرخون شد.ناصرخسرو.

تات.

(پسوند) مزید مؤخر (پساوند) است و جداگانه معنی ندارد. و در فارسی امروز متداول نیست این مزید مؤخر، آخر بعضی از کلمات بصورت «داد» آید:... داد در جزء دوم خرداد در اوستا «تات»(1) می باشد و همین جزء در امرداد هم دیده می شود. در خود اوستا خرداد و امرداد «هئوروتات» و «اَمرتات» آمده است. تات جداگانه مورد استعمال ندارد جزیی (یعنی سوفیکس(2)) است که بانجام برخی از واژه ها پیوسته، میرساند که در آن واژه اسم مجرد و مؤنث است چنانکه در «ارشتات» (راستی و درستی) و در «وتات» (درستی) و «اوپرتات» (برتری) و جز آن. (پورداود فرهنگ ایران باستان صص 57- 58).
(1) - tat.
(2) - Suffixe.

تات.

(اِخ) قومی پارسی. (مازندران و استراباد رابینو ص 63 بخش انگلیسی). فارسی زبانان، طایفه ای از ایرانیان. اهالی ولایات شمالی که به لهجهء محلی سخن رانند مثل حسن آبادیان قراچه داغ و مازندرانیها... در قفقاز آن قسمت از ایرانیان را که هنوز زبانشان فارسی مانده تات گویند در ایران لرها غیر خود را از ایرانیان تات نامند... محمودبن الحسین بن محمد کاشغری دردیوان لغات الترک (چ استانبول 1333 ه .ق.) که تألیف آن در سال 466 ه . ق. پایان یافته در صفحهء 292 جلد اول در ضمن کتاب الاسماء ابواب ثلاثی زیر عنوان برک (بضم اول و سکون ثانی و ثالث) می نویسد: «برک = القلنسوة، و فی المثل: تات سیز ترک بلماس؛ باش سیز برک بلماس، معناه: لایخلو الترک من الفارسی، کما لا یخلو القلنسوة من رأس.» یعنی ترک بدون ایرانی و کلاه بدون سر نمی شود و در (باب فعلل و فعلال و فعلل فی حرکاته) همین کتاب زیر عنوان: سملم تت (بضم سین و کسرلام و سکون هر دومیم، بفتح تاء اول و سکون تاء دوم) در صفحهء 403 جلد اول می نویسد: «سملم تت = الفارسی الذی لایعرف لغة الترک البتة و کذلک کل من لایعرف الترکیة یسمی سملم» یعنی سملم تت آن ایرانی را گویند که اصلا ترکی بلد نباشد و همچنین کسی که ترکی را نداند سملم خوانده می شود، در این دو عبارت محمود کاشغری «تات و تت» را بمعنی ایرانی ترجمه کرده است. در کتاب دده قورقود (چ استانبول 1332 ه . ق) که بزبان غزی در حدود نه قرن پیش تألیف یافته، ضمن داستان بقاج خان پسر درسه خان (درسه خان اوغلی بقاج خان حکایه سی) مؤلف موقعی که می خواهد کیفیت طلوع فجر و پیدایش صبح صادق و وزش نسیم ملایم و بانگ نماز برداشتن یک ایرانی مسلمان را شرح دهد در صفحه 12 می نویسد: «سوبلمه:
صلقوم صلقوم طان یللری اسدکنده صلقو بوزاج تورغای سیرادقده بدوی اتلراسین کوروب عقرادقده صقالی اوزون تات اری باکلدقده...» یعنی «... زمانی که مرد ایرانی ریش درازی، مشغول اذان دادن بود...» در اینجا تات بمعنی ایرانی مسلم استعمال شده است. مولانا جلال الدین رومی در ضمن بیتی از ملمعات خود.
«اگر تات ساک و گر رومساگ و گر تورک
زبان بی زبانی را بیاموز»
یعنی:
«اگر ایرانیستی و گر رومی و گر ترک
زبان بیزبانی را بیاموز».
لفظ تات را بمعنی ایرانی بکار برده است. ملک الشعرای بهار سبک شناسی (ج 3 ص 5) ضمن بحث از سبک و لغات طبقات ناصری راجع بکلمهء تات که در آن کتاب بسیار بکار رفته است می نویسد: «در این کتاب (طبقات ناصری) لغات مغولی برای بار اول داخل زبان فارسی شده است و لفظ مغول نیز شنیده می شود و کلمهء تات بمعنی تاژیک و تاجیک یعنی فارسی زبانان در این کتاب دیده می شود...» و سپس در حاشیهء همان صفحه می نوسد: «ایرانیان از قدیم بمردم اجنبی تاجیک و تاژیک می گفته اند چنانکه یونانیان، بربر و اعراب اعجمی یا عجم گویند. این لفظ در زبان دری تازه (تازی) تلفظ شد و رفته رفته خاص اعراب گردید ولی در توران و ماوراءالنهر لهجهء قدیم باقی و به اجانب تاجیک گویند و به همان معنی داخل زبان ترکی شد و فارسی زبانان را تاجیک خواندند و این کلمه بر فارسیان اطلاق گردید و ترک و تاجیک گفته شد.» قسمت اول گفتار مرحوم بهار میرساند که لفظ تات بمعنی ایرانی و پارسی زبان بکار رفته است و قسمت دوم آن نیز منطقی و درست است و لفظ تژک (بکسرژ) در دیوان لغات الترک بمعنی ایرانی آمده است. ناگفته نماند، اختلاف ترک و تاجیک و یا ترک و تات آنروز که از مطالعهء دیوان لغات الترک محمود کاشغری- داستانهای دده قور قودنزهت القلوب حمدالله مستوفی و غیره مستفاد می شود امروز با وجود شیوع و رواج کامل زبان ترکی در اغلب نقاط آذربایجان، در میان روستائیان موجود است و هر یک دیگری را با نسبت دادن به تات و یا به ترک تعبیر می کنند. شمس الدین سامی در ستون دوم صفحه 370 قاموس ترکی (چ استانبول 1317 ه . ق.) زیر عنوان تات می نویسد: تات، اسکی ترکلرین کندی حکم لری آلتندا بولونان یرلرده اسکی ایرانی و کردلره ویردیکلری اسم اولوب مقام تحقیر ده قوللانیلیردی.» یعنی ترکان قدیم ایرانیان و اکرادی را که زیر فرمان خود داشتند تات می نامیدند و این کلمه در مقام تحقیر استعمال می شد. در ترانهء معروفی بمطلع:
«اوشو ددم ها، اوشو ددم
داغدان آلما داشیدیم»
که در میان کودکان خردسال آذربایجانی معمول است، تات بمعنی مرد آبادی نشین و زراعت پیشه ای استعمال شده است:
گوموشی ویردیم تاتا
تات منه داری ویردی
دارینی سپدیم قوشا
قوش منه قانات ویردی
قاناد لاندیم اوچماقا
حق قاپوسین آچماقا
یعنی: پول (سیم) را به تات دادم و ارزن گرفتم، ارزن را بمرغ دادم مرغ برای من بال و پر داد، پر به پرواز گشودم تا در حق را باز کنم. در مثل مشهور، «بوسوز هیچ تاتین کتابندا یوخدر.» یعنی این حرف در کتاب هیچ تات نیست، کلمهء تات بمعنی شخصی دانشمند و اهل کتاب بکار برده شده است. در مثل معروف «تات ویزدن قیزار، ترک گوزدن». تات بمعنی مرد آبادی نشینی که برای گرم کردن خود از کرسی استفاده می کند استعمال شده است البته ترکان بیابان گرد از قدیم الایام برای گرم کردن خود در وسط چادرهای بزرگ نمدی که اوتاغ (محل روشن کردن آتش) نامیده می شد آتش روشن می کردند و موضوع تنور و کرسی در پیش آنها نبود. از هر فرد روستایی یا ایلات آذربایجان بپرسید تات یعنی چه؟ بیدرنگ جواب می دهد: «تات یعنی تخته قاپو و آبادی نشین» پس بطور کلی از مراتب مزبور باین نتیجه می رسیم که تات کلمه ای بوده بجای تاجیک که لااقل از ده قرن پیش از طرف ترکان (بیسواد و مالدار و بیابانگرد) به ایرانیان (دانشمند و کشاورز و شهریگر) اطلاق می شده است و زبان تاتی به لهجه های مختلف زبان ایرانی می گفته اند. (تاتی و هرزنی عبدالعلی کارنگ صص30- 33).

تاتا.

(اِ) گرفتگی و لکنت زبان را گویند. (برهان) (انجمن آرا). گرفتن زبان باشد در سخن گفتن و آنرا به تازی لکنت خوانند. (فرهنگ جهانگیری). آنکه زبانش باتاء گردد (مهذب الاسماء). گرفتن زبان در سخن گفتن زیرا که این حالت در گفتن «تا» بیشتر باشد. گنگلاج شخصی را گویند که در زبانش گرفتگی باشد. (برهان). رجوع به گنگلاج شود.

تاتا.

(اِ) نوعی سوسمار. حربا. بوقلمون خامالاون(1).
(1) - Cameleon.

تاتائوچای.

[ءُ] (اِخ) رودی است به آذربایجان غربی و شمال شرقی کردستان، آبش شیرین و در دریاچهء ارومیّه می ریزد.

تاتار.

(اِخ) نام طایفه ای است بزرگ از ترکستان و اصل آن از اولاد تاتارخان بوده اند و تاتارخان برادر مغول خان و اولاد این دو، بنی اعمام یکدیگر و بمرور، بسیار شده اند و تاتار را تار تاری و تتار و تتر نیز گفته اند. (انجمن آرا) (آنندراج).

تاتار.

(اِخ) تتر و یا تتار نام قومی است بقول تامسُن(1) در قرن هشتم میلادی (دوم هجری) در کتبیه های ترکی ارخون(2) نام دو طایفه از تاتار بنام «سی تار» و «نه تاتار» یاد شده در آن عصر مراد از نام مذکور مغول یا بخشی از مغول بود نه قومی ترک و بقول تامسُن این تاتاران درجنوب غربی بایکال(3) تا حدود ناحیهء کرول(4) سکنی داشتند. طرد ترکان از مغولستان کنونی و پیشرفت قبایل مغول مرتبط با تأسیس حکومت ختا (قراختائیان) است. محمود کاشغری (در نیمهء دوم قرن پنجم ه . ق.) که از تاتار نام برده (I، 123) آگاه بود که زبان تاتار جز زبان ترکی است (I، 30). بعض دسته های تاتار با قبایل ترک متحد شدند و در قسمت های غربی تر سکونت گزیدند. در حدود العالم تاتاران متعلق به تغزغز دانسته شده اند. در کتب مربوط به فتوحات مغول در قرن هفتم هجری همه جا (در چین و ممالک اسلامی و روسیه و اروپا) آنان بنام تاتار یاد شده اند. ابن الاثیر (چ ترنبرگ XII، 178 ببعد، 236 ببعد) اسلاف چنگیز را بدین نام میخواند. رشیدالدین که گویا از مورد استعمال و وسعت مفهوم تاتار پیش از مغول آگاهی نداشته، تاتار را قومی خاص بجز مغول میداند که ساکن بویرنور(5)(در جنوب شرقی کرول) بودند. از عصر فتوحات چنگیز، بسیاری از قبایل تابع اوبنام «مغول» خوانده شدند و اساساً تاتاران بهمان اندازهء مغولان نیرومند بودند و از این جهت بسیاری از اقوام این نام را بخود بستند. از این روست که امروز در ختای، هندوستان، چین، ماچین، قرقیزستان، کلار (لهستان)، باشقرد (هنگری)، دشت قبچاق، ممالک شمالی، اعراب بدوی، سوریه، مصر و ممالک مغرب نام تاتار را بهمهء اقوام ترک اطلاق کنند. رجوع کنید به دائرة المعارف اسلام: تاتار. بقلم بارتلد(6) در زبانهای اروپایی تارتار(7) گویند. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). مؤلف قاموس الاعلام ترکی آرد: این نام اصلا بقومی از اقوام مغول اطلاق میشد که صفوف پیشین لشکر چنگیزخان را تشکیل میدادند در قرون وسطی لفظ تاتار را مترادف مغول تلقی میکردند و در تواریخ عربی و فارسی به این معنی بکار برده شده. بعدها بطور تعمیم بتمام اقوام تورانی تاتار و بلاد شمالی را که مسکن آنان بوده تاتارستان خوانده اند، سپس به عدم صحت تعبیر مذکور پی برده آنرا ترک کرده اند. امروزه این کلمه را به یکی از اقوام و طوایف امت عظیمهء ترک اطلاق نمایند و در حقیقت در اثر اختلاط و امتزاج و مناسبات ممتده از زمانهای قدیم، به مغولها بسیار نزدیک شده اند و تا درجه ای خون مغولی در رگهای اینان جریان دارد. و از این رو هم استحقاق این نام را پیدا کرده اند و با این حال از نظر لسان، اخلاق و عادات و جهات دیگر به ترکها نزدیک تر از مغولها میباشند. اینان در سوابق ایام در جاهائی که مشمول دایرهء حکومت سلالهء جوجی خان از فرزندان چنگیزخان بود در ممالک دولت دشت قبچاق می زیستند، و امروز در کریمه و غازان می زیند و تاتارهای کریمه و غازان نامیده می شوند، و همچنین نوغای ها و دیگر اقوام تاتار در روسیه اقامت دارند و در سواحل ولگا و سیبری زندگانی می کنند و زبان اصلی اینان به زبان ترکی عثمانی بیش از زبان جغتائی یعنی لهجهء ترکان ترکستان شباهت دارد، و فقط از ازمنهء قدیم به این طرف با اقوام دیگر اختلاط و امتزاجی نکرده اند، و از این رو سیما و خطوط چهرهء مخصوص به اقوام تورانی را بخوبی محافظت کرده اند امروز بیش از 2300000 تن در کشور روسیه زندگانی می کنند در روبریچه و ممالک عثمانی نیز تاتارهای بسیار میزیند که از کریمه به این نقاط مهاجرت گزیده اند و کتابهای بسیار در زبان خود دارند که مقدار کثیری از آنها در شهر غازان طبع و نشر شده و جمعی از جوانان تاتار به وحدت زبان تاتار و عثمانی می کوشند. مردمان فعال و آرامی هستند، قابلیت و استعداد کاملی برای قبول تمدن دارند چنانکه جملهء سیاحان و جغرافیون به این معنی گواهی میدهند، در هر حال اینان از جنس ترک خالص می باشند و تعبیر سقیم «تاتار» بمناسبت تابعیت آنها بخانان چنگیزی بر آنها اطلاق شده- انتهی. تاتارها نخست قبیله ای بودند که در حدود قرن نهم میلادی در دره های «این شان» واقع در مغولستان می زیستند لکن از آن پس نام ایشان بر منچوها و مغولان و ترکان نیز اطلاق شد. چنگیزخان نیز از این قبیله پدید آمده است. (تمدن قدیم فوستل دکولانژ ترجمه نصرالله فلسفی ص469). تاتار جنسی از تغزغزند. (حدود العالم):... در شهور سنهء ستین و خمسمائه خوارزمشاه محمد بن سلطان تکش، بخارا را بگرفت و باز ربض فرمود و فصیل زدند و هر دو را نو کردند و در شهور سنهء ستة عشرة و ستمائه باز لشکر تاتار آمد و شهر را بگرفت و باز ویران شد. (تاریخ بخارا ص42) :... غفاری که نسیم لطفش مادهء بقاء هر دوستار آمد، قهاری که جلد و عنفش تیغ آبدار تاتار گشت. (تاریخ جهانگشا ص1). و چون اقوام تاتار را خطی نبوده است بفرمود (چنگیز خان) تا از ایغوران کودکان مغولان خط درآموختند و آن یاساها و احکام بر طوامیر ثبت کردند و آنرا یاسانامهء بزرگ خوانند و در خزانهء معتبران پادشاه زادگان باشد... (تاریخ جهانگشا چ قزوینی ج 1 ص 17)... چون در عهد دولت چنگیزخان عرصهء مملکت فسیح شد هر کس را موضع اقامت ایشان که یورت گویند تعیین کرده او تکین نویان را که برادر او بود و جماعت دیگر را از احفاد در حدود ختای نامزد کرد، و پسر بزرگتر توشی را از حدود قیالیغ و خوارزم تا اقصای سقسین و بلغار و از آن جانب تا آنجا که سم اسب تاتار رسیده است بدو داد. (تاریخ جهانگشا ص31)... و دهاقین و جمعی که استطاعت تحویل و انتقال نداشته باشند مقام سازند و بهر وقت که لشکر تاتار برسد بخدمت استقبال تلقی نمایند و بنفس و مال توقی، و شحنه قبول و فرمان ایشان را مشمول نمایند. (تاریخ جهانگشا ص 120)... در اثنای آن حالت ترکمانی که قلاووز و دلیل سلطان بود نام او بوقا از گوشه بیرون تاخت و جمعی از تراکمه با او زده بودند بمغافصه خود را در شهر انداخت و جمعی که در موافقت و انقیاد لشکر تاتار مخالفت نمودند با او مطابقت کردند و نقیب نقاب امارت از چهره بگشاد و تراکمهء آن حدود روی بدونهادند... (تاریخ جهانگشا چ قزوینی ج 1 ص 121)... چون بر این هیأت بکنار نشابور رسید (سلطان محمد) شب دوازدهم صفر سنهء سبع عشرة و ستمایهء در شهر آمد و از غایت ترسی که بر او غالب بود دائماً مردم را از لشکر تاتار می ترسانید و بر تخریب قلاع که در ایام دولت فرموده بود تأسف فرا می نمود. (تاریخ جهانگشا چ قزوینی ج 1 ص 134)... در زمانی که لشکر اسلام به تسخیر ولایت خراسان آمدند اجداد او (امیر مبارزالدین محمد بن المظفربن المنصوربن الحاجی) از دیار عرب بدان جانب آمدند و در آن وقت که لشکر تاتار بولایت خراسان آمدند او بطرف یزد آمد وجود همایون پادشاه اسلام غازان خان در طوفان طوارق و حدثان کفیل مصالح و مناجح بندگان سبب امن و امان عالمیان کرد تا هزاران نفوس پاک را از آسیب شکنجه و نهیب سرپنجهء تاتار کفار مصون گردانید. (تاریخ غازان ص78)... چون ماروچاق واتک محل سکنای تو و طایفهء تاتاریه و نزدیک بسرزمین اوزبکیه است جماعت تاتار، الوس خود را برداشته در آن مکان مستقیم و هر گاه جماعت مذکوره ارادهء فساد نمایند در تنبیه آنها کوشیده حقیقت را هر روزه بعرض اقدس رسانند... (مجمل التواریخ ابوالحسن گلستانه ص42)... مأمورین با توپخانه و سپاه از راه فراه روانه شده الوس تاتار را نیز با خود متفق کرده در ورود به ظاهر هرات تیمورخان از ورود لشکر مطلع شده با جمعیت خود به مقابله آمده و حرب صعب در میان فریقین اتفاق افتاد. (مجمل التواریخ گلستانه ص 49). رجوع به «تاریخ ادبی ایران» پرفسور ادوارد برون ج1 ص86 و تاریخ ادبیات برون ج 4 ص1، 82 و تاریخ ایران باستان ج 3 ص2119، 2187، 2255، 2574 و غزالی نامهء جلال همایی ص137 و سبک شناسی بهار ج 3 ص1، 3، 7، 27، 52، 172 شود. || ولایتی است که مشک خوب از آنجا آورند و ترکان آنجا را نیز گویند. (برهان). نام ولایتی مشک خیز که منسوب به پیکان تتر (ظ: ترکان تتر) چه تتار و تتر در او لغت است. (شرفنامهء منیری). مشک تاتاری و قرقزی و قرقیزی که خرخزی نیز گویند از آنجا تاچین خیزد. (آنندراج). و آهوی تتار بهمین مناسبت معروف است :
هم گوهر تن داری هم گوهر نسبت
مشک است در آنجا که بود آهوی تاتار.
منوچهری.
نه در پر و منقار رنگین سرشته
چو گل مشک خرخیز و تاتار دارد.
ناصرخسرو.
از گرد راهش آسمان تر مغز گشته آنچنان
کز عطسهء مغزش جهان پر مشک تتار آمده.
خاقانی.
آهوی تاتار را سازد اسیر
چشم جادو خیز و عنبر موی تو.خاقانی.
چو بر سنبل چرد آهوی تاتار
نسیمش بوی مشک آرد ببازار.نظامی.
عود می سوزند یا گل میدمد در بوستان
دوستان، یا کاروان مشک تاتار آمده ست.
سعدی (دیوان چ مصفا ص 367).
(1) - Thomson.
(2) - Orxon.
(3) - Baikal.
(4) - Kerul.
(5) - Buir Nor.
(6) - W. Barthold.
(7) - Tartare.

تاتار.

(اِخ) یکی از امرای ترک:... شنبهء بیست و سیم جمادی الاولی سنهء خمس و تسعین و ستمائه ارسلان اغول را گرفته بیاوردند و هلاک کردند... پادشاه اسلام روز پنجشنبه هفتم جمادی الاخر بعزم زیارت پیرابراهیم زاهد بر نشست... ودر آن سال میان توقتا پادشاه اولوس قبچاق و بوقای پسر تاتار جنگ افتاده بود و بوقای بقتل آمده و کسان او متفرق گشته... (تاریخ غازان ص100).

تاتار.

(اِخ) دهی است از دهستان منجوان بخش خداآفرین شهرستان تبریز در 15 هزارگزی جنوب باختری خدا آفرین و 5/28 هزارگزی جادهء شوسهء اهرکلیبر، کوهستانی، گرمسیر مالاریایی دارای 370 تن سکنه آب آن از چشمه، محصول آنجا غلات، شغل اهالی زراعت گله داری. راه مالرو در دو محل بفاصله 5/2 هزارگزی بنام تاتار بالا و تاتار پائین مشهور و سکنهء تاتار بالا 175 تن می باشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

تاتار.

(اِخ) دهی است از دهستان ساری سوباسار بخش پلدشت شهرستان ماکو واقع در 34 هزارگزی شمال باختری پلدشت 10 هزارگزی شمال ارابه رو قره تپه به ماکو، دره، معتدل سالم با 25 تن سکنه، آب آن از چشمه، محصول آنجا غلات، شغل اهالی زراعت و گله داری صنایع دستی جاجیم بافی، راه مالرو، قشلاق ایل جلالی. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

تاتار.

(اِخ) محلی است در کنار راه بجنورد بگنبدقابوس بین قلعهء میرو و بدرانلو در 327 هزارگزی مشهد.

تاتار ابراهیم افندی.

[اِ اَ فَ] (اِخ) یکی از علما و مشایخ است. وی از کریمه به استانبول آمد و مدتی مدید در آیاصوفیه مشغول وعظ و ارشاد و تدریس بود، و به امر سلطان مرادخان سوم تفسیری بر آیهء «نور» نوشت، و بسال 1001 ه . ق. درگذشت. (قاموس الاعلام ترکی).

تاتار بازار جغی.

(اِخ) (لوای) لوائی است در روم ایلی شرقی و قسمت غربی این قطعه را تشکیل میدهد و مرکب است از قضاهای ذیل: 1- تاتار بازار جغی 2- اوتلق کوی 3- اهتمان 4- پشترا 5- عورت آلان و اراضی منبت و حاصلخیزی دارد، و عمدهء اهالی بلغار و ترک میباشند. (قاموس الاعلام ترکی).

تاتار بازار جغی.

(اِخ) قصبهء مرکز لوائی است در روم ایلی شرقی، در 36 هزارگزی مغرب فلبه، و در ساحل چپ نهر مریج در نزدیکی خط آهن. (از قاموس الاعلام ترکی).

تاتارخان.

(اِخ) ناپسری تغلق شاه و وزیر سلطان محمد شاه تغلق وی بوسیلهء دو اثر معتبر خویش: 1- فتاوی تاتارخانیه 2- تفسیر تاتارخانی شهرت یافته، و در زمان سلطان فیروز شاه باربک در گذشت. (قاموس الاعلام ترکی).

تاتارخان.

(اِخ) پسر مظفر شاه اول از حکمرانان گجرات در هندوستان است که پدر احمد شاه اول بوده است. (قاموس الاعلام ترکی).

تاتارخان.

(اِخ) یکی از امرای هند که بدست شاهزاده نظام پسر بهلول شاه کشته شد:... در زمان بهلول شاه تاتارخان و یوسف خان که صوبهء لاهور و ملتان داشتند گردنکش بودند بعضی پرگنات از خالصه متصرف بودند. شاهزاده نظام خان در آن زمان به پانی پته بود، دو سه دیه بنوکران خود داد این خبر بسلطان رسید بخواجگی شیخ سعید قرملی نوشت که این کار بمشورت شما می شود، اگر مردانگی دارید از ولایت تاتارخان و غیره بگیرید. شیخ سعید آن فرمان بحضور شاهزاده آورد، شاهزاده فرمود خیر است او عرض نمود که خیر. پس آن فرمان در حضور خواند. فرمود عجب فرمان پادشاهی آوردی، قرملی گفت پادشاهی مفت نمی آید. سلطان از همه پسران ترا صاحب شمشیر دانسته مطالبه نموده که اگر این کار از تو برآید پادشاه دهلی تویی، برخیز بخت آزمایی کن در آن وقت شاهزاده دو هزار و پانصد سوار همراه داشت اول پانصد سوار بر ولایت تاتارخان نامزد فرمود که دو سه پرگنه او را تاراج نمودند تاتارخان از این مقدمه آگاه شد با لشکر گران در حرکت آمد. از این طرف شاهزاده با سپاه در پرگنهء انباله رسید... بسیار کس از سپاه تاتارخان سر بر نیاوردند... آن پانزده هزار سوار را مغلوب ساخت و تاتارخان کشته شد و حسین خان برادر زادهء او دستگیر گشت باقی سپاه روبگریز نهادند. (تاریخ شاهی صص31- 33). رجوع به تاریخ شاهی چ احمد یادگار ص 65، 109، 234 شود.

تاتارخان.

(اِخ) ابن النجه خان. یکی از پادشاهان مغول:... النجه خان را در زمان جهانبانی دو پسر به یک شکم متولد گشت یکی را تاتار نام کرد و دیگری را مغول و چون این پسران بسن رشد و تمیز رسیدند النجه مملکت را برایشان تقسیم فرمود، تاتار و مغول پس از فوت پدر هر یک در ولایت خود بدارایی رعیت و سپاه مشغول شدند و از طبقهء تاتار هشت نفر بر سریر سروری نشستند بر این موجب تاتار خان بن النجه خان... (حبیب السیر چ خیام ج 3 ص6).

تاتارخان کاسی.

[نِ] (اِخ) حاکم رهتاس که در سال 961 ه . ق. بدست همایون شاه برانداخته و متواری گشت. در طبقات اکبری ص80 و اکبرنامه ص 341 تاتارخان کاشی ضبط شده است. رجوع به تاریخ شاهی ص 337 شود.

تاتارخان کانسی.

[نِ] (اِخ) یکی از امراء هند که در روی کار آوردن عادلشاه مؤثر بوده است. رجوع به تاریخ شاهی ص 275 شود.

تاتارخان لودی.

(اِخ) یکی از امرای بزرگ سلطان بهادرخان که بدست سپاه میرزا هندال از امراء لشکر همایون شاه کشته شد. (رجوع به تاریخ شاهی ص 135 شود).

تاتارده.

[دِهْ] (اِخ) دهی است جزء دهستان بزینه رود بخش قیدار شهرستان زنجان 50 هزارگزی جنوب باختری قیدار سر راه عمومی، کوهستانی، سردسیر، با 212 تن سکنه، آب آن از چشمه، محصول آنجا غلات، شغل اهالی زراعت، صنایع دستی، قالیچه و گلیم و جاجیم بافی و راه مالرو دارد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

تاتارستان.

[رَ / رِ] (اِخ) سرزمینی که تاتارها در آن سکونت داشتند، ساتراپی (ایالت) 19 و 20 در زمان داریوش:... اسامی ساترایی ها در کتیبه های داریوش منقوش است، نقل می شود:.../19 و 20 ساکا (سکه) شامل جلگهء تاتارستان تا سرحد چین و از طرف مغرب تا ماوراء بحر خزر (جغرافیای سیاسی کیهان ص 14 و 15). تاتارها بمرور بسیار شده اند و ولایتی وسیع پیدا کرده اند و نام آن تاتارستان و حد شمالی آن کلموک مشهور به قالمان و روسیه و حد مشرقی آن تاتارچین و حد جنوبی آن ایران و کابل و حد مغربی آن دریای خزر و این ولایت پنج قسمت شده است: بخارا، ترکمانیه، ترکستان، بلخ، خوارزم، قرقز. (انجمن آرا) (آنندراج)... هنگامی که پادشاهی عظیم خلفا در حال ویرانی و نابود شدن بود نیرو و اقتداری جدید و تازه نفس در شمال شرقی کشور برخاست و پس از غلبه بر چند رقیب توانا قلمرو نفوذ و حکمرانی خود را به شتاب بسوی جنوب و مشرق و مغرب در بیشتر سرزمینی که امروز بنام تاتارستان و افغانستان خوانده می شود بسط داد (دولت سامانی) مرکز یا سرچشمهء این نفوذ بخارا پایتخت ماوراءالنهر بود که شهرهای نامی آن مرو، دومین پایتخت خراسان و نیشابور و هرات و سمرقند بود. (احوال و اشعار رودکی ص857). مؤلف قاموس الاعلام ترکی آرد: این نام را در سوابق ایام بقطعهء پهناور واقع در شمال آسیا اطلاق می کردند که قطعهء منچوری یعنی قسمت شمالی دو حکومت چین، مغولستان، ترکستان شرقی اصل ترکستان و اقطار معلومهء سیبری را در برداشت، و در واقع نام مسکن وجولانگاه اقوام تورفی(1) و بعبارة اخری آسیای شمالی بود اما امروز تعبیر فوق متروک گشته و اقطار مذکور را ترکستان، مغولستان، منچوری، سیبری و غیره نامند.
(1) - باصطلاح قدیم.

تاتار سلطان.

[سُ] (اِخ) یکی از امراء خراسان در زمان شاه طهماسب صفوی . خواجه محمد شریف عموی امین احمد رازی مولف تذکرهء هفت اقلیم چند سال وزارت اورا داشت. رجوع به ص 482 و 484 فهرست کتابخانهء مسجد سپهسالار ج 2 شود.

تاتاری.

(ص نسبی) منسوب به تاتار. رجوع به تاتار شود.
- اسب تاتاری؛ اسبهای تند رو را گویند. ترّ؛ اسب تاتاری تیزرو. جورف؛ اسب تاتاری تیزرو (منتهی الارب).
- چشم تاتاری؛ چشم مورب و تنگ :
گفت کای تنگ چشم تاتاری
صید ما را بچشم می (در) ناری؟
نظامی (هفت پیکر ص 91).
- زبان تاتاری؛ زبانی است از گروه زبانهای ملتصق. رجوع به ایران باستان ص11 شود.
- مشک تاتاری؛ مشکی که از ملک تاتار آرند. مشک بسیار خوب :
برده رونق به تیزبازاری
تار زلفش ز مشک تاتاری.نظامی.
چنانکه تا بقیامت کسی نشان ندهد
بجز دهان فرنگی و مشک تاتاری.سعدی.
رجوع به تتری شود.

تاتا کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) در زبان شیرخوارگان، راه رفتن.

تاتئو.

(اِخ) نام یکی از رؤسای قبایل ترک، پسر «شه تیه می» یا «ایستامی» که این شخص جد ترکان شرقی بود. رجوع به احوال و اشعار رودکی سعید نفیسی ج 1 صص177- 178 شود.

تاترا.

(اِخ)(1) مجموع ارتفاعات جبال کاراپات واقع مابینا سلواکی و گالیس بارتفاع 2663 گز.
(1) - Tatra.

تاتران.

(اِ) این کلمه در بحر الجواهر مانند مترادفی برای راسن (سوسن کوهی) آمده است. و در جای دیگر نیافتیم.

تاتری.

(اِ) یکی از انواع استخراج لعل را گویند و آن این است که بین سنگریزه ها و خاکهای حاصله از شکستگی کوهستانها را که بر اثر زلزله یا سیل بوجود می آید برای بدست آوردن لعل جستجو کنند. (الجماهر ص83).

تاتسن.

(اِخ) چنین است بمعنی «رومیها». رجوع به ج 3 ص2698 ایران باستان شود.

تات قشلاق.

[قِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان اوریاد بخش ماه نشان شهرستان زنجان 48 هزارگزی شمال باختری ماه نشان 27 هزارگزی راه عمومی، کوهستانی سردسیر با 422 تن سکنه آب آن از رودخانه علم کندی. محصول آنجا غلات بن شن، لبنیات، عسل، شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی قالیچه و گلیم و جاجیم بافی، راه آن مالرو است. معادن مس و طلا در 5 هزارگزی شمال خاوری این ده کنار رودخانه واقع، قبل از 1320 اقدام به استخراج آن ها شده بود که بعد از آن تاریخ راکد ماند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

تاتک.

[تَ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش سرباز شهرستان ایرانشهر واقع در 7 هزارگزی جنوب سرباز 6 هزارگزی خاور راه مالرو سرباز به بارور با 20 تن سکنه. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

تاتکن.

[کَ] (اِخ) ناحیتی است در ترکستان: درویشی از طرف تاتکن بدریافت قدم مبارک خواجه آمد... آن درویش تاتکنی بر همان حال افتاده بود. (انیس الطالبین نسخهء خطی کتابخانهء مؤلف ص 109 و 110)... چون به تاتکن رسیدند شنیدند که خواجه در سر پل اند... از تاتکن درویش با ایشان موافقت کرد. (انیس الطالبین ص153)... درویش عزیزی از درویشان خواجه از تاتکن رسید...آن درویش تاتکنی را مصافحه نکردند. (انیس الطالبین ص 135). ... من در تاتکن می بودم و به جمعی از درویشان خواجه که در آنجا می بودند مصاحب می بودم. (انیس الطالبین ص214). ... فرمودند خوش آمدی درویش تاتکنی... از آن روزی که در تاتکن در منزل فلان درویش ما بودی... (انیس الطالبین ص218). ... از تاتکن بطرف بخارا متوجه شدم. (انیس الطالبین ص224).

تات کندی.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان چالداران بخش سیه چشمه شهرستان ماکو واقع در 9 هزارگزی خاوری سیه چشمه. 2 هزارگزی خاور شوسهء خوی به سیه چشمه، کوهستانی، سردسیر سالم، با 62 تن سکنه، آبش از چشمه، محصول آنجا غلات، شغل اهالی زراعت و گله داری صنایع دستی جاجیم بافی، راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

تاتلی.

[تِ] (اِ) سفره و دستار خوان را گویند. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا). دستار خوان باشد. (فرهنگ جهانگیری). دستر خوان. ساروق :
چو خوردم تاتلی برداشت از پیش
دعا و شکر نعمت کرد درویش.
شیخ جنید خلخالی(1) (از فرهنگ جهانگیری).
(1) - ن ل: انصاری.

تاتم لو.

(اِخ) تیره ای از ایل نفر می باشد و ایل نفر یکی از ایلات خمسهء فارس است: ایلات خمسه مرکبند از پنج ایل بزرگ (اینانلو، بهارلو، عرب، باصری، نفر)... نفر 3500 خانوار، وجه تسمیهء این ایل به نفر آن است که در زمان نادرشاه و زندیه ریاست این ایل به حاجی حسینخان نفر واگذار بود... تیره های نفر عبارتند از: باده کی، تاتم لو... (جغرافیای سیاسی کیهان ص86، 87).

تاتو.

(اِ) اسبی از نوع خرد و کوتاه با موی و یال دراز و موهای بلند بر تن و مؤلف آنرا در بلاد بالکان بسیار دیده است خاصه در رومانی. بر ذون و اوستور و اسب تاتاری است.(1) (منتهی الارب). فبعث ولده محمداً لیأتی به فقبص علیه و اتاه به راکباً علی تتو [ بتایین مثناتین اولاهما مفتوحه و الثانیة مضمومة ] و هوالبرذون. (ابن بطوطه).
(1) -Poney.

تاتو.

(فرانسوی، اِ)(1) نوعی حیوان پستاندار که بدنش از فلس پوشیده است و در امریکای جنوبی دیده می شود. تاتو.
(1) - Tatou.

تاتو.

(اِ) جانوری که در حمامها و جز آن متکون شود و بتازی ابن وردان گویند. (ناظم الاطباء)

تاتوان.

(اِخ) قصبهء کوچکی است در ساحل غربی دریاچهء وان و مرکز سنجاق گوار میباشد. (قاموس الاعلام ترکی).

تاتوره.

[رَ / رِ] (اِ) چدار و ریسمانی که بر دست و پای اسب و استر گذارند. (آنندراج) (انجمن آرا). چدار و بخاوی باشد از آهن و ریسمان که بر دست و پای اسب و استر گذارند. (برهان). شکل و بخاو که بر دست و پای اسب گذارند. چدار و بندی که بر دست و پای چارپا گذارند. || در گناباد مردم گیج و بیهوش را گویند. || جوزماثل است و آن نزد بعضی حب کاکنج و نزد بعضی خرزهره است. (آنندراج) (انجمن آرا). نباتی است که ثمر آن زهر باشد و هندی دهتوره گویند. (غیاث اللغات). تاتوره(1) (تاتوله) یا جوز الماثل یا استراموان گیاهی است از خانوادهء سلانه (بادنجانیان) که در کنار جاده ها و مزارع روئیده و بلندی آن به یک الی یک متر و نیم می رسد، برگهای آن بیضی شکل و متضرس و بطول 15- 18 سانتی متر است، برگهای تازهء تاتوره بوی زننده و نامطبوعی دارد. از این گیاه تنها برگ آن در طب بکار برده می شود و بهترین موقع برای چیدن آن هنگام گل کردن گیاه است. در هر صد گرم از برگهای خشک این نبات تقریباً سی تا سی و هفت سانتی گرم آلکالوئید وجود دارد. گلهای تاتوره سفید رنگ و شیپوری شکل است و هنگام گل کردن آن از اوایل تابستان تا اواخر این فصل است میوهء آن در محفظهء خارداری بدرشتی گردو جا دارد و بهمین جهت تاتوره را (در زبانهای اروپایی) سیب خاردار(2) می نامند. عوامل مؤثر برگهای این گیاه هیوسیامین واسکو پولامین است (کدکس 1937) این گیاه در طب قدیم زیاد بکار می رفته و پزشکان قدیمی ایران تقریباً از تمام خواص دارویی حتی از آثار نیکوی آن روی لرزه(3)اطلاع داشته اند. مخزن الادویه در افعال و خواص این دارو چنین می نویسد: مخدر قوی و مسکر، حتی پوست، ثمر و شحم جوف و گل آن مسکن صداع صفراوی و دموی مزمنه و حرارت ملتهبهء مفرط و بغایت منوم و رادع اورام حاره و ضماد جرم آن و یا تدهین به روغن دانهء آن جهت بواسیر و اوجاع حاره قطع عرق و منع قُشعریره می کند... (کتاب درمانشاسی ج اول). از گیاهان دو لپه، تیرهء بادنجانیان(4) کپسولهای آن دارای خار بسیار و به چهار شکاف باز می شود ماده سمی آن بنام داتورین(5) یکی از مواد مخدر قوی است. (از گیاه شناسی گل گلاب ص240). تاتوله. تلانور.
-امثال: تاتوره بهوا پاشیده اند. تاتوره یا تاتوله و یاداتوره همان جوز ماثل و جوز مقاتل است و مراد مثل این که چرا مردمان دیدنی ها را نمی بینند و یا دانستنی ها را درک نمی کنند نظیر:
چشم باز و گوش باز و این ذکا
خیره ام در چشم بندی خدا.
مولوی (امثال و حکم دهخدا)
Datura Stramonium.،
(1) - Stramoine
(2) - Pomme epineuse.
(3) - Tremblement.
(4) - Solanees.
(5) - Daturine.

تاتورهء درختی.

[رَ یِ دِ رَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) یکی از اقسام درختی تاتوره که در ایران وجود دارد و آن داتورافاستوزا(1)است این درختچه در بندرعباس کاشته می شود و جزء درختان زینتی است که از خارج وارد شده است. (از درختان جنگلی حبیب الله ثابتی ص62). در بندرعباس آنرا پر منگناس گویند.
(1) - Datura Fastuosa. L. var. alba = D. alba Nees. = Herbe de diable.

تاتول.

(ص) شخصی را گویند که دهان او کج شده باشد. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا). کسی که دهان و پوزه اش پیچیده و کج باشد.

تاتوله.

[لَ / لِ] (اِ) گیاه و درختی زهرناک. اسم فارسی جوزماثل، گوزماثل. رجوع به تاتوره شود.

تاته.

(اِخ)(1) شهریست در خطهء سند هندوستان، در 80 هزارگزی جنوب حیدرآباد، و همین مسافت با دریا فاصله دارد مؤلف قاموس الاعلام ترکی آرد این شهر دارای 15000 تن نفوس است و چند کارخانهء منسوجات ابریشمی و نخی دارد در زمانهای پیش شهر مهمی بود و تجارت پر رونقی داشته که بعدها تنزل کرد و محتملا همان شهر قدیمی «پتاله» است، و در سال 1555 م. بوسیلهء پرتقالیها این شهر ضبط و ویران گردید.
(1) - Tatta.

تاتها.

(اِخ) دهی است از دهستان کسبایر بخش حومهء شهرستان بجنورد 24 هزارگزی باختر بجنورد. دامنه، معتدل با 60 تن سکنه. زبان کردی، فارسی. آب آن از رودخانه. محصول آنجا غلات، انگور. شغل اهالی زراعت. صنایع دستی قالی بافی. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

تاته رشید.

[رَ] (اِخ) دهی است از دهستان ییلاق بخش حومهء شهرستان سنندج، 34 هزارگزی شمال خاور سنندج، 10 هزارگزی شمال شوسهء سنندج به همدان، جلگه، سردسیر با 265 تن سکنه. آب آن از چشمه، محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت. راه آن مال رو است. صنایع دستی قالیچه، جاجیم، گلیم بافی. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

تاتی.

(ص نسبی) منسوب به تات، رجوع به تات شود.

تاتی.

(اِخ) (در زبان اطفال): تاتی کردن بمعنی راه رفتن در زبان کودکان است.

تاتی.

(اِ) تیره ای از شعبهء جبارهء ایل عرب از ایلات خمسهء فارس. (جغرافیای سیاسی کیهان ص87).

تاتیان.

(اِخ) تاتین(1) یکی از حکما و از پیروان افلاطون وی بسال 130 میلادی در سوریه(2) متولد شد و بعد نصرانیت اختیار کرد و چند مکتوب دائر بدعوت یونانیان به دین مسیح نگاشت، ولی بعدها مسیحیان در مسلک و مذهب مخصوص وی به نظر رفض نگریسته اند. رئیس مسلک مخصوص است که شراب و تأهل را حرام میداند. (قاموس الاعلام ترکی). وی فیلسوف نوافلاطونی بود که سپس مسیحی گردید، متولد در آشور بین 110 و 120 و متوفی در حدود 175. وی در مسافرتهایی که برای کسب علوم میکرد، در باب ملل و نحل مختلف مطالعه کرد. در روم به آیین مسیحیت گروید و تلمیذ یوستیانوس(3)گردید. وی در نخستین تصنیف خود بنام «خطاب بیونانیان» علل تغییر عقیدهء خود را شرح داده است. وی پس از مرگ استاد خود (163) به آسیا رفت و بافرق مختلف شرقی آشنایی یافت. تاتیان انجیلی بنام دیاتسارون(4)تألیف کرد که امروز در دست نیست. (از لاروس کبیر). تاتیان یکی از روسای معروف کلیسا در شهر رها (در شمال غربی الجزیره) و معلم دبستان ایرانیان(5):
... اندکی بعد یکی از رؤسای معروف کلیسا بنام تاتین چهار انجیل را ترجمه کرد که دیاتسارون(6) خوانده شد... از حدود قرن چهارم رها بر اثرتشکیل دبستانی جدید بنام «دبستان ایرانیان» شهرت فراوان یافت تأسیس این دبستان را بقدیس ابراهیم نسبت میدهند که بعد از سال 363 م. براثر تصرف نصیبین بدست ایرانیان مدرسه ای را که در آن شهر ایجاد کرده بود ترک گفت و به رها رفت و آنجا به تأسیس مدرسهء جدید خود همت گماشت... تعلیم ریطوریقا (خطابه) و جغرافیا و طبیعات و نجوم نیز در این دبستان و سایر دبستانهای رها معمول بود و حتی از معلمین قدیمتر این دبستان افرادی مانند تاتین و البردیصانی هم بتحقیق و تعلیم فلسفهء یونانی اشتغال وافر داشته اند. (تاریخ علوم عقلی در تمدن اسلامی صفا صص12 - 13). || و هم مؤلف قاموس الاعلام ترکی نویسد: فیلسوفی دیگر است که در قرن پنجم میلادی در جزیره میزیسته و دربارهء تطبیق و مقایسهء اناجیل کتابی بزبان یونانی تألیف کرده است که متن اصلیش مفقود و ترجمهء لاتینی آن موجود است -انتهی وی همان فیلسوف نخستین است که مؤلف قاموس الاعلام او را شخصی دیگر پنداشته است.
(1) - در لاروس: آشور.
(2) - Tatien.
(3) - Justin.
(4) - Diatessaron.
(5) - ecole des perses.
(6) - Diatessaron.

تاتیان.

(اِخ) به قول صاحب حبیب السیر نام محلی است در آذربایجان:... و از این جهت نایرهء ملک اشرف در حرکت آمده از تبریز به سهند رفت و در آن منزل شنید که یاغی باستی و سیورغان داعیه دارند که شبیخون بر وی زنند لاجرم باتفاق برادر خود مصر مکمل شد متوجه شهرگشت در اثناء راه استماع نمود که سیورغان و یاغی باستی شب کوچ کرده بطرف خوی رفته اند و ملک اشرف ایشان را تعاقب نموده در صحرای اغتاباد تلاقی فریقین دست داد و بعد از کشش و کوشش ملک اشرف ظفر یافته یاغی باستی و سیورغان گریز به رستخیز اختیار کردند و اشرف در تاتیل نزول نمود نوشیروان نامی را که قبچاقی او بود به خانی برداشت و او را نوشیروان عادل خوانده در آذربایجان اران رایت استقلال برافراشت... (حبیب السیر چ خیام ج 3 ص 235).

تاتیانوس.

(اِخ)(1) یکی از صاحب منصبان دولت روم در زمان آنتونیوس. آنتونیوس قشون خود را مجبور کرد حرکت کنند و ارمنستان را در طرف چپ خود گذاشته به آذربایجان در آمد و آنرا غارت کرد، او آلات محاصره و قلعه گیری را بر سیصد ارابه حمل کرده بود. در میان این آلات اسبابی داشت که طول آن هشتاد پابود و اگر یکی از این آلات می شکست مرمت آن امکان نداشت... آنتونیوس بقدری شتاب در شروع به جنگ داشت که این ماشین آلات را باعث کندی دانسته آنها را در تحت نظارت صاحب منصبی تاتیانوس نام در محلی گذارد. (ایران باستان ص 2355).
... پارتیها تاتیانوس را محاصره کردند و او باده هزار نفر در حین جنگ کشته شد. (ایران باستان ص 2356)... این نتیجه باعث دماغ سوختگی و یأس عمومی رومیها گردید. زیرا میدیدند که عدهء کشتگان پارتی اینقدر کم است و حال آنکه پارتیها وقتی تاتیانوس را محاصره کردند آنهمه سپاه رومی را کشتند. (ایران باستان ص2357). دیو کاسیوس (مورخ) اسم این سردار را چنین نوشته: اُپیوس ستاتیانوس(2). ولی پلوتارک اسم او را تاتیانوس ذکر کرده. (ایران باستان حاشیهء ص2372).
(1) - Tatianus.
(2) - Oppius Statianus.

تاتین.

[یَ] (اِخ) رجوع به تاتیان شود.

تاتینا.

[یَ] (اِ) بلغت بربری باشه را گویند و آن مرغی است شکاری از جنس زرد چشم و آنرا به عربی ابوعماره خوانند. گوشت ویرا پخته و خشک کرده بسایند و سه روز با آب سرد خورند، سرفه را نافع است و سرگین او کلف را زایل کند. (برهان) (آنندراج).

تاتیوس.

(اِخ) تیتوس(1) پادشاه کورها(2) از اقوام قدیمی ایتالیا است در سال 745 ق.م. با رومیان جنگیده و با متحد خود رومولوس براهالی کوریوم و روم مدت پنجسال مشترکاً حکومت کرد و سپس بدست اهالی لاوینیوم(3)به قتل رسید.
(1) - Tatius. (Titus).
(2) - Cures (Sabine).
(3) - Lavinium.

تاج.

(اِ) کلاه جواهرنشان که سلاطین بر سر می گذارند. (فرهنگ نظام). افسر و آن چیزی است که برای پادشاهان با زر و جواهر سازند. (از منتهی الارب). آن است که بطور کلاه بر سر می نهند و مکلل به جواهر باشد. (آنندراج). اکلیل و پارچهء مزین بجواهر که سلاطین برپیشانی می بستند. (فرهنگ نظام). تاج ابریشمین مکلل با جواهر. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). تاج مخصوص پادشاهان و امراء بود و غالب اوقات تاج را از طلای خالص میساختند. (قاموس کتاب مقدس). این کلمه را هر چند عربها به تیجان جمع بسته و نیز تتویج از آن آورده اند اصلش آریایی است و در زبان ما ترکیبات بسیار چون تاجدار، تاجور و نیم تاج، تاجبخش و کلمهء اتباعی تاج و تخت و نظایر آن را ساخته اند. دیهیم (کلاه مرصع بجواهر)، افسر، رخ. پساک(1)، کلاه. گرزن، خود. دیهول، اکلیل. هجار. امام تائج؛ امام تاجدار. تتویج؛ افسر پوشیدن. تتوج؛ افسر پوشیدن. (منتهی الارب)... تاج فارسی است، اگر در پارسی باستان بجای مانده بود بایستی تاگه(2) بوده باشد. تاج دیرگاهی است که بزبان عربی در آمده و در اشعار پیشینیان عرب بکار رفته است. همچنین تجوری جمع تجاوره معرب تاجور است(3) که به معنی پادشاه است.
...در زبان ارمنی تگ(4) بمعنی تاج و تگور(5)یعنی تاجور (= شاه) از زبان ایرانی بعاریت گرفته شده است و تگور (تاگور) یا تگفور که گروهی از مورخین قرن هفتم تا نهم هجری یاد کرده اند... از این که کلمهء تاج از ایرانیان به تازیان رسیده شک نیست و چنین مینماید که تازیان حیره نخستین بار تاج شاهی را در زمان هرمزد چهارم (578 - 590 م.) دیده باشند آن چنانکه ابوالفرج اصفهانی در کتاب الاغانی و محمد جریر طبری در تاریخ الرسل والملوک نوشته اند: هر مزد چهارم ساسانی در هنگام به تخت نشاندن نعمان سوم که از ملوک حیره و از پادشاهان دست نشاندهء ساسانیان بودند، تاجی بدو بخشید که شصت هزار درهم ارزش داشت این است که برخی از شعرای عرب او را ذوالتاج خواندند.(6)(هرمزدنامهء پورداود صص306- 307) :
بیک گردش بشاهنشاهی آرد
دهد دیهیم و تاج و گوشوارا.رودکی.
چونکه یکی تاج و بساک ملوک
باز یکی کوفتهء آسیاست.کسایی.
به تیغ طره ببرد ز پنجهء خاتون
بگرز پست کند تاج بر سر چیپال.منجیک.
ای سر آزادگان و تاج بزرگان
شمع جهان و چراغ دوده و نوده.دقیقی.
عدو را از تو بهره غل و پاوند
ولی را از تو بهره تاج و پرگر.
دقیقی.
خداوند خواهد همی مهترش
همی تاج شاهان نهد بر سرش.فردوسی.
بدو گفت گنجی بیاراست شاه
کز آنسان ندیده ست کس تاج و گاه.
فردوسی.
که شاهی گزیدی بگیتی که بخت
بدو نازد و تاج و دیهیم و تخت.فردوسی.
نگه کن که تا تاج با سر چه گفت
که با مغزت ای سر خرد باد جفت.فردوسی.
تو گفتی سیاوش پر تخت عاج
نشسته است و بر سر ز پیروزه تاج.
فردوسی.
اگر تخت یابی و گر تاج و گنج
و گر چند پوینده باشی به رنج
سر انجام جای تو خاک است و خشت
جز از تخم نیکی نبایدت کشت.فردوسی.
نشست از بر تخت زر شهریار
بسر بر یکی تاج گوهر نگار.فردوسی.
که این چرخ و ماه است یا تاج و گاه
ستاره است پیش اندرش یا سپاه.فردوسی.
نشسته بر او شهریاری چو ماه
یکی تاج بر سربجای کلاه.فردوسی.
چو خورشید بر گاه بنمود تاج
زمین شد بکردار تابنده عاج.فردوسی.
چنین است انجام و فرجام جنگ
یکی تاج یابد یکی گور تنگ.فردوسی.
همیراند با تاج و با گوشوار
به زر بافته جامهء شهریار
ابا پاره و طوق و زرین کمر
به هر مهره ای در نشانده گهر.فردوسی.
بر او هم نشان چل و هفت شاه
پدیدار کرده سر و تاج و گاه
به زر بافته تاج شاهنشهان
چنان جامه هرگز نبد در جهان.فردوسی.
بر او آفرین گو کند آفرین
بر آن تخت بیدار و تاج و نگین.فردوسی.
که تاج بزرگی نماند به کس.فردوسی.
همانا که باشد مرا دستگیر
خداوند تاج و لوا و سریر.فردوسی.
همه مهتران خواندند آفرین
که بی تاج و تختت مبادا زمین.فردوسی.
همه گنج و آن خواسته پیش برد
یکایک به گنجور او بر شمرد
ز دیبای زربفت و تاج و کمر
همان تخت زرین و زرین سپر.فردوسی.
همان یاره و تاج و انگشتری
همان طوق و هم تخت گندآوری.فردوسی.
زهیتال و ترک و سمرقند و چاچ
بزرگان با فر و اورند و تاج
همه کهتران شما بوده اند
بر آن بندگی بر گوا بوده اند.فردوسی.
خداوند تاج و خداوند تخت
جهاندار و پیروز و بیدار بخت.فردوسی.
هر زمان تاجش فرستد پادشاه قیروان
هر نفس باجش فرستد شهریار قندهار.
منوچهری.
تاجی شده ست شخص من از بس که تو بر او
یاقوت سرخ پاشی و بیجاده گستری.فرخی.
او میرنیکوان جهان است و نیکویی
تاج است سال و ماه مر او را و گرزن است.
فرخی.
بخواست آتش و آن کند را بکند و بسوخت
نه کاخ ماند و نه تخت و نه تاج و نه کاخال.بهرامی.
... تاج مرصع به جواهر و طوق و یارهء مرصع همه پیش بردند. (تاریخ بیهقی). تاجی مرصع بر سر نهاد (تاریخ بیهقی). طوق و کمرو تاج پیش آوردند. (تاریخ بیهقی).
هنرپیشه آن است کز فعل نیک
سر خویش را تاج خود برنهد.ناصرخسرو.
بر سر بنهاد بار دیگر
نو نرگس تاج اردوانی.ناصرخسرو.
وز سر جاهل بسخن تاج فخر
پیش خردمند به پای افکنم.ناصرخسرو.
بر سر من تاج دین نهاده خرد
دین هنری کرد و بردبار مرا.ناصرخسرو.
تاج و تخت ملوک بی نم میغ
دستهء گرزدان و دستهء تیغ.سنائی.
دین و حق تاج و افسر مرد است
تاج نامرد را چه در خورد است.سنائی.
شاه کو تاج پر گهر جوید
گوهر تیغ را به خون شوید.سنائی.
بر آن سریر سر بی سران به تاج رسد
تو تاج بر سری از سر فرو نهی عمدا.
خاقانی.
عارچون داری ز خاقانی که فخر
از در تاج سلاطین آورم.خاقانی.
کو تیغ که مفتاح نجات است سرم را
کان تیغ به صد تاج سر جم نفروشم.
خاقانی.
لعل تاج خسروان بر بودمی
بر سفال خمتان افشاندمی.خاقانی.
خسرو خرسندی من در ربود
تاج کیانی ز سر کیقباد.خاقانی.
تاج بی دردسر کجا باشد
گنج بی اژدها کجا یابد.خاقانی.
چون بر سر تاج شاه شد لعل
بی منت پاسبان ببینم.خاقانی.
بر هفت فلک فراخته سر
تاج قزل ارسلان ببینم.خاقانی.
سر به تمنای تاج دادن و چون بگذری
هم سر و هم تاج را نعل قدم داشتن.
خاقانی.
تبارک خطبهء او کرد سبحان نوبت او زد
لعمرک تاج او شد قاب قوسین جای او آمد.
خاقانی.
سریر فقر ترا سر کشد به تاج رضا
تو سر به جیب هوس درکشیده اینت خطا.
خاقانی.
حق به شبان تاج نبوت دهد
ورنه نبوت چه شناسد شبان.خاقانی.
زهر غم عشقم ده تا عمر خوشت گویم
خاک در خویشم خوان تا تاج سرت خوانم.
خاقانی.
تاج گهر آسمان برانداخت
زرین صدف از نهان برانداخت.خاقانی.
وز زیور اختران به نوروز
تاج قزل ارسلان زند صبح.خاقانی.
تخت جمشید و تاج نوشروان
آرزومند پای و تارک تست.خاقانی.
گرچه کم ارز چو انگشتری پایم لیک
قدر تاج سر شاهان به خراسان یابم.
خاقانی.
یا تاج زر از سر شه زنگ
تیغ قزل ارسلان برانداخت.خاقانی.
گه یاره کنی ز ماه و گه تاج
گه رنگ دهی به خاک و گه شم.خاقانی.
عشق را گه تاج ساز و بر سر عشاق نه
زلف را گه طوق کن در حلق مردان در فکن.
خاقانی.
خانه خدای مسیح یعنی سلطان چرخ
بر در سلطان عهد تاج زر انداخته.خاقانی.
عقل و عصمت که مرا تاج فراغت دادند
بر سر منصب دیوان شدنم نگذارند.خاقانی.
تاج دولت بایدت زر سلامت جوی لیک
آن زر اندر بوتهء عالم نخواهی یافتن.
خاقانی.
شد پایمال تخت و نگین کز تو در گذشت
شد خاکسار تاج و کمر کز تو باز ماند.
خاقانی.
اگر تاج خواهی ربود از سرم
یکی لحظه بگذار تا بگذرم.نظامی.
در عمل کوش و هر چه خواهی پوش.
تاج بر سر نه و علم بردوش.
سعدی (گلستان).
گرم پای ایمان نلغزد ز جای
بسر بر نهم تاج عفو خدای.
سعدی (بوستان).
|| مجازاً به معنی پادشاهی و سلطنت آید :
جهان یکسر آباد باشد به تاج
ندیده کسی تاجور بی خراج.فردوسی.
|| سر. بزرگ. پیشوا. مقدم :
بدو گفت کو را فریبرز خوان
که فرزندشاهست و تاج گوان.فردوسی.
خریدار من تاج عمرانیان است
تو خود خادم تاج عمرانیانی.منوچهری.
خسرو غازی سرشاهان و تاج خسروان
میر محمود آن شه دریا دل دریا گذر.
فرخی.
نام او چون اسم اعظم تاج اسما دان از آنک
حلقهء میم منوچهر است طوق اصفیا.خاقانی.
تاج سر خاندان سلجوق
بر تخت زر کیان ببینم.خاقانی.
تاج سر آفرینش است شه شرق
در کنف آفرید گار بماناد.خاقانی.
- تاج چیزی؛ قسمت بالا و فوقانی سر آن چیز. در شرفنامه به معنی لایق آمده است.
-تاجِ دار؛ سر دار :
سخن هر سری را کند تاجدار
سری را کند هم سخن تاجِ دار.
تاج المآثر (از شرفنامهء منیری).
نباشد چو تو هیچ شه تاجدار
که بادا سر دشمنت تاجِ دار.
(مؤلف شرفنامهء منیری).
-تاج زرین؛ افسری از زر. تاج ساخته شده از طلا.
- || کنایهء از شعلهء شمع و چراغ و غیره :
تا نبود این تاج زرین بر سرش استوده بود
شمع افتاد از هوای سرفرازی در گداز.
کلیم (از آنندراج).
- تاج ساسانیان؛ در خبر است تاج زرین و سنگین و بزرگ پادشاهان ساسانی چندان بگوهرهای گرانبها آراسته بود که آن را به زنجیر زرین می آویختند و پادشاهان که یارای کشیدن آن بروی سر خود نداشتند بروی تخت برآمده بزیر آن می نشستند :
یکی حلقه ای بد ز زر ریخته
از آن کار چرخ اندر آویخته
فروهشته زو سرخ زنجیر زر
بهر مهره ای در نشانده گهر
چو رفتی شهنشاه بر تخت عاج
بیاویختندی ز زنجیر تاج.فردوسی.
حلقه ای که زنجیر زرین بر آن می پیوست تا صد و چهل سال پیش از این در کاخ تیسفون بجای مانده بود. (هر مزدنامه، پورداود و ص304)... خسرو تاجی داشت که 60 من زر خالص در آن بکار برده بودند و مرواریدهای آن تاج هر یک مقدار بیضهء گنجشک بود و یاقوت های رمانی آن در شب چون چراغ روشنایی میداد و آنرا در شبان تار بجای چراغ بکار می بردند، زمردهایش دیده افعی را کور می کرد، زنجیری از طلا بطول 70 ذراع از سقف ایوان آویخته و تاج را بقسمی به آن بسته بودند که بر سر پادشاه قرار می گرفت و از وزن خود آسیبی باو نمی رسانید(7) بی شبهه این همان تاجی است که دربارگاه تیسفون می آویختند و طبری نیز از آن نام برده است(8)(ایران در زمان ساسانیان. کریستن سن چ ابن سینا ص487).
|| نام کلاههای ترک ترک درویشان، کلاه قلاب دوزی صوفیان، مزوجه، مزوّجه، مجوّزه. آنندراج از قول مجدالدین علی قوسی آرد: تاج در این ایام کسوتی معروف را گویند که دوازده ترک دارد و اکثراً از سقرلات قرمزی سازند و در اصل بفرمودهء شاه اسماعیل صفوی اختراع شده و لشکر او را به سبب پوشیدن تاج قرمزی قزلباش گفتندی و این لقب در ایران بر لشکریان ماند و از عدد ترک ها عدد ائمهء اثناعشر علیه السلام مقصود و مطلوب است -انتهی. || افسری که از یک گوش تا گوش دیگر را بشکل نیم دایره بپوشاند (دزی ج 1 ص 154):... کلاه بلند و قرمزی که در قسمت پیشانی تنگ است و به تدریج که بالا رود وسیعتر گردد و قسمت بالای آن مسطح باشد و دارای دوازده ترک بعدهء دوازده امام است و از وسط رأس کلاه نوعی ساقهء باریک و راست به طول یک پالم(9)قرار دارد در زمان سلطنت پادشاهان صفوی رواج داشته است. (دزی ج 1 ص154). کلاه درازی که درویشان بر سر می گذارند و اغلب دور آن رشمه یا پارچه می پیچند: شاه اسماعیل برای سپاهیانش که دراویش و مریدانش بودند تاج قرمز دوازده ترک ساخت (فرهنگ نظام). || دسته ای از پر یا گلابتون و مانند آنها که بر پیشانی کلاه طوری نصب کنند که حصه ای از آن از کلاه بلندتر باشد و نام دیگر آن جیغه است. ... زنان و اطفال هم این تاج را استعمال می کنند (فرهنگ نظام) آنچه زنان بر سر نهند زینت را (دزی ج 1 ص154 بنقل از الف لیلهء و لیله ترجمهء لین). || ... تاج بمعنی اخیر مجازاً در هر چیز شبیه با آن استعمال می شود مثل تاج خروس یعنی تکهء گوشت قرمزی که روی سرخروس است. (فرهنگ نظام). گوشت پاره ای که بر سر خروس و پاره ای مرغهاست: گوشت پارهء سرخ و مضرس فرق خروس و امثال آن. رجوع به تاج خروس شود. خوچ، خوچه، بلوچ، لالک، لالکا. جوج. خوژه. خواچه. عرف. عفریه. (زمخشری). خو خروه. خود خروج. مغفر. || چتر گونه ای که بر سر بعض گیاهان بالا آید، حامل بذر یا ثمر آن و آنرا به عربی اکلیل گویند، گلهای چتری. || قسمت آشکار دندان را گویند: هر دندان مرکب از دو قسمت است یکی مرئی که آنرا تاج دندان و یکی دیگر مخفی که آنرا ریشه می نامند. (پیورهء محمود سیاسی ص2). در اصطلاح علم طب آن حصه ای از دندان که دیده می شود (فرهنگ نظام). || پوششی از طلا و غیره که بر سردندان تباه شده استوار کنند. || در علم هندسه عبارت است از سطحی که مابین دو محیط دایره داخل هم باشد. (فرهنگ نظام). || بن قسمتی از ناخن که متصل به گوشت نیست و در بن آن شوخ گرد آید. اکلیل (گوشت گرداگردناخن). (منتهی الارب). || جزء زینتی درها و گنجه ها و دولابها و امثال آن که نجاران بر بالای آنها سازند(10). جزء زینتی مثلث شکل یا نیم دایره بر بالای ساختمان ها. || یکی از القاب سابق مردان و زنان ایران بوده که از دولت ها عطا میشده مثل تاج العلما (لقب مرد) و تاج الملوک. (لقب زن) (فرهنگ نظام).
(1) - Psak.
(2) - Taga.
(3) - Studien uder die Persis-chen. Fremduorter Von Siddiqi. Gottingen
1919. S. 84.
(4) - رجوع به برهان قاطع چ معین ذیل تاج (حاشیه) شود. Tag.
(5) - Tagavor.
(6) - Dynastie des Lahmiden in al-Hira
Von Gustav Rothstein. Berlin 1899. S.
128-9.
(7) - ثعالبی ص699 و بعد.
(8) - ثعالبی ص419 و بعد.
(9) - Palme مأخوذ از لاتینی Palmus نام مقیاس طول که نخستین معادل 225/0 متر و دوم معال 029/0 متر بوده است.
(10) - Fronton.

تاج.

(اِخ) در تاریخ حمزهء اصفهانی نام یکی از اجداد جودرز (گودرز) است رجوع به تاریخ سیستان چ بهار ص 35 شود.

تاج.

(اِخ) رجوع به محمد صدر علاء شود.

تاج.

(اِخ) (ال ...) نام سرایی است مشهور و عالی قدر و وسیع به بغداد از سراهای بزرگ خلافت. نخستین کس که آن را بنانهاد و بدین نام خواند امیرالمؤمنین المعتضد بود و آن در ایام وی بپایان نرسید و پسرش مکتفی آنرا تمام کرد... رجوع به معجم البلدان شود. مجلسی بود چون رواق در دارالخلافهء بغداد واقع بر ستونهای مرمری و دارای پنج طاق بین هر دو طاق پنج ستون است که چهار ستون در اطراف و ستون پنجمی در وسط در غایت بلندیست و آن در ساحل دجله واقع و بر روی قناتی که از زیر آن آب جاری میشد، قرار داشت آب مزبور از آنجا بیش از 70 ذرع دور میشد و این کاخ اکنون از بنای معتضد باقی است. بنای مذکور منهدم گردید و سپس بنای کنونی را بر فراز آن بنا کردند. در پشت این بنا بنای معروف به دارالشاطبه واقع است بدانجا اطاقی است که خلفا برای بیعت در آن می نشستند و دارای غرفه ای بود که به صحنی بزرگ باز میشد که مردم در آن برای بیعت جمع می شدند. (مراصد الاطلاع)... معتضد بالله به عمارت علاقه داشت بنای قصری را بر جانب شرقی بغداد شروع کرد و آن را «قصرالتاج» نامید ولی این قصر در روزگار وی بپایان نرسید و فرزندش المکتفی آنرا پایان داد، در همان مکان قصری بود که جعفر برمکی آنرا ساخته و سپس حسن بن سهل در آن سکونت گزیده بود از این رو قصر حسنی نامیده شد هنگامی که المعتضد بخلافت رسید (سنهء 279 ه . ق.) بر ساختمان قصر افزود و آنرا بزرگ و وسیع گردانید و اطرافش را حصاری گرفت و منازل بسیاری برگرداگرد آن بساخت و از صحرا قطعه ای را بدان ضمیمه کرد و میدانی بساخت و چون بنای قصرالتاج را آغاز کرد شروع بنا مصادف با حملهء او به شهر آمد شد و هنگام بازگشت مشاهدهء دودی بر بالای قصر، او را ناخوش آمد پس بفرمود تا بر دو میلی آن کاخ قصری بنام قصرالثریا بنا کردند...» (تاریخ التمدن الاسلامی چ جرجی زیدان ج 5 ص93- 94). نام کاخ بزرگ و بسیار مشهوریست در بغداد که معتضد بالله از خلفای عباسی بانی آن بود و پسرش مکتفی بالله آن را باتمام رسانید در همین محل قبلاً کاخی مسمی بقصر برمکی وجود داشته که بدست مأمون خلیفه افتاد، و وی یک سلسله ابنیهء دیگر بر آن اضافه کرد بیک محله تبدیل و به «مأمونیه» موسوم ساخت، بعدها خلیفه معتمد علی الله تزیینات و تکلفاتی در آن بکرد، و عاقبت معتضد بالله ابنیهء واقعهء در گرداگرد وی را ویران و تبدیل بباغها و تفرج گاهها نمود، و بنای خود کاخ را هم تجدید و موسوم به «تاج» ساخت و بعد پسرش بتکمیل و تزیین آن پرداخت پس به سال 549 ه . ق. بر اثر صاعقه دوچار حریق گردید و سپس تعمیرش کردند اما شکوه اولی آن زایل شده بود و بالاخره در حملهء مغولان به بغداد به ویرانه مبدل گشت. (قاموس الاعلام ترکی).

تاج.

(اِخ) تاجو(1) نام بزرگترین رود شبه جزیرهء ایبریا یعنی دو کشور اسپانیول و پرتقال است، از کوه سیرافلیپوی واقع درطرف شمال شرقی اسپانیا سرچشمه گرفته، اول بشمال غربی و بعد بجنوب غربی و بالاخره بسمت مغرب روان شود و آنگاه از طرف سفلی لیسبون وارد اقیانوس اطلس میگردد، و طول مجرایش به 760 هزار گز میرسد و 560 گز آن در خاک اسپانیا واقع است و شعبی دارد، از طرف راست انهار: گالو، تایونه، چارانه، وادی الرمل، البرکه،تیتار، و آلاکون از طرف چپ: وادی ایله آلگودور، و سالون، در خاک پرتقال از راست: پونسول اوقره زه، وزرزه و از طرف چپ دو نهر «زاتارس» و «کالکه» نزدیک بمصبی، برود تاج وارد گردد، شعرای اسپانیول وادی تاج را با اشعار دلاویز خود بسیار ستوده اند ولی با این وصف اکثر نقاط آن سنگلاخ و بیابان است، در سواحل این رود بلادو قصبات بسیار واقع است که عمدهء آنها از این قرار است: آرانیوئز تالاویره، دلارینه، بوئنته، دل آرزو، بیسپو، القنطره و در پرتقال بلاد و قصبات: ویلاولها آبرانتس، شنتریم و لیسبون. در میاه این رود مقداری ریزهء زریافت شود، و مصبش وسیع و دلکش و باندازهء خلیجی پهناور و شبیه به بغاز استانبول میباشد و تاقصبهء آبرانتس برای سیرسفائن صلاحیت دارد. (از قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Tage. و در پرتقالی Tejo (در اسپانیایی). Tajo

تاج.

(اِخ) (ال ...) کتاب التاج فی اخلاق الملوک تألیف ابی عثمان عمروبن بحرالجاحظ و آن کتابی است در آداب و اخلاق پادشاهان در مطبعهء دارالکتب مصریه بتصحیح احمد زکی پاشا بطبع رسیده است. (معجم المطبوعات ج 1 ستون 667) و ترجمه فارسی آن نیز از طرف کمیسیون معارف بطبع رسیده است.

تاج.

(اِخ) (ال ...) کتاب التاج (تاگ نامک) کتابی از ایرانیان قدیم که آنرا بعربی ترجمه کرده اند (ابن الندیم). کتاب التاج فی سیرة انوشیروان نام کتابی است که ابن المقفع از فارسی بعربی نقل کرده است. || کتابی است مبنی بر مناقب و مآثر آل بویه که ابواسحاق(1)ابراهیم بن هلال مشهور بصابی بنام عضدالدوله تصنیف کرد. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 2 ص427 شود. در تاریخ بیهقی نام این کتاب «کتاب تاجی» ذکر شده است:... و آن قصه دراز است و در اخبار آل بویه بیامده در کتاب تاجی که ابواسحاق دبیر ساخته است. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص191)... و آن نمود که در کتاب تاجی بواسحاق صابی برانده است. (تاریخ بیهقی چ فیاض ص380).
(1) - در متن: ابوالحسن.

تاج.

(اِخ) نام یکی از قلاع اسمعیلیه که بدست هولاکوخان در سال 650 ه . ق. ویران گشت:... در سلخ شوال سنهء خمسین و ستمائه بیرون رفت و در خدمت هولاکوخان ایلی و مطاوعت نمود هولاکوخان بفرمود تا قلاع ملاحده خراب کردند در مدت یکماه قرب پنجاه قلعهء حصین چون الموت و... و تاج و... مسخر شد و خراب گردانید. (تاریخ گزیده چ ادوارد برون ج 1 ص527).

تاج.

(ال ...) (اِخ) ابن السباعی خازن المستنصریه، وی یکی از مشاهیر دوران الحاکم بامرالله بود. رجوع به تاریخ خلفاء ص321 شود.

تاج.

(اِخ) (ال ...) ابن الفرکاح. وی یکی از مشاهیر دوران خلیفهء الحاکم بامرالله بود. رجوع به تاریخ خلفاء ص321 شود.

تاج.

(اِخ) (ال ...) ابن میسر المورخ. وی از مشاهیر زمان الحاکم بامرالله بوده. رجوع به تاریخ خلفاء ص 321 شود.

تاج.

(اِخ) (ال ...) ابن بنت الاعز. از مشاهیر دوران خلیفه الحاکم بامرالله. سیوطی نام ویرا در ذیل احوال الحاکم بامرالله بدینسان آرد: در سال 663 ه . ق. در کشور مصر داوری قضات چهارگانه تجدید شد و از هر یک از مذاهب اربعه یک قاضی تعیین شد و سبب آن بود که قاضی تاج الدین بنت الاعز از اجرای بسیاری احکام سرباز زد و امور تعطیل شد و تنها شافعیان در اموال ایتام و امور بیت المال رسیدگی می کردند... (تاریخ خلفاء سیوطی ص319)

تاج.

(اِخ) (ال ...) اسماعیل بن ابراهیم بن قریش المخزومی المصری محدث. وی از جعفر الهمدانی و ابن المقیر روایت کند و در رجب سال 694 ه . ق. در گذشت. رجوع به کتاب حسن المحاضره فی اخبار مصر و القاهره ج 1 ص176 شود.

تاج آباد.

(اِخ) نام دهی نزدیک گردنهء اسدآباد.

تاج آباد.

(اِخ) مرکز بلوک هوات در یزد.

تاج آباد.

(اِخ) قریه ای است به شش فرسنگی جنوب شهر داراب (فارسنامهء ناصری).

تاج آباد.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان کرند بخش بشرویه شهرستان فردوس. ده هزارگزی باختر بشرویه، دو هزارگزی جنوب مالرو عمومی بشرویه برقه، دامنه، خشک و گرمسیر با پانزده تن سکنه. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

تاج آباد.

(اِخ) دهی از دهستان باشتن بخش داورزن شهرستان سبزوار، 62 هزارگزی جنوب خاوری داورزن و هشت هزارگزی جنوب شوسهء عمومی مشهد به طهران، جلگه، معتدل دارای 361 تن سکنه آب از قنات، محصول آن غلات پنبه شغل زراعت راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

تاج آباد.

(اِخ) ده کوچکی از دهستان جوخواه بخش طبس شهرستان فردوس در هیجده هزارگزی شمال باختری طبس سر راه آن شوسهء عمومی طبس به یزد، جلگه، معتدل دارای 31 تن سکنه می باشد. آب از قنات. محصول آن غلات، خرما پنبه گاورس، شغل اهالی زراعت، راه آن ماشین رو است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

تاج آباد.

(اِخ) دهی از دهستان در هرات و مروست بخش 1 شهربابک شهرستان یزد 80 هزارگزی باختر شهر بابک، متصل به راه خبر به مروست، جلگه، معتدل مالاریائی با 1417 تن سکنه می باشد.آب از قنات و رودخانهء محلی، محصول آن غلات حبوبات، شغل اهالی زراعت، صنایع دستی کرباس و قالی بافی می باشد. راه آن ارابه رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10)

تاج آباد.

(اِخ) دهی از دهستان چهاربلوک بخش سیمینه رود شهرستان همدان 28 هزارگزی جنوب باختری قصبهء بهار هزارگزی جنوب شوسهء همدان به کرمانشاه کوهستانی، سردسیر دارای 1300 تن سکنه می باشد. آب از چشمه محصول آن غلات انگور، شغل اهالی زراعت گله داری. صنایع دستی آن قالی بافی می باشد. راه در فصل خشکی اتومبیل رو، در دو محل به فاصلهء چهار هزار گز تاج آباد بالا و پائین نامیده می شوند، سکنهء پایین آن 896 تن است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

تاج آباد.

(اِخ) دهی جزء دهستان فراهان علیا بخش فرمهین شهرستان اراک 14 هزارگزی جنوب خاوری فرمهین چهارده هزارگزی راه آن عمومی، کوهستانی، سردسیر دارای 294 تن سکنه می باشد. آب از قنات و رودخانهء محلی، محصول آن غلات، ارزن، بنشن، پنبه، صیفی. شغل اهالی زراعت گله داری، صنایع دستی آنان گلیم و جاجیم بافی می باشد. راه آن مالرو است. از فرمهین اتومبیل رو است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

تاج آباد.

(اِخ) دهی از دهستان مرو دشت بخش زرقان شهرستان شیراز سی و یک هزارگزی خاور زرقان، 15 هزارگزی شوسهء اصفهان به شیراز، جلگه، معتدل مالاریایی دارای 202 تن سکنه می باشد. آب از قنات محصول آن غلات چغندر، شغل اهالی زراعت قالی بافی می باشد. راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7).

تاج آباد.

(اِخ) دهی از دهستان خسویه بخش داراب شهرستان فسا 36 هزارگزی جنوب داراب، حاشیهء جنوبی رودخانهء نقش رستم، جلگه، گرمسیر و مالاریائی، دارای 128 تن سکنه می باشد. آب از رودخانه. محصول آن غلات، حبوبات، برنج، پنبه، میوجات. شغل اهالی زراعت، قالی بافی راه آن فرعی. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

تاج آباد.

(اِخ) دهی از دهستان و بخش خفر شهرستان جهرم 4500 گزی شمال باخترباب انار، 1500 گزی شمال شوسهء شیراز به جهرم، جلگه، گرمسیر و مالاریایی دارای 75 تن سکنه می باشد. آب از چشمه، محصول آن خرما بادام میوجات، غلات، شغل اهالی باغداری و زراعت. راه آن فرعی است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

تاج آباد.

(اِخ) ده کوچکی از دهستان رونیز جنگل بخش مرکزی شهرستان فسا 42 هزارگزی شمال فسا، کنار شوسهء اصطهبانات به فسا دارای 25 تن سکنه می باشد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7).

تاج آباد.

(اِخ) رجوع به کچل آباد شود.

تاج آباد.

(اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش زرند شهرستان کرمان، 4000 گزی جنوب زرند، سر راه آن فرعی زرند کرمان، جلگه، معتدل دارای 735 تن سکنه می باشد. آب از قنات، محصول آن غلات، پسته، پنبه. شغل اهالی زراعت، راه آن فرعی، زیارتگاهی بنام امام زاده عبدالله دارد. دبستانی نیز دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

تاج آباد.

(اِخ) دهی از دهستان اسفندقه بخش ساردوئیه شهرستان جیرفت، 120 هزارگزی ساردوئیه، سر راه آن فرعی بافت جیرفت، جلگه، معتدل دارای 206 تن سکنه می باشد. آب آن از قنات، محصولش غلات حبوبات، شغل اهالی زراعت، راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

تاج آباد.

(اِخ) ده کوچکی از دهستان رابر، بخش بافت شهرستان سیرجان، 42 هزارگزی شمال خاوری بافت. سر راه آن مالرو است. جواران به رابر دارای 30 تن سکنه می باشد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

تاج آباد.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان بزنجان بخش بافت شهرستان سیرجان، 18 هزارگزی شمال خاوری بافت، 3 هزارگزی جنوب باختری راه آن مالرو است. بافت اسفندقه دارای 30 تن سکنه می باشد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

تاج آباد.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان محمدآباد بخش مرکز شهرستان سیرجان ده هزارگزی باختر راه آن فرعی پاریز به سعید آباد دارای 15 تن سکنه می باشد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

تاج آباد.

(اِخ) ده کوچکی است از بخش راور شهرستان کرمان 3 هزارگزی شمال راور، کنار راه آن فرعی راور به مشهد دارای 15 تن سکنه می باشد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

تاج آباد.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان حومه بخش مشیز شهرستان سیرجان 19 هزارگزی باختر مشیز، سر راه آن شوسهء کرمان- سیرجان دارای 9 تن سکنه می باشد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

تاج آباد.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان خنامان شهرستان رفسنجان 62 هزارگزی خاور رفسنجان، 15 هزارگزی شمال شوسهء رفسنجان به کرمان دارای دو خانوار. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

تاج آباد.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان جوخواه بخش طبس شهرستان فردوس، 18 هزارگزی شمال باختری طبس، سر راه آن شوسه عمومی طبس به یزد جلگه معتدل دارای 31 تن سکنه می باشد. آب از قنات محصول آن غلات، خرما، پنبه گاورس، شغل اهالی زراعت. راه آن اتومبیل رو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

تاج آباد سفلی.

[دِ سُ لا] (اِخ) نام محلی کنار راه همدان و کرمانشاه میان گندچین و تاج آباد علیا در 415 هزارگزی تهران.

تاج آباد علیا.

[دِ عُ] (اِخ) نام محلی کنار راه همدان و کرمانشاه میان تاج آباد سفلی و شهراب در 419 هزارگزی تهران.

تاج آباد کهنه.

[دِ کُ نَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء خاوری شهرستان رفسنجان 6 هزارگزی باختر رفسنجان، 5 هزارگزی شوسهء رفسنجان به یزد، جلگه سردسیر دارای 330 تن سکنه می باشد. آب از قنات، محصول آن غلات پسته پنبه، لبنیات، شغل اهالی زراعت و گله داری. راه آن فرعی است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

تاج آباد نو.

[دِ نَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان حومهء خاوری شهرستان رفسنجان، 7هزارگزی شمال رفسنجان، 7 هزارگزی شوسهء رفسنجان به کرمان، دارای 40 تن سکنه می باشد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

تاج اسکندری.

[جِ اِ کَ دَ] (اِ مرکب) تاج اسکندر مقدونی، افسر اسکندربن فیلفوس :
نگه کن که ماند همی نرگس تو
ز بس سیم و زر تاج اسکندری را.
ناصرخسرو.
|| تاج پادشاهی ارجمند.

تاج الادباء .

[جُلْ اُ دَ] (اِخ) عبدالمجید رشیدالدین (امام ادیب...). یکی از معاصرین عوفی است. رجوع به لباب الالباب عوفی چ لیدن ج 1 ص50 شود.

تاج الاسلام.

[جُلْ اِ] (اِخ) احمدبن عبدالعزیزبن مازه قزوینی در تعلیقات لباب الالباب ج 1 ص 334 نوشته اند: «برادر احمد تاج الاسلام احمدبن عبدالعزیز مازه (برهان الدین عبدالعزیز) که گورخان بعد از کشتن برادرش صدرشهید حسام الدین عمر، وی را مستشار و ناظر بر البتکین حاکم بخارا فرمود تا هر کاری که البتکین کند باشارت و رای تاج الاسلام باشد. (به نقل از چهار مقاله ترجمه پرفسور برون ص39). اما در چهار مقاله آمده: گورخان خطایی بدرسمرقند با سلطان عالم سنجربن ملکشاه مصاف کرد و لشکر اسلام را چنان چشم زخمی افتاد که نتوان گفت و ماوراء النهر او را مسلم شد بعد از کشتن امام مشرق حسام الدین انارالله برهانه و وسع علیه رضوانه، پس گورخان بخارا را به اتمتگین(1) داد پسر امیر بیابانی؟ برادر زادهء خوارزمشاه اتسز و در وقت بازگشتن او را به خواجه امام تاج الاسلام احمدبن عبدالعزیز سپرد که امام بخارا بود و پسر برهان، تا هر چه کند با اشارت او کند و بی امر او هیچ کاری نکند و هیچ حرکت بی حضور او نکند و گورخان بازگشت و به برسخان باز رفت و عدل او را اندازه ای نبود و نفاذ امر او را حدی نه و الحق حقیقت پادشاهی از این دو بیش نیست اتمتکین چون میدان تنها یافت دست به ظلم برد و از بخارا استخراج کردن گرفت بخاریان تنی چند به وفد سوی برسخان رفتند و تظلم کردند. گورخان چون بشنید نامه ای نوشت سوی اتمتکین بر طریق اهل اسلام «بسم الله الرحمن الرحیم» اتمتکین بداند که میان ما اگرچه مسافت دور است رضا و سخط ما بدو نزدیک است. اتمتکین آن کند که احمد فرماید و احمد آن فرماید که محمد فرموده است والسلام...» (چهار مقاله قزوینی- معین چ 2 ص37 و 38). رجوع به احمدبن عبدالعزیز مازه در همین لغت نامه شود.
(1) - ن ل: اتمتکین: البتکین.

تاج الاسلام.

[جُلْ اِ] (اِخ) (الامام...) الخدابادی البخاری از محدثین است و کتاب حدیثی بنام اربعین دارد که در حدیث چهارم دربارهء اسلام آوردن حضرت علی (ع) پیش از بلوغ احادیث و اشعاری نقل کرده است. صاحب حبیب السیر در ذیل اخبار و احادیثی که دلالت دارد بر سبق اسلام حیدر کرار نام وی را چنین یاد کرده است:... و خواجه محمد پارسا رحمه الله در فصل الخطاب آورده که (قال الامام تاج الاسلام الخدابادی البخاری رحمة الله علیه فی اربعینه فی الحدیث الرابع فی ذکر علی رضی الله عنه والصحیح انه اسلم قبل البلوغ روی هذا البیت عن علی رضی الله عنه قبل الاسلام). شعر:
سبقتکم الی الاسلام طرّاً
غلاماً ما بلغت اوان حلمی
محمد النبی اخی و صهری
و حمزة سید الشهداء عمی...
(حبیب السیر چ خیام ج 2 ص11).

تاج الاسلام.

[جُلْ اِ] (اِخ) رجوع به سلیمان بن داود... شود.

تاج الاسلام.

[جُلْ اِ] (اِخ) حسین نصربن احمد معروف به ابن خمیس موصلی شافعی. مناقب الابرار و محاسن الاخیار از اوست: جلال همایی در غزالی نامه ص521 در ذیل شاگردان امام محمد غزالی نام ویرا چنین آورد:
5- تاج الاسلام ابن خمیس. ابوعبدالله حسین بن نصر موصلی متوفی 522 ه . ق. (یافعی و ابن خلکان).

تاج الاسلام.

[جُلْ اِ] (اِخ) سمعانی مروزی عبدالکریم بن ابی بکر محمد. رجوع به ابوسعد عبدالکریم بن ابی بکر... شود.

تاج الافاضل.

[جُلْ اَ ضِ] (اِخ) خالدبن الربیع. وی از افاضل خراسانست که عوفی در لباب الالباب بدینسان از وی یاد می کند: الامیر العمید العالم فخرالدین تاج الافضل خالدبن الربیع الملکی الطولانی. از افاضل جهان و از اعیان خراسان بوده بکفایت و شهامت یگانهء جهانی و در فصاحت و بلاغت نشانهء عالمی، الفاظ بدیع او از سحر باطراوت تر و اشعار رفیع او از شهد با حلاوت تر شعرش را نثره بر دل نبشته نثرش را شعری بدایره نهاده و میان او و اوحدالدهر انوری مکاتبات و مشاعرات است و این یک بیت برهان این دعوی است که وقتی اول رسالتی را بدین موشح گردانید.
سلامٌ علیک انوری کیف حالک
مرا حال بی تو نه نیکست باری
و گویند بسمع سلطان علاءالدین ملک الجبال رسانیدند که انوری ترا هجا گفته است و پای از حد خود فراتر نهاده و زبان بمثالب تو برگشاده بنزدیک ملک طوطی نبشت تا آن بلبل بستان فصاحت را بخدمت او فرستد و لطف مجاملت در میان آورد و چنان مینمود که او را بجهت تعهد و تلطف استدعا میکند و در ضمیر داشت که چون بروی دست یابد او را نکال گرداند و امیر عمید فخرالدین را از آن حال علم بود و صورت حال بنزدیک او نمیتوانست نبشت چه از سطوت قهر سلطان علاءالدین می اندیشید و مصادقت و دوستی باهمال رضا نمیداد بنزدیک او نامه نبشت. مطلع آن نامه این که:
هی الدنیا تقول بمل ء فیها
حذارَ حذار من بطشی و فتکی
فلا یغررک طولُ ابتسامی
فقولی مضحکُ والفعل مبکی
هی الدنیا اشبهها بشهد
یسم و جیفة ملئت بمسک
انوری از این بیت استدلال نموده که در ضمن آن ملاطفت ناکامی هست و شهد آن لطف حال به زهر عقوبت مآل آلوده است شفیعان بر انگیخت تا ملک طوطی را از سر آن دور کردند و چون ملک علاءالدین را از آن حال معلوم شد رسولی دیگر فرستاد و گفت هزار سر گوسپند میدهم اگر او را بنزدیک من فرستی، ملک طوطی انوری را موکل کرد که ناکام ساخته باید شد و بغور رفت چه هزار گوسپند بمقابلهء تو میدهد. انوری گفت ای ملک اسلام چون من مردی او را بهزار سر گوسپند میارزد پادشاه را برایگان نمی ارزد، بگذار تاباقی عمر در سلک خدم تو منخرط باشم و بدست بیان، دُر مدایح در پای تو پاشم ملک طوطی را خوش آمد او را نگاهداشت و غرض از تقریر این حکایت لطف طبع فخرالدین بود که تمامت صورت حال را در دو بیت تضمین کرد و اگرچه شعر دیگران بود فاما غرض او از ایراد آن بوفا رسید و حسن عهد را رعایت کرد و ذات انوری که نور حدقهء فضل و نور حدیقهء هنر بود سالم ماند و اکنون طرفی از لطایف اشعار قلم او در قلم آورده خواهد شد:
در صفت حوض می گوید:
قطعه
حوضی چو حوض کوثر و آبی دروخنک
همچون گلاب بر رخ رخشان حور عین
سیمین بران و حوروشان بر کنار حوض
چونانک در میان صدف لولؤ ثمین
و این قصیده که از قلاید قصاید است او گفته است و در هر مصراع دستی لازم داشته:
ای دست برده از همه خوبان بدلبری
ناوردمت بدست و بماندم ز دل بری
کارم ز دست رفت چو بردی دلم تمام
دستی تمام داری در کار دلبری
ای در صف جمال زبر دست نیکوان
در حسن زیردست تو هم حور و هم پری
برخاسته بدست مراعات با تو من
از من تو شسته دست و نشسته بداوری
جانم بدست تست خوش آمد ترا ببر
دست خوش توام که زجانم تو خوشتری
جانی نهاده بر کف دست از پی توام
دستم بسینه باز منه از سبک سری
هجر دراز دست تو در کوی عاشقی
کوتاه کرد دست و دل من ز صابری
ماند این دل ضعیف ز هجرت بدست غم
دستی قویست هجر ترا در ستمگری
بر دست مانده بود مرا جان و دل ولیک
بر هر دوان نبود مرا دست قادری
بردی دل فگار بیک دست برد عشق
جان ماند و دست خون شد و اینهم تو می بری
چون دست رس نماند مرا لشکری شدم
دنیا بدست نامد و دین رفت بر سری
جان بدهم و بندهم خاک درت ز دست
هر چند باد دست بود مرد لشکری
عشقت بدست بازی سیمین بر تو کرد
دست مرا چو سوزن زرین ز لاغری
یعنی ز دست کاری هجر ستیزه کار
معلوم گرددت که بدین دست بنگری
دست من است و دامن تو ز آنک تو مرا
چون دست بوس شاه جهان روح پروری
سلطان دست گیر محمد که آمده ست
خورشید پیش سایهء دستش بچاکری
سیف الله دگر شد کز فرّدست او
سیفی بدست، زاید او زرجعفری
درویشی خزانه ز دست جواد اوست
هم ز آن خجسته دست جهانرا توانگری
دستیست دست او را در کار بزم و رزم
برتر ز دستها که فرادست او بری
ای تیغ او که فتح ز تو دست موزه ساخت
یارب بدست او چه درفشنده پیکری
آمد عروس ملک بدست ظفر بروز
دادیش دست پیمان کردیش شوهری
ای کرده با مخالفتش دست در کمر
از دست برد خنجر او برده کیفری
دریای(1) طاعتش نزدی دست لاجرم
هم پای در گلی زدو(2) هم دست بر سری
شاها بلاد کفر به دستت شود خراب
کاسلام را به نصرت هم دست حیدری
دست هزار رستم بر تافتی که تو
در تاب(3) دست مردی سهراب دیگری
ساغر بدست در چمن لهو معطئی
خنجر بدست در صف هیجامظفری
دستی بزد مخالف ملکت که زد همی
با تو بدست بازی لاف برابری
یک کار نیک رفت بدست وی اینک او
خود را بدست و بازو روزی بداختری
مریخ با عدوت بدودست تیغ زد
باطالع تو دست یکی کردمشتری
حصنی که می نیافت برو دست آسمان
حق با تو بد بدست تو آمد که حق وری
فالی زدم که دست تو پیش است زینهار
کین فال را ز دست دگر فال نشمری
یک مدح گوی نیست تهی دست از آنکه تو
بر دست مال میدهی و مدح میخری
دست عنایت تو فلک بر سرم نهاد
تا دست تازه کردم در مدح گستری
شعرم بدست گیر و فراخوانش سربسر
وین دست بین که هست مرا در سخن وری
در نظم تازیان چو گرفتم قلم بدست
بر دست بوسه دادمرا دست قادری
چون دست برگشاد برین نظم فارسی
طبعم بدست خویش بزدجان عنصری
دشمنت درد میخورد از دست حادثات
وز دست دوست تو می روشن همی خوری
فرخنده باد عیدت و دست بدان بدور
زین دست گاه ملکت کاین را تو در خوری
گر دست موسی باقی است در جهان
می باش چون سلیمان در دست سروری
غزل
در خواب از آن سمن بناگوش
تشریف خیال یافتم دوش
بی آنکه ز من کشید زحمت
تا روز کشیدمش در آغوش
گه بوسه همی زدم بر آن چشم
گه حلقه همی شدم در آن گوش
شد محنت هجر او مرا خوش
شد زهر فراق او مرانوش
دوش از قبل خیال آن مه
مه غاشیه ام کشید بر دوش
حقا که حق خیال او نیز
هرگز نشود مرا فراموش.
دوستا بر دلم نه تاوانی
که نکوتر ز ماه تابانی
عشق را آیتی است من آنم
حسن را غایتی است تو آنی
بوستانی است عرض عارض تو
همه ریحانش راح روحانی
مردمی کن بمردم چشمم
باز فرمای بوستان بانی
یک غمت صد هزار جان ارزد
دردل من به وقت ارزانی
جان بگیر و برابرم بنشین
که مرا تو برابر جانی
گر فرستی خیال مهمانم
در هم آرم برای مهمانی
کنم از خون دل تکلف می
کنم از دل چه چیز بریانی
بنمای چو جان همی با کس
کز لطافت بجان همی مانی
کرده ای از جفا دلم ویران
آشکار است این نه پنهانی
گنج رنج تو در دل من به
که بود جای گنج ویرانی
می ندانی مرا که پیش کسان
نام من بر زبان چرا رانی
می نخواهی مرا و طرفه تر آنک
نامهء نا نبشته میخوانی
سست پیمان چو تو نمی دانم
سخت جان تر ز من کرا دانی
بر من و بر تو ختم شد گوئی
سخت جانی و سست پیمانی
عارض من چو زر کنی شاید
گر تو در عرض بوسه بستانی
من چو در مدح شه در افشانم
بر من از عارضم زر افشانی
شه حسن آنکه از جلالت یافت
تاج شاهی و تخت سلطانی.
و این غزل هم او راست:
مهرت بدل و بجان دریغ است
عشق تو باین و آن دریغ است
وصل تو بدان جهان توان یافت
کان ملک بدین جهان دریغ است
با کس بمگو که نام تو چیست
کاین نام به هر زبان دریغ است
کس را کمر وفا مفرمای
کان طوق به هر میان دریغ است
قدر قدمت زمین چه داند
کآن فخر به آسمان دریغ است
سروی تو و بوستان تو عقل
سروی که ببوستان دریغ است
مرغیست غمت دل آشیانش
مرغی که به آشیان دریغ است
در کوی وفای تو بانصاف
یک غم به هزار جان دریغ است
خالد سگ تست غم بدو ده
هر چند باستخوان دریغ است.
و له
امروز چنانی که تو را بنده توان بود
در وصل تو با دولت پاینده توان بود
بی عقل بنور رخ تو راه توان یافت
بی روح بیاد لب تو زنده توان بود
اندر هوس خاک سر کوی تو صدسال
چون زلف تو از باد پراکنده توان بود
با عشق خط و زلف تو حقا که قلم وار
بر پای همه عمر سرافکنده توان بود
در مجلست از جان و ز دل بی دهن و لب
چون جام می لعل همه خنده توان بود.
(لباب الالباب عوفی چ برون ج 2 صص138- 145).
(1) - ظ: در پای.
(2) - ظ: زووَ یعنی از اوو.
(3) - ظ: باب؟

تاج الامراء .

[جُلْ اُ مَ] (اِخ) یکی از مشاهیر زمان ابوالعلاء معری است و ابوالعلاء ضمن مکاتبات و مناظراتی که با ابن عمران داشته است نام وی را بدین گونه یاد می کند: «... و قدعلم ان السید الاجل تاج الامراء فخر الملک عمدة الامامة وعدة الدولة و مجدها ذالفخرین نصیف اولاد سام وحام و یافث و ود العبد الضعیف العاجز لوان قلعة حلب و جمیع جبال الشام جعلها الله ذهباً لینفقة التاج الامراء نصیرالدولة النبویة علی امامها السلام و کذالک علی الائمة الطاهرین من آبائه من غیر ان یصیر الی العبد الضعیف من ذلک فیراط و هو یستحی من حضرة تاج الامراء ان ینظر الیه بعین من رغب فی العاجله بعد ما ذهب و هو رضی ان یلقی الله جلت قدرته و هولایطالب الابما فعل من اجتناب اللحوم فان وصل الی هذه الرتبه فقد سعد...» رجوع به معجم الادباء چ مر گلیوث ج 1 ص207 و 208 شود.

تاج التبریزی.

[جُتْ تَ] (ال ...) (اِخ) وی از مشاهیر زمان خلیفه المستکفی بالله بوده است. رجوع به تاریخ الخلفاء سیوطی ص323 شود.

تاج الحلوانی.

[جُلْ حُ] (اِخ) علی بن محمد مشهور به تاج الحلوانی. او راست. «دقایق الشعر» بفارسی بر شیوهء حدایق السحر.(1) (کشف الظنون چ1 استانبول ج 1 ص494).
(1) - حدائق السحر فی دقایق الشعر کتابی است فارسی در اصطلاحات بدیع تألیف رشیدالدین وطواط متوفی به سال 573 ه . ق.

تاج الدوله.

[جُدْ دُ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان جلال ازرک بخش مرکزی شهرستان بابل واقع در 6 هزارگزی شمال خاوری بابل، کنار رودخانهء خان رود. دشت، معتدل مرطوب مالاریایی، دارای 70 تن سکنه می باشد. آب از رودخانه. محصول آن برنج، کنف، صیفی، پنبه، غلات، شغل اهالی زراعت، راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

تاج الدوله.

[جُدْ دُ لَ] (اِخ) ابن اسکندر، دومین مرد سلسلهء بنی اسکندر از خاندان پادوسبانان طبرستان وی از 881 ه . ق./ 1453 م. تا 897 ه . ق. / 1476 م. حکومت کرد. (رجوع به سفرنامهء مازندران و استراباد رابینو ص 146 و 144 و رجوع به التدوین شود).

تاج الدوله.

[جُدْ دُ لَ] (اِخ) ابن ملک بیستون بن گستهم بن تاج الدوله زیاد و برادر کیومرث بن بیستون از امراء مازندران. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 3 ص333 و 591 شود.

تاج الدوله.

[جُدْ دُ لَ] (اِخ) ابوالحسن علی بن عیسی از بزرگان دولت عباسی بود و خلیفه الراضی بالله به وی پیشنهاد وزارت کرد و او بدلیل کهولت و ضعف مزاج از پذیرفتن آن سرباز زد و قرار بر این شد که برادرش ابوعلی عبدالرحمن بن عیسی وزارت خلیفه را عهده دار شود و تاج الدوله در کار وزارت نظارت داشته باشد. و نیز هنگامی که المتقی الله اجل را نزدیک دید از تاج الدوله خواست تا وزارتش را بپذیرد وی باز بعلت کبرسن از قبول آن سر باز زد و برادرش را برای این کار توصیه کرد. وی بسال 330 ه . ق. درگذشت. رجوع به الاوراق صولی ص4، 65، 66، 81،83، 187، 203، 230، و رجوع به علی بن عیسی شود.

تاج الدوله.

[جُدْ دُ لَ] (اِخ) تتش بن الب ارسلان برادر ملکشاه سلجوقی. وی در سال 471 ه . ق. بر حلب و دمشق مستولی شد:... در سنهء احدی و سبعین و اربعمائه تاج الدوله تتش(1)بن الب ارسلان حلب و دمشق را فتح کرد و از جانب مصر اقسیس خوارزمی بحرب تتش مبادرت نموده تتش بروی ظفر یافت و سپاه مصر منهزم گشته اقسیس بملازمت تتش شتافت و پس از روزی چند تتش آثار نفاق در حرکات و سکنات اقسیس مشاهده کرده در چاشتگاه عید او را بقتل رسانید و در سنهء تسع و سبعین و اربعمائه سلطان ملکشاه به حلب شتافته تتش از صولت برادر توهم نموده روی گریز به وادی آورد و سلطان ملکشاه قسیم الدوله را در حلب حاکم ساخته بطرف بغداد نهضت کردوتتش بعد از فوت ملکشاه فی سنهء ست و ثمانین و اربعمائه نوبت دیگر بدیار شام شتافت و قسیم الدوله از حلب پیش تتش رفته غاشیهء اطاعتش بردوش گرفت و چون خاطر تتش از ضبط بلاد شام فارغ گردید لشکر به نصیبین کشید و آن بلده را قهراً و قسراً گرفته دست بقتل و غارت برآورد آنگاه بموصل شتافته ابراهیم عقیلی که در آن اوان از قبل عباسیان حاکم موصل شده بود با سی هزار کس بمقابله و مقاتلهء تتش قیام نمود و بعد از استعمال آلات پیکار لشکر ابراهیم روی بصوب فرار آورده خدمتش بر دست تتش اسیر شد و تتش او را حبس کرد و مدت حیات ابراهیم در آن محبس بنهایت انجامید و بعد از این فتوحات تتش وفات یافته... (حبیب السیر چ خیام ج 2 ص549). رجوع به اخبار الدولة السلجوقیه ص71 و 72 و تاریخ گزیده ص446 و ص 480 و 481 شود.
(1) - در متن حبیب السیر بجای تتش «تنش» آمده است.

تاج الدوله.

[جُدْ دُ لَ] (اِخ) خسروشاه بن بهرامشاه. رجوع به خسروشاه و رجوع به لباب الالباب چ لیدن ج 1 ص93 و 300 شود.

تاج الدوله.

[جُدْ دُ لَ] (اِخ) لقب خسرو ملک آخرین سلطان غزنویست. رجوع بخسرو ملک شود.

تاج الدوله.

[جُدْ دُ لَ] (اِخ) صیاد از حکمرانان سلسلهء پادوسپان در رویان و رستمدار طبرستان (از 723- 734 ه . ق.) (التدوین).

تاج الدوله.

[جُدْ دُ لَ] (اِخ) یزدجردبن شهریاربن اردشیر از امراء مازندران: تاج الدوله... قایم مقام عم خویش علاء الدوله بود و او را در مازندران اقتدار تمام پیدا شده نوبت دیگر آن مملکت را معمور ساخت چنانچه بروایت سید ظهیر در ایام دولتش در آمل هفتاد مدرسه معمور گشت و در هر مدرسه عالمی بدرس و افاده اشتغال میفرمود و تاج الدوله بیست و سه سال افسر اقبال بر سر نهاد وفاتش در سنهء 697 ه . ق. دست داد. (حبیب السیر چ خیام ج 3 ص336). سامی بیک آرد: وی یکی از ملوک سلالهء آل باوند در مازندران است: و بسال 675 ه . ق. جلوس و 23 سال حکومت کرد وی پادشاهی دانش دوست بود و در شهر آمل 70 مدرسه تأسیس کرد. (قاموس الاعلام ترکی). رجوع به سفرنامهء مازندران و استراباد رابینو ص35 و 136 شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) نام پادشاه هفتم از اتابکان لرستان کوچک. اجداد این حکمران تابع مغول بودند، و از این رو ابقاخان وی را، بعد از وفات عمش بدرالدین مسعود بسال 658 ه . ق. بحکمرانی منصوب کرد. و پس از 17 سال فرمانروائی وی را معزول نمود و دو پسرش فلک الدین حسن و عزالدین حسین را بجای وی معین کرد. (قاموس الاعلام ترکی).

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) رئیس خراسان، معاصر مجدالدین ابوالبرکات از شعرای خراسان (بیهق) بود (قرن ششم) ابوالبرکات قصیده ای در مدح وی گفته که مطلعش این است:
آمد گه وداع بچشم آن مه ختن
دو جزع پرفتور و دو یاقوت پرفتن...
رجوع به لباب الالباب چ اوقاف گیب ج 2 ص 318 شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) (رئیس...) از بزرگان ارکان دولت امیرشیخ ابواسحاق اینجو بود که پس از شکست امیر شیخ به دست امیر مبارزالدین محمد مظفر اسیر و کشته شد:... مقارن آن حال امیر علی سهل ولد امیر شیخ که در سن ده سالگی بود و به حسن خط وجودت طبع اشتهار داشت بدست ملازمان جناب مبارزی افتاد و با جمعی از ارکان دولت پدر خود مثل نیکچار و رئیس تاج الدین و کلوفخرالدین مقید شد و هم در آن ایام شاه شجاع به ایالت ولایت کرمان سرافراز گشته امیر علی سهل را همراه برد و در منزل رودان و رقتجان آن گل نوشکفته را بصرصر بیداد بر خاک هلاک انداخت و گفت که باجل طبیعی فوت گشت و سایر گرفتاران نیز بحکم مبارزی راه سفر آخرت پیش گرفتند... (حبیب السیر چ خیام ج 3 ص288- 289). حمدالله مستوفی در تاریخ گزیده نام او را سید تاج الدین واعظ آرد:... در آن وقت که امیر شیخ از شیراز بیرون میرفت پسر او علی سهل که در سن ده سالگی بوداو را نتوانست برد، در خانهء سید تاج الدین واعظ پنهان کردند جمعی از مفسدان نشان دادند طفلک را بدر آوردند و با امیر بیکجکاز و کلوفخرالدین مقید ساخته همراه شاه شجاع روانهء کرمان گردانید امیر بیکجکاز را در آب کرمان انداختند. ... و علی سهل بکرمان آوردند... و علی سهل را گفتند بجانب اصفهان پیش پدر می برند در روذان و رفسنجان آن طفل را شهید کردند ... (تاریخ گزیده چ برون ص659). رجوع به تاریخ عصر حافظ ص104 و رجوع به تاج الدین واعظ شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان شاخنات بخش درمیان شهرستان بیرجند، 8 هزارگزی شمال باختری در میان، 3 هزارگزی جنوب شوسهء عمومی بیرجند به درج، جلگه معتدل دارای 14 تن سکنه می باشد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) دهی از دهستان تکاب بخش نوخندان شهرستان دهستان تکاب بخش نوخندان شهرستان دره گز. یازده هزارگزی جنوب باختری نوخندان، گرمسیر دارای 566 تن سکنه می باشد. آب آن از چشمه، محصول آن غلات، کشمش و شغل اهالی زراعت، مالداری و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) نام محلی کنار راه قوچان بلطف آباد میان ددانلو و سعیدآباد در 63000 گزی قوچان.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) آبی از شعرای خراسان است و عوفی در لباب الالباب در ترجمهء احوال وی چنین آرد: الصدر الاجل فخر الرؤساء تاج الدین الاَبی دام رفیعاً تاج الدین آبی از روساء سرخس و فضلای خراسان است نگارخانهء طبع او رونق خورنق شکسته و تصاویر خط موزون او از ارتنگ ننگ داشته متاع اشعار او را در اطراف جهان بازرگانان فضایل سفته می کنند و خریداران هنر طلب بجان می خرند و آن چه از اشعار او در حفظ است تحریر کرده آمد، بخدمت دوستی نویسد: قطعه.
ای صدر دین ز درد فراق جمال تو
چشم و دلم قرار گه آب و آتش است
از چشم و دل که منزل وصل تو بود دی
امروز بی تو بارگه آب و آتش است
از دیده چون گلاب گل از دل چرا چکد
گر چشم و دل نه کار گه آب و آتش است.
وله ایضاً
بخدایی که ذوق توحیدش
در جهان خوشتر از شکر باشد
که چو من دور باشم از در تو
عیشم از زهر تلختر باشد
گر تو صاحب دلی ز روی وفا
بایدت زین سخن اثر باشد
در حدیث آمده ست کز دل دوست
بدل دوست رهگذر باشد(1)
پیش خاک درت نثار کنم
گر بخروارها درر باشد
دل و جان پیش خدمت وصلت
تحفه ای سخت مختصر باشد
این تفاخر نه بس مرا که مرا
هر کجا پای تست سر باشد
در جفاهات صبر خواهم کرد
سخت نیکوست صبر اگر باشد
بندگی میکنم بطاقت خویش
نه همانا که بی اثر باشد.
قطعه
گر زمانه وفا کند با من
عذر تقصیرهای خود خواهم
ورنه مجرم مدان مرا زیراک
من زتقصیر خویش آگاهم
با ملکشه جهان نکرد وفا
تو چنان داد که خودملکشاهم
مهر و مه را کسوف [ و ] نقصانست
خود گرفتم که مهر یا ماهم
در غم و رنج این زمانهء دون
از فلک بگذرد همی آهم.
وله ایضاً
راد طبعی که در غمی افتاد
جز به رادان مباد پیوندش
ز آنک گر التجا کند به لئیم
نگشاید ز سعی او بندش
گه برحمت همی کند یادش
که بحکمت همی کند پندش
آخر الامر چون فرونگری
زهر باشد نهفته در قندش
این مثل سایر است و نیست شگفت
گر نویسد به زر خردمندش
پیل چون در وحل فروماند
جز به پیلان برون نیارندش
و این رباعیات که بنزدیک لطیف طبعان مقبولست از وی منقولست، می گوید:
رباعی
لطف تو جفاء چرخ را مانع شد
حسن تو دلیل قدرت صانع شد
نه از سر عجزی که نکونامی را
از دور بدیدار تو دل قانع شد
رباعی
مپسند نگارا ز خود این جور و جفا
ناید زرخ خوب بجز مهر و وفا
داد من مستمند دادی ورنه
اشکوک الی من هوحسبی و کفی
[ در وفات یکی از عمال این رباعی را به مطایبه گفته ]
رباعی
درماتمت آن قوم که خون می بارند
مرگ تو حیات خویش میپندارند
غمناک از آنند که تا دوزخیان
جاوید چگونه با تو صحبت دارند
و بخط او دیدم در سفینهء نجیب الدین الابیوردی نوشته بود، بیت:
دی خواجه نجیب احمد باوردی
گفتا چو تو از باغ هنر با وردی
اوراق سفینهء مرا تزیین ده
زآن غنچه که از گلبن طبع آوردی.
(لباب الالباب چ گیب ج 1 ص145).
(1) - این بیت در حاشیه و تعلیقات فیه مافیه چ فروزانفر، ص270 آمده است.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) آوجی از علماء دوران سلطنت الجایتو بود:
... در میان اشخاص معروفی که در عهد الجایتو مقتول شدند... تاج الدین آوجی است که شیعهء متعصبی بود و کوشش بسیار می نمود که الجایتو را بطریق حقهء امامیه وارد سازد، لکن آنچه تاج الدین بدبخت در طلبش کوشش می نمود بطریقهء دیگر حاصل شد... (از سعدی تا جامی ص54)... در ثالث ذی الحجهء سال مذکور (711 ه . ق.) سید تاج الدین آوجی را که پیشوای اهل شیعه بود و در رفض غلوی عظیم داشت و الجایتوسلطان بمذهب شیعه محرص بود با پسرش و جمعی دیگر بسبب اتفاق خواجه سعدالدین بکشتند... (تاریخ گزیده چ برون ج 1 ص597). رجوع بذیل جامع التواریخ رشیدی چ بیانی ص43 و 46 و 48 و 51 و دستورالوزراء چ سعید نفیسی ص 314 شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) ابراهیم. رجوع به ابن استاد شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) ابراهیم بن حمزه. رجوع به ابراهیم بن حمزه شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) ابراهیم بن روشن امیربن بابیل بن شیخ پندار الکردی السنجابی معروف به شیخ زاهد گیلانی از پیشوایان طریقت و مراد شیخ صفی الدین اردبیلی است:
... شیخ صفی الدین اولیاء شیراز را وداع فرموده و بجانب اردبیل باز گشت و نوبت دیگر شرف خدمت والده دریافته و تفحص حال شیخ زاهد اشتغال نموده و شیخ زاهد ولد شیخ روشن امیربن بابل بن شیخ بندار الکردی سنجابی بوده و تاج الدین ابراهیم نام داشت و ارشاد از سید جمال الدین گیلانی رحمه الله یافته بود و نسبت خرقهء سید جمال الدین چنانکه در کتاب صفوة الصفا مسطور است به سید الطایفه ابوالقاسم جنید بغدادی می پیوندد و سلسلهء مشایخ شیخ جنید قدس سره به امیرالمؤمنین و امام المتقین علی بن ابی طالب علیه السلام میرسد... و شیخ زاهد با وجود آنکه فرزندان صاحب کمال داشت منصب سجاده نشینی و ارشاد خلایق را رجوع بدان حضرت (شیخ صفی الدین اردبیلی) نمود... و شیخ زاهد در سنهء سبعمائه بموضع سور مرده که از توابع شروانست مریض شده عازم ریاض رضوان گشت... شیخ صفی الدین آن حضرت را بساورد گیلان برد و بعد از وصول بچهارده روز آن سر حلقهء ارباب یقین ودیعت حیات بمقضای اجل موعود سپرد. (حبیب السیر چ خیام ج4 صص414- 417).
... نام شیخ زاهد بنحوی که در صفوة الصفا مسطور است تاج الدین ابراهیم بن روشن امیربن بابیل بن شیخ بندار (یا پندار) الکردی السنجابی است و گویند مادر جدش بابیل از جن بوده (!) لقب زاهد را پیرش سیدجمال الدین به جهاتی که در آن اختلاف است به او عطا کرد... بنابر قول صاحب سلسلة النسب که گوید: شیخ زاهد 35 سال از شیخ صفی بزرگتر بود و هر دو در سن 85 سالگی رحلت یافتند، همچنین وفات شیخ صفی را در سنهء 735 ه . ق. می نویسد پس می توان سال وفات شیخ زاهد را 700 ه . ق. دانست (تاریخ ادبیات برون ج 4 ترجمهء رشید یاسمی ص33).
مزار شیخ در قریهء شیخان ور یاشیخانه ور در 3 هزارگزی خاورلاهیجان بر دامنهء کوهی قرار دارد که بقعتی خوش و نزه و زیارتگاه مردم و در عین حال تفرجگاه تابستانی اهالی اطراف است. رجوع بشدالازار فی حط الاوزار عن زوار المزار ص312 و 313 و زاهد گیلانی (شیخ) شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) ابراهیم قرمانی یکی از مشایخ زینیه و نخستین شیخ تکیه ای است که در بروسه برای زینیها بنا کردند وی بسال 872 ه . ق. درگذشت، و آرامگاهش در شهر مزبور زیارتگاهست. (قاموس الاعلام ترکی).

تاج الدین.

[جُدْ دی] (القاضی... مکی)(اِخ) ابن احمدبن ابراهیم بن تاج الدین بن محمد متوفی بسال 1066 ه . ق. قاضی ادیب از اهالی مکه واصلش از مدینه بود اشعار و منشآتش لطیف است و او راست: «فتاوی فقهیة» که پسرش احمد در مجموعه ای بنام «تاج المجامیع» گرد آورده و نیز او راست: «دیوان انشاء» و رساله ای بنام «العقاید» و جز آن. (الاعلام زرکلی ج 1 ص161). در نامهء دانشوران آمده:
قاضی تاج الدین مکی: اصلاً از مردم مدینة الرسول است ولی ولادت واشتهار و اعتبارش در مکهء معظمه بود و در آن خطهء مبارکه مدتی منصب قضاء مالکیه و فیصل خصومات آن فرقه با وی اختصاص داشت و در انشاء خطب و نظم شعر و افادهء ادبیه و فتاوی فقهیه مشارالیه بود و از اکابر مدرسین و اجلهء علماء و مشاهیر خطباء و اساتید ادباء معدود میگردید. ابن فهد در ذیل خویش نژاد او را چنین رانده است: هو تاج الدین بن احمد بن ابراهیم بن تاج الدین بن محمد بن محمد بن تاج الدین ابی نصر عبدالوهاب بن اقضی القضات جمال الدین محمد بن یعقوب بن یحیی بن یحیی بن عبدالوهاب مالکی مدنی مکّی. وی را ابن یعقوب نیز خوانند. علامهء محبی صاحب معجم خلاصة الاثر وی را بالقاب و اوصافی که شایسته بوده است یاد نموده میفرماید: کان بمکة من صدور الخطباء و المدرسین و من اکابر العلماء المحققین و ممن شید ربوع الادب و کان بها ترجمان لسان العرب غذته الفضائل بدرها و کللت تاجه بدرّها مع طیب محاورة تسکر منها العقول و تهزه بالشمول و جاه عندالدولة ظاهر و کلمة مسموعه عندالبادی و الحاضر ولد بمکة و بها نشأ واخذ عن اکابر شیوخ عصره کالعلامة عبدالقاهر الطبری و عبدالملک العصامی و خالدالمالکی و غیر هم و اجازة عامة شیوخه و تصدر للتدریس بالمسجد الحرام و طارصیته عندالخاصّ و العام و کان امام الانشاء فی عصره و مفرد سمط المکاتبات فی دهره فلابرح یتفجرّ ینبوع البلاغة من بنانه و یتلاعب باسالیب البراعه علی طرف لسانه یعنی، قاضی تاج الدین در مکه معظمه از صدور خطیبان و مدرسان بود و از بزرگان محققین علماء بشمار میرفت. قواعد فن ادب را استوار میساخت و بترزبانی لغت عرب میپرداخت مادر فضل و هنر او را به پستان خود شیرداده و گوهر کلمات درافسرش بکار برده بود. از خوشی گفتار وی عقلها مست میشد و در این تأثیر بر صهبا استهزاء می آورد. جاه و جلالتش نزد اهل دیوان و اعیان دولت آشکار و قولش نزد جملهء اهل وَبَر و مَدَر مطاع بود. وی در مکه متولد شد و در همان سرزمین مقدس نشو نمود، و از اکابر مشایخ عهد خویش انواع فضائل فرا گرفت، مثل عبدالقاهر طبری و عبدالملک عصامی و خالد مالکی و غیر هم و جمهور اساتید عصر او را اجازه دادند و در مسجد الحرام بر دست تدریس مصدر نشست و آوازه اش در نزد خواص و عوام انتشار یافت و تاج الدین مذکور در فن انشاء رسایل پیشوای عهد بود و در نگارش مضامین بدیع و ایجاد معانی عجیب یگانهء زمانه محسوب میگردید و همواره چشمهء بلاغت از سرانگشت وی میجوشید و بر سر زبان با فنون فصاحت بازی می کرد. بالجمله از آثار این دانشور هنر پرور یکی شرح قصیدهء عفیف تلمسانی است که در مطلع گفته: اذا کنت بعدالصحو فی المحو سیدا. نام این شرح را تطبیق المحو بعد الصحو علی قواعد الشریعة و النحو گذاشته و دیگر رساله ای در استغفار مسماة بفصوص الادلة المحققه فی نصوص الاستغفار المطلقة، و دیگر رساله ای است در جواب سئوالاتی که در باب وحدانیت از بلاد جاوه نزد وی فرستاده بودند نام این رساله را الجادة القویمة الی تحقیق مسئلة الوجود و تعلق القدرة القدیمه گذارده است. و دیگر رساله ای در عقاید مسماة بیان التصدیق و این رساله برای کسی که در فن عقاید و کلام مبتدی است بسیار مفید می باشد، و دیگر دیوان منشآتی است که از مکاتبات بدیعه و مراسلات بارعه آنچه انتخاب و اختیار کرده است در آنجا فراهم ساخته، و دیگر مجموعهء فتاوی فقهیهء اوست که فرزندش احمدبن تاج الدین در یکجا جمع کرده و نامش تاج المجامیع نهاده است، و دیگر مجموع مستقل مشتمل بر خطب جمعات و اعیاد و استسقاء است، و دیگر دو رسالهء کبیر و صغیر است که در شرح این دو شعر نوشته که:
من قصراللیل اذا زرتنی
اشکو و تشکین من الطول
عدوّ عینیک و شانیهما
اصبح مشغولاً بمشغول.
یعنی شبی که بدیدن و زیارت من می آئی من از کوتاهی شب شکایت میکنم و تو از درازی آن، دشمن چشمهای تو مشغول است بمشغول دیگری.
شیخ تاج الدین در شرح این دو شعر و حل تعمیه و توضیح اشکال و اعضال آن ها مقصود از دشمن محبوبه را و این که به چه مشغول است که آن مشغول بخود نیز بدیگری اشتغال دارد روشن ساخته است.
اما اشعار قاضی تاج الدین بسیار است از جمله این قصیده را در مدح شریف مسعود بن ادریس از اشراف مکه ساخته و باقصیدهء شیخ احمدبن عیسی مرشدی حنفی مکی که هم در ستایش شریف مسعودبن ادریس مزبور است معارضه کرده چنانکه جمعی دیگر نیز معارضهء مرشدی مذکور را در آن قصیدهء مشهور نموده اند مثل سید احمدبن مسعود و محمد بن احمدحکیم الملک (میفرماید):
غذیت در التصابی قبل میلادی
فلا ترم یا عذولی فیه ارشادی
غی التصابی رشاد و العذاب به
عذب لدیّ کبردٍ المآء للصادی
و عاذل الصب فی شرع الهوی حرج
یروم تبدیل اصلاح بافساد
لیت العذول حوی قلبی فیعذرنی
او لیت قلب عذولی بین اکبادی
لو شام برق الثنایا و التثنی من
تلک القدود ثنی عطف لاسعادی
و لو رأی هادی الجیداء کان دری
ان اشتقاق الهدی من ذلک الهادی
کم بات عقداً علیه ساعدی و یدی
نطاق مجتمع المخفی و البادی
اذ اعین الغید لاتنفک ظامئةً
لورد ماء شبابی دون اندادی
فیا زمان الصبا حییت من زمن
اوقاته لم نرع فیها بانکادِ
و یا احبتنا روّی معاهدکم
من العهاد هتون رائح غادِ
معاهدکن مصطافی و مرتبعی
و کم بها طال بل کم طاب تردادی
یا راحلین و قلبی اثر ظعنهم
و نازحین و هم ذکری و اورادی
ان تطلبوا شرح ما ایدی النوی صنعت
بمغرم حلف ایحاش و ایحاد
فقابلوا الریح ان هبت شآمتةً
تروی حدیثی لکم موصول اسناد
والهف نفسی علی مغنی به سفلت
ساعات انس لنا کانت کاعیاد
کانها و ادام الله مشبهها
ایام دولة صدر الدست و النادی
ذوالجود مسعود المسعود طالعه
لازال فی برج اقبال و اسعاد
عادت بدولته الایام مشرقةً
تهز مختالة اعطاف میاد
و قلد الملک لما ان تقلده
فخراً علی مرّ ازمان و آباد
و قام بالله فی تدبیره فغدا
موفقاً حال اصدار و ایراد
حق له الحمد بعدالله مفترض
فی کل آونة من کل حماد
انقذتهم من ید الاعداء متخذاً
عند الاله یداً فیهم بانجاد
دارکتهم سهداً رمقی فعاد لهم
غمض بجفن و ارواح لاجساد
بشراک یا دهر حاز الملک کافله
بشراک یا دهر اخری بشرها باد
عادت نجوم بنی الزهراء لاافلت
بعودة الدولة الزهرا لمعتاد
واخضر روض الامانی حین اصبحت
الاجواد عقداً علی اجیاد اجیاد
و اصبح الدین و الدنیا و اهلهما
فی ظل ملک لظل العدل مداد
یفضی میمم جدوی راحتیه الی
طلق المحیا کریم الکف جواد
بذل الرغائب لایعتده کرماً
ما لم یکن غیر مسبوق بمیعاد
والعفو عن قدرة اشهی لمهجمة
(صینت) و اشفی من استیفاء ایعاد
مآثر کالدراری رفعةً و سناً
و کثرة فهی لاتحصی باعداد
فانت من معشر ان غارةٌ عرضت
خفوا الیها و فی النادی کاطواد
کم هجمة لک و الابطال محجمةً
و وقفة اوقفت لیث الشری العادی
بکل مجتمع الاطراف معتدل
لدن لعرق نجیع القرن فصاد
فخرالملوک الالی تزهو مناقبهم
دم حائزاً ملک آباء و اجداد
ولیهن حلته اذ راح یلبسها
فاصبحت خیر اثواب و اَبراد
و استجل ابکار افکار مخدرة
قد طال تعنیسها من فقد انداد
کم رد خُطّابها حتی رأتک و قد
اتتک خاطبة یا نسل امجاد
افرغت فی غالب الالفاظ جوهرها
سبکا بذهن و ری الزند وقاد
وصاغها فی معالیکم و اخلصها
ود ضمیرک فیه عدل اشهاد
یحدد بها العیس حادیها اذا رزمت
من طول و خد و ارقال و اساد
کانها الرّاح بالالباب لاعبة
اذا شدا بین سمار بها شادی
بفضلها فضلاء العصر شاهدة
والفضل ما کان عن تسلیم اضداد
فلو غدت من حبیب فی مسامعه
او الصفی استحلا بغض حساد
واستنزلا عن مطایا القوم رحلهما
واستوقفا العیس لایحدو بها الحادی
و حسبها فی التسامی و التقدم فی
عدّالمفاخر اذ تعدو لتعداد
تقریضها عند ما جائت معارضة
عوجاً قلیلاً کذا عن ایمن الوادی.
خلاصه ترجمهء اشعارقصیدهء تاجیه: آن که به پستان عشق و شیر هوا تغذی کردم پیش از آنکه از مادر بزایم پس ای آنکه مرا در عشقبازی و شاهد پرستی ملامت میکنی قصد دلالت و نیت هدایت من مفرمای که سودنخواهی نمود. ضلالت عشق عین هدایت است و عذاب آن بمذاق من شیرین است آنچنانکه خنکی آب و سردی شراب در مذاق مرد تشنه کام در شریعت هوا پرستی و آئین عشقبازی کسی که بر عاشق نکوهش کند کاری ناسزا و گناهی ناروا نموده چه وی بر حسب قانون آن طریقت قصد دارد که صلاحی بفساد تبدیل کند و حقی را بباطل آیل سازد. ای کاش ملامتگر من دارای دل من بود تا مرا معذور میداشت و یا من دارای دل وی بودم، اگر وی آن درخشیدن دندانها و چمیدن قامتها را میدید و برای اعانت و یاری من روی می گردانید و اگر ملامتگوی گردن و بناگوش معشوقه را میدید میدانست که راه راست و طریقهء حق همان است که بسمت آن بناگوش سپرده شود چه شبها که بسر بردم و بال خود را بسان گردن بند طوق گردن او ساخته و دست دیگر را مثل کمربند بر میانش که محل فراهم آمدن نیمهء بالا و پایان قامت است پیچیده بودم، و این بیتوته ها در عین جوانی من که چشمهای نازک بدنان پیوسته بچشمهء آب شباب من تشنه بود اتفاق افتاد، الا ای عهد خرد سالی و روزگار گذشته تحیت گفته شوی که تو زمانی و اوانی بودی که ما در تو از مکروهی و ناملایمی نترسیدیم، و ای دوستان ما منازل و مواقف شما را بارانهای ریزان بامدادی و شبانگاهی سیراب کناد آن منازل مقام توقف تابستان و بهاری است و چه دراز کشید و خوش بود آمد و شد و ترددات من به آنجاها، ای همراهان یار و کاروان کوچ کرده که دل من در دنبال ایشان است وای کسانی که دور شده اند و باوصف دوری ذکرها و دردهای من منحصر بیاد ایشان است، اگر از احوال و مجاری امور من باز پرسید و تفصیل آنچه را که دستهای هجران با این عاشقی که قریب وحشت زدگی و تنها شدگی است بجای آورده سؤال نمائید روباروی بادی که از سمت شام میوزد بایستید تا حدیث حال و وصف مآل مرا بعد از دوری شما بسند متصل نماید، ای افسوس از آن منازل و مواقعی که در آنها ساعاتی گذرانیدیم که هر یک مثل عیدی و روز جشن جدیدی بود آنچنان که آن ایام و آن ساعات که خدای تعالی نظایر آن ها را بسیار کناد گوئیا ایام دولت صدرنشین دست و محفل بزرگی خداوند وجود حضرت شریف مسعود بود، همان بزرگواری که اختر میلاد و طالع زمان زادش نیک و همی در برج اقبال قرین سعادت و دور از وبال است بدولت و حکمرانی وی عهد رخشندگی امام و تابندگی روزگار عود نمود و زمانه از اثر دولت و فرمانگزاری او همی بخود میبالد و همی نازد، وقتی که این شریف قلادهء تکفل امور مملکت از دوش و گردن خود بیاویخت و مباشرت تکالیف مرزبانی بفرمود بر دوش و بر مملکت پیرایهء افتخاری و مباهاتی بیاویخت که همی در ازای زمانه جاودانه خواهد بود به تأییدات الهیه و قوهء ربانیه بتدبیر امرملک قیام نمود، فلاجرم در مواقع ورود و صدور کافهء امور جمهوری موفق و مؤید گردید. بعد از سپاس و ستایش پروردگار بر هر ستایشگر فرض و لازم است که بر سپاس و ستایش او ترزبان گردد که تو ایشان را از دست دشمنان خلاص و نجات دادی و به یاری ایشان در نزد خدا نعمتی از بابت ایشان ثابت کردی و بگرفتی این گروه را دریافتی بر حالی که از خوف همه بیخواب و از بیم جمله نیم جان بودند، پس بهمت و اقدام تو راحت و خواب بچشم ایشان عود کرد و حیات و روان بجسم ایشان مراجعت نمود، ای روزگار ترا مژده باد که کشور را کفیل آن و مملکت را مرزبانش بچنگ آورد ترا بار دیگر بشارت و تبریکی باد که خرسندی و خرم دلی و مسرت آن آشکار و هوید است، از بازگشت و معاودت دولت تابنده و سلطنت درخشندهء ستارگان آل فاطمه که خدایشان از افول و زوال مصون دارد بعادت موروث و مجد اثیل و خلق کریم و حالت قدیم خویش باز گردیدند وقتی که این جماعت شرفاء که صاحبان جودند برنشستند و بر گردنهای یکرانهای تازی ممتاز پیرایهء افتخار گردیدند باغ آرزوها و کشت امیدها و هوسها خرم و سرسبز و شاداب شد و دین و دنیا بسایهء پادشاهی که سایهء عدل و داد همی کشیده میدارد پناهیدند. کسی که قصد عطای دست های او را و رسیدن بخشش وصلهء او را دارد بحضور شخص بزرگوار گشاده روی گشوده دست میرسد. بخشیدن عطایا و صلات را وقتی از آثار کرم و مآثیر شرف می شمارد که فی المجلس و بنقد بوده باشد نه آنکه وعده به آن سبقت جسته باشد. گذشت و اغماض و عفو از روی قدرت و استیلا در قلب مصون و خاطر محروس وی لذیذتر است از استیفاء لوازم خشم و غضب. صفاتی که او دارای آنهاست مفاخر و مکارمی میباشد که در بلندی و روشنی مانند در غلطان و لؤلؤ درخشان است و از کثرت بحدی که شمار نمیتوان داد. تو ای شریف مسعود از گروهی میباشی که اگر پیکاری و تاراجی اتفاق افتد بنهایت چالاکی و چستی هستند ولی در محافل و مجالس مثل کوه ثابت و سنگین می باشند چه هجومها بدشمنان آوردی و حال آنکه دلاوران از معرکه واپس میدویدند و چه ایستادگیها در میدان کارزار کردی که شیران شرزه را زهرهء آن نبود، و این حملات و هجمات با نیزه های راست نرم بود که برای زدن رگهای دشمنان و ریختن خونهای تازهءایشان است. ای مفخر ملوک و حکمدارانی که در مدایح و منقبتهای ایشان بر خود مینازید و همواره و جاوید بپای بهر حالی که مملکت موروث پدران و نیاکان را حیازت و جمع آوری فرموده باشی پوشش و لباس او را خوش باد که چون آن بزرگوار آن را در بر میکند بهترین جامه ها و بردها میگردد باین فکرهای بکرو عروسان خاطر و بنات قلب و نتایج خیال که در مطاوی این مدیح و مضامین این قصیده بکار رفته است به بین که از روزگار دیرین در پردهء اختفاء پوشیده و در حذر عفاف بر جای مانده بود که کفوی و همالی نداشت و هر کس بخواستاری و خطبهء آن پیش آمد یکایک را رد کرد تا تو را دید همین که دیده اش بجمال کمال تو افتاد خود قصد تو کرد و خواستار تو گردید، گوهر این افکار و مضامین را به دستیاری خاطر افروخته در قوالب الفاظ بریختم این زیورها و پیرایه ها را در بلندی های مقام بزرگیهای شان شما اخلاص و ودادی بساخته است که خود ضمیر تو گواه عدل صدق آن اخلاص و صفاء آن وداد می باشد. استران سپید موی چون از فرط سیر و کثرت اسفار از رفتار باز مانند و کوفته گردند ساربان آنها باین قصیده برای آنها خوانندگی میکند و باین اشعار خوش اشتران را سرود میگوید: اگر در شبانه هنگام قصه گوئی در میان یاران باین ابیات آواز برکشد و فروخواند همه را از تأثیر این اشعار باده کردار سرمست می سازد و این مضامین بسان صهبا با عقلهای ایشان بازی می کند. فضلاء عصر همه بفضل و فزونی و لطف و مزیت این سخن گواهند و فضل و تقدم آن است که اعداء را به آن شهادت دهند و مسلم شمارند اگر این نظم بلیغ و نسج بدیع را ابو تمام حبیب بن اوس طائی و یا ابوالسرایا صفی الدین حلی استماع کند بغض حسادت و غیظ رقابت را روا داشته بر صاحب آن رشک برند و غیوری کنند و برای شنودن این شعر و نیوشیدن این مدیح اگر بر سر گذر و آهنگ سفر باشند عزیمت رحیل را باقامت بدل کنند و راحلهء خویش از اشتران کاروانی فرو آورند و رواحل را از راندن و ساربانرا از خواندن باز دارند و چون این ستایش غرّا بمقام شمارش مزایا و مفاخر خود بر آید از جهت براعت اقران و تقدیم دیگر مدایح سخن سنجان آنرا همین کافی است که با قصیدهء فریدهء ادیب اریب فاضل کامل احمدبن عیسی مرشدی معارضه مینماید و بر سبک و اسلوب و وزن و قافیه و روی آن پرداخته شده همان قصیده که مطلع آن این مصراع است که (عوجاً قلیلاً کذا عن ایمن الوادی) از جملهء فواید و تحریرات قاضی تاج الدین بن یعقوب مذکور آن است که او را از معنی مصراع ثانی از مصاریع اربعهء این دو شعر شیخ صفی الدین ابوالسرایاء حلی پرسیدند که گفته:
فلئن سطت ایدی الفراق وابعدت
بدراً تحجب نصفه بنصیف
فلقد نعمت بوصله فی منزل
قدطاب فیه مربعی و مصیفی:
یعنی اگر دست هجران حمله آورد و آن بدرتابان را که نیم آن بنصیف پوشیده است از من دور ساخت، باکی نیست چه در منزلی که بتمام فصلهای سال بمن در آن خوش گذشته بود بوصال و دیدار جمال آن یار فایز شدم و باین نعمت بزرگ فرا رسیدم.
قاضی تاج الدین در جواب این عبارت را نوشت که: لایخفی ان النصیف هوالخمار فکان الشاعر تخیل ان الجبین بدر تام کامل الاستدارة سترالخمار نصفه علی فلما تخیل ذلک قال: بدر تعجب نصفه بنصیف. یعنی پوشیده نماند که نصیف بمعنی معجر است و این شاعر همانا در متخیلهء خویش چنین تصویر نموده که پیشانی محبوبه ماه مستدیر تمام است که نیمهء بالای آن بمعجز پوشیده شده، چون در ضمیر خویش این خیال را نموده است از روی این توهم و تصور و تخیل گفته ماه چهارده شبه را که نصف اعلای آن بپوشش سر مستور گردیده. پس قاضی تاج الدین برای توضیح این معنی مصراع مزبور را تضمین کرده گفته است:
افدی الذی جلب الغرام جبینها
تحت الخمار لقلبی المشغوف
فصبا له لما تحقق انه
بدر تحجب نصفه بنصیف.
یعنی برخیِ محبوبه گردم که پیشانی او را دست عشق برای رنجه داشتن و متأثر ساختن دل شیفتهء من در زیر معجر کشیده، چون دل شیفتهء آن صورت را ماهی تمام که نیمش بمعجر پوشیده باشد پنداشت بسمت آن حرکت کرد و پرواز نمود. علامه محمد بن محی الدین دمشقی میگوید: امام جلیل زین العابدین طبری حسینی پیشنماز مقام ابراهیم را از معنی این دو شعر سؤال کردند، باین عبارت جواب نوشت که: النصیف الخمار و کل مایغطی به الرأس والوجه هوالبدر فی التشبیه، فمراد الشاعر انّها تلثمت ببعض النصیف الذی علی رأسها، فصارت بذلک ساترة لنصف وجهها الاسفل المشبه بالبدر فصار نصیفاً و نقاباً والنقاب ماتنقب به المراة کما فی القاموس و هو شامل لما کان مستقلاً و بعض شی ء آخر کما یقال مثله ایضاً فی النصیف فهو نصیف و ان غطی رأس الرأس مع الرأس و هذا الذی ذکرناه هو عادة غالب النساء الحسان فی قطر العرب فان الواحدة منهن تنقب بفاضل خمارها فتفتن العقول بما ظهر من لواحظها واسحارها ـ انتهی. حاصل معنی امام مذکور از شعر مزبور آنکه مراد بنصیف معجر است و هر چیزی که سر را بپوشاند و تمام روی و گردهء رخسار محبوبه را تشبیه کرده است بماه شب چهارده نه انکه پیشانی را فقط بماه تمام مانند کرده باشد و مقصود شاعر آن است که این محبوبه بفاضل معجر خویش دهان بربسته و آنرا لثام قرارداده پس منظر و روی وی ماه تمامی است که نیمهء پائین و نصف اسفل آن بنقاب مستور گردیده پس پوشش سرمحبوبه هم معجر است و هم نقاب چه نقاب بنص فیروز آبادی چیزی است که زن روی خود را به آن بپوشد و این اعم است از شی ء که مستقلاً برای پوشیدن روی باشد و یا جزء شی ء دیگر که هم روی را مستور سازد و هم در جهت مقصوده از آن شی ء دیگر بکار باشد چنانکه در مفهوم نصیف هم این معنی عام و شمول تمام را اخذ نموده و تصریح کرده اند که نصیف چیزی است که سر را بپوشاند خواه مستقلاً برای ستر نصف آماده شده باشد و خواه در ضمن ستر تمام سر، پس معجر را نصیف میخوانند اگر چند فرق و روی و تمام سر را بپوشاند و این معنی که بیان شد در تفسیر این مصراع که مراد از بدر تمام روی بود و بفاضل معجر لثام بسته و نصف اسفل آنرا پوشیده باشد نه آنکه مقصود از بدر پیشانی و نصف اعلی از آنرا به معجر پوشانیده باشد تفسیری است موافق آئین زنان عرب و رسم ایشان، چه عادت زنان خوش روی در کشور عربستان بر این است... سر را بمعجر و دهان را بزیادی آن می پوشند و بچشمهای جادوئی عقول صاحبان نظر و اهل دل را فریفته و مفتون خویش میسازند الحاصل قاضی تاج الدین را در فن نظم و سخن سنجی و بلاغت گستری آثاری است از آن جمله این سه شعر را در غزل بطرزی مطبوع سروده:
غنبت بحلة حسنها
عن لبس اصناف الحلی
و بدت بهیکلها البد
یع تقول شاهد و اجتلی
تجد المحاسن کلها
قد جمعت فی هیکلی
یعنی محبوبه به آرایش حسن خداداد خویش از پوشیدن انواع پیرایه ها بی نیاز گردید و باندام موزون و قامت قیامت نمون بر آمد بر حالی که میگفت مشاهده کن و نظاره نمای که ببینی هر گونه محاسن و خوبیها را در هیکل و وجود من به تنها فراهم گردید و غیر و احدی از شعراء و موزون طبعان حجاز را چون باین سه بیت نغز وقوف افتاد بسبک و طرز آن شعر بستند و با قاضی تاج الدین معارضه کردند مثل سید احمدبن مسعود و قاضی احمدبن عیسی مرشدی که قاضی تاج الدین در قصیدهء دالیه بمعارضه و جنگ او برخاسته و غیر هما و از جمله نتایج طبع و نسایج خاطر وی این دو شعر است که ببعض اصدقای خویش نوشته:
من کان بالوادی الذی هو غیر ذی
زرع و عز علیه ما یهدیه
فلیهدین الفاظه العز التی
تجلو فواکهها لکل نبیه
یعنی کسی که در خطهء مکهء معظمه باشد که مراد از وادی غیر ذی زرع در قرآن آنجاست و از این جهت توانای فرستادن تحف و دارای مکنت هدایا برای دوستان نیست پس باید لامحاله سخنان سنجیده و مضامین گرانمایه که در مذاق بزرگان طعم شیرین دارد هدیه نماید و تحفه فرستد و هم او راست در صفت محبوبه که غربیه نام داشته:
خالفت اهل العشق لما شرّقوا
فجعلت نحو الغرب وحدی مذهبی
قالوا عدلت عن الصواب وانشدوا
شتان بین مشرق و مغرب
فاجتبهم هذا دلیلی فانظروا
للشمس هل تسعی لغیر المغرب
یعنی با گروه عاشقان مخالفت ورزیدم و راه دیگر پیش گرفتم چه آن جماعت بسمت مشرق رفتند و شاهدان مشرق زمینی گزیدند و من تنها راه خود را بجانب مغرب قرار دادم ایشان از در اعتراض با من گفتند از راه راست و جادهء مستقیم عشاق منحرف شدی. که ما بین مشرق نورد و مغرب سپار راه فرق بسیار است گفتم آری من این مخالفت را از روی این دلیل ارتکاب کردم که آفتاب همیشه بسمت مغرب سیر میکند پس من نیز همراهی خورشید کرده مغربیه را بر گزیدم وقتی این شعرها را در سؤال از دو فقره مسئله نحویة بحضور استاد خود عبدالملک عصامی نوشته که:
ماذا یقول امام العصر سیدنا
و من لدیه ینال القصد طالبه
فی الدار هل جائز تذکیر عائدها
فی قولنا مثلاً فی الدار صاحبه
و من ابانة همز ابن اراد فهل
یکون موصوفه اسماً یطالبهُ
ام کونه علماً کافٍ و لو لقباً
او کنیة ان اراد الحذف کاتبه
افد فما قد رأیناالحق منخفضاً
الد و انت علی التمییز ناصبه.
یعنی پیشوای وقت و مولای ما و کسی که طالب هر مقصود بمطلب خویش در نزد او فرا میرسد چه میفرماید در این دو مسئلهء ادبیه یکی تذکیر ضمیر راجع بکلمهء دار مثلا میتوان گفت فی الدار صاحبه یا آنکه باید صاحبها گفت لاغیر و دیگر حذف همزهء این واقع مابین علمین در کتابت آیا این حکم منحصر است بصورتی که طرفین این هر دو اسم باشد و یا در لقبین و کنیتین و مرکب از کنیه و لقب مثلا هم باید همزه را در کتابت انداخت و دور ساخت جواب این دو مسئله را افادت فرمای که ما هر وقت در هر مسئله قول حق را که پست و فرود افتاده دیدیم تو را فرازندهء آن بروجه تعیین و تشخیص یافتیم چون این شعر بخدمت شیخ عبدالملک عصامی رسد در جواب این شعرها را نوشت که:
یا فاضلاً لم یزل یهدی الفرائد من
علومه و تروینا سحائبه
تأنیثک الدار حتمّ لاسبیل الی
التذکیر فامنع اذا فی الدار صاحبه
و الابن موصوفه عمم فان لقبا
او کنیة فارتکاب الحذف واجبه
هذا جوابی فاعذر ان تری خللا
فمصدر العجز و التقصیر کاتبه
لازلت تاجاً لهامات الهدی علماً
فی العلم یحوی بک التحقیق طالبه.
یعنی ای فاضلی که همواره از درهای دانشهای خویش مرواریدهای بزرگ قیمتین بهدیه میفرستد و به ابرهای فضایل خود ما تشنگان را سیراب میکند تأنیث ضمیر راجع بدار واجب است و بتذکیر عاید آن راهی نیست پس عبارت فی الدار صاحبه را منع بکن و روا مدار و اما از ابن واقع ما بین علمین همزه را بینداز و موصوف را تعمیم بده به اسم و لقب و کنیه و حذف همزه را در جمیع مقامات متصوره در این واقع ما بین العلمین واجب شناس این جواب من است اگر در این کلام نقصی و خللی ببینی شگفت مدار که کاتب این جواب خود مصدر زبونی و تقصیر است همیشه افسر مفارق هدایت بوده علم دانش باشی و طالبان تحقیق به وجود تو بمطلب و مقصد خویش در رسند. وقتی دو کس از دوستان قاضی تاج الدین او را دعوت کرده بودند و او را در وقت اجابت مانعی از ذهاب پیش آمده نتوانسته بود قبول دعوت نماید این قطعه را بایشان نوشته اعتذار نموده است که.
یا خلیلی دمتما فی سرور
و نعیم و لذّة و تصافی
لم یکن ترکی الاجابة لما
ان اتانی رسولکم عن تجافی
کیف و الشوق فی الحشاشة یقضی
اننی نحوکم اجوب الفیافی
غیر ان الزمان للحظّ منی
لم یزل مولَعاً بحکم خلافی
عارض المقتضی من الشوق بالما
نع و الحکم عندکم لیس خافی
فسلام علیکم و علی من
فزتما من ثماره باقتطاف.
یعنی ای دو دوست من همواره در شادی و تن آسانی و خوشی و یک جهتی بر قرار باشید این که فرستادهء شما از پی احضار من آمد و من اجابت دعوت ننمودم از روی جفا و دوری نبود چگونه میشود که من نسبت بشما بر خلاف وفا و بقصد جفا باشم و حال آنکه شوق درونی حکم میکند که من برای دیدار شما بیابانها را طی کنم و منزلها بسپارم ولی روزگار همیشه مرا بحرص و ولعی تمام کسرو نقص میگذارد و بر خلاف میل خاطر من میگذرد مقتضی شوق بامانع عائقه بمعارضه و تدافع برخاستند و حکم در چنین قضیه که مانع و مقتضی تعارض کنند بر شما مستور نیست سلام و درود بر شما باد و بر کسانی که بچیدن بر و ثمر محاضره و مطارحهء ایشان فایض میباشید. هم از اشعار قاضی تاج الدین بن یعقوب است در مقام معارضهء سوزن و مقراض و مفاخرهء این دو آلت خیاطت:
فاخرت ابرة مقصاً فقالت
لی فضل علیک باد مسلم
شأنک القطع یا مقص و شأنی
وصل قطع شتان ان کنت تعلم
یعنی سوزنی بر مقراض مباهات و افتخار ورزید و گفت مرا بر توفضیلت آشکار است و فزونی مسلم است چه کار تو بریدن است و کار من پیوستن و اگر بدانی در میان این دو کار فرق بسیار است واصل این معنی را پیش از قاضی تاج الدین ابن یعقوب بطور نغزی باین عبارت منظوم بسته اند که:
ان شأن المقص قطع وصال
فلهذا یضیع بین الجلوس
و تری الابرة التی توصل القطع
بعزّ مغروسة فی الرؤس
مقصود این شاعر آن است که پیوستن و وصل بهتر از گسستن و فصل میباشد بدلیل این که مقراض قطاع وصال است و از این جهت همیشه بر سبیل ابتذال در میان حاضران برزمین افکنده شده و سوزن وصال متقاطعین است فلذا همواره از روی احترام بر سرها زده شده است. بالجمله قاضی تاج الدین بن یعقوب صاحب این ترجمه در هشتم ماه ربیع الاول از سال نهصد و شصت بشهر مکه وفات یافت و شیخ محب الدین بن منلاجامی فوت او را بدین وجه مورخ و منظوم ساخت که:
لتاج الدین اصبح کل حُر
حزین القلب باکی الطرف اوّاهُ
اقام یسوح باب الله حتی
دعاهُ الیه اقبل ثمّ لباهُ
فتاریخ اللقی لما اتاهُ
جنان الخلد منزله و مأواهُ
یعنی از برای قاضی تاج الدین هر آزاده مردی اندوهگین دل و گریان چشم و کثیر التاوه گردید آن بزرگوار همی بر آئین عباد سیاح مقیم درب مقدس الهی و مجاور بیت مبارک کعبه ببود تا خدایش بسوی خویش بخواند و او دعوت حق را لبیک اجابت گفت تاریخ لقای وی بارحمت پروردگار این مصراع است که جنان الخلد الخ یعنی بهشت جاودانی منزل و جایگاه اوست. (نامهء دانشوران ج 4 صص 143- 153). و رجوع بکتاب سلافة العصر فی محاسن الشعراء بکل مصر صص132- 158 شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) ابن احمد دمشقی. یکی از بزرگان بنی محاسن است در نامهء دانشوران از وی چنین یاد شده است: تاج الدین پسر احمد دمشقی از بنی محاسن که در بلدهء دمشق طایفهء مشهور میباشد و اعتقاد اهالی اینجا در حق این طایفه این است که نسب ایشان بفرعونی از فراعنهء مملکت مصر میرسد. تاج الدین مذکور مولداً و مسکناً از شهر دمشق میباشد وی در عصر خود با آنکه از جملهء معتبرین و متعینین آن صنف بشمار میرفت و بکثرت ثروت و مال و مکنت از اقران خویش امتیازی داشت در فنون عربیت و صناعات ادبیت استادی کامل محسوب میگردید و با اشتغال بکار بازرگانی آنی از مذاکرهء علمیه و مباحثهء ادوات ادب فراغت نداشت ولادت وی در سال نهصد و نود هجری روی داد و تحصیل علم در موطن خویش نمود ولی برای تجارت بقطر مصر و اقلیم حجاز مسافرت کرد و از قبول خواص و وجاهت مابین ابناء جنس حظی عظیم و قسمتی وافر بهمرسانید و دختر عالم کامل ادیب متبحر حسن بورینی صاحب تصانیف و اشعار را که از فحول افاضل آن عصر بود و از نامش کتب رجال مابعد الالف و تواریخ آن قرون مشحون است بحبالهء نکاح در آورد و این معنی بر اعتبار و اشتهار او در میان اجلهء علماء مائهء حادی عشر هجری دلیلی است روشن. علامهء محبی در خلاصة الاثر شرح احوال تاج الدین مذکور را مسطور ساخته میگوید: کان احد اعیان التجار المیاسیر و کان مع ثروته لاینفک عن المذاکرة و میگوید تاج الدین شعر نیکوی مطبوع میگفت و در منظومات وی امارت تصنع و علامت تکلف نبود از جمله شعر او این سه بیت است که در زمان توقف قاهرهء مصر اظهار تشوق بدمشق شام نموده فرموده است:
منذ فارقت جلقاً و رباها
لم تذق مقلتی لذیذ کراها
و لسکانها الاحبّة عندی
فرط شوق بحیث لایتناهی
فسقی الله ربعها کل غیث
وحمی الله اهلها و حماها
یعنی از وقتی که من از دمشق شام و پشته های سبزه زارهای آن جدا شده ام دیده ام خواب لذیذ و راحت و خوش نچشیده است ساکنان آن شهر را که دوستان من میباشند شوق مفرط دارم که برای آن شوق نهایت و پایانی نیست خداوند تعالی به سر منزل آن موطن مبارک هر باران رحمت را بریزاند و اهل آنرا با خود از هر مکروه نگاه دارد و هم از منظومات مطبوعهء تاج الدین است که بیکی از دوستان نوشته:
یا احبای والمحب ذکور
هل لایام وصلنا من رجوع
و تری العین منکم جمع شمل
مثل ماکان حالة التودیع
یعنی ای دوستان من دوست بسیار یاد آورنده است آیا زمان وصال را رجعتی و بازگشتی خواهد بود و آیا چشم دیگر باره تفرق و پراکندگی شما را فراهم و مجتمع خواهد دید مثل آن اجتماعی که در وقت وداع من حاصل بود. وقتی برای یکی از علماء سجاده ای بر سبیل هدیت فرستاده این دو شعر را بوی نوشته بود:
مولای قد ارسلت سجادة
هدیة من بعض انعامکم
فلتقبلوها اذ مرادی بان
تنوب فی تقبیل اقدامکم
یعنی ای مولای من سجاده فرستادم بعنوان تحفه و ارمغانی که در حقیقت خود از انعام شماست که بشما باز گردانیده ام این هدیه را بپذیرید چه مراد من آن است که در بوسیدن قدمهای مبارک شما نایب من بوده باشد. و این دو شعر را در مقام تقریظ دیوان ابوبکر جوهری نوشته:
طالعت هذا السفر فی لیلة
سامرت فیها البدر و المشتری
رأیته عقداً ثمیناً ولا
یستنکر العقد من الجوهری
یعنی این کتاب را در شبی مطالعه کردم که در آن شب با ماه تمام و ستارهء مشتری همسخن بودم و با کواکب آسمان بیتوته بجای آوردم و این کتاب را رشته ای از گوهر قیمتین و سلکی از احجار کریمه یافتم و از جوهری که لقب خداوند این دیوانست عقد پر گوهر و رشتهء جواهر بدیع و بعید نیست. و هم از منظومات تاج الدین مذکور است که در صدر مکتوبی از مصر بفرزند دانشمندش محمد بن احمد که منصب خطابت جامع بنی امیه داشته نگاشته.
ابداً الیک تشوقی یتزاید
ولدیک من صدق المحبة شاهد
و آلیته ان البعاد لمتلفی
ان دام ما یبدی النوی واکابد
کم ذا اعلل حر قلبی با لمنی
فیعیده من طول نایک عاید
جار الزمان علی فی احکامه
ولطالما شکت الزمان اساود
والدهر حاول ان یصدع شملنا
فامتدمنه للتفرق ساعد
یا لیت شعری هل یرق و طالما
الفیته لاولی الکمال یعاند
اشکوه للمولی الذی الطافه
تزوی الخطوب اذا اتت و تساعد
یعنی شوق من بسوی تو همی در تزاید است و مرا خود نزد تو بر صدق دعوی دوستی و محبت گواه حاضر است سوگند یاد میکنم که دوری و هجران مرا تلف خواهد ساخت اگر آنچه از دست فراق بصدور میرسد و من از سختی هجر میکشم دوام پیدا کند تا چند سوزش دل را بامانی و آمال مشغول سازم و تاب شعلهء درونی را به آب تعلل تسکین بدهم و همی درازی زمان هجران عود کند و آن آتش سوزان را دیگر باره بدل عود دهد روزگار در حکم خویش که بمن رانده است جور و ستم نموده و در حق من از میزان معدلت روی تافته ای بسا بزرگان که از جور و ظلم زمانه شاکی بوده اند همچو چرخ همیخواست تا اجتماع ما را بسنگ تفرقه پراکنده سازد لاجرم بازوی فراق بر افراخت و ما دوستان را هر یک بجائی انداخت ای کاش میدانستم که آیا چرخ بما رحم خواهد کرد و رقت خواهد نمود و از روزگاران دراز است که دیده ام چرخ با خداوندان کمال در میاندازد و دشمنی میورزد و شکایت او را بحضور بزرگواری میکنم که لطفهای وی حوادث و مکاره را در هنگام طروق و نزول جمع مینماید و کسانی را که بسوانح دهر و بلیات چرخ گرفتارند مساعدت میفرماید همانا از اینجا بمدیح فرزند خویش تخلص کرده و بنظم ستایش او پرداخته است تاج الدین مزبور را پسری دیگر بود موسوم بعبدالرحیم که او هم نظیر برادرش محمد از علمای دمشق محسوب میگردید و برادر زاده اش یحیی نیز از فضلای قرن یازدهم است این هر دو پسر تاج الدین و برادرزاده اش را باجمعهم علامهء محبی در خلاصة الاثر ترجمه فرموده هم او میگوید که در یکی از مجامیع بنظر رسید که آل محاسن از نسل یکی از فراعنهء مصر میباشند و صاحب آن مجموع نوشته بود که از جمله دلایل ظهور این انتساب شعر فاضل متبحر ابوالمعالی درویش محمد طالویست که چون تاج الدین بن احمد صاحب این عنوان دختر علامهء جلیل استاد ادباء العصر حسن بورینی را بعقد خویش درآورد این دو شعر انشاد فرمود:
بارک الله للحسن
و لبورین فی الختن
یابن فرعون قد ظفر-
تَ و لکن ببنت من
یعنی خدا بحسن این وصلت را و ببورین این داماد را مبارک کند ای پسر فرعون دست یافتی اما بدخترچه کسی شاهد در خطاب تاج الدین است به یابن فرعون پس معلوم میشود که نسبت بنی محاسن بفرعون در آن عهد معروف بوده است و ابوالمعالی درویش محمد طالوی در این دو شعر هنری سخت شگفت ظاهر ساخته است چه وی در دو شعر محمد بن حازم باهلی تصرفی در کمال لطف نموده و بحال این مصاهرت مطابق ساخته است و قول محمد بن حازم چنین است که در فقرهء تزویج مأمون ببوران دختر حسن بن سهل گفت:
بارک الله للحسن
ولبوران فی الختن
بابن هرون قد ظفر-
ت و لکن ببنت من
ابوالمعالی بوران را بورین کرده که همانا اسم جد علامهء مذکور است و ابن هرون را ابن فرعون ساخته و از حسن علامهء بورینی را اراده نموده و از اینجا امر مصاهرت تاج الدین را با بورینی و بر وجهی مذکور داشته که نه در مدح ظهور دارد و نه در هجا چنانکه از عبدالله مأمون خلیفه منقول است و چون بعد از تزویج بوران این دو شعر ابن حازم را شنید گفت: «والله ماتدری خیراً اراد أم شراً». یعنی بخدا نمیدانم این شاعر ما را بوصلت حسن ستوده است و یا هجو نموده چه از لفظ (بنت من) هر دو معنی را میتوان اراده کرد قصهء تزویج مامون ببوران اگرچه از مستفیضات و مشهورات است اما مناسبت مقام را محض انتعاش قلوب مطالعه کنندگان سطری چند از آن قصه در ذیل این دو بیت ملیح بازمینمائیم مولانا احمد شهید تتوی الشهیر به قاضی زاده میگوید سال دویستم از رحلت را که سنهء عشرومأتین از هجرت بوده باشد سنة العروس یعنی سال عروسی خواندندی چرا که مأمون در این سال دختر خود ام الفضل را بامام محمد تقی جواد خلف امام رضا علیه السلام داد و بوران دختر حسن بن سهل را بنکاح خود در آورد آنگاه تفصیل ارادهء مأمون را در باب تزویج ام الفضل بحضرت جواد و انکار عباسیان و تبانی طرفین بر مناظرهء یحیی بن اکثم با آن بزرگوار و غلبهء وی بر ابن اکثم در حضور مامون و جمیع حاضران عباسیه نقل میکند و در آخر میفرماید و در همین مجلس بود که مأمون دختر حسن بن سهل را بعقد خویش در آورد و حسن جشنی آراست که در آن زمان جاهلیت و اسلام آنرا کسی نشان نمیداده و از جملهء تکلفات یکی آن بود که حسن فرمود تابنادق مشک که مشتمل بود بر کاغذ پاره هائی که در آن اسامی ضیاع و نامهای کنیزان و غلامان نوشته بودند بر بنی هاشم و اعیان و امراء بپاشند و هر بندقی که بحسب طالع نصیب شخص شد آن مرد بوکیل حسن رجوع نموده آنچه در آن رقعه بود از وی میگرفت و همچنین بر سایر مردم نافه های مشک و بیضه های عنبر نثار میکرد و در شب زفاف هزار دانه مروارید که هر یکی برابر و شبیه تخم گنجشک بوده در بارکشی زرین نهاده در وقتی که بوران را بخدمت مأمون آوردند بر سر وی یعنی خلیفه ریختند و مأمون بر بساط زربفت نشسته بود چون نظرش بر آن مروارید افتاد گفت قاتل الله ابانواس گویا در این مجلس حاضر بوده است که گفته:
کان کبری و صغری من فواقعها
حصباء در علی ارض من الذهب
یعنی گویا بزرگ و خرد از حبابهای شراب که بر روی جام برجسته اند سنگریزه های مروارید است که بر زمینهء زرین ریخته و پاشیده شده باشد بعد از آن گفت که آن مرواریدها را جمع کرده در آن خانه نهادند گفتند ای خلیفه اینها را برای آن نثار کردیم که کنیزان و مشاطگان برچینند مأمون گفت من بهای آن را به ایشان میدهم آنگاه تمام آن مرواریدها را در دامن بوران ریخت که این از آن تو است و هر حاجتی که داری بخواه بوران از شرمندگی سر در پیش انداخته بود آخرالامر جدهء بوران که همراه او بود و زبیده خاتون مادر امین گفتند ای دختر از سید خود آنچه حاجت داری بخواه بوران گفت که حاجت من آن است که خلیفه عم خود ابراهیم بن مهدی را بمقام عنایت در آورده بمرتبهء ارجمند رساند مأمون گفت چنین کردم باز سؤالی که داری بگو گفت ای امیر حاجت دیگر آنکه زبیده خاتون را رخصت زیارت حرمین ارزانی فرمای گفت رخصت دادم گویند در شب عروسی شمعی معنبر به وزن چهل من در شمعدان زرین به وزن ده من نهاده بودند و بمجلس مأمون در آوردند مأمون بر آن انکار کرده گفت این اسراف است و هفده روز مأمون در آنجا بود که حسن جمیع مایحتاج لشکر او از طعام و علیق الدواب مرتب میداشت حتی کاربانان و ملاحان در آن ایام از فکر خود و کاروان فارغ بودند چون مأمون از آنجا متوجه بغداد گشت فرمود که خراج یکسالهء فارس و اهواز را نقد کرده بخزانه دار حسن سپارند ـ انتهی. بالجمله تاج الدین بن محاسن صاحب این ترجمه هفتاد سال عمر یافت چه ولادت او در نهصد و نود ه . ق. اتفاق افتاد و در سال یکهزار و شصت ه . ق. در گذشت و در مقبرهء باب الصغیر بخاک سپرده شد. (نامهء دانشوران ج 5 صص1- 4)

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) ابن امین الدین رازی کاتب و وزیر ممدوح خاقانی. خاقانی در قصیده ای تاج الدین را چنین مدح کند:
... من بری مکرمی دگر دارم
بکر افلاک و حاصل ادوار
صدر مشروح صدر، تاج الدین
کوست تاج صدور و فخر کبار
چون خط جودخوانی، از اشراف
چون دم زهد رانی، از اخیار
تاج را طوقدار و مملوکند
مالک طوق و مالک دینار
تیر گردون دهان گشاده بماند
پیش تیغ زبانش چون سوفار
خلف صالح امین صالح
که سلف را بذات اوست فخار
حبر اکرم هم اسطقس کرم
نیر اعظم آیت دادار
هو روح الوری و لا تعجب
فالیواقیت مهجة الاحجار
دل پاکش محل مهر منست
مهر کتف نبی است جای مهار
مهر او تازیم ز مصحف دل
چون ده آیت نیفکنم بکنار
تاج دین جعفر و امین یحیی است
این بهین درج و آن مهینه شمار
تاج دین صاعد و امین عالی است
سر کتّاب و افسر نظار
(دیوان خاقانی چ عبدالرسولی ص 72 و 208)
و درقصیدهء دیگر آرد:
... آفتاب کرم کجاست به ری
اهل همت کراست ز اهل عجم
سروری دارد آنکه قالب جود
کند احیا چو عیسی مریم
گوهر تاج ملک، تاج الدین
کوست سردار گوهر آدم
حاسد خاک پای او کعبه
تشنهء آب دست او زمزم...
(دیوان خاقانی ایضاً ص 661).

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) (ابوالفتح...) ابن دارست شیرازی از وزراء سلجوقیان است و چند بار وزارت سلطان مسعودبن محمد بن ملکشاه (526- 547 ه . ق.) را داشت و در جنگی که بین سلطان مسعود و سنجر روی داد مسعود شکست خورد و تاج الدین اسیر گشت:... و حملت میسرة السلطان سنجر علی میمنة الملک مسعود و ثبت السلطان سنجر مع ابطال ممالیکه، و قراجا الساقی و الملک مسعود فی القلب. فزحف السلطان سنجر الی قراجا، فقاتل اشد قتال حتی اسروا سرمعه یوسف الجاوش صاحبه و أسر تاج الدین [ بن ]دارست وزیر الملک مسعود و انهزم الملک مسعود... (اخبارالدولة السلجوقیه ص 101). و رجوع به صفحات 118 و 122 و 123 همین کتاب شود. و صاحب کتاب شدالازار فی حظ الاوزار عن زوار المزار در ذکر احوال اتابک سنقربن مودود چنین آورده است: اول الملوک السلغریة کان ملکا رحیماً عادلا بین البرایا مشفقاً علی جمیع الرعایا قد ولی امور شیراز و اطرافها ثلاث عشرة سنة فبسط العدل و نشر الخیر و لم الشعث و استوزر الصاحب تاج الدین و کان قبل ذالک وزیراً للسلطان مسعودبن محمود [ صح: مسعودبن محمد ]. (شدالازار چ محمد قزوینی صص256- 258). علامه محمد قزوینی در حاشیهء صص 257- 258 چنین آورده است: مقصود ابوالفتح تاج الدین بن دارست شیرازی است از مشاهیر عمال و وزراء سلجوقیان، وی چندین نوبت به وزارت سلطان مسعودبن محمد بن ملکشاه (526- 547 ه . ق.) نایل آمد و در سنهء 526 در جنگی که مابین سلطان سنجر و سلطان مسعود مزبور در حوالی دینور روی داد و سنجر غالب گردید از جملهء کسانی که بدست سپاهیان سنجر اسیر شدند یکی همین تاج الدین بن دارست بود که در آن وقت وزیر مسعود بود (تاریخ سلجوقیهء عماد کاتب ص159. وزبدة التواریخ ص 101) و پس از آن در عهد حکومت امیر بوزابه برفارس یعنی مابین سنوات 542532 ه . ق. بوزارت امیر مزبور ارتقاء جست ولی علی التحقیق معلوم نیست در چه سالی. در سنهء 540 که سه نفر از اکابر امراء مسعود یعنی امیر بوزابهء مزبور و عبدالرحمن بن طغایرک و عباس والی ری با یکدیگر عقد اتفاقی بسته و امور دولت را در دست گرفتند و بر سلطان مسعودکاملا مسلط گردیدند سلطان را مجبور نمودند که وزارت خود را بصاحب ترجمه تفویض نماید (عماد کاتب ص214 و ابن الاثیر 11:40 وزبدة التواریخ 118). و عماد کاتب که باصاحب ترجمه معاصر بوده در این موقع در تاریخ سلجوقیه در حق وی چنین نویسد: «ذکر وزارة تاج الدین ابن دارست الفارسی قال کان ابن دارست وزیر «بوزابه» صاحب فارس، فرتبه فی وزارة السلطان [ مسعود ] لیصدر الامور علی مراده و یورد علی وفق ایراده و کان هذا الوزیر رفیع القدر وسیع الصدر محباً للخیر مبغضاً للشر فما فعل امرا ینقم علیه و لا احال حالا یتوجه لاجلها اللائمة علیه. و نائبه امین الدین ابوالحسن الکازرونی ذوالدین المتین و الحلم الرزین و الاستهتار باعمال البر و الاشتهار بافعال الخیر». در سنهء 541 ه . ق. که امیر عباس والی ری مذکور در فوق بتدبیر سلطان مسعود در بغداد کشته شد سپاهیان عباس در کوچه های بغداد بنای شورش گذاردند و عوام و اوباش بقصد غارت سرای تاج الدین وزیر مزبور هجوم آوردند سلطان در حال جماعتی سواران فرستاد تا خانهء او را از نهب و تاراج محفوظ داشتند، و اندکی پس از این واقعه بخواهش خود صاحب ترجمه سلطان او را از وزارت خود منفصل نمود و با اعزاز و اکرام تمام بفارس نزد مخدوم قدیمی خود بوزابه فرستاد تا در جلب رضای او نسبت بسلطان و کف شر او بقدر امکان کوتاهی ننماید. (عماد کاتب 217- 218، و ابن الاثیر 11:44). در سنهء 549 سلطان محمد بن محمودبن محمد بن ملکشاه (547 - 554 ه . ق.) او را از فارس باصفهان طلبید تا وزارت خود را بدو دهد و او باصفهان آمد و مدتی نیز در آنجا توقف نمود ولی بالاخره سلطان از آن خیال منصرف گردید و وزارت خود را به شمس الدین ابوالنجیب درگزینی داد عماد کاتب (ص 245) و از این فقرهء اخیر معلوم می شود که صاحب ترجمه بنحو قدر متیقن تا حدود 500 ه . ق. در حیات بوده است و از این ببعد معلوم نشد چه مقدار دیگر زیسته است و از کتاب حاضر چنانکه در متن ملاحظه می شود و صریحاً بر می آید که تاج الدین صاحب ترجمه بوزارت اتابک سنقربن مودود اولین پادشاه از سلسلهء سلغریان فارس (543- 558 ه . ق.) نیز نایل آمده بوده است و در شیرازنامه صص147- 148 گوید که: وی بوزارت ملکشاه بن محمود [ بن محمد ملکشاه سلجوقی ] در شیراز نیز منتصب شده بوده است ولی چون در این فصول فترت مابین دیالمه و سلغریان، شیرازنامهء مطبوع مشحون از اغلاط و اوهام و اشتباهات تاریخی است این سخن او نیز با نهایت احتیاط باید تلقی شود. و در ختام این نکته را نیز ناگفته نگذاریم که صاحب ترجمه بتصریح عماد کاتب ص512 خواهرزادهء تاج الملک ابوالغنائم مرزبان بن خسرو فیروز معروف به ابن دارست وزیر ترکان خاتون زوجهء ملکشاه و رقیب بزرگ نظام الملک طوسی که بنا بر مشهور قتل نظام الملک باغوای او بوده می باشد و بهمین علت بوده که غلامان نظام الملک چنانکه در کتب تواریخ مشروحاً مذکور است بانتقام خون مخدوم خود ناگهان بر سر او ریخته اعضای او را از هم قطعه قطعه کردند (عماد کاتب صص61- 63، 215 و عموم کتب تواریخ در شرح احوال نظام الملک). رجوع به کتاب شدالازار چ محمد قزوینی ص 348 و 349 و تجارب السلف چ عباس اقبال ص 282 و حبیب السیر چ خیام ج 2 ص560 و دستور الوزراء چ سعید نفیسی ص237 شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) ابن دریهم علی بن محمد الموصلی الشافعی متوفی بسال 762 هجری قمری. او راست: کنز الدرر فی حروف اوائل السور. (کشف الظنون چ 1 استانبول ج 2 ص333).

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) (شیخ...) ابن زکریابن سلطان هندی نقشبندی، از بزرگان طریقت نقشبندی. در نامهء دانشوران آمده: شیخ تاج الدین ابن زکریابن سلطان عثمانی نقشبندی هندی شیخ طریقت فرقهء نقشبندیه از سلاسل صوفیه بود و در عصر خویش رابطهء ارشاد اهل طلب و اصحاب فقر و واسطهء نیل فیوض و امدادات نشأة غیب محسوب میگردید صحبت جمعی کثیر از مشایخ طریقت را دریافته ولی تربیت و تکمیلش در خدمت شیخ اجل الله بخش هندی صورت تحقق پذیرفته است وی مصنفات نغز و رسایل لطیف دارد از آنجمله است رساله ای در طریق سادات و اساتید فرقهء نقشبندیه در آن رساله آداب و دستور العمل این طایفه را شرح داده و کلمات قدسیهء مأثوره از حضرت خواجه عبدالخالق غجدوانی را جمع نموده و بر آنها بیان و شرح نگاشته و کیفیت سلوک نقشبندیان را که خواجه عبدالخالق در طی آن سخنان اشاره آورده و تشریح و تصریح فرموده است و دیگر صراط مستقیم و نفخات الهیه در موعظهء نفس زکیه و دیگر تعریب نفحات الانس از تصانیف مولی عبدالرحمن عارف جامی و تعریب رشحات این دو کتاب شریف را از لغت پارسی بعربی نقل نموده است. شیخ تاج الدین مریدان بسیار و شاگردان بیشمار داشت خلقی وافر حلقهء ارادت او را بگوش افکندند و حاشیهء متابعت و اقتفاء وی بدوش کشیدند و در طریقهء فرقهء نقشبندیه بدستگیری او پای گذاردند و قدم زدند از مشهورین ملازمان او و معاریف عرفای زمان او که تلمذ وی اختیار کردند استاد احمد ابوالوفاست که از افاضل قرن یازدهم هجرت بود و شیخ موسی پسر استاد احمد مزبور و شیخ محمد میرزا و امیر یحیی بن علی پاشا و جمع کثیر دیگر که همه از معتبرین و متعینین آن عصر بودند شرح احوال و ترجمهء سیرهء وی را شاگرد رشیدش سیدمحمدبن اشرف حسینی در رسالهء مخصوصه شرح داده است مسماء بتحفة السالکین فی ذکر تاج العارفین سید در آن رساله میگوید خود از حضرت شیخ تاج الدین شنیدم که میفرمود من در اوایل حال و بدایت امر بعد از آنکه بواسطهء حضرت خضر علیه السلام بسعادت توبه رسیدم چون هنگام غلبهء ذوق و استیلای جذبات بود از پی ادراک صحبت پیری کامل و استادی مکمل بسیاحت برآمدم و به هر دیار که احتمال نجاح و ظفر مطلوب میدادم عبور مینمودم و در خلال آن احوال بنای کار من بر حسب التزام عهدی اکید بر اموری که در کتب مشایخ و نوشتجات مرشدان بزرگ مضبوط گردیده است بود که فرموده اند تا مرید بشیخی و پیری نرسیده است بنای معامله و سلوکش باید بر این امور بوده باشد و چون باستادی کامل و پیری مکمل و مرشدی واصل برسید آنچه او دستورالعمل میدهد باید معمول دارد و تخطی روا ندارد و در این اوقات ارواح مشایخ و روانهای مقدس بزرگان برای من نمودار میگردیدند و کشف صحیح حاصل می آمد پس در طی زمان سیاحت ببلدهء اجمیر که تربت مطهر قطب العصر شیخ معین الدین چشتی آنجاست در آمدم روح مقدس معین الدین نزد من حاضر گردید مرا طریق نفی و اثبات بر کیفیتی که مخصوص سلسلهء چشتیه است و آنرا حبس الانفاس مینامند تعلیم و تلقین فرموده گفت بر همین وتیره جلوس میکن و استعمال ذکر مینمای و این کار را باید در بلدهء باکور که مزار شیخ حمیدالدین باکوری از جملهء شاگردان من آنجاست مجری داری و هم روح پاک آن شیخ بزرگ بامن فرمود که من پس از مدتی مدید محض خاطر تو اینجا آمدم و گرنه خود در مکهء معظمه میباشم و از جهت بدعتهای شنیع که بر سدّ مزار و تربت من بظهور میرسانند بدین مقام گذرنمیکنم و توقف نمی آرم پس من بموجب فرمان حضرت شیخ معین الدین جشتی بسمت بلدهء باکور روانه گردیدم و آنجا بمعامله و ریاضت مشغول شدم و احیاناً قبر شیخ حمیدالدین را زیارت میکردم و از روحانیت وی آداب طریق می آموختم پس انوار و تجلیات و احوال موافق مشی و سلوک فرقهء جشتیه بر من نمودار میگردید و در آن سال برای اربعین و ریاضت و اذکار بخلوتی می نشستم که داخل سه خانهء تاریک بود و با این وصف نوری برای من طالع میگردید که فروغ آن از خورشید نمیماند و در میان شب تار درمیان چنان خلوتی تاریک بر حالی که درهای هر سه خانه را بسته بودم بسان روز روشنی میداد که من بر تابش و پرتو آن قرآن تلاوت میکردم و از برای من انسی بدان نور بهمرسید پس روزی بر راهی میگذشتم مردی را دیدم که رساله ای در نزد اوست چون در آن رساله نظر نمودم دیدم نوشته است که: ان بعض الناس یحصل لهم فی اوان الذکر نور فیغترون به، یعنی برخی از مردم را در حال ذکر نوری نمودار میشود و ایشان بدان نور مغرور میگردند که همانا بدرجهء کاملین و رتبهء واصلین فایز شدیم همینکه من این عبارت را خواندم آن شخص در حال آن رساله را بگرفت و از نظر غایب شد من ملتفت شدم که این ارشادی بود مرا از جانب آن شخص آنگاه یک روز نزدیک مزار شیخ حمیدالدین نشسته بودم ناگاه روان مقدس آن بزرگوار حاضر گردید و خواست تا مرا خرقهء اجازت عطا فرماید و میخواست که این ارادهء او بدست یکی از کسانی که سند خلافت او را داشتند واقع شود من عرض کردم نمی خواهم باین کرامت فرا رسیده باشم مگر خود از دست مبارکت. فرمود این خواهش بر خلاف سنت جاریهء پروردگار است که من از نشأة برزخی بر عالم ناسوت چنین تصرف بظهور رسانم ناگزیر باید این تشریف بفرمان و اشارت من بدست یکی از احیاء خلفاء من جاری گردد پس من دستوری یافته در طلب پیری کامل و مرشدی واصل شدم و در دشت و کوهسار و هر پست و بلند بتکاپو در آمدم و بسیاری از مشایخ را میدیدم و معتقد نمی گردیدم از جمله شیخ نظام الدین باکوری که از مشایخ جشتیه بود میخواست که مرا دستگیری کند اتفاق نیفتاد تا آنکه بشیخ جلیل الله بخش رسیدم و دیدم او را کسی که میطلبیدم نهایت اعتقاد و کمال ارادت به ملازمان آن بزرگوار حاصل گردید و شیخ نیز مرا بحسن قبول تلقی فرمود و مرا بشاگردی و مریدی بپذیرفت و گفت من از دیرگاهی است که انتظار تو را میبرم و از طریقهء شیخ الله بخش آن بود که تامرید را در خدمات ناهموار و ریاضات سنگین که برطبع خودبین و نفس سرکش ملایم نیست بکار نمیفرمود تلقین ذکر نمینمود و دستور عمل نمیداد چرا که در طریقت مشایخ نقشبندیه تصفیه بر تزکیه مقدم است بر خلاف اکثر مشایخ طریقت که تزکیه را بر تصفیه مقدم میدارند پیران نقشبندیه میفرمایند بعد از آنکه انسان بتوجه کامل و حضور صادق بتصفیه پرداخت در اندک زمانی بمدد جذبهء رحمانی او را چندان تزکیه حاصل میشود که از ریاضات و سیاسات بسالها میسر نمیگردد و چه نزد مشایخ این طریقه جذبه بر سلوک مقدم است و مشی سلوک و سلوک ایشان مستدیر میباشد نه مستطیل و میگویند اول قدم سالک در حیرت و فناء است خواجه بهاءالدین نقشبندی میفرماید بدایت ما نهایت دیگران است و هم وی گفته شناسائی حق و مقام معرفت بر بهاءالدین حرام است چنانکه آغاز و انجام بایزید بسطامی نباشد و خواجه عبیدالله احرار فرموده است که اعتقاد پیشینیان و بکلمات ایشان شاید بعضی را براه انکار این گفتار برد و رفتار دوری و سلوک مستدیر ما را قبول نکند تا آنکه از طریق شرع و لسان رسول و راه سمع چیزی که منافی این سخن باشد به ما نرسیده است بلکه حدیث مثل امتی مثل المطر لایدری اوله خیر ام آخره دلیل صحت این دعوی و مؤید صدق این کلام میباشد. باری شیخ تاج الدین بشرحی که سید محمودبن اشرف حسنی در رساله تحفة السالکین آورده میگوید: پس من بر حسب دستور شیخ الله بخش که فرمود یا شیخ تاج، روش ما آن است که تا مرید هیزم و آب از برای مطبخ ما نکشد بتلقین ذکر نخواهد رسید تو نیز تا سه ماه مشغول این کار میباش. مشغول هیزم کشی و آب آوری بودم راوی میگوید: مردم آن بلد میگفتند زمانی که شیخ تاج الدین بریاضت خدمت مطبخ مشغول بود از وی کارها برخلاف معهود نوع بشر و افعال خارق طبیعت عالم مشاهده میگردید مثلاً بار گران بمراتب فزونتر از اندازهء توان خویش بدوش می آورد و کوزهء آب که بر سر میگذاشت همه میدیدیم که مقدار یک ذراع از سروی بالاتر است و بر سر او متصل نیست اما این کرامت انفصال جرهء آب را خود از وی پرسیدم گفت من ملتفت نبودم شاید راست باشد الحاصل چون سه ماه بروی چنین گذشت و زمان خدمت مطبخ بسر آمد شیخ الله بخش باوی خطاب کرد که قد تم امرک بسم الله اشتغل بالذکر یعنی کار خدمت تو بانجام رسید اینک بنام خدا مشغول یاد الهی باش امر شیخ بخدمت مطبخ در باطن بود و حکم او باشتغال ذکر در ظاهر پس ذکر عشقیه را با وی تلقین کرد و او مشغول بوده تا در خدمت شیخ الله بخش برتبهء کمال و مقام تکمیل نایل گردید. سیدمحمودبن اشرف نوشته است که سید و مولای من شیخ تاج الدین ده سال خدمتی بشیخ الله بخش کرد که از حد طاقت بشر بیرون بود پس شیخ مذکور او را اجازهء ارشاد مریدان داد و تاج الدین خود میفرمود آنچه را که شیخ الله بخش بامن بشارت داده بود حاصل گردید ولی حصول آن بتدریج و بعد از انتظار امور می بود و هم خود فرموده است که خدمت کردن شیخ برای من بیشتر سود میبخشید تا ذکر نمودن و آنچه یافتم و به هر چه رسیدم از احوال در حین خدمت و مقارن آن بود بالجمله شیخ تاج الدین در میان مریدان شیخ الله بخش باعلی درجهء اشتهار و اعتبار واصل گردید و رتبهء صدور خوارق و ظهور کرامات برای او حاصل آمد از جملهء کرامات و خوارق عادت که در حق او دیده و نوشته اند یکی آن است که یک روز در شهر امروهه بمراقبت نشسته بود پس سر برداشت و از وی نوری درخشید و بر درخت اناری که در آن مکان بود بتافت از آن وقت باز آن درخت با بر وبرگش یکجا تریاقی بود مجرب که مردم از بیماریها و ناخوشیها بدان استشفاء میکردند و این معنی در آن درخت ظاهر بود تا از بیخ برافتاد و هم گویند که حضرت شیخ تاج الدین یک روز بگاه قیلوله داخل در سرای خود گردید و بر سریری که داشت بخفت و یاران او بیرون آمدند و بعد از ساعتی که برای ادراک حضور شیخ وارد سرا گردیدند وی را ندیدند و متحیر شدند و زمانی نگذشت که دیدند شیخ در جای خویش حاضر است و بر سریر خفته پس در پیش روی همه حاضران از فراز تخت برخاست و مشغول نماز گردید و کسی را استطاعت سؤال از سرّ آن غیبت و حضور نشد صاحب رسالهء تحفة السالکین میگوید شنیدم که شیخ تاج الدین را دختری بود خرد سال وقتی آن کودک بیمار شد و در ایام مرض یک روز شیخ وضو میساخت خدای تعالی آن صغیره را ملهم نمود که از آب غسالهء پاهای پدر خویش بنوشد پس چنین کرد و در وقت عافیت یافت و هم شنیدم که وقتی حضرت شیخ تاج الدین با اصحاب و احباب نشسته بود و در معارف و حقایق سخن میفرمود و در اثناء مطارحه و محاورت با حاضران مزاح و مطایبه میکرد پس بر خاطر یکی از حاضران خلجان کرد که مرشد کامل را خوش منشی شوخ وشی شایسته نیست شیخ بمجرد خطور این اعتراض بر ضمیر آن مرید روی خطاب با وی داشت و گفت طیبت و مزاح از سنت و سیرت سید المرسلین صلی الله علیه و آله است آن بزرگوار با یاران مزاح میفرمودند آنگاه قصهء ابن ام مکتوم و خندیدن صحابه را در نماز باز نمود و این اطلاع بر ضمایر و اشراف بر خطرات خود اطراز دلائل کشف و امارات مقام صدور کرامات است و گویند یکی از ارباب مکاشفه مریدی از تبعهء شیخ تاج الدین را باموری بشارت داده بود و آن مرید در وقتی که شیخ تاج الدین بمکهء معظمه مشرف گردید همراه وی بود پس یکروز از قلب او خطور کرد که از بشارات آن مرد مکاشف اثری پیدا نیست بمحض عبور این خاطر بر ضمیر او متوجه جناب شیخ تاج الدین گردید که سرّ تخلف بشارات آن شخص مکاشف از وی بپرسد شیخ تاج الدین پیش از آنکه وی اظهار چیزی کند فرمود اگر یکی از اولیای حق یکی را به چیزی نویددهد البته راست خواهدبود و صدق. و صدق بشارت حکما بظهور خواهد رسید هر چند بعد از ده سال یا دوازده سال بوده باشد آن مرد چون اشراف و اطلاع شیخ را احساس کرد خاطرش بیارمید و شک از دلش زایل گردید هم سید محمودبن اشرف میفرماید که من خود از حضرت شیخ تاج الدین شنیدم که گفت در یکی از سفرها به منزلی رسیده با اصحاب نشسته مشغول مراقبه بودم که شخصی ناشناس داخل حلقهء حاضران گردید و نزدیک من شده بر دست و پای من بوسه داد و گفت من شخصی از جماعت جنیان میباشم و سکنای مادر این مکان است و ما چون طریقهء شما را دیدیم شما را دوست داشتیم اینک می خواهم که بر طریقت خویش مرا ارشاد فرمائی پس من بر حسب استدعای او طریقهء نقشبندیه را تلقین او کردم و او همه روزه حاضر حلقه میگردید ولی جز من احدی ویرا ابصار و مشاهدت نمی کرد و او میگفت هر وقت مرا بخواهید که حاضر شوم اسم مرا بر ورقه بنگارید و در زیر پاهای خود بگذارید که در ساعت حاضر میگردم و هم از آن شیخ جلیل استماع افتاد که میفرمود در سفری که بسمت کشمیر میرفتیم یکی از جنیان نزد من حاضر شده اخذ طریقت نمود و می خواست تا خاصیت نباتات و عقاقیر و اعشاب بر من عرضه دارد من نخواستم گویند آن جنی همواره ملازم خدمت و صحبت شیخ تاج الدین بود ولی شیخ را از حضور وی نفرتی در طبع لطیف حاصل می آمد و میفرمود جزء ناری بر مزاج این جنس غالب است همراهی و اختلاط اینها از اوصاف رذیله و اخلاق ردیة آنچه را که متولد از جزء ناری می شود مثل غضب و تکبر و امثالهما موجب می شود پس من خواستم حیلتی کنم که او را از خویشتن دور سازم گفتم از جنس جنیان زنی برای من بخواه گفت من خود خواهری دارم خوش روی و بی نظیر الا آن که نخست حکایتی معروض دارم آنگاه رای رای حضرت شیخ است همانا الفت و انس میان آدمی و پری در نهایت تعسر و اشکال است چرا که از جماعت جن بر حسب خلقت ایشان حرکات و افعالی صادر می شود که انسان حقیقت آنها را نمیداند و صبر نمی تواند کرد لاجرم اسباب نزاع و جدال لایزال مابین ایشان قایم خواهد بود در این مکانی که ما می باشیم یکی از صلحاء و اولیاء بود از ما دختری خواست و فرزندی از ایشان پدید آمد یک روز آن شخص آتش میافروخت همینکه مشتعل شد جنیه فرزند را در آتش افکند آن شخص صبوری نموده و چیزی نگفت تا آنکه فرزندی دیگر ایشان را بهمرسید او را نیز بسگ داد پدر باز صبوری کرد و اعتراض نیاورد فرزند ثالث را نیز بروجه دیگر که به خاطر ندارم در نظر پدر نابود نمود آن شخص را دیگر توان تحمل نماند و سخت خشم گرفت و بانگ بر وی زد که سه فرزند مرا هلاک ساختی جنیه در حال هر سه فرزند او را حاضر کرد و گفت اینها را هلاک نکردم بلکه برای تربیت ببعضی از برادران سپرده بودم اینک فرزندان خویشتن بگیر و بیارام که مرا دیگر با تو نشستن امکان نخواهد پذیرفت این بگفت و از نزد شوی بپرید و با اینگونه ماجریات حضرت شیخ را چگونه رغبت همسری پریان در خاطر خواهد خلید هم سیدمحمودبن اشرف میگوید شنیدم که زمانی که شیخ تاج الدین در امروهه بود یکی از زنان صالحه از اهالی مشرق زمین که بشیخ معتقد بود مریض گردید و به حضرت شیخ التجا کرد که برای بهبودی وی توجهی فرماید شیخ بعیادت آن زن رفت و بر حال او رقت آورد که دید برموت مشرف است پس او را در ضمن خویش گرفت و در حال شفا یافت و این عمل را که اخذ فی الضمن میگویند کاری است در میان مشایخ نقشبندیان معمول که بیمار را در ضمن خویشتن گرفته بهبودی میرسانند و شرط این عمل در نزد این جماعت آن است که قبل از نزول ملک الموت متقبل شود چه اگر ملک الموت نزول فرموده باشد باید لامحاله قبض روحی بفرماید پس اگر آن بیمار را بعد از نزول ملک در ضمن بگیرد بایدبموت بدل و عوضی بجای او توطین کنند چنانکه مشهور است و مسلم که خواجه خاموش قدس الله سره یکی از علما را در ضمن خویش بگرفت و در ساعت شفا یافت شیخ تاج الدین میفرموده است در یکی از ساعات و اوقاتی که دعا در آنها رد نمی شود خدا را بسه حاجت خوانده ام و هر سه مستجاب شده است یکی آنکه کسی را از جانب من گزندی نرسد اگرچه بر اقتضای طبیعت بشریه بروی خشم گیرم دوم آنکه کشف را از من زایل نماید سیم آنکه هر که را از اهل طریقت که اخذ دستور عمل از من گرفته و مرید من گردیده باشد عاقبت نیک نصیب نماید و بمقامی از درجات بزرگان نایل فرماید مگر آنکه آن کس را منکر من سازد و از اعتقاد واردات بمن رویش بگرداند که در این تقدیر هر چه در حق او خواسته باشد بظهور رساند. سید مذکور در رسالهء خویش میگوید همانا از این کلام شیخ تاج الدین ظاهر می شود که او را کشف و شهود حاصل نبود و خود نیز میفرمود که شیخ و مرشد هر طالب یا صاحب مقام کشف است و یا نیست اگرخداوند شهود و کشف بوده باشد مرید را چون حالی پیش آید لازم نیست که شیخ اظهار نماید چه او خود بمقتضای دارائی مقام کشف از حالات مریدان مستحضر است و هر که هر چه لازم باشد خواهد فرمود در این صورت اگر مرید عرض حال کند سوء ادبی مرتکب شده است و اگر صاحب کشف نیست باید مرید حال خویش که پیش آید اظهار و عرض نماید و شیخ خود نیز از احوال ایشان پرسان بوده باشد این سخن را شیخ تاج الدین با مریدان میگفت محض اشعار لزوم بر اظهار احوال و از اینجا نیز مستفاد میشود که او را کشف و شهود نبوده لکن آنچه از کیفیت سلوک او با مریدان و اخبار از احوال ایشان محقق میشود آن است که او را اشرافی تام و اطلاعی عظیم بر خواطر و احوال بود خود مرا با آن بزرگوار ماجریاتی افتاد که هر یک دلیل صدق این دعوی تواند شد و گویا این وقایع و اموری که من خود از اطلاع و اشراف او مشاهدت کردم از عالم فراست بود که اقوی وارفع از مقام کشف است بالجمله شیخ تاج الدین در انواع علوم و فنون صناعات زحمت ها کشیده بود و متون بسیار خوانده لکن بعد از غلبهء جذبه بروی چندان از عالم صورت و رسوم و علوم آن زایل گردید که تمام آن صور علمیه از لوح خاطرش محو گشت و پس از تصفیهء کامل عکوس علمیه و اشراقات صناعیه بر مرآت خاطر قابلش تابیدن گرفت بحدی که علمی نیست که او را بر دقایق آن وقوف کامل حاصل نباشد حتی اساتید هر علم چون مقام او را در لطائف و نکات فن خویشتن مینگرند متحیر میمانند و هکذا در سایر مدرکات غیر علمیه و صناعات متعارفه مثلاً او را رساله ای است مخصوص در انواع اطعمه و الوان خورشها و کیفیت طبخ آنها و رساله ای است در علم فلاحت و چگونگی غرس اشجار و رساله ای است در علم طب و معرفت خواص نباتات و در صناعات کتابت نیز دخلی تمام و ربطی کامل دارد وقتی یکی از افاضل که در علم طب مهارتی تمام و حذقی زایدالوصف داشت بروی در آمده و در دقایق فن خویش و علم منطق و علوم عقلانیه با او سخن درپیوست و چون باستحضار و لیاقت تام و اطلاع کامل شیخ برخورد در حیرت افتاد و این معنی موجب سعادت وی گشت که داخل طریقت شد و بر روش مشایخ نقشبندیه بسلوک افتاد از جمله مشایخ و مرشدان شیخ تاج الدین سیدعلی بن قوام هندی نقشبندی است که مولد و مسکن مدفن او ملک جانپور بود از بلاد هند که در شرقی دهلی بمسافت یکماه راه افتاده است سید مزبور از اولیاء مشهور میباشد و ازتصرفات عجیب و قوت جذب وی اموری در میان جمهور مذکور میگردد و بعضی از صلحا گفته اند که در میان امت محمدیه صلی الله علیه و آله و سلم بعد از قطب ربانی شیخ عبدالقادر گیلانی از احدی چندان خوارق عادت و غرائب کرامات و بدایع و تصرفات بظهور نرسید که از سید علی بن قوام جانپوری. از جمله شیخ تاج الدین صاحب این عنوان میگوید از مردی شنیدم که رسم سید علی بن قوام رحمة الله علیه آن بود که در وقت ضحی خلوت میکرد و در آن هنگام بروی جذبه غالب می آمد فلذا احدی را در آن حال بنزد خویش راه نمیداد و مردم همه این رسم معروف را از سید علیه الرحمة شنیده و دیده بودند و در وقت ضحی داخل خلوت او نمیشدند پس یکروز شخصی از اعراب که همانا از اولاد استاد حضرت سید بوده است در وقت معهود بخلوت او ورود نمود و خادم خواست تا از دخول خلوت منع کند نتوانست چه اعرابی بر منع وی عنایت نیاورد همین که همهمه بسمع سید رسید از داخل خلوت ندا داد که کیستی اعرابی خویشتن را تعرفه کرد و نام برد سید بانگ بروی زد که هان بگریز و به پشت درختی که اینجاست پناه بر وگر نه خواهی سوختن آن شخص از بیم بگریخت و خود را در پناه آن درخت انداخت پس ناگاه آتشی از باطن سید زبانه کشید و در آن درخت بگرفت و تمام آن بسوخت و بجز ریشه چیزی در جای نگذاشت ولی اعرابی سالم ماند و این واقعه دلیل نهایت اقتدار و کمال تصرف اوست باری شیخ تاج الدین از شیخ الله بخش بطریقت عشقیّه و طریقهء قادریه و طریقهء جشتیه و طریقهء داریه جمیعاً مجاز بوده بلکه میگوید در باطن از جانب رئیس هر طریقت اجازه داشته است. صاحب تحفة السالکین میگوید خود از شیخ تاج الدین شنیدم که فرمود من طریقت کبرویه را از روحانیت شیخ نجم الدین کبری رضوان الله علیه گرفته در ربع روزی سلوک ایشان را به سر بردم و در آداب سلوک کبرویه رسالهء مخصوص نگاشته و در آنجا چنین مسطور داشته که مشی و سلوک کبرویان بتمام اطوار سبعه تمام می گردد و در هر طوری ده هزار حجاب طی میشود که سالک از آغاز تا انجام سلوک هفتاد هزار حجاب را درخواهد سپرد و به مقام واصلان الی الله خواهد رسید. اگرچه شیخ تاج الدین از همهء رؤسای طرائق در باطن مجاز بوده است ولی مریدان را جز بسلوک نقشبندیه تسلیک نمیفرمود و ارشاد نمیداد در مکتوبی به یکی از اصحاب خویش نوشته بود که اکابر نقشبندیه خداوند غیرت میباشند و با این که مشایخ و مرشدان طریقت ایشان بغیر مشی و آداب نقشبندیه تسلیک نمایند رضا نمیدهند من خود پس از آنکه از جانب خواجه باقی بسلوک نقشبندیه مجاز گردیدم و بتربیت مریدان و تسلیک ایشان به طریقت نقشبندیه رخصت یافتم اگر کسی بنزد من می آمد و بر آئین عشقیّه و یا غیر هم دستور عمل میخواست من دریغ نمیداشتم و مقید نبودم که البته او را بطریق نقشبندیه تسلیک فرمایم بلکه به هر طریقه که مرید خود طالب میشد ارشاد میدادم و تربیت مینمودم تا آنکه روزی روحانیت غوث اعظم خواجه عبیدالله احرار بنزد خواجه محمد باقی حاضرگردیده با او فرموده بود که شیخ تاج از مطبخ ما می خورد و سپاس دیگران میگزارد ما او را از نسبت خود خارج ساختیم خواجه محمد باقی معروض داشته بود که این بار بر او ببخشای که من او را بیاگاهانم آنگاه ماجری بمن نوشت و من دانستم که بزرگان نقشبندیه غیوراند و بر تسلیک و تربیت مریدان بغیر طریقت ایشان راضی نمیشوند علامهء محبی در سیاقت انتساب شیخ تاج الدین بحضرت خواجه بهاءالدین و سند اتصال سلسلهء نقشبندیه در اخذ طریقت از حضرت رسالت پناه صلی الله علیه و آله و سلم میگوید: فله طریق النقشبندیه من الخواجه محمد الباقی و له من الخواجه الا ملتکن و له من مولانا درویش محمد و له من مولانا محمد زاهد و له من الغوث الاعظم عبیدالله احرار و له من الشیخ یعقوب الجرخی و له من حضرة الخواجة الکبیر بهاءالحق و الدین المعروف بنقشبند و له من امیر سید کلال و له من الخواجه عبدالخالق الغجدوانی و من قطب الاقطاب الخواجه محمد بابا السماسی و له من حضرة الخواجه علی الرامتینی و له من حضرة الخواجه محمد الجرنفوری و له من الخواجه عارف ریو کری و له من الشیخ یعقوب بن ایوب الهمدانی و له من الشیخ ابی علی الفارمدی و له من الشیخ ابی الحسن الخرقانی و من سلطان العارفین ابی یزید البسطامی و له من الامام جعفر صادق و له من قاسم بن محمد بن ابی بکرالصدیق رضی الله عنه و من سلمان الفارسی و من ابی بکر الصدیق رضی الله علیه و آله عنه و من سید الکائنات صلی الله علیه و آله و سلم و النسبة الی الامام جعفر عن ابیه الی علی کرم الله وجهه وفات شیخ تاج الدین قبل از غروب یوم چهارشنبه هیجدهم شهر جمادی الاولی ازسال یکهزار و پنجاه ه . ق. در مکه اتفاق افتاد و صبح پنجشنبه در تربتی که در حیات خویش بدامنهء کوه تعیقعان برای خود آماده ساخته بود مدفون گردید ضریحش در آنجا ظاهر است مردم برای زیارت و فاتحه قصد آن تربت میکنند. (نامهء دانشوران ج 5 صص 5- 12). در کشف الظنون چ 1 استانبول ج 1 ص542 رسالة فی انواع الاطعمة و کیفیة طبخها و در ص558 رسالة فی غرس الاشجار و کیفیتها را بنام صاحب ترجمه نقل کرده است.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) ابن عربشاه عبدالوهاب بن احمد. رجوع به ابن عربشاه در همین لغت نامه شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) ابن عطاء الله رجوع به ابن عطاءالله و تاج الدین ابوالفضل در همین لغت نامه شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) ابن محمود العجمی الشافعی. او راست: شرحی بر کافیة فی النحو ابن الحاجب. (کشف الظنون چ اول استانبول ج 1 ص 235).

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) ابن مسعودبن احمد. رجوع به تاج الدین عمر بن مسعودبن احمد شود.

تاج الدین.

[جُ دی] (اِخ) ابوالغنائم. در تاریخ گزیده (ص 448) آرد: سلطان [ ملکشاه ] برنجید [ از خواجه نظام الملک ] و او را معزول کرد، و جایش به تاج الدین ابوالغنائم نائب ترکان خاتون داد... ابوالمعالی نحاص در این معنی گفت در حق سلطان:
ز بوعلی مدد از بو رضا و از بو سعد
شها که شیر به پیش تو همچو میش آمد
در آن زمانه ز هرچ آمدی بخدمت تو
مبشر ظفر و فتح نامه بیش آمد
زبوالغنائم و بوالفضل و بوالمعالی باز
زمین مملکتت را ثبات پیش آمد...»
نام و نسب وی از این قرار است: ابوالغنائم ابن دارست مرزبان بن خسرو و فیروز و لقب ویرا تاج الملک هم نوشته اند. رجوع به ابن دارست و ابوالغنائم تاج الملک. و تاج الملک ابوالغنایم در همین لغت نامه شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) ابوالفضل احمد بن محمد بن عبدالکریم زاهد اسکندرانی متوفی بسال 709 ه . ق. (کشف الظنون ج 1 چ 1 استانبول ص211). معروف به ابن عطاءالله. آقای همائی نوشته اند:
شیخ تاج الدین ابوالفضل احمدبن محمد بن عبدالکریم معروف به عطاءالله(1) اسکندرانی شاذلی مالکی متوفی در قاهره بسال 709 ه . ق. (مأخذ ما در تاریخ وفات حاشیهء مرآة الجنان است ج 3 ص330) از استادش ابوالعباس مرسی شاذلی، و او از استادش ابوالحسن شاذلی روایت می کند که بن حرز هم در بلاد مغرب فقیهی مطاع بود و فتوی بسوختن کتاب احیاء العلوم داد پادشاه وقت را برانگیخت... روز پنجشنبه ای بود که نسخه ها از همه جا جمع شد فقها بریاست ابن حرز همه اجتماع کردند و همگی باوی یار شدند که احیاء العلوم غزالی مخالف شریعت محمدی است و فتوی بسوختن نسخه ها دادند قرار شد که فردای آن روز پس از نماز آدینه کتابها را بسوزند ابن حرز هم گوید شب همان جمعه خواب دیدم که پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم با شیخین نشسته اند و امام غزالی برابرشان ایستاده کتاب احیاء العلوم در دست داشتی و گفتی یارسول الله اینک کتاب من و آنک دشمن من است اگر درین دفتر چیزی بر خلاف شریعت تو نبشته ام توبه ام بپذیر و گرنه داد من از خصم بستان... سپس پیغمبر (ص) فرمود تا مرا برهنه کردند و پنج تازیانه زدند ... (غزالی نامهء جلال همایی ص377) زرکلی در ترجمهء عطاءالله الاسکندرانی متوفی بسال 709 ه . ق. از دانشمندان و متصوفه شاذلی است. او راست: «الحکم العطائیه» در تصوف و «تاج العروس» در پند و موعظه و «لطائف المنن فی مناقب المرسی و ابی الحسن». (الاعلام زرکلی ج 1 ص161). و رجوع به ابن عطاء الله و احمدبن محمد... در همین لغت نامه شود.
(1) - ظ. ابن عطاء الله.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) ابوالفضل بن بهاءالدوله خلف بن ابوالفضل نصربن حمد. مؤلف تاریخ سیستان آرد: آمدن امیر مأمون ببرونج در ماه جمادی الاولی بسال چهارصدو نودوشش، آمدن امیر برغش سفهسالار سلطان سنجر به سیستان در آخر ماه صفر و شدن او بپای شارستان و صلح کردن بر آنک امیر بهاءالدوله خلف و امیر اجل تاج الدین ابوالفضل بدو فروشدند و امیر تاج الدین را بر خویشتن ببرد تا ببلخ و ترمد و آنجا ببود شش ماه تا ماه رمضان همین سال در اول ماه جمادی الاخر بسال چهار صدو نود و نه... و عاصی شدن امیر اجل تاج الدین ابوالفضل بر پدر خود غرهء ماه رجب همین سال و خصومتها میرفت میان ایشان تا آخرالامر تاج الدین بشد و مرادق و سیستان بیشتر بر وی گشتند، و همه سالاران سیستان بروی گشتند و از اوق و پیش زِرِه و نواحیهاء دیگر، و بشدند در غرهء ماه رمضان، درِ شارستان بگرفتند، و جنگ آغاز کردند پیوسته تا روز دوشنبه بیست و دوم ماه رمضان همین سال بعاقبت امیر اجل تاج الدین ابوالفضل درشد در شارستان و بامیری بنشست بدین تاریخ و امیرشاهنشاه برادر وی بگریخت و عاصی شد بروی و حصار طاق بگرفت و کوتوال آنرا بکشت و تاختن ها می کردند بر یکدیگر، و امیر بهاءالدوله درین وقتها در شارستان بود آخرالامر بگریخت، بشد بحصار طاق برامیر شهنشاه یکی شد، و امیر قلمش را و لشکر وی را بکشید به سیستان و او را در ناحیت اسفزار بود. آمدن امیر قلمش به سیستان غرّه ماه ذی القعده بسال پانصد، اندر سیستان و در نواحی آن پیوسته بودند، تا نیمهء ماه محرم بسال پانصد و یکی، امیر بهاء الدوله بشد بر لشکر قلمش تا برون وجول تا آخر الامر امیر اجل ملک مؤیدتاج الدین ابوالفضل با پدر خود صلح کرد بهاءالدوله، و او را بیاورد بر آنکه بیاید به سیستان و همه مرادهای او بحاصل، الاامیری او را ندهم، این من باشم... و شدن تاج الدین بسمرقند بسال پانصد و سی و پنج و آمدن از سمرقند در شوال بسال پانصد و سی و هشت... (تاریخ سیستان چ بهار صص389- 391). تاج الدین در سنهء 536 و بقولی 535 ه . ق. در رکاب سلطان سنجر در جنگ معروف قطوان سمرقند با لشکر خطا حاضر بوده و شجاعت عجیبی بروز داده و همانجا اسیر شده و مدت یکسال باحترام تمام نزد خان خطا بوده و بعد آزاد شد. (کامل 11 ص33) (راحة الصدور ص183) (تاریخ سیستان چ بهار ص391 ج 4). رجوع به راحة الصدور چ اقبال ص 169 و 173 و 174 شود. خوندمیر در حبیب السیر صاحب ترجمه را بنام تاج الدین ابوالفضل بن طاهربن محمد یاد کند و گوید:... چون سلطنت از آن خاندان (غزنویان) به سلجوقیان انتقال یافت در زمان سلطان سنجر، طاهربن محمد که بروایتی از اولاد طاهربن خلف بن احمد بود و بقولی در سلک احفاد ملوک عجم انتظام داشت در آن ولایت به نیابت سلطان سنجرلواء حکومت برافراشت و پس از فوت وی پسرش تاج الدین ابوالفضل در آن مملکت حاکم شد و او بصفت شجاعت و فضیلت و سخاوت موصوف بود و باصابت رای و تدبیر سرآمد حکام زمان می نمود بنابر آن در سلک مخصوصان سلطان سنجر انتظام یافت و در معارک سلطان با مخالفان آثار جلادت بظهور رسانیده پرتو انوار عنایت سلطان بر وجنات حالش تافت. (حبیب السیر چ خیام ج 2 ص627)... و لشکر سلطان سنجر بخلاف معهود و مقصود شکستی فاحش یافته قرب سی هزار کس کشته شدند و سلطان سنجرمتحیر گشته تاج الدین ابوالفضل که والی سیستان بود عرض نمود که ای خداوندجهد باید کرد که بسرعت هر چه تمامتر خود را از این گرداب مهلک بساحل نجات کشیم که زیاده از این ثبات و قرار مستلزم ازدیاد نکال و خسارت خواهد بود و سلطان با سیصد سوار اسفندیار آثار بر صفوف کفار حمله کرده باده پانزده کس جان بکنار کشید وبحصار ترمذشتافت و تاج الدین ابوالفضل با منکوحهء سلطان ترکان خاتون گرفتار گشت و گورخان او را حریف مجلس بزم خود ساخت و سایر اسیران را رخصت انصراف داد. (حبیب السیر چ خیام ج 2 ص 509) و نیز مؤلف قاموس الاعلام ترکی نام وی را بدینسان آورده است: تاج الدین ابوالفضل بن طاهر یکی از حکمرانان سیستان بود و بسال 545 ه . ق. از طرف سلطان سنجر سلجوقی به حکومت منصوب گشت و تا ظهور چنگیزخان این خاندان حکمرانی داشتند و هشتمین حکمران این سلاله موسوم به تاج الدین دو سال در مقابل لشکر مغول پایداری کرد اما آخر مغلوب گردید و اسامی امراء این طایفه بدین قرار است:
1- تاج الدین ابوجعفر 2- شمس الدین محمد بن تاج الدین 3- تاج الدین هرب بن عزّ الملک 4- بهرام شاه بن تاج الدین 5- نصیرالدین بن بهرام 6- رکن الدین بن بهرام 7- شهاب الدین محمد بن تاج الدین 8- تاج الدین رجوع به ابوالفضل تاج الدین بن طاهر در همین لغت نامه شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) ابوالفضل احمد بن محمد معروف به ابن عطاءالله. رجوع به ابن عطاءالله و تاج الدین ابوالفضل در همین لغت نامه شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) ابوالقاسم عبدالرحیم بن الشیخ رضی الدین محمد بن الشیخ عمادالدین ابی حامد. وی کتاب الوجیر غزالی را مختصر کرد و نامش را «التعجیز فی اختصار الوجیز» نهاد و نیز کتاب «المحصول فی اصول فقه» و طریقهء رکن الدین طاوسی در خلاف را مختصر کرد. در موصل بسال 598 ه . ق. متولد شد و چون قوم تاتار بر موصل استیلا یافتند در ماه رمضان سال 670 وارد بغداد گردید و در جمادی الاول سال 671 ه . ق. وفات یافت. (از تاریخ ابن خلکان ج 2 ص51).

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) ابوالقاسم عبدالغفاربن محمد بن عبدالکافی السعدی الشافعی. سیوطی در کتاب حسن المحاضره فی اخبار مصر و القاهره ج 1 ص 179 گوید: المحدث عن ابن عزون و النجیب وعدة و خرج التساعیات (؟) و المسلسلات و تمیز و اتقن و ولی مشیخة الصالحیه وافتی، مات فی ربیع الاول سنة اثنین و ثلاثین و سبعمائه.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) ابوالملوک خسرو ملک. رجوع به خسرو ملک ابوالملوک شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) ابوالیمین زیدبن حسن کندی. رجوع به تاج الدین کندی شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) ابوبکر عبدالرحمن بن ابی طالب الاسکندرانی. نزد فخربن عسا کر فقه آموخت تا در مذهب بارع گشت. تاج الدین بکار تدریس و فتوی اشتغال داشت و به سال 663 ه . ق. وفات کرد. (حسن المحاضره فی اخبار مصر و القاهره جزء 1 ص 179).

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) ابوسعید محمد بن ابی السعادات. رجوع به ابوسعید... شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) ابوطالب شیرازی. رجوع به ابوطالب تاج الدین فارسی شیرازی در همین لغت نامه شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) (سید...) ابوعبدالله محمد بن سید ابوجعفر قاسم بن حسین بن معیة الحلی الحسنی الدیباجی، و این نسبت بفروش دیبا (دیباج) است مثل زجاجی نسبت به زجاج. از مشاهیر علماء در طرق اجازات است و نظیر وی در کثرت اساتید و مشایخ دیده نشده و او از جملهء سادات بنی حسن مجتبی از شعبهء حسن مثنی از دوحهء ابراهیم بن حسن ملقب به ابراهیم القمر از شجرهء امام زاده اسماعیل مشهور باسمعیل الدیباج از سلسلهء فرزند وی حسن شهید بفخ است. یکی از اجداد این خاندان ابوالقاسم علی است که معروف به ابن معیة بود و این نسبت بتمام افراد این خاندان اطلاق شود. معیه(1) نام مادر ابوالقاسم علی است وی دختر محمد بن جاریة انصاریة کوفیة است. تاج الدین را شاگردش احمدبن علی در کتاب «عمدة الطالب» در ضمن اعقاب ابن معیة مذکور ترجمه کرده گوید پیرامن دوازده سال در خدمت وی بودم حدیث، نسب، فقه، حساب، ادب، تاریخ، شعر و جز آن نزد وی آموختم، و دختر خردسال وی را تزویج کردم ولی در کودکی در گذشت، او راست: «معرفة الرجال» در دو مجلد بزرگ و «نهایة الطالب فی نسب آل ابی طالب» در 12 مجلد و «الثمرة الظاهرة من الشجرة الطاهره» در چهار مجلد «الفلک المشحون فی انساب القبائل والبطون» و «اخبار الامم» که بیست و یک جلد آن بیرون آمده و میخواست آنرا به صد جلد برساند که هر جلد چهارصد برگ باشد، و «سبک الذهب فی شبک النسب» و «الحدة و الزینه» و «تذییل الاعقاب» و «کشف الالباس فی نسب بنی العباس» و «الابتهاج» در علم حساب و «منهاج العمال» وی متولی پوشاندن لباس فتوت بمردم بود و ایشان برای مرافعات به وی مراجعه میکردند و او حکم میکرد و ایشان مراسیم وی را امتثال میکردند و این منصب در خاندان معیة از عهد ناصرالدین الله ارثی بود، و برخی از خویشان وی درین منصب با وی معارض بودند. پوشانیدن خرقهء تصوف نیز بدون منازع باوی بود. اما در نسب پنجاه سال پیشقدم این فن بود، و احفاد را باجداد میپیوست اما در حدیث و معرفت غوامض آن مسلم عندالکل بود و شعر وی را نیز یاد کرده گوید: از شاگردان علامهء حلی و پسرش فخرالمحققین و پسر خواهرش سید عمیدالدین و امام نصیرالدین کاشانی بود و از مشایخ شهید اول و سه فرزندش محمد و علی وام الحسن فاطمه میباشد و از عدهء بسیاری روایت دارد که خود ایشان را در اجازه یی که برای شهید نوشته یاد کرده است و صاحب معالم نسخهء آنرا داشته و در اجازهء کبیرهء خویش از آن یاد نموده است صاحب روضات قسمتی از اجازهء صاحب معالم که در آن عبارات اجازهء تاج الدین (مترجم) آمده است نقل کرده و اساتید تاج در آن یاد شده اند. صاحب امل الاَمل نیز تاج الدین را یاد کرده گوید: شهید از وی روایت دارد و در اجازات خود وی را اعجوبة الزمان نامیده و من (صاحب امل الاَمل) اجازهء او را که برای شهید و پسران او محمد و علی و دخترش ست المشایخ ام الحسن فاطمه نوشته بخط خود وی دیده ام. سپس مقداری از اشعار او را آورده است. صاحب روضات گوید: تاج الدین محمد بن قاسم (صاحب ترجمه) از علمای عامه نیز روایت دارد وعده ای از عامه از اشعار او در کتب خود آورده اند. و صاحب لؤلؤة نیز همین مطالب را دربارهء صاحب ترجمه آورده است. رجوع به روضات الجنات چ1 صص612- 614 و شدالازار ص126 شود.
(1) - مصغر معاء معوج القامة مانند سمیه تصغیر سماء (روضات بنقل از لؤلؤة البحرین).

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) ابومحمد احمدبن عبدالقادربن احمدبن مکتوم قیسی. رجوع به ابن مکتوم و احمدبن عبدالقادر در همین لغت نامه شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) ابومحمد جعبری رجوع به ابومحمد... شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) (ابن بنت الاعز ...) ابومحمد عبدالوهاب بن خلف بن بدرالعلامی والاعز وزارت الکامل را داشت و بعلم و تقوی و پاکدامنی مذکور و معروف و منصب قضای مصر داشت و تدریس شافعی و صالحیه با او بود در 17 رجب سال 665 ه . ق. وفات کرد او را دو پسر بود یکی صدرالدین عمر که فقیه و عارف در مذهب بود دیگری تقی الدین ابوالقاسم عبدالرحمن که او هم فقیه و امامی بارع و شاعر بود. رجوع به حسن المحاضره فی اخبار مصر و القاهره ج 1 ص 189 شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) ابومحمد علی بن عبدالله بن ابی الحسن الاردبیلی تبریزی نزیل قاهره متوفی بسال 746 ه . ق. او راست شرح بزرگی بر کافیة فی النحو ابن الحاجب مانند شرح رضی و از تألیف آن در بیست و هفتم محرم سنه 742 فراغت یافته است. (کشف الظنون چ 1 استانبول ج 2 ص 253).

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) ابونصر عبدالوهاب بن تقی الدین سبکی. رجوع به تاج الدین سبکی شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) احمدبن خطیب گنجه ای (ابن خطیب) از شعرای دورهء غزنوی است وی از اهالی گنجه و شوی مهستی شاعرهء معروف ایران است امیر علیشیر نوائی در مجالس النفائس ص327 چنین آورده است: ابن خطیب گنجه ای- نام او تاج الدین احمد است معاصر سلطان محمود غزنوی بوده و اشعار خوب دارد و از جملهء اشعار او مناظره ای است که با زن خود مهستی کرده و گویند که پیش از نکاح مهستی را بمجامعت دعوت کرده مهستی در جواب این رباعی گفته:
تن با تو بخواری ای صنم در ندهم
با آنکه ز تو به است هم درندهم
تاری ز سر زلف بخم برندهم
بر آب بخسبم خوش و نم در ندهم.
بعد از آن پسر خطیب با مهستی حیله ای کرد و مکری نمود: کسی پیش او فرستاد نه بنام خود بلکه دیگری، و مهستی را بنام دیگری رام کرد چون مهستی شب پیش او بر آمد و ابن خطیب از او محظوظ گشت باو گفت:
تن زود به خواری ای جلب در دادی
وز گفتهء خویش زود بازاستادی
گفتی خسبم بر آب و نم در ندهم
بر خاک بخفتی و نم اندر دادی.
(مجالس النفائس چ علی اصغر حکمت). رجوع به احمدبن خطیب در همین لغت نامه شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) احمدبن شرف الدین سعیدبن محمد بن الاثیر الحلبی الکاتب المنشی که بعد از فوت فتح الدین عبدالظاهر ابتدا در دمشق و سپس در مصر مباشرت کتاب انشاء را داشت و مردی فاضل و نبیل بود و در نظم و نثر دستی تمام داشت و در سال 691 ه . ق. درگذشت. (رجوع به کتاب حسن المحاضره فی اخبار مصر و القاهره جزء اول ص 261 شود).

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) احمدبن عبدالقادربن مکتوم قیسی حنفی. رجوع به احمدبن... و ابن مکتوم در همین لغت نامه شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) احمدبن عثمان بن ابراهیم صبیح ترکمان... رجوع به احمد... شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) احمدبن عزالدین اسماعیل بن احمد. پدرش از صوفیان خوش منظر و خوش محضر بود خانوادهء او از مردم پرهیزکار و عابد بودند و در راه اصفهان خانقاهی چند داشتند که در آن مسافرین را پذیرائی می کردند. شیخ تاج الدین به تبریز و سلطانیه و غیرهما مسافرت کرد و سلاطین و امراء بر اثر برآورده شدن نذرهائی که برایش کرده بودند باو اعتقاد پیدا کردند. وی در سماع حرکات شگفتی آور میکرد که بینندگان را بهیجان می آورد. آنگاه به شیراز باز گشت و خانقاهی بنا کرد که از صوفیان پذیرائی میشد و مواجبی برای سماع در روزهای جمعه برقرار کرد و در سنهء... هفتصد ه . ق. وفات یافت و او را در جوار پدرش در خانقاهشان دفن کردند. (از شد الازار فی حط الاوزار عن زوار المزار چ قزوینی ص267).

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) احمدبن محب الدین محمد بن الکمال الضریر العباسی وی از جد خود و ابن رواج والسبط روایت کرد، در جمادی الاول 721 در سن 79 سالگی در مصر وفات کرد. رجوع به کتاب حسن المحاضره فی الاخبار مصر و القاهره جزء اول ص179 شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) احمدبن محمد بن عبدالکریم زاهد اسکندرانی مکنی به ابوالفضل. رجوع به احمدبن... و ابن عطاالله شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) احمدبن محمد بن عبدالقادر بعضی نسب ابن مکتوم را احمدبن محمد بن عبدالقادر نوشته اند. رجوع به ابن مکتوم و احمدبن عبدالقادربن احمد شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) (خواجه...) احمدبن محمد بن علی معروف به تاج الدین عراقی از وزرای امیر مبارزالدین محمد مظفر و یکی از ممدوحین خواجوی کرمانی. خواندمیر در دستور الوزراء آرد: خواجه تاج الدین عراقی از اکابر ولایت کرمان بود و به اصابت رأی و تدبیر محتاج الیه هر پیر و جوان می نمود و در آن اوان که ملک قطب الدین بیک روزی با امیر مبارزالدین محمد مظفر مخالفت کرده، در بلدهء کرمان متحصن شده جناب مبارزی بظاهر آن شهر آمده آغاز محاصره نمود خواجه تاج الدین خود را از مضیق حصار نجات داده بعز بساط بوسی امیر محمد رسانید و منظور نظر تربیت گشته پای بر مسند وزارت نهاده و در آن اوقات که مولانا شمس الدین صاین قاضی زمام اختیار ممالک امیر محمد را در قبضهء اقتدار آورد خواجه تاج الدین از درجهء اعتبار افتاده چنانکه سابقاً مذکور شد مولانا را [ مولانا شمس الدین صاین را ] بر آن داشت که برسم رسالت بجانب شیراز رفت و چون خدمت مولوی نقض عهد کرده بوزارت امیرشیخ ابواسحاق مشغول گشت و نزد امیر محمد مظفر بوضوح پیوست که توجه او بنابر اغوای خواجه تاج الدین بوده حکم کرد که خواجه را بسیاست رسانند. خواجه در بدیهه این بیت برزبان آورد:
بر تاج عراقی ز سر لطف ببخش
تا خسرو تاج بخش خوانند ترا
و امیر مبارزالدین محمد رقم عفو بر جریدهء جریمه خواجه تاج الدین کشیده خواجه چند گاه دیگر بسر انجام امور وزارت اشتغال نمود اما بالاخره بموجب فرمودهء امیر محمد بعز شهادت فایز شد. (دستورالوزراء چ سعید نفیسی ص247 و 249). کمال الدین ابوالعطا محمودبن علی کرمانی متخلص به خواجو... در کرمان متولد شده و در آن شهر بکسب کمال اشتغال ورزیده و مدّاحی تاج الدین عراقی (احمدبن محمد بن علی) وزیر امیر مبارزالدین مظفری را نمود و مثنوی «گل و نوروز» را بنام وی ساخته و دربارهء وی قصاید و مدایح انشاه نموده و این وزیر نسبت به وی عنایت و توجه زیاد داشته و گروهی از نویسندگان را به جمع و تدوین دیوان وی وادار کرده و مجموعه ای که شامل 25000 بیت گردیده از آثار او مرتب و آنرا «صنایع الکمال» نامیده اند و در آخر دیباچهء این دیوان تذکر داده شده که آنچه پس از این طبع وقاد وی تراوش نماید بنام «بدایع الجمال» نامیده خواهد شد... (فهرست کتابخانهء مدرسهء عالی سپهسالار ج2 صص512-513). بنابر آنچه گفته شد تاریخ قتل وزیر صاحب ترجمه بین سالهای 742 (سال تصنیف گل ونوروز خواجو) و 725 ه . ق. سال وفات شیخ ابواسحاق است رجوع به تاریخ مغول تألیف اقبال ص549 و حبیب السیر چ خیام ج3 ص92 و 275 و 279 و 282 و تاریخ گزیده چ براون ج1 ص632 و 639 و 640 و تاریخ عصر حافظ تألیف غنی ص83 و 86 شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) (الشیخ...) احمدبن محمود نعمانی معروف به حرّ. از بزرگان و دانشمندان علم حدیث و تفسیر و حافظ قرآن کریم و ضابط قراآت هفتگانهء آن بود پدر و جد او نیز از علماء بوده اند و نسبش به ابوحنیفه می رسد ابن القناد در سیرهء خود گفته است: جدم شمس الدین محمد نعمانی در مدرسهء سلطان محمد شاه در ری درس می گفت و چون سلطان وفات کرد و اختلاف در میان مردم روی داد او ببغداد برگشت و سپس فرزندش نجم الدین محمود باصفهان آمد تا نامه ای را از طرف خلیفه به آنجا رساند و در این شهر با ملک دولتشاه مأنوس شد دولتشاه از او خواست در اصفهان سکونت گزیند محمود به وی وعده داد با استجازهء خلیفه باصفهان بازگردد و ببغداد شد و از خلیفه اجازت گرفت و با خانوادهء خود باصفهان بازگشت و در این شهر خداوند فرزندی باو داد که او را احمد نام نهاد و چون تاج الدین احمد بزرگ شد قرآن را در کوتاه ترین مدت حفظ کرد و بعلم حدیث و تفسیر پرداخت و دوازده هزار حدیث صحیح و حسن و سه هزار موضوع دیگر حفظ کرد از مشایخ اویند ابوالفتوح عجلی و شیخ شهاب الدین سهروردی و امثالهم او راست کتابی در حدیث بنام «سبعة ابحرمن مؤلفات الحر». آنگاه خطیبی اصفهان و وعظ در محافل بدو واگذار شد سپس به شیراز رفت و در جامع عتیق هر روز جمعه و در جامع جدید ایام ماه رمضان وعظ کرد و در پوشیدن لباس طریق سلف صالح می پیمود... شیخ تاج الدین هشتاد و هشت سال عمر کرد و چون قاضی بیضاوی در گذشت روز ختمش تاج الدین وعظ کرد و در آخر وعظ ابیاتی چند بر خواند و گفت منهم تا روز پنجشنبه مهمان شمایم عصر پنجشنبه تب کرد و چون اذان عصر گفته وضو گرفت و نماز گزارد و در گذشت. (از شدالازار فی حط الاوزار عن زوار المزار چ قزوینی صص304- 310). علامهء فقید قزوینی در حاشیهء صفحهء 310 شدالازار آرد: چنانکه ملاحظه می شود وفات صاحب ترجمهء حاضر یعنی شیخ تاج الدین احمدبن محمودبن محمد نعمانی معروف به حرّ فقط چند روزی بعد از وفات امام الدین عمر بیضاوی پدر قاضی بیضاوی معروف صاحب نظام التواریخ و تفسیرمشهور روی داده بوده است، و چون وفات قاضی امام الدین مذکور بتصریح مؤلف در ترجمهء او (ص 295) در ربیع الاول سنهء 675 ه . ق. بوده پس وفات صاحب ترجمه نیز بالضرورة در همان سال وقوع یافته بوده است و چون باز بتصریح مؤلف در چند سطر قبل سن او در وقت وفات هشتاد و هشت سال بود پس بالنتیجه تولد او در حدود سنهء 587 ه . ق. بوده است.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) احمدبن محمود عمر خجندی. رجوع به احمد... شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) احمد وزیر. یکی از وزرای فارس. در سال 782 ه . ق. جنگی از آثار دانشمندان و شعرا ترتیب داد که اکنون در کتابخانهء شهرداری اصفهان موجود است. مرحوم غنی در مقدمهء ص یزِ - لد تاریخ عصر حافظ آرد: در مجموعه ای که در سال 782 ه . ق. یعنی ده سال قبل از وفات خواجه حافظ بامرتاج الدین احمد وزیر در شیراز بدست جماعتی از فضلا مرتب شده یعنی هر یک چند صفحه در آن بخط خود نوشته اند... و نیز در حاشیهء ص230 آرد: یکی از فراهم کنندگان جنگ تاج الدین احمد وزیر که بطوری که اشاره شد اصل نسخه مورخ بتاریخ هفتصد و هشتاد و دو در کتابخانهء شهرداری اصفهان مضبوط و یک نسخه سواد آن نزد نگارنده است شخصی بنام عزالدین مطهر از شعرا و فضلای معاصر شاه شجاع که چهارده صفحه از این جنگ فراهم آوردهء اوست یعنی از صفحهء 433 تا صفحه 447 نسخهء متعلق بنگارنده و قسمت معظم این چهارده صفحه اشعار خود عزالدین مطهر است از غزل و قصیده و رباعی. در ابتدای این چهارده صفحه که به دست عزالدین مطهر فراهم شده نوشته شده است: «مما افصح عن لطایف المرتضی الاعظم صاحب جوامع الکلم فی نوابغ الحکم عزّ الملة و الدین مطهر اعلی الله شأنه». و در آخر این قسمت این عبارت نوشته شده است: «حررّه العبد الاصغر افقر عبادالله الغنی مطهربن عبدالله بن علی الحسنی احسن الله حاله و حقق آماله تذکرة لصاحبه الصاحب الاعظم مستجمع مکارم الاخلاق و محاسن الشیم خواجه تاج الدولة و الدین احمد عظم الله قدره فی منتصف رجب المرجب لسنة اثنی و ثمانین و سبعمائه (782 ه . ق.) حامداً لله و مصلیاً لرسوله» از جملهء اشعار این سید عزالدین مطهر قصیدهء مطولی است ... در مدح شاه شجاع... اینک عین آن قصیده را در اینجا ثبت می کنیم... مطلع قصیده این است:
حذر کن ای دل از آسیب روزگار حذر
که چرخ شعبده باز است و دهر حیلت گر...
سال 782 ه . ق. که سال تدوین این محموعه است و صاحب مجموعه در آن سال وزارت داشته است مقارن سلطنت شاه شجاع مظفری (760- 786 ه . ق.) است و بنابراین باحتمال قوی صاحب ترجمه یکی از وزرای شاه شجاع بوده است. آقای حکمت در ذیل تاریخ ادبیات برون. (از سعدی تا جامی ص 246- 247 نام وزیر مذکور را تاج الدین علی نقل کرده اند، این چنین: نسخهء مجموعهء اشعار خطی در اصفهان- در کتابخانهء شهرداری اصفهان جنگ نفیسی است که یکی از وزرای قرن هشتم هجری ساکن شیراز بنام تاج الدین علی بشکل بیاض ترتیب داده و بچند قسمت منقسم است و هر قسمت خاص یکی از شعرای همان عصر است و در ورق اول هر قسمت کاتبی بخط سرخ جلی بقلم ثلث نام و القاب آن شاعر را نوشته چهل و چهار تن از بزرگان زمان از وزراء و حکما و فقها و شعرا و عرفا و غیره هر یک چند صحیفه در آن از محفوظات خود یا از اشعار و آثار خویش چیزی نگاشته اند و آنان بتدریج از ماه صفر 782 ه . ق. تا ماه شوال همان سال در آن سفینه یادداشتهائی ثبت و رقم و امضا کرده اند. سزاوار است این نسخهء نفیس که از مآخذ ادبی این عصر و غزلی از حافظ و قطعاتی از ابن یمین و دیگران را متضمن است بعینه گراور و چاپ شود. (از سعدی تاجامی ج 1). در نام پدر وزیر مذکور خلط شده است، چه مرحوم غنی در تاریخ عصر حافظ مقدمهء ص یز حاشیه نوشته اند:... و جنگ دیگر که باهتمام تاج الدین احمد وزیر در سنهء 782 ه . ق. فراهم آورده شده باین معنی که اغلب فضلا و علمای معاصر او بخواهش او چیزی بخط خود در آن جنگ نوشته اند و نسخهء منحصر به فرد آن در کتابخانه بلدیهء اصفهان محفوظ است. و آقای محمد علی معلم حبیب آبادی کتابدار کتابخانهء شهرداری اصفهان در این باب یادداشتی برای ما فرستاده اند که ملخص آن چنین است:... دربارهء شرح احوال تاج الدین وزیر، جامع جنگ کتابخانهء شهرداری باید بحضور مبارک عرض کنم که از قراری که این فقیر در سال 1359 باموانعی که برای اینکار در پیش داشتم فهرستی از آن در رساله یی مخصوص نوشتم ... هفتادو شش نفر در این جنگ بیاض بخط خود چیزی نوشته اند... و در بسیاری از این شماره ها نام جامع برده شده ولی از چند شماره... قدری بیشتر از شماره های دیگر معرفی او شده و از همه چنین برآید که وی تاج الدین احمدبن محمد بن احمد و از وزراء مملکت فارس بوده و ظاهراً او غیر از تاج الدین عراقی احمدبن محمد بن علی است که در جلد دوم فهرست کتابخانهء مدرسهء سپهسالار نوشته و وی وزیر امیر مبارزالدین مظفری بوده و خواجوی کرمانی برخی از کتب خود را بنام او نموده... رجوع به تاریخ عصر حافظ ص9 و 20 و 51 و 132 و 199 و 230 و 231 و... شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) ارموی، محمد بن حسین. ابن ابی اصیبعه در عیون الانباء ج 2 ص30 در شرح کتب فخرالدین خطیب آرد: الرسالة الکمالیة فی الحقائق الالهیة، الفها، بالفارسیة لکمال الدین محمد بن میکائیل، و وجدت شیخنا الامام العالم تاج الدین محمد الارموی قد نقلها الی العربی فی سنة خمس و عشرین و ستمائة (625 ه . ق.) بدمشق رجوع به تاج الدین محمد الارموی و رجوع به محمد بن حسین شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) (شیخ...) استوی. حمدالله مستوفی در تاریخ گزیده نام او را در زمرهء اکابر مشایخ آرد: در ذکر مشایخ از مسلمانان، هر که صحبت رسول علیه الصلوة و السلم دریافته بود ایشانرا صحابه خوانند و هر که ایشان را دریافت تابعین گویند و هر که تابعین دریافت تبع تابعین لقب دادند لقب دراز می شد، اقوامی را که بعد از ایشان بودند مشایخ خطاب کردند اکنون ذکر بعضی از اکابرایشان ایراد کرده می شود... شیخ تاج الدین استوی... رجوع به تاریخ گزیده ج 1 فصل چهارم از باب پنجم صص760- 792 شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) اسکندرانی ابوالفضل احمدبن محمد بن عبدالکریم زاهد اسکندرانی رجوع به احمد... و ابن عطاءالله شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) اسکندرانی رجوع به تاج الدین ابوبکر عبدالرحمن بن ابی طالب الاسکندرانی شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) اسکندری رجوع به احمدبن عطاءالله اسکندری شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) اسماعیل الباخرزی از شعرای باخرز است و عوفی در لباب الالباب آرد: الاجل تاج الدین اسماعیل باخرزی که از اکابر و اعیان باخرز بود و ذات او مجمع فضایل و مفاخر هر جوهر نادری که از قعر بحر خاطر جوهری ضمیر او در سلک کلک کشیدی، لؤلؤ لالا بودی و هر معنی بکر که نتیجهء بنات فکر او بودی بانگشت احتقار در دیدهء ابکار جنان و دلبران جهان زدی این غزل از لطف لفظ او نمونه ای است و از گل چمن فضل او گونه ای می گوید:
غزل
تا خبر وصل آن نگار نیاید
گلبن امید من ببار نیاید
تا که نیاید نگار من بکنارم
حسرت و درد مرا کنار نیاید
تا سر آن زلف بی قرار نگیرم
در دل بی صبر من قرار نیاید
تا که ورا در بر استوار نگیرم
زندگی خویشم استوارنیاید
جان وجوانی مرا ز بهر تو بایست
بی تو کنون هر دوم بکار نیاید
چشم ندارم بروزگار وصالت
بخت من این روز و روزگار نیاید
از تو و هجر تو زینهار نخواهم
کز تو و هجر تو زینهار نیاید.
غزل
تا بکوی تو ره گذر دارم
کافرم گر ز خود خبر دارم
دل ربودی و قصد جان داری
رسم و آیین تو زبر دارم
غمت از جان من نخواهد(1) برد
غمت از جان عزیز تر دارم
جز غم عاشقی و تنهایی
صد هزاران غم دگر دارم
ابلهی بین که باضعیفی خویش
دست با چرخ در کمر دارم
نه باندازهء سری که مراست
بسر تو که درد سردارم
من بیچاره می نیارم گفت
آنچه زین چرخ چاره کر دارم(2)
در هنر گرچه عالمی دگرم
عالمی خصم بی هنر دارم
*
و این قطعه در حق گران جانی گفته است:
چونت بخوانم نیائی اینست(3) حماقت
چونت نخوانم بیایی اینست(4) گرانی
دعوی دانش کنی همیشه ولیکن
هیچ ندانی همی که هیچ ندانی.
*
چو روی خوب ترا بینداین دو چشم رهی
پر آب گردد گویی همی سحاب شود
که هست روی تو خورشید و هر که در خورشید
نگه کند بزمان چشم او پر آب شود.
*
و این چند رباعی از کارگاه ضمیر او ببارگاه تقریر رسیده است که میگوید:
ای دوست اگر داد کنی ور بیداد
تن در همه کارهات در خواهم داد
جانم نشود مگر بدیدار تو شاد
روزی که ترا نبینم آن روز مباد.
*
در عشق تو خون خوردن و غم سود نداشت
در صبر گریختیم هم سود نداشت
هر حیله که آدمی تواند کردن
من با تو بکردم ای صنم سود نداشت
*
چاکر چو همه نقش خیال تو نگاشت
این فرقت دردناک را چشم نداشت
آسوده بدم با تو فلک نپسندید
خوش بود مرا با تو زمانه نگذاشت.
*
دل را چه دهم فریب چندین بسخن
چون کار مرا نه سرپدید است و نه بن
در سال نو از رفته قیاسی می کن
سال نو و صد هزار اندوه کهن.
*
چون دید مرا یار سراسیمه و سست
وز جان و جهان هر دو برون آمده چست
گفتا نه ز من شنیده بودی ز نخست
کاندیشهء چون منی نه اندازهء تست.
*
ابریست که جز بلا نبارد غم تو
زهریست که تریاک ندارد غم تو
در هر نفسی هزار محنت زده را
بیدل کند و ز جان برآرد غم تو.
*
چون دست اجل جان شکر آید غم تو
چون پای قضا در بدر آید غم تو
وآن روز که گویم بسر آید غم تو
سر برزند از زمین بر آید غم تو
*
جان گر زغمت چو ابر بهمن گرید
وز رنج بصد هزار شیون گرید
کو دشمن من تا بمن اندر نگرد
پس بنشیند بدرد و بر من گرید.
*
نزدیک من ای راحت جانم که تویی
تو آمده ای و من بدانم(5) که تویی
آخر بر من سوختهء ساخته دل
چندان بنشین که من بدانم که تویی.
و چون شهاب الدین ابوالحسن طلحه بعالم
بقا رفت این رباعی در مر ثیت او گفته است:
جانی که مرا بی تو به مرگ ارزانیست
گر هست درین تنم ز بی فرمانیست
دانی که مرا پس از تو، ای راحت جان
با درد تو زیستن ز بی درمانیست
(لباب الالباب چ گیب ج 2 صص156159).
آتشکدهء آذر در ترجمهء احوال وی آرد: تاج الدین اسماعیل باخرزی از احوالش چیزی معلوم نشده و از افکارش نیز شعری سوای این رباعی بنظر نرسیده اضطراراً نوشته شد و بسیار بد فرموده اند:
ای دوست اگر داد کنی ور بیداد
تن در همه شیوه هات در خواهم داد
جانم نشود مگر بدیدار تو شاد
روزی که ترا نبینم آنروز مباد.
رجوع به آتشکدهء آذر چ بمبئی ص67 (ذیل شعرای جام) شود.
(1) - ارجان من بخواهد؟
(2) - چاره گر؟
(3) - اینت.
(4) - اینت.
(5) - ندانم؟

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) اصغر. شمس الدین احمدبن سلیمان مشهور به ابن کمال پاشا تعلیقه ای بر کتاب طهارت دارد و در آن تاج الدین اصغر را رد کرده است. رجوع به کشف الظنون چ 1 استانبول ج 1 ص113 شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) اشنهی. مؤلف شدالازار فی حط الاوزار عن زوار المزار در ترجمهء احوال خواجه امام الدین داودبن محمد بن روزبهان الفرید نام وی را در زمرهء کسانی آورده است که خواجه امام الدین تلقین ذکر و طریقهء ارشاد و دعوة را از آنها آموخته است. رجوع به شد الازار... چ قزوینی ص 352 شود و مرحوم علامهء قزوینی در حاشیهء همین صفحه آرد: اطلاع درست روشنی از احوال این شخص در جایی بدست نیاوردیم ولی گمان می کنیم بظن بسیار قوی که این شیخ تاج الدین اشنهی باید پدر شیخ صدرالدین محمود اشنهی سابق الذکر در ص 307 حاشیهء 8 باشد که بنقل از وصاف شمه ای از احوال او را در آنجا ذکر نمودیم. در کتاب «تحفة العرفان فی ذکر سیدالاقطاب روزبهان» در فصل مشایخی که معاصر با شیخ روزبهان بقلی (متوفی در سنهء 606 ه . ق.) بوده اند ولی با او ملاقات نکرده بوده اند حکایتی ممتع راجع به یکی از ایشان موسوم به شیخ الاسلام تاج الدین محمود اشنهی نقل می کند بروایت از پسر او شیخ صدرالدین محمد اشنهی که بواسطهء طول حکایت از نقل آن صرفنظر گردید، این شیخ تاج الدین محمود اشنهی مذکور در تحفة العرفان به احتمال بسیار قوی بمناسبت اتحاد لقب و نسبت و توافق عصر باید همین شیخ تاج الدین اشنهی مذکور در متن حاضر ما باشد و پسرش شیخ صدرالدین محمود اشنهی نیز بظن بسیار قوی باید همان شیخ صدرالدین محمود اشنهی مذکور سابقاً در ص307 حاشیهء 8 باشد بنقل از وصاف، منتهی در وصاف نام او را محمود نگاشته و در تحفة العرفان محمد و لابدیکی از این دو تحریف دیگری باید باشد- در مجمل فصیح خوافی در حوادث سنهء 646 ه . ق. در ترجمهء احوال شیخ سیف الدین باخرزی متوفی در سنهء 659 ه . ق. گوید که: «وی خرفهء تبرک از دست شیخ تاج الدین محمودبن حداد الاشنهی پوشیده است» که باز بواسطهء توافق عصر و لقب و نسبت باظهر وجوه باید این شیخ تاج الدین محمود اشنهی مذکور در مجمل فصیح خوافی همین شیخ تاج الدین اشنهی مذکور در متن حاضر باشد.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) الهامی. رجوع به عبدالوهاب الهامی شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) اندخودی. رجوع به تاج الدین حسن اندخودی شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) ایلدگز از امراء غزنین و زاولستان. حمدالله مستوفی در تاریخ گزیده در ترجمهء احوال سلطان محمودبن محمد بن سام بن حسین از پادشاهان غور (545- 609 ه . ق.) آرد:... چون او [ محمود ]در گذشت غلامش شمس الدین بجای او پادشاه شد و سلطان لقب وی یافت مدتی سلاطین دهلی از نسل او بودند تا سلطان جلال الدین خلج آن تخمه برانداخت و تاج الدین ایلدگزبرغزنین و زاولستان مستولی شد... (تاریخ گزیده ج 1 ص413). و نیز در ترجمهء احوال سلطان قطب الدین محمد تکش خان بن ارسلان بن اتسز گوید. در سنهء تسع و ستمائه غوریان بر افتادند و ملک ایشان محمد را مسلم شد. سلطان بعد از این بر ملک غزنین بسبب مرگ تاج الدین ایلدگز بر ملک غوریان مستولی شد... (تاریخ گزیده ج 1 ص495).

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) ایلدوز. رجوع به تاج الدین یلدوز شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) باخرزی. رجوع به تاج الدین اسماعیل باخرزی شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) بخاری یکی از خوشنویسان معروف بود و در عهد یاوز سلطان سلیم خان بقسطنطنیه آمده سبب اشتهار خط دیوانی شد. (قاموس الاعلام ترکی).

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) بخشی. رجوع به تاج الدین حسن عطار بدخشی شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) بدخشی. رجوع به تاج الدین حسن عطار بدخشی شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) بغدادی. رجوع به علی انجب بغدادی شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) بلغاری طبیب و گیاه شناس معاصر ابن البیطار و استاد ابن البیطار و ابوالعباس النباتی. او راست: کتابی در ادویهء مفرده که رشیدالدین بن صوری ردی بر آن نوشته است. رجوع به عیون الانباء ج 2 ص219 شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) بهاء الملک. رجوع به تاج الدین حسن بن شرف الملک... شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) تبریزی. وی مفتاح العلوم علامهء سراج الدین ابویعقوب یوسف بن محمد بن علی السکاکی را تنقیح کرده است. (کشف الظنون چ اول استانبول ج 2 ص484).

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) (خواجه...) تبریزی. رجوع به تاج الدین علیشاه جیلانی شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) تبریزی. رجوع به تاج الدین ابومحمد علی بن عبدالله بن ابی الحسن الاردبیلی تبریزی شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) تکین تاش از ملوک لرستان بزمان امیر مبارزالدین مظفری... در اواخر محرم سنهء سبع و خمسین و سبعمائه عزیمت بر استخلاص لرستان تصمیم یافت اما سرما بمرتبه ای بود که ارکان دولت بر فسخ عزیمت جازم بودند. در آن روز شاه شجاع به پدر ملحق شد عزیمت جزم گشت... عاقبت لشکر منهزم شدند و کیومرث کشته شد روز دیگر خلاصهء ملوک مغرب... با ملوک عظام علاءالدین عطا و تاج الدین تکین تاش... با تمام اکابر و امرای آن مملکت بدستبوس آمدند... (تاریخ گزیده چ برون ج 1 ص671).

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) تمران شاه. عوفی در لباب الالباب در ترجمهء حال او آرد: الملک المعظم تاج [ الدین ] تمران شاه شاهزاده و گوهر آزاده هم نسبتی عالی و هم کرمی متوالی داشت و با علّو نسب و سمو حسب شعری که شعری شعار آن سزیدی و نثره نثار آن شایستی- خال جمال کمال او آمده بود و اشعار آبدار او بسیار است و تمامت بر خاطر نبوده، فامارباعئی چند در قلم آمد:
*
لرزان تنم از باد ستیز غم تست
سوزان دلم از آتش تیز غم تست
مگذار بتا که خاک خواری گیرد
صحرای دلم که آب خیز غم تست.
هم او راست:
آیا بینم بخدمتت یاری در
خود را بشروع خوشترین کاری در
یکبار دگر نشسته با هم دوبدو
بی هیچ سوم، بچار دیواری در
و هم او گوید:
هرگز چو منی عاشق و مدهوش که دید؟
آزاد چو بنده حلقه در گوش که دید؟
با دل گفتم کمی فراموشش کن
دل گفت دلی ز جان فراموش که دید؟
و در معنی شکار سلطان غیاث الدنیا والدین تغمده الله برحمته می گوید:
هر روز چنین شهانه کاری میکن
بر چهرهء ایام نگاری میکن
بر تخت بخرّمی شرابی میخور
در باغ بخوشدلی شکاری میکن.
(لباب الالباب چ براون ج 1 صص50- 51) عوفی در ترجمهء احوال ملک طغانشه بن محمد المؤید آرد:... میان او و میان ملک تاج الدین تمران مکاتبات و مشاعرات است... و او را ابیات و اشعار بسیار است و با ملک تاج الدین تمران مشاعره کرده اند و ابیات ایشان شهرتی دارد ... (لباب الالباب چ براون ج 1 صص46- 47). و در ترجمهء احوال ظهیرالدین تاج الکتاب السرخسی آرد: شنیدم که بحضرت ملک کبیر تاج الدین تمران رحمة الله قطعه ای فرستاد و از وی کنیزکی بکر التماس کرده و آن قطعه این است:
صدرا! بذات پاک خداوند انس و جان
کز جان و دل ثناء جلال تو گفته ام
جانم ز خار حادثه هر چند خسته بود
لیک از نسیم لطف تو چون گل شکفته ام
از بحر طبع خویش گهرهای شب چراغ
بهر ثنات در صدف دل نهفته ام
دانی بزرگوارا کز جور روزگار
شبها چو بخت تو نفسی من نخفته ام
تا در جناب جاه و جلالت نرفته ام
گرد محن ز ساحت سینه نرفته ام
دارم طمع ز لطف تو ناسفته گوهری
زیرا بسی گهر بمدیح تو سفته ام.
چون ملک تاج الدین رحمة الله این قطعه بر خواند کنیزک بچهء هندی بکر که زنگیان زلف او رومی روی آفتاب را طبانچهء غیرت میزدند به نزدیک او فرستاد و این قطعه در عذر آن نبشت:
چون بالماس طبع در سفتی
در ناسفته ای فرستادم
قوتت ده خدای عزّ وجل(1)
که زبی قوتی بفریادم
و چون سید بافتضاض بکارت او داد قضاء شهوت داد... آن کنیزک رنجور شد و هم در آن زودی فوت گشت و چون ملک تاج الدین را ازین حال علم شد این دو بیت به نزدیک او فرستاد:
علوی! کافران هندی را
زود ز اسلام سیر خواهی کرد
پدرت غزو کردی از شمشیر
تو غزا هم به... خواهی کرد... (لباب الالباب چ برون ج 1 صص137- 138).
تمران ولایتی است از غور در شعاب کوه اشک که یکی از جبال خمسهء غور است. (طب ص39)(2) و تاج الدین تمران از جانب سلاطین غوریه خصوصاً غیاث الدن غوری(3)حکمران آن ولایت بوده است (ص 84) و دختر او ملکهء معزّیه زوجهء غیاث الدین محمودبن غیاث الدین غوری و مادر سلطانان بهاءالدین سام و شمس الدین محمد است. (تعلیقات علامهء قزوینی در لباب الالباب چ برون ج 1 صص303- 304).
(1) - چنین است.
(2) - تاریخ غزنویه و غوریه و فروع ایشان موسوم بطبقات ناصری لابی عمر و منهاج الدین عثمان بن سراج الدین الجوزجانی طبع کلکته سنهء 1864 میلادی.
(3) - جلوس در غور 558، در هرات 571، وفات 599.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) جعبری. رجوع به ابومحمد جعبری شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) جیلانی. رجوع به تاج الدین (خواجه...) علی شاه جیلانی شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) چلبی. رجوع به تاج الدین حسن چلبی شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) (خواجه...) جیلان تبریزی. رجوع به تاج الدین علی شاه جیلانی شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) حرب بن محمد بن عزالملک نبیرهء پسری تاج الدین ابوالفضل بزرگ که در سال 564 ه . ق. پس از ملک شمس الدین محمد به امارت سیستان رسید: گرفتن پادشاهی امیر تاج الدین حرب، یازدهم شعبان بسال 564 ه . ق. و آمدن عزالملوک از نیه هم بدین سال... (تاریخ سیستان چ بهار ص391). وفات یافتن خداوند ملک معظم تاج الحق والدین حرب بن محمد نورالله مرقده در سوم رجب سال بر ششصدوده (تاریخ سیستان ص393). عوفی در لباب الالباب در ترجمهء احوال امیر ناصرالدین عثمان بن حرب السجزی پسر تاج الدین حرب آرد: امیرناصر که... پسر ملک تاج الدین حرب که از عدل شامل او باز با تیهو صلح کرده بود و آتش در جوار پنبه قرار گرفته ملکی حلیم کریم ملک دنیا را او وسیلت حصول ملک عقبی ساخته بود و در تجمل پادشاهی بناء ملاهی و مناهی را تمام برانداخته:
فلا هو فی الدنیا مضیع نصیبه
و لا عرض الدنیا عن الدین شاغله.
و او را بیست پسر بود و ولیعهد او در آن عهد امیر ناصرالدین عثمان بود... و در آن وقت که مؤلف این ترتیب به سجستان بود امیر ناصرالدین به رحمت ایزدی پیوسته... (لباب الالباب چ براون ج 1 صص 5049)... یعنی ولی عهد ملک تاج الدین حرب زیرا که ابتدا ولیعهد او ناصرالدین عثمان بود و او هم در حیات پدر در گذشت پس از او پسر دیگرش یمین الدین بهرامشاه را ولیعهد نمود (طب ADD. 26,189 F 117 b- س 2- 3)(1)که این ساعت ممالک سجستان در ضبط اوست، مدت حکمرانی بهرامشاه 612- 618 ه . ق. بوده است. (تعلیقات قزوینی بر لباب الالباب چ برون ج 1 ص303 حاشیهء ص 50 س 2). مؤلف تاریخ سیستان وفات «ناصرالدین عثمان بن حرب بن محمد» را بسال 604 ه . ق. آرد و رجوع به تعلیقات مرحوم علامهء قزوینی بر لباب الالباب چ براون ج 1 ص 363 حاشیهء ص 284 س 6 و رجوع بروضة الصفا و طبقات ناصری و حبیب السیر چ خیام ج 2 ص627 شود.
(1) - تاریخ غزنویه.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (مولانا...) (اِخ) حسن از اعیان هرات بزمان شاهرخ تیموری... و شیخ بهاءالدین عمر در زمان خاقان والا گهر میرزا شاهرخ فی سنهء اربع و اربعین و ثمانمائه بعزیمت گذراندن حج اسلام و طواف تربت جنت رتبت حضرت خیرالانام علیه الصلوة و السلام از دارالسلطنهء هرات در حرکت آمده جمعی کثیر از اعیان زمان مانند... مولانا تاج الدین حسن... و غیر هم در ملازمت شیخ بجانب حجاز روان گشتند و بشرف طواف رکن و مقام و زیارت مرقد عطرسای پیغمبر علیه الصلوة و السلام مشرف شده مراجعت نمودند. (حبیب السیر چ خیام ج 4 ص58).

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) حسن بن شهاب بن حسین تاج الدین یزدی مورخ، مؤلف جامع التواریخ حسنی، مهدی بیانی در مقدمهء تاریخ افضل صفحهء چهار آرد:
جامع التواریخ حسن بن شهاب- در ضمن جزوهء نسخه های خطی تاریخی کتابخانه های استانبول بشمارهء 42 ذکر نامی از جامع التواریخ حسنی تألیف «حسن بن شهاب بن حسین بن تاج الدین یزدی» و در توصیف نسخه چنین نوشته است: «تاریخ عمومی از خلقت آدم تا تاریخ 855 ه . ق. که بنام غیاث الدین ابوالمظفر محمد بن بایسنغربن شاهرخ تألیف شده است...» و نیز در مقدمهء صفحهء پنج در معرفی نسخهء خطی جامع التواریخ حسنی کتابخانه ملی تهران آرد:
دو صفحهء اول مذهب مرصع و در میان هر صفحه یازده سطر کوتاه... نوشته شده است ... انجام: «... امید که الله سبحانه و تعالی او را بر سر کافهء متوطنان کرمان پاینده دارد ...» «تم کتاب جامع التواریخ از گفتهء افصح المتکلمین و امصح المتأخرین مولانا تاج الدین حسن شهاب منجم الملقب به ابن شهاب شاعر منجم یزدی عطا الله منهما علی ید العبد... عبدالله کاتب اصفهانی سنهء ثمانین و ثمانمائه البحریة النبویه»... آغاز تألیف آن (جامع التواریخ حسنی) بنام سلطان غیاث الدین محمد بایسنغربن شاهرخ بن امیر تیمور گورگانی در 25 محرم سال 855 ه . ق. در کرمان و انجام تألیف آن پس از سال 587 بنام ابوالقاسم بابر برادر سلطان محمد مزبور است. رجوع به مقدمهء تاریخ افضل چ مهدی بیانی صص 4- 7 شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) (سید...) حسن اندخودی. وی در زمان حکومت سلطان حسین بایقرا، امر نقابت مزار شریف به وی برگذار شد:
میرزا بایقرا چون حال بر آن منوال دید قاصدی همعنان برق و باد به دارالسلطنهء هرات فرستاد و صورت واقعه را عرضه داشت ایستادگان پایهء سریر اعلی گرد خاقان منصور بعد از اطلاع بر مضمون آن عریضه از ظهور آن صورت غریبه متعجب گشته احرام طواف آن قبلهء امانی و آمال بست و بافوجی از امراء خواص بدان جانب نهضت فرموده پس از وصول غایت نیاز و اخلاص بجای آورد و قبه ای در کمال ارتفاع و وسعت بر سر آن مرقد جنت منزلت بنا نهاده در اطراف آن ایوانها و بیوتات طرح انداخت... و امر نقابت آستانهء علیه را بسید تاج الدین حسن اندخودی که از جملهء اقربای سید برکه بود و بعلو همت و سمو رتبت اتصاف داشت تفویض نمود... (حبیب السیر چ خیام ج 4 ص172).

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) حسن بن شرف الملک ابوبکر الاشعری (از اولاد ابوموسی اشعری معروف، یکی از حکمین صفّین) ملقب به بهاء الملک. این تاج الدین برادر عین الملک فخرالدین حسین وزیر ناصرالدین قباجه بود و خود نیز وزارت ناصرالدین قباجه را عهده دار بود و پس از مرگ ناصرالدین قباجه بالتتمش پیوست و در اواخر سال 633 ه . ق. بدست غلامان رکن الدین فیروز شاه بن التتمش کشته شد. عوفی در لباب الالباب آرد:... مشیر همایون وزیر ملک الوزرا الغ قتلغ اعظم خواجهء جهان الحسین ابن الصاحب الاجل الکبیر العادل شرف الملک رضی الدولة والدین بکر الاشعری... و ترازوی احسان را بصدر کبیر بهاء الملک تاج الدولة و الدین عمدة الوزراء قدوة صدور العالم الحسین ابن الصاحب الکبیر العالم العادل شرف الملک رضی الدولة والدین ابی بکر یدیم الله جلاله و رحم اسلافه الکبار تمام گردانید و سرسرّ هر دو برادر خورشید فرّ فلک منصب عرش منقبت را با یکدیگر تساوی ارزانی داشت ... (لباب الالباب چ لیدن به هزینهء اوقاف گیب ج 1 صص3- 6). علامهء قزوینی در تعلیقات همین مجلد آرد:... عین الملک فخرالدین الحسین بن شرف الملک رضی الدین... وی ابتدا وزیر ناصرالدین قباجه (602- 625) بوده و در سنهء 625 ه . ق. که ناصرالدین قباجه باشمس الدین التتمش (607- 633 ه . ق.) مصاف داد و مغلوب شد و خود را در آب سند غرق نمود خزاین و بقایای حشم او که از جملهء ایشان عین الملک مذکور و برادرش بهاء الملک حسن و عوفی مصنف این کتاب و منهاج السراج صاحب طب (طبقات ناصری) بود بخدمت شمس الدین التتمش پیوستند... بهاء الملک تاج الدین برادر عین الملک مذکور و او نیز از وزراء ناصرالدین قباجه بوده و چنانکه گفتیم بعد از غرق ناصرالدین قباجه بالتتمش پیوست و تا زمان رکن الدین فیروز شاه بن التتمش در حیات بود و در اواخر سنهء 633 یا اوایل 634 ه . ق. که امراء فیروز شاه بروی بشوریدند و او را مقید کردند غلامان ترک او جماعتی از کبار امراء تازیک را که از جمله بهاء الملک بود بکشتند (طبقات ناصری 183 و 261 و تاریخ فرشته 1:118). (لباب الالباب ج 1 ص289، 290). علامهء قزوینی در حاشیهء صفحهء 289 لباب الالباب دربارهء نام تاج الدین آرد: در اینجا (لباب الالباب) و طب (طبقات ناصری 183) «حسین» دارد و در تاریخ فرشته 1:118 و ترجمهء طبقات ناصری لراورثی 635 و 761 «حسن» و ظاهراً حسین سهو است چه دو برادر بیک اسم غیر معهود است.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) حسن بن محمدنظامی نیشابوری. او راست: کتاب تاج المآثر در تاریخ پادشاهان دهلی: کتاب تاج المآثر تألیف تاج الدین یا صدرالدین حسن بن محمد نظامی نیشابوری در تاریخ پادشاهان دهلی که از کتابهای مغلق زبان فارسی است و بواسطهء وفور کلمات تازی نامانوس مشهور شده است، و این کتاب را که در حوادث 587 تا 614 ه . ق.) است در 602 آغاز کرده و در 614 بپایان رسانده است و در آن اشعار بسیاری از بزرگان شاعران قرن چهارم و پنجم ایران هست که بدبختانه بنام گویندهء آنها تصریح نکرده است ... (احوال و اشعار رودکی تألیف سعید نفیسی ج 3 ص963). و رجوع به همان کتاب شود. ولی حاجی خلیفه در کشف الظنون لقب صاحب تاج المآثر را صدرالدین ذکر می کند بدینسان: تاج المآثر فی التاریخ، فارسی لصدرالدین محمد بن الحسن النظامی. (کشف الظنون چ 1استانبول ج 1 ص211).

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) حسن چلبی از بزرگان هرات. خواندمیر در حبیب السیر در ترجمهء احوال ابونصر سام میرزا آرد:... در خلال آن احوال مظفر بیک از سفر قندهار باز آمده بوضوح پیوست که ظهیر السلطنه محمد بابرمیرزا بر حسب اشارت خان مظفر لوا از ظاهر آن بلده کوچ فرموده و بصوب کابل توجه نموده و مقرر شد که عالیجناب صدارت مآب مقوی ملت نبی عربی تاج الملة والدین حسن چلبی جهت تأکید قواعد محبت و اتحاد و تشیید مبانی مودت و اعتقاد به کابل شتابد و آنجناب روز دوشنبهء دوم جمادی الاولی سنهء ثمان و عشرین و تسعمائه از هرات روی بمقصد آورد... (حبیب السیر چ خیام ج 4 ص590).

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) حسن شیرازی، وزیر اتابک مظفرالدین سنقربن مودود السلغری. رجوع به تاج الدین بن دارست شیرازی و رجوع به ابن دارست شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) (خواجه...) حسن عطار بدخشی از بزرگان بدخشان معاصر شاهرخ.
خواندمیر در حبیب السیر در ترجمهء احوال شاهرخ آرد:... و در اوائل ربیع اول سنهء احدی و عشرین و ثمانمائه بمسامع علیه رسید که میرزا سعد وقاص که قم را گذاشته پیش امیر قرایوسف رفته بود از عالم رحلت نمود... و متعاقب آن حال خبر متواتر گشت که شاهان بدخشان لواء عصیان و طغیان برافراشته اند و خیال استقلال بر الواح خاطر نگاشته خاقان سعید، امیر شیخ لقمان و امیر ابراهیم و... را فرمود که سپاه قندوز و بقلان و... را جمع آورده در ظل رایت شاهزاده مظفرلوا سیورغتمش میرزا متوجه بدخشان شوند و چون شاهزاده بمنزل کشم فرود آمد و شمامهء این خبر بمشام بدخشانیان رسید پسر شاه بهاءالدین که والی آن سرزمین بوده حضرت ولایت شعار خواجه تاج الدین حسن عطار را بدرگاه شهریار عالی مقدار فرستاد و اظهار اطاعت و انقیاد نموده باج و خراج قبول کرد و آنحضرت شفاعت خواجه حسن را بحسن قبول تلقی فرموده و رقم عفو بر جراید جرایم شاهان کشید و شاهزاده و امرا باز گشته... و در سنهء ثلاث و عشرین ثمانمائه... و امیر شاه ملک اردون و شاهان بدخشان و خواجه تاج الدین را همراه ایلچیان فرستاده بودند که به ختای رفته اداء سفارت نمایند. (حبیب السیر چ خیام ج 3 صص602- 603) در مطلع سعدین مسطور است که در شهور سنهء اثنین و عشرین و ثمانمائه حضرت خاقان سعید شاهرخ میرزا جمعی از ملازمان که سردار ایشان شادیخواجه بود به رسالت ختای نامزد فرمود و میرزا با یسنقر سلطان احمد و خواجه غیاث الدین نقاش را که از زیور فضل و هنر بی بهره نبوده مصحوب آن جماعت ارسال نموده و با خواجهء مشارالیه مقرر کرد که از آن زمان که از دارالسلطنهء هرات سفر کند تا هر روزی که باز آید آنچه مشاهده نماید بی زیاده و نقصان در قلم آرد ... بیست و دوم محرم الحرام سنهء ثلث و عشرین و ثمانمائه بسمرقند رسیدند و آنجا توقف کردند که ایلچیان میرزا سیورغتمش و امیر شاه ملک و شاه بدخشان بدیشان پیوستند... بر این موجب شادیخواجه و کوکچه نوکران میرزا شاهرخ و سلطان احمد و غیاث الدین و تاج الدین فرستادهء شاه بدخشان و این جماعت بزانو در آمده دایمنک خان احوال میرزا شاهرخ از ایشان پرسید... و خواجه غیاث الدین و اردون و تاج الدین بدخشی را هر یک را هفت بالش نقره... دادند... رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 4 ص634 و 646 شود.
در حبیب السیر (چ 1 تهران در جزء اختتام ص 404) نام صاحب ترجمه تاج الدین بخشی آمده است.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) (امیر...) حسن ملکی از حکام هرات و معاصر سلطان حسین بایقرا:
... خاقان منصور [ سلطان حسین بایقرا ] بی دغدغه بابیورد در آمده اشراف و اعیان آن ولایت بلوازم نیاز و نثار قیام نمودند و باظهار اخلاص و دولتخواهی خدام و موکب پادشاهی زبان حال و قال گشودند و این خبر به دارالسلطنهء هرات رسید، امیر تاج الدین حسن ملکی و امیر بی نظیر که در شهر بامر حکومت و داروغگی اشتغال داشته بضبط برج و باره پرداختند و صورت واقعه را بسمرقند عرضه داشت کرده... (حبیب السیر چ خیام ج 4 ص133).

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) حسین. مدرسه ای بنام وی در کاشان بنا شده (رجوع به فهرست کتابخانهء مدرسهء عالی سپهسالار ج 2 ص408 شود).

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) حسین بن شمس الدین صاعدی. یکی از معلمین شیخ بهایی. این شخص از شیخ منصور شیرازی معروف به راستگو روایت کرده است. رجوع به روضات الجنات ج 1 ص632 شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) خرقانی. شهابی غزال خجندی از گویندگان دورهء سلجوقیان قطعه ای در حق وزیر هرات گفته است و در آن ضمن از تاج الدین خرقانی چنین یاد کند:
ز تاج خرقان شاید نبیره ای مانده ست
که هر کجا برود غم بی کران ببرد.
(لباب الالباب چ اوقاف گیب ج 2 ص393).

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) خرم. معروف به پهلوان خرم از امراء لشکر شاه شجاع بود و وی در اواخر عمر بحکومت اصفهان رسید و تا هنگام مرگ بهمین شغل باقی بود:
... در ابرقوه خواجه جلال الدین توران شاه با کمال صداقت کمر خدمت شاه شجاع بسته ... پهلوان خرم هم که از شجاعان بود در این حدود بخدمت شاه شجاع رسید (تاریخ عصر حافظ غنی ج 1 ص 218). شاه شجاع در شهر بابک تصمیم گرفت محمود را عقب سر گذاشته یکسره بشیراز برود شاه محمود هم در عقب اوروان شد در نزدیکی شیراز یعنی نزدیک بند امیر مدت یکهفته طرفین توقف نموده نگران یکدیگر بودند بالاخره منصور شول با هزار سوار از طرف شاه محمود بمبارزه در آمد پهلوان خرم هم که از مشهد مرغاب آمده می خواست بلشکر شاه شجاع ملحق شود با او مقابل شد و خود شاه شجاع هم با دو هزار نفر داخل معرکه شد... (تاریخ عصر حافظ ج 1 ص241).
... چون مدت هشت ماه از محاصرهء کرمان گذشت شاه شجاع برادر خود را خواسته پهلوان خرم را مامور محاصرهءکرمان کرد و جماعتی از امرای نامدار از قبیل اویس بهادر... و علیشاه مزینانی... با آذوقهء یکساله و اسباب جنگ همراه او فرستاد.
پهلوان تاج الدین خرم جداً بمحاصرهء شهر پرداخت و بطوری که صاحب مطلع السعدین و حافظ ابرو در جغرافیای تاریخی خود نوشته اند در موقعی که پهلوان خرم کرمان را در محاصره داشت قحط و غلای کرمان بدرجه ای رسید که مردم مغز پنبه دانه و تخم سپستان و سواران اسبانی را که از گرسنگی می مردند میخوردند پهلوان اسد از غایت عجز قاصد نزد پهلوان خرم فرستاده خواهش کرد که پهلوان علیشاه مزینانی برای مذاکره در شروط صلح نزد او برود... (تاریخ عصر حافظ ج 1 صص282 - 283).
شاه شجاع بشیراز برگشت و ملاحظه نمود که پسرش سلطان زین العابدین بواسطهء کمی سن و تجربه نمی تواند اصفهان را بخوبی اداره کند لذا او را معزول ساخته چند روزی بحبس انداخت ولی چند روز بعد دوباره او را منظور نظر مرحمت قرار داده از حبس رها ساخت بعد از عزل سلطان زین العابدین حکومت اصفهان را بپهلوان خرم سپرد و چون او در گذشت محمد زین الدین را به ایالت اصفهان منصوب ساخت. (تاریخ عصر حافظ ج 1 ص305).

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) خلج. از امراء لشکر اتابک زنگی است. در تاریخ افضل (بدایع الازمان فی وقایع کرمان) چنین آمده است: گفتار در ذکر آمدن اتابک محمد از فارس با تاج الدین خلج بجیرفت و... چون اتابک محمد با امراء و لشکر فارس بخدمت اتابک زنگی پیوست او را بنظر اکرام مکرم فرمود... اتابک زنگی با اتابک محمد گفت اینک نوبت آن آمد که ما نیز صولتی بنمائیم و... اگر عزیمت کرمان مصمم است موسم حرکت آمد اتابک محمد در حال خیمه به صحرا زد و دامن جد در میان زد و آستین تشمر باز نوردید و اتابک زنگی تاج الدین خلج را با سپاهی گران همراه کرد و در زمستان سنهء سبع و ستین و خمسمائه به جیرفت رسیدند... (تاریخ افضل چ مهدی بیانی صص82 - 83). رجوع به المضافات الی بدایع الازمان فی وقایع کرمان چ اقبال ص44 شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) خیوقی، ابن شهاب الدین ابوسعدبن عمر خیوفی. علامهء قزوینی در تعلیقات لباب الاباب در ترجمهء احوال شهاب الدین خیوقی بنقل از سیرة جلال الدین منکبرنی آرد:
شهاب الدین ابوسعدبن عمر الخیوقی از اعاظم فقهاء شافعیه و تدریس پنج مدرسه خوارزم بدو مفوض بود و او را در نزد سلطان علاءالدین محمد خوارزمشاه تقربی عظیم بود و در جلایل امور سلطان باوی مشورت نمودی و ملوک اطراف بردر او صف کشیدندی در اوایل خروج مغول وی از خوارزم مهاجرت نمود با اموال و نفایس و کتب خود به نسا از بلاد خراسان آمد و در سنهء 618 ه . ق. که عسا کر مغول نسارا فتح نمودند ابتدا از شهاب الدین خیوقی آن مقدار زر گرفتند که چون پشته ای ما بین او و سردار مغول حایل شد بعد از آن او را با پسرش تاج الدین بکشتند. (لباب الالباب چ اوقاف گیب ج 1 ص350).

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) دریهم. رجوع به علی بن محمد... شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) دمشقی. رجوع به تاج الدین بن احمد دمشقی شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) دهلوی. رجوع به محمودبن محمد... شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) رازی. رجوع به محمد بن حسین بن علی بن محمد بن احمد نیشابوری... شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) زاهد. پدرش امیر یوسف الدین محمود از امیرزاده های هزارهء بلخ بود و در فتنهء مغول بهند رفته در آنجا امارت و ریاست یافت. این تاج الدین برادر امیرخسرو دهلوی (651- 725 ه . ق.) شاعر معروف است:... پس از پدر برادران وی تاج الدین زاهد و علاءالدین علی شاه در تربیت وی (امیرخسرو دهلوی) کوشیده و او را تربیت علمی و عملی کردند ... (فهرست کتابخانهء مسجد سپهسالار ج 2 ص517)... نامه ای است که (امیرخسرو) به برادر خود تاج الدین زاهد نیز به وزن مثنوی انشاد... و آغاز آن این است:
این نامه که جان درو سرشتم
هر حرف به خون دل نوشتم
در خدمت مکرم گرامی
زاهد به همه هنر تمامی...
(فهرست کتابخانهء مسجد سپهسالار ج2 ص594).

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) زاهد. رجوع به تاج الدین ابراهیم بن روشن... شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) زرنوحی. رجوع به نعمان بن ابراهیم... شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) زنگی. والی بلخ و پسر ملک فخرالدین مسعود سرسلسلهء ملوک بامیان. عطاملک جوینی در تاریخ جهانگشا در ذکر محاربهء سلطان محمد خوارزمشاه با غوریان آرد:
... بر این جملت میان هر دو سلطان و ثایق مبرم گشت تا بعد از دو ماه جمعی از لشکر غور در حدود طالقان جمع آمدند و تاج الدین زنگی والی بلخ که ضرام آن فتنه بود بمروالرود تاخت و بدان سبب سر در آن کار باخت و عامل مروالرود را مغافصةً در دام هلاکت انداخت و خواست که اثارت ضیم و تهییج ظلم کند و استخراج اموال، آن خبر به سلطان رسید بدرالدین جعفر را از مرو و تاج الدین علی را از ابیورد بدفع آن فتانان نامزد فرمود بعد از مصاف زنگی را با ده کس از امرا مقید به خوارزم فرستادند و جزای حرکات سر ایشان حاشی السامعین از تن جدا کردند... (تاریخ جهانگشای جوینی چ قزوینی ج 2 ص58). خواندمیر در حبیب السیر در ذکر ملوک بامیان آرد: اول این طبقه ملک فخرالدین مسعود است که عم سلطان غیاث الدین محمد بن سام بود و او مدتی مدید به امر حکومت بامیان و حدود طخارستان قیام می نمودند و سه پسر شایسته داشت شمس الدین محمد و تاج الدین زنگی و حسام الدین علی... (حبیب السیر چ خیام ج 2 ص 609).

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) (قاضی...) زوزنی. خواندمیر در حبیب السیر در ذکر ملوک بامیان (بهاءالدین سام بن شمس الدین محمد) آرد:... بهاءالدین بعد از شهادت سلطان شهاب الدین به نوزده روز متوجه عالم آخرت گردید مدت حکومتش چهارده سال امتداد داشت از اهل علم و تقوی قاضی تاج الدین زوزنی با بهاءالدین سام معاصر بود و او در بامیان بمواعظ خلایق مشغولی می نمود. بر سر منبر زبان بتوصیف بهاءالدین سام می گشود. (حبیب السیر چ خیام ج 2 ص609).

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) (سید...) ساوجی از نواب خواجه سعدالدین محمد ساوجی معاصر سلطان محمد خدابنده. خواندمیر در ترجمهء احوال وزراء سلطان محمد خدابنده آرد:... در سنهء احدی عشر و سبعمائه خواجه سعدالدین محمد به واسطهء تسویلات شیطانی و تخیلات نفسانی سید تاج الدین ساوجی و جمعی از نواب خود را بر آن داشت که نسبت به خواجه رشیدالدین در مقام تقریر آمدند و مبلغ پانصد تومان از توفیر اموال ممالک قبول کردند و امراء عظام به موجب اشارهء پادشاه گردون غلام مقرران را با وزراء کرام در موقف یرغو حاضر ساخته گناه بر خواجه سعدالدین ثابت شد... و سید تاج الدین که قبایح افعالش بر بطلان دعوی سیادت دلالت می کرد هم در آن ایام در قید مصادره و مؤاخذه افتاده در حضور قاضی القضاة ممالک و سادات علماء به وضوح پیوست که آن شریر زیاده بر سیصد هزار دینار از اموال نقباء مشاهد ائمهء معصومین و سایر اشراف مسلمین بغصب و شلتاق گرفته بود بنابر آن او را به سادات سپردند تا حقوق خود را از وی ستانده به جزای کردارش رسانند و آن زمرهء واجب التعظیم، تاج الدین را به کنار شط برده به ضربات متعاقب به قتل رسانیدند... (حبیب السیر چ خیام ج 3 ص193). ظاهراً بین صاحب ترجمه و تاج الدین گورسرخی خلط شده است... رجوع به تاج الدین گورسرخی شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) سبکی، علی بن عبدالکافی. پدر تاج الدین سبکی آتی الذکر، رجوع به سبکی و رجوع به ریحانة الادب ج 1 ص198 و ج 2 ص163 شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) سبکی ابونصر عبدالوهاب بن علی بن عبدالکافی: قاضی القضاة و مورخ و محقق بوده وی درسال 727 ه . ق. در قاهره متولد شد و باپدرش بدمشق رفت و تا پایان عمر یعنی سال 771 ه . ق. در آن شهر سکونت داشت. نسبت وی به «سبک» از اعمال مصر است. مردی خوش سخن و نیکوبیان بود. وی قاضی القضاة شام گشت و سپس معزول شد و شیوخ عصر او را به تهمت کفر و حلال شمردن شرب خمر دربند کردند و از شام به مصر بردند آنگاه وی آزاد گردید و بدمشق باز گشت و به بیماری طاعون در گذشت. ابن کثیر گوید: مصائبی که بر او گذشت بر هیچ قاضئی نگذشته است. او راست: طبقات الشافعیة الکبری در شش جلد، جمع الجوامع فی الاصول، توشیح التصحیح فی الاصول الفقه (خطی)، ترشیح التوشیح و ترجیح التصحیح (فقه- خطی)، الاشباح و النظائر (خطی)، الطبقات الوسطی (خطی)، الطبقات الصغری (خطی). (از الاعلام زرکلی ج2 ص610). قاموس الاعلام ترکی آرد: تاج الدین عبدالوهاب سبکی. او راست: «الطبقات الشافعیه» در شرح احوال مشاهیر فقهای شافعی. و نیز مؤلف کشف الظنون در ج 1 چ 1 استانبول ص557 و ج 2 ص127 کتاب «السیف المشهور فی عقیدة منصور»، و «رسالة فی الطاعون و جواز الفرار عنه» را به تاج الدین عبدالوهاب سبکی نسبت میدهد. مؤلف ریحانة الادب آرد: تاج الدین عبدالوهاب بن علی بن عبدالکافی سبکی شافعی از مشاهیر ارباب سیر و کنیه اش ابونصر و از شاگردان مزنی و ذهبی و در فقه و حدیث و اصول و علوم عربیه وحید عصر خود بوده و بویژه در حدیث که بسیار امعان نظر کرده و در اغلب مدارس دمشق تدریس می نموده و در حکم و قضاوت جانشین پدر (تاج الدین علی ابن عبدالکافی) گردیده و قاضی القضاة بوده و عاقبت در نتیجهء حسد دوچار شداید و محن بسیار بلکه مورد تکفیر اکثر اهل فضل بوده و مغلول و مقیدش از شام بمصر آورده و گروهی نیز بجهت گواهی بر کفر او همراه بوده اند و عاقبت مورد الطاف شیخ جمال الدین استوی بوده و رفع غائله گردید. و تالیفات او: 1- جمع الجوامع در اصول فقه 2- رفع الحاجب عن مختصر ابن الحاجب 3- شرح منهاج بیضاوی. 4- طبقات الشافعیة الکبری که دارای شرح حال مشاهیر فقهای شافعیة از قرن سوم تا قرن هشتم هجرت در شش مجلد... 5- معیدالنعم و مبیدالنقم. و عبدالوهاب در سال 771 ه . ق. در چهل سالگی به مرض طاعون درگذشت. (ریحانة الادب ج 1 ص198). رجوع به غزالی نامهء جلال همایی ص144 و احوال و اشعار رودکی تألیف سعید نفیسی ج 3 ص1310 و از سعدی تا جامی ترجمه علی اصغر حکمت ص381 و رجوع به تاج الدین ابونصر عبدالوهاب شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) سرخسی. هدایت در مجمع الفصحا آرد: از فضلا و حکما و شعرا و وزراء بوده رئیس سرخس و عمید خراسان و روزگاری به عزت زیسته همتی عالی داشته گاهی شعری می گفته از اشعار او نوشته شد(1):
بخدایی که ذوق توحیدش
در جهان خوشتر از شکر باشد
که چو من دور باشم از در تو
عیشم از زهر تلخ تر باشد
این تفاخر مرا نه بس که مرا
هر کجا پای تست سر باشد
بندگی می کنم بطاقت خویش
نه همانا که بی اثر باشد
*
زآنکه گر التجا کند به لئیم
نگشاید ز سعی او بندش
گه برحمت همی کند یادش
گه بحکمت همی دهد پندش
آخر الامر چون فرو نگری
زهر باشد نهفته در قندش
این مثل سایر است و نیست شگفت
گر نویسد بزر خردمندش
فیل چون در وحل فرو ماند
جز به پیلان برون نیارندش
*
گر زمانه وفا کند با من
عذر تقصیر خویش می خواهم
ورنه مجرم مرا مدان زیراک
من ز تقصیر خویش آگاهم
مهر و مه را کسوف و نقصان است
خود گرفتم که مهر یا ماهم
ازغم و رنج این زمانهء دون
از فلک بگذرد همی آهم
با ملک شه جهان نکرد وفا
تو چنان دان که خود ملکشاهم.
در وفات یکی از عمال، این رباعی را به مطایبه گفته:
در ماتمت آن قوم که خون می بارند
مرگ تو حیات خویش می پندارند
غمناک از آنند که تا دوزخیان
جاوید چگونه با تو صحبت دارند.
(مجمع الفصحا ج 1 ص176).
(1) - اشعاری را که در مجمع الفصحا بر سرخسی نسبت داده اند در لباب الالباب به نام تاج الدین آبی آمده است.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) (خواجه...) سلمان. در حبیب السیر (چ 1 تهران ج 3 ص98) قصیده ای از «خواجه تاج الدین» سلمان در تهنیت ازدواج شاه محمود به مطلع:
آسمان ساخت در آفاق یکی سور، چه سور؟
که از آن سور شد اطراف ممالک مسرور.
نقل کرده است، ولی در چ خیام ج 3 ص304 فقط «خواجه سلمان» یاد شده و بدون هیچگونه شکی این قصیده از سلمان ساوجی است و در دیوان خطی نسخهء کتابخانهء مؤلف تماماً نقل شده است و بنابراین در چاپ قدیم تهران بجای جمال الدین که لقب سلمان ساوجی است به خطا تاج الدین یاد شده است.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) (خواجه...) سلمانی. رجوع به تاج الدین سلیمانی شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) (خواجه...) سلیمانی، از بزرگان در گاه سلطان بایزید برادر شاه شجاع و برادر سلطان احمد خواندمیر در حبیب السیر در ترجمهء احوال سلطان احمد آرد:
... و در سنهء 788 ه . ق. ابویزید(1) در لرستان(2)مفلوکی چند در هم کشید و بحدود کرمان درآمد و خواجه تاج الدین سلیمانی(3) را پیش سلطان احمد فرستاده از مقدم خویش اعلام داد .. (حبیب السیر چ 1 تهران ج 3 ص100) رجوع به تاریخ گزیده چ برون ج 1 ص738 شود.
(1) - ن ل: سلطان با یزید.
(2) - ن ل: ارستاد.
(3) - خواجه تاج الدین سلمانی. (رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 3 ص318 شود).

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) سمرقندی. هدایت در مجمع الفصحا در ترجمهء احوال وی آرد: تاج الدین سمرقندی از اکابر فضلا و کتاب بوده و بارضی الدین نیشابوری مصاحبتها نموده از قطعه ای که در مدح رضی الدین گفته چند بیتی قلمی می شود زیاده از حالش اطلاعی نیست:
آسمان اختر دانش رضی الدین تو را
هست کمتر ذرّهء خور پیش خورشید ضمیر
بر اثیر افتاد شعر آبدارت را گذار
زآن اثر دیریی است تا باران فرو بارد اثیر
وقت مولود تو آمد این ندا از جبرئیل
ابشروا یا اهل نیشابور اذا جاء البشیر
تیر را برج کمان پر تاب کردی از سپهر
گر ز طبعت همچو شاگردان نبردی تیر تیر
(مجمع الفصحا ج 1 ص176).

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) سنجاری. وی متن فرایض السراجیه را نظم کرده است. رجوع به عبدالله بن علی... شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) سنجر حاکم خطهء بداون هند در اوان سلطنت علاءالدین مسعود. خواندمیر در حبیب السیر در ذکر احوال سلطان علاءالدین مسعود آرد:... و در هشتم ذیقعدهء سنهء تسع و ثلثین و ستمائه سلطان مسعود شاه که بغایت کریم طبع و نیکوسیرت بود سریر سلطنت دهلی را بوجود خود مشرف گردانیده امر وزارت را من حیث الاستقلال به خواجه مهذب الدین تفویض نمود و حکومت بهرایج را به عم خود ناصرالدین محمود رجوع فرمود و عم دیگر ملک جلال الدین را به ایالت قنوج فرستاد... و خطهء بداون به تاج الدین سنجر سمت اختصاص پذیرفت... (حبیب السیر چ خیام ج 2 ص623).

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) سندبیسی واسطی. محمد بن محمد بن یحیی بن بحرمکنی به ابوالعلاء. رجوع به محمد... شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) سنگریزه. یکی از شعرای ایران است و به غیاث الدین از سلاطین دهلی انتساب داشته در حدود 670 ه . ق. در گذشته. (قاموس الاعلام ترکی).

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) شاه بن حسام الدین خلیل از امرای لرستان. حمدالله مستوفی در تاریخ گزیده در ترجمهء احوال بدرالدین مسعود آرد:... در سنهء ثمان و خمسین و ستمائه درگذشت (بدرالدین)... بعد از او در ملکی پسرانش جلال الدین بدر و ناصرالدین عمر با تاج الدین شاه پسر حسام الدین خلیل تنازع و باردوی ابقاخان رفتند به حکم یرلیغ پسران او به یاسا رسانیدند ملکی بر تاج الدین شاه قرار گرفت مدت هفده سال حکم کرد ملکی بزرگ نیکو خط بوده در سنهء سبع و سبعین بفرمان ابقاخان به یاسارسید... (تاریخ گزیده چ برون ج 1 ص 554). رجوع به تاریخ مغول تألیف عباس اقبال ص 451 شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) شرف الملک محمداسعد صدر جهان. جمال الدین الازهری المروزی نام او را در قصیده ای که مطلعش این است:
ای در غم تو گشته مرا چشمه سارچشم
نا خورده می چراست ترا پر خمار چشم.
بدینسان یاد می کند:
خورشید مکرمت شرف الملک تاج دین
کز دیدنش سزد که کند افتخار چشم
صدر جهان محمد اسعد که سوی او
اقبال راشده ست ز جودش چهار چشم
رجوع به لباب الالباب چ اوقاف گیب ج 2 ص 216 شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) شهرستانی رجوع به شهرستانی شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) شیرازی. رجوع به تاج الدین ابن دارست شیرازی و ابن دارست شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) صاعدی. رجوع به تاج الدین حسین بن شمس الدین صاعدی شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) صدرالشریعه. رجوع به تاج الدین عمر بن مسعود... شود

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) صلایه. حاکم اربل:... هلاکوخان هنگام لشکرکشی به بغداد از راه کرمانشاه رفت و نقاط عرض راه را بباد غارت داد مخصوصاً شهر کرمانشاه آسیب فراوان دید هلاکو قبل از تصرف بغداد به جانب اربل رفت حاکم آنجا تاج الدین صلایه سر اطاعت فرود آورد اما سپاهیان کرد از تسلیم شدن خودداری کردند... (تاریخ کرد تألیف رشید یاسمی ص196).

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) ضیاءالملک. از وزرای سلطان ناصرالدین بن محمودبن سلطان شمس الدین التتمش... در همان اوقات صدرالملک از وزارت معزول شده تاج الدین ضیاء الملک بر مسند صاحبدیوانی نشست و در آخر سنهء مذکوره خبر بدهلی رسید که طایفه ای از سپاه مغول از جانب خراسان به اوچهه و ملتان آمده اند و کشلوخان بدیشان پیوسته بنابر آن در روز یکشنبه ششم محرم سنهء ست و خمسین و ستمائه رایت ظفرنشان بعزم حرب مخالفان از دهلی نهضت فرمود... (حبیب السیر چ خیام ج 2 ص626).

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) طغان. جوینی از تاریخ جهانگشا در ترجمهء احوال سلطان محمد خوارزمشاه آرد:... چون بری رسید ناگاه از دیگر جانب یزک خراسان که به حقیقت رنج دل بودند در رسید و خبرداد که لشکر بیگانه نزدیک آمد... و از آنجا متوجه قلعهء فرزین شد و بر او سلطان رکن الدین، باسی هزار حشم عراق در پای آن نشسته بود... و همان روز سلطان غیاث الدین و مادرش را با حرمهای دیگر بقلعهء قارون نزدیک تاج الدین طغان روان کرد... (تاریخ جهانگشای ج 2 صص112 - 113).

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) عبدالباقی بن عبدالمجید مخزومی مکی. رجوع به عبدالباقی... شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) عبدالخالق بن اسدالجوال. رجوع به عبدالخالق... شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) عبدالرحمن ابن ابراهیم ابن سباع بدری فزاری. رجوع به عبدالرحمن... شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) عبدالرحمن بن ابراهیم بن الفرکاح. رجوع بعبد الرحمن... شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) عبدالرحیم بن محمد موصلی. رجوع به عبدالرحیم... شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) عبدالغفاربن لقمان کردری. رجوع به عبدالغفار... شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) عبدالوهاب بن محمد حسینی، قاضی القضاة حلب. متوفی بسال 875 ه . ق. او راست: ارشاد الماهر لنفائس الجواهر. رجوع به عبدالوهاب... شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) عبدالوهاب السبکی. رجوع به تاج الدین ابونصر عبدالوهاب بن تقی الدین سبکی شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) عبدالله بن علی بخاری متوفی بسال 799 ه . ق. وی مسائل مذاهب چهارگانه را جمع آوری کرد. او راست: «بحرالبحور فی تفسیر المسطور» و «بحرالجاری فی الفتاوی». (کشف الظنون چ 1 استانبول ج 1 ص185). رجوع به عبدالله ... شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) عثمان مرغنی جد اعلای کرتها:... جد اعلای کرتها شخصی بوده است موسوم به تاج الدین عثمان مرغنی که برادرش عزالدین عمر مرغنی در نزد سلطان غیاث الدین محمد غوری (متوفی بسال 599 ه . ق. /1202 م) وزیری مقتدر بوده است و این تاج الدین عثمان کوتوال قلعهء خیسار بوده و بعد از فوت او پسرش رکن الدین ابوبکر دختر سلطان غوری فوق را بازدواج خود در آورد پسر آنها شمس الدین بعد از آن بجای پدر نشست... (از سعدی تا جامی ترجمهء علی اصغر حکمت ص 194). رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 3 ص 368 شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) (خواجه...) عراقی. رجوع به تاج الدین احمدبن محمد بن علی شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) عقیلی. رجوع به تاج الدین علی کومیار عقیلی شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) علی. از سرداران سلطان محمد خوارزمشاه بود. عطا ملک جوینی در تاریخ جهانگشا در ذکر محاربهء سلطان محمد خوارزمشاه با سلطان شهاب الدین غوری آرد:... آن خبر بسلطان رسید بدرالدین جعفر را از مرو و تاج الدین علی را از ابیورد بدفع آن فتانان نامزد فرمود، بعد از مصاف زنگی را [ تاج الدین زنگی را ]باده کس از امرا مقید بخوارزم فرستادند و جزای حرکات، سرایشان، حاشی السامعین از تن جدا کردند... (تاریخ جهانگشای چ قزوینی ج 2 ص58).

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) علی یکی از مورخان است و در بغداد میزیسته و به سال 674 ه . ق. درگذشته. او راست: کتابی مرکب از 5 جلد و مشتمل بر تراجم احوال و تاریخ قاهره. (قاموس الاعلام ترکی).

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) علی بن احمد. رجوع به علی... شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) علی بن احمدبن عبدالمحسن الحسینی العراقی الشریف محدث اسکندریه. ابوالحسن قطیفی و گروهی روایت کرده اند که وی در علم حدیث متفرد بود و از عراق به اسکندریه رفت و در ذی الحجهء سال 704 ه . ق. بدانجا درگذشت و 76 سال عمر کرد (از حسن المحاضره فی اخبار مصر و القاهره ص177).

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) علی بن انجب خازن بغدادی. رجوع به علی... شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) علی بن حسین سنی بغدادی. رجوع به علی بن... شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) علی بن سنجربن سباک. رجوع به علی... شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) علی بن عبدالکافی سبکی پدر تاج الدین سبکی. رجوع به سبکی و تاج الدین سبکی شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) علی بن عبدالله تبریزی. رجوع به تاج الدین ابومحمدعلی بن عبدالله... شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) علی بن کمال الدین ابوالعباس احمدبن علی القسطلانی. پدرش فقیه مالکی و از زهاد بود. در «عبر» آمده است که تاج الدین مفتی و مدرس بود و از زاهربن رسم و یونس الهاشمی سماع حدیث کرده و ولایت مشایخ کاملیه را عهده دار بوده است و در سال 665 ه . ق. وفات یافت و 77 سال عمر کرد. (از حسن المحاضره فی اخبار مصر و القاهره ص209).

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) علی بن محمد بن دریهم موصلی. رجوع به علی... شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) (پهلوان...) علی شاه، از بزرگان لشکر امیر مبارزالدین پدر شاه شجاع:... در یکی از جنگها با این قبایل (هزاره و اوغانی) نزدیک بود که امیر مبارزالدین محمد بهلاکت برسد باین معنی که اسبش بواسطهء زخم های پیاپی از کار ماند و خودش هم زخمی شده و بجویی رسید که عبور از آن برایش ممکن نبود در آن حال سر گردانی، پهلوان تاج الدین علیشاه باو رسیده اسب خود را باو داد و امیر مبارزالدین محمد که بقول خود عزت شهادت می طلبید جان خود را از مهلکه بدر برد... (تاریخ عصر حافظ ص91).

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) علیشاه بن تکش خوارزمشاه. عطاملک جوینی آرد:... فی الجمله سلطان بعد از استخلاص آن قلعه [ الموت ] و تسکین نایرهء فتنه در عراق پسر خود تاج الدین علیشاه را ممکن کرد و اقامت او در اصفهان تعیین و خود بر عزیمت انصراف عنان بر صوب خوارزم تافت و در دهم جمادی الاخرة سنهء ست و تسعین و خمسمائه در خوارزم رفت و چون ملاحده مناقشت و مخاصمت سلطان از سعی نظام الملک که وزیر مملکت بود می دیدند هم در هفته... ملاعین یکی بر پشت وزیر زخمی زد و... (تاریخ جهانگشای جوینی ج 2 ص45). خواندمیر در حبیب السیر آرد:... و چون تکش خان از دغدغهء میاجق فراغت یافت قلاع ملاحده را پیش نهاد. و تکش خان ولایت عراق را به پسر خود تاج الدین علیشاه تفویض فرموده... (حبیب السیر چ خیام ج 2 ص640).

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) (خواجه...) علیشاه تبریزی. رجوع به تاج الدین علیشاه جیلانی شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) علیشاه جیلان تبریزی. رجوع به تاج الدین علیشاه جیلانی شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) (خواجه...) علیشاه جیلانی وزیر سلطان محمد خدا بنده که در سال 711 ه . ق. پس از قتل خواجه سعدالدین وزیر وزارت اولجایتو را یافت. حمدالله مستوفی در تاریخ گزیده نام او را گاهی خواجه تاج الدین جیلان تبریزی و گاهی خواجه تاج الدین علیشاه آورده. رجوع به تاریخ گزیده چ برون ج 1 ص598 و 599 و 602 و 605 و 606 شود. و در نزهة القلوب نام او گاهی خواجه تاج الدین علیشاه جیلانی و گاهی هم خواجه تاج الدین علیشاه تبریزی و خواجه تاج الدین علیشاه وزیر تبریزی آمده است. رجوع به نزهة القلوب چ گای لیسترانج ج 2 ص76 و 85 و 182 شود. و خواندمیر دردستور الوزراء نام او را خواجه تاج الدین علیشاه جیلانی ضبط کرده است. رجوع به دستور الوزرا ص317 و 321 و 322 شود عباس اقبال در تاریخ مغول نام او را تاج الدین علیشاه جیلان تبریزی آورده: قتل سعدالدین ساوجی در 711- خواجه سعدالدین محمد ساوجی... بتدریج مقبولیت خود را در خدمت اولجایتو از دست داد... و امری که روز بروز باعث افول ستارهء اقبال او می شد طلوع کوکب سعادت مرد زیرک جاه طلبی بوده که در دستگاه ایلخانی راه یافته و آن به آن خاطر اولجایتو را بیشتر بسمت خود جلب می کرد و او که تاج الدین علیشاه تبریزی نام داشت، در اصل دلال جواهر و احجار کریمه بود و فضل و سوادی نداشت ولی مردی قابل و زرنگ و کار آمد بوده و در ضمن معاملات تجارتی خود با غالب اعیان و امرا رفت و آمد و آشنایی پیدا کرد و بهمین وسیله در پیشگاه سلطان نیز خود را شناساند و مورد توجه خدابنده قرار گرفت.
نفوذ یافتن تاج الدین علیشاه در دربار اولیجایتو باعث وحشت خواجه سعدالدین شد و او بهمین نظر در صدد برآمد که به هر وسیله باشد علیشاه را از خدمت اولجایتو دور کند و باین قصد روانهء بغدادش کرد تا کارخانه های مخصوص نساجی آن شهر را اداره نماید. علیشاه ببغداد رفت و بزودی امور کارخانجات آنجا را بخوبی مرتب نمود و پارچه های نفیس گرانبهایی ساخت که پیش از او هیچکس مانند آنها را درست نکرده بود و چون سلطان باین شهر آمد مقداری هدایا و تحفی که خود در این کارخانه ها فراهم ساخته بود باو تقدیم داشت که اسباب حیرت سلطان شد و از این تاریخ توجه خدابنده به علیشاه زیادتر از سابق شد و دولت او رو بترقی گذاشت چنانکه مصاحب اردو گردید و موقعی که اردو بسلطانیه رسید علیشاه در آن شهر بخرج خود ابنیه ای زیبا ساخت و بازاری درست کرد که تا آنوقت نظیر آن در سلطانیه دیده نشده بود و اولجایتو که بعمارت و آبادی این شهر علاقهء مخصوص داشت از این عمل علیشاه بیشتر خرسند گردید و او را زیادتر از پیش مورد نوازش و توجه قرار داد. خواجه سعدالدین از این پیش آمدها سخت دلتنگ بود و نمی توانست ترقی علیشاه را ببیند بهمین جهت به تحقیر او می پرداخت و از برخاستن جلوی او امتناع می کرد، برخلاف او خواجه رشیدالدین، علیشاه را احترام می نمود و در تعظیم او می کوشید و همین قضیه روز بروز کدورت بین دو وزیر را شدت میداد تا آنجا که خواجه سعدالدین در صدد آزار خواجه رشید الدین بر آمد و جمعی از کسان خود را بر آن داشت که بر روی خواجه رشیدالدین بایستند و در مجلس ضیافتی که علیشاه از سلطان و وزراء کرده بود سعدالدین در حال مستی بارشیدالدین بدرشتی و زشتی معامله کرد و خواجه رشید در جواب سکوت کرد و سلطان از این معنی بیشتر بر سعدالدین آشفته شد و رشیدالدین اندکی بعد در صدد کشیدن انتقام بر آمد و زمینه نیز برای این کار حاضر بود چه علاوه بربرگشتن نظر سلطان از خواجه سعدالدین و نفوذ علیشاه، سعدالدین و عمال متعدد او، سالیانه قریب 30000000 درهم از عایدات خزانه را بمصرف شخصی می رساندند و خواجه رشیدالدین از این موضوع اطلاع داشت زیرا که اندکی قبل از آن دو نفر از عمال خواجه سعدالدین در سلطانیه با یکدیگر به نزاع برخاسته و همدیگر را ببرداشت اموال دیوانی متهم کرده بودند. با این که خواجه سعدالدین ایشان را با یکدیگر آشتی داده و از آن دو قول گرفته بود که دیگر از این بابت کلامی بر زبان نیاورند ایشان بخدمت خواجه رشیدالدین رفتند و او را از ما وقع آگاهی دادند و خواجه، خدابنده را موقعی که در بغداد بود برقضیه مطلع ساخت. او لجایتو امر داد که بر محاکمهء دو وزیر بپردازند و حساب ایشان را بکشند. گناه بر خواجه سعدالدین ثابت شد و او را با جماعتی از همدستان و عمال او در دهم شوال 711 ه . ق. در قریه محول یک فرسخی بغداد بقتل رساندند. بعد از قتل خواجه سعدالدین اولجایتو باشارهء خواجه رشیدالدین، تاج الدین علیشاه را بمقام وزیر مقتول برگزید... (تاریخ مغول تألیف عباس اقبال ص 318 و 320).
... دوستان خواجه رشیدالدین در حضرت سلطان تفبیح احوال خواجه سعدالدین می کردند... سلطان را با او متغیر کردند... در عاشر شوال سنهء احدی عشر و سبعمائه در محول بغداد بانوابش... شهید کردند اما نور باطل نشد و وزارت بصاحب سعید خواجه تاج الدین جیلان تبریزی دادند بشرط آنکه از تدبیر و رای مخدوم خواجه رشید الحق والدین تجاوز نکند و زمام امور کلی و جزوی در کف کفایت او باشد... در سنهء خمس و عشر و سبعمائه میان وزیران مخدوم سعید خواجه رشید الحق والدین و خواجه تاج الدین علیشاه نزاع افتاد و اولجایتو سلطان هر دو را در کار وزارت شرکت داد... (تاریخ گزیده چ برون ج 1 ص597، 598، 599). خواندمیر در دستور الوزراء آرد:... چون دست قضا روزنامهء حیات خواجه سعدالدین را نوشت بحکم اولجایتو سلطان، خواجه علیشاه جیلانی در وزارت باخواجه رشید شریک گشت و در اواخر دولت اولجایتو سلطان، خواجه علیشاه بغایت مقرب شده بعضی مهمات را بی وقوف خواجه رشید فیصل می داد... (دستور الوزراء ص317)... در سال 715 ه . ق. یعنی یکسال قبل از فوت اولجایتو، ابوسعید برای مخارج لشکریان خود بپول احتیاج پیدا کرد و برای تحصیل آن مکرر در مکرر بخزانه یعنی بخواجه تاج الدین علیشاه و خواجه رشیدالدین مراجعه نمود و این دو وزیر هر یک نسبت بمقام دیگری حسد می بردند و میخواستند مستقل باشند پرداخت پول را بعهدهء دیگری محول می کردند... اولجایتو بالاخره برای ختم نزاع بین دو وزیر ممالک خود را بدو قسمت تقسیم کرد، عراق عجم و خوزستان و ولایات لر نشین و فارس و کرمان را بعهدهء رشیدالدین و عراق عرب و دیار بکر و اران و بلاد روم را تحت ادارهء علیشاه گذاشت ولی علیشاه از سلطان تقاضا کرد که ایشان را در ادارهء کل ممالک شریک گرداند و امضای هر دوی ایشان در پای احکام و فرمانها باشد. اولجایتو در سال 715 ه . ق. علیشاه و رشیدالدین را در کار وزارت شرکت داد تا باتفاق در تصرف اموال و نشان وزارت دخالت کنند... بعد از رسمیت یافتن این ترتیب رشیدالدین بعلت مرض نقرس تمام زمستان را خانه نشین شد و چهار ماه تمام بدیوان نیامد و در این مدت ابوسعید پی در پی قاصد و پیغام می فرستاد و مطالبهء پول می کرد و علیشاه در جواب میگفت که خزانه از وجه تهی و اموال دیوانی همه نزد خواجه رشیدالدین است. اولجایتو امیر چوپان را مامور تحقیق حال کرد... معلوم شد که ایشان (مأمورین وصول) اموال دیوانی را حیف و میل کرده و بپرداخت 300 تومان (3000000 دینار طلا) محکومند حکم محکومیت مأمورین موجب وحشت عمال گردید و ایشان به علیشاه ملتجی شدند... علیشاه شبانه بسرای اولجایتو رفت... و بقدری الحاح کرد که اولجایتو حکم داد از تعقیب قضیه صرفنظر کنند... اندکی بعد علیشاه باولجایتو گفت که رشیدالدین تمارض کرده و در خانه نشسته ... و از بذل هیچگونه سعی در برانداختن من کوتاهی ندارد... ایلخان اجازه می فرماید من او و فرزندانش را در مقام تقریر و بازپرس حساب بیاورم... اولجایتو رضا داد... چون نتوانست تقصیری برایشان ثابت کند خواجه را متهم کرد که ربع عواید اوقاف و اموال خزانه... را بتصرف شخصی می گیرد و با این نسبتها نظر اولجایتو را از خواجه برگرداند و خود در پیش ایلخان معزز و محترم شد... (تاریخ مغول تألیف عباس اقبال آشتیانی صص322 - 323)...تاج الدین علیشاه که از واقعهء قتل حریف پرزوری مثل خواجه رشیدالدین از شادی درپوست نمی گنجید بشکرانهء این موفقیت هدیه ها بخشید... مدت شش سال براحتی در وزارت ابوسعید باقی ماند و روز بروز احترامش در چشم ایلخان رو بافزایش بود تا آنجا که در موقع ناخوشی او ابوسعید شخصاً بخبر گیری از حال او می آمد... بالاخره در جمادی الاخر 724 ه . ق. جان سپرد. (تاریخ مغول تألیف عباس اقبال آشتیانی ص329). و نیز خواندمیر در ترجمهء احوال تاج الدین علیشاه جیلانی آرد:
خواجه تاج الدین علیشاه جیلانی- وزیر صائب تدبیر هنرور و مشیر عدالت شعار شرم پرور بوده چنانکه سابقاً مسطور شد سلطان محمد خدا بنده بعد از قتل خواجه سعدالدین محمد آوجی منصب وزارت را بشرکت خواجه رشید بوی تفویض فرمود. در جامع التواریخ مسطور است که... خواجه علیشاه در اوایل ایام وزارت از غایت علو همت پادشاه و امرای مملکت پناه را در خطهء بغداد طوی داد و در آن جشن دکلهء مرصع بلئالی آبدار و جواهر زواهر بوزن چهارده رطل و افسر مکلل که قطعه ای لعل بوزن بیست و چهار مثقال در آن تعبیه بود و نه غلام سیم اندام با کمرهای زرنگار و نه اسب عربی نژاد که زین و سرافسار همه زرین بود برسم پیشکش بر طبق عرض نهاد و چون در جمادی الاولی سنهء ثمان عشر و سبعمائه صاحب سعید خواجه رشید بشرف شهادت رسید خواجه علیشاه از روی استقلال بسر انجام مهام ملک و مال پرداخت و طریق عدل و انصاف مسلوک داشته ابنیهء رفیعه از مدارس و خوانق و رباطات و مساجد بنا نهاده مستغلات مرغوب بر آنها وقف ساخت و در سنهء 723 ه . ق. خواجه تاج الدین علیشاه را مرضی صعب بر مزاج طاری گشت، چنانکه اطبای حاذق از معالجه عاجز آمده، کار از مداوا و تدبیر در گذشت، مصرع:
چو آمد اجل از مداوا چه سود؟
سلطان ابوسعید بهادرخان از غایت عنایت به عیادت وزیر قدم رنجه فرمود و این صورت نیز مانع نیفتاده آن وزیر صائب تدبیر در اوجان از عالم فانی بجهان جاودانی انتقال نمود نعش او را به آیین شرع سیدالمرسلین صلوات الله علیه و علیهم اجمعین برداشته بخطهء تبریز بردند و در جوار مسجدی که بنا کردهء معمار همتش بود دفن کردند. (دستور الوزرا صص 321 - 322)... و وزیر خواجه تاج الدین علیشاه جیلانی در تبریز در خارج محلهء نارمیان مسجد جامع بزرگ ساخته که صحنش دویست و پنجاه گز در دویست گز... (نزهة القلوب ج 2 ص76...) سلماس از اقلیم چهارم است طولش از جزایر خالدات... شهر بزرگ است و باروش خرابی یافته وزیر خواجه تاج الدین علیشاه تبریزی آنرا عمارت کرد ... (نزهة القلوب ج 2 ص85)... ابتوت قصبه ای است مختصر... خواجه تاج الدین علیشاه وزیر تبریزی آنرا حصاری کشید... (نزهة القلوب ج 2 ص 101)... از کنارارس که حد قراباغ است تا جروان که یاد کرده شد پانزده فرسنگ ازو تا برزند که اکنون دیهی است چهار فرسنگ ازو تا رباط الوان که وزیر خواجه تاج الدین علیشاه تبریزی ساخته است... (نزهة القلوب ج 2 ص182).

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) علی کومیار عقیلی، از بزرگان دربار اتابک افراسیاب امیر لرستان بود وبدست وی کشته شد. حمدالله مستوفی در تاریخ گزیده در ترجمهء احوال اتابک افراسیاب آرد:... افراسیاب از گریز پشیمان شد و به مطاوعت در آمد امیر طولدای او را با خود به بندگی کیخاتون خان برد و به شفاعت اروک خان... از جرم او در گذشت و کار ملک لرستان برقرار بر او مقرر داشت و او برادر خود احمد را ملازم حضرت گردانید... و بیشتر اقربای خود و ارکان دولت خود چون... و تاج الدین علی کومیار عقیلی... را هر چند خواجگان بارای و تدبیر و صاحب تمول بودند جهت آنکه در ملک صاحب قدرت و شوکت شده بودند بکشت و در ملک لرستان مطلق العنان شد ... (تاریخ گزیده ج 1 ص 545).

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) عمر بن علی فاکهی (فاکهانی). رجوع به تاج الدین فاکهانی و رجوع به عمر... شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) عمر بن علی فقهی. یکی از مؤلفان است وی بسال 751 ه . ق. درگذشت. (قاموس الاعلام ترکی).

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) عمر بن مسعودبن احمد، صدرالشریعه برهان الاسلام از معاصران عوفی بود و عوفی در خدمت تاج الدین تعلم می کرد، و در لباب الالباب در ترجمهء احوال وی آرد: الصدر الکبیر برهان الاسلام تاج الملة والدین عمر بن مسعود احمد رحمه الله آسمان مجد و آفتاب احسان واسطهء عقد آل برهان صدری که شرف مکتسب او بعزّ منتسب موصول بود و شجرهء پدر و جد بثمرهء جهد و جد او مثمر، دلش آسمان همت، دستش دریا صفت، علمش کامل کرمش شامل، در جسم مادهء فساد برهانش ظاهر در قلع قلعهء عناد حجتش باهر در اوائل ایام جوانی که موسم بهار کامرانی بود گاه گاه از برای تفرج و تنزّه رباعیات گفتی و شیوهء ایهام و ذوالوجهین ازو منتشر گشت چون آن ابیات عذب و دل آویز بود در اطراف جهان شایع شد و نام او برباعیات مشهور شد و آن چندان علم و بزرگی مغمور گشت و چون ما بصدد آنیم که ابیات و اشعار صدور درین مجموع ایراد کنیم از بیان آن فضایل که ذات او بدان محیط بود عنان باز کشیدن اولی باشد، در آن وقت که این داعی بخدمت او تعلم می کرد پیش او فایق زمخشری می خواند به هر وقت از لفظ او اقتباس کردی وقتی نامه ای نوشته بود بحضرت سلطان طمغاج خان و یادگار فرستاده دسته ای دندان ماهی و عذری نبشته به نثر بدین لفظ موجز که اگر عاقل در نگرد صد [ نامه ] درین یک لفظ مندرج است، نبشته بود که عذر دسته ای ناتمام فرستادن آن است که بندگان را دسته ای بدست می آید اما تیغ و بند کارپادشاهان است، و این قطعه در مدح سلطان ابراهیم می گوید اگر چه بحر عربست اما سخت استادانه آورده است.
قطعه
غم نیارد بیش بر دلهای ما بیداد کردن
شادباش ای پیشهء عدل تو دلهاشاد کردن
تا سخاء تو در ایوان جهان بنهادآشی
گشت عادت آزرا از امتلا فریاد کردن
خرمن عمر حسودت چرخ اگر بر باد داده ست
چرخ را معتاد باشد شغل خرمن باد کردن
دشمنت را خدمتی تعلیم می کردم ولیکن
سخت کودن بود نتوانستمش استاد کردن
بندهء شاهم ز آزادی و حال خویش لیکن
سخت ترسانم نشسته از چه از آزاد کردن
و شنیدم که دیه ملوک ملک او را از دیوان مفروز فرموده بودند و از خراج و پیکار و شکار مصون و مسلم داشته وزیر سمرقند در آن معنی قصدی می کرد. قطعه ای گفت. بنده را این سه بیت از آن قطعه بیش بر خاطر نیست و آن این است، بیت:
خسرو عالم و سلطان سلاطین جهان
ای شده بندهء درگاه رفیعت که و مه
گشت فرمان ترا چشم گشاده بنفاذ
تا که در ابروی طغرای تو افتاد گره
و در آخر می گوید:
بنده را جود توصد شهر بخواهد بخشید
خلق در غصه که آزاد چرا شد یک ده
اضداد را رعایت کرده است بنده و آزاد و شهر و ده. و اکنون طرفی از رباعیات او بیان کرده آید در مدح سلطان ابراهیم بن الحسین رحمه الله گوید:
از رای تو روی ملک پیرایه کند
کان از کف باذل تو سرمایه کند
آن چتر تو کافتاب درسایهء اوست
جائیست که آفتاب را سایه کند.
*
ای حضرت تو پناه عالم گشته
بیشی کردن ز عدل تو کم گشته
در عمر تو صد محرّم افزوده و باز
بر دشمن تو عمر محرّم گشته.
*
صد عمر شها در طرب و ناز گذار
تیر از جگر دشمن بدساز گذار
نی نی تو کمان مکش بروی دشمن
این سخت کشی بدشمنان باز گذار.
*
از بخت بگوش بنده آواز آمد
برخیز که وقت نعمت و ناز آمد
امروز چو باز یافت خاک در شاه
پیشانی من به آب خود باز آمد.
و در آن وقت که [ سلطان ابراهیم ] قرة عین پادشاهی قلج ارسلان خان را ولیعهد خود کرد و بر تخت ملک سمرقند نشاند بدین رباعی او را تهنیت فرمود:
خاقان چو بفال دولت و بخت نشست
غم بر دل دشمنان دین سخت نشست
خاک قدمش دیو و پری سرمه کند
چون مردم چشم ملک بر تخت نشست.
و چون سلطان ابراهیم بجوار رحمت آفریدگار رحیم انتقال فرمود این رباعیات در مرثیهء او بفرمود:
تا مردم دیده صفه و ایوان دید
از دست بشد چو تخت بی سلطان دید
خورشید ملوک و سایهء یزدان دید
بی سایه و خورشید جهان نتوان دید
*
بی دربان شد در حصارت ای شاه
بی تیغ رود سلاحدارت ای شاه
شادی ندهد بار دلی را بدرت
زان روز که بر شکست بارت ای شاه
*
بر منظراعلات شهامجلس باد
بی تو دل من ز خوشدلی مفلس باد
ای مونس چشم بنده خاک در تو
در خاک ترا رحمت حق مونس باد.
در مدح قلج ارسلان خان میگوید:
ای ملک تو شرع را کمان سختی
مر تیر ترا نشانه هر بدبختی
پیش از تو که دید تاج بر خورشیدی
یا جمع شده همه جهان بر تختی.
*
ترکی که بکشتن من آورد برات
در چشمهء نوش دارد او آب حیات
باران سرشک من چو بسیار آمد
بر لعل لب چون شکرش رست نبات
*
با دل گفتم عتیب او کی برسد
در بردن دل فریب او کی برسد
دل گفت هر آنچه از تو خواهی تو بده
تا خط نارد حسیب او کی برسد.
*
جوری که برین دلشده پیوست رود
زآن طرهء جعد و نرگس مست رود
از پای رود آدمی و بندهء تو
روزی که ترا نبیند از دست رود.
*
هرگز باشد ز روی باز آمدنت
رنگی بینم ز بوی باز آمدنت
سر در خس غم همچو تذروم لیکن
پیوسته در آرزوی باز آمدنت.
*
از مشک بگلبرگ تو بر زنجیره ست
پیش رخ تو چراغ گردون خیره ست
تو چون قلمی و من چو کاغذ که چنین
از رفتن تو جهان بمن بر تیره ست.
*
ای باد سحرگه شده ای عنبربار
دانم که همی روی بکوی دلدار
در طرهء او دلیست ما را زنهار
کان سوخته را ز ما بپرسی بسیار
*
آخر صنما صبح درین کار چه دید
کو جامهء خویش و پردهء ما بدرید
چون گوش فلک شکر وصال تو شنید
از چشمهء خورشید مرا چشم رسید.
*
زلف تو به جور همچو ایام چراست
چون سیم سخن ز وصل تو خام چراست
گر نرگس تو می نکند صیادی
ای پسته دهان چشم تو بادام چراست
*
چشم خوش تو خصم من خسته چراست
با من لب تو چو زلف تو بسته چراست
ابروی کمان مثالت اندر حق من
گر نیست جفاء چرخ پیوسته چراست
*
گفتم به کمان ابروی ای سرو سهی
با من چو دو زلف خود سراسر گرهی
تیر مژه بر کرد و بزد بر من و گفت
بار دگر ابروی مرا قوس نهی.
*
گفتم که سپیده کرده ای بهر کسی
رنجید نگار از این و بگریست بسی
گفتا که ز شام زلف خود بیزارم
گر بر رخ من سپیده دم زد نفسی.
*
با ما چو سر زلف تو رائی بنهاد
جزعت بکرشمه جان بهائی بنهاد
گفتم چو دعا بدستم آئی در حال
بشکست نگار و دست و پائی بنهاد.
*
شادی ز تو هر چند بسی نیست مرا
الا غم تو همنفسی نیست مرا
سبحان الله هزار دل بردی بیش
وانگه گویی دل کسی نیست مرا.
حکیم شمسی اعرج روزی بخدمت او آمد بار نیافت این قطعه بگفت و بفرستاد:
صدرالشریعه بار ندادم به نزد خویش
زیرا که هست جان و بودجان زباردور
رویم چو چشم بد شد وزین روی به بود
چشم بد از چنان سر و صدر کبار دور
صدرالشریعه برهان الاسلام جواب نبشت:
شمسی تراست شعر و بغل آنچنان که من
باشم ازو بفصل خزان و بهار دور.
من خود عزیز بار نیم خوار بارگیر
آخر نه گاو به بود از خوار بار دور.
و این مصراع آخرین مثلی است متداول در آن بلاد که گویند گاو از کفه دور، در او ایهام لطیف و تضمین خوب کرده است، و کمال فضل او از این آرایش مستغنی است فاما برای زینت کتاب درّی چند از سفته ها و بیتی چند از گفته های او تحریر افتاد.
(لباب الالباب چ اوقاف گیب ج 1 صص169 - 174). و نیز عوفی در ترجمهء احوال سعد الدین مسعود دولتیار آرد:... وقتی در خدمت تاج الدین صدرالشریعت بودم خربزه آوردند چون به تناول آن شغل افتاد ناگاه کارد خطا شد و انگشت تاج الشریعت را ببرید و در حال او بربدیهة این دو بیت گفت:
ای با قدرت بلندی کیوان پست
شد آز تهی دو ز می جود تو مست
گردون به هزار حیله تا کم بخشی
یک شاخ ز بحر پنج شاخت بربست.
(لباب الالباب چ لیدن به هزینهء اوقاف گیب ج 2 ص388). و هدایت در مجمع الفصحا در ترجمهء احوال او آرد: تاج الدین بن مسعود بن احمد. عالمی فاضل و فاضلی کامل بوده صدرالشریعه اش میخواندند و بدر سپهر دانشش میدانستند محمد عوفی گفته بملازمت وی رسیدم و استفادات از فضایل وی کردم در نظم و نثر نهایت قدرت داشته سلطان ابراهیم بن طمغاج را معاصر و مداح بوده درتذکرهء تقی اوحدی چند رباعی از وی دیده شده... (مجمع الفصحا ج 1 صص176 - 177).

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) عم زادهء بلخی. در فهرست کتابخانهء مدرسهء سپهسالار بنقل از یک دیوان کهنسال انوری چنین آمده است:
... انوری دست بدان مال دراز کرد و پای در خرابات نهاد و بمدت اندک آن میراث بشراب و شاهد آخر رسانید چون مفلس شد هیچ نماند شعر و شیوهء مدح بگزید و بوقت حاجت قصیده می گفت و بدان روزگار نامرادی بر می برد ناگاه تاج الدین (در نسخهء دیگر- تاج الدین عم زادهء بلخی) او را تشنیع کرد و بی رمیئنت (کذا) معایب او را گفتن گرفت انوری را این نوع دشوار نمود... (فهرست کتابخانهء مدرسهء عالی سپهسالار ج 2 ص565).

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) فارسی. هدایت در مجمع الفصحا در ترجمهء احوال او آرد: تاج الدین فارسی از مردم زیر است و از افاضل حکما است ساکن دهلی بوده و دبیری سلطان شمس الدین دهلوی را می فرموده از متقدمین است. از اشعار او منتخب می شود:
چه زلف است آن ببین بر روی جانان
کزو گردد پریشانی پریشان
بمهر و ماه می خواهد همی جنگ
رخش پوشیده زآن از زلف خفتان
چو شمشیرش بخندد خصم گرید
بلی از خندهء برق است باران
کند مهرش بنات النعش را جمع
چنان قهرش ثریا را پریشان
هر آنکو بر خلافش دم بر آرد
نفس گردد بمغز اندرش پیکان.
*
افزود باز رونق هر مرغزار گل
چون زیر یافت نالهء هر مرغ زار گل
شد موسمی که مست طرب شد جهان چنانک
جز بخت شه ندید دگر هوشیار گل
نوباوهء حیات شمر بادهء کهن
کافشاند بر جهان کهن نو بهار گل
پژمرده چون بنفشه چه باشی بنوش می
کامسال تازه کرد جهان را چوپار گل
زان لاله گون مئی که دماغش چو بشکفد
نشکفت اگر بجان طلبد زینهار گل
باغیست رزمگه که ز خار سنان شاه
در یک نفس شکفته ز نصرت هزار گل
دشمن ز حملهء تو شود بیقرار از آنک
با صرصر خزان نپذیرد قرار گل.
در تهنیت جلوس رکن الدین فیروزبن شمس الدین دهلوی قصیده ای گفته که این دو بیت از آن است:
مبارکباد ملک جاودانی
ملک را خاصه در عهد جوانی
یمین الدوله رکن الدین که آمد
درش از یمن چون رکن یمانی.
(مجمع الفصحا ج 1 ص176).

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) فاکهانی عمر بن علی بن سالم اللخمی الاسکندری، فقیه بوده و در علوم تفنن می کرد. مردی صالح بود و با بسیاری از اولیاء همنشینی داشت و به آداب آنان متخلق گردید. او راست: شرح عمده و شرح الاربعین النوویة و غیره. وی بسال 654 ه . ق. متولد گشت و در 734 ه . ق. وفات یافت. (حسن المحاضره فی اخبار مصر و القاهره ج 1 ص 211). رجوع به عمر بن علی... شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) فرکاح عبدالرحمن بن ابراهیم. رجوع به عبدالرحمن ...شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) فریزنه. جوینی در تاریخ جهانگشای در «ذکر جنتمور و تولیت او در خراسان و مازندران» آرد :... پدرم با جمعی از معارف و اکابر از نشابور آیت فرار بر خواند و بر راه طوس بیرون آمد و در آن وقت از شارستان طوس یکی بود که او را تاج الدین فریزنه می گفتند بقتل و فتک از تمامت بی دینان گذشته و در طوس قلعه ای بدست فرو گرفته بود چون پدرم با بزرگان بدان حدود رسیدند... (تاریخ جهانگشای جوینی ج 2 ص220).

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) فقهی. رجوع به تاج الدین عمر بن علی فقهی شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) فیروزشاه. هشتمین از سلاطین گلبرگه از 800 تا 825 حکومت داشت (ترجمهء طبقات سلاطین اسلام لین پول ص288).

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) قبائی. در «فیه ما فیه» آمده است:... می فرمود که تاج الدین قبائی (اصل : قبانی) را گفتند که این دانشمندان در میان ما می آیند و خلق را در راه دین بی اعتقاد می کنند گفت نی، ایشان می آیند میان ما و ما را بی اعتقاد می کنند و الا ایشان حاشا که از ما باشند مثلا سگی را طوق زرین پوشانیدی وی را با آن طوق سگ شکاری نخوانند... (فیه مافیه چ بدیع الزمان فروزانفر ص85). مصحح در حواشی و تعلیقات آرد: تاج الدین قبایی: شرح حالش معلوم نیست قبایی بضم اول نسبت است بقبا که دهی است در دو میلی مدینهء طیبه و نیز شهری از بلاد فرغانه نزدیک بچاچ که مشهور در نسبت بدان قباوی است (باواو قبل از یاء) چنانکه در انساب سمعانی می بینیم و قبانی (مطابق نسخهء اصل) منسوب است به قبان (معرب قپان کپان) چیزی که بدان بارهای سنگین را وزن می کنند... (فیه ما فیه چ بدیع الزمان فروزانفر ص299).

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) قرمانی. رجوع به تاج الدین ابراهیم قرمانی شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) کاتب. رجوع به یحیی بن ابوعلی منصوربن الجراح المصری شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) کازرونی رجوع به تاج الدین محمد بن محمد بن ابراهیم... شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) (امیر...) کرمانی. خواندمیر در حبیب السیر در ترجمهء احوال سادات و علما و اشرافی که بعض ایشان با سلاطین آق قوینلو و زمره ای در ایام دولت ابد پیوندشاهی اکتساب فضل و کمال نموده اند آرد:... امیر تاج الدین کرمانی سیدی عظیم الشأن و بزرگی متعالی مکان است همواره خوان کرم و احسان گسترده آینده و رونده را از مواید لطف و مکرمت خویش محظوظ و بهره ور کرد. (حبیب السیر چ خیام ج 4 ص606).

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) کره بند یکی از مشاهیر خوشنویسان است و در عهد سلطان سلیم خان اول در حلب میزیست. (قاموس الاعلام ترکی).

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) کریم شرق وزیر سلطان غیاث الدین بن محمد خوارزمشاه. رجوع به تاریخ جهانگشای جوینی ج 2 ص202 شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) کندی زیدبن حسن بن سعید بغدادی مقری نحوی. نامهء دانشوران در ترجمهء احوال او آرد: کنیتش ابوالیمن و از بزرگان علمای ادب و نحو است در علم قرائت و نحو و فنون ادبیه مهارت داشته ولادتش صباح روز چهار شنبهء بیست و پنجم شهر شعبان از سال پانصد و بیست در بغداد روی داد و هم در آنجا نشو و نما نمود بتحصیل علوم و اکتساب آداب اشتغال جست پس از چندی از بغداد بدمشق مسافرت کرد. در آنجا توطن اختیار نمود و هم در آنجا وفات یافت.
احمدبن خلکان گوید تاج الدین کندی در فنون آداب وحید عصر خود بود شهرتش ما را از اطناب در وصف وی بی نیاز دارد گروهی بسیار از مشایخ را دیدار کرد از ایشان علوم فرا گرفت که از آنجمله است شریف ابوالسعادت سنجری و ابومحمدبن خشاب و ابومنصوربن جوالیقی آخر زمان اقامتش در بغداد سال پانصد و شصت و سه بود در این تاریخ بعهد جوانی از بغداد مسافرت کرد روزگاری در شهر حلب توطن نمود و امر معاش خویش بدین وسیله میگذرانید گوشت مطبوخ و خشک را ابتباع می کرد به بلاد روم میبرد از آنجا بحلب معاودت کرد پس از چندی بدمشق انتقال جست امیر عزالدین فروخشاه ابن شاهنشاه را که پسر برادر سلطان صلاح الدین بن یوسف بن ایوب است مصاحب گردید در نزد وی اختصاص و مکانتی تمام یافت و در صحبت وی بدیار مصریه مسافرت کرد از خزائن کتب آنجا کتب نفیسهء بسیاری تحصیل نمود آنگاه بدمشق مراجعت کرد و در آنجا متوطن گردید طالبان علوم گردش فراهم شده از او استفادت مینمودند و او را کتاب مشیخه است بزرگ بر ترتیب حروف معجم آن را مرتب ساخته. هم ابن خلکان گوید: یکی از اصحاب تاج الدین مرا خبر داد گفت بر در سرای محمد ابن خشاب نحوی در بغداد نشسته بودم ابوالقاسم زمخشری را دیدم از نزد ابن خشاب بیرون آمد بر حالی که با چوب مشی مینمود زیرا که یکپای او از صدمت برف مقطوع گردیده و مردمان به وی اشارت کرده میگفتند این زمخشری است و من خود به خط تاج الدین دیدم در توصیف و تمجید زمخشری این عبارات نوشته بود کان الزمخشری اعلم فضلاء العجم بالعربیة فی زمانه و اکثرهم اکتساباً و اطلاعا علی کتبها و به ختم فضلاهم و کان متحققاً بالاعتزال قدم علینا بغداد سنة ثلاث وثلاثین و خمس مائة و رأیت عند شیخنا ابی منصور ابن الجوالیقی رحمه الله تعالی مرتین قاریاً علیه بعض کتب اللغة فواتحها و مستجیزاً لها لانه لم یکن علی ماعنده من العلم لقاء و لاروایة عفی الله عنه و عنا. یعنی زمخشری در زبان خود در فن عربیت اعلم فضلای عجم و تحصیل و اطلاعش بکتب عربیت از همگان بیشتر بود و به وی فضلاء عجم ختم گردید و از روی تحقیق بر طریقهء اعتزال مشی می نمود در سال پانصد و سی و سه در بغداد بر ما وارد شد و من خود او را دو مرتبه در مجلس استادم ابومنصوربن جوالیقی دیدار کردم که بعضی از کتب لغت را از اولش بر جوالیقی قرائت میکرد و از او اجازت طلب مینمود زیرا زمخشری علمی را که نزد جوالیقی بود استفادت نکرد و آنرا روایت نمینمود خداوند از او و از ما عفو و اغماض نماید هم احمدبن خلکان گوید: شیخ مهذب الدین ابوطالب محمد که بابن خیمی معروف است این ابیات از تاج الدین برای من انشاد نمود:
دع المنجم یکبو فی ضلالته
ان ادعی علم مایجری علی الفلک
تفرد الله بالعلم القدیم فلا
الانسان یشرکه فیه و لا الملک
اعد للرزق من اشراکه شرکا
و بئست العدتان الشرک و الشرک
یعنی واگذار منجم را در گمراهی خود بر روی افتد اگر دانستن آنچه را که در فلک جاری است دعوی کند خداوند خود بعلم ازلی متفرد و مخصوص است نه انسان را در آن علم با خدای تعالی شرکت است و نه فرشته را منجم از روی شرک با خدای دام برای روزی خود مهیا نموده و این دو بد تهیه اسبابی است یکی برای خدای شریک قرار دادن و دیگر دام نهادن هم ابن خلکان گوید وقتی ابوشجاع بن دهان فرضی این ابیات برای تاج الدین مکتوب کرد:
یازید زادک ربی من مواهبه
نعماء یقصر عن ادراکها الامل
لا غیر الله حالاً قد حباک بها
ما دار بین النحاة الحال و البدل
النحو انت احق العالمین به
الیس باسمک فیه یضرب المثل.
یعنی ای زید زیاد کند خداوند من ترا از مواهب خودنعمتهائی که آرزوی انسان از ادراک آنها قاصر باشد خداوند آنحال را که بتو موهبت کرده است تغییر ندهد مادام که در میان نحات، لفظ حال و بدل دور میزند تو بعلم نحو سزاوارترین مردمانی آیا نه آن است مردمان در نحو بنام تو مثل زنند. و من جمله اشعار تاج الدین است این ابیات که در زمان شیخوخیت و کبرسن انشاد نمود:
اری المرء یهوی ان تطول حیاته
و فی طولها ارهاق ذل و ازهاق
تمنیت فی عصر الشبیبة اننی
اعمر و الاعمار لاشک ارزاق
فلما اتانی ما تمنیت سائنی
من العمر ما قد کنت اهوی و اشتاق
یخیل لی عمری اذا کنت خالیا
رکوبی علی الاعناق والسیر اعناق
و یذکرنی مر النسیم و روحه
حفائر یعلوها من الترب اطباق
وها انا فی احدی و تسعین حجة
لها فی ارعاد مخوف و ابراق
یقولون تریاق لمثلک نافع
و مالی الا رحمة الله تریاق
حاصل معنی ابیات گوید مرد را می بینم مایل آن است زندگانیش بطول انجامد و حال آنکه در طول فرورفتن در مذلت و تباهی است در عهد جوانی تمنا نمودم که زمان زندگانی من طول کشد و عمرها بدون شک روزیهائی است خداوند برای هر کس مقداری تقدیر نمود پس چون بمأمول خود رسیدم از زندگانی آنچه را که بدان مشتاق بودم مکروه خاطر من گردید مرا از حرکت سر که لازمهء طول عمر و علوتن است به هنگام خلوت مرا چنین بخیال می آید که همانا بسان کودک بگردن سوار شده ام و مرکوب من بطور اعناق همی میشتابد و مرا میجنباند و چون نسیم خوش میوزد و از فرط ناتوانی مرا متحرک میسازد گور را بخاطر من می اندازد اینک سنین عمرم به نود و یک رسیده و این سن را در من رعد و برقی خوفناک است مرا گویند تریاق مانند تو را سود بخشد و برای من جز رحمت خدای تعالی تریاقی نیست مع الجمله تاج الدین روز دوشنبه ششم شوال سال ششصد و سیزده در دمشق وفات یافت و در همان روز او را در کوه قاسیون بخاک سپردند قاسیون بفتح قاف و بعد از الف سین مکسورهء مهمله وضم یاء و بعد از واو ساکنه نون، کوهی است مشرف بر دمشق، مردم دمشق مردگان خود را در آنجا دفن کنند و در آن کوه جامع و مدرسه ها و رباطهای چندی است. (نامهء دانشوران ج 5 ص12) رجوع به معجم الادبا چ مارگلیوث ج 4 ص 222 و فهرست کتابخانهء مدرسهء عالی سپهسالار ج 2 ص382 و 383 و زیدبن حسن بن سعید کندی شود. مؤلف عیون الانباء فی طبقات الاطباء آرد که: وی معلم علم نحو و لغت و ادب موفق الدین بن مطرن و فخرالدین بن ساعاتی و کمال الدین حمصی و مهذب الدین یوسف بن ابی سعید بوده است. رجوع بعیون الانباء ج 2 ص175 و 184 و 201 و 233 و تاج الدین کندی وزیدبن حسن... شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) (شیخ...) کوکریدی. حمدالله مستوفی در تاریخ گزیده در ترجمهء احوال اکابر مشایخ نام وی را چنین آرد: شیخ تاج الدین کوکریدی من ولایات همدان بتبریز در خانقاه صاجی ساکن است در طاعت درجهء عالی یافت. (تاریخ گزیده چ برون ج 1 ص794).

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) کومیار. رجوع به تاج الدین علی کومیار عقیلی شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) (سید...) گور سرخی. حمدالله مستوفی در تاریخ گزیده در ترجمهء احوال الجایتو سلطان محمد خدابنده آرد:... در سنهء خمس و سبعمائه سید تاج الدین گورسرخی که نایب امیر هورقوداق بود و به نیابت امیر سونج اتابک الجایتو سلطان رسید او را مخالفت کرد در عشرین شوال او را بکشتند... (تاریخ گزیده ج 1 ص596). اقبال در تاریخ مغول در ترجمهء احوال سلطان محمد خدابنده الجایتو آرد... در سال 705 ه . ق. یعنی سال دوم سلطنت الجایتو تاج الدین گورسرخی نائب امیر هرقداق و بعضی دیگر از ساعیان خواجه رشیدالدین و خواجه سعدالدین را به اختلاس و برداشت مال دیوانی متهم کردند. اولجایتو قتلغ نویان را مامور تحقیق این قضیه نمود و چون بدخواهی و سعایت تاج الدین و دیگران باثبات رسید الجایتو امر داد که ایشان را سیاست کنند و در نتیجه تاج الدین گور سرخی بقتل رسید. (تاریخ مغول تألیف اقبال ص309) رجوع به تاج الدین ساوجی شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) گنجه ای. رجوع به تاج الدین احمدبن خطیب گنجه ای شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) محمد الارموی. رساله «الکمالیة فی الحقایق الالهیه» رازی را که بفارسی تألیف شده بود در سال 625 ه . ق. بعربی نقل کرد. (عیون الانباء فی طبقات الاطباء ج 2 ص30). رجوع به تاج الدین ارموی شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) محمد بن احمد بن سیف رجوع به محمدبن... شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) محمد بن عبدالکریم شهرستانی. رجوع به شهرستانی و کنزالحکمه ج2 ص81-84 و تتمهء صوان الحکمه ص137-143شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) محمد بن علی البار نباری الشافعی ملقب به طویر اللیل. وی در فقه و اصول و عربی و منطق فاضل بود. در سال 654 ه . ق. متولد شد و در نزد اصفهانی شارح محصول اشتغال بتحصیل جست و در قاهره بسال 717 ه . ق. وفات یافت. (حسن المحاضره فی اخبار مصر و القاهره ج 1 ص 251).

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) محمد بن محمد، ممدوح شمس الدین محمد بن عبدالکریم الطبسی است.
طبسی در قصیده ای که مطلعش این است:
خیز ای گرفته روی مه از طلعت تو خوی
تا چهرهء حیات بشوئیم زآب می
نام تاج الدین را بدینسان یاد می کند:
صاحب قران مسند اقبال تاج دین
کابی دگر گرفت ازو گوهر قصی
والا محمد بن محمد که پیش او
بر چهرهء قباد نهد روزگار کی.
رجوع به لباب الالباب چ اوقاف گیب ج 2 ص 308 شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) محمد بن محمد بن ابراهیم کازرونی ملقب به حاج هراس. او راست: «بحر السعادة» فارسی مشتمل بر دوازده باب در عبادات و اخلاق تألیف این کتاب در شعبان سال 901 ه . ق. پایان یافت. (کشف الظنون چ 1 استانبول ج 1 ص185). صاحب قاموس الاعلام ترکی وی را یکی از صوفیان دانسته است.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) محمد بن محمد بن احمد السیف معروف به فاضل اسفراینی متوفی بسال 684ه . ق. او راست: لب الالباب یا لباب در علم نحو و شرح مصباح. رجوع به فهرست کتابخانهء مدرسهء عالی سپهسالار ج 2 ص369 و 372 شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) محمودبن علاءالدین محمد برادر صدرالدین مسعود از اولادان جمال الملک از احفاد خواجه نظام الملک. رجوع به تاریخ بیهق ص77 و 78 شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) (سلطان...) محمود، پادشاه کرمان که سیف اسفرنگ او را مدح کرده است. از آن جمله گوید:
تاج دین محمود شاه سند و کرمان آنکه هست
ملک و ملت را معین و دین و دولت را نصیر.
رجوع به فهرست کتابخانهء مدرسهء عالی سپهسالار ج 2 ص613 شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ)محمودبن الحواری لغوی، وی تا سال 580 ه . ق. حیات داشت. او راست: «ضالة الادیب فی جمع بین الصحاح و التهذیب» که در آن بر جوهری انتقادهایی دارد. (کشف الظنون چ 1 استانبول ج 2 ص83).

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) مروان شاه کوتوال گرد کوه در اوان استیلای هلاکوخان بر مملکت ایران:
... چون هلاکوخان بدماوند رسید شمس الدین گیلکی را به گرد کوه روانه کرد تا کوتوال قلعه را همراه باردو آورد... شمس الدین وزیر کوتوال گرد کوه تاج الدین مروان شاهرا به اردو رسایند... (حبیب السیر چ خیام ج 2 صص477 - 478).

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) مروزی. رجوع به طاهربن محمد حدادی مروزی شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) (خواجه...) مشیری(1) از وزراء شاه محمودبن امیرمحمدبن امیر مظفر از امراء آل مظفر است: مشیری صاحب تدبیر و وزیری پر تزویر بود مدتی مدید در غایت اعتبار و اختیار بوزارت و نیابت شاه محمود قیام و اقدام می نمود بصحت پیوسته که در سنه 770 ه . ق. شاه شجاع را داعیه وصلت با سلطان اویس که فرمانفرمای آذربایجان و بغداد بود در خاطر گذشت... چون این خبر بسمع شاه محمود رسید او را نیز خیال دامادی سلطان اویس در ضمیر گردید و خواجه تاج الدین را جهت رسالت مقرر گردانید... خواجه تاج الدین بحسن تدبیر دختر سلطان اویس را بعقد شاه محمود در آورد و مقضی المرام بجانب اصفهان مراجعت کرد... القصه بواسطه این نیکو خدمتی شاه محمود خواجه تاج الدین را بیشتر از پیشتر منظور نظر عنایت گردانید و مرتبه او را بفرق فرقدین رسانید در سنهء 776 ه . ق. شاه محمود وفات یافت و زمان وزارت خواجه تاج الدین بنهایت انجامید. (دستور الوزراء چ سعید نفیسی صص252 - 256).
(1) - آقای سعید نفیسی مصحح دستور الوزراء را عقیده بر این است که «مشیری» جزو نام تاج الدین نیست بلکه اول جمله است که کاتب در نسخهء ق (عباس اقبال) مکرر کرده است چنانکه در نسخهء خ (خلخالی) این کلمه نیست. ولی فصیح خوافی در مجمل فصیحی در ذکر حوادث سال هفتصد و هفتاد و یک آرد:... در این سال خواجه تاج الدین مشیری از پیش شاه محمودبن امیر مبارزالدین محمد بن مظفر بطلب دختر سلطان اویس آمد و سلطان بفرمود که دختر را، یراقی تمام کرده با خواجه تاج الدین مشیری روانه کرد... رجوع به تاریخ عصر حافظ ص256 و 259 و حبیب السیر چ خیام ج 3 ص303 و 304 و ذیل جامع التواریخ رشیدی چ بیانی ص196 شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) مکی. رجوع به تاج الدین بن احمدبن ابراهیم... شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) ملک خلج. از سرداران سلطان جلال الدین:... و از جوانب گریختگان لشکرها بر او جمع می آمدند و فوج فوج از زیر شمشیرها جسته بدو متصل می گشتند تا جمعیت او بحد ده هزار رسید، تاج الدین، ملک خلج را با لشکری بکوه جود فرستاد تا آنرا غارت کردند و بسیار غنیمت یافتند... (تاریخ جهانگشای جوینی چ قزوینی ج 2 ص145). در تاریخ جهانگشای جوینی در ذکر احوال سلطان علاءالدین محمد خوارزمشاه از شخصی بنام تاج الدین خلج یاد شده است:... چون بمرو رسید محمد خرنک را که از سرور امراو پهلوانان غور بود... در مرو بگذاشت بابیورد تاختن آورد... و از آنجا برقصد تاج الدین خلج بطرق رفت پسر خود را بنوا بنزدیک او فرستاد... رجوع به تاریخ جهانگشای جوینی چ قزوینی ج 2 ص52 شود. علامهء قزوینی در ذیل فهرست اسماء الرجال این کتاب ص300 آرد: تاج الدین خلج، 52، گویا همان تاج الدین ملک خلج است. خواندمیر در ترجمهء احوال سلطان جلال الدین آرد:
... در آن اثنا شش هزار سوار کوه بلاله و بنگاله بعزم مقابله و مقاتلهء سلطان جلال الدین توجه کردند و سلطان آن جماعت را نیز مغلوب گردانیده صیت شجاعتش در دیار هند اشتهار یافت... بنابر آن سلطان از آنجا مراجعت کرده بکوه لاله و بنگاله رفت و تاج الدین خلج را بجبل جود ارسال فرمود تا آن حدود را غارتیده غنیمت بی نهایت آورد... (حبیب السیر چ خیام ج 2 ص659).

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) ملکی. رجوع به تاج الدین حسن ملکی شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) (سید...) موسی از رجال دوران سلطان معزالدین بهرامشاه بن اقتمش. خواندمیر در حبیب السیر در ترجمهء احوال بهرامشاه آرد:... بدرالدین سنقر بجهتی بدهلی باز آمد و سلطان از وی خایف شده بحبس آن کامل عقل و سید تاج الدین موسی که از موافقانش بود فرمان فرمود و هر دو در مجلس کشته گشتند و بواسطهء این سیاست سایر امراء و اعیان را بر سلطان اعتماد نماند... (حبیب السیر چ خیام ج 2 ص622).

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) موصلی. رجوع به عبدالرحیم بن محمد... شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) (خواجه...) مؤمنی. حمدالله مستوفی در تاریخ گزیده در ترجمهء احوال قبائل قزوین آرد:... مؤمنان، مردمی صاحب مال و جاه بودند از ایشان صاحب مرحوم خواجه تاج الدین مؤمنی در دیوان وزارت صاحب سعید خواجه شمس الدین صاحب دیوان بود نائبی مطلق العنان و در آخر عمر توبه کرد و در تبریز ساکن شد. روزگار خود بطاعت موّزع گردانید. (تاریخ گزیده چ برون ج 1 ص848).

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) نسوی. او راست: تصانیف معتبری در فقه و غیره. رجوع به تاریخ گزیده چ برون ج 1 ص805 شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) نصرت بن بهرامشاه امیرسیستان... و نشستن خداوندزاده تاج الدین نصر [ ت ] بن بهرامشاه(1) به امارت سیستان روز یکشنبه هفتم ماه ربیع الاخر هم در این سال، (618 ه . ق.) خلاف کردن شاه شمس الدین زنگی و شجاع الدین... برونجی و بیرون آوردن خداوندزاده رکن الدین بومنصور بهرامشاه از ارگ حبس، و طبل بنام وی زدن و عزیمت کردن خداوند زاده نصرت بجانب بست در روز چهارشنبهء بیست و چهارم جمادی الاولی هم درین سال و نشاندن امیر شهاب الدین محمود ابن حرب را و در حبس کردن خداوندزاده رکن الدین هم درین روز و باز آمدن خداوندزاده نصرت از جانب بست و مصاف کردن شهاب الدین محمود با وی و بیرون آمدن رکن الدین از قلعهء ارگ و بر ملک نشستن وی در اول رجب هم درین سال و مدد طلبیدن خداوندزاده رکن الدین از لشکر مغول که از جانب بست می آمدند و رفتن خداوند زاده نصرت از پیش ایشان بجانب خراسان در ماه صفر بسال ششصد و نوزده و کشته شدن رکن الدین بومنصور بهرامشاه بر دست غلام ترک خود پانزدهم ربیع الاول هم درین سال و نشستن خداوند زاده امیر بوالمظفر حرب هم درین روز و باز آمدن خداوند زاده نصرت از جانب خراسان و بر ملک نشستن پانزدهم جمادی الاولی هم درین سال آمدن لشکر کافر بار اول به سیستان در عهد دولت خداوندزاده نصرت غرهء ذی القعده هم درین سال و گرفتن شهر سیستان و خراب کردن [ و کشتن خداوند زاده نصرت ] روز آدینه بود، دهم ذی الحجه بسال ششصد و نوزده. (تاریخ سیستان چ بهار ص394)
(1) - روضة الصفا بنقل از طبقات ناصری، نصرت الدین بن بهرامشاه ضبط کرده و در این کتاب (تاریخ سیستان) نیز بعد از ین همه جا ویرا «خداوند زاده نصرت» مینویسد. (حاشیهء ص 394 تاریخ سیستان چ بهار).

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) نقشبندی. رجوع به تاج الدین ابن زکریابن سلطان عثمانی نقشبندی شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) (سید...) واعظ رجوع به تاج الدین (رئیس...) شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) وحید قاقمی معاصر عوفی:... و از تاج الدین وحید قاقمی شنیدم در نیشابور می گفت... (لباب الالباب چ اوقاف گیب ج 1 ص143).

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) (شیخ...) هندی. شیخ طریقت ابراهیم احسائی از فقهای قرن یازدهم بوده است.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) یحیی بن محمد بن علی بن الحسینک. علی بن زید بیهقی در تاریخ بیهق آرد: و رهط دیگر رهط حسن محترق باشند و سید علی بن الحسین بن الحسین بن علی بن احمدبن الحسن المحترق بن ابی عبدالله محمد بن الحسن بن ابراهیم بن علی بن عبیداللهبن الحسین الاصغربن علی بن الحسین بن علی بن ابی طالب علیهم السلام از ناحیت جوزجانان با نیشابور آمد و در نیشابور سید سراهنگ الحسن بن مهدی که نسب او یاد کرده آمد دختری به وی داد او را از وی سید حسینک آمد و سید حسینک باقصبه آمد و او را اینجا فرزندان و عقب پیدا آمدند و من اعقابه تاج الدین یحیی بن محمد بن علی بن الحسینک و تاج الدین پسر عمهء من باشد و پدر او پسر عمهء پدرم... (تاریخ بیهق چ بهمنیار ص63 و 64).

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) یحیی بن منصوربن جراح کاتب و منشی مکنی به ابوالحسن از فضلای قرن هفتم. رجوع به کاتب تاج الدین... شود.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) یزدی، نیای بزرگ ابن شهاب مورخ جامع التواریخ حسنی. (رجوع به تاج الدین حسن بن شهاب شود).

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) یلدوز(1)، یکی از غلامان معزالدین محمد سام غوری است که بعد از کشته شدن معزالدین محمد پادشاهی غزنین بوی رسید و مدت نه سال پادشاهی کرد: آمدن تاج الدین ایلدوز (صحیح یلدوز است) به سیستان و نصیرالدین حسن و خراب کردن و خلاف کردن با یکدیگر و بازگشتن بسوی خراسان بسال ششصد و دو... (تاریخ سیستان چ بهار ص392). در قاموس الاعلام ترکی نام وی چنین آمده است: تاج الدین یلدز یکی از سلاطین غزنه است. وی از غلامان شهاب الدین غوری بوده و به سال 602 ه . ق. پس از وفات مولای خود تخت و تاج کشور غور را تصاحب کرد و مدت مدیدی با قطب الدین آی بک پادشاه دهلی زد و خورد داشت و بعد از وفات وی بهندوستان لشکر کشید، در نتیجه شمس الدین التمش (التتمش) ویرا مغلوب و اسیر ساخت. او در این اسارت فوت کرد و احتمال میدهند که مرگ تاج الدین بر اثر مسمومیت بوده است. خواندمیر در حبیب السیر در ترجمهء احوال وی آرد:
ارباب اخبار آورده اند که سلطان شهاب الدین محمد بن سام بخریدن غلامان ترک و تربیت کردن ایشان شعفی تمام داشت و بنابر آنکه او را بغیر از یک دختر فرزندی نبوده روزی یکی از مقربان جرأت نموده معروض گردانید که چه بودی سلطان را بخشنده بی منت پسران عنایت فرمودی تا بعد از حلول واقعهء ناگزیر، صاحب افسر و سریر گشتند. سلطان جواب داد که اگر چه پادشاهان را چند فرزند معدود می باشد مرا چندین هزار فرزند است که بعد از فوت من ممالک را بنام من نگاه خواهند داشت و عاقبت چنان شد که بر لفظ مبارک آن پادشاه عالی جاه گذشته بود و یکی از جمله غلامان سلطان شهاب الدین که مالک تاج و نگین گشت تاج الدین یلدز است و سلطان شهاب الدین او را در صغر سن خرید و چون آثار اقبال از ناصیهء احوال او لایح گردید حکومت بلاد کرمان و شیروان که در حدود آب سند است باو ارزانی داشت و پس از شهادت سلطان شهاب الدین و رسیدن نعش او بغزنین علاءالدین محمد و جلال الدین علی ابناء سلطان بهاءالدین سام بنابر استدعای امرا و اعیان از بامیان بدان بلده خرامیدند و خزاین سلطان معزالدین را متصرف شده علاءالدین محمد که برادر بزرگتر بود بر تخت سلطنت سلطان محمد صعود نمود و متروکات سلطان شهاب الدین میان برادران تقسیم یافت... چون روزی چند از حکومت ملک علاءالدین محمد در گذشت مؤید الملک وزیر باتفاق طایفه ای از امراء ترک بمتابعت ملک علاءالدین داده عریضه ای نزد تاج الدین یلدز فرستادند و اظهار اطاعت و انقیاد کرده استدعای حضور نمودند و یلدز با سپاه موفور متوجه تختگاه سلطان مغفور گشته ملک علاءالدین محمد او را استقبال فرمود و بعد از وقوع قتال با طایفه ای از امرا و اقربا گرفتار شد و تاج الدین طریق مروت مسلوک داشته تمامی آن جماعت را اجازه داده تا ببامیان رفتند و بغزنین در آمده مالک تاج و نگین گشت و چون علاءالدین محمد دربامیان به برادر پیوست، ملک جلال الدین علی با جمعی کثیر از شیران بیشهء یکدلی عزم رزم یلدز جزم کرده روی بغزنین آورد و... تاب مقاومت آن سپاه نیاورده بکرمان رفت و جلال الدین علی کرت دیگر سلطنت دارالملک محمود سبکتکین را بعلاءالدین محمد گذاشته رایت مراجعت بصوب بامیان برافراشت و علاءالدین طایفه ای از امراء غور را باستیصال تاج الدین مامور گردانیده، یلدز یکی از ارکان دولت خود را باستیصال فرستاد و ایلغار کرده بیک ناگاه بسروقت غوریان رسید و جمعی کثیر از ایشان را بتیغ کین بگذرانید و چون تاج الدین بشارت فتح استماع نمود با بقیهء لشکر ظفر قرین بظاهر غزنین شتافت و علاءالدین متحصن شده مدت محاصره چهار ماه امتداد یافت. بعد از آن کرت دیگر جلال الدین علی بمدد برادر متوجه گشت و تاج الدین یلدز سر راه بروی گرفت و جلال الدین علی مغلوب شده بدست یکی از لشکریان یلدز افتاد و یلدز او را بپای حصار غزنین برده علاءالدین چون حال بر آن منوال دید امان طلبیده بیرون آمد و تاج الدین یلدز روزی چند برادران را محبوس داشته آخر الامررخصت داد تا ببامیان رفتند. آنگاه تاج الدین باستقلال متصدی سرانجام مهام ملک و مال شده طریقهء عدل و انصاف پیش گرفت و پس از چند گاه میان او و حاکم دهلی قطب الدین ایبک در حدود پنجاب آتش محاربه التهاب یافت و نسیم ظفر بر پرچم علم قطب الدین وزید. تاج الدین بجانب کرمان گریخت و ایبک مدت چهل روز در غزنین بعیش و طرب گذرانیده از راه سنگ سوراخ به هندوستان بازگشت و ماهچهء رایت یلدز بار دیگر از افق دارالملک غزنین طالع شده بتدارک اختلال احوال ملک و مال اشتغال نمود، آنگاه لشکر به سیستان کشید و میان او و ملک سیستان تاج الدین حرب صلح به وقوع انجامید و یلدز به جانب غزنین مراجعت کرده در اثناء راه ملک نصیرالدین حسین میرشکار، سلوک طریق خلاف آشکار ساخت و بین الجانبین غبار پیکار ارتفاع یافته ملک نصیرالدین بطرف خوارزم گریخت و بعد از مدتی بغزنین باز آمده دست نیاز در دامن لطف و مرحمت یلدز آویخت و تاج الدین رقم عفو بر جریدهء جریمهء او کشید و مقارن آن حال سلطان محمد خوارزمشاه از طرف طخارستان به جانب غزنین ایلغار کرده مغاقصة بحدود آن مملکت در آمد و تاج الدین از مقاومت عاجز گشته از راه سنگ سوراخ متوجه هندوستان شد و در آن سفر امراء ترک متفق شده نصیرالدین حسین را با مؤید الملک وزیر بقتل رسانیدند و تاج الدین یلدز در سنهء اثناعشر و ستمائه در نواحی بهار با سلطان شمس الدین التمش (التتمش) که در آن وقت فرمانفرمای دهلی بود جنگ صعب روی نمود و کوکب دولت یلدز بمغرب فنا غروب کرده گرفتار گشت و سلطان شمس الدین او را بخطهء بداون ارسال داشت و آن جا روز حیاتش بشام ممات تبدیل یافت. مدت سلطنت ملک یلدز نه سال بود... (حبیب السیر چ خیام ج 2 ص609 و 611) و رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 3 صص150 - 374 - 376 - 378 و طبقات ناصری و حاشیهء 3 تاریخ سیستان چ بهار ص392 و لباب الالباب عوفی چ برون ج 1 صص114 - 136 - 252 و تاریخ جهانگشای ج 2 ص62 و 85 و تاریخ غازان ص56 و ذیل جامع التواریخ رشیدی چ بیانی ص 25 و 30 و 31 و 34 شود.
(1) - تاریخ جهانگشای و ذیل جامع التواریخ رشیدی و دربعضی نسخ تاریخ غازان، نام صاحب ترجمه تاج الدین ایلدوز ضبط شده است.

تاج الدین.

[جُدْ دی] (اِخ) ینالتکین(1) از امراء سیستان: ... این شخص بقول خواندمیر بنقل از طبقات ناصری از ابناء عم محمد خوارزمشاه است که بهندوستان افتاده از آن جا در رکاب جلال الدین خوارزمشاه به کرمان آمده و سپس شاه عثمان از براق حاجب استمداد نمود و براق حاجب تاج الدین ینالتکین را بمدد وی فرستاد و شاه محمود که حاکم سیستان بود با ایشان جنگ کرد و کشته شد وینالتکین سیستان را متصرف شد... (تاریخ سیستان ج 4 ص 394 از روضة الصفا ج 4 ص415)... و رفتن با دار طاهر مأمون درقی بنیه و آوردن ملک تاج الدین ینالتکین شاه محمود را، و نشستن وی در ملک سیستان و کشتن امیر علی را در جمادی الاخر بسال ششصد و بیست ودو. (تاریخ سیستان ص 394 و 395). رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 2 ص 628 «ینالتکین» شود.
(1) - نیالتکین هم دیده شده (حاشیهء 4 تاریخ سیستان چ بهار ص394).

تاج الدین کلا.

[جُدْ دی کَ] (اِخ) دهی از دهستان بلدهء کجوربخش مرکزی شهرستان نوشهر. سیزده هزارگزی باختر المده هزارگزی جنوب شوسهء المده به نوشهر. دشت معتدل مرطوب مالاریایی با 70 تن سکنه آب از رودخانه کلرود محصول برنج و مختصر چای شغل اهالی زراعت و تهیه ذغال و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

تاج الدین محلّه.

[جُدْ دی مَ حَلْ لَ](اِخ) دهی از دهستان شهر خواست بخش مرکزی شهرستان ساری سی هزارگزی شمال باختری ساری و شش هزارگزی دریای مازندران دشت معتدل مرطوب مالاریائی 50 تن سکنه آب از رودخانه تجن محصول برنج، غلات، پنبه، صیفی. شغل اهالی زراعت و صید مرغابی است. راه مالرو دارد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).
رجوع به استرآباد و مازندران رابینو ص120 شود.

تاج الرؤساء .

[جُرْ رُ ءَ] (اِخ) حسین بن علی الباخرزی. او راست: «دمیةَ القصر» (لباب الالباب چ اوقاف گیب ج 1 ص10). رجوع به باخرزی شود.

تاج الرؤساء .

[جُرْ رُ ءَ] (اِخ) هبة اللهبن الحسن بن علی. مکنی به ابونصر. منشی ادیب از نویسندگان دیوان انشاء بغداد. او را رساله های مدونی است. وی پسر خواهر امین الدولة ابن الموصلایاست. (از اعلام زرکلی ج 3 ص1118).

تاج السادة.

[جُسْ سا دَ] (اِخ) (شمس الدین...) محمد بن علی کاشانی. عوفی در لباب الالباب آرد: از خاندان سیادت دری دری واز دودمان سعادت شمعی مضی ء، بر فلک فضل اختری و در صدف هنر گوهری، در میدان نثر و نظم سواری و بر ساعد حلم و علم سواری و این قصیده که حاکی سحر حلال و نمودار آب زلالست برهان لطف و بیان فضل وافر وی است در حق مولانا صدر صدور جهان سیف الحق و الدین می گوید:
ای چهرهء تو نامهء اسرار دلبری
وی طرهء تو سورهء آیات ساحری.
با زلف تاب داده چون شام مظلمی
با طلعت خجسته چون صبح انوری
از عارضت که می ببرد آب آفتاب
گه زار ماه و زهره و گه خوار مشتری
در باغ حسن خم زده زلف بنفشه وار
خوش بوی و تر و پرشکن و چابک و طری
جزعت فزوده شکل طلسمات زرق و سحر
لعلت نموده معجزه های پیمبری
دیباچهء عذار تو کاسد گذاشته
بازار شقهء گل و اکسون ششتری
خاک کفت عروس جهان را چو زیورست
ای شاه ملک حسن چه در بند زیوری
منسوخ شد ز نقش رخ بت مثال تو
مرسوم نقش بستن و آیین بتگری
گر آذر است قبلهء زردشتیان چرا
محراب ماست آن رخ میگون آذری
در عقل و حس برابر و یکسان کجا بود
صنع خدای و صنعت مانی و آزری؟
از پای در فتادم و از دست شد که چشم
روزی ندید از تو مراعات سرسری
صبر مرا مکش بجفا زآنکه روز نحر
فتوی نداد شرع بقربان لاغری
بی وصل دلفروز رخت گفته ام بسی
کس را مباد عشق [ و ] غریبی و بی زری
گریان ز درد فرقت آن خال مشک فام
حیران ز نقش فترت این زلف عنبری
بس شب که در نظارهء گردون گذاشتم
ماندم عجب ز هیأت این چرخ چنبری
صراف آفرینش گویی نثار کرد
بر نطع چرخ صرّهء دینار جعفری
می گفتم ای مشبکهء هر فساد و کون
در قبضهء ارادت صانع مسخری
ای سقف لاجورد تو در هر شبی و روز
زیر و زبر شوی مزن این لاف بر تری
ای آسمان چه کبر کنی سالها گذشت
دعوی همین که جایگه چند اختری
تا کی کشم تهور هر ناکس ای زحل
هندوی پیر فاسق منحوس پیکری
ای مشتری چو دست ستم جان من ربود
ما را چه گر تو حاکم انصاف گستری
مریخ بی خرد، خود رندی معربدست
مصروف کرده عمر به آشوب [ و ] داوری
ای آفتاب همچو زن ناستوده فعل
از شرم کار بیهده در زیر چادری
وی زهره از برای مقیمان مصطبه
در ساز چنگ و بربط و آیین شاعری
بشکن قلم عطارد، بربند رخت زود
در نظم مملکت نه مشیر و مدّبری
هر چند در ردای کبودی چو آسمان
ای ماه زرد روی سیه دل مزوری
شیر فلک بطبع نزاید مگر سگی
گاو سپهر پیشه ندارد مگر خری
ای سال و ماه دایهء هر دون و کودنی
ای روزگار جاهل نااهل پروری
ای شب تو کارساز حریفان باطلی
وی روز عزم کرده که تا پردها دری
زین آشیان خاکی طبعم ملول شد
ای مرغ روح وقت نیامد که بر پری
واجب کند که در عقب باد حادثات
ذکر دعای مجلس مخدوم خود بری
تا دهر برقرار بود پایدار باد
از رنجها مسلم و از فتنه ها بری
اقبال شاه شرع که در بارگاه او
ایام بندگی کند و چرخ چاکری
معمار حق و عمدهء اسلام سیف دین
فهرست کامکاری و عنوان سروری
صدر جهان که همچو خضر صیت جاه او
آسایشی نیافت ز رنج مسافری
صاحب قران ملت احمد که دست چرخ
نعل سمند او زند از تاج قیصری
لفظی چو وحی منزل دیدم هزار کس
در خار خار سینه که شاید پیمبری
بر خط امر تو که بماند هزار سال
گر روزگار سر ننهد اینت کافری
در ملک فضل و حکمت و تنفیذ امر و نهی
بی خاتم و نگین تو سلیمان دیگری
در طوق رق کشیده و آورده در لگام
اسبان دیو پیکر و ترکان چون پری
کردی ز مرگ سدی یاجوج فتنه را
آری بلندپایه تر از صد سکندری
معدن نخوانمت که همه زرخالصی
دریا نگویمت که سراسر جواهری
حق کرم گزارده باشی بمردمی
گر هیچ روی بر من بیچاره بنگری
بی خاک پای مرکب جبریل بین که کرد
از زر نظم خامهء من سحر سامری
دست اجل بدامن عمرم رسیده باد
گر سر بر آورم زگریبان شاعری
گر نظم این قصیده بغزنین برد صبا
از شرم خوی برون زند از خاک عنصری
چون جان پاک بی خطر و جاودان بزی
در مسند جلالت و ایوان مهتری.
(لباب الالباب چ اوقاف گیب ج 1 ص183 - 187).

تاج السعیدی.

[جُسْ سَ] (اِخ) میر ابوالفتح محمد اردبیلی محقق. او راست: حاشیه بر شرح مولانا محمد حنفی تبریزی متوفی ببخارا بر آداب العلامة عضدالدین. (کشف الظنون چ 2 استانبول ج 1 ستون 41) و رجوع به محمد بن ابی سعید شود.

تاج السلمانی.

[جُسْ سَ] (اِخ)(1) او راست: ذیل ظفر نامهء شرف الدین علی یزدی در تاریخ تیمور از سال 807 تا 813 ه . ق. مشتمل بر وقایع دوران شاهرخ والغ بیک. (کشف الظنون چ 2 استانبول ج 2 ص 1120).
(1) - در جلد اول کشف الظنون تاج السلحانی آمده است. رجوع به کشف الظنون چ1 استانبول ج 2 ص104 شود.

تاج الشریعه.

[جُشْ شَ عَ] (اِخ) محمودبن صدرالشریعه. رجوع به صدرالشریعه شود.

تاج الشعرا.

[جُشْ شُ عَ] (اِخ) حمید الدین دهستانی. عوفی در لباب الالباب آرد: الاجل حمیدالدین تاج الشعراء دهستانی، حمید که طبعی داشت چون آب و آتش و شعری چون بوستان جنان خوش. از بزرگی شنیدم که از او نقل کرده می گوید:
بزرگوارا آنی که بی عنایت تو
زاهل فضل و هنر کس بنام و نان نرسد
به پیش رای رفیع تو بر زمین کس را
حدیث رفعت خورشید آسمان نرسد
بنزد طبع گهر بار و کف زر بخشت
زمانه را سخن بحر و لاف کان نرسد
بدان خدای که بی حکمت و ارادت او
بدی و نیکی هرگز به انس و جان نرسد
که هیچ دم نزند در هوای تو دل من
کزآن نسیم وفای توام بجان نرسد
نیازمندی خدمت بغایتی برسید
که وهم خلق دواسپه بگرد آن نرسد
بدیگران چو خطاب تو می رسد هر وقت
چرا به من که نیم کم ز دیگران نرسد.
(لباب الالباب چ اوقاف کیپ ج 2 ص355). رجوع به دهستانی شود.

تاج الشعرا.

[جُشْ شُ عَ] (اِخ) بنا بقول عوفی لقب محمد بن علی سوزنی است. (لباب ج 2 ص191). رجوع به سوزنی شود.

تاج الشعرا.

[جُ ش شُ عَ] (اِخ) میرزا نصرالله اصفهانی متخلص به شهاب از شعرای دورهء قاجاریه و از زنده کنندگان سبک خراسانی است. در جلد دوم فهرست کتابخانهء مدرسهء عالی سپهسالار ص 619 در ترجمهء احوال او آمده است: میرزا نصرالله اصفهانی شهاب تخلص، از شعرای نامدار می باشد، بسال 1254 بطهران آمده مورد لطف و عنایت حاج میرزا آقاسی ایروانی صدراعظم وقت گردید و ملقب به تاج الشعرا شد، در زمان ناصرالدینشاه تهنیت ها گفته و انعامها گرفته و مأمور نظم مراثی حضرت سیدالشهدا (ع) گردیده است. هدایت گوید: از شعرای معین کثیر الفضل بدیع النظم این دولت همایون است اشعار بسیار به وزن تقارب(1) و قصاید منظوم نموده که همه در نهایت متانت است و کمال رزانت... رجوع به سبک شناسی بهار ج 3 ص 349 شود).
(1) - متقارب.

تاج الصرخدی.

[جُصْ صَ خَ] (اِخ)شاعر. او راست:
عجبا لقدک ما ترنح مائلا
الا و قد سلب الغصونَ شمائلا
و لسقم جفنک کیفَ صحّ بکسرةِ
فیه و اصبح باللواحظ قابلا
و لناظر حاز الولایة فاغتدی
من غیر عزل للمعاطف عاملا
و اذ اعلمت بان ثغرک منهل
فی روضة فعلامَ تحرمُ سائلا
فی بحر خدک راح صدغک زورقا
فلحبه مد العذار سلاسلا
و اظن موج الحسن یقذف عنبرا
اضحی لهُ نبت السوالف ساحلا
و من العجائب ان سائل ادمعی
قدجاء یستجدی عذارک سائلا
و نیز او راست:
ما للفؤاد اذا ذکرتک یخفق
و الدمع من عینی یسیح و یدفق
و اذا رأیتک فاللسان یصیبه
خرس و دمعی بالصبابة ینطق
ما ذاک الا ان قلبی موثق
بالاسرمنک و ان دمعی مطلق
لاغرو ان خفق الفؤاد فانه
فی العطف من غصن القوام معلق
و بمهجتی بدر له من قده
رمح علیه من الذؤابة سنجق
أضحی بقلبی ساکنا و وشاحه
ابدا کمسکنه یجول و یقلق
یا قاطعا نومی و لم یسرق له
حسنا و لیس النوم ممن یسرق
عینی التی شرقت نصاب الحسن من
وجه علیه من الملاحة رونق
قالوا انتظرمنه زیادة طیفه
فلسوف یأتیک الخیال و یطرق
فاجبته و القلب من اشجانه
مثر و من حسن التصبر مملق
مالی و الطیف الطروق و انما
کلفی به و له أحب و أعشق.
(فوات الوفیات ج 2 ص303).

تاج العارفین.

[جُلْ رِ] (اِخ) (سید...) ابن عبدالقادربن احمدبن سلیمان دمشقی. در نامهء دانشوران در ترجمهء احوال وی آمده: سید تاج العارفین پسر عبدالقادر... ولادتش در سال هزار و بیست و هفت روی داد و در شهر دمشق که کرسی بلاد شامیه می باشد از مشایخ کبار و صدور عالی مقدار محسوب می گردید و در زمان خود که نصف اخیر ازمائهء یازدهم هجری است از جرگ کبراء ارباب تصوف و رؤساء اهل سلوک بمزید اشتهار و فرط اعتبار و علوهمت و بسط کف وسعهء عطا امتیاز داشت و در عبادت و ذکر و وظایف طاعات و اوراد هیچوقت از او فتور بظهور نمی رسید و در تمام عمر هر شب به وقت سحر حاضر جامع اموی میگردید و از آنجا بصلوة و اذکار اشتغال می ورزید این عادت ستوده هیچگاه از او فوت نشد و خدمت مزار سیدی شیخ ارسلان قدس الله سره که از معتبرین اساتید ارباب طریقت بود.و تربت او در دمشق مقصد اکابر و اصاغر مسلمین است بسید تاج العارفین و دو برادرش استاد کبیر شیخ صالح و عالم عامل شیخ سلیمان تعلق داشت و آن سه برادر در این خدمت میان خویش نوبتی معیّن داشتند که هر کدام در کشیک خود به خدمت مزارقیام می کرد. علامة المورخین مولی محمد بن محب الدین دمشقی مختصری از ترجمهء سید تاج العارفین در معجم خلاصة الاثر فی اعیان القرن الحادی عشر مندرج ساخته است در آنجا میفرماید که السید تاج العارفین الدمشقی القادری احد صدور المشایخ رؤوس المحافل بدمشق و کان شیخاً موقراً عالی الهمة مبسوط الکف حمولاً صبوراً مداوماً علی العبادة و لایفترعنها. و بالجمله این بزرگوار از رؤسای اخیار آن روزگار بوده است و فوتش در نیمهء شهر ربیع الاول از سال یکهزار و نود و نه اتفاق افتاد و در زاویه ای که بسلسلهء ایشان متعلق است نزدیک پدر و جدش بخاک رفت. (نامهء دانشوران ج 2 جزء 4 ص153).

تاج العارفین.

[جُلْ رِ] (اِخ) ابن محمد بن امین الدین. مؤلف سلافة العصر آرد: دریای بیکران علم است و وادی بی پایان فضل در علم و دانش مقامی بلند یافت و عرفان او بر حقیقت دلیلی روشن است پدرش مفتی حنفیه و قطب شریعت بوده. پسر وی در دامنش تربیت یافت و بهترین زیور کمال را حائز گشت او را ادبی فراوان است. و از اشعار اوست:
اذکرت ربعاً من امیمة اقفرا
فارسلت دمعاً ذاشعاع احمرا
ام شاقک الغادون عنک سجرة
لما سروا و تیموا ام القری
زموا المطی واعنقوافی سیرهم
لله دمعی خلفهم یا ماجری
ماقطرت للسیر احمال لهم
الا و دمعی فی الرکاب تقطرا
فکان ظهر البید بطن صحیفة
و قطار هم فیه تحاکی الاسطرا
و کانها بهوادج قد رفعت
سفن و دمع العین یحکی الابحرا
رحلوا و ما عاجوا علی مضناهم
واها لحظی کیف کنت مؤخرا
ان کان جسمی فی الدیار مخلفاً
فالقلب معهم حیث قالوا هجرا
اظهرت صبری عنهم متجلداً
و کتمت وجدی فیهم مستبشرا
غدا العذول یقول لی من بعدهم
باد هواک صبرت ام لم تصبرا
و از اوست:
و حق من کوّن الاشیاء تکوینا
نارالمحبة فی الاحشاء تکوینا
و کلماهب من نجد نسیم صبا
ازمة الشوق للاحباب تلوینا
و کلما سار رکب لم نسرمعه
اجری الدموع دماء من اماقینا
هیهات نسلو و ما نسلو محبتهم
و لو ارونا من الهجران تلوینا
ساروا فراح فؤادی سائراً معهم
یقفو الرکائب فی اثر المحبینا
جسمی بمصر و قلبی بالحجاز یری
من صدق حب و ود حکما فینا
سقیاً لایامنا ما کان اطیبها
بالرقمتین و ما احلی لیالینا.
(سلافة العصر فی محاسن الشعراء بکل مصر صص 412 - 413).

تاج العارفین.

[جُلْ رِ] (اِخ) (سید...) دمشقی رجوع به تاج العارفین ابن عبدالقادر ... شود.

تاج الفتوح.

[جُلْ فُ] (اِخ) این نام در بیت ذیل از عنصری آمده است:
حکایت سفر مولتان همی دانی
و گرندانی تاج الفتوح پیش آور.
و ظاهراً اشارتی است بکتابی در این باب.

تاج القراء .

[جُلْ قُرْ را] (اِخ) محمودبن حمزة بن نصر کرمانی نحوی. یاقوت در کتاب معجم الادبا آرد: ... وی یکی از علماء فقهاء و صاحب تصانیف و فضل است در دقت فهم و حسن استنباط اعجوبه بود. از وطن خویش بجایی نرفت و سفری نکرد. او در حدود سنهء 500 میزیست و سپس در گذشت. او راست: «لباب التفسیر» و «الایجاز» در نحو که از ایضاح فارسی آن را مختصر کرده است و دیگر از تألیفات وی «نظامی» در علم نحو است که آنرا از «اللمع» ابن جنی مختصر کرده است دیگر «الافادة» در نحو، و نیز «العنوان» در همان علم، و او دربارهء مواضع حرف اسم آرد:
فمعرفة و تأنیث و نعت
و نون قبلها الف و جمع
و عجمة ثم ترکیب و عدل
و وزن الفعل و الاسباب تسع
(از معجم الادبا چ مارگلیوث ج 7 ص146). در شدالازار صفحهء 402 در ترجمهء احوال شیخ ابوعبدالله عمر بن ابی النجیب الشیرازی آمده است: و له روایات عن مناوربن فرکوه الدیلمی و عن تاج القراء نصربن حمزة الکرمانی. علامهء قزوینی در حاشیهء همین صفحه آرد: مقصود بدون هیچ شک و شبهه به قرینهء لقب «تاج القراء» و بقرینهء نام پدرش «حمزه» و نسبت او «الکرمانی» ابوالقاسم محمودبن حمزة بن نصر الکرمانی معروف به تاج القراء است که مؤلف در اینجا در نام و نسب او خلط غریبی کرده است و نام جد او را بر خود او نهاده ولی در اوایل ترجمهء 278(1) که باز مجدداً نامی از او برده نام و نسب او را در آنجا بکلی درست و بطبق واقع «الامام برهان الدین محمودبن حمزة بن نصرالکرمانی ذکر کرده است» بشرح احوال این شخص که از مشاهیر قراء عصر خود بوده در معجم الادباء یاقوت و طبقات القراء جزری و طبقات النحاة(2) سیوطی مذکور است عین عبارت معجم الادبا ج 7 ص146 از قرار ذیل است...(3) و سیوطی نیز در طبقات النحاة ص 387 عین همین فصل را باسم و رسم از همان مؤلف یعنی یاقوت نقل کرده است و جزری در طبقات القراء ج 3 ص291 در ترجمهء او گوید: «محمودبن حمزة بن نصر ابوالقاسم الکرمانی المعروف به تاج القرّاء مؤلف کتاب» «خط المصاحف» و کتاب «الهدایة فی شرح غایة ابن مهران» و کتاب «لباب التفسیر» و کتاب «البرهان فی معانی متشابه القرآن» امام کبیر محقق ثقه کبیر المحل لااعلم علی من قرأ و لکن قرأ علیه ابوعبدالله نصربن علی بن ابی مریم فیما احسب، کان فی حدود الخمسمائه و توفی بعدها والله اعلم» - انتهی (حاشیهء 9 صفحهء 402 شدالازار چ قزوینی). مؤلف شدالازار در ترجمهء احوال ابن ابی مریم شیرازی آرد: ... روی کتاب التیسیر فی التفسیر عن مصنفه الامام برهان الدین محمودبن حمزة بن نصرالکرمانی... شدالازار چ قزوینی ص406). یاقوت در معجم الادباء در ترجمهء احوال ابن ابی مریم آرد: ... و المرجوع الیها فی الامور الشرعیة و المشکلات الادبیة اخذ عن محمودبن حمزة الکرمانی... (معجم الادبا چ مارگلیوث ج 7 ص 210). جزری در طبقات القرّا ج 2 ص337 در ترجمهء احوال ابن ابی مریم آرد: ... وقفت علی کتاب فی القراآت الثمان سماه الموضح تدل علی تمکنه فی الفن جعله بأحرف مرموزة دالة علی اسماء الرواة و ذکر ناسخه انه استملاه من لفظه سنة اثنتین و ستین خمسمائة و قرأ فیما احسب علی تاج القراء محمودبن حمزه...». (شدالازار ص407 ح 2). صاحب ترجمه، معاصر ملک ایرانشاه(4)بن ملک تورانشاه بن قاورد و از جملهء علماء و دانشمندانی است که بر خلع ملک ایرانشاه اتفاق کردند و عوام را بر خروج بروی فتوی دادند. آقای بیانی در حاشیهء صفحه 21 تاریخ افضل به نقل از تاریخ ابن شهاب (جامع التواریخ حسنی) آرد: ... و قاضی بوالعلا و سلطان تاج القرّاء و دیگرفضلا اتفاق نمودند که بر او [ ملک ایرانشاه ] غلبهء عام کنند... رجوع به بغیة الوعاة فی طبقات النحاة سیوطی ص387 و 403 و محمودبن حمزه... شود.
(1) - رجوع به صفحهء 406 شدالازار چ قزوینی شود.
(2) - نام کتاب بغیة الوعاة فی طبقات النحاة است.
(3) - این قسمت در بالا نقل شده است.
(4) - پنجمین پادشاه سلسلهء قاوردیان کرمان که بنا بروایت تاریخ افضل چ بیانی ص19 بروز بیست و هفتم ذی القعدهء سنهء 470 بر تخت مملکت کرمان قرار یافت.

تاج الکتاب.

[جُلْ کُتْ تا] (اِخ) سرخسی رجوع به تاج الکتاب ظهیرالدین سرخسی شود.

تاج الکتاب.

[جُلْ کُت تا] (اِخ) (سید...) ظهیرالدین سرخسی. عوفی در ترجمهء احوال وی آرد: السید الاجل ظهیرالدین تاج الکتاب السرخسی رحمة الله علیه. کان سیادت و جان سعادت بر آسمان علوم ماه تابان و بر فلک علو خورشید رخشان مدتها دیوان انشاء سلطان شهید برسم او بود منشآت او مقبول فضلا و مکتوبات او پسندیدهء علما چنانکه نثرهء نثار نثر او سزیدی... (لباب الالباب چ اوقاف گیب ج 1 ص137). وی معاصر تاج الدین تمران شاه بود. رجوع به تاج الدین تمران شاه در همین لغت نامه شود. از اوست:
یک ذره چو نیست در منت بستگئی
منمای دل ریش مرا خستگئی
کم کن ز جفا و جور چندانک دلم
خو باز کند از تو به آهستگئی.
*
اگر سفیهی با تو طریق جور سپرد
جفات گفت و بیازردت از جنون و عته
بعاقبت نظری کن بعافیت میزی
مقابله چه کنی مرسفیه را بسفه.
(لباب الالباب ج 1 ص139).

تاج المراکشی.

[جُلْ مَ کُ] (اِخ) از معاریف دوران خلافت الحاکم بامراللهالعباس متوفی بسال 753ه . ق. (تاریخ خلفا ص302).

تاج المعالی.

[جُلْ مَ] (اِخ) محمد بن جعفربن محمد. در سال 461 ه . ق. شریف مکه شد. (معجم الانساب صص30 - 31 ذیل اشراف مکه).

تاج المعالی.

[جُلْ مَ] (اِخ) محمد بن شکربن ابوالفتوح حسن بن جعفر الحسنی (متوفی بسال 453 ه . ق. مساوی 1061 م.) زرکلی در ترجمهء احوال او آرد: آخرین کسی است از بنی موسی بن عبدالله بن موسی الجون از حسنیین که ولایت مکه یافت. او بعد از وفات پدرش در سال 430 ه . ق. بجای پدر نشست و تا پایان حیات بر این شغل باقی بود. (الاعلام زرکلی ج 2 ص904)... و از آنجا [ جدة ] تا مکه دوازده فرسنگ است و امیر جده بندهء امیر مکه بود و او را تاج المعالی بن ابی الفتوح می گفتند و مدینه را هم امیر، وی بود، و من نزدیک امیر جده شدم(1) و با من کرامت کرد... (سفرنامهء ناصرخسرو چ برلین ص97). خواندمیر در حبیب السیر در ذکر شرفاء حرمین شریفین آرد:... ابوالفتوح حسن بن جعفر پس از انتقال برادر (عیسی بن جعفر) افسر ایالت بر سر نهاد... و ابوالقاسم مغربی که در سلک اعیان و وزراء اسمعیلیان انتظام داشت با آل جراح که از جملهء امراء شام بودند قرار داد که ابوالفتوح را بخلافت نصب کنند و در زمان الحاکم بامرالله آنجناب را از مکه بدان ولایت برد و امیر المؤمنین خوانده، الراشد بالله لقب نهاد و این خبر بحاکم رسیده بغایت مضطرب گردید و ابواب خزاین را گشاده اموال بسیار به آل جراح انعام نمود تا از سر هوا خواهی ابوالفتوح در گذشتند و آنجناب از این معنی متوهم شده به مکه بازگشت و چون دست قضا سجل عمر او را در نوشت پسرش تاج المعالی والی شد و در سنهء اربع و ستین و اربعمائه وفات یافت. (حبیب السیر چ خیام ج 2 ص599). بین اقوال مذکور در فوق اختلاف است. زرکلی تاج المعالی را لقب محمد بن شکربن ابوالفتوح میداند، در صورتی که ناصرخسرو و حبیب السیر این لقب را برای پدر وی، یعنی پسر ابوالفتوح یاد کرده اند، مگر آنکه بگوئیم که منظور تاج المعالی بن ابوالفتوح، تاج المعالی نوادهء ابوالفتوح باشد نظیر ابوعلی سینا، ولی این مفهوم مخالف قول حبیب السیر است. از سوی دیگر زرکلی وفات صاحب ترجمه را بسال 453 ه . ق. ثبت کرده، در صورتی که حبیب السیر وفات تاج المعالی بن ابوالفتوح را (که مراد پدر صاحب ترجمه است) در 464 ه . ق. یاد کرده است.
(1) - ناصرخسرو و در سنهء 442 ه .

تاج الملک.

[جُلْ مُ] (اِخ) وزیر جعفر خان از حکمرانان دهلی است و بسال 824 ه . ق. درگذشته و پسرش اسکندر بلقب ملک الشرق جانشین وی گردید. (قاموس الاعلام ترکی).

تاج الملک.

[جُلْ مُ] (اِخ) از امرای آذربایجان، ممدوح قطران شاعر. (احوال و اشعار رودکی سعید نفیسی ج 2 ص783).

تاج الملک.

[جُلْ مُ] (اِخ) ابونصربن بهرام القوهی وزیر شمس الدولهء دیلمی. مؤلف تتمهء صوان الحکمه در ترجمهء احوال ابوعلی سینا آرد: ... پس تاج الملک او [ بو علی ] را بمکاتبه باعلاءالدوله متهم ساخت و او را گرفت و در قلعهء نردوان [ فردجان؟ ] در بند کرد ووی چهار ماه در زندان بود پس علاءالدوله ابوجعفربن کاکویه قصد همدان کرد و بر آن شهر استیلا یافت. آنگاه علاء الدوله باز گشت و تاج الملک و ابن شمس الدوله از قلعهء نردوان بهمدان مراجعت کردند و شیخ را با خود بردند...» (تتمهء صوان الحکمه چ لاهور ص50).
خواندمیر در ترجمهء احوال ابوعلی سینا آرد: ... در این اثنا تاج الملک که از جمله ارکان دولت و پسر شمس الدوله بود شیخ را گرفته بمحبت علاءالدوله کاکویه که در اصفهان بحکومت اشتغال داشت متهم ساخته در یکی از قلاع آن حدود محبوس گردانید و ابوعلی کتاب(1) منطق شفا را در آن حصار بپایان رسانید و در خلال آن احوال علاء الدوله از اصفهان لشکر بهمدان کشید و شمس الدوله(2) و تاج الملک چون قوت مقاومت نداشتند پناه بهمان قلعه که محبس شیخ بود بردند و بعد از آنکه ابن کاکویه از همدان باز گشت شیخ را بمصحوب خود بهمدان آورد و ابوعلی در منزل علوی فرود آمده... (حبیب السیر چ خیام ج 2 ص446). مؤلف تاریخ الحکما در ترجمهء احوال ابوعلی سینا آرد: ثم اتهمه تاج الملک بمکاتبته علاءالدولة فانکر علیه ذلک و حثّ فی طلبه فدل علیه بعضُ اعداء فاخذوه فأدوه الی قلعة یقال لها فردجان و انشاء هناک قصیدة فیها:
دُخولی بالیقین کما تَراهُ
و کل الشک فی امر الخروج
و بقی فیها اربعة اشهر، ثم قصد علاء الدوله همذان واخذها وانهزم تاج الملک و مر الی تلک القلعة بعینها ثم رجع علاءالدوله عن همذان و عاد تاجُ الملک و ابن شمس الدوله الی همدان و حملو امعهم الشیخ الی همذان و نزل فی دارالعلوی. (تاریخ الحکما ص421). آقای ذبیح الله صفا در جشن نامهء ابن سینا آرد:... در سال 411 ه . ق. وزیر شمس الدوله ابوعلی سینا نبود چه درضمن وقایع این سال در الکامل ابن الاثیر می بینم که تاج الملک ابونصربن بهرام القوهی وزیر شمس الدوله بود و همین کس است که بعد از این تاریخ و بعد از فوت شمس الدوله که در حدود سال 412 ه . ق. اتفاق افتاد وزیر جانشین شمس الدوله یعنی سماءالدوله بوده است... مطلبی که در این اشارت تاریخی دور از صحت بنظر نمی رسد وزارت شیخ است در حدود سال 409 ه . ق. لیکن نمی توانیم قبول کنیم که شیخ هنگام فوت شمس الدوله وزارت او را داشت زیرا وزارت وی در آن هنگام برعهدهء تاج الملک بود... ابن الاثیر در حوادث سال 411 ه . ق. نوشته است که در این سال فتنهء ترکان در همدان و شورش آنان بر صاحب خود شمس الدولة بن فخرالدوله زیادت یافت و پیش از این هم این کار چند بار از آنان سرزده بود و او در برابر آنان بردباری می کرد و بلکه در کارایشان عاجز بود بهمین سبب طمع آنان فزونی یافت و بر شورشها و فتنه های خود افزودند. در همین بار تاج الملک وزیر شمس الدوله بیاری سپاهیان علاءالدوله کاکویه دسته ای از ترکان عاصی را قتل عام کرد و بقیة السیف آنان در فقر و تهیدستی همدان را ترک گفتند و بکرمان پناه بردند... لشکریان از مرگ او (شمس الدوله) بیمناک شدند و او را بقصد همدان باز گرداندند و او در راه بمرد. بعد از وی به پسرش بیعت کردند و وزارت شیخ را خواستار شدند لیکن شیخ بدینکار تن در نداد و بقول ابوعبید، نهانی با علاءالدوله مکاتبه آغاز کرد و خدمت وی و عزیمت باصفهان و انضمام باطرافیان او را خواستار شد و در خانهء ابوغالب العطار پنهان گشت ... دراین هنگام تاج الملک شیخ را بمکاتبت باعلاء الدوله متهم نمود و شاه را به جستجوی او برانگیخت، یکی از دشمنان مسکن او را نشان داد، او را باز داشتند و در قلعه ای موسوم بفردجان محبوس کردند.
مدت حبس ابن سینا چهارماه کشید تا آنکه علاءالدوله قصد همدان کرد و آنرا بتصرف آورد و تاج الملک بگریخت و بهمین قلعهء فردجان پناه برد. پس علاءالدوله از همدان بیرون رفت و تاج الملک و پسر شمس الدوله بهمدان باز گشتند... و زمانی بر این بگذشت و تاج الملک در اثناء این حال شیخ را بمواعید نیک دلگرم میداشت تا آنکه شیخ متوجه اصفهان شد تاریخ عزیمت بوعلی از همدان بقصد اصفهان در هیچیک از مآخذ تصریح نشده است لیکن از قرائن چنین مستفاد می گردد که در حدود سال 414 ه . ق. اتفاق افتاد زیرا در این سال علاءالدوله کاکویه بر همدان تاخت و آنرا محاصره و فتح کرد و تاج الملک را که بقلعهء فردجان پناه برده بود در حصار گرفت و بعد امان داد و با خود در حالی که سماءالدوله نیز با او بود بهمدان برد (الکامل ابن الاثیر حوادث سال 414). (جشن نامهء ابن سینا تألیف صفا صص28 - 31). رجوع به عیون الانباء ج 2 ص6 شود.
(1) - در چاپ اول تهران: منطق کتاب شفا...
(2) - در چاپ اول تهران ولد شمس الدوله.

تاج الملک.

[جُلْ مُ] (اِخ) ابوالغنایم مرزبان بن خسرو فیروز، وزیر ملکشاه سلجوقی. هندوشاه در تجارب السلف آرد: مردی بزرگ بود و عالی همت از خاندان قدیم شیراز(1) مشهور بریاست، صایم الدهر و تدین و تصون کردی و بوقت روزه گشادن بسیار خلق را جمع آوردی و چون بوزارت رسید آن قاعده برداشت و ابن البهاریه در این معنی گفته است:
قدکان صوم الدهر یجمعنا
فالان فرق بیننا الدهر
و تمکنت منهم مکید ته
فمضی انفاق وامکن الجهر.
و تاج الملک در عهد خواجه (خواجه نظام الملک) ملازمت سلطان ملکشاه می نمود و از خواص و اصحاب سرگشت و الحق مردی جلد و کافی و کاردان بود و از جملهء حاسدان خواجه و دایم پیش سلطان تقبیح صورت حال او کردی و خواجه به سبب ثبات قدیم و سوالف حقوق و سوابق اخلاص به سعایات او التفات نمی کرد و سمع سلطان بتدریج از مثالب و مساوی خواجه مملو شد تا آنگاه که خواجه شهادت یافت و تاج الملک ابوالغنایم از برای وزارت ترشیح یافته بود، همه می گفتند که وزیر او باشد و سلطان چون ببغداد آمد بفرمود تا منجمان روزی از برای تاج الملک ابوالغنایم در مسند وزارت اختیار کنند. ایشان باتفاق روز آدینه منتصف شوال سنهء خمس و ثمانین و اربعمائه اختیار کردند و سلطان ملکشاه روز چهارشنبه بشکار رفت و در شکار گاه محموم شد، ببغداد آمد و فصد کرد و قوتش ساقط گشت و روز آدینه که جهت جلوس ابوالغنایم مختار بود سلطان ملکشاه در گذشت و شخص او را بر سبیل عاریه در «شونیز» دفن کردند، و گویند هیچ آفریده بر سلطان نماز نگزارد و از وفات خواجه تا وفات سلطان یک ماه تمام نبود... و در آن حال از پسران سلطان ملکشاه محمود با مادرش زبیده خاتون حاضر بود مقتدی جای ملکشاه باو داد و در بغداد بنام او بسلطنت خطبه کردند و او سی ساله بود و تاج الملک وزیر او شد از بغداد باز گشتند و کالبد سلطان را باصفهان آوردند و در مدرسهء ملکشاهی دفن کردند و سلطان محمودبن ملکشاه بن الب ارسلان چون باصفهان رسید او را با برادرش برکیارق ابن ملکشاه جنگ افتاد. لشکر سلطان محمود شکسته شد و تاج الملک ابوالغنایم را بگرفتند و ناگاه غلامان خواجه در سر او ریختند و اعضای او را از هم جدا کردند زیرا مشهور چنان بود که خواجه را باغواء ابوالغنایم کارد زدند و وزارت ابوالغنایم بعد از خواجه بهفت ماه نکشید زیرا که خواجه در رمضان شهادت یافت چنانکه گفتیم و ابوالغنایم را در دوازدهم محرم سنهء ست و ثمانین و اربعمائه کشتند. (تجارب السلف چ اقبال صص281 - 282). خواندمیر در حبیب السیر آرد: ... سلطان نسبت به آن وزیر عالیشأن متغیر گشت و روزی بخواجه پیغام فرستاد... اگر من بعد ترک این طریقه ندهی بفرمایم تا دستار و دوات از پیش دست تو بردارند خواجه جواب داد که کارپردازان قضا و قدر دستار و دوات مرا با تاج و تخت تو در هم بسته اند... ناقلان بخاطر ترکان (ترکان خاتون) کلمات موحش برین افزوده بعرض سلطان رسانیدند و سلطان از جواب خواجه در غضب شده فرمان داد که تاج الملک ابوالغنایم قمی که صاحب دیوان ترکان خاتون بود و با نظام الملک در غایت عداوت زندگانی می نمود تحقیق مهمات خواجه کند و مقارن این حال سلطان ملکشاه از اصفهان بصوب بغداد در حرکت آمده خواجه نظام الملک نیز از عقب روان شد و چون بنهاوند رسید یکی از فدائیان حسن صباح که او را ابوطاهر اوانی میگفتند باشارت حسن و استصواب تاج الملک در ماه رمضان سنهء خمس و ثمانین و اربعمائه کاردی بخواجه رسانید و روز دیگر آن وزیر عالی گهر بروضهء رضوان خرامید... (حبیب السیر چ خیام ج 2 ص493). پس او را گرفته نزد برکیارق آوردند و وی بقصد استفاده از تجارب و ورزیدگی او بمنصب وزارت برقرارش کرد اما ورثهء نظام الملک مدعی بودند که وی اسباب قتل وزیر فاضل را فراهم ساخته و باید بجزای خود برسد و در خلال این احوال یعنی به سال 486 ه . ق. غلامان نظام الملک وی را پاره پاره کردند او مرد دانشمند و دانش پرور و صاحب خیرات و مبرات بود. و آرامگاهی در بغداد جهت شیخ ابواسحاق شیرازی ساخته و مدرسهء بزرگ موسوم به «تاجیه» بنا و شیخ ابوبکر شاشی (چاچی) را بمدرسی آنجا منصوب کرد- انتهی. رجوع به اخبارالدولة السلجوقیه چ محمد اقبال صص67 - 69 و غزالی نامهء همایی ص217 و 290 و 229 و 305 و 306 و رجوع به کامل ابن اثیرج 10 ص89 و دستور الوزراء چ سعید نفیسی ص130 و رجوع به ابوالغنایم و تاج الدین ابوالغنایم و ابن دارست در همین لغت نامه شود. مؤلف قاموس الاعلام ترکی آرد: وزیر ملکشاه سلجوقی است، وی پس از نظام الملک بمسند وزارت نشست و پس از وفات پادشاه مذکور زوجه اش ترکان خاتون او را بنیابت سلطنت پسر چهار ساله اش برگزید ولی طرفداران وزیر فاضل (خواجه نظام الملک) از این کار روی گردان شده، برکیارق را در اصفهان بتخت نشاندند، در نتیجه آتش محاربه در بین ترکان خاتون و برکیارق شعله ور گردید و تاج الملک نیز در این کار کشانده شد ولی کاری از پیش نرفت و مغلوب گردید و بطرف شهر یزدجرد(2) فرار نمود.
(1) - خواندمیر در حبیب السیر و دستور الوزراء (ص 130) صاحب ترجمه را قمی ضبط کرده است.
(2) - ظ. بروجرد.

تاج الملک.

[جُلْ مُ] (اِخ) شرف الدولة و الدّین محمد بن حسن. از وزرای قرن هفتم، معاصر عوفی. وی در لباب الالباب در ترجمهء احوال ابوالقاسم علی ابن الحسن بن ابی طیب الباخرزی آرد:... در تاریخ سنهء ثمان و ستین و اربعمائه بود و اشعار تازی او بسیار است در غایت سلاست و نهایت لطافت و در این وقت در خدمت صدر اجل کبیر تاج الملک شرف الدولة والدین عمدة الوزرا محمد بن حسن رفع الله قدره بودم که دیوان شعر تازی او که موسوم است به الاحسن فی شعر علی بن الحسن مطالعه افتاد... (لباب الالباب چ اوقاف گیب ج1 ص 69).

تاج الملوک.

[جُلْ مُ] (ع اِ مرکب)اقونیطون مأخوذ از یونانی داروئی مخدر و مسکن که یک قسم آنرا باغبانهای تهران گل تاج الملوک گویند. (فرهنگ نفیسی تألیف مرحوم ناظم الاطباء). اقونیطون(1) از دستهء خربقی ها از تیرهء آلاله ها، دارای گلهای نامنظم که از پنج گلبرگ آن سه عدد بسیار کوچک و دو عدد بسیار بزرگ شده و برگشته است. در ریشه های ضخیم آن مادهء سمی «آکونی تین»(2) یافت شود. (حاشیهء برهان قاطع چ معین ج 1 ص 153 بنقل از کتاب گیاه شناسی گل و گلاب) اکونی تین، عصاره ای است الکولوئیدی (شبه قلیائی) که از ریشهء اقونیطون می گیرند و در طب مستعمل است و سم خطرناکی است. «اکونیت»(3) گیاهی است از خانوادهء «آلاله ها»(4) با ساقه های بلند و برگهای سبز تند و گلهایی برنگ آبی تیره. اقونیطن. بیونانی خانق النمر است (تحفهء حکیم مؤمن ص16). و رجوع به خانق النمر شود.
(1) - Aconitum napellus.
(2) - Aconitine.
(3) - Aconit.
(4) - Renonculacees.

تاج الملوک.

[جُلْ مُ] (اِخ) بوری بن طغتکین والی دمشق دومین از اتابکان آل بوری (522- 526 ه . ق.) (ترجمهء طبقات سلاطین اسلام ص142) مؤلف قاموس الاعلام ترکی آرد: تاج الملوک. بوری بن طغتکین یکی از ملوک دمشق شام است. وی بسال 512 ه . ق. پس از وفات پدر جلوس کرد. در خلال این احوال فرقهء اسماعیلی در دمشق ظهور و کسب اقتدار کردند. و حکومت تاج الملوک را متزلزل ساختند و مزدقان پیشوای آن فرقه باعیسویان همدست شد و نقشهء هجوم بدمشق را طرح کرد. تاج الملوک از این موضوع با خبر گردید بنا گاه مزدقان را دستگیر و مقتول ساخت و اسماعیلیان را در دمشق قتل عام کردند و خون آنانرا مباح داشتند. نیروی مسیحی که متوجه تصرف دمشق بود متفرق و پریشان گشت ولی بسال 525 ه . ق. فرقهء مزبور دوباره قیام کردند. تاج الدین در جنگ زخمی شده بعد از این سال بر اثر آن جراحت در گذشت و پسرش شمس الملوک بجای پدر جلوس کرد. او پادشاهی دلیر و غیور بود، شعرای زمانش، از جمله ابن الخیاط ویرا مدح گفته اندانتهی. در تاریخ ابن اثیر آمده است: در رجب این سال (526 ه . ق.) تاج الملک بوری بن طغتکین صاحب دمشق وفات یافت و سبب مرگش جراحتی بود که بوسیلهء باطنیه بروی وارد گشت و بر اثر آن ناتوان شد و قوایش را از دست داد و در 21 رجب بمرد و وصیت کرد که پس از وی پسرش شمس الملوک اسماعیل حکومت کند و امارت بعلبک و اعمال آنرا به پسر دیگرش شمس الدوله محمد دهند. بوری مردی شجاع و کثیرالجهاد و مقدم بود و بر طریق پدر میرفت و بر او نیز پیشی گرفت و اکثر شعرا مخصوصاً ابن الخیاط وی را مدح گفته اند. (کامل ابن اثیر ج10 ص290) رجوع به بوری شود.

تاج الملوک.

[جُلْ مُ] (اِخ) مجدالدین ابوسعید بوری بن ایوب بن شاذی بن مروان (556 - 579 ه . ق.) خواندمیر گوید: در سنهء ثمان و ستین و خمسمائه نجم الدین ایوب که ملک افضل نام داشت از اسب افتاد و چند روز متألم بوده بقضاء اجل گرفتار گشت... و از نجم الدین شش پسر و دو دختر ماند بدین ترتیب ملک ناصر صلاح الدین یوسف، ملک عادل سیف الدین محمد، شمس الدوله، تورانشاه، سیف الاسلام طغتکین شاهنشاه ، تاج الملوک بوری... (حبیب السیر چ خیام ج 2 صص584 - 587) وی کوچکترین فرزند پدر خویش و مردی فاضل بود و دیوان شعری داشت. اشعارش لطیف بود و در محاصرهء حلب با برادرش صلاح الدین شرکت داشت و تیری به زانویش اصابت کرد و بر اثر آن در نزدیکی حلب وفات یافت. (الاعلام زرکلی ج 1 ص 159 از وفیات الاعیان).

تاج الملوک.

[جُلْ مُ] (اِخ) مرداویج بن علی. رجوع به کتاب مازندران و استراباد رابینو بخش فارسی ص117 و بخش انگلیسی ص26 و مرداویج... شود.

تاج المله.

[جُلْ مِلْ لَ] (اِخ) عضدالدوله ابوشجاع فناخسروبن الحسن... و کان عضدالدوله، ملقب بتاج الملة حمل منها الی الطائع لله سنة 367،... (النقود العربیه ص144). بنا بروایت ابوریحان بیرونی این لقب از القابی است که از طرف خلیفه به ابوشجاع فناخسرو اعطاء شده است. رجوع به آثار الباقیه ابوریحان بیرونی چ لیپزیک ص133 و عضدالدوله و فناخسرو شود.

تاج الیمنی.

[جُلْ یَ مَ] (اِخ) نام او عبدالباقی از معاریف است. وی در ایام خلافت الحاکم بامرالله (741 - 753 ه . ق.) وفات یافت. (تاریخ خلفا ص332).

تاج امیر.

[اَ] (اِخ) دهی از دهستان خاده بخش دلفان شهرستان خرم آباد. 15 هزارگزی جنوب خاوری نورآباد 15 هزارگزی جنوب خاوری راه خرم آباد به کرمانشاه. جلگه، سردسیر مالاریائی، 360 تن سکنه، آب از سراب سیاره. محصول: غلات، تریاک، توتون، لبنیات. شغل اهالی زراعت، گله داری. راه آن مالرو است. ساکنین از طایفهء خاده میباشند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

تاج امیر.

[اَ] (اِخ) ده کوچکی از دهستان علاء مرودشت بخش کنگان شهرستان بوشهر 110 هزارگزی جنوب خاور کنگان 5000 گزی شمال راه عمومی اشکنان به پس رودک. با 47 تن سکنه. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

تاجبخش.

[بَ] (نف مرکب) تاج بخشنده. دهندهء تاج. دهندهء افسر. در شاهنامهء فردوسی این کلمه از القاب رستم آمده و غالباً بصورت «یل تاجبخش» و «گو تاجبخش» و «شیراوژن تاجبخش» و... بکار رفته است :
فریبرز گفت ای یل تاجبخش
خداوند کوپال و خفتان و رخش.فردوسی.
همی خواندندش خداوند رخش
جهانجوی و شیراوژن و تاجبخش.
فردوسی.
چو بشنید رستم برانگیخت رخش
منم، گفت شیراوژن تاجبخش.فردوسی.
که آمد پیاده گو تاجبخش
به نخجیرگه زو رمیده ست رخش.فردوسی.
هم آنگه خروشی برآورد رخش
بخندید شادان دل تاجبخش.فردوسی.
سر سرکشان مهتر تاجبخش
بفرمود تا برنشیند برخش.فردوسی.
برآشفت گردافکن تاجبخش
ز دنبال هومان برانگیخت رخش.فردوسی.
چو زورتن اژدها دید رخش
کز آنسان برآویخت با تاجبخش.فردوسی.
چو این گفته شد مژده دادش برخش
از او شادمان شد دل تاجبخش.فردوسی.
چو آمد بشهر اندرون تاجبخش
خروشی برآورد چون رعد، رخش.
فردوسی.
بگردون برافراخته کوس، رخش
ز خورشید برتر، سر تاجبخش.فردوسی.
برون شد بخشم اندر آمد برخش
منم گفت شیراوژن تاجبخش.فردوسی.
ولی از «تاجبخش» در این بیت شاهنامهء فردوسی مراد اسفندیار است:
از آن سو خروشی برآورد رخش
وزین سوی اسپ یل تاجبخش.
فردوسی (شاهنامهء رسیدن رستم به اسفندیار)
ولی گویندگان بعد از فردوسی این کلمه را صفت خدا و بزرگان و قهرمانان و پهلوانان و شاهنشاهان بکار برده اند و کلمهء شاهنشاه برای افادهء معنی آن نزدیک تر است زیرا شاهنشاهان بپادشاهان تابع افسر و تاج می بخشیدند :
تو تاجبخش جمع سلاطین و همچو من
سلطان تاجدار فلک طوقدار تست.خاقانی.
گر اسد خانهء خورشید نهند
داشت خورشید کرم خان اسد
تاجبخش ملک مشرق بود
این نه بس باشد برهان اسد.خاقانی.
(در مرثیهء رشیدالدین اسد شروانی). (دیوان طبع عبدالرسولی ص624).
تخت ساز از حرص، تافرمان دهی بر تاجبخش
پشت کن بر آز، تا پهلو زنی با پهلوان.
خاقانی.
گشاده دو دستش چو روشن درخش
یکی تیغزن شد یکی تاجبخش.نظامی.
بشاهی تاجبخش تاجدار است
بدولت یادگار شهریار است.نظامی.
هم اورنگ پیرای و هم تاجبخش.نظامی.
خسرو تاجبخش تخت نشان
بر سر تاج و تخت گنج فشان.نظامی.
هر کجا شاه و شهریاری بود
تاجبخشی و شهریاری بود.نظامی.
بنور تاج بخشی چون درخشست
بدین تایید نامش تاج بخشست.
نظامی (خسرو و شیرین ص 19).
تویی تاجبخشی کز آن تاجدار
سریر پدر را شدی یادگار.نظامی.

تاجبخشی.

[بَ] (حامص مرکب) عمل تاج بخش، اعطای سلطنت. || بزرگی. جلال. پادشاهی :
چو سر از تن برفت سرنکشد
نخوت تاجبخشی دستار.خاقانی.
بنور تاجبخشی چون درخشست
بدین تایید نامش تاج بخشست.
نظامی (خسرو و شیرین ص 19).
بفیض ابروی سیما درخشی
جهان را تازه کرد از تاجبخشی.
نظامی.

تاج بر.

[بَ] (اِ مرکب) معرب تاجور و عرب آنرا جمع بسته و تجاوره استعمال کرده است «عدیّبن زید» گوید:
بعد بنی تبع نخاورة
قد اطمأنت بها مرازبها
(المعرب جوالیقی ص319).
مصحح در حاشیهء همین صفحه گوید: «سخو» در نسخهء چاپ «لایپزیک» تجاوره را جمع تاجور شناخته ولی این صحیح نیست و این کلمه تصحیفی از «نخاوره» می باشد که از «بنی تبع» بوده اند و این معنی از قصیده آشکار می شود.

تاج بر سر زدن.

[بَ سَ زَ دَ] (مص مرکب) تاج بر سر نهادن. تاج پوشیدن. تاج برگذاشتن. (مجموعهء مترادفات) :
می گذارم سر بخاک درگهش
تاج را بر فرق شاهان میزنم.
تنها (از مجموعهء مترادفات).
رجوع به تاج پوشیده و تاج بر سر نهادن شود.

تاج بر سر نهادن.

[بَ سَ نِ / نَ دَ](مص مرکب) پادشاه شدن. بپایهء بلند رسیدن. از همگنان برترشدن. از دیگران برتری یافتن. صاحب بزرگی و مقام شدن: اعتصاب، تتوج، نعصیب؛ تاج بر سر نهادن (تاج المصادر بیهقی) تاج پوشیدن؛ تاج بر سر زدن تاج بر سر گذاشتن. (مجموعهء مترادفات) :
جهاندار هوشنگ با رای و داد
بجای نیا تاج بر سر نهاد.فردوسی.
که ایرانیان را بکشتن دهم
خود اندر جهان تاج بر سر نهم.فردوسی.
چرا باید آن تاج بر سر نهاد
که پیش از تو صد چون تو بر سر نهاد.
امیرخسرو (از مجموعهء مترادفات)
رجوع به تاج پوشیدن و تاج بر سر زدن شود.

تاج بک زاده.

[بَ دَ] (اِخ) جعفربک. مؤلف قاموس الاعلام ترکی آرد: یکی از مشاهیر شعرا و خوشنویسان و اصلاً از اهالی آماسیه و دارای منصب توقیع در دربار سلطنت بود، و به سال 920 ه . ق. کشته شد و بدون غسل در نزدیک جامع سلطان سلیم مدفون گشت او راست: منظومه ای بنام «هوسنامه».

تاج بک زاده.

[بَ دَ] (اِخ) سعدی بک برادر جعفربک خطاط، وی در شعر مهارت داشت ولی شهرتش در علم و فضل بیشتر بود بشرح مفتاح سید شریف، و شرح وقایهء صدر حواشی بسیار نوشت و نیز منظومه ای موسوم به نسفیه برشتهء نظم در آورد و به سال 922 ه . ق. در گذشت و نزدیک جامع سلطان در جوار برادر خود مدفون گردید. (قاموس الاعلام ترکی).

تاج بلغاری.

[جِ بُ] (اِخ) مؤلف قاموس الاعلام ترکی آرد: وی یکی از اطبای معروف بود و دربارهء ادویهء مفرده کتابی تألیف کرده است. مؤلف عیون الانباء فی طبقات الاطباء، درج 2 ص219 ذیل ترجمهء رشیدالدین بن صوری آرد:... و لرشیدالدین بن صوری من الکتب کتاب الادویة المفرده و هذا الکتاب بدأ بعمله فی ایام الملک المعظم و جعله باسمه و استقصی فیه ذکر الادویة مفرده... و یبسه فیصوره، فیکون الدواء الواحد یشاهد الناظر فی الکتاب و هو علی انحاء، ما یمکن ان یراه به فی الارض فیکون تحقیقه له اتم و معرفته له أبین. الردعلی کتاب التاج البلغاری فی الادویة المفردة. تعالیق له و فوائد وصایا طبیة کتب بها الیّ.

تاج بن محمود.

[جِ نِ مَ] (اِخ) تاج الدین العجمی الاصفهندی الشافعی. ساکن حلب، در حدود سال 727 ه . ق. متولد شد، از ایران به حلب رفت و از آنجا روی به حجاز آورد پس از ادای مراسم حج به حلب باز گشت و در «راحیه» سکونت گزید و بتدریس نحو پرداخت و «حاوی» را نیز درس داد و او پیشوایی پرهیزکار و مجرد بود و از امور دنیوی کناره می گرفت. شرحی بر «محرر» نگاشت و شرحی بر «الفیه» ابن مالک نوشت که چندان حائز اهمیت نیست و تصدی امور طلاب را داشت و متصدی فتوی نیز بود. صبح تا ظهر در جامع «کبیر» بدرس گفتن اشتغال داشت و از ظهر تا عصر در جامع «منکلی بغا» و از عصر تا مغرب در «رواحیه» به فتوی اشتغال داشت و گاهی در فتوی توهمی باو دست میداد و در فتنه ای اسیر گشت و ابراهیم صاحب «شماخی» او را از امیر تیمور باز خرید و او را با احترام بشهر وارد کرد. در آنجا ببود تا ماه ربیع الاول سال 807 ه . ق. درگذشت و خطیب ناصریه از شاگردان اوست. (از تاریخ حلب ج 5 ص142). صاحب روضات الجنات آرد: گویا اصفهانی است و شرح حالش در «تقریب» ابن حجر ذکر شده است و همراه «لتکیه» اسیر شد و همشهریانش او را بشهر برگردانیدند و از محضروی استفاده می کردند و نیز گوید که او خط نداشت. (روضات ص59 در ذیل ترجمهء احمد اصفهانی).

تاج پرست.

[پَ رَ] (نف مرکب) پادشاه دوستدار تاج. خواهندهء تاج. تاج خواه. رجوع بهمین کلمه شود :
پیر تخت آزمای تاج پرست
تاج بنهاد و زیر تخت نشست.نظامی.

تاج پوش.

(اِ مرکب) کرباسی است که بر روی تاج کشند یعنی غاشیهء تاج :
شاهنشهی است روزی ما در لباس فقر
سرپوش تاج پوش شود بر طعام ما.
تأثیر (از آنندراج).

تاج پوشیدن.

[دَ] (مص مرکب) تاج بر سر نهادن. تاج بر سر زدن. تاج بر سر گذاشتن. (مجموعهء مترادفات ص87). رجوع به تاج بر سر زدن و تاج بر سر نهادن شود.

تاج تاش.

(اِ مرکب) خداوند تاج. (آنندراج). || خداوند و خواجه. (آنندراج).

تاج خان.

(اِخ) از امرای دربار عادل شاه. مؤلف تاریخ شاهی در ترجمهء احوال ممریز خان عادلشاه آرد: ... روزی در هنگام بار عام که عادل شاه نیامده بود همهء امرای دربار عام نشسته بودند حرف از هر جا در میان میرفت ابراهیم خان که خواهر عادل شاه در خانهء او بود در آمد همهء امرا بتعظیم او برخاستند، تاج خان که از امرای کبار بود و صاحب شمشیر و دلاور بر جای خود ماند، ابراهیم خان رنجید و نقاضت او در دل داشت، چون چند روز بر این برآمد، روزی تاج خان بسلام عادل شاه میرفت، ابری تیره بود، درون ارگ که جایی تاریک بود نظام خان نامی افغان شمشیر بر تاج خان انداخت، اما زخم کاری نیامد، در آن غولِ مردم، او بدر رفت، تاج خان این معنی بتحریک ابراهیم و عادل شاه دانست، بعد یک هفته که بزخم او التیامی پیدا آمد روزی سامان خود و سپاه نموده از گوالیر بر آمد و روی بطرف بنگاله نهاد، بعد دو ساعت خبر بعادل شاه رسید فوجی گران بدنبال او فرستاد چنانکه جنگ عظیم شد، بزور بازوی شمشیربدر رفت، سپاه شاهی برگشته آمد، بعد از آن تاج خان نزد احمدخان که والی جونپور بود و باو خویشی داشت رفت، عادل شاه فرمان صادر کرد که تاج خان را تسلی نموده فرستد، که این کار از من نشده است، از دشمن او بوقوع آمده، چندانکه احمدخان تسلی نمود، تاج خان به آمدن راضی نشد و از آنجا متوجه بنگاله گشت... (تاریخ شاهی یا تاریخ سلاطین افاغنه ص290).

تاج خان افغان.

[نِ اَ] (اِخ) مؤلف تاریخ شاهی آرد:... تاج خان افغان که از جانب سلطان ابراهیم لودی حاکم چنار بود زنی داشت لادملک نام که مصور قضا چون او صورتی زیبا بر تختهء هستی نکشیده بود... تاج خان بدو میل خاطر بغایت داشت و تمام خزانه و اموال بدست آن زن بود، دیگر پسران تاج خان از مادر دیگر بودند خیال کشتن او در خاطر داشتند تا شبی یکی از ایشان شمشیر بر لادملک انداخته زخمی کرد تاج خان شمشیر کشیده آمد تا آن پسر را بکشد، آن ناخلف پیشدستی کرده پدر را بکشت. شیرخان در آن نواحی بود به سرعت خود را رسانید، لادملک و پسران تاج خان را بدست آورده در بند داشت... الغرض همایون پادشاه بسرعت خود را بمقابل افغانان رسانید، چون هر دو لشکر روبرو شدند شیرخان از میدان طرح داده بدر رفت... (تاریخ شاهی صص182 - 185).

تاج خان کرانی.

[نِ ک؟] (اِخ) مؤلف تاریخ شاهی آرد: ... اسلام شاه بتاج خان کرانی که از امرای کبار او بود و حکومت صوبهء سنبل داشت فرمان صادر نمود که به هر وجه بدست آوردن خواص خان جهد بکند... (تاریخ شاهی یا تاریخ سلاطین افاغنه صص250 - 251).

تاج خان لودی.

[نِ] (اِخ) از بزرگان هند در عهد شیرشاه در اکبرنامه ج 1 ص148 آمده: «... فرید پسر او (حسن بن ابراهیم) از زیاده سری و بدنهادی پدر خود را رنجانیده جدا شد، و مدتی از نوکران تاج خان لودی بود...» (تاریخ شاهی ص 188 حاشیه 4).

تاج خجندی.

[جِ خُ جَ] (اِخ) محمد بن علی بن محمد معروف به تاج الخجندی. او راست: «بستان العطارین». بفارسی. (از کشف الظنون چ 1 استانبول ج 1 ص197).

تاج خروس.

[جِ خُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) تکهء گوشت سرخی که روی سر خروس است. (فرهنگ نظام). پاره ای گوشت سرخ، برهنه از پر که بر سر خروس است. گوشت پارهء سرخ و مضرس که بر فرق خروس برآمده است(1). خوچ. خوچه. خودخروج. خود خرده. (برهان):
عرف. تاج خروس. معرفه؛ تاج خروس. (منتهی الارب). رجوع به تاج شود.
(1) - La Crete.

تاج خروس.

[خُ] (اِ مرکب) گلی است که برگهای کلفت و قرمز مثل تاجِ خروس دارد و نام دیگرش بستان افروز و عبهر است. (فرهنگ نظام). گلی است سرخ رنگ که در دیارما [ هند ] آنرا کلفه گویند. (غیاث اللغات). گل یوسف؛ گل بستان افروز را گویند که گل تاج خروس باشد و بعضی گل زرد را گفته اند. ضومر؛ گل بستان افروز است و آنرا تاج خروس هم می گویند، بوئیدن آن عطسه آورد. اماریطن(1). حوراسفند. طروقون. صریرا. (برهان). دج الامیر. زلایف الملوک. گل حلوا. زلف عروسان، تاج خروس(2) که برگ پای گلهای کوچک آن رنگین و بزرگ میشوند و چون تشکیل سنبله های بزرگ میدهند اقسام آن را برای زینت میکارند. (گیاه شناسی گل گلاب ص275). || تاج خروس عادی، نوعی است از تاج خروس.(3) || تاج خروس رشته ای نوعی است از تاج خروس(4).
(1) - Amaranthus Cruenti. Amarante. Basilic Passe - Velours.
(2) - Amarantus.
(3) - Celosia Cristata.
(4) - Celosia Plumosa.

تاج خواه.

[خوَا / خا] (نف مرکب) پادشاه. (آنندراج). افسرخواه. دوستدار و خواهندهء تاج. تاج پرست :
روا رو برآمد که بگشای راه
که آمد نوآیین گو تاج خواه.فردوسی.
رجوع به تاج پرست شود.

تاج دار.

(نف مرکب) پادشاه و نگاه دارندهء تاج. (انجمن آرا). کنایه از پادشاه است و نگاهدارنده و محافظت کنندهء تاج را نیز گویند. (برهان). دارنده و محافظ تاج. (شرفنامهء منیری). تاجور، تاج گذارده. متوج، مکلل، تائج؛ تاجدار. امام تائج؛ امام تاجدار. (منتهی الارب) :
سرانجام بخشش کند خاکسار
برهنه شود آن سر تاجدار.دقیقی.
بزن گیرد آرام مرد جوان
اگر تاجدار است اگر پهلوان.فردوسی.
و زآن پس چنین گفت با شهریار
که ای پُرهنر خسرو تاجدار.
فردوسی (شاهنامه ج 2 ص 916).
بخاک اندر آمد سر تاجدار
بر او انجمن شد فراوان سوار.فردوسی.
نخست آفرین کرد بر شهریار
که جاوید بادا سر تاجدار.فردوسی.
نمانی همی جز سیاوخش را
مر آن تاجدار جهانبخش را.فردوسی.
جز از ریو نیز آن گو تاجدار
سزد گر نباشد یک اندر شمار.فردوسی.
چنین گفت کاین نوذر تاجدار
بزندان و یاران من گشته خوار.فردوسی.
بسی آفرین کرد بر شهریار
که جاوید بادا سر تاجدار.فردوسی.
بدینگونه بر تاجداری نمرد
هم از لشکر او سواری نمردفردوسی.
نژاد تو از مادر و از پدر
همه تاجدار و همه نامورفردوسی.
چو او رفت و شد تاجدار اردشیر
بدو شاد باشند برنا و پیر.فردوسی.
چو این گفته بشنید کاوس شاه
سر تاجدارش نگون شد ز گاه.فردوسی.
بزن گردن نوذر تاجدار
ز شاهان پیشین بد او یادگار.فردوسی.
که بر کس نماند جهان جاودان
چه بر تاجدار و چه بر موبدان.فردوسی.
نشسته بر او بر زنی تاجدار
ببالای سرو و برخ چون بهار.فردوسی.
بزد بر سر خسرو تاجدار
از او خواست ایرج بجان زینهار.فردوسی.
هم آنگه بیاید از ایران سپاه
یکی تاجداری چو بهرامشاه.فردوسی.
همه تاجدارانش کهتر شدند
همه کهتران زوتوانگر شدند.فردوسی.
ابر تخت زرین زنی تاجدار
پرستار پیش اندرون شاهوار.فردوسی.
سر تاجداران نبرد کسی
که با تاج بر تخت ماند بسی.فردوسی.
ز سختی گذر کردن آسان بود
دل تاجداران هراسان بود.فردوسی.
همه پیش کاوس کهتر شدند
همه تاجدارانش لشکر شدند.فردوسی.
که ما تاجداران بسی دیده ایم.
بداد و خرد راه بگزیده ایم.فردوسی.
سرخسروان افسر تاجداران
که او را سزد تاج و تخت کیانی.فرخی.
ایا مر ترا کرده از بهرشاهی
خدا از همه تاجداران مخیر.فرخی.
از لفظ تاج باد دعای تو وان او
تو تاجدار بادی و او تاجدار باد.
مسعودسعد.
گسترد نام نیک چو محمود تاجدار
محمود تاج دین سر احرار روزگار.سوزنی.
ای شاه تاجدار که بر تکیه گاه ملک
هم پادشه نشینی هم پادشه نشان.سوزنی.
سردار تاجداران هست آفتاب و دریا
نیلوفرم که بی او نیل و فری ندارم.خاقانی.
پیش او هر تاجداری همچو تاج
پشت خم بر آستان ملک باد.خاقانی.
تاجدار کشور پنجم که هست
کیفباد خاندان مملکت.خاقانی.
ور گهر تاج نابسوده شد از بحر
بحر گهرزای تاجدار بماناد.خاقانی.
سرور عقل و تاجدار هنر
درد سر بیند و چنین شاید.خاقانی.
مادر تاجدار کیخسرو
بردهء نام خسروانهء اوست.خاقانی.
گرچه اخبار زنان تاجدار
خوانده و اندر کتبها دیده ام.خاقانی.
هم بر این ایوان نو بر تخت خویش
تاجدار و مجلس آرا دیده ام.خاقانی.
پیش سریر سلطان استاده تاجداران
چون ناشکفته لاله افکنده سر، سراسر
خاقانی.
بلبل اگر در چمن مدح تو گوید سزد
لیک چوطاوس نیست چترکش تاجدار.
خاقانی.
تاجدارش رفته و دندانه های قصر شاه
بر سر دندانه های تاج گریان دیده اند.
خاقانی.
روانبود که چون من زن شماری
کله داری کند با تاجداری.نظامی.
بشاهی تاج بخش تاجداران
بدولت یادگار شهریاران.نظامی.
سرخیل سپاه تاجداران
سرجملهء جمله شهریاران.نظامی.
بر آن پیروزه تخت آن تاجداران
رها کردند می بر جرعه خواران.نظامی.
مبارک طالعی فرخ سریری
بطالع تاجداری، تخت گیری.نظامی.
که فرخ ناید از چون من غباری
که هم تختی کند با تاجداری.نظامی.
بس طناب اندر گلو و تاج دار
بروی انبوهی که اینک تاجدار.
مولوی (مثنوی چ علاءالدوله ص439).
برو پاس درویش محتاج دار
که شاه از رعیت بود تاجدار.(بوستان).
غلام نرگس مست تو تاجدارانند
خراب بادهء لعل تو هوشیارانند.حافظ.
افضل الدین امام خاقانی
تاجدار ممالک سخن است.
امام مجدالدین خلیل.
|| بزرگ. سرور. ارجمند :
تا تاجدار گشتم از دوستی دو کعبه
چرخ یگانه دشمن نعلم کند دو پیکر.
خاقانی.
|| خازن و محافظ تاج. (شرفنامهء منیری).
|| (اِ مرکب) خانهء مخزن تاج. (شرفنامهء منیری). تاج خانه. (شرفنامهء منیری). || گیاه صاحب تاج و اکلیل، چتری. ذواکلیل(1). رجوع به تاجور شود.
(1) - Ombellifere.

تاج دار.

[جِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)معنی آن، تاج ازآن دار بوده. (شرفنامه منیری). لایق دار :
سخن هر سری را کند تاجدار
سری را کند هم سخن تاج دار
تاج مآثر (از شرفنامهء منیری).
خدیو تاجدارانی و آن کو همچو تیغ تو
دوروئی کرد در ملکت سر او تاج دار افتد.
بدرشاشی (از شرفنامهء منیری).
نباشد چو تو هیچ شه تاجدار
که بادا سر دشمنت تاج دار.
(مؤلف شرفنامهء منیری).

تاجدار فلک.

[رِ فَ لَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از خورشید است :
تو تاجبخش جمع سلاطین و همچو من
سلطان تاجدار فلک طوقدار توست.خاقانی.

تاج دارنده.

[رَدَ / دِ] (نف مرکب) پادشاه. تاجدار. دارندهء تاج. نگهبان تاج. رجوع به تاجدار شود.

تاجداری.

(حامص مرکب) تاجوری. پادشاهی. عمل تاجدار :
همچنین در تاجداری و جهانداری بپای
همچنین در ملک بخشی و جهانگیری بمان.
فرخی.
تا چو هدهد تاجداری بایدت در خلق دل
طوطی آسا طوق آتش کم نخواهی یافتن.
خاقانی.
ای مهر نگین تاجداری
خاتون سرای کامکاری.نظامی.
گل چون رخ لیلی از عماری
بیرون زده سر بتاجداری.نظامی.

تاج دندان.

[جِ دَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)(1) قسمت آشکار دندان را گویند، هر دندان مرکب از دو قسمت است یکی مرئی که آنرا تاج دندان و یکی دیگر که آن را ریشه می نامند، (پیورهء محمود سیاسی ص2).
(1) - Couronne des dents.

تاج دوز.

(نف مرکب) آنکه کلاه سقرلاتی دوازده ترک دوزد و آن پوشاک قزلباشان است... (آنندراج).

تاج ده.

[دِهْ] (نف مرکب) پادشاهی ده. بزرگ گرداننده. ارجمندکننده :
وی بصدای صریر خامهء جانبخش تو
تاج ده اردشیر تخت نه اردوان.خاقانی.
باج ستان ملوک تاج ده انبیا
کز در او یافت عقل خط امان از عقاب(1).
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص45).
ای گهر تاج فرستادگان
تاج ده گوهر آزادگان.نظامی.
کمر دزد را دانم از تاج ده.نظامی.
(1) - در نعت رسول اکرم.

تاج دیک.

[جِ] (اِ مرکب) کنایه از تاجِ خروس است. (انجمن آرای ناصری).

تاج دین.

[جِ] (اِخ) رجوع به تاج الدین (مکرر) شود.

تاجر.

[جِ] (ع ص، اِ)(1) بازرگان. (دهار) (منتهی الارب). سوداگر. (غیاث اللغات) (آنندراج). عَجوزْ. (منتهی الارب). رَقاحیّ. (اقرب الموارد). آنکه خرید و فروش کند برای سود کردن :
باد همچون دزد گردد هر سوئی(2) دیباربای
بوستان آراسته چون کلبهء تاجر شود.
منوچهری.
جمله رسل بر درش مفلس طالب زکوة
او شده تاج رسل تاجر صاحب نصاب.
خاقانی.
آن شنیده ستی که وقتی تاجری(3)
در بیابانی بیفتاد(4) از ستور.گلستان.
تاجر ترسنده طبع شیشه جان
در طلب نی سود بیند نی زیان.مولوی.
گفت کای تاجران راهروان
که خرد مرکبی جوان و دوان.محمد خوافی.
|| می فروش. || دانای کار. || ناقه ای که خریدار گیر باشد. کاسد ضد آن. (منتهی الارب). رجوع به بازارگان و بازرگان شود.
(1) - Negocient. Commercant. (2) - ن ل: مویی، طرف.
(3) - ن ل: در صحرای غور، در اینصورت اینجا شاهد نیست.
(4) - ن ل: درافتاد.

تاجر.

[جِ] (اِخ) پیرنیا آرد: پارسیها داریوش را تاجر... خوانند... چه او در هر کاری چانه میزد... (ایران باستان ج 2 ص1471).

تاجران.

[جِ] (اِ) ترجمان را گویند و آن شخصی است که معنی لغتی را بلغت دیگر بفهماند. (برهان) (آنندراج). شخصی را گویند که معنی لغتی بلغتی دیگر بفهماند و آنرا ترجمان نیز گویند. (جهانگیری). کسی که زبانی را بزبان دیگر درآورد، مترجم. کسی که معنی لغتی بلغتی بفهماند و بعربی ترجمان گویند. رجوع به ترجمان شود.

تاجرانه.

[جِ نَ / نِ] (ق مرکب) همچون تاجران. مانند بازرگانان.

تاجر خیل.

[جِ خَ] (اِخ) ناحیتی است در هزارجریب مازندران. (سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو بخش انگلیسی ص125).

تاجرزاده.

[جِ دَ / دِ] (ص مرکب) پسر تاجر. فرزند بازرگانان.

تاج رسل.

[جِ رُ سُ] (اِخ) کنایه از رسول اکرم ص :
جمله رسل بردرش مفلس طالب زکوة
او شده تاج رسل تاجر صاحب نصاب.
خاقانی.

تاجرفت.

[ج جَ رِ] (اِخ) شهری است پر جمعیت در افریقا بین «ودان» و «زویلة» بین آن و هر یک از این دو مسافت یازده روز متوسط راه است «زوبلة» در مغرب و «ودّان» در مشرق آن است و بین تاجرفت و فسطاط مصر قریب یک ماه راه است. (از معجم البلدان). رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.

تاجرلو.

[جِ] (اِخ) قصبهء کوچکی است در سنجاق مرعش از ولایات حلب واقع در مغرب مرعش و مرکز ناحیه ای است که تابع مرکز لوا است. (قاموس الاعلام ترکی).

تاجر مکی.

[جِ رِ مَکْ کی] (اِخ) نام مردی ترسا. (آنندراج). رجوع به تاجر مکی شود.

تاجرة.

[جِ رَ] (ع ص، اِ) مؤنث تاجر. (اقرب الموارد). || ناقهء خریدار گیر، ضد کاسد. (منتهی الارب). اسب نجیب. (منتهی الارب).

تاجرة.

[جَ رَ] (اِخ) شهرکی است بمغرب از ناحیت هنین در سواحل تلمسان، و آن مولد عبدالمؤمن بن علی صاحب مغربست. (معجم البلدان). رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.

تاجری.

(اِخ) ابوعبدالله محمد بن ابراهیم وزیر خوارزم. در یتیمة الدهر چ دمشق ج 4 ص156 اشعاری از وی نقل شده است.

تاجریزی.

(اِ مرکب) گیاهی است که ثمرش در دوا استعمال میشود و نام عربیش عنب الثعلب است. (فرهنگ نظام). گیاهی است که بتهء آن تاذرعی باشد و میوهء آن خوشه هایی است. هر حبهء آن به اندازهء نخودی کوچک در اول سبز و سپس سرخ شود و دانه ها خرد در درون آن و مزهء آن بگوجه فرنگی شبیه باشد و آن را چون ملینی در دواها بکار برند. سگنگور، سگ انگور. (برهان) (انجمن آرا). قوش اوزومی، اورنج، روبا، روباه تربک، حب الفنا، روسنکرده، روس انگرده، طولیدون، ثلثان، رزه. اولنج، ابرق، فنا، بارج. خرزهره. (برهان) (مؤید الفضلا). عنب الثعلب، بفارسی سگ انگور و بترکی قوش ازومی (انگور مرغان) می نامند و در اصفهان تاج ریزی گویند و دارای انواع می باشد برّی و بستانی و هر یک از آن انواع نر و ماده می باشد و قسم نر او کاکنج است و نر بستانی مسمی به کاکنج بستانی و قسم نر جبلی مسمی به کاکنج منوم است و قسم مادهء بری را عنب الثعلب مجنن نامند و قسم ماده بستانی بلغت مغربی فنا نامند. عنب الثعلب معروفست و از مطلق او مراد همین نوع است نبات او مابین شجر و گیاه و پر شاخ، و برگش مایل بسیاهی و عریضتر از برگ ریحان و دانهء او زرد مایل به سرخی و از نخود کوچکتر و با اندک شیرینی و لزوجه و تخم او سفید و بقدر خشخاش و قسم سیاه او غیر مستعمل است در دوم سرد و مایل بخشکی و نزد بعضی در اول سرد و تر و مستعمل دانهء او است رادع و مبرد و ملطف و باقوهء قابضه و مسکن تشنگی و رافع اورام حاره و چهار و قیه آب او با شکر محلل اورام باطنی و امراض احشا مسهل خلط مراری و رافع مغص و زحیر و ورم مقعد و استسقای حار و حقنهء او جهت جنون و شری و تنقیهء امعا و ضماد او جهت ورم معده و التهاب آن و سایر اعضاء و اورام حاره و باد سرخ و سوختگی آتش و زخم آبله و قروح ساعیه و سرطان متقرح و درد سر و عصارهء او جهت تقویت باصره و فرزجهء او جهت رفع سیلان حیض و رطوبات و طلای او با نمک جهت جرب و حکه و با نان جهت عزب و با روغن گل سرخ و سفیداب جهت جمیع اورام حاره و غرغرهء او جهت ورم حلق و درد دندان بغایت مؤثر و بخور و نطول او جهت نزلات و قطور او جهت امراض گوش و بینی نافع و گویند مضر مثانه است و مصلحش قند و بدلش کاکنج و نزد بعضی بطباط و قدر شربتش تاپنج مثقال و در مطبوخات تاده مثقال و از آب او تا بیست مثقال و آب غیر مطبوخ او بغایت مُقَیِّی ء است. (تحفهء حکیم مؤمن).
عنب الثعلب بپارسی سگ انگور گویند و هندویی کیواپی گویند. ارجانی گوید عنب الثعلب سرد و خشک و جگر را سود دارد و آماسها که بر مادهء او از گرمی باشد منفعت کند و سیلان خون از رحم زنان دفع کند و آب او سده های جگر را بگشاید و آماسهای او را بنشاند و خوردن میوهء او معتاد نیست بدان سبب که چون خورده شود از او اخلاط بد متولد شود. (ترجمهء صیدنهء ابوریحان بیرونی در معرفت ادویه مفرده) تاجریزی(1) یا عنب الثعلب نباتی است از خانوادة سلانه(2) که در مزارع می روید برگهای آن بیضی شکل و سبز و تیره است مادهء عاملهء آن سولانین(3) است که در ساقه و برگ یاسمن بری و جوانه های سیب زمینی نیز وجود دارد، سولانین خیلی کم در آب حل می شود طعم آن گس و مقدار استعمال آن دو سانتی گرم تا بیست سانتی گرم است. تاجریزی مناطق حاره مخدر قوی است ولی در نواحی معتدله از اثر تخدیرکنندهء آن خیلی کم می شود. استعمال این دارو از راه معدی متروک شده، جوشانده تاجریزی (50 گرم در هزار گرم) بعنوان مسکن موضعی بصورت کمپرس بکار رفته و تنقیهء جوشانیدهء آن مورد استعمال زیاد دارد. برگ تاجریزی از اجزای بم ترانکیل و پوپولئوم است. (کتاب درمانشناسی ج اول) تاجریزی(4) تیرهء سولاناسه(5) قسمت قابل مصرف: ساق (در ایران میوهء آن مصرف می شود) مادهء مؤثر: سولانین(6) (کارآموزی داروسازی جنیدی ص186). بیشتر نباتات این تیره (تیرهء سولانه یا سولاناسه)(7) علفی و بیش از 1300 جنس دارند که در حدود 900 جنس آنها از نوع تاجریزی(8) است. گل تاجریزی دارای پنج کاسبرگ بهم چسبیده و جام رنگین آن دارای پنج گلبرگ است که بهم بپوسته و در لبهء آن پنج دندانه دیده می شود که نمایش گلبرگهاست شمارهء پرچم های آن نیز پنج است که میله های آن از یکدیگر جدا ولی بساکها بسیار بهم نزدیک شده و لوله ای می سازند که کلاله مادگی از وسط آن لوله بیرون آمده است و تخمدان آن مرکب از دوخانه است که بهم چسبیده و در هر یک از آنها تخمکهای بسیار است و پس از رسیدن میوه ای می سازد که ممکن است آبدار باشد ولی در داخل آن دانه های بسیار است و کاسهء گل سبز رنگ همیشه در پایین میوه باقی مانده و ضخیم می شود یا کپسولی تشکیل دهد که برون بر آن خشک باشد. اغلب گیاهان این تیره دارای الکالوئیدهای سمی هستند که در ساقه و برگ یا ریشه های آنها پراکنده است ولی ممکن است میوه های درشت آنها غیر سمی و خوراکی شوند و ساقه های زیرزمینی آنها تکمه های پر از نشاسته بسازند که خوراکی است. جنس های دستهء اول که دارای هسته هستند از اینقرارند:
1- تاجریزی سرخ(9) دارای گلهای بنفش و میوه های قرمز که ملین است و تاجریزی سیاه(10) که میوه های آن سیاه و سمی است. (گیاه شناسی گل گلاب صص237 - 238).
(1) - Morelle.
(2) - Solanee ou Solanacees.
(3) - Solanine.
(4) - Douce - amere.
(5) - Solanacees.
(6) - Solanine.
(7) - Solanum.
(8) - Solanees.
(9) - Solanum dulcamaua.
(10) - Solanum nigra.

تاجریزی پیچ.

[یِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)(1) نوعی تاجریزی است. و انواع این پیچ در اغلب نقاط استپی ایران وجود دارد. (از درختان جنگلی ایران حبیب الله ثابتی ص61). تلثان، حلوة مرّة.
(1) - Solanum dulcamara L. = s. assimile friv. = S. persicum Willd.
= S. Scandens Lam. = Solanum
dulcamara Var. indivisum Boiss.
Morelle grimpant. Vigne de judee.
Douce - amere. Herde a la fievre.
Herde a la carte. Solanum scandens.

تاج ریزی سرخ.

[یِ سُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) نوعی تاج ریزی دارای گلهای بنفش و میوه های قرمز رجوع به تاجریزی شود.

تاج ریزی سیاه.

[یِ سِ] (ترکیب وصفی)یکی از انواع تاج ریزی با میوه های سیاه و سمی. رجوع به تاجریزی شود.

تاج زر.

[جِ زَ] (اِخ) آفتاب عالمتاب. (مجموعهء مترادفات).

تاج زرین.

[ج زَرْ ر] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) افسری از زر. تاج ساخته شده از طلا. || کنایه است از شعلهء شمع و چراغ و غیره :
تا نبود این تاج زرین بر سرش استوده بود
شمع افتاد از هوای سر فرازی درگداز.
کلیم (از آنندراج).

تاج زید.

[زَ] (اِخ) یکی از معاصرین بهاءالدین ولد: «... خواجه محمد سرزری گفت مرتاج زید را، که من از بهر آن دانستم که فلانی را نان و عسل آرند تا او بیارامد که من بیست سال در خود آرزوانه بکشتم تا در من آرزوانه نماند، تا هر که بیاید آرزوانهء وی در من پدید آید تا بدانم که آن آرزوانه را او آورده است...» (معارف بهاء ولد). و چون بهاءالدین ولد در موضع دیگر از تاج زید با لفظ «میگفت» مطلبی نقل میکند و این تعبیر حاکی است که آن مطلب را بهاء ولد از خود وی شنیده و شخصاً سماع نموده است پس تاج زید معاصر بهاء ولد و شیخ سرزری معاصر یا قریب العصر با بهاء ولد بوده است. (فیه ما فیه چ بدیع الزمان فروزانفر ص267).

تاج سایهء عرش.

[جِ یَ یِ عَ] (اِخ) کنایه از سرور عالم صلی الله علیه و آله وسلم. (آنندراج از مظهر العجایب).

تاج ستان.

[سَ / سِ] (نف مرکب) گیرندهء تاج از شاهان. سلب کنندهء تاج و تخت. || پادشاه پیروز. شاه فاتح. غالب || شاهنشاه. پادشاه بزرگ :
خسرو اقلیم بخش، تاج ستان ملوک
رستم خورشیدرخش، مالک جان ملوک.
خاقانی.
اقلیم بخش و تاج ستان ملوک عصر
شاهی که عید عصر ملوک است مخبرش.
خاقانی.
گرچه به شمشیر صلابت پذیر
تاج ستان آمدی و تخت گیر.
نظامی.

تاج سر.

[جِ سَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)بزرگ. گرامی سرور. ارجمند :
چو تخت آرای شد طرف کلاهش
ز شادی تاج سر میخواند شاهش.نظامی.
از پی آن گشت فلک تاج سر.نظامی.
|| تاج سر بودن. بزرگ و مافوق و سرور بودن :
کلاه سروریت کج مباد بر سر حسن
که زیب تخت و سزاوار ملک و تاج سری.
حافظ.

تاج سر عشاق.

[جِ سَ رِ عُشْ شا] (اِ مرکب) از اسمای محبوب است. (آنندراج).

تاج سکندر.

[جِ سَ کَ دَ] (اِخ) افسر اسکندر مقدونی. تاج اسکندری. رجوع بهمین ترکیب شود. مؤلف آنندراج گوید: ظاهراً برای تقابل با تخت سلیمان است :
بنگر چمن از عنبر و کافور مکلل
بنگر سحر از لؤلؤ و یاقوت مشجر
برطرف چمن هست مگر تخت سلیمان
بر فرق سرم هست مگر تاج سکندر.
امیرمعزی (از آنندراج).

تاج سلیمان.

[جِ سُ لَ] (اِخ) افسر سلیمان نبی :
دانه ای را که دل موری از آن شاد شود
خوشه اش روز جزا تاج سلیمان باشد.
میرزا صائب (از آنندراج).

تاج شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب) افسر شدن. همچون تاج بر سر قرار گرفتن. مجازاً موجب زیب و زینت شدن. موجب مباهات و افتخار گردیدن :
کی شود عز و شرف بر سر تو افسر و تاج
تا تو مر علم و ادب را نکنی زین و رکیب.
ناصرخسرو.

تاج شمع.

[جِ شَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) شعلهء شمع. (غیاث اللغات از مصطلحات) (آنندراج) :
به مجلس اشک ریزان سر نهادم
ز تاج شمع بالین برنهادم.
زلالی (از آنندراج).
بنامش می کنم اول رقم منشور دیوان را
چو تاج شمع زرین می کشم طغرای عنوان را
میرزا شریف خازن (از آنندراج).

تاج طیب.

[طَی یِ] (اِخ) تیره ای از ایل طیبی از شعبهء لیروای از ایلات جاکی از طوایف کوه کیلویهء فارس. رجوع به جغرافیای سیاسی کیهان صص87 - 89 شود.

تاج عنبر.

[جِ عَمْ بَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از زلف :
تاج عنبر نهاد بر سردوش
طوق غبغب کشید تا بن گوش.نظامی.

تاج فتوح.

[جِ فُ] (اِخ) تاج الفتوح، ظاهراً کتابی بوده است در شرح فتوح محمود غزنوی :
ور استوار نداری بخوان توتاج فتوح
که بیتهاش چو عقد است و شرحهاش درر.
عنصری.
رجوع به تاج الفتوح شود.

تاج فروز.

[فُ] (نف مرکب) فروزندهء تاج. شکوه دهندهء خسروان. ارجمند گردانندهء پادشاهی. مجازاً موجب سربلندی :
خسرو صاحب القران، تاج فروز خسروان
جعفردین به صادقی، حیدر کین بصفدری.
خاقانی (چ عبدالرسولی ص430).

تاج فلک.

[جِ فَ لَ] (اِخ) کنایه از خورشید است. (انجمن آرا).

تاج فیروزه.

[جِ زَ / زِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از فلک. (آنندراج). آسمان. (مجموعه مترادفات). کنایه از آسمان است. (برهان). || (اِخ) تاج کیخسرو شاه. (شرفنامهء منیری). تاج کیخسرو را نیز گفته اند. (برهان).

تاج قلعه.

[قَ عَ] (اِخ) قلعهء تاج. ناحیتی بطارمین بر شمال سلطانیه. حمدالله مستوفی در نزهة القلوب آرد: طارمین ولایت گرمسیر است بر شمال سلطانیه بر یک روز راه و در او ارتفاعات بسیار نیکو می باشد و اکثر میوهء سلطانیه از آنجاست... اول طارم علیا از توابع قلعهء تاج بوده است قرب صدپاره دیه است... (نزهة القلوب چ گای لیسترانج ج 3 ص65).

تاج قلعه گهی.

[جِ قَ عَ گَ] (اِخ)(1) ظاهراً از بزرگان سیستان در دوران امیر تیمور. خواندمیر در حبیب السیر در شرح دومین حملهء امیرتیمور به ایران و فتح اسفزار و سیستان و قندهار آرد: ... علم عزیمت بصوب سیستان برافراختند بعد از وصول، شاه شاهان و تاج قلعه گهی و سراج از شهر بیرون آمده بنوازش صاحبقران بزرگ منش مفتخر گشتند... (حبیب السیر چ 1 تهران جزء سوم از ج 3 ص138). و رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 3 ص435 شود.
(1) - در ظفرنامهء یزدی ج 1 صفحهء 264 تاج الدین سیستانی آمده است.

تاجک.

[جِ] (اِ) اولاد عرب که در عجم بزرگ شده باشد و اکثر ایشان سوداگر باشند لهذا از تاجک گاهی سوداگر مراد باشد. (غیاث اللغات از برهان و سراج) (آنندراج). مخفف تاجیک است یعنی اولاد عرب که درعجم بزرگ شده باشد. (انجمن آرا). با جیم مکسور مخفف تاجیک بود. (فرهنگ جهانگیری). مخفف تاجیک است و تاجیک غیرعرب، ترک را گویند و در اصل بمعنی اولاد عرب است که در عجم بزرگ شده و بر آمده باشد. (برهان). تاجک و تازک و تازیک و تاجیک غیر مردم ترک که در عجم باشند. (فرهنگ رشیدی). برای اطلاع از اصل و منشأ و مفاهیم این کلمه رجوع به تازک و تاجیک و تازیک شود.

تاجک.

[جَ] (اِ مصغر)(1) در گیاهان، چترک. چتری کوچک. اکلیل. رجوع به تاج گل شود.
(1) - Ombellule.

تاج کندی.

[کِ] (اِخ) زیدبن حسن کندی متوفی بسال 613 ه . ق. او راست: «نتف الحیة من ابن دحیة». (کشف الظنون چ 1 استانبول ج 2 ص583). رجوع به تاج الدین کندی و زیدبن حسن شود.

تاج کوه.

(اِخ) دهی از دهستان مرکزی بخش خوسف شهرستان بیرجند، 60 هزارگزی شمال باختری خوسف 30 هزارگزی شمال خاوری خور. جلگه، گرم سیر با 326 تن سکنه. آب از قنات محصول آنجا غلات، پنبه. شغل اهالی زراعت، مالداری. راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

تاج کوه.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان زیر کوه بخش قاین شهرستان بیرجند 118 هزارگزی جنوب خاوری قاین، کوهستانی سردسیر با 16 تن سکنه. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

تاج کیخسرو.

[جِ کَ خُ رُ] (ترکیب اضافی) کنایه از آفتاب. (آنندراج). آفتاب عالمتاب. (مجموعهء مترادفات).

تاجگاه.

(اِ مرکب) آن موضع که در آن تاجها را نگاه دارند. (آنندراج). نظیر؛ تخت گاه. تخت. سریر. جای جلوس پادشاه :
بسر خیلی فتنه بر بست موی
سوی تاجگاه(1) تو آورد روی.نظامی.
همایون کن تاج و گاه و سریر
فرود آمد از تاجگاه و سریر.نظامی.
بتربت سپردند از تاجگاه
نه جای نشست(2) است آماجگاه.
سعدی (بوستان).
رجوع به تاجگه شود.
(1) - در آنندراج تاجگاهی ضبط شده است.
(2) - ن ل: نشستن بد.

تاج گذاران.

[گُ] (حامص مرکب)تاج گذاری. آیین تاج بر سر نهادن. در حال تاج گذاری.

تاج گذاری.

[گُ] (حامص مرکب)(1) آیین نهادن دیهیم بر سر پادشاهی نو. جشن تاج گذاردن پادشاهان. تتویج. تکلیل.
(1) - Couronnement.

تاج گردون.

[جِ گَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از آفتاب. (آنندراج). کنایه از خورشید است. (برهان). آفتاب عالمتاب. (مجموعهء مترادفات).

تاج گل.

[جِ گُ] (ترکیب اضافی اِ مرکب)عبارت از ذات گل است. (آنندراج). چتر گونهء گل. اکلیل گل. تاجک.

تاجگه.

[گَهْ] (اِ مرکب) مخفف تاجگاه :
چو کیخسرو از ملک پرداخت رخت
نهاد اندر آن تاجگه جام و تخت.نظامی.
رجوع به تاجگاه شود.

تاج لاله.

[جِ لَ/ لِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) عبارت از ذات لاله است. (آنندراج) (مجموعهء مترادفات ص301). حقهء لاله. || تاج نرگس و گل. (مجموعه مترادفات ص 301).

تاج لعل.

[لَ] (اِ مرکب) آفتاب عالمتاب. (مجموعهء مترادفات).

تاجلی خانم.

[نُ] (اِخ) یکی از زنان بسیار زیبا و از محبوبه های شاه اسماعیل صفوی، مسیح پاشازاده در محاربهء چالدران او را اسیر کرد وی با دادن گوشوارهای بسیار قیمتی- که از سنگ پر بهائی موسوم به لعل بی رگ بود- از اسارت رهائی یافت. (قاموس الاعلام ترکی).

تاجما.

[ج] (اِخ) مخفف تاجماه. رجوع به تاجماه شود.

تاجمان.

[جِ] (اِ) نوعی توتون چپق. قسمی توتون.

تاجمان.

(اِ) ترجمان. (انجمن آرا). رجوع به ترجمان شود.

تاجماه.

(اِخ) نامی از نامهای زنان.

تاج محل.

[مَ حَ] (اِخ)(1) یکی از ابنیهء عالی هندوان و آن مقبره ای است نزدیک «آگره» بر ساحل «جمنا» که شاه جهان به یادگار زن خویش ملکهء نورجهان یا نور محل، که بهنگام وضع حمل درگذشت بنا کرد. وی از شوهرش درخواست که پس از وی زنی نگیرد و برای او مقبره ای بسازد که بدان نام وی جاوید بماند. این مقبره کلاً از رخام سپید با نقش های الوان ساخته شده و کتیبه هایی بخط عربی دارد، که آیات قرآن بر آنها نوشته اند، و دو ضریح یک پارچه از مرمر سفید در آن قرار دارد که یکی متعلق به ملکهء نور جهان و دیگری متعلق به شاه جهان است، و اجساد این زن و شوهر در زیر آن دو ضریح قرار داده شده است. این بنا را می توان یکی از کامل ترین و عالی ترین آثار معماری هند مسلمان بشمار آورد. ساختمان این بنا در سال 1040 ه . ق. 1631 م. شروع شد و پس از بیست و دو سال پایان یافت. مؤلف فرهنگ نظام آرد: مقبرهء بزرگی است از عجایب دنیا ساخته از سنگ مرمر در شهر «آگره» هندوستان که در آن زوجهء شاه جهان (ممتاز محل) پادشاه تیموری در قرن یازدهم هجری مدفون است.
(1) - Taj - Mahal ,Le Targe.

تاج مقوا.

[جِ مُ قَوْ وا] (اِ مرکب) تاجی که از مقوا سازند. (آنندراج).

تاجنة.

[جَنْ نَ] (اِخ) شهرکی است در افریقا، بین آن و تنس یک منزل و بین آن وسوق ابراهیم نیز یک منزل راه است. (معجم البلدان). رجوع به مراصدالاطلاع ص 90 و قاموس الاعلام ترکی شود.

تاجو.

(اِخ) دهی از دهستان دالوند بخش زاغه شهرستان خرم آباد 7 هزارگزی شمال باختری زاغه، 6 هزارگزی شمال راه خرم آباد به بروجرد. جلگه سردسیر مالاریائی با 400 تن سکنه آب از سراب تاجو. محصول آنجا غلات لبنیات پشم. شغل اهالی زراعت گله داری، صنایع دستی و زنان: قالی، جاجیم بافی. مزرعهء «نعل ظهراب» جزء این آبادی است. ساکنین از طایفهء دالوند بوده در خانه و چادر سکونت دارند و برای تعلیف احشام به قشلاق میروند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

تاج وار.

(ص مرکب، اِ مرکب) مانند تاج. لایق تاج. || گرانبها. || گوهر یا چیزی که در خور تاج پادشاهان باشد.

تاج و تخت.

[جُ تَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) مجازاً بمعنی ملک. پادشاهی. سلطنت. ملک : وارث تاج و تخت کیان.
گمانت چنین است کاین تاج و تخت
سپاه و فزونی و نیروی بخت
ز گیتی کسی را نبد آرزوی
از آن نامداران آزاده خوی؟فردوسی.

تاجور.

[تاجْ وَ] (ص مرکب، اِ مرکب)(1) این کلمه از تاج (معرب تاگ) است با مزید مؤخر «ور». بزبان ارمنی تاگاور (تاجور). کنایه از پادشاه. (آنندراج). شهریار. تاجدار. مَلِک. سلطان. صاحب تاج. تاج گذارده. شاه. بزرگ. معمم. مکلل. مکلله :
از این دو نژاده یکی تاجور
بیاید برآرد بخورشید سر.فردوسی.
از آن تاجور خسروان کهن
بکاوس و کیخسرو آید سخن.فردوسی.
اگر پادشاهی بود در گهر
بباید که نیکی کند تاجور.فردوسی.
از آن تاجور ماند اندر شگفت
سخن هرچه بشنید در دل گرفت.فردوسی.
بیاید دمان سوی مهتر پسر
که او بود پرمایه و تاجور.فردوسی.
بیامد بر تاجور سوفرای
بدستوری بازگشتن بجای.فردوسی.
بیامد فرنگیس چون ماه نو
بنزدیک آن تاجور شاه نو.فردوسی.
بگفتیم تا جمله گردان کمر
ببندند پیش تو ای تاجور.فردوسی.
بگفتند با تاجور یزدگرد
که دانش ز هر گوشه کردیم گرد.فردوسی.
بکردار کشتی بیامد هیون
دل و دیدهء تاجور پر ز خون.فردوسی.
بکاخ اندر آمد دمان کندرو
در ایوان یکی تاجور دید نو.فردوسی.
بحال من ای تاجور درنگر
میفزای بر خویشتن دردسر.فردوسی.
بدو گفت رهام کای تاجور
بدین کار تنگی، مگردان گهر.فردوسی.
بزرگ جهانی کران تا کران
سرافراز بر تاجور مهتران.فردوسی.
بزرگان چو در پارس گرد آمدند
بر تاجور یزدگرد آمدند.فردوسی.
بکار من ای تاجور درنگر
که سوزان شود هر زمانم جگر.فردوسی.
بهر چند گاهی ببندم کمر
بیایم ببینم رخ تاجور.فردوسی.
پس آگاهی آمد ز فرخ پسر
بمادر(2) که فرزند شد تاجور.فردوسی.
پس از اردشیرش بهفتم پدر
جهاندار ساسان بدان تاجور.فردوسی.
پدربرپدر بر پسربرپسر
همه تاجور باد و پیروزگر.فردوسی.
جهانی پرآشوب شد سربسر
چو از تخت گم شد سر تاجور.فردوسی.
جهانجوی کیخسرو تاجور
نشسته بر آن تخت و بسته کمر.فردوسی.
چو ضحاک بشنید بگشاد گوش
ز تخت اندرافتاد و زو رفت هوش...
چو آمد دل تاجور باز جای
به تخت کئی اندرآورد پای.فردوسی.
چو خواهی ستایش پس از مرگ تو
خرد باید ای تاجور ترگ تو.فردوسی.
چنان شاد شد زین سخن تاجور
تو گفتی به کیوان برآورد سر.فردوسی.
چو رستم پدر باشد و من پسر
بگیتی نماند یکی تاجور.فردوسی.
ز ره چون بدرگاه شه بار یافت(3)
دل تاجور را بی آزار یافت.فردوسی.
ز اسب اندرآمد گرفتش ببر
بپرسیدش از خسرو تاجور.فردوسی.
ز سی نیز بهرام بد پیشرو
که هم تاجور بود و هم شاه نو.فردوسی.
سپهبد چو گفتار ایشان شنید
دل لشکر از تاجور خسته دید.فردوسی.
سر تاجور از تن پیلوار
بخنجر جدا کرد و برگشت کار.فردوسی.
سر تاجور زیر فرمان بود
خردمند از او شاد و خندان بود.فردوسی.
سرانجام مرد ستاره شمر
بقیصر چنین گفت کای تاجور.فردوسی.
سر تاجور اندرآمد بخاک
بسی نامور جامه کردند چاک.فردوسی.
شد آن تاجور شاه و چندان سپاه
همان تخت زرین و زرین کلاه.فردوسی.
شد آن تاجور شاه با خاک جفت
ز خرم جهان دخمه بودش نهفت.فردوسی.
غمی شد ز مرگ آن سر تاجور
بمرد و ببالین نبودش پسر.فردوسی.
فرستاد پاسخ به شیروی باز
که ای تاجور شاه گردن فراز.فردوسی.
فزون بایدم نزد ایشان هنر
جهانجوی باید سر تاجور.فردوسی.
که بودند کشته بدان رزمگاه
ز خون بر سر تاجورْشان کلاه.فردوسی.
که هرگز مبادا چنین تاجور
که او دست یازد بخون پسر.فردوسی.
که این تاجور شاه لهراسپ است
که باب جهاندار گشتاسپ است.فردوسی.
کشاورز باشد وگر تاجور
سرانجام بر مرگ باشد گذر.فردوسی.
کیِ تاجور بر لب آورده کف
بفرمود تا برکشیدند صف.فردوسی.
که دستور باشد مرا تاجور
کز ایدر شوم بی کلاه و کمر.فردوسی.
گر آگه کنی تا رسانم پیام
بدان تاجور مهتر نیک نام.فردوسی.
نژادش ندانم ندیدم هنر
از اینگونه نشنیده ام تاجور.فردوسی.
نیاید ز شاهان پرستندگی
نجوید کس از تاجور بندگی.فردوسی.
ندیدم من اندر جهان تاجور
بدین فر و مانندگی با پدر.فردوسی.
نکوهش مخواه از جهان سربسر
نبود از تبارت کسی تاجور.فردوسی.
ورا هرمز تاجور برکشید
به ارجش ز خورشید برتر کشید.فردوسی.
همی خواست دستوری از تاجور
که تا بازگردد سوی زال زر.فردوسی.
همه نیکوئیها ز یزدان شناس
مباش اندرین تاجور ناسپاس.فردوسی.
کس نبیند چو تو کمربندی
در جهان پیش هیچ تاجوری.مسعودسعد.
تو تاجور ملک شرف بادی و اعدات
بر آتش غم سوخته بادند چو ورتاج.
سوزنی.
بسته و خسته روند تاجوران پیش او
بسته به تیغ سبک خسته بگرز گران.
خاقانی.
من که خاقانیم از خون دل تاجوران
می کنم قوت و ندانم چه عجب نادانم.
خاقانی.
تاجوران را ز لعل، طرف نهی بر کمر
شیردلان را ز جزع، داغ نهی بر سرین.
خاقانی.
تاجور جهان چو جم، تخت خدای مملکت
خاتم دیوبند او بندگشای مملکت.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص 474).
سرورانی که مرا تاج سرند
از سر قدر همه تاجورند.خاقانی.
بنده خاقانی از تو سرور گشت
بس نمانده که تاجور گردد.خاقانی.
زین اشارت که کرد خاقانی
سرفراز است بلکه تاجور است.خاقانی.
ای تاجور اردشیر اسلام
کاجری خورت اردوان ببینم.خاقانی.
مملکه شهباز راست گرچه خروس از نسب
هست بسر تاجور هست بدم طوقدار.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص 197).
صوت مرغان بدرد چرخ مگر با دم خویش
بانگ کوس ملک تاجور آمیخته اند.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص 133).
تاجوران ملک را فخر ز گوهرت رسد
تو سر گوهری ترا مفخر تاج گوهری.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص 439).
تاجورم چو آفتاب اینْت عجب که بی بها
بر سر خاک عور تن نور تنم دریغ من.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص 835).
سرم از سایهء او تاجور باد
ندیمش بخت و دولت راهبر باد.نظامی.
کیانی تاج را بی تاجور ماند
جهان را بر جهانجوی دگر ماند.نظامی.
از سر تخت و تاج شد پدرش
کس نبد تخت گیر و تاجورش.نظامی.
هرکه تاج از دو شیر بستاند
خلقش آن روز تاجور داند.نظامی.
بیک تاجور تخت باشد بلند
چو افزون شود ملک یابد گزند.نظامی.
بر او رنگ زر شد شه تاجور
زده بر میان گوهرآگین کمر.نظامی.
تاجوران تاجورش خوانده اند(4)
وآن دگران آن دگرش خوانده اند.نظامی.
تاج بستان که تاجور تو شدی
بر سر آی از همه که سر تو شدی.نظامی.
راهروانِ عربی را تو ماه
تاجوران عجمی را تو شاه.نظامی.
دل تاجور شادمانی گرفت
بشادی پی کامرانی گرفت.
نظامی (از آنندراج).
سر تاجور دیدش اندر مغاک
دو چشم جهان بینش آگنده خاک.
سعدی (بوستان).
من اول سر تاجور داشتم
که سر در کنار پدر داشتم.
سعدی (بوستان).
- تاجوران؛ پادشاهان. بزرگان. تاجداران :
گفتی که کجا رفتند آن تاجوران اینک
زایشان شکم خاکست آبستن جاویدان.
خاقانی.
ای ملک جانوران رای تو
وی گهرتاجوران پای تو.نظامی.
رجوع به تاج و تاجدار شود
.
(فرانسوی)
(1) - Couronne,ee (2) - فرانک.
(3) - ملاقات کردیه خواهر بهرام چوبینه با خسروپرویز.
(4) - پادشاهان و بزرگان سخن را تاجور و گرامی و برتر از همه خوانده اند.

تاجورا.

(اِخ)(1) بندر کوچکی است در سومالی فرانسه، 3000 تن سکنه دارد، از سال 1884 م. تحت قیمومت فرانسه قرار گرفت.
(1) - Tadjourah.

تاجورک.

[تاجْ وَ رَ] (اِ مرکب)(1) مرغ مگس خوار. مگس خواره. مگس خوره. مگس خور. مگس خوار. مرغ انجیر. مرغ انجیرخوار. انجیرخواره. انجیرخوره. انجیرخور. نوعی از خانوادهء گنجشکان در منطقهء حارهء آمریکا که مگس خوار باشند. رجوع به مگس خوار شود.
.
(فرانسوی)
(1) - Moucherolle

تاجوره.

[] (اِخ) ناحیتی است در طرابلس غربی بر مشرق شهر طرابلس. (از قاموس الاعلام ترکی).

تاجوری.

[تاجْ وَ] (حامص مرکب)تاج داری. سلطنت. پادشاهی کردن. بزرگی :
تاجوری یافت تخت و ملکت ایران
تا ز برش سیدالانام برآمد.خاقانی.
عذری بنه ای دل که تو درویشی و او را
در مملکت حسن سر تاجوری بود.حافظ.

تاجونس.

[نَ] (اِخ) نام قصری است در ساحل دریا بین برقه و طرابلس. گروهی بدان انتساب دارند. (از معجم البلدان). رجوع به قاموس الاعلام ترکی و مراصد الاطلاع ص 90 شود.

تاج و نیم تاج.

[جُ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) رجوع به «تاج» و «نیم تاج» شود.

تاجه.

[جَ] (اِخ)(1) نام رودیست در اندلس (اسپانیا) که شهر طلیطله(2) بر کنار آنست. شطی است در اسپانیا و پرتقال که «ارنجویس»(3) و «طلیطله» و «طلبیره»(4) را مشروب می سازد و به اقیانوس اطلس می ریزد و در مصب وسیع آن شهر «لیسبون»(5)قرار دارد. طول این شط در حدود 1000 کیلومتر است. حمدالله مستوفی در نزهة القلوب آرد: آب تاجه، در صورالاقالیم آمده که آب تاجه آنست که از کوههای اندلس و طلیطله و شعب برمی خیزد و آبی بزرگ است نزدیک بدجله بود و بدین ولایت گذشته بدریا می ریزد و طولش صد فرسنگ باشد. (نزهة القلوب چ گای لیسترانج ج 3 ص 213)... طلیطله، شهری است بر سر کوهی بلند و اکثر عماراتش از سنگ کرده اند بنزدیک نهر تاجه است و آن رود در بزرگی بدجله نزدیک بود... (نزهة القلوب چ گای لیسترانج ج 3 ص 269).
,(املای فرانسوی)
(1) - Tage ,(املای اسپانیائی) Tajo (Taho)
.(املای پرتغالی) Tejo (Tejo)
(2) - Tolede.
(3) - Aranjuez.
(4) - Talavera.
(5) - Lisbonne.

تاجه.

[جَ] (اِخ) مؤلف قاموس الاعلام ترکی آرد: بقول مشهور دختر ذوشفره از ملوک یمن است. جنازهء او را مدتها پس از مرگش یافتند در حالیکه غرق در جواهر گرانبها بوده و لوحهء سنگی در مزارش پیدا شد که از آن چنین برمی آمد که وی از قحطی مرده و حاضر بود یک پیمانهء طلا و مروارید و انواع دیگر جواهر را در ازاء یک پیمانه آذوقه بدهد ولی موفق نشد، و همهء این سخنان را از زبان خود او نقل کرده اند.

تاج هدهد.

[جِ هُ هُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) عبارت از پرهائی است که بصورت تاج باشد بر سر هدهد. (از آنندراج) :
به تاج هدهدم از ره مبر که باز سفید
چو باشه در پی هر صید مختصر نرود.
حافظ.

تاجی.

(ص نسبی) منسوب به تاج. رجوع به تاج شود.

تاجی.

(اِخ) مؤلف قاموس الاعلام ترکی آرد: یکی از شعرای ایران است. وی در دوران سلطنت عالم گیر شاه بهندوستان رفت و به وی انتساب یافت. از اوست :
در حیرتم کنون که جهان پر ز کشتنی است
بیکار در نیام چرا ذوالفقار ماند؟

تاجی.

(اِخ) مؤلف قاموس الاعلام ترکی آرد: یکی از شعرای عثمانی و پدر تاج بک زاده جعفر و سعدی از شعرای ترکیه میباشد. وی در زمان ولایت عهد سلطان بایزید سمت دفترداری او را داشته است. از اوست :
گوزیاشلو کوکل زلف پریشانلر ایچنده
قالدم قرکوکیجه ده بارانلر ایچنده.

تاجی دویر.

[دُ وَ] (اِخ) عبدالله بن حسین بن سهل. از بزرگان لاریجان. رجوع به سفرنامهء مازندران و استراباد رابینو بخش انگلیسی ص 147 شود.

تاجیک.

(ص، اِ) غیر عرب و ترک را تاجیک نامند. (شرفنامهء منیری). تازیک و تاژیک، بر وزن و معنی تاجیک است که غیر عرب و ترک باشد. (برهان). ||عرب زاده ای که در عجم کلان شود. (آنندراج) (غیاث اللغات). فرزند عرب در عجم زاییده و برآمده را نیز گویند. (برهان). تازیک و تاژیک، همان تاجیک مذکور و نیز اصلی است ترکان را، و قیل بچهء عرب که در عجم بزرگ شود. (شرفنامهء منیری). ||نام ولایتی. ||طایفهء غیرعربی باشد. ||آنکه ترک و مغول نباشد. در لغات ترکی بمعنی اهل فرس نوشته اند. (غیاث اللغات) (آنندراج). مؤلف فرهنگ نظام آرد: نسل ایرانی و فارسی زبان، مثال: در افغانستان و توران نژادی هستند که خود را تاجیک می گویند، مبدل لفظ مذکور تازیک است و از آن بعضی از اهل لغت چنین قیاس کرده اند که معنی لفظ مذکور نسل تازی (عرب) است که در عجم بزرگ شده باشد لیکن صحیح همان است که نوشتم، و این لفظ در ایران مورد استعمال ندارد فقط در افغانستان و ترکستان به فارسی زبانان آنجا گفته می شود و بیشتر در مقابل ترک استعمال میشود و اصل این کلمه پهلوی تاجیک منسوب به قبیلهء تاج است که از قبایل ایران بوده(1) - انتهی. سعید نفیسی در معرفی مردم بخارا آرد: در زمان رودکی شهر بخارا چون دیگر شهرهای ماوراءالنهر شهری بوده است مرکب از نژاد ایرانی و شاید یکی از قدیمترین مداین باشد که نژاد ما در آن رحل اقامت افکنده بهمین جهت مردم آن شهر بجز عده ای معدود از نژادهای دیگر که بعد بواسطهء حوادث بدان جا رفته اند از نژاد ایرانی بوده اند و پارسی زبان، مخصوصاً از زمانی که بخارا پایتخت سامانیان مرکز ادبیات فارسی شد و امرای آل سامان در رواج این زبان هیچ فرونگذاشتند، بخارا معروفترین مرکز زبان ما شد چنانکه هنوز پس از هزارواَند سال زبان اکثریت مردم بخارا و زبان بازار آن، زبان پارسیست و هنوز اکثر مردم آن از نژاد ایرانند که امروز ایشان را به اصطلاح محلی «تاجیک» می خوانند... (احوال و اشعار رودکی ج 1 صص 67 - 68). مؤلف همان کتاب دربارهء مردم سمرقند آرد: در زمان حاضر جمعیت ولایت سمرقند نزدیک به نهصدوشصت هزار نفر است که بیست وهفت درصد آن از نژاد ایرانیست که امروز به اسم «تاجیک» خوانده میشود. (احوال و اشعار رودکی ج 1 ص 120). در لاروس بزرگ آمده: تاجیکان مردمانی هستند که حداقل 2500000 نفرند که در مشرق ایران و شمال افغانستان، در ترکستان روس و همچنین در ارتفاعات 3000 متری فلات پامیر پراکنده اند و بزراعت اشتغال دارند. غالب تاجیکها از نژاد خالص ایرانیند، همهء آنها چادرنشین می باشند، در ایران و افغانستان بکار زراعت اشتغال دارند، و در ترکستان بازرگان یا مالکند و در نزد تاجیکان ترکستان علیا آثاری از آتش پرستی کهن مشاهده میشود. مؤلف قاموس الاعلام ترکی آرد: تاجیک در اصل نام قومی از ترکها بود و در این زمان این نام را بیک طایفهء ایرانی الاصل و متکلم بزبان فارسی و مقیم در آسیای وسطی اطلاق کنند. اینان در بلاد به تجارت و صناعت و در قرا و دیه ها به زراعت و فلاحت اشتغال می ورزند و مردمان فعال و مستعد و نسبت به طوایف دیگر مدنی میباشند ولی به اندازهء ترکان و اوزبکان و افغانان و تاتار و اقوام دیگر جسور و سلحشور نیستند و از این رو در نظر اینان حقیر بشمار میروند و مردان دلاور محسوب نمیشوند. و کلمهء «داجیک» که ارامنه به عثمانیان اطلاق می کنند از همین لغت مأخود است. محمد معین در برهان قاطع ذیل کلمهء تاجیک آرد: تاجیک در «ختنی» تاجیک(2)«روزگار نو ج 4 ش3: کشور ختن بقلم بیلی»، در ترکی نیز تاجیک «جغتایی ص 194»... «فرای» نویسد: اشتقاق کلمهء تاجیک محتم از شکل ایرانی شدهء «طایی» (قبیله ای از عرب) آمده، باآنکه فیلوت(3) آنرا مشتق از «تاختن» میداند و این قول بعید است. ترکان نام تاجیک را مانند «تات» به ایرانیان اطلاق می کردند. رجوع شود به «شدر»(4). استاد هنینگ تاجیک را ترکی میداند مرکب از تا (= تات «ترک» + جیک «پسوند ترکی» جمعاً یعنی تبعهء ترک و این کلمه را با «تازیک» و «تازی» (و طایی) لغةً مرتبط نمیداند - انتهی. در دایرة المعارف اسلام ذیل افغانستان در عنوان «قبایلی که از منشأ ایرانی هستند» از تاجیک بتفصیل سخن رانده شده است. (برهان قاطع چ معین) :مسلمانان و مشرکان و جهودان و مؤمنان و... ترکان و تاجیکان. (کتاب النقض ص 476).
شاید که بپادشه بگویند
ترک تو بریخت خون تاجیک.
سعدی (ترجیعات).
عرب دیده و ترک و تاجیک و روم
ز هر جنس در نفس پاکش علوم.
سعدی (بوستان).
محمدامین گلستانه در مجمل التواریخ در شرح قتل نادرشاه آرد: آنکه از بدو حال نادرشاه تا زمانی که از سفر خوارزم برگشته عازم داغستان شد در امر سلطنت و جهانداری یگانه و از راه و رسم معدلت و عاجزنوازی فرزانه و در سلوک با قاطبهء ایرانی نادر زمانه بود و اهالی ایران نیز از خرد و بزرگ و ترک و تاجیک فدویانه نقد جان را در راه او می باختند. (مجمل التواریخ گلستانه ص 8). ||تازی. چادرنشین. صحرانشین. ||تازیک. دونده. مردم کمرباریک و دونده: اسب تازیک و سگ تازیک. ||جبان. ترسنده. ||از اهل قبیلهء تاج (تاژ، یعنی طی) و مِن باب اطلاق جزو بکل، عرب را گویند. و یکی از معانی تاجیک در پهلوی، تازی یعنی عرب است. رجوع به سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو بخش انگلیسی ص 78 و رجوع به تاجک و تازی و تازیک و تاژیک شود.
(1) - بر اساسی نیست.
(2) - Tajik.
(3) - Phillot: Higher Persian Grammar, Calcutta 1919, p. 245, note 1.
(4) - H. H. Schaeder: Turkische Namen, der Iranier, Fetschrift
Friedrich Giese, Die Welt des lslams,
Sonderband, Berlin 1941, pp. 1- 5.
(مقالهء R. N. Frye در معرفی کتاب «تاریخ عرب» تألیف P. K. Hitti در Speculum ج XXIVشمارهء 4 ص 589).

تاجیکاباد.

(اِخ) موضعی بود در طسوج فیستین از رستاق ساوه. (تاریخ قم ص 114). ||مزرعهء تاجیکاباد دروازهء قم. (تاریخ قم ص 140). و رجوع به همان کتاب ص 118 شود.

تاجیکانه.

[نَ / نِ] (ص نسبی) منسوب به تاجیک. مانند تاجیکان :
روی تاجیکانه ات بنمای تا داغ حبش
آسمان بر چهرهء ترکان یغمایی کشد.سعدی.

تاجیکستان.

[کِ] (اِخ) جمهوری شوروی در آسیا، کوچکترین بخش دولت اتحاد جماهیر شوروی سابق. دارای 1175000 سکنه (که آنان را تاجیک نامند). بین ازبکستان و افغانستان واقع است و پایتخت آن استالین آباد است و شهر لنین آباد در شمال غربی آن واقع است. تاجیکستان را میتوان بدو بخش شمالی و جنوبی تقسیم کرد و بخش اعظم آن کوهستانی است و پنبهء آن بسیار معروف است. دارای دره های زیبا و مراتع سبز و خرم میباشد.
خلاصهء گزارش انجمن روابط فرهنگی ایران و شوروی دربارهء تاجیکستان. جمهوری تاجیکستان، اطلاعات عمومی: ج. ش. س تاجیکستان. یکی از پانزده جمهوری جزو اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی است. مساحت سرزمین آن 6/142هزار کیلومتر مربع است. جمعیت آن جمهوری 8/1میلیون نفر و بطور متوسط در هر کیلومتر مربع 45/10 نفر زندگی می کنند. جمعیت اصلی آنجا تاجیکها هستند که 5/59 درصد سکنهء آن جمهوری را تشکیل میدهند، شغل عمدهء آنان کشاورزی است. گذشته از تاجیکها در آن جمهوری ازبکها زندگی می کنند (8/23 درصد جمعیت) و همچنین روسها و اوکرائینیها (3/10 درصد جمعیت)، و نیز قرقیزها، ترکمنها، قازاخها و عربها در آنجا سکنی دارند. استان خودمختار کوهستانی بدخشان و استان لنین آباد جزو آن جمهوری است. جمهوری مذکور به 49 بخش منقسم است، 14 شهر و 29 قصبه و شبه شهر دارد. پایتخت آن شهر استالین آباد است.
تاجیکستان - یکی از جمهوریهای کوهستانی اتحاد جماهیر شوروی است، که بیش از نصف سرزمین آن بیش از سه هزار متر نسبت به سطح دریا ارتفاع دارد، اراضی جلگه ای و هموار آن بیش از هفت درصد نیست. وضع اقلیمی آن کویری و سخت متغیر است. به مناسبت وضع کوهستانی سرزمین جمهوری مزبور اوضاع اقلیمی و زمینی و گیاهی مختلف و متنوع در آنجا مشاهده میگردد. قسمت اعظم اراضی آن جمهوری دارای انواع خاک های خاکستری رنگ است. قسمت اعظم رودهائی که در سرزمین تاجیکستان جریان دارد برای آبیاری مصنوعی اراضی و بعنوان منابع مولد نیروی برق مورد استفاده واقع میشود. مجموع ذخایر نیروی مولد برق تاجیکستان متجاوز از 25میلیون کیلووات است. بزرگترین ترعه های آبیاری (مجاری میاه) عبارت است از: ترعهء بزرگ فرغانه، ترعهء شمالی فرغانه، ترعهء بزرگ حصار، ترعهء وخش. مهمترین منابع مفید فلزات آن جمهوری عبارت است از معادن سرمه، جیوه، ولفرام سرب، روی، بیسموت، آرسنیک و غیره. در قسمت مرکزی تاجیکستان منابع ذغال سنگ وجود دارد، معادن نفت هم در شمال و هم در جنوب آن جمهوری است. سنگهای آهکی و خاکهای مخصوص که مواد خام صناعت سیمان سازی است در آنجا به حد وفور است، همچنین مصالح ساختمانی زیاد است، در دامنهء پامیر و تاجیکستان مرکزی چشمه های معدنی گوگردی زیاد دیده میشود. نباتات در سرزمین آن جمهوری بسیار متنوع و تابع اوضاع اقلیمی آنجا است، از بیابانی و دشتی گرفته تا گیاهان بلند و انبوه چمنزاری و مرتعی. در سالهای حکومت شوروی در آن جمهوری اقدامات بسیار وسیع و دامنه داری برای حفظ و ازدیاد اشجار بعمل آمده است. عالم حیوانات تاجیکستان هم متنوع است. در آنجا می توان حیوانات زیر را مشاهده نمود: بزنقره، گراز، آهو، انواع بیشمار جوندگان، مارهای زهردار، پلنگ و غیره.
کشاورزی و صنایع: پنبه کاری در کشاورزی آن جمهوری مقام مهمی دارد. همچنین نیز بعمل آوردن غلات دامپروری، پرورش نوغان و تهیهء ابریشم باغداری، پرورش تاک. در صنایع مترقی ترین رشته ها عبارت است از رشته هائی که مواد خام کشاورزی را تبدیل می کند و همچنین استخراج معادن. صناعت طراز اول آن عبارت است از نساجی. صناعت پنبه پاک کنی آن جمهوری هم از حیث حجم محصولات در اتحاد جماهیر شوروی دارای مقام دوم میباشد. در شهر استالین آباد، پایتخت تاجیکستان، کارخانهء مکانیزهء چرمسازی، کارخانه های مختلط و کامل و فابریکهای کنسروسازی، در شهرهای دیگر هم کارخانه های بزرگ و کارخانه های مختلط و کامل آبجوسازی، دخانیات، نانوائی و غیره وجود دارد. جمهوری مذکور دارای 453 کالخوز (من جمله 174 کالخوز پنبه کاری است. 31 ساوخوز زراعتی، 90 ساوخوز دامپروری، 7 ساوخوز باغداری و تاکداری، 71 مرکز ماشینها و تراکتورهای کشاورزی و مرکز ماشینهای دامپروری نیز دارد که از آنها 49 مرکز ماشینها و تراکتورها اراضی مزروعی پنبه را بعمل می آورند). باغداری و پرورش تاک در کشاورزی تاجیکستان مقام مهمی دارد. باغها و تاکستان های آن جمهوری در مساحت 20379 هکتار گسترده است، در آنجا زردآلو، هلو، آلو، گلابی، سیب، انواع انگور خوراکی و شرابسازی پرورش مییابد. در بعضی از نواحی آن جمهوری انواع گیاهان گرانبهای سوب تروپیک و دارای اتر و روغن میروید از قبیل: انار، بادام، انجیر، به، خرمالو و غیره. دامپروری هم در کشاورزی تاجیکستان دارای مقام مهمی است. دامپروری اصولاً در نواحی کوهستانی زیاد متداول است، زیرا در آن نقاط زراعت همیشه و در همه جا میسر نیست. برای اصلاح نژاد و خواص بهره دهی دامها محل ایلخی مخصوص اسبان 3 اصطبل دولتی اسبهای نژادی (سلیمی) اصیل، ساوخوز دامهای درشت شاخدار، ساوخوز نژادی پرورش گوسفندان و غیره بوجود آمده است. طول مجموع خطوط شبکهء راه آهن عریض در سرزمین تاجیکستان 256 کیلومتر، راه باریک هم 385 کیلومتر است. در مواصلات داخلی آن جمهوری حمل و نقل بوسیلهء اتومبیل نقش قاطعی دارد. از تاجیکستان مواد ذیل صادر میشود: الیاف پنبه (پنبهء پاک کرده)، بافته های ابریشمی و نخی، کنسروهای میوه، میوه های خشک (خشکبار)، انواع شرابها، روغن های اتری و اقسام متعدد محصولات صناعت استخراج معادن - انتهی.

تاجی کلا.

[کَ] (اِخ) ناحیتی است در فرح آباد مازندران. رجوع به سفرنامهء مازندران و استراباد رابینو بخش انگلیسی ص 120 شود.

تاجیة.

[جی یَ] (ع ص نسبی) مؤنث منسوب به تاج. (معجم البلدان).

تاجیة.

[جی یَ] (اِخ) مدرسه ای ببغداد نزدیک قبر شیخ ابواسحاق فیروزآبادی، و آن محله و مقبره و مدرسه منسوب به تاج الملک ابوالغنائم مرزبان بن خسرو فیروز است که در دولت ملکشاه پس از نظام الملک وزیر بوده است. ||نام نهریست در ناحیت کوفه. (از معجم البلدان). رجوع به مراصد الاطلاع و منتهی الارب و قاموس الاعلام ترکی شود.

تاچکی.

[چَ] (اِخ) ناحیتی است در کجور مازندران در کنار راه «بخو». رجوع به سفرنامهء مازندران و استراباد رابینو بخش انگلیسی ص 109 شود.

تاچگر.

[گَ] (اِخ) دهی از دهستان «مرغا»ی بخش ایذهء شهرستان اهواز در 540هزارگزی جنوب باختری ایذه. کوهستانی، معتدل. 175 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه. محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت. راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

تاچه.

[چَ / چِ] (اِ مصغر) (از: «تا»، عدل و لنگه و تنگ + «چه»، ادات تصغیر تای کوچک. لنگهء خرد. یک لنگه از خورجین. یک لنگهء کوچک از باری. جوالی کوچک نیمبار. لنگه بار. عدل(1). رجوع به عدل شود.
(1) - Ballot.

تاچه بندی.

[چَ / چِ بَ] (حامص مرکب)عدل بندی. بستن تاچه. تاچه بستن.

تاحت.

(اِخ) یکی از منازل بنی اسرائیل است در دشت. (سفر اعداد 33:26 و 27). و گمان می رود که در نزدیکی کوه تیه در میانهء اعراب پتاهیه واقع است. (قاموس کتاب مقدس ص 241).

تاحسین شاهی.

[حُ سَ] (اِخ) تیره ای از ایل طیبی از شعبهء لیراوی از ایلات کوه گیلویهء فارس. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 89).

تاحم.

[حِ] (ع اِ) جولاهه. (منتهی الارب) (آنندراج).

تاحی.

(ع ص) باغبان. (منتهی الارب) (آنندراج). مؤلف نشوءُاللغة آرد: و عوام مصر یعرفون «الجنائنی»، و العراقیون یعرفون «البغوان» او «البغوانجی» او «الباغبان» و کان فصحاء العهد العباسی یقولون فی هذا المعنی «البستانبان».(1) اما «التاحی»، بالحاء المهملة، و هو الصحیح الفصیح، فیجهله ابرع اللغویین و ابصر فقهائهم. (نشوء اللغة العربیة و نموها و اکتهالها ص 90).
(1) - مؤلف نشوءاللغة در ذیل کلمهء «البستانبان» آرد: ... و قد وهم طابع اللسان، او ناشرهُ فی مادة «تیح» اذ فسر التاحی بقوله «البستانیان» ای بیاء مثناة تحتیة بعد النون الاولی. والصواب بباء موحدة تحتیه کما ذکرناه... کما قال المجد فی مادة «ت ح و» و غلط اللسان بذکر التاحی فی «ت ی ح». فهذا وهم ثانٍ من ابن مکرم.

تاخ.

(اِ) درختی است که آتش نیک گیرد. (لغت فرس اسدی). درخت تاغ را گویند و آن درختی است که چوب آنرا هیزم سازند و آتش آن بسیار بماند و آنرا به عربی غضا گویند. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا) (فرهنگ جهانگیری). به این معنی با قاف و غین هر دو آمده است. (برهان). فرهنگ سامانی تاخ را آزاددرخت گفته و آنرا ثمره ای شبیه بکنار دانسته و در ری و مازندران بسیار است. (انجمن آرا) (آنندراج). ... جهانگیری و جمعی از اهل لغت برای لفظ تاخ معنی مذکور را نوشته اند، در این صورت مرادف لفظ تاخ میشود اما سامانی به استناد بیان شیخ الرئیس در کتاب قانون معنی تاخ را آزاددرخت گوید که برگ و ثمرش در دوا استعمال میشود و غیر از تاغ است. مؤلف تحفة المؤمنین گوید آزاددرخت را در تبرستان تاخک نامند و در تنکابن چلیدار، پس تصور سامانی درست بنظر می آید و میشود معنی لفظ تاخ را در شعر اسدی (درختش همه عود و بادام و تاخ) آزاددرخت بگیریم نه تاغ. (فرهنگ نظام). درختی است. (شرفنامهء منیری). رجوع به تاغ و تاق شود :
شاخی برآمد از بر شاخ درخت تود
تاخی ز مشک و شاخ ز عنبر درخت عود.
رودکی.
عشق آتش تیز و هیزم تاخ منم
گر عشق بماند این چنین آخ(1) تنم.
صفار (از لغت فرس اسدی چ اقبال ص 77).
پر از کوه بیشه جزیری فراخ
درختش همه عود و بادام و تاخ.
اسدی (از آنندراج).
سؤال من بتو گیراتر است میدانم
از آنکه آتش افروخته بهیزم تاخ. سوزنی.
(1) - ن ل: وای.

تاخ.

[تاخ خ] (ع ص) بی اشتها. (منتهی الارب).

تاخت.

(مص مرخم، اِمص)(1) در پهلوی نیز تاخت(2) بمعنی دو، حمله، هجوم. (برهان قاطع چ معین). نوعی از رفتن اسب، نوعی از دویدن اسب، قسمی راندن اسب، قسمی رفتن بشتاب اسب بطی تر از چهارنعل، قسمی از رفتار اسب نرم تر از چهارنعل، دو، تک: بتاخت رفتن، تاخت کردن، تاخت بردن، تاخت آوردن، تاخت زدن. بتاخت آمدن یا رفتن بمعنی با کمال سرعت با اسب یا پیاده... ||مؤلف آنندراج آرد: تاخت و تاختن دویدن بر سر کسی بقصد جنگ یا غارت، و با لفظ بردن و کردن مستعمل است: بندگی نمایند و بندگان خداوند از این تاخت ها و جنگها برآسایند. (تاریخ بیهقی). نواحی ختلان شوریده گشته بود از آمدن کمیخان بتاخت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 410). رسیدن سلطان شهاب الدوله مسعودبن یمین الدوله... بشهر هری و مقام کردن آنجا تا آنگاه که بتاخت ترکمانان رفت... (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 595). رکن الدوله حسن را بسیاری کارها و حربها بوده ست با وشمگیر و لشکر گیلان و دیلم و تاخت ها از اصفهان به ری. (مجمل التواریخ ص 391 از حاشیهء برهان قاطع چ معین). تاخت و پاخت؛ تاخت و تاراج، تاخت و تاز(3)، از اتباعند. رجوع به تاخت آوردن و تاختن و تازیدن شود.
(1) - Course.
(2) - taxt.
(3) - Excursion.

تاخت آوردن.

[وَ دَ] (مص مرکب)حمله کردن. هجوم کردن: ثُنیان، موضعی که در آنجا غمّان و تغلب و ذبیان و غیرهم بر بنی عذره تاخت آوردند و ظفر نصیب بنی عذره گردید. (منتهی الارب). ||مؤاخذه و عتاب سخت کردن، چنانکه تاخت آوردن به کسی بمعنی سخت اعتراض کردن و ایراد کردن به اوست. رجوع به تاخت و تاختن شود.

تاختج.

[] (اِ) نوعی پارچه که در «جُنگ»(1)نیشابور بافند. (از دُزی ج 1 ص 138). سیوطی در المزهر این کلمه را از قول ثعالبی جزو کلمات فارسی معرب ذکر کرده است. رجوع به المزهر چ مصر ص 163 شود.
(1) - رجوع به «جُنگ» و فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9 شود.

تاخت زدن.

[زَ دَ] (مص مرکب)(1) مبادله کردن جنسی با جنسی. عوض کردن و تبدیل کردن. بدل کردن. عوض کردن چیزی را با چیزی، و بیشتر در کتاب متداول است.کتابی را با کتابی معاوضه کردن. مبادله کردن کتابها: یک جلد قاموس را با جوهری تاخت زدن و سرانه اش را گرفتن.
.
(فرانسوی)
(1) - Changer

تاخت کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)بشتاب دوانیدن اسب را.

تاختگاه.

(اِ مرکب) جایی که در آن اسب را دوانند مسابقه را. پیست(1). خطی است که اسبهای دونده در اسب دوانی در آن می دوند. (فرهنگستان).
.
(فرانسوی)
(1) - Piste

تاختن.

[تَ] (مص) این لفظ در پهلوی هم تاختن و در اوستا «تک» و «تچ»، در سنسکریت هم تچ است که اکنون در زبان ولایتی مازندران موجود است با تبدیل «چ» به جیم... (فرهنگ نظام)... پهلوی تاختن(1) از اوستا «تچ» (دویدن)... (حاشیهء برهان قاطع چ معین). دواندن. راندن. (از ولف صص 231 - 232). مصدر دیگر آن تاز و تازش است. بسرعت راندن. تند راندن. بسرعت رفتن. اسب را بشدتی هرچه تمامتر دوانیدن. سخت دویدن. سخت دوانیدن: صلت؛ تاختن اسب. عبط الفرس؛ اسب را تاختن چندانکه عرق آورد. (از منتهی الارب) :
آهو همی گرازد گردن همی فرازد
گه سوی کوه تازد گه سوی راغ و صحرا.
کسائی.
از این تاختن رنجه شد اردشیر
بدید از بلندی یکی آبگیر.فردوسی.
ابا گوی و چوگان بمیدان شویم
زمانی بتازیم و خندان شویم.فردوسی.
بگفتار او سر برافراختند
شب و روز یکسر همی تاختند.فردوسی.
بیفکند برگستوان و بتاخت
بگرد سپه چرمه اندرنشاخت.فردوسی.
برون تاخت زآنجای مانند گرد
درفشی پس پشت او لاجورد.فردوسی.
بگفت این وز آن پس برانگیخت اسب
پس او همی تاخت ایزدگشسب.فردوسی.
به پیش گو پیلتن تاختند
ز شادی بر او آفرین ساختند.فردوسی.
بگفت این و برکند از جای اسب
همی تاخت برسان آذرگشسب.فردوسی.
بفرمود کز نامداران روم
کسی کو بتازد به بر و به بوم.فردوسی.
بفرمود تا پیش او تاختند
بر رودسازانْش بنشاختند.فردوسی.
بغار و بکوه و بهامون بتاخت
به تیر و به شمشیر و نیزه بساخت.فردوسی.
بهر سو، ز باران همی تاختند
بدشت اندرون خیمه ها ساختند.فردوسی.
به بستور فرمود تا برنشست
میان یلی، تاختن را ببست.فردوسی.
بدستوری شاه پیروزبخت
بتازم پس ترک بدخواه سخت.فردوسی.
بفرمود و گفت ای گو سرفراز
یکی تا بر شاه ترکان بتاز.فردوسی.
بتازیم و نزدیک پیران شویم
به تیمار و درد اسیران شویم.فردوسی.
بیا تا من و تو به آوردگاه
بتازیم هر دو به پیش سپاه.فردوسی.
پس اندر فرامرز چون پیل مست
همی تاخت با تیغ هندی بدست.فردوسی.
پرستنده گفتا چو فرمان دهی
بتازیم تا کاخ سرو سهی.فردوسی.
جوان با کنیزک چو باد دمان
نپرداخت از تاختن یک زمان.فردوسی.
چو از خون آن کشته بدنام شد
همی تاخت تا پیش بهرام شد.فردوسی.
چو فغفور چینی بدیدش بتاخت
سمند چمانش بخوی درنشاخت.فردوسی.
چو اسب و تن از تاختن گشت سست
فرودآمدن را همی جای جست.فردوسی.
دگر اسب شبدیز کز تاختن
نماندی بهنگام کین آختن.فردوسی.
دلیران ایران بکردار شیر
همی تاختند از پس او دلیر.فردوسی.
درفشی بدو داد و گفتا بتاز
بیارای پیلان و لشکر بساز.فردوسی.
سپه را بدو داد و خود پیش رفت
همی تاخت با این سه بیدار تفت.فردوسی.
سواران جنگی و مردان کار
بسی تاختند اندر آن کوهسار.فردوسی.
سگالش بدینسان درانداختند
بپرداختند و برون تاختند.فردوسی.
که نزد من آمد زریر از نخست
بدینسان همی تاخت باره درست.فردوسی.
کنون زود برتاز و برکش میان
بر شیر بگشای و جنگ کیان.فردوسی.
گریزان شد از گیو پیران شیر
پس اندر همی تاخت گیو دلیر.فردوسی.
متازید و این کشتگان مسپرید
بگردید و آن خستگان بشمرید.فردوسی.
نشست از برتازی اسب سمند
همی تاخت ترسان ز بیم گزند.فردوسی.
وز این روی خراد برزین نهان
همی تاخت تا نزد شاه جهان.فردوسی.
وز آن پس تهمتن یکی نیزه خواست
سوی شاه مازندران تاخت راست.فردوسی.
همی تاخت چون باد تا تیسفون
سپاهی همه دست شسته بخون.فردوسی.
همی تاز تا آذرآبادگان
بجای بزرگان و آزادگان.فردوسی.
همی تاختی تا دماوند کوه.فردوسی.
یکی اسب مر هر یکی را بساخت
از آمل سوی زابلستان بتاخت.فردوسی.
آز اگر بر تو غالبست مترس
سوی آن خدمت مبارک تاز.فرخی.
مرا ز نو شدن مه غرض همه گنه است
چو مه ببینی بشتاب و روزگار مبر
بدان شتاب که من خواهم ار ندانی تاخت
میان تاختن آواز ده که باده بخور.فرخی.
به خبر دادن نوروز نگارین سوی میر
سیصدوشصت شبانروز همی تاخت براه.
فرخی.
هر زمان نوحه کند فاخته چون نوحه گری
هر زمان کبک همی تازد چون جاسوسی.
منوچهری.
گفتا برو بنزد زمستان بتاختن
صحرا همی نورد و بیان همی گذار.
منوچهری.
گاه اندر شیب تازم گاه تازم بر فراز
چون کسی کو، گاه بازی برنشیند بر رسن.
منوچهری.
ژاژ داری تو و هستند بسی ژاژخران
وین عجب نیست که تازند سوی ژاژخران.
عسجدی.
بسان کوه بپای و بسان لاله بخند
بسان چرخ بتاز و بسان ابر ببار.
ابوحنیفهء اسکافی (از تاریخ بیهقی چ ادیب ص 281).
... و نقیبان تاختند سوی احمد و ساقه سوی مقدمان که بر لب رود مرتب بود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 352). ... آمد تازان تا نزدیک خواجه احمد و حال بازگفت. (تاریخ بیهقی). ... سواری چند از طلیعه بتاختند که علی تکین از آب بگذشت و در صحرایی وسیع بایستاد... که جنگ اینجا خواهد بود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 351). ... وی معتمدی را گفت بزیر رو و بتاز و نگاه کن تا آن گرد چیست. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 65). ... امیر گفت عمم یوسف باشد که خوانده ایم که پذیره خواست آمد و فرمود نقیبی دو را که پذیرهء وی روند. بتاختند روی بمشعل دررسیدند و بازپس بتاختند و گفتند زندگانی خداوند دراز باد امیر یوسف است. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 251).
چنان تاخت ارغون پولادسم
که در گنبد از گرد شد ماه گم.اسدی.
بسی هدیهء گونه گون ساختند
بپوزش بر پهلوان تاختند.اسدی.
چند درین بادیهء خوب و زشت
تشنه بتازی به امید سراب؟ناصرخسرو.
بر راه امام خویش می تازد
او را مپذیر و نه امامش را.ناصرخسرو.
تا زنده زمان چو دیو می تازد
تو از پس دیو خیره می تازی.ناصرخسرو.
ای سپاهی کز سر خاور بود
هر شبی تا باخترْتان تاختن.ناصرخسرو.
وین تاختن شب از پی روز
چون از پی نقره خنگ ادهم.ناصرخسرو.
لختی عنان بکش ز پی این جهان متاز
زیرا که تاختن ز پس این جهان عَناست.
ناصرخسرو.
دایم بشکار در همی تازی
وآگاه نئی که مانده در دامی.ناصرخسرو.
جز بهوای دل من تاختن
شام و سحرگاه(2) نبودی هواش.ناصرخسرو.
من برین مرکب فراوان تاختم
گرد عالم گه یمین و گه شمال.ناصرخسرو.
و از شام بتاختن به همدان آمد بنزدیک دو هفته کمتر. (مجمل التواریخ).
آهسته تر ای سوار چالاک
بر دیدهء ما متاز چندین.خاقانی.
چو یک مه در آن بادیه تاختند
ازو نیز هم رخت پرداختند.نظامی.
در ایشان خیره شد هر کس که می تاخت
که خسرو را ز شیرین بازنشناخت.نظامی.
هزار چهارم نجیبان تیز
چو آهو گه تاختن گرم خیز.نظامی.
بر در هر کس چو صبا درمتاز
با دم هر خس چو هوا درمساز.نظامی.
در آن صحرا که او خواهد، بتازید
بهشتی روی را، قصری بسازید.نظامی.
هرکه نقص خویش را دید و شناخت
اندر استکمال خود دواسبه تاخت.
مولوی (مثنوی).
چه خبر دارد از پیاده سوار
او همی می رود تو می تازی.سعدی.
||تازاندن. بتاخت بردن :
چو از آفرینش بپرداختند
نوندی ز ساری برون تاختند.فردوسی.
دژم گردد و تیغ را برکشد
بتازد بسی اسب و مردم کشد.فردوسی.
زمان تا زمان زینْش برساختی
همی گرد گیتیش برتاختی.فردوسی.
ز هر سو هیونی تکاور بتاخت
سلیح سواران جنگی بساخت.فردوسی.
زمانی به نخجیرتازیم اسب
زمانی نوان پیش آذرگشسب.فردوسی.
سیاوش سپه را بدینسان بتاخت
تو گفتی که اسبش به آتش بساخت.
فردوسی.
گو شیردل کار او را بساخت
فرستادگان را بهر سو بتاخت.فردوسی.
همی خورد باده همی تاخت اسب
بیامد سوی خان آذرگشسب.فردوسی.
همی تاخت تا پیش آن کاخ اسب
پس پشت او بود ایزدگشسب.فردوسی.
همی تاختش تا بر او رسید
چو او را بدان خاک کشته بدید.فردوسی.
همی تاختش تا بدیشان رسید
سر جادوان چون مر او را بدید.فردوسی.
همان تیغ زهرآب داده به دست
همی تازد او باره چون پیل مست.فردوسی.
هیونی بتازید تا رزمگاه
بنزدیکی آن درفش سیاه.فردوسی.
ز بیگانه ایوان بپرداختند
فرستادگان پیش او تاختند.فردوسی.
ز بیگانه خانه بپرداختند
فرستاده را پیش او تاختند.فردوسی.
بپرسید بسیار و بنواختش
هم آنگه بر پیلتن تاختش.فردوسی.
بزرگان لشکر چو بشناختند
بر شهریار جهان تاختند.فردوسی.
مر آن بچه را پیش او تاختند
بسان سپهری برافراختند.فردوسی.
پرستنده را گفت درها ببند
کسی را بتاز از پی گوسفند.فردوسی.
چو از مادر مهربان شد جدا
سبک تاختندش بر پادشا.فردوسی.
همی تاختندش پیاده کشان
چنان روزبانان مردم کشان.فردوسی.
بفرمود تا زخم او را به تیر
مصور نگاری کند بر حریر
سواری برافکند زی شهریار
فرستاد نزدیک او آن نگار
وز آن پس هنرها چو کردی بکار
همی تاختندی بر شهریار.فردوسی.
[راشدی] بیرون شد و محمد بن واصل را بر آن جمله بگرفت و سوار تاخت نزدیک عزیزبن عبدالله و او را آگاه کرد. (تاریخ سیستان). امیر نقیبان تاخت سوی قلب که هشیار باشید که معظم لشکر خصمان روی بشما دارند. (تاریخ بیهقی). احمد گفت اعیان و سپاه را بباید گفت آمدن و نمود که بجنگ خواهد رفت تا لشکر برنشیند آنگاه کس بتازیم که از راه مخالفان درآید از طلیعه گاه تا گویند خصمان بجنگ پیش نخواهند آمد. (تاریخ بیهقی). من وکیل در را بتاختم در ساعت بونصر بیامد. (تاریخ بیهقی).
کرّه ای را که کسی نرم نکرده ست متاز
بجوانی و بزور و هنر خویش مناز.
ولیدی (از فرهنگ اسدی نخجوانی).
ز یک روز دو روزه ره ساختن
به از اسب کشتن ز بس تاختن.اسدی.
بسان درفشی برافراختش
به پیش صف هندوان تاختش.
(گرشاسبنامه).
ز زین برربود و همی تاختش
به پیش پدر برد و بنداختش.(گرشاسبنامه).
بعمدا همی تاختندش براه
به اندک زمان پای وی شد تباه.
شمسی (یوسف و زلیخا).
چه تازی خر به پیش تازی اسبان
گرفتاری بجهل اندر، گرفتار.ناصرخسرو.
ای گشته سوار جلد بر تازی
خر پیش سوار علم چون تازی
تازیت زبهر علم دین باشد
بی علم یکیست تازی و رازی.ناصرخسرو.
کاروانی دید که می گذشتند حاجب را بتاخت تا از ایشان صورت حالی و استخباری واجب دارد. (تاریخ بیهق).
بودم از عجز چون خران در گل
بر جهان اسب تاختم چون برف.خاقانی.
بشیرین گفت هین تا رخش تازیم
برین پهنه زمانی گوی بازیم.نظامی.
نه هر جای مرکب توان تاختن.
سعدی (بوستان).
چو نتوان بدریا فرس تاختن
بباید دگر چاره ای ساختن.امیرخسرو.
||حمله کردن. حمله آوردن. حمله بردن. هجوم کردن. حمله ور شدن. هجوم آوردن :
ز قلب آن چنان سوی لشکر بتاخت
که از هول او شیر نر آب تاخت.رودکی.
گربزان شهر بر من تاختند
من ندانستم چه تنبل ساختند.رودکی.
بر او تاختن کرد ناگاه مرگ
بسر بر نهادش یکی تیره ترگ.فردوسی.
بگفت و بدو تاخت برسان باد
دو زاغ کمان را بزه برنهاد.فردوسی.
برآراست از هر سویی تاختن
نبود ایچ هنگام پرداختن.فردوسی.
پر از خیمه آن دشت و خرگاه بود
از آن تاختن خود که آگاه بود؟
فردوسی.
سواران ز دژ یکسره تاختند
بگردون سر نیزه افراختند.فردوسی.
سواران جنگی همی تاختند
بکالا گرفتن نپرداختند.فردوسی.
سواران چین پیش او تاختند
برافکندنش را همی ساختند.فردوسی.
سپهدار ترکان چو شب درگذشت
میان با سپه تاختن را ببست.فردوسی.
که پیش از بد و غارت و تاختن
ز هر گونه ای باید انداختن.فردوسی.
چو آمد بنزدیک ایران سپاه
سواری برافکند، فرزند شاه
که پرسد که این جنگجویان که اند
وز این تاختن ساخته بر چه اند.فردوسی.
من امشب سگالیده ام تاختن
سپه را بجنگ اندر انداختن.فردوسی.
نگه کن که این رزمجویان که اند
در این تاختن ساخته بر چه اند.فردوسی.
ندانست کس غارت و تاختن
دگر دست سوی بدی آختن.فردوسی.
وز آن گرزداران و نیزه وران
که می تاختندی بر این و بر آن.فردوسی.
همی تاخت تا قلب توران سپاه
بینداختش خوار در قلبگاه.فردوسی.
همی تاختند اندر آن رزمگاه
دو سالار بر یکدگر کینه خواه.فردوسی.
همه تاختن را بیاراستند
بتاراج و بیداد برخاستند.فردوسی.
همه مردی آموختی و شجاعت
جهان گشتن و تاختن چون سکندر.فرخی.
راست گفتی همی بمجلس رفت
یا از آن تاختن نداشت خبر.فرخی.
ملک مشرق سلطان جهاندار بدو
هم چنان تازد پیوسته که کسری به غباد.
فرخی.
ز دو پادشا بستدی بر دو معدن
بیک تاختن هفتصد پیل منکر.فرخی.
بر لشکر زمستان نوروز نامدار
کرده ست رای تاختن و قصد کارزار.
منوچهری.
گفتا برو بنزد زمستان به تاختن
صحرا همی نورد و بیابان همی گذار.
منوچهری.
گر همی خواهی بنشست ملک وار نشین
ور همی تاختن آری، بسوی خوبان تاز.
منوچهری.
گهی بتازد بر من، گهی بدو تازم
بساعتی در، گه آشتی و گاهی جنگ.
منوچهری.
از ستمکاران بگیر و با نکوکاران بخور
با جهان خواران بغلت و بر جهانداران بتاز.
منوچهری.
... حمزه بتاختن حرب بن عبیده رفت و حرب کردند و یک جایگاه از یاران حرب بن عبیده بیست واَندهزار مرد بکشت. (تاریخ سیستان). ... و مردم سیستان را همی نیازردند مگر سپاهی اگر بر ایشان حرب کردی و بتاختن ایشان شدی بکشتندی. (تاریخ سیستان). امیر محمود از بست تاختن آورد. (تاریخ بیهقی). صواب باشد مگر خداوند این تاختن نکند و اینجا به راون مقام کند تا رسول پورتکین برسد. (تاریخ بیهقی). خوارزمشاه چون بشنید ده سرهنگ با خیل سوی بخارا تاختن آورد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 348).
در بستر بُد یار و من از دوستی او
گاهی به سَرین تاختم و گاه بپائین.
؟ (از لغت فرس اسدی چ اقبال ص 379).
بنوک سنان بر مه افراختش
نهانی ز هر سو همی تاختش.
اسدی (گرشاسبنامه).
شب این تیرها را وی انداخته ست
همین تاختن ناگه او ساخته ست.
اسدی (گرشاسبنامه).
بدان فربهان لاغران تاختند
بخوردندشان پاک و پرداختند.
شمسی (یوسف و زلیخا).
باید همیت ناگه یک تاختن بر ایشان
تا زآن سگان بشمشیر از دل برون کنی کین.
ناصرخسرو.
چون باد خزان بتاخت بر باغ
زو ریخته گشت لاله را دم.ناصرخسرو.
از نیشابور در زمانی اندک بجرجان تاخت. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 60). خاطر از کار او بپرداخت پس عنان بدیشان تافت و ناگاه بر سر ایشان تاخت. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 266). ||حمله. هجوم : [امیر خلف] پس از آنکه دشمنان قهر کرد و حج کرد و خدمت امیرالمؤمنین کرد و لوا و عهد آورد و عهد و منشور و حصارها گرفت و بستد و حربها کرد و خون پدر بازآورد و تاختن ها کرد. (تاریخ سیستان). و سپاه از بس تاختنهای او، ستوه شدند و رنجیدند. (مجمل التواریخ). ||این لفظ مجازاً در معنی غارت و تاراج استعمال میشود. (فرهنگ نظام). مؤلف آنندراج در لفظ تاخت و تاختن چنین آرد: دویدن بر سر کسی بقصد جنگ یا غارت، و با لفظ بردن و کردن مستعمل است - انتهی : و خلیجان مردمانی جنگی اند و تاختن برنده. (حدود العالم).
سپاهی که شان تاختن پیشه بود
وز آزادمردی کم اندیشه بود.فردوسی.
نه آیین شاهان بود تاختن
چنین با بداندیشگان ساختن.فردوسی.
وی همچنین خبر یافت که رومیان بشهر پارسیان سپاه خواهند آورد بتاختن، نامه ها نوشت و از ملوک طوایف یاوری خواست. (مجمل التواریخ والقصص). و ایشان ملاحی دانستندی و در آب بیامدندی بتاختن میدیان. (مجمل التواریخ والقصص). و آن نواحی را نیز بقتل و تاختن و کندن و سوختن پاک کرد. (جهانگشای جوینی). تاختن بردن قومی یا جایی را؛ غارت کردن. بر سر قومی تاختن؛ بی خبر با جماعتی بغارت یا جنگ آنان شدن. چپاول. بغارتیدن. غارت کردن. اغاره، استغارة؛ تاراج نمودن و تاختن. (منتهی الارب). ||فراری ساختن. راندن. بیرون کردن. گریزاندن. گریزانیدن. دور ساختن. تاراندن. کشانیدن :
راست گفتی که صیدگاهش بود
اندر آن روز نایب محشر
بکمرهای کوه مردان تاخت
تا بتازند رنگ را ز کمر.
فرخی (دیوان چ عبدالرسولی ص 103).
... و رستم چهارده ساله بود و کیقباد را بیاورد و میان لشکر ترکان رفت و بازآمد و مردیها کرد و افراسیاب را بتاختند و جهان بآرام کرد. (تاریخ سیستان). ... و به اثر وی احمدبن طاهر اندرآمد... چون خواست که بشهر اندر آید فوجی از یاران حمزهء خارجی بتاختن او آمدند و او را اندر شهر نگذاشتند. (تاریخ سیستان).
خرد با مهر هرگز چون بسازد
که آن چون می همی این را بتازد.
(ویس و رامین).
نامه باید کرد هم بوالی چغانیان و هم به پسران علی تکین که عقد و عهد بستند تا دم وی گیرند و حشم وی را بتازند تا همکاری برآید. (تاریخ بیهقی). غلامی را از آن خویش با فوجی کرد و عرب بتاختن گروهی از ترکمانان فرستاد بی بصیرت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 527). در اول اسلام... چون عجم را بزدند و از مدائن بتاختند و یزدگرد بگریخت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 115). بوعلی چغانی و پدرش مدتی در آنجا میرفتند و ری و جبال گرفتند و باز آل بویه ساخته می آمدند و ایشان را میتاختند. (تاریخ بیهقی). ترکمانان عراقی بگریختند و ایشان را تا بلخانکوه بتاختند. (تاریخ بیهقی).
بلند آتش مهرگانی بساخت
که تَفّش بچرخ اختران را بتاخت.
(گرشاسبنامه).
آمد برخم تیرگی و تور برون تاخت
تا زنده شب تیره پس روز منور.
ناصرخسرو.
تازوبن طهماسب پدید آمد از نژاد منوچهر و افراسیاب را بتاخت و بر اثر او میرفت تا از آب جیحون بگذشت. (فارسنامهء ابن بلخی). بیوراسپ که او را ضحاک خوانند از گوشه درآمد و او را [جمشید را] بتاخت و مردمان او را یاری ندادند از آنکه از او رنجیده بودند بزمین هندوستان گریخت. (نوروزنامه). سپاه پرویز از هرقل ملک روم بهزیمت بازآمدند و ایرانیان را تا مداین بتاختند. (مجمل التواریخ و القصص). و رستم با وی حرب کرد و سوی ترکستان تاختش. (مجمل التواریخ و القصص). چون در این بودند خصم برسید جنگ آغاز کردند بر حشم اصفهبد چیره شدند و ایشان را تا بقلعهء کوزا بتاختند. (تاریخ طبرستان). احمدبن اسماعیل سامانی محمد بن عبدالله عزیز را بطبرستان فرستاد چهل روز مقام کرد ناصر او را بتاخت و جملهء طبرستان دشت و کوه بتصرف گرفت. (تاریخ طبرستان). و چون او را [بای توز را] از آن ناحیت بتاختند ابوالفتح ازو بازماند و در شهر متواری شد. (ترجمهء تاریخ یمینی). ما را نیشابور باید رفتن و محمود را از آن نواحی بیرون تاختن و ولایت با تصرف گرفتن. (ترجمهء تاریخ یمینی).
گاه شبرنگ زلفت آن تازد
گاه گلگون حسنت این راند.عطار.
||فرستادن، چنانکه نامه یا خبری را :
بتور و بسلم آگهی تاختند
که ایرانیان جنگ را ساختند.فردوسی.
بسلم و بتور آگهی تاختند
که کین آوران جنگ برساختند.فردوسی.
به کاوس کی تاختند آگهی
که تخت مهی شد ز رستم تهی.
فردوسی.
بی اندازه هر کس خورش آزمون
همی تاخت از پیش او گونه گون.
(گرشاسبنامه).
همه کس بد از بیم فرمانبرش
خورشها همی تاختندی برش.
(گرشاسبنامه).
از آن شاد شد پهلوان چون شنود
سوی طنجه شد نامه ای تاخت زود.
(گرشاسبنامه).
||پیش رفتن. آمدن. نزدیک کسی شدن :
همی تاختندی بدرگاه ما
نپیچید گردن کس از راه ما.فردوسی.
که ای کم خرد نورسیده جوان
چو رفتی به نخجیر با اردوان
چرا تاختی پیش فرزند اوی
تو از چاکرانی نه پیوند اوی.فردوسی.
زاهد و راهب سوی من تاختند
خرقه و زنار درانداختند.نظامی.
- تاختن آراستن؛ هجوم کردن. حمله بردن :
ز پیش جهانجوی برخاستند
همه تاختن را بیاراستند.فردوسی.
- تاختن آوردن؛ هجوم کردن. حمله بردن :
تا حسین طاهر تاختن آوردی ایشان باز بر حصار شدندی. (تاریخ سیستان). ابوموسی هر وقت از بصره تاختن آوردی به اعمال و غزا کردی. (فارسنامهء ابن بلخی ص 114). تاش فراش تاختن آورد و ایشان را بغارتید. (فارسنامهء ابن بلخی ص 165). اصفهبد چون رستم را از مدد و معاونت نصر خالی یافت بر سر او تاختن آورد و او را از ولایت بیرون کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 230).
تاختن آورده پری زادگان
همچو پری بر دل آزادگان.نظامی.
تو آورده ای سوی من تاختن
مرا با تو کفر است کین ساختن.نظامی.
بهر منزلی کآوری تاختن
نشاید در او خوابگه ساختن.نظامی.
نخستین دشمنی که بر سر ایشان تاختن آورد خواب بود. (گلستان).
ز چشم مست تو واجب کند که هشیاران
حذر کنند، ولی تاختن نهان آری.سعدی.
گر تاختن به لشکر سیاره آورد
از هم بیوفتند ثریا و فرقدان.سعدی.
گر شب هجران اجل تاختن آرد مرا
روز قیامت زنم، خیمه بپهلوی دوست.
سعدی.
بباید نهان جنگ را ساختن
که دشمن نهان آورد تاختن.
سعدی (بوستان).
- آب تاختن؛ گاه معنی جاری ساختن آب، روان کردن آب، سیلان دادن آب دهد :
به پیرامن دژ یکی کنده ساخت
ز هر جوی آبی بدانجا بتاخت.اسدی.
کجا خنجر از زخم بفراختی
بر الماس آب بقم(3) تاختی.(گرشاسبنامه).
و چهرهء مینایی بمی لعل فام می آلود، گفتی بر نیلوفر آب بقم تاخته اند. (تاج المآثر).
- ||گاه بمعنی ادرار، بول، شاشیدن، جاری ساختن بول آید :
ز قلب آنچنان سوی لشکر بتاخت
که از هول او شیر نر آب تاخت.رودکی.
ادرارالبول، و آن خلطهایی که اندر رگها بود، به آب تاختن براند (افسنتین). (الابنیه عن حقائق الادویه). ... و از مفردات آنچه ماده را لطیف کند خداوند این علت را سود دارد و مثانه را پاک کند و سنگ را بشکند و به آب تاختن بیرون آرد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). رجوع به آب تاختن شود.
- بتاختن فرستادن؛ برای حمله و هجوم فرستادن سپاه.
- ||برای غارت فرستادن لشکریان : اندر ماه ذوالحجه پیغامبر علیه السلام بعمرة القضا رفت... و پیش از این غزو وادی القری بود و آن چهار سپاه که بتاختن فرستاد بجایها اندر ذی القعده بود. (مجمل التواریخ و القصص).
-تاختن بردن؛ بسرعت بردن. تازاندن :
چنان تاختن بر که اسبان ز کار
نباشند سست ار بود کارزار.اسدی.
- ||هجوم بردن. حمله آوردن :
بباید کنون چاره ای ساختن
بناگاه بردن یکی تاختن.فردوسی.
بفرمود تا تاختنها برند
همه روی کشور به پی بسپرند.فردوسی.
ببردیم بر دشمنان تاختن
نیارست کس گردن افراختن.فردوسی.
ببر زد در این کار گشواد دست
بر آن تاختن بر میان را ببست.فردوسی.
همی برد بر هر سویی تاختن
بدان تاختن بود کین آختن.فردوسی.
شه گیتی ز قزوین تاختن برد
بر افغانان و بر گبران کهبر.عنصری.
و یک هزار سوار مردانه هر یکی دو جنیبت می کشیدند و تاختن برد تا بعرب رسید که سرحدها پارس و خوزستان داشتند. (فارسنامهء ابن بلخی ص 68).
ور بکشمیر برد حاجب تو تاختنی
اوفتد ولوله و زلزله اندر کشمیر.
امیرمعزی (از آنندراج).
ناگاه تاختنی بجانب قصدار برد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 336).
عشق تو به سینه تاختن برد
آرام و قرار مرد و زن برد.عطار.
- تاختن فرستادن؛ فرستادن سپاهیان به حمله و هجوم : و همچنین کرد که فرمان بود و بیامد به توج و آنجا مقام کرد و پیوسته تاختن به اعمال و بلاد پارس می فرستاد. (فارسنامهء ابن بلخی ص 114).
- تاختن کردن؛ هجوم کردن. حمله کردن :
یکی تاختن کرد با صدهزار
سواران گردنکش و نیزه دار.فردوسی.
فتح تاختن کرد بر ایشان. (تاریخ سیستان). از این ناحیت تا جروس قصدی و تاختنی نکرد (تاریخ بیهقی). و برادرش را [بهمن بن اسفندیار را] بکشت و تاختن برومیه کرد با لشکرهای بی اندازه. (فارسنامهء ابن بلخی ص 43). از آنجا بقلعهء منج که قلعهء براهمه می خواندند تاختن کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 415).
من نتوانم به عشق پنجه درانداختن
قوت او می کند بر سر ما تاختن.سعدی.
تویی یا رب که خواب آلوده بر من تاختن کردی
منم یا رب که بخت خود چنین بیدار می بینم.
سعدی.
لشکر اشک ز راه مژهء دریابار
دمبدم بر طرف روم کند تاختنی.
سلمان (از آنندراج).
||با کلمه های خون و خوی و اشک و گلاب و غیره ترکیب شود بمعنی خون ریختن، عرق ریختن و اشک ریختن و گلاب پاشیدن... :
ره و رایشان رزم و کین ساختن
هوی ریزش خون و خوی تاختن.
(گرشاسبنامه).
همی تاخت اشک و گلاب و عبیر
به صحرای سیمین ز دریای قیر.
(گرشاسبنامه).
چنین اشک تا شب همی تاختی
گه شب بیکبار بگداختی.(گرشاسبنامه).
-گوز تاختن؛ گوزیدن. گوز دادن :
از این تاختن گوز و ریدن براه
نه دانگ و نه عزّ و نه نام و نه گاه.طیان.
||با مزید مقدم (پیشوند) اندر و در، بصورت اندرتاختن و درتاختن آید بمعنی نفوذ کردن، چنانکه اندر سر تاختن بمعنی در سر دویدن، در سر نفوذ کردن، بمغز اثر کردن باشد :
زآن عقیقین مئی که هرکه بدید
از عقیق گداخته نشناخت
نابسوده دو دست رنگین کرد
ناچشیده بتارک اندر تاخت.رودکی.
- ||تازاندن. به تاخت بردن. مجازاً به معنی فرصت غنیمت دانستن :
اسب درتاز تا جهان طرب
بسر تازیانه بستانیم.خاقانی.
گر او شبرنگ درتازد تو خود را خاک میدان کن
ور او چوگان بکف گیرد تو همچون گوی غلطان شو.
خاقانی.
||دوری کردن :
مسندت من بودم از من تاختی
بر سر منبر تو مسند ساختی.
مولوی (مثنوی چ علاءالدوله ص 56).
رجوع به تاخت و ترکیبات آن و تازیدن و تاخته شود
(1) - taxtan. (2) - ن ل: شاد و سرافراز.
(3) - بقم؛ کنایه از خون.

تاخته.

[تَ / تِ] (ن مف / نف) تافته. (جهانگیری). تافته است که از تابیدن ریسمان و ابریشم است. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا). ریسمان باریک باشد سخت. (فرهنگ اسدی نخجوانی). تار ریسمان تاب خورده باشد یعنی تافته. (صحاح الفرس). تار بادخورده و تافته بود. (فرهنگ اوبهی) :
ای آنکه همی تاخته ریسی از منبر (کذا)
باریکتر از من نه بریسی نه برشتی.
رودکی (از فرهنگ اسدی نخجوانی).
ز هول تاختن و کینه آختنْش مرا
همی گداخته همچون کناغ و تاخته تن.
کسائی (از فرهنگ اسدی نخجوانی).
||دویده و اسب دوانیده را نیز گویند. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا). بمعنی اسب دوانیده. (صحاح الفرس). بمعنی دوانیده و دویده آمده. (فرهنگ جهانگیری) :
زمانی یکی باره ای تاخته
ز نیکی سرش را برافراخته.فردوسی.
||بتاخت : و دو سه سوار تاخته فرستادم بخانهء ابودلف. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 171 و چ فیاض ص 174). ||بمعنی ریخته هم آمده است که مشتق از ریختن باشد. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا). ریخته را گویند. (فرهنگ جهانگیری) :
همه دشت بد رود خون تاخته
سلیح و درفش و سر انداخته.(گرشاسبنامه).
||غارت شده :
الانان و غز گشت پرداخته
شد آن پادشاهی همه تاخته.فردوسی.
رجوع به تاختن شود.

تاختی.

(اِخ) تیره ای از ایل بلوچ. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 93).

تاخس.

[خُ] (اِخ)(1) کسی است که در زمان سلطنت اردشیر دوم هخامنشی پس از گائو، داماد تیری باذ جانشینش گردید... گائو داماد تیری باذ، پس از توقیف پدرزنش ترسید که مبادا غضب اردشیر متوجه او هم گردد و بر اثر وحشت رؤسای بحریه را با خود همراه کرد که بر ضد اردشیر علم مخالفت بلند کنند. بعد با پادشاه مصر و لاسدمونی ها داخل مذاکره شد که با آنها متحد گردیده بر ایران یاغی شود. لاسدمونیها که از صلح انتالسیداس و واگذاری شهرهای یونانی آسیا به ایران شرمسار و از کوچک شدن لاسدمون در یونان بواسطهء شکست لکترا ناراضی بودند موقع را مغتنم دانستند که شکستهای خود را تلافی کنند و روی خوش به پیشنهاد گائو نشان دادند ولی دیری نگذشت که او را کشتند... پس از آن تاخس جانشین او گردیده قشونی جمع کرد و شهری در نزدیکی دریا و قرب معبد آپلن بساخت ولی او هم بزودی درگذشت. (تاریخ ایران باستان ج 2 ص 1127).
(1) - Tachos.

تاخس.

[خُ] (اِخ)(1) بنابه روایت دیودور در کتاب 15 بند 92 - 93 از پادشاهان مصر و معاصر اردشیر... تاخس پادشاه مصر خواست با اردشیر جنگ کند و قوای بری و بحری زیاد جمع کرد. در قشون او ده هزار نفر سپاهی اجیر بودند (معلوم است که یونانی بوده اند). دولت اسپارت آژزیلاس را برای سرداری این قوه فرستاد و خابریاس آتنی نیز بعنوان اینکه شخصاً به خدمت مصر استخدام میشود نه از طرف مردم آتن بمصر رفت و امیرالبحر بحریهء آن که عده اش به دویست کشتی می رسید گردید، خود پادشاه مصر برخلاف عقیدهء آژزیلاس فرماندهی را بر عهده گرفته بطرف فینیقیه حرکت کرد و چون بنزدیکی فینیقیه درآمد از مصر فرستاده ای دررسید و خبر آورد که حاکم مصر یاغی شده و مأمورینی نزد نکتانب پسر پادشاه که فرمانده دسته ای از قشون مصر بود فرستاد تا او را بسلطنت دعوت کند. پس از آن شورش بزودی بالا گرفت و به تمام مصر سرایت کرد و پسر پادشاه مصر با شورشیان همداستان گردیده... بالاخره براثر این اوضاع پادشاه مصر چاره را در این دید که از کویر عربستان گذشته پناه بدربار ایران برد و عذر تقصیرات را بخواهد (361 ق. م.). اردشیر نه فقط از تقصیر او درگذشت بل فرماندهی اردویی را که بنا بود بقصد مصر حرکت کند به وی داد... تاخس بنزد آژزیلاس برگشت و چون جرئت نکرد با پسر خود جنگ کند سردار یونانی او را بشهر بزرگی برد و در آنجا قشون نکتانب که از حیث عده برتری داشت او را محاصره کرد. بعد شبانه آژزیلاس محصورین را از شهر حرکت داده بجایی برد که موقع محکمی بود (این محل را از هر طرف کانالهایی احاطه داشت). در آنجا بواسطهء خوبی موقع و رشادت یونانیها قشون نکتانب شکست خورد و تاخس مجدداً پادشاه مصر شد.
... این است گفته های دیودور ولی باید در نظر داشت که این مورخ اسامی پادشاهان مصر را مشوش ذکر کرده و نمی توان محققاً معلوم کرد که وقایع مزبور در چه زمانی روی داده اگرچه موافق حساب دیودور یعنی موافق سال سوم المپیاد یکصدوچهارم این وقایع در 362 ق. م. روی داده ولی از روایت پلوتارک (آژزیلاس، بند 46) معلوم است که دیودور اسم پادشاه مصر را بجای نکتانب تاخس نوشته. (ایران باستان ج 2 صص 1139 - 1141). رجوع به نکتانب شود. مؤلف قاموس الاعلام ترکی آرد: یکی از ملوک باستانی مصر و پسر نکتانبوس اول است. وی بسال 363 ق. م. جلوس کرد و یک سال حکومت داشت و بکمک یونانیان مقابل آلکساندر اوخوس مقاومت کرد ولی بتدابیر اجسیلاس، نکتانبوس یاغی وی را مغلوب و مجبور به فرار کرد.
(1) - Tachos.

تاخک.

[خَ] (اِ) بقول مؤلف تحفه نام آزاددرخت است در تبرستان. (فرهنگ نظام). رجوع به تاخ شود.

تاخن.

[خُ] (اِخ)(1) نام یکی از غلامان ارسطو است. مبدل آن ثاخن است. (ابن الندیم در وصیت نامهء ارسطو). رجوع به ثاخن شود.
(1) - Tachon. Tychon.

تاخیانوس.

(اِخ)(1) تخیانوس. نام برکهء بزرگی است در سنجاق و قضای سیروز از ولایت سلانیک و قریه ای هم بهمین نام در ساحل غربی آن هست. برکهء مزبور از توسع و سرشار شدن نهر قره سو در دشت سیروز ایجاد شده است و آن در جنوب شهر مذکور از طرف شمال غربی بسوی شرقی امتداد می یابد، در موسم زمستان و مواقع بارانی اکثر جهات دشت را فراگیرد و از همین جهت طول و عرض ثابتی ندارد ولی در هر حال طولش از 35 و عرض اعظمش از 70هزار گز کمتر نیست. خشک کردن این دریاچه موجب تزاید کامل محصولات دشت سیروز میگردد و لذا چندین سال قبل امتیاز شروع به این کار داده شده است. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Tachianos.

تاخیره.

[رَ / رِ] (اِ) بخت و طالع و سرنوشت را گویند و بمعنی نصیب و قسمت و آنچه بر آن زایند و برآیند هم هست، چنانکه گویند «تاخیرهء تو چنین بود» یعنی طالع تو چنین بود و بر آن زادی و برآمدی. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا). چنان بود که مثل زنند که تاخیرهء تو چنان بود و بر آن بود یعنی بر آن بزادی(1) و بر آن پدید آمدی. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی) :
تاخیرهء تو نه بدان زده است (کذا)
کایدر بسیار بمانی بدان(2).
مخلدی (از حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).
(1) - فرهنگ اسدی چ اقبال ص 511 جملهء «و بر آن بود یعنی بر آن بزادی» را ندارد.
(2) - در فرهنگ اسدی چ اقبال ایضاً: تاخیرهء تو نه بداز ده است (کذا) - کایدر بسیار بمانی بدان.

تادار.

(اِ)(1) نامی است که در رودبار به درخت داغداغان دهند. (از درختان جنگلی ایران حبیب الله ثابتی ص 171). رجوع به تادانه و توغدان و داغداغان شود.
.(لاتینی)
(1) - Celtis

تادانه.

[نَ / نِ] (اِ مرکب) حبیب الله ثابتی در کتاب درختان جنگلی ایران نام درخت داغداغان را در لاهیجان تادانه ضبط کرده است ولی غالباً این درخت را در لاهیجان و اطراف بنام «تو»(1) خوانند. به لغت دیلم حب الزلم است. (تحفهء حکیم مؤمن) (فهرست مخزن الادویه). تا. داغداغان. توغدان. این اسامی در جنگلهای شمالی ایران بدون تشخیص و فرق به سه قسم درخت خانوادهء سلتیس داده میشود(2).
(1) - tu.
(2) - a: Celtis australis b: Celtis caucasica. c: Tournefortu.

تادرس.

[ ] (اِخ) ابن الحسن الاستاذ، وزیر اسدالدوله (صالح بن مرداس)(1). رجوع به معجم الادباء چ مارگلیوث ج 1 ص 216 شود.
(1) - رجوع به همین نام شود.

تادروس.

[ ] (اِخ) رفله افندی. او راست: البیانات الجلیلة لمدیریة القلیوبیة، مطبعهء توفیق 1898 م. (از معجم المطبوعات ج 1 ستون 624).

تادروس.

[] (اِخ) (وهبی... بک) ناظر مدارس قبطیه در قاهره و معلم سابق زبانها در مدرسة «الاقباط بحارة السقایین». او راست: 1 - الاثر الجلیل فی رثاء افندینا اسماعیل چ مصر 1313 ه . ق. 2 - الاثر النفیس فی تاریخ بطرس الاکبر و محاکمة الکسیس، چ بولاق 1322 ه . ق. /1904 م. در 160 صفحه. 3 - ترجمهء الامیر عریان بک، رئیس سابق کتاب نظارت مالیه و در آخر آن مرثیه ای برای وی و مدح باسیلی بک مستشار محکمهء استیناف، چ بولاق 1305 ه . ق./ 1888م. در 12 صفحه. 4 - الخلاصة الذهبیة فی اللغة العربیه در بولاق بسال 1292 ه . ق. 5 - عنوان التوفیق فی قصة سیدنا یوسف الصدیق که در آخر آن مقدمه ای ادبی است. در مطبعة الاعلامیه بسال 1302 ه . ق. در 88 صفحه چاپ شده. 6 - مرآة الظرف فی فن الصرف، در مصر بسال 1307 ه . ق. در 103 صفحه طبع شده. (از معجم المطبوعات ج 2 ستون 1924 - 1925).

تادروس.

[ ] (اِخ) رمزی افندی. یکی از نویسندگان جریدهء مصر. او راست: 1- الاقباط فی القرن العشرین در پرورش و رشد مردم مصر و احوال اجتماعی و دینی و علمی آنان... در 184 صفحه، مصر 1910 م. 2 - حاضر الحبشة و مستقبلها، در 171 صفحه (با تصاویر)، مصر. 3 - الدنیا و الاَخرة. در مطبعهء رعمسیس چ 1913. (از معجم المطبوعات ج 1 ستون 625).

تادروس.

[ ] (اِخ) اسکندر افندی تادروس بک شنوده منقباوی. صاحب جریدهء مصر، متولد در اسیوط بسال 1857 م. وی تاریخ الامیة القبطیة و کنیتها تألیف بانو ا. ل. بتشر را در سال 1901 م. از انگلیسی به عربی ترجمه و در چهار جزء منتشر کرده است. (از معجم المطبوعات ج 1 ص 624).

تادفی.

[ ] (اِخ) محمد بن یحیی بن یوسف الربعی التادفی الحلبی. نخست بر طریقهء حنبلی بود و سپس حنفی گردید. وی از بعضی دانشمندان در حلب و از شهابی ابن نجار حنبلی در قاهره و غیره کسب علم کرد و در نظم و نثر بارع شد. به نیابت قضاء حنبلیان در حلب گماشته شد و همچنان به مناصب عالیه در دو دولت چرکسی مصر و عثمانی در حلب و حماة و دمشق نایل آمد، آنگاه به قاهره رفت و در سال 949 ه . ق. به حماة بازگشت و در آنجا قلائدالجواهر را در مناقب شیخ عبدالقادر گیلانی و دیگر رجال نوشت (در مصر به چاپ رسیده است). وی در حلب در اوائل شعبان 950 ه . ق. وفات یافت. رجوع به معجم المطبوعات ج 1 ستون 287 و تاریخ حلب ج 6 ص 25 شود.

تادلة.

[دَ لَ] (اِخ) از جبال بربر در مغرب تلمسان و فاس، و از آنجاست ابوعبدالله محمد بن محمد بن احمد انصاری قرطبی تادلی. (معجم البلدان) (مراصد الاطلاع). مؤلف قاموس الاعلام ترکی آرد: این نام را به قسمتی واقع در بین تلمسان و فاس از رشته کوههای درن در آفریقای شمالی اطلاق کنند. ابوعبدالله محمد انصاری تادلی شاعر مشهور در قرطبه، از نواحی این کوه برخاسته است.

تادلی.

[دَ لی ی] (ص نسبی) منسوب به تادلة. رجوع بهمین کلمه شود.

تادلی.

[دَ لی ی] (اِخ) ابوعبدالله محمد بن محمد بن احمد انصاری قرطبی تادلی، از تادلة (رجوع بهمین کلمه شود). وی شاعر و ادیب بود و ابوالقاسم زمخشری را مدح گفت. (از معجم البلدان: تادلة).

تادلی.

[دَ] (ِاخ) یوسف بن یحیی المغربی اللغوی، معروف به تادلی. متوفی بسال 540 ه . ق. او راست: نهایة المقامات فی درایة المقامات للحریری. (اسماء المؤلفین ج 2 ص 552).

تادمکه.

[ ] (اِخ) شهری است در سودان. دمشقی در نخبة الدهر آرد: تادمکه مانند مکه در میان کوهها قرار دارد و زندگی مردم آنجا مانند سایر مردم آفریقا است و مردان آنجا نقاب بر چهره اندازند و جز چشمانشان چیزی از صورتشان دیده نمی شود ولی زنانشان بی نقابند. (از نخبة الدهر دمشقی ص 239).

تادن.

[دَ] (اِخ) تاذَن. قریه ای از قرای بخارا، و از آنجاست ابومحمد حسن بن جعفر... (از معجم البلدان) (مراصد الاطلاع).

تادنی.

[دَ] (ص نسبی) منسوب به تادن. رجوع به مادهء بعد شود.

تادنی.

[دَ] (اِخ) ابومحمد حسن بن جعفربن غزوان سلمی تادنی (منسوب به تادن). وی از مالک بن انس و جماعتی دیگر روایت دارد و ابوبکر محمد بن عبدالله بن ابراهیم بنجیکتی و حاسدبن مالک بخاری و غیر آن دو از او روایت کنند. (از معجم البلدان). و رجوع به انساب سمعانی برگ 102 (تاذنی) شود.

تادوان.

[دَ] (اِخ) دهی از دهستان و بخش خفر شهرستان جهرم که در 28هزارگزی جنوب خاور باب انار، کنار راه فرعی خفر به گوکان واقع است. جلگه، گرمسیر و مالاریائی است و 965 تن سکنه دارد، آب آن از رودخانهء قره آغاج و چشمه است. محصول آنجا غلات، برنج، تریاک، مرکبات و خرما است. شغل اهالی باغداری و زراعت. صنعت دستی زنان بافتن روی گیوه است. دارای دبستان. در دوهزارگزی شمال ده در تنگ تادوان ساختمانهای خرابه ای موجود است که معروف به قلعهء گبرها و نقارخانه است. تاریخ و منظور از بنای آن معلوم نیست، بقول مشهور مقبره ای بوده است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7). در فارسنامهء ناصری آمده: خفر در اصل خبر ببای ابجد است یعنی محکم و استوار و پیچیده، میانهء جنوب و مشرق شیراز است، درازای آن از تادوان تا اشکوری نه فرسخ، پهنای آن از خانهء کهدان تا باغ کبیر چهار فرسخ، محدود است از جانب مشرق ببلوک فسا و از سمت شمال ببلوک سردستان... (فارسنامهء ناصری در ذیل بلوکات فارس ص196).

تاده.

[دِ] (اِخ)(1) یکی از حواریون مسیح. نویسندگان کلیسایی گویند، که آبگار پادشاه خُسْرُوِن معاصر مسیح (ع) بود. او بمرضی علاج ناپذیر مبتلا گردید و توسط آنانیاس(2)یکی از پیروان مسیح نامه ای برای او ارسال داشت. عیسی (ع) شخصی را «تاده»نام نزد وی فرستاد و آبگار و مرضای دیگر از او شفا یافتند. این خبر از اِوْسویوس نویسندهء کلیسایی است و نویسندگان دیگر کلیسایی نیز بعدها آن را ذکر کرده اند ولی اکنون عموماً این خبر را صحیح نمیدانند. بعض نویسندگان کلیسایی نوشته اند که جواب مسیح (ع) بنامهء آبگار و صورت عیسی (ع) مدتها در اِدِس بوده و این اشیاء را در زمان سلطنت لوکاپن(3)(در حدود 920 م.) به قسطنطنیه نقل کردند، تا زمان امپراطور میشلِ پافلاگونی(4) در آن شهر بود و پس از آن مفقود گردید. موسی خورن گوید (کتاب 2، فصل 29) که جواب نامهء آبگار را طوماس(5) نامی از حواریون عیسی (ع) نوشت. ترجمهء ارمنی نامهء عیسی با ترجمهء یونانی روایت اوسویوس مغایرت کلی ندارد و از اینجا باید استنباط کرد که هر دو ترجمهء یک اصل بوده که به مسیح (ع) نسبت میداده اند. موسی خورن گوید که آبگار سی وهشت سال سلطنت کرد و بدست تاده حواری عیسی که او را شفا داد دین مسیح را اختیار کرد. (تاریخ ارمنستان فصل 30) (ایران باستان ج 3 ص 2633).
(1) - Thadee.
(2) - Ananias.
(3) - Empereur Lecapene.
(4) - Michel Paphlagonien.
(5) - Thomas.

تادیزه.

[ ] (اِخ) قریه ای است از قراء بخارا، و تادیزی منسوب بدانجاست. (معجم البلدان) (انساب سمعانی برگ 102 «ب»).

تادیزی.

[زی ی] (ص نسبی) منسوب به تادیزه.

تادیزی.

[زی ی] (اِخ) ابوعلی حسن بن ضحاک(1)بن مطربن هناد تادیزی بخاری. وی از اسباط بن یسع روایت کند و ابوبکر محمد بن حسن مقری از او روایت دارد. وی به شعبان 326 ه . ق. درگذشت. رجوع به معجم البلدان (تادیزه) و انساب سمعانی برگ 102 «ب» شود.
(1) - در انساب سمعانی: ابوالحسن بن الضحاک.

تاذری.

[ ] (اِخ) ابن اسطین النصرانی. از منشیان هشام بن عبدالملک بود، و وی او را تقلد دیوان حمص داد. (کتاب الوزراء والکتاب ص 38).

تاذف.

[ذِ] (اِخ) قریه ای است که بین حلب و بین آن چهار فرسنگ است، از وادی بُطنان از ناحیهء بُزاعة. امرؤالقیس آنرا در شعر خویش آورده گوید :
و یا رُبّ یوم صالح قد شهدته
بتاذف ذات التل من فوق طرطرا.
و بدان منسوب است ابوالماضی خلیفه... (از معجم البلدان).

تاذفی.

[ذِ] (ص نسبی) منسوب به تاذف.

تاذفی.

[ذِ] (اِخ) ابوالماضی خلیفة بن مدرک بن خلیفة تمیمی تاذفی. سلفی از وی در رحبة شعر نوشت، و او از اهل ادب بود. (از معجم البلدان: تاذف).

تاذفی.

[ذِ] (اِخ) یوسف بن عبدالرحمن بن حسن تاذفی. مردی دانشمند بود. وی بسال 826 ه . ق. در تاذف متولد شد و در حلب پرورش یافت و در همان جای بسال 900 ه . ق. وفات یافت. او راست: «مفاتیح الکنوز». (از الاعلام زرکلی ج 3 ص 1181).

تاذن.

[ذَ] (اِخ) قریه ای است از قراء بخارا، و تاذنی منسوب بدانجاست. (از انساب سمعانی برگ 102 «ب»). رجوع به تادن شود.

تاذنی.

[ذَ] (ص نسبی) منسوب به تاذن و تادن. رجوع به تادنی شود.

تار.

(اِ) چیز دراز بسیار باریک مثل موی و لای ابریشم و رشتهء پنبه و تنیدهء عنکبوت. (فرهنگ نظام). تانهء بافندگان که نقیض پود است. (برهان) (انجمن آرا). ریسمان جامه که بهندی تانا گویند. (غیاث اللغات). ریسمان پارچه که در طول واقع شده است، و آنکه در عرض واقع میشود پود است. (فرهنگ نظام). رشته و ریسمان و نخ. (آنندراج). تار پود را گویند. (فرهنگ جهانگیری). تار و تاره و تان و تانه، ضد پود. (فرهنگ رشیدی). تنستهء جامه که ضد پود است و آنرا تان و تاره و فرت نیز گویند. (شرفنامهء منیری): سدی؛ تار جامه. سدات؛ تار جامه. حابل، تار و نابل، پود بود. (منتهی الارب) :
ز یزدان و از ما بر آنکس درود
که تارش خرد باشد و داد پود.فردوسی.
بیاموختشان رشتن و تافتن
بتار اندرون پود را بافتن.فردوسی.
ز دیبای زربفت رومی دویست
که گفتی ز زر جامه را تار نیست.فردوسی.
نیازرد یک موی گیو از تنش
ندرّید یک تار پیراهنش.فردوسی.
چو پیران بیامد بنزدیک رود
سپه بد پراکنده چون تار و پود.فردوسی.
از این گونه لشکر سوی کاسه رود
برفتند بی مایه و تار و پود.فردوسی.
دگر خواسته هرچه آورده بود
ز اندک ز بسیار از تار و پود.
فردوسی (از شرفنامهء منیری).
وز او باد بر شاه گیتی درود
کز او خیزد آرام را تار و پود.
فردوسی (از شرفنامهء منیری).
هوا پود شد برف چون تار گشت
سپهدار از آن کار بیچار گشت.فردوسی.
هر یکی را درخور خدمت ثباتی داد خوب
خلعتی کو را بزرگی پود بود و فخر تار.
فرخی.
مملکت را ملک چنین باید
تا بود کار ملک راست چو تار.فرخی.
آن تنگ دهان تو ز بیجاده نگینی است
باریک میان تو چو از کتّان تاریست.فرخی.
گلها کشیده اند بسر بر کبودها
نه تارها پدید بر آنها نه پودها.منوچهری.
خدایگانا چون جامه ایست شعر نکو
که تا ابد نشود پود او جدا از تار.
ابوحنیفهء اسکافی (از تاریخ بیهقی چ ادیب ص 281).
سپاهسالار نیک احتیاط کرده بود تا کسی را رشتهء تاری زیان نشد. (تاریخ بیهقی). نخست آنچه آوردند می کردند تا جمله پیش سلطان آوردند چنان که رشتهء تاری ازبرای خود بازنگرفت. (تاریخ بیهقی).
جان جامه نپوشد مگر از بافته حکمت
مر حکمت را معنی پود است و سخن تار.
ناصرخسرو (دیوان چ تهران 1307 ه . ش. ص 193).
بیارد سوی بوستان خلعتی
که لؤلوش پود است و پیروزه تار.
ناصرخسرو (دیوان ایضاً ص 199).
تنت چو پیرهنی بود جانْت را واکنون
همه گسسته و فرسوده گشت تارش و پود.
ناصرخسرو (دیوان ایضاً ص 91).
میوهء او را نه هیچ بوی و نه رنگ است
جامهء او را نه هیچ پود و نه تار است.
ناصرخسرو (دیوان ایضاً ص 5).
جز از عذر و جفا هرچند گشتم
ندیدم کار او را پود و تاری.
ناصرخسرو (دیوان ایضاً ص 443).
بحلهء دین حق در پود تنزیل
به ایشان بافت از تأویل تاری.
ناصرخسرو (دیوان ایضاً ص 425).
تَنْت چو تار است، جانْت پود، تو جامه
جامه نماند چو پود دور شد از تار.
ناصرخسرو (دیوان ایضاً ص 165).
من نپسندم ترا بپود کنون
چون نپسندی همی بتار مرا.ناصرخسرو.
آنچه دانا گوید آنرا لفظ و معنی پود و تار
وآنچه نادان گوید آنرا هیچ پود و تار نیست.
ناصرخسرو.
تا تن بغم عشق تو نابود شده ست
تن تار بلا و رنج را پود شده ست.
ابوالفرج رونی.
بخت رمیده را نتوان یافت چون توان
زآن تار کآفتاب تند پود و تار کرد.خاقانی.
کتف کوتاه را ردا بافد
که زراندود تار بندد صبح.خاقانی.
چون بدین زودی کفن می بافت او را دست چرخ
کاشکی در بافتن من تار او را پودمی.
خاقانی.
رشتهء جانت ز غم یک تار ماند
شکر کن کآن تار نگسستی هنوز.خاقانی.
نساج نسبتم که صناعات فکر من
الا ز تار و پود خرد جامه تن نیند.خاقانی.
زآن مقنعه کآن شاه به بهرام فرستاد
یک تار بصد مغفر رستم نفروشم.خاقانی.
وشی جامه ای داشتی هفت رنگ
چو گل تار و پودش برآورده تنگ.نظامی.
جامهء تن چاک شد تاری ز پیراهن ببخش
کز چنان رشته توان پیوند کرد این چاک را.
جامی.
کای که وقتی پنبه بودی در کتو
وقت دیگر ریسمان بودی و تار.نظام قاری.
تار و پود عالم امکان بهم پیوسته است
عالمی را شاد کرد آنکس که یک دل شاد کرد.
صائب.
||آنچه از آهن و برنج و نقره و طلا و مانند آن سازند. (از آنندراج). فلز خیلی باریک کرده مثل مو و ابریشم. (فرهنگ نظام). تار ساز. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج). تار ساز چون چنگ و طنبور و قانون و امثال آن. (آنندراج). محمد معین در حاشیهء برهان قاطع آرد: از اوستا: تثره(1) (قیاس شود با هندی باستان: تانتره(2) = رشته، طناب). مؤلف فرهنگ نظام آرد: اگر تار فلزی روی ظرف مجوفی کشیده شود و با مضرابی به آن تارها بزنند صدای ساز میدهد. یکی از اقسام ساز ایران را برای این تار می گویند که روی آن تارهای فلزی کشیده شده است، این لفظ در سنسکریت «تره» است: رود؛ ... تاری که بر روی سازها کشند. (برهان) :
وآن هشت تا بربط نگر جان را بهشت هشت در
هر تار ازو طوبی شمر صد میوه هر تا ریخته.
خاقانی.
تار که بر بربط ناهید بست
زنگ که بر محمل خورشید بست؟
جامی (تحفة الاحرار).
تار از رگهای جان بستیم بر قانون درد
میزند خوش ناخنی در سینهء افغان ما.
ظهوری (از آنندراج).
دیدیم بسی ناخوشی از محتسب اما
نی تار بریدیم و نه مضراب شکستیم.
طالب آملی (از آنندراج).
آتش می تیره سازد شعلهء آواز را
بر کدوی باده باید بست تار ساز را.
غنی (از آنندراج).
||تار ابریشم. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا) (فرهنگ جهانگیری) :
تن چو تار قز و بریشم دار
ناله زین تار ناتوان برخاست.
خاقانی.
زهره شد از چنگ پرآوازه اش
تار بریشم ده شیرازه اش.
جامی (تحفة الاحرار).
||رشتهء ریسمان :
آن ساعدی که خون بچکد زو ز نازکی
گر برزنی بر او بر، یک تار ریسمان(3).
خسروی.
هرچند رستم است(4) درآید ز سهم تو
دشمن بچشم سوزن چون تار ریسمان.
سوزنی.
- مثل تار ریسمان؛ بسی لاغر :
چون تار ریسمان تن او شد نزار و من
بسته کجا شوم بیکی تار ریسمان؟
وطواط (از امثال و حکم ج 3 ص 1416).
||مطلق رشته. نخ.
- تار سبحه؛ رشتهء تسبیح. (آنندراج).
- تار شمع؛ رشتهء درون شمع که برافروزند. (آنندراج).
- تار طراز:بجهد گر بجهانی ز سر کوه بکوه
بدود گر بدوانی ز بر تار طراز.منوچهری.
برکشد تار طراز عنبرین از کام خویش
چون برآرد عنکبوت از کام خود تار طراز.
منوچهری (در صفت قلم).
رجوع به تراز شود.
- تار عنکبوت؛ هریک از رشته های باریک که عنکبوت یک بار از دهان بیرون دهد. لعابی باریک که عنکبوت بدان خانه تَند. کارتنک. رشته و نخ که عنکبوت کند خانه ساختن خود را. رشته ای که عنکبوت از لعاب خود کند: ختیعور؛ تار عنکبوت مانندی که از هوا فرودآید در سختی گرما و نیست گردد. (منتهی الارب) :
جز مر ترا بخدمت اگر تن دوتا کنم
چون تار عنکبوت مرا بگسلد میان.فرخی.
در حصن آهنین به امان باشد آنکه بست
از عنکبوت هیبت تو بر میان دو تار
در پیش اژدهای دمان در محاربت
بر تار عنکبوت دواسبه روَد سوار.سوزنی.
چشمم چو غار و اشک برو تار عنکبوت
کرده در آن خیال تو چون مصطفی مقر.
قاآنی.
- تار گوهر؛ رشته و نخی که دانه های تسبیح یا مروارید و غیره را از آن گذرانند. سلک. (آنندراج) :
شد رشتهء جان من یک تار مگر روزی
در عقد بکار آید این تار که من دارم.
خاقانی.
دو فتوح است تازه در یک وقت
دو لطیفه ست سفته در یک تار.خاقانی.
- مثل تار عنکبوت؛ بسیار نحیف. (امثال و حکم ج 3 ص 1416). رجوع به تار عنکبوت شود.
- امثال: درِ جیبش را تار عنکبوت گرفته است؛ زمانی دراز است که نقدی در جیب ندارد. (امثال و حکم ج 2 ص 783).
- تار فغان (اضافهء استعاری)؛ افغان تشبیه به تار شده :
بیدلم تار فغانم نگسلد
رشتهء آه از زبانم نگسلد.
طالب آملی (آنندراج).
- تار موی؛ (فرهنگ اوبهی) (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی) (برهان). تار زلف و گیسو. (آنندراج). یک موی از دستهء موی زلف :
که نازارد از کینه یک تار موی
بر آن سرو سیمین بر ماهروی.فردوسی.
بنده و فرزندان و هر کس که دارد بفدای یک تار موی خداوند باد که سعادت بندگان آن باشد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 483).
بنده در راه مدحت تو همی
بر رهی همچو تار موی رود.سوزنی.
داد دستاری بحسان اندرو یک تار موی
بهتر از دستار و دستار از خراج مصر و شام.
سوزنی.
ندهیم تار مویی که میان جان ببندم
نه غلام عشقم ای جان چه کمر دریغ داری؟
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص 876).
تار مویم بمن نمود سپید
زین نمودن غمان من بفزود.خاقانی.
از تب چو تار موی مرا رشتهء حیات
وآن موی همچو رشتهء تب بر بصد گره.
خاقانی.
برده رونق به تیزبازاری
تار زلفش ز مشک تاتاری.نظامی.
شود بر حصاری بیک تار موی.نظامی.
چه دیدم تیزرایی تازه رویی
مسیحی بسته در هر تار مویی.نظامی.
می نماند در جهان یک تار مو
کل شی هالک الا وجهه.
مولوی (مثنوی چ علاءالدوله ص 400).
هیچکس در ملک او بی امر او
درنیفزاید سر یک تار مو.
مولوی (مثنوی ایضاً ص 512).
بعنایت الهی یک تار موی از دست مبارک ایشان متغیر نگشته بود. (انیس الطالبین بخاری نسخهء کتابخانهء مؤلف ص 169).
شد لیلی را درون ز غم شاد
وآن نامه ز جیب خویش بگشاد
پیچید در آن به آرزویی
برگ کاهی و تار مویی
یعنی زآن روز کز تو فردم
چون مو زارم، چو کاه زردم.
جامی (لیلی و مجنون).
||تار نقاب. (آنندراج) :
نازم به آتشین نگه خود که بارها
چون تار زلف تار نقاب از رخ تو ریخت.
طالب آملی (آنندراج).
||تا مخفّف تار است. رجوع به تا شود. ||ساز ایرانی(5) و آن دارای پنج سیم است که با زخمه نوازند و بر کاسهء آن پوست برهء تنک کشیده باشد. سازی ایرانی از ذوات الاوتار. آلتی موسیقی است که اختراع آن را ایرانیان کرده اند، و سه تار و ویلن را به تقلید تار ساخته اند. تار عبارت است از کاسه ای از چوب توت، و بدنه و دستهء تار از چوب فوفل و گردوی کهنه و پوست برهء تودلی بر روی کاسه می کشند و روی دسته را با استخوان پای شتر می بندند و خرک روی کاسه را از شاخ گوزن می گذارند و سپس شش سیم، سه تای آن زرد و سه تا سفید، از خرک تا دسته می کشند و از رودهء گوسفند بیست وپنج پرده به آن می بندند و با مضراب می نوازند. از معاریف استادان تارساز اخیر، مرحوم یحیی و مرحوم استاد فرج الله بودند.
سابقهء تاریخی تار: روح الله خالقی در کتاب سرگذشت موسیقی ایران آرد: تار در لغت بمعنی رشته است و در آلات موسیقی همانست که به اصطلاح امروز سیم گفته میشود و پیشینیان آنرا وتر می نامند. هیچ سازی نیست که از آن بی بهره باشد مگر آلات بادی که در آنها فشار هوا موجب ارتعاش و تولید صوت می شود. معلوم نیست از چه زمان این نام بسازی که امروز در دست ماست اطلاق شده است، تنها در شعر فرخی سیستانی در ردیف غژ و نزهت که نام دو آلت موسیقی است بکار رفته است :
هر روز یکی دولت و هر روز یکی غژ
هر روز یکی نزهت و هر روز یکی تار.
آنچه مسلم است ما تا دورهء صفویه سازی بنام و شکل تار امروزی نداشته ایم زیرا در نقاشی های آن دوره هم اثری از آن دیده نمی شود، در صورتی که در مجلس بزم تالار چهل ستون اصفهان کمانچه و عود و سنتور را می بینیم. ساز دیگری در ایران بنام طنبور سابقه ای بسیار قدیم دارد که فارابی نیز از آن نام می برد و در اشعار شاعران پیشین ایران هم ذکر آن رفته است، چنانکه منوچهری دامغانی گوید :
بیاد شهریارم، نوش گردان
ببانگ چنگ و موسیقار و طنبور.
و همچنین در جای دیگر سروده است :
خنیاگرانْت، فاخته و عندلیب را
بشکست نای در کف و طنبور در کنار.
و ناصرخسرو گوید :
آن یکی برجهد چو بوزنگان
پای کوبد بنغمهء طنبور.
بعضی گویند تار، همان بربط باستانیست که بعدها عود نامیده شده است: در این که عود و بربط یکیست شکی نمی باشد ولی تار به طنبور بیشتر شباهت دارد تا به عود و بربط. در قدیم دو نوع طنبور بوده است: طنبور خراسانی و طنبور بغدادی. این ساز دو سیم داشته و مضرابی بوده که با انگشتان دست راست نواخته می شده و هم اکنون در کردستان معمولست، حتی در تهران یکی از قضات محترم دادگستری که شاید نخواهد نامش را ذکر کنم این ساز را در نهایت خوبی می نوازد و نواهای قدیم موسیقی کرد را که خود بحث جداگانه ایست در کمال زیبایی اجرا می کند... برخلاف عود که دسته ای کج دارد، دستهء طنبور راست و بلند است و مانند تار، پرده بندی می شود ولی عدهء پرده های آن کمتر است. شکل طنبور همه جا در نقاشیهای قدیم بخصوص در مینیاتورها دیده میشود و کاسهء آن از چوبست و دهانهء آن هم پوست ندارد مثل سه تار، ولی کاسه اش بزرگتر است بشکل یک نصفهء خربوزه. بنظر چنین میرسد که سه تار از نوع طنبور بوده است با این تفاوت که طنبور را با چهار انگشت دست راست (بدون شست) بصدا می آورند ولی در سه تار، ناخن سبابه عمل مضراب را انجام میدهد. تصور می کنم چون صدای سه تار کم بوده است کاسهء این ساز را بزرگتر کرده و روی آن پوست کشیده اند و با مضراب فلزی نواخته اند تا طنین آن بیشتر شود. وجه تسمیهء سه تار معلومست زیرا در اول سه سیم داشته و بعدها یک سیم به آن اضافه شده است(6)، هنوز هم برخی از اهل فن آنرا سه سیم مینامند. سیمهای تار هم اقتباس از سه تار است منتها برای اینکه صدا قویتر شود سیمهای اول و دوم (زرد و سفید) را جفت بسته اند و پنج سیم پیدا کرده است و سیم ششم چنانکه معروفست بعدها به وسیلهء غلامحسین درویش از روی سه تار، به آن اضافه شده است. اینکه شهرت دارد ابونصر فارابی مخترع تار بوده است حکایتی بیش نیست و سند تاریخی ندارد. در دورهء صفویه از نوازنده ای بنام استاد شهسوار چهارتاری نام برده اند و معروفست که شیخ حیدر (وفات 898 ه . ق.) که یکی از مؤسسین این سلسله است مخترع چهارتار است. همچنین گویند شخصی بنام رضاءالدین شیرازی شش تار را اختراع کرده است. در دورهء قاجاریه تار یکی از ارکان موسیقی ایران شده است... «اوژن فلاندن» آنرا چنگ نامیده است و این نامگذاری مناسب نیست زیرا چنگ از سازهای بسیار قدیم مشرق زمین و ایرانست که در نقش برجستهء طاق بستان کرمانشاه هم نمونهء آن موجود است. در آنجا چنگ قدیم بخوبی دیده میشود که بسبک هارپ اروپایی ولی ساده تر با هر دو دست نواخته میشود ولی تار غیر از چنگ است. ساز دیگری هم از نوع طنبور و سه تار در ایران داریم که دوتار نامیده میشود و در میان ترکمن های دشت گرگان نیز معمولست(7). شاید بتوان در قفقاز که نوعی از تار بسیار معمولست سابقهء قدیمتری برای تار پیدا کرد. تار در میان آلات مضرابی از همه خوش آهنگتر است و هرچند نواقصی دارد چنانکه پوست آن در اثر تغییر هوا باعث کم و زیاد شدن صدا میشود و سیمها چون نازک است زودبزود پاره میگردد و دستهء بلند آن نواختن و مخصوصاً نوت خوانی را مشکل می کند ولی چون سازهای مضرابی اروپایی مانند ماندولین و گیتار و بالالایکا صدایشان خشک است و لطف صوت تار را ندارد، هنوز سازی نتوانسته است جانشین آن بشود و برای موسیقی ما و نشان دادن حالات مخصوص آن بهترین اسباب است که دارای آهنگی مطلوب و طنین خوبیست و اگر نوازنده بامهارت و خوش سلیقه باشد تأثیر بسیار در شنونده دارد... (سرگذشت موسیقی ایران صص 144 - 148).
مشهورترین استادان نوازندهء تار در عصر اخیر: 1- آقا علی اکبر: در دربار ناصرالدین شاه میزیست و مورد محبت شاه بود. 2- آقا غلامحسین: برادرزاده و شاگرد علی اکبر که او هم مانند عمویش در دربار ناصرالدین شاه مورد توجه و علاقهء مخصوص شاه بود. 3- نعمت اللهخان معروف به اتابکی که در کرمان در دستگاه فیروز میرزا نصرت الدوله بود و سپس به تهران آمد و بدستگاه اتابک منتقل شد. 4- یوسف خان صفایی: بسبب انتساب با ظهیرالدوله بیوسف خان ظهیرالدوله ای معروف شد. 5- محمدعلی خان مستوفی. 6- میرزا حسن فرزند آقا علی اکبر. 7- میرزا عبدالله فرزند آقا علی اکبر و شاگرد آقا غلامحسین. 8 - حسینقلی فرزند آقا علی اکبر و شاگرد آقا غلامحسین و میرزا عبدالله. 9- اسماعیل قهرمانی. 10- سیدمهدی دبیری. 11- علی اکبر شهنازی فرزند و شاگرد حسینقلی. رجوع شود به کتاب سرگذشت موسیقی ایران تألیف روح الله خالقی صص 98 - 144. ||میانهء سر یعنی تارک سر که آن مفرق است. (شرفنامهء منیری). میان سر یعنی فرق سر، در این صورت مخفف تارک است. (آنندراج). میان سر. (فرهنگ رشیدی) (برهان) (فرهنگ اسدی نخجوانی). تارک. (فرهنگ اسدی نخجوانی). تارک سر. (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ اوبهی). فرق سر و تارک سر. (انجمن آرا) (برهان). کلال. چکاد. هباک. تالا (بلهجهء افغانی): فرق؛ تار سر که راهی است میان موی سر. مفرق؛ تار سر که فرق جای موی سر است. قبص؛ بزرگ شدن سر، یا تار سر. رماعة. (منتهی الارب) :
زدن مرد را تیغ(8) بر تار خویش
به از بازگشتن(9) ز گفتار خویش.
ابوشکور (از لغت فرس اسدی چ اقبال ص 123).
تبیره سیه کرده و روی پیل
پراکنده بر تار اسبانْش نیل.فردوسی.
ای سر اولاد مصطفی که ز ایزد
تاج شرف داری و کرامت بر تار.سوزنی.
آن کز خط فرمانْش برون برد سر پای
گردد تنش آزرده و تا تار شکسته.سوزنی.
اگر صبوح کند کاج باشد و مطراق
همی زنندش چندانکه بشکند سر و تار.
سوزنی.
سؤال منکر را پاسخ آنچنان دادم
که خرد شد ز دبوسش ز پای تا تارم.
سوزنی.
و رجوع به تارک شود.
(1) - tathra.
(2) - tantra. (3) - ن ل: تارپرنیان.
(4) - ن ل: رسم نیست.
(5) - Thar. (6) - گویند سیم اضافی را مشتاق علیشاه بکار برده است چنانکه برخی آنرا «سیم مشتاق» گویند.
(7) - مؤلف تاریخ عضدی مینویسد: شب ها هروقت آقا محمدخان قاجار حالت خوشی ازبرایش دست میداد و دماغی داشت دوتار که زدن این تار در میان تراکمه معمولست میزد. (تاریخ عضدی ص 78).
(8) - ن ل: چوب.
(9) - ن ل: بازماندن.

تار.

(ص) محمد معین در حاشیهء برهان قاطع آرد: اوستا: تثره(1) (تاریک) (از تمسره(2)، تنسره(3))، هندی باستان: تمیسره(4) (تاریک)، پهلوی: تار(5)، کردی: تاری(6)، افغانی: تور(7)، استی: تلینگه(8)، تلینگ(9) (تاریکی، تاریک)، تر(10) (کثیف، غمگین)، بلوچی: تار(11)، سریکلی: تار(12)، منجی: تراوی(13)، گیلکی: تار(14) - انتهی. تاریک(15). (غیاث اللغات) (فرهنگ رشیدی) (فرهنگ اوبهی) (فرهنگ جهانگیری). تیره و تاریک. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج). بدون روشنی و یا کم روشنی و تیره. (فرهنگ نظام). تاری. تاره. تاران. تارین. تیره. دیجور. مظلم. ظلمانی سیاه. مقابل روشن :
بشد میزبان گفت کای نامدار
ببودی در این خانهء تنگ و تار.فردوسی.
چو شب گشت پیدا و شد روز تار
شد اندر شبستان کی نامدار.فردوسی.
از ایدر برو تازیان تا ببلخ
که از بلخ شد روز ما تار و تلخ.فردوسی.
چو خورشید بر چرخ لشکر کشید
شب تار تازنده شد ناپدید،
یکی انجمن کرد خاقان چین
بزرگان و گردان توران زمین.فردوسی.
بتاراج داده کلاه و کمر
شده روز تار و نگون گشته سر.فردوسی.
ز بس گرد لشکر جهان تار شد
مگر مهر رخشان گرفتار شد.فردوسی.
ز گشت دلیران بر آن دشت جنگ
چو شب گشت آوردگه تار و تنگ.
فردوسی.
چنین تا سپهر و زمین تار شد
فراوان ز ترکان گرفتار شد.فردوسی.
چنین گفت شیر ژیان با پلنگ
که بر غرم چون روز شد تار و تنگ.
فردوسی.
چنین گفت کاکنون سر بخت اوی
شود تار و ویران شود تخت اوی.فردوسی.
ز اندیشهء او چو آگه شدم
از ایران شب تار بیره شدم.فردوسی.
شهنشاه لهراسپ در شهر بلخ
بکشتند و شد روز ما تار و تلخ.فردوسی.
صعب چون بیم و تلخ چون غم جفت
تار چون گور و تنگ چون دل زفت.
عنصری.
ز بس گرد چون پود در تار شد
بر آن غول چهران جهان تار شد.
اسدی (از فرهنگ جهانگیری).
خِرَد است آنکه اگر نور چراغ او
نیستی، عالم یکسر شب تارستی.
ناصرخسرو.
روز رخشنده کزو شاد شود مردم
از پس انده و رنج شب تار آمد.
ناصرخسرو (دیوان چ تهران ص 109).
طلعت مستنصر از خدای جهان را
ماه منیر است و این جهان شب تار است.
ناصرخسرو.
غار جهان گرچه تنگ و تار شده ست
عقل بسنده ست یار غار مرا.ناصرخسرو.
روزهای روشن گیتی همه
بر عدوی تو شبان تار باد.مسعودسعد.
شب تار و ره دور و خطر مدعیان
تا در دوست ندانم بچه عنوان برسم.خاقانی.
حرز عقل است مرهم دل ریش
تیغ روز است صیقل شب تار.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص 202).
دانم که ندْهی داد من، روزی نیاری یاد من
بشنو شبی فریاد من، داغ شب تار آمده.
خاقانی.
خود ندارد حواری عیسی
روزکوری و حاجت شب تار.خاقانی.
گشاید بند چون دشوار گردد
بخندد صبح چون شب تار گردد.نظامی.
چنانکه از شب تار صبح برآید. (گلستان).
شب تار است و رهِ وادیِ ایمن در پیش
آتش طور کجا موعد دیدار کجاست؟حافظ.
بندگی حق بشب تار کن
رغبت مزدت چو بود کار کن.عماد فقیه.
-تار شدن (گشتن، گردیدن) چشم؛ تیره شدن آن. کم شدن بینایی چشم: چشمهایم تار شده است :
بر آن مرد بگریست بهرام زار
وز آن زهر شد چشم بهرام تار.فردوسی.
یکی خیمه زد بر سر از دود قار
سیه شد هوا چشمها گشت تار.فردوسی.
هر چشم که از خاک درت سرمهء او بود
زآوردن هر آب که آرد نشود تار.سنائی.
||گل آلود. مقابل روشن(16) : این آب کمی تار است.
(1) - tathra.
(2) - tamsra.
(3) - tansra.
(4) - tamisra.
(5) - tar.
(6) - tari.
(7) - tor.
(8) - talinga.
(9) - taling.
(10) - tar.
(11) - tar.
(12) - tar.
(13) - taravi.
(14) - tar.
(15) - Tenebreux. Sombre. Obscur .
(فرانسوی)
Qui n est pas.
(16) - Qui n'est pas clair .
(فرانسوی) limpide

تار.

(اِ) نام درختی مشابه درخت خرما. به این معنی مفرس تار(1) است که به تای ثقیل هندی است. (آنندراج) (غیاث اللغات). درختی است در هندوستان شبیه بدرخت خرما. (برهان) (فرهنگ رشیدی). رجوع به انجمن آرا شود. آبی از آن حاصل کنند که نشأهء شراب دهد. (برهان) (انجمن آرا). درختی است شبیه بدرخت خرما که از آن آبی حاصل کنند که نشأ و دردسر آورد، اکثر در ملک هندوستان یافت شود و شرح آن در ذیل لغت تال مرقوم خواهد شد. (فرهنگ جهانگیری). رجوع به تال (درخت) شود. ||بمعنی ریزه ریزه و پاره پاره. (برهان). تارتار بمعنی ریزه ریزه نیز آمده است. (انجمن آرا) (آنندراج) :
شد ز سر زلف او صبح معنبرنسیم
کرد مه روی او طرهء شب تارتار.خاقانی.
رجوع به تارتارشود. ||در ترکی بمعنی تنگ است که ضد فراخ باشد. (آنندراج) (غیاث اللغات).
(1) - تهار.

تار.

(اِخ) ظاهراً نام کوچه ای به بخارا :
دریغ شهر نشابور و باغ و بستانم
دریغ شهر بخارا و کوچهء تارم.سوزنی.
||محلی در شمال خوار، و یکی از سرچشمه های رودخانهء خوار است.

تار.

[تارر] (ع ص) فربه و باگوشت. ||مرد غریب بعیدالوطن. ||ضعیف و سست از گرسنگی و جز آن. (منتهی الارب).

تارآباد.

(اِخ) دهی از دهستان آختاچی بوکان بخش بوکان شهرستان مهاباد در 9000گزی شمال بوکان و 1500 گزی باختر شوسهء بوکان به میاندوآب. جلگه، معتدل و مالاریائی است. 120 تن سکنه دارد. آب آن از سیمین رود، محصول آنجا غلات، توتون، چغندر، حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. صنایع دستی جاجیم بافی است. راه شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

تارآوا.

(اِ مرکب) این کلمه را فرهنگستان بجای طناب صوتی(1) انتخاب کرده است.
.
(فرانسوی)
(1) - Corde vocale

تارا.

(اِ) ستاره. (انجمن آرا) (آنندراج) (فرهنگ جهانگیری) (برهان). به عربی کوکب خوانند. (انجمن آرا) (آنندراج) (برهان) :
طلوع موکب سعدش خلایق را کند روشن
فروغ طلعت عدلش بسوزد نحس تارا را.
عیشی شوشتری (آنندراج).

تارا.

(اِخ)(1) شهر آسیایی روسیه در سیبریه از اعمال «توبولسک»(2) بر ساحل رود «اوبی»(3)، 8650 تن سکنه دارد، دارای تجارت پوست و حبوبات و پیه است. کارخانهء صابون سازی و شمع ریزی دارد.
(1) - Tara.
(2) - Tobolsk.
(3) - Obi.

تاراء .

(اِخ) موضعی است در شام. (منتهی الارب) (از معجم البلدان). ||مسجد تاراء؛ مسجد پیغمبر در تاراء. (منتهی الارب). مؤلف معجم البلدان آرد: قال ابن اسحاق و هو یذکر مساجد النبی صلی الله علیه و سلم بین المدینة و تبوک. و گوید: مسجد الشق، شق تاراء است.

تاراب.

(اِخ) نام قریه ای بود که از آن تا بخارا سه فرسنگ است. (فرهنگ جهانگیری). نام قریه ای است در سه فرسنگی بخارا. (آنندراج) (انجمن آرا) (برهان). «تارابی» که خروج کرد و جمعی را بهلاکت افکند از اهل تاراب بوده. (آنندراج) (انجمن آرا). نام قریه ای به بخارا و عرب آنرا طاراب گویند : چون سمرقند مستخلص شد توشا باسقاق را به امارت و شحنگی ناحیت بخارا فرمان داد، ببخارا آمد و بخارا اندکی روی بعمارت نهاد تا چون از حکم پادشاه جهان... قاآن مقالید حکومت در کف اهتمام صاحب یلواج نهاد، شذاذ و متفرقان که در زوایا و خبایا مانده بودند بمغناطیس عدل و رأفت ایشان را با اوطان قدیم جذب کرد و از بلدان و امصار و اقاصی و اقطار روی بدانجا نهادند و کار عمارت بحسن عنایت او روی ببالا نهاد، بلک درجهء اعلی پذیرفت، و عرصهء آن مستقر کبار و کرام و مجمع خاص و عام گشت. ناگاه در شهور سنهء ست وثلثین وستمائة از تاراب بخارا غربال بندی در لباس اهل خرقه خروجی کرد و عوام برو جمع آمدند تا کار بجایی ادا کرد که فرمان رسانیدند تا تمامت اهالی آنرا بکشند... (تاریخ جهانگشای جوینی چ قزوینی ج 1 صص 83 - 84). ... بر سه فرسنگی بخارا دیهی است که آنرا تاراب گویند... (تاریخ جهانگشای ایضاً ص 85). ... حجاج جواب نوشت(1) که آنچه یاد کردی معلوم شد و عجب آمد مرا از این دو دانه مروارید بزرگ و از آن مرغانی که آورده اند و (از این) عجب تر سخاوت تو که (چنین) چیزی فاخر بدست آوردی و بنزدیک ما فرستادی بارک الله علیک، پس بیکند سالهای بسیار خراب بماند چون قتیبه از کار بیکند فارغ شد به خنبون رفت و حربها کرد و خنبون و تاراب و بسیار دیهای خرد بگرفت و به وردانه رفت و آنجا پادشاهی بود وردان خدات نام و با وی حربهای بسیار کرد و بعاقبت وردان خدات بمرد و [وردانه] و بسیار دیه ها بگرفت و اندر میان روستاهای بخارا میان تاراب و خنبون و رامتین لشکرها گرد آمدند بسیار و قتیبه را در میان گرفتند... (تاریخ بخارا چ مدرس رضوی ص 54). در آن فرصت که تاراب را عمارت میکردند خلق ولایت بخارا قوی در تشویش شده بودند... قدم شوم را بطرف تاراب رسان باشد که مسلمانان خلاص یابند، به اشارت خواجه بطرف تاراب رفتم چون به تاراب رسیدم غلبه و شوری در آن خلق دیدم... درحال مردم از تاراب بطرف شهر بخارا روان گشتند... (انیس الطالبین بخاری، نسخهء خطی کتابخانهء مؤلف). رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 3 ص 78، و طاراب شود.
(1) - به قتیبة بن مسلم که بسال 86 ه . ق. از جانب حجاج بن یوسف ثقفی به امارت خراسان و ماوراءالنهر رسیده بود.

تارابی.

(اِخ) محمود، منسوب به تاراب بخارا. جوینی در تاریخ جهانگشای در ذکر خروج تارابی آرد: در شهور سنهء ستّوثلثین وستمائة قِرانِ نَحْسَین بود در برج سرطان، منجمان حکم کرده بودند که فتنه ای ظاهر شود و یمکن مبتدعی خروج کند. بر سه فرسنگی بخارا دیهی است که آنرا تاراب گویند. مردی بود نام او محمود صانع غربال چنانک در حق او گفته اند در حماقت و جهل عدیم المثل، بسالوس و زرق زهد و عبادتی آغاز نهاد و دعوی پری داری کرد یعنی جنیان با او سخن میگویند و از غیبیّات او را خبر می دهند و در بلاد ماوراءالنهر و ترکستان بسیار کسان بیشتر عورتینه دعوی پری داری کنند و هر کس را که رنجی باشد یا بیمار شود ضیافت کنند و پری خوان را بخوانند و رقصها کنند و امثال آن خرافات، و آن شیوه را جُهّال و عوام التزام کنند، چون خواهر او بهر نوع از هذیانات پری داران با او سخنی می گفت تا او اشاعت می کرد عوام الناس را خود چه باید تا تبع جهل شوند، روی بدو نهادند و هر کجا مزمنی بود و مبتلائی، روی بدو آوردند و اتفاق را نیز در آن زمره بر یک دو شخص اثر صحتی یافته اند، اکثر ایشان روی بدو آوردند از خاص و عام اِلاّ مَنْ اَتی الله بقلبٍ سلیم، و در بخارا از چند معتبر مقبول قول شنیدم که ایشان گفتند در حضور ما بفضلهء سگ یک دو نابینا را دارو در چشم دمید صحت یافتند، من جواب دادم که بینندگان نابینا بودند والاّ این معجزهء عیسی بن مریم بوده است و بس، قال الله تعالی تُبْرِی ءُ الاکمه و الابرص(1) و اگر من این حالت بچشم خود مشاهده کنم بمداوای چشم مشغول شوم. و در بخارا دانشمندی بود بفضل و نسب معروف و مشهور لقب او شمس الدین محبوبی سبب تعصبی که او را با ائمهء بخارا بوده ست اضافت علت آن احمق شد و بزمرهء معتقدان او ملحق و گفت این جاهل را که پدرم روایت کرده ست و در کتابی نوشته که از تاراب بخارا صاحب دولتی که جهان را مستخلص کند ظاهر خواهد شد و علامات این سخن را نشان داده و آن آثار در تو پیداست، جاهل ازعقل دور بدین دمدمه بیشتر مغرور شد و این آوازه با حکم منجمان موافق افتاد و روزبروز جمعیت زیادت میشد و تمامت شهر و روستاق روی بدو نهادند و آثار فتنه و آشوب پدید آمد، امر او باسقاقان که حاضر بودند در تسکین نایرهء تشویش مشاورت کردند و به اعلام این، رسولی بخجند فرستادند نزدیک صاحب یلواج و ایشان بر سبیل تبرک و تقرب بتاراب رفتند و از او التماس حرکت ببخارا کردند تا شهر نیز بمقدم او آراسته شود و قرار نهاده که چون به سرپل وزیدان رسد مغافصةً او را تیرباران کنند، چون روان شدند در احوال آن جماعت اثر تغیر می دید چون نزدیک سرپل رسیدند روی بتمشا که بزرگتر شحنگان بود آورد و گفت از اندیشهء بد بازگرد والا بفرمایم تا چشم جهان بینت را بی واسطهء دست آدمی زاد بیرون کشند، جماعت مغولان چون این سخن ازو بشنیدند گفتند یقین است که از قصد ما کسی او را اعلام نداده ست مگر همه سخنهای او بر حق است، خائف شدند و او را تعرض نرسانیدند تا ببخارا رسید در سرای سنجر ملک نزول کرد امرا و اکابر و صدور در اکرام و اعزاز او مبالغت می نمودند و می خواستند تا در فرصتی او را بکشند چه عوام شهر غالب بودند و آن محله و بازار که او بود بخلایق پر بود چنانک گربه ای را مجال گذر نبود و چون ازدحام مردم از حد می گذشت و بی تبرک او بازنمی گشتند و دخول را مخارج نمانده و خروج ممکن نه بر بام میرفت و آب از دهن بر ایشان می بارید بهر کس که رشاشه ای از آن میرسید خوشدل و خندان بازمیگشت، شخصی از جملهء متبعان غوایت و ضلالت او را از اندیشهء آن جماعت خبر داد ناگاه از دری دزدیده بیرون رفت و از اسبانی که بر در بسته بودند اسبی برنشست و اقوام بیگانه ندانستند که او کیست به او التفاتی نکردند، بیک تک به تلّ باحفص رسید و در یک لحظه جهانی مردم بر او جمع شد، بعد از لحظه ای آن جاهل را طلب داشتند نیافتند، سواران از جوانب بطلب او می تاختند تا ناگاه او را بر سر تل مذکور دریافتند بازگشتند و از حال او خبر دادند عوام فریاد برکشیدند که خواجه بیک پر زدن بتلّ باحفص پرید، بیکبار زمام اختیار از دست کبار و صغار بیرون شد اکثر خلایق روی بصحرا و تل نهادند و بر او جمع شدند، نماز شامی برخاست و روی بمردم آورد و گفت ای مردان حق توقف و انتظار چیست دنیا را از بی دینان پاک می باید کرد هر کس را آنچه میسر است از سلاح و ساز یا عصا و چوبی معدّ کرده روی بکار آورد و در شهر آنچ مردینه بودند روی بدو نهادند و آن روز آدینه بود بشهر در سرای رابع ملک نزول کرد و صدور و اکابر و معارف شهر را طلب داشت سرور صدور بلک دهر برهان الدین سلالهء خاندان برهانی و بقیهء دودمان صدر جهانی او را سبب آنک از عقل و فضل هیچ خلاف نداشت خلافت داد و شمس محبوبی را بصدری موسوم کرد و اکثر اکابر و معارف را جفا گفت و آب روی بریخت و بعضی را بکشت و قومی نیز بگریختند و عوام و رنود را استمالت داد و گفت لشکر من یکی از بنی آدم ظاهر است و یکی مخفی از جنود سماوی که در هوا طیران می کنند و حزب جنیان که در زمین می روند و اکنون آنرا نیز بر شما ظاهر کنم در آسمان و زمین نگرید تا برهان دعوی مشاهده کنید خواص معتقدان می نگریستند و می گفت آنَک فلان جای در لباس سبز و بَهْمان جای در پوشش سپید می پرند عوام نیز موافقت نمودند و هر کس که میگفت نمی بینم بزخم چوب او را بینا میکردند و دیگر می گفت که حق تعالی ما را از غیب سلاح می فرستد، در اثنای این از جانب شیراز بازرگانی رسید و چهار خروار شمشیر آورد بعد از این در فتح و ظفر عوام را هیچ شک نماند و آن آدینه خطبهء سلطنت بنام او خواندند و چون از نماز فارغ شدند بخانه های بزرگان فرستاد تا خیمه ها و خرگاهها و آلات فرش و طرح آوردند و لشکرهائی با طول و عرض ساختند و رنود و اوباش بخانه های متمولان رفتند و دست بغارت و تاراج آوردند و چون شب درآمد سلطان ناگهان با بتان پری وش و نگاران دلکش خلوت ساخت و عیش خوش براند و بامداد را در حوض آب غسل برآورد برحسب آنک
اذاما فارقتنی غسلتنی
کأنا عاکفان علی حرام
از راه تیمن و تبرک آب آن به من و درمسنگ قسمت کردند و شربت بیماران ساختند و اموال را که حاصل کردند بر این و بر آن بخش کرد و بر لشکر و خواص تفرقه کرد و خواهر او چون تصرف او در فروج و اموال بدید بیکسو شد و گفت کار او بواسطهء من بود خلل گرفت و امرا و صدور که آیت فرار برخوانده بودند در کرمینیه جمع شدند و مغولان را که در آن حدود بودند جمع کردند و آنچ میسر شد از جوانب ترتیب ساختند و روی بشهر نهادند و او نیز ساختهء کارزار شد با مردان بازار با پیراهن و ازار پیش لشکر بازرفت و از جانبین صف کشیدند و تارابی با محبوبی در صف ایستاده بی سلاح و جوشن و چون در میان قوم شایع شده بود که هر کس در روی وی دست بخلاف بجنباند خشک شود آن لشکر نیز دست بشمشیر و تیر آهسته تر می یازیدند، یکی از آن جماعت تیری غرق کرد اتفاق را بر مقتل او آمد و دیگری تیری نیز بر محبوبی زد و کس را از این حالت خبر نه، نه قوم او را و نه دیگر خصمان را در تضاعیف آن بادی سخت برخاست و خاک چنان انگیخته شد که یکدیگر را نمی دیدند لشکر خصمان پنداشتند که کرامات تارابی است همه دست بازکشیدند و روی به انهزام بازپس نهادند و لشکر تارابی روی بر پشت ایشان آوردند و اهالی رساتیق از دیههای خویش با بیل و تبر روی بدیشان نهادند و هر کس را از آن جماعت که می یافتند خاصه عمال و متصرفان را می گرفتند و بتبر سر نرم میکردند و تا بکرمینیه برفتند و قریب ده هزار مرد کشته شد، چون تابعان تارابی بازگشتند او را نیافتند گفتند خواجه غیبت کرده است تا ظهور او دو برادر او محمد و علی قایم مقام او باشند، بر قرار تارابی این دو جاهل نیز در کار شدند و عوام و اوباش متابع ایشان بودند و یکبارگی مطلق العنان دست بغارت و تاراج بردند، بعد از یک هفته ایلدز نوین و چکین قورچی با لشکری بسیار از مغولان دررسیدند باز آن جاهلان با اتباع خود بصحرا آمدند و برهنه در مصاف بایستادند و در اول گشاد تیر آن هر دو گمراه نیز کشته شدند و در حد بیست هزار خلق در این نوبت نیز بکشتند، روز دیگر که شمشیرزنان صباح فرق شب را بشکافتند خلایق را از مرد و زن بصحرا راندند مغولان دندان انتقام تیز کرده و دهان حرص گشاده که بار دیگر دستی بزنیم و کامی برانیم و خلایق را حطب تنور بلا سازیم و اموال و اولاد ایشان را غنیمت گیریم خود فضل ربانی و لطف یزدانی عاقبت فتنه را بدست شفقت محمود چون نامش محمود گردانید و طالع آن شهر را باز مسعود چون او برسید ایشان را از قتل و نهب زجر و منع کرد و گفت سبب مفسدی چند چندین هزار خلق را چگونه توان کشت و شهری را که چندین مدت جهد رفته است تا روی بعمارت نهاده بواسطهء جاهلی چگونه نیست توان کرد، بعد از الحاح و مبالغت و لجاج بر آن قرار نهاد که این حالت بخدمت قاآن عرضه دارند بر آن جملت که فرمان باشد به اتمام رسانند و بعد از آن ایلچیان بفرستاد و سعیهای بلیغ نمود تا از آن زلت که امکان عفو ممکن نبود تجاوز فرمود و بر حیات ایشان ابقا کرد و اثر آن اجتهاد محمود و مشکور شد. (تاریخ جهان گشای جوینی چ قزوینی ج 1 صص85 - 90). رجوع به چهارمقالهء نظامی عروضی چ قزوینی ص 120 و لباب الالباب عوفی چ لیدن ج 1 ص 338 و تاریخ گزیده چ برون ج 1 ص 582 و حبیب السیر چ خیام ج 3 ص 79 و فهرست کتابخانهء مدرسهء عالی سپهسالار ج 2 ص 170 و نامهء دانشوران ج 4 ص 103 شود.
(1) - قرآن 5/110.

تارابی.

(اِخ) یکی از طوایف پشت کوه، از ایلات کرد ایران. رجوع به جغرافیای سیاسی کیهان ص 69 شود.

تارات.

(اِ) بعضی نوشته اند که در فارسی مبدل تاراج است. (غیاث اللغات). تاخت و تاراج و نهب و غارت و بردن مال مردم باشد. (برهان). تاراج. (فرهنگ جهانگیری) :
از نامهء مشک صبح اذفر
سایی به صلایهء فلک بر
زآن غالیه ای کنی سمایی
بر تربت بوتراب سایی
خود بر سر خاکش از کرامات
تاتار همی رود به تارات.
خاقانی (از فرهنگ جهانگیری).
در این شاهد برای معنی مذکور اشکال کرده اند. رجوع بمادهء بعد شود. ||از هم جدا کردن را نیز گویند. (برهان).

تارات.

(ع اِ) جِ تارة. (آنندراج) (انجمن آرا) (غیاث اللغات) (منتهی الارب) (المنجد). جِ تاره، و این عربی است. (فرهنگ رشیدی). کرات و مرات. (رشیدی). چند مرتبه و دفعات. (فرهنگ نظام). مؤلف فرهنگ رشیدی آرد: تارات... بمعنی تاراج شاهدی نیافتم و شعر خاقانی مناسب معنی اول است نه بمعنی تاراج چنانکه جهانگیری گمان برده - انتهی. در جهانگیری بمعنی تاخت و تاراج آورده و شعر خاقانی را مؤید کرده که در منقبت تربت مطهر شحنة النجف امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب علیه التحیة و الصلاة و السلام عرض کرده :
زآن نافه که آهو آورد بر
خاک اسداللَّه است بهتر
بر تربت پاکش از کرامات
تاتار همی رود بتارات
یعنی بکرات و مرات، و جمع تارة است و عربی است و تارات بمعنی تاراج نیامده و شاهدی ندارد و معنی بیت خاقانی اکنون بهتر است که تاتار که معدن مشک است برای اکتساب بوی تربت مقدس آن حضرت مکرر به آنجا میرود، و تاتار چگونه آن تربت را تاراج تواند؟ (انجمن آرا) (آنندراج). مؤلف فرهنگ نظام سه بیت از خاقانی را که فرهنگ جهانگیری برای شاهد مثال تاراج ذکر کرده است بعنوان شاهد مثال برای معنی دفعات آرد و اضافه کند: جهانگیری تارات را مبدل تاراج نوشته و اشعار مذکور خاقانی را هم سند آورده لیکن رشیدی به او اعتراض کرده لفظ مذکور را عربی و جمع تارة دانسته و معنی شعر را هم مناسب با تاراج ندانسته. مؤلف انجمن آرای ناصری مقصود رشیدی را تشریح کرده که اگر معنی تارات، تاراج باشد جسارت به تربت مقدس حضرت امیرالمؤمنین (ع) میشود که تاتار آنجا برای غارت بروند اما اگر لفظ «به» را بمعنی «برای» نگیریم بلکه بمعنی صله باشد آن اعتراض دفع میشود و معنی این خواهد بود که بر سر خاک آن حضرت تاتار غارت کرده میشوند (یعنی بقدری بوی مشک از آن خاک می آید که مثل اینست که تاتار غارت شده است) - انتهی.

تارات.

(ع اِ) مقلوب وتراست. کینه و انتقام: یا تارات فلان. (منتهی الارب).

تاراتای.

[تارْ را] (اِخ) تاراکای. رجوع به تاراکای شود.

تاراج.

(اِخ) دهی از دهستان ایذهء بخش ایذهء شهرستان اهواز در 58هزارگزی باختر ایذه. کوهستانی، گرم است و 60 تن سکنه دارد. بختیاری، آب آن از چشمه و محصول غلات، شغل اهالی زراعت. راه مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

تاراج.

(اِ) غارت. (فرهنگ نظام) (شرفنامهء منیری) (انجمن آرا) (آنندراج) (غیاث اللغات) (برهان) (لغت فرس اسدی). نهب. (انجمن آرا) (برهان). چپاول. (فرهنگ نظام). تارات. (برهان). یغما کردن. چاپیدن. چپو کردن. تاخت. تاختن. غارتیدن. اغاره. با لفظ دادن و کردن مستعمل است (آنندراج) و نیز با آوردن. مغاوره. غارت کردن. (منتهی الارب): و لفّ عجاجته علیهم؛ تاراج آورد بر آنها. (منتهی الارب). فاحت الغارة؛ فراخ شد تاراج. (منتهی الارب) :
بتاراج و کشتن نهادند روی
برآمد خروشیدن های وهوی.فردوسی.
بتاراج و کشتن نیازیم دست
که ما بی نیازیم و یزدان پرست.فردوسی.
وز آن پس ببلخ اندر آمد سپاه
جهان شد ز تاراج و کشتن تباه.فردوسی.
همه دل به کینه بیاراستند
بتاراج و کشتن بپیراستند.فردوسی.
ز تاراج ویران شد آن بوم و رست
که هرمز همی باژ ایشان بجست.فردوسی.
تو دانی که تاراج و خون ریختن
ابا بیگنه مردم آویختن
مهان سرافراز دارند شوم
چه با شهریاران چه با شهر روم.فردوسی.
بتاراج و کشتن بیاراستند
از آزرم دلها بپیراستند.فردوسی.
بتاراج ایران نهادید روی
چه باید کنون لابه و گفتگوی؟فردوسی.
کنون غارت از تست و خون ریختن
بهر جای تاراج و آویختن.فردوسی.
وز آن پس دلیران پرخاشجوی
بتاراج مکران نهادند روی.فردوسی.
در دژ ببست آن زمان جنگجوی
بتاراج و کشتن نهادند روی.فردوسی.
که گویی نشاید مگر تاج را
و یا جوشن و خود و تاراج را.فردوسی.
همه تاختن را بیاراستند
بتاراج و بیداد برخاستند.فردوسی.
بجستند تاراج و زشتیش را
به آگج گرفتند کشتیش را.عنصری.
دو هفته چنین بود خون ریختن
جهان پر ز تاراج و آویختن.
اسدی (گرشاسبنامه).
از ایشان گنه، پهلوان درگذاشت
سپه را ز تاراج و خون بازداشت.
اسدی (گرشاسبنامه).
برده نظر ستاره تاراجم
کرده ستم زمانه آزادم.مسعودسعد.
در آغوش دو عالم غنچهء زخمی نمی گنجد
هجوم آورده بر دلها ز بس تاراج مژگانش.
خاقانی.
بیش ز تاراج باز عمر سیه سر
زین رصدان سپیدکار چه خیزد؟خاقانی.
در آن ره رفتن از تشویش تاراج
بترک تاج کرده ترک را تاج.نظامی.
اگر نخل خرما نباشد بلند
ز تاراج هر طفل یابد گزند.نظامی.
بترکان قلم بی سنخ تاراج
یکی میمش کمر بخشد یکی تاج.نظامی.
وجودش گرفتار زندان گور
تنش طعمهء کرم و تاراج مور.(بوستان).
شناسنده باید خداوند تاج
که تاراج را نام ننهد خراج.امیرخسرو.
چو خواجه بیغما دهد خانه را
چه چاره ز تاراج بیگانه را؟امیرخسرو.
از تنم چون جان و دل بردی چه اندیشم ز مرگ
ملک ویران گشته را اندیشهء تاراج نیست.
کاتبی.
رجوع به تاخت و تاختن و تازیدن و ترکیبات این کلمه شود. ||از هم جدا کردن. (برهان). ||(اصطلاح صوفیه) سلب اختیار سالک در جمیع احوال و اعمال ظاهری و باطنی. (کشاف اصطلاحات الفنون).

تاراج اصفهانی.

[جِ اِ فَ] (اِخ) هدایت در مجمع الفصحا آرد: اسمش آقا محمدحسین، از ارباب حرفت است و شغلش مقواسازیست و به دست رنج کسب معیشت می کند و بواسطهء وزن طبع غزلی می گوید، ده هزار بیت دیوان دارد، از اوست :
بعد ما کاش بسازند سبو از گل ما
تا برآید مگر از لعل تو کام دل ما
آه دل می نکند در دل سخت تو اثر
آری آری شکند مشت کجا سندان را.
تیر تو ز بس بنشست ای سخت کمان بر دل
جای مژه ام از چشم سر برزده پیکانها.
نه تنها روی شهرآشوب دارد
بت من هرچه دارد خوب دارد
من آن گرگم که یوسف را دریده ست
چنین فرزند اگر یعقوب دارد.
آنکه بیگانه صفت میرود امروز ز پیشم
دوش در خانهء خود خواند بمهمانی خویشم.
جای اشک از مژهء دیده اگر خون بفشانی
این نه آبیست کز آن آتش ما را بنشانی.
چاره ای گرچه وقت اخذ صلات
شعرا را بجز سماجت نیست
لیک امروز حاجتم گر ازو
برنیاید مرا لجاجت نیست
بر سر قبر جدّ او فردا
بیشکم جز قضای حاجت نیست.
کاشی پسری که مایه شیرینی را
دزدیده رخش ز لاله رنگینی را
محمود کسی است در صفاهان کامروز
بشکسته ز کاشی چنین چینی را.
قصاب پسر که دنبه سرمایهء اوست
برتر ز لطافت از پری مایهء اوست
چون دنده نهد بیاد پس ران بگذر
از سینه و گردنش که پیرایهء اوست.
شوخی که خیال من بر آن می گردد
گرد همه کس چو دیگران می گردد
بود آنکه مرا لبادهء دوک کنون
چون چرخ بکام دیگران می گردد.
در صومعه شیخ قصه ای تازه کند
در دیر کشیش ذکر آوازه کند
آسوده کسی که بر حدیث هر دو
یک گوش چو در، یکی چو دروازه کند.
ازبهر شکار آن صنم موی کمند
با جامهء لاله گون برآمد به سمند
هر کس که ز دور دید او را می گفت
بادی بوزید و آتشی گشته بلند.
گفتم بخلاف پیش افیون نخورم
یعنی که دگر شراب گلگون نخورم
گیرم شب جمعه باشد و ماه رجب
ساقی چو رضا شود، بگو چون نخورم؟
(مجمع الفصحا ج 2 صص 83 - 84).

تاراج افکندن.

[اَ کَ دَ] (مص مرکب) به یغما دادن. در معرض غارت و چپاول گذاشتن.
- به تاراج فکندن:دانی که دل من که فکنده ست بتاراج
آن دو خط مشکین که پدید آمدش از عاج.
دقیقی (از لغت فرس اسدی چ اقبال ص 54).
رجوع بتاراج شود.

تاراج بردن.

[بُ دَ] (مص مرکب) به یغما بردن. چاپیدن.
- به تاراج بردن:سوی کاخ شه سر نهادند زود
به تاراج بردند از آن هرچه بود.
اسدی (گرشاسبنامه).
چشمی که دلی برد به تاراج
دانی که به سرمه نیست محتاج
ور وسمه کنی بر ابروی زشت
چون سبزه بود بروی انگِشت.امیرخسرو.
رجوع به تاراج شود.

تاراج دادن.

[دَ] (مص مرکب) به یغما دادن. به غارت و چپاول دادن. چپو دادن : و مال او و خان و مان و چهارپایان او را تاراج داد. (فارسنامهء ابن بلخی ص 103).
یکی را دست شاهی تاج داده
یکی صد تاج را تاراج داده.نظامی.
نوای بلبل و آوای دراج
شکیب عاشقان را داده تاراج.نظامی.
... و قماشات او را در قلم آورده و تاراج داده و او را موقوف کرده. (جهانگشای جوینی).
سپه کشیدن نوفل بدان نمی ارزد
که عشق تاختن قیس را دهد تاراج.
امیرخسرو (از آنندراج).
- به تاراج دادن:همه بومهاشان بتاراج داد
سپه را همه بدره و تاج داد.فردوسی.
سراپردهء او بتاراج داد
به پرمایگان بدره و تاج داد.فردوسی.
بتاراج داده کلاه و کمر
شده روز تار و نگون گشته سر.فردوسی.
همه زابلستان بتاراج داد
مهان را همه بدره و تاج داد.فردوسی.
به تاراج داد آن همه خواسته
شد از خواسته لشکر آراسته.فردوسی.
همه گنج او را بتاراج داد
بلشکر بسی بدره و تاج داد.فردوسی.
بتاراج داد آنکه آورده بود
نپیچید از آن بد که خود کرده بود.فردوسی.
بتاراج داد آنکه بودش بشهر
بدان تا یکایک بیابند بهر.فردوسی.
دو فرزند او را بر آتش نهاد
همه چیز ایشان بتاراج داد.فردوسی.
به تاراج داد آنهمه خواسته
هیونان و اسبان آراسته.فردوسی.
مال بصد خنده به تاراج داد
رفت و بصد گریه بپا ایستاد.نظامی.
... و نیالتکین فایقی و دیگر قواد و امرا به استقبال او روان شدند چون در مجلس او قرار گرفتند همگنان را محکم ببست و اموال و مراکب و اسلحه همه بتاراج بداد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 178).
بیک هفته نقدش به تاراج داد
بدرویش و مسکین و محتاج داد.(بوستان).
سعدی چمن آن روز بتاراج خزان داد
کز باغ دلش بوی گل یار برآمد.سعدی.
چو مقبل رم خورد زافغان محتاج
دهد غوغای ادبارش بتاراج.امیرخسرو.
رجوع به تاراج شود.

تاراج ده.

[دِهْ] (نف مرکب) تاراج دهنده. بغارت دهنده.
- دُر به تاراج ده:وگرنه منِ در به تاراج ده
کمردزد را دانم از تاج ده.نظامی.
رجوع به تاراج شود.

تاراج رفتن.

[رَ تَ] (مص مرکب) به غارت رفتن. به چپاول رفتن. به چپو رفتن. تاراج شدن.
- به تاراج رفتن:تو خاقنی که بتاراج امتحان رفتی
ز گرد کورهء وارستگی طلب اکسیر.خاقانی.
گل بتاراج رفت و خار بماند
گنج برداشتند و مار بماند.(گلستان).
رجوع به تاراج شود.

تاراج زدن.

[زَ دَ] (مص مرکب) چپاول و غارت کردن. کلمهء تاراج در قدیم گاهی با زدن صرف میشده است : و مالهای ایشان جمله تاراج زد. (فارسنامهء ابن بلخی). اگر مزدک خزانهء تو تاراج زند منع نتوانی کردن چون متابع رای او شدی. (فارسنامهء ابن بلخی ص 87). رجوع به تاراج شود.

تاراج شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب) تاراج رفتن. به غارت رفتن. به چپو رفتن. به چپاول رفتن :
یک لحظه بود این یا شبی کز عمر ما تاراج شد
ما همچنان لب بر لبی برناگرفته کام را.
سعدی.
رجوع به تاراج رفتن و تاراج شود.

تاراج کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) یغما کردن. چپاول کردن. چاپیدن. تاختن. غارتیدن: مغاوره؛ تاراج کردن. (منتهی الارب) :
بکشتند و تاراج کردند مرز
چنین بود ماهوی را کام و ارز.فردوسی.
چو دیدند رفتند کارآگهان
بنزدیک بیدار شاه جهان
که تاراج کردند انبار شاه
بمزدک همی بازگردد گناه.فردوسی.
و لشکر او را بیشترین بکشتند یا اسیر بردند و مالها را تاراج کردند. (فارسنامهء ابن بلخی ص 46).
حرام آمد علف تاراج کردن
بدارو طبع را محتاج کردن.نظامی.
ز کارگاه قضا بر درخت پوشانند
قبای سبز که تاراج کرده بود خزان.سعدی.
تو خود چه فتنه ای که بچشمان ترک مست
تاراج عقل مردم هشیار میکنی.سعدی.
جهان دل ببازی کرده تاراج
بدل صاحبدلان را کرده محتاج.
آصفخان جعفر (از آنندراج).
رجوع به تاراج شود.

تاراج کرده.

[کَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)غارت شده. چپاول شده :
خواسته تاراج کرده، سودهایت بر زیان
لشکرت همواره یافه، چون رمه رفته شبان.
رودکی (در مقام نفرین).
رجوع به تاراج شود.

تاراجگاه.

(اِ مرکب) جای غارت. (آنندراج). جای تاراج :
گوزن جوان را بیفکند شیر
بتاراجگاهش درآمد دلیر.
نظامی (از آنندراج).
رجوع به تاراج شود.

تاراج گر.

[گَ] (ص مرکب) غارتگر. (آنندراج). یغماگر. چپوچی. تاراج کننده :
ز کچلول دریوزه تا جام زر
ببردند ترکان تاراج گر.
هاتفی (از آنندراج).
اینست کزو رخنه بکاشانهء من شد
تاراج گر خانهء ویرانهء من شد.
وحشی (از آنندراج).
رجوع به تاراج شود. ||از اسمای محبوب است. (آنندراج).

تاراج گری.

[گَ] (حامص مرکب) تاراج کردن. چپاول کردن. رجوع به تاراج شود.

تاراج نمودن.

[نُ / نِ / نَ دَ] (مص مرکب) تاراج کردن. چپاول کردن. تاختن: استغاره؛ تاراج نمودن و تاختن. (منتهی الارب).

تاراجیدن.

[دَ] (مص) چپو کردن. تاراج کردن. چپاول کردن. رجوع به تاراج شود.

تاراچند.

[] (اِخ) برادرزادهء راجه اندردون معاصر عادلشاه : ... در این اثنا راجه اندردون در اجین بی سامانگی پادشاه دیده بغی ورزید عادلشاه به امرایانی (کذا) که با او اتفاق داشتند از گوالیر برآمده بکوچ متواتر در نواحی اجین رسید. راجه از آمدن سپاه پادشاهی خبر یافته برادرزادهء خود را که تاراچند نام داشت با پاره ای سپاه در اجین گذاشته و خود با لشکر بسیار ده گروهی از اجین برآمده مقابل لشکر پادشاهی شد... (تاریخ شاهی ص 293).

تارار.

(اِخ)(1) مرکز بخشی است در ایالت رُن(2)که در شهرستان ویل فرانش(3) واقع است و 10142 تن سکنه دارد. تجارت غلات، دارای کارخانه های مهم نساجی و کلاه سازی. قاموس الاعلام ترکی آرد: تاراره، نام قصبه ای، مرکز ناحیه ایست در ایالت رونه از فرانسه. در 32هزارگزی شمال غربی دیلمهء فرانسه دارای 14600 تن سکنه و مناظر خوش و دلکش و کارخانه های ابریشمی، 6000 تن کارگر در این کارخانه ها بکار اشتغال دارند.
(1) - Tarare.
(2) - Rhone.
(3) - Villefranche.

تاراره.

[] (اِخ) تارار. رجوع به تارار شود.

تاراز.

(اِخ) دهی از دهستان ایذهء بخش ایذهء شهرستان اهواز که در 59هزارگزی خاور ایذه واقع و کوهستانی گرم سیر است و 65 تن سکنه دارد که از ایل بختیاری اند، آب آن از چشمه، محصول آنجا غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

تارازونه.

[زُ نَ] (اِخ)(1) قصبه ایست در ایالت سراغوسهء اسپانیا، که در 90هزارگزی شمال باختری سراغوسه واقع است و 10000 تن سکنه دارد. در گرداگردش سوری است و از قصبه های بسیار قدیم است. (از قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Tarazona.

تاراس.

( ) زیردست و تابع خود ساختن. رام گردانیدن انسان و حیوان. (برهان) (آنندراج).

تاراسا.

[تارْ را] (اِخ)(1) یکی از شهرهای اسپانیا در «کتلونیه»(2)، در ایالت «برشلونه»(3)(بارسلون)، 31000 تن سکنه دارد و دارای کارخانهء ماهوت بافی و کارگاههای تهیهء نخ های پشمی برای بافتن پارچه های پشمی و ماهوت است. در حلل السندسیه ج 2 ص 278 ذکری از این شهر شده است.(4)
(1) - Tarrasa.
(2) - Catalogne.
(3) - Barcelone. (4) - در حلل السندسیه Tarrassa ضبط شده است.

تاراسقون.

(اِخ) تاراسکن. رجوع به تاراسکن شود.

تاراسکن.

[کُ] (اِخ)(1) مرکز بخشی است در ایالت بوش دو رن(2) فرانسه که در 17هزارگزی آرل(3) در ساحل یسار رود رن واقع است و 8885 تن سکنه دارد. تجارت صابون و روغن زیتون و پنیر. کارخانه های کلاه سازی و کفش دوزی و فرشبافی و کالباس سازی دارد. دو پل زیبا بر روی رن دارد که یکی از آنها معلق و دیگری سنگی است. کلیسای سنت مارت(4) متعلق بقرن دوازدهم میلادی که به سبک رومن(5) بوده در سال های 1376 و 1449 م. بسبک گوتیک(6)تجدید بنا شد. رجوع به قاموس الاعلام ترکی ذیل «تاراسقون» شود.
(1) - Tarascon.
(2) - Bouches - du - Rhone.
(3) - Arles.
(4) - Sainte-Marthe.
(5) - Romain.
(6) - Gothique.

تاراغ و توروغ.

[راغْ غُ] (اِ صوت، از اتباع) آوایی که از برخورد دو چیز برخیزد. صدایی که از بهم کوفتن دو چیز حادث شود و موجب ناراحتی انسان گردد.

تاراغونه.

[نَ] (اِخ) تاراگون. رجوع به تاراگون شود.

تاراکای.

[تارْ را] (اِخ)(1) نام دیگر آن چوقه(2). جزیره ای بر ساحل شرقی سیبریه در نزدیکی مصب رود آمور و بوسیلهء بغاز لاپروزه از جزایر ژاپن که در جنوب قرار دارد جدا می شود. این جزیره تابع دولت روسیه و به ایالت «ساحل» ملحق می باشد. شغل عمدهء مردم آنجا صید ماهی است. (از قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Tarrakai.
(2) - Tchoka.

تاراکو.

[تارْ را کُ] (اِخ)(1) نام قدیمی تاراگون. رجوع به تاراگون شود.
(1) - Tarraco.

تاراکونز.

[تارْ را کُ نِ] (اِخ)(1) ایالت قدیمی و شمالی شبه جزیرهء اسپانیا که قسمتی از «قشتاله»(2) (کاستیل) و از توابع «بلنسیه»(3) (والنسیا) است.
(1) - Tarraconaise.
(2) - Castille.
(3) - Valence.

تاراگون.

[تارْ را گُنْ] (اِخ)(1) شهری به اسپانیا در کتلونیه (کاتالونْی)(2) و مرکز ایالتی بهمین نام در مصب فرانکولی(3) بندری به بحرالروم (مدیترانه) که 23000 تن سکنه دارد. قاموس الاعلام ترکی آرد: تاراغونه، شهری است در خطهء قطالونی از اسپانیول، بر مصب نهر فرانقولی و در 95هزارگزی جنوب شرقی بارسلون و مرکز ایالتی موسوم بهمین نام با 23103 تن سکنه و دارای کلیسایی مجلل و یک راه آب قدیمی از آثار رومیان، و آثار باستانی. چند کارخانهء بافندگی و کلاه سازی و تجارت بارونقی دارد. صید ماهی فراوان دارد. در زمان روم قدیم بسیار آباد بوده و نصف شمالی اسپانیول و پرتقال را بدین شهر نسبت داده «تاراقونسه» می نامیدند - انتهی. رجوع به معجم البلدان ج 6 ص 44 و رجوع به حلل السندسیه ج 2 صص 263 - 271 و «طرکونه» و اسپانیا شود.
(1) - Tarragone.
(2) - Catalogne.
(3) - Francoli.

تاراگون.

[تارْ را گُنْ] (اِخ) ایالتی در شمال اسپانیا در «کاتالونْی». محدود است به ایالات برشلونه(1)، لارده(2)، ترول(3)، بلنسیه(4) و از مشرق بر ساحل بحرالروم قرار دارد. مساحتش 6490هزار گز مربع و 337964 تن سکنه دارد. کوهستانی است. در نواحی ساحلی بحرالروم قرار دارد و حاصل خیز است. دارای مو و زیتون و پرتقال فراوان است. شراب تاراگون معروف است. قاموس الاعلام ترکی آرد: تاراغونه، ایالتی است در اسپانیول که قسمت جنوبی خطهء قطالونیه را تشکیل میدهد، از سوی شمال بدو ایالت بارسلون(5) و لریده(6) و از سمت مغرب به ایالت ارغون و از سمت جنوب به ایالت والنسه(7) و از جانب مشرق به دریای ابیض (مدیترانه) محدود است...
(1) - Barcelone.
(2) - Lerida.
(3) - Teruel.
(4) - Valence.
(5) - Barcelone.
(6) - Lerida.
(7) - Valence.

تاراگونا.

[تارْ را گُ] (اِخ)(1) اسپانیولیها تاراگون را چنین تلفظ کنند. رجوع به تاراگون شود.
(1) - Tarragona.

تاران.

(ص) تیره و تاریک. (برهان). منسوب به تار بمعنی تاریک. (فرهنگ نظام). تاریک. (فرهنگ رشیدی) (فرهنگ جهانگیری). در لفظ مذکور الف و نون علامت نسبت است. (فرهنگ نظام). مرکب است از تار، ضد روشن و الف و نون که افادهء معنی فاعلیت کند(1) مانند خندان و شادان، و چنانچه در لغت عرب اسم فاعل لازم آید چون قاصر بمعنی کوتاه نه کوتاه کننده، همچنین در فارسی تاران بمعنی تاریک است نه تاریک کننده... (فرهنگ رشیدی) (آنندراج) (انجمن آرا) :
اگرچه مرا روز تاران شود
ز فرمان اویست هرچ آن شود.
فردوسی (از آنندراج).
ولی در فهرست ولف این لغت نیامده است.
مردمان بینند روز(2) روشن و شبهای تار
من شب روشن میان روز، تاران دیده ام.
؟ (از آفاق و انفس خوش قدم از فرهنگ جهانگیری).
رجوع به تار (تاریک) و تارون و تارین و تاره و تاری و تاریک شود.
(1) - الف و نونی که در فارسی افادهء فاعلیت کند الف و نونی است که در آخر ریشهء فعل مطابق دوم شخص مفرد امر حاضر درآید.
(2) - ن ل: روز از روشن.

تاران.

(اِخ) جزیره ایست در بحر احمر نزدیک خلیج عقبه. در اکثر نقشه ها آن را بصورت «تیران» ضبط کنند. بنابه روایت جغرافی دانان عرب در این جزیره آب شیرین یافت نشود و ساکنان آنجا را «بنی جدان» نامند و زندگی سکنه با صید ماهی میگذرد و در انقاض کشتی های شکسته سکونت دارند و از کشتی هایی که از آن جا عبور کنند نان و آب شیرین دریافت می نمایند. در این جزیره طوفانها و گردبادهای وحشتناکی تولید میگردد. (از قاموس الاعلام ترکی). حمدالله مستوفی در شرح بحر قلزم آرد: ... در این بحر جزایر بسیار است، از مشاهیرش جزیرهء تاران، آنرا سوب نیز خوانند و بحدود جای غرق فرعون است. (نزهة القلوب ج 3 ص 235). جزیره ایست میان قلزم و ایلة. (منتهی الارب). یاقوت گوید: جزیره ایست در بحر قلزم بین قلزم و ایلة، که در آن قومی از اشقیا سکونت دارند و آنان را بنوجدان خوانند، از کسانی که از آن حوالی عبور کنند نان گیرند و معاش آنان از ماهی است و زراعت و اغنام و احشام و آب شیرین ندارند و خانه های آنان در کشتی های شکسته است و از کسانی که از آنجا عبور می کنند آب شیرین دریافت میدارند و بسا اتفاق افتد که سالها در جزیرهء خویش باشند و انسانی از آنجا عبور نکند و چون بدیشان گویند چه چیز موجب اقامت شما در این شهر شده در جواب گویند: شکم شکم، یا گویند: وطن وطن. (از معجم البلدان).

تارانت.

(اِخ)(1) یکی از خلیج های بحر روم است در اروپا. (فرهنگ نظام). خلیجی است در جنوب ایتالیا که بوسیلهء دریای «ایونیه»(2)تشکیل شده است و شهر تارانت در کنار آن قرار دارد. نام آن در لاتین تارانتوم است. رجوع بمادهء بعد شود.
(1) - Tarente.
(2) - Mer lonienne.

تارانت.

(اِخ) شهری است در جنوب ایتالیا بر کنار خلیجی بهمین نام، از شهرهای باستانی است. در 1940 م. نیروی هوایی و دریایی انگلستان در آنجا فاتح شد. 120000 تن سکنه دارد. مؤلف تاریخ ایران باستان آرد: ... بعد این هیئت بشهر تارانت واقع در جنوب ایطالیا در کنار خلیجی بهمان اسم رفت، در اینجا مدیر یا کلانتر شهر «آریس توفیلد»(1) از محبتی که نسبت به «دموک دس» داشت امر کرد سکان ها را از کشتی های مادی (یعنی پارسی) برداشتند و پارسی ها را مانند جاسوسان در محبس انداخت... پس از آن آریس توفیلد پارسی ها را رها... کرد. کشتی های پارسی ها در مراجعت دوچار طوفان شده در «یاپی گیوس» بساحل افتاد و پارسی ها اسیر شدند. شخصی گیل نام از اهالی تارانت آنها را نجات داده نزد داریوش آورد. شاه به او گفت در ازای این خدمت هرچه خواهی بخواه، او گفت که بشهر تارانت برگردم و از ترس آنکه مبادا داریوش برای رسانیدن او به این شهر قوای بحری بفرستد و این اقدام باعث اذیت هموطنان یونانی او بشود، گیل گفت برای بازگشت به تارانت کافی است که اهالی کنید(2) با من همراهی کنند، چه مناسبات آنها با تارانتی ها خوب است. داریوش مأموری به کنید فرستاد تا چنان کنند و آن ها حاضر شدند امر شاه را بجا آرند ولی اهالی تارانت راضی نشدند و چون اهالی کنید نمی توانستند تارانتی ها را با قوه مجبور بپذیرفتن گیل کنند این امر دیگر تعقیب نشد... (تاریخ ایران باستان ج 1 صص 562 - 563). تارانتوم از بلاد قدیمی ایطالیاست که در جنوب شبه جزیرهء مزبور در کنار خلیجی بنام تارانتوم واقع شده است و مورخین معتقدند که این شهر را نخست مردم جزیرهء «کرتا»(3) بنا نهاده اند. (تمدن قدیم تألیف فوستل دو کولانژ ترجمهء نصرالله فلسفی ص 469). رجوع به تارنته شود.
(1) - Aristophilde.
(2) - Cnide. یکی از شهرهای یونانی درآسیای صغیر که تابع ایران بود.
(3) - اقریطش.

تارانتوم.

(اِخ) تارانت. رجوع به تارانت و تارنته شود.

تاران تیوس واررون.

[وارْ رُنْ](اِخ)(1) از دانشمندان رومی که در زمان «پومپه»(2) بحکومت ایبری(3) (اسپانیا) منصوب شد: ... بعلاوهء اطلاعات مذکوره، یک نفر عالم رومی موسوم به تاران تیوس واررون که در قرن اول ق. م. میزیست و پومپه او را حاکم ایبری یا اسپانیای کنونی کرده بود، اسم پارسیها را در ردیف فینیقیها و سایر ملل ذکر کرده، گوید: اینها در ایبری حکومت کرده اند. (ایران باستان ج 2 ص 1456).
(1) - Tarentius Varron.
(2) - Pompee.
(3) - Iberie.

تاراندن.

[دَ] (مص) پراکندن و متفرق ساختن و دور کردن. (فرهنگ نظام): برو این اطفال را که بازی می کنند از آنجا بتاران. (فرهنگ نظام). زجر کردن. تار کردن. ترسانیدن. پراکندن : تو همهء کلفتها (خادمه ها)ی مرا با بدزبانی می تارانی. رجوع به تار کردن شود.

تارانده.

[دَ / دِ] (ن مف) نعت مفعولی از تاراندن. پراکنده شده. ازهم پاشیده. فراری شده. رجوع بتاراندن شود.

تارانقی.

(اِ) در رامیان سفیدار(1) را نامند. رجوع به سفیدار و جنگل شناسی کریم ساعی ج 1 ص 188 شود.
.(لاتینی)
(1) - Populus alba

تاراننده.

[نَنْ دَ / دِ] (نف) نعت فاعلی از تاراندن. پراکننده. فراری سازنده. ازهم پاشنده. رجوع به تاراندن شود.

تارانیدن.

[دَ] (مص) تاراندن. پراکندن. فراری ساختن. دور کردن. با حرکتی یا عملی یا گفتاری کسی یا حیوانی را ترساندن و به رفتن واداشتن. چیزی را از هم پاشیدن. رجوع به تاراندن شود.

تارانیده.

[دَ / دِ] (ن مف) نعت مفعولی از تارانیدن. پراکنده شده. ازهم پاشیده. فراری شده. رجوع به تاراندن و تارانده و تارانیدن شود.

تارانیس.

(اِخ)(1) مؤلف قاموس الاعلام ترکی آرد: نام گلهای باستانی یعنی مردم قدیم فرانسه است و معبودی بهمین نام داشتند که وی را موکل بر رعد می پنداشتند و به احتمال قوی این همان ربّالنوعی است که ژرمن های باستانی آنرا «تور» می نامیدند.
(1) - Taranis.

تارب.

(اِخ)(1) مرکز ایالت پیرنهء علیا در 849هزارگزی پاریس، بر ساحل چپ رود «آدور»(2). آب آنجا بوسیلهء دو آب راههء وسیع در تمام محله ها که دارای 26055 تن سکنه است پخش می گردد، ساختمانهای شهر با مرمر و آجر بنا شده است. دارای چند کلیسای بزرگ متعلق به اواخر دورهء «رومی»(3)، کلیسای «سن ژان»(4) و کلیسای «کارمها»(5) شایان ذکر میباشند. از کاخهای «مارگریت دو بآرن»(6) جز برج بزرگی چیزی باقی نمانده است. دارای کارخانه های ذوب فلزات، کاغذسازی، نخ ریسی، پارچه بافی و کارخانه های ماشین سازی است و تجارت شراب و پشم در آنجا رواج دارد. مؤلف قاموس الاعلام ترکی آرد: تاربه، قصبهء مرکزی ایالت پیرنهء علیا از ایالات جنوبی فرانسه است در ساحل یسار رود «آدور» و در 756هزارگزی جنوب غربی پاریس واقع است. قصبه ای قدیمی و شهرک زیبائی است. دارای 18550 تن سکنه، یک مکتب اِعدادی و یک دارالمعلمین، باغ ملی بزرگ، موزه، کتابخانه، مدرسهء توپخانه، کارخانه های توپ سازی، بیمارستانها و بازارها میباشد. در دوران کشورگشائی روم «تارب» شهر بزرگ و بااهمیتی بود و نامش «بی گوررا»(7) بود. کراسوس(8) آنجا را فتح کرد و نام جدید را بر آن گذاشت. پس از سقوط امپراطوری روم «تارب» چندین بار گرفتار هجوم «گت ها»(9)، «واندالها»(10)، «آلن ها»(11)، «واسکن ها»(12) و «سارراسن ها»(13)(مسلمانان) گشت. در قرن نهم میلادی «نورماندیها»(14) آن را بکلی ویران ساختند ولی در اواسط قرن دهم میلادی بوسیلهء «رایموند» اول(15) دوباره آباد گشت. در تمام دوران قرون وسطی تا زمان سلطنت هانری چهاردهم در معرض جنگ و جدال بود و روی آرامش را بخود ندید. این ناحیه دارای یازده بخش و 102825 تن سکنه میباشد. بخش شمالی دارای شانزده بلوک و 20593 تن سکنه و بخش جنوبی دارای نوزده بلوک و 22725 تن سکنه است.
(1) - Tarbes.
(2) - Adour. .
(فرانسوی)
(3) - Periode romaine
(4) - Saint - Jean.
(5) - Carmes.
(6) - Marguerite de Bearn.
(7) - Bigorra.
(8) - Crassus.
(9) - Goths.
(10) - Vandales.
(11) - Alains.
(12) - Vascons. (ملل مغرب این نام را در
(13) - Sarrasins قرون وسطی به مسلمانان داده بودند).
(14) - Normands.
(15) - Raymond.

تارباگاتای.

(اِخ) (جبال...) ناحیهء کوهستانی در مغرب مغولستان: سهم «اوگتای» ولیعهد چنگیز از همه کمتر بود و انحصار داشت بناحیهء جبال «تارباگاتای» و اطراف دریاچهء «آلاگول» و حوضهء نهر «ایمیل»(1) که در آن دریاچه میریزد و در مغرب مغولستان واقعست. (تاریخ مفصل ایران از استیلای مغول تا اعلان مشروطیت تألیف عباس اقبال ج 1 ص 110). ... مخصوصاً «قیدوخان» پادشاه حدود جبال «تارباگاتای نبیرهء اوگتای» که بواسطهء عملیات مادر «قوبیلای قاآن» سلطنت از خاندان پدرش خارج شده بود و پادشاه اولوس جغتای (ماوراءالنهر و ترکستان) بر او شوریدند... (تاریخ مفصل ایران... ص 162).
(1) - Imil.

تاربام.

(اِ مرکب) صبح نخست، صبح زود که هنوز هوا تاریک باشد. صبحی که هنوز تاریکی بر روشنی غلبه دارد. تاریک روشن. گرگ و میش. هوای صبح پس از دمیدن سپیده :
سپیده دم که وقت تاربام(1) است
نبید راوقی(2) رسم کرام است.
؟ (از شمس قیس در المعجم چ مدرس رضوی چ1 ص 201).
این بیت از منوچهری است. رجوع بدیوان منوچهری چ دبیرسیاقی ص 174 شود
(1) - ن ل: کار عام. بار بام. ناز بام.
(2) - ن ل: غارجی. مشکبو. عارضی.

تاربای.

(اِخ) ایلچی پادشاه ایغور بنزد چنگیزخان: اتراک ایغور امیر خود را «ایدی قوت» خوانند و معنی آن خداوند دولت باشد... چون چنگزخان بر بلاد ختای مستولی گشت... ایدی قوت... شاوکم را در خانه ای پیچیدند... و به اعلام یاغی شدن با قراختای و مطاوعت و متابعت کردن پادشاه جهانگیر چنگزخان «قتالمش قتا» و «عمراغول» و «تاربای» را بخدمت او فرستاد... (تاریخ جهانگشای چ قزوینی ج 1 صص 32 - 33).

تاربه.

[بِ] (اِخ) تارب. رجوع به تارب شود.

تاربیشو.

(اِخ)(1)یکی از شهرهای دولت آشور که بدست هوخ شتر غارت شد: چون حاکم بابل که... از اطاعت دولت آشور بیرون شده و به آن دولت حملاتی برده بود، هوخ شتر هم لشکر بجانب آشور برد و در 615 ق. م. شهری را در ایالت ارپها (کرکوک) بدست آورد... ایالتی را در بالای موصل مسخر کرد و از راه دجله فرودآمد، نینوا را بمحاصره افکند ولی بعلت دیوارهای بلند نتوانست آن شهر را بگیرد، در عوض شهر تاربیشو را غارت کرده بطرف شهر آشور فرودآمده بود. (کرد تألیف رشید یاسمی ص 80).
(1) - Tarbishu.

تارپیا.

[پِ] (اِخ)(1) دخترک رومی که حصار شهر روم را بخاطر بدست آوردن بازوبندهای طلای جنگجویان به «سابین ها»(2) سپرد و بر اثر این خیانت بدست همانها کشته شد. گروهی هم عقیده دارند سپردن حصار روم به «سابین ها» بعلت عشق وی نسبت به رئیس جنگجویان بوده است. فلسفی در فرهنگ اعلام تمدن قدیم آرد: دختری از اهالی روم بود که قلعهء آن شهر را به «تاسیوس» پادشاه سابین تسلیم کرد و بدست آنان نیز بهلاکت رسید. (تمدن قدیم تألیف فوستل دو کولانژ ترجمهء نصرالله فلسفی ص 469). دختر مشهوری در تاریخ روم، پدرش «تارپیوس»(3) در زمان «رملوس»(4) سمت والیگری روم را داشت. سبب اشتهارش آنست که سابین ها هنگام محاصرهء روم وی را اغفال کرده وعده دادند که اگر دروازه را بگشاید آنچه در بازوهای چپ خود دارند (بازوبندهای طلا) به وی خواهند داد. دخترک نادان چون دروازه را باز کرد سابین ها سپرهای سنگین خود را هم که بر بازوهای چپ داشتند با بازوبندهای طلا بر روی وی ریختند چنانکه در زیر آن بار سنگین جان بداد، پس جنازهء وی را در گوشه ای از کوه «کاپیتولین» بخاک سپردند و آن تخته سنگ را که گورش در زیر آن قرار داشت «تارپیه» خواندند. بعد از آن برحسب عادت خائنان وطن را از بالای آن سنگ پرت می کردند تا کشته شوند. (از قاموس الاعلام ترکی). رجوع به تارپین شود.
(1) - Tarpeia.
(2) - Sabins.
(3) - Tarpeius.
(4) - Romulus.

تارپین.

[پِ یِ] (اِخ)(1) قطعه سنگ بزرگ و مرتفعی که جنایتکاران را در روم قدیم روی آن فرومیانداختند. رجوع به تارپیا شود.
(1) - Tarpeienne.

تارپیه.

[] (اِخ) تارپیا. رجوع به تارپیا شود.

تارت.

[رَ] (ع اِ) رجوع به تارة شود.

تارتار.

(ص مرکب، اِ مرکب) ریزه ریزه و پاره پاره و ذره ذره. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا). ذره ذره کردن و ریزریز ساختن. (شرفنامهء منیری). پاره پاره شده مثل تارهای مو و ابریشم. (فرهنگ نظام) :
بنگرید اکنون بنات النعش وار از دست مرگ
نیزه هاشان شاخ شاخ و تیرهاشان تارتار(1).
سنایی.
او مست بود و دست بریشم دراز کرد
برکند تای تای و پراکند تارتار.سوزنی.
شد ز سر زلف او صبح معنبرنسیم
کرد مه روی او طرهء شب تارتار.خاقانی.
(1) - ن ل: تیرهاشان شاخ شاخ و نیزه هاشان تارتار.

تارتار.

(اِخ)(1) در تاریخ اساطیری یونانیان قعر دوزخ را نامند. ||لقب پلوتن(2) خدای دوزخ. ||در زبانهای اروپائی، دوزخ بطور کلی.
(1) - Tartare.
(2) - Pluton.

تارتار.

(اِخ)(1) اروپائیان عموماً این کلمه را بمردمی اطلاق کنند که لشکر چنگیزخان(2)مؤسس دولت مغول (1154 - 1227 م.) را تشکیل داده بودند و آنان از طایفهء اصلی مغول می باشند، این نام از کلمهء «تاتار» یا «تتار» یا «تتر» گرفته شده است. تاتار را نیز تارتار گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). تارتار قومی از ترک مقابل مغول. (فرهنگ نظام).
(1) - Tartars. Tartares.
(2) - Gengi Khan.

تارتارن.

[رَنْ] (اِخ)(1) سه داستان بذله آمیز و توأم با هجو مردم جنوب شرقی اروپا، اثر آلفونس دوده(2). امروزه این کلمه درمورد مردم گزافه گو و سادهء جنوبی استعمال میشود. این سلسله داستانها عبارت از «تارتارن دو تاراسکن»(3)، «تارتارن سور لز آلپ»(4) و «پرت تاراسکن»(5) می باشند.
(1) - Tartarin.
(2) - A. Daudet.
(3) - Tartarin de Tarascon.
(4) - Tartarin sur les Alpes.
(5) - Port-Tarascon.

تارتارو.

[تارْ تا رُ] (اِخ)(1) رودی در شمال ایتالیا که از دریاچهء «غارده» (گارد)(2)سرچشمه گرفته بوسیلهء چند کانال به دو رود «پو» و «دیج» می پیوندد، آنگاه از چند دهنه وارد دریای ادریاتیک می شود. طول مجرایش بالغ بر 100000 گز است. (از قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Tartaro.
(2) - Garde.

تارتاس.

(اِخ)(1) مرکز بخشی در ایالت «لاند»(2) و در شهرستان «داکس»(3) در جنوب غربی فرانسه است و 2625 سکنه دارد.
(1) - Tartas.
(2) - Landes.
(3) - Dax.

تارتاگلیا.

(اِ)(1) صورت ظاهری که بازی کنندگان کمدی ایتالیائی بخود دهند. منشأ آن از ناپل است. بکاربرندهء آن نوکری است پرچانه، با گفتاری تند و نامفهوم، دائماً در خشم، چاق و چله ، خودستا و ترسو، تنگ نظر و دارای عینکی درشت برنگ آبی. این نمونه در کشور فرانسه کمتر رواج یافته است.
(1) - Tartaglia.

تارتاگلیا.

(اِخ)(1) نیکلاس. نام حقیقی وی «نیکولو فونتانا»(2) می باشد. مساح ایتالیایی در آغاز قرن شانزدهم میلادی. در خانوادهء فقیر «برسیا»(3) متولد شد. در سال 1557 م. در «ونیز» درگذشت. چندین اثر در رشتهء ریاضی از وی باقی مانده است(4). رجوع به لاروس بزرگ شود.
(1) - Tartaglia, Nicolas.
(2) - Niccolo Fontana.
(3) - Brescia.
(4) - Nuova scienza, cioe. invenzione nuovamente trovata utile per ciascuno
speculativo matematico bombardiero
ed altri (1537)
این اثر در 1845-1846 م. بوسیلهء Reiffel به فرانسه ترجمه شده است.

تارتان.

(اِخ)(1) کشتی کوچکی در بحر روم دارای دکلی بزرگ و بادبان ها.
.(ایتالیائی
(1) - Tartane (Tartana:

تارتانا.

(اِخ) تارتان. رجوع به تارتان شود.

تار تراز.

[رِ تَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)تار طراز. طراز معرب تراز باشد. تار منسوب به تراز. تار بسیار باریک که جامهء پادشاهان را با آن می بافتند، تاری که در کارخانه های مخصوص برای بافتن جامه های نیکو و جیّد بکار می بردند پادشاهان را. تاری که در بافتن جامه های فاخر و گرانمایه اختصاص داشت. تار بسیار باریک و نزار همچنان تار عنکبوت :
زآرزوی طراز توزی و خز
زار بگداختی چو تار تراز.ناصرخسرو.
رجوع به طراز و ترکیب های «تار» (تار طراز) در همین لغت نامه شود.

تارتریک.

(فرانسوی، ص، اِ)(1) اسیدی است که بصورت ملح پتاسیم در بیشتر گیاهان یافت می شود. از نظر شیمیائی اسید تارتریک دارای دو «فونکسیون»(2) اسید و دو «فونکسیون» الکل می باشد. فرمول خام آن چنین است: C4H6O6 و بوسیلهء «شل»(3) در سال 1770 م. کشف گردید. اختصاصاً این ماده از دُردهای متبلور و یا از دُرد شوری که در چلیک شرابها باقی می ماند بدست می آید. زبدهء دُرد خالص محلول است و آهک و «کلرور دو کالسیم» بر آن اثر می کند، بالنتیجه «تارتارات دو کالیسم» با مقداری آب حاصل می شود. اسید تارتریک جسم سخت و بلورهای آن منشوری شکل است، در آب محلول میگردد و ترش مزه می باشد و در170 درجه حرارت ذوب می شود. اسید تارتاریک در لابراتوارها و در کارخانه های سازندهء مشروبات گوارا بکار برده میشود. نمک های اسید تارتریک مخصوصاً در دواخانه ها مورد استعمال دارد. در داروخانه ها اسید تارتریک بصورت محلول لیمونادی (20 گرم در لیتر) مثل شربتهای خنک کننده مورد استفادهء بیماران قرار می گیرد. اسید تارتریک بفرمول: COOH - (CHOH)2- COOHبصورت تبلور شفاف خیلی مقاوم است. آب تبلور ندارد «؟». ترش مزه و نسبتاً مطبوع است و در 170 زینه ذوب می گردد. حلالیت آن بقرار زیر است:
آب 15 زینه 8/0 گرم در لیتر
آب 100 زینه3/0 گرم در لیتر
الکل 95 زینه3/3 گرم در لیتر
الکل 90 زینه7/2 گرم در لیتر
الکل 80 زینه0/2 گرم در لیتر
الکل 60 زینه6/1 گرم در لیتر
اتر اتیلیکغیرمحلول
گلیسیرینمحلول
اسید تارتریک در مقابل هوا و نور فاسد نمی شود. اسید تارتریک با املاح قلیایی خاکی، املاح فلزات سنگین، املاح سرب و پتاسیم عدم توافق دارد. اسید تارتریک را می توانند بدون فساد نگاهداری کنند ولی باید در نظر گرفت که کپک ها بسهولت در محلولهای آن رشد می نمایند. (کارآموزی داروسازی جنیدی صص 155- 156). اسید تارتریک در دانهء انگور بصورت املاح اسید تارتریک یا «تارتر»(4) دیده می شود «تارتر» عبارت از املاح اسید تارتریک می باشد و عبارت از دُرد قهوه ای رنگی است که در قعر بشکه های شراب پس از تخمیر انگور رسوب می دهد. (گیاه شناسی حبیب الله ثابتی ص 125).
(1) - Tartrique. .
(فرانسوی)
(2) - Fonction
(3) - Scheele. .
(فرانسوی)
(4) - Tartre

تارتس.

[تِ] (اِخ) از پادشاهان باستانی معاصر کوروش کبیر: ... در این احوال سردار مازارس مُرد و هارپاک بجای او مأمور شد. هرودوت گوید (کتاب 1 بند 163 - 177): این همان هارپاک مادی است که با کوروش در موقع قیام او بر ضد آستیاک همراه بود، این سردار بشهر «فوسه» پرداخته آن را محاصره کرد... اهالی این شهر نیز دریانوردان خوبی بودند و تا «ایبری» (اسپانیای کنونی) کشتی های آنها دریانوردی می کرد. سابقاً پادشاهی تارتس نام آنها را دعوت کرده بود بمملکت او رفته متوطن شوند و خود را از قید کرزوس خلاص کنند. آنها به این امر راضی نشده ولی پولی از پادشاه گرفته برج و باروی شهر خود را محکم کرده بودند... (ایران باستان ج 1 صص 293-294).

تارتس.

[تِ سِ] (اِخ)(1) سامی بیک در شرح «تارتسه» آرد: جزیره و قصبه ایست در جنوب اسپانیول، در زمان قدیم در تصرف فینیقی ها بود و از این جزیره مقدار زیادی طلا استخراج می کردند و در بین یونانیان و رومیان قدیم این طلا رواج داشت ولی از منبع و معدنش آگاه نبودند، احتمال می رود که این جزیره همان جزیرهء «قادیس» و شهر «تارسیس» که در کتابهای عبرانی از آن یاد می شود، همین شهر باشد. (قاموس الاعلام ترکی). رجوع به تارسیس شود.
(1) - Tartesse.

تارتسه.

[تِسْ سِ] (اِخ) رجوع به تارتس شود.

تارتن.

[تَ] (نف مرکب، اِ مرکب) (از: تار+ تن، تننده) عنکبوت را گویند. (آنندراج) (فرهنگ نظام). ||جولاهه که بافندهء جامه و اقمشه باشد. ||کنایه از کرم ابریشم است. رجوع به تارتنک، کارتن، کارتنه و کارتنک شود.

تارتنک.

[تَ نَ] (اِ مرکب) (از: تار + تن، تننده + ـَک، پسوند) عنکبوت. (برهان) (جهانگیری) (فرهنگ نظام) (آنندراج) (انجمن آرا). این کاف، کاف تصغیر است، تارتن نیز همان است :
تنند ارچه هر دو تار، بود راه بیشمار
ز زرتار مرد کار، بدیبای تارتن.
؟ (از انجمن آرا) (از آنندراج).
رجوع به تارتن، کارتن، کارتنه و کارتنک و عنکبوت شود.

تار تنندو.

[رِ تَ نَنْ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) تار عنکبوت. تاری که تارتنک سازد خانه ساختن را :
ز باریکی و سستی هر دو پایم
تو گویی پای من تار تنندوست(1).
آغاجی (از آنندراج).
شود در پناهت چو سد سکندر
اگر خانه سازم ز تار تنندو.امیرمعزی.
(1) - در لغت فرس اسدی چ اقبال ص 407 و همین کتاب به تصحیح «پاول هورن» ص 112: تو گویی پای من پای تنندوست.

تار تنیدن.

[تَ دَ] (مص مرکب) تار گستردن. کشیدن تار. پهن کردن و گستردن تار :
آن توئی آن زخم بر خود میزنی
بر خود آن دم تار لعنت می تنی.
مولوی (مثنوی چ علاءالدوله ص 35).

تارتو.

(اِخ) پسر «توقان» و نوهء «باتو»: پسر اول «توقان»، «تارتو»، او را خواتین و قومایان بوده اند اما نام ایشان معلوم نشده و دو پسر داشته است، «تولابوقا» فرزند او معلوم نشد، «کونچاک» پسری داشته بوزبوقا نام. (جامع التواریخ رشیدی ج 2 چ بلوشه ص 110). و رجوع به همان کتاب ص 108 و 109 و بخش فرانسه ص 30 شود.

تارتور.

(ص مرکب) تاریک. (از ولف). سخت تاریک. (شرفنامهء منیری) :
به منذر چنین گفت بهرام گور
که اکنون که شد روز ما تارتور
ازین تخمه گر نام شاهنشهی
گسسته شود بگسلد فرهی.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج 7 ص 2099).
رجوع به «تار و تور» شود. ||تارتار باشد. (شرفنامهء منیری). پاره پاره. ذره ذره. ریزه ریزه. رجوع به تار و تور شود.

تارتوف.

(اِخ)(1) مَثَل ریا و مکر در کمدی مشهور «مولیر»(2). تارتوف وارد خانهء مرد سرمایه داری بنام «ارگون»(3) می شود و در عین حال که مترصد است با دختر «ارگون» ازدواج کند، سعی دارد زن وی را اغوا کرده از راه بدر برد و ثروت «ارگون» را تصاحب نماید. اکنون این نام در اروپا در مورد مردی عابدنما و محیل و ناپاک استعمال شود. کمدی تارتوف منظوم است در پنج پرده و در شمار بزرگ ترین آثار مولیر قرار دارد و اولین بار در پنجم اوت 1667 م. بمعرض نمایش قرار داده شد.
(1) - Tartuffe. Tartufe.
(2) - Moliere.
(3) - Orgon.

تارتینی.

(اِخ)(1) ویولن زن ایتالیائی و صاحب نظر در اصول موسیقی. وی در سال 1692 م. در «پیرانو»(2) متولد شد و در 1770 در «پادو»(3) درگذشت. او با یکی از اقوام کاردینال - اسقف «ژرژ کرنارو»(4) مخفیانه ازدواج کرد و به اتهام اغوا مورد تعقیب قرار گرفت و به دیری در «آسیز»(5) پناه برد و مدت دو سال در آن دیر بسر برد، سپس به «پادو» بازگشت و بریاست هیئت موزیک کلیسای «سنت آنتوان» برگزیده شد (1721 م.). در «پادو» مدرسهء ویولن تأسیس کرد. آثاری باارزش در موسیقی از وی باقی مانده است.
(1) - Tartini, Giuseppe.
(2) - Pirano.
(3) - Padoue.
(4) - Georges Cornaro.
(5) - Assise.

تار جامه.

[رِ مَ / مِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) ریسمان جامه. تانهء بافندگان که نقیض پود است. ریسمان جامه که در طول واقع شده است، و آنکه در عرض قرار گیرد پود است: سَتا، سدی، اُسْدیّ، سداة، اُستی؛ تار جامه. (منتهی الارب). رجوع به تار شود.

تارجه.

[رُ جَ] (اِخ)(1) طُرّاز. شهری است به اسپانیا (غرناطه)(2) (ایالت مالقه)(3) که 5000 تن سکنه و باغهای انگور بسیار نیکو دارد. تجارت آنجا مشروبات الکلی و میوه است و کارخانه های پارچه بافی دارد.
(1) - Torrox.
(2) - Grenade.
(3) - Malaga.

تارچوبه.

[بَ / بِ] (اِ مرکب) دارویی است که در دواها بکار برند و آنرا هلیون نیز گویند. (فرهنگ جهانگیری) (برهان). در جهانگیری و برهان قاطع هر دو در حرف تاء مرقوم است، همانا مارچوبه را تارچوبه خوانده اند و آن خطا است و مارچوبه نام تره ایست بستانی که کارند و برآید و آن را پزند و بجای بورانی خورند و به عربی هلیون گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). تصحیف مارچوبه. (محمد قزوینی از حاشیهء برهان قاطع چ معین) (یادداشت های مرحوم دهخدا). هلیون، گیاهی است، به فارسی مارچوبه و مارگیاه نیز خوانند. (منتهی الارب).

تارچه.

[چَ / چِ] (اِ مصغر) تار کوچک. رجوع به تار شود.

تارح.

[رَ] (اِخ)(1) بمعنی تنبل. (قاموس کتاب مقدس). ابن ماخور(2) از اجداد حضرت رسول علیه السلام. (انساب سمعانی ص 4 پ). در تورات این نام به آزر پدر حضرت ابراهیم اطلاق شده است. (قاموس الاعلام ترکی). پدر ابراهیم خلیل علیه السلام. (منتهی الارب). پدر ابراهیم است که با وی تا حاران مرافقت نموده در آنجا در سن دویست وپنجسالگی وفات نمود در حالیکه ابراهیم پنجاه وهفت ساله بود. (سفر پیدایش 11:31 و 32) (قاموس کتاب مقدس). این کلمه در غالب فرهنگ ها «تارخ» ضبط شده است. مؤلف فرهنگ نظام آرد: پدر ابراهیم خلیل است. این لفظ را جهانگیری با ضم و خاء منقوطه ضبط کرده و آن را لفظ پهلوی قرار داده لیکن لفظ مذکور از عبرانی به عربی آمده و در تورات عبرانی «تارح» با فتح راء مهمله است مثل عربی(3)، و ایرانیهای قبل از اسلام از ابراهیم و پدرش خبر نداشتند که نامشان در پهلوی باشد، و خود حضرت ابراهیم اهل کلدان بود که زبانش آرامی(4)برادر زبان عربی بوده. در بعضی از کتب تاریخ هم لفظ مذکور مثل ضبط جهانگیری است که باید گفت غلط یا مفرس است(5). حمدالله مستوفی آرد: دمشق از اقلیم چهارم است... در اول ارم بن سام بن نوح بر آن زمین باغی ساخت آنرا باغ ارم خواندند پس شدادبن عاد بر آن موضع عمارت فراوان افزود چنانکه بهشت و دوزخ ساخت... پس تارح و هو آزر که پدر ابراهیم خلیل الله بود و وزیر نمرود بود در آن حدود شهر دمشق بساخت. (نزهة القلوب چ گای لیسترانج ص 249). جوالیقی در المعرب آرد: آزر، اسم ابی ابراهیم، قال ابواسحاق: لیس بین الناس خلاف ان اسم ابی ابراهیم «تارح» و الذی فی القرآن یدل علی ان اسمه «آزر»... (المعرب چ قاهره صص 28- 29). ابراهیم پیغمبر که نام اصلی او «اب رام»(6) و بعدها «ابراهام»(7)بوده اصلاً از نژاد سامی(8) بوده. وی را پسر «تارح» و نبیرهء دهم سام(9) پسر ارشد نوح(10)دانسته اند. (مزدیسنا تألیف محمد معین ص 96). محمد معین، مصحح برهان قاطع در ذیل لغت «آزر» آرد: آزر(11) در قرآن سورهء «6» (الانعام) آیهء 74 نام پدر ابراهیم خلیل است، در هیچیک از مدارک قدیمه این نام برای پدر ابراهیم نیامده و نام حقیقی او «تارح» یا «تارخ» است. فرنکل(12) بدلایلی «عازر» و «آزر» را مأخوذ از کلمهء عبری دانسته گوید آن نام خادم وفادار ابراهیم بود. و نیز نویسندهء مزبور در برهان قاطع ذیل لغت «ابرهام» آرد: ... پدرش [ابرهام] تارح از نسل سام بن نوح بود، در هفتادسالگی مبعوث گردید و با زوجهء خود ساره و پدر و برادر و برادرزادهء خویش لوط بحران در ملک جزیره منتقل شد و پس از مرگ پدر به ارض موعود رفت و چندی در شکیم توقف کرد و از آنجا بکنعان بازگشت و وادی حاصلخیز اردن را به لوط داد و خود در مکانی چادر زد. ساره چون عقیم بود کنیز خود هاجر مصریه را بدو تزویج کرد و اسماعیل از او متولد گردید... رجوع به تارخ شود.
(1) - Thare. (2) - «ناحور» یا «ناخور» (Nachor) صحیح است.
(3) - قاموس کتاب مقدس در ذیل کلمهء «آب رام» آرد: پدرش تارح از نسل سام بن نوح بود که ترح یا تارح برادر ناحور و حاران می باشد.
(4) - زبان قوم ابراهیم عبری بوده است.
(5) - تارح و تارخ هر دو صحیح است به ابدال.
(6) - Abram.
(7) - Abraham.
(8) - Semitique.
(9) - Sem.
(10) - Noe.
(11) - Azar.
(12) - Fraenkel.

تارخ.

[رَ / رُ] (اِخ) با رای مضموم، آذر(1)بت تراش باشد. بزبان پهلوی نام آذر(2)بت تراش است. (برهان). بعضی گویند بفتح ثالث است و نام پدر ابراهیم علیه السلام است. (برهان). بضم ثالث در برهان و فرهنگ نوشته اند که بزبان پهلوی نام آذر(3) بت تراش است و بعضی گویند بفتح ثالث است نه بضم و گفته اند نام پدر حضرت ابراهیم علیه السلام بوده و صاحب جهانگیری نوشته که تارخ به ضم ثالث است و حال آنکه به فتح را است نه ضم را و نام پدر حضرت ابراهیم است و او نام عمّ حضرت دانسته، و در قاموس تارخ به فتح را پدر ابراهیم بقول نسابه و جمهور مورخین تصریح و تعریب نکرده اند، و در ظفرنامهء شرف الدین علی یزدی به خای معجمه آورده و گفته تاریخ از تارخ مأخوذ است(4) و تارخ بچند واسطه از اولاد سام بن نوح بوده و چون وفات یافته بود آذر(5) عم حضرت ابراهیم بود، ابراهیم علیه السلام به پسری آذر(6)معروف شد، ابراهیم را فرزند آذر(7) دانسته چنانکه گفته :
میان آب و آتش مانده حیران
خیالت در دل و دیده مصور
ز شب یک نیمه چون فرزند عمران
بدیگر نیمه چون فرزند آذر(8).
... (آنندراج) (انجمن آرا).
مؤلف فرهنگ رشیدی آرد: تارخ (به فتح را و قیل بضم) نام آزر به زبان پهلوی و تارح (به فتح را و حای مهمله) معرب آن چنانکه در فرهنگ گفته. اما در قاموس تصریح به تعریب نکرده و نام پدر ابراهیم علیه السلام گفته و آزر، عم آن حضرت است، پس صاحب فرهنگ را دو خطا واقع شده یکی تارح بفتح را و حای مهمله است و او بضم را و خای معجمه گفته، دیگر آنکه پدر حضرت ابراهیم است و او نام آزر که عم آن حضرت است گفته، لیکن ظاهر آنست که این لفظ فارسی است و حای مهمله در فارسی نیامده و مشهور آنست که آزر پدر حضرت ابراهیم است و صاحب فرهنگ بنابر آن قول گفته و ملا شرف الدین علی نیز در ظفرنامه گفته که تاریخ از لفظ تارخ مأخوذ است و این نیز مؤید صاحب فرهنگ است - انتهی. محمدتقی بهار در حاشیهء ص 42 تاریخ سیستان به نقل از «التنبیه والاشراف» مسعودی (چ لیدن ص 80) آرد: «ابراهیم بن تارخ و هو آذر(9)بن ناخوربن ساروغ ...». «... و از اشروع ناجورا(10) و از ناجورا تارخ و از تارخ آذر(11) تا بنت ثمر را به زنی کرد و خلیل ابراهیم صلوات الله علیه بیامد». (تاریخ سیستان چ بهار ص 43). بهار در حاشیهء مجمل التواریخ والقصص بنقل طبری آرد: لوط بن هاران بن تارخ، و تارخ هو اخو ابراهیم (ج 1 ص 266 چ لیدن). (مجمل التواریخ ص 190). خواندمیر در ذکر ابراهیم علیه السلام آرد: افضل المتبحرین فخر الملة و الدین امام فخرالدین الرازی در بعضی از مؤلفات خود مرقوم قلم حقیقت رقم گردانیده که درباب پدر ابراهیم علیه السلام دو روایتست: اول آنکه پدرش مؤمن و موحد بجوار مغفرت احدیت انتقال نموده و آزر که او را «تارخ» نیز گویند عم آن حضرت بوده که ملازمانش را تربیت می فرموده و جمعی که بدین قول قایلند متفرق بدو فرقه اند، زمره ای می گویند که آزر والدهء ابراهیم را بعد از فوت پدرش به حبالهء نکاح درآورده بود و طایفه ای را عقیده آنکه میان ایشان عقد زوجیت منعقد نشده، روایت دوم آنکه آزر پدر حقیقی ابراهیم علیه التحیة و التسلیم بوده، این قول موافق مذهب اهل سنت و جماعت است زیرا که نزد ایشان مؤمن بودن جمیع آبا و اجداد خیرالعباد صلی الله علیه و آله و سلم شرط نیست و ظاهر کلام معجزاثر «و اذ قال ابراهیم لابیه آزر»(12) و دیگر آیات بینات ربانی که در قصهء خلیل الرحمن نازل گشته تأیید این قول می نماید و روایت اول مختار علماء مذهب علّیهء امامیه است بجهت آنکه نزد ایشان به ثبوت پیوسته که جمیع آبا و اجداد و امهات حضرت خاتم تا آدم متحلی بحلیهء ایمان بوده اند و به اتفاق تمامی علماء «آزر» کافر از عالم رفته و آنکه ابراهیم علیه التحیة و التسلیم از وی پدر تعبیر می فرموده منافی این قول نیست چه در قرآن مجید امثال این اطلاق واقع است، از جمله در این آیت کریمه که «ام کنتم شهداء اذ حضر یعقوب الموت اذ قال لبنیه ما تعبدون من بعدی قالوا نعبد الهک و اله آبائک ابراهیم و اسماعیل و اسحاق الهاً واحداً و نحنُ له مسلمون»(13) و حال آنکه اسماعیل عم یعقوب بوده نه پدرش و به صحت رسیده که حضرت مقدس نبوی صلوات الله و سلامه علیه در شأن عباس فرموده که «عم الرجل صنو ابیه» و در تاریخ طبری مسطور است که نام پدر ابراهیم به عربی آزر بوده و بعبری و پهلوی «تارخ» و برخی را عقیده آنکه یکی از این دو اسم لقب او بوده و پدر آزر به اتفاق مورخان «ناخور» نام داشت... (حبیب السیر چ خیام ج 1 صص 42-43) ... و اسحاق علیه السلام در زمان حیات پدر عالیشان به ارشاد اهالی کنعان مبعوث گشته از حدود فلسطین بدان سرزمین شتافت و به لوازم امر نبوت قیام نمود، «رفقا» بنت «ناخوربن تارخ» را که دختر عمش بوده در حبالهء نکاح آورد و اسحاق را از «رفقا» دو پسر به یک شکم متولد شده، یعقوب و عیص. (حبیب السیر چ خیام ج 1 ص 57).
احمد شاکر مصحح المعرب جوالیقی آرد: تحقیق در اینکه «آزر» نام پدر ابراهیم علیه السلام است: در پاورقی کلمهء «آزر» وعده کردیم که در آخر کتاب دربارهء آن بحثی کنیم، اینک برای وفاء بعهد خود دربارهء بحثی که اقوال علماء مفسرین و مورخین از متقدمین و متأخرین در آن مختلف است تحقیق می کنم: عبارت لسان العرب در کلمهء مزبور چنین است: «آزر اسمی عجمی و نام پدر ابراهیم علی نبینا و علیه الصلوة والسلام است»، و اما دربارهء قول خدای تعالی: «و اذ قال ابراهیم لابیه آزر»(14) ابواسحاق گوید: کلمهء «آزر» بنصب خوانده شده و کسی که بنصب خوانده آنرا بدل از «ابیه» قرار داده و کسی که مضموم خوانده آنرا منادی گرفته و اضافه میکند که نسابین در اینکه «تارخ» نام پدر ابراهیم میباشد اختلافی ندارند، ولی قرآن دلالت دارد بر این که نام پدر ابراهیم آزر است و گفته شده است که «آزر» در لغت آنان (عرب) بر ذم دلالت میکرده مثل اینکه معنی آیه چنین است «وقتی که ابراهیم بپدر خطاکار خود گفت» و از مجاهد روایت شده که «آزر» در آیهء «آزر أَ تتخذُ اصناماً»(15) نام پدر ابراهیم نبوده بلکه نام بتی است و بنابراین محل آن نصب است و گویی معنی آیه چنین بوده «اذ قال ابراهیم لابیه أَ تتخذ آزر الهاً أَ تتخذ اصناماً آلهةً». ابواسحاق که جوالیقی و مؤلف لسان ازو تقلید کرده اند، ابواسحاق الزجاج، ابراهیم بن السری متوفی بسال 311 ه . ق. است، جمهور علماء در اینکه اسم پدر ابراهیم «تارح» یا «تارخ» است از این ابواسحاق تقلید کرده اند ولی زجاج در این مورد اشتباهی شنیع مرتکب شده زیرا نسابین بر این مطلب اتفاق ندارند، بلکه ابن جریر در تفسیر خود (7: 158) از سُدّی و ابن اسحاق نقل می کند که آنان نام او را «آزر» دانسته اند و از سعیدبن عبدالعزیز نقل کرده که «آزر»، «تارح» است و هر دو اسم وی باشد مانند «اسرائیل» و «یعقوب» هر دو نام یعقوب بن اسحاق بن ابراهیم است، و امام فخر رازی در تفسیر خود (3:72 چ 1 بولاق) قول زجاج را بوجهی نیکو ردّ کرده و چنین گوید «اجماع نسابین بر اینکه نام پدر ابراهیم «تارخ» است، اجماع ضعیفی است زیرا اتفاق مزبور در اثر تقلید بعضی از بعض دیگر پیدا شده و بالاخره بقول یک یا دو شخص منتهی میشود و مثل اینست که وهب یا کعب یا غیر آنان چیزی گفته باشد و گاهی برای اثبات قول مزبور به اخبار یهود و نصاری استناد شده و معلوم است که گفتهء آنها در مقابل صریح قرآن اعتباری ندارد». ولی علماء از اجماع نسابین بر این مطلب وحشت کرده و ناچار بجمع بین دو دلیل متوسل شده اند، بنابراین بعضی گفته اند که «آزر» مفعول مقدم و نام بت است (قول منسوب بمجاهد) و بعضی گفته اند که «آزر» صفت است و معنای آن معوج یا مخطی یا پر شکسته و امثال آن میباشد و برخی آنرا لقب پدر ابراهیم دانسته اند و دسته ای دیگر گفته اند مراد از کلمهء «لابیه» عموی ابراهیم است و کلمهء «اب» بر عم نیز اطلاق میشود، و عده ای دیگر قرائتهای شاذ قبول کرده اند مثلاً قرائت «أ أزراً تتخذ» با همزهء اول استفهام و همزهء دوم مفتوح و سکون زاء و نصب راء منون و حذف همزهء استفهام از «أ تتخذ». و ابن عطیه گفته معنای آیه مطابق قرائت مزبور چنین است: «آیا بتها را پشتیبان و یار خود ضد خدا قرار میدهی؟» و قرائت دیگر «أ اِزراً تتخذ» میباشد که در همه چیز با قرائت سابق مطابق است جز اینکه همزهء دوم را مکسور خوانده اند، و ابن عطیه گفته که همزهء «ازراً» بدل از واو است و اصل آن «وزراً» بوده مانند اسادة که در اصل وسادة بوده است و معنایش چنین است «آیا از روی گناهکاری بتها را خدا میگیری؟» و نصب آن بفعلی است که مقدر است. و دوست ما استاد شیخ امین الخولی در اعتماد بر این غرایب غلو کرده و در حاشیهء خود بر دائرة المعارف الاسلامیة در کلمهء آزر در رد بر «ونسینگ» مستشرق چنین آرد: این چهار توجیه است که در تأویل آیات مزبور گفته شده و هرچند بعض آنها محل نظر است لیکن بنابر دو وجه بطور یقین آزر نام پدر ابراهیم نیست، بنابر دو وجه دیگر احتمال میرود که آزر نام پدرش باشد و بدینجهت از روش علمی دور است که گفته شود در قرآن آزر بعنوان اسم پدر ابراهیم اطلاق شده است، و استاد ما علامة الشیخ عبدالوهاب نجار تمام سخن او را در کتاب قصص الانبیاء (صص 64-66) خود آورده و بالاخره قول مجاهد را که آزر اسم بت است ترجیح داده است، بنابراین اسم علمی پدر ابراهیم در قرآن ذکر نشده است و تمام این اقوال چنین است که ملاحظه میکنید! اما قول منسوب بمجاهد که آزر اسم بت است هم از جهت اسناد و هم از جهت ثبوت و هم از نظر عربیت نادرست است و حافظ بن حجر در فتح الباری (8:383) گوید: طبری بسند ضعیفی از مجاهد روایت کرده که «آزر» نام بت است و آن قول شاذی است و ابن جریر طبری امام المفسرین در تفسیر خود (7:159) این قول را چنین وصف میکند «قولی است که از لحاظ عربیت از صواب بدور است» زیرا عرب اسمی را که قبل از حرف استفهام است نصب ندهد و نگوید «اخاک أکلمت» و صحیح آنست که بگوید «أکلمت اخاک» زیرا استفهام صدارت طلب است. اما قول دیگر که «آزر» را وصف گرفته بفرض آنکه درست باشد پیغمبر پدر خود را به چنین صفتی خطاب نمی کند، بخصوص ابراهیم که در موقعی پدرش به وی میگوید «أ راغبٌ انت عن آلهتی یا ابراهیم لئن لم تنته لارجمنک و اهجرنی ملیا»(16)؛ ای ابراهیم آیا از خدایان من رو میگردانی اگر دست برنداری ترا رجم میکنم و کاملاً از من دوری گزین. پس ابراهیم چنین پاسخ دهد: «سلام علیک سأستغفر لک ربی انه کان بی حفیا»(17)؛ سلام بر تو بزودی از پروردگارم برایت آمرزش خواهم چه او با من مهربان است. آیا کسی که هنگام مناظره و جدال و پس از تهدید چنین با ادب بپدرش پاسخ دهد، بنظر معقول است که قبل از جدال پدر خود را با ناسزا و فحش دعوت بدین خود کند؟ و ابوحیان در بحرالمحیط (4:164) به این عبارت «اگر آن» (آزر را) وصف بدانیم این اشکال را دارد که اولاً نباید غیرمنصرف باشد و ثانیاً صفت معرفه واقع نشود در حالی که خود نکره است. بر این قول ایراد کرده و در حقیقت آنرا رد میکند، هرچند در پایان برای صحت آن بتوجیه و تأویل می پردازد.
اما تأویل «اب» به «عم» عدول از معنی ظاهر لفظ بمعنای مجازی است بدون دلیل و وجود قرینهء مجاز. و اگر بدین طریق نصوص را تأویل کنیم دیگر دلالت الفاظ بر معانی از میان میرود. باری آیات قرآن دربارهء مجادلهء ابراهیم با پدرش و دعوت کردن او بدین و امتناع پدر وی از قبول دین فراوان است ازجمله آیهء 114 سورهء توبه (9) «و ماکان استغفار ابراهیم لابیه الا عن موعدة وعدها ایاه، فلما تبین له انه عدو لله تبرأ منه» و همچنین سورهء مریم (19) آیات 41-50 و سورهء انبیاء (21) آیه های 51-52 و سورهء شعراء (26) آیات 69-86 و سورهء صافات (37) آیات 83-87 و سورهء زُخرُف (43) آیه های 26-27 و سورهء ممتحنه (60) آیهء 4. تمام موارد مذکور بر محاجّه و مجادلهء ابراهیم با پدرش تصریح دارد، بنابراین چگونه میتوان آنرا بر معنای خلاف ظاهر و مجازی بدون دلیل و قرینه حمل نمود؟ و اما آنچه بنام قراآت مختلف در کلمهء «آزر» یاد کرده اند مستندی ندارد و سندشان معلوم نیست و علماء آنها را نقل نکرده اند، پس نمیتوان آنها را قراآت شاذ و نادر نامید هرچند ابوحیان و جز وی آن ها را در تفسیرهای خود آورده اند ولی در ده یا چهارده قرائت معروف «آزر» بفتح راء نقل شده و یعقوب «آزر» را بضم راء خوانده است و در کتابهای قراآت قرآن و تفسیر طبری جز این دو قرائت ذکر نشده است. نگاه کنید به النشر ابن الجوزی (2:250) و اتحاف فضلاء البشر (ص 211) و جز آنها. و طبری قرائت ضم راء را از ابویزید المدینی و حسن البصری نیز نقل کرده و ابوحیان قرائت مزبور را از أَبی ء و ابن عباس و حسن و مجاهد و جز آن آورده است و این قرائت دلیل بارزی است بر عَلَم بودن آن، زیرا علم منادی مضموم واقع میشود. ابوحیان گوید: «صفت بودن آن درست نیست زیرا حرف ندا حذف نشود جز بندرت»، معذلک طبری قرائت مزبور را پسندیده و گوید: «نزد من صواب آنست که قرائت فتح راء درست باشد، و جایز بودن آن قرائت بجهت اجماع قراء است که آن حجت است». و بعلاوه دو چیز آنان را ناچار به این تأویلهای پرزحمت کرده است: 1 - قول علماء نسب. 2 - آنچه در کتب اهل کتاب آمده است. اما گفتهء علماء نسب در انساب قدیمه بی اندازه مختلف و مضطربست و ابن سعد در طبقات (ج 1 ق 1 ص 28) به اسناد خود از ابن عباس روایت کند که نبی اکرم صلی الله علیه و آله وقتی نسب خود را میشمرد از معدبن عدنان بن ادد رد نمیشد و میفرمود نسابین دروغ گویند خداوند عزّوجل فرماید: «و قروناً بین ذلک کثیراً»(18) و ابن سعد بعد از آن اقوالی دربارهء نسب آن حضرت تا اسماعیل ذکر میکند و گوید: «و اختلاف مزبور دلالت دارد بر اینکه نسب را محفوظ نداشته اند و فقط آنرا از اهل کتاب گرفته و ترجمه کرده اند و لذا اختلاف پدید آمده و اگر اینها صحیح بود رسول خدا (ص) از همه به آن داناتر بود، بنابراین بعقیدهء ما باید نسب آن حضرت را تا معدبن عدنان ذکر نمود و از آن ببعد تا اسماعیل بن ابراهیم را مسکوت گذاشت». اما راجع به آنچه از کتب اهل کتاب نقل شده باید دانست که خداوند قرآن مجید را میزان و مراقب صحت اخبار آن قرار داده و فرماید «و انزلنا الیک الکتاب بالحق مصدقاً لما بین یدیه من الکتاب و مهیمناً علیه» (قرآن 5/48). و مهیمن بمعنای مراقب است، بنابراین قرآن ناظر و مراقب آن کتب است و هیچیک از آنها مراقب قرآن نیست و بهمین جهت ابن جریر طبری در مورد اختلاف اینکه «آزر» اسم است یا صفت چنین گوید: «بنزد من صحیح ترین اقوال آنست که «آزر» اسم پدر ابراهیم است، زیرا خدای تعالی خبر داده به اینکه او پدر ابراهیم است و قول خدا از گفتهء اهل علم که میگویند صفت است بصواب نزدیکتر است، و اگر گوینده ای گوید: علماء انساب ابراهیم را به «تارح» نسبت کنند پس چگونه نام او آزر تواند بود، در صورتی که معروف آنست که اسمش تارح است. به این گوینده گوئیم چه مانعی دارد که دو نام داشته باشد چنانکه بسیاری از مردم چه در زمان ما و چه در زمانهای گذشته نامهای متعدد داشته اند، بعلاوه ممکن است لقب وی باشد، والله اعلم. و این جواب طبری چنانکه ظاهر است روی فرض صحت آن است که تارح اسم وی باشد وگرنه خودش آن را مسلم نداشته و خلاصه آنکه در جواب رعایت احتیاط کرده است و دلیل قطعی بر بطلان تأویلهائی که دربارهء کلمهء «آزر» شده و همچنین نادرست بودن آنچه بنام قراآت نادره ذکر کرده اند تا اسم خاص بودن آنرا نفی کنند، روایت صحیح و صریحی است که در صحیح بخاری آمده «روایت است از رسول اکرم صلی الله علیه و آله که گفت: ابراهیم پدر خود «آزر» را روز قیامت ملاقات میکند در حالیکه صورتش غبارآلود و غمناک است، پس ابراهیم به وی گوید آیا بتو نگفتم مرا عصیان مکن، پس پدرش گوید: امروز نافرمانی تو نکنم، تا آخر حدیث که در صحیح بخاری (4: 139 از چ سلطانی) و در فتح الباری (6: 276 چ بولاق) و شرح العین (15: 343 - 244 چ منیریه) موجود است. و این صریح است در اینکه آزر اسم خاص پدر ابراهیم است و بهیچوجه تفسیر و تأویل پذیر نیست. و وجه دلالت روایت آنکه ما ایمان داریم که پیغمبر هرچه گوید از جانب خداست و از روی هوای نفس چیزی نگوید و چنین شخصی خبر داده که آزر عَلَم برای پدر ابراهیم است، بنابراین روایت مزبور سنتی است که آیه را بیان میکند و تفسیر و تأویلهای دیگر در مقابل سنت باطل و نادرست است. و میدانیم اخباری که از امم گذشته از ماقبل تاریخ در دست است، صحت آنها برای ما معلوم نیست و هر کدام را که قرآن یا اخبار نبوی (ص) تأیید کند صحت آن محرز میشود، زیرا امروز راهی برای تحقیق علمی در صحت آنها برای ما موجود نیست. و آنچه در کتب اهل کتاب آمده اصو انتساب آنها بکسانی که به آنها نسبت داده شده ثابت نیست، بنابراین حجیت ندارند و برای اثبات و نفی امری به آنها نمیتوان استناد کرد و هیچکس نتواند در صحت روایتی که نقل کردیم تردید نماید، زیرا اهل فن حکم بصحت آن کرده اند و همین کافی است که بخاری آنرا بعنوان حدیث صحیح نقل کرده است و اینان اهل ذکر در این فن هستند که باید از آنان سؤال شود و بدانان در صحت و عدم صحت حدیث اعتماد گردد. توفیق را از خداوند خواستارم. (المعرب جوالیقی چ قاهره صص 359-365). رجوع به مجمل التواریخ چ بهار ص 149، 190، 193، 228 و تاریخ گزیده چ برون ص 3 و 131 و المعرب جوالیقی ص 29 و 359 و دایرة المعارف اسلامی ج 2 ص 457 ذیل ابراهیم(19)، و تارح در همین لغت نامه شود.
(1) - صحیح آزر است. رجوع به آزر در برهان قاطع چ معین شود.
(2) - بر اساسی نیست.
(3) - صحیح آزر است. رجوع به آزر در برهان قاطع چ معین شود.
(4) - بر اساسی نیست.
(5) - صحیح آزر است. رجوع به آزر در برهان قاطع چ معین شود.
(6) - صحیح آزراست. رجوع به آزردر برهان قاطع چ معین شود.
(7) - صحیح آزر است. رجوع به آزر در برهان قاطع چ معین شود.
(8) - صحیح آزر.
(9) - صحیح آزر.
(10) - طبری: ناحور با حای حطی.
(11) - بتصریح مورخین آذر (آزر) و تارخ یک نفر است. (حاشیهء بهار بر ص 43 تاریخ سیستان).
(12) - قرآن 6/74.
(13) - قرآن 2/133.
(14) - قرآن 6/74.
(15) - قرآن 6/74.
(16) - قرآن 19/46.
(17) - قرآن 19/47.
(18) - قرآن 25/38.
(19) - Ibrahim.

تارخو.

(اِخ)(1) نام قدیمش «سمندر». قصبه ایست در 150هزارگزی شمال غربی داغستان، و آن قرارگاه یکی از خانان قالمون بود. سکنهء آن تاتار و مسلمانند. (از قاموس الاعلام ترکی ج 2 ص1610).
(1) - Tarkhou.

تارد.

(اِخ)(1) گابریل. جامعه شناس فرانسوی. وی در سال 1843 م. در «سارلا»(2) متولد شد و چون یکی از صاحب منصبان وزارت دادگستری بود سالهای ممتد در مسقط الرأس خویش در امور قضایی و جرم شناسی به تحقیق و تتبع پرداخت. آنگاه بریاست آمار وزارت دادگستری رسید، سپس بتدریس فلسفهء جدید در «کلژ دو فرانس»(3) پرداخت، بالاخره بسال 1900 بعضویت آکادمی علوم اخلاق و سیاست در رشتهء فلسفه انتخاب گردید. آثار بسیاری از خود باقی گذاشته است از آن جمله: جنایت مقایسه ای(4)، جنایت شغلی(5)، تتبعات جزائی و اجتماعی(6)، تتبعات روانشناسی اجتماعی(7)، منطق اجتماعی(8) و قوانین تقلید(9) (که یکی از آثار جالب اوست)، قوانین اجتماعی(10)، افکار و ملت(11)، فلسفهء جزائی(12)، تحولات حقوق(13)، تحولات قدرت(14)، قطعاتی از تاریخ آینده(15) و غیره.
(1) - Tarde, Gabriel.
(2) - Sarlat.
(3) - College de France.
(4) - Criminalite comparee (1889).
(5) - La Criminalite professionelle.
(6) - etudes penales et sociales.
(7) - etudes de psychologie sociale (1898).
(8) - Logique sociale (1898).
(9) - Les Lois de I'imitation (1900).
(10) - Les Lois sociales (1898).
(11) - L'Opinion et la foule (1901).
(12) - Philosophie penale (1901).
(13) - Les Transformations du droits (1899).
(14) - Les Transformations du pouvoir (1894).
(15) - Fragments d'histoire future.

تاردان.

(اِ مرکب) ظرفی که در آن برای طنبور و سه تار، تارها نگاه دارند تا عندالحاجة بکار آید. (غیاث اللغات). ظرفی که در آن تارهای ساز نگه دارند. (آنندراج) :
ازبهر ساز عشرت او می نهد قضا
تار دوائر فلکی را به تاردان.
ملا طغرا (از آنندراج).

تاردنوا.

[دِ] (اِخ)(1) ناحیتی کوچک و باستانی در سرزمین فرانسه که در «اِن»(2) و «مارن»(3) قرار دارد.
(1) - Tardenois.
(2) - Aisne.
(3) - Marne.

تاردو.

(اِخ)(1) تاتئو.(2) مورخین رومیة الصغری نام «تاتئو» رئیس ترکان عربی را «تاردو» ضبط کرده اند: از زمانی که «ون تی»(3) امپراتور چین بپادشاهی رسید، یعنی از سال 581 م. جمعی او را برانگیختند که در میان ترکان نفاق اندازد و چون تفرقه ای در میان ترکان جنوبی افتاده بود آن تفرقه را دامن زد و «تاتئو» نام رئیس ترکان غربی را بر ایشان برانگیخت و همین باعث شد که از آن به بعد ترکها همواره دو دسته بودند، یک دسته ترکان جنوبی و دیگر دسته ترکان غربی... در سال 599 م. «تاتئو» کوششی کرد که دوباره ایشان را متحد سازد ولی این «تاتئو» که مورخین رومیة الصغری او را «تاردو» نامیده اند با وجود آنکه در سال 575 م. سفیر روم را... با تفرعن بسیار پذیرفته بود... نتوانست در برابر شورش یکی از قبایل ترک... پایداری کند. (احوال و اشعار رودکی سعید نفیسی ج 1 صص 177 - 178). در سال 580 م. «تیبر»(4) دوم چون می خواست ترکان را بجنگ با ایران مجهز کند سفارت دیگری بریاست «والانتَن»(5) فرستاد ولی پسر «دیزابول» که مورخین رومی نام او را «تاردو» و مورخین چینی «تاتئو» ضبط کرده اند، و در آن زمان پادشاهی می کرد چندان خوب از این سفیر پذیرائی نکرد. (احوال و اشعار رودکی سعید نفیسی ج 1 ص 186). ظاهراً این «تاتئو» باید غیر از «تاتئو» پسر «سه تیه می»(6) یا «ایستامی»(7)جد ترکان شرقی باشد. رجوع به «تاتئو» و احوال و اشعار رودکی سعید نفیسی ج1 ص181 و تاتئو در همین لغت نامه شود.
(1) - Tardu.
(2) - Tateu.
(3) - Venti.
(4) - Tibere.
(5) - Valentin.
(6) - Cetiemi.
(7) - Istami.

تاردونی.

(اِخ)(1) پسر «ایکی»(2)، ظاهراً از پادشاهان لولوبی: «تاردونی» پسر «ایکی» که کتیبه ای بزبان و خط «آکادی» دارد، از خدایان بابل «شمش» و «اداد» یاری می طلبد، این «تاردونی» هم در همین زمان می زیسته و ظاهراً از پادشاهان «لولوبی» باید شمرده شود. (کرد و پیوستگی نژادی و تاریخی او، رشید یاسمی ص 27).
(1) - Tardunni.
(2) - Ikki.

تاردیانته.

[تَ] (اِخ)(1) تردینة. شهری به اندلس، کنار رود «ابره» و کنار راه آهن «سرقسطه». رجوع به حلل السندسیه ج 2 ص 68 و 177 شود.
(1) - Tardienta.

تاردیو.

[یُ] (اِخ)(1) اگوست آمبرواز. طبیب دانشمند فرانسوی، فرزند «پیر الکساندر»(2). وی در سال 1818 م. در پاریس متولد شد و بسال 1879 در همان شهر وفات کرد. در سال 1850 بسمت طبیب مریضخانه ها منصوب شد و در 1858 به استادی طب قانونی و عضویت اکادمی طب انتخاب شد. آثار فراوانی دارد از آن جمله: ارتباط طب قانونی جنایت کنتس دو گرلیتز(3)، فرهنگ صحی عمومی و سلامت(4)، مطالعهء طب قانونی درباب سوءقصد اخلاقی(5)، مطالعهء طب قانونی درباب سقط جنین(6)، مسألهء طب قانونی درباب امراض شخصی و امراض ساری(7).
(1) - Tardieu, Auguste-Ambroise.
(2) - Pierre-Alexandre.
(3) - Relation medico-legale de l assassinat de la Comtesse de
Garlitz (1850).
(4) - Dictionnaire d'hygiene publique et de salubrite (1852-1854).
(5) - etude medico - legale sur l attentataux maurs (1858).
(6) - etude medico - legale sur I avortement (1864).
(7) - Question medico-legale sur les maladies provoquees ou
communiquees (1870).

تارز.

[رِ] (ع ص) سخت و صلب. ||مرده. (آنندراج) (منتهی الارب).

تار زدن.

[زَ دَ] (مص مرکب) نواختن تار. نواختن یکی از آلات موسیقی. رجوع به تار شود. ||در تداول عوام فروختن را گویند.

تارزن.

[زَ] (نف مرکب) نوازندهء تار. نوازندهء یکی از آلات موسیقی. رجوع به تار شود.

تارزن.

[زَ] (اِخ) دهی از دهستان جاپلق بخش الیگودرز شهرستان بروجرد است که در 21هزارگزی شمال باختری الیگودرز، کنار راه مالرو «دارباغ» به «قره ده» واقع است. جلگه و معتدل است و 712 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و چشمه. محصول آنجا غلات، لبنیات، صیفی. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی آنجا جاجیم بافی است. راه آن مالرو، و در تابستان اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

تارزة.

[رِ زَ] (ع ص) مؤنث تارز. (آنندراج) (منتهی الارب). رجوع به تارز شود.

تارژلی.

[ژِ] (اِخ)(1) بیونانی «تارژلیا»(2). از اعیاد باستانی مردم آتن که به احترام «آپولن»(3) رب النوع نور و صنایع و پیش گویی در روم و یونان در ماه «تارژلیون»(4) (اواخر ماه مه و اوایل ماه ژوئن) برگزار می گردید. این مراسم بوسیلهء «آرکونت»(5) شخص اول جمهوری یونان اداره می شد. رجوع به تمدن قدیم تألیف فوستل دو کولانژ ترجمهء نصرالله فلسفی ص 469 و لاروس بزرگ شود.
(1) - Thargelies.
(2) - Thargelia.
(3) - Apollon.
(4) - Thargelion.
(5) - Archonte.

تارژه.

[ژِ] (اِخ)(1) گی - ژان - باتیست. رجل سیاسی فرانسه. وی در سال 1733 م. در پاریس متولد شد و به سال 1807 م. در «مولیر»(2) درگذشت. وی در سال 1752 م. از پاریس به نمایندگی مجلس انتخاب شد.
(1) - Target, Guy-Jean-Baptiste.
(2) - Molieres.

تارس.

[رِ] (ع ص) مرد باسپر. (آنندراج) (منتهی الارب).

تارس.

[] (اِخ) نام قومی است: علی علیه السلام گفت چرا چندین خلق را نوبت همی باید داشتن، آنجا پیغمبر علیه السلام گفت از جهت آن را که بدان ناحیه کسهااند بسیار مر آن قوم را که تارس و تاقیل خوانند و با این جابلق و جابلس بتعصب است. (ترجمهء تفسیر طبری بلعمی)... پس جبرئیل علیه السلام مرا سوی تارس و تاقیل و یأجوج و مأجوج برد، ایشان کافر شدند و اسلام نپذیرفتند. (ترجمهء تفسیر طبری بلعمی).

تارس.

[رِ] (اِخ) یکی از خواجه سرایان خشایارشا که بر اثر توطئه علیه شاه بدار آویخته شد:... مقارن این احوال مردخا، کنکاشی را که دو نفر از خواجه سرایان، بَغَتان و تارس نام بر ضد شاه ترتیب داده بودند، کشف کرده قضیه را توسط استر به اطلاع شاه رساندند و شاه آن دو نفر را بدار آویخت. (ایران باستان ج 1 ص 199). رجوع به همان کتاب ص 901 و رجوع به «تارش» شود.

تارس.

(اِخ)(1) طَرَسوس. یکی از شهرهای باستانی آسیای صغیر که امروز «تارسوس» یا «ترسوس»(2) نامیده میشود و آن در اناطولی (ایالت ادنه)(3) واقع است. این شهر باستانی مرکز یا کرسی «کیلیکیه» بود و پس از تسلط سلوکیان این ناحیه را انطاکیه نامیدند. احتمال میدهند که این شهر بوسیلهء «ساردناپال»(4)پادشاه آشور بنا شده باشد، آنگاه بوسیلهء «آرژین ها»(5) اشغال گردید، این شهر از آن زمان وضع آرام و خوشی داشت تا آنگاه که بدست کوروش کوچک افتاد و غارت گردید. سپس اسکندر کبیر بر آن استیلا یافت. پس از مرگ اسکندر این شهر بدست سلوکیان افتاد...: این شهر از جهت مکاتب فلسفی با اسکندریه و آتن رقابت می کرد... کوروش (کوچک) سعی کرد که داخل کیلیکیه گردد، این راه بقدری تنگ است که فقط یک ارابه از آن می گذرد و برای قشونی که در مقابل خود اندک مقاومتی بیند، بسیار سخت و غیرقابل عبور است. می گفتند که «سی ین نه زیس» پادشاه کیلیکیه در این معبر برای دفاع کیلیکیه حاضر شده و کوروش بر اثر این خبر یک روز در جلگه بماند... توضیح آنکه کوروش ببهانهء اینکه میخواهد ملکه را با مستحفظین بکرسی کیلیکیه برساند «مِنُن» را مأمور کرد که از بیراهه به کیلیکیه برود و سردار یونانی بی مانع به «کرسی کیلیکیه» رسیده راه کوروش را به این مملکت گشود. بر اثر این کار، کوروش از کوهستان سرازیر شده پس از طی 25 فرسخ به تارس رسید. پادشاه کیلیکیه در این شهر که رودی از میان آن می گذرد قصری داشت ولی او و مردم تارس، به استثنای آنهایی که میهمانخانه دار بودند فرار کرده بجاهای محکم کوهستانی رفته بودند. چون یکصد نفر از قشون «مِنُن» در موقع عبور از کوهها بدست اهالی کیلیکیه کشته شده بودند سپاهیان این سردار برای کشیدن انتقام، شهر تارس و قصر پادشاه را غارت کردند... کوروش از تارس در دو روز راه پیموده به رود «پساروس»(6) رسید و بعد پنج فرسنگ دیگر راه رفته از رود «پیراموس»(7) گذشت، عرض این رود یک اِستاد (185 متر) بود، از این رود پانزده فرسنگ راه را در دو روز پیموده به ایسوس(8) آخرین شهر کیلیکیه درآمد (ایسوس در کنار خلیج اسکندرون که بدریای مغرب اتصال دارد واقع بود). (ایران باستان ج 2 صص 1001-1005)... وقتی که اسکندر از معبر مزبور یعنی دربند، یا چنانکه یونانی ها گویند دروازهء کیلیکیه گذشت از طالع خود بی اندازه مشعوف گردید... اسکندر راه کوروش کوچک را پیمود... بدین ترتیب اسکندر از بندر مزبور گذشته وارد شهر تارس که کرسی کیلیکیه بود گردید. ایرانیها این شهر را تازه آتش زده رفته بودند ولی اسکندر «پارْمِنْیُن» را فرستاده بود که از حریق شهر ممانعت کند و خودش هم بزودی پس از آن دررسید و از حریق جلوگیری کرد. (ایران باستان ج 2 ص 1287)... پس از آن اسکندر از تارس بیرون رفت و یک روز طی مسافت کرده به آن خیالن(9) رسید. گویند این شهر را سارداناپال پادشاه آسور ساخته. دیوار و پی ها می نماید که این شهر محکم و بزرگ بوده در این جا مقبرهء سارداناپال هنوز نمایان است و مجسمهء شخصی روی بنا مشاهده می شود که دو دست خود را بهم می زند. در این جا کتیبه ایست به زبان آسوری، که گویند شعر است و مفادش چنین است: «سارداناپال پسر آناسین داراکس(10) شهر آن خیالن و تارس را در یک روز بنا کرد. ای رهگذرها بخورید، بیاشامید و عیش کنید. باقی همه خودنمایی است و بس ناپایدار». (ایران باستان ج 2 ص 1291). سلوکیان نه فقط در جاهایی که شهر یونانی نداشت شهرهایی بنا می کردند بلکه در آسیای صغیر هم که مهاجرین یونانی زیاد داشت باز مهاجرین مینشاندند. بنابراین شهرهایی موسوم به سلوکیه و انطاکیه در قسمت آسیای صغیر خیلی زیاد است، مث سلوکیه کیلیکیه،... ببعض شهرهای سابق هم اسم دیگر دادند مث «ادنه» و «تارس» را انطاکیه نامیدند. (تاریخ ایران باستان ج 3 صص 2115-2116). رجوع به ایران باستان ج 3 ص 206 و 2456 «تارسوس» و معجم البلدان ج 6 صص 38 - 41 ذیل کلمهء «طَرَسوس» و نزهة القلوب چ اروپا ج 3 ص 250 و 269 و قاموس کتاب مقدس ص 580 و منتهی الارب و آنندراج (ذیل: طرسوس) و تاریخ سیستان ص 355، 356، 359 و فهرست مجمل التواریخ و القصص و عقد الفرید ج 7 ص 284 و به «طرسوس» و «تارسوس» در همین لغت نامه شود.
(1) - Tarse.
(2) - Tarsous. Tersous.
(3) - Adana.
(4) - Sardanapale.
(5) - Argiens.
(6) - Psarus.
(7) - Pyramus.
(8) - Issus.
(9) - Anchialon.
(10) - Sardanapale fils d'Anacyndarax.

تار ساز.

[رِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)رشته ای از سیم یا زه که بر سازها بندند و زخمه بر آن زنند. آنچه از آهن و برنج و طلا یا رودهء حیوانات سازند و بر آلات موسیقی بندند، مانند تار چنگ، تار قانون... رجوع بتار شود.

تارساز.

(نف مرکب) سازندهء تار.

تارسازی.

(حامص مرکب) عمل تارساز. شغل تارساز. ||(اِ مرکب) مغازه و دکان تارساز.

تار سر.

[رِ سَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)تارک سر: فرق؛ تار سر که راهی است میان موی سر. (منتهی الارب). مفرق؛ تار سر که فرق جای موی سر است. (منتهی الارب). قبض؛ بزرگ شدن سر یا تار سر. (منتهی الارب). قلهء تار سر مردم. (منتهی الارب). رجوع به تار (مخفف تارک) شود.

تارسکت.

[کَ] (اِخ) شهری در شاش و ایلاق از بلاد ترکستان. رجوع به نخبة الدهر دمشقی چ لیپزیک ص 221 شود.

تارسم.

[رَ سَ] (اِخ) موضعی است در هزارجریب مازندران. رجوع به سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو بخش انگلیسی ص 123 شود.

تارسوس.

(اِخ)(1) «تارس»(2). «طرسوس». شهری به آسیای صغیر، مرکز کیلیکیه. رجوع به «تارس» و «طرسوس» شود.
(1) - Tarsus.
(2) - Tarse.

تارسیس.

(اِخ)(1) ترسیس. طرسیس. مؤلف قاموس الاعلام ترکی آرد: طبق مندرجات کتب عبرانی نام محل بسیار دوری است و بنابه روایتی کشتی های حضرت سلیمان از آنجا طلا حمل می نمودند. در تحقیق این مطلب اختلاف است، برخی گویند مقصود زنگبار است، جمعی را عقیده بر آنست که این موضع همان «اوفیر» مذکور در کتابهای عبرانی می باشد و بعضی گمان دارند مکان مجهولی است. گروهی نیز گویند همان «تارتسهء» واقع در اسپانیا است. در جنوب اسپانیا در نزدیکی «هوئلوا» محلی موسوم به «تارسیس» وجود دارد که در آن معدن طلای بسیاری یافت شود و در زمان عرب «طرطوشه» نامیده میشده. ممکن است «تارسیس» عبرانیها و «تارتسهء» فینیقی ها همین مکان باشد. رجوع به «تارتسه» شود.
(1) - Tharsis.

تارسیه.

[یِ] (فرانسوی، اِ)(1) نوعی از پستانداران، از خانوادهء «تارسییده»(2). این جانور در جزایر مالزی فراوان است. حیوان کم نظیری است به اندازهء موش، کف پایش بزرگ، سری گرد و چشمانی درشت و مدور دارد.
(1) - Tarsier.
(2) - Tarsiides.

تارش.

[رِ] (ع ص) نعت است از ترش. (منتهی الارب). ||بدخلق. ||بخیل. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

تارش.

(اِخ) (سخت) (قاموس کتاب مقدس). یکی از دو نفر خواجه سرا و دربان اخشوروش است. این دو نفر خیال کشتن اخشوروش (کوروش) داشتند و مردخای کشف این مکیدت را نمود، ملک را اعلام کرده تا هر دو بدار کشیده شدند. (کتاب استر 2: 21 و 26: 2) (قاموس کتاب مقدس). رجوع به «تارس» شود.

تارشته.

[رِ تَ] (معرب، اِ)(1) رشتهء فرنگی. (از دزی ج 1 ص 138).
.
(فرانسوی)
(1) - Vermicelle

تار شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب) تار گشتن. تار گردیدن. تیره شدن. تاریک شدن :
چنین گفت کاکنون سر بخت اوی
شود تار و ویران شود تخت اوی.فردوسی.
شمع خرد گیر چو دیدی که شد
خانهء این جادوی محتال تار.ناصرخسرو.
-تار شدن چشم؛ کم بینا شدن چشم.
- تار شدن هوا؛ تاریک شدن هوا.
||تار شدن مرغ؛ در تداول عامه، وحشی شدن مرغ. رجوع به تار شود.

تارص.

[رِ] (ع ص) استوار: فرس تارص؛ اسب استوارخلقت. (منتهی الارب).

تارضایی.

[] (اِخ) تیره ای از ایل طیبی از شعبهء لیراوی، از ایلات کوه گیلویهء فارس. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 89).

تار عنکبوت.

[رِ عَ کَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)(1) پردهء عنکبوت. بیت عنکبوت. نسج عنکبوت. کارتنک. دهنه. تنیدهء عنکبوت. دام عنکبوت. تنسته. کره. کرتینه. ابرکاکیا. ابرکاکیاب. ابرکاکیان. کناغ. رجوع به «تار» و «ابرکاکیا» شود.
.
(فرانسوی)
(1) - Toile d'araignee

تارعنکبوتی.

[عَ کَ] (اِ مرکب) قسمی آفت پنبه.

تارفام.

(ص مرکب) کدر. تیره رنگ. تارگون. بی زدودگی :
همچو این تاریکرویان، روی من
تیره بود و تارفام و بی صقال.ناصرخسرو.
رجوع به تار شود.

تارقلی .

[قُ] (اِخ) دهی جزء بخش سراسکند شهرستان تبریز است که در 12هزارگزی باختر سراسکند و 13هزارگزی خط آهن میانه به مراغه واقع است. کوهستانی و معتدل است و 270 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و رودخانه و محصول آن غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تارک.

[رَ] (اِ)(1) کله سر. (فرهنگ جهانگیری) (برهان). فرق سر. (برهان) (فرهنگ نظام) (غیاث اللغات). میان سر آدمی. (برهان) (آنندراج) (غیاث اللغات). میانهء سر که مفرق است. (شرفنامهء منیری). تصغیر تار است که بمعنی میان سر است. (غیاث اللغات). تار. (برهان) (شرفنامهء منیری) (آنندراج). ترنگ. چکاد. کاج. هپاک. تویل. سکاد. چکاه. چکاده. سبکاد. سیکاد. فرق: مفرق؛ تار سر که فرق جای موی سر است. (منتهی الارب). علاوه؛ تارک و سر مردم مادام که بر گردن باشد. (منتهی الارب) :
که باز شانه کند همچو باد سنبل را
به نیش و چنگل خونریز تارک عصفور.
(منسوب به رودکی).
اگر تاج از آن تارک بی بها
شود دور یابد جهان زو رها.فردوسی.
اگر همنبردش بود ژنده پیل
برافشان تو بر تارک پیل نیل.فردوسی.
بیاورد گلشهر دخترْش را
نهاد از بر تارک افسرْش را.فردوسی.
بدو گفت سودابه کای شهریار
تو آتش بر این تارک من مبار.فردوسی.
بدو گفت کار من اندرگذشت
هم از تارکم آب برتر گذشت.فردوسی.
چو داراب بر تخت زرین نشست
همای آمد و تاج زرین بدست
ببوسید و بر تارک او نهاد
جهان را بدیهیم او مژده داد.فردوسی.
بدین خواری و زاری و گرم و درد
پراکنده بر تارکش خاک و گرد.فردوسی.
بدو داد هوش و دل و جان پاک
پراکند بر تارک خویش خاک.فردوسی.
بر او کرد جوشن همه چاک چاک
پس آنگاه بر تارکش ریخت خاک.
فردوسی.
بدو گفت کسری چه روشنتر است
که بر تارک هر کسی افسر است.فردوسی.
براند اسب و گفت آنچه از خوب و زشت
جهاندار بر تارک ما نوشت
بباشد نگردد به اندیشه باز
مبادا که آید بدشمن نیاز.فردوسی.
بکافور تن را توانگر کنید
ز مشک از بر تارک افسر کنید.فردوسی.
به یالش همی اندرآویختند
همی خاک بر تارکش ریختند.فردوسی.
چو دانی که ایدر نمانی دراز
به تارک چرا برنهی تاج آز؟فردوسی.
خدنگی که پیکانْش بد بیدبرگ
فرودوخت بر تارک ترک ترگ.
فردوسی (شاهنامه ج 2 بیت 394 چ دبیرسیاقی).
ز دینار شد تارکش ناپدید
ز گوهر کسی چهرهء او ندید.فردوسی.
زبرجد بیاورد و یاقوت و زر
همی ریخت بر تارک شاه بر.فردوسی.
شه گیتی آرای خورشیدبخت
که بر تارک چرخ بنهاد تخت.فردوسی.
عمودی بزد بر سر و ترگ اوی
که خون اندرآمد ز تارک بروی.فردوسی.
کنون این زمان روز اسکندر است
که بر تارک مهتران افسر است.فردوسی.
که تاج کئی تارکت را سزاست
پدربرپدر پادشاهی تراست.فردوسی.
ندارد همانا ز ما آگهی
وگر تارک از رای دارد تهی.فردوسی.
همانا که کوپال بیش از هزار
زدندش بر آن تارک نامدار.فردوسی.
همی کرد بر تارکش دست راست
به اسب اندر آمد نبود آنچه خواست.
فردوسی.
یکی تیغ هندی بزد بر سرش
ز تارک بدو نیمه شد تا برش.فردوسی.
هر سر ماه آسمان را تاج تارک میشود
چون بصورت شکل نعل مرکبش دارد هلال.
طیان (از احوال و اشعار رودکی ج 3 ص 1183).
بزند(2) نارو بر سرو سهی، سرو سهی
بزند(3) بلبل بر تارک گل قالوسی.
منوچهری (دیوان چ کازیمیرسکی ص 138).
برداشت تاجهای همه تارک سمن
برداشت پنجه های همه ساعد چنار.
منوچهری (دیوان چ کازیمیرسکی ص 43).
یکی شمشیر به تارکش برزد و بدونیم کرد. (تاریخ سیستان).
و آن سالار بوقت خود به غزو میرود و خراج و پیل می ستاند و بر تارک هندوان عاصی می زند و خراجها می ستاند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 269).
به تیری که پیکان او بیدبرگ
فرودوخت بر تارک ترک ترگ.
(گرشاسبنامه ص 379).
وز جهل و جنون خویش بنهاد
از تارک نرگس افسر جم.
ناصرخسرو (دیوان چ تهران ص 274).
پایهای تخت او را مهر بر تارک نهاد
مهر و ماه آسمان بی شک در آن افسر گرفت.
مسعودسعد.
چتر او را فتح بر تارک نهاد
تیغ او را نصرت اندر بر کشید.مسعودسعد.
تارک این زیر چنگ شیر باد
سینهء آن پیش نیش مار باد.مسعودسعد.
تارکم زیر زخم خایسک است
جگرم پیش حد ساطور است.مسعودسعد.
نیست آرامشی که در عالم
بر تک تارکش(4) نه مقصور است.
مسعودسعد.
بکامگاری بر دیدهء زمانه نشست
قدم زر تبت بر تارک سپهر نهاد.مسعودسعد.
چو چرخ گردان بر تارک معادی گرد
چو مهر تابان بر طلعت موالی تاب.
مسعودسعد.
بر تارک و بر سینه زد همی
اندر جگر و دیده اوفتاد.مسعودسعد.
زشت باشد دیو را بر تارک افسر داشتن.
سنایی.
بقدم تارک کیوان سپرد از همت
چون به کیوان نگرد ننگرد الا بقدم.سوزنی.
نجم کلاهدوز که ترک کلاه او
بر تارک غلام نهی شه شود غلام.سوزنی.
ترجمان یوسف غیب است آن مصری قلم
کآب نیل از تارک آن ترجمان افشانده اند.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص 119).
بر پرچم علامت بر تارک غلامان
از مشتریش طاس است از آفتاب مغفر.
خاقانی (ایضاً ص 193).
نرگس بر سر گرفت طشت زر از بهر خون
تارک گلبن گشاد نیشتر از نوک خار.
خاقانی (ایضاً ص 196).
ز بس گرد بر تارک و ترگ و زین
زمین آسمان، آسمان شد زمین.نظامی.
همه ره سجده میبردم قلم وار
به تارک راه میرفتم چو پرگار.نظامی.
بجویند از شب تاریک تارک
بروشن خاطری روزی مبارک.نظامی.
چو بنوشت آسمان را فرش بر فرش
به استقبالش آمد تارک عرش.نظامی.
عجم را زآن دعا کسری برافتاد
کلاه از تارک کسری درافتاد.نظامی.
صلیب زنگ را بر تارک روم
به دندان ظفر خاییده چون موم.نظامی.
کآن یکی یافتی دو را کم زن
پای بر تارک دو عالم زن.نظامی.
هست ما را بفر تارک او
همه چیز از پی مبارک او.نظامی.
نشست اولین روز بر تخت عاج
به تارک برآورده پیروزه تاج.نظامی.
مرا خود کجا باشد از سر خبر
که تاج است بر تارکم یا تبر؟
سعدی (بوستان).
رجوع به تار شود.
- تارک جو:بعد از آنش کژ همی کرد او بقصد
تاج وامی گشت تارک جو بقصد.
(مثنوی چ علاءالدوله ج 4 ص 374 و چ نیکلسن دفتر 4 بیت 1908).
||قله. قسمت اعلای چیزی:
یکی کاخ بد تارک اندر سماک
نه از دسترنج و نه از سنگ و خاک.
فردوسی.
تیغ اگر برزدی بتارک سنگ
آب گشتی ولیک آتش رنگ.نظامی.
گوهر ز دهن فرونشاندی
بر تارکِ تاجِ او نشاندی.نظامی.
دیده بر تارک سنان دیدن
خوشتر از روی دشمنان دیدن.
سعدی (گلستان).
||مجازاً، مغز. دماغ. سر :
زآن عقیقین مئی که هرکه بدید
از عقیق گداخته نشناخت...
نابسوده دو دست رنگین کرد
ناچشیده به تارک اندر تاخت.رودکی.
||هر چیز که آنرا در جنگ بر سر گذارند همچو کلاه خود و مغفر و امثال آن. (برهان). خود آهنین را که بر سر گذارند نیز تارک و ترک گفته اند. (آنندراج). برهان و مقلدانش معنی کلاه خود را هم برای لفظ مذکور نوشته اند که ثابت نیست. (فرهنگ نظام).
(1) - Sommet de la tete. Vertex de la .
(فرانسوی) tete. Milieu de la tete
(2) - ن ل: برزند. رجوع شود به دیوان منوچهری چ 1 دبیرسیاقی ص 105.
(3) - ن ل: برزند. رجوع شود به دیوان منوچهری چ 1 دبیرسیاقی ص 105.
(4) - در دیوان مسعودسعد چ رشید یاسمی ص 44 «بر تک و تارکش» آمده است.

تارک.

[رِ] (ع ص) ترک کننده. (آنندراج) (فرهنگ نظام). رهاکننده. دست بدارنده :
ازبهر چیست تارک و جوشان و ترش روی
چون یافته ست دانم بر جانور ظفر.
مسعودسعد.
هرچه به زرق... ساخته شود... وجه تلافی از آن تارک باشد. (کلیله و دمنه).

تارکاری.

(حامص مرکب) زری بافی. (فرهنگ نفیسی).

تارکاکش.

[رَ] (اِخ) از سانسکریت «تاره کاکشه»(1). از روحانیون طبقهء «باج پران». رجوع به ماللهند بیرونی ص 114 شود.
(1) - tarakaksha.

تارک ادب.

[رِ اَ دَ] (ص مرکب) بی ادب. (آنندراج) (فرهنگ نفیسی). گستاخ و بدخوی. (فرهنگ نفیسی) :
در هند که زادگانْش تارک ادب اند
لبریز جهالت اند و فاضل لقب اند
اوساط الناس چون از اول همه حشو
اشراف همه سید و قنبرنسب اند.
واله هروی(1) (از آنندراج).
رجوع به مجموعهء مترادفات ص 74 شود.
(1) - در مجموعهء مترادفات ص 74 این شعر به ملا وحشی نسبت داده شده است.

تارک الدنیا.

[رِ کُدْ دُنْ] (ع ص مرکب)زاهد(1) و منزوی(2). (از فرهنگ نظام). تارک دنیا. راهب. کشیش کاتولیک اعم از زن یا مرد که جفت نگیرد.
.
(فرانسوی)
(1) - Moine .
(فرانسوی)
(2) - Solitaire

تارک الصلوة.

[رِ کُصْ صَ لات] (ع ص مرکب) کسی که نماز خواندن را ترک کرده است. (فرهنگ نظام). آنکه هیچ نماز نگزارد. بی نماز.

تارک دنیا.

[رِ کِ دُنْ] (ترکیب اضافی، ص مرکب) ترک کنندهء دنیا. رجوع به تارک الدنیا شود.

تار کرباس.

[رِ کَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) ریسمانی که در بافتن کرباس در طول قرار گیرد. تانه که نقیض پود است. رجوع به تار و تارجامه شود.

تار کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) تیره ساختن. تاریک ساختن. کدر کردن. بدون روشنی نمودن. رجوع به تار شود. ||تاراندن. رمانیدن. ترسانیدن. پراکندن و متفرق ساختن : تار کردن مرغی را. کبوترها را تار کردن. رجوع به تاراندن شود.

تارکروت.

[رَ رو] (اِخ) از سانسکریت «تاره کروتی»(1). یکی از بلاد مغرب هند. رجوع به ماللهند بیرونی ص 155 شود.
(1) - tarakruti.

تارک سای.

[رَ] (نف مرکب) که تارک فرق سر را ساید. آنچه با تارک تماس گیرد (مانند تیغ). کوبندهء تارک. خردکنندهء تارک. سوراخ کنندهء تارک :
داد دختر بمحرمی پیغام
تا بگوید بشاه نیکونام
که شنیدم که در جریدهء جهد
پادشا را درست باشد عهد
چون بهنگام تیغ تارک سای
شرط خویش آورید شاه بجای
با سری کو بتاج شد درخورد
عهد خود را درست باید کرد
صد سر از تیغ تیز یافت گزند
گو یکی سر بتاج باش بلند.
نظامی (هفت پیکر چ وحید ص 287).

تارک سر.

[رَ کِ سَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) فرق سر. میان بالای سر. رجوع به تار و تارک شود.

تارکش.

[کَ / کِ] (نف مرکب) آنکه تار کشد. (آنندراج). مفتول کش و زرکش. (فرهنگ نفیسی).

تارک شدن.

[رِ شُ دَ] (مص مرکب) چیز آموخته را فراموش کردن. (فرهنگ نظام).

تارک شکاف.

[رَ شِ] (نف مرکب)شکافندهء تارک. شکنندهء فرق :
یلان را بمنقار درّنده ناف
سران را بچنگال تارک شکاف.
اسدی (گرشاسبنامه).

تارکن.

[کَ] (اِخ) رجوع به تارکی نیوس شود.

تارک نشین.

[رَ نِ] (نف مرکب) کسی که بتارک جای دارد. بالانشین. بلندپایه. رفیع. والامقام :
زمین را منم تاج تارک نشین
ملرزان مرا تا نلرزد زمین.نظامی.

تارکه.

[رِ کَ / کِ] (از ع، ص) مؤنث تارک. رجوع بتارک شود. ||تارکهء دنیا؛ رهبانة(1). زن تارک دنیا.
.
(فرانسوی)
(1) - Nonne

تارکی.

(اِخ)(1) شهری است در روسیه (ماوراء قفقاز، ایالت داغستان) نزدیک خلیج «تارکی» (دریای خزر) که 4000 تن سکنه دارد و شغل مردم پرورش کرم ابریشم است.
(1) - Tarki.

تارکین.

(اِخ) رجوع به تارکی نیوس شود.

تارکینی.

(اِخ)(1) شهر باستانی «اِتروری»(2)، تارکی نیوس قدیم. رجوع به همین نام شود.
).لاتینی
(1) - Tarquinies (Tarquinii:
(2) - Etrurie.

تارکی نیوس.

(اِخ) (ارجمند) لوسیوس تارکینیوس سوپربوس.(1) هفتمین و آخرین پادشاه روم، نوهء دختری «تارکی نیوس قدیم»(2)، متوفی بسال 494 ق. م. و داماد «سرویوس تولیوس»(3). وی با کشتن پدرزنش صاحب تاج و تخت گردید و با وضع ظالمانه ای بر مردم حکومت کرد. مجلس عمومی را منحل ساخت. با آنکه بر وسعت و اعتبار دولت روم افزود بر اثر ظلم و ستمی که روا میداشت مورد نفرت مردم قرار گرفت. هتک ناموس «لوکرس»(4) توسط پسرش «سکستوس تارکی نیوس» موجب شد که مردم ضد سلطنت قیام کنند و امپراطوری روم را براندازند. تارکی نیوس بیهوده به «اتروسک ها»(5) متوسل شد و در جنگ «رژیل»(6) شکست خورد و به حاکم قومس(7) موسوم به «آریستودیموس»(8) پناه برد و بسال 494 ق. م. درگذشت. مؤلف قاموس الاعلام ترکی آرد: تارکین (محتشم) نام پادشاه هفتم و آخرین حکمران روم و نوهء تارکین اول بود. او یکی از دختران سرویوس را بعقد ازدواج درآورده بود و با تولیه خواهرزن مکارهء خود عهد و پیمان عاشقانه ای بست که وی زوجهء خود را تلف کند و آن زن هم شوهر خود را نابود سازد تا با یکدیگر ازدواج نمایند. وی پس از نیل بمقصود سرویوس را از میان برداشته و در سال 535 ق. م. صاحب تخت و تاج گردید، و اکثر قوانین و نظامات را لغو نمود، مالیات سنگینی بمردم تحمیل کرد و بجور و جفا روزگار میگذرانید، عاقبت در سال 509 ق. م. «بروتوس» خروج کرد و جمهوریت روم را اعلام و تارکین را با عائله اش نفی و تبعید نمود، وی به «آریستودم»(9) حکمران قومس پناه برد، بعد در 83سالگی در نزد او گذشته شد.
(1) - Tarquin le superbe, Lucius Tarquinius superbus.
(2) - Tarquin l'ancien.
(3) - Servius Tulius.
(4) - Lucrece.
(5) - Etrusques.
(6) - Regille.
(7) - Cumes.
(8) - Aristodeme.
(9) - Aristodeme.

تارکی نیوس.

(اِخ)(1) سکستوس. پسر «تارکی نیوس ارجمند»(2). وی بر اثر تصرف «گابی»(3) مشهور شد و در جنگ در «رژیل»(4) کشته شد (496 ق.م.). مؤلف قاموس الاعلام ترکی آرد: پسر تارکین هفتم و آخرین پادشاه قبل از جمهوری روم، در زمان پدرش با حیله و دسیسه شهر «غابیه»(5)را تصرف کرد. روزی از پدرش پرسید که چه کار باید کرد، پدرش بجای جواب لفظی، پاسخ عملی به او داد: در مزرعه ای که ایستاده بود با عصایش بر سر خشخاشها کوبیدن گرفت. پسر مقصود وی را دریافت و درنتیجه سران شهر را اعدام نمود، و بناموس دختر عفیفه «لوقرسه»(6) تجاوز کرد و بهمین جهت از حکمرانی برافتاد و بمعیت پدر به تبعیدگاه رفته بسال 496 ق. م. درگذشت.
(1) - Tarquin, Sextus.
(2) - Tarquin le superbe.
(3) - Gabies.
(4) - Regille.
(5) - Gabies.
(6) - Lucrece.

تارکی نیوس.

(اِخ)(1) کلاتینوس. نصرالله فلسفی در فهرست اعلام تمدن قدیم فوستل دو کولانژ آرد: برادرزادهء تارکی نیوس بزرگ بود که در سال 509 ق. م. بمقام کنسولی نائل شد ولی چون مردم روم از تارکی نیوسها متنفر بودند بزودی او را خلع کردند. (تمدن قدیم ترجمهء نصرالله فلسفی ص 469).
(1) - Tarquin Collatin.

تارکی نیوس.

(اِخ) قدیم (لوسیوس تارکینیوس پریسکوس)(1) پنجمین پادشاه روم، در سال 656 ق. م. در تارکینی(2) متولد شد (نامش منسوب بهمین جایگاه است)، و بسال 578 ق.م. در روم فوت کرد. قاموس الاعلام ترکی آرد: تارکین (تارکینوس) حکمران پنجم از حکمرانان قدیم روم است. وی یکی از اهالی ثروتمند قصبهء تارکینه بوده، پدرش «دمارات»(3) نام داشته و از «کورنت»(4) بدین محل نفی و تبعید شده بود. زوجه اش که ادعای اِخبار از آینده را داشت وی را وادار کرده که بسال 627 ق. م. بروم برود، وقتی که به آنجا رسید در سایهء جسارت و درایت خویش توجه اهالی و «آنقوس»(5)پادشاه وقت را جلب نموده تا آنجا که شاه مزبور بهنگام وفات وی را وصی و قیّم پسران صغیر خود قرار داده. در آن عهد سلطنت در کشور رم موروثی نبوده پس در سال 615 ق. م. او را بپادشاهی انتخاب نمودند. وی بتزیین و توسعهء شهر روم پرداخت و بنای مشهور کاپیتوله را ساخت و اقوام همجوار خود را مطیع و فرمانبردار نمود، و اراضی بسیار ضبط کرد و بر قدرت روم افزود، پس بسال 578 ق. م. پسران آنقوس وی را بقتل رساندند و دامادش «سرویوس تولیوس»(6)جانشین وی گردید.
(1) - Tarquin l'Ancien, Lucius Tarquinius Priscus.
).لاتینی
(2) - Tarquinies (Tarquinii:
(3) - Demarate.
(4) - Corinthe.
(5) - Ancus.
(6) - Servius Tullius.

تارکی نیوس محتشم.

[سِ مُ تَ شَ](اِخ) رجوع به تارکی نیوس ارجمند شود.

تارگوراب.

(اِخ) نام محلی است در کنار راه ضیابر رشت به آستارا، میان «آباتر» و «زیاور» در 55300گزی رشت.

تارگی تای.

(اِخ) سردودمان نژاد «سکاها». هرودوت در کتاب 4 بند 1 - 82 دربارهء «سکاها» آرد:... خود «سکاها» عقیده دارند که از تمام ملل جوان ترند و درباب نژاد خود چنین گویند: «آدم اولی این مملکت، که در آن زمان خالی از سکنه بود «تارگی تای» نام داشت. پدر «تارگی تای» را آنها «زؤس»(1)و مادر او را دختر رود «بریستن»(2) (دنیپر کنونی) می دانند ولی من این قول را باور ندارم. «تارگی تای» سه پسر داشت و در زمان آنها از آسمان این اشیاء طلا بزمین افتاد: گاوآهن، قید، تبر و پیاله. ... چنین گویند «سکاها» راجع به نژاد خود و پندارند که از زمان «تارگی تای» تا زمان لشکرکشی داریوش بیش از هزار سال نیست... (ایران باستان ج 1 صص 579 - 581).
(1) - هرودوت رب النوع بزرگ هر ملت را «زؤس» می نامد زیرا در یونان آنرا چنین می نامیدند.
(2) - Borysthene.

تارم.

[رَ / رُ] (اِ) معرب آن طارم(1). خانهء چوبین چون خرگاه و سراپرده. (انجمن آرا) (آنندراج). خانهء چوبین که بر زمین یا بالای عمارتی سازند. (فرهنگ نظام) :
بنشان به تارم اندر مر ترک خویش را
با چنگ سغدیانه و با پالغ و کدو.عماره.
ای بسا بادگیر و تارم و تیم
زیر و بالا ز آب چشم یتیم.سنائی.
||گنبد محجری که از چوب سازند و در اطراف باغ گذارند تا مانع از دخول شود. (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج). محجر و دیوارمانندی از چوب یا آهن که جلو باغ یا ایوان و غیره سازند که اکنون در تلفظ تارمی گفته میشود. (فرهنگ نظام). ||چوب بندی که برای انگور، یاسمین و کدوی صراحی برپاکنند و آنرا داربند گویند. (فرهنگ رشیدی) (آنندراج) (انجمن آرا). بضم را لفظ تارم مجازاً در داربست درخت انگور و امثال آن استعمال میشود. (فرهنگ نظام) :
دختر رز که تو بر تارم تاکش دیدی
مدتی شد که به آونگ سرش در کنب است.
انوری (از آنندراج).
مباد تا بقیامت خراب تارم تاک.
حافظ (از آنندراج).
||کنایه از آسمان نیز هست. (آنندراج) (انجمن آرا). آسمان را تارم گویند. (فرهنگ نظام).
- کبود تارم؛ تارم کبود :
از بهرچه این کبود تارم
پرگرد شده ست باز و معلم(2)؟
ناصرخسرو (از آنندراج) (از انجمن آرا).
-نه تارم؛ نه طبقهء آسمان. نه فلک :
بنعل اسب بسنبیده خاک هفت اقلیم
ببانگ کوس بدرّیده گوش نه تارم.
کمال اصفهانی (از آنندراج).
رجوع به طارم و تاره شود.
(1) - بجمیع معانی فارسی به تاء قرشت است و طارم معرب آنست. (فرهنگ رشیدی) (آنندراج) (انجمن آرا).
(2) - در دیوان ناصرخسرو چ تهران ص 274:
ازبهر چه این کبود طارم
پرگرد شده ست باز و مقتم؟

تارم.

[رَ] (اِخ) نام چند شهر است. (آنندراج) (انجمن آرا). ||شهریست که مردم آنجا همه صاحب حسن می باشند. (برهان). ||نام بلوکی است کوهستانی مابین قزوین و جیلان. ||نام قصبه ایست در سرحد فارس و کرمان. (فرهنگ نظام). شهرکیست بناحیت پارس میان داراگرد و حدود کرمان. جایی با کشت و برز بسیار و نعمت فراخ. (حدود العالم). ||روستایی به آذربایجان. (منتهی الارب). رجوع به طارم در همین لغت نامه و نزهة القلوب ج 3 ص 187 و 138 و المعرب جوالیقی ص 20، 224 و فارسنامهء ابن بلخی ص 129، 159، 161، 162 و قاموس الاعلام ترکی و مرآت البلدان ج 1 ص 334 و مراصد الاطلاع و جغرافیای سیاسی کیهان ص 239 و369 و373 و معجم البلدان شود.

تارمار.

(ص مرکب، از اتباع) زیر و زبر. کج و مج و پریشان و پراکنده. (آنندراج) (غیاث اللغات). رجوع به ««تال مال»، «تار و مار» و «تال و مال» شود.

تارمتاز.

[] (اِخ) از امرای بزرگ ترک، معاصر غازان خان: غازان خواست که تتمیم اساس عدلی را که ممهد فرموده و ارشاد طریقهء اسلام که مدت سلطنت خود را مصروف آن ساخته بود آیندگان را نصیحتی و تذکیری واجب دارد... و امرای عظام... و تارمتاز... و شهرت یافتگان مدت خانیت احضار کرده فرمود... (تاریخ وصاف از تاریخ مغول اقبال ص 280). رجوع به تارمداز شود.

تارمداز.

[] (اِخ) یکی از امرای ترک، معاصر غازان خان: و اباقاخان سالجوق خاتون را با جانب دماوند می گردانید و غازان را نیز با وی بازگردانید و با سجوبخشی (کذا) پدر امیر تارمداز(1) و توکال تی مادرش را طلب فرمود که مرا اعتماد کلی بر شماست و غازان را بفرزندی بشما می سپارم و باوق بخش ختایی نیز با شما باشد و با سلجوق بهم به یایلاغ دماوند تا حظ نیکو کند... (تاریخ غازانی چ کارل یان ص 10). رجوع به تارمتاز شود.
(1) - ن ل: تارمدار. برمباس. برمبار.

تارم کش.

[رَ / رُ کُ] (اِ مرکب) در گچ سر و خوار و پشند کاروان کش را گویند و این گیاهی است(1) در جنگلهای خشک و کوهستانی خزر میروید و در رودبار در ارتفاع 400 و در کرج در ارتفاع 1400 گز از سطح دریا دیده شده است، در هرات از آن شیرخشت گیرند. گویند چون کاروان خاصه مردم تارم در زمستان بدین گیاه رسند گمان کنند که بدان آتش افروزند و گرم شوند و لکن در این گیاه آتش نگیرد.
(1) - Atraphaxis spinosa Boiss.

تار مو.

[رِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) دانهء موی. تای مو. ||مجازاً، خیلی باریک. نزار :بعیادت پیش وی رفته بودم او را یافتم چون تار مویی گداخته. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 459).
- مثل تار مو؛ خیلی باریک و نزار.

تارمونی.

(اِخ) تیره ای از چرام (قسم دوم از اقسام چهار بنیچه ایل جاکی کوه گیلویهء فارس). (جغرافیای سیاسی کیهان ص 89).

تارمی.

[رَ / رُ] (اِ) محجر و دیوارمانندی از چوب یا آهن که جلو باغ یا ایوان و غیره سازند که اکنون در تکلم تارمی گفته میشود. (فرهنگ نظام: تارم). رجوع به تارم شود.

تارمیغ.

(اِ مرکب) بخاریست که در ایام زمستان روی هوا پدید آید و آن چنان بود که هوایی که مماس بود بر زمین دودی شود که اطراف را تیره گرداند و آنرا «تمن» و «ماغ» و «میغ» و «نژم»(1) نیز خوانند. (فرهنگ جهانگیری). بخاری باشد که در ایام زمستان بر روی هوا پدید آید و مانند دودی شود و اطراف را تیره و تاریک سازد و به عربی ضباب گویند. (برهان). میغ تیره و آن بخاری است که در زمستان به هوا پدید آید و روی زمین را تیره گرداند و نژم نیز گویند و به تازی ضباب خوانند. (فرهنگ رشیدی). بخاری که در زمستان بهوا برآید روی زمین را تیره و تار نماید و زمین پردود بنظر درآید و آنرا نژم و میغ و به تازی ضباب گویند. (انجمن آرا) (آنندراج) :
سرما چنان در آتش خورشید جسته بود
کز تارمیغ گفتی طشتی است اندر آب.
مختاری غزنوی (از فرهنگ جهانگیری).
(1) - این کلمه در فرهنگ ها تژم و تزم و نژم ضبط شده است و اصح نزم و نژم است. رجوع به برهان قاطع چ معین کلمهء «نزم» شود.

تارن.

(اِخ)(1) رودخانه ایست بطول 375هزار گز در جنوب فرانسه، از کوه های «لوزر»(2)سرچشمه گرفته نواحی «میلو»(3)، «البی»(4)، «گایاک»(5)، «مونتوبان»(6) و «مواساک»(7) را مشروب می سازد و سپس وارد رود «گارون»(8) میشود. مؤلف قاموس الاعلام ترکی آرد: تارن نام نهری است در فرانسه که در کوه لوزره سرچشمه گرفته بجانب جنوب جاری میشود و داخل ایالت اویرون گردد، و از بین قصبات میلو، آلبی، غایاق، یلموز، مونتوبان و موآساق گذشته مسافت 350هزارگزی را طی می کند، و آنگاه از ساحل راست وارد نهر غارونه میشود و ضمناً از طرف راست با نهر آویرون و از سوی چپ به سه نهر «دوربیه»، «دوردو» و «رانسه» می پیوندد.
(1) - Tarn.
(2) - Lozere.
(3) - Millau.
(4) - Albi.
(5) - Gaillac.
(6) - Montauban.
(7) - Moissac.
(8) - Garonne.

تارن.

(اِخ)(1) ایالتی است در جنوب غربی فرانسه دارای دو ناحیه و 36 بخش و 325 بلوک و 298117 تن سکنه میباشد. مؤلف قاموس الاعلام ترکی آرد: یکی از ایالات جنوبی فرانسه و بنام نهری که از وسطش میگذرد نامیده شده است، از طرف شمال شرقی به ایالت آویرون، از سمت مغرب بدو ایالت تارن و غارونه، و غارونهء علیا، و از جهت جنوب شرقی به ایالت هرولت محدود میباشد. مساحت سطحش 5740هزار گز مربع و شمارهء نفوسش بالغ بر 359252 تن میباشد. اراضی آن و مخصوصاً قسمت شمالی آن کوهستانی است و علاوه بر تارن، نهرهای آغو، یور و آویرون در آن سرزمین جاری میباشد و محصولاتش عبارت است از حبوبات مختلف، کتان، کنف، مقدار زیادی شراب. جنگل ها و چراگاههای فراوان نیز دارد. گوسفند و گاو فراوان در این نواحی پرورش مییابد و معادن بسیار دارد. از آن جمله معدن آهن، سرب، مانگنز، زغال، سنگ مرمر، سنگ های ساختمان فراوانست. کارخانه های بسیاری در این ولایت تأسیس شده است از قبیل کارخانهء منسوجات ابریشمی و نخی و کرباس بافی، کلاه سازی، و نظایر اینها، و نیز دارای کارخانه های بزرگ آهن و رنگرزی میباشد. مرکزش آلبی است. رجوع به «تارن اِ گارن» شود.
(1) - Tarn.

تارن ا گارن.

[اِ رُ] (اِخ)(1) ایالتی است در جنوب غربی فرانسه که از 2 ناحیه و 24 بخش و 195 بلوک تشکیل شده است و دارای 167664 تن سکنه است، مساحت سطحش 3717هزار گز مربع است. بنام دو رود «تارن» و «گارون» که از این سرزمین می گذرند نامیده شده است. سرزمینی است فلاحتی، مقداری گندم و جو و ذرت از آن بدست می آید و دارای میوه های فراوانی است مخصوصاً انگور و هندوانهء آن مشهور است. دامهای بسیار در آنجا تربیت میشود. دارای کارخانه های متعدد و معادن آهن و نفت و فسفات میباشد. صادرات این نواحی بیشتر محصولات کشاورزی و شراب و فسفات و کشمش و میوه است. مؤلف قاموس الاعلام ترکی آرد: تارن مع غارونه، یکی از ایالات جنوبی فرانسه است، از طرف شمال به ایالت لوت، از سوی شمال شرقی به آویرون، از سمت شرق به ایالت تارن، از جانب جنوب به ایالت غارونه، از جهت جنوب غربی به ایالت ژرس و از طرف شمال غربی به ایالت لوت مع غارونه محدود میشود و مساحت سطحش به 3720هزار گز مربع و شمارهء نفوسش به 23150 تن بالغ است، اراضی اش از جلگه ها و تل ها تشکیل شده و محصولات عمده اش عبارت است از حبوبات متنوعه، کتان و میوه جات و سبزیجات گوناگون، جنگل زیاد ندارد، چراگاهش فراوان است، استر، گاو و چارپایان دیگر و انواع و اقسام طیور، زنبورعسل و کرم ابریشم و حیوانات شکاری بحد وفور در آنجا یافت میشود. کارخانه های منسوجات پشمی و نخی، کرباس، چاقوسازی، کاغذسازی، نشاسته سازی و غیره نیز دارد، تجارتش پررونق است و مرکزش مونتوبان میباشد. رجوع به تارن شود.
(1) - Tarn-et-Garonne.

تارنت.

[رَ] (اِخ) تارانت. رجوع به تارانت و تارنته شود.

تارنتز.

[رَ تِ] (اِخ)(1) خطه ای در فرانسه واقع در قسمت علیای درهء «ایزر»(2) دارای معادن فراوان.
(1) - Tarentaise.
(2) - Isere.

تارنته.

[رَ تِ] (اِخ) تارانتوم. تارانت.(1)رجوع به تارانت (شهر) شود. مؤلف قاموس الاعلام ترکی آرد: نام شهر و اسکله ایست در جنوب ایتالیا در کنار خلیجی موسوم بهمین اسم. عدهء نفوسش به 27500 تن بالغ گردد. این شهر در جزیره ای بنا شده است و به وسیلهء دو پل سنگی با ساحل مربوط میشود. یک رصیف بسیار زیبا، یک قلعه، یک کاخ قدیمی و یک کلیسای پر نقش و نگار و بیمارستان نظامی دارد. صنایعش ترقی نموده، صید ماهی و صدفهای گوناگون دارد، و از شهرهای بسیار قدیمی میباشد، دسته ای از کریتی های قدیم در تحت ریاست تاراس نامی بدین مکان مهاجرت گزیده و بنای این شهر را گذارده اند و این شهر در آن ازمنه عرصهء وقایع بسیار گردیده و مسقط رأس بعض حکما بوده است. رجوع به تارانت شود.
(1) - Tarente.

تارنته.

[رَ تِ] (اِخ) تارانت (خلیج)(1). مؤلف قاموس الاعلام ترکی آرد: «تارانته کورفزی» (خلیج تارانت)، خلیج نسبةً بزرگی است در شمال غربی دریای یونان(2) و انتهای جنوب شرقی ایتالیا و بنام شهری که در وسطش قرار دارد نامیده شده است. طولش از مشرق بمغرب قریب 140هزار گز و عرضش 109هزار گز(3) است. رجوع به تارانت (خلیج...) شود.
(1) - Golf de Tarente. (2) - بحر ایونی.
(3) - در لاروس بزرگ مدخل آن 111هزار گز یاد شده.

تارنگ.

[رَ] (اِ) تازنگ. تاژنگ. رجوع به تازنگ شود.

تارن مع غارونه.

[مَ عَ نَ] (اِخ) مؤلف قاموس الاعلام ترکی این نام را بجای «تارن اِ گارن» ضبط کرده است. رجوع به تارن اِ گارن شود.

تارنوپل.

[نُ پُ] (اِخ)(1) (ایالت...) در گالیسی(2) (اوکراین) شامل 18 حوزه که مساحتش در حدود 16240هزار گز مربع و دارای 1567000 تن سکنه است. قاموس الاعلام ترکی آرد: نام ایالتی است در خطهء غالیچ (گالیسی) از اتریش(3)، از طرف شمال و مشرق به روسیه و از جوانب دیگر با ایالات اسلوقزوف، برززانی، قزورتقوف محدود میباشد و طول آن 95 کیلومتر و عرضش 60 کیلومتر است. شمارهء نفوسش به 210000 تن میرسد. ناپلئون کبیر این ایالت را بسال 1809 م. بروسیه واگذار کرد و آنرا بسال 1814 به اتریش برگرداندند. ||(شهرستان...) این شهرستان تا سال 1773 م. به لهستان تعلق داشت، آنگاه به اتریش واگذار شد، در سال 1809 بدست روسیه افتاد و دوباره بسال 1814 به اتریش رسید، و اکنون گالیس (اوکراین) روسیه است. ||(شهرستان...) شهری است در لهستان، مرکز حوزه و ایالتی بهمین نام، بر کنار برکهء بزرگی که از «سرت»(4) تشکیل یافته. دارای 40800 تن سکنه و مرکز مهم راه آهن است و قصر قدیمی «تارنوسکی»(5) پایه گذار این شهر در سال 1540 م. هنوز بدانجا باقی است و دارای بازارهای مهم و مرکز حمل و نقل غلات و غیره است. قاموس الاعلام ترکی آرد: تارنوپول شهر و مرکز ایالتی است در خطهء غالیچ (گالیس) از اتریش در 14هزارگزی جنوب شرقی لمبرغ و بر نهر سرت واقع است. 27000 تن نفوس دارد که هفت هزار تن از آنان یهودی هستند و تجارتش بسیار رونق دارد.
(1) - Tarnopol.
(2) - Galicie. (3) - سابقاً متعلق به لهستان و سپس اتریش بود.
(4) - Seret.
(5) - Tarnowski.

تارنوف.

[نُفْ] (اِخ) تارنوو. رجوع بهمین کلمه شود.

تارنوو.

[نُوْ] (اِخ)(1) شهری در لهستان (گالیسی)(2)، دارای کارخانه های توری بافی و فلاحتی و 36000 تن سکنه است و در سال 1939 م. بدست آلمان افتاد. قاموس الاعلام ترکی آرد: تارنوف قصبهء مرکز قضائی در خطهء غالیچ (گالیس) از اتریش که در 240هزارگزی مغرب لمبرغ قرار دارد، 23000 تن سکنه و مکاتب و بازار دارد.
(1) - Tarnow.
(2) - Galicie.

تارنیه.

[یِ] (اِخ)(1) استفان. جراح زایانندهء فرانسوی، متولد در «اِزری»(2)(1828-1897م.).
(1) - Tarnier, Stephane.
(2) - Aiserey.

تارو.

(اِ) کنه باشد که بر گاو و دیگر حیوانات چسبد. (جهانگیری). کنه باشد و آن جانوری است که بر شتر و گاو و گوسفند و امثال آن چسبد و خون ایشان را بمکد. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا). در جهانگیری به معنی کنه که به عربی «قراد» گویند و آن جانوری است که خون چارپایان مکد. (فرهنگ رشیدی). نوعی از آنها مردم را بگزد و بکشد و در اغلب بلاد و طویله های کثیف بهم میرسد، خاصه در منزل میانه براه آذرآبادگان که سم او مهلک است و مرا گزیده و بهزار مرارت بهبود یافتم. (انجمن آرا) (آنندراج). طبیعیین گفته اند که او بمرگ خود نمیرد چنانکه در کتاب حیوة الحیوان بنظر رسیده، اما درباب نون نیز آورده اند ظاهراً «نارو» بنون اصح است. (انجمن آرا) (آنندراج) (فرهنگ رشیدی). «نارو» بنون اصح است و در اکثر فرهنگها نیز چنین است. (از فرهنگ رشیدی). آنرا در آن شهر [میانه] مله گویند همانا مخفّف قمله است. (انجمن آرا) (آنندراج). محمد معین در حاشیهء برهان قاطع آرد: مصحف «نارد» است. رجوع به نارد و کنه شود.

تارو.

[رُ] (اِخ)(1) رودی است در ایتالیا بطول 130هزار گز. قاموس الاعلام ترکی آرد: نهری است در قسمت شمالی ایتالیا و از کوه پنای واقع در ایالت جنوا(2) سرچشمه میگیرد و اول بطرف جنوب شرقی و آنگاه بسوی شمال شرقی روان گردد و پس از طی مسافت 125هزار گز، از ساحل راست وارد نهر «پو» میشود.
(1) - Taro.
(2) - Genes (Genova).

تاروا.

[رَ] (اِخ)(1) موضعی در ناحیهء «یوتیا»(2)که بردیای دروغی اهل آن جا بود: «... مردی بود نامش «وَهیَزْداتَ»(3) از اهل محلی که موسوم به «تاروا» و در ناحیهء «یوتیا» است. این مرد در دفعهء دوم بر من در پارس یاغی شد و بمردم گفت من «بردی» پسر کوروشم. بعد آن قسمت مردم که در قصر بودند از بیعت من سر تافته بطرف «وَهیَزْداتَ» رفتند. او شاه پارس شد». (بند پنجم از ستون سوم کتیبهء بیستون، از ایران باستان ج 1 صص 545-546).
(1) - Tarava.
(2) - Yautia.
(3) - Vahyazdata.

تار و پود.

[رُ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب)تارهای طول و عرض جامه، بهندی تانابانا گویند. (غیاث اللغات). با لفظ رشتن و بستن و کاویدن مستعمل است. (آنندراج). نخهای درازی و پهنای بافندگی. حامل و نابل :
خلعتی کآن ز تار و پود وفاست
درزیانِ قَدَر ندوخته اند.خاقانی.
نور حق را کس نجوید زاد و بود
خلعت حق را چه حاجت تار و پود؟
مولوی (مثنوی).
تار و پود مخمل از خواب پریشان بسته اند
دست بالین کن شکرخواب فراغت را ببین.
صائب (از آنندراج).
||کنایه از کنه و اساس و پایهء هر چیز است :
بسختی گذشت از در کاسه رود
جهان را یخ و برف بد تار و پود.فردوسی.
گذر یافتندی به اروندرود
نماندی برین بوم و بر تار و پود.فردوسی.
ز ما باد بر جان آنکس درود
که داد و خرد باشدش تار و پود.فردوسی.
کاملان از دور نامت بشنوند
تا به قعر تار و پودت درروند.
مولوی (مثنوی چ علاءالدوله ص 371).
تار و پود عالم امکان بهم پیوسته است
عالمی را شاد کرد آنکس که یک دل شاد کرد.
صائب.
نسبت آلودگی با طینت ما تهمت است
ناخن غم بارها کاویده تار و پود ما.
طالب آملی (از آنندراج).
- بی تار و پود شدن؛ کنایه است از پریشان و مضمحل شدن و سخت رنجه گشتن :
چو پیران بیامد به نزدیک رود
سپه بد پراکنده بی تار و پود.فردوسی.
بباید برین چشمه آمد فرود
که شد باره و مرد بی تار و پود.فردوسی.
-بی تار و پود کردن؛ پراکنده و نابود و ویران ساختن :
همه مرزها کرد بی تار و پود
همی رفت از اینگونه تا کاسه رود.فردوسی

تار و تفرقه.

[رُ تَ رِ قَ / قِ] (ص مرکب، از اتباع) پراکنده.
- تار و تفرقه شدن؛ سخت پراکنده شدن. تار و مار شدن.
- تار و تفرقه کردن؛ سخت پراکندن. تار و مار کردن.

تار و تمبک.

[رُ تُ بَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) تار و تنبک. آلات ضرب و نوازندگی. آنچه نوازندگان با آنها زنند و نوازند.

تار و تنبک.

[رُ تُمْ بَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) رجوع به تار و تمبک شود.

تار و تنبور.

[رُ تَمْ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب)تار و طنبور. همه گونه آلات سازندگی. آلات نوازندگان. دف و نی.

تار و تنگ.

[رُ تَ] (ص مرکب، از اتباع)تیره و تار. سخت تیره. تاریک و سخت(1) :
ز گشت دلیران بر آن دشت جنگ
چو شب گشت آوردگه تار و تنگ.
فردوسی.
- تار و تنگ آوردن؛ تیره و تار کردن. تاریک و سخت ساختن :
به انبوه لشکر بجنگ آورید
بر ایشان جهان تار و تنگ آورید.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ص 2615).
فرنگیس را چون بچنگ آورم
بچشمش جهان تار و تنگ آورم.
فردوسی (ایضاً ص 739).
(1) - بمعنی تنگ و تار:
بشد میزبان گفت کای نامدار
ببودی در این خانهء تنگ و تار. فردوسی.

تار و تور.

[رُ] (ص مرکب، از اتباع) سخت تیره و تاریک. (جهانگیری). بسیار تیره و تاریک. (برهان). تاریک و تیره و بسیار تاریک. (آنندراج) (انجمن آرا). سخت تاریک. (فرهنگ رشیدی) :
بمیدان چنین گفت بهرام گور
که اکنون که شد روز ما تار و تور...
فردوسی.
||ریزه باشد. (جهانگیری). ریزه ریزه و ذره ذره را نیز گویند. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا).

تارودانت.

(اِخ)(1) قصبه ایست در مغرب اقصی در 220هزارگزی جنوب غربی مراکش، و بر کنار نهر رأس الوادی، و مرکز ایالت «سوس» میباشد، حصاری بر گرداگردش قرار دارد، دارای یک قلعه و سه باب مسجد جامع بزرگ و مساجد متعدد و دباغخانه های بسیار میباشد و میشن آنجا مشهور است. محصولات صادراتی آن عبارت است از کفش و ظروف مسی. (از قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Tarudant.

تارودی.

(اِخ) بقول ابوالفضل بیهقی از مدبران بقایای عبدالرزاقیان بوده است: و روز پنجشنبهء بیست وپنجم شوال از نشابور مبشران رسیدند با نامه ها ازآن احمدعلی نوشتگین و شحنه که میان نشابوریان و طوسیان تعصب بوده است از قدیم الدهر و چون سوری قصد حضرت کرد و برفت آن مخاذیل فرصتی جستند و بسیار مردم مفسد بیامدند تا نشابور را غارت کنند... و طوسیان از راه... درآمدند بسیار مردم، بیشتر پیاده و بی نظام که سالارشان مقدمی بودی «تارودی» از مدبران بقایای عبدالرزاقیان و با بانگ و شغب و خروش می آمدند... (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 434 و چ فیاض ص 426 و 427).

تار و طنبور.

[رُ طَمْ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) رجوع به تار و تنبور شود.

تار و مار.

[رُ] (ص مرکب، از اتباع) پراکنده و ازهم پاشیده و زیروزبرشده. و ناچیز و نابود گردیده. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا). بسیار پریشان باشد. (برهان). پراکنده و دربدر و نابود. (فرهنگ نظام). زیر و زبر. (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی). زیر و زبر. درهم و برهم و پریشان و پراکنده. (بهار عجم). این دو لفظ مترادفانند مثل «ترت و مرت» یعنی ناچیز و معدوم شده. (فرهنگ خطی نسخهء کتابخانهء مؤلف). ترت و مرت. تند و خوند هجند. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). شذرمذر. شغربغر. پرت و پلا. ترت و پرت. پریشان. متفرق. مضمحل. داغون. ولو. پاچیده. پخش و پلا. تباه و تبست. با لفظ کردن و شدن مستعمل است :
آن مال و نعمتش همه گردید ترت و مرت
آن خیل و آن حشم همه گشتند تار و مار.
خجسته.
بسا سپاه گرانا که بی سپاه شدند
ز جنبش قلمی تار و مار و زیر و زبر.
فرخی.
گر فتنه بود چون سر زلفت به انبهی
اکنون نسیم عدل تواش تار و مار کرد.
سنایی (از آنندراج) (از جهانگیری) (از بهار عجم).
از نام من شدند به آواز و طرفه نیست
صبحی که دزد سرزده را تار و مار کرد.
خاقانی.
همچو دم کژدم است کار جهان پرگره
چون دم کژدم ازو چند شوی تار و مار؟
خاقانی.
ترا کعبهء دل درون تار و مار
برون دیو صورت کنی پرنگار.خاقانی.
عالمی کردی ز تاب تیغ برّان ترت و مرت
کشوری کردی ز سهم تیر پرّان تار و مار.
محمد هندوشاه.
هر تار پیرهن شده ماری بقصد خصم
جز دشمنش که یافته معنی تار و مار.
ابوطالب کلیم (از بهار عجم).
یک دل حواس جمع مرا تار و مار کرد
زلف شکستهء تو بصد دل چه میکند؟
صائب (از بهار عجم).
رجوع به «تار مار» و «تار و مال» شود.

تارون.

(ص) تاران. (فرهنگ جهانگیری) (آنندراج) (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا). تیره و تاریک. (برهان) (فرهنگ نظام). تاره. تاری. تارین. تار و تاریک. (آنندراج) (انجمن آرا) (فرهنگ رشیدی).

تارونت پرت.

[رِ نِ پِ] (اِخ)(1) موضعی در ارمنستان: فوستوس بیزانسی مورخ ارمنستان راجع به «سان سان» پادشاه اشکانی صفحات آن طرف قفقاز می نویسد که در قرن پنجم م. او به خسرو دوم پادشاه ارمنستان پسر تیرداد که مذهب عیسوی را پذیرفته بود حمله کرد... سپاهی بزرگ تشکیل داده بطرف رود «کور» حرکت کرد و در صفحات ارمنستان بپراکند... اینها به قتل و غارت پرداخته و تا شهر کوچک «ساداقا»(2) پیش رفته به «گندسک»(3) (باید گنزک باشد) حد آذرباداکاد (باید مقصود آذربایجان باشد) رسیدند، بعد در جایی جمع شدند زیرا اردوی بزرگی در دشت آرارات زدند. خسرو همینکه از نزدیک شدن «سان سان» پادشاه «ماسارت ها» آگاه شد فرار کرده به جنگل «تارونت پرت» که در صفحهء «کتا»(4) است رفت... (ایران باستان ج 3 صص 2615 - 2616).
(1) - Tarevnit-Pert.
(2) - Sadagha.
(3) - Ganadask.
(4) - Kota.

تارونه.

[نَ / نِ] (اِ) غلاف شکوفهء نخل است که هنوز نشکفته و از آن خوشه برنیامده باشد. (انجمن آرا) (آنندراج). غلاف شکوفهء درخت خرما که هنوز نشکفته و خوشه برنیامده. (فرهنگ نظام). ||بعضی پوست غلاف و شکوفه و کرونر آنرا که کافورالنخل و دقیق النخل و گشن نامند و هر سه را دانسته اند. (انجمن آرا) (آنندراج). ||بعضی خوشهء شکوفهء آنرا [نخل را] که طلع نامند، دانند. (انجمن آرا) (آنندراج). بهترین آن دانهء خوشبوی مأخوذ از نر آنست و مقوی دماغ و قلب و روح است، عرق آن مکرر خورده شده است و آنرا غنچهء خرما و کاردوالی نیز گویند و به عربی کفری خوانند. (انجمن آرا) (آنندراج). در شیراز عرق تارونه فراوان است. (فرهنگ نظام).

تارویس.

[تارْ] (اِخ)(1) دهکده ای در درهء شمال شرقی «آلپ کارنیک»(2) نزدیک شهر تارویس ایتالیا به ارتفاع 811 گز، دارای کلیسایی زیبا، کارخانهء سیمان. 3150 تن سکنه دارد و در تابستان عدهء زیادی به آنجا می روند.
(1) - Tarvis.
(2) - Alpes carniques.

تاره.

[رَ / رِ] (اِ) تارم که معرب آن طارم است. (آنندراج) (انجمن آرا) (فرهنگ رشیدی). طارم. (برهان) (جهانگیری) (فرهنگ نظام) :
همی کردم گه و بیگه نظاره
ندیدم کار دنیا راکناره...
مگر کایشان همی بیرون کشندم
از این هموار و بیدر سبز تاره.
ناصرخسرو (از دیوان چ کتابخانهء تهران صص 393 - 394).
||تار. تار مو. تار ریسمان. تار چنگ. تار ابریشم. (جهانگیری) (آنندراج) (انجمن آرا) (برهان) (فرهنگ رشیدی) (فرهنگ نظام) : به بیست سالگی جمله سر او سپید بود که تاره ای موی سیاه نماند. (تاریخ طبرستان).
چون دیدهء موری و چو یک تارهء مویی
آورده ببازار دهانی و میانی.
ابن یمین (از فرهنگ جهانگیری).
چنگ غمش می زند بر دل هر تاره ای
کشف روان می کند معنی حبل الورید.
شاه قاسم انوار (از فرهنگ جهانگیری).
||تار. تارک سر. (جهانگیری) (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا) (فرهنگ رشیدی). میان و فرق سر. (فرهنگ نظام) :
از هول کنون(1) جان دهد برشوت
آنکس که همی تیر زد به تاره.
حکیم مختاری (از جهانگیری).
||تار. تاری. (جهانگیری) (برهان) (فرهنگ رشیدی) (فرهنگ نظام):
شود در گردن جانم سلاسل(2)
خیال زلف او شبهای تاره.
خواجوی کرمانی.
||تار. تار جولاهگان باشد که نقیض پود است. (برهان). تان جولاهان باشد. (جهانگیری). تار جامه بود. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص 513). ریسمان واقع در طول پارچه، مقابل پود. (فرهنگ نظام) :
لباس عمر او را باد دایم(3)
ز دولت پود و از اقبال تاره.
دقیقی (از احوال و اشعار رودکی ص 1284).
به قیدافه گفت او که پدرود باش
بجان تاره و چرخ را پود باش.(4)فردوسی.
ز تنگی چنان شد که چاره نماند
ز لشکر همی پود و تاره نماند.
فردوسی (از شرفنامهء منیری).
||زبانهء کپان. (برهان) (فرهنگ اوبهی). به این معنی بجای حرف اول، نون هم آمده است. (برهان). رجوع به «ناره» شود. ||تغار. (جهانگیری) (برهان). کاسهء گلی لعاب دار بزرگ است که برای خوردن آب و ماست و غیر آنها استعمال میشود. (فرهنگ نظام). کاسهء سفالین. آبخوری. تغار چوبی. کاسهء چوبی.
(1) - در آنندراج: از هول همین. در انجمن آرا: از هول همی.
(2) - ن ل: شود در گردنم بند سلاسل.
(3) - در لغت فرس اسدی چ اقبال ص 514 چنین آمده: لباس جاه تو بادا همیشه.
(4) - ن ل: به قیدافه گفتا که... جهان تا بود تار تو پود باش، که در این صورت شاهد تاره نخواهد بود.

تاره.

[ ] (اِخ) بیرونی در تحقیق ماللهند (ص 157) آرد: اما «ژمکوت» در موضعی است که یعقوب و فزاری یاد کرده اند و گفته اند که در دریای آن (حوالی) شهری است مسمی به «تاره»، و من اثری از این اسم در کتب هند نیافته ام.

تاره.

[رَ] (اِخ)(1) نهری است در قره طاغ و هرسک که از قسمت جنوب شرقی جبال قره طاغ سرچشمه گرفته، بسوی شمال غربی و بعداً بطرف شمال روان میشود و پس از رسیدن به قصبهء «وفوجه» بسمت شمال شرقی برگشته در مقدار قلیلی از مسافت، حدود بوسنه را مفروز سازد، و آنگاه با لیم متحد گشته نهر تاره را که مرزهای صِرب را جدا سازد تشکیل میدهد، و طول مجرایش به 150هزار گز می رسد. (از قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Tara.

تارة.

[رَ] (ع اِ) یک بار و یک مرتبه. (آنندراج) (غیاث اللغات). هنگام. یک بار. اصل آن تأرة و همزهء آن برای کثرت استعمال متروک شده. تارت. ج، تئر، تارات. (از منتهی الارب). رجوع به تارات شود.

تارةً اخری.

[رَ تَنْ اُ را] (ع ق مرکب) یک بار دیگر. بار دیگر: منها خلقناکم و فیها نعیدکم و منها نخرجکم تارةً اُخری. (قرآن 20/55).

تارةً بعد اخری.

[رَ تَمْ بَ دَ اُ را] (ع ق مرکب) کراراً. مکرر. چندین بار. چندین نوبت. پیاپی.

تاری.

(ص) مخفف تاریک. (غیاث اللغات) (آنندراج). تیره و تاریک. (برهان) (شرفنامهء منیری). تاریک. (جهانگیری). تیره و تار. (انجمن آرا). تار. تاران. تارین. تارون. تاره. (فرهنگ رشیدی). ظلمانی. مظلم. بی روشنی. سیاه. داج. ظلام. مدلهم. کسیف :
ابری پدید نی و کسوفی نی
بگرفت ماه و گشت جهان تاری.رودکی.
از فروغش شب تاری شده مر نقش نگین(1)
ز سر کنگره برخوانَد مرد کلکا.ابوالعباس.
من اکنون بباید سواری کنم
بکاوس بر روز تاری کنم.فردوسی.
بدان منگر که سرهالم بکار خویش محتالم
شبی تاری بدشت اندر ابی صلاب و فرکالم.
طیان.
شبان تاری بیدار چاکر از غم عشق
گهی بگرید و گاهی بریش برفوزد.
طیان (از لغت فرس اسدی چ اقبال ص 187).
دست او جود را بکارتر است
زآنکه تاری چراغ را روغن.فرخی.
کی تواند بود تاری لیل چون روشن نهار؟
فرخی.
بشب سرشته و آغشته خاک او از نم
بروز تیره و تاری، هوای او ز بخار.فرخی.
شب تاری همه کس خواب یابد
من از تیمار او تا روز بیدار.فرخی.
گر بتوانی ببر مرا گه رفتن
تا نشود روز من ز هجر تو تاری.فرخی.
ز میغ و نزم که بد روز روشن از مه تیر
چنان نمود که تاری شب از مه آبان.
عنصری (از لغت فرس اسدی چ اقبال ص343).
من عمر تو در شادی با عمر شه عالم
پیوسته همی خواهم زایزد بشب تاری.
منوچهری.
فروغ برقها گویی ز ابرتیره و تاری
که بگشایند اکحلهای حمالان به نشترها.
منوچهری.
شمع تاری شده را تا نَبُری اطرافش
برنیفروزد و چون زهرهء زهرا نشود.
منوچهری.
ز گرد موکب تابنده روی خسرو عصر
چنانکه در شب تاری مه دوپنچ وچهار.
ابوحنیفهء اسکافی (از تاریخ بیهقی چ ادیب ص 281).
چه تاری چه روشن چه بالا چه پست
نشانست بر هستیش هرچه هست.اسدی.
چهی بود زیرش چو تاری مغاک
پر از زرّ رسته بیاگنده پاک.اسدی.
چو خور تیغ رخشان ز تاری نیام
کشد گردد از خون شب لعل فام.اسدی.
ز نو روی بر خاک تاری نهاد
سپاس خدای جهان کرد یاد.
شمسی (یوسف و زلیخا).
شاد کی گردد درین زندان تاری هوشمند
یاد چون آید سرود آنرا که تن داردْش تب؟
ناصرخسرو.
یاقوت منم اینک و خورشید من آنکس
کز نور وی این عالم تاری شود انور.
ناصرخسرو.
راه نبینی تو و گویی دلت
رانده مگر در شب تاریستی.ناصرخسرو.
از حریصی کار دنیا می نپردازی بدین
خانه بس تنگست و تاری می نبینی راه در.
ناصرخسرو.
نئی آگه ای مانده در چاه تاری
که بر آسمانست در دین مسیرم.
ناصرخسرو.
کی شود زندان تاری مر ترا بستان خوش
گرچه زندان را بدستانها کنی بستان لقب.
ناصرخسرو.
گهی ابر تاری و خورشید رخشان
چو تیغ علی بود در کتف کافر.ناصرخسرو.
ز رخشنده ایام و تاری لیال.ناصرخسرو.
و انوار حکمت او در دل شب تاری درخشان. (کلیله و دمنه).
که این هوا نه هوایی است تیره و تاری
که این هوا چه هوایی است صافی و روشن.
سوزنی.
چو روز است روشن که بختست تاری
بشب زین شبانگه لقا می گریزم.خاقانی.
پسر داشتم چون بلند آفتابی
بناگه بتاری مغاکش سپردم.خاقانی.
هم اگر عمر بود دامن کامی بکف آرم
که گل از خار همی زاید و صبح از شب تاری.
سعدی.
که پیش اهل دل آب حیات از ظلمات
دعای زنده دلانست در شب تاری.سعدی.
||مجازاً، تیره و ضعیف (چشم) :
این دشتها بریدم وین کوهها پیاده
دو پای باجراحت دو دیده گشته تاری.
منوچهری.
... «بادروج» نیز چشم تاری کند. (الابنیه).
||مجازاً، پلید و ناپاک :
بشمشیر هندی بزد گردنش
بخاک اندر افکند تاری تنش.فردوسی.
||(حامص) تاریکی. تیرگی :
ز جوشن تو گفتی ببار اندرند
ز تاری بدریای قار اندرند.فردوسی.
بزرگی این پادشاه یکی آن بود که از ظلمت قلعتی بدان تاری، آفتابی بدان روشنایی که بنوزده درجهء سعادت رسیده بود جهان را روشن گردانید. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 385).
||مجازاً، تیرگی و ضعف چشم: در چشمش تاری پیدا شده. چشمان من مبتلی به تاری شده است.
||مجازاً، گمراهی و ناراستی و کژی. این مورد در شاهنامهء فردوسی مکرر دیده شده است :
تو ای پیر بیدار دستان سام
مرا دیو گفتی که بنهاد دام
بتاری و کژّی بگشتم ز راه
روان گشت بیمایه و دل سیاه.فردوسی.
همه روشنی در تن از راستیست
ز تاری و کژّی بباید گریست.فردوسی.
همان راست داریم دل با زبان
ز کژّی و تاری بپیچم روان.فردوسی.
سر مایهء مردمی راستیست
ز تاری و کژّی بباید گریست.فردوسی.
فریدون که ایران به ایرج سپرد
ز روم و ز چین نام مردی ببرد
بر او آفرین کرد روز نخست
دلش را ز کژّی و تاری بشست.فردوسی.
جهانی بفرمان شاه آمدند
ز کژّی و تاری براه آمدند.فردوسی.
سلیحش پدر کرد از جادویی
ز کژّی و تاری و از بدخویی.فردوسی.
که از من چه دیدی شها از بدی
ز تاری و کژّی و نابخردی؟فردوسی.
چو آباد دادند گیتی بمن
بکژّی و تاری کشد اهرمن.فردوسی.
(1) - در لغت فرس اسدی چ اقبال ص 290 چنین آمده: از فروغش بشب تاری شد نقش نگین.

تاری.

(ص نسبی، اِ) منسوب است به تار (درخت). آبی باشد که از درخت تار حاصل کنند و آن شربتی باشد که نشأهء باده در سر آورد. (از جهانگیری). آبی باشد که از درخت تار حاصل شود و مانند شراب نشأه دهد. (برهان) (آنندراج). آبی باشد که از درخت تار گیرند. (انجمن آرا).

تاری.

(اِخ) خدا. (فرهنگ نظام). تنگری. نام خدای تعالی بزبان ترکی.

تاری.

(اِ) بیرونی در تحقیق ماللهند آرد: در بلاد جنوبی هند درخت بلند و استواریست مانند درخت خرما و نارگیل که میوه اش خوردنی است و طول برگهایش به ذراعی رسد و عرض آنها به اندازهء ثلث انگشت و بهم پیوسته است و آن را تاری نامند و بر آن برگها نویسند و کتاب سازند. (ماللهند چ لایپزیک ص 81). رجوع به تار (نام درخت) شود.

تاری پاس.

(اِخ) بنابر قول گزنفون جوانی بود که مورد علاقهء «مِنن»(1) سردار یونانی بود:... وقتی که «مِنن» از «آریستیپ» فرماندهی قشون خارجه را گرفت جوانی بود خوشگل و صبیح و زمانی که سر و سرّی با «آری یهء» خارجی داشت، طراوت جوانی را هنوز فاقد نشده بود، و «آری یه» جوانانی را که صباحت منظر داشتند دوست میداشت. خود او هم زمانی که ریش نداشت جوانی داشت «تاری پاس» نام که خارجی بود... (ایران باستان ج 2 ص 1056).
(1) - Menon.

تاری جا.

(اِ مرکب) جای تاریک. کنایه از مکان سخت و دردناک. محل تاریک و سخت و شوم.

تاری چشم.

[چَ / چِ] (اِ مرکب) چشم تاریک. چشم ضعیف.

تاریخ.

(ع مص، اِ) تأریخ. توریخ. نوشتن کتاب را. (منتهی الارب). وقت چیزی پدید کردن. و در اصطلاح، تعیین کردنْ مدتی را از ابتدای امر عظیم و قدیم مشهور تا ظهور امر ثانی که عقب او است تا که دریافته شود بزمانهء آینده و دیگر مدت ظهور این امر ثانی بلحاظ نسبت بعد مدت امر قدیم مشهور اول... (غیاث اللغات) (آنندراج). سیوطی در المزهر بنقل از مجملِ ابن فارس آرد: تاریخ کلمهء معرب است. جوالیقی در المعرب گوید: گویند «تاریخ» که مردم بدان وقایع را نگارند عربی محض نیست بلکه مسلمانان آنرا از اهل کتاب گرفته اند. تاریخ مسلمانان از سال هجرت شروع شد و در زمان خلافت عمر رضی اللهعنه ثابت گردید و از آن پس تاکنون صورت تاریخی بخود گرفته است. بعضی گفته اند کلمهء مذکور عربی است(1) و از لغت «ارخ» بفتح همزه و کسر آن بمعنی بچه گاو وحشی اشتقاق یافته است، اگر مؤنث باشد بنابراین وجه مناسبت تاریخ با این معنی آنست که مانند تولد بچه حادثه ای پدید می آید. و باهلی برای مردی که در بصره بود چنین انشاد کرد:
لیت لی فی الخمیس خمسین عیناً
کلها حولَ مسجد الاشیاخِ
مسجدٍ لاتزال تهوی الیه
أمّ أرْخِ قناعها متراخی...
و گفته اند «أرخ» (بفتح اول) بمعنی وقت است و «تاریخ» بمعنی توقیت است. (المعرب چ مصر صص 89 - 90). مؤلف کشاف اصطلاحات الفنون آرد: «تاریخ» در لغت تعریف زمان است و گویند این کلمه مقلوب تأخیر است و نیز آنرا بمعنی غایت دانند، چنانکه گویند فلان تاریخ مردم خود می باشد یعنی شرف آنان بدو منتهی گردد و اینکه گویند این عمل در تاریخ فلان انجام شده است بمعنی اینست که در وقتی انجام شده است که بدان منتهی گردیده است، و باز گویند که این کلمهء عربی نیست بلکه مصدر مؤرخ است که معرب ماه روز میباشد، و اما در اصطلاح منجمین و غیره تعیین روزی که در آن امر مشهوری بین ملت یا دولتی آشکار شده یا آنکه در آن روز واقعهء ترسناکی چون زلزله یا طوفان حادث گردیده باشد و برای تعیین وقت چه پیش از آن و چه پس از آن آنرا بدان نسبت دهند. و گاهی کلمهء تاریخ بر خود آن روز و بر مدتی که بین آن روز و وقت مفروض است اطلاق شود. و سخنوران کلمهء تاریخ را بر لفظی اطلاق کنند که حروف مکتوب آن بحساب جُمَّل آن روز را نشان میدهد(2). و گویند تاریخ نزد بلغا عبارتست از آنکه از جهت حدوث واقعه ای لفظی یا مصراعی را که بحسب حروف مکتوبه از روی حساب جُمَّل موافق تاریخ سال هجری از آن باشد، تاریخ آن قرار دهند. و احسن آنست که کلمهء تاریخ مناسب باشد بدان واقعه چنانکه ابراهیم خان فتح جنگ، در بنگاله مسجدی ساخت و شخصی این مصراع را تاریخ آن قرار داد: «بنای کلمهء ثانی نهاد ابراهیم» - انتهی. (کشاف اصطلاحات الفنون چ احمد جودت ج 1 صص 63 - 64). مؤلف کشف الظنون بنقل از مفتاح السعاده آرد: تاریخ در لغت عرب بیان زمان بطور مطلق است، چنانکه در صحاح آمده گفته میشود: ارخت الکتاب تأریخاً و ورخته توریخاً» و گفته شده است این کلمه معرب «ماه و روز» است، و در اصطلاح عرب تعیین وقت است برای نسبت دادن زمان به آن، خواه گذشته باشد، خواه آینده و حال... و نیز گفته شده است که تاریخ عبارتست از تعداد روزها و شب هائی که از سال یا ماه گذشته. (کشف الظنون چ 1 استانبول ج 1 ص 212).
... لفظ تاریخ را بعضی عربی دانستند و برخی معرب از یک لفظ فارسی، و در کتب معتبرهء عربی تاریخ (با الف) ضبط نشده بلکه توریخ و تأریخ (با همزه) بمعنی تعیین وقت ضبط شده اما شکی نیست که تاریخ (با الف) هم در عربی از قدیم مستعمل است و گویا مبدل تأریخ (با همزه) است. (فرهنگ نظام). ||هر سال با نسبت به یک واقعهء مهمه ای که مأخذ نسبت زمان و واقعات بعد است: تاریخ کاغذ من هزاروسیصدوچهل ونه است. (فرهنگ نظام). مؤلف کشف الظنون آرد:... و گفته شده است شناساندن وقتی است به اینکه آنرا نسبت دهند به اول حادثهء بزرگی که در میان ملت یا دولتی شایع باشد یا یک امر ترسناک یا از آثار سماوی یا ارضی که وقوع آن بندرت باشد که آن را مبدأ تاریخ قرار دهند تا مقدار زمانی که بین آن حادثه و حوادث دیگری که در آینده وقوع یافته است و بخواهند آن را ضبط کنند معلوم سازند. (کشف الظنون چ 1 استانبول ج 1 ص 212). روزمه. سالمه. ماه روز. روزنامه. رقمی که زمان را نماید(3)، زمان وقوع واقعه ای:
نبشته بر آن حقه تاریخ آن
پدیدار کرده پی و بیخ آن.فردوسی.
سال اربع وعشرین وأربعمائه [424 ه . ق.] یا تاریخ این سال پیش از این برانده بودم. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 393).
هم ازبخت فرخنده فرجام تست
که تاریخ سعدی در ایام تست.(بوستان).
از آن تاریخ ترک صحبت گفتیم و طریق عزلت گرفتیم. (گلستان).
آقای تقی زاده اصطلاح گاه شماری را در این مورد وضع کرده اند: برای ادای این معنی (حساب زمان(4) یا سال و ماه شماری) در این مقاله ما اصطلاح «گاه شماری» را که با اصطلاح آلمانی «تسایت رشنونک»(5) و اصطلاح قدیم عربی «معرفة المواقیت» وفق میدهد وضع و مطرداً آن را استعمال کرده ایم، چه برای حساب زمان بدبختانه ما در فارسی اسم مأنوسی نداریم. در کتب قدیمه لفظ «تاریخ» را برای این معنی نیز استعمال میکردند ولی چون این لفظ در کتب فارسی برای پنج معنی مختلف که به فرانسوی آنها را امروز بکلمات(6) تعبیر میکنند استعمال می شد محض احتراز از التباس باید لفظ دیگری برای این معنی اخیر (یعنی بمعنی علمی «کالاندریهء»(7) فرانسوی) که منظور ما در این مقاله است اختیار کرد، لفظ تقویم در فارسی برای معنی معروف آن که در زمان قدیم آن را «دفتر سنه» میگفتند استعمال شده نه برای طریقهء حساب زمان و لهذا نمیتوان آنرا بمعنی حساب زمان هم استعمال کرد ولو آنکه در زبان فرانسه مث برای هر دو معنی یک کلمه(8)استعمال میشود. (گاه شماری ص 1 حاشیهء1). ||یک واقعهء مهمهء یک مذهب یا ملتی که ازمنه و واقعات بعد به آن نسبت داده شود، مثل تاریخ هجری که هجرت پیغمبر اسلام (ص) از مکهء معظمه بمدینهء منوره است. (فرهنگ نظام). نقطهء حرکت هر یک از مبادی وقایع عظیم مانند تاریخ مسیحی، تاریخ المپیادها، تاریخ اسکندری. مراد از این اصطلاح عصریست که بوسیلهء حادثهء بزرگی برای عده ای مشخص باشد و یا آنکه در آن رسم جدیدی برقرار شده باشد: تاریخ آزادی مسیحیت مبادی تاریخی بسیاری دارد مانند تاریخ مراسم مسیحیان، تاریخ انجیلی، تاریخ شهداء، تاریخ مذهبی و تاریخ سیاسی آنان. زمان ثابتی که برای شمردن سنوات از آن آغاز می کنند(9)، زمانها و سنوات مهم عبارتند از سال یهود که یا از هنگام خروج از مصر (1483 یا 1648 ق. م.) یا از هنگام آزادی بابل (597 ق. م.) یا از هنگام بنای ثانوی معبد (508 ق. م.) حساب میشود. سال مسیحی که از هنگام میلاد مسیح قرار داده شده است. سال المپیاد که در نزد یونانیها 776 ق. م. میباشد. سال بنای رم که 753 ق. م. است. سال «نبونصر»(10) که در نزد بابلیها 747 ق. م. میباشد. سال هجری سنهء مسلمانان از 622 م. است. سال جمهوری فرانسه از 22 سپتامبر 1792 م. این عهد را دوازده سال حساب می کنند پس از گفتن سال اول، سال دوم... جمهوری فرانسه تا سال دوازدهم جمهوری فرانسه، پس از آن گویند سنهء 1804 که آن سال زمان تأسیس امپراطوری است.
بیرونی در التفهیم آرد: تاریخ چیست، تاریخ وقتی باشد اندر زمانه سخت مشهور که اندرو چیزی بوده است، چنانکه خبرش اندر امتی بر امتان پیدا شد و بگسترد چون دینی و کیشی نو شدن یا دولتی مر هر گروهی را پیدا شدن یا جرمی بزرگ یا طوفانی هلاک کننده و مانندهء آن چنانک آن وقت زمانه را آغاز نهند نه بحقیقت و طبع و زو سال و ماه و روز همی شمرند تا بهر وقتی که خواهند و اندازه های روزگار و اجل و مهلت بدان بدانند و وقتها را دانند که کدام است پیش و کدامست ز پس. (التفهیم چ جلال همائی صص 235 - 236). و در آثارالباقیه آرد: تاریخ مدت معینی است که از آغاز سال شروع میگردد که در آن سال پیغمبری مبعوث شده یا پادشاه بزرگی قیام کرده یا امتی بطوفان و زلزله هلاک گشته یا مملکتی خسف شده، یا وبا و قحط شدید اتفاق افتاده، یا انتقال دولتی و تبدیل ملتی و یا حادثهء عظیمی از آیات سماوی و علامات مشهور ارضی که جز در ازمنهء دراز حاصل نمیشود روی داده، و بیاری تواریخ اوقات محدود و معین شناخته میشود و در همهء حالات دینی و دنیوی از تاریخ گزیری نیست. کلیهء امم و مللی که در سرزمینهای مختلف پراکنده اند هر یک تاریخی مخصوص بخود دارند و مبدأ آن تواریخ از زمان پادشاهان بزرگ یا پیغمبران یا دولتهای ایشان یا یکی از عللی که در بالا ذکر شد، می باشد. بکمک این تواریخ ایشان نیازمندیهای خویش را از معاملات و وقت شناسی رفع می نمایند. و البته هر تاریخ مختص بدان امتی است که آن را وضع کرده. تا آنجا که میدانیم قدیم ترین و مشهورترین اموری که مبدأ قرار گرفته پیدایش بشر است. پیروان این تاریخ از اهل کتاب یعنی یهود و نصاری و مجوس و فرقه های مختلف آنها در کیفیت این تاریخ به اندازه ای با یکدیگر اختلاف دارند که نظیر این اختلاف دیده نشده و نوعاً اموری که به آغاز خلق و احوال قرون پیشین تعلق میگیرد بواسطهء فاصلهء بعیدی که با زمان ما دارد با مطالب نادرست و افسانه آمیخته است، و خداوند هم فرموده: الم یأتهم نبأ الذین من قبلهم. (قرآن 9/70). لایعلمهم الا الله(11). (قرآن 14/9). پس بهتر این است که قول این امم را در چنین موارد قبول نکنیم مگر آنجا که کتاب معتمد یا خبری که با شرایط ثقة توأم باشد بر آن گواهی دهد. با ملاحظه در این تواریخ به این نکته پی می بریم که میان ملل گوناگون اختلافات بسیاری موجود است. ایرانیان و مجوس عمر جهان را بنابر بروج دوازده گانه دوازده هزار سال دانسته اند و زردشت مؤسس دین ایرانیان چنین پنداشته که پیدایش عالم تا زمان ظهور او سه هزار سال است که مکبوس بچهاریک هاست(12) زیرا خود او سالها را حساب کرده و نقصانی را که از جهت چهاریک ها لازم آید تصحیح کرده است و فاصلهء ظهور او تا آغاز تاریخ اسکندر 258 سال است پس آنچه از آغاز جهان تا زمان اسکندر گذشته 3258 سال می باشد. ولی چون از آغاز پادشاهی کیومرث که بعقیدهء ایرانیان نخستین کسی است که تمدن را به ایرانیان آموخت تا زمان اسکندر با توجه به اینکه سلطنت ایران از دودمان او هیچگاه منقطع نگشته حساب کنیم 1254 سال(13)خواهد شد، از این رو تفصیل این واقعه با آنچه مجم گفتم تطبیق نمی کند. علاوه بر این ایرانیان با رومیان در تاریخ اسکندر هم اختلاف دارند، بیان مطلب آنست که میان اسکندر و آغاز پادشاهی یزدگرد 942 سال و دویست وهفت روز(14) است و چون از این مدت پادشاهی ساسانیان را تا اول یزدگرد که قریب چهارصدوپنجاه سال(15) است کم کنیم 528 سال باقی خواهد ماند و این مدتِ ملک اسکندر و ملوک طوایف خواهد شد و چون زمان سلطنت هر یک از اشکانیان را بهم افزائیم بنابر آنچه ایرانیان اثبات کرده اند 280 سال خواهد شد و با همهء اختلاف [دورهء]اشکانیان سیصد سال بیشتر نخواهد شد ولی این اختلاف را در آتیه قدری اصلاح خواهم کرد.
بعقیدهء طایفه ای دیگر از ایرانیان سه هزار سال مذکور از اول آفرینش کیومرث است زیرا پیش از او فلک شش هزار سال ساکن بوده است و طبایع هنوز استحاله نیافته بودند و امهات بهم ممزوج نگشته و کون و فساد هم وجود نداشت و زمین معمور و آبادان نگشته بود و چون فلک بحرکت آمد انسان نخستین در معدل النهار آفریده شد و نیمی از آن بطرف شمال و نیمی بطرف جنوب و تناسل کرد و اجزاء بسایط (آخشیجها) بتوسط کون و فساد بهم ممزوج شد و دنیا معمور و آبادان گردید و عالم انتظام یافت. و یهودیان با نصاری اختلاف بزرگتر دارند. یهود میگویند که آنچه از زمان آدم تا اسکندر گذشته 3484 سال است و نصاری میگویند که 5185 سال است بدین سبب یهودان از زمان کاستند که تا خروج عیسی در میانه چهارهزار سال که وسط هفت هزار سال عمر عالم است واقع شود و بااینکه انبیاء بولادت عیسی از بتول عذرا مژدگانی دادند مخالف شود، هر یک از این دو دسته را در احتجاج خود اعتماد و تکیه بر تأویلاتی است که بحساب جُمَّل استخراج میشود پس یهود منتظرند تا سال 1336 اسکندری به انجام رسد و مسیح موعود خروج نماید. حتی اینکه دستهء زیادی از متنبئین فرق یهود مانند راعی و ابوعیسی اصفهانی و ماننده های ایشان ادعا نمودند که ما رسولان عیسی هستیم که بسوی بندگان آمده ایم. توضیح آنکه اول این تاریخ با وقت بطلان قربانیها و انقطاع وحی و فترت پیغمبران موافق است. و از سفر پنجم تورات این آیه را گرفتند که ایزدتعالی بعبرانی می فرماید «انوخی استیراپونای مبهیم و هاتف بیوم هاهویم»،(16) تفسیرش اینست که من خداوند هستم و ذات خود را تا امروز از مردم پوشانیده ام(17) پس هستراستیر را که دو لفظ استتار است حساب نمودند 1335 سال شد و گفتند که این مدت زمان انقطاع وحی و بطلان قرابین است و معنی استتار اینست و ذات در این جمله بمعنی امر است و ازبرای صحت این ادعا قول دانیال را در کتاب خود بگواهی آوردند «میعیث هوسار هتومید لوثیث شقوص شومیم الف و موثایم و تشیعم(18)» که تفسیرش چنین میشود «از آغاز وقتی که قربان جایز شده تا آنکه پلیدی روی(19) به اضمحلال گذارد هزارودویست ونود سال میباشد». باز در دنبال این میگوید: «اشری هامحگی و یکیغ لیامیم الف و شلوش میوث و شلوشیم و حمثا» و تفسیرش اینست «طوبی و خوشا بکسی که تا سال هزاروسیصدوسی وپنج صبر و شکیب نماید». بعضی از یهود گمان کرده اند که میانهء این دو قول چهل وپنج سال است زیرا که قول اول او در ابتدا عمارت بیت المقدس بود و قول اخیر پس از فراغ از ساختمان آن، برخی دیگر میگویند که قول اول توقیت زمان ولادت عیسی است و قول اخیر توقیت ظهور اوست و گفتند که چون یعقوب بر یهودا برکت داد و دعایش کرد بدو خبر داد که ملک و سلطنت از پسران او بیرون نخواهد رفت تا کسی بیاید که سلطنت از آن اوست و یهود میگویند که واقع هم چنین است و ریاست از دست آل یهود خارج نگشته زیرا رأس الجالوت (تفسیر این کلمه رئیس جلاکنندگان که از اوطان خود به بیت المقدس جلا شدند) صاحب و امیر بر هر یهودی است در دنیا و مالک و مطاع اوست در جمیع اعصار و بر یهود در اکثر احوال فرمانرواست.
نصاری هم این کلمات را که سریانی است دلیل و معتمد خود قرار دادند و آن اینست: «یشوع مشیحا فرو قارباً» که تفسیرش چنین می شود: «عیسی مسیح نجات دهندهء اعظم است»، و آن کلمات را بحساب جُمَّل حساب کردند و مبلغ آن 1335 روز شد، پس گمان کردند که مراد دانیال از این اعداد این کلمات میباشد نه سالهای مذکور، زیرا اعداد در نص گفتهء دانیال فقط اعداد است بدون آنکه دانسته شود که معدود آن سال است یا روز، نصاری میگویند که این اعداد به اسم مسیح بشارت است نه بر وقت آمدن او، و دانیال هنگامی که در زمین بابل در زمرهء بنی اسرائیل بدست ایرانیان اسیر بود و برای خداوند نماز میخواند در 24 روز ماه اول از سال سوم پادشاهی کوروش بخواب دید که خداوند بر او وحی فرستاد که اورشلیم یعنی بیت المقدس هفتاد سابوع تعمیر میشود و برای قوم تو جایگاه امن و راحت میشود، آنگاه مسیح می آید و کشته خواهد شد. پس از آمدن او اورشلیم برای آخرین دفعه ویران میگردد و تا جهان برپاست ویران خواهد بود، و سابوع هفت سال است و از این مدت هفت سابوع در بناء اورشلیم بگذشت و این همان زمان است که زکریابن برخیان عداو در کتاب خود میگوید: «من مناره را در خواب دیدم که در آن هفت چراغ بود هر یک را هفت زبانه» و پیش از این میگوید که دو دست زربابیل اساس این خانه را بپا نهاد و هم او تکمیل خواهد کرد و مدتی که از اول تأسیس بیت المقدس تا اکمال آن طول کشید 49 سال بود که هفت سابوع میشود، سپس میگوید که بعد از انقطاع وحی و انبیاء و تفرق بنی اسرائیل در بلاد عالم و بدون رئیس و سرپرست و ذبایح و مذبح داشتن آنها رسید. از کلیهء مطالبی که ذکر شد هر یک از این دو دسته ادعائی دارند که بصحت آن نمیتوان اعتماد نمود [چه] آن را از راه تأویلات که از حساب جُمَّل بیرون آورده اند و بعضی تمویهات رکیکهء دیگر و اگر شخص متأمل بخواهد یک دعوی دیگر را که غیر از این دو ادعا باشد با این حساب اثبات کند و همهء دلایل را که بر این مدعی ذکر کرده اند رد نماید کاری است که سخت و دشوار نخواهد بود. آنچه یهود راجع به بقاء ملک در آل یهودا گفته اند و به ریاست جالوت تأویل نمودند اگر اطلاق اسم پادشاه و ملک بر امثال چنین ریاستی از راه اضافه بغیر صحیح باشد پس مجوس و صابئین و فرق دیگر آنها در این معنی شریک خواهند بود و سایر بنی اسرائیل و غیر بنی اسرائیل از دایرهء این سلطنت خارج نخواهند بود زیرا هیچ بشری نیست که فرضاً اگر پست ترین افراد هم باشد نوعی تملک و ریاست نسبت بزیردستان خود نداشته باشد، اگر ما لفظ استتار را که در تورات است بر عدد حمل کنیم برای اینکه مقدار مدتی بشود که بین تاریخ بنی اسرائیل از خروجشان از مصر تا زمان عیسی بن مریم است، ما در این تأویل سزاوارتر خواهیم بود چه مدتی که میان خروج یهود از مصر تا قیام اسکندر بوده بنابر قول خودشان هزار سال است و عیسی بن مریم در سال 304 اسکندری متولد شد و خداوند هم او را در سنهء 336 بسوی خود ببالا برد پس عدهء سالهای این مدت 1335 سال خواهد شد و این مدت بقاء شریعت موسی بن عمران است تا زمانی که عیسی آنرا تکمیل کرد. اما آنچه از دو قول، قول دانیال ذکر نموده و بگواهی آورده اند اگر بر غیر این تأویل هم حمل کنیم باز ممکن است بلکه بهیچ یک از وجوهی که ذکر نمودند صحیح نیست مگر اینکه مبدأ این زمان از مدتی که بدین دو قول گفتگو کرده مقدم باشد. بیان مطلب چنین است که اگر مراد این باشد که مبدأ این دو مدت وقت واحدی باشد اعم از گذشته و حال و آینده، آنوقت برای اختلاف دو مدت تکلم بدین کلمات معنائی نخواهد بود و تفاوتی که میان دو وقت میباشد بهیچوجه معنی محصل نخواهد داشت. ولی آنچه نصاری را در دعوی خود لازم می آید بیشتر و ظاهرتر است و بیان مطلب آنکه اینطور فرض می کنیم که یهود آمدن مسیح را پس از 70 سابوع از رؤیای دانیال مسلم بداند باز هم با خروج عیسی پس از این مدت توافق نخواهد داد زیرا یهود مجمعند که میان خروج بنی اسرائیل از مصر تا بنای بیت المقدس 480 سال است و از بنای آن تا تخریب بخت النصر 430 سال است و هفتاد سال هم این خانه خراب و ویران بوده پس رویهمرفته 940 سال میشود، در این هنگام رؤیای دانیال واقع شد و این مدت از هزار سال چهل سال کم دارد و باز یهود و نصاری متفق اند که ولادت عیسی در 306 اسکندری بود و بر طبق گفتهء خودشان ولادت پس از رؤیا و عمارت بیت المقدس و 44 سال است و این مدت بتقریب 40 سابوع است و از زمان تولد مسیح تا ظهورش چهار سابوع و نیم است، پس درنتیجه ولادت عیسی بر آنچه فریقین گفته اند مقدم خواهد شد و یهود را در این قول اشکالی لازم نمی آید و اگر نصاری آنان را در کمیت مدتی که بین عمارت بیت المقدس و اول تاریخ اسکندریست تکذیب کنند یهود مقابله بمثل خواهند کرد. و اگر ما قول دو طرف را بکنار بگذاریم و بجدول ملوک کلدانیان که بعداً بیان خواهیم نمود بنگریم می بینیم که از اول سلطنت کوروش تا اول پادشاهی اسکندر 222 سال است و از سلطنت اسکندر تا تولد عیسی هم 304 و رویهمرفته 516 سال خواهد شد و چون ما سه سال را از این مدت کم کنیم (چه، عمارت بیت المقدس در سال سوم از پادشاهی کوروش بوده است) آنوقت باقیمانده را به سابوع تقسیم نمائیم خواهیم دید بطور تقریب که از زمان رؤیا تا میلاد مسیح چند سابوع است پس ولادت عیسی بر آنچه نصاری گفته اند مقدم میشود. اما جُمَّلی را که بسریانی حساب کردند چون موافق با اعداد معهود است و سالها مراد نیست امریست که قبول آن ممکن نیست و اگر حاسبی بحساب جُمَّل این جمله را حساب کند (بشر موسی بن عمران بمحمد والمسیح به احمد) مثل اول خواهد شد یا این جمله را حساب نمائید «یشرق بریة فاران به محمد الامی» با جملهء اول یک چیز خواهد شد. اگر کسی گوید مراد این اعداد بشارت است چون اعداد بشارت با این آیه موافق است آنوقت هر ضرر و نفعی که برای نصاری در این دعوی است بدون هیچ تفاوت او را هم خواهد بود. بخصوص اگر برای حضرت رسول و صدق بشارت بر او قول اشعیای نبی استشهاد شود که در کتاب خود می گوید. این جمله در حقیقت معنی آن و یا شبیه بمعنی است، خداوند او را امر کرد که دیده بانی را بر منظره بفرستد تا آنچه را که می بیند بدو خبر دهد پس دیده بان بمنظره شد و گفت که من یک خرسوار و شترسواری را دیدم که یکی از آن دو رو کرد و فریاد میزد بابل بهم ریخت و بتهای تراشیده شدهء آن در هم شکست و این خبر بر مسیح که بر خر سوار میشد و بر محمد (ص) که بر شتر سوار بود بشارت است و بظهور محمد بابل در هم ریخت و بتهایش در هم شکست و قصورش متزلزل گردید و سلطنتش از میان برچیده شد. و باز در کتاب اشعیای نبی از بشارت بمحمد (ص) سخنان مرموز و نزدیک بتأویل واضح بسیار است و اینست که ایشان را برمی انگیزاند که اصرار بر باطل کنند و دعاوی او را افترا نمایند که عرف خلق بر آن جاری نیست که مراد از شترسوار موسی است نه محمد. موسی و پیروانش را با بابل چه کار و آیا برای موسی و قوم او آنچه که برای محمد (ص) و پیروانش ظاهر گردید هیچ حاصل شده و اگر از اهل بابل سربسر نجات می یافتند از غنیمت ببازگشت راضی میشدند؟(20) و از چیزهائی که این اشتهار را تأیید می کند باز گفتهء خداوند است که در سفر خامس تورات که بمثنی معروف است موسی را خطاب کرده میگوید: زود باشد که مانند تو از برادران بنی اسرائیل پیغمبری برانگیزم و کلام خود را در دهان او می گذارم و هرچه را که من امر می کنم بدیشان بگوید و مردی را که اطاعت ننمود کلام کسی را که با من تکلم می کند من از او انتقام خواهم کشید.
کاش دانستمی که آیا بنی اسحاق را جز بنی اسماعیل برادری است و اگر بگویند برادران بنی اسرائیل اولاد عیص هستند آیا مانند موسی کسی از ایشان برخاست که بموسی شباهتی داشته باشد و آیا باز آنچه در این سفر است بمحمد (ص) شهادت نمیدهد، و این ترجمهء آنست «خداوند از طور سینا آمد و از ساعیر بما اشراق فرمود و از کوه فاران آشکار شد و با او دسته ای از پاکان بودند که در سوی راست او جای داشتند»(21) این کلمات رموز است چون دلیل اقامه شده که این قبیل... صفات(22) سزاوار ذات خداوندی نیست و صفات او هم نزدیک نیست پس مراد از آمدن حق از طور سینا این است که موسی را در آنجا مناجات کرد و درخشیدن او از ساعیر ظهور عیسی است و آشکار گشتن او از فاران که محل زیست و رشد اسماعیل است و هم در آنجا ازدواج کرد ظهور محمد است که بر تمام اصحاب ادیان با جنودی از پاکان که از آسمان به امداد او آمدند هویدا و آشکارا گشت و کسی که تأویل را که عیان بر او گواهی میدهد منکر باشد ما از او خواهشمندیم که بر گمراهیهائی که در این قول است اقامهء برهان نماید و ما را بخطای خود بیاگاهاند، «و من یکن الشیطان له قریناً فساء قریناً».(23) و اگر حساب کلمات را به عربی جایز ندانند ما هم حسابی را که بسریانی کرده اند جایز نمیدانیم چونکه تورات و کتب این دسته از انبیاء تمام بعبری است و این سخنان که ما و ایشان گفتیم حجج قاطع و ادلهء واضحی است که کلمه در این کتب از جای خود تحریف یافته و تغییر پیدا کرده و چنگ زدن بمثل این ظنون و تلفیقات قوی ترین دلیلی است که صاحب آن از راه حق و هدایت انحراف یافته است «ولو فتحنا علیهم باباً من السماء فظلوا فیه یعرجون لقالوا انما سکرت ابصارنا بل نحن قوم مسحورون»(24) بلکه یهود از دیدن حق کور هستند و ما از خداوند تأیید و عصمت و سداد رای خواستاریم. یهود مدعی هستند که نصوص تورات دال بر این است که هر کس ادعای نبوت [کند] باید او را کشت، بطلان این گفتار بسی آشکار است و جای اینگونه سخنان در کتاب دیگر است، از این رو ما بمقصود خود بازمیگردیم که کلام بدرازا کشید و سخنی سخن دیگر را بمیان آورد. هر یک از یهود و نصاری یک نسخه از تورات دارند که با گفتهء اصحاب آن موافق است و آن نسخه که در نزد یهود است میگویند که خالی از تخلیط است و نسخه ای که در نزد نصاری است تورات سبعین نام دارد، و شرح این قصه آنست که چون بخت النصر به بیت المقدس دست یافت و آنجا را خراب کرد طایفه ای از یهود جلای وطن کردند و بپادشاه مصر پناهنده شدند و در کنف او اقامت جستند تا آنکه زمان پادشاهی بطلمیوس فیلیادلفوس شد و او شنید که تورات کتابی است از آسمان نازل گشته و از این طایفه جستجو کرد تا آنکه ایشان را در شهر زها بیافت و شمارهء یهود در این وقت 300000 بود و از این رو ایشان را بسوی خود بخواند و مسکن داد و ملاطفت بسیار کرد و اجازه داد که به بیت المقدس بروند و بیت المقدس را کوروش که عامل بهمن بر بابل بود ساخته بود و عمارت شام را بحال نخستین برگردانیده بود، پس بنی اسرائیل بقصد خروج از مصر با جمعی از مقربان ملک که شاه ببدرقهء یهودیان فرستاده بود بیرون شدند و بطلمیوس گفت که مرا بشما نیازی است که اگر حاجت من را برآورید حق مرا سپاس گذارده اید. و آن اینست که یک نسخه از کتابتان تورات بمن بخشید، بنی اسرائیل حاجت شاه را اجابت کردند و سوگند یاد نمودند که ما بعهد خود خواهیم وفا نمود. چون به بیت المقدس بازگشتند وعدهء خویش را وفا نمودند و یک نسخه تورات برای پادشاه فرستادند و این نسخه بعبری بود، بطلمیوس نمی فهمید، پس بسوی ایشان کس فرستاد که کسانی را نزد من بفرستید که یونانی و عبری بدانند تا این کتاب را برای من ترجمه کنند و وعده داد که من ایشان را جوائز و صلات خواهم بخشید. بنی اسرائیل از اَسباط دوازده گانه هفتادودو تن برگزیدند که از هر سِبْطی 6 نفر باشد و اسماء ایشان در نزد نصاری معروف است و آنان را بنزد شاه فرستادند پس بترجمهء تورات مشغول شدند و ایشان را بطلمیوس دوبدو از هم جدا کرد و بر سر هر دو نفر مأموری گذاشت که در حال ایشان مواظبت نماید تا آنکه از ترجمه فارغ شدند و 36 ترجمه بدست آمد و آنها را با یکدیگر مقابله کردند جز اختلاف عبارت که در حکایت از یک مقصود حاصل می شود چیز دیگری در این نسخ نیافتند، پس ملک بوعدهء خود وفا کرد و ایشان را بطور نیک تجهیز کرد. و این مترجمان یک نسخه از این نسخ را خواستند تا آنکه اسباب افتخار و مباهات بر همسرانشان باشد، پادشاه هم از بذل آن مضایقه نکرد و این همان نسخه است که در نزد نصاری است و این نسخه بگفتهء ایشان تبدیل و تحریف نیافته.
یهود این حکایت را باور نمیدارند و میگویند در نقل تورات مکره و مجبور بودیم و این کار را برای آن انجام دادیم که از سطوت و شر آن پادشاه هراسان بودیم ولی باز هم در تخلیط و تحریف با یکدیگر تواطی کرده بودیم، و توراة را فقط این دو نسخه نیست و نسخهء ثالثی است که در نزد سامره که به لامساسیه معروفند موجود میباشد و اینها کسانی هستند که چون بخت النصر یهود را از شام اسیر آورد ایشان را بجای یهود فرستاد و چون سامره بخت النصر را بر عیوب بنی اسرائیل آگاه کرده بودند و بمقصودی که داشت کمک نموده بودند این بود که ایشان را نکشت و اسیر نکرد و برای اینکه در تحت تسلط او باشند این قوم را در فلسطین جای داد. مذهب ایشان مخلوطیست از یهودیت و مجوسیت و بیشتر ایشان در فلسطین زندگی می کنند و مسکن آنان نابلس نام دارد و در آنجا هیکلی بنا نموده اند و از زمان داود در حدود بیت المقدس داخل نمیشوند چون میگویند که داود ظلم و ستم کرد و هیکل مقدس را از نابلس به ایلیا که بیت المقدس باشد نقل نمود و ایشان مردم را مَسّ نمی نمایند و اگر مَسّ کنند باید غسل نمایند، و برسالت پیغمبرهای دیگر که پس از موسی بودند معتقد نیستند. اما آن نسخه از تورات که در نزد یهود است و بر آن اعتماد می کنند متضمن اعمار بنی آدم از هنگام هبوط از بهشت تا طوفان نوح میباشد و جمع این مدت ها 1656 سال میشود و این مقدار در تورات نصاری 2242 سال است و اما توراتی که نزد سامره است ناطق بر اینست که این مدت 1307 سال است.
اثینوس که یکی از اصحاب اخبار است گفته: مدتی که میانهء آفرینش آدم و میان نخستین شب آدینهء طوفان بوده 2226 سال و سیزده روز و چهار ساعت میباشد و این قول را ابن بازیار در کتاب قرانات از او نقل کرده ولی این گفتار بگفتهء نصاری نزدیکتر است و چنین بخیال میرسد که گفتهء اثینوس بر طریقهء اصحاب احکام از علمای نجوم مبتنی است چه، اثر تعسف در آن آشکار است و چون اختلاف میان امم چنین بود که گفته شد و قیاس عقلی را در تمیز حق از باطل مدخلیتی نبود پس دیگر چگونه خواهد بود که شخص جوینده طمع نماید که از حقیقت امر آگاه گردد، و نه تنها تورات را تعدد و تفاوت نسخ است بلکه انجیل نیز چنین است، و در نزد نصاری چهار نسخه انجیل می باشند که هر چهار در یک مصحف جمع است و یکی از آن چهار از متی است و دومین از مارقوس و سومین از لوقا و چهارمین از یوحنا که هر یک از این چهار شاگرد برحسب دعوتی که در شهر خود کرده تألیف نموده اند و آنچه را که در هر یک از این چهار انجیل از صفات مسیح و گفتار او در روزگار دعوت و وقت دار کشیدن مسیح بعقیدهء ایشان ذکر کرده اند با یکدیگر مخالف است حتی در نسب عیسی که نسب یوسف نامزد مریم و پرورندهء عیسی باشد، اختلاف است.
متی می گوید: یوسف بن یعقوب بن متان بن ایلعاذربن ایلیهودبن یاکین بن صادوق بن عازوربن ایلیاقیم بن ابیهودبن زروبابل بن سالتئیل بن یکنیابن یوشیابن آمون بن منسی بن حزقیابن احازبن یوتام بن عزیابن یورام بن یهوشافاط بن آسابن آبیابن رحبعام بن سلیمان بن داودبن یسابن عوبیدبن بوعزبن شلمون بن نحشون بن عمیناداب بن آرام بن حصرون بن فارص بن یهودبن یعقوب بن اسحاق بن ابراهیم علیه السلام.
اما لوقا میگوید: یوسف بن هالی بن متات بن لاوی بن ملکی بن ینابن یوسف بن متاتیابن آموس بن ناحوم بن حسلی بن نجی بن مات بن متاتیابن شمعی بن یوسف بن یهودابن یوحنابن ریسابن زروبابل بن سالتئیل بن نیری ملکی بن ادی بن قوسام بن ایلمودام بن عیربن یوس بن ایلعاذربن یوریم بن متات بن لاوی بن شمعون بن یهودابن یوسف بن یونان بن ایلیاقیم بن ملیابن مینان بن متاتابن ناتان بن داود. و نصاری از این اختلاف بدین طریق عذر می آورند که یکی از سنن واجب تورات این است که چون مردی بمیرد و از زن خود اولادی نداشته باشد برادر میت باید آن زن را بگیرد تا آنکه برای برادر خود نسلی درست کند و چون طفل از شوهر دومین پا بعرصهء هستی گذاشت از جهت نسبت منسوب بمیت است و از جهت ولادت و حقیقت منسوب به پدر فعلی خود، و نصاری می گویند که بهمین جهت یوسف منسوب بدو پدر بود هالی از جهت نسب پدر او بود و یعقوب از جهت ولادت و میگویند چون متی یوسف را بنسبت ولادت منسوب کرد یهود بر او طعنه زدند و گفتند موافق کیش ما نسبت یوسف صحیح نیست زیرا پدر نسبی او ذکر نشده، این بود که لوقا از راه معارضه با یهود بموجب سنت مذهب ایشان نسب او را ذکر کرد و هر دو نسب بداود میرسد و غرض از تذکر نسب همین است چه از شرایط مسیح این است که باید پسر داود باشد. و برای این نکته نسبت یوسف را بمسیح اضافه کرد و از نسبت مریم چشم پوشی نمود که سنت مذهبی یهود اینست که هیچکس جز از قبیله و سبط خود زن نگیرد تا آنکه انساب مختلط نشود، و عادت یهود بر این جاری شده که نسبت شخص را بمردها میدهند نه بزنان و چون یوسف و مریم هر دو تن از یک قبیله و دودمان بودند پس ناچار باید بیک اصل و بیک ریشه برسند و غرض از اثبات نسب همین است و نزد هر یک از اصحاب مرقیون و اصحاب ابن دیصان انجیلی است که پاره ای از آنها با اناجیل مذکور مخالفت دارد. و پیروان مانی را جداگانه انجیلی است که از بدو تا ختم آن با آنچه نصاری گفته اند مخالف است و پیروان مانی به آن معتقدند و چنین می پندارند که انجیل صحیح همین است و بس و آنچه که مسیح آورده و بدان عمل نموده موافق و مطابق با مضامین این انجیل است و غیر از آن هر انجیل دیگری باطل و پیروان آن بمسیح آنرا افتراء زده اند. و انجیل را نسخه ایست که به انجیل سبعین موسوم و منسوب به بلامس است و در صدر آن چنین مکتوب است که این نسخه را سلام پسر عبدالله سلام از زبان سلمان پارسی نگاشته و هر آنکس که در آن انجیل نظر کند بر او پوشیده نخواهد ماند که این انجیل ساختگی است و نصاری و غیرنصاری این انجیل را انکار می کنند. و آنچه پس از این تاریخ است تاریخ طوفان اعظم است که در زمان نوح بود که هر چیز در آن غرق شد و این تاریخ هم مانند تواریخ دیگر دارای تفاوت و اختلاف است بقسمی که نمیشود بصحت آن قطع کرد و نمی شود در احاطه بحقیقت آن طمع نمود زیرا او میان تاریخ آدم و این تاریخ اختلاف است و در آینده خواهیم گفت که میان این تاریخ و تاریخ اسکندر نیز اختلاف است و یهود از تورات خود و کتب متعلق بتورات چنین استخراج کرده اند که میان طوفان و اسکندر 1792 سال بود و مسیحیان از تورات خود اینطور استخراج کرده اند که این مدت 2338 سال بود. اما ایرانیان و عامهء مجوس طوفان را بکلی منکرند و چنین میگویند که پادشاهی در ما از کیومرث گل شاه که در نزد ایشان نخستین انسان است متصل بود و هندیان و چینیان و اصناف امم شرقی با ایشان موافقند و برخی از فرس میگویند که طوفان واقع شده ولی صفاتی که برای آن ذکر می کنند با آنچه در کتب انبیاء است مطابق نمیآید و میگویند این طوفان در شام و غرب در عهد طهمورث وقوع یافت و در همهء زمین عمومیت پیدا نکرد و جز امم قلیلی در آن غرق نگشتند و از عقبهء حلوان تجاوز ننمود و بممالک مشرق نرسید و باز چنین میگویند که مردم غرب را چون حکیمان بطوفان انذار کردند، ابنیه ای مانند هرمین که در مصر است بپا نمودند و با خود گفتند که اگر آفت سمائی باشد ما بدرون آن شویم و اگر زمینی باشد بر بالای آن رویم و فارسیان گمان می کنند که آثار طوفان و تأثیرات امواج آن بر میانه های هرمین آشکار است و بالاتر از نصف آن نرفته و بعضی میگویند که یوسف این دو هرم را برای ذخیره ساخت و در آن طعام و آذوقه برای سالهای خشک نگه داشت(25) و این طایفه از فرس میگویند که چون طهمورث هم از این انذار آگاه شد در 231 سال پیش از وقوع آن امر کرد تا جائی خوش آب وهوا در کشور او بیابند و جز اصپهان جائی که سزاوار این دو وصف باشد نیافتند و آنگاه امر کرد که علوم را در کتب تجلید کنند و در سالم ترین جای های آن پنهان نمایند، و میشود برای این مطلب چنین گواه آورد که در زمان مادر جی(26) که یکی از شهرهای اصفهان است از تلهائی که شکافته شده خانه هائی یافتند که عدلهای بسیاری از پوست درختی که «توز» نام دارد و با او کمان و سپر را جلد میکردند پر بود و این پوست های درخت بکتابتهائی مکتوب بود که دانسته نشد چیست.
این قبیل اختلاف ها در حکایات و اخبار ایشان انسان را بر این میانگیزاند که چنانچه در برخی کتب است تصدیق کند که کیومرث انسان اولین نبوده بلکه او کامربن یافث بن نوح است و کیومرث بزرگ و سالخورده ای بود که در کوه دماوند نزول کرد و آنجا را در تحت تصرف خود آورد، تا آنکه کم کم کارش بالا گرفت و ملک او روی بوسعت گذاشت و مردم در آن عصر شبیه بمردم اول پیدایش بودند و او و پاره ای از زادگان او بعضی از اقالیم را مالک گشتند، و در آخر کار ظلم و ستم را پیشهء خود قرار داد و نام خود را آدم نهاد و گفت هر کس که مرا جز بدین نام بخواند گردنش را خواهم زد، و بعضی از ایرانیان میگویند که او امیم بن داودبن ارم بن سام بن نوح بود اما اصحاب نجوم این سالها را از آغاز قران اول از قرانهای زحل و مشتری که علماء بابل نیز مانند آنرا اثبات کرده اند تصحیح نمودند چه، طوفان از ناحیهء کلده بود و گفته اند که نوح کشتی خود را در کوفه ساخت و در کوفه از تنور جوشید و کشتی نوح بر کوه جودی قرار گرفت و طوفان از این نواحی بعید نیست و این قران 229 سال و 108 روز پیش از طوفان بود و علماء کلده به امر آن اعتنا نمودند و توجه مبذول داشتند و سالیان پس از آنرا تصحیح نمودند و یافتند که میان طوفان و آغاز پادشاهی بخت النصر اول 2604 سال بود و میان بخت النصر و اسکندر 430 سال بود و این رأی بمقتضای تورات نصاری نزدیکتر است. ابومعشر بلخی برای اینکه اوساط کواکب را در زیج خود بتاریخی بنا نهد به این تاریخ نیازمند شده و گمان کرد که طوفان هنگامی بود که کواکب در آخر حوت و اول حمل گرد آمده بودند و ابومعشر در این وقت مواضع ستارگان را استخراج کرد و دید که همهء کواکب از آغاز بیست وهفتمین درجهء حوت تا آخرین درجهء اول حمل جمع شده بودند، این بود که این مرد بر این گمان شد که فاصلهء طوفان تا آغاز تاریخ اسکندر 2790 سال و هفت ماه و 26 روز مکبوس بود و این گفتار برای نصاری نزدیکتر از دیگر آراء است. هرچند از سالیانی که اصحاب نجوم استخراج کرده اند 249 سال و سه ماه کمتر است و چون در نزد ابومعشر بطریقه ای که او رفته مسلم گشت ادواری را که منجمان ادوار کواکب می گویند 380هزار سال بود که دور نخستین صدوهشتاد سال پیش از طوفان میباشد از راه نادانی حکم کرد که طوفان در هر 180هزار سال یک مرتبه وقوع یافته و در آینده نیز چنین خواهد بود.
ابومعشر این ادوار کواکب را جز از مسیرهای کواکب که به ارصاد اهل فارس بدست می آید بیرون نیاورده و با ادواری که نتیجهء ارصاد هند است که معروف به ادوار سند و هند میباشد مخالف است و نیز با ایام ارگبهر و ایام ارکند(27) مخالف است و اگر شخصی بخواهد که با ارصاد بطلمیوس یا ارصاد اصحاب تجربه از محدثین ادواری بدست آورد البته بکمک اعمال مشهوره برای او امکان خواهد داشت چنانکه برای بسیاری از دانشمندان از قبیل محمد بن اسحاق بن استادبنداد سرخسی ابووفا محمد بن محمد بوزجانی فراهم شده و چنانکه برای من بویژه در کتاب استشهاد به اختلاف ارصاد فراهم گشته. و بهر یک از ادوار کواکب در آغاز و انجام حرکت خود در اول حمل جمع می شوند ولیکن در اوقات مختلف، و اگر کسی حکم نماید که کواکب در اول حمل در آن وقت مخلوق شده اند و یا آنکه اجتماع کواکب در آغاز حمل اول عالم بود و یا آخر عالم است البته ادعائی بلادلیل خواهد بود. اگرچه داخل در حد امکان است ولیکن مانند این قبیل قضایا را جز بدلیلی روشن و یا بگفتهء شخصی که از اوائل و مبادی موجودات باخبر باشد که گفتار او در جان مانند وحی تأثیر نماند نمیتوان باور کرد زیرا ممکن است این اجرام هنگامی که آفریدگار آنها را ابداع و احداث نموده متفرق و پراکنده باشند و این حرکات که برحسب قواعد ریاضی در چنین مدتی در یک نقطه جمع شوند برای آنها باشد، چنانکه اگر ما دائره ای فرض کنیم و در مواضع متفرقه از آن حیواناتی بگذاریم که پاره ای از آنها تندرو و برخی دیگر کندرو باشند و هر کدام از نوع حرکت خود بحرکت درآیند در اوقات متساوی حرکات متساوی کنند و نیز این مسئله را هم بدانیم که در وقت معین و مفروضی فواصل و ابعاد و مواضع و مسیر هر یک از آنها در شبانه روز چه مقدار بوده و از شخص محاسب بپرسند که چه مقدار زمان لازم است که پس از این اجتماع گفته شده در نقطهء دیگر مانند این اجتماع دست دهد و یا آنکه پس از این اجتماع در چه نقطه ای این جانوران گرد آمده بودند اگر شخص محاسب در پاسخ بگوید که هزاران هزار سال لازم است از گفتهء او لازم نمی آید که در زمان گذشته و یا آینده چنین باشند، ولیکن مقتضای پاسخ او بطور مشروح این است که اگر این جانوران بحالت کنونی در زمان گذشته هم چنین بودند و در آینده نیز چنین باشند جز آنچه حساب خبر میدهد نخواهد بود اما تحقق و وجود خارجی یافتن این مطلب موکول بعلم و صنعتی غیر از علم و صناعت حساب است (یعنی از وظیفهء علم حساب خارج میشود و باید یا در کلام و یا در فلسفه ثابت کرد که عالم قدیم است و همواره چنین بوده. صیرفی). و اگر شخصی که حکم به ادوار می کند اینطور گوید که ستارگان چون در آغاز حمل جمع شدند در همهء ادوار نیز چنین خواهد بود و در همین نقطه گرد خواهند آمد زیرا بنابر زعم او احوال فلکی قابل کون و فساد نیست و گذشته چنین بوده که اکنون است، البته این حکم نیز دعوای ساده ای خواهد بود که گوینده میخواهد خود را بدان فریب دهد بدون آنکه دلیلی در دست داشته باشد و چون برهان بر هر دو طرف نقیض نمیشود اقامه کرد و تنها اختصاص بیکی از دو طرف خواهد داشت و طرف دیگر را نفی خواهد نمود(28)، ما دلیل بر حدوث عالم می آوریم و دلیل ما اینست: نزد فلاسفه و مردمی دیگر آشکار شده که خروج همهء افراد لانهایت از قوه بفعل محال است و حرکات و ادوار و ازمنه معدود و قابل شمار هستند که قابل فزون و بیشی میباشند، پس درنتیجه حرکات و ادوار و ازمنه لانهایت نیستند(29). شخصی که دارای انصاف و حق جو باشد به این دلیل کفایت و قناعت میکند و اگر خواست که عناد خرج دهد و بتمویهات اهل مکابره تمایل جوید در ازالهء شکوک از قلب او و مداوای مرض عقلی او و در غرس نهال حق و حقیقت در جان او بدلائلی که بیشتر از این کتاب خواهد شد نیازمند است و جای این قبیل مباحثات کتابی دیگر است.
نه تنها اختلاف ارصاد بلکه اختلاف ادوار نیرومندترین دلیل و قویترین معنی است که آنچه را ابومعشر مرتکب شده (و ابلهانی که بصحت و راستی ادیان طعنه می زنند و ادوار سند و هند و امثال آنها برای دشنام بمردمی که به رستاخیز معتقدند و ایشان را بثواب و عِقاب اخروی خبر میدهند دستاویز کرده اند و علمای هیئت و حساب را نیز بهم عقیدگی با خود متهم کرده اند) دفع نماید و اگرچه بر شخصی که کمترین اطلاع از علم و دانش داشته باشد حقیقت امر پوشیده نیست. پس از این تاریخ، تاریخ بخت النصر اول است که به فارسی بخت نرسی باشد و در تفسیر این نام گفته اند که معنی آن شخصی است که بسیار گریان و نالان باشد و به عبرانی بوخذنصار است و نیز در معنی این نام گفته اند عطاردی گویان و وجه تسمیه اینست که او بسیار حکمت دوست و دانش پرور بوده و همواره خردمندان را بدور خود جمع میکرد و چون این نام را تخفیف دادند و تعریب کردند بختنصر شد و این آن بخت النصر نیست که بیت المقدس را خراب کرد زیرا میان این دو نفر 143 سال برحسب جداولی که در آتیه خواهد آمد فاصله بوده. و تاریخ این پادشاه بسالهای قبطی مذکور است و در استخراج مواضع و کواکب بسیار در مجسطی این تاریخ بکار بسته شده زیرا بطلیموس این تاریخ را برای خود انتخاب کرده بود و اوساط کواکب را به آن استخراج مینمود. سپس ادوار قاللبس است و نخستین ادوار او در سال 418 بختنصر بوده و هر دوری از این ادوار هفتادوشش سال خورشیدی است و کسی که این مطلب را نداند به آنچه در کتاب مجسطی یافته که بسالهای قبطی ذکر شده استدلال میکند. و بیان مطلب آن است که ابرخس و بطلیموس اوقات ارصاد خود را بشبها و روزها و ماهها قبطی ذکر میکنند و بعداً آنرا با ادواری که با ادوار قاللبس موافقت کرده نسبت میدهند بدون آنکه حقیقت امر چنین باشد ولیکن اولین ادواری که ماهها را به مسیر قمر و سالها را بمسیر آفتاب بکار بسته اند مستعمل است دور ثمانیه است، و دور دوم دور نوزده تائی است و قاللبس از اشخاصی بود که او و قومش اصحاب تعالیم و ریاضی بودند و این دور را که مشتمل بر چهار دور نوزده تائی است استخراج کرد. برخی مردم گمان کرده اند که این ادوار بدیدار ماه استعمال میشود نه بحساب زیرا در آن زمان کسی هنوز بحساب کسوف که اندازهء شهر قمری جز به آن دانسته نمیشود، متفطن نشده بود و این حساب جز بدانستن آن تمام نمیشود، و نخستین کسی که بحساب کسوف آشنا شد تالس است که از اهل ملطیه بود که چون بسیار با اصحاب ریاضی رفت و آمد میکرد و علم هیئت و حرکات کرات را از ایشان یاد گرفته بود از اینرو به استنباط خورشیدگرفتگی دسترسی یافت و بمصر برفت و مردمان را بوقوع کسوف ترسانید. و چون گفتهء او راست آمد تالس را بزرگ داشتند. و خبر مذکور در شمار ممکنات است زیرا هر علم و صنعتی را مبادی است که به آن منتهی میشود و هرچه علم بمبدأ خود نزدیک تر باشد بسیط تر و ساده تر میگردد تا آنکه یکباره بمبدأ خود برسد و تنها بهمان مبدأ خود منحصر گردد.
ولی آنچه باید مراعات کرد اینست که نباید بطور مطلق گفت کسی پیش از تالس از حساب کسوف آگاه نبوده، چه، پاره ای از مورخان او را هم عصر با اردشیر بابک دانسته اند و برخی با کیقباد و اگر چنانچه هم عصر و هم زمان با اردشیر باشد ابرخس و بطلمیوس بر او مقدم خواهند بود و اگر در عصر کیقباد باشد که نزدیک بعصر زردشت است و زردشت در علم و دانش نصف حکمای حران و پیشینیان ایشان بوده و در علم و دانش پایهء بلندی داشت که علم کسوفات نزد دانش او ناچیز بود پس اگر هم این قول درست باشد به طور مطلق نخواهد بود، بلکه مشروط به شرائطی خواهد بود. پس از این تاریخ، تاریخ فیلفس پسر اسکندر است که بسالهای قبطی است و بسیار روی میدهد که این تاریخ را از مرگ اسکندر مقدونی بناء حساب میکنند و هر دو یک چیز است و فقط اختلاف لفظی است زیرا پس از اسکندر بناء نوبت بفیلفس رسید و خواه که مبدأ این تاریخ را از ممات اسکندر بدانیم یا از قیام فیلفس فرقی نمی کند چه تاریخ فصل مشترک میان این دو نفر است، و آنانکه این تاریخ را بکار می بندند به اسکندرانیین معروف شده اند و ثاون اسکندرانی زیج خود را که معروف به قانون است بر این تاریخ بنا نهاد.
پس از این تاریخ، تاریخ اسکندر یونانی است که پاره ای از مردم او را ذوالقرنین دانسته اند و من برای اختلافی که در این باب است پس از این فصل فصلی جداگانه ترتیب خواهم داد. و تاریخ اسکندر به سالهای رومی است و بیشتر امم بدین تاریخ عمل می کنند و چون اسکندر هنگامی که 26ساله بود از یونان پا بیرون گذاشت و بعزم مواجهه با دارا پادشاه ایرانی شتافت و به بیت المقدس رسید و یهود در آنجا سکونت داشتند و اسکندر ایشان را امر کرد که تاریخ موسی و داود را کنار بگذارند و تاریخ او را بکار بندند و سال ورود او را به بیت المقدس آغاز تاریخ بدانند که بیست وهفتمین سال میلاد او بود و یهود فرمان اسکندر را بکار بستند و یوغ امر او را گردن نهادند زیرا اخبار به یهود اجازه میداد که چون هر هزار سال از زمان موسی بگذرد در بکار بستن تاریخ نوینی آزاد خواهند بود و قضا را در آن سال هزار سال تمام شده بود و چنانکه ذکر کرده اند قربانیها و ذبایح ایشان منقطع شده بود، این بود که یهود بتاریخ اسکندر منتقل شدند و آنچه را که از اعمال ماهیانه و روزانه نیازمند بودند از سال بیست وهفتم تولد اسکندر که نخستین سال حرکت او بود آغاز کردند تا هزار سال تمام شد و پس از آنکه از تاریخ اسکندر هزار سال گذشت در هنگام تمام شدن آن حادثهء بزرگی روی نداد که آنرا مبدأ تاریخ بدانند و بهمان حالت پیشین که تاریخ اسکندری باشد پایدار ماندند و سر و کار یونانیها در تاریخ با همین تاریخ بود چنانکه حبیب بن بهریز مطران موصل در کتابی که ترجمه کرده میگوید: یونانیان پیش از این تاریخ بخروج یونان بن بورس از بابل بسوی مغرب تاریخ میگذاشتند، پس از این تاریخ اغسطس است و این پادشاه سرسلسلهء قیاصره است و معنای قیصر بلغت فرنگی «پاره شد از آن» میباشد و سبب این نام گذاری این است که مادر قیصر در درد زه، جان را بجان آفرین تسلیم کرد در حالیکه قیصر را حامله بود و شکم مادرش را شکافتند و قیصر را بیرون آوردند و قیصر لقب دادند و او همواره بدیگر پادشاهان مباهات میکرد که از فرج زنان بیرون نیامده چنانکه احمدبن سهل بن هاشم بن ولیدبن حملة بن کامکاربن یزدگردبن شهریار بهمین جهت که در قیصر گفته شد همواره افتخار می نمود و مردم را وقتی می خواست دشنام بدهد میگفت ای پسر فرج!
اصحاب اخبار گفته اند که عیسی بن مریم در چهل وسومین سال از سلطنت او زائیده شد ولی این خبر با سیاق تواریخ و سالیان از جداولی که در آتیه خواهد آمد و در آنها تعدیل شده است صحیح نیست و برحسب آن جداول ولادت عیسی در هفدهمین سال از پادشاهی اغسطس بود و این قیصر بود که اسکندر اینها را از حساب قبطی خود که مکبوس بود مجبور ساخت که بحساب کلدانیان که در عصر ما در مصر معمول است انتقال یابند و این قضیه در ششمین سال از پادشاهی او بود و بهمین سال تاریخ گذاشتند.
پس از این تاریخ، تاریخ انطنیس است که یکی از پادشاهان روم بود و این تاریخ نیز بسالهای رومی است و بطلمیوس کواکب ثابته (ستارگان ایستاده یا ستارگان بیابانی. کتاب التفهیم) را در اولین سال سلطنت او تصحیح کرد و در کتاب مجسطی قرار داده و گفته است که این ستارگان در هر سال یک درجه حرکت میکنند. سپس تاریخ دقلطیانوس(30) است و او آخرین پادشاه بت پرست از ملوک روم است و چون سلطنت به او انتقال یافت در دودمان او بماند و پس از او قسطنطین نخستین پادشاهی از ملوک روم که مسیحی شد به سلطنت رسید، و سالیان این تاریخ رومی است و دیده ایم که اصحاب زیج ها این تاریخ را بکار می بندند و آنچه از مسائل و موالید و قرانها نیازمند میشوند به این تاریخ یادآوری می کنند. سپس، تاریخ هجرت پیغمبر ما محمد بن عبدالله (ص) است که از مکه بمدینه هجرت فرمودند و این تاریخ بسالهای قمری است که آغاز آن بدیدار ماه وابستگی دارد نه بحساب و همهء مسلمانان به این تاریخ عمل می کنند و از این جهت وقت هجرت را آغاز تاریخ دانستند و از مولد و مبعث و وفات پیغمبر (ص) چشم پوشی کردند که بنابه روایت میمون بن مهران، چکی نزد عمر بن خطاب آوردند که ظرف پرداخت آن ماه شعبان بود و عمر گفت که مراد کدام شعبان است آیا این شعبان که ما در آنیم یا شعبان آینده، پس اصحاب را جمع کرده و در این کار با ایشان مشاوره کرد و گفت این حیرت را که در امر تاریخ برای من روی داده شما رفع کنید و اصحاب گفتند ما باید چارهء آنرا از عادت ایرانیان بدست آوریم و هرمزان را حاضر کردند و این اشکال را بدو بازگفتند، هرمزان گفت ما ایرانیان را حسابی است که ماه روز می گوئیم یعنی حساب ماهها و روزها و چون این لفظ را تعریب کردند مورخ شد و مصدر آنرا تاریخ قرار دادند و هرمزان چگونگی استعمال تاریخ را و آنچه که رومیان آنرا بکار می بندند برای ایشان شرح داد و عمر به اصحاب پیغمبر گفت برای مردم تاریخی وضع کنید که مردم بکار بندند. برخی گفتند تاریخ رومیان را انتخاب کنیم زیرا رومی ها بتاریخ اسکندر عمل می کنند ولی این قول را نپسندیدند بدین دلیل که تاریخ رومیان طولانی است. دسته ای دیگر گفتند بتاریخ ایرانیان عمل کنیم و این رای نیز در مقابل آراء دیگر رد شد بدین شرح که ایرانیان هر وقت پادشاهی از ایشان بتخت شاهی جای گیرد تاریخ پادشاهان پیش را کنار میگذارند و از آغاز سلطنت پادشاه فعلی خود تاریخ می شمارند. بالجمله اصحاب در این مسئله با یکدیگر اختلاف کردند. و شعبی روایت می کند که ابوموسی اشعری بعمربن خطاب نوشت که از شما بما نامه هائی می آید که بدون تاریخ است و عمر دیوان ها و دفترهائی ترتیب داده بود که خراج مملکت را در آن ضبط می کرد و بتاریخ نیازمند شد و تواریخ قدیمی را دوست نمی داشت و در این هنگام بود که اصحاب را بدور خود جمع کرد و با ایشان مشاوره کرد و چون یگانه وقتی که از هر شبهه دور بود زمان هجرت بود که پیغمبر بمدینه رسید و آن روز دوشنبه هشتم ربیع الاول بود که آغاز آن سال، روز پنجشنبه بود عمر آنرا مبدأ تاریخ دانست و هرچه را که نیازمند میشد با این تاریخ رفع نیازمندی می نمود و این واقعه در هفدهمین سال هجرت بود.(31) در مولد و مبعث پیغمبر بقدری خلاف است که نمیشود آنرا اصل دانست زیرا اصل و مبدأ در تواریخ باید واقعه ای باشد که در آن خلاف نباشد و شعبی میگوید برخی از اصحاب گفته اند که مولد پیغمبر در دوشنبه بوده و پاره ای دیگر گفته اند که شب دوشنبه هشتم بود و جمعی گفتند که سیزدهم ربیع الاول بود و نیز اختلاف شد که تولد پیغمبر در چهل وششمین سال پادشاهی انوشیروان باشد، این بود که در مقدار عمر پیغمبر مطابق این اختلافات نیز اختلاف شد، و همچنین سالها با یکدیگر تفاوت دارند و برخی مکبوس اند و برخی پس از آنکه نسی حرام شد غیرمکبوس. و نیز سبب این که هجرت را مبدأ دانستند اینست که پس از هجرت امر اسلام راست آمد و شرک رو گردانید و پیامبر از دامهائی که کافران مکه برای او گسترانیده بودند رهائی یافت و پیوسته فتحی پس از فتح دیگر برای او دست میداد، پس هجرت ازبرای پیغمبر مانند قیام سلاطین بپادشاهی و تصفیهء کشور از مخالفان محسوب است اما وقت وفات پیغمبر اگرچه معلوم بود ولی پسندیده نیست که بمرگ پیغمبری یا بهلاک پادشاهی تاریخ گذاشت مگر اینکه پیغمبری باشد دروغین یا آن پادشاه دشمن کشوری باشد (که مردم از مرگ او خشنود شده باشند و بهتر آنست که مرگ او را عید بدانند) و یا آنکه این پادشاه کسی باشد که سلطنتی به انقراض او منقرض شده باشد و پیروان و دوستداران او از باب تأسف و سوگواری از این واقعه بمرگ او تاریخ بگذارند و این کار هم بسیار کم و نادر است.
مانند اسکندر مقدونی بناء که چون او در شمار اشخاصی بود که به او تاریخ از ملوک کلدانی و مغربی به بطالسه (که مفرد آن بطلمیوس است، یعنی مرد جنگی) منتقل شد بمرگ او تاریخ گذاشتند و نیز مانند یزدگردبن شهریار که مجوس بوقت هلاک او تاریخ گذاشتند زیرا سلطنت ایرانیان بهلاکت یزدگرد برچیده شد و زرتشتی ها از راه حزن و اندوه به یزدگرد و برای تأسف و تلهف بزوال استقلال ایرانیان بمرگ این پادشاه تاریخ آغاز کردند.
مسلمانان در عهد پیغمبر هر سالی را که میان هجرت و وفات بود بنام مخصوصی که از واقعه ای که در آن سال روی داده بود مشتق نموده بودند، نام گذاشته بودند و نخستین سال پس از هجرت را «سنة الاذن» میگفتند و سال دوم را «سنة الامر بالقتال» مینامیدند و سال سوم را «سنة التمحیص» و سال چهارم را «سنة الترفئة» و پنجمین سال را «سنة الزلزال» و ششمین سال را «سنة الاستئناس» و هفتمین سال را «سنة الاستغلاب» و هشتمین سال را «سنة الاستواء» و نهمین سال را «سنة البرائة» و دهمین سال را «سنة الوداع» می نامیدند و همین که یکی از نامها را بزبان می آوردند کفایت می کرد که بگویند چه سال هجری است. سپس تاریخ پادشاهی یزدگردبن شهریاربن کسری بن پرویز است و این تاریخ بسالهای پارسی است و مکبوس نیست و چون عمل به آن سهل و آسان است اینست که در زیجها این تاریخ ذکر میشود و بدین سبب تاریخ این پادشاه از دیگرتاریخ سلاطین ایران مشهورتر شد که او پس از گسیختگی شیرازهء سلطنت و چیره شدن زنها بر ملک و غلبهء اشخاصی که مستحق این مقام نبودند بپادشاهی قیام کرد و نیز آخرین پادشاه ایران بود که شکست خورد و بیشتر جنگهای ایران و وقایع مشهور با عمر بن خطاب بدست او جاری شد تا آنکه سرانجام سلطنت از دست او بیرون رفت و شکست خورد و بدست آسیابانی در مرو شاهجان کشته شد.
پس از این تاریخ، تاریخ احمدبن طلحه امیرالمؤمنین معتضد بالله عباسی است. و این تاریخ بسالیان رومی و ماههای فارسی است ولی بمأخذ دیگری، و این تاریخ در هر چهار سال یک روز کبیسه میشود. سبب وضع این تاریخ چنانکه ابوبکر صولی در کتاب اوراق می گوید و حمزة بن حسن اصفهانی در رسالهء خود که در اشعار مشهور در نیروز و مهرگان نوشته، گفته اینست که متوکل عباسی در شکارگاه خود مشغول گردش بود ناگاه بکشتزاری رسید که هنوز خوشه های آن نرسیده بود و موقع درو نشده بود و گفت عبیداللهبن یحیی از من اجازه خواست که از مردم مالیات و خراج بستاند با آنکه هنوز حاصل بدست نیامده و غله سبز است. و مردم از کجا بیاورند که تا بما خراج دهند، در پاسخ عرضه داشتند که این کار زیانهای فراوان بمردم وارد ساخته و رعایا متاع دسترنج خود را پیش فروش مینمایند تا خراج دیوان را پرداخت نمایند و برخی هم چون از پرداخت مالیات ناتوان هستند از وطن مادرزاد خود کوچ می کنند و مردم از این کار بسیار شکایتها دارند. متوکل گفت آیا این کار در عهد من شد یا آنکه پیش از من هم بود، گفتند که این کار از عادات پادشاهان ایران است که در اوائل نوروز از رعایای خود خراج می ستاندند و پادشاهان ایران در این کار پیشرو و سرمشق ملوک عرب شدند، متوکل چون این پاسخ را شنید بفرمود تا موبد را حاضر کردند و بموبد گفت که در این مسئله بسیار گفتگو شده، من هم نمی توانم از رسوم و عادات پادشاهان ایران پا بیرون نهم و باآنکه پادشاهان ایران مردمی باعاطفه و رعیت پرور بودند و بعدل مشهور جهانیان و همواره در کار مردم نظر داشتند چرا در اول نوروز که هنوز خرمن بدست نیامده از رعایای خود خراج می گرفتند موبد عرضه داشت هرچند پادشاهان ایران هنگام نوروز از رعیت خراج می خواستند ولی نوروز هنگامی فرامیرسید که غلات بدست آمده بود. متوکل گفت چطور چنین چیزی امکان دارد، موبد کیفیات سالها و شمار روزها را با نیازمندی آنها بکبیسه برای متوکل بیان کرد و گفت ایرانی ها همواره سال را کبیسه میکردند و چون دین اسلام آمد و سلطنت ما را از میان برد کبیسه تعطیل شد و این تعطیل و اهمال کبیسه است که سبب زیان مردم شده، و دهقانان در عهد هشام بن عبدالملک در نزد خالد قسری جمع شدند و برای او شرح دادند که سهل انگاری در امر کبیسه باعث زیانهای بسیار شده و از او درخواست کردند که یک ماه نوروز را بتأخیر اندازد، خالد قسری از برآوردن حاجت دهقانان شانه تهی کرد و این خبر را بهشام بن عبدالملک اموی نوشت، هشام پاسخ داد که خداوند فرموده «نسی زیادت در کفر است» و چون روزگار هارون الرشید رسید نیز مردم بدرگاه یحیی بن خالدبن برمک جمع شدند و از او درخواست کردند که دو ماه نوروز را عقب بیندازد و یحیی تصمیم گرفت که حاجت ایشان را برآورد ولی دشمنان برامکه محافلی تشکیل دادند و گفتند که یحیی برای مجوسیت که کیش پدرانش بود تعصب خرج میدهد، این بود که یحیی از این کار صرفنظر کرد، همینطور امر کبیسه بماند.
پس از آنکه سخنان موبد تمام شد متوکل ابراهیم بن عباس صولی را بدربار احضار کرد و او را امر نمود با موبد دربارهء نوروز همراهی کند و روزها را بشمار و قانون تغییرناپذیری وضع نماید و از طرف متوکل بهمهء شهرها بنویسد که نوروز را تأخیر بیندازند و چون ابراهیم بن عباس صولی با موبد نشستند و حساب نمودند بر این عزم شدند که نوروز را به هیفدهم بیندازند و متوکل نیز این رای را پسندید و به آفاق و اطراف کشور نامه ها نوشتند که حکام نیز چنین کنند و این واقعه در محرم 243 ه . ق. بود و بحتری را در این موضوع چکامه ای است که متوکل را به آن کار بزرگ مدح و ستایش کرد و میگوید:
ان یوم النیروز قد عاد للعهد الذی کان سنه اردشیر
انت حولته الی الحالة الاولی و قد کان حائراً یستدیر
فافتتحت الخراج فیه فللامة فی ذلک مرفق مذکور
منهم الحمد والثناء و منک العدل فیهم والنائل المشکور.(32)
و متوکل نتوانست این کار را بپایان رساند و معتضد بجای او نشست و پس از آنکه کشور را از وجود مردم یاغی و طاغی پاک کرد و فرصتی یافت که به امور رعیت سرکشی کند مهم ترین چیزی که بنظر او رسید امر کبیسه بود که باید آنرا به اتمام رساند و معتضد مانند متوکل تصمیم گرفت که نوروز را بتأخیر اندازد جز آنکه میان معتضد و متوکل این فرق است که متوکل میان سالی را که در او بود و سال اول تاریخ پادشاهی یزدگرد را گرفت و معتضد میان سالی را که در او بود و سالی را که پادشاهی از دست ایرانیان بهلاکت یزدگرد بیرون رفت و یا خود معتضد بر این گمان بود و یا دیگر اشخاصی که این کار بدست ایشان شد که ایرانیان از زمان هلاکت یزدگرد کبیسهء خود را اهمال نموده اند و این مدت را 243 سال یافتند که نصیب آن از ارباع شصت روز و کسری خواهد بود و متوکل این 60 روز را بر سال خود بیفزود و آخر این ایام دانست که اولین روز خردادماه آن سال بود و روز چهارشنبه و موافق با یازدهم حزیران، سپس نوروز را به ماههای رومی بردند تا آنکه هر وقت رومیان شهور خود را کبیسه میکنند نوروز نیز کبیسه شود و آنکس که تولیت این کار را عهده دار بود و بپایان رسانید ابوالقاسم عبیداللهبن سلیمان بن وهب بود که علی بن یحیی منجم در این کار میگوید:
یا محیی الشرف اللباب مجدد الملک الخراب
و معید رکن الدین فینا ثابتاً بعد اضطراب
فت الملوک مبرزاً فوت المبرز فی الحلاب
اسعد بنوروز جمعت لشکراً فیه الی الثواب
قدمت فی تأخیره ما اخّروه من الصواب.
و نیز علی بن یحیی در این واقعه میگوید:
یوم نیروزک یوم واحد لایتأخر
فی حزیران یوافی ابداً فی احد عشر.
و اگرچه در این کار بسیار دقت نمودند ولی نوروز بکبیسه ای که استحقاق داشت نرسید زیرا ایرانیان از هفتاد سال پیش از یزدگرد کبیسهء خود را اهمال کرده بودند و در زمان یزدگردبن شاپور دو ماه کبیسه کرده بودند، یک ماه برای اینکه سال باید بتأخیر افتد که واجب بود چنانکه بعداً خواهیم گفت و یک ماه هم برای آینده تا آنکه زمان درازی از کبیسه دل آسوده باشند و چون از سالهائی که میان یزدگردبن شاپور و یزدگردبن شهریار 120 سال کم کنیم بطور قریب - نه بتحقیق - هفتاد سال خواهد ماند، زیرا تواریخ ایرانیان بسیار مغشوش است و حصهء این هفتاد سال هفده روز میشود، پس باید مطابق قیاس 28 روز بتأخیر افتد نه 60 روز تا آنکه درنتیجه نوروز در بیست وهشتم حزیران باشد. ولیکن شخصی که این کار را عهده دار بود چنین گمان کرد که روش ایرانیان در کبیسه مانند روش رومیان است، این بود که بر طبق این گمان غلط آغاز حساب خود را از زوال ملک ایشان گرفت باآنکه حقیقت امر چنین نیست و ما آنرا بطور مشروح بیان کردیم.
این بود آخرین تاریخ مشهور و شاید اممی را که اوطان ایشان از ما دور است تواریخ دیگری باشد که ما از آن بی خبریم و آن تواریخ متروک باشد، مانند تاریخ ایرانیان در عهدی که زرتشتی بودند که بقیام هر پادشاهی تاریخ می گذاشتند و چون هر پادشاه می مرد تاریخ او را ترک مینمودند و از نو به آغاز پادشاهی دیگر که جانشین او بود آغاز میکردند، و مدت پادشاهی ایشان در جداول که خواهد آمد مذکور است و مانند بنی اسماعیل از تازیان که بساختمان کعبه بدست ابراهیم و اسماعیل تاریخ می گذاشتند تا آنکه پراکنده شدند و از تهامه بیرون رفتند و آنانکه از تهامه بیرون رفتند بخروج خود تاریخ گذاشتند و آنانکه بازماندند به آخرین دسته از رفتگان تاریخ شروع کردند تا آنکه تاریخ طول کشید و بسال ریاست عمروبن ربیعة که معروف بعمروبن لحی است تاریخ نهادند و این مرد کسی است که میگویند دین ابراهیم را تبدیل داد و از شهر بلقاء بت هبل را آورد و اساف و نائله را ساخت و چنانکه نقل کردند در عهد شاپور ذوالاکتاف بود ولی جمع میان دو قول فریقین در تاریخ به این مطلب گواهی نمی دهد، سپس عربها بسال مرگ کعب بن لوی تا عام الغدر که سالی است که پاره ای از ملوک حمیر برای کعبه جامه هائی فرستاده بودند و بنویربوع آنها را بچپاول بردند و مردم با برخی دیگر در کعبه نزاع نمودند تاریخ گذاشته پس از این تاریخ تازیان از عام الغدر تا عام الفیل که خداوند کید حبشه را که برای تخریب کعبه آمده بودند بخود ایشان برگردانید همگی را از میان برد تاریخ می گذاشتند. و برخی از اعراب بوقایع مشهور و ایام مذکور که میان ایشان در جاهلیت روی داده بود تاریخ می گذاشتند مانند یوم الفجار که در ماه حرام بود و حلف الفضول و آن روزی بود که قریش با هم سوگند یاد کردند که شخصی ستمدیده را در حرم یاری کنند زیرا برخی از ایشان در حرم بمردم ستم می نمودند و مانند سال مرگ هشام بن مغیرة مخزومی که برای اجلال او و بناء کعبه بحکم پیغمبر تاریخ گذاشتند و مانند وقایع و جنگهائی که در میان اوس و خزرج روی داد مثل یوم الفضا(33)، یوم الربیع، یوم الرحابة، یوم السرارة، یوم داحس و غبراء، یوم بغاث و حاطب، یوم مضرس و معبس. و نیز مانند روزهای دیگری که میان بکربن وائل و تغلب بن وائلة روی داد همچون یوم عنیزة، یوم الحنو، یوم تحلاق اللم، یوم القصیبات، یوم الفصیل، و دیگر روزهائی که میان طوایف عرب اتفاق افتاد که هر یک بمکانی که این جنگ در آنجا شده و یا بسببی که باعث فروزش آتش جنگ گشته منسوب است. و اگر این تواریخ بهمان طریقه که تواریخ جاری بود محفوظ می ماند ما هم وقتی را که در امر دیگر تواریخ می کردیم دربارهء آنها می نمودیم ولی گفته اند که میان سال مرگ کعب بن لوی و عام الغدر 520 سال بود و میان عام الغدر و یوم الفصیل صدوده سال و پنجاه روز که از ورود اصحاب فیل بمکه گذشته و پیغمبر متولد شد و میان آن روز و عام الفجار بیست سال بود و پیغمبر فرمود «لقد شهدت یوم الفجار فکنت انبل علی عمومتی(34)» و مدت فاصله میانهء عام الفجار و بناء کعبه 25 سال است و میان بناء کعبه و مبعث بزی پنج سال. همچنین حمیری ها و بنوقحطان بتبابعهء خود تاریخ می گذاشتند چنانکه ایرانیان بپادشاهان ساسانی و رومیان بقیاصره تاریخ میگذاشتند ولیکن پادشاهی حمیری ها بر یک نظام جاری نبود و تاریخ ایشان درهم و برهم است هرچند که ما با همهء این آشفتگیها این تواریخ را با مدت سلطنت ملوک لخمیین که در حیره جای داشتند و آنجا را پس از ورود وطن دومی دانسته بودند در جداولی که خواهد آمد بدست آورده ایم و ضبط نموده ایم. اهل خوارزم نیز بهمین طریق رفتار میکردند و به آغاز بنای خوارزم تاریخ می گذاشتند که 980 سال پیش از اسکندر بود. پس از آن بورود سیاوش پسر کیکاوس و سلطنت کیخسرو و دودمان او در خوارزم تاریخ گذاشتند و این واقعه 92 سال پس از ساختن خوارزم بود. سپس خوارزمیان از رای ایرانیان در تاریخ که بهر یک از زادگان کیخسرو که بخوارزمشاه معروف می شدند پیروی کردند تا آنکه آفریغ که از نژاد کیخسرو بود بشاهی رسید و مردم خوارزم به این پادشاه فال بد میزدند چنانکه ایرانیان بیزدگرد اثیم تطیر می زدند و پس از آفریغ پسر او بسلطنت رسید و کاخ خود را بر پشت فیر در سال 616 اسکندری بناء کرد و خوارزمیان به او و بزادگان او تاریخ گذاشتند، و این فیر در کنار شهر خوارزم دژی بود که از خشت و گل سه قلعهء تودرتو که هر یک از دیگری بلندتر بود بناء شده بود و فوق همهء این دژها کاخ سلطنتی بود مانند غمدان در یمن که جایگاه تبابعه بود، و غمدان قلعه ایست که روبروی مسجد جامع شهر صنعا میباشد و از سنگ بپا شده و میگویند که سام بن نوح پس از طوفان آنجا را ساخت و چاهی که کنده بود نیز در آنجاست و نیز گفته اند که این قلعه هیکلی بود که ضحاک بنام زهره ساخته بود. قصر فیر از مقدار بیشتر از ده میل (؟!) دیده میشود و نهر جیحون این قصر را از میان برد و هر سال پاره ای از بناء آنرا منهدم کرد تا آنکه در سال 1305 اسکندری اثری از آن نماند.
هنگامی که پیغمبر اسلام بپیامبری برانگیخته شد ارثموخ بن بوزکاربن خامکری بن شاوش سخربن ازکاجواربن اسکجموک بن سخک بن بغره بن آفریغ پادشاه خوارزم بود چون قتیبة بن مسلم در دفعهء دوم خوارزم را گرفت و اهل آن مرتد شده بودند اسکجموک بن ازکاجواربن سبری بن سخربن ارثموخ را برای ایشان پادشاه قرار داد، ولایت از دودمان اکاسره بیرون رفت و تنها شاهی در ایشان چون ارثی بود پایدار ماند و تاریخ ایشان بهجرت منتقل شد و با دیگر مسلمانان در تاریخ توافق رای حاصل کردند. قتیبة بن مسلم هر کس را که خط خوارزمی میدانست از دم شمشیر گذرانید و آنانکه از اخبار خوارزمیان آگاه بودند و این اخبار و اطلاعات را میان خود تدریس میکردند ایشان را نیز بدستهء پیشین ملحق ساخت، بدین سبب اخبار خوارزم طوری پوشیده ماند که پس از اسلام نمی شود آنها را دانست و ولایت در ایشان پس از این خبر در دست قبائل دور میزد تا آنکه پس از شهید ابوعبدالله محمد بن احمدبن محمد بن عراق بن منصوربن عبدالله بن ترکسباثه بن شاوشفربن اسکجموک بن ازکاجواربن سبری بن سخربن ارثموخ که گفتیم پیغمبر در عهد او مبعوث شد ولایت و خوارزمشاهی هر دو از دست ایشان بدررفت.
این بود آنچه من از تواریخ مشهور مطلع شده بودم و فراگرفتن همهء تواریخ برای آدمی ممکن نیست و خداوند ما را براه صواب توفیق دهنده است. این فصل (در حقیقت [از]ذی القرنین صحبت میکند) ناگزیر هستیم که حقیقت این اسم را که ذوالقرنین باشد در فصلی جداگانه بیان کنیم زیرا اگر برای این بحث فصلی به تنهائی ترتیب نمی دادم و در دنبال تواریخ سابق الذکر ایراد می نمودم آن نظمی را که تواریخ باید دارا باشد قطع کرده بودم، از قصه های ذوالقرنین و کارهای او در قرآن حکایت شده که هر کس آیات مخصوص به اخبار او را بخواند خواهد دانست و آنچه از این آیات برمی آید این است که او مردی قوی و صالح و شجاع بود و خداوند به او قدرتی و سلطنتی بزرگ بخشیده بود و او را از مقاصدی که در شرق و غرب زمین است که عبارت از فتح بلاد و ریاست و فرمانروائی بر عباد باشد متمکن کرده بود و او تمام کشورهای روی زمین را یک کشور گردانید و از مسائل مسلم که میشود در آن دعوی اجماع نمود این است که ذوالقرنین در شمال زمین داخل بظلمت شد و دورترین آبادانیهای روی زمین را مشاهده کرد، با بشر و میمونها جنگهای خونین نمود و از خروج یأجوج و مأجوج ببلادی که در مشارق زمین و شمال زمین بود جلوگیری کرد و از طغیان این دو قوم این طور ممانعت نمود که از شکافی که باید ایشان خارج شوند قطعاتی از آهن که با سرب آنها را با یکدیگر التیام داده بود دیواری و سدی ساخت چنانکه صنعتگران هم این قبیل کارها می کنند. چون اسکندربن فیلفوس یونانی سلطنت روم را از ملوک الطوایفی نجات داد بسوی ملوک مغرب شتافت و ایشان را در هم شکست و پیشرفت خود را ادامه داد تا آنکه ببحر اخضر رسید، سپس بسوی مصر برگشت و شهر اسکندریه را بنا کرد و بنام خود آن شهر را نام گذاشت، سپس بطرف شام و بنی اسرائیل که در شام بودند متوجه شده به بیت المقدس آمد و در مذبح معروف آن ذبح کرد و قربانی ها در آنجا گذراند، سپس سوی ارمنیه و باب الابواب رفت و از آنجا هم عبور کرد و قبطی ها و برابره و عبرانیان همه یوغ امر او را بگردن نهادند، پس بسوی دارابن دارا شتافت برای خونخواهی از بختنصر و اهل بابل در کارهائی که در شام کرده بودند و چندین دفعه با دارا بجنگ پرداخت و او را منهزم نمود و در یکی از این غزوات رئیس حراس دارا که بنوجبنس بن آذربخت بود دارا را بکشت و اسکندر بممالک دارا چیره شد و قصد هند و چین نمود و با امم زیردست بجنگ پرداخت و بر هر ناحیه که می گذشت غالب میشد تا آنکه بخراسان برگشت و آنجا را هم فتح کرد و شهرهائی در خراسان بپا نمود، بسوی عراق مراجعت نمود و در شهرزور رنجور شد و همانجا بمرد و چونکه در مقاصد خویش حکمت اعمال میکرد و به رای معلم خود ارسطو در مشکلاتی که برای او روی میداد عمل میکرد بدین سبب او را ذوالقرنین گفتند، و برخی این لقب را اینطور تأویل کردند که بدو قرن شمس یعنی محل طلوع و جایگاه غروب آن رسید چنانکه اردشیر بهمن را درازدست گفتند برای اینکه بهر کجا که میخواست امر خود را نافذ میداشت و مثل این بود که دست خود را دراز میکرد به آنجا میرسانید. جمعی دیگر اینطور تأویل کردند که ذوالقرنین از دو قرن مختلف بوجود آمد و مقصودشان روم و فرس بود و برای این گفتار حکایتی را که فارسیان مانند گفتار دشمن برای دشمن خود ساخته اند گواه آوردند که چون دارای اکبر مادر اسکندر را که دختر فیلفوس باشد بزنی گرفت و بوئی بد در او یافت و او را نخواست و بپدرش رد کرد این دختر از دارا هم آبستن بود و از اینجهت اسکندر را بفیلفوس نسبت دادند که تربیت او را فیلفس متکفل بود برای این حکایت گفته اسکندر را بدارا که دم مرگ بر بالین دارا رسید و رمقی در او یافت و گفت برادر من بمن بگو که ترا چنین کرد تا من انتقام او را بکشم، گواه آوردند که اسکندر بدارا چنین خطاب کرد که خواست با او مرافقت کند و میان او و خود برابری قائل شود چون محال بود که دارا را پادشاه خطاب کند یا اینکه اسم او را بیاورد و از این رو جفائی بر او روا دارد که پادشاهان را مناسب نیست ولیکن دشمنان پیوسته بطعن در انساب و تهمت در اعراض و نسبت بد در کارها میکوشند چنانکه دوستان و پیروان شخص همواره در تحسین زشت و سد خلل و اظهار جمیل و در نسبت بمحاسن سعی می کنند و آنکه این بیت گفته هر دو دسته را توصیف کرده:
و عین الرضا عن کل عیب کلیلة
ولکن عین السخط تبدی المساویا.
بسا میشود که بواسطهء همین نکته که گفتیم جمعی را وادار میکند که دروغهائی بسازند و ممدوح خود را به اصل شریفی نسبت بدهند چنانکه برای عبدالرزاق طوسی در شاهنامه نسبی ساخته اند و او را بمنوچهر نسبت داده اند و چنانکه برای آل بویه ساخته اند. ابواسحاق ابراهیم بن هلال صابی در کتاب خود که تاج نام گذاشته چنین میگوید بویه بن فناخسروبن ثمان بن کوهی بن شیرزیل اصغربن شیرکذه بن شیرزیل اکبربن شیران بن شیرفنه بن سسنان شاه بن سسن خرة بن شیرزیل بن سسناذربن بهرام کور ملک و ابومحمد حسن بن علی نانادر کتاب خود که اخبار آل بویه را مختصر کرده چنین میگوید بویه بن فناخسروبن ثماده، سپس در ثمان هم اختلاف شد برخی گفتند ثمان بن کوهی بن شیرذیل اصغر و برخی کوهی را انکار کردند و گفتند شیرزیل اکبربن شیران بن شاه بن شیرپناه بن سیستان شاه بن سیس خره بن شیرزیل بن سسناذربن بهرام، پس در بهرام هم اختلاف کردند، آنانکه بهرام را بفرس نسبت دادند چنین گفتند بهرام گور و همان نسبی که در فوق شد ذکر کرده اند، و آنانکه بهرام را عرب دانستند گفتند بهرام بن ضحاک بن الابیض بن معاویة بن دیلم بن باسل بن ضبة بن ادو. در جمله پدران او لاهوبن دیلم بن باسل را ذکر کرده اند و بدین سبب اولاد او را لیاهیج گویند. ولیکن اگر کسی آنچه را که من در آغاز کتاب گفتم مراعات کند یعنی میانهء افراط و تفریط حد اعتدالی را بگیرد از این قبیله فقط این مقدار خواهد شناخت که بویه پسر فناخسرو است. و اقوام دیلم بحفظ انساب معروف نبودند و کسی هم چنین ادعائی ننمود و بسیار کم اتفاق میافتد که با طول زمان انساب بتوالی محفوظ بماند و یگانه زمانی که برای نسبت بخاندانی باقی است آنست که جمهور خلق بر آن اجماع کنند چنانکه دربارهء سید اولاد آدم چنین اجماعی روی داده که نسبت او بدین قرار است: محمد بن عبدالله بن عبدالمطلب بن هاشم بن عبدمناف بن قصی بن کلاب بن مرة بن کعب بن لوی بن غالب بن فهربن مالک بن نصربن کنانة بن خزیمة بن مدرکة بن الیاس بن مضربن نزارمعدبن عدنان، و هیچ یک از عرب و عجم در توالی این انساب شکی ندارد چنانکه در این هم شک ندارند که او از ولد اسماعیل بن ابراهیم علیهماالسلام است و آنچه از پدران او از ابراهیم تجاوز کند در تورات مذکور است. و اما میانهء اسماعیل و عدنان از تبدیل اسامی و زیادت و نقصان پاره ای از نامها خلافهای زیادی است که قضاوت در آن آسان نیست و مانند حضرت امیر سید اجل منصور ولی نعمت الله شمس المعالی (که خداوند بقای او را امتداد دهاد) که هیچیک از دوستان او (که همواره خداوند ایشان را یاری کناد) و هیچیک از مخالفان او (که خداوند ایشان را مخذول کناد) شرف قدیم و مجد اصیل او را از طرفین پدر و مادر انکار نمیکند.
یکی از دو اصل وردانشاه است که حکومت در جبل داشت و او غیر از امیر شهید مرداویچ شهید است. و اصل دیگر ملوک جبال اند که بسپهبدی طبرستان شاهیه فرجوارجو بلقبند و هیچکس هم منکر نیست که خانوادهء سلطنتی با ساسانیان از یک طائفه اند زیرا دائی شمس المعالی رستم بن شروین رستم بن قاربن شهریاربن شیروین سرخاب بن باوبن شابوربن کیوس بن قباد است که پدر انوشیروان بود. خداوند سلطنت مغرب و مشرق را برای مخدوم ما در افق عالم برگزیناد چنانکه شرافت خاندان را برای او از دو طرف پدر و مادر برگزیده، چه این کار بدست اوست و خیر و خوبی در نزد اوست. و باز مانند ملوک خراسان که هیچ شخص منکر نیست سرسلسلهء این طایفه اسماعیل است و او پسر احمدبن اسدبن سامان خداه بن جسیمان بن طغمات بن نوشردبن بهرام چوبین بن بهرام جشنش است که مرزبان آذربایگان بود. و باز مانند شاهان اصلی خوارزم یعنی اشخاصی که از خاندان سلطنتی بوده اند و باز مانند شاهان شیروان که اجماعی مردم است که ایشان از نسل ساسانیان اند و اگرچه بتوالی انساب ایشان محفوظ نماند، صحت دعاوی چه در انساب باشد و چه در غیر آن هرچه پنهان باشد باز آشکار میگردد چنانکه بوی مشک آشکار میشود هر اندازه که پنهان باشد و در تصحیح این دعوی به بخشش مالها و جعاله نیازی است چنانکه عبیداللهبن حسن بن احمدبن عبدالله بن میمون قداح وقتی که در مغرب خروج کرد خود را بعلویان منسوب داشت و علویان انکار کردند، مال زیادی و جعالهء بسیاری به ایشان بخشید علویان را ساکت کرد و این نسب بر شخصی که محقق باشد با همهء شهرتی که یافته پوشیده نیست و کسی که در زمان ما از این خانواده قایم باشد ابوعلی بن نزاربن معدبن اسماعیل بن محمد بن عبدالله است. من این انساب را ذکر کردم تا بفهمانم که مردم تا چه اندازه دربارهء کسی که دوست دارند تعصب میورزند و با شخصی که بد هستند تا چه حد بغض و کینه دارند بقسمی که گاهی افراط در این دو اعتقاد سبب رسوائی دعاوی ایشان میشود.
پسر بودن اسکندر برای فیلفس آشکارتر از این است که مخفی بماند، اما خانوادهء فیلفس را جمیع علماء انساب اینطور ذکر می کنند: فیلفس بن مضربوبن هرمس هرذلی بن میطون بدرومی لیطی بن یونان بن یافث بن سوخون بن رومیة بن بزنظابن توفیل بن رومی بن الاصفربن التفیرعیص بن اسحاق بن ابراهیم.
و گفته اند که ذوالقرنین مردی بود که اطوکس نام داشت و بر حامیرس که یکی از ملوک بابل است خروج کرد و با او پیکار کرد تا آنکه چیره شد. و سر حامیرس را با موها و دو گیسوئی که داشت از سر بکند و داد سر را دباغی کردند و او را تاج خود قرار داد و بدین سبب او را ذوالقرنین گفتند، و برخی گفته اند که ذوالقرنین منذربن ماءالسماء است که منذربن امرءالقیس باشد. در این اسم مردم را اعتقادات عجیبی است، می گویند مادر ذوالقرنین جن بود چنانکه مادر بلقیس را هم از پریان میدانند و دربارهء عبدالله بن هلال شعبده باز معتقدند که او دختر شیطان را خواستگاری کرده و تجربه هائی از همین قبیل نیز بسیار معتقدند که خیلی هم میان مردم شهرت دارد. از عمر بن خطاب حکایت کرده اند که دسته ای را دید که دربارهء ذوالقرنین گفتگو میکردند، گفت آیا شما را گفتگوی دربارهء مردم کفایت نکرد که از بشر بفرشتگان تجاوز کردید؟ برخی گفته اند ذوالقرنین صعب بن همال حمیری است و این مطلب را ابن درید در کتاب وشاح گفته. برخی گفته اند که ذوالقرنین ابوکرب است که شمریرعش بن افریقس حمیری است و از این جهت چنین نامیده شد که دو گیسوی او بر روی شانه اش بود و او بمشارق و مغارب زمین رسید و شمال و جنوب را پیمود و بلاد را فتح کرد و مردم را بزیر فرمان خود آورد، و یکی از مقاول یمن که اسعدبن ربیعة بن مالک بن صبیح بن عبدالله بن زیادبن یاسربن تنعم حمیری باشد در شعری که گفته بذوالقرنین افتخار میکند:
قد کان ذوالقرنین قبلی مسلماً
ملکاً علا فی الارض غیر معبد
فرأی مغیب الشمس وقت غروبها
فی عین ذی حمأ و ثاط خرمد
بلغ المشارق والمغارب یبتغی
اسباب ملک من کریم سید
من قبله بلقیس کانت عمتی
حتی تقصی ملکها بالهدهد.
نزدیک تر بصواب این است که از میان همهء این گفته ها، حق همین قول آخر باشد زیرا اذواء فقط بیمن منسوب اند و اذواء کسانی هستند که نامهای ایشان از کلمهء ذی خالی نیست مانند ذی المنار، ذی الاذعار، ذی الشناتر، ذی نواس، ذی جدن، ذی یزن و غیره و اخبار ذوالقرنین را که ذکر کرده اند بحکایاتی که قران از او ذکر کرده شبیه است.
اما سدی را که او ساخته در ظاهر قرآن نص نیست که کجای زمین بود و کتبی که مشتمل بر ذکر بلاد و مدن است مانند جغرافیا و کتب مسالک و ممالک اینطور می گویند که یأجوج و مأجوج صنفی از اتراک شرقی هستند که در اوائل اقلیم پنجم و ششم جای دارند، معذلک محمد بن جریر طبری در کتاب خود می گوید که صاحب آذربایجان در روزگاری که آنجا را فتح کرد شخصی را از طرف خود بدانجا فرستاد و آن سد را در پشت خندقی خیلی محکم دید و عبدالله بن عبدالله بن خردادبه از یکی از ترجمانان که در دربار خلیفه بودند اینطور حکایت می کند که معتصم در خواب دید که این سد شکافته شده و پنجاه نفر بدانجا فرستاد که تا آنرا ببینند و این پنجاه تن از راه باب الابواب و لان و خزر بدان جایگاه رفتند و دیدند که آن سد از پاره آهن هائی که میان آنها را با سرب آب شده بهم پیوسته اند بنا شده و آن سد را دری بود مقفل و حفظ آن بعهدهء مردمی بود که در آن نزدیکی جای داشتند و ایشان پس از آنکه این سد را دیدند برگشتند و آنکس که بلد و هادی ایشان بود این پنجاه تن را با بقاعی که بمحاذی سمرقند بود هدایت کرد، این دو خبر اینطور اقتضا می کند که این سد در ربع شمالی غربی آبادانی جهان است. علاوه بر این قصهء مذکور این مطلب را که گفته اند اهل این بلاد مسلمان هستند و بتازی سخن میگویند این حکایت را تکذیب می کند چه، اشخاصی که منقطع از عمران هستند و در میان زمینی سیاه و بدبو که بمسافت چند روز است جای دارند نه خلیفه میشناسند و نه از خلافت خبر دارند، نه میدانند خلیفه چیست و کیست چگونه به عربی تکلم میکنند، و ما امتی که مسلمان باشند و از دارالسلام منقطع جز بلغار و سوار نمی شناسیم که قرب انتهای آبادان جهان و اواخر اقلیم هفتم هستند و ایشان هم از امر این سد چیزی نمی گویند و بخلافت خلیفه هم جاهل نیستند بلکه خطبه بنام خلیفه میخوانند و بتازی سخن نمی گویند بلکه بلغتی تکلم میکنند که توأم از ترکی و خزری است، و چون شواهد این خبر بدینقرار بود که گفته شد دیگر نباید شناسائی حقیقت را از این خبر توقع نمود. این بود فصلی که میخواستم از حقیقت ذوالقرنین گفتگو کنم، و لله العلم. (ترجمهء آثارالباقیهء ابوریحان بیرونی، داناسرشت صص 25 - 66). ||تاریخ(35)عبارتست از سرگذشت(36) یا سلسلهء اعمال(37)وقایع و حوادث قابل تذکر که به ترتیب ازمنهء تخمینی منظم شده باشد. تاریخ بطور مطلق بسرگذشت یا سلسلهء وقایعی که در نقطه ای از روی زمین اتفاق افتد و انسان در آن نقش اساسی داشته باشد اطلاق میشود. مؤلف کشف الظنون آرد: علم تاریخ عبارتست از شناختن احوال طوایف و بلاد و رسوم و عادات و صنایع اشخاص آن و انساب و متوفیات و امثال آنها. و موضوع آن احوال انبیا و اولیا و دانشمندان و فلاسفه و پادشاهان و شعرا و نظایر آن که در گذشته بوده اند و غرض از آن اطلاع بر احوال گذشته است و فایدهء آن عبرت گرفتن و پند یافتن از احوال گذشتگان و تحقق ملکهء تجربه بوسیلهء اطلاع بر تغییرات زمان تا آنکه از امثال آنچه در گذشته زیان آور بوده پرهیز کنند و از آنچه دارای منافعی بود سود جویند، چنانکه دربارهء آن گفته اند عمر دوبارهء مطالعه کننده است و اطلاعاتی که در سفر بدست آید شخص در حضر حاصل کند. صاحبان این علم برای آن فروعی قائل شده اند مانند: طبقات، وفیات و تاریخ شامل همهء آنها است. (کشف الظنون ج1 ص212).
پیرنیا در کلیات ازمنهء پیش از تاریخ آرد: تاریخ از زمانی شروع میشود که شهادت های کتبی و راجع بوقایع و حوادث آن زمان بدست آمده. اعصار و دهوری که قبل از آن گذشته ازمنهء قبل از تاریخ بشمار میرود. علماء معرفت الارض یا زمین شناسی و نیز علماء عتیقه هنوز موفق نشده اند مدت ازمنهء پیش از تاریخ را ولو تقریبی هم که باشد معین کنند. هرچند بعض علماء فن، مبنی بر قیاسی یا بر مدارکی ناقص، این مدت را صدهامیلیون سال یا بیشتر تخمین زده اند و عقایدی ذکر کرده اند که مورد اعتماد نیست، با وجود این برای اینکه بنمائیم که چه تفاوتهای زیاد بین عقاید مذکوره است یکی دو عقیده را ذکر می کنیم. هکل(38) حیوان شناس معروف گوید: «اگر من مدت اعصاری را که از ابتدای پدید آمدن گیاه یا جانداری در روی زمین تا زمان ما گذشته 25میلیون یا صد یا هزاروچهارصدمیلیون سال بدانم برای تصورات من فرقی ندارد و برای اکثر مردم نیز همین نتیجه حاصل است». «گلدشمیدت»(39)عالم دیگر را عقیده آنست که از زمان پدید آمدن نبات یا حیوان در سرزمینها لااقل یک میلیاردوچهارصد میلیون سال گذشته، بعض علماء زمین شناس اخیراً امتداد اعصار معرفت الارضی را صدمیلیون سال تخمین زده اند و آنرا بپنج قسمت تقسیم کرده اند: 1- مرحلهء ابتدایی، پنجاه ودومیلیون سال. 2- عصر اول، سی وچهارمیلیون. 3- عصر دوم، یازده میلیون. 4- عصر سوم، سه میلیون. 5- عصر چهارم، که زمان ما جزء آن است، پانصدهزار سال.
عده ای از علماء مانند «مرتیله»(40) طول عصر چهارم را از 230 تا 240 هزار سال میدانند. کلیةً عقاید درباب مدت ازمنهء پیش از تاریخ بسیار مشتت است و تقریباً هر عالم فن عقیده ای دارد. راجع به انسان بعضی را عقیده اینست که در عصر چهارم معرفت الارض بوجود آمده، برخی بالاتر رفته پدید آمدن او را بعصر سوم مربوط میدارند. عده ای گویند، هر زمان که حیوان پستاندار توانسته روی زمین زندگانی کند انسان هم در همان زمان بوجود آمده. مفسرین توریة، چنانکه معلوم است خلقت عالم را بهفت هزار سال قبل معطوف میداشتند، بعد این زمان را بواسطهء اکتشافات علمی همواره پیش بردند و حالا بعضی علماء فن به این عقیده اند که بشر قبل از عصر چهارم معرفت الارضی، یا تقریباً دومیلیون سال قبل بوجود آمده. مراحلی را که بشر پیموده بنابر استخوانها و ابزار کار و حربه و غیره که از زیرزمین یا از درون غارها بدست آمده بچهار عهد تقسیم میکنند:
اول - عهد احوال ابتدایی: بشر بعقیدهء علماء فن در این مرحله فقط از حیث قوای عقلی از حیوان برتر بوده، هیچگونه صنایعی نداشته و آتش را هم در این مرحله هنوز کشف نکرده بود، از این عهد آثاری در دست نیست جز اسکلتان و جمجمهء بشر ابتدایی.
دوم - عهد حجر، که بعقیدهء بعضی تقریباً از پنجاه هزار سال قبل از میلاد مسیح شروع شده (برخی تا یکصدهزار سال بالا میروند). این عهد را بچند قسمت تقسیم کرده اند:
1- احوال سنگ نتراشیده: در این عهد انسان بصنعت پرداخته و سنگ را بی اینکه تراشیده باشد برای ساختن ابزار و حربه و سایر چیزها بکار برده. تصور می کنند که تبر یکی از اولین ابزار کار یا اسلحه بود، بعضی منکر این عهدند و گویند اسباب و آلاتی که بدین عهد نسبت میدهند سنگ های یک پارچهء بی شکل میباشد و چنین سنگ ها تقریباً بالتمام از عصر سوم معرفت الارضی است. 2- احوال سنگ تراشیده: در این احوال انسان سنگ را تراشیده، شکل و صورت مخصوصی به آن داد، بطوریکه غالباً اشکال و صور با احتیاجات او موافقت داشت. عده ای ساختن تبر را به این مرحله منسوب میدارند، در این عهد بشر دو اختراع مهم کرد یکی افروختن آتش که تمام ترقیات بشر از پرتو وجود آنست و دیگری تراش دادن سنگ چخماق و ساختن حربه از آن. در این احوال در صور و اشکال ابزار و حربه تغییرات مهمی روی داد، بر عدهء آلات و ادوات افزود و مخصوصاً تراش کردن سنگ چخماق بحد کمال رسید ولی از فلز هنوز خبری نبود. 3- احوال سنگ صیقلی: در این مرحله انسان توانست سنگ را صیقل و آنرا صاف و براق کند. این عهد را بعضی بدو قسمت تقسیم کرده اند: الف - ازمنه ای که انسان سنگ را صیقل می کرد. ب - زمانهایی که سنگ را سوراخ کرده دسته ای از آن می گذرانید. بعض علما عقیده دارند که احوال سنگ صیقلی هیچگاه نبود زیرا سنگ صیقلی را در صنعت جزو عهد فلز میدانند ولی این عقیده را اکثریت نپذیرفته ابتدای عهد صیقلی را تقریباً در حدود ده هزار سال قبل از میلاد قرار میدهند.
سوم - بعد از عهد حجر، عهد فلز می آید و تقریباً از هفت هزار سال قبل از میلاد شروع میشود. در این عهد انسان سنگهای معدنی را آب کرده از آن فلز بدست آورد. این عهد را بسه قسمت تقسیم کرده اند:
الف - دورهء مس. ب - دورهء مفرغ (یعنی ممزوج مس با قلع یا روی). ج - دورهء آهن. دورهء اولی در حوالی هفت هزار سال قبل از میلاد شروع شده، دومی تقریباً در شش هزار و سومی در سه هزار سال قبل از میلاد... این است تقسیمات اعصار و عهود و ازمنهء پیش از تاریخ و چون تاریخ بشر تا ششهزار سال قبل از میلاد صعود می کند... در نظر گیریم عهد مفرغ و آهن جزو ازمنهء تاریخی است.
این نکته را هم باید در نظر داشت که تمام ملل روی زمین تقریباً از این مراحل نگذشته اند و برای بعضی انحرافهایی روی داده که راجع بچگونگی و شرح احوال عهد یا دوره ایست و نیز معلوم است که تغییر احوال و داخل شدن در مرحله ای از مراحل صنایع برای تمام ملل در یک زمان روی نداده و اکنون هم در اقیانوسیه یا آفریقا مردمانی هستند که اگر روابط بین المللی کنونی نبود یقیناً در احوال عهد حجر زندگانی می کردند. چیزی که در همه جا یکی است نتیجهء ترقی می باشد یعنی نتیجهء ترقی و تکامل همه جا همان بود بی اینکه طول مدت تحولات و گذشتن از مرحله ای بمرحلهء دیگر همان باشد. (ایران باستان ج1 صص3-6). رجوع به تاریخ ملل شرق و یونان آلبر ماله و ژول ایزاک ترجمهء هژیر صص 2- 15 شود.
تاریخ عبارت از دانش حوادث و اعمالی است که در جریان زمان گسترش یابد. وقتی که دربارهء زندگی یک فرد تحقیق کند «بیوگرافی» خواهد بود و در حقیقت نام تاریخ نمی توان بر آن گذاشت مگر آنکه دربارهء زندگی جوامع بشری تحقیق کند. و اگر محتوی مقاصد یک ملت یا گروهی از ملت باشد از این روی تاریخ ملی یا عمومی خواهد بود. هنگامی که تحقیقات تاریخ شامل همهء جوامع در تمام ازمنه باشد تاریخ جهانی خواهد بود. زمانی که تحقیقات جوامع با یکدیگر انجام بگیرد و از قوانینی که بر جریان حوادث حکومت می کند صرف نظر شود فلسفهء تاریخ خواهد بود، اگر برعکس تاریخ برای دریافت مقصدی به تفصیل وارد تحقیق شود، خواه مربوط بیک زمان معین باشد، خواه مربوط بیک جمعیت سیاسی یا جماعاتی که با هم ملتی را تشکیل داده اند باشد خواه دربارهء امری از اعمال اجتماعات باشد به نوبت: تاریخ ایالتی یا ناحیه ای،(41)تاریخ تشکیلاتها،(42) تاریخ نظامی،(43) تاریخ سیاسی،(44) و غیره خواهد بود. بحث در این است که تاریخ علم است یا هنر. هنر، حقایقی را که دریافته اند در معرض مطالعهء گروهی از خوانندگان قرار میدهد و در ایشان نفوذ میکند. تاریخ را کمتر از هنر نباید پنداشت، چه آن علمی است که دارای هدفی صریح و روشی مخصوص است. مطالعه و تحقیق جلوه های فعالیت انسانی طبق شواهد و قراین متکی بر دانش تاریخی است. برای تحقیق و تتبع این منابع، تاریخ از دانشهای ذیل استعانت می جوید: کتاب شناسی(45)، شناختن خطوط قدیم(46)، کتیبه شناسی(47)، سکه شناسی(48)، مهرشناسی(49)، علم مطالعه در فرامین و اسناد(50)، علم ازمنه(51)، باستان شناسی(52). ||فلسفهء تاریخ(53)؛ علم قوانینی است که بر حوادث حکومت می کند و استنتاجهائی که بتوان از تحقیق وقایع تعمیمی و قیاسی آن استخراج کرد. انتقاد تاریخی میکوشد که حجیت، صداقت و ارزش شواهد و قوانین را مشخص سازد. برهان قاطع روش تاریخی تجزیه و تحلیل است: هر سند را باید در ترکیبی که تاریخ بدان منجر میشود تجزیه و تحلیل کرد تا موضع آن درست معین گردد. از این روی که تاریخ دانش است، مورخان در تتبعات خود به نتیجه نمیرسند مگر بشرطی که هر گونه علاقه و عقیدهء قبلی و اغراض را از خود دور کنند. در اینجا مشکلات تاریخ معاصر پدید می آید: 1- از جهت منابع، ممکن است بعض آنها از اطلاع ما یا از انتقاد ما بدور بماند. 2- از نظر انتقادی، علائق سیاسی ممکن است ندانسته مانع بی طرفی گردد. منظور از بی طرفی در اینجا عدم شخصیت نیست، بلکه منظور آنست که تاریخ نویس باید خود را در قضاوت وقایع از همهء احساسات مجرد سازد ولی این خیال باطل و نامحقق است. خواندمیر در مقدمهء حبیب السیر در منابع علم تاریخ آرد:
چنین یاد دارم ز اهل هنر
که علم خبر به ز درج درر
اگر حظ چشم از درر حاصل است
بصیرت ز علم خبر کامل است
بر اخبار و آثار نوّ و کهن
ز تاریخ واقف شوی بی سخن
گهی بازگوید ز پیغمبران
گهی راز گوید ز نام آوران
خبر گویدت گه ز خیرالبشر
گه از حال شاهان نماید خبر
گهی از حکیمان حکایت کند
گهی از کریمان روایت کند
ندارد در این دیر روز از مدار
چو این علم، علم دگر اعتبار
نبینی که قرآن وافی الشرف
بود مشتمل بر حدیث سلف
ز افعال درباب دین و دول
ز اعمال اصحاب ملک و ملل
خبر می نماید کتاب مبین
بلفظ فصیح بلاغت قرین
چو تاریخ را این شرف حاصل است
پسندیدهء مردم فاضل است.
(حبیب السیر چ خیام ج1 ص3).
جرجی زیدان در تاریخ تمدن اسلام آرد: قرنها بر انسان گذشت و از تدوین تاریخ بی بهره بود، چه انسان آن دوران، خواندن و نوشتن نمی دانست و تمام سعیش صرف آن می گشت که لوازم ضروری زندگی خود را فراهم سازد. بعلاوه وضع سادهء بدوی انسان آن روز بتدوین تاریخ احتیاج نداشت فقط چیزهایی که در زندگی سادهء انسان مؤثر میشد در خاطرش باقی می ماند یعنی اگر مردم بدوی آن روزگار گرفتار قحطی و جنگ یا طوفانی می شدند شرح آن حوادث در نظرشان می ماند و برای آیندگان نقل میکردند و چون بشر طبعاً از شنیدن اخبار عجیب و غریب لذت میبرد حوادث مزبور بتدریج با افسانه و اغراق آمیخته میگشت و همین که مدتی از وقوع آن حوادث میگذشت با شاخ و برگ های زیادی نقل میشد و از آن رو می بینیم که داستانهای باستانی بنی نوع بشر غالباً بصور اوهام و خرافات درآمده است و در اثر مقتضیات زمان و مکان پاره ای رنگ دینی بخود گرفته، بعضی بصورت افسانه های رزمی درآمده و قسمی هم مانند خیالات شاعرانه ظهور کرده است. نمونهء این افسانه های تاریخی یکی ایلیاد یونانی و دیگر روایات شاهنامهء ایرانی و مهاباراتهء هندی و داستانهای اعراب بائده (ناپدیدشده) میباشد که در اصطلاح امروز آن را میتولوژی یا افسانه و افسون میخوانند مث داستانهایی که عربها از عاد و ثمود و طلسم و جدیس و سیل عرم و ملکهء بلقیس و مانند آن میگویند یک سلسله حقایق تاریخی است که بمرور زمان افسانه هایی بر آن افزوده اند. (تاریخ تمدن اسلام جرجی زیدان ج3 صص129-130) :
به تاریخ شاهان نیاز آمدم
به پیش اختر دیرساز آمدم.فردوسی.
آغاز تاریخ امیر شهاب الدوله مسعودبن محمود. (تاریخ بیهقی). نخست خطبه خواهم نبشت آنگاه تاریخ روزگار همایون او برانم. (تاریخ بیهقی). چون از این فارغ گشتم بسر راندن تاریخ بازگشتم. (تاریخ بیهقی). کتاب خاصه تاریخ با چنین چیزها خوش باشد. (تاریخ بیهقی). بباید نگریست که... مصطفی را یاران بر چه جمله بود که پس از وفات وی چه کردند... چنانکه در تاریخ و سیر پیدا است. (تاریخ بیهقی). و آن حال [ملاقات محمود و قدرخان] تاریخی است چنانکه دیر سالها مدروس نگردد. (تاریخ بیهقی). نوادر و عجایب بود که وی [مسعود] را افتاده در روزگار پدرش... همه بیاورده ام در این تاریخ. (تاریخ بیهقی). چون در این روزگار این تاریخ کردن گرفتم حرصم زیادت شد بر حاصل کردن آن. (تاریخ بیهقی). چون از این فارغ شوم... تاریخ روزگار همایون او برانم. (تاریخ بیهقی). چون از خطبهء این فصول فارغ شدم بسوی راندن تاریخ بازرفتم. (تاریخ بیهقی). در تاریخ گذشته بیاورده ام دو باب در آن از حدیث این پادشاه بزرگ. (تاریخ بیهقی). چون... ایشان... میان بسته اند تا بهیچ حال خللی نیفتد... بتاریخ راندن... چون توانند رسید. (تاریخ بیهقی). در این حضرت... بزرگانند اگر براندن تاریخ این پادشاه مشغول گردند تیر بر نشانه زنند. (تاریخ بیهقی). چند کار سلطان مسعود برگذارد همه بانام آنها را نیز بباید نبشت که شرط و رسم تاریخ اینست. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص344). اگرچه این اقاصیص از تاریخ دور است، چه در تواریخ چنان میخوانند که فلان پادشاه فلان سالار را بفلان جنگ فرستاد... (تاریخ بیهقی ایضاً ص360). من در مطالعت این کتاب تاریخ از فقیه بوحنیفهء اسکافی درخواستم تا قصیده ای گفت. (تاریخ بیهقی ایضاً ص387). تاریخ به چنین حکایات آراسته گردد. (تاریخ بیهقی ایضاً ص341). اکنون قصیده ای بباید گفت و آن گذشته را بشعر تازه کرد تا تاریخ بر آن آراسته گردد. (تاریخ بیهقی ایضاً ص276). در این روزگار که تاریخ اینجا رسانیده بودم ما را صحبت افتاد با استاد ابوحنیفهء اسکافی. (تاریخ بیهقی ایضاً ص276). چه چاره داشتم که دوستی همگان بجای نیاوردمی که این از رسم تاریخ دور نیست. (تاریخ بیهقی ایضاً ص 255). و این حالها را استاد محمود وراق سخت نیکو شرح داده است در تاریخی که کرده است در سنهء 350 ه . ق. چندین هزار سال را تا سنهء تسع واربعمائه بیاورده. (تاریخ بیهقی ایضاً ص262). چنانکه آورده آید در تاریخ روزگار پادشاهان. (تاریخ بیهقی ایضاً ص244). خوانندگان این تاریخ را تجربتی و عبرتی حاصل شود. (تاریخ بیهقی ایضاً ص245). من میخواستم که این تاریخ بکنم هر کجا نکته ای بودی در آن آویختمی. (تاریخ بیهقی ایضاً ص336). همه نسختها من داشتم و بقصد ناچیز کردند دریغا و بسیار بار دریغا که آن روضه های رضوانی بر جای نیست که این تاریخ بدان چیز نادر شدی. (تاریخ بیهقی ایضاً ص297). آن فاضل که تاریخ امیر عادل سبکتکین را... براند... من نیز تا آخر عمرش نبشتم. (تاریخ بیهقی). همی گوید بوالفضل... که این فصل از تاریخ مسبوق است بر آنچه بگذشت. (تاریخ بیهقی). راندن تاریخ از لونی دیگر باید... (تاریخ بیهقی). چند قصیدهء غرا در این تاریخ بیاورده ام. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص392). بسر تاریخ روزگار سلطان شهید مسعود... بازگردم. (تاریخ بیهقی ایضاً ص392).
فهرست مکارم باد اخبار تو عالم را
تاریخ معالی باد آثار تو عالم را.خاقانی.
تاریخ (کتاب...)؛ مجلدی که محتوی یکی از مطالب مذکور باشد: خریدن یک مجلد تاریخ فرانسه.
در دایرة المعارف اسلامی ذیل کلمهء تاریخ آمده: 1- بطور مطلق بمعنی تاریخ،(54)سالنامه،(55) شرح وقایع تاریخی(56). همچنین عنوان تعداد بسیار از آثار تاریخی است مانند «تکلمة تاریخ الطبری» (مکمل سالنامه های طبری)، تاریخ بغداد، تاریخ مکه، تاریخ اندلس و غیره. این کلمه همچنین بر انواع متفاوت اطلاق میشود مث تألیف بیرونی دربارهء هند «تاریخ الهند» که یک تحقیق عالمانه ایست و یا کتابهای لغت مخصوص مانند تاریخ الحکمای ابن القفطی که فرهنگی است از لحاظ کتاب شناسی و ترجمهء احوال دانشمندان قدیم و تازیانی که سنت یونانی را ادامه داده اند. 2- مبدأ تاریخ(57)، حساب تخمینی زمان(58) ، سالماه.(59) علاوه بر مبدأ تاریخ هجری که بمسلمین اختصاص دارد، مسلمانان با مبادی تاریخهای دیگر نیز آشنائی داشتند از آن جمله:
1- مبدأ تاریخ خلقت دنیا (تاریخ العالم) است که عبارت از حساب تخمینی زمان، و آن نزد کلیمیان و مسیحیان و زردشتیان بسیار مشکوک و مختلف است. بیرونی و تاریخ نویس مسیحی ابوالفرج(60) یهودیان را از جهت کاستن سالهای پس از خلقت مورد ملامت قرار داده اند، بطریقی که زمان تولد عیسی با پیش گوئی های مربوط به مسیح مطابقت ندارد. بدین طریق آنان تولد شیث(61)فرزند آدم را صد سال پیش تر قرار دادند و این عمل دربارهء سایر شیوخ تا حضرت ابراهیم انجام یافت بقسمی که حساب تخمینی آنان از ابتدای خلقت تا ظهور مسیح را بجای 5586 سال تقریبی که در «هفتادکرد» تورات(62) آمده 4210 سال قرار دادند. کلیمیان طبق روایت بیرونی ظهور مسیح را در پایان سال 1335 اسکندری انتظار داشتند در حالیکه مسیح در سال 311 تاریخ مزبور طبق عقیدهء عموم متولد شده بود. درباب مبدأ تاریخ طوفان نوح(63) که نیز مورد اختلاف بین مسیحیان و کلیمیان است ابومعشر منجم در کتاب «قانون» خود بحث کرده است. 3- مبدأ تاریخ نبونصر (اولین بختنصر)(64) که بطلمیوس(65) در المجسطی(66) آنرا برقابت ادوار نجومی کالیپ(67) بکار برده است. 4- تاریخ «فیلیپ اریده»(68) پدر اسکندر، که بوسیلهء ثاون اسکندرانی(69) در «قانون» وی بکار رفته است. 5 - مبدأ تاریخ اسکندری با ماههای یونانی، یا مبدأ تاریخ سلوکی(70) که مصادف با ورود سلکوس نیکاتور(71) در بابل، 12 سال پس از مرگ اسکندر است و در نزد کلیمیان و شامیان مستعمل است و رومیان هم آن را با اختلافاتی بکار میبرند، (حضرت) محمد در سال 882 اسکندری متولد شد. 6- مبدأ تاریخ اغسطس(72) و تاریخ آنطونیوس(73)که بوسیلهء بطلمیوس برای تصحیحات مواضع ستارگان مورد استفاده قرار گرفته است. 7- مبدأ تاریخی «دیوکلسیَن»(74) یا مبدأ تاریخ «شهداء»(75) که مطابق آن اولین سال پادشاهی «دیوکلسین» است، برابر با 596 اسکندری، همین مبدأ تاریخ توسط قبطیان(76) استعمال شده است. در ایران و نزد زردشتیان دو مبدأ تاریخی از یزدگرد سوم وجود دارد که یکی مطابق سال جلوس و دیگری مطابق سال وفات اوست. در عهد مسلمین به امر المعتضد خلیفهء عباسی در ایران اصلاح قابل توجهی در تقویم بعمل آمد، زیرا نوروز (اولین روز سال ایرانیان) بسبب حذف کبیسه، با تاریخ زراعت اختلاف بسیار یافته بود، و درنتیجهء این اصلاح، نوروز را با اعمال فلاحت تطبیق دادند. اصلاح دیگری در زمان سلطان سلجوقی ملک شاه بعمل آمد که مبدأ تاریخ جلالی را برقرار ساخت. اول مارس 1676 (سبک قدیم) عثمانیان تقویمی بر اساس سال شمسی برای خود انتخاب کردند که بر پایهء تقویم یولی(77) قرار داشت و بنام «تقویم مالی عثمان» نامیده شد. سال یولی در حدود 11 روز از سال قمری زیادتر است. سالماه این تقویم با سالماه هجری موافقت ندارد. در عصر معاصر مختارپاشا غازی طرح تقویم دیگری که بر اساس سال شمسی قرار دارد افکنده است که از لحاظ دقت شایان توجه میباشد و فقط در هر صد قرن بیشتر از 28/0 روز خطا نشان نمیدهد. در سال 1926 م. هنگام ریاست جمهوری مصطفی کمال پاشا، دولت ترکیه تقویم قمری مسلمین را رها کرد و تقویم اروپائیان را پذیرفت. در موضوع سالماه ها(78) شرح دستگاه علائمی که بنام «جُمَّل» خوانده میشوند و گاه در متون ادبی بکار میروند، مفید است و آن عبارتست از تاریخ گذاری بوسیلهء حروفی که تشکیل کلمات میدهند و بدین وسیله ارزش عددی آنها حساب میشود. مث در جملهء «نجات الخلق من الکفر بمحمد» (محمد دنیا را از کفر نجات داد) چون مقادیر عددی این حروف حساب شود تاریخ 1335 بدست آید (مثال از بیرونی).
مآخذ:
1 - Al- Biruni, Chronology of Ancien
Nations, ed. et trad. E. Sachau,
Londres 1879, chap. III et passim.
2- ابوالفرج، تاریخ مختصر الدول، چ صالحانی، بیروت 1890 م.
2 - Lacoine,Table de concordance de
dates des calendriers arabe, copte,
gregorien, israelite, ftc, Paris 1891.
(ب. کارا دو وُ)(79)
(از دایرة المعارف اسلامی ذیل کلمهء تاریخ). کارنامه. کارنامگ. گزارش. باستان نامه. سرگذشت. ختاه نامه. خدای نامه. علم شرح و بیان پیش آمدهای گذشته. شرح وقایع و اعمالی که درخور تذکار باشد. ||یکی از صنایع بدیعیه است که جمله ای در شعر آورده شود که از عدد حروف آن تاریخ یک واقعه معلوم شود. (فرهنگ نظام). ماده تاریخ، کلمه یا جمله ای که از مجموع اعداد حروف آن بحساب جُمَّل عددی بدست آید که مطابق است با عدد سال وقوع واقعه ای: «الخیر فیما وقع» که بحساب جمل 1148 مطابق است با سال جلوس نادرشاه، «آثار الملوک و الانبیا» که بحساب جمل 930، سال اختتام تألیف حبیب السیر است و یا «خبر از جهانیان» ایضاً تاریخ اختتام همین کتاب است.
(1) - در جمهره (2:216): «و ورخت الکتاب و ارخته، و متی ارخ کتابک و ورخ، یعنی وقتی که نوشت. این گفتار را صاحب جمهره از یونس و ابومالک نقل کرده و گفته است آنان آنرا از عرب شنیده اند. احمد محمد شاکر، محشی المعرب گوید: من در گفتار علما دلیلی بر معرب بودن نیافتم و معلوم نشد که آن از کدام لفظ غیرعربی نقل شده است مگر گفتار شهاب در «شفاءالغلیل» (ص 59) از نهایة الادراک که کلمهء مزبور تعریب «ماه روز» است و همچنانکه شهاب گفته است «تعریبی است غریب» و برای من آشکار است که بعض علماء متقدم این کلمه را از عرب نشنیده و مطالبی که بجز آنان رسیده، بدیشان نرسیده است، درنتیجه گمان کرده اند معرب است بی آن که کلمهء مزبور را بریشهء معروفی در زبان دیگر رجوع دهند. (حاشیهء ص 89 المعرب).
(2) - رجوع به «تاریخ، یکی از صنایع بدیعیه» شود.
(3) - Date. .
(فرانسوی)
(4) - Calendrier
(5) - Zeitrechnung.
(6) - Date. Histoire. ere. Chronologie. Calendrier.
(7) - Calendrier.
(8) - Calendrier. ).لاتینی
(9) - ere (Aera
(10) - Nabonassar. (11) - یعنی آیا کفار از اخبار اشخاص گذشته با خبر نشدند که هیچکس جز خداوند آن اخبار را نمیداند؟
(12) - چون سال خورشیدی 365 روز و ربع روز است مراد از چهاریک ها این ربع روزها میباشد.
(13) - در متن عربی: 3354 سال.
(14) - در متن عربی: 257 روز.
(15) - در متن عربی: 415 سال.
(16) - در متن عربی: انوخی هستراستیرپونای میهیم و هاتق بیوم هاهویم.
(17) - در متن عربی: و ذات خود را تا روزش از مردم خواهم پوشانید.
(18) - در متن عربی: تشعیم.
(19) - در متن عربی: از آغاز... جایزشود، پلیدی روی...
(20) - این مضمون از بیتی از اشعار امرءالقیس گرفته شد که چون بواسطهء خونخواهی از بنی اسد که پدر او را کشته بودند بدربار روم رفت و عاقبت مأیوس برگشت این شعر را گفت «و قد طوفت فی الاَفاق حتی - رضیت من الغنیمة بالایاب»؛ یعنی من به اندازه ای در آفاق گشتم که فقط به این مقدار غنیمت قانع میشوم که بخانهء خود بسلامت برگردم، و اینکه سعدی میگوید: «رضینا من نوالک بالرحیل» از این شعر گرفته شده.
(21) - این مضمون در دعای سمات ذکر شده.
(22) - چون فلاسفه میگویند خداوند جسم نیست و پس از اینکه روان آدمی جسم نباشد و حقیقتی غیرمادی و مجرد باشد بطریق اولی آفریدگار روان از روان بمراتب مجردتر است و رفتن و آمدن از شؤون جسم است بدینجهت این قبیل کلمات را که در کتب انبیاء ذکر شده تأویل می کنند، حتی در قرآن هم که مذکور است خداوند و ملائکه آمدند همین تأویلات را می نمایند که مراد امر خداوند است که آمد ولی اهل کلام که جمود بر ظاهر دارند میگویند خدا جسم است و خود او می آید.
(23) - قرآن 4/38.
(24) - قرآن 15/14 و 15.
(25) - پیش از اینکه علم مصرشناسی در دنیا متولد شود عقیدهء مردم دربارهء هرمین بشرحی بود که در کتاب خواندید، چنانکه دربارهء کتیبهء بیستون نیز چنین اعتقادی موهوم داشتند و میگفتند که این خطوط که بسنگها نوشته شده قبالهء شیرین است که فرهاد آنرا بسنگها نوشته و پس از آنکه خوانده شد دیدند که قبالهء شیرین نیست بلکه یکی از افتخارهای ماست یعنی فتح نامهء سیروس است.
(26) - صاحب بن عباد از اهل جی بوده، و سه طالقان در کتب دیده میشود یکی در ترکستان است یکی طالقان قزوین و یکی هم طالقان اصفهان و برخی ادیبی مانند صاحب را از طالقان قزوین دانسته اند با آنکه در اشعار صاحب دیده میشود که از طالقان اصفهان بوده و از اهل جی، چنانکه میگوید: «یا اصفهان سقیت الغیث من بلد - و انت مجمع اوطاری و اوطان - والله والله لاانسیت برک بی - ولو تمکنت من اقصی خراسان». و این اشعار را وقتی گفته که با عضدالدولهء دیلمی بخراسان رفته بود.
(27) - اولاً مراد ما از ایام در اینجا روزهائی نیست که مقابل شب است بلکه مقصود سالها است و این اصطلاح هندی است که بسالها روز می گویند و ابوریحان در ماللهند می گوید که در کتاب بشن دهرم از مارکندیو نقل شده که پچن از او پرسید عمر براهم چه قدر است، او در پاسخ گفت که کلپ روز براهم است و هم چنین کلپ شب براهم است و هر هفتصدوبیست کلپ یک سال برهمن است و تاکنون صد سال از عمر براهم میگذرد. اکنون که دانستیم مراد از ایام سال است نه روز معمولی، باید دید ارجبهر و ارکند کیستند.
ابوریحان در کتاب هند می گوید که کوبت کال قومی شریر بودند و هندیان به انقراض ایشان تاریخ گذاشتند و بلب آخرین مردی از ایشان بود و تاریخ آنها 241 سال از شککال کمتر است و تاریخ منجمین 587 سال متأخر از شککال است و زیج کندکاتک که معروف به ارکند است بر این تاریخ مبتنی است، و تفصیل این قسمت ها را باید در کتاب هند دید...
اما ارجبهر استاد ابوریحان در ص 211 کتاب مذکور میگوید که این کلمه ارجهبد بوده و هندیان این دال را طوری تلفظ میکنند که میان دال و را باشد و بدین جهت ارجبهر گفته شده که تبدیل دال به راء است و سپس تصحیفات دیگری در این کلمه واقع شده، و ابوریحان میگوید اگر ما این لفظ را با تصحیفاتی که در آن شده بهندی ها بگوئیم ایشان نخواهند فهمید معنای آن چیست.
(28) - یعنی نمیشود که هم برهان آورد عالم حادث است و هم برهان آورد عالم قدیم است، پس اگر ما برهان آوردیم عالم حادث است بطور مسلم قِدَم آن از میانه میرود و پوشیده نماند اگر هم دلیل درست باشد اختصاص بعالم مادی خواهد داشت که حرکت و زمان در آن است و بعالم مجردات که بری از حرکت و زمان هستند ربطی نخواهد داشت.
(29) - ارسطو که پیشوای مشائین است ازبرای آفرینش جهان آغازی قائل نبود و بعقیدهء ابن رشد و اروپائیها بکلی ماده را آفریده نمیدانسته ولی ابن سینا و فارابی که بزرگترین مشائین اسلام هستند برای اینکه فلسفهء ارسطو با قول آفرینش جهان که عقیدهء اهل مذاهب است توافق یابد ماده را مخلوق وآفریدهء ابداعی دانسته اند، یعنی از عدم بوجود آمدن و آفریده شدن مسلم است اما در زمان خلق نشده و عالم اعم از مجرد و مادی از بامداد ازل که خدا بود وجود داشته و چون ازلی است تا شامگاه ابد نیز وجود خواهد داشت، و این دو متفلسف اسلامی می گویند که وجود جهان از وجود آفریدگار جهان انفکاک و جدائی ندارد چنانکه هستی سایه از هستی چراغ انفکاک ندارد و تنها ذهن آدمی دارای این نیروست که میتواند در ذهن هستی خدا را از هستی عالم انفکاک دهد ولی در خارج این انفکاک صحیح نیست پس در نتیجهء زمان وحرکت که دو طفل ماده اند هیچگاه مانند خود ماده معدوم نبوده اند و تنها چیزی که بر اینها مقدم است ذات خداوند است وبس و عدم کیست و چیست که بر حرکت و زمان پیشی گیرد؟ این است که ابن سینا در فصل نهم سماع طبیعی میگوید «فصل یازدهم در اینکه جز ذات باریتعالی چیزی بر حرکت و زمان مقدم نیست و آنها بذات خود اول ندارند». (ترجمهء سماع طبیعی).
متکلمین که میخواستند عقیدهء دینی خود را بکرسی بنشانند و ثابت کنند که عالم در زمان آفریده شده و عدم بر حرکت و زمان سابق است قیاس هائی ترتیب دادند و این قیاس ها را ابن سینا علاوه بر اینکه در شفا در فصل هشتم سماع طبیعی در فصلی که آغاز این عبارت است میگوید «فصل هشتم در اینکه ممکن نیست جسمی یا مقداری یا عدد صاحب ترتیبی نامتناهی باشد و ممکن نیست جسم نامتناهی بکلیتش یا بجزئیتش حرکت کند»، رساله ای جداگانه در این موضوع نوشته که مطالب شفا را حاوی است... و در این رساله اینطور دلائل اهل کلام را نقل می کند که تمام قیاسهائی که برای اثبات مدعای خود آورده اند در یک مقدمه مشترک است، سپس با یکدیگر افتراق می جویند و مقدمهء مشترک اینست که اگر زمان گذشته را آغازی نباشد لازم می آید که همهء افراد اموری که از قوه ای بفعل آمده اند لانهایت باشد و بر این مقدمهء مشترک مقدمات دیگری از این قبیل می افزایند که کبرای قیاس است (اشخاص امور متتالی همه از قوه بفعل آمده اند) و از رویهمرفته قیاس این قضیهء شرطی را که بدین صورت است نتیجه میگیرند «اگر ماضی را اول و آغازی نباشد لازم می آید لانهایت از قوه ای بفعل آمده باشد» و پس از استنتاج این نتیجه یک قیاس استثنائی دیگر که نقیض تالی در آن استثناء شده تشکیل میدهند بدین صورت «ممکن نیست چیزی از لانهایت از قوه بفعل بیرون آید» و از نقیض تالی نقیض مقدم را نتیجه میگیرند بدین طور که «ماضی و گذشته را آغازی هست». ابن سینا میگوید اشکال من در صغرای قیاس این است که لفظ کل دو قسم است یکی کل افرادی و یکی کل مجموعی و اهل کلام این دو را بهم اشتباه کرده اند و کل افرادی را بجای کل مجموعی نشانده اند. کل افرادی آنست که حکم بر هر یک از افراد باشد نه بر کل، مانند اینکه شما میگوئید همهء افراد بشر غذا می خورند یعنی یک یک افراد غذا میخورند و کل (همه) در این قضیه انحلال بهر یک هر یک یافته اما خود کلیت که وصف مجموع باشد قطع نظر از افراد دارای حکمی نیست. کل مجموعی آن است که حکم بوصف مجموعی تعلق گرفته باشد و هر فردی از افراد آن کل نتواند حکمی را که بکل حمل شده است اجرا نماید، مانند این قضیه «همهء لشکر قلعه ای را گشودند» یعنی همهء لشکر دست بدست دادند و بکمک هم قلعه را گرفتند بقسمی که اگر یک یک بودند این قدرت را نداشتند. پس اینکه متکلمین گویند همهء افراد گذشته از قوه بفعل آمدند یعنی هر یک هر یک افراد مثلاً فلان خسوف مقدر در عهد یزدگرد و یا فلان کسوف در عهد تالس و یا فلان درخت خانهء انوشیروان از قوه بفعل آمد و از میان رفت و اکنون موجود نیست و چون اکنون هر یک این افراد موجود خارجی نیستند و ذهن ما میباشد که آنها را تصور کرده، پس در قضیهء موجبه ای که شما تشکیل داده اید و گفته اید همهء افراد از قوه بفعل آمده اند موضوعش وجود خارجی ندارد. باآنکه برحسب قواعد منطق از وجود خارجی موضوع در قضیهء موجبه ناگزیریم، مث وقتی که میگوئید زید ثروتمند است یعنی زیدِ موجود در خارج و اگر وجود ذهنی کفایت میکرد صحیح بود که بگوئیم که قارون ثروتمند است بدلیل اینکه ما وجود او را در ذهن خود تصور کرده ایم با آنکه چنین گفته درست و واقع نیست. و در ترجمهء سماع طبیعی این عبارت است «فرض کردیم که خدا آن حرکات را خلق کرد چون اکنون را بنظر بگیریم موجود نیستند بلکه معدوم اند». و باز در ترجمهء فصل نهم دیده میشود «سزاوار این است که در گذشته و آینده گفتگو از مجموع نکنند زیرا که مجموع نه در گذشته وجود دارد و نه در آینده»، اینست که بعینه همین مضامین را در فصل نهم مقالهء سوم سماع طبیعی شفا میگوید. در ص 201 ترجمهء این کتاب در سطر ششم «و اگر کسی عذر بیاورد که گذشته بوجود آمده است بنابراین محال است که نامتناهی باشد ولی مستقبل بوجود نیامده است جواب گوئیم این عذر مقبول نیست زیرا که ما مسلم نداریم که گذشته بطور مجموع بوجود آمده باشد بلکه امور گذشته یکی یکی بوجود آمده است و حکم بر هر یک غیر از حکم بر مجموع گذشته است. پس لازم نیست که هر حقیقتی که یک یک از افراد و اشخاص آن از قوه بفعل آمده باشند کل و همهء آن بفعل آمده باشد پس چون صغرای قیاس غلط شد تمام قیاس غلط است. و اهل کلام جز این دلیل دلایل دیگری هم دارند مثل اینکه میگویند هر یک فردی از افراد حادث است و مجموع حوادث قدیم نیست و پوشیده نیست که این مجموع و کل ما خود در این قضیه باز همان اشتباه است که کل افرادی را جای کل مجموعی قرار داده اند و لازم نیست که با حادث بودن هر فردی از حرکات همهء حرکت ها حادث زمانی باشند.
(30) - این همان شخصی است که مردم وقتی می خواهند از زمان دوری گفتگو کنند میگویند در عهد دقیانوس، و این لفظ مخفف دقلطیانوس است (اشتباه است، دقیانوس «دِسئوس» است که اصحاب کهف را بزمان او نسبت کنند. یادداشت مؤلف).
(31) - بدیهی است که روایت شعبی از روایت میمون بن مهران درست تر است زیرا لغت عرب با همهء آن وسعت چگونه میشود که برای تاریخ که هر روزی مردم به آن احتیاج دارند واژهء خاص نداشته باشد و چون میمون بن مهران ایرانی بود و نام او گواهی میدهد تصور می کنیم که تعصب بخرج داده (معلوم نیست که قول شعبی چه قسمت از قول میمون بن مهران را نقض می کند تا نسبت تعصب به میمون بدهیم. یادداشت مؤلف).
(32) - یعنی عید نوروز بهمان عهدی که اردشیر آنرا وضع کرده بود برگشت و تو این عید را بحالت نخستین خود برگرداندی با آنکه نوروز پیوسته سرگردان بود و وضع ثابتی نداشت و در این روز گشایش خراج را آغاز نمودی و برعایا در این کار بسیار موافقت و مرافقت شده و وظیفهء آنان به سپاسگزاری و ثناخوانی برای تو است و وظیفهء تو عدل و داد در آنان است.
(33) - برخی از علمای تاریخ ادبیات عرب همهء این ایام را در یک کتاب جمع کرده اند و بنام ایام العرب مشهور است، بدین جهت ما تفصیل این تواریخ را بعهدهء آن کتابها گذاشتیم.
(34) - یعنی من در عام الفجار حاضر شدم و تیرهائی را که بسوی ما پرتاب میشد برای عموهای خود جمع می نمودم.
.
(فرانسوی)
(35) - Histoire .
(فرانسوی)
(36) - Recit .
(فرانسوی)
(37) - Suite d'actions
(38) - Haeckel.
(39) - Goldschmidt.
(40) - Mortillet.
(41) - Histoire provinciale ou locale .
(فرانسوی)
.
(فرانسوی)
(42) - Histoire des institutions .
(فرانسوی)
(43) - Histoire militaire .
(فرانسوی)
(44) - Histoire diplomatique .
(فرانسوی)
(45) - Bibliographie .
(فرانسوی)
(46) - Paleographie .
(فرانسوی)
(47) - epigraphie .
(فرانسوی)
(48) - Numismatique .
(فرانسوی)
(49) - Sigillographie .
(فرانسوی)
(50) - Diplomatique .
(فرانسوی)
(51) - Chronologie .
(فرانسوی)
(52) - Archeologie .
(فرانسوی)
(53) - Philosophie de l histoire
.
(فرانسوی)
(54) - Histoire .
(فرانسوی)
(55) - Annales .
(فرانسوی)
(56) - Chronique .
(فرانسوی)
(57) - ere
(58) - Computation.
(59) - Date.
(60) - Bar Hebraeus.
(61) - Seth.
(62) - La Torah des Septantes.
(63) - L'ere du Deluge.
(64) - L'ere de Nabonassar (le premier Bukhtnassar).
(65) - Ptolemee.
(66) - Almageste. (67) - Callipe نام منجم آتنی که دستگاه دورهء قمری 73ساله را برای تصحیح دورهء مِتون Meton وضع کرد.
(68) - Philippe Aridee.
(69) - Theon d'Alexandrie رجوع به ثاون اسکندرانی شود.
(70) - ere des Seleucides.
(71) - Seleucus Nicator.
(72) - Auguste.
(73) - Antonin.
(74) - Diocletien.
(75) - ere des Martyrs این نام گذاری از آن جهت است که «دیوکلسین» امپراتور روم، آزار و شکنجه های بسیار نسبت بمسیحیان روا میداشت.
(76) - Coptes.
(77) - Calendrier Julien.
(78) - Au sujet des dates.
(79) - B. Carra de Vaux. تاریخات.
(ع اِ) جِ تاریخ برخلاف قیاس: در آن هنگام از نویسندگان تاریخات و تحویلات و نویسندگان احیاز و ایغارات و... بسیار و بیحد بوده اند. (تاریخ قم ص 161).

تاریخ ادیان.

[خِ اَدْ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) تاریخی که از دین ها و آئین های مختلف بحث کند. رجوع بتاریخ مذاهب شود.

تاریخ اردشیری.

[خِ اَ دَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) تقی زاده در گاه شماری آرد: ... در نقاشی هائی که اخیراً در دیوارهای کنشت دورا (بر ساحل فرات و پنج فرسخی دیرزور) پیدا شده و عمل نقاشان ایرانیست، از اواسط قرن سوم مسیحی در ضمن رقم که استادان ایرانی تاریخ کار خود را ثبت کرده اند ماه تیر و ماه امردات و ماه شَتْوَرُ و ماه مهر از سال 24 و ماه فرورتین از سال 25 و همچنین روچ رَشْنُ (یعنی روز رشن یا روز 18 ماه) ثبت شده و مقصود از سال 24 و 25 تاریخ اردشیری است که مبدأ آن از جلوس یا فتح اول اردشیر بابکان بوده است و در کتب عربی نیز به آن اشاره شده است... (گاه شماری ص5). رجوع بحاشیهء 68 صص33 - 34 گاه شماری شود.

تاریخ اسکندری.

[خِ اِ کَ دَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) تاریخ منسوب به اسکندر. مؤلف کشاف اصطلاحات الفنون در مادهء تاریخ آرد: ... و از آنجمله تاریخ الروم است که بتاریخ اسکندری نیز نامیده میشود و مبدأ آن روز دوشنبه دوازدهمین سال شمسی پس از وفات اسکندر ذی القرنین بن فیلفوس الرومی است که بر هفت اقلیم استیلا یافته بود و نیز گویند که این مبدأ از سال ششم جلوس وی شروع شده است و عده ای گویند که این مبدأ از ابتداء سلطنت «سولوقس» است و این کسی است که به بنای انطاکیه فرمان داد و کشورهای شام و عراق و قسمتی از چین و هند را مالک شد، و بعد از وی این تاریخ را به اسکندر نسبت داده اند که تاکنون بنام اسکندر شهرت دارد. و گویند این تاریخ 340700 روز مقدم بر تاریخ هجری است. کوشیار در زیج جامع خود ذکر میکند که این تاریخ، تاریخ سریانیان است و بین تاریخ سریانی و تاریخ روم اختلافی نیست مگر در اسامی ماهها. در ابتداء ماه های سال چه در نزد رومیان از کانون دوم به ترتیب بنام رومی است و اسامی ماهها بزبان سریانی بترتیب عبارتست از: تشرین اول، تشرین آخر، کانون اول، کانون آخر، شباط، آذار، نیسان، ایار، حزیران، تموز، آب، ایلول. و مشهور است که این اسامی بزبان رومی است. و مبدأ سال آنان اول تشرین اول است و زمانش نزدیک به هنگامی است که خورشید در اواسط میزان با کمی تقدیم و تأخیر قرار گیرد و کسری سال شمسی را یک ربع تمام بدون کم و زیاد میگرفتند، چهار ماه آن یعنی تشرین آخر و نیسان و حزیران و ایلول سی روزی و شباط بیست وهشت روزی و باقی سی روزی است. در هر چهار سال یک روز کبیسه را در آخر شباط افزایند که آن وقت 29روزی خواهد بود و برخی گویند که در آخر کانون اول افزایند و آن سال را سال کبیسه ئی نامند و بنابراین سالهای ایشان شمسی اصطلاحی است. (کشاف اصطلاحات الفنون چ احمد جودت ج1 صص64-65) :
از آن روز کو شد به پیغمبری
نبشتند تاریخ اسکندری.نظامی.

تاریخ البشر.

[خُلْ بَ شَ] (ع اِ مرکب)(1)انسان شناسی. تاریخ طبیعی انسان.
.
(فرانسوی)
(1) - Anthropologie

تاریخ الروم.

[خُرْ رو] (ع اِ مرکب) رجوع به تاریخ رومیان و تاریخ اسکندری شود.

تاریخ القبط.

[خُلْ قُ] (ع اِ مرکب) تاریخ مصر. رجوع به تاریخ مصر شود.

تاریخ اوستایی.

[خِ اَ وِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) پیرنیا در تاریخ ایران باستان آرد: اطلاعات ما راجع به این موضوع همین است که در زمان داریوش اول حساب اوستایی معمول نبود زیرا اسامی نه ماهی که در کتیبهء بزرگ بیستون ذکر شده غیر از اسامیی است که در دورهء اشکانیان و ساسانیان متداول بود. اسامی مذکور در کتیبه از این قرار است:
برای سه ماه پائیز: باغ یادیش، اَدوک نیش آثریادی. برای سه ماه زمستان: انامک، مرغ زن، وی یخن. برای سه ماه بهار: گرم پد، ثورواهر، ثای گرچیش... بعضی تصور میکنند که بعدها داریوش اول تاریخ اوستایی را قبول و آنرا رسمی کرد(1) ولی سندی نداریم زیرا شاهان هخامنشی غیر از داریوش تاریخ را ذکر نکرده اند و تاریخ او بماهها محدود است. مسکوکات هم چنانکه میدانیم بی تاریخ است. چیزی که جالب توجه میباشد این است که اسم یکی از زنان داریوش سوم را آبان دخت مینامند و آبان هشتمین ماه تقویم اوستایی است. بعضی از اسم انامک که به معنی بی نام است تصور می کردند که این اسم در سالهای کبیسه برای ماه سیزدهم استعمال میشده ولی این نظر صحیح نیست زیرا داریوش در دو سال متواتر این اسم را ذکر کرده و واضح است در دو سال پی درپی ممکن نبود سال کبیسه باشد. انامک بمعنی ماه خدایان بی نام است... راجع به این موضوع که در دورهء هخامنشی مبدأی برای تاریخ بوده یا نه و اگر بوده از چه واقعه آنرا حساب میکردند اطلاعی نیست ولی چون در بابل ابتدای سلطنت هر شاهی را مبدأ میدانستند، و نظر به اینکه پارسیها و مادیها چیزهای زیاد از بابلی ها و آسوریها اقتباس کردند گمان قوی میرود که در دورهء هخامنشی هم همین ترتیب رعایت میشده ولی این نکته را نیز باید در نظر داشت که روی سکه ها تاریخ نگذاشته اند. (ایران باستان ج2 صص1498 - 1499). رجوع به تاریخ اوستایی جدید و تاریخ اوستایی قدیم شود.
(1) - ماههای تاریخ اوستایی همان ماههای کنونی است.

تاریخ اوستایی جدید.

[خِ اَ وِ ییِ جَ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) حساب زمانی که سال آن دوازده ماه سی روزی و پنج روز اندرگاه داشته باشد. تقی زاده در کتاب گاه شماری برای این تاریخ نام «گاه شماری اوستایی جدید» را انتخاب کرده و آرد: ... بهترین اصطلاح برای این حساب زمان که سال 365 روز با 12 ماه سی روزه و پنج روز اندرگاه داشته «گاه شماری اوستایی جدید» است. ... در دوره ای که این گاه شماری رسماً جاری بود دو نوع سال ثابت و سیار یا به اصطلاحی که معمول داشتیم سال بهیزکی و سال ناقصه پهلوبپهلو جریان داشته است... (گاه شماری ص40). ... سال ایرانی در عهد بالنسبه قدیم یعنی حتی پیش از دورهء ساسانیان هم 365روزه بوده است و این فقره از شهادت... کورتیوس مورخ یونانی از قرن اول مسیحی بطور وضوح بدست می آید. بدیهی است که این سال همان سال ناقصه است که ما به اسم سال اوستایی جدید نامیدیم و چون 365 روز تمام بدون کسر اضافی حساب می شد در هر چهار سال تقریباً بیک روز از سال شمسی حقیقی کمتر می آمد. (گاه شماری ص52). محتمل است که پس از افتادن مصر بدست ایرانیها در عهد کمبوجیه و آشنا شدن آنان با اصول تمدن عالی و بسیار قدیم مصر و مخصوصاً پس از اصلاحات داریوش در ایران... گاه شماری ساده و منظم مصری که نزدیک بسال شمسی حقیقی بود و در بادی نظر محتاج به کبیسه نمی آمد نظر ایرانیان را که در بسیاری از امور مدنی مشغول اصلاحات... بودند جلب کرده و آن را بر سالی که در آن هر دو سه سال ماهها از موقع اصلی خودشان یک ماه جلوتر می افتاد (یا سالی که هر شش سال یک ماه کبیسه داشت) ترجیح دادند و مخصوصاً سرراست بودن حساب و 30روزه بودن همهء ماهها و عدم حاجت بحساب افزودن و کاستن و مطلوب بودن آن برای عامه و هم برای امور مذهبی و حساب ایام مخصوص برای آئینهای آن پسندیده و آن را اقتباس و در ممالک ایران مجری داشتند... این گاه شماری جز در موقع آغاز سال در تمام کیفیات و جزئیات سوادی از تقویم مصری است: ماهها سی روز، بودن خمسهء مسترقه در آخر سال، اسم داشتن روزهای ماه، انتساب هر روز بیک فرشتهء موکل و موسوم شدن به اسم او، جشن گرفتن روزهایی که اسم ماه و روز تصادف و تطابق میکند، نامیده شدن روز 19 ماه اول به اسم خود همان ماه (عید توت و عید فروردگان در 19 فروردین)، داشتن کبیسهء خصوصی در محافل روحانی و دولتی و سال ثابتی در بین خود آنها و همچنین دورهء 1460سالهء شعرایی نظیر دورهء 1440سالهء ایرانی برای عودت سال سیار بموقع اصلی خود عیناً در هر دو گاه شماری یکی است... (گاه شماری صص115-117). ... در این گاه شماری که ما آنرا «گاه شماری اوستایی جدید» نامیدیم ایام ماه با عدد شمرده نمیشد بلکه هر یک اسمی داشته و با اسامی معین میشد... ولی در سال اوستایی جدید روزها جز به اسم و آنهم اسم مذهبی شمرده نمیشدند... (گاه شماری حاشیهء 247 ص116). این گاه شماری علاوه بر ترتیب سال و ماه شماری که از مصر اقتباس شده دارای خصایص و رنگ نمایان مذهبی مزدیسنی است و مخصوصاً ماهها و روزها و اعیاد مربوط به خدا و فرشتگان زردشتی و ایزدها و آئین های دینی اوستایی هستند. روزهای ماه بچهار دستهء متوالی تقسیم میشود که هر کدام از هفت الی هشت روز است و در اول هر دسته اهورمزد واقع و تکرار شده است. دستهء اولی از آن به اسم امشاسپندان برحسب ترتیب اصلی آنها و دستهء دومی به اسم عناصر بعلاوهء گاو باستانی و سومی و چهارمی به اسامی قوای اخلاقی و طبیعی نامیده شده اند، ماهها نیز به اسم خالق (دی) و امشاسپندان و میترا و آتش و آب و فروهر و تیشتریا است. فقط نکتهء جالب نظر آنست که ماه خدا در اول سال قرار ندارد و امشاسپندان بترتیب اصلی و معروف خود پشت سرهم قرار نگرفته و بی ترتیب در ماهها پراکنده اند. (گاه شماری ص119). ... برقراری این گاه شماری مصری بطور رسمی در تمام ممالک ایران ظاهراً در اواخر سلطنت داریوش اول هخامنشی بعمل آمده است ولی جای سؤال است که آیا این گاه شماری را اولین مرتبه داریوش برقرار کرد یا قبل از آن در میان قوم زردشتی اتخاذ و جاری شده بود و بر اثر انتشار کیش مزدیسنی در ایران آن گاه شماری از طرف دولت شاهنشاهی رسماً پذیرفته و در مملکت مقرر و رایج گردید. توأم و مربوط بودن این سال و ماه با آئین های مذهبی زردشتی مؤید این خیال میشود که این گاه شماری از طرف مؤسس دین یا محافل عالیهء روحانی برقرار شده باشد خصوصاً که روایات مآخذ زردشتی و اوایل دورهء اسلامی تأسیس این سال و ماه و کبیسهء 120ساله یا 116 سال آن را بدین زردشتی و بعضی بخود زردشت نسبت میدهند.
... بیرونی تأسیس کبیسه را با عمل کبیسهء اولی بخود زردشت اسناد داده و مبدأ را از او میداند ولی اگر در واقع تأسیس کبیسه از او بوده چطور ممکن بود که بعضی اقوام زردشتی مانند خوارزمیان و سغدیان و ارمنیها کبیسهء مزبور را اجرا ننموده و بحکم مؤسس دین خود عمل نکرده باشند.
مبدأ تاریخ اوستایی جدید - فروض مختلف راجع بمنشأ گاه شماری اوستایی جدید: با وجود این در هر حال این فرض کام دور از عقل و قیاس نبوده و نمی توان بطور قطعی آن را مردود و مستبعد شمرد و بهر تقدیر اق ذکر آن بیفایده نیست. بنابر فرض مزبور باید چنان پنداشت که اسلاف قوم اوستایی ترتیب سال و ماه شماری مصری را ... مدتی قبل از عهد هخامنشیان (و شاید هم در عهد خود زردشت یا حتی قبل از او) اخذ کرده و دیماه را با تطبیق به اول توت ماه مصری آغاز سال قرار داده و خمسهء مسترقه را به آخر ماهی که قبل از دی بوده الحاق کرده باشند و داریوش در موقعی که اول فروردین بسیر قهقرایی مطابق اعتدال ربیعی افتاده بود این گاه شماری را در ایران رسمی ساخته و خمسه را یا یک باره از آخر آذرماه که تا آن وقت آخر سال بوده و به آخر اسفندارمذ که در آن موقع آخر سال قرار داده شد نقل و فروردین ماه را ماه اول سال قرار داده و کبیسه ای برقرار کرد که پس از آن در آخر هر دورهء 120ساله (یا هر116 سال) مجری و یک ماه بر سال اضافه و خمسه یک ماه عقب تر برده شد (در واقع بنابر این تقدیر این موقع اولین انتقال خمسهء مسترقه از محل اصلی خود و مبدأ اتخاذ فروردین برای اول سال بوده است) و یا آنکه اص ترتیب کبیسه هم قب و از ابتدا دایر بوده و بهمان سیاق که بعدها دیده میشود خمسهء مسترقه بتدریج و در آخر هر دورهء 120ساله عقب تر رفته و در موقع رسمی ساختن این سال در ایران و قرار دادن اول سال در اول فروردین در زمان داریوش خمسه به آخر اسفندارمذ رسیده بوده است (یعنی بعد از کبیسهء سوم بوده). بر فرض صحت این حدس که بواسطهء قلت ارتباط ایران شرقی (مهد اوستا و قوم اوستایی) با مصر جز با فرض اقتباس بالواسطه خالی از اشکال نیست ممکن است چنین تصور نمود که این کار در حدود سال 875 ق. م. واقع شده که در آن سال هم اول توت ماه مصری در اعتدال ربیعی (30 مارس رومی) بوده و هم تقریباً مطابق اول ماه قمری بوده است و نیز شاید این تاریخ با ایام زندگی خود زردشت نیز مصادف باشد چنانکه بعضی آنرا در قرن نهم مسیحی فرض کرده اند. لکن برای صحت حساب راجع به این فرض و مبدأ قرار دادن سنهء 875 ق.م. لازمست که فرض شود که در موقع اتخاذ رسمی سال اوستایی جدید، اول فروردین به پنج روز قبل از اعتدال ربیعی رسیده بوده و خمسهء مسترقه تا آن موقع در آخر آذرماه بوده است و اینکه داریوش در آن موقع خمسه را در آخر اسفندارمذ قرار داد بدون آنکه در آن سال خمسهء آخر آذرماه را حذف کرده باشد بلکه یک خمسهء دیگر نیز به آخر اسفندارمذ اضافه و الحاق نموده و از سال آینده در آخر آذرماه دیگر خمسه وجود نداشته است ورنه حساب درست درنمیآمد. این فرض با بعضی قرائن دیگر موافقت میدهد از آنجمله با بودن اول فروردین اساساً در اول تابستان و اجرای کبیسه برای نگاه داشتن آن ماه در آن نقطه که بیرونی ادعا می کند، چه اگر در بدو امر اول دیماه در اعتدال ربیعی بوده باشد اول فروردین تقریباً در آغاز تابستان واقع میشود. ثانیاً با کبیسهء 116ساله که مآخذ عربی قدیم ذکر می کنند و بودن کبیسهء اخیر در عهد یزدگرد اول که بیرونی در آثارالباقیه ذکر می کند، چه در این صورت کبیسهء یازدهم (از مبدأ 875 ق.م.) یعنی کبیسه ای که نوبت تکرار آبان ماه و انتقال خمسهء مسترقه به آخر آن ماه بوده از قرار هر 116 سال یک ماه وقتی که از دی شروع شده باشد در 401 م. یعنی سال سوم سلطنت یزدگرداول واقع میشود... (گاه شماری صص 123-124). رجوع به کتاب گاه شماری تقی زاده صص115-147 شود.

تاریخ اوستایی قدیم.

[خِ اَ وِ ییِ قَ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) آقای تقی زاده در گاه شماری آرند: اولین شکل گاه شماری که از آن (قمری کبیسه دار) در قوم اوستایی خبر داریم و اثرش باقی است «گاه شماری(1)اوستایی قدیم» است که مربوط بفصول شمسی است و بظن قوی سال قمری- شمسی، یعنی قمری کبیسه دار بوده است... سال اوستایی قدیم سال قمری - شمسی و آغاز آن اساساً انقلاب صیفی بوده که شباهت بسال قدیم هندی و سال شعرایی مصر و سال قدیم آتن داشته است، اولین ماه سال تیر بوده که به احتمال قوی اساساً با اولین هلال بعد از انقلاب صیفی شروع میشده و ستارهء شعری در ظرف آن ماه در صبح طلوع می کرد و رهنمای قوافل و مسافرین بوده. جشن گاهنبار میذیوی شم که در آخر قسمت (فصل یا پیریارتو) واقع در بهار بود مقارن انقلاب صیفی بوده است و چون ماهها قمری بوده و ظاهراً با کبیسه ای در هر چند سال با سال شمسی تطبیق میشد بنابراین اول ماه تیر در ظرف سالهای غیرکبیسه جلوتر افتاده و تا چند روز قبل از انقلاب صیفی نیز میرسیده است و می توان فرض کرد در موقع تبدیل سال قمری بشمسی و تثبیت محل گاهنبارها و اعیاد دیگر در سال شمسی اول تیر، 15 روز قبل از انقلاب صیفی افتاده بود یعنی در واقع سال ماقبل آن خود سالی بود که (در صورت مداومت بسال قمری و عدم تغییر آن بشمسی) کبیسه لازم داشته است لکن بعلت تغییر اساسی در گاه شماری و اتخاذ سال شمسی ثابت گردانیده شده و بهمین جهت «میذیوی شم» در 15 تیر یعنی در همانجا که در آن وقت بوده ثابت مانده است و «میذیایری» که اساساً در انقلاب شتوی (وسط سال) واقع بود در اواسط ماه هفتم (یعنی دی) و بنابراین اعتدال ربیعی در اواسط ماه دهم (فروردین) بوده است. در صورت بودن انقلاب صیفی در 15 ماه چهارم از ماههای مزدیسنی بترتیب معروف یعنی ماه تیر اگر ماهها را در آن موقع قمری فرض کنیم انقلاب شتوی در روز 18 یا 19 ماه دهم یعنی دی و اعتدال ربیعی در روز 20 یا 21 ماه اول یعنی فروردین واقع میشود، و اگر ماهها را سی روزه شماریم اعتدال ربیعی در هر حال در روز 11 ماه اول و انقلاب شتوی بر فرض اینکه خمسهء مسترقه قبل از آن واقع باشد در روز 10 یا 11 ماه دهم و بر فرض بودن خمسهء مسترقه در آخر ماه دوازدهم در روز 15 یا 16 ماه دهم میافتد، اگرچه بنابر نصّ عبارت بوندهشن که فرض مطابقت انقلاب صیفی با میذیوی شم متکی بر آنست اولین روز گاهنبار مزبور یعنی یازدهم تیر مبدأ افزایش شب و کاهش روز است نه 15 تیر. فرض دیگری هم که می توان کرد آنست که تا موقع تبدیل سال قمری بشمسی اول تیرماه اساساً بعد از انقلاب صیفی بوده ولی پس از اتخاذ سال شمسی ناقصه چون سال سیار بود اول تیر بتدریج عقب مانده تا آنکه در موقع برقرار کردن کبیسه و تثبیت اعیاد مذهبی در سال بهیزکی به 15 روز قبل از انقلاب صیفی رسیده و اول فروردین به 11 روز قبل از اعتدال ربیعی افتاده بوده است، پس در چنین موقعی محل گاهنبارها در ماه ها تعیین و بعد بواسطهء اجرای کبیسه ای اول فروردین در اعتدال ربیعی قرار داده شده و اول تیر در حوالی انقلاب صیفی ثابت گردیده ولی گاهنبارها همچنان در محل ثابت خودشان در ماهها مانده اند.
... اسم این سال یار بوده(2) و چنانکه گفته شد بشش قسمت غیرمتساوی یا شش فصل (شش گاه) تقسیم میشد که هر کدام از آنها بزبان اوستایی «پیریارتو» خوانده میشد (یعنی قسمت سنوی) و در آخر هر یک جشنی که بعدها به اسم جشن گاهنبار (در پهلوی گاسانبار) معروف گردید گرفته میشد، این جشنها شاید بدواً یک روز بوده و بعدها پنج روزه شده اند، فصول شش گانهء مزبور، با ترتیب وقوع آنها در سال اوستایی جدید ازمنهء بعد (یعنی از اول بهار ببعد) بطوریکه در ادوار تاریخی معمول بوده است از قرار ذیل است:
1- «میذیوی زرمی» 45 روز از روز اول حمل یا اعتدال ربیعی تا روز چهل وپنجم بعد از آن (تقریباً تا 14 ثور). 2- «میذیوی شم» 60 روز از روز چهل وششم بعد از اعتدال ربیعی تا روز یکصدوپنجم بعد از آن (تقریباً 11 سرطان). 3- «پیتیش ههی» 75 روز از روز یکصدوششم بعد از اعتدال ربیعی تا روز یکصدوهشتادم بعد از آن (تقریباً تا 25 سنبله). 4- «ایاثرم» 30 روز از یکصدوهشتادویکم بعد از اعتدال ربیعی تا روز دویست ودهم بعد از آن (تقریباً 24 میزان). 5- «مئیذیایری» 80 روز از روز دویست ویازدهم بعد از اعتدال ربیعی تا روز دویست ونودم بعد از آن (تقریباً تا 15 جدی). 6- «همسپث مئیذی» 75 روز از روز دویست ونودویکم بعد از اعتدال ربیعی تا روز سیصدوشصت وپنجم بعد از آن (تقریباً 30 حوت).
معانی اسامی فوق اص دلالت بر روز یا روزهای آخر فصول دارد چه «میذیوی زرمی» یعنی وسط بهار و «میذیوی شم» یعنی نیمهء تابستان و «پیتیش ههی» یعنی موسم خرمن و درو، و «ایاثرم» بنابر تفسیری که شد موقع برگشتن احشام از چراگاه و صحرا بخانه و جفت شدن گوسفندان است و «مئیذیایری» یعنی وسط سال و «همسپث مئیذی» ظاهراً بمعنی قربانیها (یا استراحت) است. در اوستا وصفی نیز برای هر کدام از اینها ذکر شده که مؤید همین مدلولات لغوی آنهاست، بدین قرار که درباب «میذیوی زرمی» گفته شد (آورندهء شیر یا شیره) یعنی پرشیر و درباب «میذیوی شم» آمده: «وقتی که علف را در آن میبرند» و برای «پیتیش ههی» گفته شده: «آنگه گندم می آورد»... ولی بعدها از طرف مغان و موبدان با مدارج خلقت مخلوقات و آئینهای مذهبی بخصوص ارتباط داده شده... ظن قوی بر آنست که این قسمتها یکجا ایجاد نشده بلکه بدواً وقتی که سال فقط بدو فصل یعنی تابستان و زمستان تقسیم میشده دو گاهنبار که وسط این دو فصل را نشان میدهد و یا بعبارت صحیح تر آغاز و نیمهء سال را نشان میداده اند پیدا و معمول شده اند و شاید بعدها در ازمنهء مختلف جشن موسم خرمن و چیدن میوه ها و جشن موسم ترک صحرا و جمع آوری محصول و اغنام و احشام در خانه ها و چادرها و جفت گیری حیوانات اهلی و جشن موسم قربانیها یا عید اموات و بالاخره جشن فصل سبزه و عسل و شیر بترتیب و تدریج ایجاد و معمول گردیده است... و یا آنکه بر طبق عقیدهء «کاما» چنانکه بیاید اگر از اصل «میذیوی شم» را در نیمهء تابستان هفت ماهه بدانیم باید فرض کنیم که چهار گاهنبار وسط و آخر زمستان پنج ماهه (که در آن زمان فصل منحصر سال بوده است) نخست ایجاد شده و «میذیوی زرمی» و «پیتیش ههی» یعنی وسط بهار سه ماهه و آخر تابستان سه ماهه، بعدها یعنی پس از احداث فصول اربعه پیدا و معمول شده اند. ظاهراً این وجه بهترین فرضها و احسن وجوه حل این مسئله است بجز آنکه «مئیذیایری» اگرچه در وسط زمستان پنج ماهه واقع میشود منشأ ایجاد آن این نکته نبوده بلکه وقوع آن در وسط سال بوده است. تناسب بین گاهها قابل توجه است که با وجود اختلاف طول این گاهها درست سه تا از آنها در تابستان شش ماهه و سه تا در زمستان شش ماهه و همچنین چهار تا در تابستان هفت ماهه و دو تا در زمستان پنج ماهه واقع و بی کم و زیاد مطابق آن فصول بزرگتر بوده و هم معادل عدهء کاملی (بی کسر) از ماهها هستند و نیز هر جفتی از چهار تای اول نصف تابستان هفت ماهه را و هریک از دو تای آخری باز تقریباً نصف زمستان پنج ماهه را تشکیل میدهند ولی به احتمال قوی در این تقسیم پنج روز اضافی اندرگاه در نظر گرفته نشده و تقسیمات بر اساس سال 360 روز و نیم ماه 15روزه وضع شده و بنابراین فصل «مئیذیایری» نیز در اصل 75 روز بوده است نه 80 روز و بعدها بواسطهء الحاق خمسهء مسترقه بسال و تکمیل 360 روز به 365 روز ناچار بایستی آنرا بر یکی از این فصول اضافه نمایند و لذا در گاهنبارهای ایرانی «مئیذیایری»... قرار داده شده است.
ارتباط گاهها با فصول طبیعی سال - این تقسیم سال به شش قسمت «پیریا» ظاهراً منافی با تقسیم دیگر اساسی که بتابستان و زمستان بدواً و بعدها بچهار فصل معروف سال نبوده بلکه ممکن است (ولو در ادوار بعد) هر دو نوع تقسیم یعنی از یک طرف چهار فصل معروف شمسی که تقسیم منظم و متساوی است و از طرف دیگر این تقسیم به اقسام شش گانه اوقات زراعتی و از نظر دهقانی پهلوبپهلو در جنب یکدیگر وجود داشته و جاری بوده باشند...
سال 360 روزه - چنانکه گفته شد این سال قمری - شمسی بوده ولی ظاهراً (اگر هم در دوره ای از ادوار سال 360 روز عم و رسماً بجای قمری معمول نبوده) اساس حساب روی 360 روز بوده یعنی در امور اجتماعی و معاملات و همچنین مخصوصاً در تقسیمات اساسی و عمدهء سال بفصول 360 روزهء فرضی را اساس و مناط عمل قرار میدادند و بهمین جهت سال در واقع 24 نیم ماه 15روزه فرض شده که دو تا از آنها یک «پیریا» (یعنی «ایاثرم») و سه تای دیگر («میذیوی زرمی» یا در واقع «زرمی») و چهار تا یکی دیگر «میذی شم» و از باقی هر پنج تا یک پیریای دیگر «پیتیش ههی» و «مئیذیایری» و «همسپث مئیذی» را بعمل می آوردند. بعدها در موقع اتخاذ ترتیب سال شماری مصری (یعنی گاه شماری اوستائی جدید) و تبدیل سال به 365 روز، پنج روز اضافی (خمسهء مسترقه) را به آخر یکی از قسمتها (ظاهراً نخست به آخر «مئیذیایری» و بعدها به آخر «همسپث مئیذی») افزوده و آن را 80روزه قرار دادند. بنابراین ایجاد گاهنبارها اساساً در سال 360روزه شده و در واقع هم چنانکه ذکر شد پنج روز مسترقه بقول نویسندگان قرون اولای اسلامی جزو ماهها محسوب نبوده است.
چنانکه... اشاره شد این هم اص ممکن است که در نزد قوم قدیم اوستا بعد از دورهء سال قمری - شمسی و قبل از اتخاذ سال اوستایی جدید (365روزه) دورهء دیگری نیز در میانه بوده که سال 360روزه و کبیسهء یک ماه در هر شش سال معمول بوده است و حتی قرائن قوی برای این فرض موجود است. در آن صورت ممکن است که گاهنبار انقلاب صیفی و انقلاب شتوی در سال قمری - شمسی قدیمتر و بقیهء گاهنبارها در سال 360روزه ایجاد شده باشند. بنابراین فرض، دورهء اول را که آن را «سال اوستایی قدیم» اسم دادیم شامل این هر دو دورهء متوالی باید شمرد. (گاه شماری صص101-110).
...گاه شماری اوستایی قدیم متعلق بدورهء قبل التاریخی است و از جزئیات آن و همچنین ترتیب کبیسه و غیره اطلاعی در دست نیست معذلک میتوان یقین داشت که کبیسه با اضافهء یک ماه سیزدهم در هر چند سال (شاید در آخر ماه ششم) بعمل می آمده چه این نوع کبیسه در غالب ملل و خصوصاً آنها که سال قمری داشته اند مانند هندیهای قدیم و بابلیها و عربها و یهود و یونانیها و غیرهم معمول بوده است. (گاه شماری ص115).
(1) - آقای تقی زاده این کلمه را بجای تاریخ بکار برده اند.
(2) - از کلماتی که در زبان اوستایی (و حتی پارسی قدیم) مسلماً بمعنی سال بود یار است و همچنین «سارذا» یا «سرذا» و در فرس قدیم «ثرد» و مستبعد نیست که هر کدام از این ها دو کلمه بمعنی نوعی دیگری از سال بود و یا در زمان دیگری معمول شده، مث شاید یکی سالی بوده که از تابستان شروع میشده و دیگری سالی که از پائیز و بعقیدهء بعضی از زمستان یا بهار (این آخرین قول ضعیف است) شروع میگردید... در اوستا (در «تیریشت») «دوژیایری» بمعنی سال بد یعنی خشکسالی (فقرات 36 و 51 و 54) و «هویایری» بمعنی سال فراوانی (فقرات 9 و 36 و 40 و 51) و در کتیبه های داریوش نیز «دوشی یار» بمعنی سال قحطی آمده. دوژ و دوش ظاهراً همان «دژ» و «دش» فارسی است که در دشنام و دژخیم و غیره دیده میشود.

تاریخ ایلخانی.

[خِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) تاریخ غازانی. اول سال 701 ه . ق. اول سال شمسی تاریخ ایلخانی بود که به امر غازان خان مقرر گردید. مؤلف کشاف اصطلاحات الفنون آرد: بی تفاوتی همان تاریخ ملکی است چه از جهت مبدأ چه از جهت ماهها و ابتدای آن در سال 224 تاریخ ملکی است، و آغاز این تاریخ روز دوشنبه بوده است. (کشاف اصطلاحات الفنون چ احمد جودت ج1 ص66). رجوع به تاریخ غازانی شود.

تاریخ پدید کردن.

[پَ کَ دَ] (مص مرکب) توریخ.

تاریخ ترک.

[خِ تُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) مؤلف کشاف اصطلاحات الفنون در ذیل کلمهء تاریخ آرد: و از آن جمله تاریخ ترک است و سالهای آن نیز شمسی حقیقی است و شب و روز را به دوازده قسمت تقسیم کنند و هر قسمت را «چاغا» نامند و هر «چاغ» را به هشت قسمت تقسیم کنند و هر قسمت را «کهنا» گویند و باز شب و روز را به ده هزار قسمت تقسیم کنند و هر قسمت را «فنکا» نامند. و سال شمسی بنابر ارصادشان 365 روز و 2436 فنکا می باشد و سال را به 24 قسمت متساوی تقسیم کنند 15 روز و5آفتاب بدرجهء شانزدهم «دلو» رسد. و همین طور ابتدای باقی فصول در اواسط بقیهء برجها قرار گیرند. اما ماههای آنها قمری حقیقی است و مبدأ هر یک از آنها اجتماع حقیقی است و نام ماههای آن از اینقرار است: «آرام آی»، «ایکندی آی»، «اوجونج آی»، «دردونج آی»، «بیشنج آی»، «آلتیج آی»، «یتنج آی»، «سکینج آی»، «طوقتنج آی»، «لوترنج آی»، «ان بیرنج آی»، «چغشاباط آی» و در هر یک از ماههای قمری یک قسم زوج از اقسام سال که عدد آن دو برابر عدد آن ماه است، پس اگر قسم زوج در ماهی روی ندهد چنانکه این امر هم ممکن است، زیرا مجموع دو قسم بزرگتر از یک ماه است آن وقت آن ماه زاید بشمار می آید و آن را بزبان خودشان شون آی نامند و این ماه را از این روی زاید شمرند تا مبدأ ماه اول همیشه در حوالی مبدأ سال باشد و ماه مزبور همان ماه کبیسه ای است و ترتیب سالهای کبائس در نزد ایشان بهمان ترتیبی است که در نزد عرب وجود دارد. بعبارت دیگر ایشان یازده ماه را در هر سی سال قمری به ترتیب بهزیجوج «ادوط» کبیسه می گیرند و ماه کبیسه در موضع معینی از سال واقع نمیشود بلکه ممکن است در مواضع مختلف آن روی دهد و عدد ایام ماه در نزد آنان 29 یا 30 روز است. بیش از سه ماه متوالی، ماه تام نیاید و بیش از دو ماه متوالی هم ماه ناقص روی ندهد و هرگاه از سالهای ناقصهء یزدگردی 632 بیندازند و از باقیمانده سی، سی طرح کنند تا آنکه سی روز یا کمتر از آن باقی بماند در اینصورت اگر آن باقیمانده موافق یکی از سالهای مخصوص کبیسه باشد آنرا کبیسه گیرند و الا فلا. ولی اگر این ماه پس از هر یک از ماههای سال واقع شود آن وقت از راه استقراء و حساب اجتماعات آنرا بدست آورند، و باید دانست که ایشان را ادواری است:
اول، که آنرا دور عشری نامند و مدت آن ده سال است و برای هر سال آنان، نام خاصی بزبان ترکی وجود دارد.
دور دوم را اثناعشری خوانند و هر یک از سالهای مذکور بلغت ترکی بحیوانی نسبت دهند و این همان دوری است که در میان دیگر اقوام نیز مشهور است(1).
سوم دورهء «ستونی» و مدت آن شصت سال است که مرکب از دو دور نخستین است که عبارت از شش دور «عشری» و پنج دور «اثناعشری» و اول این دوره در اول عشری و اثناعشری هر دو است و با این دوره های سه گانه همانطور که سالها را می شمرند ایام را نیز می شمرند و ایشان را دور دیگری است موسوم بدورهء چهارم و دور اختیاری که بدان فقط ایام را می شمرند و مدت آن دوازده روز است و آن مثل ایام هفته در نزد آنان می باشد و هر روز آن را به یکی از رنگها نسبت دهند و به همان رنگ به زبان ترکی نامیده می شود. بعضی از این روزها در نزد ایشان منحوس و یا نزدیک بدان و برخی مسعود و یا نزدیک بدانست و در اختیارات بدان اعتماد کنند و هرگاه این دور بنخستین قسم فرد اقسام سال برسد روز آن دور را تکرار می کنند، به عبارت دیگر لازم نخست از این قسم و روز قبل از آن را در این دور یکی می شمرند و همچنین هر یک از اقسام سال و همچنین هر یک از روزهای ادوار چهارگانه به زبان ترکی دارای نام خاصی است و تفصیل این امر را از کتب عمل (تقویم) می توان جست. و ترکان مبدأ تاریخ خویش را ابتدای آفرینش عالم قرار دهند و به گمان ایشان در سال 660 یزدگردی از آغاز آفرینش عالم 8863 قرن و 9965 سال سپری شده است و گمان برند که مدت بقای عالم 300000 قرن است که هر قرن 10000 سال است. (کشاف اصطلاحات الفنون چ احمد جودت ج1 صص68-69).
(1) - تقی زاده در گاه شماری ذیل سالهای «خطا و قبچاق و ایغور» ص2 آرد: این ترتیب چینی و ترکی است و پس از استیلای مغول در ایران رواج یافته است. برای سهولت حفظ این دورهء حیوانات در دو بیت فارسی «نصاب الصبیان» که دایرة المعارف منظوم کوچکی است جمع و ضبط شده که نه اصل اسامی ترکی بلکه معنی فارسی آنها را مشتمل است و آن دو بیت این است:
موش و بقر و پلنگ و خرگوش شمار
زین چار چو بگذری نهنگ آید و مار
آنگاه به اسب و گوسفند است حساب
حمدونه و مرغ و سگ و خوک آخر کار.
در بین ترکهای آسیای مرکزی این حساب از قدیم معمول بوده و در دیوان لغات الترک محمود کاشغری که در سنهء 466 ه . ق. تألیف شده شرح آن دیده میشود (چ استانبول 1333 ه . ق. ج 1 ص 289). همچنین در جامع التواریخ رشیدالدین و سایر کتب تواریخ مغول در ضمن ذکر وقایع غالباً تاریخ ترکی و عربی را با هم ذکر نموده اند که اغلب آنها و شاید همه بحساب قهقرایی با آنچه در تقویم ها ثبت شده مطابقت دارد. و نیز «گینزل»
Ginzel, Handbuch der
Mathematischen und Technischen
Chronologie, Leipzig 1906
14 فقره تاریخ ترکی با ماه و سال که از کتیبه های قدیم ترکی استخراج شده ثبت کرده که بین 680 و 734 م. است و همهء آنها باز بحساب فعلی درست درمی آید... ولی عجب است که باآنکه در دیوان لغات الترک سال 69 (یعنی 469) ه . ق. را «ناک یلی» یعنی سال نهنگ می نامد (که به اصطلاح معروف تقویم های مالوی ئیل می باشد) که با حساب مطابق می آید (ج 3 ص 116) در موضع دیگر از همان کتاب (ج 1 ص 290) با کمال صراحت میگوید که «سالی که در آن ما این کتاب را نوشتیم اعنی سال 466 در محرم سنهء مار داخل شده بود و چون سال آینده یعنی 467 شروع شود سال اسب داخل خواهد شد» که با حساب قهقرایی مطابقت نمیدهد. و از طرف دیگر در آخر کتاب از روی نسخهء اصل چنین مندرج است که ابتدای تألیف در غرهء جمادی الاولای 464 ه . ق. بوده و پس از چهار مرتبه تنقیح و تهذیب و تحریر در 10 جمادی الاَخرهء سنهء 466 تمام شده است.

تاریخ جایی یا امری بودن.

[خِ اَ دَ](مص مرکب) از همهء گذشتهء آن، بجزئیات آگاه بودن.

تاریخ جدید.

[خِ جَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) رجوع به تاریخ قرون جدید شود.

تاریخ جدید ایران.

[خِ جَ دی دِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) حساب سال و ماهی که اکنون در ایران بر طبق قانون جاری است. تقی زاده در گاه شماری آرد: جشن نوروز بعنوان آغاز سال تا این اواخر تنها نشانه ای بود که از بقایای حساب زمان یا سال و ماه شماری ایران قدیم در ایران مانده بود آنهم در لفظ نوروز (نه در موقع آن از سال و نه در سایر خصایص قدیم سال ایرانی) چه تاریخ از مبدأ هجرت پیغمبر، عربی و سال قمری عربی و ماهها عربی حساب میشد و نوروز هم در اولین روز بهار و اعتدال ربیعی برحسب آنچه ملکشاه سلجوقی (از سلاطین ترک) مقرر داشته گرفته میشد(1). فقط از 35 سال قبل(2) که بعضی از ادارات ایران بطرز جدید اداره شد حساب نجومی یعنی سال و ماه منجمین ایران را که تا آن وقت در تقویم های رقومی و فارسی بیشتر برای احکام نجوم و اختیارات درج میشد و مخصوص حوزهء محدود علاقه مندان بعلم تنجیم بود در ادارات دولتی نیز بتدریج معمول و دائر کرده و استعمال ماه های شمسی را با اسامی بروج دوازده گانهء منطقة البروج در امور اداری مرسوم ساختند. راست است که قبل از این دوره نیز سنین مالی شمسی در کار بوده و به اسم دورهء دوازده سالهء سالهای «خطا و قبچاق و ایغور» یعنی «سیچقان ئیل» تا «تنگوزئیل» نامیده میشدند، ولی گذشته از آنکه ماهها قمری و عربی بود(3)استعمال این سالهای شمسی نیز فقط محدود بدوائر مالیه بوده و در بین عامه رواجی نداشت اسامی قدیم ماههای ایرانی در بین مسلمین ایران جز در بعضی نواحی ایران در میان زارعین یا اهالی قصبات نمانده بود تا آنکه در سال 1343 ه . ق. مطابق 1925 م. ترتیب ماه و سال شماری جدیدی در ایران بحکم قانون 11 فروردین 1304 ه . ش. برقرار شد و اول بهار را رسماً اول سال عرفی و مملکتی قرار داده اسامی ماههای قدیم ایرانی را احیا نمودند(4) ولی بجای ماههای سی روزه با پنج روز جداگانه در آخر سال (یا در آخر یکی از ماهها) شش ماه اول را 31روزه و پنج ماه بعد را 30روزه و ماه آخر را 29 روزه (مگر در سالهای کبیسه که باز 30 روز است) قرار داده و سال را بر اساس حساب نجومی در هر سال (نه بر کبیسهء مطرد چهارساله) بنا نهادند همانطور که در سال جلالی معمول بوده... (گاه شماری صص 1-3).
(1) - رجوع بتاریخ جلالی شود.
(2) - تاریخ انتشار کتاب گاه شماری مؤلف 1317 ه . ق. است.
(3) - این حالت بیشتر مربوط بیکی دو قرن اخیر است چه در قرون سابقه هرچه جلوتر برویم شیوع استعمال سال و ماه ایرانی بیشتر بوده، حتی در قرون اخیر نیز فصول و بعضی بروج شمسی برای بعضی احتیاجات در افواه دایر بود ولی استعمال رسمی نداشت.
(4) - جز آنکه اسامی را اندک تغییر و تحریفی عارض شده مانند «اَردیبهشت» که حالا «اُردیبهشت» بضم الف تلفظ میشود و اسفندارمذ که تخفیف به اسفند یافته.

تاریخ جلالی.

[خِ جَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) مبدأ تاریخی که به امر ملکشاه سلجوقی در ایران ایجاد شد. مؤلف کشاف اصطلاحات الفنون در ذیل کلمهء تاریخ آرد: و از آن جمله تاریخ ملکی است که بتاریخ جلالی نیز نامیده میشود و این تاریخ بوسیلهء هشت تن از دانشمندان به امر جلال الدین ملکشاه سلجوقی وضع شده است که دستور داد تقویم را از رسیدن شمس به آغاز حمل شروع کنند، سالهای تواریخ مشهور با این تاریخ مطابقت نداشت از این رو این تاریخ را وضع کردند تا انتقال شمسی به اول حمل همیشه نخستین روز سال ایشان باشد و نام ماههایش همان نام ماههای یزدگردی بود با این فرق که با کلمهء جلالی مقید شده بود، ابتدای این تاریخ روز جمعه بود و هنگام وضع این تاریخ نزول آفتاب در اول حمل در هیجدهم فروردین ماه قدیم بود که آنرا اول فروردین ماه جلالی حساب کردند و این هیجده روز را کبیسه قرار دادند، از این روست که گفته میشود مبدأ تاریخ ملکی کبیسهء ملکشاهی است و مبدأ این تاریخ 163173 روز بعد از مبدأ تاریخ یزدگردی است. (کشاف اصطلاحات الفنون چ احمد جودت ج1 ص66). دائرة المعارف اسلامی در ذیل کلمهء جلالی آرد: جلالی، یعنی «التاریخ الجلالی» در فارسی «تاریخ جلالی» = «تقویم جلالی»(1) یا «تاریخ ملکی» و آن بنام سلطان جلال الدین ملکشاه بن الپ ارسلان سلجوقی نامیده شده وی در 467 ه . ق. (1074-1075 م.) دستور داد گروهی از منجمین را برصدخانه ای که جدیداً بنا کرده بود (ولی بطور دقیق معلوم نیست در کجا واقع بود و بین شهرهای اصفهان و ری و نیشابور شک دارند) احضار کرد، ازجملهء آنان شاعر و ریاضی دان بزرگ عمر بن ابراهیم الخیامی بود و آنان را مأمور اصلاح تقویم قدیم ایران و تطبیق آن با نتایج ترصد و محاسبات نجومی کرد. تقویم ایرانی آن زمان (تاریخ یزدگردی) بر پایهء ذیل قرار داشت:
سال دارای دوازده ماه سی روزی بود و با پنج روز کسری («المسترقه»، فارسی «اندرگاه») که به هشتمین ماه (آبان) اضافه میگردید، مانند روزی که بماه فوریه می افزایند(2) ولی چون هر سال دارای 365 روز و یک چهارم است در هر چهار سال یک روز خطا ایجاد میشد، و بدین طریق در هر 120 سال یک ماه خلاف روی میداد، برای جبران آن در هر 120 سال یک ماه اضافه می کردند بدینگونه که در سال صدوبیستم سالی 13ماهه داشتند. در این تقویم که پس از فتح عرب تقویم مسلمین جای آن گزینش گردید سهو و خطا همانگونه که در تقویم یولی(3) وجود داشت موجود بود، ولی تقویم ایرانی نسبت به تقویم یولی در مرتبهء مادون قرار دارد زیرا تقویم یولی در هر چهار سال یک بار تصحیح میشد اما تقویم ایرانی در هر 120 سال تصحیح میگردید. بطور دقیق نمیتوان دانست که تغییراتی که منجمین جلال الدین داده اند چه بوده است، فقط این نکته مورد اتفاق است که آنان دوازده ماه سی روزی را با نامهای قدیمی بکار بردند و خمسهء مسترقه را بر ماه دوازدهم اسپندارمذ(4) ، در عربی اسفندارمذ(5) افزودند و از طرف دیگر هر چهار سال روز ششمی اضافه میکردند (ما بطور دقیق نمیدانیم کی، ولی احتما بعد از خمسهء مسترقهء سال). درباب تعیین دورهء نجومی مورد بحث که در پایان آن تقویم مزبور میبایست مجدداً با حقیقت موافقت داشته باشد، دو روایت وجود دارد که هیچکدام روشن نیست: طبق زیج الغ بیک (متوفی بسال 1446 م.) هنگامی که این افزایش (یک روز پس از هر چهار سال) شش یا هفت بار تکرار میشد جز در پنجمین سال (بجای سال چهارم) محلی برای افزایش نمی ماند. طبق قول قطب الدین الشیرازی (متوفی بسال 1311 م.) این افزایش در هر پنج سال، پس از هفت یا هشت بار افزایش در هر چهار سال انجام میشد.
این افزایش را که بنحو دیگر انجام مییابد نمی توان درک کرد مگر آنکه مانند «ایدلر»(6) و سایر دانشمندان برای دانستن آن از آغاز این مبدأ تاریخ جدید شروع نمود، بدین طریق که: چهارمین، هشتمین، دوازدهمین، شانزدهمین، بیستمین، بیست وچهارمین سال (و همچنین بقول قطب الدین شیرازی بیست وهشتمین) که سالهای کبیسه دار 366روزه باشد و سپس فقط بیست ونهمین سال (یا بقول قطب الدین شیرازی سی وسومین) دوباره کبیسه آغاز میشد، آنگاه سی وسومین، سی وهفتمین، چهل ویکمین، چهل وپنجمین، چهل ونهمین، پنجاه وسومین، پنجاه وهفتمین و سپس فقط شصت ودومین (بقول قطب الدین شیرازی سی وهفتمین، چهل ویکمین، چهل وپنجمین، چهل ونهمین، پنجاه وسومین، پنجاه وهفتمین، شصت ویکمین، شصت وپنجمین، آنگاه فقط هفتادمین). این دوره از آن پس بهمین طریق تکرار میشد، طبق محاسبهء الغ بیک، افزایش وضع بهتری پیدا کرد بدین نحو که هر 26 سال 15 روز می افزودند، بدین طریق بطور متوسط هر سال 241935/365 روز بود (عدد کام دقیق 2422/365 می باشد) که در هر 3770 سال یک روز خطا میشد در صورتی که در تاریخ گرگوری در هر 3330 سال یک روز خطا میشود. تقویم جلالی برخلاف تصور «ایدلر»(7) که می پنداشت تاریخ مسیحی دقیق تر از تاریخ جلالی است، تاریخ جلالی اندکی دقیق تر از تاریخ مسیحی می باشد زیرا تاریخ ایدلر در دورهء متوسط یک سال شمسی عدد قوی در حدود 2 دقیقه انتخاب کرد. از طرف دیگر «ایدلر» حق دارد که تاریخ جلالی را مورد انتقاد قرار دهد از این جهت که بسیار پیچیده و معقد است. مع ذلک از طرف دیگر عمل تقسیم بتساوی با این تاریخ خیلی سریع تر است تا با تاریخ «گرگوری»، چه باید دانست که 26 سال بجای 400 است. اگر قول قطب الدین شیرازی دقیق باشد میبایست در هر 70 سال 17 روز اضافی منظور گردد که بر اثر آن در هر سال رقم متوسط 24285/365 روز بدست می آید و بالنتیجه در هر 1540 سال یک روز اشتباه حاصل میشود.
«ل. آ. سدیلو»(8) در ترجمهء مقدمه بر جداول الغ بیک، خواسته است ارزش بیشتری برای تاریخ جلالی قائل شود، اما این نارواست: او یک دورهء 161ساله را با 39 روز اضافی پایه قرار داد و آن رقم متوسط 242235/365 روز را بهر سال میدهد، می توان گفت که تقریباً در هر 28000 سال فقط یک روز خطا ایجاد میگردد. درست است که بهر 161 سال تقویم ایرانی 39 روز افزوده میشود ولی این رقم سالها یک دورهء کامل را تشکیل نمیدهد. دورهء کامل نمیگردد مگر با سومین، شصت ودومین یا صدوهشتادوششمین سال، و 25 سالی که پس از 161 سال آیند با 6 روز افزودنی حساب شوند و درنتیجه خطای بیشتری را نشان میدهند. سالنامهء انجمن ریاضیون و منجمین پاریس (1851 م.)(9) و بعد از آن عدهء بسیاری از منجمین معاصر، در تقویم ایرانی بیک دورهء 33ساله با 8 روز افزودنی برخوردند و درنتیجه این محاسبه از همهء محاسباتی که تاکنون اظهار شده بود دقیقتر میباشد یعنی منتهی در هر 5000 سال تقریباً یک روز خطا ایجاد میگردد. این دوره را بدینگونه می توان بدست آورد که در هر چهار سال یک روز افزوده شود و این عمل هفت بار متوالی انجام گیرد و افزایش هشتمین بار در پایان فقط در پنجمین سال عمل گردد ولی این امر را نمیتوان از قول الغ بیک و همچنین قطب الدین تا آنجا که ما اطلاع داریم استنتاج کرد؛ اما غیرممکن نیست که در مطالب منقولهء این دو دانشمند اشتباهاتی رخ داده باشد که لازمست بدین صورت تصحیح گردد:
«هنگامی که این افزایش از 6 تا 8 بار تکرار شود» بجای «از 6 تا 7 بار» یا «از 7 تا 8 بار». باید دانست که در فارسی ارقام هفت «7» و هشت «8» بسهولت با هم مشتبه میشود همان طور که در عربی، علائم عددی «6» و «7» (حروف «و» و «ز») با هم مشتبه میشوند. بدین طریق 16 روز افزودنی در هر 66 سال حاصل شود، چنانکه 8 روز در هر 33 سال بدست می آید. فقط معلوم نمیشود که چرا منجمین ایرانی این راه سردرگم را انتخاب کرده اند در حالیکه می توانستند بطریقهء ساده تری بهمین نتیجهء دقیق برسند. ولی باید این را هم بدانیم که در جدول ملحق به مقدمهء الغ بیک برای مجموع ایام سنوات، از یک تا 1000 سال، بهتر مناسب است که در هر 33 سال 8 روز افزودنی باشد تا در 62 سال 15 روز افزودنی محاسبه شود.
«گینزل»(10) فرضیهء دیگری را که «ماتزکا»(11)بیان کرده یاد می کند: هفت دورهء 33ساله ترتیب داده شده است که هر یک محتوی 89 روز افزودنی با یک دورهء 37ساله دارای 9 روز افزودنی است که جمعاً 65 روز اضافی در هر 268 سال خواهد شد. بدین طریق رقم متوسط 242537/365 روز در سال بدست می آید، و این رقم تا پنجمین عدد اعشاریی که الغ بیک ذکر میکند موافقت دارد. منجمین ایرانی اولین روز اولین سال را مانند شروع مبدأ تاریخ جدید دهم رمضان 471 ه . ق. برابر با 15 مارس 1079 م. قرار دادند، یعنی روزی که آفتاب وارد برج حمل میشود، منابع موجود نشان نمیدهند که هرگز این مبدأ تاریخی جدید در ردیف مبدأ تاریخی اسلامی عم بکار برده شده باشد و همچنین معلوم نیست که تا چه مدتی مورد توجه دقیق بوده است ولی «ایدلر»(12) می گوید که سعدی شاعر (متوفی بسال 1263 م.) در کتاب گلستان خود از ماه اردیبهشت جلالی، یعنی ماه دوم سال جلالی (از اواسط ماه آوریل تا نیمهء ماه مه) مانند بهترین اوقات سال یاد می کند. (از دایرة المعارف اسلامی ذیل کلمهء جلالی صص 1034 - 1035).
تقی زاده در گاه شماری آرد: ... بودن نوروز در اعتدال ربیعی و شروع سال از اول بهار از مآثر ملکشاه سلجوقی (465 - 485 ه . ق.) واضع تاریخ جلالی یا ملکی و منجمین مشاور او که از آنجمله عمر خیام و حکیم لوکری و میمون بن نجیب واسطی و ابوالمظفر اسفزاری و غیرهم بودند، می باشد(13) و پیش از این تاریخ، نوروز سیار بود و تقریباً هر چهار سال یک روز نسبت بسال شمسی حقیقی جلوتر میافتاد زیرا که سال ایرانی 365 روز تمام و بدون کسر اضافی حساب می شد (دوازده ماه سی روزه و پنج روز معروف بخمسهء مسترقه) و چون سال شمسی حقیقی(14) کسری علاوه دارد و با کسور اعشاری قریب 2422/365 روز است لهذا سال ایرانی در هر چهار سال یک روز و یا بطور دقیق تر در هر 128 سال 31 روز نسبت بسال شمسی حقیقی فرق میکند یعنی کمتر است(15) و بهمین جهت آنچه خبر از این ماه و سال ایرانی در تواریخ قدیمه داریم، همیشه سیار بوده و قدیمترین خبر ما(16)آنست که در سال جلوس یزدگرد سوم (آخرین پادشاه آن سلسله) در 263 م. و 11 هجری نوروز اول فروردین ماه در 16 حزیران (ژوئن) رومی(17) یعنی در روز نودویکم از اول بهار واقع بوده است(18). (گاه شماری صص3-4). و باز در شرح تاریخ جلالی آرد:... ظاهراً مهمترین و تا حدی رایجترین اصلاحی که در ایران بعد از اسلام بعمل آمده(19) همانا ایجاد تاریخ جلالی (یا ملکی) بود که ملکشاه سلجوقی در سنهء 471 ه . ق. وقتی که اعتدال ربیعی در 19 فروردین ماه قدیم واقع بود تأسیس نموده و اول سال را در اول حمل (روز اول بهار) قرار داد(20) و بهمین جهت نوروز که تا آن وقت در سال شمسی سیار بود ثابت گردانیده و بنوروز سلطانی معروف شد و برای ثابت نگه داشتن آن در سال شمسی بنابر معروف کبیسهء دقیقی برقرار کردند که از کبیسهء گریگوری هم دقیق تر بوده است. و در حاشیهء 335 آرند: در مبدأ تأسیس این عمل روایات مختلف است، تاریخ معمولی جلالی که فع در تقویم ها متداول است و امسال (1314 ه . ش.) سال 857 آنست قطعاً باید از سنهء 471 (مطابق 457 ه . ش.) شروع شده باشد (چنانکه در زیج گورکانی الغ بیک و غیره مبدأ را ده رمضان 471 ه . ق. ضبط کرده اند) ولی روایات دیگر در مآخذ مختلفه و از آن جمله در همان زیج الغ بیک بنابر قولی مبدأ را پنج شعبان 468 ه . ق. ذکر کرده اند، و «ابن الاثیر» در کتاب تاریخ خود آن را در سنهء 467 ه . ق. ثبت می کند و «ابوالفداء» نیز همین تاریخ را ذکر نموده است، و همچنین زیج سنجری تألیف عبدالرحمن خازنی که ظاهراً اقدم مآخذ است صدور امر سلطانی در هشتم ماه رجب از سنهء 467 (که مطابق نوروز فرس میشود) ذکر می کند (نسخهء واتیکان ورق 105 و 122- اگرچه در ورق 105 عدد روز شبیه بشکل حرف «ی» یعنی 10 خوانده میشود ولی عبارت ورق 122 که حرف «ح» در آن ثبت شده صحیح تر بنظر می آید) ولی مبدأ «تاریخ سلطانی» را که «مدخل سنة الامر العالی» می نامند در جای دیگر (ورق 58) در 447 یزدگردی و 1389 رومی (یعنی اسکندری) و 485 عربی ثبت می کند. رقم اخیر قطعاً اشتباه کاتب است و مقصود از دو عدد دیگر هم عدد کامل بی کسور است که اگر کسور بر آنها اضافه شود مطابق سنهء 448 یزدگردی و 1390 اسکندری می شود که مراد همانست. چنانکه در نسخهء لندن از همان زیج (or.6669) که در سنهء 620 ه . ق. استنساخ شده و در ورق 33.b گوید که: «ما مدخل سنهء امر عالی را اص تحویل کردیم و برای سال عربی 470 «رمدبک» و برای سال فارسی 447 «ح کامد» و برای سال رومی «فسه کامد» و برای جمعات «هاهااست» که تفسیر آن چنین میشود: 56 دقیقه از روز 245 از سال 471 (که مطابق جمعهء 9 رمضان آن سال میشود) و 8 ساعت و 29 دقیقه و 36 ثانیه از روز 19 (یعنی 19 فروردین) از سال 448 یزدگردی و روز 166 (یعنی 15 مارس) از سال 1390 رومی (یعنی 1079 م.) و روز جمعه (ها بجای علامت صفر است). این هر سه تاریخ در روز کام با هم مطابقت دارد ولی در ساعت (که ظاهراً مقصود ساعت تحویل آفتاب بحمل بر طبق استخراج آن زمان است) اگرچه در سال عربی از طلوع آفتاب و در سال ایرانی و رومی از نصف شب هم بگیریم باز کام موافقت نمیدهند و اندکی اختلاف دارد که اگر خطای کتابت نباشد حل آن مشکل است.
در زیج ایلخانی خواجه نصیرالدین طوسی نیز (نسخهء لندن Add.7698) در جدول مدخل سالهای ملکی ناقصه سال اول را مطابق 448 یزدگردی (تمح) و 19 فروردین و روز جمعه در دقیقهء 17 از حمل ثبت می کند. همچنین در شرح کتاب «المختصر فی علم التنجیم و معرفة التقویم» نصیرالدین طوسی به عربی که اسم مؤلف معلوم نیست (نسخهء خطی برلن) نیز گوید که در سنهء 471 سال را کبیسه کردند. در آنچه «توماس هاید» از «محمودشاه قولجی» که ظاهراً در اواخر قرن نهم هجری نوشته عیناً نقل کرده، مشارالیه مبدأ تاریخ را «روز آدینه مطابق نهم رمضان سنهء 471 و پانزدهم آذار رومی سنهء 1390 اسکندریه و موافق نوزدهم فروردین ماه قدیم سنهء 448 یزدجردیه» می نویسد (...) توجیه این اختلاف سهل نیست و آنچه سدیلو(21) در حواشی خود بر متن زیج الغ بیک (چ پاریس 1847 م.) و حواشی خود بر ترجمهء فرانسوی همان زیج (چ پاریس 1853 م.) ادعا کرده که: «اولین کبیسهء خماسی (یعنی کبیسه ای که بجای سال چهارم که معمو بایستی بعمل آید در سال پنجم بعمل آمده) در سنهء 472 ه . ق. واقع شده و لهذا اولین سال از چهار سال بسیط (غیرکبیسه) که قبل از چنین سال کبیسه خماسی واقع شده اند یعنی سال 468 مبدأ شمرده است و الغ بیک این نکته را ملتفت نشده و به این جهت اظهار عجز از حل اختلاف تاریخ کرده» نیز اگرچه مقدمات آن صحیح است نتیجهء آن که میگیرد کام شافی بنظر نمی آید. در بعضی مآخذ (مث قطب الدین شیرازی در «نهایة الادراک فی درایة الافلاک» که ظاهراً در سنهء 675 ه . ق. برای شمس الدین محمد بن بهاءالدین محمد جوینی وزیر معروف سلاطین مغول تألیف شده نسخهء خطی برلن و همچنین در کتاب دیگر خود «تحفهء شاهیه» نسخهء خطی برلن و شرح ملا مظفر گنابادی بر «بیست باب» تألیف عبدالعلی بیرجندی چ تهران) اولین روز سال جلالی را 18 فروردین ماه قدیم نوشته اند و اگر این تطبیق صحیح باشد مبدأ تاریخ مطابق قول ابن الاثیر و عبدالرحمن خازنی سنهء 467 باید بوده باشد چه فقط در آن سال روز 18 فروردین مطابق روز اول حمل بوده (که مطابق 15 مارس رومی بوده و تحویل آفتاب بحمل در اصفهان که مقر ملکشاه بوده در حدود هفت ساعت و 22 دقیقهء صبح یعنی یک ساعت و کسری از روز رفته واقع شده است). در سال 468 روز 18 فروردین مطابق 14 مارس رومی بوده و تحویل بحمل در اصفهان قریب یک ساعت و ده دقیقه از ظهر رفته واقع شده و بنابراین فردای آن روز یعنی روز نوزدهم فروردین روز اول حمل محسوب میشده است. در سنهء 471 نیز تحویل قریب 20 دقیقه بعد از طلوع آفتاب روز 15 مارس رومی بوده ولی آن روز 19 فروردین قدیم بود نه 18. البته این اوقات تحویل آفتاب بحمل بر طبق رصدهای حالیه است مع ذلک فرق ارصاد قدیمه با رصدهای کنونی به آن درجه ای فاحش نیست که در نتیجه فرق کند. برای حل اختلاف روایات می توان حدس زد که صدور حکم سلطانی و برقرار کردن اول سال در روز اول حمل در 18 فروردین ماه قدیم سنهء 444 یزدگردی و هشتم رجب از سال 467 ه . ق. واقع شده ولی تأسیس تاریخ که امر جداگانه است یعنی مبدأ تاریخ جلالی از سال 471 ه . ق. بوده است که روز 19 فروردین قدیم با نهم رمضان مطابق بوده، والله اعلم. مشکل تر از موضوع مبدأ تاریخ جلالی مسألهء ترتیب و کیفیت کبیسه در آن است، در این باب از دو قرن به این طرف بحث زیادی شده و «گولیوس»(22) در حواشی خود بر کتاب سابق الذکر «الفرغانی»(23) و «وایدلر»(24) و «بیلی»(25) و «مونتوکلا»(26) و «سدییو»(27) و «ایدلر»(28) و «ماتزکا»(29) و «گینزل»(30) و «سوتر»(31) و غیرهم در حل آن سعی نموده اند لیکن تاکنون حل شافی که مستند بمأخذ صریحی باشد پیشنهاد نشده است. نصیرالدین طوسی در زیج ایلخانی و قطب الدین شیرازی در کتاب «نهایة الادراک» گفته اند که پس از هفت یا هشت مرتبه کبیسهء رباعی یک بار کبیسهء خماسی واقع میشود یعنی در عین آن که هر چهال سال یک روز کبیسه گرفته میشود فقط بجای سال سی ودوم سال سی وسوم و یا بجای سال سی وششم سال سی وهفتم کبیسه میشود (یعنی 366 روز شمرده میشود) ولی الغ بیک در زیج خود کبیسهء خماسی را پس از شش یا هفت بار دانسته یعنی بجای سال بیست وهشتم سال بیست ونهم یا بجای سال سی ودوم سال سی وسوم کبیسه اجرا میشده و «میرم چلبی» (متوفی در سنهء 931 ه . ق.) نوهء قاضی زاده رومی معروف در شرحی که بر زیج الغ بیک در سنهء 904 ه . ق. نوشته و معروف است به «دستورالعمل فی تصحیح الجدول» (نسخهء برلن) گوید که در هر 1440 سال 349 سال کبیسه باشد و از این جمله نیز 305 بار کبیسهء رباعی و 44 بار کبیسهء خماسی است و باز از این 44 بار کبیسهء خماسی 41 مرتبهء آن پس از هفت بار کبیسهء رباعی است (یعنی در سال سی وسوم) و سه مرتبه پس از شش بار کبیسهء رباعی (یعنی در سال بیست ونهم) و قول مؤلف زیج ایلخانی را که گاهی پس از هشت بار کبیسهء رباعی یک بار کبیسهء خماسی آید رد کرده و غیرممکن دانسته است، بقول «سدیلو» بعضی فرض کرده اند که مقصود الغ بیک از عبارت «پس از شش یا هفت بار» آنست که متوالیاً و مرتباً یک بار کبیسهء خماسی پس از شش مرتبه کبیسهء رباعی (یعنی در سال بیست ونهم) و بار دیگر پس از هفت مرتبه کبیسهء رباعی (یعنی در سال سی وسوم) می افتد و از این قرار در هر 62 سال 15 سال کبیسه بوده، و بعضی دیگر همهء کبیسه های خماسی را پس از هفت بار کبیسهء رباعی فرض کرده اند (مانند «وایدلر»)، و خود «سدیلو» بر آنست که کبیسهء خماسی یک مرتبه پس از شش بار کبیسهء رباعی و چهار مرتبه پس از هفت بار کبیسهء رباعی می آمده است یعنی 39 کبیسه در هر 161 سال. «سوتر» در مقالهء خود در دایرة المعارف اسلامی (مادهء جلالی) تصور کرده که مقصود قطب الدین از «هفت یا هشت بار» هفت و هشت بار متوالی مرتب است یعنی 17 کبیسه در 70 سال. «ماتزکا» (بنقل «گینزل» از او) تصور کرده که در 268 سال 65 کبیسه وجود داشته است به این طریق که یک دورهء 33ساله و هفت دورهء 37ساله فرض کرده که از این هشت دورهء سومی 33ساله و باقی 37ساله بوده و دورهء بزرگ 268ساله از سال دوم تاریخ جلالی شروع میشده. در زیج ایلخانی نصیرالدین طوسی (نسخهء برلن و نسخهء موزهء بریطانی لندن) جدولی برای کبائس سیصد سال جلالی ثبت کرده که در آن سال دوم کبیسه است و پس از آن چهار سال بچهار سال باز کبیسه است (یعنی سالهای 6، 10، 14، 18 و هکذا تا آخر) بجز سالهای 31 و 64 و 79 و 130 و 163 و 192 و 225 و 291 کبیسهء خماسی هستند (اگرچه نسخهء برلن سالهای 241 و 242 را هم پشت سرهم کبیسه ثبت کرده و بالعکس سال کبیسهء بعد از سال 245 در آن جدول سال 253 است یعنی با هشت سال فاصله و در نسخهء لندن سال 244 و 249 نیز بین 225 و 258 باز کبیسه قلمداد شده اند در صورتی که بقاعده بایستی سال 245 کبیسه باشد لکن ظاهراً این فقرات همه ناشی از اشتباه نساخ است). حسن بن حسین بن شهنشاه سمنانی (؟) که در سنهء 796 ه . ق. شرحی بر زیج ایلخانی نوشته (نسخهء لندن Add.11636) جدول سیصدسالهء زیج مزبور را تا سال 443 جلالی تکمیل کرده و بنابر آن کبیسه های خماسی بعد از 291 سالهای 320 و 353 و 386 و 419 است که چنانکه دیده میشود اولی پس از شش مرتبه کبیسهء رباعی است و باقی پس از هفت مرتبه کبیسهء رباعی یعنی یک دورهء 29ساله و سه دورهء 33ساله. در زیج سنجری عبدالرحمن خازنی (که ظاهراً کمی بعد از سنهء 532 تألیف شده) دورهء کامل کبائس سنین سلطانی یعنی جلالی را 220 سال میشمارد که در آن 53 کبیسه است و از این 53 کبیسه هشت کبیسه خماسی است و چهل وپنج کبیسه رباعی است لکن از ترتیب و تقسیم کبیسه های خماسی در 220 سال قاعده ای بدست نمیدهد و فقط قاعدهء کلی که برای پیدا کردن سال کبیسه و سال بسیط ذکر می کند آنست که بر عدهء سالهای ملکی 172 افزوده و حاصل جمع را در 53 ضرب و حاصل ضرب را بر 220 تقسیم باید کرد، اگر باقی کمتر از 53 باشد آن سال کبیسه است والاّ بسیط است (یعنی 365روزه است). اضافه 172 سال ظاهراً برای آنست که چون برای مبدأ دوره باید سالی را انتخاب و اختیار کرد که در روز اول فروردین تحویل آفتاب بحمل مقارن ظهر یا جزئی زمانی قبل یا بعد از آن باشد لذا شاید بحساب مؤسسین دورهء 220ساله چنین حالتی در 172 سال قبل از مبدأ تاریخ جلالی یعنی در حدود 276 یزدگردی واقع شده بوده است و بنابراین مبدأ را از آنجا گرفته اند و در واقع مبدأ تاریخ جلالی سال یکصدوهفتادوسوم دورهء 220ساله بوده است. عجب آنکه این دورهء 220ساله با 53 روز کبیسه درست درمی آمد که طول سال 365 روز و پنج ساعت و 46 دقیقه و 54 ثانیه و 32 ثالثه و 43 رابعه و 39 و کسری خامسه باشد، در صورتی که زیج سنجری (نسخهء لندن ورق 33a.) تصریح دارد بر اینکه سنهء شمسیه معادل است با شسه مدکدک لومر که 365 روز و 5 ساعت و 45 دقیقه و 44 ثانیه و 14 ثالثه و 18 رابعه و 44 خامسهء زمانی میشود و بنابراین کسور متراکمه در 220 سال فقط بالغ بر 52 روز و 19 ساعت و قریب 42 دقیقه میشود و اگر دورهء 220 سال اتخاذ شود در قریب هر 1230 سال یعنی پنج دوره و کسری یک روز اضافه می آورد. اگر واقعاً بایستی دوره را 220 سال بر طبق نص زیج معتبر سنجری فرض بکنیم البته ممکن بود که آنرا بسه دورهء 25ساله و پنج دورهء 29ساله تقسیم کرد یعنی سه مرتبه کبیسهء خماسی هر یک بعد از پنج کبیسهء رباعی و پنج مرتبه کبیسهء خماسی هر کدام بعد از شش کبیسهء رباعی قرار داده شود و اگر میزان طول سال شمسی را که زیج سنجری ثبت کرده اساس بگیریم ممکن بود همهء کبیسه های خماسی را بعد از پنج مرتبه کبیسهء رباعی قرار داد یعنی همیشه از کبیسهء سال بیستم (با ابتدا از اول دوره که البته باید در سالی باشد که تحویل آفتاب بحمل در حوالی ظهر بوده باشد) بسال بیست وپنجم بگذرند و کبیسهء خماسی در آن سال اجرا شود و بعبارة اخری در هر 25 سال یک کبیسهء خماسی بعمل آید که به این طریق بسیار دقیق می شد و فقط در قریب هر 10400 سال یک روز خطا پیدا می کرد لکن حرف در اینجاست که هیچکدام از این تقسیمات مطرد اتخاذ نشده است و نگارنده تصور می کند که حقیقت مطلب آنست که در تاریخ ملکشاهی اص قاعدهء مطردی برای نوبت کبیسهء خماسی نبوده است و برای هر سال منجمین از روی زیجی یا نتیجهء رصدی که اساس تاریخ مزبور بوده موقع تحویل آفتاب را بحمل حساب و استخراج بایستی بکنند و اگر در سال منظور در روز سیصدوشصت وششم آفتاب در نصف النهار در حمل بوده آن روز را اول سال نو و آن سال را بسیط (یعنی عادی و غیرکبیسه) میشمردند والاّ روز بعد یعنی روز سیصدوشصت وهفتم نوروز و آن سال (یعنی سال منقضی) کبیسه محسوب میشد (یعنی سال کبیسه دار) و بنابراین غالباً در هر چهار سال یک بار تحویل شمس بحمل بعدازظهر روز سیصدوشصت وششم و علیهذا نوروز در روز سیصدوشصت وهفتم واقع میشد لکن در بعضی اوقات استثناءً چنان پیش می آمد که در موقع معمول کبیسه یعنی سال چهارم بعد از کبیسهء سابق باز تحویل آفتاب هنوز اندکی قبل از ظهر می افتاده و بنابراین آن سال را کبیسه نشمرده و سال آینده (یعنی سال پنجم) را کبیسه می گرفتند و این فقره یعنی عدم وجود قاعده از جدول کبائس سالهای ملکی در زیج ایلخانی نیز که تحت هیچ قاعدهء مطردی نمیآید استخراج و استنباط میشود، چه چنانکه مذکور گردید در سیصد سال هفت کبیسهء خماسی 33ساله و یک کبیسهء خماسی 29ساله و یک دورهء نامعلوم (یعنی دورهء اولی که معلوم نیست اولین کبیسهء آن رباعی بوده یا خماسی) وجود دارد و فقط با حساب بسال مطابقت دارد چنانکه مبنای ترتیب سال شماری فعلی در ایران نیز بر همانست و بهمین جهت است که بر طبق همین جدول در موقع نهمین کبیسهء خماسی و هفتادویکمین کبیسه از مبدأ تاریخ یعنی سال 291 بر فرض آنکه میزان کسر سال را مطابق خود زیج مزبور 5 ساعت و 49 دقیقه بگیریم در کل مدت 291 سال فقط درست یک ساعت اختلاف با حساب حقیقی حاصل میشود.
همچنین از بیانات صریح قطب الدین شیرازی در کتاب سابق الذکر وی، و عبدالعلی بیرجندی در شرح زیج الغ بیک (نسخهء خطی برلن) این معنی (یعنی عدم وجود قاعدهء مطرد) بطور واضح مستفاد میشود، چه هر دو تصریح بر این کرده اند که تعیین موقع کبیسهء خماسی فقط به استقراء ممکنست. قطب الدین گوید: «... و لان الکسر الزاید اقل من ربع بقیل فتکون الکبیسة التی یجعلونها فی کل اربع سنین یوماً من یوم فحینئذ قد یتفق فی بعض الاوقات ان تکون الکبیسة بعد خمس سنین و ذلک انما یتفق بعد اربع سنین سبع مرات او ثمان مرات و هذا انما یعرف بالاستقراء و کذلک معرفة اوائل سنی التاریخ». و بیرجندی گوید: «... و به استقراء معلوم توان کرد که کبائس رباعیهء متتالیه در کدام زمان شش خواهد بود یا هفت». و البته تا میزان کسر سال برحسب عقیده و حساب عقیده و حساب منجمین ملکشاه در دست نباشد نمی توان گفت چند دورهء 29ساله یا 33ساله یا 37ساله لازم است ورنه طرح ریزی خیالی ترتیب خاصی برای کبیسهء خماسی و قائل شدن بیک دورهء بزرگ و کاملی شامل عدهء معینی از دوره های 29ساله و 33ساله با فلان ترتیب و تقدیم و تأخیر مرتب از روی قیاس و حساب برحسب رصد متأخری و به اقتضای میزان کسر سال شمسی بر طبق این یا آن زیج و اسناد آن ترتیب بمؤسسین تاریخ جلالی برخلاف حقیقت تاریخی میشود و البته روا نیست چنان که در قرن اخیر «سدیلو» دورهء کبائس خماسی را در تاریخ جلالی یک مرتبه در سال بیست ونهم (پس از شش بار کبیسهء رباعی) و چهار مرتبه در سال سی وسوم (پس از هفت بار کبیسهء رباعی) و بعبارة اخری 39 کبیسه در هر 161 سال فرض کرده است که اگر حقیقت داشت سال جلالی دقیق ترین و صحیح ترین سالهای معمول دنیا میشد و به قول «سوتر» (در مقالهء خود در دائرة المعارف اسلامی مادهء «جلالی») فقط در هر بیست وهشت هزار سال یک روز خطا میداشت، در صورتی که در سال گریگوری با کبیسهء بالنسبه دقیق آن در هر 3330 سال یک روز خطا وجود دارد، ولی بدبختانه این ترکیب بندی فرضی «سدیلو» هم ظاهراً از روی قیاس به نتیجهء رصدهای این زمان (یعنی عصر خود او) پرداخته شده است و اگر فرض طریقه ای برای توالی و تناوب منظم کبائس رباعی و خماسی از روی حساب میزان کسر سال شمسی بر طبق رصدهای فعلی با عدم توجه به تناقض تدریجی در میزان کسر سال بمرور زمان جائز بودی فرضی بهتر از فرضهای «سدیلو» و «ماتزکا» پیشنهاد می توان کرد که در واقع بهترین فرضها میشد و آن اینست که یک دورهء کامل 128ساله قائل شویم که در آن یک کبیسهء خماسی 29ساله و سه کبیسهء خماسی 33ساله قرار داده شود و این طریقه اگر تناقض تدریجی طول سال مؤثر نبود بقدری دقیق و نزدیک به حقیقت میشد که در هفتادهزار سال هم یک روز خطا در آن راه نمی یافت لکن همهء این فرضها نه با اساس تاریخی و نه با اساس نجومی وفق میدهد اگرچه «سدیلو» فرض خود را بر قول «میرم چلبی» مبتنی نموده که گوید در هر 1440 سال 349 کبیسه وجود دارد لکن در فرض پیشنهادی «سدیلو» باید در واقع در هر 1449 سال 351 کبیسه فرض شود تا دورهء نهم از دوره های 161سالهء فرضی وی کامل شود ورنه با 1440 سال دوره کامل نیست. خود میرم چلبی با فرض اینکه کسر سال شمسی درست معادل 5 ساعت و 49 دقیقهء تمام است (یعنی مطابق زیج ایلخانی نه زیج گورگانی) دورهء کامل تمام و صحیح را 1440 سال شمرده و چنانکه ذکر شد تصریح کرده به اینکه در هر چنین دوره ای 44 بار کبیسهء خماسی واقع میشود (و 305 بار کبیسهء رباعی) و 41 کبیسه از این 44 کبیسهء خماسی در دورهء 33ساله (یعنی پس از هفت بار کبیسهء رباعی) و 3 کبیسه از آن در دورهء 39ساله (یعنی پس از شش بار کبیسهء رباعی) وقوع می یابد. به این طریق این فرض کام و دقیقاً مطابق با میزان کسر سال شمسی آمده و یک ثانیه هم زیاد یا کم نمی ماند لکن معلوم نیست چرا «میرم چلبی» راجع بمیزان کسر سال، رصد ایلخانی را اساس گرفته نه رصد سمرقند را، در صورتی که خود شارح زیج الغ بیک و جدش از همکاران آن پادشاه بوده است و چرا نصیرالدین طوسی در زیج ایلخانی با آنکه کسر سال شمسی را پنج ساعت و 49 دقیقهء تمام میدانسته برای کبیسهء خماسی دورهء 33ساله و 37ساله قائل شده، در صورتی که با حساب وفق نمیدهد و باید در آن صورت حتماً 29ساله و 33ساله باشد و بس (مگر آنکه تأویل باتکلف بیرجندی را قبول کنیم که گوید مقصود از عبارت «پس از هشت بار» نوبت هشتم است که آن هم با عبارت فارسی موافقت کامل ندارد) و چرا الغ بیک که کسر سال را بیشتر می پنداشت (یعنی 5 ساعت و 49 دقیقه و 15 ثانیه و کسری) فقط دورهء 29ساله و 33ساله قائل شده است در صورتی که مطابق این میزان کسر باید کبیسهء خماسی گاهی در دورهء 37ساله (ظاهراً یک دورهء 37ساله بعد از هفت دورهء 33ساله یا 65 کبیسه در 268 سال چنانکه «ماتزکا» فرض کرده است) چنانکه این معنی را از روی حساب و امتحان مجموع روزهای سال ملکی با کسور آنها از یک تا هزار سال که الغ بیک در جدولی ثبت کرده میتوان یافت و بنابر آن حساب دیده میشود که برحسب فرض فوق (یعنی هفت دورهء 33ساله و یک دورهء 37ساله) در هر 268 سال که دورهء کامل میشود کمتر از یک دقیقه کبیسه اضافی شده (یعنی در واقع قریب 56 ثانیه یا کمتر از یک روز در بیش از چهارصدهزار سال). بیرجندی به این نکته توجه داشته که بنابر میزان کسر سال در رصد گورگانی حتماً گاهی «هشت کبیسهء متتابع رباعی بوده و بعد از آن کبیسهء خماسی» باید باشد یعنی دورهء 37ساله ضروری است ولی گوید که الغ بیک کسر زاید را 49 دقیقه گرفته «و کسور زاید بر آن اعتبار نکرده بجهت مساهله»، حقیقت امر آنست که در صورتی که سال شمسی حقیقی حالا (یعنی در حدود 1935 م.) قریب 2421968/365 روز حساب میشود بحساب زیج ایلخانی 242361111/365 روز و برحسب زیج الغ بیک (بموجب حساب که می کنیم) 242534876/365 روز فرض میشده و «بتانی» آن را معادل قریب 2409991/365 روز میشمارد و برحسب میزان مندرج در زیج سنجری که مؤلف آن (اگرچه روایات راجع بشرکت وی در امر تأسیس تاریخ جلالی دور از احتمال است) نزدیکترین نویسندگانی که آثار آنها باقی مانده بعهد تأسیس تاریخ مزبور می باشد فقط قریب 240095602/365 روز است و اگر دورهء 220ساله کبیسه ای که وی شرح میدهد مناط باشد قریب 240909/365 روز میشود و برای هر کدام از این میزانها می توان از روی حساب دورهء مطردی برای کبائس رباعی و خماسی پیدا کرد ولی چون کار موکول به استقراء و حساب جداگانه برای هر سال بوده دوره های مطردی اتخاذ نکرده اند اگرچه ظاهراً البته دوره هائی 29ساله و 33ساله (و شاید 37ساله هم) برای کبیسه های خماسی بوده ولی نه بیک ترتیب متوالی و معین و دورهء منظم و مطردی بلکه کبیسهء خماسی (یعنی موقعی که در سال چهارم بعد از یک کبیسهء رباعی تحویل آفتاب بحمل قبل از ظهر روز سیصدوشصت وششم واقع شده و به این جهت آن سال برخلاف معمول کبیسه گرفته نشده و سال بعد بایستی کبیسه شود) همیشه ظاهراً یا در سال بیست ونهم یا در سال سی وسوم و یا در سال سی وهفتم از کبیسهء خماسی قبل واقع بوده بی آنکه بتوان قاعدهء منظمی برای توالی این دوره ها معین کرد و چنین قاعده ای هیچوقت در کار نبوده است و حتی عجب است که قطب الدین شیرازی در کتاب سابق الذکر خود عمر خیام را تخطئه و انتقاد می کند که: «خیام در زیج خود که تألیف کرده (فی زیجه الذی وضعه) کبیسه را دائماً رباعی فرض کرده و مطابق حلول شمسی بحمل شمرده در صورتی که آن خطای فاحش است و سبب آن عدم توجه خیام است به آنچه گفته شد». در طول ماههای جلالی نیز اقوال مختلف است. برحسب آنچه در زیج سنجری آمده طول ماهها مطابق توقف آفتاب در بروج دوازده گانه بوده و هر یک از شش ماه اول سال 31روزه بوده الا خرداد 32روزه بوده و باقی همه 30روزه بوده بجز آذر و دی که 29روزه و بجز اسفندارمذ در سالهای کبیسه که 31روزه بوده است. قطب الدین شیرازی گوید که بعضی طول ماهها را مطابق بروج شمسی میشمردند و دیگر که اکثر منجمین باشند ماهها را جمله 30 روز گرفته و خمسهء مسترقه را در آخر اسفندارمذ آورند. درباب اسامی ماهها همهء مؤلفین قدیم و از آنجمله عبدالرحمن خازنی تصریح دارند بر اینکه همان اسامی ماههای ایرانی بوده ولی در کتاب سی فصل فارسی نصیرالدین طوسی در معرفت تقویم (چ ایران 1311 ه . ق. ص111) جدولی از اسامی جدید فارسی برای ماهها و روزهای جلالی درج کرده که «بعضی از استادان این علم» آنها را به این اسامی نامیده اند و خالی از غرابت نیست که اسم ماه دوم بهار در این جدول «نوبهار» و اسم ماه سوم بهار «گرمافزا» است که صورةً بی شباهت به اسامی ماههای پارسی قدیم نیست! این اسامی در فرهنگ جهانگیری نیز ضبط و به اسم ماههای ملکی و روزهای ملکی نامیده شده و عجب آنکه این فقره باعث اشتباه غریبی برای «توماس هاید» شده و تصور کرده ملکی منسوب است به یزدگرد و بنابراین ادعا نموده که یزدگرد پادشاه اخیر ساسانی تاریخی جدید با سال و ماه مخصوص تأسیس و ایجاد نموده و اسامی همهء ماهها و روزهای سال را عوض کرده و اسمهای تازه داده است(32). «بنفی» و «استرن» نیز در کتاب سابق الذکر خودشان سعی کرده اند این اسامی را از اصل عبرانی یعنی ماههای یهود مشتق بکنند. (پایان حاشیهء 335 صص 168 - 174).
.
(فرانسوی)
(1) - Le calendrier djalalien
(2) - Les jours intercalaires. (روزهائی که در سالهای کبیسه به ماه فوریه افزایند).
(3) - Le calendrier Julien تقویم یولی که بوسیلهء ژول سزار پایه گذاری شده و سالش 365 روز و 6 ساعت است.
(4) - Aspendarmudh.
(5) - Isfendarmadh.
(6) - Ideler.
(7) - Ideler.
(8) - L.A.Sedillot.
(9) - L'annuaire du Bureau des Longitudes de 1851.
(10) - Ginzel.
(11) - Matzka, Die Chronologie in ihrem Ganzen Umfange, Wien 1844.
(12) - Ideler. (13) - بقول قطب الدین شیرازی در «تحفهء شاهیه» (نسخهء خطی برلن) و همچنین در کتاب دیگر وی «نهایة الادراک فی درایة الافلاک» (باز نسخهء خطی برلن) این منجمین هشت نفر بودند.
(14) - که بفرنگی سال تروپیک Tropique گویند.
(15) - رجوع به حاشیهء 9 ص3 کتاب گاه شماری شود.
(16) - رجوع به حاشیهء 10 ص4 کتاب گاه شماری شود.
(17) - رجوع به حاشیهء 11 ص4 کتاب گاه شماری شود.
(18) - رجوع به حاشیهء 12 ص4 کتاب گاه شماری شود.
(19) - از علاماتی که برای انتشار و استقرار گاه شماری جلالی در میان عامه تا حدی و بهر حال بیش از اصلاحات سابق الذکر دیگر موجود است، آنست که ظاهراً غالب آداب و رسوم ایرانیان در جشنهای خود بعدها در ایام سال جلالی مرسوم شد چنانکه در شرح بیست باب ملا مظفر گنابادی آبریزکان و تیرکان و شب سده را گوید که حالا این رسم را در 13 تیرماه و دهم بهمن ماه جلالی میگیرند.
(20) - اگر حدس «گوتشمید» درباب مبدأ اتخاذ سال اوستایی جدید و تأسیس دورهء کبیسه صحیح باشد یعنی آنکه این کار در سال 411 ق.م. وقتی اعتدال ربیعی در 19 فروردین بوده بعمل آمده اثر تصادف غریبی است که اصلاح جلالی نیز مجدداً در موقعی بعمل آمد که باز اعتدال ربیعی در 19 فروردین ماه بود.
(21) - Sedillot.
(22) - Golius.
(23) - Alfraganus.
(24) - Weidler.
(25) - Bailly.
(26) - Montucla.
(27) -Sedillot.
(28) - Ideler.
(29) - Matzka.
(30) - Ginzel.
(31) - Suter.
(32) - Thomas Hyde, Veterum Persarum et Parthorum et Medorum religionis
historia, Oxford 1700, pp. 159-220.

تاریخچه.

[چَ / چِ] (اِ مصغر) (از: تاریخ + چه، پسوند تصغیر) تاریخ کوتاه. تاریخ مختصر: تاریخچهء معادن ایران. تاریخچهء حکومت مشروطه.

تاریخ خراجی.

[خِ خَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) سنهء مالیه. سنهء خراجیه. سال خراجی. فصل دریافت خراج و مالیات. تقی زاده در گاه شماری آرد: علاوه بر آنکه بر اثر انتشار علوم یونانی و مخصوصاً علم نجوم بین مسلمین، آنها ناقص بودن سال 365روزه از سال شمسی حقیقی و نقائص و معایب این حساب را در عمل دریافته و از طرف دیگر عملی نبودن کبیسهء 120ساله را متوجه شدند مداومت خلفاء به افتتاح خراج در ایران در نوروز (شاید به پیروی ساسانیان در اواخر سلطنتشان که نوروز در ماه اول تابستان بوده) باآنکه نوروز در قرن سوم و چهارم هجری ببهار افتاده بود موجب کلفت و زحمت دهقانان ایران گردیده و بدین جهت مکرراً در ثابت کردن محل نوروز در سال شمسی و اجرای کبیسهء رومی در سال ایرانی اقدام شد. نه تنها جلو رفتن نوروز و تغییر موقع شروع به اخذ و جمع مالیات بلکه اساساً عدم تناسب سال و ماه قمری با امور عرفی و مخصوصاً با امر خراج که در واقع طبعاً مربوط به امر زراعت و بدست آمدن محصول بود و اشکال عظیم اخذ خراج و پرداخت رواتب با سال و ماه قمری و بنابراین لزوم وضع بنیان امور مالی دولت بر اساس سال شمسی در طول تاریخ دورهء اسلامی و طی قرون همیشه از گاهی بگاهی نظر اولیای امور ممالک اسلامی را جلب نموده و ملوک و ولات را بر آن میداشت که سال شمسی را مدار عمل قرار دهند. بقول بیرونی از عهد هشام بن عبدالملک خلیفهء اموی (105 - 125 ه . ق.) شکایت دهاقین ایران در باب جلو افتادن نوروز بلند شد و به خالدبن عبدالله قسری (که در سالهای 106 - 120 ه . ق. والی عراق بود) شکایت بردند و او بهشام نوشت ولی چنانکه ذکرش گذشت هشام جرأت نکرد که اجازهء اجرای کبیسه بدهد. در زمان خلافت هارون الرشید (170 - 193 ه . ق.) باز ملاکین ایران به یحیی بن خالد برمکی وزیر، متوسل شده و خواستار شدند که نوروز را دو ماه عقب تر ببرد و وی خواست این کار را بکند ولی دشمنان وی او را متهم ساختند که تعصب زردشتی دارد، لذا ترسید و از اقدام به این عمل خودداری نمود. بعدها متوکل علی الله خلیفهء عباسی در سنهء 243 ه . ق. در نتیجهء داستانی که بیرونی بنقل از صولی و حمزهء اصفهانی شرح داده حکم اجرای کبیسه داده و خواست نوروز را در 17 ژوئن رومی (حزیران) ثابت گرداند(1) ولی بعلت وفات وی کار پیشرفت نکرده و انجام نیافت تا عاقبت المعتضد بالله در سنهء 282 کبیسه را جاری ساخته(2) و نوروز یعنی اول فروردین ماه را که در آن سال مطابق 12 آوریل بود در 11 ژوئن (که در موقع وفات یزدگرد در آن جا بوده) یعنی بجای اول خردادماه سال 264 یزدگردی قرار داده و بواسطهء اتخاذ کبیسه ای نظیر کبیسهء رومی در همانجا ثابت ساخت و مقرر شد که بعدها موقع افتتاح خراج همیشه از آن تاریخ باشد(3) و این سال معتضدی ظاهراً برای امر مالیات در جریان ماند.
سال خراجی - این اصطلاح معتضد در واقع فقط برای تأخیر نوروز و ثابت کردن آن در فصلی که مناسب جمع مالیات باشد بوده نه برای تغییر یا اصلاح تاریخ، ولی در صورت استعمال سال شمسی برای امور دیوانی یک اقدام اساسی دیگر نیز لازم بود یعنی اگر سال شمسی و قمری هر دو با تاریخ هجری حساب شود طبعاً طولی نمی کشد که بین این دو تاریخ (سال قمری هجری و سال شمسی هجری) اختلاف پیدا میشود و چون ظاهراً در ممالک اسلامی از قرون اولای اسلام در عمل خراج سال شمسی معمول بوده و در مصر با سال قبطی و در سوریه و فلسطین با سال رومی و در ایران با سال ایرانی عمل میشده (چنانکه آثار آن جسته جسته در کتب تواریخ دیده میشود)، ناچار برای رفع اشکال فوق و جلوگیری از اختلاف بین دو تاریخ یعنی سال هلالی و سال خراجی بایستی تدبیری اندیشیده شود ورنه علاوه بر اختلاف دو تاریخ با جلو رفتن آغاز سال شمسی در طی سال قمری که بمرور زمان به آخر سال قمری نزدیک تر شده پس از 33 سال اص بسال آینده می افتاد (مث پس از آنکه نوروز در اواخر ذی الحجهء یک سال قمری واقع شد در سال آینده اص نوروزی واقع نشده بلکه نوروز آینده در محرم سال بعد از آن می افتد) مالیات سال سی ویکم خراجی در سال سی ودوم هلالی و مالیات سال سی ودوم در سی وسوم جمع آوری میشد و هکذا و اگر در شمارهء سالهای مالی انقطاعی قائل نشوند بایستی در سال قمری فلان تاریخ هجری که عمل میکنند مالیات آن سال را به اسم و تاریخ سال قبل بنامند و بتدریج مالیات هر سال خراجی در سال قمری می افتد که شمارهء تاریخ آن یک یا دو یا سه سال بیشتر از شمارهء تاریخ سال خراجی مزبور است و چون از طرف دیگر از کبیسه که در حکم نسیئی شمرده می شد احتراز داشته و نمی توانستند در هر دو سه سال یک بار سال قمری را 13ماهه بگیرند ناچار متوسل بوسیلهء دیگری شدند...: از اوائل امر(4) که ملتفت این اختلاف شدند مقرر داشتند که در هر 33 سال یک سال خراجی را از حساب بیندازند یعنی از شماره خارج کرده عدد بعد را بگیرند، یعنی مث سال سی ودوم را سی وسوم بنامند(5) و به این طریق در تاریخ اختلافی پیدا نشده و تاریخ سال هلالی و سال خراجی یکی میماند. در تجارب الامم ابوعلی مسکویه (چ عکسی لیدن 1917 م. ج 6 ص 250) در ضمن وقایع سال 350 ه . ق. گوید که حسن بن محمد مهلبی (وزیر خلیفهء مطیع لله) سال پنجاه خراجی را (که منظور سال 350 ه . ق. است)(6)بسال 351 نقل کرد.
در تاریخ وصاف نیز بهمین عمل مهلبی اشاره نموده ولی آنرا منحصر بفرد پنداشته و گوید که بین تاریخ هلالی در تمام ممالک ایران زمین نه سال تفاوتست ولی در بغداد یک سال از سالهای خراجی از میانه جستن (طفرهء نظامی) کرده اند و لهذا حالا سال 693 خراجی مطابق 701 هلالی است در صورتی که «بر قیاس معهود اقتضای آن کردی که مطابق سنهء 702 بودی».(7) مشروحترین تفصیل راجع به این عمل و بطور کلی به سنهء خراجیه در کتاب خطط مقریزی مندرج است(8) و بنابر آن چون در عهد خلیفهء عباسی متوکل علی الله چندین سال ملاحظه کردند که مالیات هر سال (بعلت اینکه سال شمسی در اواخر سال قمری شروع می شد) در سال آینده جمع آوری میشود لهذا بحکم خلیفه سنهء 241 را به سنهء 242 نقل کردند (یعنی در واقع یک سال بر عدد سالهای خراجی افزوده یا بعبارة اخری یک عدد در میانه گذشته و در سلسلهء اعداد سالهای تاریخ خراجی دو پله یک جا جستند) و گوید که اول دورهء قبل از آن در 208 ه . ق. در عهد خلیفهء مأمون بود (ولی از اجرای این عمل در آن موقع صریحاً خبری نمیدهد)، و نوبت آینده در 275 ه . ق. بود که باز بایستی یک سال جسته و سال بعد را بگیرند ولی غفلت کرده و اجرا ننمودند و اختلاف به 279 انتقال داد، و باز گوید موقع اجرای همین کار در دورهء آیندهء سنهء 307 بود که بایستی آن سال 308 شمرده شود (ولی باز خبر صریحی از اجرای آن در آن سال نمیدهد اگرچه نسخهء فرمانی را که بایستی در این باب صادر شود درج کرده است). پس از آن نقل سال 350 را بسال 351 از طرف مهلبی ذکر و منشور راجع به این امر را که از طرف خلیفه صادر شده و ابواسحاق صابی انشاء کرده عیناً درج می کند. این عمل یعنی اسقاط یک سال خراجی را از طی حساب بقول مقریزی «ازدلاق» می نامیدند(9) و اگرچه مقریزی در یک موضع گوید که خلفاء همیشه این کار را در موقع خود اجرا می کردند (از بیانات خود او معلوم میشود که از اجرای مرتب این عمل که بایستی در سر هر دورهء 33ساله صورت پذیرد گاهی غفلت می شده و بلکه بعدها اص بطوری اهمال شد که فرق بین تاریخ خراجی و تاریخ هلالی بچندین سال رسید چنانکه در ضمن همان فصل شرح میدهد که در مصر در سال 501 باز بواسطهء اهمالی که در دورهء قبل در اجرای عمل «ازدلاق» شده بود دو سال (یا چهار سال؟) اختلاف پیدا شده بود(10) و لذا حکم به نقل سال 499 خراجی (497 ؟) به 501 صادر شد و نص منشور مفصل خلیفهء فاطمی (الاَمر باحکام الله) را در این باب ثبت نموده است و نیز گوید که در سنهء 567 ه . ق. سال خراجی سنهء 565 خراجی را به 567 نقل کردند تا هر دو سال مطابق شده و دو اسم از میان برود و تا 33 سال دیگر یکی بمانند. ظاهراً در ممالک شرقی اسلامی و از آنجمله ایران بعد از اجرای عمل تطبیق در سنهء 350 از طرف مهلبی این عمل اهمال و متروک شده (و یا منتهی یک بار دیگر هم یا در نوبت آینده مث در حدود 383 یا قدری پس و پیش از آن و یا در موقع دیگر باز اجرا شده است و بس)، چه در کتب تاریخی جسته جسته بفرق متزاید سال خراجی و سال هلالی برمی خوریم چنانکه در تاریخ سلاجقهء کرمان تألیف محمد بن ابراهیم چندین بار ذکر وقایع با تاریخ و سال و ماه(11)آمده و در بعضی موارد با تطبیق آن با تاریخ عربی و قمری هجری و از ملاحظهء این فقرات دیده میشود که در قرن پنجم و ششم فرق عمده بین دو تاریخ پیدا شده بوده است و هرچه بیشتر می گذرد فرق بزرگتر می شود تا آنکه در سال 601 ه . ق. سال خراجی به 595 رسیده بوده است و در سنهء 701 وقتی که غازان خان در اصلاح این کار و تأسیس تاریخ جدیدی با سال شمسی اقدام کرد چنانکه در تاریخ وصاف ذکر شده سال خراجی 692 بوده(12) و شاید در نواحی مختلف اختلاف دو تاریخ فرق داشته یعنی در بعضی عمل «ازدلاق» را در موقعی بحکم امیر آن ناحیه اجرا کرده و در دیگری اهمال نموده باشند و ظاهراً غازان خان بعلت همین اختلاف تواریخ(13) و مخصوصاً بعلت اختلاف تاریخ خراجی و هلالی مصمم شد برای امور عرفی و دولتی تاریخ خراجی را با تاریخ قمری مطابق نموده یعنی «ازدلاق»های فوت شده را یکجا اجرا کرد و ظاهراً سال 692 را سال 701 نامید. «هامر پورگستال» تاریخ خراجی را همان تاریخ معتضدی فرض کرده و در ضمن شرح تاریخ ایلخانی غازانی گوید(14) که فرق سال شمسی و قمری تا زمان معتضد به 9 سال رسیده بود و از زمان معتضد تا سنهء 701 که 420 گذشته بود بایستی باز 13 سال اختلاف حاصل شده باشد ولی اختلاف سال معتضدی (که در این مدت با آن عمل میشد) با سال قمری هجری فقط 9 سال بود چنانکه در سنهء 702 ه . ق. سال معتضدی (منظورش همان سال خراجی است) 693 بود یعنی چهار سال خطا در آن واقع شده بود و این خطا بوسیلهء تاریخ جدید غازانی برطرف شد.
از مندرجات فوق دیده میشود که استعمال سال خراجی در ممالک اسلامی از قرن سوم تا هشتم (اق) جاری بوده است چنانکه در تاریخ قم که ذکرش گذشت (چ تهران ص 149) اسناد قدیمه ای راجع به جمع مالیات درج گردیده که در ایام خلیفهء عباسی المقتدر (295-320 ه . ق.) نوشته شده و در آنها سخن از «سنهء خراجیه» میرود و بنابر قول مؤلف زیج اشرفی که در سنهء 702 ه . ق. (یعنی یک یا دو سال بعد از تأسیس تاریخ غازانی) تألیف شده (برحسب آنچه بلوشه در فهرست نسخ فارسی کتابخانهء ملی پاریس از آن کتاب نقل کرده است) تاریخ خراجی در فارس رواج کامل داشته و سال شمسی بوده که در دوایر دولتی مستعمل بود و آن در سنهء 371 بعد از طوفان(15) در عهد خسرو پرویز ایجاد شده است. در تاریخ وصاف نیز حتی پس از تاریخ غازانی باز ذکر سال خراجی هست چنانکه در ص 404 از همان کتاب گوید: «در شهور اربع وتسعین وستمائه خراجی که امروز بعرف خاص آن را سنهء ثلث خانی غازانی گویند...». گینزل در کتاب سابق الذکر گوید که سال مالی به اسم سنهء خراجیه در مصر از طرف خلیفهء فاطمی العزیز (365-386 ه . ق.) و در ممالک عراق و ایران در عهد خلیفهء عباسی الطائع لامر الله (363-381 ه . ق.) تأسیس شده که هر دو سال شمسی بوده و در مصر با ماههای قبطی و در ایران با ماههای ایرانی شمرده می شد و در مصر از اول محرم سنهء 366 ه . ق. جاری و معمول شد تا در سنهء 501 ه . ق. در عهد مستهر «؟» منسوخ گردید.(16) بودن آخرین «ازدلاق» در عهد طائع معقول و محتمل است چه در سنهء 601 ه . ق. فرق دو تاریخ بهفت سال رسیده بود و این فرق علامت قریب 230 سال اهمال است. (از گاه شماری صص 156 - 163). رجوع به تاریخ غازانی و تاریخ جلالی و تاریخ شمسی و تاریخ قمری شود.
(1) - اتفاقاً در سال 243 ه . ق. اص نوروزی واقع نشد و نوروز قبل در 22 ذی الحجهء سال قبل و نوروز بعد از آن در 2 محرم سنهء 244 ه . ق. بود و شاید هم همین فقره نظر مشاورین خلیفه را جلب کرده و مؤید اقدام وی شده است.
(2) - تاریخ احداث این تاریخ و کبیسه مطابق قول طبری است، ولی مسعودی در مروج الذهب این عمل را بعنوان تأخیر افتتاح خراج در سنهء 289 ذکر میکند. بیرونی اولین نوروز معتضدی را مطابق سال 264 یزدگردی ثبت میکند ولی بر طبق حساب باید 12 یا 13 ربیع الاَخر باشد. منتهی الادراک نیز 13 ربیع الاول ذکر نموده است با آنکه نوروز آن سال را خود در 11 صفر روایت میکند که با حساب موافق است. صفدی (در قطعه ای که در مجلهء آسیائی فرانسوی 1911 م. از آن نقل کرده) 13 ربیع الاَخر مینویسد (بنقل از عسکری) که این صحیح و دو روایت اولی مبنی بر اشتباه است.
(3) - رجوع به ذیل 313 ص 157 گاه شماری تقی زاده شود.
(4) - رجوع به ذیل های شمارهء 314 و 315 و 316 کتاب گاه شماری تقی زاده ص158 و 159 شود.
(5) - رجوع به ذیل های شمارهء 314 و 315 و 316 کتاب گاه شماری تقی زاده ص158 و 159 شود.
(6) - رجوع به ذیل های شمارهء 314 و 315 و 316 کتاب گاه شماری تقی زاده ص158 و 159 شود.
(7) - رجوع به ذیل شمارهء 317 کتاب گاه شماری تقی زاده ص159 شود.
(8) - کتاب المواعظ و الاعتبار بذکر الخطط والاَثار چ بولاق مصر ج 1 صص 273 - 285.
(9) - رجوع به ذیل های شمارهء 319 و 320 کتاب گاه شماری تقی زاده ص160 شود.
(10) - رجوع به ذیل های شمارهء 319 و 320 کتاب گاه شماری تقی زاده ص160 شود.
(11) - رجوع به ذیل شمارهء 321 کتاب گاه شماری تقی زاده ص160 شود.
(12) - رجوع به ذیل های شمارهء 322 و 323 و 324 کتاب گاه شماری تقی زاده ص161 شود.
(13) - رجوع به ذیل های شمارهء 322 و 323 و 324 کتاب گاه شماری تقی زاده ص161 شود.
(14) - رجوع به ذیل های شمارهء 322 و 323 و 324 کتاب گاه شماری تقی زاده ص161 شود.
(15) - رجوع به ذیل شمارهء 325 کتاب گاه شماری تقی زاده ص162 شود.
(16) - رجوع به ذیل شمارهء 326 کتاب گاه شماری تقی زاده شود.

تاریخ دار.

(نف مرکب) مورخ. (آنندراج). دارندهء تاریخ. نگارندهء تاریخ. تاریخ نویس. کسی که تاریخ نویسد.

تاریخ دان.

(نف مرکب) دانندهء تاریخ. شناسندهء تاریخ. مورخ.

تاریخ دهقان.

[خِ دِ] (اِخ) یکی از کتب سیرالملوک (خدای نامه) که توسط دهقانان (مالکان) ایرانی که حافظ سنن و تاریخ ایران بودند تنظیم شده بود :
سرایندهء رازهای نهفت
ز تاریخ دهقان چنین بازگفت.نظامی.

تاریخ رومی.

[خِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) رجوع به تاریخ الروم و تاریخ رومیان و تاریخ اسکندری شود.

تاریخ رومیان.

[خِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)(1) تاریخ بنای روم، که تعیین آن مشکل است و تاریخ نویسان قدیم در آن اختلاف دارند. نظر محققین جدید نزدیک بتاریخ «وارون»(2) 753 است و تاریخ «کنسولها» که بر اساس ایام مقدس کنسولی(3) قرار دارد چندان دقیق نیست و آغاز آنرا بسال 245 روم یا 500 ق . م. قرار میدهند. رجوع به تاریخ اسکندری و تاریخ الروم و تاریخ رومی شود.
(1) - ere des Romains.
(2) - Varron.
(3) - Les fastes consulaires.

تاریخ شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب) تاریخ گشتن. بزرگ و مشهور شدن. باقی ماندن نام. به غایت و نهایت بزرگی رسیدن. اشهر ناس شدن. رجوع به تاریخ و تاریخی شدن و تاریخ گشتن شود.
- تاریخ قومی شدن؛ بزرگ و پیشوای قومی شدن. اشهر قومی شدن:... و صولی گفته تاریخ هر شی ء غایت و نهایت آن چیز است و از اینجا که گویند «فلان تاریخ قومه» یعنی به او منتهی می شود شرف قوم وی. (از منتهی الارب) (از غیاث) (آنندراج).

تاریخ شمسی.

[خِ شَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) حساب زمانی که به اعتبار حرکت زمین بدور خورشید و بقول قدما حرکت شمس بدور زمین حاصل آید. تاریخ هجری شمسی محاسبهء تاریخ است از سال هجرت پیغمبر بحساب سالهای شمسی.
مؤلف فرهنگ نظام در مادهء «شمسی» آرد: «سالی که به اعتبار چهار فصل ناشی از حرکت زمین است، چون در علم هیئت قدیم شمس را دور زمین گردان میدانستند و فصول را نتیجهء آن سال، فصول را شمسی میگفتند مقابل قمری که دوازده گردش دوری قمر بوده». مؤلف کشاف اصطلاحات الفنون در ذیل کلمهء سنه آرد: سال شمسی دوازده ماه شمسی و سال قمری 12 ماه قمری است و هر یک از ماههای شمسی و قمری بحقیقی و وسطی و اصطلاحی تقسیم میشوند و بدین قیاس هر یک از سالهای شمسی و قمری نیز بر سه تعبیر مزبور اطلاق شود، بنابراین ماه شمسی حقیقی عبارت از مدت قطع خورشید بحرکت تقویمی خاص آن در یک برج است و مبدأ آن هنگام حلول خورشید به اول آن برج است، از این رو منجمان چنین قرار دهند که خورشید در نصف النهار نخستین روز ماه در درجهء نخستین آن برج باشد خواه هنگام نصف النهار بدان متصل شده باشد یا پیش از آن در شب گذشته یا در روز گذشتهء آن بعد از نصف النهار روز قبل هرچند بمیزان یک دقیقه باشد ولی عامه بدین شرط قائل نیستند و مبادی ماهها را ایامی گیرند که خورشید در آنها در اوائل برج باشد خواه هنگام نصف النهار بدان منتقل شده باشد یا قبل یا بعد یا در شب پیش از آن یا در فردای آن بعد از نصف النهار روز قبل، پس سال شمسی حقیقی عبارت است از دور شدن خورشید از قسمتی از اجزاء فلک البروج تا هنگام بازگشت بدان جزء است و بنابراین اگر این جزء در اول حمل باشد آنرا سال عام نامند و اگر جزئی باشد که خورشید در آن هنگام ولادت شخصی منتقل شده باشد آنرا سال مراد نامند... باید دانست که مدت سال شمسی حقیقی 365 روز و پنج ساعت و کسری است و این کسر برحسب رصد ایلخانی 49 دقیقه و در نزد بطلمیوس 55 دقیقه و 12 ثانیه و در نزد تبانی 46 دقیقه و 24 ثانیه و در نزد حکیم محی الدین مغربی 40 دقیقه است و این ساعات زاید را «ساعات فضل دور» نامند و سنجش «فضل دور» برحسب نزدیکی اوج شمس بنقطهء انقلاب صیفی و بودن مبدأ سال مأخوذ از زمان حصول شمس به اعتدال ربیعی است ولی هرگاه مبدأ سال از زمان حلول خورشید بنقطهء دیگری گرفته شود آن وقت «فضل دور» را برحسب اندازه های مذکور در نظر میگیرند و گاهی هم از آن میزان نقصان می یابد و بسبب انتقال اوج اختلاف می پذیرد. و ماه شمسی وسطی عبارتست از مدت حرکت خورشید در سی روز و 10 ساعت و 29 دقیقه و 112 سال شمسی وسطی است، آنگاه باید دانست سال وسطی و حقیقی شمسی یکی باشند زیرا دور وسط و دور تقویم در یک زمان پایان یابند و تفاوت میان ماه های شمسی حقیقی و وسطی است زیرا ماه حقیقی نسبت بوسطی گاه فزونتر و گاه کمتر و گاه برابر آنست. و ماه شمسی اصطلاحی آنست که نه حقیقی و نه وسطی باشد بلکه چیز دیگری است که اصطلاح در آن روی داده است چه مبنای آن صرفاً بر اصطلاح است و در آن حرکت خورشید را در نظر نمی گیرند بلکه مجرد ایام روز را معتبر می شمرند چنانکه اهل روم آنرا بدینسان مصطلح کرده اند که سال مزبور 365 روز و ربعی است و کسر را ربع تام می گیرند و این ربع را در چهار سال یک روز میشمرند و آن روز را روز کبیسه نامند و مردم ایران در این زمان کسر را فرومیگذارند و سال مزبور در نزد ایشان 365 روز بدون کسر است. (کشاف اصطلاحات الفنون چ کاپیتان نودلی ج2 صص713 - 722). رجوع به کلمهء تاریخ شود.
بیرونی سال شمسی را سال طبیعی و سال آفتاب نامد و در التفهیم آرد: سال طبیعی عبارت است از آن مدت که اندر او یک بار گردش گرما و سرما و کشت و زه بتمامی بود. و آغاز این مدت از بودن آفتابست بنقطه یی از فلک البروج تا بدو بازآید و زین جهت به آفتاب منسوب کرده آمد این سال. و اندازهء او سیصدوشصت وپنج روز است و کسری از چهاریکِ روز کمتر چنانک ما همی یابیم، وز چهاریکِ روز بیشتر چنانکه پیشینگان همی یافتند. و چون سال طبیعی این است که گفتیم ماه او که نیم شش یک است از وی ماه اصطلاحی است نه طبیعی. (التفهیم چ جلال همائی ص 221)... و اما سال شمسی روزگارش سیصدوشصت وپنج است با کسری که نزدیک چهاریک روز است و او را رومیان و سریانیان و قبطیان و پارسیان و سغدیان بکار همی دارند ولیکن به استعمال کسرش برخلاف هم شوند و هر کسی از ایشان راهی دیگر همی گیرد. (التفهیم ایضاً ص235)... بسال آفتاب چهاریک روز یله کنند تا از وی چهار سال روزی بحاصل آید و آنگه او را بروزهای سال بیفزایند تا جمله سیصدوشصت وشش روز شوند. (التفهیم ایضاً ص221).

تاریخ شهریاران.

[خِ شَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) تاریخ پادشاهان قدیم ایران. تاریخ پادشاهان پیش از اسلام در ایران. سرگذشت پهلوانان و نجیب زادگان قدیم ایران. حماسه های ملی ایران :
هرچه تاریخ شهریاران بود
در یکی نامه اختیار آن بود.نظامی.

تاریخ طبیعی.

[خِ طَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) تحقیق و تتبع دربارهء موجوداتی است که در طبیعت وجود دارند. علم الاشیاء. ظاهراً این اسم به علم مزبور پس از تسمیهء پلینیوس(2) کتاب خود را(3)، اطلاق شده است.
.
(فرانسوی)
(1) - Histoire naturelle
(2) - Pline - l'Ancien. .(لاتینی)
(3) - Historia naturalis

تاریخ عمومی.

[خِ عُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) تاریخی که شامل کلیات از قبیل شرح وقایع و جنگها، ذکر سلاطین، رؤسا، اوضاع اجتماعی و سیاسی و اقتصادی جهان است.
.
(فرانسوی)
(1) - Historire universelle

تاریخ غازانی.

[خِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) تاریخ ایلخانی. حسن تقی زاده در کتاب گاه شماری آرد:... بقول مشهور از 13 رجب سنهء 701 ه . ق. موافق اول حمل و اول فروردین ماه جلالی سنهء 225 جلالی شروع میشود.(1) در نزهت القلوب نیز اول محرم سال 740 ه . ق. را معادل 24 تیرماه جلالی سنهء 261 و 24 تیرماه سنهء 38 غازانی می شمارد که بنابر آن باز مبدأ بسنهء 701 ه . ق. ولی بتاریخ جلالی سنهء 224 میافتد. لکن در تاریخ وصاف که تألیف آن مقارن همان زمان ایجاد تاریخ غازانی بود در ص 404 روز 22 رجب سنهء 702 ه . ق. را آغاز سنهء 694 خراجی و سنهء سوم خانی غازانی میشمارد و در ص 435 گوید: «ابتدای سنهء احدی خانی مطابق سنهء اثنین و تسعین و ستمائة الخراجیه» و از این قرار مبدأ تاریخ بدوم ماه رجب سنهء 700 ه . ق. میافتد که مطابق آغاز سال 223 جلالی میشود و این فقره با آنچه در اکثر تقویم های این عصر ثبت است هم موافقت دارد چه مث امسال را (1314 ه . ش.) مطابق 857 جلالی و 634 ترکیهء ناقصهء غازانیه ثبت می نمایند که مبدأ بهمان سنهء 223 جلالی میرسد و ظاهراً باید قول تاریخ وصاف را ترجیح داد.
سالهای این تاریخ شمسی است و در واقع عیناً نظیر تاریخ جلالی است فقط با فرق در مبدأ تاریخ و هر ماه و هر روز از سالهای آن نیز عیناً همان ماه و همان روز از سالهای جلالی است و چنانکه از تطبیق نزهت القلوب دیده میشود و چون این تاریخ و سال و ماه را برای امور دولتی استعمال میکردند و برای امور مذهبی تاریخ هجری قمری معمول بود لهذا یکی شمسی و دیگری قمری با مبدأ تاریخ مختلف حساب شده و تصادمی با هم نداشتند و چون مبدأ یکی نبود اختلاف بین آنها باعث اشتباهات و اختلال حساب نمیشد. چنانکه گفته شد اسامی ماهها در این تاریخ همان اسامی ماههای ایرانی بوده و در نزهت القلوب تصریح میکند بر اینکه سال غازانی ماههای مخصوص یا اسامی دیگر ندارد ولی بعدها در تقویم ها دیده میشود که ماههای سال غازانی را به اسامی ترکی ثبت کرده اند و حتی در شرح ملا مظفر جنابذی (گنابادی) بر بیست باب عبدالعلی بیرجندی در ضمن تقویمی که برای سنهء 1005 ه . ق. ساخته بهمین نحو عمل کرده است. عمل «ازدلاق» ظاهراً بعد از تأسیس تاریخ غازانی بکلی فراموش نشد و از اینکه عثمانیها از اواخر قرن یازدهم هجری به این طرف آن را مرتباً مجری داشتند معلوم میشود که قبل از آن یا در خود آن مملکت و یا بعضی ممالک دیگر اسلامی ولی بطور نامرتب مجری بوده و یا چون بکلی از خاطرها نرفته بود دولت عثمانی آنرا... احیا نمود.(2) (از گاه شماری تقی زاده صص163 - 164). رجوع به تاریخ ایلخانی شود.
(1) - سنهء 701 ه . ق. مطابق 224 جلالی میشود نه 225 و اول محرم سال 740 ه . ق. بر طبق حساب از روی جداول «شرام» مطابق 28 تیرماه جلالی است، مگر آنکه ماههای جلالی چنانکه ظاهراً اوایل مرسوم بود شمسی حقیقی شمرده شود نه 30روزه و نوروز سال 702 ه . ق. باز بر طبق همان جداول مطابق 23 رجب میشود. از تقویمی هم که از سنهء 1303 ه . ق. بنظر رسید سال مزبور را مطابق 808 جلالی و 584 غازانی شمرده که باز برخلاف سایر تقاویم مبدأ را بسنهء 224 جلالی میرساند. بطور کلی در کتب تاریخی غالباً در موضوع سال و ماه خلط و اشتباه زیادی است، و از آن جمله مقریزی گاه گوید که سنهء 499 خراجی را بسنهء 501 نقل کردند، و گاهی این کار را بسنهء 497 خراجی نسبت داده و گوید فرق چهار سال شده بود و ظاهراً اولی صحیح تر است. در تاریخ سلاجقهء کرمان تطبیقهای تواریخ خراجی و هلالی غالباً دارای سهو است، مث در ص 192 (از چ هوتسما) اول رمضان سال 600 ه . ق. را با خردادماه سال خراجی 594 و در ص 19 باز 3 شوال همان سال قمری را با 24 خرداد همان سال خراجی و در ص 196 هفتم رمضان سال 601 ه . ق. را با 15 خرداد سنهء 595 خراجی تطبیق می کند که تناقض آنها واضح است. تطبیق های دیگر این کتاب نیز خالی از اشتباه نیست و در هر حال غالباً نه با حساب سال و ماه یزدگردی و نه با حساب سال معتضدی و نه با حساب جلالی مطابقت دارد و فقط در دو مورد با یزدگردی وفق میدهد و باقی از 20 روز تا دو ماه فرق دارد.
(2) - رجوع به گاه شماری تقی زاده صص165-167 شود.

تاریخ فرس.

[خِ فُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) رجوع به تاریخ قدیم و تاریخ یزدگردی شود.

تاریخ فلسفی.

[خِ فَ سَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) تاریخی که دربارهء علت حوادث تحقیق کند و تسلسل آنها را نشان دهد و در این تتبع به نتایج عملی و نظر مکتسبه وابسته باشد.
.
(فرانسوی)
(1) - Histoire philosophique

تاریخ قازانی.

[خِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) تاریخ منسوب به غازان خان. رجوع به تاریخ ایلخانی و تاریخ غازانی شود.

تاریخ قبط جدید.

[خِ قُ طِ جَ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) رجوع به تاریخ مصر جدید شود.

تاریخ قبط قدیم.

[خِ قُ طِ قَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) رجوع به تاریخ مصر قدیم شود.

تاریخ قدیم.

[خِ قَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) دربارهء ادواری از ازمنهء بسیار قدیم بحث می کند. تاریخ قدیم به انقراض امپراطوری روم غربی بسال 476 م. و بعقیدهء برخی دیگر بمرگ «تئودوسیوس»(2) بسال 395 م. خاتمه می یابد. ||تاریخ فرس قدیم، تاریخ یزدگردی. تقی زاده در گاه شماری آرد:... آنچه امروز به اسم تاریخ فرس قدیم و سال قدیم پارسیان یا فرس در تقویم ها ثبت می گردد و ماههای آنرا برای تمیز از ماه های تاریخ جلالی بلفظ «قدیم» تردیف می کنند و در دورهء اسلامی همیشه در سالهای تاریخ یزدگردی استعمال شده و میشود همان گاه شماری است که در ایران قبل از اسلام و اق در عهد ساسانیان معمول بوده... (گاه شماری ص40). رجوع به تاریخ یزدگردی شود.
.
(فرانسوی)
(1) - Histoire ancienne
(2) - Theodose.

تاریخ قرون جدید.

[خِ قُ نِ جَ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) یا تاریخ جدید(1) که از زمان کشف قارهء آمریکا تا امروز بسط می یابد.
.
(فرانسوی)
(1) - Histoire moderne

تاریخ قرون وسطی.

[خِ قُ نِ وُ طا](ترکیب اضافی، اِ مرکب)(1) دربارهء ادواری بحث میکند که مابین تاریخ قدیم و تاریخ جدید قرار دارد. رجوع به قرون وسطی در ردیف خود شود.
.
(فرانسوی)
(1) - Histoire du moyen age

تاریخ قمری.

[خِ قَ مَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) مؤلف کشاف اصطلاحات الفنون در ذیل کلمهء سنه آرد: ماه قمری حقیقی عبارتست از زمان جدایی ماه از خورشید از وضع مخصوصی به نسبت خورشید مانند اجتماع و هلال تا باز بدان وضع مخصوص بازگردد و این وضع در نزد اهل شرع و بادیه نشینان عرب همان هلال است و بهمین سبب آنرا ماه هلالی نامند و سال حاصل از اجتماع آنرا سال هلالی خوانند، و در نزد حکمای ترک عبارت از اجتماع حقیقی است که مدار آن بر حرکت تقویمی مخصوص بماه است و پوشیده نماند که نزدیک ترین اوضاع ماه بخورشید از نظر ادراک همان هلال است زیرا اوضاع دیگر از قبیل مقابله و تربیع و جز اینها را نمیتوان دریافت جز برحسب تخمین زیرا ماه بر نور تام تا قبل از مقابله و پس از آن دیرزمانی باقی نمی ماند همچنین دیگر اوضاع هم بدین منوال باشد اما وضع ماه هنگام دخول «تحت الشعاع» هرچند در این خصوص مشابه وضع هلالی است ولی ماه در وضع هلالی مشابه موجود بعد از عدم است و مولود خارج از ظلمت بدین سبب هلال را مبدأ نخستین قرار داده اند و ماه قمری وسطی که آنرا حسابی نیز نامند، عبارت از زمان مابین دو اجتماع وسطی است و آن مدت سیر ماه بحرکت وسطای آن که 29 روز و 12 ساعت و 44 دقیقه است و هرگاه این را در 12 ضرب کنیم 354 روز و 8 ساعت و 48 دقیقه بدست آید و این حاصل سال قمری وسطی است که آنرا حسابی نیز نامند و این نسبت بسال شمسی حقیقی ناقص است. و ماه قمری اصطلاحی آنست که در آن صرفاً عدد ایام را در نظر گیرند بی آنکه حرکت قمر را مبنا قرار دهند از این رو منجمان مبدأ سال قمری اصطلاحی را اول محرم گیرند و محرم را 30 روز و صفر را 29 روز الخ بحساب آرند و در هر 30 سال بر ذوالحجه یازده بار یک روز افزایند و بنابراین ذوالحجه یازده بار سی روزی است و سالی را که در آن بر ذوالحجه یک روز افزوده اند سال کبیسه نامند و گفته اند که ماه اصطلاحی عیناً همان ماه وسطی است جز اینکه اگر بخواهند از ماه به ایام تعبیر کنند ناچار شوند که ماهها را نیز بگیرند و شرح آن چنین است که هرگاه کسر از نصف تجاوز کند آنرا یک گیرند و کسر زاید بر ایام در یک ماه 31 دقیقه و 50 ثانیه است. و اگر آنرا در 24 منحط ضرب کنیم 12 ساعت و 44 دقیقه بدست می آید و چون کسر زاید بر نصف روز بوده است آنرا یک روز گرفته اند و ماه اول یعنی محرم را 30 روز گرفته اند و ماه دوم 29 روز باشد زیرا کسر زاید درنتیجهء محاسبه نقصان محرم از میان رفته است و ضعف باقیمانده کسر بر نصف باقی ماند و همچنین الی آخر. پس اگر کسر زاید فقط نصف باشد و ماهی را سی و ماهی را 29 روز بگیرند در آخر سال کسری باقی نمی ماند. ولی حقیقت آنست که نسبت به نصف 44 دقیقه زاید است و از اینرو هرگاه این دقایق را در 12 یعنی عدد ماهها ضرب کنند و از حاصل در هر 60 دقیقه یک ساعت استخراج کنند 8 ساعت و 48 دقیقه بدست آید و این 1و1کمترین عددی که از آن استخراج شود 16است و آن ماه سی روز است پس خمس آن 6 و سدس آن 5 است و مجموع آنها 11 است پس در هر سال از ساعات زاید بر ماههای دوازده گانه یک روز کامل بدست آید و هرگاه ساعات زاید بیش از نصف روز در سال بشود در این سال روز زایدی تعیین کنند چنانکه در سال اول چیزی زیاد نشود زیرا کسر کمتر از نصف است و در سال دوم یک روز می افزایند چه بیش از نصف است و بر همین قیاس... و ترتیب سالهای کبائس را به رقوم جُمَّل بیان کرده و آنرا بهزیجوج (ادوط)(1) یعنی کبایس عرب خوانده اند. پس آشکار شد که نتیجهء هر دو اصطلاح یکی است. (کشاف اصطلاحات الفنون چ کاپیتان نودلی ج2 صص 723 - 724).
تقی زاده در کتاب گاه شماری آرد: سال قمری؛ می توان مسلم فرض کرد که در بدو امر سال قمری (نظیر سال عربی اسلامی) ایجاد شده ولی ظاهراً در بین مردم زراعت پیشه و گله دار که اساس کارهایشان بر روی فصول طبیعی است باید بزودی ترتیب کبیسه ای ایجاد شده باشد و اولین شکل گاه شماری که از آن در قوم اوستایی خبر داریم و اثرش باقی است «گاه شماری اوستایی قدیم» است که مربوط بفصول شمسی است و بظن قوی سال قمری و شمسی، یعنی قمری کبیسه دار بوده است، ترتیب کبیسه برحسب قیاس بگاه شماری بابلی و غیره میتوان حدس زد که بدواً قاعدهء معینی نداشته و اختیاری بوده یعنی از گاهی بگاهی در هر سه یا چهار یا دو سال که بعقب ماندن ماهها از موقع طبیعی خود توجه میشد رؤسا و ریش سفیدان قوم یا مغ ها یک ماه بر سال اضافه میکردند ولی ممکن است بعدها ترتیب معینی و دورهء منظمی برای کبیسه (چنانکه در بابل نیز چنان بود) اتخاذ شده باشد. (گاه شماری صص100-101). بیرونی سال قمری را سال اصطلاحی دانسته، در التفهیم آرد: و اما سال اصطلاحی آنست به نهاد مردمان که دوازده بار چند ماه طبیعی است. و اندازهء وی سیصدوپنجاه وچهار روز است و پنج یک روز و شش یک او جمله کرده و این یازده تیر بود اگر شباروزی سی تیر بود. و این سال را سال قمری خوانند. (التفهیم ص221).
... و اما اندر سال قمری از آن پنج یک و شش یک روز، بسیوم سال روزی تمام شود و روزگار سال، سیصدوپنجاه وپنج روز. وز آن چیز کی بماند که از وی افزونست وز آن دو کسر بششم سال نیز روز دوم تمام. و همچنین تا آن کسر سپری شود بیازده روز [چون سی سال بگذرد](2) و آن سالها که سیصدوپنجاه وپنج روز باشد کبیسه های عرب خوانند. نه از قبل آنکه ایشان بکار همی برند یا بردند ولکن از جهت خداوندان زیجها که بر سال تازیان شمارها برآرند که بدین کبیسه ها محتاج باشند.
نسی ء چیست؟ تفسیر او سپوختن و تأخیر کردن است و معنیش آنست که سال قمری از سال شمسی یازده روز بتقریب پیشتر آید وزین جهت ماههای تازی بهمهء فصلهای سال همی گردید. بتقریب سی وسه سال و هر ماهی که نامزد کنی او را بهر فصلی یابی و بهر جای از آن فصل، و جهودان را اندر توریة فرموده آمده است که از آن روزها گرد آید که میان سال قمری و سال شمسی اند. و آن سال را که کبس کنند بزبان عبری «ِعبور» نام کردند. و معنیش آبستن بود. زیرا که آن ماه سیزدهم را که بر سال زیادت شد تشبیه کردند ببار زن که افزوده است بشکم او. و بدین کبس کردن سال بجای آید از پس آنک بیشتر شده باشد. و جهودان همسایهء عرب بودند اندر یثرب که مدینهء پیغامبر است صلی اللهعلیه وسلم، پس عرب خواستند که حج ایشان هم بذی الحجه باشد و هم بخوشترین وقتی از سال و فراخترین گاهی از نعمت و ز جای نجنبند تا تجارت و سفر بر ایشان آسان بود. این کبیسه جهودان بیاموختند نه بر راهی باریک ولکن بود اندر خورامیان. و آن بدست گروهی کردند بلقب «قلامس» ای «دریامغ» و آن شغل پسر از پدر همی یافت و این شمار نگاه همی داشت چون کبیسه خواستی کردن بخطبه اندر گفتی فلان ماه را تأخیر کردم و اگر از ماهی حرام بودی مث محرم، گفتی محرم را سپوختم و او را حلال کردم زیرا که بسالی که دو محرم بود نخستین حلال باشد. زیرا که چهار حرام است و آن دیگر که بحقیقت صفر است محرم گردد و بر این بودند تا آنگه که اسلام آنرا باطل کرد بسال نهم از هجرت(3) و این سال حجة الوداع است که پیغامبر علیه السلام جهان را و امت خویش را بدرود کرده است و هرکه ماههای قمری اندر سال شمسی بکار دارد او را چاره نیست از این کبیسه کردن بماهی قمری. (التفهیم چ جلال همایی صص 222 - 226). ... سال از دو بیرون نیست، یا قمری یا شمسی. و قمری از دو گونه بیرون نیست نخستین ساده که دوازده ماه باشد چنانکه مسلمانان بکار همی دارند و نیز ترکان «برسوی» و اندازهء این قمری ساده بر حال میانگی سیصدوپنجاه وچهار روز [است. آنگاه گاه پنجاه وسه آید و گاه پنجاه وپنج بی قصد مردمان این زیادت و نقصان روز را. و دیگر] گونه از سال قمری نسی ء کرده و سیزده ماه شده و این را هندوان و جهودان بکار دارند و نیز یونانیان اندر روزگار قدیم و تازیان به جاهلیت و کافری. (التفهیم ایضاً ص235). ... ماه دو گونه است، یکی طبیعی و یکی اصطلاحی چنانک مردمان یک با دیگر نهاده اند. اما طبیعی آنست که قمر بُعدی دارد از آفتاب سوی شرق یا سوی مغرب وز آنجا برود تا بهمان بعد بدان جهت بازآید ماه تمام شده باشد. ولکن شکلهای نور اندر قمر مانندهء بعدهای او بود از آفتاب. پس ماه آنست که قمر بدو کرانهء او بیکی شکل بود از نور و یکی جهت از آفتاب و بدین مدت هم بر این حال سوم بار نبود. و مردمان بعادت از این شکلها ماه نو گزیدند به استعمال زیرا که همچون آغاز است دیگر اشکالها را. و از وی تا بهمچون اوی به شکل و به نهاد بیست ونه روز است و نیم روز و چیزکی اندک بر آن زیادت و چون نیمهء روز بکار بردن میان روزهای تمام دشخوار بود، جملهء دو ماه پنجاه ونه روز شمرند. یکی ازین دو ماه سی روز و دیگر بیست ونه روز و این تقدیر بحسب رفتن میانه است هم آن قمر و هم آن شمس و اما برفتن مختلف چون ماه را بدیدار چشم داری، بود که دو ماه پیوسته یا سه ماه، تمام آید یا کم... (التفهیم ایضاً ص220).
(1) - بهزیجوج عبارتست از ترتیب سالهای کبیسه به رقوم جُمَّل. رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون چ کاپیتان نودلی ص724 و حاشیهء بعد شود.
(2) - همایی در حاشیهء ص 223 آرد: فضل السنه یعنی کسر زاید بر 354 روز سال قمری یک خمس و یک سدس شبانروز است و 30 کمتر عددی است که 16 صحیح داشته باشد. خمس و سدس شش 11 میشود. پس فضل السنه در مدت 30 سال قمری 11 روز تمام میشود و در این مدت 11 سال کبیسه کنند و ذوالحجه را 30 روز تمام گیرند. یازده سال کبیسه را بحروف تقویمی اشارت کرده اند «بهزیجهع کادوط»، و اگر سال شانزدهم را کبیسه کنند «بهزیجوج کادوط».
(3) - رجوع بتاریخ یهود شود.

تاریخ کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)توریخ. (تاج المصادر بیهقی) (دهار).

تاریخ گذاشتن.

[گُ تَ] (مص مرکب)(1)زمان نامه یا قرارداد یا اتفاقی را بر اساس مبدأ تاریخی معین ذکر کردن.
.
(فرانسوی)
(1) - Dater

تاریخ گشتن.

[گَ تَ] (مص مرکب)تاریخ شدن. بزرگ و مشهور شدن :
شهریارا روزگار تو بتو تاریخ گشت
همچو تو از دولت تو بهره ور شد روزگار.
فرخی.
تاریخ گشته رفتن مهد تو در عرب
چون در عجم کرامت تو داستان شده.
خاقانی.
رجوع به تاریخ شدن و تاریخی شدن شود.

تاریخ مذاهب.

[خِ مَ هِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) تاریخی که از مذاهب مختلف بحث کند. رجوع به تاریخ ادیان شود.

تاریخ مسیحی.

[خِ مَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) مبدأ تاریخ مردم مسیحی مذهب که آغاز آن سال تولد حضرت مسیح میباشد و آنرا تاریخ میلادی نیز گویند. در 540 م. در شهر روم کشیش «دنی»(2) خیلی کوشید که تاریخ تولد مسیح را بدست آرد. دو قرن بعد این تولد اساس مبدأ تاریخ قرار گرفت، این تاریخ در سال 800 م. فقط بوسیلهء شارلمان بطور قطعی مورد قبول واقع شد و مبدأ تاریخ همهء مسیحیان به استثناء مردم یونان قرار گرفت. اکنون معلوم شده است که تولد مسیح از تاریخ متداول چهار سال پیش تر است.
.
(فرانسوی)
(1) - ere Chretienne
(2) - Denys.

تاریخ مصر.

[خِ مِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) حسن تقی زاده در کتاب گاه شماری آرد: از ابتداء تاریخ مصر یعنی سلسلهء اول فراعنه سال شمسی 365روزه جاری بوده است و الحاق خمسهء مسترقه (اِپاگومن(1) یا ابوغمنا به اصطلاح مؤلفین اسلامی) از قدیمترین ادوار تاریخ دیده میشود ولی ظاهراً قبل از آن باز سال قمری در عهد قبل التاریخی معمول بوده و شاید بعدها سال 360روزه (با 36 عشره) و بعد سال 365روزه دایر شده است(2).
بعضی عقیده دارند(3) که ماههای قمری باز در جنب سال شمسی باقی و پهلو بپهلو جاری بوده و در هر موقع که روز معینی از ماه قمری با همان روز از سال شمسی و ماه 30روزه مطابق می افتاد و آن روز عید گرفته میشد(4). نخست سال به 72 خمسه و 36 عشره تقسیم میشده و بعد که سال 365روزه اتخاذ گردید یک خمسه هم بر سال اضافه کردند و 73 خمسه شد. روزهای ماه اسمی داشته و هر یک بخداوندی منسوب بود(5). روز آخر ماه را «الک» می نامیدند(6) (مثل سلخ در ماه عربی و اسم مخصوص آخر ماه در ماه های پارسی قدیم). اول سال اساساً از موقع بالا آمدن نیل و اولین طلوع صبحی شعرای یمانی بوده که نزدیک بهم وقوع می یافته (مدتی مدید در 19یا20 ژوئیه، تموز رومی)(7) و در ابتدای امر اول ماه توت مصری در همین نقطه بوده است، ایام خمسهء مسترقه نحس بوده و هر روز از آن به اسم یکی از خدایان بود. این پنج روز مخصوص عید اموات بوده است(8) و در کتیبه ها از عهد سلسلهء پنجم فراعنه دیده میشود. برای عودت سال بنقطهء اصلی خود یک دورهء 1460ساله داشتند که دورهء «سوثی»(9) (یعنی شعرائی) می گفتند و عبارت بود از مدت لازم برای عودت اول ماه توت (اولین ماه سال مصری) به اولین روز طلوع صبحی شعری و سر این دوره جشنی برپا میشده. بعضی قرائن و آثار دلالت بر این دارد که در نزد کاهنان سال ثابتی هم وجود داشته است که با موقع اولین طلوع صبحی شعری شروع میشد و این طبقه عید نیل و عید خرمن را با آن سال تعیین و اعلام می کردند، مردم در حفظ سال ناقصهء 365 روز و عدم تغییر آن با کبیسه و غیره بیش از اندازه متعصب بودند و حتی پادشاه قبل از جلوس خود بایستی قسم بخورد که تغییری در گاه شماری ندهد و اعمال مذهبی بایستی با همان سال سیار مجری گردد. تا سال 238 ق.م. ابداً کبیسه اجازه داده نمیشد. مصریها اعیاد زیادی در ماهها داشتند و هر عیدی با فرشته یا خداوند آن ماه مربوط و به اسم آن بود. 19 ماه توت (یعنی اولین ماه سال) عید توت نامیده میشد که عید بزرگ اموات بود(10) چنانکه گفته شد در دوره های اولی، اول ماه توت که در اصل موقع طلوع صبحی شعری و فیضان رود نیل بوده و پس از هر 1460 سال باز بهمان موقع یا حوالی آن میافتاد عید سر سال بوده ولی بعدها که بمرور زمان دیگر نه طلوع صبحی شعری و نه بالا آمدن نیل در 19 ژوئیه یا حوالی آن نبود روز اول ماه دوازدهم عید سر سال نامیده میشد و عید همهء خدایان و عید علیاحضرت نیز بود. از این قرار ظاهراً همهء ماههای سال بمیزان یک ماه از موقع اصلی خود (حتی در سر دوره) جلو افتاده بودند. مبدأ اتخاذ سال مصری 365روزه بشکلی که ذکر شد باید در آغاز یکی از دوره های 460سالهء سوثی بوده باشد و چون آخرین دورهء «سوثی» بموجب اخباری که بما رسیده در سال 139 م. خاتمه یافته است لهذا مبدأ تأسیس این سال باید در یکی از سالهای 1221 و 2681 و 4141 ق.م. واقع شده باشد، اغلب، تاریخ اخیر را ترجیح داده اند بدلایلی که ذکرش موجب اطناب میشود(11). ظاهراً مصریها از قرن 13 ق.م. به این طرف 15 ماه توت را اول سال ثابت قرار دادند(12). (گاه شماری صص 91 - 93). بیرونی در التفهیم آرد: ... و اما ماههای قبطیان آغاز سر سال ایشان به اول دیماه پارسیان یکی است و هر ماهی با ماهی از آن هر دوران تا به آخر آبانماه، آنگه از پس مخالف شوند از قبل مخالفی جایگاه پنج روز افزونی، آنک از آبانماه نه اند چنانک عامه پندارند. ولکن از پس او نهاده است، زیرا که نوبت آخرین بهیزکها که پارسیان کردند آبانماه را بود. و این پنج روز دزدیده که آنرا نیز «اندرگاه» خوانند از پس آبانماه نهادند تا نشانی باشد آن ماه را که دو بار کرده آمد و این عادت ایشان بوده است بهر ماهی که او را نوبت بهیزک بودی که این مسترقهء دزدیده به آخر او نهادندی. (التفهیم چ جلال همایی صص231 - 232)... و قبطیان که اهل مصرند این چهاریکِ روز را پیش از زمانهء «اغسطس» یله کردندی تا از وی سالی تمام حاصل شدی بهزار و چهار صد و شصت سال. آنگه از جملهء سالهای تاریخ یک سال افکندندی، زیرا که همانست اگر یکی افکنند یا یکی بر سالها افزایند آنگه دو سال را یکی شمرند... (التفهیم ایضاً ص222).
.
(فرانسوی)
(1) - epagomene (2) - در بعضی کتیبه ها تصریح شده که بعدها پنج روز بسال اضافه کردند. در عهد اول سال چهار قسمت بود با طول مختلف و ظاهراً هر قسمتی بماهها تقسیم میشد (از بدر به بدر) بعدها ملتفت نقصان 360 روز از سال حقیقی شده و چند روزی به اختلاف بر آن می افزودند تا بتدریج بطول حقیقی سال نزدیک شدند و در هزارهء پنجم یا هزارهء چهارم ق. م. به پنج روز اضافی قرار گرفت. و در ابتداء تاریخ مصر، سال 365 روز بوده است. بنابراین سال قمری شاید در بدو استقرار مصریها در آن خطه جاری بوده و از مهد مهاجرت خود آنرا همراه آورده بودند، و سال 360 روز نیز در دورهء قبل التاریخی معمول بوده است.
(3) - Brugsch در کتاب خودش .egyptologie
(4) - بترتیب ایرانی و مطابقت اسم ماه و روز و جشن بودن چنین روز بی شباهت نیست.
(5) - این اسامی که مخصوصاً در دوره های اخیر تاریخ مصر بیشتر نمایان است و معانی بعضی از آنها با موقع آفتاب و ممازجات قمر ارتباط دارد در کتاب برگش ص332 ثبت است، آثار این اسامی از قرن 15 و 16 ق.م. دیده میشود، بقول مارکوارت در کتاب Untersuchungص208 هر یک از روزهای ماه دو اسم داشت یعنی در واقع اسم مرکب بوده که یکی از اجزای آن مربوط بموقع سال و فصل بوده و دیگری صفت روحانی داشته و به آیین مذهبی مربوط بوده است مث روز اول ماه عید ماه نو و عید توت بوده و هکذا، ولی این اسامی در زندگی عادی و عرف عامه جاری نبوده است، بیرونی هم (آثارالباقیه ص49) از اسامی ایام ماههای مصری ذکر می کند.
(6) - اسم مخصوص داشتن روز آخر ماه ظاهراً اثری از ماه قمری است که گاهی روز سی ام داشته و گاهی نداشته.
(7) - طلوع شعری در «ممفیس» پایتخت قدیم مصر در صبح از روی حساب در 19 ژوئیه ممکن است ولی چنانکه «گینزل» در ملحقات کتاب خود گوید چون یک ساعت قبل از طلوع آفتاب در می آید عم قابل رؤیت نیست و بهتر است اولین رؤیت آنرا در صبح 21 ژوئیه فرض کرد.
(8) - به فروردگان ایرانی شباهت تام دارد.
(9) - Sothique. (10) - مانند روز نوزدهم ماه اول سال ایرانی که روز فروردین از ماه فروردین باشد که به فروردگان معروف بوده (غیر از فروردگان آخر سال).
(11) - بعضی از محققین اخیر سال 2681 را حالا بیشتر منطقی و اقرب بصحت فرض میکنند.
(12) - یعنی موقع اصلی 15 توت را که در اوایل ماه اوت میافتد - این فقره به انتقال فرضی گاهنبار ایرانی «میذیوی شم» از اول تیرماه به 15 آن ماه که در فوق گذشت بی شباهت نیست.

تاریخ مصر جدید.

[خِ مِ رِ جَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) مؤلف کشاف اصطلاحات الفنون در ذیل کلمهء تاریخ آرد: و از آنجمله تاریخ قبط جدید است. نام ماههای آن عبارتند از: توت، بابه، هثور، کیهک، طوبه، امشیر، برمهات، برمرزه، بشنسد، بونه، ابیب، مسری. و روزهای سالشان مانند روزهای سال رومی است ولی ماههای این سال سی روزی است و خمسهء مسترقه را به آخرین ماه سال که مسری است افزایند و کبیسه را در حقیقت به آخر سال افزایند و اول سال آنها که بیست وهفتم ماه «آب» رومی است مگر آنکه سال رومی کبیسه ای باشد که در آن هنگام اول سال سی ام آن ماه است و مبدأ این تاریخ هنگام چیرگی دقیانوس پادشاه روم بر مصر است و آن از مبدأ تاریخ روم 217291 روز مؤخر است. و ابتدایش روز جمعه است و مردم مصر و اسکندریه بر این تاریخ اعتماد دارند. (کشاف اصطلاحات الفنون چ احمد جودت ج 1 ص 65). رجوع به تاریخ مصر و تاریخ مصر قدیم شود. بیرونی در التفهیم آرد: ... و اما قبطیان نو که اکنون اند و سالها کبیسه همی کنند با رومیان تاریخ از «اغسطس» دارند که اول قیصر بوده است و بکتابهای نجومی تاریخ «دقلطیانوس» یافته همی شود و این آخر ملکان روم است که کافر بودند و از پس او ترسا شدند. (التفهیم چ جلال همائی ص238). رجوع بتاریخ مصر شود.

تاریخ مصر قدیم.

[خِ مِ رِ قَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) مؤلف کشاف اصطلاحات الفنون در ذیل کلمهء تاریخ آرد: و از آن جمله تاریخ قبط قدیم است، و این تاریخ بخت نصر اول از پادشاهان بابل است و روزهای سال این تاریخ 365 روز بدون کسر باشد و نام ماههایش عبارتند از: توت، فاوفی، اتور، خرافی، طوبی، ماخیر، فامینوث، باخون، باویتی، ابیقی، ماسوری. و ایام تمام ماههایش سی روز است و خمسهء مسترقه بماه آخر افزون شود و ابتداء این تاریخ روز چهارشنبه از ابتداء جلوس بخت نصر است و مبدأ آن 157202 روز از مبدأ تاریخ روم پیشتر است. و برحسب این تاریخ بطلمیوس در مجسطی اوساط کواکب را وضع کرده است. (کشاف اصطلاحات الفنون چ احمد جودت ج 1 صص 66 - 67). رجوع بتاریخ مصر و تاریخ مصر جدید شود. بیرونی در التفهیم آرد:... و اما قبطیان باستان تاریخ «بختنصر» نخستین داشتند. و بطلمیوس آنرا بکار داشته است بکتاب مجسطی بوسطهای ستارگان بیرون آوردن و اما بکواکب ثابته تاریخ «انطینس» بکار همی دارد و این آن ملک روم است که بروزگار بطلمیوس بوده است. (التفهیم چ جلال همائی ص238). رجوع به تاریخ مصر شود.

تاریخ معاصر.

[خِ مُ صِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) عبارتست از حوادث زمان ما یا منسوب به ازمنه ای که هنوز شواهد و آثار آن موجود باشد.
.
(فرانسوی)
(1) - Histoire contemporaine

تاریخ ملکشاهی.

[خِ مَ لِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) تاریخ ملکی. رجوع به تاریخ جلالی شود.

تاریخ ملکی.

[خِ مَ لِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) تاریخ ملکشاهی. رجوع به تاریخ جلالی شود.

تاریخ نویس.

[نِ] (نف مرکب) نویسندهء تاریخ. مورخ :
تاریخ نویس عشقبازی
گوید ز نوشته های تازی.نظامی.

تاریخ نویسی.

[نِ] (حامص مرکب)نوشتن تاریخ. مورخی.

تاریخ هجری.

[خِ هِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) در زمرهء تاریخهای جدید محسوب است. ابتداء آن از روز جمعهء 16 ژوئیهء 622 م. است و مورد پیروی همهء مسلمانان است. و این تاریخ بر مبنای زمانی است که حضرت محمد (ص) در آن تاریخ از مکه به مدینه مهاجرت کرده است. مؤلف کشاف اصطلاحات الفنون آرد: باید دانست که تاریخها بحسب اصطلاح هر قومی مختلف است و از آنجمله تاریخ هجرت است و آن آغاز محرم سالی است که هجرت پیغمبر صلی اللهعلیه وسلم از مکه به مدینه در آن روی داد. و ماههای این تاریخ معروف و مأخوذ از رؤیت هلال است و هیچ ماه آن بیش از 30 و کمتر از 29 روز نیست و ممکن است که چهار ماه آن متوالیاً 30 روز و سه ماه 29روزی باشد و سالها و ماههای آن قمری حقیقی است و هر سال هجری 12 ماه است و منجمان ماه محرم را 30 روز و صفر را 29 روز گیرند و بهمین طریق الی آخر، بنابراین سالها و ماههای آنها قمری اصطلاحی است... و سبب وضع تاریخ هجری اینست که ابوموسی اشعری به عمر رضی اللهعنه نوشت که چکی رسیده است از امیرالمؤمنین که تاریخ پرداختش ماه شعبان است، ولی نمیدانم کدام شعبان است. شعبان گذشته یا شعبان آینده. پس عمر بزرگان صحابه را جمع نمود و از آنها برای ضبط ایام مشاورت بعمل آورد، هرمزان فرمانروای اهواز در دست آنان اسیر بود و گفت ما حسابی داریم که آنرا «ماه روز» نامیم که حساب ماهها و سالها باشد و کیفیت استعمال آنرا بیان کرد. پس عمر بوضع تاریخ فرمان داد. عده ای از یهودان بتاریخ روم اشاره کردند ولی این تاریخ بعلت طولانی بودنش مقبول نیفتاد، گروهی تاریخ ایرانیان را پیشنهاد کردند، این هم بعلت نداشتن مبدأ معینی مردود گردید زیرا مبدأ تاریخهای فرس بوسیلهء پادشاهی برقرار می شد و تاریخ قبلی کنار افکنده میشد پس عقیدهء آنان بر این قرار گرفت که روزی از ایام حضرت رسول را مبدأ تاریخ قرار دهند. برای این کار زمان بعثت را بعلت نامعلوم بودن آن و وقت تولد را بعلت وجود اختلاف در تاریخ آن صلاح ندانستند زیرا می گفتند که تولد حضرت شب دوم یا هشتم یا 13 ربیع الاَخر سال چهلم یا چهل ودوم یا چهل وسوم از سلطنت انوشیروان اتفاق افتاده است. و زمان وفات را هم بعلت ناخوش آیندی طبع قبول نکردند، پس راه وسطی انتخاب کردند و زمان هجرت از مکه بمدینه را مبدأ قرار دادند که از آن زمان دولت اسلامی پدید آمد، و هجرت روز سه شنبه 8 ربیع الاول بود، اول این سال روز پنجشنبه محرم بود بنابراین در سال 17 هجری همگی بدین تاریخ متفق شدند. (کشاف اصطلاحات الفنون چ احمد جودت ج1 ص64).

تاریخی.

(ص نسبی) آنچه قابل ذکر در تاریخ باشد. قابل ضبط تاریخ. رجوع به تاریخی شدن و تاریخ شدن شود. ||هر چیز منسوب به تاریخ.

تاریخی.

(اِخ) محمد بن عبدالملک، مکنی به ابوبکر. یاقوت در معجم الادبا آرد: چنین دانم که وی نخستین کسی است که در اخبار ادبا کتاب نوشت. (معجم الادبا چ مارگلیوث ج1 ص43). سمعانی در الانساب آرد: ابوبکر محمد بن عبدالملک تاریخی اهل بغداد و از حسن بن محمد زعفرانی و احمدبن منصور رماوی و عبدالله بن شبیب بصری و ابوبکربن ابی خیثمه و عباس بن محمد دوری و عبدبن سعد... و غیرهم حدیث کند، مردی فاضل و ادیب و نیکواخبار و ملیح الروایه بود، از وی ابوطاهر محمد بن احمد قاضی ذهلی روایت کند. وی از آن رو بتاریخی ملقب شده است که بدین فن و جمع آن اهتمامی فراوان داشت. (الانساب سمعانی ص102). رجوع به معجم الادبا چ مارگلیوث ج1 ص22 و 25 و ج6 ص85 و 86 و ابوبکر محمد بن عبدالملک... در همین لغت نامه شود.

تاریخ یزدگردی.

[خِ یَ گِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) مؤلف کشاف اصطلاحات الفنون در ذیل کلمهء تاریخ آرد: و از آنجمله تاریخ فرس است و به تاریخ یزدگردی و یا تاریخ قدیم هم نامیده میشود، مردم ایران مانند رومیان کسری سال شمسی را یک ربع تام روز می گرفتند و آغاز وضع آن در دوران جمشید بود و سپس در زمان هر پادشاه بزرگی تاریخ تجدید می شده است و روزهای ماه های آن سی روز است و نام ماههایش عبارتند از: فروردین ماه، اردیبهشت ماه، خردادماه، تیرماه، مردادماه، شهریورماه، مهرماه، آبان ماه، آذرماه، دیماه، بهمن ماه، اسفندارمذماه، لکن همهء این ماه ها بکلمهء قدیم مقید میشوند چنانکه: فروردین ماه قدیم الخ و این نامها عیناً مانند نام ماههای تاریخ جلالی است الا که ماههای جلالی با کلمهء جلالی مقید میشوند. در هر 120 سال یک ماه اضافه کنند و آن سال را 13ماهه گیرند و آن ماه را بنام همان ماهی خوانند که بر آن افزوده اند و آنرا ماه زائد گویند و از ماهی بماهی نقل میدهند چنانکه اگر فروردین ماه تکرار شود 120 سال بعد بهمین گونه اردیبهشت ماه مکرر آید تا آنگه که نوبت به اسفندارمذماه رسد که در این هنگام 1440 سال خواهد بود و آنرا دور کبیسه ای نامند و خمسهء مسترقه را در سال کبیسه به آخر ماه زائد می افزایند که ماه سی وپنجروزی شود. و در سالهای دیگر آنرا به آخر ماهی که نامش با نام همین ماه موافق میشود، می افزایند. پس چون صد و بیست سال دیگر سپری شود و کبیسهء دیگری روی دهد و نام ماه زاید موافق نام ماه دیگری گردد کبیسه را بر آخر این ماه می افزایند و همچنین... و مبدأ سال همیشه ماهی بوده که بعد از خمسهء مسترقه واقع میشده است. و چون تاریخ یزدگردی را تجدید کردند 960 سال از دور کبیسهء سپری گردیده و ماه زاید به آبان ماه رسیده بود. و مسترقه در پایان آن بود پس چون دولت ایرانی بدست خود آنها نیفتاد و در زمان عثمان بن عفان رضی اللهعنه بجهت منهزم شدن ایرانیان و غلبهء عرب بر ایران موردی برای تجدید این تاریخ پیش نیامد زیرا پادشاه بزرگی نماند که تاریخ بنام او تجدید شود، بنابراین تاریخ مذکور از میان پادشاهان ایران بنام یزدگرد شهرت یافت و خمسه همانطور بدنبال آبانماه ماند بی آنکه تغییری یابد یا کبیسه ای گرفته شود. و چنین بود تا سنهء 375 یزدگردی قدیم و در این هنگام دور کبیسهء پایان یافته و خورشید به اول حمل در اول فروردین ماه نزول کرده بود، پس در فارس خمسه را به آخر اسفندارمذماه نقل دادند و در بعضی نواحی در همان آخر آبانماه باقی مانده بود، زیرا آنان گمان می بردند که این مربوط به دینِ مجوس است تغییر و تبدیل آنرا مجاز نمی دانستند و هنگامی که این تاریخ از کسور خالی ماند منجمان آنرا از تواریخ دیگر بیشتر بکار بردند. ابتدای این تاریخ روز سه شنبه که اولین روز سال یزدگردی است و این تاریخ 3624 روز از مبدأ هجری مؤخر است. (کشاف اصطلاحات الفنون چ احمد جودت ج 1 صص 65 - 66). بیرونی در التفهیم آرد: و اما پارسیان بروزگار دولت خویش تاریخ بروزگار آن ملک داشتندی که میان ایشان بودی و چون بمردی تاریخ از روزگار آن کردندی که از پس او نشستی و چون دولت ایشان تاریخ از آن سال گرفتند که یزدگردبن شهریاربن خسروپرویز بملک بنشست و او آخرین ملکی بوده است از خسروان. و سالهای او بی کبیسه و بی بهیزک دارند. و بیشترین گبرکان و مغان، تاریخ از هلاک شدن یزدگرد دارند و آن از پس ملک وی است بیست سال. (التفهیم چ همائی ص238). رجوع به تاریخ قدیم شود.

تاریخی شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب)قابل ضبط در تاریخ شدن. درخور باقی ماندن در تاریخ شدن. تاریخی گشتن: و جوانمردی و همت او تاریخی شد روزگار را. (تاریخ طبرستان). و صیت مردانگی او آن روز تاریخی شد. (تاریخ طبرستان). رجوع به تاریخی و تاریخ شدن شود.

تاریخ یونان.

[خِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) در آغاز یونانیان دورهء نسل ها را حساب میکردند. هردوت چنین بیان میکند که دوران هر سه نسل برابر با یک قرن گردد «دنی دالی کارناس»(1) زمان یک نسل را 27 سال میداند. دولت یونان سال اجتماعی واحدی نداشت. جای دارد که دوران ها را بوسیلهء برگزار شدن بازیهای المپیک(2) که در حدود هر چهار سال اجرا می شد تعیین کنند. آغاز و شروع این رسم از 776 ق.م. بود، آخرین المپیاد(3) که دویست و چهل و نهمین المپیاد بود بسال 400 م. بوده است. یک مبدأ تاریخی دیگری هم در میان یونانیان وجود دارد که آن تاریخ «سلوسیدها»(4) است که از 312 ق.م. شروع میگردد. از ابتدای دورهء رومن این تاریخ بکلی بقسمت های شرقی یونان منتقل گردید و بجای تاریخ جنگ آکتیوم(5) و تاریخ های ولایتی و بلدی که قبل از آن وجود داشت قرار گرفت.
(1) - Denys d'Halicarnasse. .
(فرانسوی)
(2) - Olympique .
(فرانسوی)
(3) - Olympiade
(4) - Seleucides.
(5) - Actium.

تاریخ یهود.

[خِ یَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) دوره های «یوم السبت» (استراحت و تعطیل روز هفتم) و «یوبیل» (جشنی که در مذهب یهود در هر پنجاه سال یک بار برای پرداخت قروض و میراث و آزادی غلامان برپا میشد) به یهودیان اجازه داد که از برقرار ساختن مبدأ تاریخ صرف نظر کنند، آنها گاهی خروج خود را از مصر مبدأ تاریخ قرار میدادند و گاهی اسارت خود در بابل را (597 ق. م.) حساب میکردند و گاهی بنای دومین معبدشان را (508 ق. م.) و گاهی از هنگام آزادی خود بوسیلهء «ماکابه»(1) (143 ق. م.) مبدأ قرار میدادند ولی پس از قرن یازدهم مبدأ تاریخ خود را آغاز آفرینش عالم قرار دادند. مؤلف کشاف اصطلاحات الفنون در ذیل کلمهء تاریخ آرد: و از آنجمله تاریخ یهود است و سالهای آن شمسی حقیقی و ماههایش قمری است و نام ماههای آن عبارتند از: تسری، مرخشوان، کسلیو، طیبث، شفط، آذر، نیسن، ایرسیون، تموز، آب، ایلول و موجب وضع آن اینست که چون موسی قوم خود را از فرعون نجات داد و فرعون و قوم او غرق شدند مردم را بدین روز بشارت داد و آن را گرامی شمرد و عید گرفت و آن در شب پنجشنبهء 15 ماه نیسن بود که در آن وقت ماه با غروب آفتاب طالع شده بود و ماه در برج میزان و آفتاب در برج حمل قرار داشت، در این هنگام خوشهء گندم رسیده و نزدیک درو بود و در مصر این امر مقارن اوائل حمل است، آنها ناگزیر بودند که سال شمسی را با ماههای قمری بکار برند و در بعضی از سالها ماه زائدی را کبیسه گیرند تا زمان عبادات آنان تغییر نکند و سال کبیسه را عبور و غیرکبیسه را بسیطه می نامیدند و در نوزده سال هفت ماه قمری را کبیسه می گرفتند به ترتیب بهزیجوج کبائس. لیکن عرب ماه زائد را بر تمام سال می افزودند و یهود همیشه ماه ششم را که آذر است برای این منظور بکار برند و درنتیجه در سال دو آذر پدید آید یکی آذر کبس که آنرا زاید شمرند و پس از آن آذر اصل که آنرا از ماههای اصلی سال بحساب آورند و پس از آن نیسن است و ابتدای سال آنها بین اواخر «آب» و «ایلول» سال رومی متغیر است و اما بعضی از یهودان مانند مسلمانان ماهها را از رؤیت هلال گیرند، بی آنکه به تفاوتی که در اقالیم روی میدهد توجه کنند و در زمان موسی علیه السلام نیز چنین بود ولی بیشتر ایشان به ترتیب اهل حساب بعضی از ماهها را 30روزه و بعضی را 29 روز گیرند تا ابتدای ماهها در تمام دنیا تغییر نکند. بنابراین ماهها قمری و بسیطه است ولی ایشان هر یک از بسیطه و کبیسه را ناقصه و معتدله و کامله قرار میدهند و بسیطهء ناقصه شنجه (358) روز، بسیطهء معتدله شند (354)، بسیطهء کامله شنه (355)، کبیسهء ناقصه شفح (388)، کبیسهء معتدله سفه (385)، کبیسهء کامله شفه (385) روز است، پس روزهای هر یک از ماههای «تسری» و «شفط» و «نیسن» و «سیون» و «اوب» سی روز و آذر کبیسه یی هم سی روزی است و ماههای «طیبث» و «آذر» اصلی و «ایرو» و «تموز» و «ایلول» ک بیست ونه روزی است و ماه «مرخشوان» در سنهء معتدله 27روزی است و «کسلیو» هم در همین سنه سی روزی است و روزهای آن در سنهء زایده سی روزی و در سنهء ناقصه 29روزی است. درنتیجه ماهها را در سنهء بسیطه تا آخر مرتب کرده اند و در سنهء کبیسه مانند ماههای عربی به ماه زاید مرتب کرده اند یعنی در سنهء بسیطه ماه اول را 30روزی و دومی را 29روزی بهمین ترتیب تا آخر سال بسیطه ولی در سال کبیسه فقط ترتیب دو ماه پنجم و ششم کبیسه ئی تغییر می یابد زیرا هر یک از آن دو سی روزی است و در سنهء ناقصه از بسیط و کبیسه ماههای دوم و سوم 29روزی است و در کامله هر یک از آن دو سی روزی است و چنین قرار دهند که اول ایام سال یکی از روزهای شنبه و دوشنبه و سه شنبه و پنجشنبه باشد ولاغیر، و همچنین پانزدهم نیسن باشد که در نزد ایشان فقط یکشنبه یا سه شنبه یا پنجشنبه یا شنبه باشد و در این هنگام آفتاب در برج حمل و قمر در برج میزان است و آن یا روز استقبال یا روز قبل و یا بعد از آنست و گاهی هم بندرت بسبب کبس به اوائل ثور و عقرب کشیده میشود و مبدأ تاریخ آن ها از پیدایش حضرت آدم است و گمان برند که بین هبوط آدم و زمان حضرت موسی یعنی زمان خروج بنی اسرائیل از مصر که زمان غرق فرعون است 2448 سال است و بین موسی و اسکندر 1000 سال دیگر. (کشاف اصطلاحات الفنون چ احمد جودت ج 1 صص 67 - 68).
بیرونی در التفهیم آرد: ماههای جهودان هیچ از اندازهء خویش نگردند، سال ایشان دو گونه است، یکی بسیطا بعبری ای بسیطه و دیگر عبورا ای کبیسه. و هر یکی از این هر دو گونه سه قسم شود، نخستین «حسارین» ای ناقصه و کم و این آنست که اندرو هر یکی از ماه «مرحشون» و «کسلیو» کم باشد بیست ونه روز. و دوم «شلامیم» ای تمام. وگر او را زاید نام کردندی خوبتر بودی. و این آنست که اندرو هر یکی از این دو ماه که گفتیم تمام باشد سی روز. و سوم «کسدران» ای معتدله بر حال خویش. و این آنست که این دو ماه اندرو بر آن اندازه بود که در جدول نهادیم، مرحشون کم و کسلیو تمام. و این شرطها از آن لازم همی شود که روا ندارند سر سال را که بروز یکشنبه یا چهارشنبه یا آدینه آید و هیچ ماه دیگر تا از نهاد خویش نگردد. (التفهیم چ جلال همایی ص232). رجوع به تاریخ قمری شود.
(1) - Macchabee. Machabee.

تاریفا.

(اِخ) طریف.(1) شهری استوار در اسپانْی (اندلس) بر کنار تنگهء جبل الطارق(2) که 11700 تن سکنه دارد. رجوع به طریف در ذیل کلمهء «اسپانْی» شود.
(1) - Tarifa.
(2) - Gibraltar.

تاریک.

(ص)(1) اکثر استعمال آن بمعنی تیره است مث هرچه تاریک باشد آنرا تیره توان گفت بخلاف آنچه تیره بود همهء آنرا تاریک نمی توان گفت چنانکه تاریک رو بمعنی روسیاه. (آنندراج). در استعمال، این لفظ خاص است و لفظ تیره عام، چرا که هر چیز که تاریک باشد آنرا تیره می توان گفت و آنچه تیره باشد آنرا تاریک نمی توان گفت. (از چراغ هدایت از غیاث اللغات). محمد معین در حاشیهء برهان قاطع آرد: از تار + یک (نسبت)، پهلوی تاریک(2) از تار، در اوستا تاثرا(3) (بارتولمه 650) (نیبرگ 223) (اساس اشتقاق فارسی(4) 370)، سنگسری توریک(5)، سرخه ای تاریک(6)، شهمیرزادی تاریک(7)(کتاب(8) 2 ص195)، اشکاشمی تاریکان(9)(پیش از طلوع فجر) (گریرسن 98)، گیلکی تاریک؛(10) تیره، تار، ظلمانی، کدر - انتهی. ضد روشن. تار و تیره و جائی که روشن نباشد. (از فرهنگ نظام). تار. تاران. تارون. تاره. تاری. تارین. (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی). مقابل روشن. سیاه. ظلماء. مظلم. عکامس. هائع. غبس. مردن. دلهم. دخیاء. دجوجی. دجداجه. داجیه. دجی. دحمس. دحمسه. دامج. ادموس. دامس: دحامس؛ شبهای تاریک. مغلندف؛ سخت تاریک. مغلظف؛ سخت تاریک. مغدرة؛ شب تاریک. بحر دجداج؛ دریای سیاه و تاریک. (منتهی الارب) :
آبکندی دور و بس تاریک جای
لغزلغزان چون در او بنهند پای.رودکی.
سیاوش ز گاه اندر آمد چو دیو
برآورد بر چرخ گردان غریو.فردوسی.
بتن جامهء خسروی کرد چاک
بسر بر پراکند تاریک خاک.فردوسی.
چو نیمی ز تیره شب اندرگذشت
طلایه بدیدش بتاریک دشت.فردوسی.
چنین گفت بیژن ز تاریک چاه
که چون بود بر پهلوان رنج راه.فردوسی.
بدان برترین نام یزدان پاک
برخشنده خورشید و تاریک خاک.
فردوسی.
بسر بر یکی ابر تاریک بود
بکیوان تو گفتی که نزدیک بود.فردوسی.
ببارید از آن ابر تاریک برف
زمین شد پر از برف و بادی شگرف.
فردوسی.
ازو بازگشتم که بیگاه بود
که شب سخت و تاریک و بیماه بود.فردوسی.
وز آن پس که پرسید فرخنده شاه
از آن ژرف دریا و تاریک چاه.فردوسی.
چو مژگان بمالید و دیده بشست
در غار تاریک چندی بجست.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج2 ص353).
کسری بنشست گفت دریغ باشد تباه کردن این، فرمود تا وی را در خانه ای کردند سخت تاریک چون گوری. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص340). وی را بروشنایی آوردند یافتندش بتن قوی و گونه برجای گفتند ای حکیم ترا پشمینهء سطبر و بند گران و جایی تنگ و تاریک می بینیم چگونه است که گونه برجایست و تن قوی تر است سبب چیست. (تاریخ بیهقی ایضاً ص341).
یکی باد برخاست و تاریک گرد
که آسان همی برربود اسب و مرد.
(گرشاسبنامه).
سرانجام کاین مهر رخشان پاک
ز گردون فروشد بتاریک خاک.
شمسی (یوسف و زلیخا).
همیدون همی بود یوسف بمهر
بمالید بر خاک تاریک، چهر.
شمسی (یوسف و زلیخا).
دور شو دور شو ز نزدیکش
روشنی جو ز تنگ و تاریکش.سنایی.
حجاب تاریک جهل برابر نور عقل او بداشت. (کلیله و دمنه).
بس تاریک است روز خاقانی
تا کی ز تعب همی بشب دارد؟خاقانی.
شبی سخت بی مهر و تاریک چهر
بتاریکی اندر که دیده ست مهر؟نظامی.
اگر چشمه روشن بود بتیرگی جویها زیان ندارد و اگر چشمه تاریک بود بروشنی جوی هیچ امید نباشد. (تذکرة الاولیاء).
تو در میان خلایق بچشم اهل نظر
چنانکه در شب تاریک لمعهء نوری.سعدی.
با اینهمه گر حیات باشد
هم روز شود شبان تاریک.سعدی.
فرومانده در کنج تاریک جای
چه دریابد از جام گیتی نمای؟
سعدی (بوستان).
شب تاریک و بیم موج و گردابی چنین هائل
کجا دانند حال ما سبکباران ساحلها؟حافظ.
تاریک شبم را سحر آید روزی
وز گم شده یارم خبر آید روزی
این دلو تهی که در چه انداخته ام
نومید نیم که پر برآید روزی.(از العراضه).
||مجازاً بمعانی افسرده، اندوهگین، غمگین، پریشان حال :
چو آورد این نامه نزدیک من
برافروخت این روح تاریک من.فردوسی.
هم اندر زمان شد بنزدیک او
که روشن کند جان تاریک او.فردوسی.
مر او را بیارم بنزدیک تو
که روشن کند جان تاریک تو.فردوسی.
همان نامور نامهء زینهار
که پرموده را آمد از شهریار
بدان دژ فرستاد نزدیک اوی
درخشنده شد جان تاریک اوی.فردوسی.
بیایند شادان بنزدیک من
شود روشن این جان تاریک من.فردوسی.
ورا زود بفرست نزدیک من
که روشن کند جان تاریک من.فردوسی.
مر او را که آرد بنزدیک من
درخشان کند جان تاریک من.فردوسی.
بدو گفت گردوی انوشه بدی
چو ناهید در برج خوشه بدی...
بدین کس فرستم بنزدیک اوی
درخشان کنم رای تاریک اوی.فردوسی.
چو جفت من آید بنزدیک تو
درخشان کند رای تاریک تو.فردوسی.
سواری فرستم بنزدیک تو
درخشان کنم رای تاریک تو.فردوسی.
مرا خواست افکند در دام اوی
که تاریک بادا دل و کام اوی.فردوسی.
آه و دردا که چراغ من تاریک بمرد
باورم کن که از این درد بتر کس رانی.
خاقانی.
دیدهء من شد سپید از هجر و دل تاریک ماند
خانه ها تاری شود چون پرده بر روزن کشند.
خاقانی.
کاشکی رنجه شدی باری بدیدی کز غمش
در دل تاریک خاقانی چه تابست آنهمه.
خاقانی.
||به مجاز، ناخردمند. گمراه. عاری از صفا. پلید :
وفا و خرد نیست نزدیک تو
پر از رنجم از رای تاریک تو.فردوسی.
چو تنگ اندرآمد بنزدیکشان
نبود آگه از رای تاریکشان.فردوسی.
نباید که بی نام در دست من
روانت برآید ز تاریک تن.فردوسی.
روشنان خاقانی تاریک خوانندم ولیک
صافیم خوان چون صفای صوفیان را چاکرم.
خاقانی.
||پیچیده و درهم. مبهم. مشکل. سیاه :
گروگان فرستد بنزدیک ما
کند روشن این رای تاریک ما.فردوسی.
و آن روز و آن شب اندیشه را بدین کار گماشت و سخت تاریک نمود وی را. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص258). مگر عاقبت کار خوب شد که اکنون به ابتدا باری تاریک مینماید. (تاریخ بیهقی ایضاً ص348). ||بد. سیاه :
نباشد خرد هیچ نزدیک اوی
نیاز آورد بخت تاریک اوی.فردوسی.
||بدکار. سیاهکار : چندانکه از نظر درویشان غایب شد ببرجی بررفت و درجی بدزدید تا روز روشن شد آن تاریک مبلغی راه رفته بود و رفیقان بی گناه خفته. (گلستان چ فروغی چ بروخیم ص57). این کلمه بیشتر با لفظ شدن و کردن و گردیدن و گشتن صرف شود. رجوع به این ترکیبها شود.
.
(فرانسوی)
(1) - Obscur
(2) - tarik.
(3) - tathra.
(4) - Grundriss der Neupersischen Etymologie Srassbrug, 1893.
(5) - turik.
(6) - tarik.
(7) - tarik.
(8) - Contributions a la dialectologie iranienne. vol. I. Kobenhavn, 1930.
(9) - tarikan.
(10) - tarik.

تاریکا.

(اِ) در تداول عامه، تاریکی و ظلمت.

تاریکان.

(اِ مرکب، ق مرکب). (از: تاریک + «ان»، پسوند زمان) مانند: بامدادان، صبحگاهان، سحرگاهان، چاشتگاهان) بهنگام تاریکی. (ترجمهء دیاتسارون ص364) رجوع به «آن» در همین لغت نامه و حاشیهء برهان قاطع چ معین (آن) شود.

تاریکبخت.

[بَ] (ص مرکب) بدبخت. تیره بخت. مدبر :
به رسم مسیحا کنون مادرش
کفن سازد و گور و پوشد سرش
نه افسر نه دیبای رومی نه تخت
چو از بندگان دید تاریک بخت.
فردوسی (از شاهنامه چ بروخیم ج8 ص2365).

تاریک تر.

[تَ] (ص تفضیلی) سخت تر. سیاه تر. تیره تر :
سخن دارد از موی باریکتر
ترا دل ز آهن نه تاریک تر.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج7 ص1831).
بقیصر خزر بود نزدیکتر
وزیشان بُدش روز تاریکتر.
فردوسی (ایضاً ج 6 ص 1481).
چو تاریکتر شد شب اسفندیار
بپوشید نو جامهء کارزار.
فردوسی (ایضاً ج 6 ص 1618).
بکژّی ترا راه تاریک تر
سوی راستی راه باریک تر.
فردوسی (ایضاً ج 8 ص 2312).

تاریک جان.

(ص مرکب) تیره جان. (آنندراج). تباه. خراب. تیره ضمیر. سیه دل. (ناظم الاطباء). اندوهگین. جان تاریک(1). گمراه. عاری از صفا و خرد :
به آن روشنی خیزد از وی صدا
که تاریک جانان شوندش فدا.
امیرخسرو (در تعریف فانوس از آنندراج).
(1) - تاریک جان؛ صفت مرکب بقلب موصوف و صفت (جان تاریک) که بیشتر معنی غمگین و افسرده دهد:
گر آرام گیری سخن تنگ نیست
ترا پوزش اندر پدر ننگ نیست
نوا گر فرستی بنزدیک اوی
بخندد دل و جان تاریک اوی.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج3 ص584).
بدان کار خشنود شد پور زال
بزرگان که بودند با او همال
فرستادن نامه نزدیک اوی
برافروختن جان تاریک اوی.
فردوسی (شاهنامه ایضاً ج2 ص357).
یکی دی نیامد بنزدیک من
که خرم شد این جان تاریک من.
فردوسی (شاهنامه ایضاً ج6 ص1462).

تاریک جوی.

(نف مرکب) ظلمت طلب. بیراهه رو. منحرف. کجرو :
بپرسید کار پرستش بچیست
بنیکیّ یزدان گراینده کیست
چنین داد پاسخ که تاریک جوی
روان اندرآرد بباریک موی.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج8 ص2539).

تاریک چشم.

[چَ / چِ] (ص مرکب)کوته نظر. (آنندراج) (ناظم الاطباء). ||شب کور. (آنندراج). ||آنکه بینایی چشم او کم باشد. (ناظم الاطباء).

تاریک چهره.

[چِ رَ / رِ] (ص مرکب)سیه روی مانند شب. (ناظم الاطباء).

تاریکخانه.

[نَ / نِ] (اِ مرکب)(1) اطاق مخصوصی که عکاس با چراغ کم نور(2) فیلم و شیشه را می شوید. (فرهنگ نظام). اطاق تاریک برای ظاهر کردن عکس.
.
(فرانسوی)
(1) - Chambre noire (2) - چراغ تاریکخانه باید قرمز باشد.

تاریک داشتن.

[تَ] (مص مرکب) تیره ساختن. غم انگیز کردن :
هنرمند را شاد و نزدیک دار
جهان بر بداندیش تاریک دار.فردوسی.

تاریک دان.

(اِ مرکب) مکان تاریکی از عالم روشن... (آنندراج). جای بسیار تاریک. مکان تیره و تار :
شب خدنگ ناله ای بر آسمان انداختم
بی نشان تیری به آن تاریکدان انداختم.
ملا طغرا (از آنندراج).

تاریک دره.

[دَرْ رَ] (اِخ) دهی از دهستان خزل شهرستان نهاوند است که در 39هزارگزی شمال باختری نهاوند و 8هزارگزی جنوب کنگاور کهنه واقع است. کوهستانی و سردسیر و مالاریائی است و 590 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانه. محصول آن غلات، توتون، حبوبات، لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. در دو محل نزدیک بهم واقع است و تاریک درهء بالا و پائین نامیده شده. سکنهء بالا 400 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

تاریک دل.

[دِ] (ص مرکب) سیاه دل. (آنندراج). تباه و خراب و تیره ضمیر و سیه دل. (ناظم الاطباء) :
تاریک دلم تو روشنایی
آزرده تنم تو مومیایی.نظامی.

تاریک دین.

(ص مرکب) گمراه. زشت پندار. کافر :
ز شب بدخواه تو تاریک دین تر
ز ماه نو دلت باریک بین تر.نظامی.

تاریک رای.

(ص مرکب)(1) رای تاریک. بدفکر. بداندیشه. بدگمان.
(1) - صفت مرکب بقلب موصوف و صفت:
چو تنگ اندر آمد بنزدیکشان
نبود آگه از رای تاریکشان.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج1 ص87).
فرستاد باید بنزدیک من
برافروختن رای تاریک من.
فردوسی (شاهنامه ایضاً ج2 ص403).

تاری کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) کدر کردن. تاریک کردن. تار کردن. تیره کردن :
بوی بد مر دیده را تاری کند
بوی یوسف دیده را یاری کند.مولوی.
رجوع به تاریک کردن شود.

تاریک رو.

(ص مرکب) تیره رو. روسیاه. (آنندراج). سیه روی و ترش روی و سخت روی. (ناظم الاطباء) :
همچو این تاریک رویان روی من
تیره بود و تارفام و بی صقال.ناصرخسرو.
ز نور طلعت او سایه ای تاریک رو داریم
شفق گون همچو برگ گل ز دیوارش برون آید.
وحید (از آنندراج).

تاریک رود.

(اِخ) محلی میان سیاه رود و «اُسکولک» کنار راه قزوین به رشت در 301500گزی طهران.

تاریک روز.

(ص مرکب) تیره روز. (آنندراج). غمگین. سیه روز و سیه بخت. (ناظم الاطباء) :
دل تاریک روزم را شب آمد
تن بیمارخیزم را تب آمد.نظامی.
ای ز تو خورشید چرخ در مرض تَفّ و تاب
از من تاریک روز طلعت روشن متاب.
امیرخسرو دهلوی (از آنندراج).

تاریک روشن.

[ری رَ / رُو شَ] (ص مرکب، اِ مرکب)(1) تاریک و روشن. صبحگاه که هنوز هوا تمام روشن نشده است. آن وقت از صبح که هوا گرگ و میش است. آن گاه صبح که هوا نه تاریک تاریک و نه روشن روشن است. زمانی از صبح که تاریکی و روشنایی بهم آمیخته بود. بین الطلوعین. ||(اصطلاح نقاشی) سایه روشن.
.
(فرانسوی)
(1) - Clair-obscur

تاریک شب.

[شَ] (اِ مرکب) شب تاریک. شب های محاق :
صدر جهان، جهان همه تاریک شب شده ست
ازبهر ما سپیدهء صادق همی دمی.رودکی.
بگوش من آید بتاریک شب
که بگشاید از رنج یک تن دو لب.فردوسی.

تاریک شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب) تیره شدن. تار گردیدن. تیره گشتن: دجم؛ تاریک شدن. (منتهی الارب). ادلماس؛ سخت تاریک شدن. (منتهی الارب) :
ز جای اندر آمد چو کوهی سیاه
تو گفتی که تاریک شد مهر و ماه.فردوسی.
بیامد چو با شیر نزدیک شد
جهان بر دل شیر تاریک شد.فردوسی.
ز توران بیاورد چندان سپاه
که تاریک شد روی خورشید و ماه.
فردوسی.
همی بود تا سنگ نزدیک شد
ز گردش همه کوه تاریک شد.فردوسی.
بدان شیر کپی چو نزدیک شد
تو گفتی بر او کوه تاریک شد.فردوسی.
بکردار شب روز تاریک شد.فردوسی.
سرد و تاریک شد ای پور سپیده دم دین
خُرُهِ عرش هم اکنون بکند بانگ نماز.
ناصرخسرو (دیوان چ کتابخانهء تهران ص203).
تا نه تاریک شود سایهء انبوه درخت
زیر هر برگ چراغی بنهد از گلنار.سعدی.
-تاریک شدن بخت؛ تیره بخت شدن. تیره شدن بخت. مجازاً بمعنی مرگ آمده است :
بگفت این و تاریک شد بخت اوی(1)
دریغ آن سر و افسر و تخت اوی.فردوسی.
-تاریک شدن چشم (جهانبین)؛ تار شدن چشم: اسداف؛ تاریک شدن هر دو چشم از گرسنگی یا از غایت پیری. تغطش؛ تاریک شدن چشم. (منتهی الارب). غسق؛ تاریک شدن چشم. (تاج المصادر بیهقی). مدش؛ تاریک شدن چشم از گرسنگی یا از گرمی. طرفشت عینه؛ تاریک شد و سست گردید چشم او. طخشت عینه طخشاً؛ تاریک شد چشم او. (منتهی الارب) :
بدید آن رخانش چو نزدیک شد
جهان بین او نیز تاریک شد.فردوسی.
رجوع به تار (تار شدن چشم) شود.
- تاریک شدن شب؛ فرارسیدن شب و تاریکی آن: اخضلال؛ تاریک شدن شب. (از منتهی الارب). دجو؛ تاریک شدن شب. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب). ادلیمام؛ تاریک شدن شب. (از منتهی الارب). دموس؛ تاریک شدن شب. اسداف؛ تاریک شدن شب. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب). اسحنکاک؛ تاریک شدن شب. اشتباک؛ نیک تاریک شدن سیاهی شب. اطلخمام؛ تاریک شدن شب. اطرمسَّ اللیل اطرمساساً؛ تاریک شد شب. طرشم اللیل؛ تاریک شد شب. اعتکار؛ نیک تاریک شدن شب. تعظلم؛ تاریک شدن شب و سخت تاریک شدن آن. علمة؛ تاریک شدن شب. عکمس اللیل عکمسةً؛ تاریک شد شب. غَطو، غُطوّ، غَطی، غُطی؛ تاریک شدن شب. اِغباس، اغبساس؛ تاریک شدن شب. غَسقان، غَسق، اغساق؛ تاریک شدن شب. (منتهی الارب). غسوق؛ تاریک شدن شب. اغدار؛ تاریک شدن شب. غَضْو؛ تاریک شدن شب. غسوم؛ تاریک شدن شب. غدر؛ تاریک شدن شب. قطو؛ تاریک شدن شب. (تاج المصادر بیهقی).
(1) - اردشیر.

تاریک شده.

[شُ دَ / دِ] (ن مف مرکب)تیره شده. تارشده. رجوع به تاریک شدن شود.

تاریک طبع.

[طَ] (ص مرکب) بدسرشت :
ناکسان را فِراستی است عظیم
گرچه تاریک طبع و بدخویند.سعدی.

تاریک فام.

(ص مرکب) تیره رنگ. سیاهرنگ :
جدا گشت تیغ شهی از نیام
برون شد خور از میغ تاریک فام.
(گرشاسبنامه).

تاریک کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)(1) تیره کردن. تار کردن: اغطاش؛ تاریک کردن شب را. (منتهی الارب) :
گفت اگر در کمند من افتی
پیش چشمت جهان کنم تاریک.سعدی.
رجوع به تاری کردن شود.
.
(فرانسوی)
(1) - Obscurcir

تاریک کرده.

[کَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)تیره و تار کرده: پیش رفتم یافتم خانهء تاریک کرده و پرده های کتان آویخته. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص520). رجوع به تاریک کردن شود.

تاریک گردیدن.

[گَ دی دَ] (مص مرکب) تاریک شدن. تاریک گشتن. تیره و تار شدن: غُربة؛ تاریک گردیدن. اِظلام؛ تاریک گردیدن شب. اغضاء؛ تاریک گردیدن شب. ادجاء؛ تاریک گردیدن شب. تدجی؛ تاریک گردیدن شب. دجو؛ تاریک گردیدن شب. غسو، اِغساء، غَسیً، غَسم، اِغسام؛ تاریک گردیدن شب. غدر، اغدار؛ تاریک گردیدن شب. (منتهی الارب).

تاریک گشتن.

[گَ تَ] (مص مرکب)تاریک شدن. تیره و تار شدن. تاریک گردیدن. رجوع به تاریک شدن و تاریک گردیدن شود.

تاریک گشته.

[گَ تَ / تِ] (ن مف مرکب)تیره و تار گشته. رجوع به تاریک گشتن شود.

تاریک ماه.

(اِ مرکب) محاق. ||سرار. آخرین شب ماه.

تاریک محله.

[مَ حَلْ لَ] (اِخ) دهی در تنکابن. (سفرنامهء مازندران رابینو بخش انگلیسی ص107). ده کوچکی است از دهستان گلیجان شهرستان تنکابن، که 10 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3). رجوع به سفرنامهء مازندران رابینو بخش انگلیسی ص20 شود.

تاریک مغز.

[مَ] (ص مرکب) کم اندیشه. کم خرد :
از آن به که در گوش تاریک مغز
گشادن در داستانهای نغز.نظامی.

تاریک میغ.

(اِ مرکب) میغ تاریک. ابر سیاه. ابر تیره. ابر تاریک :
پلارک چنان تاخت از روی میغ
که در شب ستاره ز تاریک میغ.نظامی.

تاریک نشان.

[نِ] (ص مرکب) اصطلاح قالی بافی است (در کرمان).

تاریک و تنگ.

[کُ تَ] (ص مرکب، از اتباع) تیره و سخت. تار و تنگ. تاریک و سخت. تیره و تار :
نباشد مرا زین سپس با تو جنگ
ببینی کنون روز تاریک و تنگ.فردوسی.
رجوع به تار و تنگ شود.

تاریک و روشن.

[کُ رَ / رُو شَ](ترکیب عطفی، ص مرکب) اوائل بین الطلوعین : فلان صبح تاریک و روشن از خانه بیرون رفته شب برمی گردد. (فرهنگ نظام). رجوع به تاریک روشن شود.

تاریکه.

[کَ] (اِخ) ده کوچکی از دهستان جوانرود بخش پاوهء شهرستان سنندج. کوهستانی، سردسیر است و 44 تن سکنه دارد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

تاریکی.

(حامص)(1) (از: تاریک + «ی»، پسوند مصدری) پهلوی تاریکیه،(2) گیلکی تاریکی،(3) فریزندی و نطنزی تاریکی،(4) یرنی تاریکی،(5) گورانی تاریکی.(6) ظلمت. تیرگی. سیاهی. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). و بدین معنی در آنندراج نیز آمده است(7) ضد روشنی. تیرگی و سیاهی در شب و غیره. (فرهنگ نظام). کدورت. تیرگی. مقابل صفا و روشنی. دجیة. دجمة. دجنة. دجن. دخی. دیسم. دیجور. دعلج. دعلجه. دغش. دلس. طرقة. طرفسان. طرفساء. طرمساء. طخاطخ. طسم. طلمساء. طنس. طخیة. طفل. ظلامٌ طاخ. عظلمة. عجاساء. عشو. عشواء. غیهم. غدراء. غبش. غبسة. غبس. غسف. غیهب. غیهبان. غیطول. (منتهی الارب) :
بدان مهربان رخش بیدار گفت
که تاریکی شب نخواهی نهفت.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج2 ص340).
بتاریکی اندر یکی کوه دید
سراسر شده غار ازو ناپدید.
فردوسی (شاهنامه ایضاً ج2 ص353).
بیابان و تاریکی و پیل و شیر
چه جادو چه نر اژدهای دلیر.
فردوسی (شاهنامه ج4 ص910).
ز تاریکی گرد و اسب و سپاه
کسی روز روشن ندید و نه ماه.
فردوسی (شاهنامه ج6 ص1514).
به روم و بهندوستان بر بگشت
ز دریا و تاریکی اندرگذشت.
فردوسی (شاهنامه ج6 ص1532).
چو دارا سر و افسر او ندید
بتاریکی اندر بشد ناپدید.
فردوسی (شاهنامه ج6 ص1790).
دگر مهره باشد مرا شمع راه
بتاریکی اندر شوم با سپاه.
فردوسی (شاهنامه ج7 ص1888).
سدیگر بتاریکی اندر دو راه
پدید آمد و گم شد از خضر شاه.
فردوسی (شاهنامه ج7 ص1879).
چو آمد بتاریکی اندر سپاه
خروشی برآمد ز کوه سیاه.
فردوسی (شاهنامه ج7 ص1891).
چو از آب حیوان بهامون شدند
ز تاریکی راه بیرون شدند.
فردوسی (شاهنامه ج7 ص1891).
که او در سخن موی کافد همی
بتاریکی اندر ببافد همی.
فردوسی (شاهنامه ج7 ص2074).
همه پاک از این شهر بیرون شوید
بتاریکی اندر بهامون شوید.
فردوسی (شاهنامه ج8 ص2346).
بتاریکی اندر دهاده بخاست
ز دست چپ لشکر و سمت راست.
فردوسی (شاهنامه ج8 ص2626).
دگرباره چون شد بخواب اندرون
ز تاریکی آن اژدها شد برون.
فردوسی (شاهنامه ج2 ص340).
رفته ام با او بتاریکی بسی
تا تو گفتستی دگر اسکندرم.ناصرخسرو.
... و همچون کسانی نباشد که مشت در تاریکی زنند. (کلیله و دمنه). زبر آن گرمی و گرانی شکم مادر، و زیر او انواع تاریکی و تنگی. (کلیله و دمنه).
بر سر گنج آن شود کو پی بتاریکی برد
مشعله برکرده سوی گنج نتوان آمدن.
خاقانی.
چو آمد زلف شب در عطرسایی
بتاریکی فروشد روشنایی.نظامی.
همچنان کز حجاب تاریکی
کس نبیند دراز و باریکی.نظامی.
آری چشمهء حیوان درون تاریکی بود. (کتاب المعارف).
چونکه کلی میل آن نان خوردنیست
رو بتاریکی کند که روز نیست.مولوی.
بتاریکی از وی فرازآمدش
ز راه دگر پیش باز آمدش.
(بوستان چ بروخیم ص144).
ز کار بسته میندیش و دل شکسته مدار
که آب چشمه حیوان درون تاریکی است.
(گلستان).
||مجازاً بمعنی گرفتگی، در هم فرورفتن خطوط چهره بر اثر خشم و غم، خشمگین شدن : امیر [محمد] گفت خبر امیر برادرم چیست و لشکر کی خواهد رفت نزدیک وی، گفتند خبر خداوند سلطان همه خیر است و در این دو سه روز همهء لشکر بروند و حاجب بزرگ بر اثر ایشان و بندگان بدین آمده اند و نامه به امیر دادند و برخواند و لختی تاریکی در وی پیدا آمد و نبیه گفت زندگانی امیر دراز باد، سلطان که برادر است امیر را حق نگاه دارد و مهربانی نماید دل بد نباید کرد... (تاریخ بیهقی چ ادیب ص10). ||مجازاً بمعنی جهل و نادانی و بی خبری آمده است. در قاموس کتاب مقدس ذیل کلمهء تاریکی آمده: ذکر ظلمت و تاریکی دلالت بر جهل و نادانی نیز مینماید. (یوحنا 1: 5 و رسالهء رومیان 13: 12 و اسسیان 5: 11) (قاموس کتاب مقدس ص 241). من از تاریکی کفر به روشنایی آمدم، بتاریکی بازنروم. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص340). ||و اشاره به بدبختی. (اشعیا 50:3 و 59:9 و 10) (قاموس کتاب مقدس ص 241). ||و بر عقوبت بازپسین. (متا 8:12) (قاموس کتاب مقدس ص241).
- تاریکی آخر شب؛ غلس. (منتهی الارب) (دهار). قطع. (منتهی الارب).
- تاریکی اول شب؛ غسک. غسق. کافر. طسم. (منتهی الارب).
- تاریکی شب؛ غسم. خیط. خدر. علجوم. رعون. عتمة. طلهیس. (منتهی الارب).
- امثال: تاریکی جهل خودستائیست لااعلم عین روشنائیست.
(تحفة العراقین از امثال و حکم دهخدا ج1 ص 535).
تاریکی شب سرمهء چشم کورموش است.
(از مجموعهء مختصر امثال چ هند از امثال و حکم دهخدا ج1 ص535).
تاریکی نشسته روشنائی را می پاید؛ در گوشهء عزلت خود مواظب دقت در اعمال مردمان باشد. (امثال و حکم دهخدا ج1 ص535).
تیر یا تیری بتاریکی انداختن؛ بگمان و حدس نتیجه و سودی، کاری کردن. (امثال و حکم دهخدا).
.
(فرانسوی)
(1) - Obscurite
(2) - tarikih.
(3) - tariki.
(4) - tariki.
(5) - tariki (Contributions a la dialectologie iranienne.
vol. I, Kobenhavn, 1930).
(6) - tariki. (7) - مؤلف آنندراج در معنی کلمهء «تاریکی» آرد: معروف، شب بروز آوردن، محاورهء مقرریست، و حضرت شیخ در شعر خود تاریکی بروز آوردن نیز استعمال فرموده و این طرفه افاده ایست:
ظلمتکدهء عاشق از چهره منور کن
تا چند بروز آرم تاریکی شبها را؟

تاریکی بینایی.

[کیِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) نقصان فعل حاسهء بینائی: کُمْنة؛ تاریکی بینایی. (منتهی الارب).

تاریکی روز.

[کیِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) مجازاً بمعنی سختی ایام آمده :تاریکی روز از فغان است، الجزع عند البلاء تمام المحنة. الجزع اتعب من الصبر. (علی علیه السلام)؛ رنج بی آرامی و ناشکیبایی بیش از رنج بر شکیبایی باشد. (از امثال و حکم دهخدا ج1 ص239 و 535).

تاریکی غلیظ.

[کیِ غَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) تاریکی غلیظ از بلاهائی بود که خداوند عالم بر مصر فرودآورد (سفر خروج 10:21:23) و دور نیست که این مطلب در اثر بخار کثیفی بود که بواسطهء تابش آفتاب بفرمان خدا و به امر موسی تشکیل یافته مصریان از آن بسیار خائف گشته و نظیر همان ظلمتی بوده است که در وقت صلیب نمودن مسیح روی زمین را فراگرفت. (لوقا 23: 44: 45) (قاموس کتاب مقدس ص241). و باز مؤلف قاموس کتاب مقدس آرد: گفته شده است که خداوند در ظلمت غلیظ ساکن بود. (سفر خروج 20:21 و اول پادشاهان 8:12).

تاریکی کورکی.

[ری رَ] (اِ مرکب، از اتباع) در تداول عامه، کاری را از روی نادانی انجام دادن یا راهی را در ظلمت پیمودن.

تاریکیها.

(اِ) جِ تاریکی. ظلمات. تیرگیها.

تاریم.

(اِخ) نام یکی از رودهای بزرگ آسیا واقع در چین است. (فرهنگ نظام). نهری بشمال شرقی ترکستان: ترکان ایغور که به آئین مانوی اعتقاد داشتند و بر روی هم متمدن ترین اقوام ترک و مغول بودند، مسکن ایشان شمال شرقی ترکستان شرقی حالیه و شمال دریاچهء «لب نور» و نهر «تاریم» یعنی شهرهای «تورخان» و «بیش بالیغ» (گوچن حالیه) و... (تاریخ مفصل ایران از استیلای مغول تا اعلان مشروطیت تألیف عباس اقبال ج 1 ص 8). فضای محصور بین جبال تیان شان و کوئن لن و نجد پامیر یعنی حوزهء نهر تاریم و شعب آن... (تاریخ مفصل ایران ایضاً ص4). در نیمهء قرن دوم هجری جماعتی از ایشان (قوم ایغور) بحدود ترکستان هجرت کردند و در حوزهء نهر تاریم و نواحی پرآب خرم آن قرار گرفتند و آن نواحی را از دست تخارها که قومی آریایی نژاد بودند و تمدن و زبان مخصوصی داشتند، گرفتند و برای خود در ترکستان شرقی دولتی معتبر تشکیل دادند. (از تاریخ مفصل ایران ایضاً ص16). اویغور یا ایغور بضم همزه، طوایفی بودند از تاتار که در ترکستان شرقی با تخارهای آریایی مخلوط شده و خط سریانی را با تصرفی اندک آموخته بودند و تمدن نیمه آریایی بوجود آورده بودند و در شهرهای تورخان و کوجا و بیش بالیغ در حوزهء نهر تاریم سکونت داشتند و چنگیزخان آن دولت را برانداخت. (از سبک شناسی بهار ج 3 ص 167 حاشیهء 1). رجوع به ایران باستان ج 3 ص 2260 و ایران در زمان ساسانیان کریستن سن، ترجمهء رشید یاسمی ص148 شود.

تاری محله.

[مَ حَلْ لَ] (اِخ) دیهی در بارفروش (بابل). (سفرنامهء مازندران و استراباد رابینو بخش انگلیسی ص118). دهی از دهستان لاله آباد بخش مرکزی شهرستان بابل است که در 16هزارگزی جنوب باختری بابل و 4هزارگزی شمال شوسهء آمل به بابل واقع است. دشت، معتدل مرطوب، مالاریائی است. 140 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانه و چشمه. محصول آنجا برنج، مختصر غلات صنعتی، نیشکر، کنف، پنبه. شغل اهالی زراعت. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

تاری مرادی.

[مُ] (اِخ) طایفه ای از ایلات کرد ایران که تقریباً 100 خانوار میشوند و در نقاره خوان و کانی وریژ سکنی دارند و منتسب به طایفهء مندمی هستند. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص59).

تارین.

(ص) تیره و تاریک. (برهان) (آنندراج). تاریک. (فرهنگ جهانگیری) :
ای خواجه من جام میم چون سینه را غمگین کنم؟
شمع و چراغ خانه ام چون خانه را تارین کنم؟
مولوی (از فرهنگ جهانگیری).
رجوع به تار، تاری، تاریک، تاریکی شود. ||(اِ) تاری را نیز گویند که آب درخت تار است. (برهان) (آنندراج). آبی باشد که از درخت تار حاصل شود و آن شربتی باشد که نشأهء باده در سر آورد. (فرهنگ جهانگیری).

تاری ورمیش.

[وِ] (اِخ) دهی از دهستان قطور بخش حومهء شهرستان خوی است که در 36000گزی جنوب باختری خوی و 5000گزی جنوب راه ارابه رو قطور به خوی واقع است و کوهستانی و سردسیر است و 84 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی آن جاجیم بافی. راه آن مالرو. ساکنین از ایل شکاک میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

تاریوش.

(اِخ) بزبان مصری، داریوش. پیرنیا در نام و نسب داریوش اول آرد: اسم این شاه را چنین نوشته اند، در کتیبه های هخامنشی: «دارَیَوُوش» یا «دَرْیاووش»، بزبان مصری در کتیبه های مصر: «آن تریوش» یا «تاریوش». (ایران باستان ج1 ص537).

تاریوند.

[وَ] (اِخ) دهی از بخش سومار شهرستان قصرشیرین است که در 6هزارگزی جنوب باختری سومار و دوهزارگزی مرز ایران و عراق، کنار رودخانهء کنگیر واقع است. دشت، گرمسیر است و 170 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء کنگیر. محصول آنجا غلات، لبنیات، برنج، مختصر حبوبات، ذرت و لپه. شغل اهالی زراعت و گله داری. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

تاریها.

(اِخ) تیره ای از ایل بیرانوند دارای 1000 تن سکنه. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص67).

تاز.

(ص، اِ) معشوق و محبوب را گویند. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا). محبوب را گویند. (فرهنگ جهانگیری). محبوب. (غیاث اللغات) (فرهنگ رشیدی). محبوب و معشوق. (فرهنگ نظام) :
بدو گفت مادر که ای تاز مام
چه بودت که گشتی چنین زردفام؟فردوسی.
با این همه در علم فروگفتن تازان
گه عامی صرفیم و گهی خواجه امامیم
زآنروی که دام دل هر تاز مدام است
مولای مدامیم و مدامیم و مدامیم(1).
سوزنی (از فرهنگ جهانگیری).
||فرومایه و سفله. (فرهنگ خطی کتابخانهء مؤلف). فرومایه که به عربی سفله خوانند. (برهان). فرومایه که بتازیش سفله خوانند. (شرفنامهء منیری). ||امردی که مایل به فساق باشد. (فرهنگ رشیدی) (آنندراج) (انجمن آرا) (فرهنگ نظام). پسر امرد و مترش ضخیم را گویند که پیوسته با فاسقان صحبت دارد. (برهان). مکیاز. بی ریش. مخنث. بغا. کنده. پشت پای :
عمرو(2) خلقان گر بشد شاید که منصور عمر
لوطیان را تا زید هم تاز و هم مکیاز بس.
کسایی.
مرا که سال بهفتادوشش رسید، رمید
دلم ز شلّهء صابوته و ز هرّهء تاز(3).قریع.
ای خواجه نشاطی من ای شهره رفیق
در جستن تاز من نبودت توفیق.سوزنی.
هر یکی را ز سیلی و لت تاز
سبلت و ریش و خایگان کنده.سوزنی.
بودی تو مرا یار و ولی نعمت و معشوق
بودی تو مرا تاز و بر آن ره شد چون تار.
سوزنی.
دریغ مرد حکیمی که تاز را پس پشت
هماره چون در دروازه، پشت بان بلند.
سوزنی.
کرد بکابین زن و مزد تاز
گردن من در گرو وام ...ر.سوزنی.
تاز مسافر چو درآید ز راه
پیش برم تا دم دروازه ...ر.سوزنی.
تاز چو دیدم زمانْش ندْهم یک دم
تا ننمایم وثاق و حجره و جایم.سوزنی.
عاجز بیچاره منِ گشته تاز
کرد مرا عاجز و بیچاره ...ر
تاز نمانده ست که نسپوختم
در گذر تیزش صدباره ...ر.سوزنی.
نرم کنم تاز را گهی بدرشتی
گاه غلامباره را چو سرمه سرایم.سوزنی.
دعوت تازان همی کنم بشب عید
زآنکه ندانم بروز عید کجایم.سوزنی.
چه وفا خیزدت ز تاز و جلب
یاری از روشنان چرخ طلب.
اوحدی (از آنندراج).
||مخفف تازه، از لطائف. (غیاث اللغات) :
بوستان از ابر و خورشید است تاز.مولوی.
||کلمهء تاجیک شاید در اصل همان تازیک [تاز، اسم + یک، پساوند نسبت] و بمعنی بدوی و چادرنشین باشد. محمد معین در حاشیهء برهان ذیل کلمهء تازی آرد: در پهلوی تاژیک(4). ایرانیان قبیلهء طی، از قبایل یمن را که با آنان تماس بیشتر داشتند (در عهد انوشروان یمن مستعمرهء ایران شد) «تاژ» و منسوب بدان را «تاژیک» می گفتند، و سپس این اطلاق را بهمهء عرب تعمیم دادند، چنانکه یونانیان و رومیان پرسیا(5) (پارس) و عرب فرس را بهمهء ایرانیان اطلاق کردند و ایرانیان «یونان» را - بنام قبیلهء «یون» در آسیای صغیر - بهمهء قوم هلاس(6) اطلاق کردند. رجوع به تاجیک و تازیک و تاژ در همین لغت نامه شود. ||سگ تازی را هم میگویند. (برهان).
(1) - مؤلف آنندراج و انجمن آرای ناصری این دو بیت از سوزنی را در ذیل «تازباز» آورده اند و نیز مؤلف فرهنگ رشیدی پس از اینکه بیت دوم را به تبعیت از فرهنگ جهانگیری بعنوان شاهد «تاز بمعنی محبوب» آورد، گوید: «ولکن این مثال معنی اول (امردی که مایل بفساق باشد) میشود».
(2) - در لغت فرس اسدی چ اقبال ص186: عمر.(3) - در لغت فرس اسدی چ اقبال ص504 این بیت با تردید ذکر شده است در صورتی که عیبی در شعر نیست، گویا معنی هره و شله را توجه نداشتند.
(4) - tazhik.
(5) - Persia. (6) - Hellas یونانی Hellene) فرانسوی(بمعنی قوم «گْرِک» (Grec).

تاز.

(اِمص) تاختن.(1) (فرهنگ جهانگیری) (شرفنامهء منیری) (فرهنگ خطی کتاب خانهء مؤلف). با «با» بمعنی تاختن.(2) (غیاث اللغات). ||(نف مرخم) تازنده. (شرفنامهء منیری) (فرهنگ خطی کتابخانهء مؤلف) (فرهنگ رشیدی). و آنرا تازنده گویند. (آنندراج) (انجمن آرا). بمعنی تازنده نیز آمده است. (برهان). اسم فاعل از تاختن، در صورتی که با لفظ دیگر منضم شده اسم فاعل مرکب سازد مثل اسب تاز.(3) (فرهنگ نظام).
- تندتاز؛ تیزتاز. تندتازنده. تنددونده :
نشست از بر بارهء تندتاز
همی رفت و با او بسی رزمساز.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج3 ص861).
همانگه پدید آمد از دشت باز
سپهبد برانگیخت آن تندتاز.
(شاهنامه ایضاً ج4 ص1053).
- تیزتاز؛ تیزتازنده. تنددونده :
پدید آمد از دور چیزی دراز
سیه رنگ و تیره تن و تیزتاز.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج1 ص18).
دگر موبدی گفت کای سرفراز
دو اسپ گرانمایهء تیزتاز
یکی زآن بکردار دریای قار
یکی چون بلور سپید آبدار
بجنبند و هر دو شتابنده اند
همان یکدگر را نیابنده اند.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج1 ص208).
یکی کاروان جمله شاهین و باز
بچرز و کلنگ افکنی تیزتاز.نظامی.
رجوع به تیزتاز شود.
- دیرتاز؛ دیرتازنده. کندرو :
بده(4) پند و خاموش یک چند روزی
یله کن بدین کرهء دیرتازش.
ناصرخسرو (دیوان ص229).
رجوع به تندتاز شود.
و این کلمه بدین صور نیز ترکیب شده است: پیش تاز، یکه تاز، ترکتاز، عنان تاز :
جریده بهر سو عنان تاز کن.نظامی.
||(فعل امر) امر به تاختن نیز هست. (آنندراج) (انجمن آرا). و امر به تاختن. (فرهنگ رشیدی). و امر به تاختن هم هست یعنی بتاز. (برهان قاطع). فعل امر از تاختن که در تکلم به اضافهء «به» «بتاز» استعمال میشود. (فرهنگ نظام). «متاز» نهی «تاز» است :
گر این غرم دریابد او را، متاز
که این کار گردد برِ ما دراز.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج7 ص1935).
||(اِمص) بمعنی تاخت که مرادف تاز است. (آنندراج) (انجمن آرا). بمعنی تاخت. (فرهنگ رشیدی). اسم مصدر از تاختن مثل تاخت و تاز و غیره. (فرهنگ نظام) :
گورساق و شیرزهره یوزتاز و غرم تک
پیل گام و گرگ سینه، رنگ تاز و گرگ پوی.
منوچهری (دیوان چ دبیرسیاقی ص111).
شیرگام و پیل زور و گرگ پوی و گورگرد
ببردو، آهوجه و روباه عطف و رنگ تاز.
منوچهری (ایضاً ص42).
تا میان بسته اند پیش امیر
در تک و تاز کار و کاچارند.ناصرخسرو.
(1) - تاختن ریشهء ماضی و تاز ریشهء مضارع است.
(2) - با «ب» بمعنی امر تاختن (تصحیح قیاسی).
(3) - کلمهء تاز اسم فاعل مرخم (بحذف «ـَنده» یا «ـان») است، و مانند همهء این نوع اسم فاعلها صفت فاعلی مرکب سازد، و کلمهء «کره تاز» در شاهنامه مجازاً بمعنی گله بان آمده است:
چنین داد پاسخ که ای نامدار
یکی کره تازم دلیر و سوار.
(شاهنامهء فردوسی چ بروخیم ج6 ص1454).
بشد گرد چوپان و، دو کره تاز
ابا زین و پیچان کمندی دراز.
(شاهنامه ایضاً ج7 ص2059).
(4) - ن ل: مده.

تاز.

(اِخ) نیای بزرگ «ضحاک»: و نسابهء پارسیان در نسب او [ضحاک] چنین گفته اند: بیوراسف بن ارونداسف بن دنیکان بن وبهزسنگ بن تازبن نوارک بن سیامک بن میشی بن کیومرث، و این تاز که ازجملهء اجداد اوست پدر جملهء عرب است(1) و چون پدر عرب بود اصل همهء عرب با او میرود و این سبب که عرب را تازیان خوانند یعنی فرزندان تاز(2). هرچه عجم اند با هوشهنگ میروند و عرب با این تاز میرود. (فارسنامهء ابن البلخی ص11).
(1) - رجوع به تاز و تازی و تازیک و تاژ و تاجیک شود.
(2) - بر اساسی نیست. رجوع به تاز و تازی شود.

تازان.

(نف، ق) در حال تاختن. مؤلف فرهنگ نظام آرد: صفت مشبههء(1) تاختن است بمعنی تازنده و تاخت کننده :
ابا جوشن و ترک و رومی کلاه
شب و روز چون باد تازان براه.فردوسی.
بر این شهر بگذشت پویان دو تن
پر از گرد و بی آب گشته دهن
یکی غرم تازان ز دُمّ سوار
که چون او ندیدم بر ایوان نگار.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج7 ص1936).
برون رفت تازان بمانند گرد
درفشی پس پشت او لاژورد.فردوسی.
بهر کارداری و خودکامه ای
فرستاد تازان یکی نامه ای.فردوسی.
بزرگان که با طوق و افسر بدند
جهانجوی و از تخم نوذر بدند
برفتند یکسر ز پیش سپاه
گرازان و تازان بنزدیک شاه.فردوسی.
بیامد دژم روی تازان براه
چو بردند جوینده را نزد شاه.فردوسی.
بگشتند گرد لب جویبار
گرازان و تازان زبهر شکار.فردوسی.
سواری ز قنوج تازان برفت
به آگاه کردن بر شاه(2) تفت.فردوسی.
هزیمت گرفتند ایرانیان
بسی نامور کشته شد در میان...
سوی شاه ایران بیامد سپاه
شب تیره و روز تازان براه.فردوسی.
شب و روز تازان چو باد دمان
نه پروای آب و نه اندوه نان.فردوسی.
فرستاده تازان به ایران رسید
ز خاقان بگفت آنچه دید و شنید.فردوسی.
فرستاده با نامه تازان ز جای
بیک هفته آمد سوی سوفرای.فردوسی.
فرستاده ای خواست از در جوان
فرستاد تازان بر پهلوان.فردوسی.
فرستاده تازان بکابل رسید
وزو شاه کابل سخنها شنید.فردوسی.
که افراسیاب و فراوان سپاه
پدید آمد از دور تازان براه.فردوسی.
هجیر آمد از پیش خسرو دمان
گرازان و تازان و دل شادمان.فردوسی.
همی رفت تازان بکردار دود
چنان چون سپهبدْش فرموده بود.فردوسی.
هیچ سائل نکند از تو سؤالی که نه زود
سوی او سیمی تازان نشود پیش سؤال.
فرخی.
خجسته خواجهء والا در آن زیبا نگارستان
گرازان روی سنبل ها و تازان زیر عرعرها.
منوچهری.
آن دیو سوار اندر وقت تازان برفت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص117). و بخیلتاش دادند و وی برفت تازان. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص118). و این حال روز پنجشنبه رفت پانزدهم صفر، آمد تازان تا نزدیک خواجه احمد و حال بازگفت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص157).
رسید آن یکی نیز تازان نوند
گرفته سواری بخمّ کمند.(گرشاسبنامه).
سوارانی سراندازان و تازان
همه با جوشن سیمین و مغفر.ناصرخسرو.
کناره گیر ازو کاین سوار تازانست
کسی کنار نگیرد سوار تازان را.
ناصرخسرو.
گاهی سفیدپوش چو آبست و همچو آب
شوریده و مسلسل و تازان ز هر عظام.
خاقانی.
خون خوری ترکانه کاین از دوستی است
خون مخور ترکی مکن تازان مشو.خاقانی.
روان کردند مهد آن دلنوازان
چو مه تابان و چون خورشید تازان.نظامی.
یاوران آمدند و انبازان
هر یک از گوشه ای برون تازان.سعدی.
(1) - در فارسی به اینگونه اشتقاقها صفت فاعلی گویند نه صفت مشبهه.
(2) - ن ل: به آگاهیِ رفتن شاه.

تازان.

(اِ) جِ تاز، بمعنی محبوبان و امردان. (از فرهنگ نظام).

تازانتر.

[تَ] (ص تفضیلی) باسرعت تر. باعجله تر.

تازاندن.

[دَ] (مص) دواندن. تازانیدن.

تازان کشور.

[کِشْ وَ] (اِخ) دهی از دهستان کشور است که در بخش پاپی شهرستان خرم آباد و 37هزارگزی جنوب باختری سپیددشت و 5هزارگزی جنوب باختری ایستگاه کشور واقع است. جلگه و گرم سیر و مالاریایی است و 60 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه ها. محصول آنجا غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری. راه آن مالرو است. ساکنین از طایفهء پاپی اند و برای تعلیف احشام به ییلاق روند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

تازانه.

[نَ / نِ] (اِ)(1) مخفف تازیانه است که قمچی باشد. (برهان) (آنندراج). مخفف تازیانه. (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی) (فرهنگ خطی کتابخانهء مؤلف) (انجمن آرا). تازیانه. (شرفنامهء منیری). شلاق. محمد معین در حاشیهء برهان آرد: از تازان + ه (آلت)، پهلوی تاچانک :(2)
گر ایدونکه تازانه بازآورم
مگر سر بکوشش [فراز] آورم.
فردوسی (از شرفنامهء منیری).
من این درع و تازانه برداشتم
بتوران دگر خوار بگذاشتم.فردوسی.
شوم زود تازانه بازآورم
اگرچند رنج دراز آورم.فردوسی.
یکی بنده تازانهء شاه را
ببرد و بیاراست درگاه را
سپه را ز سالار و گردنکشان
جز آن تازیانه نبودی نشان.فردوسی.
پرستنده تازانهء شهریار
بیاویخت از درگه ماهیار.فردوسی.
بزد بر سر مرد تازانه چند
فکندن همی خواست دمّ(3) سمند.
اسدی (از فرهنگ جهانگیری).
سر تازانه خسرو اندرآخت
خرقه زآن جایگه برون انداخت.سنائی.
گر به تشریف قبولم بنوازی ملکم
ور به تازانهء قهرم بزنی شیطانم.سعدی.
.
(فرانسوی)
(1) - Fouet
(2) - tacanak. (3) - ن ل: سمّ.

تازانیدن.

[دَ] (مص) دواندن. دوانیدن. تازاندن.

تازانیده.

[دَ / دِ] (ن مف) دوانیده. دوانده.

تازباره.

[رَ / رِ] (ص مرکب) غلام باره :
بگرفتمش مهار و شدم بر فراز او
چونانکه تازباره(1) شود بر فراز تاز.
روحی ولوالجی.
(1) - ن ل: تازباز.

تازباز.

(نف مرکب) مغلم و غلام باره را گویند. (برهان) (آنندراج). تازباره. بچه باز و غلام باره. (فرهنگ نظام) :
شاعرکی تازباز و یافه درایم.سوزنی.
بگرفتمش مهار و شدم بر فراز او
چونانکه تازباز شود بر فراز تاز.
روحی ولوالجی (از فرهنگ نظام).
رجوع به تازباره و بچه باز شود.

تازبازی.

(حامص مرکب) بچه بازی. رجوع به تازباز شود.

تا زدن.

[زَ دَ] (مص مرکب) تا کردن.

تازرت.

[ ] (اِ) نوعی ماهی بمغرب. (از دزی ج1 ص138). ابن بطوطه در رحله آرد: مردم [جزیرهء طیر واقع در خلیج فارس] بامداد و شام نوعی ماهی شکار می کردند که به فارسی آنرا شیرماهی خوانند... و آن مشابه ماهیی است که ما (مردم مغرب) آنرا تازرت نامیم. (از رحلهء ابن بطوطه چ مصر ج1 ص169).

تازردیه.

[] (اِ) موشکی بساحل دریای اطلس. رجوع به دزی ج1 ص138 شود.

تازس.

[زُ] (اِخ)(1) جزیره ایست به دریای اژه(2) در شمال یونان با 15000 تن سکنه.
(1) - Thasos.
(2) - Egee.

تازش.

[زِ] (اِمص) قطره زدن. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا). ||تاختن و تک و پوی کردن باشد. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا). دویدن. (غیاث اللغات). اسم مصدر تازیدن است. (فرهنگ نظام). محمد معین در حاشیهء برهان آرد: پهلوی «تاچشن»(1) از تاز+ ش (اسم مصدر) :
کُه اندام و مَه تازش و چرخ گرد
زمین کوب و دریابر و ره نورد.
اسدی (از فرهنگ نظام).
ببازی ز تازش نَاِستاد باز
شد آن گوی چون مهره، او مهره باز.اسدی.
دمان شد سنان بر همه کرد راست
خروشید کاین گرد و تازش چراست.اسدی.
از این تازش آگه نبد پهلوان
چو شد آگه آشفته شد بر گوان.اسدی.
بیک تازش، از باد تک درگذاشت
دو گوشش گرفت و معلق بداشت.اسدی.
تراست اکنون بر کوه پیچش تِنّین
چنانکه بودت در بحر تازش تمساح.
مسعودسعد (دیوان چ رشید یاسمی ص78).
تازش او بحرص چون صرصر
گردش او بطبع چون دردور.
مسعودسعد (ایضاً ص267).
(1) - tacishn.

تازقی.

[ ] (اِ) کلمه ایست بربری، برای خانه. ||کلبه. ||اطاق ذخایر و مهمات. (از دزی ج1 ص138).

تازک.

[زِ] (اِ) مخفف تازیک. (برهان) (فرهنگ جهانگیری) (انجمن آرا) (فرهنگ نظام) :
کیست از تازک و از ترک درین صدر بزرگ؟
ابوحنیفه (از تاریخ بیهقی چ ادیب ص390).
مرا چو بر رهشان اوفتم پیاده چو آب
شکن دهند بدان چند تازک رهوار.
اثیر اخسیکتی.
ز چین و ماچین یکرویه تا لب جیحون
ز ترک و تازک وز ترکمان غز و خزر.
ابونصر احمد رافعی (از فرهنگ جهانگیری).
رجوع به تاجیک و تاز و تازیک و تاژ و تاژیک شود.

تاز کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) تاختن. حمله کردن. تعرض کردن :
اگر من بر تو لختی ناز کردم
و یا بر تو زمانی تاز کردم.(ویس و رامین).
بر او دست خود را سبک تاز کرد(1)
وز انگشتش انگشتری باز کرد.نظامی.
(1) - ظ. در اینجا «تاز کرد» محرف «یاز کرد» است (از دست یازیدن).

تازگان.

[زَ / زِ] (اِ) جِ تازه :
بیشتر از جنبش این تازگان
نوسفران و کهن آوازگان.نظامی.
رجوع به تازه شود.

تازگی.

[زَ / زِ] (حامص) نوی، و با لفظ بستن و دادن مستعمل. (آنندراج). مقابل کهنگی، از تازه :
ربود خواهد این پیرهن ترا اکنون
همان که تازگی و رنگ پیرهنْت ربود.
ناصرخسرو.
||خرمی. طراوت. تری. غضاضت. (صراح). عبطه: زهو؛ گیاه تر و تازه و شکوفهء گیاه و تازگی. قنطار؛ تازگی عود و بخور. عبعب؛ نازکی و تازگی جوانی. طلح؛ تازگی و نازکی. (منتهی الارب) :
بدین خرمی جهان بدین تازگی بهار
بدین روشنی شراب بدین نیکوئی نگار.
فرخی.
نیارد کنون تازگی بار تو
نه خورشید رخشان نه ابر مطیر.
ناصرخسرو.
تازه گلی بد رخت ولیک فلک
زو همه برْبود تازگی و گلی.ناصرخسرو.
عمر مردم بر چهار بخش است یک بخش روزگار پروردن و بالیدن و فزودن است و آن کمابیش پانزده شانزده سال باشد. دوم روزگار رسیدگی است و تازگی و این تا مدت سی سال باشد. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
تازگی سرو و گل ز بارانست
زندگی سرّ و دل ز یارانست.سنائی.
سبزه را تازگی بباران است.ادیب صابر.
شنیدم رسن بسته ای سوی دار
برو تازگی رفت چون نوبهار.نظامی.
چنان تازگی ده به صوت رباب
که در نغمه اش پرده گردد حباب.
ملا طغرا (از آنندراج).
برو تازگی آنچنان بسته آب
که لغزیده در سایه اش آفتاب.
ظهوری (از آنندراج).
||خرمی: امیر... برسیدن این بشارت تازگی تمام یافت. (تاریخ بیهقی). اندر جهان چیزهاء نیکو بسیار است که مردم از دیدارشان شاد گردد و بطبع اندر تازگی آرد ولیکن هیچ چیز بجای روی نیکو نیست. (نوروزنامه).
گل رویش بتازگی بشکفت
می خرامید و زیر لب می گفت.سعدی.
||روی خوش نشان دادن. گرم پرسیدن. تازه رویی کردن. تعارف کردن. خوش آمد گفتن: نضارة؛ تازگی و تازه رویی و خوبی. (منتهی الارب) :
هرگز بدرگهش نرسیدم که حاجبش
صد تازگی نکرد و نگفت اندرون گذر.
فرخی.
||(ق) اخیراً. بتازگی. جدیداً.

تازگیها.

[زَ / زِ] (اِ) جِ تازگی. رجوع به تازگی شود.

تازندگان.

[زَ دَ / دِ] (اِ) جِ تازنده. دوندگان. حمله کنندگان: و خیلتاش و مردی از عرب از تازندگان دیوسواران نامزد شدند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 47). تازنده ای بود از تازندگان که همتا نداشت. (تاریخ بیهقی ایضاً ص117). رجوع به تاختن و تاز و تازنده شود.

تازنده.

[زَ دَ / دِ] (نف) دونده. (آنندراج). از تاختن و تاز، تندرو :
چو خورشید بر چرخ لشکر کشید
شب تار تازنده شد ناپدید
یکی انجمن کرد خاقان چین
بزرگان و گردان توران زمین.فردوسی.
مثال داد که فلان خیلتاش را که تازنده ای بود از تازندگان که همتا نداشت بگوی تا ساخته آید که برای مهمی وی را بجایی فرستاده آید. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص117). تازنده های چند از خوارزم رسیدند و خبر کشتن عبدالجبار پسر خواجهء بزرگ و قوم وی را آوردند. (تاریخ بیهقی ایضاً ص482).
تازنده ای زی گمرهی
سازنده ای با ناسزا.ناصرخسرو.
آمد برخم تیرگی و نور برون تاخت
تازنده شب تیره پس روز منور.ناصرخسرو.
چه اند این لشکر تازنده هموار
که اند این هفت سالاران لشکر؟ناصرخسرو.
ای که بر مرکب تازنده سواری هش دار.
(گلستان).
||به تاخت آورنده. دواننده :
چنین گفت از آن پس به ایزدگشسب
که این تیغزن شیر تازنده اسب.فردوسی.
چه بینی چه گویی تو در کار ما
بود تخت شاهی سزاوار ما؟فردوسی.

تازنک.

[زِ نَ] (اِخ) قریه ای است از ده سوالی در دهستان بهمئی بخش کهکیلویه. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

تازنگ.

[زَ] (اِ) پیل پایه است و آن ستونی باشد از گچ و سنگ سازند و بر بالای پایهای طاق گذارند، و به این معنی با زای فارسی و رای قرشت هم آمده است. (برهان) (آنندراج). پیلپایه. (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا). ستون کلفت بزرگ که نام دیگرش فیل پایه است. (فرهنگ نظام). و رجوع به تارنگ و تاژنگ شود.

تازنگ.

[زَ] (اِخ) دهی است از دهستان میداود (سرگچ) بخش جانکی گرمسیر شهرستان اهواز که در 25هزارگزی جنوب خاوری باغ ملک و 25هزارگزی خاوری راه اتومبیل رو هفتگل به رامهرمز واقع است. کوهستانی و معتدل و مالاریائی است و 100 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانه و چشمه. محصول آنجا غلات، بلوط. شغل اهالی زراعت. راه آن مالرو است. ساکنین از طایفهء بهمئی. دارای معدن گچ. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

تازنه.

[زِ / زَ نَ / نِ] (اِ) مخفف تازیانه:
آنکه ستر بود و اسب، زیر من اندر خر است
وآنکه بدی تازنه، در کف من خرگواز.
لامعی.

تازه.

[زَ / زِ] (ص، ق) نو باشد که نقیض کهنه است. (برهان). نقیض کهنه است. (انجمن آرا). نو. (شرفنامهء منیری). جدید. با لفظ کردن و شدن و داشتن و ساختن مستعمل است. (آنندراج). نو... که مقابل کهنه... است. (فرهنگ نظام). مقابل کهن. مقابل دیرین و دیرینه و بیات (در نان و غیره) :
وگر نام رنج تو گیرم بیاد
بماند سخن تازه تا صد نژاد.فردوسی.
چنین بود تا بود و این تازه نیست
گزاف زمانه براندازه نیست.فردوسی.
چنین است و این را بی اندازه دان
گزاف فلک هر زمان تازه دان.فردوسی.
بدو گفت رامشگری بر در است
که از من بسال و هنر برتر است
نباید که در پیش خسرو شود
که ما کهنه گردیم و او نو شود
ز سرکش چو بشنید دربان شاه
ز رامشگر تازه بربست راه.فردوسی.
هنوز رایتش از گرد راه چون نسرین
هنوز خنجرش از خون تازه چون گلنار.
فرخی.
ولی را ازو هر زمان تازه سودی
عدو را ازو هر زمان نو زیانی.فرخی.
منظر او بلند چون خوازه
هر یکی زو بزینت و(1) تازه.(2)
عنصری (از لغت فرس اسدی چ اقبال ص 450).
و این نواخت تازه که ارزانی داشت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص161). چون تن درداد برفتن مرا خلیفت کرد و تازه توقیعی از امیر بستد. (تاریخ بیهقی ایضاً ص663).
گر سخنهای کسائی شده پیرند و ضعیف
سخن حجت، باقوّت و تازه وْ برناست.
ناصرخسرو.
عید قدم مبارک نوروز مژده داد
کامسال تازه از پی هم فتحها شود.خاقانی.
در صد غم تازه تر گریزم
گر یک غم جانستان ببینم.خاقانی.
مفلس و بخشنده تویی گاه جود
تازه و دیرینه تویی در وجود.نظامی.
هر دم از این باغ بری میرسد
تازه تر از تازه تری میرسد.نظامی.
چه مبارک سحری بود و چه فرخنده شبی
آن شب قدر که این تازه براتم دادند.حافظ.
چون زخم تازه دوخته از خون لبالبم
ای وای اگر به شکوه شود آشنا لبم.
عرفی (از آنندراج).
عرفی بگیتی از خلد آمد که بازگردد
غافل که تازه پرواز گم سازد آشیان را.
عرفی (ایضاً).
بفروختم بغم دل از غم خریده را
رفتم بتازه این ره صد ره بریده را.
واله هروی (از آنندراج).
||به مجاز، خرم. خوش. شادمان. بانشاط. خوشحال :
که اندر جهان داد گنج من است
جهان تازه از دسترنج من است.فردوسی.
چو دیدند روی برادر بمهر
یکی تازه تر برگشادند چهر.فردوسی.
سپهبد همی راند با او براه
بدید آنکه تازه نبد روی شاه(3).فردوسی.
خورش هست چندانکه اندازه نیست
اگر چهر بازارگان تازه نیست.فردوسی.
چنین گفت کین را خود اندازه نیست
رخ نامداران از این تازه نیست.فردوسی.
بتو تازه باد این جهان کاین جهان را
چو مر چشم را روشنایی ببایی.فرخی.
امیر گفت الحمدلله و سخت تازه بایستاد و خرم گشت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص65). هرگاه که خداوند مالیخولیا خندان روی و تازه و شادکام باشد... (ذخیرهء خوارزمشاهی). ||ضد پژمرده. (برهان) (انجمن آرا). تری. [کذا]. (آنندراج). طری. باطراوت. خرم. جوان. تر. مقابل خشک. شاداب. نوشکفته: خون تازه؛ دم ناجع. نجیع. (بحر الجواهر) (دستور اللغة). بقلٌ ثعدٌ؛ ترهء تازه. جنی؛ میوهء تازه. طری؛ تازه و تر. غض؛ تازه و شکوفهء نازک. غضیض؛ تازه و شکوفهء نرم. غریض؛ تازه، و منه: لحمٌ غریضٌ؛ ای طری... و تازه از هر چیزی و شکوفهء نوباوه. ورث؛ تازه و تر از هر چیزی. دمٌ ناقع؛ خون تازه. نضر؛ تازه و باآب. (منتهی الارب) :
چون خط معشوق نیست تازه و خوشبوی
از غم آنست سوگوار بنفشه.
رفیع الدین مرزبان فارسی.
شکسته زلف تو تازه بنفشهء طبریست
رخ و دو عارض تو تازه لاله و نسرین.
فرخی.
فصل بهار تازه و نوروز دلفریب
همبوی مشک باد و زمین پر ز بوی بان.
فرخی.
باغ آراسته کز ابر مدام آب خورد
تازه تر باشد هر ساعت و آراسته تر.فرخی.
خوشا بهار تازه و بوس و کنار یار
گر در کنار یار بود خوش بود بهار.
منوچهری.
نرگس تازه میان مرغزار
همچو در سیمین زنخ زرین چهی.
منوچهری.
هر کجا یابی زین تازه بنفشه خودروی
همه را دسته کن و بسته کن [و] پیش من آر.
منوچهری.
عاشق شده ست نرگس تازه بکودکی
تا هم بکودکی قد او شد چو قد پیر.
منوچهری.
نوبهار آمد و آورد گل تازه فراز
می خوشبوی فرازآور و بربط بنواز.
منوچهری.
وآن قطرهء باران که فرودآید از شاخ
بر تازه بنفشه نه بتعجیل، به ادرار.
منوچهری.
نرگس تازه چو چاه ذقنی شد بمثل
گر بود چاه ز دینار و ز نقره ذقنا.منوچهری.
آستین برزده ای دست بگل برزده ای
غنچه ای چند از او تازه و نو برچده ای.
منوچهری.
از چه شد همچو ریسمان کهن
آن سر سبز و تازه همچو سَذاب؟
ناصرخسرو.
لاله ای بودم به نیسان خوب رنگ
تازه، اکنون چون بدی نیلوفرم.ناصرخسرو.
چون بیشتر شدیم جوانی را دیدیم بغایت صورت نیکو و تازه. (قصص الانبیا چ شهشهانی ص171).
هرکه از شادیت چون گل تازه نیست
همچو شاخ گل دلش پرخار باد.مسعودسعد.
آنگه وی را [جَو را] بفال داشتی که او را دیدی سبز و تازه. (نوروزنامهء منسوب بخیام).
عهد یاران باستانی را
تازه چون بوستان نمی بینم.خاقانی.
... گهی تازه است و گاه پژمرده، سرو را هیچ ثمره نیست و همه وقت تازه است. (گلستان). ||بمعنی حادث هم آمده است که در مقابل قدیم است. (برهان). حادث... که مقابل... قدیم است. (فرهنگ نظام): بزرگان گفتند این چه حالت است که تازه گشت؟ (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 198). ||بدیع. (آنندراج). ||اخیراً. اخیر. در این نزدیکی (زمان). مقابل گذشتهء دور. قریب العهد. جدیداً :
خواجه غلامی خرید دیگر تازه
سست هل و هرزه گرد و لتره ملازه.(4)
منجیک (از لغت فرس اسدی چ اقبال ص478).
خوک چون دید بدشت اندر تازه پی شیر
گرْش جان باید زآن سو نکند هیچ نگاه.
فرخی.
و عصارهء سرگین خر که تازه افکنده باشد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). نقلست که احمد گفت ببادیه فروشدم بتنها راه گم کردم اعرابی را دیدم بگوشه ای نشسته تازه، گفتم بروم و از وی راه پرسم. (تذکرة الاولیای عطار). ||مجازاً، بارونق. باجلوه :
ای بتو تازه کریمی و بتو تازه سخا
کردمی دایم از آنکس که جز این بود حذر.
فرخی.
تا سخن است از سخن آوازه باد
نام نظامی بسخن تازه باد.نظامی.
||در تداول امروز، مرادف اکنون: پس از اینهمه، تازه می پرسد لیلی نر بود یا ماده. رجوع به ترکیبهای این کلمه شود.
(1) - واو زاید است. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا).
(2) - ن ل: هر یکی زو به زینتی تازه.
(3) - ن ل: روی راه.
(4) - ن ل: سست هل و حجره گرد و لتره ملازه. سست هل و حجره حجره گرد و ملازه [کذا].

تازه.

[زَ] (اِخ) (رباط...) شهریست بشمال آفریقا و از آنجاست ابن بری ابوالحسن علی بن محمد بن حسین. رجوع به ابن بری در همین لغت نامه شود.

تازه آباد.

[زَ] (اِخ) دهی است از دهستان پلرودبار بخش رودسر شهرستان لاهیجان که در 12هزارگزی جنوب رودسر و 4هزارگزی رحیم آباد واقع است. جلگه و معتدل مرطوب است و 215 تن سکنه دارد، شیعه، گیلکی و فارسی زبان. آب آن ار نهر پلرود. محصول آن برنج، چای، عسل، لبنیات. شغل اهالی زراعت. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

تازه آباد.

[زَ] (اِخ) دهی است در بخش لشت نشای شهرستان رشت که در 4هزارگزی شمال بازار لشت نشا و 4هزارگزی دریا قرار دارد. جلگه و معتدل و مرطوب است و 100 تن سکنه دارد، شیعه، گیلکی و فارسی زبان. آب آنجا از استخر و سفیدرود است. محصول آن برنج، صیفی کاری. شغل اهالی زراعت و مکاری. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

تازه آباد.

[زَ] (اِخ) دهی جزء بخش مرکزی شهرستان رشت است که در 8هزارگزی باختر رشت و 2هزارگزی جنوب شوسهء رشت - فومن واقع است. جلگه و معتدل و مرطوب است و 76 تن سکنه دارد، شیعه، گیلکی و فارسی زبان. آب آن از استخر محلی. محصول آن برنج، ابریشم، توتون سیگار، صیفی. شغل اهالی زراعت. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

تازه آباد.

[زَ] (اِخ) دهی از دهستان خرم آباد شهرستان تنکابن است که در 10هزارگزی جنوب خاوری تنکابن واقع است. دشت و جنگل معتدل و مرطوب مالاریائی است و 320 تن سکنه دارد، شیعه، گیلکی و فارسی. آب آن از رودخانهء چشمه کیله. محصول آن جالیزکاری. شغل اهالی زراعت. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

تازه آباد.

[زَ] (اِخ) دهی است از دهستان دابو در بخش مرکزی شهرستان آمل و در 14هزارگزی شمال خاوری آمل واقع است. دشتی است معتدل و مرطوب و مالاریائی. 180 تن سکنه دارد، شیعه، مازندرانی و فارسی. آب آن از چشمه. محصول آن برنج، صیفی. شغل اهالی زراعت است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

تازه آباد.

[زَ] (اِخ) دهی است از دهستان میان دورود بخش مرکزی شهرستان ساری که در 5هزارگزی باختر نکا واقع است و معتدل، مرطوب و مالاریائی است و 150 تن سکنه دارد، شیعه، مازندرانی و فارسی. آب آن از رودخانهء نکا و چشمه. محصول آن برنج، غلات، پنبه، صیفی. شغل اهالی زراعت. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

تازه آباد.

[زَ] (اِخ) دهی است از دهستان پنج هزاره که در بخش بهشهر شهرستان ساری و در 7500گزی خاور بهشهر و 1500گزی جنوب شوسهء بهشهر و گرگان واقع است. دامنه ای معتدل و مرطوب و مالاریائی است که 135 تن سکنه دارد، شیعه، مازندرانی و فارسی. آب آن از چشمه و سد عباس آباد. محصول آن برنج، غلات، مرکبات، صیفی و مختصر پنبه و ابریشم. شغل اهالی زراعت و مختصر گله داری. صنایع دستی زنان کرباس بافی. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

تازه آباد.

[زَ] (اِخ) دهی از دهستان کران بخش مرکزی شهرستان نوشهر است که در 3500گزی جنوب باختری نوشهر و یکهزارگزی جنوب شوسهء نوشهر به چالوس قرار دارد. دشت و معتدل و مرطوب و مالاریائی است که 80 تن سکنه دارد، شیعه، گیلکی و فارسی. آب آن از کشک سراچشمهء گردوک. محصول آن برنج و لبنیات. شغل اهالی زراعت. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

تازه آباد.

[زَ] (اِخ) دهی از دهستان گلیجان شهرستان تنکابن است که در 3هزارگزی باختر تنکابن واقع است و 50 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

تازه آباد.

[زَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان لنکای شهرستان تنکابن، در 27500 گزی جنوب خاوری تنکابن. کنار شوسهء تنکابن بچالوس واقع است و 40 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

تازه آباد.

[زَ] (اِخ) نام شعبهء شیلات در شبه جزیرهء میان کاله است که در 11هزارگزی میان قلعه و 16هزارگزی امیرآباد واقع شده است. سکنهء آن کارگران شیلات و افراد مرزبانی کشور میباشند. آب آشامیدنی آنجا از چاه تأمین میشود. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

تازه آباد.

[زَ] (اِخ) نام یکی از پاسگاه های مرزبانی کشور در مرز ایران و شوروی که در دشت گرگان واقع است. این پاسگاه در 35هزارگزی شمال گمیشان نزدیک دریا واقع شده. آب آشامیدنی افراد پاسگاه از رودخانهء گرگان حمل میشود. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

تازه آباد.

[زَ] (اِخ) در ده میلی گمش تپه، دارای 8 یا 9 خانه که متعلق به ترکمن های ماهی گیر است. دارای یک اسکله و مسکن دائمی یموت ها. (از سفرنامهء مازندران رابینو بخش انگلیسی ص 99).

تازه آباد.

[زَ] (اِخ) دهی در تنکابن. (از سفرنامهء مازندران رابینو بخش انگلیسی ص105).

تازه آباد.

[زَ] (اِخ) دهی در کجور. (از سفرنامهء مازندران رابینو بخش انگلیسی ص109).

تازه آباد.

[زَ] (اِخ) دهی در سدن رستاق. (از سفرنامهء مازندران رابینو بخش انگلیسی ص126).

تازه آباد.

[زَ] (اِخ) دهی است از دهستان فعله کری بخش سنقر و کلیائی کرمانشاه که در 20هزارگزی شمال خاوری سنقر و 6هزارگزی خاور هزارخانی واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 270 تن سکنه دارد، شیعه، کردی و فارسی. آب آن از قنات و چشمه. محصول آن غلات، حبوبات، توتون. شغل اهالی زراعت، صنایع دستی آن قالیچه، جاجیم، پلاس بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

تازه آباد.

[زَ] (اِخ) دهی از دهستان اوباتوی بخش دیواندرهء شهرستان سنندج است که در 46هزارگزی شمال دیواندره و 3هزارگزی شمال کانی شیرین واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 160 تن سکنه دارد، سنی، کردی. آب آن از رودخانه و چشمه. محصول آن غلات، حبوبات و توتون. شغل اهالی زراعت، گله داری. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

تازه آباد.

[زَ] (اِخ) دهی از دهستان تیلکوه بخش دیواندرهء شهرستان سنندج که در 45هزارگزی شمال باختر دیواندره و ده هزارگزی جنوب ایرانشاه قرار دارد. کوهستانی و سردسیر است و 140 تن سکنه دارد، سنی، کردی. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، توتون، عسل، روغن، پشم. شغل اهالی زراعت و گله داری. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

تازه آباد.

[زَ] (اِخ) دهی است از دهستان بالک بخش مریوان شهرستان سنندج که در 4هزارگزی خاور دژ سلماس و 500گزی جنوب راه اتومبیل رو سنندج بمریوان واقع است. جلگه و سردسیر و مالاریائی است و 70 تن سکنه دارد، سنی، کردی. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، حبوبات، لبنیات، توتون، برنج. شغل اهالی زراعت و گله داری. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

تازه آباد.

[زَ] (اِخ) دهی است از دهستان سورسور بخش کامیاران شهرستان سنندج که در 31هزارگزی شمال خاوری کامیاران و کنار شمالی رودخانهء گاورود واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 66 تن سکنه دارد، سنی، کردی. آب آن از رودخانهء گاورود و چشمه. محصول آن غلات، لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

تازه آباد.

[زَ] (اِخ) دهی از دهستان بیلوار بخش مرکزی شهرستان کرمانشاه است که در 12هزارگزی شمال خاوری دیزگران و کنار راه مالرو عمومی دیزگران - سامله واقع است و کوهستانی و سردسیر است و 65 تن سکنه دارد، شیعه، کردی، فارسی. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، حبوبات، لبنیات، توتون و مختصر قلمستان. شغل اهالی زراعت. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

تازه آباد.

[زَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان کرمانشاه که در 8هزارگزی شمال کرمانشاه و یکهزارگزی سرخه لیزه واقع است. دشت و سردسیر است و 25 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

تازه آباد آصف.

[زَ دِ صِ] (اِخ) دهی از دهستان سارال بخش دیواندرهء شهرستان سنندج است که در 20هزارگزی جنوب باختری دیواندره و دوهزارگزی کانی کبود واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 110 تن سکنه دارد، سنی، کردی. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، لبنیات. شغل اهالی زراعت، گله داری. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

تازه آباد آوریه.

[زَ دِ وِرْ یَ] (اِخ) دهی است از دهستان اسفندآباد بخش قروهء شهرستان سنندج که در 15هزارگزی جنوب باختری قروه و کنار راه مالرو عمومی و خط تلفن قروه به سنقر واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 200 تن سکنه دارد، کردی، آب آن از چشمه. محصول آن غلات، لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی آن قالیچه بافی. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

تازه آباد بزنقران.

[زَ دِ بِ زِ قِ] (اِخ)دهی است از دهستان حسین آباد بخش دیواندرهء شهرستان سنندج که در 11هزارگزی شمال حسین آباد و کنار شوسهء فعلی سنندج به سقّز واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 100 تن سکنه دارد، سنی، کردی. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، حبوبات، لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

تازه آباد پیرتاج.

[زَ دِ] (اِخ) دهی است از دهستان سیستان شهرستان بیجار که در 46هزارگزی جنوب خاوری حسن آباد سوگند و 3هزارگزی جنوب رودخانهء قزل اوزن واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 240 تن سکنه دارد، شیعه، ترکی. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، لبنیات. شغل اهالی زراعت، گله داری. صنایع دستی زنان قالیچه و جاجیم بافی. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

تازه آباد تفلی.

[زَ دِ تِ] (اِخ) دهی از دهستان اورامان بخش رزاب شهرستان سنندج است که در 16هزارگزی شمال باختری رزاب و در کنار راه اتومبیل رو مریوان به رزاب واقع است. کوهستانی و معتدل است و 50 تن سکنه دارد، سنی، کردی. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، لبنیات، توتون. شغل اهالی زراعت، گله داری. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

تازه آباد جنگا.

[زَ دِ جُ] (اِخ) دهی است جزو دهستان سیاهکل بخش سیاهکل و دیلمان شهرستان لاهیجان که در 16هزارگزی باختر سیاهکل واقع است. جلگه ای معتدل است و 250 تن سکنه دارد، شیعه، گیلکی و فارسی زبان. آب آنجا از نهر کیاجو از سفید رود است. محصول آنجا برنج، ابریشم، چای. شغل اهالی زراعت و گله داری. راه آن مالرو. در حدود ده باب دکان دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

تازه آباد چراغ آباد.

[زَ دِ چَ] (اِخ) دهی از دهستان ییلاق بخش حومهء شهرستان سنندج است که در 42هزارگزی خاور سنندج و 6هزارگزی جنوب باختری دهگلان دشت واقع است. سردسیر است و 100 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

تازه آباد چهل گزی.

[زَ دِ چِ هِ گَ] (اِخ)دهی از دهستان حسین آباد بخش حومهء شهرستان سنندج است که در 18هزارگزی شمال سنندج واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 60 تن سکنه دارد، سنی، کردی. آب آن از رودخانه و چشمه. محصول آن غلات، حبوبات، لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

تازه آباد خاجکین.

(1) [زَ دِ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش خمام شهرستان رشت که در دوهزارگزی جنوب خمام به رشت واقع است. جلگه و معتدل و مرطوب است و 107 تن سکنه دارد، شیعه گیلکی، ترکی، فارسی. آب آنجا از نهر خمام رود و سفیدرود است. محصول آنجا برنج، باقلا، ابریشم. شغل اهالی زراعت. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).
(1) - یا «خواجکین».

تازه آباد خلیل آباد.

[زَ دِ خَ] (اِخ) دهی از دهستان اسفندآباد بخش قروهء شهرستان سنندج است که در 18هزارگزی باختر قروه کنار راه اتومبیل رو قروه به سنقر واقع است. جلگه و سردسیر است. 155 تن سکنه دارد، کردی و فارسی. آب آن از قنات. محصول آن غلات، لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی زنان قالیچه، جاجیم، گلیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

تازه آباد خمام.

[زَ دِ خُ] (اِخ) دهی است جزو دهستان حومهء بخش خمام شهرستان رشت که در 3هزارگزی شمال خاوری خمام و 3هزارگزی خاور شوسهء خمام به بندر انزلی قرار دارد. جلگه و معتدل و مرطوب است و 430 تن سکنه دارد، شیعه، گیلکی. آب آنجا از نهر خمام رود از سفیدرود. محصول آنجا برنج. شغل اهالی زراعت. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

تازه آباد دوله رش.

[زَ دِ دو لَ رَ] (اِخ)دهی از دهستان ساردل بخش میرانشاه شهرستان سنندج است که در 48هزارگزی جنوب باختری دیواندره و 15هزارگزی جنوب باختری گاوآهن تو واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 54 تن سکنه دارد، سنی، کردی. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، لبنیات، توتون، حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

تازه آباد دوویسه.

[زَ دِ دو وَیْ سَ] (اِخ)دهی است از دهستان کلاترزان بخش حومهء شهرستان سنندج. 15هزارگزی شمال باختری سنندج و 3هزارگزی خاور دوویسه واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 75 تن سکنه دارد، سنی، کردی. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، لبنیات. شغل اهالی زراعت، گله داری. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

تازه آباد دیزج.

[زَ دِ دی زَ] (اِخ) دهی است از دهستان چهاردولی بخش قروهء شهرستان سنندج که در 18هزارگزی جنوب خاوری قروه و سر راه شوسهء قروه - همدان واقع است. دشت و سردسیر است و 345 تن سکنه دارد، شیعه، کردی، فارسی. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، لبنیات، حبوبات. شغل اهالی زراعت، گله داری. صنایع دستی آن قالیچه، جاجیم، گلیم بافی. راه آن مالرو است. این ده مشهور به ناظم آباد است. قهوه خانه ای کنار شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

تازه آباد سرآب قحط.

[زَ دِ سَ قَ](اِخ) دهی از دهستان اسفندآباد بخش قروهء شهرستان سنندج است که در 24هزارگزی باختر قروه و 7هزارگزی جنوب شوسهء سنندج - قروه قرار دارد. جلگه و سردسیر است و 200 تن سکنه دارد، کردی. آب آنجا از چاه. محصول آن غلات، دیم، لبنیات. شغل اهالی زراعت، گله داری. صنایع دستی آن قالیچه، جاجیم بافی. راه آن مالرو، تابستان اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

تازه آباد سردالان.

[زَ دِ سَ] (اِخ) دهی از دهستان قراتورهء بخش دیواندرهء شهرستان سنندج است که در 17هزارگزی خاور دیواندره و 4هزارگزی شمال رودخانهء قزل اوزن واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 230 تن سکنه دارد، سنی، کردی. آب آن از رودخانه و چشمه. محصول آن غلات و حبوبات، لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

تازه آباد سریاس.

[زَ دِ سَرْ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان جوانرود بخش پاوهء شهرستان سنندج، فع مخروبه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

تازه آباد عباس آباد.

[زَ دِ عَبْ با] (اِخ)دهی است از دهستان رابو بخش مرکزی شهرستان آمل که در 8500گزی شمال آمل واقع است. دشت، معتدل و مرطوب و مالاریائی است و 320 تن سکنه دارد، شیعه، مازندرانی و فارسی. آب آن از رودخانهء هراز. محصول آن برنج، کنف، صیفی کاری، مختصر نیشکر. شغل اهالی زراعت است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

تازه آباد عیسی آباد.

[زَ دِ سا] (اِخ)دهی از دهستان کلاترزان بخش رزاب شهرستان سنندج است که در 27هزارگزی باختر سنندج و دوهزاروپانصدگزی جنوب قهوه خانهء آریز، کنار شوسه واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 150 تن سکنه دارد، سنی، کردی. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، توتون، مختصر حبوبات، لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

تازه آباد عیسی در.

[زَ دِ دَ] (اِخ) دهی از بخش دهستان حسین آباد حومهء شهرستان سنندج است که در 24هزارگزی شمال خاوری سنندج و کناره راه شوسهء جدید سنندج به سقز واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 70 تن سکنه دارد، سنی، کردی، فارسی. آب آن از رودخانهء اربابی و چشمه. محصول آن غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت. راه آن مالرو است. به این ده تازه آباد دکتر واسع نیز میگویند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

تازه آباد قراگول.

[زَ دِ قَ گُلْ] (اِخ)دهی از دهستان حسین آباد بخش حومهء شهرستان سنندج است که در 27هزارگزی شمال خاوری سنندج و یکهزارگزی قراگل واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 130 تن سکنه دارد، سنی، کردی. آب آن از رودخانه و چشمه. محصول آن غلات، حبوبات، لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی زنان جاجیم بافی. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

تازه آباد قلعه جق.

[زَ دِ قَ عَ جُ] (اِخ)دهی از دهستان کلاترزان بخش رزاب شهرستان سنندج است که در 40هزارگزی خاور رزاب و 3هزارگزی باختر راه اتومبیل رو سنندج به مریوان واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 70 تن سکنه دارد، سنی، کردی. آب آن از چشمه و رودخانهء قلعه جق. محصول آن غلات، لبنیات، توتون. شغل اهالی زراعت. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

تازه آباد قوری چای.

[زَ دِ] (اِخ) دهی از دهستان ییلاق بخش حومهء شهرستان سنندج است که در 32هزارگزی خاور سنندج و 10هزارگزی شمال شوسهء سنندج و همدان واقع است و جلگه و سردسیر است و 500 تن سکنه دارد، کردی. آب آن از چشمه. محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالیچه، جاجیم، گلیم بافی. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

تازه آباد کریم آباد.

[زَ دِ کَ] (اِخ) دهی از دهستان ییلاق بخش قروهء شهرستان سنندج است که در 24هزارگزی باختر قروه بین سرآب قحط و تازه آباد سرآب قحط واقع است. جلگه و سردسیر است و 35 تن سکنه دارد، کردی. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، لبنیات، توتون. شغل اهالی زراعت، گله داری. صنایع دستی آن قالیچه و گلیم بافی است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

تازه آباد کلا.

[زَ دِ کَ] (اِخ) دهی از دهستان قره طقان بخش بهشهر شهرستان ساری است که در 14هزارگزی شمال نکا واقع است. دشت و معتدل و مرطوب و مالاریائی است و 260 تن سکنه دارد، شیعه، مازندرانی و فارسی. آب آن از رودخانهء نکا و چاه. محصول آن برنج، غلات و پنبه. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی زنان بافتن پارچه های نخی است. راه آن مالرو است. تابستان به ییلاق چهاردانگه میروند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

تازه آباد گاومیشان.

[زَ دِ] (اِخ) دهی از دهستان ییلاق بخش قروهء شهرستان سنندج. در 42هزارگزی شمال باختری قروه است که در 4هزارگزی خاور بگه جان واقع است. جلگه و سردسیر است و 255 تن سکنه دارد، کردی. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، لبنیات. شغل اهالی زراعت، گله داری. صنایع دستی قالیچه، جاجیم و گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

تازه آباد گزنهله.

[زَ دِ گَ نَ لَ] (اِخ) دهی از دهستان فعله کری بخش سنقر و کلیائی شهرستان کرمانشاه است که در پنج هزارگزی جنوب سنقر و یکهزارگزی خاور شوسهء سنقر- کرمانشاه واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 60 تن سکنه دارد، شیعه، کردی، فارسی. آب آن از سرآب گزنهله. محصول آن غلات دیمی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

تازه آباد گلانه.

[زَ دِ گُ نَ] (اِخ) دهی از دهستان سارال بخش دیواندرهء شهرستان سنندج است که در 15هزارگزی گلانه واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 130 تن سکنه دارد، سنی، کردی. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، حبوبات، لبنیات، توتون. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

تازه آباد گیلکلو.

[زَ دِ لَ لو] (اِخ) دهی از دهستان اسفندآباد بخش قروهء شهرستان سنندج است که در 35هزارگزی شمال قروه و 3هزارگزی جنوب خاوری گیلکلو قرار دارد. تپه ماهور و سردسیر است و 155 تن سکنه دارد، کردی. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، لبنیات. شغل اهالی زراعت، گله داری. صنایع دستی آن قالیچه، جاجیم، گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

تازه آباد مرزیان.

[زَ دِ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان لفمجان بخش مرکزی شهرستان لاهیجان که در 14000گزی باختر لاهیجان و 3000گزی لفمجان واقع است. جلگه و معتدل و مرطوب است و 351 تن سکنه دارد، شیعه، گیلکی، فارسی. آب آنجا از نهر کیاجو از سفیدرود است. محصول آنجا برنج، ابریشم، کنف، صیفی. شغل اهالی زراعت. صنایع دستی آن حصیربافی. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

تازه آباد مورچی.

[زَ دِ] (اِخ) دهی از دهستان خالصهء بخش مرکزی شهرستان کرمانشاه است که در 23هزارگزی شمال باختری کرمانشاه، متصل بمورچی واقع است. دشت سردسیر است و 50 تن سکنه دارد، شیعه، کردی و فارسی، آب آن از سراب نیلوفر. محصول آن غلات، حبوبات، صیفی، لبنیات. شغل اهالی زراعت. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

تازه آباد وزیر.

[زَ دِ وَ] (اِخ) دهی از دهستان قراتورهء بخش دیواندرهء شهرستان سنندج است که در 29هزارگزی شمال خاوری دیواندره و 2هزارگزی شمال راه فرعی دیواندره به وزیر واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 90 تن سکنه دارد، سنی، کردی. آب آن از رودخانه و چشمه. محصول آن غلات، حبوبات، لبنیات، توتون. شغل اهالی زراعت، گله داری. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

تازه آباد هیجان.

[زَ دِ] (اِخ) دهی از دهستان قراتورهء بخش دیواندرهء شهرستان سنندج است که در 26هزارگزی شمال خاوری دیواندره، کنار رودخانهء ول کشتی واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 125 تن سکنه دارد، سنی، کردی. آب آن از رودخانه و چشمه. محصول آن غلات، حبوبات، لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

تازه اندرز.

[زَ / زِ اَ دَ] (اِ مرکب) اندرز تازه. اندرز نو :
بگویم یکی تازه اندرز نیز
که آن برتر از دیده و جان و چیز.فردوسی.
رجوع به تازه شود.

تازه اندیشه.

[زَ / زِ اَ شَ / شِ] (اِ مرکب)اندیشهء تازه. اندیشهء نو :
فرخزاد گفت و سپهبد شنید
یکی تازه اندیشه آمد پدید.فردوسی.
رجوع به تازه شود.

تازه باغ.

[زَ / زِ] (اِ مرکب) باغ خوش و خرم. باغ باطراوت :
فروزنده در صحن آن تازه باغ
ز می شبچراغی بشب چون چراغ.نظامی.
رجوع به تازه شود.

تازه بتازه.

[زَ / زِ بِ زَ / زِ] (ق مرکب)چیزهای جدید پشت سرهم. (فرهنگ نظام). نوبنو. بطور مجدد. مکرراً. (ناظم الاطباء). نوی و تازگی مکرر. بدون راه یافتن کهنگی.

تازه بدن.

[زَ / زِ بَ دَ] (ص مرکب) با تنی تر و تازه و جوان. با بدنی لطیف و باطراوت :جاریة عبرد؛ دختر سپیدرنگ و تازه بدن. (منتهی الارب).

تازه بدوران رسیده.

[زَ / زِ بِ دَ / دُو رَ / رِ دَ / دِ] (ن مف مرکب) کسی که از درجهء پست بدرجهء بلند ترقی کرده و مغرور شده باشد. (فرهنگ نظام). آنکه مال و منزلتی نداشته و بنوی دارا شده باشد. نودولت. ندیدبدید. نوکیسه. رجوع به نودولت شود.

تازه برگ.

[زَ / زِ بَ] (ص مرکب) تر. خرم. پرطراوت. جوان :
بسان درختی بود تازه برگ
دل از کین شاهان نترسد ز مرگ.فردوسی.

تازه بنیاد.

[زَ / زِ بُنْ] (اِ مرکب) بنیاد نو. اساس تازه:
بداد جهان آفرین شاد باش
جهان را یکی تازه بنیاد باش.فردوسی.

تازه بوم.

[زَ / زِ] (اِ مرکب) جا و مقام تازه. منزل خوش و نیک. سرزمین خرم :
بفرمود تا نامداران روم
برفتند صد مرد از آن تازه بوم.فردوسی.
فرستاده برگشت از آن تازه بوم
بیامد بنزدیک پیران روم.فردوسی.

تازه بهار.

[زَ / زِ بَ] (اِ مرکب) گل از نو شکفته. (ناظم الاطباء). ||نوبهار. رجوع بهمین کلمه شود. ||زمین آرایش یافته از بهار مجدد. (ناظم الاطباء). ||مجازاً زیباروی و باطراوت را گویند :
ای تازه بهار سخت پدرامی
پیرایهء دهر و زیور عصری.منوچهری.
آنک آن تازه بهار دل من در دل خاک
از سحاب مژه خوناب مطر بگشائید.خاقانی.
کاین تازه بهار بوستانی
دارد غرضی ز ناتوانی.نظامی.
گلا و تازه بهارا توئی که عارض تو
طراوت گل و بوی بهار من دارد.سعدی.
تازه بهارا، ورقت زرد شد.سعدی.
چون تو بهار دلستان تازه بهار و گلفشان
حیف بود که سایه ای بر سر ما نگستری.
سعدی (کلیات چ بروخیم ص278).

تازه پرواز.

[زَ / زِ پَرْ] (ص مرکب) از مرکبات تازه. (آنندراج). بتازگی پر و بال بازکرده و از سر نو پروازکرده. (ناظم الاطباء) :
عرفی بگیتی از خلد آمد که بازگردد
غافل که تازه پرواز گم سازد آشیان را.
عرفی (از آنندراج).

تازه پیکر.

[زَ / زِ پَ / پِ کَ] (ص مرکب)مجازاً، خوش اندام :
تکاور سمندان ختلی خرام
همه تازه پیکر همه تیزگام.نظامی.

تازه تر.

[زَ / زِ تَ] (ص تفضیلی) خرم تر. نوتر :
خیز بت رویا، تا مجلس زی سبزه بریم
که جهان تازه شد و ما ز جهان تازه تریم.
منوچهری (دیوان چ دبیرسیاقی ص179).
رجوع به تازه شود.

تازه ترنج.

[زَ / زِ تُ رَ] (اِ مرکب) ترنج تر و لطیف. ||در این شعر به مجاز بمعنی زیباروی آمده :
زآن تازه ترنج نورسیده
نظاره ترنج و کف بریده.نظامی.

تازه جانی کردن.

[زَ / زِ کَ دَ] (مص مرکب) از نو زنده کردن. مجازاً، مهر و محبت بیحد کردن :
در تن هر مرده دل، عیسی صفت
از تلطف تازه جانی کرده ای.
مجدالدین بن رشید عزیزی (از لباب).

تازه جنگ.

[زَ / زِ جَ] (ص مرکب) آنکه بتازگی در جنگ درآمده است. جنگ ندیده. جنگ ناآزموده :
ای خدا شد بر جوانم کار تنگ
دشمنان خونخوار و اکبر تازه جنگ.
(از شبیه شهادت علی اکبر).

تازه جوان.

[زَ / زِ جَ] (ص مرکب) از اسمای محبوب است. (آنندراج). بتازگی بسن جوانی رسیده. (ناظم الاطباء). حدیث السن. نوجوان :
عیبیش جز این نیست که آبستن گشته ست
او نیز یکی دخترک تازه جوان است.
منوچهری.
چون که من پیرم جهان تازه جوان
گرنه زین مادر بسی من مهترم.ناصرخسرو.
در غریبی و فراق و غم دل پیر شدم
ساغر می ز کف تازه جوانی بمن آر.حافظ.
چهرهء نوخط آن تازه جوان را دریاب
زیر ابر سبک آن برق عنان را دریاب.
صائب (از آنندراج).
گشته خوش پیر ظهوری و علاجش اینست
که بتن جانی از آن تازه جوانش بکشم.
ظهوری (ایضاً).
||مجازاً، لطیف. باطراوت. زیبا :
تن او تازه جوان باد و دلش خرم و شاد
پیشهء او طرب و مذهب او دانش و داد.
منوچهری.

تازه چرخ.

[زَ / زِ چَ] (ص مرکب) کسی که تازه برتبهء عالی رسیده. (فرهنگ نظام). ناآزموده. تازه کار : این تازه چرخها که امروز روی کارند... . جوانان تازه چرخ.

تازه چهر.

[زَ / زِ چِ] (ص مرکب) خندان. شاد. بشاش. خوشرو :
ایا، آز را داده گردن بمهر
دوان هر زمان پیش او تازه چهر.اسدی.
بتو دادمش باش از او تازه چهر
گرامی و گستاخ دارش بمهر.اسدی.

تازه حلق کردن.

[زَ / زِ حَ کَ دَ] (مص مرکب) حلق را تازه کردن. تازه کردن حلق. مجازاً بمعنی خنک کردن حلق. رفع عطش کردن. از سوز تشنگی کاستن :
یکی تشنه را تا کند تازه حلق
یکی تا بگردن درافتند خلق.
سعدی (بوستان).

تازه خدمت.

[زَ / زِ خِ مَ] (ص مرکب)نوکر و خدمتگاری که تازه بسر خدمت آمده باشد. (ناظم الاطباء). ||مجازاً، خوش خدمت. تازه نفس. چابک :
بهار آمد آنگه سلیمان اساس
از او دیو زرد خزان در هراس
بپایین تخت روان حباب
پریزاد گل تازه خدمت چو آب.
طغرا (از آنندراج).

تازه خط.

[زَ / زِ خَط ط / خَ] (ص مرکب)آنکه ریش و سبلت وی بتازگی دمیده باشد. (ناظم الاطباء). نوخط. که تازه از رخسارش خط برآمده باشد. آنکه بتازگی خط او دمیده باشد. آنکه موی تازه بر رخسارش دمیده باشد :
با لب تازه خطش چند سیاهی بزند
چهرهء آب خضر را بزمین می مالم.
صائب (از آنندراج).
دارد ز انفعال رخ تازه خط او
در پیرهن ز جوهر خود خانه آینه.
صائب (ایضاً).

تازه داشتن.

[زَ / زِ تَ] (مص مرکب)مجازاً، خوش داشتن :
تو طبع و دل را هم شاد و تازه دار همی
که خسروی بتو تازه ست و مملکت بتو شاد.
مسعودسعد.
||تجدید کردن. از نو بکار بردن. احیا کردن :
در توحید زن کآوازه داری
چرا رسم مغان را تازه داری؟نظامی.
||مجازاً، خوشروی و خندان بودن. شادمان داشتن چهره. بشاش بودن. خود را شاد و مسرور نشان دادن. روی را تازه ساختن :
نشستیم هر دو برامش بهم
بمی تازه داریم روی دژم.فردوسی.
ما را همی بخواهی پس روی تازه دار
تا خواجه مر ترا بپذیرد ز من مگر.فرخی.
چشم امید بمژگان تر خود داریم
روی خود تازه به آب گهر خود داریم.
صائب.

تازه داماد.

[زَ / زِ] (اِ مرکب) داماد جوان. پسر جوانی که تازه عروسی کند.

تازه درآمد.

[زَ / زِ دَ مَ] (ن مف مرکب)نوظهور. مد نو. نومدشده. جدیدالاختراع.

تازه دل.

[زَ / زِ دِ] (ص مرکب) آنکه دارای دل جوان باشد. (ناظم الاطباء).

تازه دم.

[زَ / زِ دَ] (ص مرکب) تازه نفس و با قوت و طاقت. (ناظم الاطباء). کسی که تازه وارد کاری شده و هنوز خسته نشده است. (فرهنگ نظام). ||چای و غیره که تازه دم شده. (فرهنگ نظام).

تازه دماغی.

[زَ / زِ دِ] (حامص مرکب)دانائی و خوشحالی. (غیاث اللغات) (آنندراج).

تازه رای.

[زَ / زِ] (ص مرکب) صاحب فکر نو و تازه. صاحب فکر روشن و خوش :
مهان را همه چشم بر سوفرای
از او گشته شاد و بدو تازه رای.فردوسی.

تازه رخ.

[زَ / زِ رُ] (ص مرکب)روی گشاده. خوشرو. گشاده رو. تازه رخسار. تازه روی. خوشروی :
در باغ بگشاد پالیزبان
بفرمان آن تازه رخ میزبان.فردوسی.
بدو گفت بهرام تیره شبان
که یابد چنین تازه رخ میزبان؟فردوسی.
کُه کن و بارکش و کارکن و راه نورد
صفدر و تیزرو و تازه رخ و شیرآواز.
منوچهری.
ما سیکی خوار نیک، تازه رخ و صلحجوی
تو سیکی خوار بد، جنگ کن و ترشروی.
منوچهری.

تازه رخسار.

[زَ / زِ رُ] (ص مرکب)تازه رخ. تازه روی. خوشرو. گشاده رو. زیباروی :
بر سر زانو بچندین عزتش جا می دهند
تازه رخساران بچشم پاکبین آئینه را.
صائب (از آنندراج).
رجوع به تازه رخ و تازه روی شود.

تازه رخساره.

[زَ / زِ رُ رَ / رِ] (اِ مرکب)رخسارهء تازه. روی خوش و گشاده :
نگه کرد گرسیوز نامدار
بدان تازه رخسارهء شهریار.فردوسی.

تازه رس.

[زَ / زِ رَ] (ن مف مرکب) نورس. (آنندراج) :
بباغ درون از سموم نفس
اثر دسته بندد گل تازه رس.
ظهوری (از آنندراج).
||جدید و نو. ||اندکی پیش آمده. (ناظم الاطباء).

تازه رو.

[زَ / زِ] (ص مرکب) از اسمای محبوب است. (آنندراج). مجازاً، خوشرو. شکفته. شادمان. تازه روی. سرفراز. خرم و باطراوت :
بفرمود تا پیش او آورند
گشاده دل و تازه رو آورند.فردوسی.
سراسر بدرگاه او آمدند
گشاده دل و تازه رو آمدند.فردوسی.
بوقت عطا خوش خوئی تازه روئی
بروز وغا پردلی کامرانی.فرخی.
کریم است و آزاده و تازه روئی
جوان است و آهسته و باوقاری.فرخی.
مرد آن بود که روز بلا تازه رو بود
ورنه بگاه شادی ناید ز کس فغان.
جمال الدین عبدالرزاق.
همچو آیینه از نفاق درون
تازه روی و سیه جگر مائیم.خاقانی.
تازه رویان آفرینم، زآفرین او چنانک
با رخ هر یک نهانه عشق بازد هر زمان.
خاقانی.
چه دیدم تیزرائی تازه روئی
مسیحی بسته در هر تار موئی.نظامی.
پیکری چون خیال روحانی
تازه رویی گشاده پیشانی.نظامی.
تازه رویی چو نوبهار بهشت
کش خرامی چو باد بر سر کشت.نظامی.
شبروان را شکوفه ده چو چراغ
تازه رو باش چون شکوفهء باغ.نظامی.
همی کرد با تازه رویان نشاط.نظامی.
مقصد صدقی که صِدّیقان در او
جمله سرسبزند و شاد و تازه رو.مولوی.
هم تازه رویم هم خجل هم شادمان هم تنگدل
کز عهده بیرون آمدن نتوانم این پیغام را.
سعدی.
خلق هشتم، بشره و تازه رویی، قال النبی (ص) «کل معروف صدقه ان من المعروف تلقی اخاک بوجه طلق و ان تفرغ دلوک فی اناء اخیک» و سالک را چون بسبب دوام اکتحال ببصیرت او بمطالعهء جمال ازلی و ملاحظهء جمال لم یزلی همواره مداد فیض قدس به دل و جانش رسد هرآئینه اثر آن در سیمای او ظاهر بود و پیوسته بشاش و تازه رو باشد. (نفایس الفنون چ میرزا احمد خونساری، قسم اول، مقالهء سوم در علم تصوف ص165). اشعریان، انصار و یاران من اند و تازه رویان و خوب رویان اند. (تاریخ قم ص275).
زمین خشک ابر تازه رو را از هوا گیرد
غبارآلود قدر دیدهء نمناک میداند.
صائب (از آنندراج).
صد بهار تازه رو را سرد شد شمع مزار
می کشد از چشمه سار خضر آب آزادگی.
صائب (ایضاً).
رجوع به تازه روی و تازه رویی شود.

تازه روحی.

[زَ / زِ] (حامص مرکب) در این شعر سوزنی ظاهراً بمعانی شادجانی، روح را شاد و خوش داشتن، روح را بشاش کردن و سبک روحی آمده است :
تدبیر کرای خرِ رهی کن
هم با سبکی هم بتازه روحی.
سوزنی (دیوان خطی کتابخانهء مؤلف ص86).

تازه روی.

[زَ / زِ] (ص مرکب) کسی که رویش مانند گل باطراوت باشد و لطیف و شادمان و مسرور و متبسم و خندان. (ناظم الاطباء). گشاده روی. مسرور. شادان. مهربان. شاد و خندان: طلق؛ تازه روی. (منتهی الارب). هشّ؛ مرد شادمان و تازه روی و سبکروح. (منتهی الارب) :
شکیبا و بادانش و راستگوی
وفادار و پاکیزه و تازه روی.فردوسی.
سخن پیش فرهنگیان سخته گوی
بهر کس نوازنده و تازه روی.فردوسی.
چنان کز تو من گشته ام تازه روی
تو دل برگشایی بدیدار اوی.فردوسی.
همی باش با کودکان تازه روی
بچوگان به پیش من انداز گوی.فردوسی.
سراسر بدرگاه اوی آمدند
گشاده دل وتازه روی آمدند.فردوسی.
اگر دوست یابد ترا تازه روی
بیفزایدش نازِش و رنگ و بوی.فردوسی.
ز گیتی تو خشنودی شاه جوی
مشو پیش تختش مگر تازه روی.فردوسی.
چو بشنید بهرام شد تازه روی
هم اندر زمان بند برداشت ازوی.فردوسی.
چنین گفت کای داور تازه روی
که بر تو نیابد سخن عیبجوی.فردوسی.
اگر تو ندانی بموبد بگوی
کند زین سخن مر ترا تازه روی.فردوسی.
بدین روزگاری که ما نزد اوی
ببودیم شادان دل و تازه روی.فردوسی.
بیامد به پیش پسر تازه روی
همه شهر یکسر پر از گفت و گوی.فردوسی.
بصد روزگاران کم آید چنوی
سپهدار فرزانهء تازه روی.فردوسی.
یکی جفت اوی و دگر دخت اوی
بدین هر دو مهراب بد تازه روی.فردوسی.
همه شهر ایران بگفتار اوی
ببودند شادان دل و تازه روی.فردوسی.
دولت او را بملک داده نوید
وآمده تازه روی و خوش به خرام.
فرخی (دیوان چ عبدالرسولی ص226).
بود ز بخشش بر گاه، تازه روی چو ماه
بود ز کوشش بر زین، چو اوست بر سر زین(1).
فرخی (دیوان چ عبدالرسولی ص283).
با زائران گشاده و خندان و تازه روی
وز دست او غنی شده زائر بسیم و زر.
فرخی.
سپهر با او پیوسته تازه روی بطبع
چنانکه مادر دخترپرست با داماد.فرخی.
مئی بدست من اندر چو مشکبوی گلاب
بتی به پیش من اندر چون تازه روی بهار.
فرخی.
امسال تازه روی تر آمد همی بهار
هنگام آمدن نه بدینگونه بود پار.فرخی.
گل همی گل گردد و سنگ سیه یاقوت سرخ
زین بهار سبزپوش تازه روی آبدار.فرخی.
گر باغ تازه روی و جوان گشت و خندخند
چون ابر نال نال و چنین بابُکا شدست؟
ناصرخسرو (دیوان چ تهران ص52).
حیدر عصای موسی دور است و تازه روی
اسلام را بموسی دور از عصا شده ست.
ناصرخسرو (ایضاً ص53).
گروهی تازه روی و عشرت افروز
بگاه خوشدلی روشن تر از روز.نظامی.
سوی دشمن آمد چنان تازه روی
که طفل از دبستان درآید بکوی.نظامی.
زر افتاد در دست افسانه گوی
برون رفت از آنجا چو زر تازه روی.
(بوستان).
درون تا بود قابل شرب و اکل
بدن تازه روی است و پاکیزه شکل.
(بوستان).
چو بلبل سرایان چو گل تازه روی
ز شوخی درافکنده غلغل بکوی.(بوستان).
بحاجتی که رَوی تازه روی و خندان باش.
(گلستان).
شاهی بود... نیکوخوی تازه روی. (سمط العلی ص35).
بخیلی که باشد خوش و تازه روی
بسی به ز بخشندهء تلخگوی.امیرخسرو.
این مدت عمر ما چو گل ده روز است
خندان لب و تازه روی می باید بود.حافظ.
رجوع به تازه رو و تازه رویی شود. ||نوظهور. تازه روی آورده. تازه روی آورنده. نوآمده :
درد کهنْت بود برآورد روزگار
این درد تازه روی نگویی چو نوبر است.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص724).
(1) - ن ل: چو آذر برزین.

تازه رویی.

[زَ / زِ] (حامص مرکب) تازگی و نیکویی صورت. (ناظم الاطباء). خوشرویی. شادی. جوان سیمایی. گشاده رویی. بشاشت. نَضْرة. (منتهی الارب) (دهار). نَضارة. نُضور. نَضَر. بِشْر. (منتهی الارب) :
که روی سیاوش اگر دیدمی
بدین تازه رویی نگردیدمی.فردوسی.
تازه رویی و رادمردی و شرم
بازیابی ازو بهر هنگام.فرخی.
در بزرگی باتواضع در سیاست باسکون
در سخا با تازه رویی در جوانی باوقار.
فرخی.
بشغل دل و رنج تن کم نکردی
ازین تازه رویی وزین خوش لقایی.فرخی.
بدین شرمناکی بدین خوب رسمی
بدین تازه رویی بدین خوش زبانی.فرخی.
... بنده مثال داده است شوربایی ساختن، سلطان بتازه رویی گفت سخت صواب آمد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص54).
تازه روئیش تازه تر ز بهار
خوب رنگیش خوبتر ز نگار.نظامی.
ابر و بادی که آمدی زآن پیش
تازه کردند تازه رویی خویش.نظامی.
چون صبح ز روی تازه رویی
میکرد نشاط مهرجویی.نظامی.
عروس مرا پیش پیکرشناس
همین تازه رویی بس است از قیاس.نظامی.
چو شاه گنج بخش این نکته بشنید
چو صبح از تازه رویی خوش بخندید.
نظامی.
قبا بسته چو گل در تازه رویی
پرستش را کمر بستند گویی.نظامی.
خاموش دلا ز تیزگویی
میخور جگری بتازه رویی.نظامی.
محمدبن آملی در علم تصوف گوید: خلق هشتم (از اخلاق سالک) بشره و تازه رویی... (نفایس الفنون چ میرزا احمد خونساری ص165). رجوع به تازه رو و تازه روی شود.

تازه زا.

[زَ / زِ] (ن مف مرکب) تازه زاد. آنکه بتازگی زائیده باشد خواه زن بود و یا حیوان. (ناظم الاطباء).

تازه زور.

[زَ / زِ زو] (ص مرکب) آنکه قوت بکمال داشته باشد. (آنندراج). بسیار توانا و باقوت. (ناظم الاطباء) :
بوصفش معانی همه تازه زور
جلوریز آینده از راه دور.
ظهوری (در تعریف اسب، از آنندراج).
گریهء تازه زور در کار است
ناله ار کارگر فتاد چه غم؟
ظهوری (از آنندراج).
و بر این قیاس سپاه تازه زور، و قیلَ سپاهی که زور آن صرف جنگ نشده باشد :
سپاه تازه زور خط چو بیرون از کمین آمد
نگاهت کو که تا پشت صف مژگان نگه دارد؟
دانش (از آنندراج).

تازه ساختن.

[زَ / زِ تَ] (مص مرکب) نو کردن. تجدید کردن :
طالب آیین ترنم تازه ساخت
چون نسازد، عندلیب آمل است.
کلیم (از آنندراج).
و بر این قیاس است تازه ساختن داغ، یعنی تجدید کردن سوگ و غم. رجوع به مجموعهء مترادفات ص 87 شود. ||تازه ساختن بنا، عمارت و غیره؛ آن را به نوی ساختن.

تازه ساز.

[زَ / زِ] (ن مف مرکب) نوساز. نوساخته. نوساختمان: بِنائی تازه ساز. خانهء تازه ساز. عمارت تازه ساز.

تازه سخن.

[زَ / زِ سُ خُ / خَ] (ص مرکب)مجازاً، خوش سخن. نیکوگفتار. تازه گوی. نوپرداز :
گفتم کامروز کیست تازه سخن در جهان
گفت که خاقانی است بلبل باغ ثنا.خاقانی.
||(اِ مرکب) سخن تازه. سخن نو. سخن خوش و بدیع :
این تازه سخن که کردم ابداع
در روی زمین روان ببینم.خاقانی.

تازه سکه.

[زَ / زِ سِکْ کَ / کِ] (ص مرکب) زری که بتازگی سکه زده باشند، و آنرا در هندوستان سکهء عالی خوانند. (آنندراج). جدیدالضرب. (ناظم الاطباء). نقره یا طلا که تازه سکه زده باشند. مجازاً، نو. تازه :
هزار بوسه ازو تازه سکه میخواهد
چها که نیست بخاطر گدای خط ترا؟
وحید (از آنندراج).
صد بوسهء نقد تازه سکه
خواهم ز لب تو وام کردن.؟ (از آنندراج).

تازه شدن.

[زَ / زِ شُ دَ] (مص مرکب)باطراوت شدن. خرم شدن. شکفته و خرم شدن. تازه گشتن. تازه گردیدن :
وز آن روی دارا بیامد براه
جهان تازه شد یکسر از فر شاه.فردوسی.
چو افراسیاب آن از ایشان شنید
بکردار گل تازه شد بشکفید.فردوسی.
چو بشنید گفتار او شهریار
چنان تازه شد چون گل اندر بهار.فردوسی.
خیز بت رویا، تا مجلس زی سبزه بریم
که جهان تازه شد و ما ز جهان تازه تریم.
منوچهری (دیوان چ دبیرسیاقی ص179).
بتوبه تازه شود طاعت گذشته چنانک
طریّ و تازه شود باغ تیره روی به طل.
ناصرخسرو (دیوان ص248).
من نیستم آن گل کز آب زرقت
تازه شودم شاخ و بار و بالم
حق است و حقیقت به پیش رویم
زآنی تو فکنده پس قتالم.ناصرخسرو.
گلی کآن همی تازه شد روزروز
کنون هر زمان می فروپژمرد.ناصرخسرو.
رخسار دشتها همه تازه شد
چشم شکوفه ها همه بینا شد.ناصرخسرو.
پر از چین شود روی شاهسپرم
چو تازه شود عارض گلّنار.ناصرخسرو.
نبینی که مردم رنجور و مانده از خواب تازه شود و آسایش از خواب یابد؟ (ذخیرهء خوارزمشاهی). ||تجدید شدن. تجدید یافتن :
بکرد اندر آن کوه آتشکده
بدو تازه شد مهرگان و سده.فردوسی.
همان(1) تازه شد رسم شاه اردشیر
بدو شاد گشتند برنا و پیر.فردوسی.
بدین عهد نوشیروان تازه شد
همه کار بر دیگر اندازه شد.فردوسی.
همی بود تا تازه شد جشنگاه
گرانمایگان برگرفتند راه.فردوسی.
بتوبه تازه شود طاعت گذشته چنانک
طریّ و تازه شود باغ تیره روی به طل.
ناصرخسرو (دیوان ص248).
||بارونق شدن :
رخ رومیان همچو دیبای روم
از ایشان همه تازه شد مرز و بوم.فردوسی.
ابوالقاسم آن شهریار جهان
کزو تازه شد تاج شاهنشهان.فردوسی.
همی خواست دار مسیحا به روم
بدان تا شود تازه آن مرز و بوم.فردوسی.
بتو زنده و تازه شد تا قیامت
نکو رسم و آیین بوبکر و عمّر.فرخی.
خسرو محمود آنکه شاهی از وی
تازه شده چون پیمبری به پیمبر.مسعودسعد.
آنکه بدو تازه شده مملکت
وآنکه بدو تازه شده دین و داد.مسعودسعد.
||جوان شدن. جوان گشتن :
ز باغ و ز میدان و آب روان
همی تازه شد پیرگشته جوان.فردوسی.
جمال حال من تازه شود. (کلیله و دمنه). ||شاد شدن. شکفته و خندان شدن. مسرور شدن. شادان گشتن. خرم و خوش گشتن :
ز گفتار او شاد شد شهریار
دلش تازه شد چون گل اندر بهار.فردوسی.
ز گفتار ایشان دل شهریار
چنان تازه شد چون گل اندر بهار.فردوسی.
چو از شاه بشنید رستم سخن
دلش تازه شد چون گل اندر چمن.فردوسی.
دل شاه از آن آگهی تازه شد
تو گفتی که بر دیگر اندازه شد.فردوسی.
سپرد آن سپه گیو گودرز را
بدو تازه شد دل همه مرز را.فردوسی.
خروشیدن رخشم آمد بگوش
روان و دلم تازه شد زآن خروش.فردوسی.
استادم مرا سوی وی پیغامی نیکو داد و برفتم و بگزاردم و او بر آن سخت تازه شد. (تاریخ بیهقی چ فیاض ص148 و چ ادیب ص143). خواجهء بزرگ از این چه خداوند فرموده و این نواخت تازه که ارزانی داشت سخت تازه شد و شادکام، و بنده را بشراب بازگرفت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص161). طاهر... بر آن سخت تازه و شادمانه شد و پس از آن میانه هر دو ملطفات و مکاتبات پیوسته گشت. (تاریخ بیهقی). ||بخاطر آمدن. بار دیگر پس از فراموشی بیاد آمدن :
زواره چو بشنید ازو این سخن
برو تازه شد باز درد کهن.فردوسی.
چو کین پدر بر دلش تازه شد
وز آنجایگه سوی آوازه شد.فردوسی.
بجوش آمدش مغز سر زآن سخن
برو تازه شد روزگار کهن.فردوسی.
ز مهران چو بشنید کید این سخن
برو تازه شد روزگار کهن.فردوسی.
چو بشنید افراسیاب این سخن
برو تازه شد روزگار کهن.فردوسی.
چو بشنید نوشین روان این سخن
برو تازه شد روزگار کهن.فردوسی.
||در بیت ذیل بمعنی روشن شدن، درخشان شدن آمده :
تازه شود صورت دین را جبین
سهل شود شیعت حق را صعاب.
ناصرخسرو (دیوان چ تهران ص39).
||زنده شدن. حیات تازه یافتن :
پایهء منصب هر یک بکرم بازنما
تا ز الفاظ خوشت تازه شود عَظْم رَمیم.
سعدی (مجالس ص17).
||حادث شدن. پدید گشتن. اتفاق افتادن :چون بسر کار رسی حالهای دیگر که تازه میشود می بازنمائید. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص271). اعیان نشابور بمصلی رفتند بشکر رسیدن امیر مسعود به نشابور و تازه شدن این فتح. (تاریخ بیهقی ایضاً ص40). آنچه تازه شده است بازنمای. (کلیله و دمنه).
عاشقان را در خیال زلف او
تازه می شد هر زمانی مشکلی.عطار.
رجوع به تازه و ترکیبات آن شود.
(1) - ن ل: همه.

تازه شهر.

[زَ شَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش سلماس شهرستان خوی است که در 7000گزی جنوب باختری سلماس واقع است و راه شوسه دارد. جلگه و معتدل است و سکنهء آنجا 2319 تن است، شیعه، ترکی. آب آن از قنات و چشمه. محصول آن غلات و حبوبات و بزرک. شغل اهالی زراعت و گله داری و کاسبی. صنایع دستی آن جاجیم بافی. دبستان، 25 باب دکان و شعبهء پست خانه دارد. این ده را کهنه شهر نیز می گویند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تازه عروس.

[زَ / زِ عَ] (اِ مرکب) دختری که تازه بخانهء شوی رفته باشد. نوبیوگ :
در زیور پارسی و تازی
این تازه عروس را طرازی.نظامی.

تازه عهد.

[زَ / زِ عَ] (ص مرکب)جدیدالتأسیس. نوبنیان. نو. تازه :
بدیبای این دولت تازه عهد
عروس جهان را برآرای مهد.نظامی.

تازه قشلاق.

[زَ قِ] (اِخ) دهی جزء دهستان قشلاقات افشار بخش قیدار شهرستان زنجان است که در 54هزارگزی باختر قیدار و 42هزارگزی راه عمومی واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 182 تن سکنه دارد، شیعه، ترکی. آب آن از قزل اوزن. محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت. صنایع دستی آن گلیم و جاجیم بافی. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

تازه قشلاق.

[زَ قِ] (اِخ) دهی جزء دهستان گورائیم بخش مرکزی شهرستان اردبیل است که در 30000گزی جنوب اردبیل و 30000گزی شوسهء اردبیل - خلخال واقع است. کوهستانی و معتدل است و 467 تن سکنه دارد، شیعه، ترکی. آب آن از چشمه و رودخانه. محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی آن قالیبافی. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تازه قشلاق.

[زَ قِ] (اِخ) دهی از دهستان کرانی بخش شهرستان بیجار است که در 20هزارگزی جنوب حسن آبادسوگند و 6هزارگزی آق بلاغ واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 160 تن سکنه دارد، شیعه، ترکی. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، لبنیات. شغل اهالی زراعت، گله داری. صنایع دستی آن قالیچه و جاجیم بافی. خط تلفن بیجار - حسن آباد از این ده میگذرد. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

تازه قلعه.

[زَ قَ عَ] (اِخ) دهی از دهستان آختاچی بخش بوکان شهرستان مهاباد است که در 17500گزی شمال باختری بوکان و 11000گزی جنوب باختری شوسهء بوکان به میاندوآب واقع است. کوهستانی، معتدل و مالاریائی است و 443 تن سکنه دارد، سنی، کردی. آب آن از سیمین رود. محصول آن غلات، توتون، حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی آن جاجیم بافی. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تازه قلعه.

[زَ قَ عَ] (اِخ) دهی از دهستان گاودول بخش مرکزی شهرستان مراغه است که در 34هزارگزی باختر مراغه و 7هزارگزی باختر شوسهء مراغه بمیاندوآب واقع است. جلگه و معتدل و مالاریائی است و 1229 تن سکنه دارد، شیعه، ترکی. آب آن از رودخانهء مردی و چاه. محصول غلات، کشمش، بادام، زردآلو. شغل اهالی زراعت. صنایع دستی جاجیم بافی. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تازه قلعه.

[زَ قَ عَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش سلدوز شهرستان ارومیه است که در 6500گزی شمال خاوری نقده و در مسیر شوسهء نقده به مهاباد واقع است. جلگه و معتدل و مالاریائی است. سکنه 427 تن، شیعه، ترکی. آب آن از رود گدار. محصول آن غلات، برنج، چغندر، توتون، حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی جاجیم بافی. راه شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تازه قلعه.

[زَ قَ عَ] (اِخ) دهی از دهستان جرگلان بخش مانهء شهرستان بجنورد است که در 50هزارگزی شمال خاوری مانه و 5هزارگزی خاور شوسهء عمومی بجنورد به غلامان واقع است. کوهستانی و معتدل است. سکنه 457 تن، شیعه، کردی، فارسی. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات، کنجد. شغل اهالی زراعت، مالداری. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

تازه کار.

[زَ / زِ] (ص مرکب) کسی که تازه کاری را شروع کرده و هنوز آنرا درست نیاموخته است. (فرهنگ نظام). کارنادیده. کم تجربه. مبتدی. مقابل کهنه کار. ناآزموده. نوآموز در صنعت. کسی که بنوی چیزی را آموخته یا بدان پرداخته. ناشی.

تازه کاری.

[زَ / زِ] (حامص مرکب) تازه کردن کار باغ و جز آن. (آنندراج). نوسازی. تجدید کردن چیزی:
کند داغ کهن را تازه کاری
عجب فصلیست فصل نوبهاران.
باقر کاشی (از آنندراج).
بیا تا دگر تازه کاری کنیم
رخ عیش را غازه کاری کنیم.
ظهوری (ایضاً).

تازه کردن.

[زَ / زِ کَ دَ] (مص مرکب) نو کردن. دوباره کردن. از نو کردن. احیا کردن. اعاده. تجدید کردن :
یونان که بود مادر یونس ز بطن حوت
یادی نکرد و کرد ز عصمت جهان بخود
تا تازه کرد یاد اوائل بدین خویش
تا زنده کرد مذهب یونانیان بخود.دقیقی.
عهد و میثاق باز تازه کنیم
از سحرگاه تا بوقت نماز.آغاجی.
بدو گفت سوگند را تازه کن
همه کار بر دیگر اندازه کن
که چون بازگردی نپیچی ز من
نه از نامداران این انجمن.فردوسی.
وگر جز بر این گونه گویی سخن
کنم تازه پیکار و کین کهن.فردوسی.
بیامد بخواهد ازو کین من
کند تازه او باز آئین من.فردوسی.
که خواهد از این دشمنان کین من
کند در جهان تازه آیین من.فردوسی.
میر یوسف که همی تازه کند رسم ملوک
میر یوسف که همی زنده کند اسم پدر.
فرخی.
رسم بهمن گیر و از نو تازه کن بهمنجنه
ای درخت ملک، بارت عز و بیداری تنه.
منوچهری (دیوان چ کازیمیرسکی ص108).
برخیز و بسیستان آی با سرهنگان و حشم که جمع شده است... تا عهد تازه کرده آید. (تاریخ سیستان). عاقرقرحا، یاد کرده آمد اندر باب طا، که او بیخ طرخون دشتی است لیکن اینجای ذکرش تازه کردیم تا تمام تر بود. (الابنیه عن حقائق الادویه). تا آنگاه که رسولان فرستاده آید و عهدها تازه کرده شود. (تاریخ بیهقی). صاحب بایستاد تا پدر حسنویه فرازرسید و عهد تازه کردند. (مجمل التواریخ). تا وقت دجال بزیر آید [عیسی علیه السلام از بیت المعمور] و دین پیغامبر ما صلوات اللهعلیه تازه کند. (مجمل التواریخ). شاه ندانست که هر شب خط مندل تازه یابد کردن. (اسکندرنامهء قدیم نسخهء سعید نفیسی). و این ربض را بهر وقت که لشکری قصد بخارا کردی، عمارت تازه کردندی و ارسلان خان بروزگار خویش بفرمود تا در پیش آن ربض ربضی دیگر بنا کنند. (تاریخ بخارا). بهر وقت که لشکری قصد بخارا کردی عمارت تازه کردند. (تاریخ بخارا). دو من انگبین و چهار من شراب انگوری بهم بیامیزند و داروهای مذکور در خرقه ای فراخ بندند و هفت روز در آفتاب نهند تا سه بار و [هر بار] دارو تازه می کنند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و خربزهء بسیار زکام را تازه کند و آنرا که مستعد آن باشد زکام آرد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و هفت شبانروز در نمک آب نهند و هر روز آب و نمک تازه کنند، پس آنرا بشویند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
بهار دولت او آن هوای معتدل دارد
که گردون خرف را تازه کرد ایام برنایی.
انوری.
شبانگه آفتاب آوردی از رخ
مرا عهد سلیمان تازه کردی.خاقانی.
نوازشهای بی اندازه کردش
همان عهد نخستین تازه کردش.نظامی.
ز شیرین یاد بی اندازه میکرد
بدو سوگ برادر تازه میکرد.نظامی.
سر از البرز برزد جرم خورشید
جهان را تازه کرد آئین جمشید.نظامی.
چهارم روز مجلس تازه کردند
غناها را بلندآوازه کردند.نظامی.
و از دور دوم این مثال را تجدید می کرده اند و بر زبان هر رسول منشور را تازه میکرده اند بمعجزات و براهین. (کتاب المعارف).
خواست آبی و وضو را تازه کرد
دست و رو را شست او زآن آب سرد.
مولوی.
تازه کن ایمان نه از گفت زبان
ای هوی را تازه کرده در نهان.مولوی.
سخن چین کند تازه جنگ قدیم
بخشم آورد نیک مرد سلیم.(بوستان).
نمک ریش دیرینه ام تازه کرد
که بودم نمک خورده از دست مرد.
(بوستان).
||مجازاً، خرم و باطراوت و خوش کردن :
خانمان دوستان را خوب کردی چون بهشت
روزگار نیکخواهان تازه کردی چون بهار.
فرخی.
میان خلق سرافراز و تازه کرد مرا
مکارم تو چو سرو و چو سوسن آزاد.
مسعودسعد.
باغ سخا را چو فلک تازه کرد
مرغ سخن را فلک آوازه کرد.نظامی.
||مجازاً، شاد و خوشحال کردن :
از آن خوب گفتار بوزرجمهر
حکیمان همه تازه کردند چهر.فردوسی.
ببودند آن شب ابا می بهم
بمی تازه کردند جان دژم.فردوسی.
درآ کز یک نظر جان تازه کردی
بسا عشق کهن کآن تازه کردی.خاقانی.
||بارونق کردن. نو کردن :
کهن بود در سال هشیار مرد
بداد و بخوبی جهان تازه کرد.فردوسی.
تو فرزند خوانش نه داماد من
بدو در جهان تازه کن یاد من.فردوسی.
کنون از بزرگیّ خسرو سخن
بگویم کنم تازه روز کهن.فردوسی.
مرا ده تو پیروزی و فرهی
بمن تازه کن تخت شاهنشهی.فردوسی.
وز آن پس بفرمود بهرام را
که اندر جهان تازه کن نام را.فردوسی.
سخنها که بشنیدم از دخترت
چنان دان که او تازه کرد افسرت
بدین مسیحا بکوشد همی
سخنهای ما کم نیوشد همی.فردوسی.
ای جهان را تازه کرده رسم و آئین پدر
ای برون آورده ماه مملکت را از محاق.
منوچهری.
هر زمان اسلام را تازه کند
آن امام بن امام بن امام.ناصرخسرو.
اگر جهان من از غم کهن شده ست رواست
جهان بمدح تو تازه کنم بقای تو باد.
خاقانی.
درآ کز یک نظر جان تازه کردی
بسا عشق کهن کآن تازه کردی.خاقانی.
رجوع به تازه شود.

تازه کشت.

[زَ کِ] (اِخ) دهی از بخش مینودشت شهرستان گرگان که در 4هزارگزی خاور مینودشت واقع است و 60 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

تازه کند.

[زَ کَ] (اِخ) دهی جزء دهستان طارم علیای بخش سیردان شهرستان زنجان است که در 92هزارگزی شمال باختری سیردان و 9هزارگزی راه عمومی واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 243 تن سکنه دارد، شیعه، ترکی. آب آنجا از چشمه سار. محصول آنجا غلات، لبنیات. شغل اهالی زراعت، گله داری. صنایع دستی آن قالیچه، جاجیم، گلیم بافی. راه مالرو و صعب العبور دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

تازه کند.

[زَ کَ] (اِخ) دهی جزء دهستان زنجانرود بخش مرکزی شهرستان زنجان است که در 66هزارگزی شمال باختری زنجان، کنار راه تبریز واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 234 تن سکنه دارد، شیعه، ترکی. آب آن از زنجان رود. محصول آنجا غلات، برنج. شغل اهالی زراعت، گلیم و جاجیم بافی. کنار راه آهن زنجان - تبریز است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

تازه کند.

[زَ کَ] (اِخ) دهی جزء دهستان ایجرود بخش مرکزی شهرستان زنجان است که در 46هزارگزی جنوب باختری زنجان و یک هزارگزی راه عمومی واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 45 تن سکنه دارد، شیعه، ترکی. آب آن از رودخانهء ینگی کند. محصول آنجا غلات، سیب زمینی، پیاز. شغل اهالی زراعت. راه نیمه شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

تازه کند.

[زَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان سراجو بخش مرکزی شهرستان مراغه است که در 85هزارگزی جنوب خاوری مراغه و 500گزی جنوب شوسهء مراغه به میانه واقع است. جلگه و معتدل است و 885 تن سکنه دارد، شیعه، ترکی. آب آن از رودخانهء چکان. محصول غلات، کشمش، بادام، نخود، کرچک، زردآلو. شغل اهالی زراعت. صنایع دستی آن جاجیم بافی. راه ارابه رو دارد. در دو محل بفاصلهء یک هزارگزی بنام تازه کند بالا و تازه کند پائین مشهور است و سکنهء تازه کند پائین 495 تن میباشد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تازه کند.

[زَ کَ] (اِخ) دهی جزء دهستان خسروشاه بخش اسکوی شهرستان تبریز است که در 11هزارگزی شمال باختری بخش و 3هزارگزی شوسهء تبریز - دهخوارقان واقع است. جلگه و معتدل است و 421 تن سکنه دارد، شیعه، ترکی. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، حبوبات، کشمش، بادام، زردآلو. شغل اهالی زراعت و گله داری. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تازه کند.

[زَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان دیجوجین بخش مرکزی شهرستان اردبیل است که در 13هزارگزی شمال اردبیل و چهارهزارگزی شوسهء مشگین - اردبیل واقع است. کوهستانی و معتدل است و 404 تن سکنه دارد، شیعه، ترکی. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تازه کند.

[زَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان مهرانرود بخش بستان آباد شهرستان تبریز است که در 27هزارگزی شمال باختری بستان آباد و 15هزارگزی شوسهء تبریز - بستان آباد واقع است. جلگه و سردسیر است و 337 تن سکنه دارد، شیعه، ترکی. آب آن از رودخانه. محصول آن غلات و یونجه. شغل اهالی زراعت و گله داری. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تازه کند.

[زَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان مهرانرود بخش بستان آباد شهرستان تبریز است که در 26هزارگزی شمال خاوری بستان آباد و 12هزارگزی شوسهء اردبیل - بستان آباد واقع است. جلگه و سردسیر است و 324 تن سکنه دارد، شیعه، ترکی. آب آن از رودخانهء اوجان چای و محصول غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تازه کند.

[زَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان چهاراویماق بخش قره آغاج شهرستان مراغه است که در 17500گزی شمال باختری قره آغاج و 9هزارگزی جنوب شوسهء مراغه به میانه واقع است. کوهستانی و معتدل و مالاریائی است و 250 تن سکنه دارد، شیعه، ترکی. آب آن از رودخانهء آیدوغموش. محصول آن غلات، نخود، بزرک. شغل اهالی زراعت. صنایع دستی آن جاجیم بافی. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تازه کند.

[زَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان صوفیان بخش شبستر شهرستان تبریز است که در 15هزارگزی جنوب خاوری بخش و 2هزارگزی شوسهء و راه آهن تبریز و مرند واقع است و سردسیر است و 233 تن سکنه دارد، شیعه، ترکی. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، نخود. شغل اهالی زراعت، گله داری. راه ارابه رو. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تازه کند.

[زَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان آغمیون بخش مرکزی شهرستان سراب است که در 20هزارگزی شمال خاوری سراب و نه هزارگزی شوسهء سراب - اردبیل واقع است. جلگه و معتدل است و 229 تن سکنه دارد، شیعه، ترکی. آب آن از رودخانه و قنات. محصول آن غلات، حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تازه کند.

[زَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان دیزجرود بخش عجب شیر شهرستان مراغه است که در 3هزارگزی شمال خاوری عجب شیر و در مسیر شوسهء آذرشهر به مراغه واقع است. جلگه و معتدل و مالاریائی است و 200 تن سکنه دارد، شیعه، ترکی. آب آن از قلعه چای، چاه و چشمه. محصول آن غلات و بادام. شغل اهالی زراعت و کاسبی. راه شوسه. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تازه کند.

[زَ کَ] (اِخ) دهی جزء دهستان دیزمار خاوری بخش ورزقان شهرستان اهر است که در 37500گزی شمال ورزقان و 36000گزی جادهء ارابه رو تبریز به اهر واقع است. کوهستانی و معتدل است و 185 تن سکنه دارد، عیسوی، کلدانی. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و حبوبات و میوهء جنگل. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی آن جاجیم بافی. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تازه کند.

[زَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان نازلو است که در بخش حومهء شهرستان ارومیه و 14هزارگزی شمال باختری ارومیه و 2500گزی باختر شوسهء ارومیه بسلماس واقع است. جلگه و معتدل و مالاریائی است و 189 تن سکنه دارد، شیعه، ترکی. آب آن از نازلوچای. محصول غلات، توتون، چغندر، حبوبات، کشمش. شغل اهالی زراعت. صنایع دستی آن جوراب بافی. راه ارابه رو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تازه کند.

[زَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان منجوان است که در بخش خداآفرین شهرستان تبریز و 37500گزی جنوب باختری خداآفرین و 31000گزی شوسهء اهر- کلیبر واقع است. کوهستانی و معتدل است و 163 تن سکنه دارد، مسیحی، کلدانی. آب آن از دو رشته چشمه. محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تازه کند.

[زَ کَ] (اِخ) دهی جزء دهستان دودانگهء بخش هوراند شهرستان اهر است که در 4هزارگزی باختری هوراند و 20هزارگزی شوسهء اهر - کلیبر واقع است. کوهستانی و معتدل است و 161 تن سکنه دارد، شیعه، ترکی. آب آن از چشمه. محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی جاجیم بافی. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تازه کند.

[زَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان اوجان بخش بستان آباد شهرستان تبریز است که در 12هزارگزی جنوب بستان آباد و 5هزارگزی ارابه رو میانه و تبریز واقع است. جلگه و سردسیر است و 159 تن سکنه دارد، شیعه، ترکی. آب آن از رود اوجان چای. محصول آنجا غلات، حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تازه کند.

[زَ کَ] (اِخ) دهی جزء دهستان آتش بیک بخش سراسکند شهرستان تبریز است که در 20هزارگزی شمال باختری مرکز بخش و 10هزارگزی شوسهء تبریز - میانه واقع است. کوهستانی و معتدل است و 148 تن سکنه دارد، شیعه، ترکی. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، حبوبات، پنبه. شغل اهالی زراعت و گله داری. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تازه کند.

[زَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش سلدوز شهرستان ارومیه است که در چهارده هزارگزی شمال خاوری نقده و 1000گزی جنوب شوسهء نقده بمهاباد واقع است. جلگه و باطلاقی معتدل و مالاریائی است و 146 تن سکنه دارد، شیعه، ترکی. آب آن از رودخانهء گدار. محصول آن غلات، برنج، حبوبات، چغندر، توتون. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی آن جاجیم بافی. راه ارابه رو. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تازه کند.

[زَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش سلدوز شهرستان ارومیه است که در 10500گزی شمال خاوری نقده و یکهزارگزی باختر شوسهء نقده به ارومیه واقع است. کوهستانی معتدل مالاریائی است و 140 تن سکنه دارد، شیعه، ترکی. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، چغندر، توتون، حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی جاجیم بافی. راه ارابه رو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تازه کند.

[زَ کَ] (اِخ) دهی جزء دهستان علمدار گرگر بخش جلفای شهرستان مرند است که در 48000گزی شمال باختری مرند و 7000گزی خط آهن جلفا - تبریز و 3000گزی شوسهء خوی جلفا واقع است. کوهستانی و معتدل است و 135 تن سکنه دارد، شیعه، ترکی. آب آن از چشمه و قنات. محصول آن غلات، پنبه. شغل اهالی زراعت و گله داری. راه ارابه رو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تازه کند.

[زَ کَ] (اِخ) دهی جزء حومهء بخش زنوز شهرستان مرند است که در 12هزارگزی شمال باختر مرند و 2هزارگزی خط آهن جلفا - مرند واقع است. جلگه و معتدل است و 135 تن سکنه دارد. شیعه، ترکی. آب آن از رودخانه. محصول آن غلات، زردآلو، کشمش. شغل اهالی زراعت و گله داری. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تازه کند.

[زَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان آجرسو است که در بخش مرکزی شهرستان مراغه و 69هزارگزی جنوب خاوری مراغه و 40هزارگزی شمال خاوری شوسهء صائین دژ به میاندوآب واقع است. کوهستانی و معتدل است و 131 تن سکنه دارد، شیعه، ترکی. آب آن از چشمه سار. محصول آن غلات، نخود، بزرک. شغل اهالی زراعت. صنایع دستی آن جاجیم بافی. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تازه کند.

[زَ کَ] (اِخ) دهی جزء دهستان خانمرود بخش هریس شهرستان اهر است که در 4500گزی جنوب هریس و 23500گزی شوسهء تبریز - اهر واقع است. جلگه، معتدل. 120 تن سکنه دارد، شیعه، ترکی. آب آن از رودخانه و چشمه. محصول آن غلات، حبوبات و سردرختی. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی آن فرش بافی. راه ارابه رو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تازه کند.

[زَ کَ] (اِخ) دهی جزء دهستان رودقات بخش مرکزی شهرستان مرند است که در 40هزارگزی خاور مرند و 10هزارگزی شوسهء اهر - تبریز واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 115 تن سکنه دارد، شیعه، ترکی. آب آن از چشمه. محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تازه کند.

[زَ کَ] (اِخ) (مشهور به تازه کند صارم السلطان) دهی از دهستان کندوان بخش ترک شهرستان میانه است که در 6هزارگزی شمال بخش و 20هزارگزی شوسهء میانه به تبریز واقع است. کوهستانی و معتدل است و 94 تن سکنه دارد، شیعه، ترکی. آب آن از چشمه و کوه. محصول آن غلات و نخود و عدس. شغل اهالی زراعت و گله داری. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تازه کند.

[زَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان ارس کنار بخش پلدشت شهرستان ماکو است که در 28500گزی شمال باختری پلدشت و 4500گزی خاور راه ارابه رو به آغ گل واقع است و جلگه و باطلاقی، گرمسیر مالاریائی است و 90 تن سکنه دارد، سنی، کردی. آب آن از قره سو. محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری، جاجیم بافی. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

تازه کند.

[زَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان دیگلهء بخش هوراند شهرستان اهر است که در 28هزارگزی جنوب هوراند در مسیر شوسهء اهر - کلیبر واقع است. کوهستانی و معتدل است و 88 تن سکنه دارد، شیعه، ترکی. آب آن از چشمه. محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی فرش و گلیم بافی. راه شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تازه کند.

[زَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان ارشق بخش مرکزی شهرستان مشکین شهر است که در 47هزارگزی شمال خاوری مشکین شهر و 9هزارگزی شوسهء گرمی - اردبیل واقع است. کوهستانی و معتدل است و 87 تن سکنه دارد، شیعه، ترکی. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تازه کند.

[زَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان قلعه دره سی بخش حومهء شهرستان ماکو است که در 11500گزی شمال باختری ماکو و 2500گزی شمال شوسهء ماکو به بازرگان واقع است. جلگه و گرمسیر و مالاریائی است و 87 تن سکنه دارد، شیعه، ترکی. آب آن از جویبار قره سو. محصول آن غلات، حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی جاجیم بافی. راه ارابه رو. از راه ارابه رو به سنگر میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تازه کند.

[زَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان برادوست بخش صومای شهرستان ارومیه است که در 26500گزی جنوب خاوری هشتیان و 7هزارگزی شمال راه ارابه رو نازلو به سرو واقع است. دره، سردسیر، سالم و 76 تن سکنه دارد، سنی، کردی. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، توتون. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی جاجیم بافی. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تازه کند.

[زَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش صومای شهرستان ارومیه است که در 17500گزی شمال هشتیان و 8هزارگزی باختر راه ارابه رو باژرگه به سلماس واقع است. دامنه و سردسیر و سالم است و 76 تن سکنه دارد، سنی، کردی. آب آن از چشمه. محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی جوراب بافی. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تازه کند.

[زَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان شهرویران بخش حومهء شهرستان مهاباد است که در 34هزارگزی شمال خاوری مهاباد و 8هزارگزی جنوب شوسهء میاندوآب بمهاباد واقع است. جلگه، معتدل و مالاریائی است و 56 تن سکنه دارد، سنی، کردی. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، توتون. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی جاجیم بافی. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تازه کند.

[زَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان کاغذکنان بخش کاغذکنان شهرستان هروآباد است که در 9500گزی شمال آغ کند و 23هزارگزی جادهء شوسهء میانه - زنجان واقع است. کوهستانی و معتدل است و 49 تن سکنه دارد، شیعه، ترکی. آب آن از چشمه. محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی جاجیم و گلیم بافی. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تازه کند.

[زَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان مرگور بخش سلوانای شهرستان ارومیه است که در 27هزارگزی جنوب خاوری سلوانا و 1500گزی راه ارابه رو باوان به زیوه واقع است. دامنه، سردسیر و سالم است و 45 تن سکنه دارد، سنی، کردی. آب آن از چشمه. محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی جاجیم بافی. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تازه کند.

[زَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان به به جیک بخش سیه چشمهء شهرستان ماکو است که در 19500گزی خاور سیه چشمه و 1000گزی شمال شوسهء سیه چشمه به قره ضیاءالدین واقع است. جلگه، معتدل، مالاریائی است و 28 تن سکنه دارد، شیعه، ترکی. آب آن از چشمه. محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی جاجیم بافی. راه شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تازه کند.

[زَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان میشه پارهء بخش کلیبر شهرستان اهر است که در 17هزارگزی جنوب کلیبر و 6هزارگزی شوسهء اهر - کلیبر واقع است. کوهستانی، معتدل است و 25 تن سکنه دارد، شیعه، ترکی. آب آن از رودخانهء نوچه ده و چشمه. محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی فرش و گلیم بافی. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تازه کند.

[زَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان یافت بخش هوراند شهرستان اهر است که در 13هزارگزی خاور هوراند و 33هزارگزی شوسهء اهر - کلیبر واقع است. کوهستانی و گرمسیر و مالاریائی است و 30 تن سکنه دارد، شیعه، ترکی. آب آن از رودخانهء قره سو و چشمه. محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تازه کند.

[زَ کَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان سردرود بخش رزن شهرستان همدان که در هفت هزارگزی شمال باختری قصبهء رزن و دوهزارگزی خاور راه فرعی رزن به دمق واقع است. دشت و سردسیر است و 150 تن سکنه دارد، شیعه، ترکی. آب آن از قنات. محصول آن غلات، لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

تازه کند آغ زیارت.

[زَ کَ دِ رَ] (اِخ)دهی از دهستان قوریچای بخش قره آغاج شهرستان مراغه است که در 21500گزی شمال باختری قره آغاج و 15هزارگزی جنوب شوسهء مراغه به میانه واقع است. کوهستانی و معتدل است و 295 تن سکنه دارد، شیعه، ترکی. آب آن از چشمه سارها. محصول آن غلات، چغندر، بزرک. شغل اهالی زراعت. صنایع دستی آن جاجیم بافی. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تازه کند ارشاد.

[زَ کَ دِ اَ] (اِخ) دهی از دهستان باراندوزچای بخش حومهء شهرستان ارومیه است که در 21000گزی جنوب خاوری ارومیه و 10هزارگزی خاور شوسهء ارومیه بمهاباد واقع است. جلگه و معتدل سالم است و 280 تن سکنه دارد، شیعه، ترکی. آب آن از باراندوزچای. محصول آن غلات، توتون، چغندر، حبوبات، انگور. شغل اهالی زراعت. صنایع دستی جوراب بافی. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تازه کند اسماعیل آباد.

[زَ کَ دِ اِ] (اِخ)دهی از دهستان مشکین خاوری بخش مرکزی شهرستان مشکین شهر است که در 20هزارگزی شمال خاوری مشکین شهر و 2هزارگزی راه شوسهء مشکین شهر - اردبیل واقع است. جلگه است و معتدل. 56 تن سکنه دارد، شیعه، ترکی. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تازه کند انگوت.

[زَ کَ دِ اُ] (اِخ) دهی از دهستان انگوت بخش گرمی شهرستان اردبیل است که در 26هزارگزی شمال گرمی و 10هزارگزی شوسهء گرمی - بیله سوار واقع است. کوهستانی و گرمسیر است و 303 تن سکنه دارد، شیعه، ترکی. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری. راه مالرو دارد. (مرکز دهستان انگوت) دبستان دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تازه کند باغچه بلاغی.

[زَ کَ دِ چَ بُ](اِخ) دهی از دهستان ارشق بخش مرکزی شهرستان مشکین شهر است که در 35هزارگزی شمال مشکین شهر و 17هزارگزی شوسهء گرمی - اردبیل واقع است.کوهستانی و معتدل است و 60 تن سکنه دارد، شیعه، ترکی. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تازه کند بکرآباد.

[زَ کَ دِ بِ] (اِخ) دهی جزء دهستان اوزومدل بخش ورزقان شهرستان اهر است که در 8500گزی شمال خاوری ورزقان و 8هزارگزی راه ارابه رو تبریز به اهر واقع است. کوهستانی و معتدل است و 254 تن سکنه دارد، شیعه، ترکی. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی گلیم بافی. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تازه کند بوزتپه.

[زَ کَ دِ تَ پَ] (اِخ)دهی از دهستان مرکزی بخش میانهء شهرستان تبریز است که در 6هزارگزی شمال باختری میانه و 2هزارگزی ارابه رو میانه - بستان آباد واقع است. کوهستانی و معتدل است و 114 تن سکنه دارد، شیعه، ترکی. آب آن از کوه (برف و باران). محصول آن غلات، نخودسیاه، بزرک، عدس. شغل اهالی زراعت و گله داری. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تازه کند تالوار.

[زَ کَ دِ تالْ] (اِخ) دهی از دهستان دول بخش حومهء شهرستان ارومیه است که در 51هزارگزی جنوب خاوری ارومیه و 2500گزی باختر شوسهء ارومیه بمهاباد واقع است. کوهستانی و سردسیر، سالم است و 20 تن سکنه دارد، سنی، کردی. آب آن از قنات و چشمه. محصول آن غلات، توتون، چغندر. شغل اهالی زراعت. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تازه کند تهم.

[زَ کَ دِ تَ هَ] (اِخ) دهی جزو بخش مرکزی شهرستان زنجان است که در 24هزارگزی شمال زنجان و 24هزارگزی راه عمومی واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 85 تن سکنه دارد، شیعه، ترکی. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

تازه کند جلقای.

[زَ کَ دِ جُ] (اِخ) دهی از دهستان بناجو بخش بناب شهرستان مراغه است که در 4هزارگزی جنوب بناب و 5500گزی باختر شوسهء مراغه به میاندوآب واقع است. جلگه، معتدل، مالاریائی است و 499 تن سکنه دارد، شیعه، ترکی. آب آن از رودخانهء صوفی چای و چشمه. محصول آن غلات، پنبه، کشمش، بادام، کرچک. شغل اهالی زراعت. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تازه کند جمال خان.

[زَ کَ دِ جَ] (اِخ)دهی از دهستان باراندوزچای بخش حومهء شهرستان ارومیه است که در 18500گزی جنوب خاوری ارومیه و 5هزارگزی باختر شوسهء ارومیه بمهاباد واقع است. جلگه و معتدل سالم است و 50 تن سکنه دارد، مسیحی، کلدانی. آب آن از باراندوزچای. محصول آن غلات، توتون، چغندر، حبوبات، انگور. شغل اهالی زراعت. صنایع دستی جوراب بافی. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تازه کند جنیزه.

[زَ کَ دِ جِ زَ] (اِخ) دهی از دهستان نازلوی بخش حومهء شهرستان ارومیه است که در 16هزارگزی باختری ارومیه و 7500گزی باختر شوسهء ارومیه بسلماس واقع است. جلگه، معتدل، سالم است و 131 تن سکنه دارد، شیعه، ترکی. آب آن از نازلوچای. محصول آن غلات، چغندر، توتون، کشمش. شغل اهالی زراعت. صنایع دستی جوراب بافی. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تازه کندچای.

[زَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان یافت بخش هوراند شهرستان اهر است که در 14هزارگزی خاور هوراند و 32هزارگزی جادهء شوسهء اهر - کلیبر واقع است. کوهستانی، معتدل. 18 تن سکنه دارد، شیعه، ترکی. آب آن از چشمه. محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تازه کند چلان.

[زَ کَ چِ] (اِخ) دهی جزء دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان اهر است که در 17هزارگزی باختر اهر و 1500گزی جادهء ارابه رو تبریز- اهر واقع است. کوهستانی، معتدل مایل بگرمی، مالاریائی. 94 تن سکنه دارد، شیعه، ترکی. آب آن از رودخانهء اهرچای. محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی آن جاجیم بافی. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تازه کند حاجلار.

[زَ کَ دِ] (اِخ) دهی جزء دهستان یافت بخش هوراند شهرستان اهر است که در 22500گزی جنوب خاوری هوراند و 25000گزی شوسهء اهر - کلیبر واقع است. کوهستانی، معتدل، مایل بگرمی مالاریائی. 11 تن سکنه دارد، شیعه، ترکی. آب آن از چشمه. محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تازه کند حسن خانلو.

[زَ کَ دِ حَ سَ](اِخ) دهی جزء دهستان مغان بخش گرمی شهرستان اردبیل است که در 50هزارگزی شمال بیله سوار، در مسیر شوسهء بیله سوار به تازه کند واقع است. کوهستانی و گرمسیر است و 257 تن سکنه دارد، شیعه، ترکی. آب آن از رود ارس. محصول آن غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تازه کند حسینعلی کندی.

[زَ کَ دِ حُ سَ عَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان چای باسار بخش پلدشت شهرستان ماکو است که در 19هزارگزی جنوب باختری پلدشت و 2500گزی پلدشت به ماکو واقع است. جلگه، معتدل، مالاریائی است و 101 تن سکنه دارد، شیعه، ترکی. آب آن از رودخانهء زنگبار. محصول آن غلات، پنبه، بزرک، برنج. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی جاجیم بافی. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تازه کند حوریلر.

[زَ کَ دِ لَ] (اِخ) دهی از دهستان گاودول بخش مرکزی شهرستان مراغه است که در 39هزارگزی جنوب خاوری مراغه و 15هزارگزی خاور شوسهء مراغه بمیاندوآب واقع است. دره، معتدل، مالاریائی. 196 تن سکنه دارد، شیعه، ترکی. آب آن از رودخانهء لیلان. محصول آن غلات، چغندر، حبوبات. شغل اهالی زراعت. صنایع دستی جاجیم بافی. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تازه کند خانکندی.

[زَ کَ دِ کَ] (اِخ)دهی از دهستان گاودول بخش مرکزی شهرستان مراغه است که در 33هزارگزی جنوب خاوری مراغه و 9500گزی خاور شوسهء مراغه بمیاندوآب واقع است.کوهستانی و معتدل و مالاریائی است و 224 تن سکنه دارد، شیعه، ترکی. آب آن از رودخانهء مردی و چاه. محصول آن غلات، پنبه، کشمش، بادام. شغل اهالی زراعت. صنایع دستی آن گلیم بافی. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تازه کند رضاآباد.

[زَ کَ دِ رِ] (اِخ) دهی از دهستان گلخوران بخش مرکزی شهرستان اردبیل است که در 12هزارگزی شمال اردبیل و 2500گزی شوسهء اردبیل به گیلان ده واقع است. جلگه و معتدل است و 345 تن سکنه دارد، شیعه، ترکی. آب آن از رودخانهء بالخلو و چشمه. محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تازه کند رضاخانلو.

[زَ کَ دِ رِ] (اِخ) دهی جزء دهستان اوچ تپهء بخش ترکمان شهرستان میانه است که در 18هزارگزی جنوب بخش و 17هزارگزی شوسه و 3هزارگزی راه آهن میانه - تبریز واقع است. کوهستانی و معتدل است و 71 تن سکنه دارد، شیعه، ترکی. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تازه کند زوارق.

[زَ کَ دِ زَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان بناجو بخش بناب شهرستان مراغه است که در 5500گزی جنوب بناب و 2500گزی خاور ارابه رو بناب به میاندوآب واقع است. جلگه و معتدل و مالاریائی است و 503 تن سکنه دارد، شیعه، ترکی. آب آن از رودخانهء صوفی چای و چاه. محصول آن غلات، کشمش، بادام، کرچک، حبوبات. شغل اهالی زراعت. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تازه کند سعدل.

[زَ کَ دِ سَ دِ] (اِخ)دهی از دهستان چالدران بخش سیه چشمهء شهرستان ماکو است که در چهارهزارگزی شمال باختری سیه چشمه و 2500گزی شمال خاوری شوسهء سیه چشمه به کلیساکندی واقع است. جلگه و معتدل، سالم است و 180 تن سکنه دارد، شیعه، ترکی. آب آن از نهر قره سو. محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی آن جاجیم بافی. در تابستان از راه ارابه رو سعدل میتوان ماشین برد، راه ارابه رو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تازه کند سولاخلو.

[زَ کَ دِ] (اِخ) دهی از دهستان مشکین باختری بخش مرکزی شهرستان مشکین شهر است که در 21هزارگزی باختر مشکین شهر و یکهزارگزی شوسهء مشکین شهر - اهر واقع است. جلگه و معتدل است و 54 تن سکنه دارد، شیعه، ترکی. آب آن از مشکین چائی. محصول آن غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تازه کند سیدلر.

[زَ کَ دِ سَیْ یِ لَ] (اِخ)دهی جزء دهستان مشکین باختری بخش مرکزی شهرستان مشکین شهر است که در 18هزارگزی جنوب باختری مشکین شهر و 7هزارگزی شوسهء مشکین شهر - اهر واقع است. جلگه، معتدل است و 54 تن سکنه دارد، شیعه، ترکی. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تازه کند شجاع الدوله.

[زَ کَ دِ شُ عُدْ دَ لَ] (اِخ) دهی از دهستان اواوغلی بخش حومهء شهرستان خوی است که در 4هزارگزی شمال خاوری خوی و 2800گزی شمال باختری شوسهء خوی بجلفا واقع است. جلگه و معتدل و مالاریائی است و 312 تن سکنه دارد، شیعه، ترکی. آب آن از نهر پیجک. محصول آن غلات، حبوبات، زردآلو. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی جوراب بافی. از راه شهر میتوان اتومبیل برد. راه ارابه رو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تازه کند شریف آباد.

[زَ کَ دِ شَ] (اِخ)دهی جزء دهستان کلخوران بخش مرکزی شهرستان اردبیل است که در 9هزارگزی شمال اردبیل و 3هزارگزی شوسهء خیاو- اردبیل واقع است. جلگه و معتدل است و 489 تن سکنه دارد، شیعه، ترکی. آب آن از رودخانه. محصول آن غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری. راه ارابه رو محل ییلاق ایل جانم خانم لیلار میباشد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تازه کند شیخ الاسلام.

[زَ کَ دِ شَ خُلْ اِ] (اِخ) دهی از دهستان گاودول بخش مرکزی شهرستان مراغه است که در 1850گزی جنوب مراغه و 3هزارگزی خاور شوسهء مراغه بمیاندوآب واقع است. دره، معتدل، مالاریائی. 181 تن سکنه دارد، شیعه، ترکی. آب آن از رودخانهء مردی. محصول آنجا غلات، کشمش، بادام، زردآلو. شغل اهالی زراعت. صنایع دستی آن جاجیم بافی. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تازه کند صولت.

[زَ کَ دِ صَ لَ] (اِخ)دهی از دهستان قوریچای بخش قره آغاج شهرستان مراغه است که در 33هزارگزی شمال باختری قره آغاج و 7500گزی جنوب شوسهء مراغه بمیانه واقع است. کوهستانی، معتدل، مالاریائی است و 200 تن سکنه دارد، شیعه، ترکی. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، نخود، بزرک. شغل اهالی زراعت. صنایع دستی آن جاجیم بافی. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تازه کند طهماسب.

[زَ کَ دِ طَ سِ](اِخ) دهی جزء دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان اهر است که در 11هزارگزی جنوب خاوری اهر و 4هزارگزی شوسهء اهر- خیاو واقع است. کوهستانی، معتدل، مایل بگرمی، مالاریائی. 194 تن سکنه دارد، شیعه، ترکی. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و حبوبات و سردرختی. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی آن فرش و گلیم بافی. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تازه کند عزیزکندی.

[زَ کَ دِ عَ کَ](اِخ) دهی از دهستان گچلرات بخش پلدشت شهرستان ماکو است که در 36هزارگزی جنوب خاوری پلدشت و 4500گزی شمال راه ارابه رو نازیک واقع است. دامنه، معتدل، مالاریائی است و 50 تن سکنه دارد، شیعه، سنی، کردی. آب آن از مسیل برو. محصول آن غلات، پنبه. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی جاجیم بافی. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تازه کند علی آباد.

[زَ کَ دِ عَ] (اِخ) دهی از دهستان سراجو بخش مرکزی شهرستان مراغه است که در 15000گزی خاور مراغه و 4000گزی شمال راه ارابه رو مراغه به قره آغاج واقع است. کوهستانی، معتدل است و 143 تن سکنه دارد، شیعه، علی اللهی، ترکی. آب آن از چشمه سارها. محصول آن غلات، توتون، کشمش، بادام. شغل اهالی زراعت. صنایع دستی آن کرباس بافی. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تازه کند قره بلاغ.

[زَ کَ دِ قَ رَ بُ] (اِخ)دهی جزء دهستان اجارود بخش گرمی شهرستان اردبیل است که در 14هزارگزی جنوب باختری گرمی و 14هزارگزی شوسهء گرمی - بیله سوار واقع است. کوهستانی و گرمسیر است و 111 تن سکنه دارد، شیعه، ترکی. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تازه کند قره ناز.

[زَ کَ دِ قَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان گاودول بخش مرکزی شهرستان مراغه است که در 14هزارگزی جنوب مراغه و 6000گزی خاور شوسهء مراغه بمیاندوآب واقع است. دره، معتدل مالاریائی است و 132 تن سکنه دارد، شیعه، ترکی. آب آن از رودخانهء مردی. محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت. صنایع دستی آن جاجیم بافی. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تازه کند قشلاق.

[زَ کَ دِ قِ] (اِخ) دهی از دهستان سراجو بخش مرکزی شهرستان مراغه است که در 7500گزی شمال خاوری مراغه و 8500گزی شمال شوسهء مراغه بمیانه واقع است. دره، معتدل است و 367 تن سکنه دارد، شیعه، ترکی. آب آن از رودخانهء صوفی چای و چشمه. محصول آن غلات، کشمش، بادام، کرچک، نخود، زردآلو. شغل اهالی زراعت. صنایع دستی آن جاجیم بافی. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تازه کند قشلاق.

[زَ کَ دِ قِ] (اِخ) دهی جزء دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان اهر است که در 12500گزی جنوب خاوری اهر و کنار جادهء شوسهء اهر - خیاو واقع است. کوهستانی و معتدل، مایل بگرمی، مالاریائی است و 43 تن سکنه دارد، شیعه، ترکی. آب آن از رودخانهء اهرچای و چشمه. محصول آن غلات، حبوبات، سردرختی. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی آن فرش و گلیم بافی. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تازه کند کسجین.

[زَ کَ دِ کَ] (اِخ) دهی جزء دهستان دوج تپهء بخش ترکمان شهرستان میانه است که در 19هزارگزی جنوب بخش و 17هزارگزی شوسهء تبریز - میانه واقع است. کوهستانی، معتدل است و 175 تن سکنه دارد، شیعه، ترکی. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری. راه ارابه رو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تازه کند کهلان.

[زَ کَ دِ کُ] (اِخ) دهی از دهستان سراجو بخش مرکزی شهرستان مراغه است که در 21هزارگزی شمال خاوری مراغه و 16هزارگزی شمال خاوری راه ارابه رو مراغه به قره آغاج واقع است. کوهستانی و معتدل، سالم است و 132 تن سکنه دارد، شیعه، ترکی. آب آن از چشمه. محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت. صنایع دستی آن کرباس و جاجیم بافی. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تازه کند لنگان.

[زَ کَ دِ لَ] (اِخ) دهی جزء دهستان اجارود بخش گرمی شهرستان اردبیل است که در 12هزارگزی جنوب گرمی و 7هزارگزی جادهء شوسهء گرمی به بیله سوار واقع است. جلگه و گرمسیر است و 83 تن سکنه دارد، شیعه، ترکی. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تازه کند محمدیه.

[زَ کَ دِ مُ حَمْ مَ دی یَ] (اِخ) دهی جزء دهستان دیجویجین بخش مرکزی شهرستان اردبیل است که در 12هزارگزی اردبیل و 8هزارگزی شوسهء اردبیل - تبریز واقع است. جلگه و معتدل است و 404 تن سکنه دارد، شیعه، ترکی. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تازه کند مسقران.

[زَ کَ دِ مَ قَ] (اِخ)دهی جزء دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان اهر است که در 24هزارگزی شمال باختری اهر و 8هزارگزی شوسهء تبریز - اهر واقع است. کوهستانی و معتدل است و 205 تن سکنه دارد، شیعه، ترکی. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی آن گلیم بافی. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تازه کند معدن.

[زَ کَ دِ مَ دَ] (اِخ) دهی از دهستان کرانی شهرستان بیجار است که در 33هزارگزی جنوب خاوری حسن آبادسوگند، کنار رودخانهء قزل اوزن واقع است. تپه ماهور، سردسیر است و 240 تن سکنه دارد، شیعه، ترکی. آب آن از رودخانهء قزل اوزن و چشمه. محصول آن غلات، لبنیات و نمک. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی زنان قالیچه بافی. تابستان از طریق هشتادجفت اتومبیل میتوان برد. از درهء جنوب باختری ده آب نمکین جریان دارد. ساکنین بوسیلهء 300 استخر کوچک آب مذکور را جمع آوری و پس از تبخیر نمک آنرا استخراج مینمایند. معدن مذکور متعلق به دولت و به اجاره برگزار نموده است. راه فرعی اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

تازه کند موران.

[زَ کَ دِ] (اِخ) دهی جزء دهستان مغان بخش گرمی شهرستان اردبیل است که در 16هزارگزی شمال خاوری گرمی و 5هزارگزی شوسهء گرمی - بیله سوار واقع است. کوهستانی و گرمسیر است و 118 تن سکنه دارد، شیعه، ترکی. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تازه کند مولاقلی.

[زَ کَ دِ مَ قُ] (اِخ)دهی از دهستان قره قریون بخش حومهء شهرستان ماکو است که در 43هزارگزی جنوب خاوری ماکو و 3500گزی باختر شوسهء خوی به ماکو واقع است. جلگه و معتدل و مالاریائی است و 600 تن سکنه دارد، علی اللهی، ترکی. آب آن از قنات. محصول آن غلات و حبوبات، انگور. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی آن جاجیم بافی. راه شوسه. شعبهء جمع آوری غله دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تازه کند نصیرپور.

[زَ کَ دِ نَ] (اِخ) دهی از دهستان قوریچای بخش قره آغاج شهرستان مراغه است که در 21500گزی شمال باختری قره آغاج و 15هزارگزی شمال باختری میانه واقع است.کوهستانی و معتدل است و 250 تن سکنه دارد، شیعه، ترکی. آب آن از چشمه سار. محصول آن غلات، نخود، بزرک. شغل اهالی زراعت. صنایع دستی آن جاجیم بافی. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تازه کند نهند.

[زَ کَ دِ نَ هَ] (اِخ) دهی جزء دهستان مواضعخان بخش ورزقان شهرستان اهر. از لحاظ اداری تابع بخشِ بستان آباد شهرستان تبریز است که در 23هزارگزی شمال خاوری تبریز و 9هزارگزی شوسهء تبریز واقع است. کوهستانی و معتدل است و 125 تن سکنه دارد، شیعه، ترکی. آب آن از چشمه و رود نهند. محصول آن غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تازه کندی.

[زَ کَ] (اِخ) دهی جزء دهستان مواضعخان بخش ورزقان شهرستان اهر است که در 21هزارگزی جنوب ورزقان و 12500گزی شوسهء تبریز به اهر واقع است. کوهستانی و معتدل است و 321 تن سکنه دارد، شیعه، ترکی. آب آن از چشمه. محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری. راه آن مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تازه گرداندن.

[زَ / زِ گَ دَ] (مص مرکب) تازه گردانیدن. تازه کردن. تجدید کردن. احیا کردن. پس از منسوخ بودن از نو معمول داشتن :
بکفرش زاول ایمان آرد آنگه
چو ایمان گفتی، ایمان تازه گردان.خاقانی.
||خرم کردن. باصفا کردن : و گروهی گفته اند که وی [روی نیکو]... باران رحمت است که روضهء معرفت را تازه می گرداند. (نوروزنامهء منسوب بخیام). ||خوش کردن. شاد کردن :
بداودی دلم را تازه گردان
زبورم را بلندآوازه گردان.نظامی.
||لطیف و باطراوت کردن : شراب... گونهء رو سرخ کند و پوست تن را تازه و روشن گرداند. (نوروزنامهء منسوب بخیام). ||آباد کردن. عمران کردن. بارونق کردن :
نباید که باشد جز او شاه روم
که او تازه گرداند آن مرز و بوم.فردوسی.
رجوع به تازه و ترکیبات آن و تازه گردانیدن شود.

تازه گردانیدن.

[زَ / زِ گَ دَ] (مص مرکب) تازه گرداندن. تازه کردن. احیا کردن. پس از منسوخ بودن از نو معمول داشتن: و ابن حاتم مردی مسلمان عادل بود و در میان مردمان سنت مصطفی (ص) تازه گردانیدی. (تاریخ سیستان). و این یوسانوس چون باز با قسطنطنیه رسید کیش ترسایی تازه گردانید. (فارسنامهء ابن البلخی ص71). اسباب سیاست سلاطین آل سلجوق را بلواحق رسوم ستودهء خویش تازه و زنده گردانید. (راحة الصدور راوندی).
- تازه گردانیدن نعمت؛ تجدید نعمت. ارزانی داشتن آن. نعمت بخشیدن: و از اول نعمتی که خدای تعالی بر من تازه گردانید دوستی پدر و مادر بود. (کلیله و دمنه). رجوع به تازه و ترکیبات آن و تازه گشتن شود.

تازه گردیدن.

[زَ / زِ گَ دی دَ] (مص مرکب) نو شدن. تازه گشتن. نو گشتن. نو گردیدن. تجدید شدن. ||مجازاً بمعانی ذیل آید: بنوی پدید آمدن. حادث شدن. اتفاق افتادن: رسول از بلخ رفت... پنج قاصد با وی فرستادند چنانکه یکان یکان را بازگرداند با اخباری که تازه می گردد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 297). همچنانکه از سبب ها حالها تازه گردد اندر تن مردم آنرا امراض گویند، از امراض نیز حالها تازه گردد، آنرا اعراض گویند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). ||مجازاً، خوش و خرم شدن. تابناک شدن :
ورا چون تن خویش داری بمهر
بفرمان او تازه گردَدْت چهر.فردوسی.
- تازه گردیدن دین، کیش و مانند آن؛ استوار شدن آن. استحکام وی :
کزین بگذری پنج راهست پیش
کز آن(1) تازه گردد ترا دین و کیش.فردوسی.
فرستم چو فرمایدم پیش اوی
وز آن تازه گردد دل و کیش اوی.فردوسی.
-تازه گردیدن روان (جان)؛ فرح و سرور یافتن روح و جان. شاد شدن آن :
پر از گاو و نخجیر و آب روان
ز دیدن همی تازه گردد روان.فردوسی.
ز بس رنگ و بوی و ز آب روان
تو گفتی کز او تازه گردد روان.فردوسی.
بگرد اندرش آب و رود روان
که از دیدنش تازه گردد روان.فردوسی.
خوشا بهاران کز خرمی و بخت جوان
همی بدیدن روی تو تازه گردد جان.فرخی.
بسبزی کجا تازه گردد دلم
که سبزی بخواهد دمید از گلم؟(بوستان).
ای نسیم کوی معشوق این چه باد خرمست
تا کجا بودی که جانم تازه میگردد ببوی.
سعدی.
رجوع به تازه و ترکیبات آن، مخصوصاً تازه گشتن شود.
(1) - ن ل: کجا.

تازه گشتن.

[زَ / زِ گَ تَ] (مص مرکب)بنوی پدید آمدن. تازه گردیدن. حادث شدن :و اگر از جانبی خبری تازه گشتی بازگفتندی. (تاریخ بیهقی). آنچه تازه گشت بازنموده آمد و حقیقت ایزدتعالی تواند دانست. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 515). منتظریم جواب این نامه را... بتازه گشتن اخبار سلامتی خان... لباس شادی پوشیم. (تاریخ بیهقی). سلطان فرمود تا نامه ها نبشتند بهرات... بشارت این حال که وی را تازه گشت از مجلس خلافت. (تاریخ بیهقی). امیر بتازه گشتن این اخبار سخت غمناک شد که نه خرد حدیثی بود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص537). تا از همهء جوانب آنچ رفتی و تازه گشتی معلوم او میگردانیدندی. (فارسنامهء ابن البلخی ص93). ||تجدید شدن :
بدین روز پیوند ما تازه گشت
همه کار بر دیگر اندازه گشت.فردوسی.
به دور ماه ز سر تازه گشت سال عرب
خدای بر تو و بر ملک تو خجسته کناد.
مسعودسعد.
و من بنده را بر مجالست و دیدار و مذاکرات و گفتار ایشان الفی تازه گشته بود. (کلیله و دمنه).
- تازه گشتن نعمت؛ تجدید شدن نعمت. ارزانی شدن آن : چون خاندانها یکیست... نعمتی که ما را تازه گشت او را گشته باشد. (تاریخ بیهقی). ||خرم، باطراوت، شکفته، جوان شدن :
دگر بهره زو کوه و دشت و شکار
کز آن تازه گشتی ورا روزگار.فردوسی.
کنون روزگارم ز تو تازه گشت
ترا بودن ایدر بی اندازه گشت.فردوسی.
راست گفتی و بجز راست نفرمودی
گشته ای تازه از آن پس که بفرسودی.
منوچهری.
ای رسیده شبی بکازهء من
تازه گشته بروی تازهء من.سوزنی.
پژمرده بود گلبن اقبال و تازه گشت
تا آب عدل اوش به نشو و نما رسید.
؟ (از ذیل جامع التواریخ رشیدی).

تازه گفتاری.

[زَ / زِ گُ] (حامص مرکب)تازه گویی. نوپردازی :
مگر دولت شه کند یاریی
درآرد بمن تازه گفتاریی.نظامی.

تازه گل.

[زَ / زِ گُ] (اِ مرکب) گل تازه. گل نوشکفته :
از تازه گل لاله که در باغ بخندد
در باغ نکوتر نگری چشم شود آل.
فرخی (دیوان چ عبدالرسولی ص219).
جامه ای بفکن و برگرد بپیرامن جوی
هر کجا تازه گلی یابی از مهر ببوی.
منوچهری.
فتنه شدن بر گیاه خشک نه مردی است
خاصه بوقتی که تازه گل ببر آید.خاقانی.
رخی چون تازه گلهای دلاویز
گلاب از شرم آن گلها عرق ریز.نظامی.
||مجازاً محبوب و معشوق را گویند:
آن تازه گل ما را هنگام وداع آمد
زآن پیش که بگذارد گلزار، نگه دارش.
خاقانی.

تازه گوی.

[زَ / زِ] (نف مرکب) نو گوینده. نو سراینده. ||مجازاً، تازه سخن. نوپرداز. نیکوگفتار. نغزسخن (و جمع آن تازه گویان آید) :
بساز لب تازه گویان زند
ره نغمهء آبدار سخن.طغرا (از آنندراج).

تازه گیا.

[زَ / زِ] (اِ مرکب) تازه گیاه. گیاه تازه. گیاه تر و نورسته. تازه نهال. ||مجازاً مطلق نورسته و جوان را گفته اند :
تازه گیا طوطی شکّر بدست
آهوکان از شکرش شیرمست.نظامی.

تازه گیاه.

[زَ / زِ] (اِ مرکب) رجوع به تازه گیا شود.

تازه مسلمان.

[زَ / زِ مُ سَ] (ص مرکب)نومسلمان. جدیدالاسلام. کسی که جدیداً اسلام آورده باشد.

تازه نخل.

[زَ / زِ نَ] (اِ مرکب) نخل تازه. خرمابن جوان و سرسبز. نخل نورسته و باطراوت. خرمابن شاداب و بارور :
ز باغ خاطر من خواه تازه نخل سخن
ز خشک بید هر افسرده دل چه آری یاد؟
خاقانی.
||مجازاً بمعنی محبوب نیز آمده است :
تازه نخل گهری را بمن آرید و مرا
بهره ای زآن گهری نخل ببر بازدهید.
خاقانی.

تازه نفس.

[زَ / زِ نَ فَ] (ص مرکب)تازه دم. کسی که تازه وارد کاری شده و هنوز خسته نشده است. (فرهنگ نظام): لشکری بزرگ و تازه نفس بمیدان فرستادند. اسبانی تازه نفس. قشونی تازه نفس.

تازه نگار.

[زَ / زِ نِ] (اِ مرکب) از اسمای محبوب است. (آنندراج). معشوق تازه. نگار زیبا و جوان.

تازه نهال.

[زَ / زِ نَ] (اِ مرکب) نهال تازه. نهال نورسته. تازه گیاه. ||مجازاً، مطلق نورسته و جوان. ||تازه بدوران رسیده را نیز گفته اند: و چون تو مرا بتازه نهال دولت مغول دعوت کنی از کیاست دور باشد. (ذیل جامع التواریخ رشیدی).

تازه وارد.

[زَ / زِ رِ] (ص مرکب) کسی که تازه ورود کرده باشد و بتازگی آمده باشد. (ناظم الاطباء). جدیدالورود.

تازی.

(ص نسبی، اِ) عربی باشد. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا) (شرفنامهء منیری). عرب، کسی که در عربستان میماند. (فرهنگ نظام). وجه اشتقاق: فرزانه بهرام بن فرزانه فرهاد تاز، نام یکی از پسران سیامک بوده و تازیان از نسل اویند و از بعضی تواریخ نیز چنین معلوم میشود که تاز پسرزادهء سیامک بن میشی بن کیومرث بوده و پدر جملهء عرب است و نسب تمام عرب به تاز میرسد(1) چنانکه نسب همهء عجم به هوشنگ شاه میرسد. (آنندراج) (انجمن آرا)... و در سراج اللغات نوشته که تازی بمعنی عربی و این منسوب به تاز است چون لفظ تاز بمعنی تازنده نیز آمده و در اوائل اسلام عربان تاخت و تاراج بسیار در ایران کرده اند، بدین جهت نسبت به تاز کرده. (غیاث اللغات). بعضی حدس زده اند که تازی اص بمعنی چادرنشین است، از کلمهء تاژ و تاز بمعنی چادر و خیمه و یاء نسبت، و همیشه آن را مقابل دهقان آرند. پس دهقان بمعنی روستانشین و تازی بمعنی چادرنشین است، طوائف چادرنشین که ییلاق و قشلاق کنند، مقابل دهقان که ساکن و تخته قاپو باشد. طبق این حدس کلمهء مورد بحث بار اول بمعنی مطلق چادرنشین بوده است و سپس بمعنی خاص تری فقط بر عرب اطلاق شده است. مردم چین عرب را تاش نامند و این تاش مأخوذ از کلمهء فارسی تاژی یا تازیست که بمعنی چادرنشین است و این نشان میدهد که مردم چین در اول عرب را بتوسط ایرانیان دریانورد و تجار برّی ایران شناخته اند. مرحوم بهار در سبک شناسی آرد: ایرانیان از قدیم بمردم اجنبی «تاچیک» یا «تاژیک» می گفته اند، چنانکه یونانیان «بربر» و اعراب «اعجمی» یا «عجم» گویند. این لفظ در زبان دری تازه، «تازی» تلفظ شد و رفته رفته خاص اعراب گردید، ولی در توران و ماوراءالنهر لهجهء قدیم باقی و به اجانب «تاچیک» میگفتند و بعد از اختلاط ترکان آلتایی با فارسی زبانان آن سامان، لفظ «تاچیک» بهمان معنی داخل زبان ترکی شد و فارسی زبانان را «تاجیک» خواندند و این کلمه بر فارسیان اطلاق گردید و ترک و تاجیک گفته شد. (سبک شناسی ج 3 ص 50 حاشیهء 1). تازی یعنی عرب و گویا آن شکل فارسی کلمهء طائی یعنی منسوب به قبیلهء طی باشد و بموجب شهرت این قبیله از بابت تسمیهء کل به اسم جزء، طایی به تمام عرب گفته شده (در تاریخ نظایر این زیاد است). ما ایرانیان تمام یونان را بنام یک قبیله آن ملت (یونیام) نام نهادیم و کلمهء پارسه هم وقتی نام یک قسمت و یک طایفهء ایران بوده و بعد از طرف یونانیها و عرب بتمام ایران اطلاق شد یعنی یونانی «پرسیا» و عرب «فرس» گفت. یونان را رومیها بنام یک قبیلهء یونان که بین آنها معروف بوده «گیرسیا» نام دادند. (لغات شاهنامه تألیف رضازادهء شفق).
دکتر محمّد معین در حاشیهء برهان آرد: از تاز+ ی (نسبت) در پهلوی تاژیک(2). ایرانیان قبیلهء طی از قبایل یمن را که با آنان تماس بیشتر داشتند (در عهد انوشیروان، یمن مستعمرهء ایران شد) «تاژ» و منسوب بدان را «تاژیک» می گفتند و سپس این اطلاق را بهمهء عرب تعمیم دادند، چنانکه یونانیان و رومیان «پرسیا»(3) (پارس) و عرب «فرس» را بهمهء ایرانیان اطلاق کردند و ایرانیان «یونان» را بنام قبیلهء «یون» در آسیای صغیر، بهمهء قوم هلاس اطلاق کردند - انتهی. رجوع به تاجیک و تاز و تازک و تاژ و تازیک شود. جمع تازی، «تازیان» آید : و اندر وی (شهر هری) تازیانند بسیار. (حدود العالم).
صدواندساله یکی مرد غرچه
چرا شصت وسه زیست این مرد تازی.
ابوطیب مصعبی (از تاریخ بیهقی).
مر آن خانه را داشتندی چنان
که مر مکه را تازیان این زمان.دقیقی.
وزان پس چو آگاهی آمد ز راه
ز نعمان تازی و فرزند شاه.فردوسی.
چنان بد که از تازیان صدهزار
نبرده سواران نیزه گذار.فردوسی.
فریدون فرخ که او از جهان
بدی دور کرد آشکار و نهان
ز بد دست ضحاک تازی ببست
بمردی ز چنگ زمانه نجست.فردوسی.
که خضرا نهادند نامش ردان
همان تازیان نامور بخردان.فردوسی.
ز تازی و هندی و ایرانیان
ببستند پیشش کمر بر میان.فردوسی.
سر مرد تازی بدام آورید
چنان شد که فرمان او برگزید.فردوسی.
سواران تازی سوی نیمروز
گسی کرد و خود رفت گیتی فروز.فردوسی.
دو تازی دو دهقان ز تخم کیان
که بستند بر دایگانی میان.فردوسی.
ز دهقان و تازی و پرمایگان
توانگر گزید و گران مایگان.فردوسی.
نباشند یاور ترا تازیان
چو از تو نیابند سود و زیان.فردوسی.
برفتند نعمان و منذر بهم
همه تازیان یمن بیش و کم.فردوسی.
ببخشد بهای سر تازیان
که بر گنج او زین نیاید زیان.فردوسی.
از آنجا به کرخ اندر آمد سپاه
هم از پارسی هم ز تازی براه.فردوسی.
سپهدار تازی سر راستان
بگوید بدین بر یکی داستان.فردوسی.
که جز مرگ را کس ز مادر نزاد
ز دهقان و تازی و رومی نژاد.فردوسی.
بدان ای سر مایهء تازیان
کز اختر بوی جاودان بی زیان.فردوسی.
که مستحق تر از او ملک را و شاهی را
ز جملهء همه شاهان تازی و دهقان.فرخی.
نهاد خوب و ره مردمی از او گیرند
ستودگان و بزرگان تازی و دهقان.فرخی.
هرکس به عید خویش کند شادی
چه عبری و چه تازی و چه دهقان.فرخی.
گویی که بیکباره دل خلق ربوده ست
از تازی و از دهقان وز ترک و ز دیلم.
فرخی.
ز عنبر بر مهش چنبر، ز سنبل بر گلش چوگان
دلش چون قبلهء تازی رخش چون قبلهء دهقان.
قطران.
چنو گردنکشی گردون برون نارد بصد دوران
نه از رومی نه از تازی نه از توران نه از ایران.
قطران.
بدو گفت تازی جوان عرب
ز کنعان همی رانده ام روز و شب.
شمسی (یوسف و زلیخا).
سواران تازنده را نیک بنگر
درین پهن میدان ز تازی و دهقان.
ناصرخسرو (دیوان ص318).
چه چیز است این و پیدایی چه چیز است آن و پنهانی
چه گفته ست اندرین تازی چه گفته ست اندرین دهقان.
ناصرخسرو.
جهان را دیده ای و آزمودی
شنیدی گفتهء تازی و دهقان.
ناصرخسرو (دیوان ص313).
چون بازنجویی که اندرین باب
تازیت چه گفت و چه گفت دهقان.
ناصرخسرو (دیوان ص331).
مأمون آن کز ملوک دولت اسلام
هرگز چون او ندید تازی و دهقان.
ابوحنیفهء اسکافی.
گهی فرستد خلعت بقبلهء تازی
گهی بسوزد بت را بقبلهء دهقان.مختاری.
برمک مردی بود از فرزندان وزرای ملوک اکاسره مردی بزرگوار بوده و از آداب تازی و پارسی بهره داشت. (تاریخ بخارا).
ای ز تیغ تو در سرافرازی
ملک ترکی و ملت تازی.
انوری (از آنندراج).
خانه خدایش خداست لاجرمش نام هست
شاه مربع نشین تازی رومی خطاب.
خاقانی.
دید مرا گرفته لب آتش فارسی ز تب
نطق من آب تازیان برده به نکتهء دری.
خاقانی.
ریاضت تو چنان باد ملک ترکی را
که هم عنان برود با شریعت تازی.
ظهیر (از شرفنامهء منیری).
موی بمویت ز حبش تا طراز
تازی و ترک آمده در ترکتاز.نظامی.
که سعدی راه و رسم عشقبازی
چنان داند که در بغداد تازی.
سعدی (گلستان).
||زبان تازی. زبان عربی. (برهان) (غیاث اللغات) :
نبشتن یکی نه که نزدیک سی
چه رومی چه تازی و چه پارسی.فردوسی.
اگر پهلوانی(4) ندانی زبان
بتازی تو اروند را دجله خوان.
فردوسی (از لغت فرس چ اقبال ص87).
زبانها نه تازی و نه خسروی
نه رومی نه ترکی و نه پهلوی.فردوسی.
«اما صحا» به تازیست و من همی
بپارسی کنم اما صحای او.منوچهری.
بر او خواند شعری به الفاظ تازی
بشیرین معانی و شیرین زبانی.منوچهری.
... و چون به شهر نزدیک رسید حاجبی و بوالحسن کرخی ندیم و مظفر حاکم ندیم که سخن تازی نیکو گفتندی... پذیره شدند و رسول را به اکرامی بزرگ در شهر آوردند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص288). خواجهء بزرگ فصلی سخن گفت بتازی سخت نیکو در این معنی. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص291). نسخت بیعت و سوگندنامه را استادم بپارسی کرده بود، ترجمه ای راست چون دیبا و روی همهء شرایط را نگاه داشته، به رسول عرضه کرد و تازی بدو داد تا می نگریست... پس دوات خاصه پیش آوردند و در زیر آن بخط خویش تازی و فارسی عهدنامچه که از بغداد آورده بودند... نبشت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 295 و چ فیاض ص 292). بونصر از صف بیرون آمد و بتازی رسول را بگفت تا بر پای خاست و آن منشور در دیبای سیاه پیچیده پیش امیر برد. (تاریخ بیهقی ایضاً ص377). و متنبّی در مدح وی بر چه جمله سخن گفته است که تا در جهان سخن تازیست، آن مدروس نگردد و هر روز تازه تر است. (تاریخ بیهقی ایضاً ص391). ایستادم دو نسخت کرد این دو نامه را چنانکه وی توانستی یکی بتازی سوی خلیفه و یکی بپارسی به قدرخان. (تاریخ بیهقی). خواستم که اهل عراق... را از آن نصیبی باشد و بلغت تازی که زبان ایشان است، ترجمه کرده آید. (تاریخ بیهقی).
همی نازی بمجلسها که من تازی نکو دانم
ز بهر علم قرآن شد عزیز ای بی خرد تازی.
ناصرخسرو.
و بتازی بانگ آن را ضریرالماء گویند. (فارسنامهء ابن البلخی ص144). ابن المقفع آن را از زبان پهلوی بلغت تازی ترجمه کرد. (کلیله و دمنه). و هرکه بی وقوف در کاری شروع نماید همچنان باشد که گویند مردی می خواست که تازی آموزد... (کلیله و دمنه). او را گفت از جهت من از لغت تازی چیزی بر آن بنویس. (کلیله و دمنه).
بربط اعجمی صفت هشت زبانش در دهان
از سر زخمه ترجمان کرده بتازی و دری.
خاقانی.
از دو دیوانم بتازی و دری
یک هجا و فحش هرگز کس ندید.خاقانی.
چون بتازی و دری یاد افاضل گذرد
نام خویش افسر دیوان به خراسان یابم.
خاقانی.
کمال و دانش او کور دید و کر بشنید
بنظم و نثر چه در پارسی چه در تازی.
ظهیر.
و آن کتاب از تازی بفارسی نقل کردم. (ترجمهء تاریخ یمینی).
تازی و پارسی و یونانی
یاد دادش مغ دبستانی.نظامی.
زان سخنها که تازی است و دری
در سواد بخاری و طبری.نظامی.
-امثال: فارسی گو گرچه تازی خوشتر است.
من از بغداد می آیم تو تازی میگویی.
- تازی زبان؛ لسان عربی. (آنندراج) :
یکی ترک تازی زبان آمدستم
بمهمان پی عشرت و زیج و بازی.سوزنی.
به سیم و به می کرد خواهم من امشب
بر آن ترک تازی زبان ترکتازی.سوزنی.
-تازی زبان شدن؛ افصاح. (تاج المصادر بیهقی). عروبیة. (تاج المصادر بیهقی).
- تازی کردن سخن پارسی؛ اعراب. (تاج المصادر بیهقی).
- تازی گوی؛ متکلم بزبان عربی. عرب.
||(من باب ذکر حال و ارادهء محل) عربستان :
سپه کشیده چه از تازی و چه از بلغار
چه از برانه چه از اوزگند و از فاراب.
عنصری.
رجوع به تازیان شود. ||و از اسب تازی اسب عربی مراد است. (برهان). و اسب عربی را نیز اسب تازی گویند و اسب تازی لاغرتر از اسب ترکی است. (آنندراج) (انجمن آرا). و اسب معروف. (شرفنامهء منیری). بمعنی اسب تازی. (غیاث اللغات). گاه از «تازی» مطلق همین معنی مراد است :
همان گاو دوشان بفرمانبری
همان تازی اسبان همچون پری.فردوسی.
از اسبان تازی به زرین ستام
ورا بود بیور که بردند نام.فردوسی.
ورا دید بر تازئی چون هزبر
همی تاخت در دشت برسان ببر.فردوسی.
تبیره سیه کرده و روی پیل
پراکنده بر تازی اسبانش نیل.فردوسی.
ز اسبان تازی به زین پلنگ
ز برگستوانها و خفتان جنگ.فردوسی.
فروماند اسبان تازی ز تگ
توگفتی در اسبان نجنبید رگ.فردوسی.
به اسب تازی هرگز چگونه ماند خر؟
عنصری.
اگر بیند، خداوند دویست تازی خیاره از اسبان قوی بدهد، تا کار نیک برود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص636).
بسست این که گفتمْت کافزون نخواهد
چو تازی بود اسب، یک تازیانه.
ناصرخسرو.
چه تازی خر به پیش تازی اسبان
گرفتاری بجهل اندر گرفتار.ناصرخسرو.
ای گشته سوار جلد بر تازی
خر پیش سوار علم چون تازی؟
ناصرخسرو.
در هر زمین که راه نوردی هوای آن
از سمّ تازیان تو مشکین غبار باد.
مسعودسعد.
روز هیجا که مرکبان گردند
زیر پای مبارزان تازی.انوری (از آنندراج).
صریر خامهء مصری میانهء توقیع
صهیل ابرش تازی میانهء هیجا.خاقانی.
تازیانش کابل و بلغار دارند آبخور
گرد پی زان سوی نیل و عسقلان افشانده اند.
خاقانی.
از سر تیغش چو داغ تازیان
ران شیران را نشان ملک باد.خاقانی.
صهیل تازیان آتشین جوش
زمین را ریخته سیماب در گوش.نظامی.
بنعل تازیان کوه پیکر
کنند آن کوه را چون کان گوهر.نظامی.
وز بختی و تازی تکاور
چندانک نداشت خلق باور.نظامی.
تازی اسبان پارسی پرورد
همه دریاگذار و کوه نورد.نظامی.
خرامان گشته بر تازی سمندی
مسلسل کرده گیسو چون کمندی.نظامی.
برق کردار بر براق نشست
تازیش زیر و تازیانه بدست.نظامی.
روزی بپای مرکب تازی درافتمش
گر کبر و ناز بازنپیچد عنان دوست.سعدی.
چو آب میرود این پارسی بقوت طبع
نه مرکبی است که از وی سبق برد تازی.
سعدی.
گفتم عنان مرکب تازی بگیرمش
لیکن وصول نیست بگرد سمند او.سعدی.
به اسبان تازی و مردان مرد
برآر از نهاد بداندیش گرد.(بوستان).
اسب تازی اگر ضعیف بود
همچنان از طویلهء خر به.(گلستان).
نخواهد اسب تازی تازیانه.شبستری.
-امثال: به تازی میگوید بگیر به آهو میگوید بدو.
تازی خوب وقت شکار بازیش می گیرد.
تازی را بزور بشکار نتوان برد.
صد من گوشت شکار به یک ناز تازی نمی ارزد.
- تازی سوار؛ سوار اسب تازی. یکه تاز. چابک سوار :
خر خود را چنان چابک نبینم
که با تازی سواری برنشینم.نظامی.
- تازی فرس؛ اسب تازی :
گر لاشه خر من افتد از پای
تازی فرس تو باد برجای.نظامی.
-تازی نژاد؛ از نژاد عرب :
حبّذا اسبی محجّل مرکبی تازی نژاد
نعل او پروین نشان و سمّ او خاراشکن.
منوچهری.
من از حاتم آن اسب تازی نژاد
بخواهم گر او مکرمت کرد و داد.
سعدی (بوستان).
- نوعی از بهترین اقسام سگ شکاری.؛ سگ تازی. و تازی سگ، نوعی از سگ شکاری باشد. (برهان). و نوعی از سگ شکاری را که نسبت به سگان دیگر لاغرتر است، نیز تازی گویند. (آنندراج) (انجمن آرا). و بمعنی سگ شکاری. (غیاث اللغات). یک قسم سگ شکاری که لاغر و پاهای دراز دارد، تازی نامیده میشود، گویا نسل سگ مذکور از عربستان آمده، تازی نامیده شد یا از جهت زیاد دویدن و تاختن تازی نامیده شده. (فرهنگ نظام) :
چو کعبه است بزمش که خاقانی آنجا
سگ تازی پارسی خوان نماید.خاقانی.
بنده خاقانی سگ تازی است بر درگاه او
بخ بخ آن تازی سگی کش پارسی خوان دیده اند.
خاقانی.
عوّا ز سماک هیچ شمشیر
تازی سگ خویش رانده بر شیر.نظامی.
چند برانی چو سگ از در مرا
من سگ کوی تو ولی تازیم.حافظ حلوایی.
||(فعل) بمعنی تاخت آری هم است. (برهان). تاخت کنی. (شرفنامهء منیری) :
چه تازی خر به پیش تازی اسبان
گرفتاری بجهل اندر گرفتار.ناصرخسرو.
ای گشته سوار جلد بر تازی
خر پیش سوار علم چون تازی؟
ناصرخسرو.
(1) - رجوع به ضحاک در همین لغت نامه شود.
(2) - tazhik.
(3) - Persia. (4) - ن ل: پهلوی را.

تازی.

(اِخ)(1) بقول ابن بطوطه شهری به مراکش بمشرق فاس.
(1) - Tazi.

تازیاسس.

[سِ] (اِخ)(1) والی مصر، معاصر اسکندر: چون اسکندر هم از او (از «اکزات رس(2)» برادر داریوش) کم نمی آمد در اطراف گردونه کشته روی کشته میافتاد. هرکس میخواست ضربتی بشاه وارد آرد و کسی از جان خود نمیترسید. عده ای از سرداران ایران در این جنگ بخاک افتادند. از جمله... تازیاسس والی مصر. (از تاریخ ایران باستان ج2 ص1310).
(1) - Tasiaces. آرّیان نام این شخص را ساباسس Sabacesنوشته است.
(2) - Oxathres.

تازیان.

(نف، ق) تاخته تاخته و دوان دوان. (برهان) (ناظم الاطباء). تاخته و دوان دوان و شتابان. (آنندراج) (انجمن آرا). شتابان. (غیاث اللغات). دوان دوان و تازان. (فرهنگ نظام). تاخت کنان. (ناظم الاطباء). تازنده ای دونده. (آنندراج) :
تازیان و دوان همی آمد
همچو اندر فسیله ابر بهار(1).رودکی.
روز جستن تازیان همچون(2) نوند
روز دن(3) چون شصت ساله سودمند(4).
رودکی.
تکاپوی مردم بسود و زیان
به تاب و به دو(5) هرسوئی تازیان.ابوشکور.
به پیش افکند تازیان اسب خویش
بخاک افکند هرکه آیدْش پیش.دقیقی.
بیامد هم آنگه خجسته سروش
بخوشّی یکی راز گفتش بگوش
که این بسته را تا دماوند کوه
همی بر چنین تازیان بی گروه.فردوسی.
بشد تازیان تا بدان جایگاه
کجا بیژن گیو گم کرده راه.فردوسی.
به یاری بیامد برش تازیان
خروشان و جوشان و نعره زنان.فردوسی.
بشد تازیان تا سر پل دمان
به زه برنهاده دو زاغ کمان.فردوسی.
زن مرد گوهرفروش آن زمان
بیامد بنزدیک او تازیان.فردوسی.
چو بگذاشت خواهی همی مرز و بوم
از ایدر برو تازیان تا به روم.فردوسی.
وزان سو که بگریخت افراسیاب
همی تازیان تا بدان روی آب.فردوسی.
لب از چارهء خویش در خندخند
چنین تازیان تا بکوه سپند.فردوسی.
بیاید همی تازیان مادرم
نخواهد کزین بوم و بر بگذرم.فردوسی.
بدو گفت خیره منه سر بخواب
برو تازیان نزد افراسیاب.فردوسی.
ز کوه اندر آوردمش تازیان
خروشان و نوحه کنان چون زنان.فردوسی.
بشد تازیان با تنی چند شاه
همی بود لشکر به نخجیرگاه.فردوسی.
از ایدر برو تازیان تا به بلخ
که از بلخ شد روز ما تار و تلخ.فردوسی.
بشد تازیان تا بشهری رسید
که آن را میان و کرانه ندید.فردوسی.
شود تازیان تا بمرز ختن
نداند که ترکان شوند انجمن.فردوسی.
بدو گفت رستم که ای نامدار
برو تازیان تا لب رودبار.فردوسی.
تازیان اندرآمدند ز کوه
رنگ چون ریگ بی کرانه و مر.فرخی.
زان سپس کان سال سلطان جنگ را
تازیان آمد به بلخ از مولتان.فرخی.
هنوز از پی اش تازیان میدوید
که جو خورده بود از کف مرد و خوید.
(بوستان).
||متحرک. جنبان :
دریای ظلمت را مکان، برجای و دایم تازیان.
ناصرخسرو.
ای بشب تار تازیان بچپ و راست
برزنی آخر سر عزیز بدیوار.ناصرخسرو.
||قصدکنان. (برهان) (شرفنامهء منیری). ||(اِ) جمع تازی(6) که عربان باشند. (برهان). عربان و عربی زبانان. (آنندراج) (غیاث اللغات) (فرهنگ نظام). رجوع به تازی شود.
(1) - ن ل: فسیله گاه نهاز (شاید اسب نهاز) و یا همچو اندر مسیله ابر بهار (دهخدا).
(2) - ن ل: تازیانی چون.
(3) - ن ل: در (شاید «دژ»).
(4) - ن ل: دردمند.
(5) - ن ل: بتاو مشو، بتاو مگر.
(6) - جمع تازی بهمهء معانی.

تازیان.

(اِخ) عربستان. مکان و مقام عرب :
از عجم سوی تازیان تازد
پرورشگاه در عرب سازد.نظامی.
دشت تازیان، برّ عرب را گویند. (آنندراج) (انجمن آرا).

تازیان.

(اِخ) ناحیه ای از پنج بلوک عباسی فارس. مؤلف فارسنامهء ناصری آرد: بلوک عباسی را بر پنج ناحیه قسمت کرده اند «ناحیهء ایسین و تازیان»، در قدیم این ناحیه یکی از هفت نواحی بلوک بود چنانکه در ذیل عنوان بلوک سبعة گذشت. درازی آن ناحیه از بند تا قریهء سرخان پنج فرسخ و نیم و پهنای آن از یک فرسخ بیش نباشد. محدود است از مشرق بناحیهء شمیل و از شمال بناحیهء فین سبعه و از مغرب و جنوب بناحیهء عباسی و قصبهء آن را ایسین گویند، سه فرسخ شمالی بندرعباس است... تازیان یک فرسخ در جانب شمال ایسین است. (فارسنامهء ناصری جزء دوم ص226). دهی از دهستان ایسین بخش مرکزی شهرستان بندرعباس است و در 30 هزارگزی شمال باختری بندرعباس و 3 هزارگزی جنوب راه فرعی لار - بندرعباس واقع است. جلگه، گرمسیر و دارای 699 تن سکنه میباشد و آب آن از چاه و محصولش خرما و غلات است و شغل اهالی آنجا زراعت است. راه آن مالرو و دارای دبستان است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

تازیانه.

[نَ / نِ] (اِ)(1) تازانه. (برهان). آنچه بدان اسب را زنند بهندی، گورا. (غیاث اللغات). تابیدهء کلفت چرمی یا ریسمانی با دستهء چوبی یا غیر آن که برای راندن چهارپا و زدن مقصر بکار می رود. (فرهنگ نظام). شلاق و قمچی است. (فرهنگ نظام) (ناظم الاطباء). تازیانه و تازانه، بعضی اول مخفف ثانی گفته اند(2). (آنندراج). دکتر محمّد معین در حاشیهء برهان ج1 ص459 آرد: زباکی، تزیانه(3) بمعنی تازانه، رجوع به تازانه شود :بدان که تازیانه از سه ریسمان چرمی ساخته می شد تا به 13 ضربت سی ونه تازیانه را کامل نماید و در شریعت سزاوار نبود که کسی را بیش از 40 تازیانه زنند. (قاموس کتاب مقدس). و اندر او [در گوزگانان] درختی بود که از وی تازیانه کنند. (حدود العالم).
که این تازیانه بدرگاه بر
بیاویز جایی که باشد گذر.فردوسی.
بدو گفت گیو ای برادر مرو
فراوان مرا تازیانه است نو.فردوسی.
اگر رام و خوش پشت نباشد [ستور] به تازیانه بیم میکند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص98). مستخرج و عقابین و تازیانه و شکنجه ها آورده و جلاد آمده. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 368).
بس است این که گفتمْت کافزون نخواهد
چو تازی بود اسب، یک تازیانه.
ناصرخسرو (دیوان ص381).
زین به نبود مذهبی که گیری
از بیم عتابیش(4) و تازیانه.
ناصرخسرو (دیوان ص400).
آسمان را دوال گاو زمین
از پی شیب تازیانهء اوست.خاقانی.
از شیب تازیانهء او عرش را هراس
وز شیههء تکاور او چرخ را صدا.خاقانی.
تا چند غم زمانه خوردن
تازیدن و تازیانه خوردن.نظامی.
و از دست آن دیگر تازیانه خورده بودم. (گلستان).
تازیانه برزدی اسبم بگشت.مولوی.
و رجوع به تازانه شود.
- از سر تازیانه دادن؛ به اشارهء تازیانه، بخشیدن. (غیاث اللغات) (آنندراج). و این کنایه از حقارت و فرومایگی مابه الجود بود. (آنندراج) :
گیتی به سر سنان گشادیم
پس از سر تازیانه دادیم.
انوری (از آنندراج).
(1) - مؤلفان غیاث اللغات و آنندراج به نقل از جواهرالحروف این کلمه را مرکب از «تاز» یا «تازی» + آنه (نسبت) دانسته اند: مرکب از تازی که اسب تازی است و آنه کلمهء نسبت. (غیاث اللغات). مرکب است که حاصل بالمصدر تاخت است و آنه یکی از کلمات نسبت... و بعضی مرکب از تازی که عبارت از اسب تازی است. (آنندراج از جواهرالحروف). نظر اخیر بر اساسی نیست.
(2) - برعکس، ثانی (تازانه) مخفف اول (تازیانه) است.
(3) - taziana. (4) - ظ: عقابین.

تازیانهء آتش.

[نَ / نِ یِ تَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) حدّت زبانهء آتش(1) :
تپیدن دل ما صائب اختیاری نیست
به تازیانهء آتش کباب میگردد.صائب.
(1) - از معانی تازیدن، مشتعل کردن و آتش افروختن است.

تازیانه زدن.

[نَ / نِ زَ دَ] (مص مرکب)کسی را با تازیانه سیاست کردن و تنبیه نمودن. (ناظم الاطباء) : دیده بود که امیر محمود با معدل داد که وی عامل هرات بود و به ابوسعید خاص... چه سیاست ها راندن فرمود از تازیانه زدن و دست و پای بریدن و شکنجه ها. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص124).

تازیانهء زرین.

[نَ / نِ یِ زَرْ ری] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) مجازاً اشعهء خورشید است :
به سر تازیانهء زرین
شاه گردون گرفت عالم صبح.خاقانی.

تازیانه کردن.

[نَ / نِ کَ دَ] (مص مرکب)تازیانه زدن. (ناظم الاطباء). رجوع به تازیانه زدن شود.

تازیانی.

(ص نسبی) منسوب به تازیان. تازی. اسب تازی :
روز جستن تازیانی چون(1) نوند
روز دن چون شصت ساله سودمند.رودکی.
رسیدند بر تازیانی نوند
بجایی که یزدان پرستان بدند.فردوسی.
||عرب وار.
(1) - ن ل: تازیان همچون.

تازیان یزد.

[زَ نِ یَ] (اِخ) محلی در یزد. مؤلف تاریخ جدید یزد(1) در ذکر ابنیهء خیریهء خواجه معین الدین علی در سنهء 861 و 863 ه . ق. در تازیان یزد و فیروزآباد میبد و مسجد نو یزد بدون این که نام خواجه حافظ را ببرد، بمناسبت مقام... ذکر میکند... (تاریخ عصر حافظ تألیف قاسم غنی ص مح).
(1) - احمدبن حسین بن علی الکاتب (852 ه . ق.) است.

تازیتای.

(اِخ)(1) حکمران سیماش معاصر شولگی(2) (2272-2226 ق.م.). رجوع به تاریخ کرد تألیف رشید یاسمی ص35 شود.
(1) - Tazita(i).
(2) - Shulgi.

تازیدن.

[دَ] (مص) تاختن و دویدن و دوانیدن، لازم و متعدی هر دو آمده. تاختن و دواندن. (فرهنگ نظام). دویدن و سیر کردن. (ناظم الاطباء). این لفظ در پهلوی «تازیدن» و در اوستا «تچ» و در سنسکریت هم «تچ» است. خود لفظ «تچ» اوستا و سنسکریت در زبان ولایتی مازندران با تبدیل «چ» به «ج» موجود و بمعنی دویدن است. (فرهنگ نظام) :
سر سرکشان اندرآمد بخواب
ز تازیدن بادپایان به آب.فردوسی.
ز تازیدن گور و گرد سوار
برآمد همی دود از آن مرغزار.فردوسی.
تازند رخش بدعت و سازند تیر کید
اما سفندیار مرا تهمتن نیند.خاقانی.
بر آن کار چون مدتی برگذشت
بتازید یک ماه بر کوه و دشت.نظامی.
بتازید و من در پی اش تاختم
نگونش بچاهی درانداختم.سعدی (بوستان).
و رجوع بتاختن و تاز شود. ||حمله کردن و مبارزت نمودن. ||زادن. ||پیدا شدن. ||آتش افروختن و مشتعل کردن. ||پیچاندن و خم کردن. ||سوراخ نمودن. ||گرو بستن. ||شایستن و سزاوار شدن. (ناظم الاطباء).

تازیک.

(ص، اِ) تاجیک. (برهان) (شرفنامهء منیری) (ناظم الاطباء). تاژیک. (برهان) (شرفنامهء منیری). غیرعرب و ترک. (برهان) (شرفنامهء منیری) (آنندراج) (انجمن آرا). نسل ایرانی و فارسی زبان. (فرهنگ نظام). «تات» بمعنی تازیک و تاجیک یعنی فارسی زبانان. (سبک شناسی بهار ج3 ص50). و رجوع به تاجیک شود : ما مردمان نو و غریب هستیم، رسمهای تازیکان ندانیم، قاضی به پیغام نصیحتها از ما بازنگیرد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص566). بوالحسن بخط خویش نسختی نبشت همهء اعیان تازیک را در آن درآورد و عرضه کردند و هرکس گفت فرمان بردارم. (تاریخ بیهقی ایضاً ص608). و همهء بزرگان سپاه را از تازیک و ترک با خویشتن برد. (تاریخ بیهقی). صواب آن است که آن را [تاریخ یمینی را] بعبارتی که به افهام نزدیک باشد و ترک و تازیک را در این ادراک افتد، بپارسی نقل کنی. (ترجمهء تاریخ یمینی). تاج بخش عراق و خراسان سلطان تازیکان الاصفهبد الاعظم... (تاریخ طبرستان). از ترک تا تازیک تا هندو، اسامی همه ثبت کردند. (تاریخ جهانگشای جوینی). و آنچه شیوهء تازیک و ختای و مغول و هند و کشمیر است، بر کلیات هریک واقف شده و طریقهء تقریر هر طایفه داند. (تاریخ غازانی چ کارل یان ص172). در روزگار مغول چنان اتفاق افتاد که بتدریج مردم را معلوم شد که ایشان قضاة و دانشمندان را بمجرد دستار و درّاعه می شناسند و قطعاً از علم ایشان وقوفی و تمیزی ندارند. بدان سبب جهّال و سفها درّاعه و دستار وقاحت پوشیده بملازمت مغول رفتند... چون مدتی بر این موجب بود، علماء بزرگ دست از آن اشغال و اعمال بازداشتند... وزرا و حکام تازیک دست از ایشان بازنمی داشتند... و اگر مفسدی میخواست که عرض ایشان ببرد، مانع می شدند. (تاریخ غازانی ایضاً ص238).
هردو از اقربای نزدیکند
فی المثل گرچه ترک و تازیکند.
آذری (از فرهنگ نظام).
||فرزند عرب در عجم زائیده شده و برآمده را نیز گویند. (برهان). بچهء عرب که در عجم بزرگ شود. (شرفنامهء منیری). ||تازیک لغتی است که پارسیان بر تازیان نام نهاده اند. (آنندراج) (انجمن آرا). در کتب قدما بمعنی تازی (عرب) هم استعمال شده اما در این معنی تازیکان دیده شده با الف و نون جمع یا نسبت. (فرهنگ نظام). این کلمه از پهلوی مأخوذ است و در زبان اخیر تاژیک(1) بمعنی عرب آمده است(2). رجوع به تازی شود. ||اصلی است ترکان را. (شرفنامهء منیری). رجوع به تاجیک و تازک و تازی و تاژیک شود.
(1) - Tazhik. (2) - برهان قاطع چ معین: تازی.

تازیکان.

(اِ) جِ تازیک. رجوع به تازیک شود.

تازیکو.

(اِخ) شمس الدین محمد بن مالک...، از امراء ملوک فارس و معاصر شیخ سعدی. رجوع به سبک شناسی بهار ج3 ص123 و 124 و سعدی نامه ص755 شود.

تازیگ.

(اِ) در نسخهء خطی شرفنامهء منیری متعلق بکتابخانهء لغت نامهء دهخدا این صورت بمعنی «پیلپایهء دیوار» آمده و آن محرف «تازنگ» است که بصور تارنگ و تاژنگ نیز نقل کرده اند. رجوع به تازنگ شود.

تازی مندرک.

[ ] (اِخ) ظاهراً از امرای خراسان معاصر امیر ابوجعفر احمدبن محمد و نصربن احمد سامانی : باز میان مردمان اوق تعصب «شنگل» و «زاتورق» افتاد اندر سنهء احدی واربعین و ابوالفتح [سپهسالار امیر بوجعفر] آنجا شد و ایشان را زجر کرد، باز بوالفتح را خلاف افتاد بسبب «تازی مندرک» و عاصی شد، و از شهر بیرون شد.... (تاریخ سیستان چ بهار ص325).

تازی هش.

[هُ] (ص مرکب) دارندهء هوش عربی. مؤلف آنندراج آرد: جناب خیرالمدققین در شرح این بیت که:
من آن روم سالار تازی هشم
که چون دشنهء صبح زنگی کشم(1).
میفرمایند که چون اکثر عرب در بادیهء کم آب است و مردم آنجا به کم آبی مبتلا، لهذا قوت حافظهء ایشان بسبب یبوست مزاج در قبول صور اشتداد دارد و چون حفظ معانی و صور بسیار باشد، سبب مزید هوش بود. و مؤید این معنی است بیت حدیقه(2):
هست از کم خوری و کم آبی
ذهن هندی و نطق اعرابی.
جناب سراج المحققین میفرمایند که ظاهراً از نطق در این جا ادراک مراد داشته و آن صحیح نیست بلکه مراد از آن قوت گویائی است که مقابل ذهن واقع شده. رجوع به مجموعهء مترادفات ص245 شود.
(1) - از نظامی گنجوی است.
(2) - حدیقة الحقیقهء سنائی.

تاژ.

(اِ) خیمه. (لغت فرس اسدی) (برهان) (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ اوبهی) (فرهنگ سروری) (آنندراج) (انجمن آرا) (فرهنگ ضیاء) (فرهنگ نظام) (ناظم الاطباء). چادر. (فرهنگ نظام) (فرهنگ ضیاء) (ناظم الاطباء). خانهء کرباسی. (برهان) (انجمن آرا). سایبان. (انجمن آرا). ستاره. (انجمن آرا) (فرهنگ ضیاء). شامیانه. (آنندراج) (انجمن آرا) (فرهنگ ضیاء) :
خسرو غازی آهنگ بخارا دارد
زده از غزنین تا جیحون تاژ و خرگاه.
بهرامی (از لغت فرس اسدی چ اقبال ص90).
||لطیف و نازک. (برهان). نازک و ظریف و لطیف. (ناظم الاطباء). ||تازیانه. (ناظم الاطباء).

تاژ.

(اِخ)(1) تاجه، شطی است به اسپانیا و پرتقال که نواحی «ارنجویس»(2) «طلیطله»(3) و «طلیبره»(4) را مشروب می سازد و به اقیانوس اطلس می ریزد. رجوع به «تاجه» (رود) شود.
(1) - Tage.
(2) - Aranjuez.
(3) - Tolede.
(4) - Talavera.

تاژان.

(اِخ) دهی است از دهستان پشت آربابا بخش بانهء شهرستان سقز. واقع در 16هزارگزی باختر بانه، کنار رودخانهء شیوه. کوهستانی، سردسیر، و 200 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانه، محصول آن غلات، لبنیات و محصولات جنگلی است. شغل اهالی زراعت، تهیهء زغال و هیزم میباشد. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

تاژان دره.

[دَرْ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش اشنویهء شهرستان ارومیه. واقع در 7هزارگزی جنوب اشنویه و سه هزارگزی جنوب راه ارابه رو پوش آباد. دامنه، سردسیر سالم و 149 تن سکنه دارد. آب آن از نهر دورو، و محصول آن غلات و توتون است و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی و جاجیم بافی است و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تاژبان.

(اِخ) دهی است از دهستان پشت آربابا بخش بانهء شهرستان سقز واقع در 24هزارگزی جنوب باختر بانه، یکهزارگزی رودخانهء بانه. کوهستانی، سردسیر، دارای 80 تن سکنه میباشد. آب آن از رودخانه و محصول آن غلات، لبنیات، و محصولات جنگلی و شغل اهالی زراعت است و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

تاژس.

[ژِ] (اِخ)(1) دختر کوچک ژوپیتر که از مشتی خاک پدید آمده و بنابر روایات قدیم، مردم «اتروریا»(2) را غیب گویی آموخت. (تمدن قدیم فوستل دوکولانژ ترجمهء نصرالله فلسفی ص 469).
(1) - Tages.
(2) - Etrurie.

تاژک.

[ژَ] (اِ) فرهنگستان این کلمه را برابر فلاژل(1) فرانسه (رشتهء دراز و باریک)(2) وضع کرده است. رجوع به جانورشناسی تألیف اسماعیل آزرم ص23، 38، 60، 65، 68 و 73 و گیاه شناسی تألیف گل گلاب ص2 و جانورشناسی عمومی تألیف دکتر فاطمی ص10 شود.
(1) - Flagelle. (2) - اصطلاح علوم طبیعی.

تاژیک.

(ص، اِ) تاجیک: طایربوقا را با لشکری از مغول و تاژیک به محاصرهء آن بگذاشت. (تاریخ جهانگشای جوینی). رجوع به تاجیک و تازیک شود.

تاس.

(اِ) تلواسه و اضطراب و بیطاقتی. (برهان) (ناظم الاطباء). تاس و تاسا و تاسه بمعنی اضطراب و بی طاقتی و اندوه و ملالت و بی قراری (است). (آنندراج) (انجمن آرا). تاس، تاسه باشد یعنی تالوسه و تالواسه نیز گویند، هردو بمعنی بی طاقتی. (فرهنگ اوبهی). بیقراری و اضطراب که الفاظ دیگرش تاسه و تاسا است. (فرهنگ نظام). ||تیره شدن روی از غم و الم. (آنندراج) (انجمن آرا). ||میل به چیزها باشد و زنان آبستن را این حال بیشتر دست دهد. (برهان). میل به خوردن چیزی مر زنان آبستن را و آن را تلواسه و واسه نیز گویند. (آنندراج) (انجمن آرا). میل و شهوت به خوردن چیزهای نامناسب و غیرمعتاد چنانکه در زنان آبستن پیدا شود. رجوع به تاسا و تاسیدن و تاسه و ترکیبات تاس و تلواسه و تالواسه شود. ||مکعب کوچکی دارای شش سطح که در روی آن نقطه های چند نشان کرده و با آن نرد بازی میکنند. (ناظم الاطباء) :
تاس اگر نیک نشیند همه کس نرّاد است.
رجوع به طاس شود.
||ظرفی است از جنس کاسه که حصهء زیرینش تنگ تر از حصهء بالاست و بیشتر ظرف آب است در حمام و غیر آن. (فرهنگ نظام). پیاله و طاس(1). (ناظم الاطباء). رجوع به طاس و ترکیبات تاس و طاس شود. ||(ص) سر تاس؛ سر بی موی، یا تاس شدن سر؛ ریختن موی میان سر باشد و آن را در قدیم تَز می گفته اند. رجوع به طاس و تز شود.
(1) - طاس، در اصل فارسی تاس است بتاء قرشت، فارسی زبانان عربی دان بطای حطی نویسند و رواج گرفت از عالم طپیدن... (غیاث اللغات). این لفظ فارسی است و طاس با طا معرب آن است. (فرهنگ نظام). دکتر معین در حاشیهء برهان ج2 ص1342 آرد: پهلوی tasمعرب آن طاس و طاسه، ظرفی که در آن آب و شراب نوشند.

تاس.

(اِخ)(1) از شعرای ایتالیا و پدر شاعر معروف و مشهور بهمین اسم. وی بسال 1493 م. متولد شد و بسال 1569 م. درگذشت. چند منظومهء زیبا و اشعاری چند از وی باقی مانده است ولی تحت الشعاع پسر نابغه اش قرار گرفت و شهرت چندانی بدست نیاورد. رجوع به «تاسو» و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Tasse (Tasso), Bernardo.

تاس.

(اِخ)(1) شاعر مشهور ایتالیا که در «سورانت»(2) ایتالیا بسال 1554 م. متولد شد و اثر معروفش «بیت المقدس (اورشلیم) آزادشده»(3) است که در آن وقایع جنگهای صلیبی را بطور ماهرانه ای تصویر نموده. این اثر بزرگ یکی از آثار مهم ادبی است و فصاحت و بلاغتش بدرجهء اعلی رسیده است ولی در عین حال عاری از تعصب نیست. در سال 1565 م. «الفونس دوک دوفراره» وی را بخود جلب کرد و در سال 1571 همراه یک کاردینال به فرانسه رفت و مورد لطف بسیار شارل نهم قرار گرفت. بر اثر روابط عاشقانه که با خواهرزادهء دوک دوفراره داشت، مورد خشم دوک قرار گرفت و مجبور بفرار و دربدری شد. وی در سال 1594 در فقر و ناامیدی بدرود حیات گفت. رجوع به «تاسو» و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Tasse (Torquato Tasso).
(2) - Sorrente.
(3) - Jerusalem delivree.

تاسا.

(اِ) اندوه و ملالت. (ناظم الاطباء) (برهان) (جهانگیری). بمجاز، اندوه و ملال. (فرهنگ رشیدی). اندوه و ملال. (غیاث اللغات). ملال. (فرهنگ نظام) (فرهنگ رشیدی). تاسه. (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی) : فشیان؛ تاسا. (منتهی الارب).
خواجه جامی که از ره یاسا
خورد چوب اندرآمدش تاسا.
پوربهای جامی (از فرهنگ جهانگیری).
||تیرگی روی از اندوه. (فرهنگ رشیدی). تیره رویی از غم و الم. (ناظم الاطباء). ||اضطراب و بیقراری. (غیاث اللغات). اضطراب و تپش دل. (فرهنگ رشیدی). بی قراری و اضطراب. (فرهنگ نظام). رجوع به تاس و تاسیدن و تاسه و ترکیبات تاس و تلواسه و تالواسه شود.

تاسائر.

[ءِ] (اِخ)(1) اکتاو. نقاش فرانسوی که بسال 1807 م. در پاریس متولد شد و بسال 1874 م. وفات یافت، و بیشتر پرده های نقاشی وی در موضوعات تاریخی است.
(1) - Tassaert, Octave.

تاسانیدن.

[دَ] (مص) خبه ساختن. (آنندراج). خفه کردن. (آنندراج) (ناظم الاطباء). فشردن گلو :
گه بگوید دشمنی از دشمنی
آتشی در ما زند فردا دنی
گه بتاسانید او را ظالمی
بر بهانهء مسجد او بد سالمی
تا بهانهء قتل بر مسجد نهد
چونک بدنامست مسجد او جهد.
مولوی (مثنوی چ نیکلسون ج3 ص233).
چون به آق شهر رسید در خلوتی درآورده زه کمان در گردنش کردند، در آن حالت که وقتش تنگ شد، و می تاسانیدند، فریاد میکرد و مولانا مولانا می گفت. (مناقب احمد افلاکی). رجوع به تاس و تاسا و تاسیدن و تاسه و ترکیبات تاس و تلواسه و تالواسه شود.

تاسایانیدن.

[دَ] (مص) تاسانیدن و خفه کردن. (ناظم الاطباء). رجوع به تاسانیدن شود.

تاس احمدی.

[اَ مَ] (اِخ) تیره ای از ایل بویراحمدی کوه گیلویهء فارس. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص88).

تاس باز.

(نف مرکب) نردباز. (ناظم الاطباء). رجوع به تاس و طاس شود. ||جادوگر و افسونگر. (ناظم الاطباء). بازیگری که با تاس (کاسه) نمایش میدهد. (از فرهنگ نظام). رجوع به تاس بین و طاس باز و طاس بازی شود.

تاس بین.

(نف مرکب) تاس گردان. کسی که بر تاس (کاسه) ادعیه نوشته و دعایی میخواند تا تاس خود به حرکت می آید و به جایی که تاس گردان میخواهد میرود. (فرهنگ نظام). رجوع به تاس باز و ترکیبات طاس شود.

تاستو.

(اِخ)(1) شاعرهء فرانسوی که در نظم و نثر آثار زیادی از خود باقی گذاشت. وی هنگامی که یازده سال داشت مورد تشویق و تهنیت امپراتریس ژزفین قرار گرفت. کتابهای چندی برای جوانان و کودکان نوشت (1798-1885 م.).
(1) - Tastu, Mme Amable.

تاسرغنت.

[سَ غَ] (معرب، اِ) بلغت بربر ریشهء «تله فیوم امپراتی»(1)، در نسخهء خطی فرهنگ لاتین بعربی کتاب مقدس (از مآخذ دزی)(2) آمده که این گیاه بطور خودرو در مغرب الجزیره و اصولاً در مراکش می روید و در ترکیبات عطرها بکار رود. (دزی ج1 ص 138).
(1) - Telephium imperati.
(2) - Le man. du Glossaire Latin-arabe de notre Bible.

تاسس.

[سُ] (اِخ)(1) یکی از جزایر بحرالجزایر (نزدیک سواحل آسیای صغیر)، واقع در ساحل شمال شرقی مقدونیه که سکنهء یونانی داشت و در دوران پادشاهی داریوش و خشایارشا مطیع ایران بودند. رجوع به ایران باستان ج1 ص629 و 658 و 659 و 750 و تاسو (جزیره) شود.
(1) - Thasos. Thaso. Tasso.

تاسع.

[سِ] (ع ص) نهم. (منتهی الارب) (آنندراج) (فرهنگ نظام) : در آخر مجلد تاسع سخن روزگار امیر مسعود رضی اللهعنه بدان جایگاه رسانیدم که وی عزیمت درست کرد، رفتن بسوی هندوستان [را] و تا چهار روز بخواست رفت و مجلد بر آن ختم کردم. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص662 و چ فیاض ص 664). ||نُه گرداننده. (منتهی الارب).

تاسعاً.

[سِ عَنْ] (ع ق) در مرحلهء نهم. نهمین.

تاسعة.

[سِ عَ] (ع ص) مؤنث لفظ تاسع است. (فرهنگ نظام). ||(اِ) در اصطلاح علم هیئت و نجوم، یک جزء از شصت جزء ثامنه است. (فرهنگ نظام).

تاسک.

[ ] (اِخ) (چشمهء...) از شعبات رودخانهء فهلیان ممسنی. (فارسنامهء ناصری ج2 ص 328).

تاس کاسه.

[سَ / سِ] (اِ مرکب) فنجانه. (بحر الجواهر). رجوع به فنجان و فنجانه و پنگان شود.

تاسکرة.

[کَ رَ] (معرب، اِ) بلغت بربر کنگرک کوهی. گیاهی که اغنام آن را خورند. (دزی ج1 ص 138).

تاسکین.

[ ] (اِخ) دهی است جزء دهستان جمع آبرود، بخش حومهء شهرستان دماوند واقع در 16هزارگزی جنوب دماوند، بر سر راه فرعی گیلان. سردسیر است و 205 تن سکنه دارد. آب آن از قنات زهاب رودخانهء آب سرد و محصول آن غلات، بنشن، سیب زمینی است و شغل اهالی زراعت است و راه ماشین رو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج1).

تاس گردان.

[گَ] (نف مرکب) تاس بین. (فرهنگ نظام). رجوع به تاس بین شود.

تاسلغا.

[سَ] (معرب، اِ) عینون. سلیس. کَحلی. کَحلُوان. سنابلای. ماهی زهره(1). تاسلغه.
(1) - Globularia alypum.

تاسلغة.

[سَ غَ] (معرب، اِ) گلوبولاریا الیپوم(1). (دزی ج1 ص138). رجوع به تاسلغا شود.
(1) - Globularia alypum.

تاسمان.

(اِخ)(1) دریانورد هلندی که بسال 1603 م. در «لوت ژگاس»(2) متولد شد و تاسمانی و زلند جدید را به سال 1642 م. کشف کرد و در سال 1659 درگذشت. جزیرهء تاسمانی ابتداء بنام عموی تاسمان «وان دیمن»(3) نامیده شد ولی بعدها بنام کاشف آن موسوم گردید. رجوع به «تاسمانی» و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Tasman, Abel-Janssen.
(2) - Lutgegast.
(3) - Van - Diemen.

تاسمانی.

(اِخ)(1) یا سرزمین «وان دیمن». جزیرهء نسبةً بزرگی است در جنوب استرالیا و بوسیلهء آب کم عمقی از استرالیا جدا میشود. یکی از دول مشترک المنافع انگلستان است و 216000 تن سکنه دارد و دارای معادن نفت، طلا و مس است. رجوع به تاسمان و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Tasmanie.

تاسمانیا.

(اِخ) تاسمانی. رجوع به همین کلمه شود.

تاس ماهی.

(اِ مرکب) از نوع سگ ماهیان، دارای اندامی بزرگ و مخروطی، عموماً در شط های روسیه یافت میشود. درازای این حیوان تا شش گز میرسد و از ماهیان دریایی است که برای تخم گذاری وارد شط ها میگردد. صید آن اهمیت بسیار دارد، و آن دارای گوشتی لذیذ و تخم آن خاویار است و از مثانهء آن بهترین سریشم ماهی سازند. محمّد معین در حاشیهء برهان قاطع آرد: نوعی ماهی(1) که خاویار تخم آن است. درازای تاس ماهی ندرةً از 2 متر و وزن آن از 120 کیلوگرم تجاوز می کند.
(1) - Acipenser Guldenstadti. .
(فرانسوی) Esturgeon.

تاسمت.

[مَ] (معرب، اِ) محرف تاسممت. رجوع به همین کلمه شود.

تاسمصت.

[سِ صَ] (معرب، اِ) بلغت اهل بربر ترنج باشد که پوست آن را مربا سازند. (برهان). رجوع به تاسممت و تاسمفت و حماض و اترج و ترنج شود.

تاسمفت.

[سِ فَ] (معرب، اِ)(1) بزبان بربری حماض است. (فهرست مخزن الادویه) (اختیارات بدیعی). اترج. ترنج. (اختیارات بدیعی). رجوع به تاسممت و تاسمصت و تاسمقت و حماض و اترج و ترنج شود.
(1) - این کلمه در اختیارات بدیعی نسخهء خطی کتابخانهء مؤلف تاسمفث آمده است.

تاسمقت.

[سِ قَ] (معرب، اِ) ترشی ترنج. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به تاسممت و تاسمصت و تاسمفت و حماض و اترج و ترنج شود.

تاسممت.

[سِمْ مُ] (معرب، اِ) بلغت بربر حماض(1)، که منطبق است با «لاپاثون دیسقوریدوس»(2) که معادل با نوع «رومکس»(3) اطبای جدید است. این کلمه را «زنتیمر»(4) تاسمت، و «فریتاگ»(5) تاسهمت خوانده اند. و این هردو اشتباه است چه این کلمه مؤنث لغت بربری «سموم»(6) یا «اسمم»(7)است که هنوز هم در تداول عامیانهء قبایل الجزایر برای افادهء معنی حماض یا ریواس بکار برده شود و بمفهوم ترش است. (مفردات لکلرک ج1 ص 303). رجوع به دزی ج1 ص138 و تاسمت و تاسمقت و تاسمصت و تاسمفت و حماض و اترج و ترنج شود.
(1) - Oseille.
(2) - Lapathon de Dioscorides.
(3) - Rumex.
(4) - Sontheimer.
(5) - Freytag.
(6) - Semmoum.
(7) - Assemmam.

تاسمه.

[مَ / مِ] (ترکی، اِ) این کلمه ترکی است و معرب آن طسمه(1). چرم خام و دوال چرمی را گویند. (برهان) (آنندراج). تسمه. ||موی شانه کرده که بر فراز پیشانی باشد. (برهان) (آنندراج).
(1) - از حاشیهء برهان قاطع چ معین.

تاسن.

[سَ] (اِخ) از قراء غزنه. (معجم البلدان ج 1 ص 353) (مرآت البلدان ج1 ص337). در مراصد الاطلاع ص91 «تاسم» بهمین معنی آمده است و آن اشتباه است.

تاسندگی.

[سَ دَ / دِ] (حامص)(1) صفت تاسنده. رجوع به تاس و تاسا و تاسه و تاسیدن و تاسانیدن و تاسائیدن شود.
(1) - از: تاسنده (تاسندگ) + ی (حاصل مصدر).

تاسنده.

[سَ دَ / دِ] (نف) آن که بتاسد. رجوع به تاس و تاسیدن و تاسانیدن و تاسائیدن و تاسه و تاسا شود.

تاسنده.

[سَ دِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان دهشال بخش آستانهء شهرستان لاهیجان، در 16هزارگزی خاور آستانه و 4هزارگزی دهشال واقع است. بصورت جلگه، معتدل و مرطوب میباشد و 265 تن سکنه دارد. آب آن از استخر و شغل اهالی زراعت و صیادی و حصیربافی است. محصول آن برنج، ابریشم، کنف است و مرغابی صید کنند و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

تاسنژ.

[سَ] (اِخ)(1) جزیرهء متعلق به دانمارک. رجوع به تاسینکه شود.
(1) - Tassinge.

تاسن لادمی لون.

[سَ دُ] (اِخ)(1)موضعی است از ایالت «رون»(2) در ناحیهء لیون، دارای 6512 تن سکنه میباشد.
(1) - Tassin - la - Demi - Lune.
(2) - Rhone.

تاسو.

[تاسْ سُ] (اِخ)(1) شاعر ایتالیایی (1493-1569 م.). رجوع به تاس شود.
(1) - Tasso.

تاسو.

[تاسْ سُ] (اِخ)(1) شاعر ایتالیائی پسر شخص سابق الذکر. رجوع به تاس شود.
(1) - Tasso.

تاسو.

[سُ] (اِخ)(1) طاشو. یکی از جزایر دریای سفید، از توابع دولت عثمانی و نزدیک ساحل روم شرقی بود. طولش از شمال به جنوب 28هزار گز و عرضش 20هزار گز است. زمینش کوهستانی ولی حاصلخیز و سبز و خرم است. در گذشته شراب، و مرمر و معادن طلایش مشهور بود. «پولیگنوت» نقاش از آنجا است. 15000 تن سکنه دارد. رجوع به تاسس و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Thasos.

تاسوره جان.

[رَ] (اِخ) دهی است از دهستان میان دربند بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان، در 28هزارگزی باختر کرمانشاه قرار دارد. از راه سرآب خشکه در 2 هزارگزی میانکوه واقع شده است. دشت، سردسیر، 158 تن سکنه دارد. آب آن از چاه و رودخانهء رازآور، محصولش غلات و حبوبات دیم، لبنیات و برنج است. شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد و در فصل تابستان میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

تاسوعا.

(ع اِ) روز نهم محرم. (آنندراج) (فرهنگ نظام) (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). مولد است. (منتهی الارب).

تاسوعات.

(اِخ)(1) نام رسائل نه گانهء فلوطن(2) (شیخ الیونانی).
(1) - Les Enneades.
(2) - Plotin. Plotinos.

تاسوکی.

(اِخ) محلی کنار دوراهی حرمک به زابل میان گردی چاه و شهرسوخته در 37500 گزی دوراهی حرمک واقع است.

تاسومة.

[مَ] (ع اِ) نوعی کفش صندل. کفش راحتی. ج، تواسیم. (دزی ج1 صص138-139). نعلین. (ناظم الاطباء). بغدادیان نعلی را گویند که دوالها بر آن دوخته باشند و آن را کسی پوشد که بر پای زخمی دارد و کفش نتواند پوشید. (تجارب السلف). نعلی که بر آن دوالها دوخته باشند مانند نعلی که بر پای مجروح سازند. و این تاسومه کفش معمول و معتاد عرب بود.

تاسونی.

[تاسْ سُ] (اِخ)(1) اَلِسّاندرو. شاعر ایتالیائی که در «مودن»(2) بسال 1565 م. متولد شد و در سال 1635 م. درگذشت. منشی مخصوص اکابر زمان و فرانسوای اول دوک مودن شد. مشهورترین آثارش منظومهء حماسی خنده آور بنام «قوهء مضبوطه» میباشد، اشعار دیگری نیز دارد.
(1) - Tassoni, Alessandro.
(2) - Modene.

تاسه.

[سَ / سِ] (اِ) اندوه و ملالت. (جهانگیری) (برهان) (غیاث اللغات) (ناظم الاطباء). اندوه. (مهذب الاسماء). تاسا. (فرهنگ جهانگیری). مانند تالواسه بود. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص440). تلواسه. محمّد معین در حاشیهء برهان آرد: گورانی «تاسه»(1)انتظار آمیخته با بیقراری. گیلکی «تاسیان»(2)اندوه در نتیجهء سفر عزیزی :
وی ته تلواسه دیرم بوره بوین
هزاران تاسه دیرم(3) بوره بوین(4).
باباطاهر (چ سوم کتابفروشی ادیب 1331 ص 137).
علامت وی آن است که تاسه و غمی اندر آن کس پدید آید. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
یار همکاسه هست بسیاری
لیک همتاسه کم بود یاری.
سنایی.
مرد را از اجل بود تاسه
مرگ با بددل است همکاسه.
سنایی.
درین جهان که سرای غمست و تاسه و تاب
چو کاسه(5) بر سر آبیم و تیره از سر آب(6).
سوزنی (نسخهء خطی کتابخانهء مؤلف ص183).
تو با من نسازی که از صحبت من
ملالت فزاید شما را و تاسه.انوری.
||اضطراب و بیقراری. (برهان) (آنندراج) (غیاث اللغات) (ناظم الاطباء). بیطاقتی. (فرهنگ اوبهی). تلواسه :
تاسه گیرد ترا ز حق شنوی
من بگویم رواست شو تو بتاس.عنصری.
خواجه در کاسهء خود صورتکی چند بدید
بیم آن بد که بگیرد بوجودش تاسه
چون یقین گشت از آنها که غذایی نخورند
گفت هرگز به از اینها نبود همکاسه.
اثیرالدین اومانی (از آنندراج).
||فشارش و فشردن گلو بسبب سیری یا ملال و اندوه دیگر. (برهان) (ناظم الاطباء). افشردن گلو باشد از ملالت یا سیری. (فرهنگ خطی کتابخانهء لغت نامهء دهخدا بنقل از رسالهء حسین وفایی). کرب. (مهذب الاسماء). فشرده شدن گلو از ملالت یا از پری. (صحاح الفرس). تالواسه. تلواسه : و هرگاه که با صفرا آمیخته باشد [شراب انگوری ناگواریده اندر معده]منش گشتن و کرب آرد و بپارسی کرب را تاسه و تلواسه گویند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و زبان درشت باشد و سرخ و تبها با تاسه و غثیان. (ذخیرهء خوارزمشاهی). ||تیره شدن روی را که از غم و الم به هم رسیده باشد. (برهان). سیاهی روی که از اندوه پدید آید. (شرفنامهء منیری) (فرهنگ خطی کتابخانهء لغت نامهء دهخدا). تفسه. کلفه. (شرفنامهء منیری). تیرگی روی از غم و الم. (ناظم الاطباء). ||میل به خوردنی و خواهش به چیزی را گویند و این حالت بیشتر زنان آبستن و مردان تریاکی را دست دهد. (برهان). در اصفهان اکنون، هم خوردن دل و استفراغ و خواهش زیاد به چیزهای زن آبستن را که در شهرهای دیگر «بیار» و «ویار» گویند، تاسه میگویند. (فرهنگ نظام). میل و خواهش به خوردن چیزی نامناسب چنانکه در زنان آبستن پیدا میشود. (ناظم الاطباء). ||اشتیاق به شهر و کشور(7) یا شخصی بهنگام غربت :طعن زدند و گفتند: «اشتیاق الرجل الی بلده و مولده». محمد را تاسهء مکه میباشد که شهر و مولد او است برای آن روی در نماز به او کرد. (تفسیر ابوالفتوح رازی). رجوع به تاسه آوردن و تاسه کردن شود. ||مرطوبی. (برهان) (ناظم الاطباء). ||صدای نفس کشیدن و برآوردن مردمان فربه. (برهان). آواز نفس کشیدن و نفس برآوردن مردمان فربه. (ناظم الاطباء). ||پی در پی نفس زدن مردم و اسب و حیوان دیگر از کثرت گرما یا تلاش کردن و دویدن. (برهان) (ناظم الاطباء). حَشْی. رَبْوْ. (منتهی الارب). رجوع به تاسه برافتادن شود :و دشخواری دم زدن و سرفه زیادت گردد و چون گشاده خواهد شد و ریم بیرون خواهد آمد تبی گیرد هرزه سخت و اندر بیمار تاسه و دم زدن متواتر پدید آید. (ذخیرهء خوارزمشاهی). بهمهء معانی رجوع به تاس و تاسا و تاسیدن و تاسانیدن و سایر ترکیبات تاس و تاسه و تلواسه و تالواسه شود.
(1) - tasa.
(2) - tasyan. (3) - آنندراج و انجمن آرا: دارم.
(4) - یعنی بی تو هزاران غم و اندوه دارم بیا و ببین.
(5) - ظ: خاشه.
(6) - آب از سر تیره است، مثل است، بمعنی خلل و نقص از مرتبتی بالا. (امثال و حکم دهخدا ج1 ص2). مؤلفان آنندراج و انجمن آرای ناصری این بیت سوزنی را بدین گونه ضبط کرده اند:
در این جهان که سرای غم است و تاسه و تاب
چو کاسه بر سر آبیم و میزبان سراب.
و در فرهنگ جهانگیری و فرهنگ خطی کتابخانهء لغت نامهء دهخدا بدین گونه:
در این جهان که سرای غمست و تاسه و تاب
چو کاسه بر سر آبیم و تیره بان سراب.
(7) - Mal du pays. Nostalgie.

تاسه آوردن.

[سَ / سِ وَ دَ] (مص مرکب) اشتیاق یافتن به شهر و کشور هنگام غربت :
چون فراق آن دو نور بی ثبات
تاسه آوردت گشادی چشمهات.مولوی.
رجوع به تاسه شود.

تاسه برافتادن.

[سَ / سِ بَ اُ دَ] (مص مرکب) به نفس افتادن. بشدت دم زدن گرفتار شدن. رجوع به تاسه شود.

تاسه زده.

[سَ / سِ زَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)مبتلا بتاسه. (ناظم الاطباء).

تاسه کردن.

[سَ / سِ کَ دَ] (مص مرکب)نفس برآوردن بدشواری. به تنگی نفس افتادن : چون زمانی بخفت گفت: ای مرد مرا تاسه می کند. مرد گفت: ترا گرم شده است، بیا به صحرا رویم. (سندبادنامه ص214). ||(لهجهء قزوین) مشتاق بودن. در تداول زنان، اظهار اشتیاق دیدار کسی کردن: تاسه کردن کسی را؛ سخت مشتاق دیدار او شدن. رجوع به تاسه شود. ||با تمسخر و استهزاء او را بمهر طلبیدن و نزد خویش بمهمان داشتن.

تاسه گرفتن.

[سَ / سِ گِ رِ تَ] (مص مرکب) خستگی و کوفتگی (اعضای بدن و غیره). ||درماندن در رفتار از سستی. ||دچار اضطراب شدن :
چشم چون بستی ترا تاسه گرفت
نور چشم از نور روزن کی شکفت.
مولوی (مثنوی چ خاور ص 80).

تاسه گیر.

[سَ / سِ] (نف مرکب) آنکه و آنچه تاسه آرد. آنچه بیم و اضطراب و گرفتگی گلو ایجاد کند. رجوع به تاسه گرفتن شود :
وعده ها باشد حقیقی دلپذیر
وعده ها باشد مجازی تاسه گیر.
مولوی (مثنوی چ علاءالدوله ص 5).

تاسهمت.

[سِ هَ] (اِ) مأخوذ از بربری، یک نوع گیاه ترشی و ترنج. (ناظم الاطباء). مصحف «تاسممت» است. رجوع به همین کلمه شود.

تاسه واسه.

[سَ / سِ سَ / سِ] (اِ مرکب، از اتباع) از اتباع است بمعنی اضطراب و تلواسه و بیقراری. (برهان) (آنندراج) (فرهنگ نظام). اضطراب و بیقراری بود. (فرهنگ جهانگیری)(1).
(1) - در چاپ هند «تاراسه» آمده ولی در سه نسخهء خطی کتابخانهء مؤلف «تاسه واسه» است.

تاسی السمت.

[ ] (معرب، اِ) سنگی که در ساختمانها و بندکشی آن بکار رود، «سولفات دوشو» خاکی است که چون پخته شود، گچی خاکستری بدست آید که «تیمشمت»(1) نامند... (از دزی ج1 ص 139).
(1) - Timchemt.

تاسیت.

(اِخ) تاسیتوس(1). مورخ شهیر رومی که بین سالهای 54 و 56 م. در روم متولد شد و در حدود سال 120 م. درگذشت. وی از شاگردان «آپر»(2) و «ژولیوس سکوندوس»(3) و احتما «کنتی لین»(4) بود. تاسیت از نویسندگان درجهء اول عالم و از بزرگ زادگان روم بود و در زمان «وسپاسیا» شاغل کارهای بزرگ گردید. و در زمان «تیتوس» به درجهء سناتوری رسید و سپس از کارهای دولتی کناره گرفت. خطابه های مشهوری نوشت که امروزه در دست نیست. آثاری که اکنون از وی باقی مانده است از شاهکارهای ادبی لاتین میباشد و عبارتند از: 1- مکالمات خطبا که بسال 81 م. نوشت و بسال 95 م. انتشار یافت. وی سه مسألهء مشخص را مورد بحث قرار میدهد: الف - ارزش تطبیقی فصاحت و شعر. ب - آیا فصاحت رو به انحطاط میرود؟ ج- علل انحطاط وی. (با آن که بعضی این اثر را از تاسیت نمیدانند معهذا بنظر میرسد که کتاب مزبور منسوب بدو باشد). 2- زندگی «اگریکلا»(5) بسال 98 م. 3- آداب ژرمن ها(6)بسال 98 م. 4- تواریخ، از سقوط نرون امپراطور روم تا حادثهء «تروا» (سالهای 69-96) که متأسفانه از این کتب فقط چهار کتاب اول و ابتدای کتاب پنجم باقی مانده است. در کتاب اخیر حوادث 2 سال (69 و 70) ذکر شده است. 5- سالنامه ها. وی تاریخ دانی کامل بود و علاوه بر آن به ادبیات علاقهء وافر داشت. تاسیت زمان خود را بخوبی درک و دربارهء آن قضاوت میکرد. او مردی بدبین بود ولی آنگاه که به حقیقتی برمیخورد آن را می ستود. این بدبینی موجب شد که در وی قدرت نفوذ قابل ستایشی در تجزیه و تحلیل و بدست آوردن علل مخفی حوادث پیدا گردد. آثار گرانبهایش قابل تحسین است و شخصیت ها و حوادث مذکور در آن زنده و عاری از هرگونه تعصب میباشد. رجوع به تاسیتوس و قاموس الاعلام ترکی و تمدن قدیم فوستل دوکلانژ ترجمهء نصرالله فلسفی ص 469 و ایران باستان ج1 ص83 شود.
(1) - Tacite (P. Cornelius Tacitus).
(2) - Aper.
(3) - Julius Secundus.
(4) - Quintilien.
(5) - Vie d'Agricola.
(6) - Maurs Germains.

تاسیت.

(اِخ) تاسیتوس(1). امپراتور روم که بسال 200 م. متولد شد و در 276 م. درگذشت. وی مدعی همنژادی با تاسیت مورخ مشهور گشت. مردی خشن بود و پس از ده ماه حکومت مقتول گردید. در جمع آوری آثار تاسیت مورخ مذکور کوشش فراوان بکار برد. به اصلاح امور لشکر همت گماشت. فتوحاتی در آسیای صغیر نصیب وی شد و نیز مقاومت آلانها(2) را درهم شکست. رجوع به کتاب از سعدی تا جامی تألیف برون ترجمهء علی اصغر حکمت ص 96 و ایران باستان و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Tacite, Marcus Claudius Tacitus.
(2) - Les Alains.

تاسیتوس.

(اِخ) تاسیت(1). مورخ رومی. رجوع به تاسیت شود.
(1) - Tacite (Publius Cornelius Tacitus).

تاسیتوس.

(اِخ) تاسیت(1). امپراتور روم. رجوع به تاسیت و ایران باستان ج3 ص2607 شود.
(1) - Tacite (Marcus Claudius Tacitus).

تاسیدن.

[دَ] (مص) مضطرب و اندوهناک بودن. (آنندراج). غمناک و دلگیر شدن. (ناظم الاطباء). ||خستگی و کوفتگی : ...یکی به مردن روح حیوانی و دیگری به تاسیدن روح حیوانی. (کیمیای سعادت). ||پی در پی نفس زدن مردم و اسب و جانور دیگر از کثرت گرما. (حاشیهء برهان چ معین) : روز سخت گرم شد و ریگ بتفت و لشکر و ستوران از تشنگی بتاسیدند.(1) (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 493 و چ فیاض ص485). ||بمعنی تاسه که فشردن گلو باشد. (لغت محلی شوشتر نسخهء خطی کتابخانهء لغت نامهء دهخدا). بهمهء معانی رجوع به تاس و تاسا و تاسانیدن و سایر ترکیبات تاس و تاسه و تلواسه و تالواسه شود.
(1) - درماندن در رفتار از سستی هم افاده کند. رجوع به تاسه گرفتن شود.

تاسیده.

[دَ / دِ] (ن مف / نف) کوفته. خسته :ولکن چنانک دست و پای تاسیده شود و خدری در وی پدید آید تا اگر آتشی به وی رسد درحال بداند چون خدر از وی بشود... همچنین دلها در دنیا تاسیده شده باشد و این خدر بمرگ بشود. (کیمیای سعادت).

تاسیسودون.

[دُنْ] (اِخ)(1) قصبهء مرکزی «بوتان» در شمال هندوستان (ارتفاعات هیمالیا) و در 330 هزارگزی جنوب غربی «لاسه» مرکز تبت واقع است. (از قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Tassisudon.

تاسینکه.

[کِ] (اِخ) تلفظ ترکی «تاسنژ»(1)نام جزیره ای متعلق به دانمارک، بین جزیرهء «فیان» و «لانگلاند» واقع است. طولش 14هزار و عرضش 7هزار گز است. (از قاموس الاعلام ترکی). رجوع به تاسنژ شود.
(1) - Tassinge.

تاسیوس.

(اِخ) تاتیوس(1). از پادشاهان کورها(2) (سابین)(3) بنا بروایت افسانه، وی برای انتقام گرفتن از «رومولس»(4) که زنان ملتش را ربوده بود، اسلحه بدست گرفت و بر اثر خیانت «تارپیا»(5) بر کاپیتون (قلعهء روم) مسلط شد ولی زنان، خود را میان پدران و شوهران خویش انداخته و از جنگ و خونریزی مانع شدند. این دو دسته مردم متحداً شهر را مالک شدند و «تاتیوس» (به لاتن تاسیوس) قدرت را با «رومولس» تقسیم کرد. تاتیوس پس از پنج سال بوسیلهء ساکنان «لاوینیوم» بقتل رسید. رجوع به تاتیوس در همین لغت نامه و تاسیوس در کتاب تمدن قدیم فوستل دوکلانژ ترجمهء نصرالله فلسفی ص 469 شود.
(1) - Tatius.
(2) - Cures.
(3) - Sabine.
(4) - Romulus.
(5) - Tarpeia.

تاش.

(اِ) کَلَف. (بحر الجواهر). کلف باشد که بر روی و اندام مردم پدید آید. (فرهنگ جهانگیری) (برهان) (فرهنگ رشیدی) (ناظم الاطباء). کلف که بر روی بعض مردم پدید آید. (غیاث اللغات). کلف که بر رو و اندام پدید آید. (آنندراج) (انجمن آرا). خالهای کوچک سیاه رنگ که بر رو ظاهر میشود. (فرهنگ نظام). کلمک(1). (فرهنگ جهانگیری) (آنندراج) (انجمن آرا). ککمک. (فرهنگ رشیدی) (فرهنگ نظام). آن را عوام ماه گرفت خوانند. (برهان). آن را ماه گرفته نیز گویند. (ناظم الاطباء) :
چو بیخ سوسن آزاد را جوشی و از آبش
بشویی روی خود را پاک سازد تاش از رویت.
یوسف طبیب (از فرهنگ جهانگیری).
تاش را چار گشت معنی باز
کلف و بخت و خواجه و انباز.
؟ (از آنندراج).
||یار و شریک و انباز. (برهان). شریک و انباز و شریک در سوداگری و یار و رفیق و همدم. (ناظم الاطباء). یار و شریک. (غیاث اللغات). ||خداوند. صاحب. خداوند خانه. (برهان) (ناظم الاطباء). خداوند. (غیاث اللغات). خواجه و خداوند. (شرفنامهء منیری). خواجه و خداوند کبار و خانه. (مؤید الفضلاء). ||بخت. (آنندراج) (انجمن آرا)(2). ||مؤیدالفضلاء بمعنی خالص آورده، ولی این معنی ثابت نیست. (از فرهنگ نظام).
(1) - ظ: کک مک.
(2) - این معنی مستفاد از بیتی است که آنندراج آورده و ما پیشتر نقل کردیم.

تاش.

(ترکی، اِ) در ترکی، سنگ را گویند. (برهان) (غیاث اللغات) (آنندراج) (انجمن آرا). تمرتاش نام امیری بوده و معنی آن سنگ و آهن است. (آنندراج) (انجمن آرا).

تاش.

(ترکی، پسوند) مؤلف غیاث اللغات در ذیل خواجه تاش آرد: نزد حقیر مؤلف تحقیق این است که خواجه تاش در اصل خواجه داش باشد و دال را بجهت قرب مخرج به تاء بدل کرده اند و «داش» در ترکی مرادف بلفظ «هم» آید که بجهت اشتراک است چنانچه یولداش بمعنی همراه و اکداش بمعنی هم قوم و هم چشم - انتهی. و نیز قرنداش (برادر و خواهر). (دیوان لغات الترک کاشغری ج1 صص 340-341). کوکلتاش (برادر رضاعی). (فرهنگ جغتائی ص199 از حاشیهء برهان قاطع چ معین). و آتاش (هم نام) و بیک تاش و بکتاش (هم بیک) و لقب تاش (هم لقب)، وطن تاش (هم وطن)، خیلتاش (هم خیل). ادوات شرکت باشد که در آخر اسمی آورند همچو خواجه تاش و خیلتاش. (برهان). همچنین لفظ تاش در آخر اسمی آرند برای اشتراک پس خواجه تاش بمعنی هم خواجه باشد یعنی بندگان یک خداوند و به این معنی مبدل داش باشد که لفظ ترکی است. (غیاث اللغات). در ترکی یکی از الفاظ شرکت است چنانکه کلمهء «هم» که برای شرکت مستعمل میشود، چنانچه همراه و هم سبق. (غیاث اللغات). ادوات شرکت است بمعنی «هم» مثل خواجه تاش (هم خواجه) یعنی دو نفر نوکر یا بستهء یک خواجه. (فرهنگ نظام)(1). ظن غالب آن است که این لغات ترکی باشد. چنانکه گوگلتاش دو کس را گویند که شیر یک مادر خورده باشند. (آنندراج) (انجمن آرا) :
درین بندگی خواجه تاشم ترا
گر آیم بتو بنده باشم ترا.نظامی.
میکائیلت نشانده بر پر
آورده بخواجه تاش دیگر.نظامی.
نفس کو خواجه تاش زندگانیست
ز ما پروردهء باد خزانیست.نظامی.
با حکیم او رازها میگفت فاش
از مقام و خواجگان و شهرتاش.مولوی.
من و تو هردو خواجه تاشانیم.
سعدی (گلستان).
خیلتاشان جفاکار و محبان ملول
خیمه را همچو دل از صحبت ما برکندند.
سعدی.
چه خوش گفت بکتاش با خیلتاش
چو دشمن خراشیدی ایمن مباش.
سعدی (گلستان).
||گاه بمنزلهء عنوان امرای ترک بکار رود همچون تگین :
خداوندی نیابد هیچ طاغی در جهان گرچه
خداوندش همی خواند تگین و تاش یا طوغان.
ناصرخسرو.
جز که زرق تن جاهل سببی نیست دگر
که سمک پیش تگینست و رمک بر در تاش
زرق تن پاک همه باطل و ناچیز شود
گر نیاید پدر تاش و تگین بر دم آش.
ناصرخسرو.
چون توئی اندر جهان شاه طغان کرم
کی رود اهل هنر بر در تاش و تگین.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص343).
منشور فقر بر سر دستار تست رو
منگر بتاج تاش و بطغرای شه طغان.
خاقانی (ایضاً ص319).
(1) - ملیت این لفظ در این معنی مجهول است، ترکی نمیتواند باشد که تاش در ترکی سه معنی دارد: سنگ و بیرون و دایرهء لحاف، و هیچ کدام با لفظ خواجه تاش نمیسازد. پس باید فارسی باشد اما در فرهنگهای قدیم به این معنی ضبط نشده. (فرهنگ نظام). این قول درست نمی نماید.

تاش.

(حرف ربط + ضمیر) (مخفف «تااش») تا او را. (شرفنامهء منیری) (مؤید الفضلاء). تا خود. (مؤید الفضلاء) :
جوان تاش پیری نیاید به روی
جوانی بی آمرغ نزدیک اوی.ابوشکور.
که بی خاک و آبش برآورده ام
نگه کن بدو تاش چون کرده ام.دقیقی.
بفرمود پس تاش برداشتند
بخواری ز درگاه بگذاشتند.فردوسی.
بفرمود پس تاش بیجان کنند
برو بر دل و دوده پیچان کنند.فردوسی.
هرکه او صیدگه شاه ندیده ست امروز
بنداند بخبر تاش نگوئی بخبر.فرخی.
تاش به حوا ملک خصال همه اُم
تاش به آدم بزرگوار همه جد.منوچهری.
چند چو رعد از تو بنالید دعد
تاش بخوردی بفراق رباب.
ناصرخسرو (دیوان چ تقوی ص 39).
بوالعجبی ساز در این دشمنی
تاش زمانی بزمین افکنی.نظامی.

تاش.

(اِ)(1) نامی است که مردم چین به عرب دهد و آن را از کلمهء تازی گرفته اند.
(1) - Ta-che.

تاش.

(اِخ) قریه ای بوده که از سنگ ساخته اند و بتدریج شهری آباد شده و شش هزار خانه خوب آباد در آن است و آن را تاشکند نیز گویند. (آنندراج) (انجمن آرا). رجوع به تاشکند شود.

تاش.

(اِخ) (بکتاش) غلام حارث بن کعب که با رابعة بنت کعب قزداری محبت داشته و حارث بعد از اطلاع هردو را(1) کشته و حکایت این دو را مؤلف موزون کرده بکتاش نام نهاد. (انجمن آرا) (آنندراج).
(1) - تنها رابعه را کشت.

تاش.

(اِخ) ابوالعباس حسام الدوله. بقول تاریخ یمینی، وی از ممالیک ابوجعفر عتبی بود و چون به آثار نجابت و انوار شهامت متحلی بود، ابوجعفر او را لایق خدمت منصوربن نوح دید و بتحفه پیش وی برد. آنگاه که ابوالحسین عبدالله بن احمد عتبی وزارت نوح بن منصور یافت، امیرحاجبی بزرگ به حسام الدوله ابوالعباس تاش رسید. در این هنگام سرداری و سپهسالاری لشکر خراسان با ابوالحسن سیمجور بود و چون ابوالحسن سیمجور از کار سپهسالاری برافتاد، ابوالعباس تاش سپهسالار و سردار لشکر شد و چون فخرالدوله از دست برادر خود مؤیدالدوله به گرگان گریخته و به درگاه قابوس بن وشمگیر شوهرخاله و پدرزنش پناه برده بود، مؤیدالدوله در سال 371 ه . ق. به گرگان لشکر کشید. قابوس و فخرالدوله گرگان را رها کرده به نیشابور رفتند و از حسام الدولهء تاش که والی ولایت نیشابور و توابع آن بود، استمداد کردند. حسام الدوله آنان را معزز و مکرم داشت و به اشارت امیر نوح به گرگان که در تصرف مؤیدالدوله بود، حمله برد ولی شکست یافت و با قابوس و فخرالدوله به نیشابور بازآمدند و به حضرت بخارا انها کردند و به انتظار رسیدن کمک از ابوالحسین عتبی وزیر نوح بن منصور سامانی چشم براه میداشتند تا آنگاه که از قتل ابوالحسین عتبی بدست کسان فایق و بتحریک ابوالحسن سیمجور آگاه شدند. حسام الدولهء تاش بدستور نوح بن منصور به بخارا رفت تا تلافی آن خلل و تدارک آن حال کند. چون تاش به بخارا رفت ابوالحسن سیمجور عرصهء خراسان خالی یافت و با فایق همدست شد. ابوعلی عمال تاش را که در خراسان بودند، بگرفت و اموال آنان بستد تا تاش از بخارا عازم خراسان شد و بجنگ فایق همت گماشت ولی بر اثر وساطت، جنگی درنگرفت و قرار بر آن شد که نیشابور تاش را باشد و هرات بوعلی را و بر این وجه مصالحه کردند. چون وزارت به عبدالله بن عزیز رسید، تاش را از منصب سپهسالاری لشکر خراسان معزول کرد و ابوالحسن سیمجور را بر آن کار گماشت. در این حال مؤیدالدوله و عضدالدوله وفات یافته بودند و پادشاهی به فخرالدوله رسیده بود. ابوالحسن سیمجور چون حال چنان دید، نیشابور را تصرف کرد و فخرالدوله تاش را یاری داد تا بکمک لشکر دیلم ابوالحسن سیمجور متواری شد ولی عبدالله بن عزیز و مفسدان، عمل تاش را نکوهیدند و نوح بن منصور را از وی برگرداندند و ابوالحسن سیمجور را به لشکر و عدت یاری دادند تا به نیشابور حمله برد و تاش شکست یافت و به گرگان رفت و مدتی چند در دربار فخرالدوله معزز و مکرم بسر برد و کوشش وی در زایل ساختن آن تهمت در پیشگاه نوح بن منصور بی اثر ماند تا آنکه در سال 376 ه . ق. در گرگان وبائی سخت ظاهر شد و تاش وفات یافت. رجوع به تاریخ یمینی صص45-72 و حبیب السیر چ خیام ج2 ص 429 و احوال و اشعار رودکی ج 3 ص1121 و آثارالباقیة ص134 و تاریخ گزیده ص 386، 387، 420، 421 و تاریخ بخارا ص 117 و تاریخ بیهقی چ ادیب ص 202 و چ فیاض ص 205 و ص452 و حبیب السیر چ خیام ج2 صص 364 - 365 و ابوالعباس تاش شود.

تاش.

(اِخ) ناحیه ای در ساری. رجوع به سفرنامهء مازندران رابینو بخش انگلیسی ص57 و 64 و 65 و 79 و 80 و 81 و 126 و 131 شود.

تاش آریغی.

(اِخ) منزلی در چهارفرسخی شهر سبز. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج3 ص403 شود.

تاشار.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان دلفارد بخش ساردوئیهء شهرستان جیرفت، واقع در 46هزارگزی جنوب خاوری ساردوئیه و 9هزارگزی خاور راه مالرو جیرفت به ساردوئیه. دارای 10 تن سکنه میباشد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

تاشار.

(اِخ) دهی از بخش ایذهء شهرستان اهواز واقع در 21هزارگزی شمال باختری ایذه، کنار راه مالرو گل سیاه به ده سید نجف علی. کوهستانی، معتدل، دارای 170 تن سکنه میباشد. آب آن از چشمه و قنات، محصولاتش غلات و تریاک و لبنیات و صیفی است. شغل اهالی آنجا زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان، کرباس بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

تاشان.

(اِخ) (امیر...) از بزرگان دربار پادشاهان قراختای کرمان است، بسال 675 ه . ق. که خواجه صدرالدین ابهری بجای قاضی فخرالدین بوزارت نصب شده بود، سلطان محمودشاه را در صحبت امیر تاشان به اردوی اصفهان فرستاد. رجوع به تاریخ گزیده ص 534 شود.

تاش تپه.

[تَپْ پَ] (اِخ) در «مانائی» جنوب دریاچهء ارومیه که پادشاه «هالدیا» (خالدی) موسوم به «منواش»(1) پس از تصرف «پارسوا» کتیبه ای در تاش تپه از خود باقی گذاشت. رجوع به تاریخ کرد تألیف رشید یاسمی ص52 شود.
(1) - Menvash.

تاشتمور اغلان.

[تِ اُ] (اِخ) از شاهزادگان چنگیزی نژاد. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج3 ص 450 و 527 و 532 شود.

تاش تیمور.

[تَ](اِخ) از امرای عصر سلطان ابوسعید بود در خراسان با «ناری طغای» همدست شد و به قتل خواجه غیاث الدین وزیر اقدام کردند ولی توطئهء آنان آشکار گشت و در غرهء شوال سال 727(1)ه . ق. در سلطانیه اعدام شدند. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج3 صص 216-218 و تاریخ مغول اقبال صص 342 - 343 و طاش تیمور شود.
(1) - در تاریخ مغول عباس اقبال سال 729 ذکر شده ولی در حبیب السیر چ خیام ص218 غرهء شوال سنهء سبع و عشرین و سبعمائه است.

تاش تیمور.

[تَ] (اِخ) اتابک شیخ حسن بزرگ پسر امیرحسین گورکان جلایر بود. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج3 ص228 شود.

تاش خاتون.

(اِخ) طاش خاتون. تاشی خاتون. مادر امیر شیخ ابواسحاق پادشاه شیراز. رجوع به تاریخ عصر حافظ تألیف غنی ص 41، 77، 78، 88، 141 و 171 شود.

تا شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب) خم شدن. دولا شدن: مثل فانوس تا شدن.

تاش ده.

[دِهْ] (اِخ) دهی است از دهستان کوهسارات بخش مینودشت شهرستان گرگان، واقع در 7هزارگزی جنوب خاوری مینودشت. کوهستانی، معتدل و مالاریائی. دارای 80 تن سکنه و آب آن از چشمه سار و محصولات آن غلات و ارزن و لبنیات و ابریشم است. شغل اهالی آن زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان آنجا بافتن چیت و پارچهء ابریشمی و شال است. آبادی قدیمی بنام «قلعه» در این ده واقع است و آثار خرابه های آن باقی است و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

تاشر.

[شِ] (اِخ)(1) خانه ای بسیار قدیمی در «اورلئانه»(2) که در تملک امپراتریس ژوزفین درآمده بود.
(1) - Tascher.
(2) - Orleanais.

تاش فراش.

[شِ فَرْ را] (اِخ) طاش فراش. حاجب سلطان مسعود غزنوی بود و به حکمرانی اصفهان و گرگان و طبرستان رسید و منصب سپهسالاری لشکر یافت. در سال 430 ه . ق. طایفهء شبانکاره را از نواحی اصفهان براند. در زبدة التواریخ (نسخهء موزهء بریتانیا ورق 4 ب) آمده: عمید ابوسهل حمدونی با تاش فراش و لشکریان بسیار به اصفهان رفت و ملک علاءالدوله ابوجعفر بهزیمت شد و آن دو، خزاین و سرای وی را غارت کردند و شیخ حکیم ابوعلی بن سیناء وزیر ملک علاءالدوله بود، پس عسکر طاش فراش کتابخانهء ابوعلی را غارت و اکثر تصانیف و کتب وی را بخزانهء کتب غزنه نقل کردند... (تتمهء صوان الحکمه چ لاهور ج1 ص56). رجوع به تاریخ مغول تألیف عباس اقبال ص381 و اخبارالدولة السلجوقیه چ محمد اقبال ص6 و تاریخ الحکماء ابن القفطی ص425 و فهرست تاریخ بیهقی چ فیاض و تاریخ کرد تألیف رشید یاسمی ص189 شود.

تاشفین.

(اِخ) ابن ابراهیم بن ورکوت بن ورتنتک. وی پدر ابویعقوب یوسف حکمران مراکش است و بهمین جهت خاندان وی را که به امارت رسیده اند، بنی تاشفین هم نامیده اند. مؤلف قاموس الاعلام ترکی در ترجمهء بنی تاشفین آرد: نام یکی از فروع دولت مرابطین است که در اواسط قرن پنجم هجری در مغرب اقصی حکمرانی می کردند. اول پادشاهشان یوسف بن تاشفین(1) بود... و پس از وی پسرش علی جانشین او شد. این یکی هم پسرش تاشفین را به اندلس فرستاد وی نیز ببعض فتوحات نائل گردید و در اواخر سلطنتش عبدالمؤمن زناتی ظهور نمود و در همین اوان کوکب اقبال دولت مرابطین افول کرد و سلالهء بنی تاشفین منقرض گردید. رجوع به ابویعقوب یوسف بن تاشفین و ابوالحسن علی بن یوسف بن تاشفین و غزالی نامه ص 253 و ص375 و حبیب السیر چ خیام ج2 ص 573 و 574 و تاشفین عبدالعزیز ابوعمر شود.
(1) - در طبقات سلاطین اسلام ترجمهء عباس اقبال ص49 نام این سه حکمران در فهرست امرای بنی مرین بدین ترتیب آمده: ابویعقوب یوسف، ششمین. ابوالحسن علی، دهمین. ابوعمر تاشفین، چهاردهمین.

تاشفین.

(اِخ) عبدالعزیز ابوعمربن علی بن یوسف بن تاشفین (537-541 ه . ق.)(1)، سومین و آخرین حکمران بنی تاشفین از فروع دولت مرابطین معروف به ملثمین است در سال 537 ه . ق. پس از وفات پدرش ابوالحسن علی بن یوسف در مراکش به حکومت رسید. در این هنگام عبدالمؤمن زناتی بانی دولت موحدین ظهور کرد، تاشفین سه سال با وی جنگ کرد. آخر در «وهران» کشته شد و چون فرزندی هم نداشت دولت بنی تاشفین و مرابطین از بین رفت و تمام مغرب و اندلس بدست موحدین افتاد. تاشفین مردی شجاع و باحزم بود و دوران حکمرانیش بیش از پنج سال طول نکشید. رجوع به قاموس الاعلام ترکی و حلل السندسیه ج2 ص 318 و الاعلام زرکلی ج 1 ص161 و طبقات سلاطین اسلام ترجمهء مرحوم اقبال ص50 و حبیب السیر چ خیام ج2 ص574، 575، 580 و ابوعمر تاشفین شود.
(1) - ترجمهء طبقات سلاطین اسلام ص37.

تاشک.

[شَ] (ص، اِ) چابک. (آنندراج) (انجمن آرا). مرد چابک و چالاک. (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی). مردم چابک و چالاک. (برهان) (ناظم الاطباء). مردی چابک. (فرهنگ اوبهی). بعضی گفته اند خطا است و صحیح تاشک بضم شین است. (فرهنگ رشیدی). ||بعضی گویند نفایهء ماست است یعنی آنچه از ماست به کاری نیاید و سیاه و ضایع شده باشد. (برهان). آب ماست. (ناظم الاطباء). نفایهء ماست. (فرهنگ اوبهی). ||مسکه باشد و او را بتازی زبده خوانند. (فرهنگ جهانگیری). کره و مسکه هم آمده است که بعربی زبده خوانند. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء) (فرهنگ رشیدی). این معنی شاهدی میخواهد. (فرهنگ رشیدی). رجوع به مادهء بعد شود.

تاشک.

[شُ] (ص، اِ) نقایهء(1) ماست بود. (لغت فرس اسدی چ عباس اقبال ص301). ||مرد چابک بود. (لغت فرس اسدی ایضاً):
نزد او آن جوان چابک رفت
از غم ره گران و گوش سبک
با دو نان پر ز ماست ماست فروش
تاشکی برد پیش آن تاشک.
منطقی (از لغت فرس اسدی چ عبّاس اقبال ص 301).
||در شعر منطقی ظرف یا نوعی ظرف است. قطعهء شاهد بر هر دو معنی تاشک است (بمعنی نفایه و مرد چابک) لکن تاشک بمعنی ظرف است و ماست مظروف آن، چه معنی شعر این است: «مرد ماست فروش تاشکی یعنی مث کاسه ای پر از ماست و دو نان برای آن تاشک (که بقول اسدی بمعنی چابک است) برد. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا). ||بضم شین بمعنی جوان نازک اندام رشیدالقد چنانکه بر روزمره دانان ظاهر است. (از فرهنگ رشیدی). رجوع به مادهء قبل شود.
(1) - و ظاهراً صحیح «نفایه» است.

تاشک.

(اِخ) دهی است از بخش راور شهرستان کرمان واقع در 23هزارگزی جنوب باختری راور و 19هزارگزی جنوب راه فرعی راور به کوهبنان. کوهستانی، سردسیر، دارای 150 سکنه و آب آن از چشمه است. محصولاتش غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

تاشکت سفلا.

[کَ تِ سُ] (اِخ) قریه ای در شش فرسخی مغرب طارم. (فارسنامهء ناصری ج2 ص 218).

تاشکت علیا.

[کَ تِ عُ] (اِخ) قریه ای در شش فرسخی مغرب طارم. (فارسنامهء ناصری ج2 ص 218).

تاشکربروک.

[](اِخ)(1) بقول خواندمیر ناحیه ای از نواحی استرآباد. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج4 ص210 و 213 شود.
(1) - این کلمه در چ تهران بصورت تاشکوا بروک آمده است.

تاشکل.

[کِ] (اِ) آژخ. (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی). آزخ را گویند و آن دانه های سخت باشد که از اعضاء آدمی برمی آید و بعربی ثؤلول گویند. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا). واژو. (زمخشری). بالو. کوک. اَژخ. زخ. زگیل. پالو. سگیل. وارو. و رجوع به آزخ و زگیل شود.

تاشکنت.

[کَ] (اِخ) پایتخت بلاد ازبک در آسیای وسطی، دارای 585005 تن سکنه میباشد که اغلب آنان مسلمانند و تجارت آنجا حریر است. (از المنجد). تاشکند. رجوع به تاشکند شود.

تاشکند.

[کَ] (اِخ) تاشکنت یا تاشگند. چاچ. تاش. شهری است به آسیای مرکزی که اکنون مرکز جمهوری ازبکستان است. دارای 585 هزار تن سکنه و محصولش ابریشم است. ناظم الاطباء آرد: شهری از ترکستان روس و پایتخت آسیای مرکزی... و این شهر را در سابق «چاچ» یا «شاش» میگفته اند و کمان چاچی منسوب بدان جا است - انتهی. شهری است در توران. (آنندراج). تاشکنت از بلاد ملک فرغنه (فرغانه) بوده. (آنندراج). رجوع به چاچ و شاش و تاش (شهر) و تاشکنت و قاموس الاعلام ترکی ذیل کلمهء طاشکند شود.

تاشکندی.

[کَ] (ص نسبی) منسوب به تاشکند.

تاشکندی.

[کَ] (اِخ) طاشکندی. حافظ محمد تاشکندی سبط علی قوشجی. او راست: تاریخ طاشکندی در باب خواقین الازبکیه و تاریخ آل چنگیز. (کشف الظنون چ2 استانبول ج1 ستون 282 و 297).

تاشکندی.

[کَ] (اِخ) طاشکندی. محمد. او راست: شرح باب الصرف از کتاب میزان الادب، تألیف عصام الدین اسفراینی. رجوع به طاشکندی و معجم المطبوعات ج2 ص1222 شود.

تاشکوابروک.

[] (اِخ) رجوع به «تاشکربروک» و حبیب السیر چ تهران جزء سوم از مجلد ثالث ص 273 شود.

تاشکوط.

(اِخ) شهری است بمغرب. (از معجم البلدان ج1 ص812).

تاشکوه بالا.

(اِخ) دهی از دهستان کالج بخش مرکزی شهرستان نوشهر، واقع در 1500گزی جنوب المده در کنار شوسهء المده به گلندرود است. دشت، معتدل، مرطوب و مالاریائی است و دارای 600 تن سکنه میباشد و آب آن از رودخانهء کچ رود و محصولش برنج است و شغل اهالی آن زراعت است و بعضی هم در المده بکسب اشتغال دارند. اکثر سکنهء آنجا در تابستان به ییلاق کالج میروند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

تاشکوه پائین.

(اِخ) دهی از دهستان کالج بخش مرکزی شهرستان نوشهر، واقع در هزارگزی جنوب المده در کنار شوسهء المده به گلندرود است. دشت، معتدل، مرطوب و مالاریائی. دارای 200 تن سکنه و آب آن از رودخانهء کچ رود است. محصولش برنج و شغل اهالی زراعت است و برخی در المده بکسب اشتغال دارند. اکثر سکنهء آنجا در تابستان به ییلاق کالج میروند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

تاشگند.

[گَ] (اِخ) شهری است در توران. (غیاث اللغات) و رجوع به تاشکند شود.

تاشلی داغ.

(اِخ) از کوههای مرتفع شرق آذربایجان. رجوع به جغرافیای تاریخی غرب ایران تألیف کریمی ص24 شود.

تاش ماهروی.

[شِ] (اِخ) سپهسالار خوارزمشاه (آلتونتاش) از امرای غزنوی بود که در جنگ علی تکین کشته شد. رجوع به تاریخ بیهقی چ فیاض ص374 و چ ادیب ص381 شود.

تاشی.

(اِخ) از توابع شاهرود و دارای معدن زغال سنگ است. رجوع به جغرافیای اقتصادی کیهان ص 40 شود.

تاشی.

(پسوند مرکب از: تاش + ی حامص)خواجه تاشی: هم خواجگی. آتاشی (از «آد» بمعنی نام + تاشی): هم نامی. لقب تاشی: هم لقبی. رجوع بتاش شود.

تاشی خاتون.

(اِخ) تاش خاتون، مادر شاه شیخ ابواسحاق. رجوع به تاش خاتون و شدالازار چ قزوینی صص290-292 شود.

تاض.

(اِ)زنک را گویند، یعنی فاحشهء بمزد. (ملحقات لغت فرس اسدی چ عباس اقبال ص227).

تاعس.

[عِ] (ع ص) نعت است از تعس. (منتهی الارب). هلاک شونده. (اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (ناظم الاطباء). ||بر روی درافتنده. (اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (ناظم الاطباء). ||فرودآمده از منزلش. (قطر المحیط). ||دورشونده. (قطر المحیط). رجوع به تعس شود.

تاعة.

[عَ] (ع اِ) یک لخت سطبر از فله. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (قطر المحیط).

تاعین علی.

[عَ عَ] (اِخ) تیره ای از ایل طیبی از شعبهء لیراوی از ایلات کوه گیلویهء فارس. (جغرافیای سیاسی کیهان ص89).

تاغ.

(اِ) تاخ. (فرهنگ جهانگیری). چوبی بود بقوت، که آتش آن ده شبانه روز بماند و عرب غضاء گوید. (صحاح الفرس). درختی است که چوب آن را هیزم سازند و آتش آن بسیار بماند و بعربی غضاء گویند. (برهان). درختی است. (شرفنامهء منیری). توغ. (فرهنگ اوبهی). تاغ و تاخ درختی است که آتش چوب آن دیر ماند، قوسی گوید که قریب به ده روز، و در سامانی نوشته که آن را آزاددرخت نیز گویند چنانکه در قانون است. (غیاث اللغات). هیزم کوهی که اگر آتش آن را ضبط کنند مدتی ماند و آن را توغ نیز گویند. (فرهنگ خطی کتابخانهء مؤلف). درختی است که آتش هیزم آن بسیار دوام کند. (آنندراج) (انجمن آرا). درخت تاخ و غضا. (ناظم الاطباء). درختی است خودرو که هیزم و زغالش پردوام است. (فرهنگ نظام). چون از ابتدای اسلام تا چند سال قبل زبان علمی ایران مثل سایر مسلمانان عالم عربی بود لهذا ایرانیها، بسیاری از الفاظ فارسی را با حروف عربی نوشتند مثل طهران و اصفهان و طبرستان و غیر آنها، این لفظ را هم با حروف عربی «تاق» و «طاق» نوشتند و حتی شاعری هم آن را قافیه قرار داده که گوید:
در جوالت کنم چو هیزم طاق
به تبر کوبمت طراق طراق.
اگر تاغ و تراغ بنویسیم که هردو فارسی است، شعر درست میشود. (فرهنگ نظام). تاغ. تاخ. درختی است صحرائی که آتش چوب آن از هیزم دیگر بیشتر ماند و بعربی غضا گویند و گاهی «تاق» نیز گویند و این از تغییر لهجه است چه قاف در لفظ فرس نیامده... اما در سامانی «تاخ» نام شجری است که آن را آزاددرخت نیز گویند و آن را باری است شبیه بکنار و آن را «تاخک» گویند بطریق تصغیر و معرب آن طاخک باشد و شیخ الرئیس در قانون گوید: آزاددرخت شجرة معروفة لها ثمرة شبیهة بالنبق و یسمونه بالری شجرة الاهلیلج و کنار و بطبرستان طاخک. و ظاهراً در بیت اسدی:
پر از کوه و(1) بیشه جزیری فراخ
درختش همه عود و بادام و تاخ.
نیز بمعنی تاغ نباشد چه آن را در برابر عود و بادام آوردن در تعریف اشجار جزیره نیکو نباشد. (فرهنگ رشیدی). زنزلخت. آزاددرخت. آق خزک. تغز. ترگز. سکساول. تاق. آقای کریم ساعی در جنگل شناسی آرد: هالوکزیلون(2) درختچه ایست مخصوص کویر و شوره زار که سه گونه آن را نام برده اند: «هالوکزیلون آموداندرون»(3) که در اطراف کویر خوار و دامغان بنام «تاغ» خوانده میشود. «هالوکزیلون آفی لوم»(4) که در کویرهای خراسان بنام «قره خزک» و «هالوکزیلون پرسی کوم»(5) بنام «آق خزک» نامیده میشود. (جنگل شناسی کریم ساعی ج1 ص 379). رجوع به ج2 همین کتاب ص 134 و 135 شود :
آبست جود او و دل دوست چون خوید
خشمش چو آتش است و تن خصم خشک تاغ.
قطران (از فرهنگ رشیدی).
و آتش تاغ از داغ فراق آسان تر است. (تفسیر ابوالفتوح رازی).
دارم اسبی کش استخوان در پوست
هست چون در جوال هیزم تاغ.
کمال اسماعیل (از فرهنگ جهانگیری).
رجوع به تاخ و توغ و تاق و آزاددرخت و طاق و لسان العجم ص280 شود. ||بداغ. گل پنبه. رجوع به بداغ شود. ||تخم مرغ. (فرهنگ جهانگیری) (برهان) (فرهنگ رشیدی) (فرهنگ نظام) (ناظم الاطباء).
(1) - ن ل: کوه بیشه.
(2) - Halloxylon.
(3) - H. Ammodendron.
(4) - H. Aphyllum.
(5) - H. persicum.

تاغ.

(ترکی، اِ) کوه، از لغات ترکی. (غیاث اللغات). کوه، در این صورت ترکی است نه فارسی. (فرهنگ نظام). طاغ.

تاغ.

(اِخ) قلعه ای در سیستان(1). (فرهنگ جهانگیری) (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا) (فرهنگ رشیدی) (فرهنگ نظام) (ناظم الاطباء) :
آنکه برکند به یک حمله در قلعهء تاغ
آنکه بگشاد به یک تیر دژ ارگ زرنگ.
فرخی (از آنندراج).
(1) - در تاریخ سیستان و حدود العالم نیامده. (حاشیهء برهان چ معین).

تاغاسته.

(اِخ) تاگاست(1). رجوع بهمین کلمه شود.
(1) - Tagaste.

تاغانروغ.

(اِخ) طغیان. تاگانروگ(1). رجوع بهمین کلمه شود.
(1) - Taganrog.

تاغ تاغ.

(اِ صوت) تاغ و توغ، حکایت صوت نعل کفش و مانند آن.

تاغدان.

(اِ) نامی است که در رامیان بدرخت داغداغان دهند. رجوع به داغداغان شود.

تاغستان.

[غِ] (اِ مرکب) از «تاغ» و «ستان» جایی که درخت تاغ در آنجا بسیار باشد. (ناظم الاطباء) (از لسان العجم).

تاغستان.

[غَ] (اِخ) کشوری است. (لسان العجم). رجوع به داغستان شود.

تاغمیش.

(اِخ) از مردان معاصر غازان خان. رجوع به تاریخ غازانی چ کارل یان ص 37، 38 و 39 شود.

تاغندست.

[غَ دَ / غُ دُ] (اِ) تیکندست. تیقندست. بزبان اهل بربر دوائی است که آن را عاقرقرحا گویند. (برهان) (آنندراج). عاقرقرحا. (ناظم الاطباء). بزبان بربر عاقرقرحا. (لکلرک ج 1 ص302). رجوع به عاقرقرحا شود. «پیرتر»(1) را هنوز در الجزایر بزبان عامیانه «تیغندست»(2) گویند که در آن جا بسیار مستعمل است. (از لکلرک ج2 ص302). دزی نویسد: تاغندست (بربری) (پیرتر)(3) بصورت تیغَنطَست هم آمده، و مؤلف فرهنگ منصوری رازی میگوید که عاقرقرحا در مغرب ناشناخته است، و بسیاری از مؤلفان در این که عاقرقرحا را همان تیغنطست دانسته اند دچار اشتباه شده اند. این کلمه بصورت تغندی نیز آمده است. (دزی ذیل قوامیس عرب ج1 ص139).
(1) - Pyrethre.
(2) - Tikendest.
(3) - Pyrethre.

تاغوت.

(اِ) نامی است که در خراسان بدرخت داغداغان دهند. رجوع به داغداغان شود.

تاغ و توغ.

[غُ] (اِ صوت) تاغ تاغ. رجوع بهمین کلمه شود.

تاغه.

(ترکی، اِ) خالو از لغات ترکی. (غیاث اللغات) (آنندراج).

تافاری ماکونن.

[کُنْ نَ] (اِخ)(1)هلاسلاسی اول که بسال 1930 م. امپراتور حبشه گشت و در سال 1891 در «هَرّار»(2)متولد شد. رجوع به هلاسلاسی شود.
(1) - Tafari Makonnen.
(2) - Harrar.

تافت.

(اِ) چاپ و طبع. (ناظم الاطباء). ||باسمه. (ناظم الاطباء).

تافت.

(اِخ)(1) (ویلیام هاوارد...) (1857-1930 م) که از سال 1909 م. تا 1913 رئیس جمهوری کشورهای متحدهء امریکای شمالی بود. وی در «سن سیناتی»(2)پا بعرصهء وجود گذاشت.
(1) - Taft, William Haward.
(2) - Cincinnati.

تافتان.

(اِ) از مادهء تافتن. (فرهنـگ نظام). ||نان کلفتی که به دیوار تنور زده بپزند مقابل نان سنگک که بر روی ریگ گرم روی زمین کوره پخته میشود. (فرهنگ نظام). تافتون. تفتون بلهجهء خراسان.

تافتان پز.

[پَ] (نف مرکب) کسی که نان تافتان سازد. تافتون پز.

تافتان پزی.

[پَ] (حامص مرکب) عمل تافتان پز. ||(اِ مرکب) دکانی که در آن نان تافتان پزند. جائی که در آن نان تافتون پزند و فروشند. تافتونی.

تافتخانه.

[نِ / نَ] (اِ مرکب) چاپخانه. مطبعه. (ناظم الاطباء).

تافتگی.

[تَ / تِ] (حامص) تابیدگی. (ناظم الاطباء): قبیل؛ اول تافتگی رشته و دبیر؛ آخر تافتگی آن. (منتهی الارب). ||پیچیدگی. (ناظم الاطباء). کجی. ||برگشتگی. ||خستگی. آزار و اذیت. (ناظم الاطباء). ||غَرَض؛ تافتگی و اندوهناکی. (منتهی الارب) : ....این دهقان را دوستان بسیار به مهمانی آمدند و طعام ساخت و شراب نیافت، تافته شد و در خمخانه هیچ شراب نبود. عیسی چون آن تافتگی او بدید در خمخانه رفت و دست بر سر خمها بمالید و هر خمی که عیسی دست بر آن مالید، پر از شراب شد. (ترجمهء طبری بلعمی). بهمهء معانی رجوع به تاب و تافتن و تافته و ترکیبات آنها شود.

تافتن.

[تَ] (مص) گردانیدن و پیچیدن. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا). برگردانیدن و پیچیدن. (ناظم الاطباء). گردانیدن. (فرهنگ خطی کتابخانهء مؤلف). ||کج شدن. برگشتن :
امروز باز پوزت ایدون بتافته است
گویی همی بدندان خواهی گرفت گوش.
منجیک.
||روی برگردانیدن. (ناظم الاطباء). با حرف اضافهء «از» (تافتن از) معنی برگشتن، پشت کردن. برگردیدن دهد : امیر بتافت و سوی ناحیت... لشکر کشید. (تاریخ بیهقی).
نتابد ز پیل و نترسد ز شیر
نه از کین شود مانده نز خورد سیر.اسدی.
گرت خوش آید سخن من کنون
ره ز بیابان بسوی شهر تاب.ناصرخسرو.
بدان را از بدیها بازدارم
و گرنی خود بتابم راه از ایشان.ناصرخسرو.
||با حرف اضافهء «از» مجازاً روی گردان شدن. نافرمانی کردن. منحرف شدن :
کسی کو ز فرمان یزدان بتافت
سراسیمه شد خویشتن را نیافت.فردوسی.
کسی کو بتابد ز گفتار ما
وگر دور ماند ز دیدار ما.فردوسی.
ز راه خرد هیچ گونه متاب
پشیمانی آرد دلت را شتاب.فردوسی.
ما را ره کشمیر همی آرزو آید
ما ز آرزوی خویش نتابیم به یک موی.
فرخی.
||با حرف اضافهء «به» مجازاً توجه کردن. روی آوردن :
سوی(1) او تاب کز گناه بدوست
خلق را پاک بازگشت و متاب.ناصرخسرو.
||با کلمات «رخ» و «روی» و «سر» و «عنان» و با حرف اضافهء «از» ترکیب شود و بمعانی نافرمانی کردن، روی گردان شدن، اعراض کردن، روی برگرداندن، دور شدن و سرپیچی کردن آید:
- رخ تافتن و رخ برتافتن:بفرجام دولت ز ما رخ بتافت
همه گردش بد به ما راه یافت.فردوسی.
رقیبم سرزنشها کرد کز این باب رخ برتاب
چه افتاد این سر ما را که خاک در نمی ارزد.
حافظ.
- روی تافتن و روی برتافتن:که بادافره ایزدی یافتی
چو از راه دین روی برتافتی.فردوسی.
گر ز تو روی بتابم دگران شاد شوند
چه بود گر نکنی کار به کام دگران.فرخی.
چو پشت آینه پیش تو حلقه درگوشم
ز من چو آینهء زنگ خورده روی متاب.
خاقانی.
و ارسلان روی از ایشان برنتافت و بمحاربت بایستاد. (ترجمهء تاریخ یمینی).
چون عَلَم لشکر دل یافتم
روی خود از عالمیان تافتم.نظامی.
کسی کو بتابد ز محراب روی
به کفرش گواهی دهند اهل کوی.(بوستان)
-سر تافتن:...و گفتند هر داوری کنی تا بدان بسنده ایم و از حکم تو سر نتابیم. (ترجمهء طبری بلعمی).
چنین گفت لشکر به افراسیاب
که چندین سر از جنگ رستم متاب.
فردوسی.
طاعت او چون نماز است و هر آن کس کز نماز
سر بتابد بی شک او را کرد باید سنگسار.
فرخی.
گر نتابی سر ز دانش از تو تابد آفتاب
وز سعادت ای پسر بر آسمان سایدْت سر.
ناصرخسرو.
بدبخت کسی که سر بتابد
زین در، که دری دگر نیابد.سعدی.
جوانا سر متاب از پند پیران
که پند پیر از بخت جوان به.حافظ.
- عنان تافتن و عنان برتافتن:سوی دشت خرگاه باید شتافت
عنان هیچ از تاختن برنتافت.
؟ (از داستان کک کوهزاد).
مقدم سپه خسرو است او که بجنگ
ز پیش هیچ سپه برنتافته ست عنان.
فرخی (دیوان ص 327).
عنان ز طاعت حق تافتیم و ز باطل
بر اسب معصیت آورده پای را به رکاب.
سوزنی.
عنان آن به که از مریم بتابی
که گر عیسی شوی گردش نیابی.نظامی.
چو در دوستی مخلصم یافتی
عنانم ز صحبت چرا تافتی.سعدی.
ز مشکلات طریقت عنان متاب ای دل
که مرد راه نیندیشد از نشیب و فراز.حافظ.
-عنان تافتن به ... ؛ روی آوردن به ... :
به آوردگه بر عنان تافتن
برافگندن اسب و هم تافتن.فردوسی.
دوش چو سلطان چرخ تافت بمغرب عنان
گشت ز تیر شهاب روی هوا پر سنان.
خاقانی.
و عنان سوی(2) دیاربکر و بلاد شام تافت [شاپور] و جملهء عرب را آواره کرد. (فارسنامهء ابن البلخی).
||تاب دادن رشته و امثال آن. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا) (فرهنگ خطی کتابخانهء مؤلف) (ناظم الاطباء). دکتر محمّد معین در حاشیهء برهان آرد: وخی «تو-ام»(3)، شغنی «تب - ام»(4)، سریکلی «تاب - ام»(5)، گیلکی «تفتن»(6) - انتهی : عَیّ؛ تافتن موی و رسن. تفتیل، قساحه، صفر؛ تافتن رسن. (منتهی الارب).
بیامختشان رشتن و تافتن
به تار اندرون پود را بافتن.فردوسی.
همیشه تافته بینم سیه دو زلف ترا
دلم ز تافتنش تافته شود هموار.فرخی.
گفتم متاب زلف و مرا ای پسر متاب
گفتا ز بهر تاب تو دارم چنین بتاب.
عنصری.
از آن پشم هر کس همی تافتند
وز او فرش و هم جامه ها بافتند.اسدی.
ز گور تا لب دوزخ بتافتم رسنی
ز بهر بستن بار گناه بسیارم.سوزنی.
و دوک بدست میتافتی و می رفتی. (تفسیر ابوالفتوح).
بموی تافته پای دلم فروبستی
چو موی تافتی ای نیکبخت روی متاب.
سعدی.
||روشنائی و پرتو انداختن(7). (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء). روشن شدن. (فرهنگ نظام). تجلّی. تابیدن. درخشیدن. رخشیدن. درفشیدن :
شب زمستان بود و کپّی سرد یافت
کرمک شب تاب ناگاهی بتافت.رودکی.
همی تافتی بر جهان یکسره
چو اردیبهشت آفتاب از بره.دقیقی.
سراسر همه کاخ و ایوان و باغ
همی تافت هر سو چو روشن چراغ.
فردوسی.
بر آن تخت می تافت خسرو چو ماه
ز یاقوت رخشنده بر سر کلاه.فردوسی.
چو بر خیمه ها تافتی آفتاب
شدی روی کشور چو دریای آب.فردوسی.
گر ز تیغش تافتی آتش فشاندی آفتاب
ور ز کفش خاستی دینار باریدی غمام.
فرخی.
الا تا همی بتابد بر چرخ کوکبی
الا تا همی بماند بر خاک پیکری.عنصری.
هرچه خورشید فراز آمد و بر دوست بتافت
بشدش کالبد از پرتو خورشید تباه.
منوچهری.
کی بتابد تا نیابد مشتری از تو جواز
کی برآید تا نخواهد توأمان از تو امان.
زینبی.
گل کبود که تا تافت(8) آفتاب بر او
ز بیم چشم نهان گشت در بن(9) پایاب.
خفاف.
به دست سیاهان می چون چراغ
همی تافت چون لاله در چنگ زاغ.اسدی.
تیر او باد عزّ و نعمت و ناز
تا بتابد بر آسمان بر تیر.
(از لغت فرس اسدی چ عبّاس اقبال ص 140).
از او هر کسی بوی خوش یافتی
بتاریکی از شمع به تافتی.اسدی.
گر نتابی سر ز دانش از تو تابد آفتاب
وز سعادت ای پسر بر آسمان سایدْتْ سر.
ناصرخسرو.
دست در جیب کرد، بیرون آورد، نوری از انگشتان موسی بتافت چنانکه عالم را نور بگرفت. (قصص الانبیاء). گویند چون آفتاب برآمدی در دست راست غار تافتی. (قصص الانبیاء). چون بر سر آب افتد [عنبر] و آفتاب اندر وی تابد نرم شود. (ذخیرهء خوارزمشاهی). باغبان روزی دید [عصارهء انگور را در خم] صافی و روشن شده چون یاقوت سرخ می تافت و آرمیده شده. (نوروزنامهء منسوب به خیام). درخت انگور دید چون عروس آراسته، خوشه ها بزرگ شده و از سبزی بسیاهی آمده، چون شبه می تافت و یک یک دانه از او همی ریخت. (نوروزنامه ایضاً).
خوش باش میندیش که مهتاب بسی
اندر سر خاک یک بیک خواهد تافت.خیام.
تا آسمان بتابد با آسمان بمان
تا مشتری بتابد با مشتری بتاب.معزّی.
همی به شومی همنامی اش سهیل یمن
چنان نتابد چون تافتن بعهد قدیم.سوزنی.
بتاب سال و مه ای آفتاب فضل و شرف
بر آسمان سعادت بروزگار شباب.سوزنی.
ز بس که بر سر من تافت آفتاب رضاش
مرا چو روی شفق شرمسار میسازد.
خاقانی.
فروشستش بگلاّب و بکافور
چنان کز روشنی می تافت چون نور.نظامی.
گفت در کودکی از بسطام بیرون آمدم ماهتاب می تافت، جهان آرمیده... (تذکرة الاولیاء عطار).
تافت زان روزن که از دل تا دل است
روشنی کو فرق حق و باطل است.مولوی.
بالای سرش ز هوشمندی
می تافت ستارهء بلندی.(گلستان).
این همان چشمهء خورشید جهان افروز است
که همی تافت بر آرامگه عاد و ثمود.سعدی.
ببالا صنوبر بدیدار حور
چو خورشید از چهره می تافت نور.
(بوستان).
ماهی نتافت همچو تو از برج نیکوئی
سروی نخاست چون قدت از جویبار حسن.
حافظ.
بنوری کز جمالت بر دلم تافت
یقین دانم که آخر خواهمت یافت.جامی.
||برافروختن و گرم گردیدن. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء). گرم شدن و حرارت یافتن. (فرهنگ نظام). گرم شدن. (فرهنگ خطی کتابخانهء مؤلف). شجر. (از منتهی الارب) . سوختن. سوزش دادن. دکتر محمّد معین در حاشیهء برهان آرد: از ریشهء اوستایی «تپ، تاپه یئی تی»(10) (گرم ساختن) «تفنو»(11) (گرما، تب)، هندی باستان «تپ، تپتی»(12)، پهلوی «تافتن» (جوشیدن)، «تپشن»(13) (تب) و ارمنی «تپ، تپک»(14)(اجاق). مؤلف فرهنگ نظام آرد: این لفظ به این معنی در پهلوی تافتن و در اوستا و سنسکریت هم تپ است :
به هر سو که قارن برافکند اسب
همی تافت آهن چو آذرگشسب.فردوسی.
چو ایرانیان زین خبر یافتند
بر آن آتش غم همی تافتند.فردوسی.
ز آتش حرص و آز و هیزم مکر
دل نگهدار و چون تنور متاب.ناصرخسرو.
پس بفرمودهء خدا هفتاد سال دوزخ را بتافتند تا سفید شد. (قصص الانبیاء). آن ملعون سگ گفت تا شش میخ آهنین به آتش بتافتند. (قصص الانبیاء).
گذشت سوی حجاز آفتاب کینهء او
از آن همیشه بود تافته زمین حجاز.
مسعودسعد.
پس تنوری سخت بزرگ بتافت. (مجمل التواریخ و القصص). بخت نصر خشم گرفت و بعد از آن بفرمود تا حفیرهء آتش بتافتند و دانیال را با سه دیگر از عباد بنی اسرائیل در آنجا افکندند. (مجمل التواریخ و القصص).
گفت حرارت جگرش تافته است
وحشتی از دهشت من یافته است.نظامی.
گرمی گندم جگرش تافته
چون دل گندم به دو بشکافته.نظامی.
گر من جگر توام متابم
چون بی نمکان مکن کبابم.نظامی.
شیخ گفت دوازده سال آهنگر نفس خود بودم؛ در کورهء ریاضت می نهادم و به آتش مجاهده می تافتم و بر سندان مذمت می نهادم و پتک ملامت میزدم تا از نفس خویش آئینه ای کردم. (تذکرة الاولیاء عطار).
جوانی سر از رای مادر بتافت
دل دردمندش چو آذر بتافت.سعدی.
تنور شکم دمبدم تافتن
مصیبت بود روز نایافتن.(گلستان).
||طاقت آوردن. متحمل شدن. تحمل و استقامت کردن. مقاومت نمودن :
کنون چنبری گشت پشت یلی
نتابم(15) همی خنجر کابلی.فردوسی.
به تن آسانی، بر بالش دولت بنشین
چه کنی تاختن و تافتن رنج سفر.فرخی.
جلالش برنگیرد هفت گردون
سپاهش برنتابد هفت کشور.عنصری.
تو آزادی و هرگز هیچ آزاد
نتابد همچو بنده جور و بیداد.
(ویس و رامین).
گفتم که به تقدیر کجا تابد تدبیر
هر رای که آمد ز قضا و قدر آمد.سوزنی.
||آزرده و مکدر شدن. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء). مجازاً بمعنی غم و اندوه خستگی [داشتن] . (فرهنگ نظام). آزردن و مکدر شدن. (فرهنگ خطی کتابخانهء مؤلف) :
گفتم متاب زلف و مرا ای پسر متاب
گفتا ز بهر تاب تو دارم چنین بتاب.
عنصری.
روزگاری که دل خلق همی تافته است
رفت و ناچیز شد و قوّت او شد بکران.
فرخی.
ای ز فروغ رخت تافته صد آفتاب
تافته ام از غمت روی ز من برمتاب.
خاقانی (از فرهنگ جهانگیری).
||برافروختن و گرم شدن بسبب قهر و غضب :
گرنه هوا خشمگین و تافته گشته
گرم چرا شد چنین چو تافته کانون
گرم شود شخص چون که تافته گردد
تافته زین شد هوای تافته ایدون.
ناصرخسرو.
برفتم و بگفتم و امیر سخت تافته بود، گفت نرفته است از این باب چیزی که دل بدان مشغول باید داشت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 323). ||مجعد کردن. (ناظم الاطباء). پیچ دادن زلف :
گفتم متاب زلف و مرا ای پسر متاب
گفتا ز بهر تاب تو دارم چنین بتاب.
عنصری.
||آشفته و مضطرب گردیدن. ||آه کشیدن. ||چاپ کردن. ||محدب کردن و ملتوی ساختن. (ناظم الاطباء).
- برتافتن؛ تحمل کردن. طاقت آوردن. متحمل شدن :
ز دلو گران چون چنان رنج دید
بر آن خوبرخ آفرین گسترید
که برتافت دلوی بدین سان گران
همانا که هست از نژاد سران.فردوسی.
لیکن هر تنی این علاج برنتابد جز مردم جوان گوشت آلود. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
کوی عشق آمدشد ما برنتابد بیش از این
دامن تر بردن آنجا برنتابد بیش از این(16).
خاقانی.
ساحت این هفت کشور برنتابد لشکرش
شاید ار خضرای نه چرخش معسکر ساختند.
خاقانی.
نه جلالش خیال برتابد
نه کلامش محال برتابد.
(از راحة الصدور راوندی).
چندان لشکر جمع شد که کوه و هامون برنتافت. (ترجمهء تاریخ یمینی).
لاف منی بود و توی برنتافت
ملک یکی بود و دوی برنتافت.نظامی.
ناوک غمزه بر دل سعدی
مزن ای جان که برنمی تابد.سعدی.
همین که در ابایزید نظر کرد و روی مبارکش دید برنتافت، درحال قالب خالی کرد. (بهاءالدین ولد).
خاک کویت برنتابد زحمت ما بیش از این
لطفها کردی بتا تخفیف زحمت می کنم.
حافظ.
- ||پرتو افکندن :
گل کبود که برتافت(17) آفتاب بر او
ز بیم چشم نهان گشت در دل(18) پایاب.
خفاف.
بینی به آفتاب که برتافت بامداد
بر خاک ره نسیج زراندوده تار کرد.خاقانی.
- ||بهم پیچیدن و تاب دادن نخ یا جز آن را :
برتافته است بخت مرا روزگار دست
زانم نمی رسد بسر زلف یار دست.
کمال اسماعیل (دیوان ص115).
صدهزاران خیط یک تو را نباشد قوتی
چون بهم برتافتی اسفندیارش نگسلد.
- ||برگشتن و برگردیدن :
عنانش گرفتند و برتافتند
سوی ریگ آموی بشتافتند.فردوسی.
سه تن دید رستم که برتافتند
به تیزی از آن راه بشتافتند.فردوسی.
||تاختن (ابدال «ف» به «خ») :
بیارید داننده آهنگران
یکی گرز سازند ما را گران
چو بگشاد لب هر دو بشتافتند
ببازار آهنگران تافتند.
(شاهنامهء فردوسی چ بروخیم ج1 ص 49).
بدیبا بیاراسته پشت پیل
همی تافت آن لشکر از چند میل.فردوسی.
برآسود از آن تفتن و تافتن
هراس دز و رنج ره یافتن.نظامی.
||طلوع کردن. (برهان) (ناظم الاطباء) :
مهر دیدم بامدادان چون بتافت
از خراسان سوی خاور می شتافت.رودکی.
ز کوهسار سحرگه چو صبح صادق تافت
گل مورد بگشاد چشم خویش از خواب.
مسعودسعد.
مصدر دیگر، تابیدن. رجوع به تاب و تابش و تابیدن و تاختن و ترکیبات آنها و برتافتن و سر تافتن و عنان تافتن و تافته شود.
(1) - «به» حرف اضافه حذف شده در حقیقت بسوی است.
(2) - «به» حرف اضافه حذف شده در حقیقت بسوی است.
(3) - tow-am.
(4) - teb-am.
(5) - tab-am.
(6) - taftan.
(7) - Briller. etinceler. (8) - ن ل: برتافت.
(9) - ن ل: در دل.
(10) - tap, tapayeiti.
(11) - tafnu.
(12) - tap, tapati.
(13) - tap(i)shn.
(14) - tap, tapak. (15) - ن ل: نتابد.
(16) - تمام این قصیده بردیف «برنتابد بیش از این» است. رجوع بدیوان خاقانی چ عبدالرسولی ص348 ببعد شود.
(17) - ن ل: تا تافت.
(18) - ن ل: در بن.

تافتن سای.

[تَ] (نف مرکب) صاحب آنندراج و انجمن آرا ذیل تافتن بمعنی پرتو آرند: بنابراین در کتب پارسیان قدیم لفظی که انطباع شبح مبصر در عربی ذکر میشود تافتن سای خوانند که ساسان پنجم در بیان این معنی گفته چون بیان شده است که تافتن سای یعنی انطباع شبح مبصر و تری ژاله یعنی رطوبت جلیدیه شرط ابصار نیست و نه خروج فروع یعنی شعاع از بصر که ملاقی مبصر است بود بل حجاب میان باصر و مبصر در ابصار کافی است. این ترکیب از برساخته های فرقهء آذرکیوان است.

تافتونی.

(ص نسبی، اِ) جایی که در آن نان «تافتان» و «تافتون» پزند و فروشند. رجوع به تافتان و تافتان پز و تافتان پزی شود. ||نامی است(1) که باغبانها بقسمی از تیرهء کاکتس ها(2)دهند. رجوع به گیاه شناسی گل گلاب ص229 شود.
(1) - Opuntia.
(2) - Cactees.

تافته.

[تَ / تِ] (ن مف / نف) تابیده. (فرهنگ رشیدی). روشن. (فرهنگ نظام). پرتو انداختن آفتاب و ماه و ستارگان و چراغ و آتش. (فرهنگ جهانگیری) (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا). پرتواندازنده مانند آفتاب و ماه و ستاره و چراغ و آتش. (ناظم الاطباء)(1):
سه من تافته بادهء سالخورد
به رنگ گل نار یا زرّ زرد.فردوسی.
بیا ساقی آن زیبق تافته
بشنگرف کاری عمل یافته.نظامی.
||برفروخته. (فرهنگ رشیدی). برافروخته از حرارت آفتاب و تابش آتش. (از برهان). گرم شدن چیزی از حرارت آفتاب و آتش. (آنندراج) (انجمن آرا)(2). گرم شده. (فرهنگ خطی کتابخانهء مؤلف) : امیّه دست و پای بلال بسته بود و سنگ تافته بر شکم او نهاده بود و گفت مسلمان نباید شدن و بلال همی گفت: الله احد، الله احد. (ترجمهء طبری بلعمی).
چو باران نبودی جگرتافته
بدندی لب از تشنگی کافته.اسدی.
گر بترسی ز تافتهء دوزخ
از ره طاعت خدای متاب.ناصرخسرو.
در سایهء دین رو که جهان تافته ریگی است
با شمع خرد باش که عالم شب تار است.
ناصرخسرو.
||برافروخته و گرم شده بسبب قهر و غضب. (از برهان) (از ناظم الاطباء). گرم شدن بسبب قهر و غضب. (آنندراج) (انجمن آرا). ||گرم شده بسبب تب. (از برهان) (از ناظم الاطباء). ||آزرده از غم و اندوه و جز آن. (فرهنگ جهانگیری) (برهان). کوفتهء غم و اندوه. (فرهنگ رشیدی). آزرده. (شرفنامهء منیری). مکدر. (برهان) (شرفنامهء منیری). مغموم و اندوهگین و مکدرشده. (ناظم الاطباء): اول آیتی که از عیسی پیدا آمد آن بود که آن دهقان را دزدی کردند و دینار بسیار از وی ببردند و او ندانست که این دینارها که برد و تافته شد و شب بخانهء وی جز درویشان نبودندی ندانست تا کرا تهمت کند و مردمان نیز تافته شدند و عیسی چون مردمان را تافته دید گفت چه بوده است... (ترجمهء طبری بلعمی).
به خواب و به بیداری و رنج و ناز
از این بارگه کس مگردید باز
مگر آرزوها همه یافته
مخسبید یک تن ز ما تافته.فردوسی.
عذرها سازی و آن را همه تأویل نهی
تا کنی بی سببی تافته ای را شادان.فرخی.
دل تافته مدار و بر ابرو گره مزن
از بهر بوسه ای که ز تو خواهم ای نگار.
فرخی.
||آزرده از کوفت راه و سواری. (فرهنگ جهانگیری) (برهان) (ناظم الاطباء). کوفتهء راه. (فرهنگ رشیدی) :
همه خسته و مانده و تافته
ز بس تشنگی کام برتافته.
اسدی (از فرهنگ جهانگیری).
||برگشته. (فرهنگ جهانگیری) (برهان) (فرهنگ رشیدی) (فرهنگ خطی کتابخانهء مؤلف) (ناظم الاطباء). برگردیده. (برهان) (فرهنگ رشیدی) (ناظم الاطباء). روی گردانیده. بعربی معطوف. (برهان) (ناظم الاطباء) :
گر بمثل جا کند(3) در پس آئینه شخص
بیند تمثال خویش تافته رو بر قفا.
حسین ثنائی (از فرهنگ جهانگیری).
||پیچیده. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا) (فرهنگ خطی کتابخانهء مؤلف) (ناظم الاطباء). ||موی زلف و گیسو و ریسمان و امثال آن را گویند که تاب داده باشند. (فرهنگ جهانگیری). موی زلف و گیسو و ریسمان و ابریشم و هر چیز که آن را تابیده باشند. (از برهان) (از ناظم الاطباء). زلف و ریسمان تاب داده. (فرهنگ رشیدی). ریسمان تاب داده یعنی تابیده را نیز گویند. (آنندراج) (انجمن آرا) :
حلقهء جعدش پر تاب و گره
حلقهء زلفش از آن تافته تر.فرخی.
دمش چون تافته بند بریشم
سمش چون ز آهن و پولاد هاون.
منوچهری.
تنم از اشک به زررشتهء خونین ماند
هیچ زررشته از این تافته تر، کس را نی.
خاقانی.
بموی تافته پای دلم فروبستی
چو موی تافتی ای نیکبخت روی متاب.
سعدی.
رجوع به تافته شود. ||نوعی از بافتهء ابریشمین است. (فرهنگ جهانگیری). نوعی از بافته و پارچهء ابریشمی. (از فرهنگ رشیدی) (برهان) (ناظم الاطباء). پارچهء ابریشمی که از آن لباس کنند. (آنندراج) (انجمن آرا). یک قسم پارچهء لطیف ابریشمی. (فرهنگ نظام). قماش ابریشمی. (غیاث اللغات). قز(4) که آن جامهء ابریشمین است. (شرفنامهء منیری). محمّد معین در حاشیهء برهان آرد: گورانی «تافته»(5)، گیلکی «تفته»(6)معرب آن «تفتا» و در مصر «تفته»(7):
نگشتی کسی از گدا تافته
زر و سیم دادیش و هم تافته.
(مؤلف شرفنامهء منیری).
آسمان خرگه و زیلوست زمین خارا کوه
اطلس و تافته دان مهر و مه پرانوار.
نظام قاری (دیوان چ استانبول ص11).
یک زمان نرمدست گشت و حریر
یک زمان تافته شد و والا.
نظام قاری (دیوان چ استانبول ص21).
از جیب تافته چون لؤلوی دکمه تابد
گویم مگر ثریا در ماه کرده منزل.
نظام قاری (دیوان چ استانبول ص31).
||جامه ای را گویند که از کتان بافته باشند. (برهان) (ناظم الاطباء). رجوع به تافتن و تابیدن و ترکیبات آنها شود.
(1) - بجز مؤلف فرهنگ رشیدی و فرهنگ نظام که کلمه را صحیح معنی کرده اند، دیگر فرهنگ نویسان آن را بمعنی مصدری و صفت فاعلی آورده اند.
(2) - معنی مصدری صحیح نیست.
(3) - در آنندراج و انجمن آرا: جا کنی.
(4) - کژ. کج.
(5) - tafta.
(6) - tafta. (7) - رجوع به «تفسیر الالفاظ الدخیلة فی اللغة العربیة مع ذکر اصلها» شود.

تافته بافی.

[تَ / تِ] (حامص مرکب) عمل بافتن تافته. بافتن پارچهء ابریشمین. ||(اِ مرکب) جائی که در آن تافته بافند.

تافته جگر.

[تَ / تِ جِ گَ] (ص مرکب)کنایه از عاشق است. (برهان) (آنندراج). عاشق. (ناظم الاطباء). ||کسی را گویند که علت دق داشته باشد. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تافته دل.

[تَ / تِ دِ] (ص مرکب)آزرده دل. غمگین. نگران. برافروخته بسبب قهر و غضب :
دوش باری چه سخن گفتم با تو صنما
که چنان تنگدل و تافته دل گشتی از آن.
فرخی.
بشد تافته دل یل رزمجوی
سوی ره زنان رزم را داد روی.اسدی.
رجوع به تافته شود.

تافته دلی.

[تَ / تِ دِ] (حامص مرکب)دل آزردگی. برافروختگی بسبب قهر و غضب. رجوع به تافته شود.

تافته شدن.

[تَ / تِ شُ دَ] (مص مرکب)برافروخته شدن بسبب قهر و غضب : پس چون او را بکشتند و یک چند برآمد، کسی بملک ننشست و هیچ کس را طاعت نداشتند، خبر به انوشیروان رسید، تافته شد. (ترجمهء طبری بلعمی). ... و او را از آن حال آگاه کرد، نجاشی تافته شد و صدهزار سوار و پیادهء دیگر بیرون کرد. (ترجمهء طبری بلعمی).
بشد تافته شاه از این گفتگوی
به خون ریز بدگوهر آورد روی.فردوسی.
خواجه بونصر مشکان به دیوان بود، از این حدیث سخت تافته شد. (تاریخ بیهقی). چون خبر فضل یحیی به رشید رسید تافته شد و از ری به طوس رفت. (مجمل التواریخ و القصص). [انگشتری پیغامبر (ص)] از دست او [عثمان] اندر این سال بچاه آب اندر افتاد، عثمان سخت عظیم تافته شد. (مجمل التواریخ و القصص). ||غمگین و دلتنگ و آزرده شدن. نگران شدن : گفت که ایشان سوی مدینه آیند بحرب شما، پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم تافته شد و یاران را گفت چه کنیم جمله گفتند حسبنا الله و نعم الوکیل. (ترجمهء طبری بلعمی).
از من به روز عید بیازردی
گفتی که تافته شدی از مهمان.فرخی.
چون سلیمان [بن عبدالملک] بمرد مهر از آن عهدنامه برگرفتند نام عمر عبدالعزیز بود، تافته شد از این کار [یعنی عمر عبدالعزیز] دست بر پیشانی نهاد و گفت... (مجمل التواریخ و القصص). رابعه تافته شد گفت خداوندا مرا در خانهء خود می نگذاری و نه در خانهء خویشم می گذاری یا مرا در خانهء خویش بگذار یا در مکه بخانهء خود آر. (تذکرة الاولیاء عطار).

تافته گردیدن.

[تَ / تِ گَ دی دَ] (مص مرکب) پیچیده شدن. کج شدن : هرگاه که عضله های مجوف تشنج کند، حدقه از موضع خویش زایل شود و چشم تافته گردد همچون چشم احول. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

تافته گشتن.

[تَ / تِ گَ تَ] (مص مرکب)خشمناک گشتن. تافته شدن :
چون موفق شنید که عمرو تافته گشت و قصد کرد که بنفس خویش به شیراز آید. (تاریخ سیستان).
گرنه هوا خشمناک و تافته گشته ست
گرم چرا شد چنین چو تافته کانون.
ناصرخسرو.
||غمگین گشتن. دل آزرده شدن. نگران شدن. مضطرب شدن. پریشان گشتن : پس چون بعد از آن برپای خاستی [آدم] آواز فرشتگان نتوانستی شنید سخت غمگین شد و تافته گشت. (ترجمهء طبری بلعمی).
همه تنگدل گشته و تافته
سپرده زمین شاه نایافته.فردوسی.
چون بر او چیپال شاه هندوستان خبر یافت، تافته گشت [از آمدن محمود غزنوی] و رسول فرستاد سوی امیرمحمود که اگر این عزم را بیفکنی... پنجاه فیل خیاره بدهم. (زین الاخبار گردیزی). ||برافروخته شدن از حرارت. گرمی یافتن. گرم شدن :
چون گشت هوا تافته از آتش حمله
جز سایهء تیغ تو نباشد زبر فتح.مسعودسعد.

تافر.

[فِ] (ع ص) مرد چرکین. (منتهی الارب). (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تافراکین.

(اِخ) نام خاندانی است که اعضای آن در خدمت دو دولت موحدین و بنی حفص در مغرب بودند و از سال 540 تا 778 ه . ق. مسند امارت و وزارت و دیگر کارهای بزرگ داشتند و در امور کشوری و سیاسی نفوذ کاملی کرده بودند و به یکی از قبائل بربر انتساب داشتند. عبدالمؤمن اولین سلطان موحدین عمر بن تافراکین را به والیگری قابس تعیین کرد و بتدریج مرتبهء وی بالا رفت تا آنجا که پادشاه او را در غیبت خود جانشین خویش می ساخت. پس از عمر پسر و سپس نوادهء وی مشاغل مهم را عهده دار شدند و نس بعد نسل چرخ دستگاه موحدین را بگردش درمی آوردند. یکی دیگر از افراد این خاندان عبدالحق بن تافراکین است که متصدی کارهای بزرگ سلطان مستنصر صاحب تونس، از خاندان بنی حفص گردید و مقام و منزلتی بزرگ بدست آورد... و ابومحمد تافراکین مشهورترین این دسته از خاندان تافراکین است که به تونس رفته بودند و در زمان سلطان ابواسحاق اقتدار کاملی داشت و پس از وی پسرش ابوعبدالله نیز چندی مقام پدر را احراز کرد ولی بسال 770 ه . ق. ابواسحاق درگذشت و تونس بدست ابوالعباس افتاد و موجب زوال خاندان تافراکین گردید. (از قاموس الاعلام ترکی). رجوع به بنی تافراکین شود.

تافرکنیت.

[ ] (اِخ) بندری است به اسپانی و از آن تا قلعهء تابحریت 8 میل فاصله است. رجوع به حلل السندسیه جزء1 ص69 شود.

تافزه.

[زَ] (معرب، اِ) بلغت بربر، سنگ سیاه، حجر مسن، سنگ آهن(1). (دزی ج1 ص139).
(1) - Gres.

تافسیا.

(اِ) بلغت رومی صمغ سداب دشتی را گویند. (ترجمهء صیدنه). صمغ سداب است. (بحر الجواهر). دزی تافسیا را به ثافسیا ارجاع کرده و در «ثافسیا» نویسد: آسکله پیوم(1). (ابن البیطار ج1 ص 225 ب). مستعینی این کلمه را در ذیل «ت» آرد و اضافه کند که رازی آن را در باب «ث» آورده است. و در کتاب لغت منصوری رازی(2) در ذیل «ث» یاد شده و بدان افزاید: در اکثر کتب با تاء مثناة آمده است... (دزی ج1 ص 156). رجوع به تاپسیا و ثافسیا و مخصوصاً ثافسیا و مفردات ابن البیطار ج1 ص148 و لکلرک ج1 ص327 و 328 و ترجمهء صیدنه ذیل «ت» و اختیارات بدیعی و تحفهء حکیم مؤمن شود.
(1) - Thapsia asclepium.
(2) - Glossaire sur le Mancouri de Rhazes par Ibn al Hachacha, man. de
Leyde, no. 331(5) (catal. 111 p. 256).

تافشک.

[فَ شَ] (اِ) دیوک باشد. (فرهنگ جهانگیری) (برهان) (ناظم الاطباء). جانوری است که آن را بفارسی دیوک گویند. (آنندراج) (انجمن آرا). و آن را دیوچه و ریونجو و رنجو و لنبک نیز خوانند و بتازی ارضه نامند. (فرهنگ جهانگیری). بعربی ارضه خوانند. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا). پشمینه و کاغذینه را خورد. (آنندراج) (انجمن آرا). دیوک و ارضه. (ناظم الاطباء). کرمکی است که در جامه های پشمین یافت شود و آن را تباه سازد و آن را «ریونجو» و «دیوچه» و «دیوگ» و «لنبک» هم گویند و بعربی «اَرضَه» نامند. (از لسان العجم شعوری ج1 ص281). موریانه. خوره :
حال خود آخر نیندیشی و باشی تا به کی
در میان جامهء سمّور همچون تافشک.
ابوالمعالی (از لسان العجم شعوری).
رجوع به ارضه و دیوک و موریانه شود.

تافغا.

(معرب، اِ)(1) تافغیت. خِرّیع. قرطم. عصفر. رجوع به تافغیت شود.
(1) - Cynara acaulos.

تافغوت.

[فَ] (معرب، اِ) بلغت بربر «کاردون سلوس پی ناتوس»(1) را گویند. (از دزی ج1 ص 139).
(1) - Carduncellus pinnatus.

تافغه.

[فَ غَ] (معرب، اِ) بلغت بربر نوعی از خارخسک. شوک الدواب. خسکه. بادآورد. خسک. شویکه(1). شوکة. حرشف. شوکة المبارکه. خار تاتاری. (از دزی ج 1 ص139).
(1) - Chardon.

تافغیت.

(معرب، اِ)(1) بلغت بربر افریقیه و حوالی آن بر نوعی گیاه خاردار و کوتاه اطلاق شود. بر روی برگهای این گیاه لکه های سفید و سیاه وجود دارد و اطراف برگهای آن دندانه دار است، ریشهء آن در زمین بسیار فرورود. شریف گوید: ریشهء آن سرد و خشک است و اگر آن را خشک یا تر بسایند و با آرد سفید مخلوط کنند ضماد مؤثری برای زخم خواهد بود. (از لکلرک ج 1 ص302). خریع. رجوع بمفردات ابن البیطار ج 1 ص57 و ص 143 و لکلرک ج2 ص26 و تافغا شود.
(1) - Cynara acaulos.

تافنا.

(اِخ)(1) رودی به الجزایر که بسال 1837 م. بین عبدالقادر و ژنرال بوژو(2) در سواحل این رود قراردادی منعقد گردید که در آن حدود الجزایر فرانسه و نواحی متنازع فیه با امیر مذکور معین گردید.
(1) - Tafna.
(2) - Bugeaud.

تافناختی.

(اِخ) تافنخت(1)، ماجراجویی از مردم «لیبی» که در قرن هشتم ق. م. مسیح تاج و تخت کشور مصر را بدست آورد.
(1) - Tafnakhti. Tafnecht.

تافنخت.

[نِ] (اِخ)(1) تافناختی. رجوع به همین کلمه شود.
(1) - Tafnecht.

تافه.

[فَ / فِ] (اِ) مبدل تابه است. (فرهنگ نظام). رجوع به تابه و تاوه شود.

تافه.

[فِهْ] (ع اِ) چیز حقیر و اندک. (آنندراج) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). حدیث: کانت الید لاتقطع فی الشی ء التافه. (منتهی الارب).

تافیره.

[رَ] (اِخ)(1) یکی از رجال بزرگ از مردم طلیطله در دورهء نصرانیت. رجوع به حلل السندسیه ج 2 ص42 شود.
(1) - Tavera.

تافیسار.

(اِ) تافیار، درباس(1) را گویند. گیاهی است که برگش به رازیانه ماند. در ضماد بکار برند چون مسهل بسیار قوی است تناولش خطرناک است. (از لسان العجم شعوری ج1 ورق 276). این کلمه مصحف تافسیا و ثافسیا است. رجوع به همین کلمات شود.
(1) - اذرباس (بحر الجواهر ذیل ثافسیا). رجوع به ثافسیا شود.

تافیفرا.

(معرب، اِ) بلغت بربر سفندولیون(1)و کلخ دلبی باشد. رجوع به سفندولیون شود.
(1) - Spondylum.

تافیل.

(اِخ) پدر شهریاربن تافیل(1) والی عمان و معاصر قاوردبن جعفربیک (442 ه . ق.) است. رجوع به تاریخ افضل چ مهدی بیانی ص9 شود.
(1) - ن ل: شهریاربن باقیل.

تافیلات.

(اِخ) رجوع به قاموس الاعلام ترکی و تافیلالت شود.

تافیلالت.

[لِ] (اِخ)(1) ولایتی به مغرب، مرکز قدیمی آن سجلماسه، و آن زادگاه اشرف علویین فیلالیین است که تا امروز در آنجا حکومت دارند. (از المنجد). قسمتی از مراکش در جنوب اطلس بر کنار صحرای بزرگ افریقا دارای 100000 تن سکنه، ناحیهء تجارتی و صنعتی است. قاموس الاعلام ترکی این کلمه را در ذیل «تافیلات» آرد و افزاید: این محل بوسیلهء دو نهر که از کوههای اطلس سرچشمه میگیرد، مشروب گردد و در سواحل این دو نهر، گندم و جو بسیاری کاشته می شود ولی محصول عمدهء آن خرما میباشد، گله های گوسفند و بز فراوان دارد، مرکز حالیهء این ولایت قصبهء رسائی است ولی قصبهء بزرگتر و آبادتر آن «ابوان» است.
(1) - Tafilelt. Tafilalet.

تافیلاله.

[لِ] (اِخ) رجوع به تافیلالت شود.

تافیلل.

[لِ] (اِخ) رجوع به تافیلالت شود.

تاق.

(اِ) تاغ. (فرهنگ نظام). تاغ است و آن هیزمی باشد که آتش آن بسیار بماند. (برهان). رجوع به تاخ و تاغ و لسان العجم شعوری و فرهنگ نظام شود. ||در لهجهء گناباد خراسان تاک را گویند.

تاق.

(اِخ) ابن اغوزخان فرزند کهتر اغوزخان، از آباء سلاطین ترک است. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج3 ص9 شود.

تاقا.

(اِ) حَرشَف(1). کنگر. کنگر فرنگی. رجوع به حرشف شود.
(1) - Artichaut.

تاق تاق.

(اِ صوت) تاغ تاغ. آواز بلند نعل کفش و نعل اسب گاه رفتن. آواز برهم خوردن چیزی.

تاقدیس.

(اِ مرکب) فرهنگستان این کلمه را بجای چین خوردگی زمین که بشکل طاق است(1)، انتخاب کرده است. ||طاقدیس. (به همهء معانی) رجوع به طاقدیس شود.
(1) - Anticlinal.

تاقدیس.

(اِخ) رجوع به طاقدیس شود.

تاقدیسی.

(ص نسبی) طاقدیسی. رجوع به طاقدیسی شود.

تاقره.

[قِ رَ] (ع اِ) ظرف. جعبه. جعبهء کوچک. ج، تَواقِر. (از دزی ج1 ص139).

تاقسیل.

(اِخ) تلفظ ترکی تاکسیل(1) است. رجوع به تاکسیل و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Taxile.

تاقسیله.

[لَ] (اِخ) تلفظ ترکی تاکسیلا(1)(تاکسیل) است. رجوع به تاکسیلا و تاکسیل و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Taxila.

تاقنه.

[نَ] (اِخ) تلفظ ترکی تاکنا(1) است. رجوع به تاکنا و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Tacna.

تاقوبه.

[بَ] (اِخ) تلفظ ترکی تاکوبایا(1)است. رجوع به تاکوبایا و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Tacubaya.

تاق و توق.

[قُ / تاقْ قُ] (اِ صوت)تاق تاق. تاغ تاغ. آواز برهم خوردن تخته ها و چوبها. ||آواز گشاد تفنگ و توپ از دور، نه به بسیاری و انبوهی.

تاقی.

(ترکی، اِ) کلاه، از لغات ترکی. (غیاث اللغات) (آنندراج).

تاقیقوئیل.

(ترکی، اِ مرکب) تخاقوی ئیل. (فرهنگ نظام). سال مرغ. سال یازدهم از دورهء دوازده سالهء ترکی. رجوع به تخاقوی ئیل شود.

تاقیل.

(اِخ) نام قومی است : ...که بدان ناحیه کسهااند بسیار، مر آن قوم را که تارس و تاقیل خوانند و با این جابلق و جابلس بتعصب است (اند) و همیشه با ایشان شب و روز حرب ساخته باشند. (ترجمهء طبری بلعمی نسخهء خطی کتابخانهء لغت نامه). پس جبرئیل علیه السلام مرا سوی تارس و تاقیل و یأجوج و مأجوج برد. (ترجمهء طبری بلعمی ایضاً).

تاقیه.

[یَ] (اِ) از وسائل آرایش مو که زنان شوهردار بکار برند. (فرهنگ پیانکی).

تاک.

(اِ) درخت انگور. (لغت فرس اسدی چ عباس اقبال ص250) (شرفنامهء منیری) (برهان) (فرهنگ رشیدی) (غیاث اللغات) (فرهنگ اوبهی) (آنندراج) (انجمن آرا) (فرهنگ نظام). در تکلم مو و نام دیگرش رز است. (فرهنگ نظام). درخت رز و نهال رز. (ناظم الاطباء). کرم. نامیة. (السامی فی الاسامی چ تهران ص104)(1). گاهی «تاک» را به «رز» اضافه کنند بهمین معنی :فرخو؛ پیراستن تاک رز بود. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).
تاک رز بینی شده دینارگون
پرنیان سبز او زنگارگون.
رودکی (از لغت فرس اسدی چ عباس اقبال ص 250).
یک لخت(2) خون بچهء تاکم فرست از آنک
هم بوی مشک دارد و هم گونهء عقیق.
عماره (از لغت فرس اسدی ایضاً).
بیاور آنکه گواهی دهد ز جام که من
چهار گوهرم اندر چهار جای مدام
زمرد اندر تاکم، عقیقم اندر غژب
سهیلم اندر خم، آفتابم اندر جام(3).
ابوالعلاء ششتری (از لغت فرس ایضاً ص27).
ز تاک خوشه فروهشته و ز باد نوان
چو زنگیانی بر بازپیچ(4) بازیگر.
بوالمثل (از لغت فرس اسدی ایضاً ص57).
انگور و تاک او نگر و وصف او شنو
وصف تمام گفت ز من بایدت شنید.
بشار مرغزی.
شد گونه گونه تاک رز چون پیش نیل(5) رنگرز
اکنونْتْ باید خز و بز گرد آوری و اوعیه.
منوچهری (دیوان چ دبیرسیاقی ص79).
تاک رز را دید آبستن چون داهان
شکمش خاسته همچون دم روباهان.
منوچهری (دیوان ایضاً ص161).
کشیده سر شاخ میوه بخاک
رسیده بچرخشت میوه ز تاک.اسدی.
عیب ناید بر عنب چون بود پاک و خوب و خوش
گرچه از سرگین برون آید همی تاک عنب.
ناصرخسرو.
تو ز خوشه عصیر چون یابی
تا نگیرد ز تاک خوشه عصیر.ناصرخسرو.
تا که سرانگشت تاک کرد خزان فندقی
کرد چمن پرنگار پنجهء دست چنار.خاقانی.
تاک انگور تا نگرید زار
خندهء خوش نیارد آخر کار.نظامی.
پادشه همچو تاک انگور است
درنپیچد در آن کزو دور است.نظامی.
تو گفتی خردهء مینا بر خاکش ریخته است و عقد ثریا از تاکش درآویخته. (گلستان).
تاک از پی غوره میدهد مل
شاخ از پس سبزه میدهد گل.
امیرخسرو دهلوی.
قصهء تقصیر ایشان را که در عمارت رز خواجه علاءالدین کرده بودند بر ایشان خواندند و مواضع تقصیر را روشن بیان کردند بمثابتی که فرمودند در عمارت فلان تاک و فلان تاک تقصیر کردید. (انیس الطالبین بخاری نسخهء خطی کتابخانهء لغت نامهء دهخدا ص103).
بودم آن روز من از طایفهء دردکشان
که نه از تاک نشان بود و نه از تاک نشان.
جامی (دیوان چ هاشم رضی ص591).
تاک را سیراب کن ای ابر رحمت زینهار
قطره تا می میتواند شد چرا گوهر شود؟
(از انجمن آرا) (آنندراج).
رجوع به مو و رز و تاکستان شود.
- ترکیبها:آب تاک. زادهء تاک. زبان تاک. طارم تاک. (از آنندراج).
- امثال: تاک فروختن و چرخشت خریدن، چون گولان؛ گرانی را به ارزانی بدل دادن. (امثال و حکم دهخدا ج 1 ص536).
||شاخ و شاخه (اعم از رز و جز آن) :
چو آن سرو روان شد کاروانی
ز تاک سرو(6) می کن دیده بانی.حافظ.
||درخت میوه را نیز گویند. (فرهنگ اوبهی). ||نیز آنچه از رسن راست می کنند و در چهر و امثال آن آویزند و بر آن چیزها میدارند، هندیش چهکا نامند. (آنندراج). ||بنائی بخم، و طاق معرب آن است. مؤلف صراح اللغه در ذیل کلمهء طوق آرد: الطاق ما عطف من الابنیة و الجمع الطاقات و الطیقان، فارسی معرب :
تاک بر تاک شاخهای درخت
بسته بر اوج کله تخت به تخت.نظامی.
(1) - مرتضی زبیدی در تاج العروس آرد: النامیة (من الکرم القضیب) الذی (علیه العناقید) و قیل هو عین الکرم الذی یتشقق عن ورقه و حبه و قد أنمی الکرم و قال المفضل یقال لکرمة انها لکثیرة النوامی و هی الاغصان واحدتها نامیة و اذا کانت الکرمة کثیرة النوامی فهی عاطبة. (تاج العروس ج10 ص 378).
(2) - در احوال و اشعار رودکی سعید نفیسی: یک قحف. (احوال و اشعار رودکی ج3 ص1193).
(3) - ن ل: مئی که اوت گواهی دهد [همی] که منم
بگونه و گهر اندر چهار جای مدام
عقیقم اندر غژب و زمردم در تاک
سهیلم اندر خم، آفتابم اندر جام.
(4) - باذپیچ.
(5) - پیش بند (از یادداشتهای مرحوم دهخدا).
(6) - در نسخهء علامهء قزوینی و دکتر غنی: چو شاخ سرو... و در نسخهء داور چ بمبئی: ز ملک دیده...

تاک.

(اِ) به هندی درهم است که چهار دانگ و نیم باشد. (تحفهء حکیم مؤمن).

تاک.

(اِخ) نام قومی است در نواحی دهلی و گجرات. (آنندراج) (غیاث اللغات).

تاک.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان پایین ولایت بخش فریمان شهرستان مشهد که در 68 هزارگزی جنوب خاوری فریمان و در 10 هزارگزی جنوب راه مالرو فریمان به آق دربند قرار دارد. دامنه ای است معتدل و 18 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

تاک.

(اِخ) طاق. رجوع به طاق و حبیب السیر چ خیام ج3 ص359 و حبیب السیر چ تهران ج2 ص 113 شود.

تاک.

[کَ] (ع اسم اشاره) آن(1). (از دزی ج1 ص 139). اسم اشارهء مؤنث ذاک. (ناظم الاطباء).
(1) - Celle-la.

تاک.

[ک ک] (ع ص) احمق. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء) (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ابله. (برهان). ج، تاکون، تککه، تکاک، تُکَک. (آنندراج) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ||لاغر. ||هلاک شده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

تاکاب.

(اِخ) دهی از دهستان قیلاب بالا، در بخش الوار، ناحیهء گرمسیر شهرستان خرم آباد است و در 30هزارگزی شمال خاوری حسینیه و 24هزارگزی شمال خاوری راه شوسهء خرم آباد به اندیمشک واقع است. سرزمین آن تپه ماهور و آب آن از رودخانهء بلارود است. دارای 108 تن سکنه و محصول آنجا غلات و لبنیات و شغل اهالی آن زراعت و گله داری است. صنایع دستی مردم آن ده فرش بافی و راه آن مالرو است. ساکنین آنجا از طایفهء قلاوند میباشند و برای تعلیف احشام خود به ییلاق و قشلاق روند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

تاکام.

(اِخ) دهی از دهستان کلیجان رستاق بخش مرکزی شهرستان ساری واقع در بیست هزارگزی جنوب ساری و دوهزارگزی باختر راه عمومی دودانگه به ساری. ناحیهء کوهستانی و جنگلی، مرطوب، مالاریایی. دارای 330 تن سکنه است. آب آشامیدنی مردم آنجا از چاه و محصول آن برنج و غلات و عسل است. شغل مردم آن زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. رودخانهء چهاردانگه و دودانگه بین این آبادی و قراء گردشی - ورند بهم متصل میشوند و راه چهاردانگه و دودانگه بهم میرسند. زراعت برنج مردم در کنار رودخانهء تجن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

تاکانه.

[نَ] (اِخ) دهی از دهستان باباجانی بخش ثلاث شهرستان کرمانشاهان است. این ده در هشت هزارگزی شمال باختری ده شیخ و دوهزارگزی قالیچه قرار دارد. سرزمینی است کوهستانی و گرمسیر و 300 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه، محصول آن غلات، حبوبات و لبنیات است. شغل مردم آنجا زراعت و گله داری است. راه آن مالرو و ساکنین آن از طایفهء باباجان هستند، گله داران در تابستان بکوه سرابند میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

تاکبان.

(ص مرکب) رزبان. نگهبان تاک. باغبان. نگهدارنده و محافظ تاک. تاک نشان.

تاکتیک.

(فرانسوی، اِ)(1) فن بکار انداختن لشکر در حضور دشمن، این لفظ از زبان فرانسه است و در فارسی مستعمل، لیکن هنوز جزو زبان فارسی نشده است. (فرهنگ نظام). تعبیة الجیش. صف آرائی. سپه آرایی. ||روش حصول کامیابی و موفقیت.
(1) - Tactique.

تاکدانه.

[نَ / نِ] (اِ مرکب) هستهء انگور. (لسان العجم شعوری ج1 ورق 291).

تاک دشتی.

[کِ دَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کَرم دشتی. نخوش. کرمة البیضاء(1). رجوع به کرمة البیضاء و فاشرا شود.
(1) - در ص205 درختان جنگلی ایران تألیف ثابثی، کرمة البیضا = مو = نَخوش (در شیراز)
Vitis Vinifera. =

تاکر.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان میان رود علیا بخش نور شهرستان آمل واقع در 48 هزارگزی باختری آمل از طریق رود بارک. ناحیهء کوهستانی و سردسیر است و 430 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء بلده و محصول آن غلات، سیب زمینی و میوه و شغل مردم آنجا زراعت و گله داری است. دارای دبستان و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3). رجوع به سفرنامهء مازندران رابینو بخش انگلیسی ص 110 شود.

تاکرای.

[کِ] (اِخ)(1) رمان نویس انگلیسی (1811- 1863 م.). وی در کلکته متولد شد، یکی از آثارش بازار مکارهء(2) خودنماییهای «هنری اسموند» میباشد، در آثارش زنندگی و استهزاء آزاردهنده ای وجود دارد. از آن جمله استهزاء بیرحمانه ای است که از معایب جامعهء معاصر کرده است. رجوع به زاکری شود.
(1) - Thackeray.
(2) - Vanity Fair.

تا کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) دولا کردن. خمانیدن. دوتو یا چندتو کردن. خم کردن. مایل کردن. تاکردن جامه، قالی، لحاف و جز آن؛ به چندلا کردن آن: جامه ها را تا کرد. از بسیاری ورم، زانوها را نمیتوانم تا کرد. رجوع به «تا» شود. ||رفتار. سلوک. معامله: خوب تا کردن با کسی یا بد تا کردن با کسی؛ با او حسن معامله یا سوء معامله داشتن.

تاک رز.

[کِ رَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)مو. درخت انگور. رز :
تاک رز از انگور شد گرامی
وز بی هنری ماند بید رسوا.ناصرخسرو.
||شاخ رز. شاخهء مو. رجوع به تاک شود.

تاکرن.

[کُ رُ] (اِخ) یکی از بلاد اندلس. (سمعانی ورق 102). رجوع به تاکرنی شود.

تاکرنی.

[کُ رُنْ نی / کَ رُ] (ص نسبی)منسوب است به تاکرن که از بلاد اندلس است. (سمعانی ورق102).

تاکرنی.

[کُ رُنْ نی] (اِخ) یاقوت آن را تاکَرنی نوشته و گوید سمعانی آن را بضم کاف و راء و تشدید نون ضبط کرده و آن صحیح است. ناحیتی بزرگ است به اندلس دارای کوههای استوار که از آن نهرها روان است. (معجم البلدان). شهری از اندلس که در کنار بحرالروم واقع شده و دارای 23353 نفر جمعیت و اکنون مشهور به کاتالونی می باشد. (ناظم الاطباء). رجوع به کاتالونی شود.

تاکرنی.

[کُ رُنْ نی] (اِخ) محمد بن سعد تاکرنی مکنی به ابوعامرالکاتب الاندلسی. وی از شعرا و نویسندگان بلیغ بود. رجوع به ابوعامر و انساب سمعانی ورق 102 و معجم البلدان یاقوت ج1 ص 353 شود.

تاکرونه.

[کَ نَ] (اِخ) ناحیه ای است از اعمال شَذُونه به اندلس، متصل به اقلیم مغیلة. (معجم البلدان ج 1 ص353). رجوع به حلل السندسیه ج1 ص41 و اسپانی، در این لغت نامه شود.

تاکزونومی.

[زُ نُ] (فرانسوی، اِ)(1) علم قوانین رده بندی یا «کلاسی فی کاسیون»(2). این لفظ از زبان فرانسه است و در کتب علمی مستعمل می باشد. رجوع به جانورشناسی عمومی تألیف فاطمی ص68 شود.
(1) - Taxonomie.
(2) - Classification.

تاکس.

(فرانسوی، اِ)(1) نرخ و مالیات هر چیزی. این لفظ از زبان فرانسه است و در فارسی مستعمل ولیکن جزء زبان فارسی نشده است. (فرهنگ نظام). ||نرخ مقطوع و معین. ||در تداول عوام، مزد مقطوع زنان روسپی.
(1) - Taxe.

تاکسافهر.

[ ] (اِ) سنگ ساب(1). سنگی که برای تیز کردن بکار آید. حجرالمسن. (از دزی ج1 ص 139).
(1) - Pierre a aiguiser.

تاکستان.

[کِ] (اِ مرکب) جایی که دارای درختهای متعدد انگور باشد. (فرهنگ نظام). باغستان درخت رز. (ناظم الاطباء). از «تاک» (رز، مو) + «ستان» (مزید مؤخر مکانی). موستان. باغ انگور. رزستان. باغ انگوری. مؤلف قاموس کتاب مقدس در ذیل تاک و تاکستان آرد: اول کسی که در کتاب مقدس به غرس تاکستان مذکور است، نوح بود. (سفر پیدایش 9:20) و در ایام سلف تربیت آن را بخوبی میدانستند. ...اما وطن و منشأ تاک در کوههای شرقی آسیای صغیر میباشد لکن شام و فلسطین بواسطهء داشتن انواع و اقسام مختلف انگور مشهور بودند و در هر تلی که در مملکت یهودیه باشد، برجی دیده میشود که از برای باغبانان ساخته شده است و بهترین انواع این ثمر خوشگوار و لذیذ در آن باغها میروید و گاهی خود بوتهء مو را میگذارند که بر زمین گسترده شود و شاخهایش بر مودارها یا مکانهای بلندبرآمده ثمر دهد و از این جهت است که در میکاه 4:4 میگوید: «و هرکس زیر مو خود و هرکس زیر انجیر خود خواهد نشست». (مقابل کتاب زکریا 3:10). و بسا میشود که مو بر اطراف دیوارهای خانه برآید. (کتاب مزامیر 128:3). تاکستان را با دیوار یا خاربست و حظیره محفوظ نموده برجی نیز برای باغبانان در آن میسازند. (انجیل متی 21:33 مقابل سفر اعداد 22:24، کتاب مزامیر 80:8-13 و کتاب امثال سلیمان 24:31). و تاکستان از جملهء املاک مرغوب و محترم عبرانیان بود، اگر بدی و ضرری به آنها وارد میشد آن را چون بلایی میدانستند بدان جهت اشعیا دربارهء جنگ آشوریان میفرماید: «در آن روز هر مکانی که هزار مو بجهت هزار پاره نقره داده میشد پر از خار و خس خواهد بود». (کتاب اشعیا 7:23). و در جای دیگر چون خواهد که حزن و اندوه را تشخیص دهد می فرماید: «شیرهء انگور ماتم میگیرد و کاهیده میگردد و تمامی شاددلان آه میکشند». (کتاب اشعیا 24:7). و همچنین چون زکریا(ی) نبی قصد آمدن روزهای خوش و سلامتی مینماید میفرماید: «مو ثمر خود را خواهد داد». (کتاب زکریا 8:12 مقابل کتاب حبقوق 3:17 و کتاب ملاکی 3:11). و البته موبُری و پاک کردن تاک از زواید بر مطالعه کننده مخفی نخواهد بود که اشخاص باغدار شاخه و نهالهای سال گذشته و گاهی از اوقات مال سال آینده را پاک میکنند و قوم اسرائیل را عادت این بود که تاکستانها و سایر املاک و مزارع را مدت سه سال واگذارند و ثمرش را نچینند. (سفر لاویان 19:23). در بعضی از اماکن در اول بهار تاکها را پاک کرده بعد از نمو، شاخهایی را هم که انگور نداشته باشند میبرند و بعد از ظهور و نمو، خوشه ها با زرده های آنها را که بعد از موبری اول ظاهر شده است، پاک میکنند و اغلب اوقات تاکستان را دو بار فلاحت کنند و سنگ و ریگ او را برچینند و چیدن انگور با درو نمودن مقارن است. (سفر لاویان 26:5، کتاب عاموس 9:13) زیرا که نوبرهای انگور در اول تابستان میرسد. (سفر اعداد 13:23) و عبرانیان برای انگور چیدن بیشتر فراهم میشدند تا برای درو. (کتاب اشعیا 16:9 و سفر داوران 9:27) ملاحظه در انگور. (قاموس کتاب مقدس ص 243-244). رجوع به تاک شود.

تاکستان.

[کِ] (اِخ) نام قدیم سیادهن. قصبه ایست جزء دهستان دودانگه بخش ضیاءآباد شهرستان قزوین در 34 هزارگزی خاور ضیاءآباد و بر کنار راه شوسهء قزوین به همدان و زنجان قرار دارد و دارای 8253 تن سکنه است. در جلگه واقع و هوای آن معتدل است. بوسیلهء قنات و چاه و رودخانهء ابهررود مشروب میگردد. محصول آن غلات، کشمش و قیسی و بادام است و شغل اهالی آن زراعت و باغبانی است. صنایع دستی مردم آنجا گلیم و جاجیم بافی است. دارای دبستان، شهربانی، پست و تلگراف و تلفن، ادارهء املاک، ادارهء کشاورزی و در حدود 150 باب دکان است. از آثار قدیمی آن حمامی متعلق به دورهء شاه عباس است بفرمان رضاشاه در آن جا ساختمانهای جدید و خوبی احداث شده بود که اغلب آنها فعلاً خراب شده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1). این قصبه در 170هزارگزی تهران میان سیاه چشمه و سیاه باغ واقع است. راه آهن تهران به تبریز از آنجا میگذرد و ایستگاه راه آهن دارد.

تاکسودیوم دیستیشوم.

(لاتینی، اِ مرکب)(1) از درختان جنگلی بیگانه و بومی امریکای شمالی است. این درخت از سوزنی برگها است ولی برگ آن در زمستان میریزد. برای جنگلکاری زمینهای باتلاقی و کنار رودخانه ها بسیار شایسته است. چوب آن بسیار خوب و رویش آن سریع میباشد. (از جنگل شناسی کریم ساعی ج1 ص282).
(1) - Taxodium distichum.

تاکسی.

(فرانسوی، اِ)(1) کلمهء فرانسه متداول در زبان فارسی است و اختصار کلمهء «تاکسی-اتو»(2) میباشد. اتومبیل کرایه که در داخل شهرها مسافران را از نقطه ای به نقطهء دیگر برد.
(1) - Taxi.
(2) - Taxi-auto.

تاکسیل.

(اِخ)(1) راجهء هندو که با اسکندر کبیر متحد شد و او را در فتح هند حمایت کرد. وی فرمانروای کشور بزرگی بین هند و هیمالیا بود. ابتدا سعی کرد که با یونانیان مقاومت کند ولی چون مغلوب گشت، روش خود را تغییر داد و با اسکندر همدست گردید تا بدین وسیله بر وسعت کشور خود بیفزاید. اکنون گمان کنند که تاکسیل نام این فرمانروا نبوده بلکه نام پایتخت کشور وی بود که امروزه اتوک(2)نامیده میشود. (رجوع به مادهء بعد و تاکسیلا شود). قاموس الاعلام ترکی ذیل کلمهء «تاقسیل» آرد: نام یکی از سلاطین قدیمهء خطهء سند واقع در شمال غربی هندوستان است. اسکندر کبیر این پادشاه را مغلوب و کشور وی را ضبط نمود اما بشخص وی بی حرمتی نکرد. رجوع به تاریخ ایران باستان ج2 ص 1784، 1780، 1791، 1853، 1863، و ج3 ص 1967، 1968، 1993 و 2057 شود.
(1) - Taxile.
(2) - Attock.

تاکسیل.

(اِخ) تاکسیلا. رجوع بهمین کلمه شود.

تاکسیلا.

(اِخ)(1) تاکسیل. پایتخت کشوری قدیمی بشمال هند که فرمانروای آن بهمین نام «تاکسیل» معروف گشت و اکنون این شهر را اتوک(2) نامند. قاموس الاعلام ترکی ذیل کلمهء تاقسیله آرد: نظر بتواریخ قدیمه نام شهری بود بر ساحل سند و تاقسیل پادشاه قدیم این خطه آن را پایتخت خود قرار داده بود. رجوع بتاریخ ایران باستان ج2 ص 1783 و 1854 و تاکسیل شود.
(1) - Taxila.
(2) - Attock.

تاکسی متر.

[مِ] (فرانسوی، اِ مرکب)(1) آلتی که مسافت طی شدهء یک اتومبیل یا مدت زمانی را که اتومبیل مشغول راه پیمائی است، حساب کند و بطور خودکار کرایه را نشان دهد.
(1) - Taximetre.

تا کشتن همراه بودن.

[کُ تَ هَ دَ](مص مرکب) (...همراه بودن) تا قتل همراه بودن. تا خون همراه بودن. کنایه از کمال عداوت و دشمنی است و در اشعار میریحیی شیرازی «تا مردن همراه» و در اشعار بعضی دیگر «تا جان همراه» نیز بدین معنی آمده. (آنندراج) :
روز و شب کز ما گریزان دلبر دلخواه ماست
حیرتی دارم که تا کشتن چه سان همراه ماست.
اثیر (از آنندراج).
رجوع به «تا» و همچنین رجوع به «همراه بودن» شود.

تاکلا.

[کُ] (اِخ) دهی از دهستان کوه شهری بخش کهنوج شهرستان جیرفت است. در 150هزارگزی جنوب کهنوج و 15 هزارگزی خاور راه فرعی کهنوج به میناب قرار دارد. کوهستانی و گرمسیر است و 50 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه، محصول آن خرما و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

تاکنا.

(اِخ)(1) شهری به پرو(2) مرکز ولایتی بهمین نام. دارای 16000 تن سکنه است و جمعیت این ولایت بالغ بر 150000 تن میباشد. قاموس الاعلام ترکی در ذیل کلمهء تاقنه افزاید: ...در 52هزارگزی جنوب شرقی آریقه و تجارت زیادی با بولیویا دارد.
(1) - Tacna.
(2) - Perou.

تاکند.

[ ] (اِخ) دهی جزء دهستان قاقازان بخش ضیاءآباد شهرستان قزوین است. در 18هزارگزی شمال ضیاءآباد واقع است و دارای 834 تن سکنه میباشد و آب آن از رودخانهء قوزلی و قنات است. محصول آن غلات و میوه و شغل اهالی آنجا زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

تاک نشان.

[نِ] (نف مرکب) که تاک نشاند. تاک نشاننده. رزبان. کشاورز تاک. کشت کنندهء رز :
بودم آن روز من از طایفهء دردکشان
که نه از تاک نشان بود و نه از تاک نشان.
جامی (دیوان چ هاشم رضی ص591).
رجوع به تاک شود.

تاک نشاندن.

[نِ دَ] (مص مرکب) کشتن تاک. غرس مو. رجوع به تاک و تاک نشان شود.

تاکوب.

(اِ) بلغت اهل بربر دوایی است که آن را فرفیون خوانند، گزندگی جانوران را نافع است. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا). مأخوذ از بربری، فرفیون. (ناظم الاطباء). رجوع به تاکوت و فرفیون و فربیون شود.

تاکوبایا.

(اِخ)(1) شهری است به مکزیک (حوزهء فدرال). در خارج شهر مکزیکو قرار دارد و فاصلهء آن با شهر مکزیکو 5هزار گز است. دارای رصدخانه و 55000 تن سکنه میباشد.
(1) - Tacubaya.

تاکوت.

[کَ] (اِ) تَکوت. تَکّوت. تیکَوْک. بلغت اهل بربر فربیون(1). (دزی ج1 ص 139). در مغرب اقصی بلغت بربر فریبون(2) را نامند و همچنین در مغرب میانه این نام را به دانهء «اثل»(3) دهند که فارسیان آن را «کیزمازک» (گزمازک) گویند. رجوع به «اثل» شود. (از لکلرک ج1 ص302). رجوع به مفردات ابن البیطار ج1 ص12 و کلمهء «اثل» و تاکوب شود.
(1) - Euphorbe.
(2) - Euphorbe.
(3) - Tamarisc.

تاکوت الدباغین.

[تُدْ دَبْ با] (ع اِ مرکب) اطباء مغرب حب الاثل را گویند. رجوع به «اثل» و مفردات ابن البیطار ج1 ص12 و دزی ج1 ص139 و تاکوت شود.

تاکور.

(اِخ) (امیر...) اوغانی. بنابر قول حمدالله مستوفی از امراء اوغان و معاصر شاه شجاع بود و سلطان احمد که بعد از وفات شاه شجاع بسلطنت رسید، پس از ورود به کرمان وی را محبوس گردانید. رجوع به تاریخ گزیده چ عکسی ص736 شود.

تاکور.

(اِخ) وی در دوران امیرتیمور گورکان حاکم قسطنطنیه بود. خواندمیر آرد: بعد از آنکه خاطر خطیر خسرو جهانگیر از تمهید بزم عیش به او پرداخت... مولانا بدرالدین احمد... را به رسم رسالت بجانب مصر فرستاد... و مقارن آن حال ایلچی تاکور حاکم قسطنطنیه که اکنون به استنبول اشتهار یافته بدرگاه عالم پناه رسید و اشرفی بیشمار و تحف بسیار بگذرانید و خبر اطاعت فرستندهء خود بعرض رسانید. (حبیب السیر چ خیام ج3 ص511).

تاکور.

(اِخ) ناحیه ای است در هند. خواندمیر نویسد: در هشتم ذیقعدهء سنهء تسع و ثلثین و ستمائه (639) سلطان مسعودشاه که بغایت کریم طبع و نیکوسیرت بود، سریر سلطنت دهلی را بوجود خود مشرف گردانیده امر وزارت را من حیث الاستقلال به خواجه مهذب الدین تفویض نمود و حکومت بهرایج را بعم خود... و ایالت بلاد تاکور و سور بملک عزالدین بلبن بزرگ تعلق گرفت. (حبیب السیر چ خیام ج 2 ص 623).

تاکوما.

[کُو] (اِخ)(1) شهر و بندری بمغرب اتازونی (واشنگتن) بر کنار اقیانوس آرام. دارای 125000 تن سکنه و کارخانه های ذوب آهن و مس و کارخانهء چوب بری است. فعالیت های صنعتی فراوان دارد. صادرات عمدهء آن چوب و غله و پوستهائی است که از آن لباس سازند.
(1) - Tacoma.

تاکون.

[تاکْ کو] (ع ص، اِ) جِ تاکّ در حالت رفعی. رجوع به تاکّ شود.

تاکونا.

(اِخ) شهری است به اندلس. رجوع به روضات الجنات ص65 شود.

تا کی.

[کَ / کِ] (ق مرکب) کلمهء استفهام. تا چه زمان و تا چه وقت. (ناظم الاطباء). از ادوات استفهام مرکب :
چنین گوینده ای در گوشه تا کی؟
سخندانی چنین بی توشه تا کی؟
نظامی.

تاکیان.

(اِخ) شهری است به سند. (معجم البلدان) (مراصدالاطلاع).

تاکیس.

(اِخ) قلعه ای در مرزهای بلاد روم است که سیف الدوله در آنجا غزا کرد. ابوالعباس صفری گوید:
فما عصمت تاکیسُ طالب عصمة
و لاطمرت مطموة شخص هارب.
(معجم البلدان چ بیروت ج2 جزء 5 ص7).

تاکیشر.

[شَ] (اِخ)(1) ناحیتی است در حوالی لوهاور. رجوع به ماللهند بیرونی چ لایپزیک ص102 و 206 شود.
(1) - در فهرست اعلام ماللهند چ لایپزیک کلمهء تاکیشر به سانسکریت چنین آمده: .Takesvara

تاکیشوارا.

(اِخ)(1) رجوع به تاکیشر شود.
(1) - Takesvara.

تاکی مزاج.

[مِ] (ص مرکب) آنکه یا آنچه دارای مزاج تاک باشد. شراب مزاج. انگورمزاج :
خلی نه آخر از خم تا کی مزاج چرخ
کانجا مرا نخست قدم بر سر خم است.
خاقانی.

تاگاج.

(اِ مرکب، ق مرکب) بمعنی یکتا گاه و یک بار باشد. (جهانگیری) :
زهی دولت که من دارم که دیدم
چو تو ممدوح مکرم را بتاگاج.
سوزنی (از جهانگیری).
مؤلف انجمن آرا آرد: در جهانگیری نوشته تاگاج، یک تا گاه و بیکبار باشد و این بیت حکیم سوزنی را شاهد آورده... و خطا کرده. ناگاج بمعنی ناگاه است «نون» را «تا» گمان کرده و جیم و ها با یکدیگر بدل شوند. رجوع به آنندراج شود. مؤلف فرهنگ رشیدی نویسد: ...و جهانگیری ... سهو کرده و تصحیف خوانده.... و صحیح به نون است. در فرهنگ جهانگیری بمعنی یکتا گاه و یک بار. (لسان العجم ج1 ص274) :
بی فکرت و مدّاحی صدر تو همه عمر
حاشا که زنم یک مژه را بر مژه ناگاج.
سوزنی (از انجمن آرا).
رجوع به ناگاج و گاج و گاه شود.

تاگاست.

(اِخ)(1) شهری است قدیمی به مغرب (آفریقای صغیر)(2) در نومید یا موطن «سنت آگوستین»(3) که امروز «سوق الرأس» نامیده میشود. قاموس الاعلام ترکی در ذیل «تاغاسته» آرد: ...بعدها بنام «تاجلت» شهرت یافته بود، امروز خرابه هایش در تونس در جهت شرقی رأس ابیض است و سوق الرأس نامیده میشود.
(1) - Tagaste.
(2) - Afrique mineure.
(3) - Saint Augustin.

تاگال.

(اِخ)(1) مردم جزایر فیلیپین که از اختلاط با سیاهان بومی آن سامان پدید آمده اند.
(1) - Tagals.

تاگانروگ.

(اِخ) شهری است به «اوکراین» روسیهء شوروی، بر کنار دریای «آزف». دارای 80000 تن سکنه. بندری است نظامی و محل صدور گندم و مواد غذایی. قاموس الاعلام ترکی در ذیل کلمهء «طغیان» آرد: طغیان یا «تاغانروغ» در جنوب روسیه و شمال شرقی ساحل دریای آزف واقع و مرکز قضائی است. تجارت آنجا پررونق است و نیز این شهر چهار میدان و نُه کلیسا و یک کاخ سلطنتی امپراتور روس و یک باغ عمومی و کارخانه های روغن سازی و کارخانهء توتون و اسکله دارد.

تاگر.

[گُ] (اِخ) رابیندرانات. رجوع به تاگور شود.

تاگ زوک.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان لادیز، بخش میرجاوه، شهرستان زاهدان که در 20هزارگزی جنوب میرجاوه و 6 هزارگزی جنوب راه فرعی میرجاوه به خاش واقع است و 35 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

تاگساکیس.

(اِخ) یکی از امرا و فرماندهان سکاها که در جنگ با داریوش بزرگ شرکت داشت. رجوع به تاریخ ایران باستان ج1 ص 603 شود.

تاگ ور.

[وَ] (ص مرکب) این کلمه مرکب است از «تاگ»(1) و مزید مؤخر «ور» بمعنی تاج دار، تاجور، مکلل. رجوع به تاجور و تکفور و حواشی جهانگشای جوینی چ قزوینی ج3 صص 484-488 شود. این کلمه را ارمنیان بصورت تگور(2) بمعنی شاه و تاجدار استعمال کنند.
(1) - «تاج» معرب «تاگ» است.
(2) - Tagavor.

تاگور.

[گوُ] (اِخ)(1) سر رابیندرانات. شاعر و نویسندهء هندی که در ششم ماه مه 1861 م. مطابق سال 1278 ه . ق. در کلکته از یک خانوادهء شاهی متولد شد. وی جوانترین فرزند «ماهاراشی دیون درانات»(2) و نوهء شاهزاده «دوارکانات تاگور»(3) و خود پیشوای «براهماساماژ» و تجددطلب نهضت هند در قرن نوزدهم و بیستم بود. تاگور پس از طی تحصیلات مقدماتی در هندوستان بسال 1877 م. برای تحصیل حقوق و قوانین به انگلستان رفت و در آنجا دربارهء شاعران انگلستان و زبان انگلیسی به تحصیل و مطالعه پرداخت. کتابهایی که خود بزبان بنگالی تصنیف کرده بود، به انگلیسی ترجمه کرد و در اوان جوانی بکار نویسندگی مشغول گردید و پس از مراجعت به هند در سال 1901 م. در بلپور، واقع در 93میلی کلکته مدرسهء «شانتی نیکیتان»(4) (خانهء صلح) را تأسیس کرد که یکی از بنگاههای تربیتی شد و در آن از روشهای معمولی پیروی نمی کردند.(5)
تاگور بسال 1913 به دریافت جایزهء نوبل در ادبیات نایل گشت و 8000 پوند از آن را برای نگهداری و تعمیر مدرسهء خویش خرج کرد. در سال 1915 بدریافت عنوان «نایت هود»(6)نایل آمد ولی در سال 1919 بصورت اعتراض علیه روشی که در جلوگیری از آشوبهای پنجاب بکار میرفت، استعفا داد و در سالهای بعد هم خواهان استفاده از این عنوان نگشت. تاگور یک وطن خواه و ملت دوست هندی بود و پیش از همه در اصلاح امور اجتماعی روش صلحجویانه را برگزیده بود و بسیاستی که بزندگی قاطبهء مردم هند ارتباط داشت، علاقه مند بود. وی میخواست جنبش ملی پیش از آزادی سیاسی به یک رفرم اجتماعی توجه داشته باشد. تاگور با آثار فراوانش که از حس زیبایی دوستی جهان و عشق به کودکان و علاقه به بی آلایشی و خداشناسی اشباع شده بود، ترجمان افکار جدی مردم بنگال گشت. مخصوصاً بطلان امتیازات طبقاتی را در اجتماع هند اعلام کرد. وی موسیقی دان و نقاش(7) و شاعر بود و بزبان بنگالی اشعار عارفانه و شورانگیزی سرود. بکشورهای اروپا و ایران(8) و ژاپن و چین و روسیه و امریکا مسافرت کرد. در آوریل 1941 دانشکدهء اکسفورد درجهء دکترای افتخاری را به وی اهداء کرد. در آن مراسم خطابه ای دربارهء «بحران در تمدن» ایراد کرد و در آن علل جنگ را با روش عقلی تجزیه و تحلیل کرد و پیشنهادهایی دربارهء صلح و توافق عمومی بجهانیان کرد. این خطابه که در نوع خود یکی از شاهکارهای نثری تاگور است، بنام «مذهب بشر» چاپ و منتشر گردید. وی در هفتم اوت 1941 پس از یک عمل جراحی در کلکته درگذشت. مجموعهء اشعار او بنام «گیتانجلی»(9) بوسیلهء آندره ژید نویسندهء مشهور فرانسه ترجمه شد(10). از جملهء آثار این دانشمند بزرگ که بزبانهای انگلیسی و فرانسه ترجمه شده است عبارتند از:
نام کتابترجمهترجمه
به انگلیسیبه فرانسه
در سالدر سال
باغبان(11)19141921
چیدن میوه(12)19161921
میهن و جهان19191921
فراری-1924
صد شعر از کبیر(13)19151924
ماه جوان19131924
خاطرات من(14)19171925
آمال ونامهء پادشاه(15)-1925
مذهب بشر(16)19311925
موشی(17)-1926
دورهء بهار(18)-1926
ماشین (درام)-1929
غرق کشتی(19)(داستان)-1926
نامه هائی به یک
دوست(20)19281931
چیترا(21)1914-
پستخانه1914-
پرندگان آواره1916-
ملیت1917-
تربیت طوطی1918-
خرزهرهء قرمز1924-
گره های بازشده1925-
دیگر از آثار این دانشمند بزرگ عبارت است از:
1 - چیترلیپی
2 - وحدت تخلیقی
3 - الوداع ای دوست من
4 - مرکز تمدن هندی
5 - گورا
6 - مناظر بنگال
7 - سنگهای گرسنه
8 - شاه و کلبهء تاریک
9 - هدیهء عاشق
10 - شخصیت
11 - یادداشتها
12 - نمایشنامهء قربانی و دیگر نمایشنامه ها
13 - طریقت (نطق های تاگور در ژاپن)
14 - خدمت
15 - دو خواهر
16 - منظره ای از تاریخ هند
17 - سه نمایشنامه
توضیح آنکه کتاب گیتانجلی تاگور موجب اهداء جایزه نوبل به وی گردید. رجوع به دایرة المعارف بریتانیکا سال 1957 ج21 ص753 و لاروس قرن بیستم و وفیات معاصرین بقلم محمّد قزوینی، مجلهء یادگار سال سوم شمارهء چهارم و امثال و حکم دهخدا ج3 ص1548 و المنجد ذیل کلمهء «طاغور» و مجموعهء اشعار دهخدا به اهتمام محمّد معین ص8 (با تصویر تاگور و مؤلف لغت نامه) و سالنامهء پارس سال 1312 ه . ش. ص70 (مقالهء فروغی دربارهء تاگور) و شرح حال تاگور در مقدمهء کتاب «چیترا» ترجمهء فتح الله مجتبائی چ کانون انتشارات نیل و کتاب «رابیندرانات تاگور» تألیف محیط طباطبائی چ کتابخانهء ترقی شود.
(1) - Tagore, sir Rabindranath. طاغور (عربی).
(2) - Maharashi Devendranath.
(3) - Dwarkanath Tagore. .(عربی) شنتینیکتان.
(4) - Santiniketan (5) - آقای ابراهیم پورداود استاد دانشگاه تهران مدت دو سال در دانشگاه مذکور بتدریس فرهنگ و ادب فارسی اشتغال داشتند.
(6) - Knighthood (نظیرلقب شوالیه درفرانسه).
(7) - از سال 1929 م. بکار نقاشی مشغول شد.
(8) - ساعت پنج بعدازظهر پنجشنبه هشتم اردیبهشت 1311 ه . ش. تاگور با همراهان خود وارد طهران شد و مورد استقبال وزیر فرهنگ و عده ای از فضلا و نویسندگان ایران قرار گرفت و در باغ نیرالدوله (انجمن ادبی) که برای توقف ایشان معین شده بود، ورود نمود. از جملهء همراهان تاگور دینشاه جی جی بابائی ایرانی رئیس انجمن زردشتیان هندوستان بود. تاگور پس از اقامت کوتاهی در ایران روز یکشنبه 25 اردیبهشت 1311 با همراهان خود از راه همدان و کرمانشاه بطرف بین النهرین حرکت نمود.
(9) - Gitanjali. (10) - این اثر بسال 1913 به انگلیسی و بسال 1948 بوسیلهء «یوحنا قمیر» بعربی ترجمه شد.
(11) - در فرانسه: «باغبان عشق»، این اثر در سال 1321 ه . ش. بوسیلهء دوشیزه ف - گ - خطیر بفارسی ترجمه شد.
(12) - در فرانسه: «سبد میوه»، این کتاب بنام «سبد میوه» در سال 1334 ه . ش. بوسیلهء ناصر ایراندوست بفارسی ترجمه شد.
(13) - در فرانسه: «اشعار کبیر».
(14) - در فرانسه: «خاطرات»؛ این اثر بوسیلهء «یوحنا قمیر» بسال 1948 بعربی ترجمه شد.
(15) - Amal et la lettre du roi. (16) - در فرانسه: «مذهب - شاعر».
(17) - Mushi.
(18) - Le cycle du printemps.
(19) - Le Naufrage. (20) - از سال 1913 تا 1922 م.
(21) - این اثر در سال 1334 ه . ش. بوسیلهء فتح الله مجتبائی بفارسی ترجمه شد.

تال.

(اِ) طبق مس و برنج و نقره و طلا و امثال آن. (فرهنگ جهانگیری) (برهان) (انجمن آرا). مأخوذ از هندی. طبق مس و نقره و طلا و جز آن. (ناظم الاطباء). سینی فلزی. (فرهنگ نظام). این لفظ مفرس از «تهال» هندی است و حرف «ها» در آن نیم تلفظ است که در زبان فارسی نیست از این جهت به «تال» مفرس گشته. لفظ مذکور را فقط شعرای فارسی که در هند بودند یا هند را دیدند استعمال کردند و در واقع هندی است نه فارسی و من برای این ضبط کردم که در شعر امیرخسرو و نثر ظهوری آمده است. (فرهنگ نظام) :
ز سیری بس که هندو(1) سیرخور شد
همه تال برنجش تال زر شد.
امیرخسرو (از فرهنگ جهانگیری).
||نام سازی است در هند که از روی سازند. (آنندراج). دو پیالهء کوچک کم عمق باشد از برنج که خنیاگران هندوستان بهنگام خوانندگی آنها را برهم زنند و بصدای آن اصول نگاه دارند و رقص کنند. (از برهان) (انجمن آرا) (فرهنگ جهانگیری) (آنندراج) (غیاث اللغات) (ناظم الاطباء). در میان ایرانیان زنگ نام دارد. (انجمن آرا). و اکنون ما آنها را زنگ می گوئیم. (ناظم الاطباء). زنگی که رقاصان به انگشتان خود بسته وقت رقص برهم زنند. (فرهنگ نظام). این لفظ هندی است. (غیاث اللغات) (آنندراج). در این معنی هم هندی است و شعرای فارسی هند آن را استعمال کرده اند. (فرهنگ نظام) :
دگر ساز برنجین نام آن تال
بر انگشت پریرویان قتّال
گرفته چون پیاله تال در دست
نه از می از سرود خویشتن مست.
امیرخسرو (از فرهنگ جهانگیری).
فرورفته در مغز ارباب حال
شراب خم مندل از جام تال.
ظهوری (از آنندراج).
||روی که بعربی صفر خوانند. (برهان). برهان و مقلدانش روی را که فلزی است، از معانی این لفظ قرار دادند که به هیچ وجه ثابت نیست. (فرهنگ نظام).
(1) - در انجمن آرا: هندی.

تال.

(اِ) نام درختی است در هندوستان شبیه بدرخت خرما. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری) (از انجمن آرا) (از فرهنگ نظام) (ناظم الاطباء). که آن را درخت ابوجهل نیز گویند. (برهان). و برگ آن را زنان برهمن در شکاف گوش نهند یعنی نرمهء گوش را بشکافند و آن برگ را پیچند و در آن شکاف گذارند. (برهان). رجوع به فرهنگ جهانگیری و انجمن آرا و ناظم الاطباء و فرهنگ نظام شود. و برهمنان کتابهای خود را از برگ آن درخت سازند و با نوعی از قلم فولادی بر برگ آن درخت چیزی نویسند. (برهان). رجوع به فرهنگ جهانگیری و ناظم الاطباء شود. برگ آن در قدیم بجای کاغذ استعمال میشده و اکنون هم در دهات هند استعمال میشود. (فرهنگ نظام). لفظ مذکور در این معنی هم مفرس از «تار» هندی است که با رای مخصوص هندی است و امیرخسرو و شعرای دیگر آن را استعمال کرده اند. (از فرهنگ نظام) :
عمیا کسی که دم زد از این صبح، کاذب است
خفاش لاف نور کجا دارد احتمال
گوش هلال باز توان کرد از این ورق
همچون شکاف گوش برهمن ز برگ تال.
امیرخسرو (از فرهنگ جهانگیری).
برگ تال را در دیار هند با فوفل و آهک خورند و گویند آن برابر کف دستی است و آن را پان نیز گویند و خوردن آن با فوفل و آهک لب را سرخ کند و آن را تنبول نیز گویند. (انجمن آرا). و رجوع به فرهنگ ناظم الاطباء شود :
زبانش ببازی همی با لگام
تو گفتی زند تال هندی بکام.
فتحعلی خان ملک الشعرا (در مدح اسب، از انجمن آرا).
رجوع به تامول و تامبول و تانبول و تنبول و پان شود. و آبی از آن درخت حاصل کنند که مانند شراب نشئه دهد. (برهان). رجوع به فرهنگ جهانگیری و ناظم الاطباء و انجمن آرا و فرهنگ نظام و «تار» (درخت) شود.

تال.

(اِ) آبگیر باشد و آن را تالاب نیز گویند. (فرهنگ جهانگیری). آبگیر و تالاب و استخر و برکهء بزرگ را نیز گفته اند. (برهان) (از آنندراج) (از انجمن آرا). و بعضی گویند به این معنی هندی است. (برهان). بعضی از اهل لغت «تال» را بمعنی آبگیر هم نوشته اند چه تاکنون آبگیر و استخر را در هند تالاب گویند اما فارسی بودن این لفظ ثابت نیست. (فرهنگ نظام).

تال.

(هندی، اِ) بزبان هنود فاصلهء میان سر انگشت میانهء دست تا سر انگشت شصت. رجوع به تحقیق ماللهند بیرونی چ لایپزیک ص79 شود. ||هندوان قسمت زیرین خط افق را نامند. در مقابل «اپر» که قسمت برین آن است. رجوع به تحقیق ماللهند بیرونی ایضاً ص145 شود. ||به هندی نام طبقهء نخستین از هفت طبقهء زیر زمین است. رجوع به تحقیق ماللهند بیرونی ایضاً ص113 شود.

تال.

(اِ) داردوست(1). (درختان جنگلی ایران تألیف حبیب الله ثابتی ص172). ||در شمال ایران: تَمیس(2). (درختان جنگلی ایران ایضاً). ||در لاهیجان و لفمجان و دیلمان، گیاهی است دارای ساقه های پیچنده، برگهای آن شبیه به نیلوفر ولی کمی کشیده تر است. گلهای سفیدرنگ بسیار لطیفی دارد. مؤسسهء کشاورزی لاهیجان آن را «کونولوولوس»(3)تشخیص داده است. (فرهنگ گیلکی منوچهر ستوده).
(1) - Hedera.
(2) - Tamus communis.
(3) - Convulvulus.

تال.

(ع اِ) خرمابنان ریزه و نهالهای آن که بریده یا کنده بجای دیگر نشانند. جِ تالَه. (منتهی الارب). و رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون شود.

تال.

[ل ل] (ع ص) از اتباع ضال است: رجال ضال تال. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تالٍ.

[لِنْ] (ع ص) از تِلو به معنی خواندن و قرائت کردن قاری. تلاوت کننده. و در حدیث است تالِ للقرآن والقرآن یلعنهُ.

تال.

(اِخ) تل. دهی است جزء دهستان زیراستاق بخش مرکزی شهرستان شاهرود. در 13هزارگزی جنوب باختری شاهرود و 6هزارگزی جنوب شوسهء شاهرود به دامغان واقع است. جلگه ای است معتدل و 70 تن سکنه دارد. دو رشته قنات یکی شور و دیگری شیرین آن را مشروب سازد. محصول آن پنبه و صیفی است. راه مالرو دارد و از راه اسدآباد و قلعه نو اتومبیل می توان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

تالاب.

(اِ)(1) تال. (برهان). آبگیر و استخر را در هند تالاب گویند. (فرهنگ نظام). آبگیر و استخر و برکه. (ناظم الاطباء). استخر. (برهان). غدیر. کول.
(1) - Etang. lac.

تالاب رود.

(اِخ) رودی است که بدریاچهء هامون ریزد و تا محل تلاقی با رود میرجاوه، خط سرحدی ایران در بلوچستان تعیین شده است.

تالاپ تالاپ.

(اِ صوت) صدای برخوردن کفش در گل و لای یا طنین دست و پا زدن انسان یا حیوانی در آب. تَلَپ یا تُلُپ یا تِلِپ.

تالاپی.

[لاپْ پی] (اِ صوت) صدای افتادن چیزی نرم بر زمین: انجیرها تالاپی می افتند روی زمین.

تالاج.

(اِ) بانگ. (لسان العجم شعوری) (ناظم الاطباء). فریاد و غوغا. (ناظم الاطباء). ||هنگامه. فتنه. (ناظم الاطباء). و رجوع به لسان العجم شعوری ج 1 ص274 شود.

تالار.

(اِ) تختی یا خانه ای باشد که بر بالای چهار ستون یا بیشتر از چوب و تخته سازند. (برهان) (از فرهنگ اوبهی). عمارتی بود که چهار ستون بر چهار طرف صفه بر زمین فروبرند و بالای آن را بچوب و تخته بپوشند. (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی). تخت یا خانه ای که بر بالای چند ستون سازند. (ناظم الاطباء). اطاق چوبی که بر بالای چهار ستون چوبی ساخته میشود به این طور که چهار ستون بزرگ در زمین فروکنند و وسط آن ستونها تخته ها کوبیده فرش اطاق قرار دهند و بالای ستونها را با تخته پوشیده سقف اطاق سازند. چنین اطاق در شهرهای مرطوب ایران مثل تبرستان و گیلان برای خواب شب تابستان استعمال میشود که هم بادگیر است و هم جانوران درنده را به آن راه نیست اما در تبرستان آن را اکنون نفار گویند. (فرهنگ نظام). در تبرستان آن را «ناپار» و «نپار» گویند. (از آنندراج) (انجمن آرا). رجوع به انجمن آرا و آنندراج شود. محمّد معین در حاشیهء برهان قاطع آرد: کردی «تالار»(1)، گیلکی «تَلَر»(2) :
چندین رنج و بلا و جور کشیدم
تاش به بالای خانه بردم و تالار.
سوزنی (از فرهنگ نظام).
رجوع به غیاث اللغات و لسان العجم شعوری شود. ||عمارت عالی که ستون دارد و وسیع است. (آنندراج) و (از انجمن آرا) (ناظم الاطباء). اطاق بسیار بزرگی که برای پذیرایی مهمان و غیر آن استعمال میشود: تالار سلام قصر پهلوی خیلی بزرگ است. (فرهنگ نظام). ||تالاب و آبگیر(3). (ناظم الاطباء).
(1) - talar.
(2) - talar. (3) - این کلمه بدین معنی تنها در فرهنگ ناظم الاطباء و ظاهراً به تبعیت از فرهنگ عربی و فارسی به انگلیسی «جانسن» و «اشتینگاس» ضبط شده و هیچ گونه شاهدی برای آن یافت نشد و گویا تحریفی از تالاب است.

تالار.

(اِخ) رودخانه ای است در مازندران. (فرهنگ نظام). رود تالار از سوادکوه گذشته و ببحر خزر میریزد. (از التدوین). رودی است در شاهی(1) که دهستان کیاکلا را مشروب سازد. رجوع به تالارپشت و تالارپی و رجوع بسفرنامهء مازندران رابینو بخش انگلیسی ص6، 42، 43، 48، 49، 50 و 56 شود.
(1) - نام قدیم آن علی آباد بوده و پس از پیروزی انقلاب اسلامی به قائم شهر تغییر یافته است.

تالار.

[تالْ لا] (اِخ)(1) مرکز بلوکی است به آلپ علیا در ناحیهء گاپ(2) بر کنار دورانس(3)واقع است و 636 تن سکنه دارد.
].ar]
(1) - Tallard
(2) - Gap.
(3) - Durance.

تالار.

[تالْ لا] (اِخ)(1) (کامیل دوستن دوک دو. مارشال فرانسه و از مردان سیاسی بود. در سال 1652 م. متولد شد و بسال 1728 درگذشت.
(1) - Tallard, Camille D'Hostun, duc de.

تالارپشت.

[پُ] (اِخ) دهی است از دهستان کیاکلا بخش مرکزی شهرستان شاهی در 14 هزارگزی شمال باختری و 500گزی شمال شوسهء شاهی به بابل واقع است. این دهکده در دشت واقع و هوای آن معتدل و مرطوب است و 210 تن سکنه دارد و آب آن از رودخانهء تالار و چاه و محصول آن برنج و کنف و پنبه و کنجد وغلات و صیفی و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3). رجوع به سفرنامهء مازندران رابینو بخش انگلیسی ص119 شود.

تالارپی.

(اِخ) یکی از دهستانهای بخش مرکزی شهرستان شاهی است. این دهستان در طول رودخانهء تالار از شمال دهستان «بالاتجن» تا انتهای «رکن کلا» واقع است و از رودخانهء تالار مشروب شود و محصول عمدهء آن برنج و کنف و پنبه و کنجد و نیشکر و غلات و صیفی است. این دهستان از 17 آبادی تشکیل شده و 4550 تن سکنه دارد. قراء مهم آن عبارتند از: بالارستم، قلزم کلا، سارزکلا و رکن کلا که خود از 17 آبادی تشکیل گردیده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3). رجوع بسفرنامهء مازندران رابینو بخش انگلیسی ص46 و 117 شود.

تالارک.

[رَ] (اِخ) دهی است از دهستان گیلخوارای بخش مرکزی شهرستان شاهی و در 12هزارگزی شمال خاوری جویبار واقع است. این دهکده در دشت واقع و هوای آن معتدل و مرطوب است و 120 تن سکنه دارد. آب آن از چاه و سیاه رود، محصول آن برنج و پنبه و غلات و صیفی و کنجد و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

تالاسقیس.

(اِ) در تریاق چنین ذکر کرده اند و گفته اند سپندان بابلی را تالاسقیس خوانند و قوت آن در «حرف» ذکر کرده شود. (ترجمهء صیدنه). رجوع به تالسپ و رجوع به حرف شود.

تالاسگور.

[گوُ] (اِ) در رامیان، اَزگیل(1). (درختان جنگل ایران حبیب الله ثابتی ص172). رجوع به جنگل شناسی کریم ساعی ص234 و رجوع به ازگیل شود.
(1) - Mespilus Germanica.

تالاسیوس.

(اِخ)(1) بزعم رومیان قدیم رب النوع ازدواج است، و گویند در ابتدا جوانی دلیر و بسیار دلاور بود و با دختری بغایت زیبا ازدواج کرد و زندگانی را با خوشی گذراندند و از این رو نامشان در زمرهء ارباب انواع موهومی درآمد. (از قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Thalasius.

تالاش.

(اِ) بمعنی جنگ و جدال و غوغا است و از لغات تاتاری است و در اشعار فارسی وارد شده و بصورت تلاش نویسند. (لسان العجم شعوری ج1 ص 279). ||سعی و جستجو، ظاهراً غلط است چرا که در کلام اساتذه و کتب لغت نیامده مگر این که بگوئیم این لفظ ترکی است و در ترکی حرکات را بحروف علت می نویسند پس الف اول بفتح تای فوقانی است، نوشتن این الف درست باشد و خواندنش نادرست. (آنندراج) (غیاث اللغات). مشغله و تلاش و تفحص. (ناظم الاطباء). رجوع به تلاش شود. ||آواز. بانگ. فریاد. غوغا و تالاج. (ناظم الاطباء).

تالاق.

(اِ) در لهجهء افغانی شکستهء کلمهء تارک و تار (فرق سر) است.

تالان.

(اِ) غارت و تاراج. (آنندراج) (فرهنگ نظام) (ناظم الاطباء). یغما. (ناظم الاطباء) (لسان العجم شعوری ج1 برگ 286) :
همی برد بریان به تالان دلیر
بنوعی که آهو برد نره شیر.
بسحاق اطعمه (از فرهنگ نظام).
رگ بجنبید بر تن هوشم
گشته در گنج شایگان تالان.
ظهوری (از آنندراج).
رجوع به تالان تالان و تالان تالان بودن شود.

تالان.

(اِ) مأخوذ از یونانی(1)، مقداری از پول مسکوک. (ناظم الاطباء). تالان دو قسم بوده تالان طلا و تالان نقره. (التدوین). تالان طلا معادل بوده با 8475 تومان حالیهء ایران و تالان نقره با 66 تومان. (التدوین) (ناظم الاطباء). منسوب به «تالا» (تلا) هم ممکن است، در این صورت فارسی است(2). (فرهنگ نظام). رجوع به ترکیبهای تالان آتیک و تالان اوبیایی و تالان بابلی و تالان طلا و تالان نقره شود. ||وزنی در یونان. رجوع به ترکیبهای تالان آتیک و تالان ایرانی و تالان اوبیایی و تالان بابلی شود.
||واحدی برای پول طلا و نقره. تالان نقره معادل 5600 فرانک طلا و تالان طلا که ده برابر تالان نقره بوده تقریباً معادل است با 56000 فرانک طلا. (از لاروس قرن بیستم). تالان نقره معادل 187/1 پوند. (وبستر). رجوع به تالان و ایران باستان ج1 ص166 و 210 شود.
- تالان آتیک؛(3) (تالان معمول در آتیک) وزنی است در حدود 26 کیلوگرم که در یونان و مصر متداول بود. (از لاروس قرن بیستم). وزنه ای است معادل 56 پوند. (وبستر)(4). رجوع به تالان و ایران باستان ج1 ص 166 و 669 شود.
- تالان اوبیایی(5)؛ پول متداول در میان یونانیان. منشأ آن از ایران بود و بوسیلهء «سولون»(6) در سیستم پولی آتن رایج گردید. (از لاروس قرن بیستم). رجوع به تاریخ ایران باستان ج1 ص166 شود.
- ||وزنی معادل 8/26923 گرم بوده است. رجوع به ایران باستان ج1 ص166 شود.
- تالان ایرانی؛ نام دو واحد وزن و پول متداول در ایران یکی تالان طلا، برابر با 60 منهء پارسی (هر منهء پارسی 420 گرم) دیگری تالان نقره، برابر با 60 منهء مادی (هر منهء مادی 561 گرم). رجوع به تالان طلای ایرانی و تالان نقرهء ایرانی و ایران باستان ج2 ص1498 شود.
- تالان بابلی؛ وزنی معادل 20/31411 گرم. رجوع به ایران باستان ج1 ص166 شود.
- ||پول نقره معادل 6600 فرانک طلا. (ایران باستان چ 1311 ج1 ص166). پیرنیا در تاریخ ایران باستان به مقیاس هر تومان معادل پنج فرانک طلا(7) در جدول ص166 تالان بابلی را معادل 5280 ریال(8) دانسته اند.
- ||تالان سنگین بابل، وزنی برابر با 60 مینای بابلی بود و هر مینای بابلی یک کیلوگرم وزن داشت. رجوع به ایران باستان ج2 ص1497 شود.
- تالان طلای ایرانی؛ مساوی با 25200 گرم طلا و 3000 سکهء «دریک». (ایران باستان ج2 ص1494). رجوع به دریک شود.
- تالان نقرهء ایرانی؛ برابر با 33660 گرم و 6000 سکه «سیکل» (هر 20 «سیکل» برابر یک «دریک»). (ایران باستان ج2 ص1494).
- تالان عبری؛ وزنه ای است معادل3پوند. (وبستر).
- ||از نقود نقرهء باستانی است که ارزش پولی آن بطور مختلف تعیین شده است. از 655/1 پوند تا 900/1 پوند. (وبستر).
(لاتینی)
(1) - Talent (lan), Talantum .
(یونانی) Talanton
بمعانی کفهء ترازو، وزنه و پول. این وزن در نزد یونانیان و مصریان متداول و مقدار آن بسیار متغیر بود. (از لاروس قرن بیستم). رجوع به تالان اوبیایی شود.
(2) - این وجه اشتقاق بر اساسی نیست.
(3) - Talent attique.
(4) - Webster Comprehensive Encyclopedic Dictionary. Chicago:
1957.
(5) - Talent eubique.
(6) - Solon. (7) - رجوع به ایران باستان ج1 ص165 شود.
(8) - این مقایسه مربوط بسال 1311 ه . ش. است.

تالان تالان.

(اِ مرکب) (تکرار از جهت شدت و تأکید) نهب. تاراج. غارت و چپاول بسیار که با فعل بودن و شدن و کردن صرف شود. رجوع به تالان و تالان تالان بودن و سایر ترکیبات آن شود.

تالان تالان بودن.

[دَ] (مص مرکب)تاراج و غارتی سخت بودن. غارت و تاراج بسیار بودن.
- امثال: حال که تالان تالان است صد تومان هم زیر پالان است.
رجوع به تالان و تالان تالان و تالان تالان شدن و سایر ترکیبات آن شود.

تالان تالان شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب)غارت و چپاول سخت شدن. تاراج و چپو بسیار شدن. رجوع به تالان و تالان تالان بودن شود.

تالان تالان کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)تاراج و غارتی سخت کردن. رجوع به تالان و تالان تالان و تالان تالان بودن و تالان تالان شدن شود.

تالانتی.

(اِخ)(1) قاموس الاعلام ترکی آرد: قصبهء مرکزی ایالت «لوقریده» (لوکرید)(2)است که در مشرق یونان و صدهزارگزی شمال غربی آتن، در بغاز تالانتی واقع است. و 6000 تن سکنه دارد.
(1) - Talanti.
(2) - Locride.

تالاندشت.

[دَ] (اِخ) دهی است از دهستان هرسم، بخش مرکزی شهرستان شاه آباد. در 38 هزارگزی خاور شاه آباد و 8هزارگزی خاور انجیرک قرار دارد. در دشت واقع و سردسیر است و 540 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آن غلات دیم و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

تالانس.

(اِخ)(1) بلوکی در ایالت ژیروند(2)در حومهء بردو(3) دارای 1650 تن سکنه است. محصول آن شراب و شکلات است.
(1) - Talence.
(2) - Gironde.
(3) - Bordeaux.

تالانک.

[نَ] (اِ) میوه ای است شبیه به شفتالو(1). (برهان). نوعی از شفتالو است. (آنندراج) (انجمن آرا). تالانه. (آنندراج) (انجمن آرا) (فرهنگ نظام). فرسک. (فرهنگ نظام). شفترنگ. رنگینان. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). زردآلو. (ناظم الاطباء). شلیل. رنگینا. شلیر. رجوع به تالانه شود.
(1) - در گیلکی shalanak (حاشیهء برهان چ معین).

تالانه.

[نَ / نِ] (اِ) نوعی از شفتالو بود. (فرهنگ جهانگیری) (برهان) (فرهنگ رشیدی) (الفاظ الادویه). بعضی گویند: میوه ای است شبیه به شفتالو. (برهان) (شرفنامهء منیری). تالانک. (آنندراج) (انجمن آرا). میوه ای است از جنس هلو و شفتالو. (فرهنگ نظام). میوه ای شبیه به هلو. (ناظم الاطباء). نامهای دیگرش شفترنگ و شلیل است. (فرهنگ نظام) :
شد نار ترش شحنه و نارنج میرآب
تالانه لشکری شد امرود میر گشت.
بسحاق اطعمه (دیوان چ استانبول ص38).
زان که در خوان چنین میوه ضرورت باشد
مثل شفتالو و تالانه و انگور و انار.
بسحاق اطعمه (از فرهنگ نظام).
رجوع به تالانک شود.

تالاورادولارینا.

[وِ دُ] (اِخ)(1) شهری است به اسپانی در ایالت طلیطله(2) بر کنار ساحل راست «تاژ» (تاجه) و در میان باغهای نارنج و لیمو واقع است و 12000 تن سکنه و تاکستانها و کارخانه های ظروف سفالین و ابریشم بافی و دباغی و شکلات سازی دارد. علت این نام گذاری آن بود که الفونس یازدهم این شهر را(3) بعنوان نحله به زن خود ماریا دختر پادشاه پرتقال داد. در سال 1809 م. قشون «آنگلو - اسپانیول» ولینگتن بر فرانسه پیروز شد.
(1) - Talavera de la Reina.
(2) - Tolede. (3) - قاموس الاعلام ترکی نام باستانی این شهر را «البوره» ذکر کرده است. رجوع به همین کتاب شود.

تالاهاسه.

[تالْ هاسْ سِ] (اِخ)(1) شهری در ممالک متحدهء امریکای شمالی، پایتخت ایالت فلورید(2) است و 132000 تن سکنه دارد.
(1) - Tallahassee.
(2) - Floride.

تال بت.

[بُ] (اِخ)(1) ویلیام - هنری - فوکس. باستان شناس و فیزیک دان انگلیسی است که در سال 1800 م. در «لاکوک -ابی»(2) متولد و در همان جا بسال 1877 م. درگذشت. وی در سال 1832 بعضویت مجلس عوام نایل شده بود. ظاهراً این همان «تال بت» است که پیرنیا در ایران باستان ج1 ص47 وی را یکی از چهار نفر دانشمند آشورشناس معرفی کرده است که انجمن آسیایی پادشاهی لندن آنان را در سال 1857 م. دعوت کرده بود که هریک جداگانه یکی از کتیبه های آسوری را بخوانند.
(1) - Talbot, William - Henry - Fox.
(2) - Lacock - Abbey.

تال بت.

[بُ] (اِخ)(1) جان. کنت اول «شروسبری»(2) صاحبمنصب انگلیسی است که بدرجات عالی کشوری و لشکری نائل گشت. او بسال 1388 م. متولد شد و در سال 1453 م. در جنگ «کاستیلون(3)» کشته شد. وی همعصر ژاندارک بود و بر اثر فتوحات و ابراز دلاوری در کشور فرانسه مشهور گشت و بدرجهء ژنرالی رسید. رجوع به لاروس قرن بیستم ج6 و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Talbot, John.
(2) - Shrewsbury.
(3) - Castillon.

تال پا.

(اِخ) دهی است از دهستان اندیکا بخش قلعه زراس شهرستان اهواز. در 30 هزارگزی خاوری قلعه زراس واقع است. در جلگه واقع و هوای آن معتدل است و 320 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن برنج و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

تالتا.

(اِخ)(1) امیر «اِلی پی»(2) یکی از نجبای قدیم و از خاندانهای باستانی ولایت «الی پی» بود که در سرحدهای شمالی ایلام واقع است و شامل کوه ها و دره های شمال شرقی به درهء فعلی است که تا شهر نهاوند کنونی میرسد. وی امیری باتدبیر بود و در حدود سال 708 ق.م. بدرود حیات گفت. رجوع به کتاب کرد رشید یاسمی ص 46، 57، 58 و 59 شود.
(1) - Talta.
(2) - Ellipi.

تالثی بیاد.

(اِخ) اعقاب «تالثی بیوس» را تالثی بیاد می گفتند. (از ایران باستان ج1 ص754). رجوع به «تالثی بیوس» شود.

تالثی بیوس.

(اِخ)(1) در اسپارت مکان مقدسی بود معروف بنام تالثی بیوس که رسول «آگامِم نُنْ»(2) بود و اعقاب این شخص را «تالثی بیاد» مینامند. (از ایران باستان ج1 ص754). رجوع به تالثی بیاد شود.
(1) - Talthybios. (2) - پادشاه داستانی «می سِن» و «آرُگس»، که «ترووا» را محاصره کرد.

تالجوت.

(اِخ) قومی از اقوام مغول که بسال 578 ه . ق. با اونک خان و چنگیزخان جنگیدند. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج3 ص16، 18 و 19 شود.

تالخزه.

[ ] (اِخ) دهی است اندر میان کوه نهاده بر سرحد میان چکل و خلخ و بدریای اسکول نزدیک است و [اهل آن] مردمانی جنگی و شجاع و دلاورند. (حدود العالم چ تهران ص52).

تالد.

[لِ] (ع ص) مال کهنه و قدیمی موروثی. (منتهی الارب). مقابل طارف. (المنجد). مال کهن. (ترجمان علامهء جرجانی ص28). تالد نعت است از تُلود بمعنی کهنه و قدیمی شدن مال و منه حدیث العباس فهی لهم تالدة بالدة؛ یعنی الخلافة و البالدة اتباع التالدة. (منتهی الارب) . مال کهنه و قدیم. (غیاث اللغات) (آنندراج). ||ستوری که نزد صاحبش زاده تا نتاج داده. (منتهی الارب). آنچه متولد شود نزد تو از مال تو یا نتیجه دهد. (از تاج العروس).

تال زن.

[زَ] (نف مرکب) نوازندهء تال. (آنندراج) :
دهم نسبت تال زن با صبا
که این نافه سایست و آن نغمه سا.
ظهوری (از آنندراج).
رجوع به تال (ساز) شود.

تالس.

[لِ] (اِخ) شهرکی است بر لب رود فرات نهاده [از جزیره] و به حدود شام پیوسته. (حدود العالم).

تالس.

[لِ] (اِخ)(1) ملطی. ثالس. از حکمای «مکتب ایونی»(2) از قدیمترین و معروفترین دانشمندان هفتگانه است که در حدود 640 ق.م. در ملیطه متولد شد. وی در هندسه و نجوم دستی داشته و کسوف سال 585 ق.م. را پیش بینی کرد و آب را مادة المواد میدانست. خاصیت کهربا را دریافت و گمان می کرد که قدرت جذب کهربا بر اثر وجود روح در آن شی ء است و ارتفاع هرم را از روی اندازه گیری سایه بدست آورد و در هندسه هم کشفیاتی دارد و در حدود سال 548 ق.م. درگذشت. رجوع به ثالس و ثالیس و تالیس و طالس شود.
(1) - Thales de Milet.
(2) - L'ecole ionienne.

تالسان.

[لِ] (اِ) طیلسان. (ناظم الاطباء). معرب آن طالسان است. (معیار ادی شیر از حاشیهء المعرب جوالیقی). نوعی پوشش آدمی. (اصمعی). صاحب معیار گوید: لباسی است که بر دوش اندازند و لباسی است که بدن را احاطه کند و برش و دوزندگی ندارد. «ادی شیر» گوید: پوشش مدور و سبزرنگ است، قسمت فرودین ندارد، پود آن از پشم است و بزرگان علما آن را پوشند و آن از لباس عجمان گرفته شده است. (حاشیهء المعرب جوالیقی ص 227). رجوع به طالسان و طیلسان و تالشان و فرهنگ شعوری و حاشیهء برهان قاطع چ معین ذیل «طیلسان» شود.

تالسب.

[سَ] (معرب، اِ)(1) مأخوذ از یونانی. حرف السطوح. حشیشة السلطان. خردل فارسی. خرفق. خرفه. تخم سپندان. رجوع به دزی ج1 ص139 و 272 ذیل کلمهء «حرف» و رجوع به تالسفیس شود.
(1) - Jon-Thlaspi.

تالسفیس.

[لِ] (معرب، اِ)(1) از یونانی. تخم سپندان. رجوع به تالسب شود.
(1) - Jon-Thlaspi.

تالسفیسیر.

[لِ] (معرب، اِ) از یونانی. تخم سپندان. اسپند(1). (الفاظ الادویه ص71). محرف «تالسفیس» (تالسب) است. رجوع به تالسب و تالسفیس و تالسقیس و تالسقیر و تالسقیسر شود.
(1) - ظ: سپندان.

تالسقیر.

[لِ] (معرب، اِ) به یونانی تخم سپند(1) است که آن خردل فارسی باشد. (برهان) (آنندراج). این کلمه محرف «تالسفیس» (تالسب)(2) است. رجوع به تالسب و تالسفیس شود. مؤلف برهان گوید: تخم تره تیزک را نیز گویند و این لغت در چند نسخهء صحاح الادویه چنین بود لیکن در اختیارات(3) تالبسیقیر نوشته اند با سین و تحتانی دیگر والله اعلم. (برهان) (آنندراج). در دو نسخهء خطی اختیارات بدیعی متعلق به کتابخانهء لغت نامه این کلمه بصورت «تایسقیسر» و «تالسبیسیر» آمده و آن را «حرف» معنی کرده است. توضیح آنکه «حرف» سپندان باشد که تخم تره تیزک است و بعربی حب الرشاد گویند. (برهان قاطع).
(1) - ظ: سپندان.
(2) - Thlaspi. (3) - مراد «اختیارات بدیعی» است. (حاشیهء برهان چ معین).

تالسقیس.

[لِ] (معرب، اِ) «حرف» است. (تحفهء حکیم مؤمن). محرف «تالسفیس» (تالسب) است. رجوع به تالسب و تالسفیس و تالسقیر و تالسقیسر شود.

تالسقیسر.

[لِ] (معرب، اِ) حرف است. (فرهنگ فهرست مخزن الادویه ص8). محرف «تالسفیس» (تالسب) است. رجوع به تالسب و تالسفیس و تالسقیس و تالسفیسیر و تالسقیر شود.

تالش.

[لِ / لَ] (اِخ)(1) قومی باشند از مردم گیلان. (فرهنگ جهانگیری) (برهان) (از آنندراج) (از انجمن آرا) (از فرهنگ رشیدی) (از فرهنگ نظام). گویند از اولاد «تالش» پسر یافث بن نوح بوده و آنان را تیالشان میخوانده اند. ایرانیها برسم قدیم خودشان که الفاظ فارسی را با حروف عربی مینوشتند تالش را طالش هم مینویسند. (فرهنگ نظام). طایفه ای در گیلان و آذربایجان که یک قسم از فارسی دری تکلم میکنند و گویا زبان اهالی آذربایجان قبل از غلبهء ترک همین زبان بوده چنانکه در هرزند بهمین زبان تکلم می نمایند. (ناظم الاطباء). محمّد معین در حاشیهء برهان قاطع آرد: «تالش بقول بعضی مبدل و محرف «کادوس» است و آن قومی بود که در زمان باستان بس انبوه بودند و در کوهستان شمالی ایران نشیمن داشتند و چون بارها بگردنکشی برخاستند و با پادشاهان هخامنشی از در نافرمانی درآمدند از اینجا نام ایشان در تاریخها آمده و امروز مترجمان «کادوش» را که تلفظ صحیح آنست «کادوسی» نویسند. جایگاهی که برای کادوشان در تاریخها یاد کرده اند امروز منطبق با جایگاه تالشان میباشد. رجوع به مقالات کسروی ج1 ص180 و نامهای شهرها و دیها تألیف وی دفتر یکم شود. (برهان ج1 ص 462 حاشیهء 5). رجوع به طالش و تالشان و تالوش شود.
(1) - اکنون در گیلان و تالش این کلمه و ترکیبات آن را بفتح لام تلفظ کنند.

تالش.

[لِ / لَ] (اِخ) در قاموس ناحیه ای از اعمال گیلان. (فرهنگ رشیدی). و نام ولایت ایشان [مردم تالش]. (آنندراج) (انجمن آرا). بلوکی است از گیلان ایران. (فرهنگ نظام). روستایی است از اعمال جیلان (گیلان). (منتهی الارب) . رجوع به نزهة القلوب حمدالله مستوفی چ گای لیسترانج ص 180 و مرآت البلدان ج1 ص337 و طالش و طوالش و تالشان شود.

تالش.

[لِ] (اِخ) (کوه...) رجوع به طالش شود.

تالش.

[لِ] (اِخ) (رود...) رجوع به طالش شود.

تالش.

[لِ] (اِخ) (امیر...) پسر امیرحسن جلایر (امیر حسن چوپانی) و نوهء امیر چوپان است. در سال 725 ه . ق. ابوسعید، حکومت فارس و کرمان و عراق را به وی سپرد. امیر تالش در هرجا جماعتی از گردنکشان و راهزنان را بکشت و رعبی عظیم از وی در دل مردم جای گرفت و سپس حکومت را بملک شرف الدین شاه محمود اینجو داد که به حمایت و نیابت او حکومت کند و چون امیرچوپان گرفتار شد پسر بزرگ او امیرحسن با پسرش امیر تالش بخوارزم گریخته در عداد امرای پادشاه ازبک درآمدند و امیر تالش در آنجا در حدود سال 727 ه . ق. (1327 م.) درگذشت(1). رجوع به تاریخ عصر حافظ ص4، 6، 18، 30 و 31 و از سعدی تا جامی ادوارد برون ترجمهء علی اصغر حکمت ص189 و فارسنامهء ناصری در حوادث 725 ه . ق. شود.
(1) - پروفسور ادوارد برون در تاریخ ادبیات (از سعدی تا جامی) ترجمهء علی اصغر حکمت ص189 مینویسد که پدر و پسر در این سال بقتل رسیدند ولی قاسم غنی در تاریخ عصر حافظ ص31 و عباس اقبال در تاریخ مغول ص339 آورده اند که وی بمرگ طبیعی مرده است.

تالشا.

[ ] (اِ) نباتی است شبیه به لبلا و بسیار کم برگ و شاخهای آن از لبلا درازتر و بهر درختی که پیچد آن را خشک کند از این روی آن را بعربی عشقه گویند که بحالت عشق مناسب است و آن را به فارسی اخفاک و بهندی چان درید نامند. (آنندراج) (انجمن آرا).

تالشان.

[لِ] (اِ) تالسان و طیلسان. (ناظم الاطباء). اهل تالش در قدیم لباس مخصوصی داشتند که تالشان نامیده میشد و از آن طیلسان معرب شده است. (فرهنگ نظام). و پوشش خاصهء آن طایفه را [تالش را] تالشانه می نامیده اند و طیلسان معرب پوشش تالشانه است. (آنندراج) (انجمن آرا). طیلسان. (منتهی الارب) . جامه ای از پشم درشت که مردم تالش پوشند و این کلمه اصل طیلسان عرب است. رجوع به تالش و طالش و مخصوصاً تالسان و طیلسان و طالسان و منتهی الارب ذیل کلمهء طلس شود.

تالشان.

[لِ] (اِ) جِ تالش. رجوع به تالش (قوم) و تاریخ غازانی چ کارل یان ص136 شود.

تالشان.

[لَ] (اِخ) از اعمال گیلان. (معجم البلدان ج 1 ص354) (مرآت البلدان ج1 ص 337). مؤلف گوید: مقصود از تالشان طوالش است. (مرآت البلدان ایضاً). رجوع به تالش (ناحیه) و طالش و طوالش شود.

تالش خان.

[لِ] (اِخ) امیر تالش پسر امیر حسن و نوهء امیر چوپان. رجوع به تالش و تاریخ مغول اقبال ص 339 شود.

تالش دولاب.

[لِ / لَ] (اِخ) رجوع به طالش دولاب شود.

تالش محله.

[لِ / لَ مَ حَلْ لَ] طالش محله. دهی است که با ده سرهند، دیوشل را تشکیل دهند و بر سر راه لنگرود به لاهیجان قرار دارد، کوهستانی و مرطوب است. محصول آن چای، برنج، ابریشم و مرکبات و نان برنجی آنجا معروف است. رجوع به دیوشل شود.

تالش محله.

[لِ / لَ مَ حَلْ لَ] (اِخ) رجوع به طالش محله (از نواحی نشتا) شود.

تالش محله.

[لِ / لَ مَ حَلْ لَ] (اِخ) رجوع به طالش محله (دهی از دهستان زوار) شود.

تالش محله.

[لِ / لَ مَ حَلْ لَ] (اِخ) رجوع به طالش محله (رامسر) شود.

تالش محله.

[لِ / لَ مَ حَلْ لَ] (اِخ) رجوع به طالش محله (گیلخوران) شود.

تالش محلهء فتوک.

[لِ / لَ مَ حَلْ لَ یِ فَ] (اِخ) رجوع به طالش محلهء فتوک شود.

تالش محلهء مارکو.

[لِ / لَ مَ حَلْ لَ یِ](اِخ) رجوع به طالش محلهء مارکو شود.

تالش مکائیلو.

[لِ مَ] (اِخ) رجوع به طالش مکائیلو شود.

تالش مکائیلو قوجه بیکلو.

[لِ مَ جَ بَ] (اِخ) رجوع به طالش مکائیلو قوجه بیکلو شود.

تالشی.

[لِ] (اِخ) حسن بن حسین تبریزی مدرس شافعی ملقب به حسام الدین و معروف به تالشی. وی در تبریز متولد شد و بسال 964 ه . ق. در قسطنطنیه درگذشت. از اوست: بحرالافکار، حاشیه ای بر الخیالی، خصال السلف فی آداب السلف و الخلف که به آداب التالشی معروف است. شرح قصیدهء البردة. (هدیة العارفین فی اسماءالمؤلفین ج1 ص 289).

تالغودة.

[دَ] (ع اِ) گیاهی است. (از دزی ج1 ص 139).

تالف.

[لِ] (ع ص) تلف شونده. تباه. نابود.

تالک.

(اِ)(1) از سنگهای معدنی که بشکل ورقه ورقه یافت شود که آن را صلایه کنند و در طب و صنعت بکار برند و طلق معرب آن است. رجوع به کتاب ماللهند بیرونی ص92 س 13 و طلق و تلک در همین لغت نامه شود.
(1) - Talc.

تالکا.

(اِخ)(1) شهری است بمرکز شیلی، دارای 45000 تن سکنه.
(1) - Talca.

تالکان.

[ ] (اِخ) صاحب انجمن آرا و به تبعیت او مؤلف آنندراج، طالقان را معرب این کلمه دانسته اند: «تالکان و تلکان، نام دو ولایت است یکی در خراسان و دیگری در حوالی شهر قزوین که نخست تلک، که سنگی است سفید و براق و معرب آن طلق، در آنجا یافته شد، بنابراین، این نام یافت و طالقان معرب آن است کذا فی القاموس». (آنندراج) (انجمن آرا). این قول مورد تأمل است. رجوع به «تالک» و «طالقان» شود.

تالکت.

[لِ کَ تَ] (اِخ) نقطه ای در هند. رجوع به ماللهند بیرونی ص154 س16 شود.

تالکون.

[لِ نَ] (اِخ)(1) از طوایف شمال هند طبق نوشتهء باچ پران. رجوع به ماللهند بیرونی ص 152 شود.
(1) - Talkunaدر سانسکریت. (فهرست ماللهند).

تالکی.

(اِ) گشنیز صحرایی باشد. (فرهنگ جهانگیری) (برهان) (آنندراج). گشنیز کوهی. (برهان) (آنندراج). گشنیج دشتی. (شرفنامهء منیری). گشنیز بری. (ناظم الاطباء). تالگی. (ناظم الاطباء). و رجوع به تالگی شود.

تالگال.

[لِ] (فرانسوی، اِ)(1) نوعی مرغ از تیرهء ماکیان ها(2) از طایفهء «مگاپودیده»(3)مخصوص جزایر اقیانوسیه(4) و مخصوصاً گینهء جدید است. اندامی متوسط و رنگی تیره دارد.
(1) - Talegalle. Tallegallus.
(2) - Galinaces.
(3) - Megapodides.
(4) - Oceanie.

تالگی.

(اِ) تالکی. (ناظم الاطباء). گشنیز صحرائی. (فرهنگ رشیدی) (الفاظ الادویه). و رجوع به تالکی شود.

تالله.

[تَلْ لا هِ] (ع سوگند) (از: ت + الله) ت، حرف قسم عربی است که در اول الله درآید و آنرا جر دهد و در فارسی مرادف بالله، والله، قسم بخدا، بخدا قسم، سوگندی با خدای است، و در تازی نیز معادل ایم الله و هیم الله است.

تالما.

(اِخ)(1) فرانسوا - ژوزف. ایفاکنندهء نقش های تراژدی در پاریس. وی بسال 1763 م. متولد شد و در همانجا بسال 1826 م. درگذشت. پدرش دندانساز بود و او هم ابتدا حرفهء پدر را انتخاب کرد ولی پس از مسافرت به انگلستان بازی گری تماشاخانه را برگزید و پس از بازگشت به پاریس وارد مدرسهء سلطنتی دکلاماسیون شد و از تعلیم استادان معروف زمان خود برخوردار گشت و در زمرهء هنرمندان مورد توجه ناپلئون قرار گرفت.
(1) - Talma, Francois - Joseph.

تال مال.

(ص مرکب، از اتباع) پریشان. (غیاث اللغات) (آنندراج). از اتباع و مبدل تارمار است. رجوع به تارمار و تار و مار و تال و مال شود.

تالمان درئو.

[لِ دِ رِ ءُ] (اِخ)(1) ژدئون (1619- 1692 م.). تاریخ نویس فرانسوی است که در «روشل»(2) متولد شد. وی نویسندهء قصه های مطایبه آمیز(3) است. مردی بدنهاد و گاهی هم بی حیا بود. او آئینهء تمام نمای عصر خویش است.
(1) - Tallemant des Reaux, Gedeon.
(2) - Rochelle.
(3) - Historiette.

تالمکهارا.

[مَ کَ] (هندی، اِ) دوای مشهور هندی است. (الفاظ الادویه). هندی است و عوام «تال مکهانا» و بزبان بنگاله «کلیاکهارا» نامند. ماهیت آن: تخمی است پهن، اندک طولانی، ریزه، اغبر، اندک براق و لعابی مانند تودری و گیاه آن بقدر ذرعی و شاخهای بسیار از یک بیخ روئیده و برگ آن شبیه ببرگ کاسنی و خشن و زغب دار و گل آن سفید و ریزه تر از گل کاسنی و عقدهای این نیز مانند عقدهای کاسنی و تخم آن در آنها، الا آنکه در عقدهای این خارها مانند خار مغیلان میباشد بخلاف کاسنی و منبت آن کنار آبها و زمینهای نمناک. طبیعت آن: گرم و خشک با رطوبت فضیله. افعال و خواص آن: تخم آن مفرح و مسمن و مبهی و زیادکنندهء منی و ممسک آن و دافع فساد سودا و چون نرم کوبیده مقدار یک درهم تا سه چهار درهم آن را با هموزن آن قند یا شکر و یا شیر گاو تازه دوشیده بیاشامند، منی را زیاد میگرداند و امساک منی می آورد و سرعت انزال و جریان منی را برطرف مینماید و کوبیدهء آن را بر شربت پاشیده نیز می آشامند و داخل معاجین مبهیه نیز مینمایند و بسبب صلابت دیر کوبیده می گردد و آشامیدن آب مطبوخ برگ و ساق آن و سلاقهء آن جهت استسقا بسبب قوت ادرار آن مفید و ضماد سائیدهء گرم کردهء برگ و ساق و بیخ آن بتمامی بر کمر جهت وجع ظهر و بخور آب مطبوخ آن نیز جهت امراض مذکور نافع. (مخزن الادویه ص170).

تالمن.

[مِ] (اِ) به لغت زند و پازند جانوری است که آن را روباه خوانند. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا). به لغت زند، روباه. (ناظم الاطباء). محمّد معین در حاشیهء برهان آرد: هزوارش «تالمن»(1) پهلوی «روپاس»(2).
(1) - Talm(a)n.
(2) - Ropas.

تالمة.

[مَ] (ع اِ) نوعی از «اسکورسونر»(1). (از دزی ج 1 ص139). سالسی فی وحشی(2). (دزی ایضاً). بلقک. سفور. جنهء اسود. اسفورچینای سیاه. اسفورچینهء سیاه. قعبول اسود. قعبارون اسود. سالسی فی سیاه(3). گیاهی است که ریشهء آن خوردنی است. سالسی فی اسپانی(4).
(1) - Scorsonere.
(2) - Salsifis sauvage.
(3) - Salsifis noir.
(4) - Salsifis d'Espagne.

تالن.

[لُ] (اِخ)(1) اومر. از صاحب منصبان اداری فرانسه که بسال 1595 م. در پاریس متولد شد و در جنگی که در زمان کودکی لوئی چهاردهم (1648- 1653 م.) بین طرفداران پارلمان و درباریان درگرفته بود(2)، از طرفداران پارلمان دفاع کرد. و در سال 1652 درگذشت.
(1) - Talon, Omer.
(2) - La Fronde.

تالنج.

[لِ] (اِخ) دهی است از بخش ایذهء شهرستان اهواز. در 21هزارگزی شمال باختری ایذه، کنار راه مالرو سکوری به کوه کمرون واقع است. جلگه ای است گرمسیر و 159 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و چاه و محصول آن غلات و لبنیات و صیفی است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان کرباس بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

تالو.

(اِخ) یکی از آبادیهای زیارت خواسته رود، در استراباد رستاق. رجوع به سفرنامهء مازندران بخش انگلیسی ص128 و ترجمهء وحید مازندرانی ص 171 شود.

تالوار.

(اِخ)(1) بلوکی به ایالت «ساووا»ی(2)علیا است که در شهرستان «آنسی»(3) و بر کنار دریاچهء آنسی قرار دارد، دارای 181 تن سکنه و توقفگاه تابستانی است.
(1) - Talloires.
(2) - Savoie.
(3) - Annecy.

تالواسه.

[سَ / سِ] (اِ) تاسه است. (فرهنگ اوبهی) (از صحاح الفرس). مانند تاسه بود. (فرهنگ اسدی نخجوانی). تاسه گرفتن بود. (فرهنگ اسدی چ عباس اقبال ص440). تالواسه مانند تاسه باشد. (حاشیهء فرهنگ اسدی نسخهء سعید نفیسی و نخجوانی). تالواسه تاسه بود. (حاشیهء فرهنگ اسدی نسخهء پاول هورن) :
مر مرا ای دروغگوی سترگ
تالواسه گرفت از این ترفند.
خفاف (از فرهنگ اسدی ایضاً).
تلواسه. (فرهنگ اسدی نخجوانی) (از شرفنامهء منیری) (فرهنگ رشیدی) (ناظم الاطباء) (صحاح الفرس). و عوام آن را تلواسه گویند. (آنندراج). غم و اندوه. (شرفنامهء منیری) (آنندراج). اندوه. (برهان) (ناظم الاطباء) (فرهنگ نظام) (فرهنگ خطی کتابخانهء دهخدا). ||بیقراری. (برهان) (آنندراج) (فرهنگ رشیدی) (ناظم الاطباء). بی آرامی. (برهان) (فرهنگ رشیدی) (ناظم الاطباء). ||اضطراب. (برهان) (فرهنگ نظام) (ناظم الاطباء) (فرهنگ خطی کتابخانهء دهخدا). ||میل به چیزی کردن باشد. (برهان). میل و خواهش به چیزی. (ناظم الاطباء). رجوع به تاس و تاسا و تاسیدن و تاسانیدن و سایر ترکیبات تاس و تاسه و تلواسه شود.

تالوپین.

[لُ یَ] (اِخ)(1) پسر «موهان خاقان» جد ترکان شرقی که در سال 587 ه . ق. بدست پسرعمش «شاپولیو»(2) خاقان ترکان جنوبی اسیر شد. رجوع به احوال و اشعار رودکی سعید نفیسی ج 1 ص181 و 182 شود.
(1) - Talo-pien.
(2) - Ca-po-lio.

تالوش.

(اِخ) بعضی تصور می کنند... که کادوس مصحف یا یونانی شدهء تالوش است که در قرون بعد تالش یا طالش شده. مدرکی عجالةً برای تأیید این حدس نداریم... (ایران باستان ج 2 ص1128). رجوع به کادوسیان و تالش شود.

تالوفیت.

[لُ] (فرانسوی، اِ)(1) مأخوذ از فرانسه و در کتب علمی متداول است. شعبه ای از گیاهان و شامل تمام گیاهانی است که جهاز رویندگی آنان به یک تال(2) منحصر میگردد. فرهنگستان ایران «ریسه داران» را بجای این کلمه انتخاب کرده است. رجوع به ریسه داران و واژه های نو فرهنگستان ایران (تا پایان سال 1319 ه . ش.) ص106 شود.
(1) - Thallophytes.
(2) - Thalle.

تال و مال.

[لُ] (ص مرکب، از اتباع) از اتباع است. (برهان) (ناظم الاطباء). تار و مار. (فرهنگ خطی کتابخانهء دهخدا) (فرهنگ رشیدی) (آنندراج). مبدل تار و مار. (حاشیهء برهان چ معین ج1 ص 462). ریزه ریزه. (برهان) (ناظم الاطباء). ریز ریز. (شرفنامهء منیری). تال مال. ||از هم ریخته و پاشیده. (برهان) (ناظم الاطباء). ||زیر و زبر. (فرهنگ جهانگیری). ||متفرق. (برهان) (فرهنگ خطی کتابخانهء دهخدا) (شرفنامهء منیری) (ناظم الاطباء). پریشان. (برهان) (ناظم الاطباء) (فرهنگ خطی کتابخانهء دهخدا) :
ضد و خصم و حاسد تو باد دایم مار و مور
مال و ملک دشمن تو باد دایم تال و مال.
(مؤلف شرفنامهء منیری).
بیشتر با لفظ کردن و شدن مستعمل است. به همه معانی. رجوع به تارمار و تار و مار و تال مال و تال و مال شدن شود.

تال و مال شدن.

[لُ شُ دَ] (مص مرکب) پریشان شدن. پراکنده شدن :
شد از بی شبانی رمه تال و مال
همه دشت تن بود بی دست و یال.فردوسی.
تهمتن به زابلستان است و زال
شود کار ایران همه تال و مال.فردوسی.
شد تال و مال لشکر صبرم ز جوق شوق
تا ابروی تو همچو کمانِ کشیده است.
(مؤلف شرفنامهء منیری).

تالویل.

(اِخ)(1) شهری است به سوئیس (زوریخ).
(1) - Thalwil.

تالة.

[لَ] (ع اِ) خرمابن ریزه و نهال آن که بریده یا کنده بجای دیگر نشانند. ج: تال. (منتهی الارب). و رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون شود.

تاله.

[لِ هْ] (ع ص) بیخود. سرگشته. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تاله.

[ ] (اِخ) دهی است جزء دهستان الموت بخش معلم کلایه، شهرستان قزوین و در 16 هزارگزی خاور معلم کلایه، واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 27 تن سکنه دارد. رودخانهء «اتانرود» آن را مشروب سازد و محصول آن غله و شغل اهالی زراعت است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج1).

تالهل.

[هَ لَ] (اِخ)(1) از طوایف مغرب هند طبق نوشتهء سنگهت. رجوع به ماللهند بیرونی ص 155 شود.
.(سانسکریت)
(1) - Talahala

تاله وران.

[وَ] (اِخ) دهی است از دهستان کلاتزران بخش رزاب شهرستان سنندج. در 32 هزارگزی شمال خاور رزاب و 9هزارگزی باختر شوسهء مریوان به سنندج واقع است. سرزمینی است کوهستانی و سردسیر و 300 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و لبنیات و توتون و شغل اهالی زراعت و گله داری و هیزم فروشی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

تالی.

(ع ص) درپی رونده. اسم فاعل است از تِلو بمعنی پس چیزی رفتن است. (آنندراج) (غیاث اللغات). پیروی کننده. (فرهنگ نظام). پس رو. ازپس آینده. تابع. (ناظم الاطباء) : این قدر از فضایل ملک که تالی و تابع دین است تقریر افتاد. (کلیله و دمنه). ||تالٍ. تلاوت کننده. قاری. خوانندهء قرآن و جز آن: ربّ تال للقرآن و القرآن یلعنه. (از منتهی الارب). رجوع به تالٍ شود. ||قائم مقام. (آنندراج) (غیاث اللغات). ||(اصطلاح منطق) جزء ثانی قضیهء شرطیه و جزء اول آن را مقدم گویند چنانکه در قضیهء حملیه موضوع و محمول گویند در شرطیه مقدم و تالی خوانند چنانکه: «اِن کانت الشمس طالعة فالنهار موجود». جمله اول را که «ان کانت الشمس طالعة» باشد، مقدم گویند و جزء ثانی را که «فالنهار موجود» باشد، تالی نامند و این نیز مأخوذ از تِلو است. (آنندراج) (غیاث اللغات) :
مقدم چون پدر تالی چو مادر
نتیجه هست فرزند ای برادر.شبستری.
رجوع به اساس الاقتباس چ مدرس رضوی صص 68-70 و حاشیهء ملاعبدالله و شرح شمسه و کتب دیگر علم منطق شود. ||(اصطلاح هندسی) مقدم آن بود که از دو چیز بنسبت نخستین یاد کنی و تالی آن بود که از پس یاد کنی و مقدم را بدو منسوب کنی. (التفهیم چ جلال همائی ص19).

تالی.

(اِ) اسب چهارم رهان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). نام اسب چهارم از ده اسب که عربهای قدیم در اسب دوانی خود بکار می بردند. (از فرهنگ نظام). مؤلف آنندراج در ذیل مجلی آرد: «...و معمول سواران عرب چنان بود که در میدان معارضه آمده گروها بسته، بجهت امتحان، همهء اسبان را برابر ایستاده کرده یکبارگی بهم می تاختند، هر اسبی که از همه اسبان پیش شود آن را مجلی گویند و هرکه عقب او باشد آن را مُصَلّی نامند از تَصلِیه که بمعنی سرین گرفتن...، و هرکه پس از مصلی باشد آن را مُسَلّی خوانند و از این ترتیب چهارم را تالی و پنجم را مرتاح...» - انتهی :
ده اسبند در تاختن هریکی را
بترتیب نامیست روشن نه مشکل
مُجلی مُصلی مُسلی و تالی
چو مرتاح و عادلف و خطی و مؤمل
لطیم و سکیت و ارب حاجت عرق خوی
فؤاد است قلب و جنان و حشا دل...
(نصاب الصبیان در نامهای اسبان در میدان مسابقت). ||نظیر. همانند. مشابه بعینه: این کار تالی فلان کار است. ||تختهء کاغذ. (غیاث اللغات) .

تالی.

(اِخ)(1) یکی از ارباب انواع نه گانهء افسانه های یونان قدیم و خدای ضیافت و اعیاد شراب روستاها بود و سپس خدای مضحکه شد و وی را بشکل دختر زیبائی نقش کنند که در دستی عصای روستایی و در دستی دیگر ماسکی دارد.
(1) - Thalie.

تالیات.

(ع ص، اِ) جِ تالی، اسب چهارم رهان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به تالی شود.

تالیامانتو.

(اِخ)(1) رودی است به شمال ایتالیا بطول 170هزار گز که از میان ونیز و تریست گذشته وارد دریای آدریاتیک می شود.
(1) - Tagliamento. Talya.

تالیان.

[ ] (اِخ) دهی است جزء دهستان برغان بخش کرج شهرستان تهران. در 34هزارگزی شمال باختری کرج و 17هزارگزی راه شوسهء کرج به قزوین واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 514 تن سکنه دارد و آب آن از رودخانهء برغان و محصول آن غله و میوه و عسل و لبنیات است. شغل اهالی آنجا گله داری است. راه مالرو دارد و از راه کردان و علاقبند میتوان ماشین برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

تالی النجم.

[لِنْ نَ] (اِخ) تابع النجم. فجذح. دبران. فَنیق. ستاره ای است نورانی و سرخ و آن را بدان جهت تالی النجم گویند که در طلوع و غروب از ثریا متابعت کند. (آثارالباقیه چ لیپزیک ص 342). رجوع به دبران شود.

تالیدن.

[دَ] (مص) تنها شعوری این کلمه را بمعنی یغماگری آورده و شاهدی هم ندارد. رجوع به لسان العجم شعوری ج1 ص286 شود.

تالیران - پریگرد.

[پِ گُ] (اِخ)(1) شارل موریس دو... (1754 - 1838 م.). شاهزادهء «بِنِه وان»(2) یکی از مردان سیاسی فرانسه که در رژیم پیشین اسقف «اُتون»(3) بود و در سال 1790 م. بریاست مجلس ملی فرانسه نایل گشت. در دورهء «دیرکتوار» و «کنسولی» و سپس در دورهء امپراتوری وزیر روابط خارجی بود و برای بازگشت رژیم سلطنتی فعالیت کرد و در کنگرهء وین لیاقت و شایستگی بسزایی از خود نشان داد و از طرف لوئی فیلیپ بسفارت لندن انتخاب شد. وی در سیاست چندان پای بند اخلاق نبود بلکه برعکس در حیله و تدبیر و چاره جوئی دست داشت. (از لاروس قرن بیستم).
(1) - Talleyrand - Perigord (Charles
Maurice de).
(2) - Benevent.
(3) - Autun.

تالیس.

(اِ) بهندی درخت زرنب را گویند. رجوع به فهرست مخزن الادویه ص302 و زرنب و تالیستر و تالیس پتر و تالیس تپر شود.

تالیس.

(اِخ) تلفظ ترکی تالس(1) و ثالس و طالس، یکی از حکمای هفتگانه. رجوع به تالس و ثالس و طالس و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Thales.

تالیسپتر.

[ ] (اِ) دوای هندی است. (الفاظ الادویه ص 71). رجوع به تالیس تپر و تالیس و تالیستر شود.

تالیس تپر.

[ ] (اِ) بهندی برگ زرنب را گویند. رجوع به فهرست مخزن الادویه ص302 و زرنب و تالیستر و تالیس شود.(1)
(1) - این کلمه در فهرست مخزن الادویه چ بمبئی ص 302 ذیل کلمهء «زرنب»، «تالیس تپر» و در فرهنگ همین کتاب «تالیستر» و در کتاب الفاظ الادویه ص 71 تالیس پتر آمده است.

تالیستر.

[ ] (اِ) بهندی زرنب را نامند. (فرهنگ فهرست مخزن الادویه ص8). رجوع به تالیس تپر و تالیس شود.

تالی شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب) در پس واقع شدن. (ناظم الاطباء). رجوع به تالی شود.

تالیغو.

(اِخ) ابن قداعی بن بوری بن میتوکان. از پادشاهان ماوراءالنهر و ترکستان که پس از کونجک خان بپادشاهی رسید و چون درگذشت ایسبوقاخان بن دواخان بسلطنت رسید. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج3 ص 89 شود.

تالی کو.

(اِخ) سیزدهمین از اولوس جغتای در ماوراءالنهر ظاهراً از (708 - 709). (ترجمهء طبقات سلاطین اسلام لین پول ص215).

تالین.

(اِخ) دهی است از دهستان ترگور بخش سلوانا شهرستان ارومیه. در 17500 گزی شمال سلوانا در مسیر راه ارابه رو موانا قرار دارد. در دره واقع و هوای آن معتدل است و 109 تن سکنه دارد. آب آن از روضه چای و محصول آن غلات و توتون و شغل اهالی زراعت و گله داری است. صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه ارابه رو دارد و در تابستانها می توان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

تالین.

(اِخ)(1) پایتخت استونی بر کنار خلیج فنلاند، دارای 145000 تن سکنه و صادرات آن چوب است. روسها این شهر را «روال»(2)میگویند.
(1) - Tallinn.
(2) - Reval.

تالین.

[یَ] (اِخ)(1) ژان - لامبر (1767 - 1820 م.). وی یکی از مردان سیاسی و انقلابی فرانسه بود و در پاریس متولد شد و در همان جا درگذشت. پدرش صاحب مهمانخانه و خود عضو تجارتخانه بود، روزنامهء «لامی دِ سیتُوایَن»(2) را منتشر ساخت ولی موفقیتی بدست نیاورد. پس از «دهم اوت» منشی محکمهء کمون پاریس شد و در مقابل کنوانسیون از اعضاء کمون دفاع کرد و سپس عضو مجلس کنوانسیون شد و نتوانست از مخالفت با کشتار سپتامبر خودداری کند و در مخالفت با «ژیروندن ها»(3) انتقام جویی خود را آشکار ساخت و علیه روبسپیر رأی داد. در دسامبر 1794 م. با خانم «فونتنای»(4)ازدواج کرد. بانوی مذکور همان کسی است که بعدها پس از مرگ روبسپیر به «نوتردام دو ترمیدور»(5) ملقب شد و در دورانی که تالین در مصر بود، خانم مذکور افتضاحاتی برپا ساخت از آن جمله صاحب سه اولاد شد که یکی از آنها دکتر «کابارو»(6) متوفی بسال 1870 م. است و چون تالین به پاریس برگشت، او را طلاق داد. آنگاه بنا بخواهش خود کنسول «الیکانت»(7) اسپانیا شد و پس از چند سال بپاریس بازگشت و در همان جا درگذشت. رجوع بمادهء بعد شود.
(1) - Tallien, Gean - Lambert.
(2) - L'ami des citoyens.
(3) - Les girondins.
(4) - Mme de Fontenay.
(5) - Notre-Dame de Thermidor.
(6) - Cabarrus.
(7) - Alicante.

تالین.

[یَ] (اِخ)(1) خانم ژان - ماری - اینیاس - ترزا کاباروس (1773 - 1835 م.). دختر «کاباروس» سرمایه دار اسپانیایی است. وی در شانزده سالگی با «مارکیز دو فونتنای»(2) ازدواج کرد و در اوائل انقلاب کبیر فرانسه از وی جدا شد. خانم مذکور در سال 1793 م. توقیف شد و بدست تالین (ژان - لامبر) نجات یافت و چندی معشوقهء وی بود آنگاه با او ازدواج کرد و پس از جدایی از تالین در سال 1805 همسر «کنت دو کارامان»(3) شد و از شوهر سوم که بعدها عنوان شاهزادگی «شیمای»(4) را بدست آورده بود، صاحب چهار فرزند شد. در اواخر عمر به بروکسل در قصر «شیمای» زندگی میکرد. رجوع به تالین (ژان - لامبر) شود.
(1) - Tallien, Jeanne - Marie - Ignace
Theresa Cabarrus, Mme.
(2) - Marquis j-J de Fontenay.
(3) - Comte de Caraman.
(4) - Prince de Chimay.

تالیوم.

(فرانسوی، اِ)(1) مأخوذ از فرانسه در شیمی متداول است. از اجسام بسیط و فلزی است، سفیدرنگ که در سال 1816 م. کشف شد. این جسم در سولفور آهن و مس یافت شود.
(1) - Thallium.

تالیونی.

(اِخ)(1) ماری... (1804-1884 م.). رقاصهء مشهور که در استکهلم پا بعرصهء وجود نهاد.
], Marie.Talyo]
(1) - Taglioni

تالیة.

[یَ] (ع ص) تأنیث تالی، ج، توالی. (المنجد). رجوع به تالی شود.

تالیه.

[یَ] (اِخ) تلفظ ترکی تالی(1). رجوع به تالی و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Thalie.

تام.

(ص) بمعنی بسیار کم و بغایت اندک. (از برهان). و رجوع به انجمن آرا و آنندراج و شرفنامهء منیری و فرهنگ جهانگیری و ناظم الاطباء شود. بمعنی اندک بزبان طوس لیکن مشهور سوتام است. (فرهنگ رشیدی). و آنرا سوتام نیز گویند. (فرهنگ جهانگیری). ||ناتوان و ضعیف. (ناظم الاطباء).

تام.

[م م] (ع ص)(1) چیزی که اجزاء آن کامل باشد. تمام. درست. ضد ناقص. (از اقرب الموارد) . و رجوع به منتهی الارب و غیاث اللغات و برهان و فرهنگ جهانگیری و آنندراج و انجمن آرا و فرهنگ نظام و ناظم الاطباء شود :
ناتام در این جایت آوریدند
تا روزی از اینجا برون شوی تام.
ناصرخسرو.
گشته بدو تام نام احمد و حیدر
بارخدای جهان تمام تمامان.ناصرخسرو.
ز ده دشمن کمندش خام تر بود
ز نه قبضه خدنگش تام تر بود.نظامی.
- مه تام و ماه تام؛ کنایه از بدر است :
برآمد سیه چشم گلرخ ببام
چو سرو سهی بر سرش ماه تام.فردوسی.
انگشت نمای خلق بودم
مانند هلال از آن مه تام.سعدی.
- ||ماهی که ایام آن سی روز باشد. (اقرب الموارد).
- اسم تام؛ در اصطلاح نحو اسم مبهمی را نامند که به یکی از چهار چیز تمام شود: تنوین. نون تثنیه. نون شبیه به نون جمع و اضافه. مثال تنوین مانند «رطل» در این جمله: عندی رطل زیتاً. مثال نون تثنیه مانند «منوان» در این جمله: عندی منوان سمناً. مثال نون شبیه به نون جمع مانند «عشرون» در این جمله: عندی عشرون درهما. و مثال اضافه مانند «قدر راحة» در این جمله: ما فی السماء قدر راحة سحابا. (از کشاف اصطلاحات الفنون چ احمد جودت ج1 ص 187).
- فعل تام؛ مقابل فعل ناقص، فعلی که فاعل گیرد، مقابل فعل ناقص که دارای اسم و خبر است. ||نزد شعرا بیتی است که نیمهء آن نیمهء دایره را استیفا کند. (از کشاف اصطلاحات الفنون چ احمد جودت ج1 ص187). بیتی باشد که اجزاء صدر آن بر اصل دایره باشد اگرچه بعضی ازاحیف که بحشو تعلق دارد به عروض آن راه یافته باشد. (از المعجم فی معاییر اشعار العجم چ مدرس رضوی ص48). ||در اصطلاح محاسبان عددی است که مجموع اجزاء آن مساوی با آن عدد باشد. (از کشاف اصطلاحات الفنون چ احمد جودت ج1 ص 187). اجزاء عدد را چون جمع کنند اگر مثل او باشد آن را تام و عدد تام(2) خوانند همچو شش که اجزای او را که نصف و ثلث و سدس بود چون جمع کنند مثل او باشد و اگر زیادت باشد آن را عدد زائد خوانند همچو دوازده که اجزاء او نصف است و ثلث و ربع و سدس و این مجموع پانزده است و اگر کمتر باشد عدد ناقص است همچو چهار که نصف و ربع اجزای اویند از او کمتر باشد. (نفایس الفنون، علم حساب). رجوع به التفهیم بیرونی چ جلال همایی ص37 و رجوع به عدد شود. ||در نزد حکما کلمهء تام اطلاق بر کامل شود. (از کشاف اصطلاحات الفنون چ احمد جودت ج1 ص187). رجوع به کامل شود.
(1) - در فارسی بتخفیف نیز آید.
(2) - Entier.

تامات.

[تامْ ما] (ع ص، اِ) ج تامَّة. (فرهنگ نظام). کاملات، چه این جمع تامه است که مؤنث تام باشد و تام به تشدید میم اسم فاعل است از تمام که مصدر اوست. (آنندراج) (غیاث اللغات) : ...بحق اسماء حسنای او و علامتهای بزرگ و کلمات تامات او... بیعت فرمانبری است و خدا چنانکه دانا است بر آنکه من آن را بگردن گرفته ام... (تاریخ بیهقی چ ادیب ص316).

تاماتاو.

(اِخ)(1) شهر و بندری است بر ساحل شرقی ماداگاسکار و 60000 تن سکنه دارد. قاموس الاعلام ترکی در ذیل کلمهء «تاماتاوه» آرد: ...مسکن قوم «بتانیمن» است... و مرکز تجارت با مردم همجوار است و فرانسویها بسال 1829 و 1845 م. به این قصبه استیلا یافته و قلعهء آن را ویران ساختند.
(1) - Tamatave.

تاماتاوه.

(اِخ) تلفظ ترکی «تاماتاو». رجوع به تاماتاو و قاموس الاعلام ترکی شود.

تامار.

(اِخ) (به عبری درخت خرما). اسم زنی است که به دو نفر از اولاد یهودا یعنی «عیرو» بعد از فوت او به «اونان» تزویج شد و چون اونان سرای فانی را بدرود گفت، پدرش وعده داد که هرگاه پسرم «شیله» بحد بلوغ رسد، ترا بدو تزویج نمایم اما چون شیله بالغ گردید و یهودا بوعدهء خود وفا ننمود، تامار حیله ای انگیخته حالتی صورت داد که خسوره اش به وی درآمد و بهیچ وجه وی را نشناخت. چنانکه این مطلب در کتاب پیدایش 38 مفص مذکور است. (از قاموس کتاب مقدس).

تامار.

(اِخ) خواهر ابشالوم که آمنون از راه حسد وی را ملوث کرده با وی هم بستر شد. (کتاب دوم سموئیل 13 کتاب اول تواریخ ایام 3:9) (قاموس کتاب مقدس).

تامار.

(اِخ) دخت ابشالوم بود. (کتاب دوم سموئیل 14:27) (قاموس کتاب مقدس).

تامار.

(اِخ) اسم مکانی است که بطرف شرقی یهودا واقع است. (کتاب حزقیال 47:19 و 48:28) و در تعیین موضع آن اختلاف است. بعضی بر آنند که همان «تدمر» است که در دشت بود. رجوع به تدمر شود. (قاموس کتاب مقدس).

تامارزو.

(ص) تمارزو در تداول عوام، حسرتمند و حسرت زده و آرزومند را گویند. ظاهراً این کلمه محرف طمع آرزو است.

تاماری تو.

(اِخ) برادر «خوم بان ایگاش» پادشاه عیلام بود و بر اثر اغتشاش های داخلی عیلام که آسوریها آن را دامن میزدند تاماری تو برادر خود را کشته خود پادشاه شد ولی پس از چندی او نیز گرفتار سرکشی های داخلی گشت و پس از شکست بطرف خلیج فارس متواری و بالاخره گرفتار شد و به اسارت به نینوا رفت. آسور بانی پال وی را برای اجرای مقاصد خویش دربارهء عیلام مفید تشخیص داد و از او بخوبی پذیرائی کرد تا آنگاه که مجدداً «تاماری تو» بکمک آسور بانی پال به سلطنت عیلام رسید ولی چون علیه آسوریها توطئه ای ترتیب داده بود دوباره گرفتار شد و بزندان افتاد و کشور عیلام مورد نهب و غارت آسوریان قرار گرفت. رجوع به تاریخ ایران باستان ج1 ص138 و 139 شود.

تاماریس.

(اِ)(1) تاماریکس و تاماریسک اثل است. رجوع به اثل شود.
(1) - Tamaris.

تاماریسک.

(اِ)(1) تاماریس و تاماریکس اثل است. رجوع به اثل شود.
(1) - Tamarisc. Tamarisque.

تاماری سور مر.

[مِ] (اِخ)(1) توقفگاه زمستانی (قشلاق)(2) در «وار»(3) که در بلوک «سین»(4) فرانسه واقع است.
(1) - Tamaris-sur-mer.
(2) - Station d'hiver.
(3) - Var.
(4) - Seyne.

تاماریکس.

(اِ)(1) لاتینی «تاماریس»، اثل است. رجوع به تاماریس و تاماریسک و مخصوصاً «اثل» شود.
(1) - Tamarix.

تامان.

(اِخ)(1) شبه جزیرهء کوچکی است در روسیه (قسمت شمالی قفقاز) که در بغاز کرچ(2) بین دریای آزف (شمال این شبه جزیره) و دریای سیاه (جنوب این جزیره) قرار دارد و مساحت آن در حدود 1500 کیلومترمربع است. اصل آن سرزمین آتش فشانی است و معادن نفت فراوان دارد. این شبه جزیره در قرون وسطی مرکز یکی از شاهزاده نشین های روسیه بود.
(1) - Taman.
(2) - Kertch.

تاماندوا.

(اِ)(1) یکی از انواع پستانداران بی دندان نواحی گرم امریکا است.
(1) - Tamandua.

تامانوار.

(اِ)(1) نام پستاندار عظیم الجثه ای که مورچه خوار است و از دستهء بی دندانان آمریکای استوایی است. بزرگی جثه اش به 5/2 متر میرسد و بوسیلهء زبان بلند و چسبندهء خود مورچگان را گیرد و خورد.
(1) - Tamanoir.

تاماولی.

[وَ] (اِخ) تیره ای از ایل طیبی از شعبهء لیراوی ایلات کوه گیلویهء فارس. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص89). رجوع به طیبی و فارسنامهء ناصری و جغرافیای سیاسی کیهان ص 82 شود.

تاماولیپاس.

(اِخ) تلفظ ترکی تامُلیپاس است. رجوع به همین کلمه و قاموس الاعلام ترکی شود.

تاماً.

[تامْ مَنْ] (ع قید) کام. تماماً. رجوع به تام و تمام شود.

تامبر.

[] (اِ)(1) در هندی نام غیرمعهود «برش» برج الف که نام معهود آن همان برش است. رجوع به ماللهند بیرونی ص108 شود.
.(سانسکریت)
(1) - Tambiru

تامبو.

[بُوْ] (اِخ)(1) تامبوف. شهری است در روسیهء شوروی که 121300 تن سکنه دارد. قاموس الاعلام ترکی در ذیل کلمهء «تامبوف» آرد: نام شهر و مرکز ایالتی است بهمین نام در روسیه و در 508هزارگزی جنوب شرقی مسکو بر کنار رود «تزنه» واقع است و 27000 تن سکنه و مدرسهء نظامی و مدرسهء مخصوصی برای دختران اعیان و کارخانه های زاج و دستگاههای طناب بافی و غیره دارد. تجارت آنجا پررونق است و تزار میخائیل رومانف این شهر را بسال 1636 م. بنا نهاده است(2). رجوع بمادهء بعد شود.
(1) - Tambov. (2) - تاریخ تألیف قاموس الاعلام ترکی سال 1891 م. است بنابراین اطلاعات مذکور مربوط بدوران قبل از انقلاب است.

تامبو.

[بُوْ] (اِخ) تامبوف. ایالتی است به روسیه که شهر تامبو (سابق الذکر) مرکز آن است. قاموس الاعلام ترکی در ذیل کلمهء تامبوف آرد: نام ایالتی از ایالات روسیه است و بین ایالات ولادیمیر، نینی نو و وگورود، پنزا، ساراتوف و ریازان واقع است. مساحت سطح آن بالغ بر 66586 هزار گز مربع است و 2519656 تن سکنه و ذخائر فراوان و اسبهای ممتاز دارد. رجوع به مادهء قبل شود.

تامبورماژر.

[ژُ] (فرانسوی، اِ مرکب)(1)مأخوذ از فرانسه(2) است. افسرانی که بر نوازندگان موزیک یک هنگ نظامی ریاست دارند و آنان را در دوران مختلف لباسهای مخصوصی بود.
(1) - Tambour-major. (2) - رجوع به «تانبور» در همین لغت نامه شود.

تامبوف.

(اِخ) رجوع به تامبو (شهر و ایالت) و قاموس الاعلام ترکی شود.

تامبول.

(اِ)(1) تامول است. (از آنندراج). مأخوذ از هندی تانبول. (ناظم الاطباء). تَنبول. تَنبُل. برگ پان. رجوع به تامول و تانبول شود.
(1) - Betel.

تامپا.

(اِخ)(1) شهر و بندری است در ممالک متحدهء امریکا (فلورید)(2) و بر کنار خلیج مکزیک واقع است و 124000 تن سکنه دارد.
(1) - Tampa.
(2) - Floride.

تامپره.

[پِ رِ] (اِخ)(1) شهری است به فنلاند در مغرب ناحیهء دریاچه ها(2) واقع است. کارخانه های نخ ریسی و 87000 تن سکنه دارد و نام قدیمی آن «تامرفورس»(3) بود.
(1) - Tampere.
(2) - La region des lacs.
(3) - Tammerfors.

تامپون.

[پُنْ] (فرانسوی، اِ) مأخوذ از تانپون(1) فرانسه که در فارسی امروز در امور پزشکی متداول شده است و اصل آن گرفتن رخنه ای با چوب و سنگ و آهن و جز اینها است ولی در اصطلاح پزشکی بند آوردن خون و گرفتن رخنه ای با فشار دادن پنبهء استریلیزه بر روی زخم است.
(1) - Tampon.

تامپیقو.

(اِخ) تلفظ ترکی «تام پیکو». رجوع بهمین کلمه و قاموس الاعلام ترکی شود.

تام پیکو.

(اِخ)(1) شهر و بندری به مکزیک و بر کنار اقیانوس اطلس واقع است و 81300 تن سکنه دارد و صادرات آن نفت است. رجوع به «تامُلیپاس» شود.
(1) - Tampico.

تام تام.

(اِ)(1) نوعی از آلات موسیقی ضربی است که منشأ آن از چین است و عبارت از یک صفحهء فلزی دایره شکل است که بطور عمودی بر پایه ای آویخته شده است و با چکش چوبی بر آن نوازند.
(1) - Tam-tam.

تامجاثت.

[ ] (معرب، اِ) بلغت بربر نوعی درخت. (دزی ج 1 ص139).

تامدفوس.

[مَ] (اِخ) جزیره و بندر و شهر خرابی است بمغرب، نزدیک جزایر بنی مزغنای. (معجم البلدان). رجوع به مراصدالاطلاع و قاموس الاعلام ترکی شود.

تامدلت.

[مَ دَ] (اِخ) شهری است از شهرهای مغرب در جهت شرقی «لمطه»... و گویند «تامدنت» است و آن شهری است در تنگه بین دو کوه در سندوعر، و آن را کشتزارهای وسیعی است و گندم آن معروف است و گویا این هر دو شهر یکی است. (معجم البلدان ج2 ص354). رجوع به نخبة الدهر دمشقی بخش عربی ص236 و بخش فرانسه ص30 و مراصدالاطلاع و قاموس الاعلام ترکی شود.

تامدنت.

[مَ دَ] (اِخ) رجوع به تامدلت شود.

تامر.

[مِ] (ع ص) خداوند خرما. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). دارندهء خرمای فراوان. (اقرب الموارد). آنکه خرما دارد. خرمافروش. یقال: رجل تامر... ای ذوتمر. (اقرب الموارد) .

تامر.

[] (اِخ)(1) از طوایف مغرب هند طبق نوشتهء باج پران. رجوع به ماللهند بیرونی ص152 شود.
.(سانسکریت)
(1) - Tamara

تامر.

(اِخ) ابن یواکیم بن منصوربن سلیمان طانیوس اده ملقب به ملاظ. شاعر و دانشمند علوم قضائی است که بسال 1856 م. به عبدا (لبنان) متولد شد و پس از فراگرفتن مقدماتی به بیروت رفت و به تحصیل فقه اسلامی پرداخت و در مدرسهء مارونیه و سپس در مدرسة الیهود تدریس کرد و بریاست دارالانشاء محکمهء کسروان نایل گشت. آنگاه عضو محکمهء زحله و محکمهء شوف شد. پس از آن بریاست دارالانشاء دایرهء حقوق استینافیهء لبنان رسید. در پایان عمر خللی در شعور او راه یافت و یک سال در غفلت و دوری از مردمان بسر برد و سپس بسال 1914 م. درگذشت. (معجم المطبوعات ج2 ستون 1795). زرکلی در اعلام افزاید او را اشعاری است که مقداری از آنها را در دیوان ملاظ جمع آوری کرده اند. (اعلام زرکلی ج1 صص 161-162).

تامر.

[ ] (اِخ) پدر عبدالله (عبدالله بن تامر). رجوع به عبدالله بن تامر و حبیب السیر چ خیام ج1 صص 274-276 شود.

تامرا.

[مَرْ را] (اِخ) طسوجی است در جانب شرقی بغداد و دارای نهر وسیعی است که در هنگام مد، سفینه ها در آن آمد و رفت کنند. این نهر از کوههای شهر زور و کوههای مجاور آن سرچشمه می گیرد. در آغاز بیم آن میرفت چون این نهر از زمینهای سنگی بخاکی نزول کند، مجرای خود را بکند و خراب کند و برای رفع آن هفت فرسخ بستر این نهر را فرش کردند و از آن هفت نهر جدا نمودند و هر نهری برای یکی از نواحی بغداد اختصاص یافت که عبارتند از: «جلولا»، «مهروذ طابق»، «برزی»، «برازالروز»، «نهروان» و «الذنب» و آن نهر خالص است و هشام بن محمد گفت: تامرا و نهروان، دو پسر جوخی بودند که این نهر را کندند و بدین جهت بدانها منسوب شد... و تامرا و دیالی نام یک نهر است. (از معجم البلدان ج2 ص354). رجوع به مراصدالاطلاع و قاموس الاعلام ترکی شود.

تامرادی.

[مُ] (اِخ) تیره ای از ایل طیبی از شعبهء لیراوی ایلات کوه گیلویهء فارس. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص89). و رجوع به طیبی و فارسنامهء ناصری و جغرافیای سیاسی کیهان ص 82 شود.

تامران.

[مَ] (اِخ)(1) موضعی است در کنار نهر «نَلِنِ» در هند. (ماللهند بیرونی ص131 س17).
.(سانسکریت)
(1) - Tomara(?)

تامربرن.

[ ] (اِخ)(1) نام نهری است که از کوه مَلَوَ جاری شود. رجوع به ماللهند بیرونی ص 128 و 148 و 155 شود.
.(سانسکریت)
(1) - Tamravarna

تام رسول.

[رَ] (اِخ) دهی است از دهستان کندکلی، در بخش سرخس شهرستان مشهد و پانزده هزارگزی شمال باختری سرخس و چهارهزارگزی باختر راه ماشین رو سرخس به چهل کمان قرار دارد. جلگه و گرمسیر است و 600 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و رودخانه و محصول آنجا غلات و بنشن و شغل اهالی زراعت و مالداری و قالیچه بافی و جوال بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

تامرفورس.

[تامْ مِ فُرْ] (اِخ)(1) نام قدیمی تامپره. رجوع به «تامپره» شود.
(1) - Tammerfors.

تامرکیدا.

[مَ] (اِخ) شهری است بمغرب و بین ان و مسیله دو منزل فاصله است. (از معجم البلدان ج2 ص 354).

تامرلان.

[مِ] (اِخ)(1) نام اروپایی تیمور و آن صورتی از نامی است که ایرانیان بدو داده اند. تیمور لنگ(2). مؤسس دومین امپراطوری مغول (1336-1405 م.). رجوع به تیمور (امیر...) شود.
(1) - Tamerlan.
(2) - Timour Leng.

تامرلپتک.

(اِخ)(1) از طوایف مشرق هند طبق نوشتهء باج پران. رجوع به ماللهند بیرونی ص 150 شود.
.(سانسکریت)
(1) - Tamraliptika

تامرورت.

[ ] (اِخ) بزرگترین شهر ولایت نفیس است و در آن نهری است که از کوه های درن سرچشمه گرفته که از مشرق بمغرب جریان دارد و وارد دریا شود. (از نخبة الدهر دمشقی بخش عربی ص 236). شهری است به افریقای شمالی. (همان کتاب بخش فرانسه ص301).

تامره.

[مَرْ رَ] (اِخ) ناحیتی است به عراق عرب که شعبه ای از نهروان از آنجا گذرد و آن را هم «تامره» نامند. (از نزهة القلوب حمدالله مستوفی ج3 ص46 و 219). این نام بضبط یاقوت «تامرا» است. رجوع به تامرا شود.

تامره.

[مَرْ رَ] (اِخ) یکی از دو شعبهء آب نهروان به عراق عرب. رجوع به تامره و نزهة القلوب حمدالله مستوفی ج3 ص46 و 219 شود. این نام بضبط یاقوت «تامرا» است. رجوع بدان کلمه شود.

تامس.

[مَ] (اِخ)(1) از طوایف جنوب هند طبق نوشتهء باج پران. رجوع به ماللهند بیرونی ص 151 شود.
.(سانسکریت)
(1) - Tamasa

تامس.

[مُ] (اِخ)(1) یا تاموس. بزرگترین فرماندهان دریایی و امیرالبحر کورش کوچک در جنگ او با اردشیر، برادر بزرگ وی. رجوع به ایران باستان ج2 ص 1005، 1025 و 1038 شود.
(1) - Tamos.

تامساورت.

[] (اِ) لکلرک در مفردات ابن البیطار ذیل کلمهء تامشاورت آرد: «در بعضی از نسخ خطی «تامساورت» نوشته اند (با سین) که داروشناسان اشبیلیه آن را بسبسه نامند. این نام هنوز در الجزیره بمعنی رازیانه بکار میرود. (از لکلرک ج1 ص303). رجوع به تامشاورت و رازیانه شود.

تامست.

[مَ] (اِخ) قریه ای است کتامه و زنانه را نزدیک مسیله و اشیر، در مغرب. (از معجم البلدان ج 2 ص354).

تامسکیلک.

[مَ لَ] (اِخ)(1) از اصطلاح هندوان، براهمر گوید رأس ذنب «جوزهر» را سی وسه پسر است که آنها را تامسکیلک گویند و اشکال آنان مختلف و گرد آفتاب و ماهند و دلالت بر حریق کنند. (ماللهند بیرونی ص312 س5-7 و ص314 س13).
.(سانسکریت)
(1) - Tamasakilaka

تامسون.

[سُ] (اِخ)(1) رجینالد کامپبل (1876-1941 م.). باستان شناس انگلیسی که در سالهای 1904، 1927، 1930 و 1931 م. ریاست هیئت حفاری «بریتیش میوزیوم» را در «نینوا» بعهده داشت. در دوران جنگ جهانی در بین النهرین، در ادارهء اطلاعات انگلستان خدمت می کرد. از جملهء آثارش: 1- «گزارشهائی دربارهء جادوگران و ستاره شناسان نینوا و بابل»(2) در 2 مجلد (1900 م.). 2- «ارواح خبیثهء بابلی»(3) در 2 مجلد (1903 م.). 3- «سحر سامی»(4)(1908 م.). 4- «متن طبی آشوری»(5)(1923 م.). 5- ترجمهء «حماسهء گیلگامش»(6) (1928 م.). و متن (1930 م.). 6 - «کتاب لغت شیمی و زمین شناسی آشوری»(7) (1936 م.). (از وبستر).
(1) -Thompson, Reginald Campbell.
(2) - Reports of the Magicians and Astrologers of Nineveh and Babylon.
(3) - The Devil and Evil Spirits of Babylonia.
(4) - Semitic Magic.
(5) - Assyrian Medical Text.
(6) - The Epic of Gilgamish.
(7) - A Dictionary of Assyrian Chemistry and Geology.

تام سوی.

(اِخ)(1) بندر آزادی است به فرمز که در سال 1858 م. برای تجارت اروپاییان آزادی این بندر تأمین گردید و در اول اکتبر سال 1884 در این بندر بین فرانسویها و چینی ها جنگی درگرفت. در اطراف آن معادن گوگرد فراوان است.
(1) - Tam sui.

تامسیلک.

(اِخ) تامسکیلک. رجوع بهمین کلمه و ماللهند بیرونی ص312 شود.

تامشاورت

. گوید: [] (اِ)(1) ابوالعباس النباتی نامی است بربری که در بجایه(2)، از اعمال افریقیه مستعمل است و به گیاهی اطلاق کنند که آن را «موو» (مئوم)(3) نامند. این گیاه را عده ای از داروشناسان «اشبیلیه» بنام «بسبسه» نامیده اند. گیاه مذکور در کوههای آنان بسیار است و دانه های آن درشت است، بعضی ها آن را با دانه های دیگر درآمیزند و آن را کمون الجبل نامند. (از ابن البیطار ج1 ص134) (از ترجمهء لکلرک ج 1 صص302-303). رجوع به دزی ج1 ص139 و تامساورت و تامشطه شود.
(1) - Tamchaourt در ابن البیطار «تامساورت» آمده.
.(لکلرک)
(2) - Bougie
(3) - Mouou. Meum.

تامشطه.

[مَ طَ] (اِ) مأخوذ از بربری، رازیانه. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی - انگلیسی جانسن). و رجوع به تامساورت و تامشاورت شود.

تام قلندر.

[قَ لَ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان کندگلی بخش سرخس شهرستان مشهد واقع در یازده هزارگزی باختر سرخس و ده هزارگزی شمال شوسهء عمومی سرخس به مشهد. جلگه و گرمسیر است و 1220 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و رودخانه و محصول آن غلات و پنبه و شغل اهالی زراعت و مالداری و بافتن شال و قالیچه است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

تام قنبرعلی.

[قَ بَ عَ] (اِخ) دهی از دهستان کندگلی بخش سرخس شهرستان مشهد است و در دوازده هزارگزی باختر سرخس و یازده هزارگزی شمال شوسهء عمومی مشهد به سرخس واقع است. جلگهء گرمسیر است و 830 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آن غلات و پنبه و بنشن و شغل اهالی زراعت و مالداری و بافتن قالیچه و کرباس است. راه مالرو دارد و اهالی این ده از طوایف علی مرادزایی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

تامک.

[مِ] (ع اِ) کوهان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). کوهان بلند. ج، توامک. (مهذب الاسماء): سنام تامک؛ کوهان دراز و بلند. (ناظم الاطباء). ||(ع ص) ناقهء بزرگ کوهان. (منتهی الارب). ماده شتر بزرگ کوهان. (ناظم الاطباء).

تامکسود.

[مَ] (اِ) بلغت بربر قدید است و آن گوشتی است که با نمک و یا با نمک و ادویه و سرکه درآمیزند و در آفتاب خشک کنند و آن را قدید نامند. (از دزی ج1 ص139)(1).
(1) - احتمال میرود که این کلمه مصحف «نمکسود» فارسی باشد. رجوع به نمکسود شود.

تامکنت.

[مَ کَ] (اِخ)(1) شهری است نزدیک برقه بمغرب و این کلمه بربری است. (معجم البلدان ج2 ص 354).
(1) - این کلمه در مراصدالاطلاع ص91 «تامکنست» آمده است.

تاملبتک.

[] (اِخ)(1) از طوایف مشرق هند طبق نوشتهء سنگهت. رجوع به ماللهند بیرونی ص 153 شود.
.(سانسکریت)
(1) - Tamaliptika

تاملپتان.

[] (اِخ)(1) از نواحی کنار رود گنگ در هند. رجوع به ماللهند بیرونی ص131 شود.
.(سانسکریت)
(1) - Tamalipta

تاملق.

[ ] (اِخ) از قشلاقهای آقسولات در ترکستان. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 3 ص531 شود.

تاملیپاس.

[مُ] (اِخ)(1) قسمت شمالی مکزیک که از طرف مشرق به خلیج مکزیک متصل است و از طرف شمال به ممالک متحدهء امریکای شمالی محدود میگردد و مساحت سطح آن 83597 کیلومترمربع است و 344000 تن سکنه دارد. قسمت غربی این سرزمین ناهموار است و به جلگهء پست و باتلاقی ساحلی منتهی میگردد و در این سواحل کم عمق و ناسالم معادن نفت استخراج میشود و مرکز این سرزمین شهر «سیوداد - ویکتوریا»(2) و بندر مهم آن «تامپی کو»(3) است.
(1) - Tamaulipas.
(2) - Ciudad-Victoria.
(3) - Tampico.

تام میررحمان.

[رَ] (اِخ) دهی است از دهستان کندگلی بخش سرخس شهرستان مشهد. در ده هزارگزی جنوب باختری سرخس و هفت هزارگزی شمال شوسهء عمومی مشهد به سرخس واقع است. جلگهء گرم سیر است و 310 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و رودخانه و محصول آن غلات است. شغل اهالی زراعت و مال داری و بافتن قالیچه و کرباس است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

تامن ارن.

[نَ اَ رُ نَ] (اِخ)(1) یکی از انهار (بیاه) در غرب لوهاور. (ماللهند ص129 س9).
(فهرست ماللهند) (ناقص)
(1) - Tamra (سانسکریت).

تامواره.

[رِ] (اِ) مأخوذ از تازی، آفتابه و ابریق. (ناظم الاطباء) (لسان العجم شعوری ج1 ص 291).

تام و تمام.

[تامْ مُ / م م وَ تَ] (ص مرکب)از اتباع. کامل. بی عیب. کامل از هر جهت. اقصی کمال ممکن. بدون نقص.

تامور.

(معرب، اِ)(1) جوالیقی به نقل از ابن درید گوید: این کلمه از سریانی گرفته شده است. (المعرب ص 85). آوند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ظرف. (اقرب الموارد) (تاج العروس). ||جان و حیات. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ||دل و دانهء دل و حیات آن. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (تاج العروس) (منتهی الارب). و منه حرف فی تامورک خیر من عشرةٍ فی وعائک. (اقرب الموارد) (تاج العروس). ||خون دل. (منتهی الارب) (المعرب ایضاً) (ناظم الاطباء). ||خون. (المعرب ایضاً) (منتهی الارب) (معجم البلدان ج 2 ص354) (تاج العروس) (مهذب الاسماء) (ناظم الاطباء). و منه هرقت تاموره؛ یعنی ریختم خون او را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ||موضع سِرّ. (المعرب جوالیقی ص85 از ابن درید). ||زعفران. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (تاج العروس). ||بچه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ||بچه دان. (منتهی الارب) (تاج العروس). زهدان. (ناظم الاطباء). ||وزیر سلطان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (تاج العروس). ||بازی دختران کم سال یا کودکان. ||صومعهء ترسایان و ناموس آنها. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (تاج العروس). صومعهء راهب: و لهم من تامورة تنزل. (المعرب جوالیقی). صومعه. (مهذب الاسماء). ||آب. و منهُ: ما بالرکیة تامور؛ ای شی ء من الماء. (تاج العروس) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ||چیزی. یقال: اکل ذئب الشاةِ فما ترک منها تاموراً؛ ای شیئاً. (منتهی الارب) (معجم البلدان ج 2 ص 354) (ناظم الاطباء). ||کسی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). یقال: ما بالدار تامور. (تاج العروس) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ج، تآمیر. (اقرب الموارد). ||خوابگاه شیر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (تاج العروس). موضع اسد. (المعرب جوالیقی). بیشه. (مهذب الاسماء). ||رنگ سرخ. (المعرب جوالیقی). ||می. ||ابریق. ||حقه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (تاج العروس). رجوع به تاموره و تأمور و تامورة شود.
(1) - احمد محمد شاکر در حاشیهء المعرب جوالیقی ص 85 آرد: تامور و تامورة را به همزه و تسهیل الف آورده اند و جوهری و جزوی «تا» را اصلی دانسته اند و از این رو وزن آن نزد ایشان «فاعول» است و فیروزآبادی و دیگران «تا» را زاید شمرده اند پس وزن آن «تفعول» است و بهمین سبب صاحب قاموس آن را در مادهء (ا م ر) آورده و گفته است موضع ذکر آن همین جا است نه آنچنان که جوهری و صاحب اللسان این کلمه را در مادهء (ت م ر) آورده اند -انتهی. وزن آن تفعول است به زیادت «تا» و اصالت همزه. (منتهی الارب).

تامور.

(اِخ)(1) ریگزاری است. بین یمامه و بحرین. (از معجم البلدان ج2 ص354).
(1) - این کلمه در مراصدالاطلاع چ سنگی تهران ص1 «تاموت» ضبط شده است.

تامورت.

[وُ] (اِخ) رجوع به تامورث و قاموس الاعلام ترکی شود.

تامورث.

[وُ] (اِخ)(1) شهری است به بریتانیای کبیر بر کنار رود «تیم»(2) واقع است و رود مذکور در همین نقطه با رود «آنِکر»(3)تلاقی کند. این شهر 8000 تن سکنه دارد و دارای کارخانه های کاغذسازی و دباغی و ساختن اشیاء خرازی است و در اطراف آن معادن نفت موجود است.
(1) - Tamworth.
(2) - Tame.
(3) - Anker.

تامور حرانی.

[رِ حَرْ را] (اِخ) طبق تواریخ عربی نام یکی از اطبای بزرگ و قدیمی است که جالینوس معروف از وی استفاده و اخذ معلومات کرده است. (از قاموس الاعلام ترکی). رجوع به عیون الانباء ج1 ص 36 شود.

تامورة.

[رَ] (معرب، اِ) خوابگاه شیر. گویند فلان اسد فی تامورته. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). جای شیر. (المعرب جوالیقی). عریسة الاسد. و منه قول عمروبن معدی کرب فی سعد: اسد فی تأمورته؛ ای فی عرینه. (اقرب الموارد). ||می. ||ابریق. ||حقه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ||صومعهء راهب. (المعرب جوالیقی). صومعهء راهب و ناموس آن. (از اقرب الموارد) . به همهء معانی رجوع به تامور شود.

تاموس.

(اِخ)(1) رجوع به تامُس شود.
(1) - Tamus.

تامول.

(اِ)(1) برگی باشد برابر کف دست و بزرگتر و کوچکتر از کف دست نیز شود. (فرهنگ جهانگیری). آن را در هندوستان با فوفل و آهک خورند. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری) (از انجمن آرا) (از فرهنگ رشیدی) (از آنندراج). و لبها را بدان سرخ سازند. (برهان). و آن را تنبول و پان نیز گویند. (فرهنگ جهانگیری). برگ پان... و تنبول نیز گویند. (فرهنگ رشیدی). تانبول. (منتهی الارب) (تاج العروس) (ناظم الاطباء). هندیان آن را تنبول گویند، برگ آن ببرگ توت مشابهت دارد و آن را از سواحل جنوبی به اطراف هند نقل کنند و استعمال آن با فوفل کنند چنان که فوفل را خرد بشکنند و در دهن گیرند پس برگ تنبول را با آهک نرم کرده بپالایند و اطراف آن را درهم شکنند و در دهان بخایند. خاصیت آن آن است که بوی دهان خوش کند و گوشت دندان محکم کند و طعام را هضم کند و آن سرد است در اول، خشک است در دوم. ابوحنیفه گوید: تنبول را طعم و بوی عظیم خوش بود و نبات آن را زراعت کنند و بشبه لبلاب بنباتی که در جوار آن باشد متعلق شود و ببالد و آنچه از او در زمین عرب است منبت او در نواحی عمان است. (ترجمهء صیدنه). رجوع به تامبول، تانبول، تنبول، تنبل، تال و تاج العروس و منتهی الارب و لسان العجم شعوری ج1 ص285 شود.
(1) - Betel.

تامول.

(اِخ)(1) گروه بت پرست هند جنوبی در مدرس و سیلان. قاموس الاعلام ترکی آرد: «نام قومی است در هندوستان و در کشور کرنت سکونت دارند و دارای زبان و خط مخصوصی میباشند».
(1) - Tamouls.

تامة.

[تامْ مَ] (ع ص) تأنیث تام. ج، تامات. رجوع به تام و تامات و فرهنگ نظام شود.

تامیراس.

(اِخ)(1) تامیریس. رجوع بهمین کلمه شود.
(1) - Thamyras.

تامیریس.

(اِخ) یا «تامیراس»(1) شاعر و موسیقی دان افسانه های یونان که نسبت به خدایان بی اعتنایی کرد ولی مغلوب گشت و بینایی خود را از دست داد.
(1) - Thamyris. Thamyras.

تامیز.

(اِخ)(1) رجوع به تایمز شود.
(1) - Tamise (la).

تامیسه.

(اِخ)(1) تلفظ ترکی تایمز (رودی در لندن). رجوع به تایمز شود.
(1) - Thames.

تامیل.

(اِخ)(1) شعبه ای از نژاد دراویدی هند که در جنوب هند و شمال سراندیب اقامت دارند. ||قدیمترین و مترقی ترین و معروفترین السنهء دراویدی (هند). رجوع به وبستر و کتاب کرد رشید یاسمی ص46 شود.
(1) - Tamil.

تان.

(اِ) تارهای طولانی را گویند که جولاهگان به جهت بافتن ترتیب داده اند و آن را تانه و فرت و فلات نیز خوانند. (فرهنگ جهانگیری). تار که ریسمان های طول پارچه است. (فرهنگ نظام)... تار را نیز گویند که نقیض پود باشد و رشتهء نکنده را هم گویند که جولاهگان از پهنای کار زیاده آورند و آن را نبافند. (برهان) (آنندراج). رشتهء نکنده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). محمد معین در حاشیهء برهان آرد: «از ریشهء اوستائی تن(1)(تنیدن). رجوع به تانه و تونه و رجوع به شرفنامهء منیری شود : «ده مر» عبارت از آن است که تانی آن پانصد تان باشد. (از لغت محلی شوشتر، نسخهء خطی کتابخانهء مؤلف ذیل کلمهء «ده مر»).
جولاهه ایست(2) همسر او در سرای او
کو کسوت لطیف ورا پود و تان کند.
کمال اسماعیل (از شرفنامهء منیری).
من نیز هم ببافم خاص از برای تو
روزی که پود مدح درآرم به تان شکر.
کمال اسماعیل (از فرهنگ نظام).
نه همچون من که هر نفسش باد زمهریر
پیغامهای سرد دهد بر زبان برف
دست تهی بزیر زنخدان کند ستون
واندر هوا همی شمرد پود و تان برف.
کمال اسماعیل.
عالم چو کارخانهء جولاه و گردباد
سازد کلافه از جهت پود و تان برف.
طالب آملی.
(1) - tan. (2) - در فرهنگ جهانگیری: جولاهه راست.

تان.

(اِ)(1) دهان باشد. (فرهنگ جهانگیری) (برهان) (از فرهنگ نظام) (ناظم الاطباء) (آنندراج) :
کوچک تانی که در حکایت
ریزد همه دُرهای مکنون.
عماد (از فرهنگ جهانگیری).
||بعضی اندرون دهن را گفته اند. (برهان) (آنندراج). رجوع به ناظم الاطباء شود.
(1) - ظ: مخفف و مبدل «دهان».

تان.

(ضمیر) ضمیر مخاطب و جمع مخاطب هم هست همچو: خودتان و همه تان. (برهان) (آنندراج). ضمیر جمع مخاطب است بمعنی شما و شما را که ملحق به اسماء و افعال میشود مثل اسبتان و گفتمتان. (فرهنگ نظام)... و ضد این «شان» است و اکثر محل بعد تان و شان «را» محذوف بود. (شرفنامهء منیری). محمّد معین در حاشیهء برهان آرد: پهلوی «تان»(1) (ضمیر دوم شخص جمع) - انتهی. ضمیر متصل جمع مخاطب (شما) :
که گوید گور و آهو را که جفت آنگاه بایدتان
همی جستن که زادن تان نباشد جز به نیسانها.
ناصرخسرو.
همچو طفلان جمله تان دامن سوار
دامن خود را گرفته اسب وار.مولوی.
||ضمیر متصل جمع مخاطب مفعولی (شما را): این استعمال در پهلوی هم سابقه داشته :تان شرم و ننگ باد. (کارنامهء اردشیر).
اگر تان ببیند چنین گل بدست
کند بر زمین تان همان گاه پست.فردوسی.
بجایی که تان هست آبادبوم
اگر تور، اگر چین، اگر مرز روم.فردوسی.
من نیز از این پس تان ننمایم آزار.
منوچهری.
نک جهانتان نیست شکل هست ذات
وان جهانتان هست شکل بی ثبات.مولوی.
||برای شما :
درخت پشیمانی از دینه روز
در امروز باید که تان بردهد.ناصرخسرو.
||دویم شخص ضمیر متصل مخاطب که به آخر اسم درآمده و افادهء ملکیت میکند و همیشه اسم را بسوی آن اضافه میکند یعنی آخر آن را کسره میدهد مانند کتابتان و رختتان. و چون آخر اسم «های» غیرملفوظ بود آن را حذف کرده و کسره بجای آن ایراد مینمایند مانند انگشتانتان یعنی انگشتانهء شما(2). (ناظم الاطباء). ضمیر ملکیت و اختصاص است جمع مخاطب را: دلتان، سرتان، شهرتان :
گر ایدون که این داستان بشنوید
شود تان دل از جان من ناامید.فردوسی.
اگر تیره تان شد سر از کار من
بپیچید سرتان ز گفتار من.فردوسی.
اگر بر منوچهر تان مهر خاست
تن ایرج نامورتان کجاست.فردوسی.
هرکس که ز دستان بیکران تان
ایمن بنشیند بداستان است.
ناصرخسرو (دیوان ص72).
ای مردمان چرا که به اسلام ننگرید
یا تان دلیل بر خلل و بر بلا شده ست.
ناصرخسرو.
و شما را خوار و ذلیل گردانم و از شهرتان بیرون کنم. (قصص الانبیاء ص166).
تا امان یابد به مکرم جانتان
ماند این میراث فرزندانتان.مولوی.
لیک الله الله ای قوم خلیل
تا نباشد خوردتان فرزند پیل.مولوی.
عمرتان بادا دراز ای ساقیان بزم جم
گرچه جام ما نشد پر می بدوران شما.
حافظ.
||ضمیر ملکیت جمع مخاطب مفعولی (... شما را) در این صورت مضاف مفعول باشد :
کردم سر خمتان بگل و ایمن گشتم.
منوچهری.
(1) - tan. (2) - مراد «انگشتانه تان» است و رسم الخط متن موجب اشتباه است.

تان.

[نِ] (ع ضمیر) تثنیهء مؤنث ذا. (ناظم الاطباء).

تان.

(اِخ)(1) مرکز ناحیه ای در ایالت «رن علیا»(2) و بر کنار رود «تور»(3) واقع است. دارای 6557 تن سکنه و کارخانه های نساجی و بافندگی و نخ ریسی است. از آثار تاریخی آن کلیسای «سن - تیه»(4) است (قرن 13-15 م.) این ناحیه دارای چهار بخش و 53 بلوک است و 62476 سکنه دارد.
(1) - Thann.
(2) - Haut-Rhin.
(3) - La Thur.
(4) - Saint-Thiebault.

تانا.

(اِخ)(1) رودی به «لاپونی»(2) که فنلاند را از نروژ جدا سازد و به اقیانوس منجمد شمالی می ریزد و درازی آن در حدود 402 هزار گز است.
(1) - Tana.
(2) - Laponie.

تانا.

(اِخ)(1) عباس اقبال در تاریخ مغول بندری را به نام تانا ذکر می کند: ... مخصوصاً در دو محل «تانا» یعنی بندر آزف و بوسفور نیز صاحب تأسیسات تجارتی شدند... (ص 568). رجوع به ص569 همان کتاب شود. با صراحتی که در این دو مورد مشاهده می شود، منظور مؤلف مصب رود «دن»(2) باید باشد که یونانیان قدیم آن را «تانائیس» می گفته اند. رجوع به تانائیس و «دُن» شود.
(1) - Tana.
(2) - Don.

تانااکسار.

[اُ] (اِخ)(1) تانااُکسارِس(2)، تای نُک سارسِس(3)، سمِردیس(4)، مِردیس(5)، تانیوک سارسِس(6) نامهایی است که مورخین یونانی به «بردیا» پسر دیگر کورش که نام او را در کتیبهء بیستون داریوش اول «بردیا» و در نسخهء بابلی همان کتیبه «برزیا» نوشته اند. رجوع به «بردیا» و ایران باستان ج1 ص454، 465، 535 و صص480-481 شود.
(1) - Tanaoxar.
(2) - Tanaoxares.
(3) - Taynoxarces.
(4) - Smerdis.
(5) - Merdis.
(6) - Tanyoxarces.

تانااکسارس.

[اُ رِ] (اِخ) «تانااکسار». رجوع بهمین کلمه و «بردیا» (پسر کورش کبیر) و ایران باستان ج1 ص 465 و صص480-481 شود.

تاناایس.

(اِخ)(1) تانائیس. بزعم پیرنیا در تاریخ ایران باستان ج2 ص1652 سیحون است که دیودور در (کتاب 17 بند 75) از آن ذکر میکند. رجوع به تاریخ ایران باستان ج2 ص1694، 1698، 1703، 1713 و ج3 ص1972 شود.
(1) - Tanais.

تانائیس.

(اِخ) تاناایس. نام یونانی رود «دُن»(1) امروزین. رجوع به ایران باستان ج1 ص583، 584، 598 و 603 شود.
(1) - Don.

تانارابین.

(اِ) از جملهء اجسامی است که دارای خواص تانی ژن میباشند. رجوع به درمانشناسی دکتر عطایی ج1 ص479 و تانی ژن شود.

تانارو.

[رُ] (اِخ)(1) رودی است به ایتالیا که در ساحل راست رود «پو»(2) میریزد و 250هزار گز طول آن است.
(1) - Tanaro.
(2) - Po.

تاناغره.

(اِخ) تلفظ ترکی «تاناگرا». رجوع به قاموس الاعلام ترکی و «تاناگرا» شود.

تاناک.

(ص مرکب) کسی که در وقت تکلم بیشتر حرف «ت» را تکلم کند. (ناظم الاطباء). گوینده ای که در سخن گفتن «تا» بسیار آرد : تمتمه؛ سخن «تاناک» یا «میم ناک» گفتن. (منتهی الارب). تمتام؛ گویندهء سخن «تاناک». (منتهی الارب).

تاناکا.

(اِخ)(1) کسی است که آزمایش های وی در مورد کرم ابریشم مشهور است. رجوع بکتاب وراثت عزیزالله خبیری ص110 و 162 شود.
(1) - Tanaka.

تاناکیل.

(اِخ)(1) زن تارکین قدیمی(2)است که بر اثر لیاقت و نفوذ وی تارکین صاحب تاج و تخت گشت. پس از مرگ شوهرش در تحت سرپرستی «سرویوس تولیوس»(3) درآمد. رجوع به تارکینیوس قدیم شود.
(1) - Tanaquil.
(2) - Tarquin l'ancien.
(3) - Servius Tullius.

تاناگرا.

(اِخ)(1) شهری به یونان قدیم در «به اوتی»(2) و بر کنار رود «آسوپوس»(3)واقع است. در سال 457 ق. م. اسپارتیها در این شهر بر آتنیها پیروز شدند. این شهر یکی از شهرهای مهم بود و اکنون بنام «اسکامینو» معروف است و 1000 تن سکنه دارد. معروفیت این شهر بر اثر وجود مجسمه های قدیمی و زیبایی است که از گل پخته ساخته اند و در یکی از گورستانهای باستانی کشف شده است. علاوه بر این مجسمه ها از آثار باستانی بقایای معبدی و برجی در این شهر موجود است.
(1) - Tanagra.
(2) - Beotie.
(3) - Asopos.

تانالبورین.

(اِ) از جملهء اجسامی است که دارای خواص تانی ژن میباشند. رجوع به درمانشناسی دکتر عطایی ج1 ص479 و تانی ژن شود.

تانالبین.

(فرانسوی، اِ)(1) یا تاننات دالبومین، ترکیبی است از تانن و آلبومین که در حرارت بدست می آید. بشکل گرد قهوه ای رنگ بی بو و بی طعم یافت شده. و در آب و اسیدها غیرمحلول میباشد. این جسم برای مخاط گوارش بی اذیت است. دارای 50 درصد تانن است و تحت تأثیر عصیر روده ها و لوزالمعده تجزیه شده تانن آن آزاد میگردد و عصیر معدی در روی آن بلااثر میباشد. تانالبین را بحالت تعلیق در قدری آب یا شیر یا مخلوط عسل یا مایع صمغی بعنوان ضد اسهال در فواصل غذا میدهند. مقدار: سگ 50/0-1 گرم. حیوان بزرگ 3-10 گرم. انسان 1-5 گرم. مقادیر بالا را میتوان یکی دو بار در روز تکرار نمود. (درمانشناسی دکتر عطایی ج1 ص478).
(1) - Tanalbine.

تاناناریو.

[وْ] (اِخ)(1) نام شهر معظم جزیرهء ماداگاسکار افریقا و یکی از پنج شهر بزرگ ماداگاسکار و پایتخت این جزیره است که بر روی فلاتی به ارتفاع 1400 گز از سطح دریا و مشرف بر رودخانهء «ایکوپا»(2) واقع است. این شهر در قدیم مرکز قلمرو «هوا»ها(3) بود و اکنون مقر حکومت اتحاد فرانسه و ماداگاسکار میباشد و 169000 تن سکنه دارد و بوسیلهء راه آهن با بندر و شهر مهم «تاماتاو» مربوط است و بوسیلهء دو راه اتومبیل رو شرقی و غربی هم بسواحل جزیرهء ماداگاسکار متصل است. این شهر تا سال 1869 م. از خانه های چوبی و گلی تشکیل می یافت ولی اکنون تبدیل به شهر زیبائی شده که دارای قصرها و ساختمانهای عالی است. ساختمان های مهم آن عبارتند از: قصر ملکه، کاخ مقر حکومت کلیسا، جمعه بازار، کتابخانهء عمومی، باغ کشاورزی نمونه، رصدخانه و غیره. آب شهر بوسیلهء رودخانهء ایکوپا که از جنوب بمغرب جاری است تأمین میگردد. مرکز تجارت تمام این نواحی در جمعه بازار است. در سپتامبر 1895 م. پایتخت ماداگاسکار مورد تعرض هیأت اعزامی فرانسه واقع شده و پس از یک بمباران کوتاه تسلیم و در شمار مستعمرات افریقائی فرانسه درآمد که اکنون جزو کشورهای متحد فرانسه است. در این شهر علاوه بر مردم بومی، عدهء زیادی اروپایی مسکن دارند که آمار آنان تا سال 1937 م. بالغ بر 7000 تن بود. رجوع به لاروس قرن بیستم و فرهنگ وبستر و همچنین قاموس الاعلام ترکی ذیل کلمهء تاناناریوه شود.
(1) - Tananarive. Antananarive.
(2) - Ikopa.
(3) - Hovas.

تاناناریوه.

[وَ] (اِخ) تلفظ ترکی تاناناریو. رجوع به قاموس الاعلام ترکی و تاناناریو شود.

تانای.

(اِخ)(1) مرکز بلوکی در شهرستان «کلامِسی»(2) از ایالت «نیور»(3) فرانسه است.
(1) - Tannay.
(2) - Clamecy.
(3) - Nievre.

تانبور.

(اِ)(1) بزعم «دوپنی»(2) نویسندهء فرهنگ فرانسه از کلمهء «تمبور»(3) عربی و اسپانیولی گرفته شده ولی نویسندگان فرهنگهای متأخر فرانسوی آن را از تبیر(4)(تبیرهء فارسی)(5) دانسته اند و در فرانسه بمعنی طبل آید و آن محفظه ای است استوانه ای که دو طرف آن را با پوست پوشانند و بر یک طرف از این دو سطح پوشیده از پوست برای ایجاد صداها با دو چوب مخصوص نوازند.
(1) - Tambour.
(2) - J. - F. Berthe Dupiney de Vorepierre (1811 - 1879).
(3) - Tambor.
(4) - Tabir. (5) - رجوع به لاروس قرن بیستم شود.

تانبورماژر.

(فرانسوی، اِ مرکب) رجوع به «تامبورماژر» شود.

تانبول.

(اِ) گیاهی است به هند که آن را میجوند. (المنجد). تامول. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا) (فرهنگ جهانگیری). تنبول. (فرهنگ نظام). هو خمرالهند یمازج العقل قلی. (منتهی الارب). تامبول. تَنبُل. تنبول. تال. رجوع به تامول و دزی ج1 ص140 و مفردات ابن البیطار شود. ||رنگ سرخی که از خوردن مرکب برگ پان و فوفل و آهک در لب و دندان بهم رسد و این ترکیب را پان نیز گویند. (ناظم الاطباء).

تانپت.

[پِ] (اِخ)(1) دماغهء امید در جنوب افریقا است. این دماغه را بطور عامیانه دماغهء طوفانها نامند(2). رجوع به دماغهء امید نیک، بُن اِسپِرانس(3) شود.
(1) - Tempetes.
(2) - Cap des Tempetes.
(3) - Bonne Esperance.

تانپل.

(اِخ)(1) صومعهء قدیمی ومستحکم «تانپیلیه»ها(2) در پاریس است که در قرن دوازدهم میلادی ساخته شد و در سال 1811 م. ویران گردید. محوطهء کلیسا از حق تحصن و بست برخوردار بود، و در سال 1792 لویی شانزدهم در آن زندانی شد.
(1) - Temple.
(2) - Templiers.

تانپلیه.

[یِ] (اِخ)(1) یا شوالیه های معبد که در سلک نظامیان مذهبی بودند و بسال 1118 م. اساس این جمعیت پایه گذاری شد و اعضاء این جمعیت اختصاصاً خود را در فلسطین مشخص می ساختند، آنان ثروت سرشاری به دست آوردند و در زمرهء بانکداران پاپ و شاهزادگان درآمدند. «فیلیپ لُ بل»(2)خواست که ثروت و نفوذ آنان را پایمال کند از این روی به دنبال دادخواهی و تظلمی که از آنان شده بود، «ژاک دو مولای» فرماندهء بزرگ آنان و تمام شوالیه های این فرقه را که در فرانسه بودند، توقیف کرد و ایشان را بمرگ (به وسیلهء سوزاندن) محکوم ساخت ولی پاپ «کِلِمان پنجم»(3) از پادشاه فرانسه خواست که فرمانش را نقض کند (1312 م.).
(1) - Templiers.
(2) - Philippe le Bel.
(3) - Clemont V.

تانپون.

[پُنْ] (فرانسوی، اِ) تامپون. رجوع به تامپون شود.

تانپه.

[پِ] (اِخ)(1) درهء قدیمی بسیار زیبا و باشکوهی در یونان، ناحیهء قدیمی «پِنِه»(2)است. این نام گذاری بواسطهء زیبایی این دره بود.
(1) - Tempe (Vallee de).
(2) - Penee.

تانت.

[نِ] (اِخ)(1) جزیره ای به انگلستان در انتهای شمال شرقی «کنت»(2). مساحت سطح آن 106 کیلومترمربع است و 120000 تن سکنه دارد. سرزمینی است حاصلخیز و کشاورزی آن بسیار خوب است و ساحل آن مورد توجه مردم است.
(1) - Thanet.
(2) - Kent.

تانتا.

(اِخ)(1) طنطا، شهری است به مصر، در مرکز دلتای نیل و مرکز ناحیهء غربیه، این شهر از لحاظ تجاری و مذهبی دارای اهمیت است. مسجد و قبر سیداحمد بدوی (قرن 12 م.) در آنجا واقع است. مرکز چند رشته راه آهنهایی که به نقاط ساحلی ممتد میگردد، در این شهر قرار دارد. رجوع به لاروس قرن بیستم ذیل کلمهء «تانتاه»(2) و المنجد ذیل کلمهء «طنطا» شود.
(1) - Tantah. Tanta.
(2) - Tantah ou Tanta.

تانتاکول.

(اِ)(1) مأخوذ از لاتن(2) و در کتب علمی مستعمل است. ضمیمهء متحرکی است که بسیاری از جانوران از جمله «مولوسک»ها(3) و «انفوزوار»ها(4)دارند و به جای آلت لامسه و فهم آنان بکار رود.
- تانتاکول داران؛ این جانوران فقط وقتی جوان هستند دارای مژه میباشند ولی بعد مژه های خود را از دست میدهند و بوسیلهء یک ساقه و یا مستقیماً به نقطه ای ثابت می شوند. شکافی برای ورود غذا ندارند و فقط عدهء زیادی تانتاکول دارند که به وسیلهء آنها محتویات بدن طعمهء خود را می مکند. نمونه های مهم این نیم رده عبارتند از: «پودفیرا»(5)، «سفروفیرا»(6)، «الانتوسوما»(7) «افلوتا ژمیپارا»(8) و غیره. (از جانورشناسی دکتر آزرم ص97). رجوع به جانورشناسی عمومی دکتر فاطمی ص56 و 115 شود.
(1) - Tentacule.
(2) - Tentaculum.
(3) - Mollusques.
(4) - Infusoires.
(5) - Podophyra.
(6) - Spharophyra.
(7) - Allantosomas.
(8) - Ephelota Gemmipara.

تانتاکولاتا.

(اِ)(1) از رده های مهم شانه داران و علامت مشخصهء آنها داشتن دو «تانتاکول» دراز و شامل راسته های ذیل است:
1- سیدی پیدا(2): جانوران این راسته دارای بدنی کم و بیش کروی یا استوانه ای شکل و دارای دو تانتاکول دراز می باشند، نمونهء این راسته «اُرمی فُرا»(3) و«پلوروبرکیا»(4) و «سیدیپ»(5) و غیره میباشند. 2- لوباتا(6): جانوران این راسته وقتی بحد کامل نموّ خود می رسند بجای دو تانتاکول دراز تانتاکولهای متعدد و کوتاهی دور دهان خود دارند. 3- سستیدا(7): بدن جانوران این راسته مانند نوار پهن و دراز است، نمونهء آنها کمربند ونوس یا «سستوس ونریس»(8) میباشد. (از جانورشناسی دکتر آزرم ص139). رجوع به تانتاکول شود.
(1) - Tentaculata.
(2) - Cydippida.
(3) - Hormiphora.
(4) - Pleurobrachia.
(5) - Cydippe.
(6) - Lobata.
(7) - Cestida.
(8) - Cestus Veneris.

تانتال.

(فرانسوی، اِ)(1) نوعی از مرغان بلندپای برنگهای سفید و گلی دارای خالهای سیاه از جانوران نواحی استوائی آمریکا است.
(1) - Tantale.

تانتال.

(اِخ)(1) پادشاه افسانه ای و اساطیری «لیدی»(2) است. وی به سفرهء خدایان پذیرفته شد و مقداری شراب و مائدهء آنان را برای چشاندن به مخلوق فانی بدزدید. آنگاه برای آزمایش معرفت غیب خدایان فرزند خود «په لوپس»(3) را بکشت و در ضیافتی به محضر خدایان برد و گرفتار دوزخ گشت. تانتال در دوزخ بر درخت پرمیوه ای که در میان برکهء آب شفافی قرار داشت، جای گرفت و به عذاب تشنگی و گرسنگی گرفتار گشت چه آب تا نزدیک لبش می رسید و قادر بنوشیدن نبود، و چون برای چیدن میوه دست بسوی شاخه های درخت دراز میکرد شاخه ها بطرف دیگر متمایل میشدند.
(1) - Tantale.
(2) - Lydie.
(3) - Pelops.

تانتاه.

(اِخ)(1) تانتا. طنطا. رجوع به تانتا شود.
(1) - Tantah. Tanta.

تان ترد.

[رِ] (فرانسوی، اِ)(1) نوعی از حشرات هی مِنوپـتِر(2) که آن را در تداول عوام فرانسه «اره مگس»(3) نامند.
(1) - Tenthrede.
(2) - Hymenopteres.
(3) - Mouches a scie.

تانجاور.

[ ] (اِخ) تانجور. رجوع به تانجور و قاموس الاعلام ترکی شود.

تانجوت.

(اِخ) قومی از اقوام ترک. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج4 ص113 شود.

تانجور.

(اِخ)(1) شهری است به هند (مدرس)، 60000 تن سکنه دارد و یکی از شهرهای مقدس هندیان است. رجوع به قاموس الاعلام ترکی ذیل «تانجاور»(2) شود.
(1) - Tandjore.
(2) - Tandjaour.

تانجوره.

[رَ] (اِخ) تانجور. رجوع به تانجور و قاموس الاعلام ترکی ذیل کلمهء «تانجاور» شود.

تاند.

(اِخ) (گردنهء...)(1) معبر سخت آلپ ساحلی، در میان راه «نیس»(2) به «تورن»(3).
(1) - Tende (col de).
(2) - Nice.
(3) - Turin.

تانژه.

[ژِ] (اِخ) تلفظ فرانسوی «طنجه»(1)شهر و بندری است به مراکش که بر کنار تنگهء جبل طارق واقع است و 46000 تن سکنه دارد و مرکز یک منطقهء بین المللی بمساحت 583هزار مترمربع است که در این منطقه 100000 تن سکونت دارند.
(1) - Tanger.

تانستن.

[نَ / نِ تَ] (مص) مخفف توانستن و بر این قیاس است تانست و تاند و تانم. (از فرهنگ رشیدی). رجوع به فرهنگ نظام شود. گیلکی «تنستن»(1) (توانستن)». (حاشیهء برهان چ معین ذیل کلمهء تانست). رجوع به توانستن شود. تانَد مختصر تواند باشد. (برهان) (آنندراج). تانست مخفف توانست بود. (فرهنگ جهانگیری) (برهان) (آنندراج). رجوع به فرهنگ شعوری ج1 ص273 شود. تانَم مختصر و مخفف توانم. (از فرهنگ جهانگیری) (از برهان) (از آنندراج). رجوع به فرهنگ شعوری ج1 ص 285 شود :
به رای و حزم جهان را نگاه تاند داشت
ولی نتاند دنیا و خویش داشت نگاه.فرخی.
چرا نتاند تاند، من این غلط گفتم
بدین عقوبت واجب شود معاذالله.فرخی.
تو چه گویی که من بیدل چون تانم گفت
مدحت خسرو عادل به چنین حال اندر.
فرخی.
نه ستم رفت بمن زو و نه تلبیسی
که مرا رشته نتاند تافت ابلیسی.منوچهری.
کرا عقل از فضایل خلعت دینی بپوشاند
نتاند کرد از آن خلعت هگرز این دیو عریانش.
ناصرخسرو.
مرکب من بود زمان پیش از این
کرد نتانست ز من کس جداش.ناصرخسرو.
آه و زاری پیش تو بس قدر داشت
من نتانستم حقوق آن گذاشت.مولوی.
اختیاری هست ما را در جهان
حُسن را منکر نتانی شد عیان.مولوی.
آنکه رویانید تاند سوختن
وآنکه او بدرید داند دوختن.مولوی.
من نیارم ترک امر شاه کرد
من نتانم شد بر شه روی زرد.
مولوی (از فرهنگ جهانگیری).
جهان آفرینت گشایش دهاد
که گر وی ببندد که تاند گشاد.سعدی.
ترا چون تانم اینجا میهمان کرد
بزندان دوستان را چون توان کرد.
امیرخسرو (از فرهنگ نظام).
(1) - Tanastan.

تانسیلو.

[ل لُ] (اِخ)(1) شاعر ایتالیائی بسال 1510 م. در «ونوزا»(2) متولد شد و در 1568 م. در «تانو»(3) درگذشت. در سال 1535 وابستهء دربار ناپل گشت و جزو ملازمان نایب السلطنهء آنجا «دون پدرو»(4) درآمد. آنگاه در سفرهای متعدد ملازم پسر نایب السلطنه «دون گارسیا»(5) شد. شاعری صمیمی و احساساتی بود و گاه گاه اشعار پرشوری میسرود. «انگورچینِ»(6) او که بسال 1532 پایان یافته بود، بوسیلهء «گرن وی»(7) بسال 1752 و باز بوسیلهء «مرسیه»(8) بسال 1798 تحت عنوان «باغ عشق» یا «انگورچین» بفرانسه ترجمه شد. آثار دیگر این شاعر عبارتند از: 1 - قطعات(9). 2 - قوافی(10). 3 - دو شعر آموزنده: بنام «حوزه»(11) و «دایه»(12) که در آن مادران را به شیر دادن اطفال خود تشویق و تحریض کرد. و در این امر بر (روسو)(13) مقدم است. 4 - منظومهء مذهبی: بنام «اشکهای سن پیر»(14) بسال 1602 م. تمام آثار او بسال 1738 م. در ونیز انتشار یافت.
(1) - Tansillo.
(2) - Venosa.
(3) - Teano.
(4) - Don Pedro.
(5) - Don Garcia.
(6) - Vendangeur.
(7) - Grainville.
(8) - Mercier.
(9) - Des Stances.
(10) - Des Rimes.
(11) - Domaine.
(12) - Nourice.
(13) - Rousseau.
(14) - Les Larmes de Saint Pierre.

تانش.

(فرانسوی، اِ)(1) از ماهیان آب شیرین، نوع «سی پرینیده»(2) بدین نشان که کوتاه و بیضی شکل است و به لجن های بن برکه های آرام علاقهء فراوان دارد. معمو به رنگ سبز و برنزی است و گاهی به رنگ طلایی زیبایی، با خالهای سیاه درمی آید و طولش از 35 سانتیمتر تجاوز نکند و گوشتش بسیار مطبوع است.
(1) - Tanche.
(2) - Cyprinides.

تانغانیقه.

(اِخ) تلفظ ترکی تانگانیکا. رجوع به قاموس الاعلام ترکی و تانگانیکا (مستعمرهء سابق آلمان) شود.

تانغث.

[] (اِ) دزی این لغت را با علامت استفهام (؟) ضبط کرده، گوید: ابن الجزار آنرا بمعنی شبرم گرفته است. (دزی ج1 ص140). رجوع به شبرم شود.

تانفیت.

[یَ] (معرب، اِ) دزی این صورت را ضبط کرده و گوید گولیوس(1) و فریتاگ(2)بنقل از ابن البیطار این شکل را آورده اند، و آن بصورت تانقیت (کذا) و تالغیت هم آمده. (دزی ج1 ص140).
(1) - Golius.
(2) - Freytag.

تانقرد.

[رِ] (اِخ) تلفظ ترکی «تانکرد»(1). رجوع به قاموس الاعلام ترکی و تانکرد شود.
(1) - Tancrede.

تانقولت.

(ع اِ) بلغت بربر مس را گویند. (دزی ج1 ص 140).

تانک.

(اِ) وزنه ای که تقریباً معادل 12 مثقال باشد. (ناظم الاطباء). دو اونس. (اشتینگاس).

تانک.

[نِ کَ / تانْ نِ کَ] (ع ضمیر) اسم اشاره بصیغهء تثنیه از برای مؤنث. (ناظم الاطباء). آن دو زن. ایشان دو زن.

تانک.

(انگلیسی، اِ)(1) خزانهء آب و نفت و غیره که در کارخانه ها بکار رود. بدین معنی از هندی گرفته شده و در انگلیسی رایج است. رجوع به «تانکر»(2) و فرهنگ نظام شود.
(1) - Tank.
(2) - Tanker.

تانک.

(انگلیسی، اِ)(1) ارابهء بزرگ جنگی است که انگلیسیها در اثنای جنگ بین المللی اول اختراع کردند که در هر زمین ناهمواری میتواند عبور کند. (فرهنگ نظام). تانگ، کلمهء انگلیسی و ارابهء زره دار جنگی است که با توپ و مسلسل مسلح است و چرخهای آن که از دنده های پولادین درست شده است بر روی نوارهای زنجیرمانندی از پولاد حرکت کند و جنگ آوران در میان آن که چون دژی پولادین و متحرک است نشینند و بدشمن تازند. اولین تانک در پایان سال 1916 م. بوسیلهء انگلیسیها ساخته و وارد میدان جنگ شد ولی در جنگ دوم جهانی از سلاحهای مؤثر و قابل توجه جنگ بشمار آمد.
(1) - Tank.

تانکارویل.

(اِخ)(1) بلوکی است در شهرستان «هاور»(2) به ایالت «سن ماریتیم»(3)و بر کنار مصب رود سن واقع است. 680 تن سکنه دارد. کانال «تانکارویل» که 25هزار گز طول دارد، از بندر «هاور» سرچشمه میگیرد.
(1) - Tancarville.
(2) - Havre.
(3) - Seine-Maritime.

تانکر.

[کِ] (انگلیسی، اِ)(1) مأخوذ از انگلیسی و در فارسی جدید متداول است. انبار آهنی محدب که بر روی کامیون قرار دهند و آن را پر از نفت یا بنزین یا آب کنند برای نقل از مکانی بمکان دیگر. رجوع به تانک (خزانهء آب و نفت...) شود.
(1) - Tanker.

تانکرت.

[کَ] (اِخ)(1) شهری است بمغرب که تا «تلمسان» دو منزل راه است. (معجم البلدان ج2 ص 354).
(1) - در مراصدالاطلاع چ تهران این کلمه «تانکوت» ضبط شده است.

تانکرد.

[رِ] (اِخ)(1) پسرعموی «بوهمند اول»(2) و نوهء دختری «ربرت گیسکارد»(3) و پسر «مارکیسوس»(4) و از مسیحیان جنوب ایتالیا (سیسیل، صقلیه) و از قهرمانان اولین جنگ صلیبی و اشغال اورشلیم بود. وی در سال 1096 م. با «بوهمند اول» به قسطنطنیه رفت و از هم پیمان شدن با «الکسیوس»(5)امتناع نمود و در لباس کشاورزان به «بسفور» فرار کرد ولی پس از چندی به «الکسیوس» گروید و در سلک شاهزادگان درآمد. در دوران جنگ اول صلیبی به «سیلیسیا»(6)حمله برد و فرمانروای «ترسوس»(7) شد و از طرف «بالدوین لورین»(8) مورد تعقیب قرار گرفت و بوسیلهء قوای مخصوص بالدوین از آنجا خارج و بسوی «ادنه»(9) و مامیسترا(10)پیشرفت و آن خطه را مسخر ساخت. و به جنگجویان صلیبی ملحق شد و نقش مهمی را در محاصره و تسخیر اورشلیم بعهده گرفت (ژوئیه 1099 م.). آنگاه به «نابلس»(11) رفت و درصدد تحصیل امارت و سلطنت برای خود برآمد. بکمک «گادفری»(12) به امارت «تیبریاس»(13) و «جلیل»(14) که در شمال «نابلس» واقع بود منصوب شد. در سال 1100 کوشش بی فایده ای نمود که «بالدوین لورن» دشمن قدیمی خود را از رسیدن به تخت و تاج اورشلیم بازدارد. در همان سال بوهمند اول بوسیلهء مسلمانان دستگیر شد و تانکرد فرمانروایی خود را در جلیل رها کرد و برای نیابت سلطنت به «انطاکیه»(15) رفت و شهرهای «کیلیکیه» را در سال 1101 و «لائودیسه»(16) را در سال 1103 م. مسخر ساخت. چون «بوهمند» آزاد شد، تانکرد «انطاکیه» را به او واگذاشت و در سال 1104 با بوهمند و «بالدوین دوبرگ» (که در آن موقع کنت «ادسا» بود) بمنظور استیلا بر «بالدوین لورین» متحد شد و به «حران» حمله بردند و شکست سختی خوردند، «بالدوین دوبرگ» زندانی شد، گرچه تانکرد از این شکست بی نصیب نماند ولی حکومت «ادسا» را که قب در دست «بالدوین» بود بدست آورد و در سال 1105 حکومت «انطاکیه» بدو واگذار شد و بوهمند برای کسب نیروی امدادی به اروپا رفت. تانکرد با مسلمانان همجوار خود به خشونت رفتار میکرد و در سال 1106 «آپامیا»(17) را تصرف کرد. در سال 1107 هنگامی که بوهمند به آخرین لشکرکشی خود علیه «الکسیوس»(18) شروع کرد، تانکرد مجدداً (سیلیسیا) کیلیکیه و لااودیسا (لائودیسه) را از یونانیان بقهر بازگرفت و در سال 1108 هنگامی که «بالدوین دوبرگ» آزادی خود را بازیافت برای تانکرد واگذاری ادسا به او کار مشکلی بود ولی سرانجام بناچار پذیرفت. او نه تنها حکمرانی انطاکیه را در مقابل یونانیان و حکام طرابلس و حملهء مسلمانان حفظ کرد، بلکه رفته رفته بر قلمرو خود افزود. در سال 1106 دختر فیلیپ اول فرانسه را بزنی گرفت اما بدون آنکه اولادی داشته باشد در سال 1112 درگذشت و حکومت را به برادرزاده اش «روژر»(19)واگذار کرد تا این که در همین موقع بوهمند دوم بجانشینی او برخاست. (از دایرة المعارف بریتانیکا چ 1957). المنجد در ذیل کلمهء تانکرید آرد: از امراء صقلیهء نورماندی و یکی از فرماندهان جنگ اول صلیبی بود که در محاصرهء اورشلیم شرکت جست امیری بزرگ و حاکم انطاکیه بود. وی بسال 1112 م. درگذشت.
(1) - Tancrede.
(2) - Bohemund I.
(3) - Robert Guiscard.
(4) - Marchisus.
(5) - Alexius.
(6) - Cilicia.
(7) - Tarsus.
(8) - Baldwin of Lorraine.
(9) - Adana.
(10) - Mamistra.
(11) - Nablus.
(12) - Godfrey.
(13) - Tiberias.
(14) - Galilee.
(15) - Antioch.
(16) - Laodicea.
(17) - Apamea.
(18) - Alexius.
(19) - Roger de Principatu.

تانکرید.

(اِخ) رجوع به تانکرد شود.

تانکو.

(اِ، ص) حجام و سرتراش را گویند. (انجمن آرا). ظاهراً این کلمه مصحف تانگو است. رجوع به تانگو شود.

تانکوت.

(اِخ) مصحف تانکرت. رجوع به تانکرت و مراصدالاطلاع شود.

تانگ.

(اِ) مأخوذ از کلمهء تانک(1) انگلیسی است که در فارسی امروز متداول شده است. رجوع به تانک شود.
(1) - Tank.

تانگانیکا.

(اِخ)(1) مستعمرهء سابق آلمان در آفریقای شرقی که در سال 1920 م. تحت قیمومت انگلستان قرار گرفت و اکنون تحت الحمایهء دولت انگلستان است. مساحت آن 939000 کیلومتر مربع است و 7500000 تن سکنه دارد و مرکز آن دارالسلام است. محصول آن: قهوه، پستهء زمینی، آهن، گل چینی، طلا، الماس، قلع، میکا، سرب، مس، نمک و زغال سنگ است.
(1) - Tanganyika.

تانگانیکا.

(اِخ)(1) دریاچه ای به آفریقای استوایی است که در جنوب غربی دریاچهء ویکتوریا واقع است و بسال 1857 م. بوسیلهء دو جهانگرد انگلیسی بنام «بورتون»(2) و «اسپک»(3) کشف شد و مساحت آن 32000 کیلومتر مربع است.
(1) - Tanganyika.
(2) - Burtun.
(3) - Speke.

تانگر.

[گَ] (اِ، ص) تانگو. (ناظم الاطباء) (اشتینگاس). رجوع به تانانگو شود.

تانگو.

(اِ) تانگر. (ناظم الاطباء). سرتراش را گویند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). مزین. (ناظم الاطباء). ||حجام. (فرهنگ جهانگیری) (برهان) (فرهنگ رشیدی) (شرفنامهء منیری) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (فرهنگ شعوری ج1 ورق 289). و آن را تونگو نیز گویند. (فرهنگ جهانگیری) (از شرفنامهء منیری) (از فرهنگ رشیدی). و آن را «توانگو» نیز گویند. (فرهنگ شعوری ج1 ص289). و به فتح ثانی بر وزن سمن بو هم آمده است و به این معنی بجای «واو» «رای قرشت» نیز گفته اند. (برهان).

تانگو.

[گُ] (اِسپانیولی، اِ) کلمه ای است اسپانیولی که به قسمی رقص دونفری اطلاق شود.

تانگودار.

(اِخ)(1) تلفظ ارمنی تکودار است. رجوع به «احمد تکودار» و کتاب «از سعدی تا جامی» ادوارد برون ترجمهء حکمت ص 29 حاشیهء 1 شود.
(1) - Tangadar.

تانن.

[نَ] (فرانسوی، اِ)(1) مأخوذ از فرانسه (تان(2) = بلوط، مازو) جوهر مخصوصی است که از گیاهان مختلف گرفته میشود. «کلمهء تانن یا جوهر مازو اصطلاح کلی است که برای مشخص کردن و نامیدن اجسامی که مبدأشان گیاهان مختلف بوده و تمام آنها دارای فنل و «پیروگالل» و «پیرکاتشین» و «فلوروگلوسین» است، بکار میرود.
...تانن بمقدار زیاد در اجسام گیاهی از قبیل پوست و زخمها و برگها و بعضی میوه ها یافت میگردد. امروزه چندین نوع تانن میشناسیم که در نتیجهء تقطیر خشک بعضی از آنها «پیروگالل» و یا «پیروکاتشین» و یا «فنل» و «فلوروگلوسین» بدست می آید. اجسام اولی در مجاورت املاح آهن سیاه رنگ و سایر اجسام برنگ سبز تیره مبدل میشود. بطور کلی تمام تانن ها دارای یک خاصیت فیزیولوژیکی و درمانی میباشند. خواص فیزیولوژیکی، خواص موضعی، محلول رقیق تانن با مواد ژلاتینی و موسین رسوب میدهد، در مجاورت پوست و مخاط و زخمها قابض بوده و دارای خاصیت خون بند میباشد. محلول غلیظ آن مخاط را تحریک نموده و منجر به خراش و التهاب و ورم آن میگردد. از دیر زمانی خواص ضدعفونی و منعقدکنندهء تانن را در صنایع چرمسازی و دباغی بکار برده اند. تانن با محلولهای الکالوئیدی و بازهای غیرآلی به استثنای پطاس و سود و آمونیاک رسوب میدهد و بدین جهت آن را بعنوان تریاق مسمومیت های مختلف تجویز مینمایند. موقعی که تانن با مواد سفیده ای رسوب میدهد ترکیب واقعی درست نمیشود و از طرفی جسم حاصل بزودی حل میگردد. در مجاورت مقدار زیادی مواد سفیده ای و ژلاتینی حل میشود. در مجاورت محلولهای قلیائی و بعضی اسیدها و تحت تأثیر مقدار زیادی تانن رسوب از بین میرود. برای این که رسوب (مجموع آلبومین و تانن) تشکیل بشود بایستی این دو جسم بحالت محلول و بمقدار معین در مجاورت یکدیگر قرار گیرد. اگر تناسب مقدار آلبومین و تانن تغییر نماید، رسوب حاصله حل شده و جذب میگردد. همچنین رسوباتی که تانن با الکالوئیدها و قلیاها میدهد مانند ترکیب (آلبومین - تانن) حل شده و جذب میگردد. در داخل دهان، تانن دارای طعم مرکب میباشد و به اندازه ای دهان را خشک میکند که عمل بلع به اشکال انجام میگیرد. در معده اگر مقدار تانن کم باشد اشتها را زیاد میکند (مانند شراب قرمز) و اگر مقدارش زیاد بشود، قابض بوده و مانع عمل گوارش میگردد، و اگر مقدار آن از حد معمولی تجاوز کند، موجب تحریک و خراش مخاط گوارش خواهد شد. در روده ها تانن قابض است و تولید یبوست میکند و اگر بخواهند یبوست ظاهر نشود باید بطریق مخصوصی آن را بکار برند، زیرا تانن در مجاورت اسید و فرمانهای معدی ترکیباتی میدهد که غیرمؤثر بوده و خواص منعقدکنندهء خود را از دست میدهد و در روده ها نیز در مجاورت ترشحات و عصیر قلیائی روده، تانن بحالت تاننات قلیائی غیرمؤثر درمی آید. مقدار یبوست آور را بشکل محلول رقیق بحیوان میخورانند. ممکن است بجای تانن ترکیبات آن را از قبیل تانالیین و تانیژن تجویز نمود. این دو ترکیب در مجاورت عصیر معدی مقاومت نموده و در محیط قلیائی روده تجزیه شده و اسیدتانیک مؤثر تولید میکند. بطور کلی تأثیر گیاه های تانن دار از اسیدتانیک داروئی زیادتر بوده و خواص ضداسهال آنها نیز قوی تر باشد، بعلت این که تانن ها با ترکیبات کولوئیدال گیاه مخلوط شده و عصیر گوارشی در روی آنها تأثیری ندارد و اسیدتانیک از روده های کوچک بطور آزاد خارج میشود. اگر تانن را بمقدار بسیار زیادی تجویز کنند موجب یبوست خیلی سخت و مقاومت کننده و یا «کونستیپاسیون اوپینیاتر»(3) میگردد. محلول (تانن آلبومین) در مجاورت معده و روده جذب میشود، همچنین تاننات های قلیائی نیز جذب میگردند. بنابراین تانن به کمک قلیاهای روده بحالت تاننات و آلبومین درآمده و داخل جریان خون میشود. سابقاً تصور میکردند که این اجسام قابلیت انعقاد خون را زیاد نموده و دارای خاصیت قابض و خون بند میباشند و در ریه و کلیه موجب انعقاد خون میگردند، ولی امروزه ثابت شده است که اجسام نامبرده بهیچوجه دارای چنین خاصیتی نمیباشند. با وجود آنچه ذکر شد بعضی از متخصصین معتقدند که در داخل بافتها بعضی اسیدهای مخصوصی که نتیجهء عمل تغذیه میباشند در روی تاننات دالبومین و تاننات قلیائی تأثیر نموده و اسیدتانیک حاصله دارای خواص خون بند و قابض میشود ولی بعدها ثابت شد که تصور چنین فرض محال است بدلیل این که بعد از داخل کردن تانن در بدن معلوم میشود که بهیچوجه اجسامی که دارای خواص قابض باشد و بتواند آلبومین را منعقد کند در خون و یا بافتها و یا ادرار یافت نمیگردد. ممکن است بعد از آن که تانن جذب بدن شد تبدیل به «گالات»(4) بشود و میدانیم که این جسم بهیچوجه دارای خواص قابض نمیباشد در این صورت گالات حاصله در داخل بافتها سوخته و بمقدار کم با ادرار دفع میشود. بالاخره باید دانست که تانن از جملهء اجسامی است که بدن انسان و حیوانات به آن عادت داروئی پیدا میکند، زیرا یومیه مقداری تانن بوسیلهء مواد غذائی مختلف داخل بدن میشود بنابراین جسمی است که در اغلب مواد غذائی و خوراکی یافت شده و برای بدن ضرری ندارد:
تانن معمولی: اسید تانیک(5). تانن معمولی داروئی عصاره ای است که از تأثیر مخلوط اتر و الکل اشباع شده از آب در روی مازویا(6)بدست می آید. مازو یک نوع زائدهء مرضی یا گیاهی است که در اثر گزش حشره در روی برگ درخت بلوط ظاهر میگردد. تانن بشکل گرد سبک و بی شکل زردرنگ با طعمی گس و تلخ یافت میشود. در آب و گلیسیرین و الکل حل شده و در اتر خالص غیرمحلول میباشد. آبگونهء آن در مجاورت هوا و نور فاسد شده و در نتیجه به اسیدگالیک(7) و اسیدئلاژیک و گلوکز تجزیه میگردد. بالاخره در محیط قلیائی اکسیژن هوا را جذب میکند. ترکیبات شیمیائی تانن دارویی کاملاً شناخته نشده است ولی میتوان تصور کرد که از نوع گلوکوزید (اسیدگالیک و اسیدئلاژیک و گلوکز) بوده و مهمترین این گلوکوزیدها «پانتاگالو گلوکوز»(8) میباشد.
خواص فیزیولوژیکی: تانن نمونهء کامل و مشخص اجسام قابض تانن دار میباشد. خاصیت قابض تانن در روی پوست سالم یعنی پوستی که اثر جراحت و خراش در روی آن نباشد ظاهر نمیگردد ولی در روی پوست بدون اپی درم و مخصوصاً در روی مخاط اثر آن بیشتر ظاهر میگردد. محلولهای رقیق آن قابض و خون بند و کمی ضدعفونی بوده و در داخل روده ها دارای خاصیت ضداسهال میباشد. محلول های غلیظ آن موجب خراش و تحریک مخاط گوارش شده و در نتیجه موجب اسهال و استفراغ میشود در عین حال برای مخاط گوارش نیز کمی محرق میباشد. اثر تحریق و یا اثر داغی که تحت تأثیر تانن حاصل شده همیشه سطحی میباشد.
موارد استعمال: در خارج تانن را بعنوان داروی موضعی قابض در ترک دست ها و پاها که در اثر سرماخوردگی ظاهر شده باشد و در ترک نوک پستان و شکافهای مقعد و برای درمان التهاب مزمن مخاط بینی و لثه ها و فرج و مهبل و مجرای ادرار و برای درمان اگزمای مرطوب و بعنوان داروی خون بند موضعی و در نزف الدمهای سطحی و شعری که مستقیماً در دسترس باشد و بعنوان داروی قابض در زخمهای دیفتری شکل بکار میبرند. در داخل تانن را برای علاج بعضی اسهالهای مزمن و بعضی اشکال اسهالهای خونی و خون رویهای معدی و معوی و نزف الدمهای داخلی که مستقیماً در دسترس نباشد در پیدایش خون در ادرار و سل ریوی انسان و اسهال سخت گوساله و بعنوان تریاق مؤثر مسمومیت های الکالوئیدی و بخصوص تسمم املاح سرب و آنتی موان و ئه متیک و املاح فلزی تجویز میکنند. در موقع مسمومیت الکالوئیدی بعد از تجویز تانن و ظاهر شدن اثر دارو بهتر است محتوی معده را خالی کنند.
موارد منع شده: در التهاب حاد و دردناک مخاط و مخصوصاً در ورم حاد رودهء اسب منع شده است.
اشکال داروئی: در خارج تانن را بشکل گرد و یا توأم با سایر گردهای ضدعفونی یا جاذب و خون بند و بشکل پوماد، یک درسی و محلول و شیاف و میکستور بکار می برند. آبگونهء نیم الی یک درصد آن را برای مخاط چشم و مهبل و برای زخمها محلول 1-5 درصد و محلول گلیسیرین دار 5-10 درصد آن را برای زخمهای دیفتری شکل، و در داخل اسیدتانیک را بشکل گرد - یا الکتوئر و یا محلول خیلی رقیق و حب تجویز میکنند.
مقدار از راه دهانگرم
اسب و گاو3 - 5 گرم
گوسفند و خوک2 - 5 گرم
سگ و گربه10/0 - 15/0 گرم
انسان50/0 - 2 گرم
ناسازگاری: تانن بائه متیک، املاح سرب، املاح جیوه، صمغ ها، مواد سفیده ای، الکالوئیدها، کلرات دو پطاس، (خطر انفجار) ناسازگاری تولید میکند. (از درمان شناسی و فارماکودینامی عطایی ج1 صص 473-477). رجوع به گیاه شناسی حبیب الله ثابتی صص121-122. رجوع به اسید (اسیدتانیک...) شود.
(1) - Tanin. Tannin.
(2) - Tan.
(3) - Constipation opiniatre.
(4) - Gallate.
(5) - Acide Tannique.
(6) - Noix de galle.
(7) - Gallique.
(8) - Pentagalloglucose.

تاننات دو پلمب.

[دُ پُ لُ] (فرانسوی، اِ مرکب)(1) مأخوذ از فرانسه و اخیراً در کتب طب فارسی متداول شده است. عنصری است که دارویی را بشکل مرهم در روی «اسکار» و زخمهایی که بر اثر نشستن و یا خوابیدن طولانی و اجباری و تماس قسمتی از بدن با زمین تولید شده باشد بکار برند. (از درمانشناسی دکتر عطایی ص471).
(1) - Tannat de plombe.

تاننبرغ.

[نِ بِ] (اِخ)(1) دهکده ای از پروس شرقی قدیم است. در سال 1410 م. لهستانی ها و لیتوانی ها در این دهکده شوالیه های «توتونی»(2) را شکست دادند و در ماه اوت 1914 آلمانها در همین نقطه بر روسها پیروز گشتند.
(1) - Tannenberg.
(2) - Teutoniques.

تاننبرگ.

[نِ بِ] (اِخ) رجوع به تاننبرغ شود.

تاننژ.

[نَ] (اِخ)(1) مرکز بلوکی است در ایالت «ساووای علیا»(2)ی فرانسه و در شهرستان «بونویل»(3) واقع است و 1900 تن سکنه دارد.
(1) - Taninges.
(2) - Haute-Savoie.
(3) - Bonneville.

تان نیراس.

(اِخ)(1) پسر «ایناروس» بود که شخص اخیر بدوران پادشاهی اردشیر درازدست بحکومت مصر رسید و علیه اردشیر طغیان کرد و زیان های فراوان به ایرانیان وارد آورد. اردشیر برای سرکوبی او لشکری به سرداری مِکابیز بمصر فرستاد. با این که تسلیم کامل مصریان در این جنگ، شش سال طول کشید «ایناروس»(2) در اواسط جنگ تسلیم شد و پسرش «تان نیراس» بدست ایرانیان به حکومت مصر رسید. رجوع به ایران باستان ج1 ص491 و ج2 صص930-933 شود.
(1) - Thannyras.
(2) - Inaros.

تانوپین.

(فرانسوی، اِ)(1) ترکیبی است از تانن و هگزامتیلن تترامین که آن را بعنوان ضداسهال دامها تجویز نموده اند.
اسب10 - 15 گرم
گاو20 گرم
سگ3-6 گرم
(درمانشناسی دکتر عطائی ج1 ص479).
(1) - Tannopine.

تانوتیمل.

(اِ) از جملهء اجسامی است که دارای خواص تانی ژن میباشد. رجوع به درمانشناسی دکتر عطایی ج1 ص479 و تانی ژن شود.

تانوچی.

(اِخ)(1) (برناردو) حقوق دان و از اعضاء دولت ایتالیا (1698-1783 م.). وزیر باکفایت و آزادی خواه پادشاه ناپل «فردیناند» چهارم(2) بود.
(1) - Tanucci, Bernardo.
(2) - Ferdinand IV.

تانوفرم.

[نُ فُ] (فرانسوی، اِ)(1) گردی است سبک و گلی کم رنگ، بی بو و تقریباً بدون طعم، غیرمحلول در آب و در الکل حل میشود. تانوفرم را بشکل داروی موضعی و بعنوان جاذب ترشحات مرضی و ضدعفونی بکار برند. تانوفرم را بجای یدوفرم نیز بکار برده و مانند یدوفرم دارای بوی زننده و قوی نمی باشد. همچنین بعنوان ضدعفونی و قابض در دستگاه گوارش و بخصوص در مورد اسهالهای عفونی تجویز میکنند. در داخل دستگاه گوارش تجزیه شده و آلدهیدفرمیک متصاعد میگردد و چون تولید آلدهیدفرمیک به آهستگی صورت میگیرد خطری متوجه دام نخواهد شد.
اشکال داروئی: تانوفرم را بشکل گرد تنها یا توأم با سایر گردهای ضدعفونی و اجسام خشک کننده و در داخل مخلوط با دم کردهء بابونه و یا مخلوط با سایر گردهای ضدعفونی روده ای میدهند.
اسب و دامهای نوع گاو30-50 گرم
گوساله و کره اسب و بز5-10 گرم
سگ1-2 گرم
انسان50/0-1 گرم
(درمانشناسی دکتر عطایی ج1 ص221). تانوفرم از جملهء اجسامی است که دارای خواص تانی ژن می باشد. (درمانشناسی ایضاً ص479).
(1) - Tanoforme.

تانوکل.

[نُ کُ] (فرانسوی، اِ)(1) یا تاننات دو ژلاتین، ترکیبی است از تانن و ژلاتین که دارای خواص و موارد استعمال تانالبین و بهمان مقدار تجویز میکنند. (درمانشناسی دکتر عطایی ج1 ص478). رجوع به تانالبین شود.
(1) - Tannocol-Gelotanin.

تانول.

(اِ) زَفَر باشد. (لغت فرس اسدی چ عباس اقبال ص330). پیرامون و اطراف دهان را گویند. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا) (از فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی) (ناظم الاطباء). و آن را نورسر گویند. (فرهنگ جهانگیری). پوز. (فرهنگ رشیدی) :
من پیرم و فالج شده ام اینک بنگر
تانولم کژبینی و کفته شده دندان(1).
عسجدی(2).
...چنانکه در فرهنگ گفته، نوشته شد. سامانی گفته که مرکب است از تا بمعنی ادات انتها و غایت و نول بمعنی منقار و بطریق مجاز آنچه از انسان بمنزلهء منقار باشد، تصنع و تکلف این ظاهر است. و ظاهراً این کلمه مرکب است از تان و تول چه تان بمعنی دهن و تول بمعنی کج و خمیده است. (آنندراج) (انجمن آرا) (از فرهنگ رشیدی). کج دهان. (ناظم الاطباء). این شعر عسجدی غلط خوانده شد. تانول مرکب است از تا بمعنی کی و حتی، و نول. و نول بمعنی دهان و زفر و منقار آمده است چنانکه در کلمهء کفچه نول، کلمهء نول دیده میشود و نیز مولوی می گوید:
هرچه جز عشق است شد مأکول عشق
هر دو عالم دانه ای در نول عشق.
(مثنوی چ نیکلسون دفتر پنجم ص174).
رجوع بحاشیهء برهان قاطع چ معین و «نول» در همین لغت نامه شود.
(1) - این شعر در انجمن آرا و فرهنگ رشیدی و آنندراج بدینسان آمده است:
من پیرم و پیدا شد فالج همه بر من
تا نولم و بینی کج و کفته شده دندان.
(2) - این بیت در لغت فرس اسدی چ اقبال ص 320 به فرخی منسوب شده و ناصواب است چه فرخی پیر نشده بود و در فرهنگهای شعوری و انجمن آرا و جهانگیری و آنندراج و رشیدی به عسجدی نسبت داده شده است.

تانه.

[نَ / نِ] (اِ) تان باشد. (جهانگیری) (برهان). تان و تار نقیض پود. (ناظم الاطباء). نقیض پود است و آن تارهایی است که جولاهگان برای بافتن مهیا کنند. (برهان).

تانه.

[نَ] (اِخ) تلفظ ترکی تانا (رود). رجوع به قاموس الاعلام ترکی و «تانا»(1) شود.
(1) - Tana.

تانه.

(اِخ)(1) موضعی است در هند که در مشرق آن دو قصبهء «بهروج» و «رهنجور» قرار دارند. رجوع به ماللهند بیرونی ص100 و 102 و التفهیم چ جلال همایی ص198 و نزهة القلوب چ گای لیسترانج ج3 ص262 شود.
.(سانسکریت)
(1) - Tana

تان هاوزر.

[زِ] (اِخ)(1) شاعر آلمانی که در قرن 13 میلادی زندگی میکرد. وی از خاندان نجبا و مصنف اشعار غنایی و تصنیف های رقص و امثال است. در تمام آثار وی شوخ طبعی و هجو مطبوعی مشاهده میگردد. او تیره بختی ها و حماقت های خود را در «خدمت بانوان»(2) استهزاء میکند و در آثار خویش کلمات فرانسه را بعنوان زینت کلام وارد میسازد.
(1) - Tannhauser.
(2) - Service des dames.

تانه شیلوه.

[ ] (اِخ) محل داخل شدن شیلوه یکی از مرز و بوم افرائیم میباشد. (صحیفهء یوشع 16:6). بعضی آن را شیلو و دیگران خرابهء ثعله دانسته اند و آن تلی است که بمسافت 10-12 میل بمشرق نابلس واقع است. (قاموس کتاب مقدس).

تانی.

(ضمیر) (از تان + یای مجهول) بهار در سبک شناسی آرد: در قزوین لهجه ای است که ضمایر متکلم مع الغیر و جمع مخاطب و جمع مغایب را بشکل مان، تان، شان می آورند ولی در ادبیات ظاهراً بسیار نادر و شاذ است و بیشتر در نثر فارسی این ضمیر را در متکلم مع الغیر و دوم شخص جمع با یاء مجهول ترکیب میکرده اند چون: کردمانی و کردتانی. و این مخصوص بلعمی است و کشف المحجوب و اسرارالتوحید و تذکرة الاولیاء نیز آورده اند ولی در مقدمهء شاهنامه و تاریخ سیستان و گردیزی و بیهقی نیست و در شعر نیز بنظر حقیر نرسیده است، اما بعید نیست که با همهء ثقیلی که دارد باز هم در شعری آمده باشد، و نیز بعید نیست که در جمع مغایب ماضی نیز این صیغه ساخته شده باشد و کردشانی نیز آمده باشد ولی بنظر حقیر نرسیده است. (سبک شناسی ج1 ص348). و در حاشیهء همین صفحه افزاید: رک. مقدمهء ج2 تدکرة الاولیاء چ لیدن ص(کا). آقای قزوینی در این مقدمه در حاشیه گویند که جناب پروفسور ادوارد براون نوشته بود که بجای کردیمی و کردیدی و کردندی، کردمانی، کردتانی و کردشانی استعمال می کنند [یعنی تذکرة الاولیاء]، بنده کردتانی و کردشانی پیدا نکردم و احتمال میدهم در جلد دوم پیدا شود - انتهی. و این حقیر مؤلف کتاب [کتاب سبک شناسی] جلد دوم را نیز مطالعه کردم و «کردشانی» نیافتم -انتهی. و رجوع بمقدمهء چهارمقاله چ معین ص شصت ونه حاشیه و متن آن ص126 شود : بایستی چون شما را ناپارسایی او معلوم شد غوغا نکردتانی. (اسکندرنامهء نسخهء سعید نفیسی).

تانی.

(ع ص) مقیم بجایی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ||دهقان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ج، تُنّاء. (منتهی الارب).

تانیت.

(اِخ)(1) ربة النوع قدیمی فنیقی ها که در کارتاژ (قرطاجنه) ستایش میشد.
].nit]
(1) - Tanit

تانی تنه.

[تَ نَ] (اِ) کلماتی که برای استقامت وزن نغمات در وقت خوانندگی ابتدا بدان کنند. (آنندراج) :
دانستن معرفت به تانی تنه نیست
اثبات ظهور ذات را بینه نیست
در دل بجز از نور خدا هیچ مدان
غیر از یک کس به خانهء آینه نیست.
میرهمام (از آنندراج).

تانیدن.

[دَ] (مص) غالب آمدن. (ناظم الاطباء).

تانیزل.

(اِ) از جملهء اجسامی است که دارای خواص تانی ژن میباشد. رجوع به درمانشناسی دکتر عطایی ج 1 ص479 و تانی ژن شود.

تانی ژن.

[ژِ] (فرانسوی، اِ)(1) یا «دی - آستیل آمین» در حقیقت اتر دیاسِتیک(2) تانن است که بشکل گرد زردرنگ خاکستری بی بو و طعم یا با طعمی ترش یافت شود و در آب غیرمحلول و در اسیدها و محلولهای قلیایی حل میگردد. دارای 85 درصد تانن است و با آلبومین و ژلاتین رسوب دهد. اگر مقداری تانی ژن را از راه دهان و معده داخل بدن کنیم قسمتی از آن بحالت تانی ژن و مقداری بحالت تانن در آخرین قسمت روده ها یافت میشود. تانی ژن را بعنوان ضدعفونی و ضداسهال دامها تجویز میکنند.
انسان2 - 3 گرم
سگ25/0 - 3 گرم
(از درمانشناسی عطایی ج1 ص478).
(1) - Tanigene.
(2) - Diacetique.

تانیس.

(اِخ)(1) از شهرهای مصر باستان در میان مصب نیل که مقر پادشاهان «هیکسُس»(2) و منشأ بیست ویکمین سلالهء سلطنتی مصر بود.
].niss]
(1) - Tanis
(2) - Hyksos.

تانیست.

(اِ)(1) بلغت بربر خس الحمار(2)، رجل الحمام، حالوما، کحلا، شنجار، شنگار، انقلیا، قالقس و حمیرا را گویند. رجوع به لکلرک ج1 ص456 و ج2 ص29 و 345 و ذیل ص 346 همان کتاب و شنجار و حمیرا در لغت نامه شود.
(1) - Tanist.
(2) - Anchusa.

تانیستار.

(اِ) اسم جرم فلک نهم در دساتیر آمده. (آنندراج) (انجمن آرا). جسم آسمان نهم. (ناظم الاطباء).

تانیسر.

[سَ] (اِخ) نام شهری است در هندوستان. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء). گردیزی در زین الاخبار آرد: در سنهء احدی و اربعمائه (401 ه . ق.)... چنین خبر آوردند مر امیر محمود را، که تانیسر جایی بزرگ است و بتان بسیار اندرون، و این تانیسر بنزدیک هندوان همچنان است که مکه بنزدیک مسلمانان، و سخت بزرگ دارند هندوان آن بقعت را، و اندر آن شهر بتخانهء سخت کهن و اندر آن بتخانه بتی است که آن را جکرسوم(1) گویند. چون امیر محمود رحمه الله این خبر بشنید رغبتش افتاد که بشود و آن ولایت را بگیرد و آن بتخانه ویران کند و مزدی جزیل خویشتن را بحاصل آرد و اندر سنهء اثنین و اربعمائه (402 ه . ق.) از غزنین برفت و قصد تانیسر کرد. چون بر او چیپال شاه هندوستان خبر یافت تافته گشت و رسول فرستاد سوی امیر محمود که اگر این عزم را بیفکنی و سوی تانیسر نشوی پنجاه فیل خیاره بدهم. امیر محمود رحمه الله بدان سخن التفات نکرد و برفت، (چون) به دیره رام رسید مردمان رام بر راه آمدند اندر انبوهی بیشه و اندر کمینگاهها بنشستند و بسیار مسلمانان را تباه کردند و چون به تانیسر رسید شهر خالی کرده بودند، آنچه یافتند غارت کردند و بتان بسیار بشکستند و آن بت جکرسوم را به غزنین آوردند و بر درگاه بنهادند و خلق بسیار گرد آمده بنظارهء آن. (زین الاخبار چ 1327 ص55).
از آنکه جایگه حج هندوان بودی
بهار گنگ بکند و بهار تانیسر.عنصری.
بکشت مردم و بتخانه ها بکند و بسوخت
چنانکه بتکدهء دارنی و تانیسر.فرخی.
رجوع به تانیشر شود.
(1) - در کتاب ماللهند ص56 و 252 «چکرسوام» و «جکرسوام» آمده است.

تانیشر.

(اِخ)(1) یکی از شهرهای مهم هند که بت موسوم به «چکرسوان»(2) در آن بود و نزد هنود مقدس محسوب میشد. رجوع به «تانیسر» و ماللهند بیرونی ص56، 97، 100، 152، 153، 159، 162، 163، 201، 252، 274 و 275 و التفهیم بیرونی چ جلال همایی ص193 و حاشیهء 8 صص 193-194 و ص199 شود.
.(سانسکریت)
(1) - Sthanesvara (2) - در زین الاخبار گردیزی «جکرسوم» آمده است. رجوع به حاشیهء 1 همین صفحه شود.

تانینگ وانگ.

(اِخ)(1) یا «چوئن»(2) پسر «فویون»(3) خاقان یکی از طوایف ترک که در اوائل قرن هفتم میلادی میزیست و بکمک امپراتور چین به سلطنت رسید. رجوع به احوال و اشعار رودکی تألیف سعید نفیسی ج1 صص190-191 شود.
(1) - Taning Vang.
(2) - Cuen.
(3) - Fu-yun.

تان یو.

(اِ)(1) لقب پیشوایان ترکان جنوبی بود که بعداً به خاقان تبدیل گشت. رجوع به احوال و اشعار رودکی تألیف سعید نفیسی ج1 ص181 شود.
(1) - Tan-yu.

تانیوک سارسس.

[سِ] (اِخ)(1) «بردیا» پسر کوچک کورش کبیر است. رجوع به ایران باستان ج1 ص 454 و 535 و «تانااکسار» و مخصوصاً «بردیا» شود.
(1) - Tanyoxarces.

تاو.

(اِ) تاب. (فرهنگ جهانگیری) (برهان) (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی) (انجمن آرا) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (لسان العجم شعوری ج 1 ورق 289). چه در لغت فارسی واو به بای ابجد و برعکس تبدیل می یابد. (برهان) (ناظم الاطباء) (لسان العجم شعوری ج1 ورق 289). بمعنی تیو است. (فرهنگ اوبهی). ممالهء آن تیو نیز مستعمل است. رجوع بهمین کلمه شود. طاقت. (لغت فرس اسدی چ عباس اقبال ص407) (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی) (شرفنامهء منیری) (برهان) :
همین بدره و برده و باژ و ساو
فرستیم چندان که داریم تاو.فردوسی.
زمانی دوید اسب جنگی تژاو
نماند ایچ با اسب و با مرد تاو.فردوسی.
ز کس ما نجستیم جز باژ و ساو
هر آنکس که او داشت با باژ تاو.فردوسی.
گنجشگ از آنکه فزون دارد تاو (کذا)
درکشیده به پشت ماهی و گاو.(1)
عنصری (از لغت فرس اسدی چ اقبال ص 407).
||قدرت. (برهان) (شرفنامهء منیری). توانائی. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا). زور :
ز لشکر بیامد بر او تژاو
ورا بیش بود از یکی پیل تاو.فردوسی.
چو بینند تاو و بر و یال من
بجنگ اندرون زخم کوپال من.فردوسی.
به آواز گفت اسپنوی ای تژاو
سپاهت کجا هست و آن زور و تاو.
فردوسی.
خرد شکستی بدبوس طمع
در طلب تاو مگر تار خویش.ناصرخسرو.
بخواب اندرون دیده ام هفت گاو
همه فربه و نغز و با زور و تاو.
شمسی (یوسف و زلیخا).
||یارای مقاومت. تحمل :
ترا با چنین پهلوان تاو نیست
اگر رام گردد به از ساو نیست.فردوسی.
فرستی به نزدیک ما باژ و ساو
بدانی که با ما ترا نیست تاو.فردوسی.
همه شهر با او نداریم تاو
خورش بایدش هر شبی پنج گاو.فردوسی.
||بخشایش. امان. و این معنی نادر است :
مهان جهانش همه باژ و ساو
بدادند و بر خود گرفتند تاو.
دقیقی.
همی کرد خواهش مر او را تژاو
همی خواست از کشتن خویش تاو.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج3 ص866 س5).
||قهر و هیجان :
نشستند بر جایگاه تژاو
سواران ایران پر از خشم و تاو.فردوسی.
||روشنی و پرتو آفتاب و ماه و آتش باشد. (برهان). رجوع به انجمن آرا و آنندراج شود. ||پیچ و تاب. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا). ||حرارت و گرمی. (برهان). ||محنت و مشقت. (برهان). ||اندوه. (برهان). بهمهء معانی رجوع به تاب شود.
(1) - مرحوم دهخدا این بیت را بدین گونه تصحیح کرده اند، شاید:
آب (یا خاک) افزون از آنکه دارد تاو
درکشیده به پشت ماهی و گاو.

تاوٍ.

[وِنْ] (ع ص) نعت است از تَواء بمعنی هلاک شدن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). هلاک شونده. هالِک. (منتهی الارب) (المنجد).

تاوا.

(اِ) تاوه. (ناظم الاطباء)(1).
(1) - ظاهراً تلفظ ترکی تاوَه است.

تاواتا.

(اِ مرکب) مخفف تاواتاو است. شعوری در لسان العجم ج1 ورق 270 و ناظم الاطباء و صاحب آنندراج این کلمه را به تصحیف «تاوانا» آورده و بمعنی قدرت و قوت و توانایی گرفته اند و بیت ذیل از کمال اسماعیل را هم شاهد آورده اند :
هرکه او را هست معنی کمترک
بیش بینم لاف تاوانای او.
و صاحب آنندراج افزاید: و ظن من این است که «لاف دانایی او» گفته باشد، چه قوت با معنی مناسبت ندارد. در مآخذ دیگر کلمهء مورد بحث در همین بیت «تاواتای او» (به اضافت) آمده. و همین صحیح مینماید. رجوع به تاواتاو و تاوانا شود.

تاواتاو.

(اِ مرکب) قدرت و قوت و توانایی. (برهان) (فرهنگ رشیدی) (فرهنگ جهانگیری) (ناظم الاطباء). محمد معین در حاشیهء برهان آرد: از «تاو» + «ا» (واسطه) + «تاو» = تاواتا. رجوع به تاواتا شود.

تاوان.

(اِ)(1) غرامت. (صحاح الفرس) (فرهنگ خطی کتابخانهء دهخدا) (شرفنامهء منیری) (آنندراج) (انجمن آرا) (برهان) (ناظم الاطباء). جریمانه. (ناظم الاطباء). جریمه. وجه خسارت. جبران ضرر :
به تاوانْش دینار بخشم ز گنج
بشویم دل غمگساران ز رنج.فردوسی.
تو از گنج تاوان آن بازده
بکشور ز فرموده آواز ده.فردوسی.
همان نیز تاوان، بفرمان شاه
رسانید خسرو بدان دادخواه.فردوسی.
لاجرم شهرتان ویران شد و مستغلی بدین بزرگی از آن من بسوختند، تاوان این از شما خواسته آید. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 562).
تنت کز بهر طاعت بُد بعصیانش بفرسودی
چه عذر آری اگر فردا بخواهند از تو این تاوان.
ناصرخسرو.
بفرمود تا خداوند اسب را بیاوردند و چندان که قیمت جو بود بوقت رسیدگی تاوان بستد و بخداوند زمین داد. (نوروزنامهء منسوب به خیام).
حلقه ای ار کم شود از زلف تو
خاتم جم خواه به تاوان آن.خاقانی.
پروانه بسوخت خویشتن را
بر شمع چه لازم است تاوان.سعدی.
در عالم حساب به این مایه زندگی
تاوان عمر از همه کس می توان گرفت.
تنها (از آنندراج).
تاوان اگر تو لعل دهی در حساب نیست
تو دل شکسته ای نه که گوهر شکسته ای.
(از آنندراج)
-امثال: سر را قمی میشکند تاوانش را کاشی میدهد.
گنه کنند گاوان، کدخدا دهد تاوان. (امثال و حکم دهخدا ج3 ص1328).
||عوض و بدل. (برهان) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء) :
کنی ما را همین دو روز مهمان
پس آنگه جان ما خواهی به تاوان.
(ویس و رامین).
دو عید است ما را ز روی دو معنی
که خوشی و خوبیش را نیست تاوان
همایون یکی هست تشریف خسرو
مبارک دگر عید اضحی و قربان.انوری.
||جرم و جنایت و زیان و گناه. (برهان) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء). نقص. تقصیر :
ز شاهی بر او هیچ تاوان نبود
بد آن بُد که عهدش فراوان نبود.فردوسی.
هر آن سپه که چو تو میر پیش جنگ بود
اگر ز پیل بترسد بر او بود تاوان.فرخی.
علی تکین را کز پیش تو ملک بگریخت
هزار عدل همان بود و صدهزار همان
اگر دل از زن و فرزند نازنین برداشت
بدان دو کار نبود از خرد بر او تاوان.فرخی.
اگر زمین برندهد تاوان بر زمین منه و اگر ستاره داد ندهد تاوان بر ستاره منه. (قابوسنامه).
ترا اسباب عطاری فراوان
تو کناسی کنی کس را چه تاوان.
ناصرخسرو.
نیست تاوان بر سرشک ابر و نور آفتاب
گر ز خارستان و شورستان برون ناید گیا.
معزی.
گوئی از اسم نکو، مرد نکوفعل شود
نه چو بد باشد تن، اسم ورا تاوان نیست.
سنائی.
پس این تاوان او خدای راست و ثانیاً رسول را و ثالثاً علی را. (کتاب النقض ص353).
بتو هرچند در انواع سخن تاوان نیست
اندر این شعر که گفتی زدر تاوانی.
فتوحی مروزی (در جواب انوری).
چون من و تو هیچ کسان دِهیم
بیهده بر دهر چه تاوان نهیم.نظامی.
تا هشیارم در طربم نقصان است
چون مست شوم بر خردم تاوان است
حالیست میان مستی و هشیاری
من بندهء آن دمم که شادی آنست.
(از جوامع الحکایات عوفی).
گوی را گویی که ای بیچاره سرگردان مباش
گوی مسکین را چه تاوانست چوگان را بگوی.
سعدی.
گنه بود مرد ستمکاره را
چه تاوان زن و طفل بیچاره را.(بوستان).
اگر این مرد از قید هستی خود بازرسته است، هرچه کند مانع نیست و اگر بخود گرفتار است، هرچه کند بر وی تاوان است. (رشحات علی بن حسین کاشفی). ||آنچه در قمار، باخته را به برنده دادن باید. ||مصادره. (آنندراج). رجوع به تاوان بودن و تاوان دادن و تاوان دار و تاوان زده و تاوان شدن و تاوان کردن و تاوان نهادن شود.
(1) - پهلوی: tavan حاشیهء برهان چ معین.

تاوان.

(اِخ)(1) بلوکی است به ایالت «اندْر - اِ - لوار»(2) فرانسه و در شهرستان «شی نون»(3)واقع است.
(1) - Tavant.
(2) - Indre-et-Loire.
(3) - Chinon.

تاوان.

(اِخ)(1) شهری است در «برن»(2)سویس، 3000 تن سکنه دارد.
(1) - Tavannes.
(2) - Berne.

تاوان.

(اِخ)(1) گاسپار دو سولکس دو مارشال فرانسه که در سال 1509 در «دیژون»(2) متولد شد و خدماتش در «ژارانک»(3) و «مون کونتور»(4) جالب و درخشان بود.
(1) - Tavannes, Gaspard de Saulx de.
(2) - Dijon.
(3) - Jaranc.
(4) - Moncontour.

تاوانا.

(اِ مرکب) مصحف تاواتا. رجوع به تاواتا و تاواتاو شود.

تاوان پس دادن.

[پَ دَ] (مص مرکب)غرامت دادن. ||عوض دادن مهمانی و یا چیز دیگر را: فلان تاوان بکسی پس نمیدهد، یعنی همیشه دست بگیر دارد نه دست بده. رجوع به تاوان و سایر ترکیبات آن شود.

تاوان دادن.

[دَ] (مص مرکب) دادن غرامت و جریمه. جبران ضرر :
یکی اسب پرمایه تاوان دهم
مبادا که بر وی سپاسی نهم.فردوسی.
از آن من آسان است که برجای دارم و اگر ندارمی، تاوان توانمی داد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 259).
جزع تو بغمزه برده جانها
لعل تو ببوسه داده تاوان.خاقانی.
جان بلب آورده ام تا از لبم جانی دهی
جان ز من بربوده ای باشد که تاوانی دهی.
عطار.
نعمتی را کز پی مرضات حق دریافتی
حق تعالی از نعیم آخرت تاوان دهاد.
سعدی.
رجوع به تاوان و سایر ترکیبات آن شود.

تاوان دار.

(نف مرکب) تاوان دارنده. دارندهء تاوان. کسی که جبران ضرر و خسارت را بعهده دارد. غرامت دار. ||ضامن. پذیرفتار. کفیل. رجوع به تاوان و سایر ترکیبات آن شود.

تاوان داری.

(حامص مرکب) ضمانت. پذیرفتاری. ضمان. رجوع به تاوان و سایر ترکیبات آن شود.

تاوان زده.

[زَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)جریمه شده. (ناظم الاطباء). آنکه از او تاوان گرفته اند. کسی که جبران ضرر و خسارتی را پرداخته باشد. رجوع به تاوان و سایر ترکیبات آن شود.

تاوان شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب) سربار شدن. زحمت افزودن. دشواری بوجود آوردن :
اندر این باران و گل او کی رود
بر سر و جان تو او تاوان شود.مولوی.

تاوان کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)مصادره. (منتهی الارب). جریمه گرفتن. دریافت خسارت :
بگربه ده دل و عکه سپرز و خیم همه
وگر یتیم بدزدد بزنْش و تاوان کن.کسائی.
هلاهل است خلاف خدایگان عجم
بجز بجان نکند مر چشنده را تاوان.
عنصری.
رجوع به تاوان و سایر ترکیبات آن شود.
||مجازاً، عیب گرفتن :
تا ندانی کار کردن باطلست از بهر آنک
کار بر نادان و عاجز بخردان تاوان کنند.
ناصرخسرو.
و خورشید عارض نورگسترش روشنی بر ماه دوهفته تاوان میکرد. (تاج المآثر).

تاوان نهادن.

[نَ دَ] (مص مرکب) گناه یا جرمی را بر کسی نهادن. کسی را مجرم و گنه کار دانستن : پس آنچه شما کردید تاوان آن چون بر دیگران می نهید؟ (کتاب النقض ص387). آنچه شما رافضیان کردید تاوان با دیگران چون می نهید؟ (کتاب النقض ص 386). رجوع به تاوان و ترکیبات دیگر آن شود.

تاوانه.

[نَ / نِ] (اِ مرکب) تابخانه را گویند که گرمخانه باشد. (برهان). تابخانه. (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ نظام) (لسان العجم شعوری ج1 ورق 291) (ناظم الاطباء). مخفف تابخانه است یعنی گرمخانه. (آنندراج) (انجمن آرا). لفظ مذکور مخفف تاوخانه است یا مرکب از لفظ تاو (تاب) و «آنه» بمعنی قابل. (فرهنگ نظام). ||خانهء تابستانی را گویند. (فرهنگ اوبهی). گرمخانه، خانه ایست که در پشت اطاقها سازند. این خانه چون از جریان هوا برکنار است، در زمستان گرم و در تابستان خنک است :
فلان تاوانه کو را در گشاده ست
سر دیوار او بر در نهاده ست.
(ویس و رامین)

تاوانیدن.

[دَ] (مص) غلطانیدن. غلتانیدن. پیچانیدن. (ناظم الاطباء).

تاوتک.

[وُ تَ] (اِ مرکب) «تا» + «تک» (ترکیب دو کلمه مترادف). صاحب برهان و آنندراج آرند: بمعنی دوتا و هر دوتا باشد - انتهی. مضاعف و دوتا و دولا. (ناظم الاطباء). هر دو تنها بود، شاعر گوید :
بتک تاو کر بیشتر تاوتک (؟)
که باشد که بیتی بود تاوتک.
(لغت فرس اسدی چ عباس اقبال ص 309 و حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).
محمد معین در حاشیهء برهان پس از نقل معنی و شاهد لغت فرس اسدی آرد: پیدا است که تاوتک را مترادف و هر دو را بمعنی تنها و فرد گرفته و فرهنگ نویسان بعدی غلط خوانده و فهمیده اند. رجوع به «تا» و «تک» شود.

تاوخانه.

[نَ / نِ] (اِ مرکب) تابخانه، که گرم خانه باشد. (آنندراج) (ناظم الاطباء). حمام. (ناظم الاطباء). تاوانه. ||منزل تابستانی. (ناظم الاطباء). رجوع به تاوانه و تابخانه شود. ||کوره. (ناظم الاطباء). ||تابخانه یعنی کاروانسرا(1). (لسان العجم شعوری ج1 ورق 291).
(1) - در مأخذ دیگر به این معنی دیده نشد.

تاو دادن.

[دَ] (مص مرکب) تاب دادن. رجوع به تاب دادن شود.

تاودار.

(نف مرکب) تابدار. رجوع به تابدار شود.

تاودی.

[ ] (اِخ) ابوعبدالله (سیدی) محمد التاودی بن طالب بن سودة المری. (1128-1207 ه . ق.) او راست: 1- اسئلة و أجوبة و در حاشیهء آن نیز اسئله و اجوبه ای است تألیف عبدالقادر فاسی (فاس 1301). 2- حاشیة علی صحیح البخاری. 3- شرح تحفة الحکام تألیف ابن عاصم. (فاس 2 جلد). (معجم المطبوعات ج 2 ستون 1643).

تاور.

[وَ] (اِ)(1) بمعنی عرض باشد که در مقابل جوهر است. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء). ||عارضه و سانحه. (ناظم الاطباء).
(1) - محمد معین در حاشیهء برهان آرد: از دساتیر «فرهنگ دساتیر 239». (فرهنگ ایران باستان ج1 ص 47).

تاور.

(اِخ)(1) تور، نام قوم قدیمی است در جوار شبه جزیرهء قریم (کریمه) که منسوب به تورید است. (از قاموس الاعلام ترکی). قومی به همسایگی سکاها که در قریم امروز مسکن داشتند. رجوع به ایران باستان ج 1 ص598، 599، 602 («تاورها») و رجوع به تاوریذه شود.
(1) - Taures.

تاور.

(اِخ)(1) فلیکس. خاورشناسی است از مردم چک که در سال 1937 م. ظفرنامهء شامی را تصحیح و طبع کرد. رجوع به کتاب از سعدی تا جامی برون ترجمهء علی اصغرحکمت ص 204 و 388 شود.
(1) - Flix Tauer.

تاورسیوم.

[رِ] (اِخ)(1) در خطهء قدیم «مسیا» قصبه ای است که موطن امپراتور ژوستین بود. (از قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Tauresium.

تاورمان.

[وَ] (ص) زیر و زبر. (ناظم الاطباء).

تاورن.

[وِ] (اِخ)(1) مرکز بلوکی است به ایالت «وار»(2) فرانسه و در شهرستان «دراگینیان»(3) واقع است و معدن آلومینیوم دارد.
(1) - Tavernes.
(2) - Var.
(3) - Draguignan.

تاورنی.

[وِ] (اِخ)(1) مرکز بلوکی است به ایالت «سن - اِ - اُواز»(2) فرانسه و در شهرستان «پونتواز»(3) واقع است. دارای 7100 تن سکنه و یک کلیسا است که سبک معماری آن گوتیک و متعلق به قرنهای 12 و 13 میلادی میباشد.
(1) - Taverny.
(2) - Seine-et-oise.
(3) - Pontoise.

تاورنیه.

[وِ یِ] (اِخ)(1) ژان باتیست. سیاح فرانسوی که در سال 1605 م. در پاریس متولد شد. وی فرزند «گابریل تاورنیه» جغرافیادان بود. در اوان جوانی علاقهء بسیار بسفر پیدا کرد. او هنگامی که بیش از 15 سال نداشت، خانهء پدر را بقصد مسافرت و گردش ترک کرد. نخست در اروپای غربی و مرکزی بسیر و سیاحت پرداخت و تا لهستان رفت و سپس به ترکیه سفر کرد و در سال 1632 م. به ایران آمد(2) و پس از مراجعت به پاریس بعنوان بازرگان به هندوستان رفت و بسال 1642 به فرانسه بازگشت و چهار بار دیگر بسالهای 1643 - 1649،1652 - 1656، 1657 - 1662 و 1663 - 1668 به کشورهای آسیای جنوبی مسافرت کرد و بسال 1668 پس از مسافرت به دماغهء امید (جنوب افریقا) با ثروت زیادی به فرانسه بازگشت و مورد توجه و لطف لویی چهاردهم پادشاه فرانسه قرار گرفت و به مقام بارونی نایل گشت و به انتشار سفرنامهء خود پرداخت ولی در عین حال از امور بازرگانی کناره نگرفت. وی بسال 1689 هنگامی که عازم سفری به آسیا برای بازرگانی بود، در مسکو وفات یافت. در سیاحتنامه هایش از اوضاع ممالک عثمانی و ایران و هند مطالب جالبی آمده است.
(1) - Tavernier, Jean - Baptiste. (2) - در حدود سال 1046 هجری قمری.

تاوروس.

(اِخ) تلفظ ترکی «توروس»(1). رجوع به توروس و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Taurus.

تاورومنوس.

[رُ مِ نُسْ] (اِخ)(1) نام نهری است در جزیرهء اقریطش (کرت) که در جهت غربی سنجاق «رسمو» جریان دارد و از ساحل شمالی جزیره وارد بحرالجزایر میشود. (از قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Tauromenos.

تاوریده.

[وَ دَ] (ن مف) بمعنی عارض شده باشد. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء). این کلمه از برساخته های فرقهء آذرکیوان است. محمد معین در حاشیهء برهان آرد: از فرهنگ دساتیر ص 239. رجوع به تاور شود.

تاوریده.

[دَ] (اِخ) تلفظ ترکی «تورید»(1). رجوع به «قریم» و «کریمه» و «تورید» و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Tauride.

تاوستن.

[وَ / وِ تَ] (مص) مقاومت کردن :
عدوی تو تنست ای دل حذر کن
نتاوی با کس ار با او نتاوستی.
ناصرخسرو (دیوان ص473).

تاوسه.

[وَ سَ / سِ] (اِ) تابسه است. (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ نظام) (لسان العجم شعوری ج1 ورق 291 ب) (آنندراج) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء). چراگاه. (لسان العجم شعوری ایضاً). رجوع به «تابسه» شود.

تاوش.

[وُ] (اِ صوت) بزبان ترکی جغتائی صدای پا را گویند و با دو واو (تاووش) هم گویند. (از لسان العجم شعوری ج1 ورق 279). صدا و آواز پا. (ناظم الاطباء). رجوع به تاووش شود.

تاوک.

[وَ](1) (اِ) خر و گاو جوان را گویند. (فرهنگ جهانگیری) (از برهان) (از لسان العجم شعوری ج 1 ورق 281) (از شرفنامهء منیری). تاول. (فرهنگ جهانگیری) (شرفنامهء منیری). کره خر و گوساله. (ناظم الاطباء) (لسان العجم شعوری ج1 ورق 284 ب). در برهان بمعنی خر و گاو جوانه نوشته و همانا لام را کاف دانسته زیرا که در فرهنگ رشیدی تاول خر و گاو جوان را گفته است مستند بشعر فخری(2)... (آنندراج) (انجمن آرا). تاوک بمعنی گاو جوانه یعنی تاوَل و تاوک غلط و تصحیف خوانیست چنانکه فرهنگ اسدی و شمس فخری که هر دو رعایت آخر کلمات را کرده اند، تاول با لام ضبط کرده اند نه با کاف. رجوع به تاول در همین لغت نامه شود.
(1) - در معیار جمالی شمس فخری که بر اساس رعایت حرف آخر است، «تاول» ضبط شده است.
(2) - در معیار جمالی شمس فخری که بر اساس رعایت حرف آخر است، «تاول» ضبط شده است.

تاو کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) گرم کردن. ||بسلامتی نوشیدن شراب. (ناظم الاطباء).

تاوگی.

[وَ / وِ] (ص نسبی) مرکب از «تاوه» (تابه) + «ی» (علامت نسبت) و ابدال های غیرملفوظ به گاف فارسی. منسوب به تاوه، آنچه که در تاوه پزند مانند نان و جز آن.
- نان تاوگی؛ نانی که در تاوه پزند امروز در گناباد خراسان مستعمل است : رنج یاوگی نابرده نان تاوگی ناخورده. (راحة الصدور راوندی).
||نان روغنی که شبهای برات به نیت خیرات مردگان پزند. رجوع به «تابه» و «تاوه» در همین لغت نامه شود.

تاول.

[وَ / وِ] (اِ) آبله بود که بسبب سوختن یا کار کردن بر اعضاء دست و پا پدید آید. (فرهنگ جهانگیری) (از برهان) (از انجمن آرا) (از آنندراج) (از فرهنگ رشیدی) (از فرهنگ نظام) (از ناظم الاطباء). با لفظ زدن و کردن استعمال میشود. در تهران این لفظ را با فتح «واو» استعمال میکنند و در قزوین با ضم «واو». (فرهنگ نظام). و آن مخفف تاب ول است مرکب از تاب بمعنی حرارت و ول که بلغت دری گل باشد و معنی ترکیبی آن گل آتش، چه بطریق مجاز داغ آتش را گل گویند چنانچه سامانی بدان تصریح کرده(1) و الیق آن است که مخفف تاوول گوییم چه در اصل لغت دری تاب به «واو» است بجهت استکراه دو به «واو»، یکی را اسقاط کردند. (فرهنگ رشیدی) (از انجمن آرا) (از آنندراج). حباب گونه ای که از سوختگی یا بیماری چون منطقه بر پوست پدید آید.
(1) - بر اساسی نیست.

تاول.

[وَ] (اِ) گاو جوان بود که هنوز کار نکرده باشد. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص 321). تاوک. (فرهنگ جهانگیری) (شرفنامهء منیری) (لسان العجم شعوری ج1 ورق 284). گاو جوان. جهانگیری و سروری تاوک (با کاف) را هم به این معنی ضبط کردند و چون احتمال قوی تصحیف بود ضبط نکردم. (فرهنگ نظام). گاو باشد. (فرهنگ اوبهی). خر و گاو جوانه را گویند. (برهان) (از فرهنگ رشیدی) (از آنندراج) (از لسان العجم شعوری ج1 ورق 284 ب) (از ناظم الاطباء). محمد معین در حاشیهء برهان آرد: همریشهء توله، تر، ترانه، رجوع به توله شود :
پردل چون تاول است و تاول هرگز
نرم نگردد مگر به سخت غبازه.منجیک.
چنان ببینی(1) تاول نکرده کار هگرز
بچوب رام شود یوغ را نهد گردن.
اورمزدی (از لغت فرس اسدی چ اقبال ص 321).
گاه بخشش بسایلان بخشد
گله ها اسب و استر و تاول.
شمس فخری (از فرهنگ جهانگیری).
(1) - ن ل: تو بینی، نبینی، که بینی.

تاول زدن.

[وَ / وِ زَ دَ] (مص مرکب)تاول کردن. آبله برآوردن. تَنَفُّظ. رجوع به تاوِل و تاول کردن شود.

تاول کردن.

[وَ / وِ کَ دَ] (مص مرکب)تاول زدن. آبله کردن چنانکه جائی سوخته از بدن آدمی یا حیوانی دیگر، یا کف پای کسی که راه بسیار پیموده. رجوع به تاول و تاول زدن شود.

تاوماالرهاوی.

[مَرْ رَ ی ی] (اِخ) از علمای نصاری و او راست: رساله ای خطاب بخواهر خویش در ذکر ماجرای میان او و مخالفین وی به اسکندریه. (ابن النسیم).

تاون.

[وَ] (اِ) گوساله ای که به جفت بندند کشت زمین را. (از لسان العجم شعوری ج1 ورق 286). این کلمه مصحف تاوَل است.

تاوندگی.

[وَ دَ / دِ] (حامص) تابندگی. رجوع به تابندگی شود.

تاونده.

[وَ دَ / دِ] (نف) تابنده. رجوع به تابنده شود.

تاووش.

(اِ صوت) تاوش و صدا و آواز پای. (اشتینگاس) (ناظم الاطباء). رجوع به تاوش شود.

تاوه.

[وَ / وِ] (اِ) تابه. (شرفنامهء منیری) (ناظم الاطباء). همان تابه است که مرقوم شد. (آنندراج) (انجمن آرا). مبدل تابه. (فرهنگ نظام). ظرفی باشد که در آن خاگینه پزند و ماهی بریان کنند. (برهان). ظرفی مسین دسته دار برای سرخ کردن ماهی و بادنجان و کدو، و بو دادن آجیل و غیره. رجوع به تابه و طابق و طاجن شود. ||تار جامه بود. (فرهنگ اوبهی). ||پای تاوه. نواری که بساقهای پا می پیچند. (ناظم الاطباء). پای تابه. رجوع به پای تابه و پای تاوه شود. ||خشت پخته و آجر بزرگ را نیز گویند. (برهان).

تاوه قران.

[وَ قَ] (اِخ) دهی است از دهستان گل تپه فیض اللهبیگی بخش مرکزی شهرستان سقز که در 6هزارگزی خاور سقز و 2هزارگزی جنوب رودخانهء سقز واقع است. کوهستانی و سردسیر و 140 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و قنات و محصول آنجا غلات و لبنیات و توتون است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

تاوه گر.

[وَ / وِ گَ] (ص مرکب) کسی که تاوه سازد. قلاّء. (مهذب الاسماء) (ملخص اللغات حسن خطیب).

تاوی.

(ع ص) کسی که بیفتد و یا هلاک شود. (ناظم الاطباء).(1) رجوع به تاوٍ شود.
(1) - این کلمه اسم فاعل از «توی» لفیف مقرون است.

تاوی.

[ی ی] (ع ص نسبی) نسبت به «تاء» از حروف مبانی (تهجی). (از المنجد). منسوب به تا. و شعری که آخر آن تا باشد. (ناظم الاطباء).

تاویدگی.

[دَ / دِ] (حامص) حالت و کیفیت تاویده. رجوع به تاویدن و تابیدن شود.

تاویدن.

[دَ] (مص) مبدل تابیدن. (فرهنگ نظام). تابیدن. (ناظم الاطباء) (لسان العجم شعوری ج1 ص 286). درخشیدن. (ناظم الاطباء). ||پیچیدن. ||گرم کردن. (ناظم الاطباء) (لسان العجم شعوری ایضاً). ||عصبانی شدن. برافروختن. (لسان العجم شعوری ایضاً). ||عصبانی کردن و آتش خشم کسی را برافروختن. (لسان العجم شعوری ایضاً). ||گردیدن. ||ستردن. (ناظم الاطباء). ||تاب آوردن. تحمل کردن :
گرنه بدبختمی مرا که فکند
به یکی جاف جاف زودغرس
او مرا پیش شیر بپسندد
من نتاوم بر او نشسته مگس.رودکی.
||مقاومت کردن. برآمدن. ایستادگی کردن :
عدوی تو تن است ای دل حذر کن
نتاوی با کس ار با او نتاوستی.ناصرخسرو.
||تافتن. پیچیدن. منحرف شدن :
اگر طریق یقین خواهی و سبیل صواب
سر از متابعت مصطفی و آل متاو.
شیخ آزری.

تاویدنی.

[دَ] (ص لیاقت) از «تاویدن» + «ی» (مزید مؤخر لیاقت). تابیدنی. رجوع به تاویدن و تابیدن شود.

تاویده.

[دَ / دِ] (ن مف) از تاویدن، مبدل تابیدن. تابیده. رجوع به تاویدن و تابیدن و تابیده شود.

تاویرا.

(اِخ)(1) شهری است به پرتقال که چندان با اقیانوس اطلس فاصله ندارد. ماهی «تون»(2) در آنجا صید شود و 11000 تن سکنه دارد. میوه و شراب سفید آن معروف است.
(1) - Tavira.
(2) - Thon.

تاویره.

[رَ] (اِخ) تاویرا. رجوع به تاویرا و قاموس الاعلام ترکی شود.

تاویستوق.

(اِخ) تلفظ ترکی تاویستوک. رجوع به تاویستوک و قاموس الاعلام ترکی شود.

تاویستوک.

[تُ] (اِخ)(1) شهری است به انگلستان و 4800 تن سکنه دارد. موطن سرفرانسیس دریک(2) دریاسالار معروف و مورد توجه ملکه الیزابت است. صومعهء ویرانی که متعلق بقرن دهم میلادی است، در آن جا هست. صادرات آن غلات و مواشی است.
(1) - Tavistock.
(2) - Francis Drake.

تاویسی.

(اِخ) تیره ای از ایل طیبی شعبهء لیراوی (از ایلات کوه گیلویهء فارس). (جغرافیای سیاسی کیهان ص98).

تاویله.

[لَ] (ع اِ) گیاهی است. (منتهی الارب).

تاه.

(اِ) عدد فرد. (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی). عدد فرد را هم گفته اند که در مقابل جفت است. (برهان). بمعنی تاه(1)یعنی طاق که عدد فرد باشد. (آنندراج) (انجمن آرا) (از ناظم الاطباء). ||فرد و یک و تک. (فرهنگ نظام) :
بسا شها که نیارد ز خرد جوی گذشت
تو چند راه گذشتی ز چند بحر به تاه.
فرخی (از انجمن آرا).
همتاه(2) شه شرق ز کس نشنود این ماه
زیرا ملک الشرق ز همتاهان تاه است.
سوزنی (از فرهنگ جهانگیری).
رجوع به «تا» و «طاق» شود. ||بمعنی ته و لای هم آمده است چنانکه گویند یک تاه و دوتاه یعنی یک لای و دولای. (برهان) (ناظم الاطباء). بمعنی توی آید. و تاء و تو و ته و لا مترادف اینند. (شرفنامهء منیری). طبقه و لا و تاه. (از فرهنگ نظام).(3)
- دوتاه؛ دولا. خم. خمیده :
آسمان خواهد کایوان سرای تو بود
زین سبب طاق مثالست و کمان پشت دوتاه.
فرخی.
قامت دوتاه کردی، یکتا شود، مباش
همتای دیو، تا نروی در جهان دوتاه.
سوزنی.
شعلهء صبح از آفتاب دورنگ
درزد آتش به آسمان دوتا.انوری.
رجوع به تا شود.
||تای. نظیر. مانند. شبیه. مثل. چون همتاه، همتای و همتاهان. رجوع به «تا» و «تای» شود. ||زنگی باشد که بر روی شمشیر و امثال آن نشیند. (برهان) (فرهنگ جهانگیری). و رجوع به فرهنگ رشیدی و انجمن آرا و آنندراج و ناظم الاطباء و فرهنگ نظام شود. ||تفسیر لفظی است که آن را بعربی مَحض گویند... (برهان). محض. (ناظم الاطباء).
(1) - چنین است و صحیح «تا» باشد.
(2) - در فرهنگ نظام: همتای.
(3) - در فرهنگ نظام این کلمه بصورت مصدر معنی شده است.

تاهرت.

[هَ] (اِخ) معجم البلدان آرد: «نام دو شهر است مقابل یکدیگر به اقصای مغرب که یکی را تاهرت قدیم و دیگری را تاهرت جدید گویند که بین آنها و مسیله 6 منزل است و میان تلمسان و قلعهء بنی حماد واقع است... صاحب جغرافیا آرد: تاهرت در اقلیم چهارم و عرض آن 38 درجه و شهری بزرگ است...». رجوع به معجم البلدان ج2 ص354 و الجماهر ص241 و نزهة القلوب چ گای لیسترانج ج 3 ص 264 و حلل السندسیه ج1 ص268 و 271 و قاموس الاعلام ترکی ج3 ص1620 و الانساب سمعانی ورق 102 ب شود.

تاهرتی.

[هَ ی ی / هَ] (ص نسبی) منسوب به تاهرت. رجوع به تاهرت شود.

تاهرتی.

[هَ] (اِخ) رسول پادشاه مصر به ایران. رجوع به ترجمهء تاریخ یمینی ص397 و 402 شود. سمعانی آرد: وی مردی فصیح و آشنا بعلوم اسماعیلیان بود. برای دعوت سلطان محمود به خراسان آمد، محمود کار او را بمردم نیشابور واگذاشت و ائمهء فرق در مجلسی با تاهرتی فراهم آمدند و استاد عبدالقاهربن طاهر بغدادی نیشابوری مکنی به ابی منصور با وی مباحثه کرد و او را ملزم ساخت چنانکه جواب نیارست گفت و ائمه بقتل او فتوی دادند. محمود به القادربالله ماجری بنوشت و القادر بکشتن تاهرتی فرمود و وی را در نواحی بست بکشتند. (الانساب ورق 102 ب).

تاهرتی.

[هَ] (اِخ) احمدبن القسم بن عبدالرحمن تاهرتی مکنی به ابوالفضل. از او حافظ ابوعمربن عبدالبر روایت کند. (الانساب سمعانی ورق 102ب).

تاهرتی.

[هَ] (اِخ) قاسم بن عبدالله از مشایخ صوفیه است. صحبت عمروبن عثمان و بکربن حماد را دریافت. (الانساب سمعانی ورق 102 ب).

تاه کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) تا کردن. خم کردن. لا زدن. دولا کردن. رجوع به «تا» و «تاه» شود.

تاهو.

(اِ) عرق شراب. (برهان) (ناظم الاطباء). نوعی از شراب. (غیاث اللغات). شراب عرقی. (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی) (آنندراج) (انجمن آرا). جوهر شراب است که آن را عرق گویند. (آنندراج) (انجمن آرا). ماده ای مایع و مسکری که از تقطیر شراب و یا کشمش و یا خرمای تخمیرشده در آب بدست می آید و مخلوطی است از الکل و آب و بهترین تاهوها تاهویی است که از تقطیر شراب یا کشمش حاصل شده باشد و تاهویی که از تقطیر سیب زمینی و چغندر و بعضی غلات مانند گندم و برنج و ارزن و جز آن بدست آورده باشند شرب وی مخل سلامتی و مولد بسیاری از امراض مهلک است. (ناظم الاطباء) :
تکلف نیست حاجت، خوبرویی خواهم و کنجی
میی تاهو نه انگوری سکورهء گل نه جام جم.
امیرخسرو (از فرهنگ جهانگیری).
چشمهء خورشید را در ته نشاند
عکس ساقی کرتهء تاهو نماند.(1)
امیرخسرو (از فرهنگ جهانگیری).
و تاهو بمعنی عرق را می پخته گویند و شراب نو را خام، چنانکه گفته، مصراع:
خام درده پخته را و پخته درده خام را.
و خواجه حسن دهلوی گفته:
رخش خوی کرده دیدم رفتم از خویش
عجب خاصیتی بود این عرق را.
اما تاهو در شعر خسرو دلالت کند بر شراب غیرانگوری مانند نبیذ و امثال آن که پست تر از انگوری است. (آنندراج) (انجمن آرا).
(1) - در انجمن آرا و آنندراج:
عکس ساقی کرتهء تاهو نمود
چشمهء خورشید را در ته نشاند.

تاهور.

(ع اِ) ابر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). سحاب. (ناظم الاطباء).

تاهوکماش.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان گلاشکرد در بخش کهنوج شهرستان جیرفت که در 55 هزارگزی باختر کهنوج و بر سر راه مالرو کهنوج به گلاشکرد واقع است و 30 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

تاهیتی.

(اِخ)(1) «تاییتی» یا «اُتاییتی» یا «اُتاهیتی»(2) از جزایر اصلی مجمع الجزایر پولی نزی(3) و از مستعمرات فرانسه در اقیانوسیه است که در وسط اقیانوس آرام و در انتهای شرقی پولی نزی واقع است. مساحتش در حدود 1048 کیلومتر مربع است و 30500 تن سکنه دارد و مرکز آن «پاپیت»(4)که تنها شهر مهم این جزیره است. جزیرهء تاهیتی از دو قطعه خاک آتشفشانی متصل بهم تشکیل یافته است که بوسیله تنگهء «تاراوَاُ»(5)بیکدیگر پیوسته شده اند. سرزمینی است کوهستانی و بلندترین کوههای آن «اوروهِنا»(6) است. اطراف این جزیره از بریدگی های شدید و تند و از سنگهای مرجانی احاطه شده است. در منطقهء حاره واقع و هوای آن بر اثر کوهستانی بودن و تأثیر آب دریا نسبةً گرم و سالم و خوش میباشد. ساکنین جزایر پولی نزی دارای خصایل و آداب مطبوع و ملایم میباشند و مردم تاهیتی هم در این صفات با ساکنین جزایر مذکور مشترکند. اهالی تاهیتی بزبان پولی نزی تکلم کنند و ابتدا با روشهای اولیه و ساده بکار کشاورزی اشتغال داشتند پس از ورود مردم اروپا بدان سرزمین و راهنمایی آنان وضع کشاورزی بومیان تا حدی تغییر کرد. محصول آنجا عبارتست از: موز، پرتقال، لیمو، وانیل، نارگیل، نیشکر، توتون، ذرت و غیره. مردم بومی علاوه بر کار کشاورزی بصید ماهی و خرچنگ و مروارید هم می پردازند. این جزیره بسال 1605 م. بوسیلهء «کیرو»(7) کشف و بسال 1767 بوسیلهء «والی»(8) شناخته شد. اهالی تاهیتی در نیمهء اول قرن نوزدهم بوسیلهء مبشرین کاتولیک و پرتستان تبلیغ شدند و به دین مسیح درآمدند. در سالهای 1842-1846 م. بین فرانسه و انگلستان بر سر تصاحب آن جدالهائی درگرفت ولی بالاخره بسال 1880 در زمرهء مستملکات فرانسه درآمد.
(1) - Tahiti.
(2) - Taiti. Otaiti. Otahiti.
(3) - Polynesie.
(4) - Papeete.
(5) - Taravao.
(6) - Orohena.
(7) - Queiros.
(8) - Wallis.

تاهیس ماساد.

(اِخ) بعقیدهء هرودوت(1)یکی از ارباب انواع مورد ستایش سکاها و خدای دریاها بود. رجوع به ایران باستان ج1 ص587 شود.
(1) - کتاب 4 بند 59.

تاهی یا.

(اِخ)(1) نامی است که یکی از مورخین چین به یونانیها و باختری ها داده است. رجوع به ایران باستان ص2263 و 2264 شود.
(1) - Tahia.

تای.

(اِ)(1) جامه واری باشد از قماش. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری) (آنندراج) (انجمن آرا) (از ناظم الاطباء) (از فرهنگ اوبهی). رجوع به غیاث اللغات و لسان العجم شعوری ج1 ورق 296 ب شود :
تا بدیوان ممالک در حساب
زر به دینار آید و جامه به تای
عقد عمرت باد محکم تا بود
همچنین قانون این دولت بپای.
نزاری قهستانی (از فرهنگ جهانگیری).
تو آنجا آی و از آن بزّاز تای اطلس قیمتی به هر بها که گوید، بخر. (سندبادنامه ص238). گنده پیر تای جامه در زیر بالش نهاد. (سندبادنامه صص 239-240). ||بمعنی طاقه هم آمده است همچو چند تای جامه و چند تای کاغذ یعنی چند طاقهء جامه و چند طاقهء کاغذ. (برهان). طاقه. (ناظم الاطباء) (از شرفنامهء منیری). بمعنی تختهء کاغذ. (غیاث اللغات) :
چهل تای دیبای زربفت گون
کشیده زبرجد بزر اندرون.فردوسی.
||تو، که آن را ته و لای نیز گویند. (غیاث اللغات). لای: و یک تای؛ یک لای و دوتای؛ دولای. (ناظم الاطباء). رجوع به لسان العجم شعوری ج 1 ورق 296 ب شود. تا. تاه. خم :
پشت دوتای فلک راست شد از خرمی
تا چو تو فرزند زاد مادر ایام را.
سعدی (از لسان العجم شعوری ایضاً).
||تار. (لسان العجم شعوری ج1 ورق 296 ب) بمعنی تا. مخفف تار. (از فرهنگ نظام). کناغ؛ تای ابریشم. (فرهنگ اسدی نخجوانی). تای مو. تار مو :
او مست بود و دست به ریشم دراز کرد
برکند تای تای و پراکند تارتار.سوزنی.
و اغلب آن جماعت را بکشت و بعضی به یک تای موی جان ببرد(2). (جهانگشای جوینی ج1 ص 70). ||تای بار را نیز میگویند که نصف خروار باشد و بعربی عدل خوانند. (برهان). عدل و بار که نصف خروار باشد. (ناظم الاطباء). تا. لنگه. تاچه. ||طاق که ضد جفت باشد. (غیاث اللغات). تا. تک. طاق. فرد. وَتر. مقابل جفت، ضد زوج :
دگر وتر را طاق دان طاق تای.
(نصاب الصبیان).
||بمعنی عدد هم هست. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری) (از غیاث اللغات) (از ناظم الاطباء) (از لسان العجم شعوری ج1 ورق 296 ب). چنانکه گویند یک تای و دوتای یعنی یک عدد و دو عدد. (برهان) (از ناظم الاطباء). ترجمهء فرد هم هست. (برهان)(3). بمعنی عدد نیز آمده است. (آنندراج) (انجمن آرا). عدد چنانکه یکتا و دوتا و سه تا و چهارتا.
- تای پیراهن و توی پیراهن؛ یعنی یک پیراهن. (آنندراج) :
دیدهء نرگس شود بینا اگر فصل بهار
یوسفم با تای پیراهن ز بستان بگذرد.
اشرف (از آنندراج).
- تای تشریف؛ یک خلعت. (غیاث اللغات). یک خلعت از عالم تای پیراهن چنانکه گذشت. (آنندراج) :
تای تشریف صاحب عادل
که جهان را بعدل صد عمر است.
انوری (از آنندراج).
فراهانی علیه الرحمة در شرح همین بیت از صاحب شرفنامه نقل کرده که گاه باشد که تعبیر از چیزی بحرفی از اسم وی کنند مثلاً تای تشریف گویند و تشریف خوانند و سین سخن گویند و سخن مراد باشد. (آنندراج). ||شبیه و نظیر و مانند. (ناظم الاطباء). مثل و مانند. (فرهنگ نظام): او تای تو نیست. رجوع به «همتا» شود. ||تا. نغمه :
بر سر سرو زند پردهء عشاق تذرو
ورشان تای(4) زند بر سر هر مغروسی.
منوچهری.
||نام حرف سوم از حرف تهجی عربی است. (فرهنگ نظام).
(1) - محمد معین در حاشیهء برهان آرد: پهلوی tak(پارچه، قطعه، تکه)، yaktak(یکتا). کردی tai(شاخه). بلوچی tax, tak. گیلکی ita(یک عدد).
(2) - ن ل: ببردند.
(3) - گیلکی: ایته ita(یک عدد). از حاشیهء برهان چ معین.
(4) - بگمان من چنانکه بعض نسخ نیز همین است، کلمهء «نای» با «نون» نیست بلکه با «تاء» است چه قرین پردهء عشاق می آید و «نای» آلت است نه نغمه و «تای» همان است که در «چهارتا» و «سه تا» و «دوتا» در نغمات و آهنگها آمده است. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا).

تای.

(اِخ)(1) شطی در اسکاتلند بریتانیای کبیر که وارد دریای شمال شود. این شط از کوههای «گرامپیان»(2) سرچشمه گیرد و بنامهای «فیلان»(3) و «دوچات»(4) نامیده شود، آنگاه از «بن لاورس»(5) گذرد و «لوچ - تای»(6) خوش منظره را تشکیل دهد. سپس از جمله کوههای گرامپیان خارج گردد و در این ناحیه گلوگاه آن بسیار زیبا و دیدنی است پس از آن که در درهء «استراثمور»(7) به رود «ایزلا»(8) پیوندد و ناحیه «پرث»(9) را مشروب سازد پس از آن بستر شط عریض گردد و خلیج زیبائی در این بستر بوجود آید که بنادر «دوندی»(10) و «نیوپورت»(11) بر روی آن قرار دارند. طول این شط از 1930 هزار گز افزون است.
(1) - Tay.
(2) - Grampians.
(3) - Fillan.
(4) - Dochatt.
(5) - Ben-Lawers.
(6) - Loch-Tay.
(7) - Strathmore.
(8) - Isla.
(9) - Perth.
(10) - Dundee.
(11) - Newport.

تای.

(اِخ)(1) ژان دو لا تای. شاعر فرانسوی که در حدود 1540 م. در «بونداروی»(2)متولد شد و بسال 1608 درگذشت. نخست به تحصیل حقوق پرداخت آنگاه خود را وقف ادبیات کرد. از اوست: 1- تفأل(3) (1574 م.). 2- تاریخ تقلیدهای لیگ(4) (1595 م.). 3- شاؤل(5) (تراژدی) حاوی مقدمه ای دربارهء تراژدی (1572 م.). 4- نگرومان(6) کمدی (1573 م.) و غیره. رجوع به مادهء بعد شود.
(1) - La Taille, Jean De.
(2) - Bondaroy.
(3) - Geomancie.
(4) - Histoire des singeries de la Ligue.
(5) - Saul.
(6) - Negromant.

تای.

(اِخ)(1) ژاک دو لا تای. برادر «تای» سابق الذکر که در بونداروی بسال 1542 م. متولد شد و در طاعون 1562 درگذشت. آثار وی را برادرش «ژان دو لا تای» انتشار داد از آن جمله: 1- روش ساختن شعر در فرانسه چنانکه در یونانی و ایتالیایی (1573 م.) 2- یک هجو(2). 3- چکامه ها(3). 4- دو طرح در تراژدی. رجوع به مادهء قبل شود.
(1) - La Taille, Jacques.
(2) - Une Satire.
(3) - Odes.

تایاباد.

(اِخ) تایاباذ، قریه ای در بوشح(1) از اعمال هرات(2). (انساب سمعانی ورق 102 ب) (معجم البلدان ج2 ص357). در مرآت البلدان ج1 ص337 این کلمه به تصحیف تایاد آمده است. رجوع به تایباد، طایباد، طیبات و تایب آباد شود.
(1) - در انساب سمعانی «فوشح» و آن مصحف فوشنج یا بوشنج معرب پوشنگ است.
(2) - تایباد که در بعضی کتب جغرافیایی «تایاباد»، تایاباذ و طایباد آمده اکنون در تداول عوام «طیبات» تلفظ شود و نام قصبهء مرکزی بلوک پائین ولایت باخرز و خواف به سرحد ایران و افغانستان است ولی در خاک ایران واقع می باشد. رجوع به شدالازار چ قزوینی و اقبال ص 119 و 120 حاشیهء 4 شود.

تایابادی.

(ص نسبی) منسوب به تایاباد است. رجوع به تایاباد و تایابادی ابراهیم بن محمد و رجوع به تایب آبادی شود.

تایابادی.

(اِخ) ابراهیم بن محمد تایابادی مکنی به ابوالعلاء فقیه و پیشوای کرامیة بود. حافظ ابوالقاسم علی بن الحسن بن هبة الله دمشقی و دیگران از وی روایت کرده اند. (معجم البلدان ج2 ص357). رجوع به انساب سمعانی ورق 102 ب شود.

تایاباذ.

(اِخ) تایاباد. رجوع به تایاباد شود.

تایاباذی.

[ی ی](1) (اِخ) تایابادی. رجوع به تایابادی ابراهیم بن محمد شود.
(1) - در فارسی به تخفیف «یا» آید.

تایاد.

(اِخ) مصحف تایاباد، تایاباذ، تایباد و تایب آباد است. رجوع به مرآت البلدان ج1 ص 337 و تایاباد و تایباد و تایب آباد شود.

تایادوس.

(اِخ) برادر و سپهسالار امپراطور روم و سفیر وی به ایران در دوران پادشاهی خسروپرویز. این نام در شاهنامه تصحیف شده و بصورت «نیاطوس» ضبط گردیده. محمد معین در مزدیسنا و تأثیر آن در ادب پارسی آرد: این نام (نیاطوس) باید تایادوس(1) = تئودوسیوس(2) باشد. (یشتها ج1 ص560 حاشیه). همین نام در تاریخ بی نام سریانی دربارهء دورهء ساسانیان فئودوسیوس آمده. (مجلهء پیام نو سال سوم شمارهء 2 ص 56 و 58) :
بیامد نیاطوس با رومیان
نشسته بر فیلسوفان به خوان.فردوسی.
نیاطوس کان دید انداخت نان
ز آشفتگی باز پس شد ز خوان.فردوسی.
رجوع به نیاطوس و ولف ص829 شود.
(1) - Taiadus.
(2) - Theodosius.

تایاق.

(اِ) تاباق و چوب دستی و چوب گنده ای که قلندران در دست گیرند. (ناظم الاطباء). رجوع به لسان العجم شعوری ج1 ورق 281 شود :
خلاف امر را کرده بهانه
زده تایاق بر سر رستمانه.
میرنظمی (لسان العجم شعوری ایضاً).

تایان بهادر.

[بَ دُ] (اِخ) از امراء ترک و رسول امیر تیمور گورکان به نزد «زنده حشم». رجوع به حبیب السیر چ خیام ج3 ص405 و 420 شود.

تایاندیه.

[یِ] (اِخ)(1) رنه - گاسپار که وی را «سن - رنه»(2) نیز می گفتند. ادیب فرانسوی است که بسال 1817 م. در پاریس متولد شد. وی در شناساندن ادبیات کشورهای دیگر در فرانسه سهم بسزایی داشت و در سال 1879 درگذشت.
(1) - Taillandier, Rene - Gaspard.
(2) - Saint-Rene.

تایانگ خان.

(اِخ) «تابوقا» پسر «اینانج خان» پادشاه قوم «نایمان» و پدر کوچلک خان است که خان ختای وی را «تایانگ» لقب داده بود یعنی پسر خان. او در سال 600 ه . ق. مورد حملهء چنگیزخان قرار گرفت و در حدود جبال آلتایی مغلوب و زخمی گشت. تایانگ خان کمی بعد جان سپرد و قومش مغلوب و پسرش کوچلک خان فراری گشت. رجوع به تابوتا و حبیب السیر چ خیام ج3 ص20 و تاریخ مغول ص16 و تاریخ جهانگشای چ قزوینی ج1 ص46 حاشیهء 3 و ج2 ص100 حاشیهء 2 و مخصوصاً طایانگ خان شود.

تایان ما.

(مغولی، اِ) بلوشه در تحقیقات جامع التواریخ ذیل تایان ماه آرد: بهتر است که «تایان ما» خوانده شود از «تای»، «طای» و «دای» که کلمهء ترکی است و معنی یک اسب دهد و «ما» چینی است که آن هم برابر «تای» بمعنی اسب است. (جامع التواریخ رشیدی چ بلوشه بخش فرانسه ص26) : ...و بسبب آنکه تردد ایلچیان هم از شهزادگان و هم از حضرت قاآن پیش ایشان جهت مصالح و مهمات ضروری واقع می شد در تمام ممالک یامها بنهادند و آنرا تایان ماه خواندند. (جامع التواریخ ایضاً بخش فارسی ص42).

تایان ماه.

(مغولی، اِ) تایان ما. رجوع به تایان ما شود.

تایب.

[یِ] (ع ص) بازگردنده از گناه. (فرهنگ دهار). تائب، نعت است از توبه :
گاه آن آمد که عاشق برزند لختی نفس
روز آن آمد که تایب رای زی صهبا کند.
منوچهری.
رجوع به تائب شود.

تایب آباد.

[یِ] (اِخ)(1) تایاباد. تایباد. طایباد. طیبات. تائب آباد. رجوع به تایاباد و تایباد شود.
(1) - تائب آباد هم آمده است. رجوع به نفحات الانس جامی چ کتابفروشی سعدی صص498-500 شود.

تایب آبادی.

[یِ] (ص نسبی) منسوب به تایب آباد. رجوع به تایب آباد و مادهء بعد شود.

تایب آبادی.

[یِ] (اِخ)(1) زین الدین ابوبکر تایب آبادی. رجوع به تایبادی شود.
(1) - تائب آبادی هم آمده است. رجوع به تایب آباد شود.

تایباد.

(اِخ) قریه ای است از باخرز و از آن جا است عارف مرشد شیخ زین الدین پیر امیر تیمور صاحب قران، و اصل در آن تایب آباد بوده و تایباد مخفف آن است. (انجمن آرا) (آنندراج). رجوع به حبیب السیر چ خیام ج3 ص430 و 543 و شدالازار چ قزوینی و اقبال صص 119-120 حاشیهء 4 و ناظم الاطباء. رجوع به تایاباد، تایاباذ، طایباد، طیبات و تایب آباد و تایبادی و تایبادی (زین الدین ابوبکر) شود.

تایبادی.

(ص نسبی) منسوب است به تایباد. رجوع به تایباد و تایب آبادی و مادهء بعد شود.

تایبادی.

(اِخ) تایب آبادی(1)، زین الدین ابوبکر تایبادی. در علوم ظاهری شاگرد نظام الدین هروی بود و از شیخ الاسلام احمد النامقی تربیت روحانی یافت و ملازمت تربت مقدسهء وی داشت و بابامحمود طوسی را در طوس ملاقات کرد و با وی مکاتبت داشت. عمادالدین زوزنی در تاریخ وفات او گفته است:
سنه احدی و تسعین بود تاریخ
گذشته هفتصد از سلخ محرم
شده نصف النهار از پنجشنبه
که روح پاک مولانای اعظم
سوی خلد برین رفت و ملائک
همه گفتند از جان خیر مقدم.
رجوع به نفحات الانس جامی چ کتابفروشی سعدی صص498-500 و رجوع به تاریخ عصر حافظ ص 401 و مجمل فصیح خوافی در حوادث 782 و 791 و تذکرهء دولتشاه و حبیب السیر چ خیام ج3 ص 316، 430، 543 و شدالازار چ قزوینی و اقبال صص 119-120 حاشیهء 4 و ظفرنامهء شرف الدین علی یزدی ج1 ص312 و حافظ شیرین سخن تألیف دکتر معین ج1 صص188-191 شود.
(1) - تائب آبادی هم آمده است.

تایپه.

[پِ] (اِخ)(1) نام قدیمی آن «تایهوکو»(2)شهر مهم جزیرهء «فرمز» و پایتخت حکومت چین ملی است. 631هزار تن سکنه دارد و یکی از مراکز بازرگانی جزیرهء فرمز است.
(1) - Taipeh.
(2) - Taihoku.

تایتاق.

(اِخ) از امراء لشکر غازان خان که در جنگ شام شرکت داشت و در آنجا اسیر گشت. رجوع به تاریخ غازانی چ کارل یان ص99، 148، 149 و 154 شود.

تای تای.

(اِ مرکب) نخ نخ، رشته رشته :
او مست بود و دست به ریشم دراز کرد
برکند تای تای و پراکند تارتار.سوزنی.
رجوع به تای شود.

تای تسو.

(اِخ)(1) امپراتور چین و مؤسس سلسلهء قدیمی «چِئو»(2) که از سال 951 تا 954 م. حکومت کرد.
(1) - Tai-Tsou.
(2) - Tcheou.

تای تسو.

(اِخ) امپراتور چین و مؤسس سلسلهء «مینگ»ها که از سال 1368 تا 1398 م. حکومت کرد. وی کشور خود را که بر اثر جنگهای طولانی درهم و برهم شده بود، آرامش بخشید و ژاپنیها را از کشور چین بیرون راند. وی کشور چین را به 13 استان تقسیم کرد و تشکیلات نوی در آن برقرار ساخت.

تای تسونگ.

[تُ] (اِخ)(1) امپراتور چین که مورخین چینی او را پسر آسمان و معاصر «یسه سه»(2) (یزدگرد) میدانند. رجوع به مزدیسنا و تأثیر آن در ادب پارسی تألیف محمد معین چ1 ص13 شود.
(1) - Tai Tosung.
(2) - Yessesse.

تایج.

[یِ] (ع ص) تائج. تاجدار: امام تایج؛ امام تاجدار. (ناظم الاطباء). رجوع به تائج شود.

تایجت.

[جِ] (اِخ) تایژت. رجوع به تایژت و قاموس الاعلام ترکی شود.

تایجو.

(اِخ)(1) پدر امیر ارغون از قبیلهء «اویرات» و امیر هزار بوده و قبیلهء اویرات در میان مغول از قبایل مشهور است و اکثراً از اولاد و احفاد چنگیزخان باشند. رجوع به جهانگشای جوینی چ قزوینی ج 2 ص242 شود.
(1) - این کلمه (نام عده ای از امرای مغول) بصورتهای طایخو، طابخو، تانجو، تالجو، تاسحو، باسحو، بانجو، بابجو، بابحو و غیره درآمده ولی ظاهراً «تایجو» یا «طایجو» صحیح است چنانکه مرحوم قزوینی در جهانگشای جوینی ج2 ص242 و 245 به تصحیح قیاسی «تایجو» آورده است. رجوع یه طایجو شود.

تایجو.

(اِخ) از امرای چنگیزخان متوفی بسال 644 ه . ق. رجوع به طایجو شود.

تایجو.

(اِخ) پسر جغتای خان بن چنگیزخان. رجوع به طایجو شود.

تایجو.

(اِخ) پسر منگو تیمور. رجوع به طایجو شود.

تایجواغول.

[اُ] (اِخ)(1) یکی از امرا و شاهزادگان عصر غازان. رجوع به طایجواغول شود.
(1) - این نام در تاریخ مغول عباس اقبال ص265 شاهزاده تایجور آمده است.

تایجوبهادر.

[بَ دُ] (اِخ) از امرای لشکر مغول در عهد غازان خان، و وی پدر غزان است. رجوع به طایجوبهادر شود.

تایجوترک.

[تُ] (اِخ) تایجونویان. رجوع به حبیب السیر چ اول تهران ج1 ص318 و طایجونویان شود.

تایجور.

(اِخ) تایجو. رجوع به تایجواغول (از امرا و شاهزادگان عصر غازان) و طایجو شود.

تای جوز بکف داشتن.

[یِ جَ بِ کَ تَ] (مص مرکب) رسم قلندران و درویشان ایران است که تای جوزی در کف دارند تا وقت برخورد با اغنیا و اهل دل بطریق تیمن و تبرک به آنها بگذرانند که دست خالی پیش ایشان رفتن یمن ندارد و نظیر این در هندوستان چنانکه براهمه فوفل یا نارجیل می گذرانند. (آنندراج):
بر در بارگه قدر تو چون درویشان
تای جوزی بکف دست فلک از جوزاست.
محمدقلی سلیم (از آنندراج).

تایجوز تایجوز.

(اِخ) بلوکی است از دهستان باباجانی در بخش ثلاث شهرستان کرمانشاه. این بلوک در انتهای دو رودخانهء «زمکان» و «لیله» واقع است. نخستین از بخش گوران و دومین از جوانرود سرچشمه می گیرد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

تایجو قوری.

(اِخ) از امرای ترک و برادر کوچک چنگیزخان است که بدست چنگیز کشته شد و چنگیزخان در پیغامی که به اونک خان می فرستد و حقوقی را که بر او ثابت می کند از کشتن تایجوقوری بخاطر اونک خان یاد می کند. رجوع به جهانگشای جوینی ج1 ص220 حاشیهء 8 شود.

تایجونویان.

(اِخ) از امرای لشکر هلاکو در حمله به بغداد است که بقتل مستعصم منتهی گردید. رجوع یه طایجونویان شود.

تایچو.

(اِخ) تلفظ ترکی «تای -تسو». رجوع به «تای - تسو» شود.

تایچه.

[چَ / چِ] (اِ مصغر) تاچه. لنگه. عدل. رجوع به تاچه شود.

تایچه بندی.

[چَ / چِ بَ] (حامص مرکب)تاچه بندی. رجوع به تاچه بندی شود.

تایحوری.

(اِخ) طایفه ای از ایلات کرد ایران در جوانرود که تقریباً 50 خانوار میشوند و در زمستان در «بی بی ناز» و «شیخ اسماعیل» سکنی دارند. رجوع به جغرافیای سیاسی کیهان ص58 شود.

تایزی.

(اِخ) یکی از امرای ترک که قبل از فوت امیرتیمور گورکان بحضور او رسید و پس از مرگش به قراقرم رفت و چون قبل از تایزی، تنفور نامی در ختای خروج کرده و آن مملکت را بدست آورده بود، موضعی بتصرف تایزی درنیامد و بعد از اندک زمانی کشته شد. رجوع به تاریخ حبیب السیر چ خیام ج3 ص74 شود.

تایزی.

(اِخ) ابن تولک. از پادشاهان ترک که بعد از فوت تیمورقاآن در الغ یورت بر مسند خانی نشست و در دوران حکومت، وی را بیلکتو میخواندند. رجوع به تاریخ حبیب السیر چ خیام ج 3 ص73 شود.

تایزی اوغلان.

(اِخ) از شاهزادگان چنگیزی نژاد و معاصر امیرتیمور گورکان و از رجال دربار امیرتیمور بود. رجوع به تاریخ حبیب السیر چ خیام ج3 ص 47، 527 و 532 شود.

تایژت.

[ژِ] (اِخ)(1) به لاتینی «تاژت»(2) یا «تاژتوس»(3) سلسله جبال «پِلوپونِز»(4) در جنوب یونان و بر ساحل دریای سفید، نزدیک اسپارت قدیم واقع است و 2410 گز ارتفاع دارد و در قدیم مکان مقدسی(5) بود.
(1) - Taygete.
(2) - Tagete.
(3) - Tagetus.
(4) - Peloponnese. (5) - رجوع به فرهنگ ایران باستان ص278 شود.

تایژتوس.

(اِخ) تایژت. رجوع به تایژت و فرهنگ ایران باستان ص278 شود.

تایغوت.

(اِخ) پسر شیرامون نویان پسر جورماغون است که به دستور غازان خان وی را در سه گنبد به یاسا رسانیدند. رجوع به تاریخ غازانی چ کارل یان ص 104 شود(1).
(1) - در متن کتاب بایغوت و در فهرست اعلام همین کتاب تایغوت ضبط شده است.

تایق.

[یِ] (ع ص) شایق و آرزومند. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). نعت است از توق. (منتهی الارب) :
آب را بستود و او تایق نبود
رخ درید و جامه، او عاشق نبود.مولوی.
رجوع به تائق شود.

تایقور.

(اِخ) (... میرزا) از امراء و بزرگان دربار شاه اسماعیل صفوی بود که در تاریخ 923 ه . ق. مأمور آوردن امیر سلطان (والی خراسان) بدرگاه گشت. رجوع به تاریخ حبیب السیر چ خیام ج4 ص 576 شود.

تایکو.

(اِ) از سازهای ضربی چین و هند، طبلی است از یک استوانهء چوبی مجوف که دو طرف آنرا پوست کشند و آنرا به اندازه های مختلف سازند. رجوع به مجلهء موسیقی شمارهء 29 دورهء سوم بهمن 1337 ه . ش. ص 38 شود.

تایگی.

[یَ / یِ] (حامص) دایگی. پرستاری کودک. شغل دایه یا تایه.

تایلر.

[لُ] (اِخ)(1) بروک. ریاضی دان مشهور انگلیسی است که در سال 1685 م. در «ادمونتون» متولد شد و بسال 1731 در «لندن» درگذشت. وی مدتی از دوران اولیهء زندگی خود را بترتیب، صرف مطالعه در موسیقی، نقاشی، علم حقوق، فلسفه، فیزیک و هندسه کرد و در سال 1701 م. در کامبریج پذیرفته شد و به تحصیل ریاضیات عالیه پرداخت در سال 1709 بدریافت دیپلم حقوق و در سال 1712 به عضویت انجمن سلطنتی لندن نایل آمد، و سپس در سال 1712 در رشتهء حقوق دکتر شد و دوران آخر زندگی خود را صرف مطالعهء فلسفه و مذهب کرد. اثر پراهمیت او بنام «متدوس اینکرمنتوروم دیرکتا اِت اینورسا» است(2) که در سالهای 1715-1717 م. منتشر شد و این مبحث آغاز محاسبهء فاصلهء محدود قرار گرفت و در فرمول مشهوری که بنام مصنف معروف شده است (فرمول یا سری تایلر) خلاصه میگردد. تایلر از سال 1714 ببعد منشی انجمن پادشاهی لندن بود. فرمول یا سری تایلر:
این فرمول اجازه میدهد که تابعی را برحسب توانهای نمو متغیر بسط دهیم. اگر f(x)یک تابع کامل از درجهء nباشد و hنمو متغیر، برحسب این فرمول تابع f(x)چنین میشود:
fc(x) + ...h21 x+h) = f(x) +f(
f(n)(x).hn...p1.2 +
اگر f(x) یک کثیرالجمله کامل نباشد.
(ر)خ1 + (ش)خ = (خ+ش)خf(
f(n)(x)+R1
در اینجا R یک جملهء مکمل است اگر مشتق (x+1)ام نسبت به مقادیر مختلف x در فاصلهء x و x+h تابع f(x)متصل باشد می توان به شکل زیر درآورد:
x + qh), fn +1(1 - q) n - P hnPعدد مثبت غیر معین است، زعددی است که بین یک و صفر می باشد.
در اینجا اگر P = 0 شود، جملهء متمم «کوشی»(3) بدست می آید.
x + q h). fn + 1()n1 - زhn + 1 (و اگر p = n شود، جملهء متمم «لاگرانژ»(4)بدست می آید.
x + q h).n + 1) ( f(hn + 1 R =
این فرمول تایلر برای چندین متغیر نیز تعمیم می یابد.
(1) - Taylor, Brook.
(2) - Methodus incrementorum directa et inversa.
(3) - Cauchy.
(4) - Lagrange.

تایلر.

[لُ] (اِخ)(1) جان. شاعر انگلیسی (1580-1653 م.). چون مرد فقیری بود بخدمت ناخدایی درآمد و بهمین سبب وی را «شاعر آب»(2) لقب دادند. و در سال 1642 م. با پس اندازی که کرده بود به اکسفورد رفت و میکده ای برپا ساخت که محل آمد و رفت دانشجویان بود. تایلر مردی حاضرجواب و خوش مشرب بود.
(1) - Taylor, John.
(2) - Poete d'eau.

تایلر.

[لُ] (اِخ)(1) فردریک ونسلو. مهندس و اقتصاددان آمریکائی است که در سال 1856 م. در «ژرمانتون» متولد و بسال 1915 در «فیلادلفی» درگذشت. وی در سال 1900 بسبب کشف فولادهای «تندبر»(2) و بسال 1906 با بکار بردن «وانادیوم»(3) در تراش بسیار سریع فلزات مشهور گشت. وی مبتکر روش خاصی در تشکیلات کارهای تولیدی بود که به «تالریسم» مشهور گشته است. رجوع به «تالریسم» شود.
(1) - Taylor, Frederic Winslow.
(2) - Des aciers a coupe rapide.
(3) - Vanadium.

تایلر.

[لُ] (اِخ)(1) بارون ایزیدور ژوستن سه ورن. نویسنده و هنرمند فرانسوی است که بسال 1789 م. در بروکسل از یک خانوادهء انگلیسی متولد شد و در سال 1879 در پاریس درگذشت. نخست آجودان ژنرال «اورسه»(2) در اسپانی بود، آنگاه خود را منتظر خدمت ساخت و پس از مسافرتی در اسپانی و الجزیره عضو کمیسیون سلطنتی تآتر فرانسه گشت و از طرفداران سبک رمانتیک شد و در سال 1838 بسمت بازرس هنرهای زیبا منصوب گردید و به تأسیس چندین جمعیت دوستداران هنرمندان و جمعیت ادبا دست زد و بعضویت وابستهء آکادمی هنرهای زیبا و وکالت سنا (1869 م.) نایل گشت.
(1) - Taylor, Isodore-Justin-Severin, baron.
(2) - Orsay.

تایلر.

[لُ] (اِخ)(1) ژرمی. دانشمند علوم دینی انگلستان (1613-1667 م.) که در سال 1636 در دانشگاه اکسفورد بسمت صدر کنفرانس (مقرر) منصوب گشت. دو سال بعد کشیش «اوپینگهام»(2) شد و سپس کشیش مخصوص شارل اول گردید، و پس از مرگ این شاهزاده تا بازگشت حکومت استوارتها گوشه گیری کرد. در سال 1660 شارل دوم وی را بسمت اسقفی «داون»(3) و «کنور»(4)منصوب ساخت، آنگاه بمعاونت ریاست دانشگاه «دوبلین» رسید.
(1) - Taylor, Jeremie.
(2) - Uppingham.
(3) - Down.
(4) - Connor.

تایلریسم.

[لُ] (اِ) (مأخوذ از تایلر مهندس امریکائی)(1) تنظیم تشکیلات کارهای تولیدی بر اساس جلوگیری از اتلاف وقت، که آنرا تشکیلات علمی کار هم گفته اند. علت این امر آن بود که میخواستند روشی بوجود آورند که مزد با محصول کار متعادل باشد چه مزد آنقدر بالا رفته بود که مدت کار کمتر از آن بود که کار لازم و معین انجام گیرد. از این جهت روش تایلر مورد قبول واقع شد، و آن مبنی بر این است که کارگر در عمل محدودی متخصص میشود و بر اساس ماشینیسم و بدون وقفه کار محدود خود را انجام میدهد. ایراد بر این روش تایلر آن است که نه تنها کارگران بصورت آلت و ابزاری درمی آیند بلکه بکلی حس ابتکار و اندیشهء بیدار آنان از بین خواهد رفت. رجوع به تایلر (فردریک ونسلو) شود.
(1) - Taylorisme, du nom de l'ingenieur
American F.W. Taylor.

تایلند.

[لَ] (اِخ)(1) سیام. رجوع به سیام و هندوچین شود.
(1) - Thailand.

تایله.

[لَ] (اِ) نامی است که در کردستان به داغداغان دهند. رجوع به داغداغان شود.

تایم.

(انگلیسی، اِ) زمان. فرصت. وقت. این کلمه انگلیسی است و در بازیهای ورزشی و جز آن در زبان فارسی متداول شده است: هاف تایم.

تایماس.

(اِخ)(1) یکی از پنج تن سران تاتار بود. وی و تاینال در جنگ با جلال الدین خوارزمشاه بسال 625 ه . ق. مهتر ایشان بودند. رجوع به تاریخ مغول اقبال ص122 و تاینال شود.
(1) - در تاریخ جهانگشای چ قزوینی «نایماس» و در جامع التواریخ: Suppl. Pers. 1113)ورق (119 b: «تایماس» و در طبع بلوشه «نایماس» ضبط شده. رجوع به جهانگشای جوینی چ قزوینی ج2 ص 168 ذیل شمارهء 2 شود.

تایمز.

(اِخ)(1) تامیز. تامیسه. شطی است در بریتانیای کبیر که از «کوستولد هیلز»(2)سرچشمه گیرد و بدریای شمال وارد شود. این شط که بزرگترین و اصلی ترین رودهای انگلستان است، قابل کشتیرانی است و در میان چمن زارهای زیبای «اکسفورد»(3)، «آبینگدون»(4)، «هنله»(5)، «مارلو»(6)، «ویندسور»(7)، «اِیتون»(8)، «هامپتون»(9)، «کینگستون»(10) مارپیچ زده در «ته دینگتون»(11)به دریا میرسد. این شط «ریچموند»(12) و «لندن» را مشروب سازد و در گذشته قابل عبور و مرور کشتی های بزرگ بود و در مصب آن خلیج طویل و عریضی وجود داشت که بطور خارق العاده پرجنب و جوش بود. لندن نیز در آن هنگام یکی از بنادر پرآمدورفت جهان محسوب میشد. شعبه های اصلی رود تایمز عبارتند از: «ایزیس»(13)، «کِنِت»(14) و «وی»(15) که بوسیلهء کانالهای شمال غربی و جنوب غربی بهم می پیوندند و طول رود تایمز در حدود 336 هزار گز است.
).فرانسه
(1) - Thames. Tamise (
(2) - Costwold Hills.
(3) - Oxford.
(4) - Abingdon.
(5) - Henley.
(6) - Marlow.
(7) - Windsor.
(8) - Eton.
(9) - Hampton.
(10) - Kingston.
(11) - Teddington.
(12) - Richmond.
(13) - Isis.
(14) - Kennet.
(15) - Wey.

تایمز.

(اِخ)(1) شط ساحلی «کُنِّکتیکوت»(2)در ایالات متحدهء امریکا که وارد اقیانوس اطلس شود و «کینه بانگ»(3) و «شِتوکِت»(4)و «یانتیو»(5) را مشروب سازد و 250هزار گز طول دارد.
(1) - Thames.
(2) - Connecticut.
(3) - Quinebang.
(4) - Shetucket.
(5) - Yantio.

تایمز.

(اِخ)(1) رودی است به کانادا (اُنتاریو)(2) که وارد دریاچهء «سن کلِر»(3)میشود و در میان دریاچه های «هورون»(4) و «اِریه»(5) واقع است و لندن (کانادا) را مشروب سازد و در گذشته، در زمان تسلط فرانسویها بر کانادا «ترانش» و «ترانشِه»(6)نامیده میشد.
(1) - Thames.
(2) - Ontario.
(3) - Saint-Clair.
(4) - Huron.
(5) - Erie.
(6) - Tranche. Trenche. Tranchee.

تایمنی.

[ ] (اِخ) طایفه ای از اویماقیهء هرات. (مجمل التواریخ گلستانه چ مدرس رضوی ص390).

تایمنی.

[ ] (اِخ) عتابخان. از امراء لشکر شاه سلیمان صفوی در تسخیر قلعهء هرات. رجوع به مجمل التواریخ گلستانه چ مدرس رضوی ص 48 شود.

تاینال.

(اِخ) از امراء لشکر مغول که با «تایماس» به عراق حمله کردند. جنگ سختی بین سلطان جلال الدین خوارزمشاه و لشکر مغول بسرداری تاینال در اصفهان درگرفت. رجوع به جهانگشای جوینی چ قزوینی ج1 ص70 و ج2 ص 168 و 204 و تاریخ مغول اقبال ص 70 و «تایماس» شود.

تای نک سارسس.

[نُ سِ] (اِخ)(1)«تانااکسار». رجوع بهمین کلمه و «بردیا» (پسر کورش کبیر) و ایران باستان ج1 ص465 و صص480-481 شود.
(1) - Taynoxarces.

تاینگو.

[ ] (اِخ) تاینگوطراز. طاینگوطراز. تینگو. از نزدیکان دربار گورخان ختای و سپهدار لشکر وی در جنگ با سلطان محمد خوارزمشاه است (بسال 607 ه . ق.). وی در این جنگ زخمی و اسیر گشت و به امر سلطان کشته شد. تاینگو، «خان ترکان»، دختر مبارکخواجه را بزنی گرفت و حشمتی فراوان داشت. امام شمس الدین منصوربن محمد اوزجندی در قصیده ای که مطلعش این است:
برخیز که شمعست و شرابست و من و تو
آواز خروس سحری خاست ز هر سو.
ظاهراً(1) صاحب ترجمه را مدح کرده و در آخر گوید:
بستند کمرها و گشادند سراغج
میران خطا جمله بفرمان تینگو.
رجوع به تاریخ گزیده چ ادوارد برون ص529 و جهانگشای جوینی ج2 ص76، 78، 81، 91، 92، 211 و لباب الالباب عوفی چ برون ج1 ص 112، 194، 196، 321، 322، 330، و حبیب السیر چ خیام ج2 ص643 و 644 شود.
(1) - رجوع به لباب الالباب عوفی ج1 ص195 و مخصوصاً ص341 شود.

تاینگوطراز.

[ ] (اِخ) رجوع به تاینگو شود.

تاینه.

[نِ] (اِخ) دهی است از دهستان گاورود، بخش کامیاران شهرستان سنندج که در 30 هزارگزی شمال کامیاران و 5 هزارگزی باختر شوسهء کرمانشاه به سنندج واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 208 تن سکنه دارد و آب آن از چشمه و محصول آن غلات، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

تایو.

(اِخ) قریه ای است کوهستانی در چین و هر کوتاه قامت را بدان جا نسبت دهند. (اخبارالصین و الهند ص 21 س9).

تایوئن.

[ءِ] (اِخ)(1) نام چینی تاشکند است. رجوع به احوال و اشعار رودکی سعید نفیسی ج1 ص201 شود.
(1) - Ta yuen.

تایوئه چه.

[ ] (اِخ) قبیلهء ترک که هیاطله از آن بودند. سعید نفیسی در احوال و اشعار رودکی آرد: پس از فتح طخارستان بدست ژوان ژوانها در آن ناحیه طایفه ای از «تایوئه چه» مانده بود به اسم «هوا»(1). پادشاه ایشان «یتا»(2) نام داشت و بمناسبت نام او این طایفه را هیاطله یا بقول مورخین روم هفتالیت نامیده اند. (احوال و اشعار رودکی ج1 ص 183).
(1) - Hua.
(2) - Yeta.

تایه.

[یَ / یِ] (اِ) نخی که تابیده شده باشد. (لسان العجم شعوری ج1 ورق 292). رشتهء باریک. (ناظم الاطباء). ||روشنی روغن، هر نوع که باشد. (لسان العجم ایضاً). ||جلوهء ظاهری هرچیز فربهی. ||جای خشک کردن علف و جای خشک کردن خرما. (ناظم الاطباء).

تایه.

[یَ / یِ] (اِ) دایه. (ناظم الاطباء). در تداول عوام دایه. حاضِنَة. رجوع به دایه شود.

تایه.

[یَ / یِ] (اِ) تلی از پهن خشک برای سوخت حمام یا جز آن. ||علف روی هم انباشته. خرمن سوخت حمام یا جز آن. خرمن.
- تایهء علف؛ تودهء علف. (ناظم الاطباء). تلی از علف، خرمن علف که برای سوخت یا جز آن انبار کنند.
- تایهء پهن؛ تودهء بزرگ سرگین چارپایان که بر بام حمام یا جای دیگر گرد کنند. رجوع به تایه زدن شود.

تایة.

[یَ] (ع اِ) نعتی است در طایه بهمهء معانی. (منتهی الارب). رجوع به طایه شود.

تایه بورگ.

[تایْ یِ] (اِخ)(1) بلوکی است در شهرستان «سَن - ژان - دانژِلی»(2) به استان «شارانت - ماریتیم»(3) فرانسه دارای راه آهن و 730 تن سکنه و قصر مخروبه ای متعلق به قرن سیزدهم است. در سال 1242 م. «سن لویی» در این نقطه هانری سوم پادشاه انگلستان را شکست داد.
(1) - Taillebourg.
(2) - Saint-Jean-d'Angely.
(3) - Charente Maritime.

تایه زدن.

[یَ / یِ زَ دَ] (مص مرکب) در تداول عامه، فراهم آوردن و ذخیره نهادن سرگین چارپایان سوخت حمام را. تلی از پهن خشک برای سوخت حمام کردن. رجوع به تایه شود.

تایهوکو.

[هُ] (اِخ)(1) تایپه. رجوع به تایپه شود.
(1) - Taihoku.

تاییدن.

[دَ] (مص) تائیدن. گذاردن. صبر کردن: بتا؛ بگذار. رجوع به تائیدن در همین لغت نامه شود.

تاییدن.

[دَ] (مص)(1) شباهت داشتن و مشابه بودن. (ناظم الاطباء) (از لسان العجم شعوری ج1 ورق 286).
(1) - این کلمه ظاهراً از ترکیب «تای» بمعنی شبیه و نظیر و همانند + «ییدن» علامت مصدر فارسی ساخته شده و غیر از لسان العجم شعوری و ناظم الاطباء در سایر فرهنگها دیده نشده است.

تاییشه.

[شِ] (اِخ) دهی است از دهستان گورک سردشت در بخش سردشت شهرستان مهاباد که در 15هزارگزی شمال خاوری سردشت و 7 هزارگزی شمال خاوری شوسهء سردشت به مهاباد واقع است. کوهستانی و جنگل است و آب و هوای آن معتدل و سالم است و 129 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء سردشت و محصول آن غلات، توتون و حبوبات است و شغل اهالی زراعت و گله داری است و صنایع دستی آن جاجیم بافی است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

تایی وان.

(اِخ)(1) نامی است که ژاپنیها به «فرمز» میدهند. رجوع به «فرمز» شود.
(1) - Taiwan.

تئاتر.

[تِ آ] (فرانسوی، اِ) رجوع به تآتر شود.

تئاریر.

[تَ] (ع اِ) جِ تُؤْرور. رجوع به تؤرور شود.

تئاژن دوتازس.

[تِ ژِ دُ زُ] (اِخ)(1)زورآزما و پهلوان مشهور یونان (در قرن پنجم - ششم ق. م.). وی در اغلب مسابقه ها و بازیهای بزرگ المپیک شرکت می کرد و پیروز می گشت و جوائز آنرا بدست می آورد.
(1) - Theagene de Thasos.

تئاژنس.

[تِ ژِ] (اِخ)(1) نصرالله فلسفی در فرهنگ تاریخ تمدن قدیم فوستل دوکولانژ آرد: جبار مدینهء مِگارا بود که «سیلن»(2) با دختر وی ازدواج(3) کرد و او را در تحصیل حکومت جباری یاری نمود و بالاخره چون فقیران را بر ضد اغنیا برانگیخت، طبقهء اخیر بر او شوریدند و دستش را از حکومت کوتاه کردند. (ترجمهء تمدن قدیم ص 470).
(1) - Theagene.
(2) - Cylon. (3) - در متن: ...که با دختر «سیلن» ازدواج کرد...» ظاهراً اشتباه است. رجوع بهمین کتاب ص488 «سیلن» شود.

تئاکی.

[تِ] (اِخ) «تهیاکی»(1). یکی از جزایر «ایونی»(2) که نام باستانی آن «ایتاک»(3) بود.
(1) - Theaki. Thiaki.
(2) - Ioniennes.
(3) - Ithaque.

تأبب.

[تَ ءَبْ بُ] (ع مص) تعجب نمودن. ||فرحناک شدن. (از اقرب الموارد) (از تاج العروس) (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تأبت.

[تَ ءَبْ بُ] (ع مص) برافروختگی. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب): تَأَبَّتَ الجمر؛ برافروخت اخگر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تأبد.

[تَ ءَبْ بُ] (ع مص) تَأَبُّل ابدال آن است. (نشوء اللغه ص34). وحشت و نفرت نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ||خالی شدن خانه از مردم و الفت گرفتن وحوش بدان. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). ||ظاهر شدن کلف بر روی. (از اقرب الموارد). ظاهر شدن جوشهای مانند دانهء کنجد بر روی. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). ||دراز شدن بی زنی مرد. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). کم شدن حاجت او بزنان. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). ||همیشگی شدن. (از اقرب الموارد).

تأبر.

[تَ ءَبْ بُ] (ع مص) گشن پذیرفتن خرما. (تاج المصادر بیهقی) (آنندراج) (از منتهی الارب) (زوزنی) (از اقرب الموارد): تأبر النخل؛ پذیرفت خرمابن بار را یعنی گشن و اصلاح را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تأبس.

[تَ ءَبْ بُ] (ع مص) تغیر. (از اقرب الموارد). دیگرگون شدن. (منتهی الارب). بگردیدن. (تاج المصادر بیهقی): تأبس تأبساً؛ متغیر گردید. (ناظم الاطباء). ||نرم شدن. (از منتهی الارب) . صاحب قاموس گوید: این تصحیف است (از ابن فارس و جوهری) و صواب تأیس به یاء تحتانی است. (منتهی الارب).

تأبض.

[تَ ءَبْ بُ] (ع مص) درکشیده شدن رگی که آنرا نساء گویند. ||تأبض شتر؛ بستن شتر به ریاض (لازم و متعدی است). (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تأبط.

[تَ ءَبْ بُ] (ع مص) چیزی در زیر بغل گرفتن. (تاج المصادر بیهقی) (فرهنگ دهار) (از اقرب الموارد) (زوزنی). در کنار گرفتن. (آنندراج) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). در بغل گرفتن. (ناظم الاطباء). بزیر کش گرفتن. ||ردا بزیر دست راست درآوردن و بر دوش چپ افکندن. (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد). درآوردن چادر زیر دست راست و انداختن آن بر دوش چپ، و به این معنی در عبادات کتب فقه مذکور است. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). درآوردن چادر، ردا و جز آن از زیر دست راست و افکندن آن بر دوش چپ چون یونانیان و رومیان و هندوان و عرب.

تأبط شراً.

[تَ ءَبْ بَ طَ شَرْ رَنْ] (اِخ)ثابت بن جابربن سفیان بن عبدی الفهمی مکنی به ابوزهیر از مردم مضر است. شاعری بنام و در قساوت و خونریزی معروف و در سرعت رفتار و دوندگی مشهور و در شعر گفتن توانا بود. گویند هنگامی که آهوانی را در صحرا میدید فربه ترین آنها را در نظر میگرفت و بدنبال آن میدوید و در سرعت از آهو بازپس نمی ماند تا آنرا گرفته و کباب می کرد. در بدی و شرارت بدو مثل زنند. وقایع و روایات بسیاری در حق وی گفته اند و اشعار کثیری بدو منسوب است. در حدود سال 80 ه . ق. وی را در سرزمین هدیلیان کشته و در غار «رخمان» افکندند. پس از چندی کشتهء وی را در غار یافتند. (از اعلام زرکلی، معجم المطبوعات و قاموس الاعلام ترکی). در سبب ملقب شدن او به «تأبط شراً» اقوالی است از جمله صاحب منتهی الارب آرد: در باب وجه ملقب شدن او بدین لقب وجوهی است از جمله آنکه وی ترکش در بغل و کمان در دست گرفته در مجلس عرب آمد، پس زد بعض ایشان را. و از جملهء وجوه ملقب شدن او بلقب مذکور در شمس العلوم مذکور است که او شکاردوست بود و خواهری داشت، هرگاه از شکارگاه گوشت صید در توبره آوردی، خواهرش گوشت از توبره برآوردی لیکن او نمیدانست که کدام کس از توبره گوشت صید برمیدارد. روزی ماری شکار کرد و در توبره انداخت و به خانه آمد. خواهرش بدستور دست خود را در توبره انداخت تا گوشت بگیرد مار او را گزید. پس او فریاد کرد یا ابتا ان ثابتاً تأبط شرّاً؛ یعنی ای پدر من، ثابت شرّی در بغل گرفته است. و لفظ تَأَبَّط شَرّاً که علم است مبنی بود در هر سه حال یعنی رفع و نصب و جر و هرگاه تثنیه و جمع آن خواهند، استعانت به لفظ ذو نمایند و گویند: جاءنی ذوا تأبط شراً و ذوو تأبط شرّاً. و در وقت نسبت تأبطی گویند و ترخیم و تصغیر آن نیامده است. (منتهی الارب). برای آشنایی با اشعار منسوب به وی یا اشعاری که دربارهء او سروده اند رجوع به جهانگشای جوینی چ قزوینی ج1 ص197 و ج 2 ص141، 142 و عیون الاخبار ج1 ص281 و نقودالعربیه ص150 و عقدالفرید ج1 ص92، 164 و ج 2 صص9-32، 330 و ج3 ص154، 244 و ج6 ص 157، 192 و ج7 ص4 و 129 شود.

تأبطی.

[تَ ءَبْ بَ طی ی] (ص نسبی)منسوب به تَأَبَّط شرّاً. رجوع به تَأَبَّط شراً شود.

تأبق.

[تَ ءَبْ بُ] (ع مص) پنهان شدن. (اقرب الموارد) (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ||بازداشته شدن. (تاج المصادر بیهقی) (اقرب الموارد) . بند گشتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ||توبه کردن از گناه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). ||تأبق الشی ء؛ انکار کرد آنرا. (منتهی الارب)؛ کناره کرد از آن چیز. (ناظم الاطباء). کنار گرفتن. (منتهی الارب). و قیل تأبق؛ اذا فعل فعلاً خرج به عن الاباق کتأثم اذا فعل فعلاً خرج به عن الاثم. (ناظم الاطباء).

تأبل.

[تَ ءَبْ بُ] (ع مص) تأبل ابل؛ گرفتن و برگزیدن شتران. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). ||تأبل ابل و جز آن؛ بی نیاز شدن شتران و غیر آن از آب بسبب خوردن گیاه تر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ||تأبل مرد از زن؛ بازایستادن مرد از جماع زن خود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تأبن.

[تَ ءَبْ بُ] (ع مص) در پی اثر چیزی شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تأبه.

[تَ ءَبْ بُهْ] (ع مص) تکبر کردن. بزرگی نمودن. ||منزه شدن از... (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

تأبی.

[تَ ءَبْ بی] (ع مص) (از «اب و») پدر گرفتن کسی را. (آنندراج): تأبی فلانٌ فلاناً؛ پدر گرفت فلان، فلان را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تأبی.

[تَ ءَبْ بی] (ع مص) (از «اب ی») گردنکشی کردن. (آنندراج). تأبی بر کسی؛ گردن کشی کردن از وی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تأبیب.

[تَءْ] (ع مص) (از «اب ب») آواز برآوردن و فریاد کردن. (از منتهی الارب). (ناظم الاطباء).

تأبیخ.

[تَءْ] (ع مص) سرزنش نمودن و ملامت کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). توبیخ.

تأبید.

[تَءْ] (ع مص) جاودانه کردن. (منتهی الارب) . جاوید کردن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار) (غیاث اللغات) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). ||نزد بلغا دعایی باشد که آنرا تعلیق کنند به چیزی که بقای او تا قیامت باشد. (جامع الصنایع) :
تا ابد عمر تو در نعمت و ناز
لایق اینجاست دعای تأبید.سوزنی.

تأبیر.

[تَءْ] (ع مص) گشن دادن خرمابن را. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). و طریق تأبیر نخل چنین گفته اند که خرمابن دو قسم است یکی نر و دیگری ماده، شکوفهء ماده را می شکافند و در آن شکوفه های نر می افشانند تا بار نیک بیاورد. (منتهی الارب). ||تأبیرالزرع؛ اصلاح کردن زراعت را. ||تأبیرالقوم؛ هلاک گردانیدن قوم را. (از منتهی الارب).

تأبیس.

[تَءْ] (ع مص) بند کردن. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بازداشت کردن کسی را. (از اقرب الموارد). ||پیش آمدن کسی را به مکروه. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تعییر کردن او را. (از اقرب الموارد). سخن ناخوش بدو گفتن. ||خوار کردن. (تاج المصادر بیهقی). خرد و حقیر شمردن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). خوار و ذلیل گردانیدن. (از منتهی الارب). ||سرزنش کردن کسی را. (از اقرب الموارد). ||غلبه کردن بر کسی. (منتهی الارب).

تأبیش.

[تَءْ] (ع مص) فراهم آوردن. ||گرفتن ردی و جید سخن بهم آمیخته را. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

تأبیل.

[تَءْ] (ع مص) صاحب شتران بسیار شدن. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). ||برگزیدن شتران را برای بچه و شیر. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). گلچین کردن شتران. (از اقرب الموارد). ||گرد آوردن و گله کردن اشتران. ||فربه کردن اشتران. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ||تأبیل میت؛ ثنای مرده کردن. (تاج المصادر) (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ||غالب شدن. ||قوی گردیدن. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تأبین.

[تَءْ] (ع مص) عیب کردن کسی را در روی او. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). ||رگ زدن تا خون از آن گرفته بریان کرده خورده شود. ||بر مرده محاسن او شمرده گریستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). پس از مرگ کسی بر وی ثنا گفتن و از این معنی است: لم یزل یقرظ احیاکم و یؤبن موتاکم. (اقرب الموارد). مرده را بستودن. (زوزنی) (از تاج المصادر بیهقی). ||تَأَبُّل. (تاج العروس). در پی اثر چیزی شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از تاج المصادر بیهقی) (ناظم الاطباء). در غیاث نوشته که تأبین در پی چیزی شدن و پس چیزی رفتن باشد از صراح و منتخب و صاحب مزیل الاغلاط نوشته که این مصدر است بر وزن تفعیل بمعنی پیروی مگر استعمال این مصدر بمعنی اسم فاعل درست است بمعنی پیروی کننده چنانچه جمع این فارسیان تابینان می آرند. (آنندراج). ||چشم داشتن و انتظار کشیدن چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (از تاج المصادر بیهقی) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

تأبیة.

[تَءْ یَ] (ع مص) (از ثلاثی مجرد اَبَوَ) ابیت له تأبیة؛ گفتم او را پدر من فدای تو باد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). از غایت تواضع و یا محبت پدر خویش را فدای کسی کردن (در گفتار).

تأبیه.

[تَءْ] (ع مص) آگاه گردانیدن. ||بیاد کسی دادن. ||تهمت کردن. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء).

تأتاء .

[تَءْ] (ع ص) (از ثلاثی مجرد تَءَءَ) آنکه زبانش در «تا» آویزد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). آنکه زبانش در «تاء» لکنت داشته باشد. (ناظم الاطباء). ||آنکه وقت جماع حدث کند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (قطر المحیط). ||آنکه پیش از ادخال انزال کند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ||(اِمص) تبختر در جنگ. ||(اِ) حکایت آواز و رفتار کودک. (منتهی الارب) (قطر المحیط).

تئتاء .

[تِءْ] (ع ص) آنکه وقت جماع حدث کند. ||آنکه پیش از ادخال انزال کند. (منتهی الارب) (قطر المحیط).

تأتاة.

[تَءْ] (ع مص) گنگلاج گردیدن به «تا»: تأتأ الرجل تأتاةً و تئتاءً؛ گنگلاج گردید به تأ، یقال تأتاةٌ؛ ای تردد فی الکلام بالتاء. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به اقرب الموارد و تأتاء شود. ||خواندن «تکه» را برای جهیدن بر ماده بلفظ تاتا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ||رفتار کودک. ||تبختر در جنگ. (قطر المحیط).

تأتب.

[تَ ءَتْ تُ] (ع مص) آماده شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). ||پوشیدن اِتب(1) را. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به تأتیب شود. ||سخت شدن. ||گذاشتن چلهء کمان بر سینه و بیرون آوردن هر دو بازوان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): تأتب قوسه علی ظهره؛ نهاد کمان را بر پشت خود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).
(1) - چادری که از میان چاک زده زنان پوشند بی گریبان و آستین.

تأتق.

[تَ ءَتْ تُ] (ع مص)(1) آرزومند شدن. ||بدخو شدن. (آنندراج) (غیاث اللغات).
(1) - این کلمه در آنندراج و غیاث آمده و در کتابهای لغت دیگر مشاهده نشد و ممکن است تصحیفی در کلمه رخ داده باشد.

تأته.

[تَ ءَتْ تُهْ] (ع مص) تَعَتُّه. (منتهی الارب). خود را دیوانه ساختن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به تعته شود.

تأتی.

[تَ ءَتْ تی] (ع مص) آماده شدن و حاصل گشتن کار. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از آنندراج). آماده شدن کار. (اقرب الموارد). ||رفق و نرمی کردن. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج). نرمی کردن کسی برای کار. (اقرب الموارد). ||آمدن او را از جهتی که حاصل شود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ||از پیش رو آمدن کسی را برای احسان. (آنندراج): جاء فلان یتأتی لمعروفک؛ آمد فلان در حالتی که متعرض معروف و احسان تو بود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ||آسان کردن راه آب را. (اقرب الموارد) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). و در صحاح است که عامه گویند و اتیته، به واو بجای همزه، اتیت الماء تأتیة و تأتیاً؛ آسان کردم راه آب را. (منتهی الارب).

تأتیب.

[تَءْ] (ع مص) اِتب گردانیده شدن جامه. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء): اتب الثوب تأتیباً؛ اتب گردانیده شد جامه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ||پوشانیدن اتب کسی را: اتبه الاتب؛ پوشانید او را اتب. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). رجوع به تأتب شود.

تأتیر.

[تَءْ] (ع مص) زه کردن کمان را: اَتَّرَ القوس تأتیراً. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

تأتیم.

[تَءْ] (ع مص) دو راه زن را یک گردانیدن. اتم المرأة تأتیماً. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تأتین.

[تَءْ] (ع مص) بچهء نگونسار زادن زن. (ناظم الاطباء).

تأتیة.

[تَءْ یَ] (ع مص) (از ثلاثی مجرد اَ تَ یَ) راه آب وادادن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی): اتی الماء تأتیة و تأتیاً؛ سهل سبیله. (اقرب الموارد). تسهیل جریان آب. آسان کردن راه آب. رجوع به تأتی و ناظم الاطباء شود.

تأتیة.

[تَءْ یَ] (ع مص) آمدن کسی را و آوردن. (از ناظم الاطباء).

تأثث.

[تَ ءَثْ ثُ] (ع مص) اثاث گرفتن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ||بسیار شدن کالا. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ||یافتن مال را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تأثر.

[تَ ءَثْ ثُ] (ع مص) بر اثر رفتن. (منتهی الارب). پس چیزی رفتن. (آنندراج). ||پذیرفتن اثر چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). قبول اثر کردن. (ناظم الاطباء). نشان ماندن در چیزی. (آنندراج). رجوع به تأثیر شود.

تأثرآور.

[تَ ءَثْ ثُ وَ] (نف مرکب) در تداول فارسی امروز، غم انگیز و تأثرانگیز. رجوع به تأثر شود.

تأثرانگیز.

[تَ ءَثْ ثُ اَ] (نف مرکب) در تداول فارسی امروز، تأثرآور، غم انگیز. رجوع به تأثر شود.

تأثف.

[تَ ءَثْ ثُ] (ع مص) احاطه کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). گرد چیزی درآمدن. (زوزنی). ||نهان خانه ساختن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ||لازم گرفتن. ||الفت کردن. ||الحاح کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (قطر المحیط). ||همواره برانگیختن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تأثل.

[تَ ءَثْ ثُ] (ع مص) بن گرفتن و محکم و استوار شدن. ||بزرگ شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): تأثل الرجل؛ بزرگ شد مرد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ||فراهم آمدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تجمع. (اقرب الموارد): تأثل الشی ء؛ فراهم آمد این چیز. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ||گرفتن خواربار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ||تأصل. (اقرب الموارد). اصلی گرفتن. (تاج المصادر بیهقی). اصلی کردن. (زوزنی). ||گرد آوردن مال. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). تأثب. (اقرب الموارد). ||کندن چاه. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). فروبردن چاه. (تاج المصادر بیهقی). ||فراهم آوردن چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

تأثم.

[تَ ءَثْ ثُ] (ع مص) توبه کردن از گناه و بازایستادن از آن. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از زوزنی): لو لم اترک الکذب تأثماً لترکته تذمماً. ||بزهکار دیدن خود را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج).

تأثیث.

[تَءْ] (ع مص) پی سپر و آسان و بمراد کردن کاری را. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء).

تأثیر.

[تَءْ] (ع مص) اثر و نشان گذاشتن در چیزی. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). نشان گذاشتن در چیزی. (آنندراج). اثر کردن. (زوزنی). و با لفظ داشتن و کردن مستعمل است (در فارسی). (آنندراج) : این دوستی چنان مؤکد گردد که زمانه را در گشادن آن هیچ تأثیر نماند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 212، چ فیاض ص215).
ارکان موالید بدو هستی دارند
تأثیر بسی مشمر در وی حدثان را.
ناصرخسرو.
تن جفت نهانست و بفرمان روانست
تأثیر چنین باشد فرمان روان را.
ناصرخسرو.
آدمی را ز چرخ تأثیریست
چرخ را از خدای فرمانیست.مسعودسعد.
اینهمه حشمت ز یک تأثیر صبح بخت تست
باش تا خورشید اقبالت برآید آشکار.
سنایی.
کشتهء معشوق را درد نباشد که خلق
زنده بجانند و ما زنده بتأثیر او.سعدی.
جان من زنده بتأثیر هوای لب تست
سازگاری نکند آب و هوای دگرم.سعدی.

تأثیر.

[تَءْ] (اِخ) نام وی میرزا محسن(1) از تبریزی های متولدشده در اصفهان است. اجداد وی را شاه عباس صفوی از تبریز کوچانید و در اصفهان مسکن داد. تاریخ تولد تأثیر را بر مبنای این دو بیت:
در پنجه و پنج عمر درباختنی
یک گوهرم افتاد و نشد ساختنی
تاریخ به جاخالی دندان آمد
انداختمی یکی ز انداختنی.
در حدود سال 1060 ه . ق. دانسته اند و بنا بر تصریح تذکرهء خوشگو بسال 1129 ه . ق. درگذشت. وی از مستوفیان دربار صفوی و چندی هم وزیر یزد بود:
چون خلاص از عمل یزد شدم
گشتم آسوده فتادم به بهشت
پی تاریخ یکی ز اهل سخن
قلم آورد و «تخلص» بنوشت.
چنانکه از این ابیات آشکار می گردد وی بسال 1120 ه . ق. از خدمات دیوانی کناره گرفت و با عزت و احترام در خانهء خود معتکف گشت تا برحمت ایزدی پیوست. آذر بیگدلی در آتشکده آرد: «با وجود اینکه تخلصش تأثیر است، سخنش بی تأثیر است». او را دیوانی است شامل قصاید، مقطعات، مثنوی ها، غزلیات که در حدود 16435 بیت شمرده اند.(2) رجوع به آتشکدهء آذر (چ زوار) ص174 و فهرست کتابخانهء مدرسهء عالی سپهسالار ج2 ص573 و کتاب دانشمندان آذربایجان صص77-81 و قاموس الاعلام ترکی و تذکرهء خوشگو و تاریخ یزد آیتی شود.
(1) - در آتشکدهء آذر و در تاریخ یزد آیتی، محمدحسن و در قاموس الاعلام ترکی و تذکرهء خوشگو، محمدمحسن ضبط شده ولی در کتاب دانشمندان آذربایجان و فهرست کتابخانهء مدرسهء عالی سپهسالار میرزا محسن آمده است و این بیت هم نام وی را به «محسن»، تصریح میکند:
چند به بستر افکنی محسن مستمند خود
هیچ حذر نمیکنی از دم واپسین او.
تأثیر (از فهرست کتابخانهء مدرسهء عالی سپهسالار).
(2) - در خلاصة الافکار تربیت، عدهء ابیات دیوان تأثیر ده هزار بیت آمده است ولی این رقم به عدهء ابیات غزلیات او بیشتر نزدیک است.

تأثیر داشتن.

[تَءْ تَ] (مص مرکب)مؤثر واقع شدن. نتیجه داشتن: کوشش من تأثیر نداشت؛ تلاش من نتیجه نداشت. رجوع به تأثیر شود.

تأثیر کردن.

[تَءْ کَ دَ] (مص مرکب) کار کردن. کارگر افتادن. کارگر شدن. کاری شدن: زهر در وی تأثیر کرد؛ زهر در او کاری شد. پند در او تأثیر کرد؛ در وی پند کارگر افتاد :
کاین نوحهء نوح و اشک داوود
در یوسف تو نکرد تأثیر.خاقانی.
رجوع به تأثیر شود.

تأثیف.

[تَءْ] (ع مص) دیگ را بر دیگدان نهادن. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). دیگ را دیگپایه کردن. (زوزنی). دیگ بر دیگپایه نهادن. (تاج المصادر بیهقی). بار گذاشتن دیگ. بار کردن دیگ. ||طلب کردن: اثفه تأثیفاً؛ طلب کرد آنرا. (ناظم الاطباء).

تأثیل.

[تَءْ] (ع مص) بااصل و استوار کردن. ||زکوة دادن مال. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ||اصل گردانیدن؛ یعنی بضاعت خود ساختن و گرد آوردن مال. ||افزودن ملک خود را. ||پوشانیدن اهل خود را بهترین لباس و احسان کردن با ایشان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تأثیم.

[تَءْ] (ع مص) به بزه منسوب کردن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار) (زوزنی). گفتن کسی را که تو گناه کردی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). به گناه نسبت کردن. (آنندراج). به بزه نسبت کردن. (ترجمان علامهء جرجانی). ||گناه و کاری که حلال نبوده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) : هر دو منزه از لغو تأثیم. (ترجمهء تاریخ یمینی ص449).

تأجج.

[تَ ءَجْ جُ] (ع مص) افروخته شدن آتش. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (آنندراج). زبانه زدن آتش. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ||سخت گرم شدن روز. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

تأجل.

[تَ ءَجْ جُ] (ع مص) گله گله شدن گاو دشتی و آهو و آنچه بدان ماند. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). ||پس ماندن گلهء گاوان. ||درنگ کردن و جمع شدن قوم از جاها. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). گرد آمدن قوم بر چیزی. (از اقرب الموارد). ||گرد آمدن آب در آبگیر. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ||مهلت خواستن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تأجم.

[تَ ءَجْ جُ] (ع مص) افروخته شدن آتش. (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد). زبانه زدن آتش. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). ||سخت گرم شدن روز. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ||سخت خشم گرفتن. (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد). ||درآمدن شیر در بیشه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تأجیج.

[تَءْ] (ع مص) برافروختن آتش را. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). زبانه زدن آتش. (آنندراج) (غیاث اللغات). ||شور و تلخ گردانیدن. ||حمله کردن بر دشمن. (منتهی الارب).

تأجیل.

[تَءْ] (ع مص) فرمان دادن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). ||مهلت دادن. (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (ترجمان علامه جرجانی). تمهیل. مقابل تعجیل : تا من بحضرت شاه روم و ضرر تعجیل و منفعت تأجیل سیاست بازنمایم. (سندبادنامه ص171). ||درد گردن کسی را علاج کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (آنندراج) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ||بند کردن. (منتهی الارب). ||بازداشتن. ||فراهم کردن آب در مأجل. (از منتهی الارب).

تأحد.

[تَ ءَحْ حُ] (ع مص) یگانه شدن. (ناظم الاطباء).

تأحید.

[تَءْ] (ع مص) ده را یازده کردن: احد العشر تأحیداً؛ ده را یازده کرد. ||دو را یک کردن: احد الاثنین؛ دو را یک کرد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). یکی کردن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). توحید. (زوزنی).

تأحیة.

[تَءْ یَ] (ع مص) تکرار نمودن یک صدا مانند کلمهء آه آه(1). ||پس دوزی کردن(2). کناره دوختن(3). (ناظم الاطباء).
(1) - در تاج العروس و اقرب الموارد و منتهی الارب دیده نشد.
(2) - در تاج العروس و اقرب الموارد و منتهی الارب دیده نشد.
(3) - در تاج العروس و اقرب الموارد و منتهی الارب دیده نشد.

تأخاذ.

[تَءْ] (ع مص) اخذ. گرفتن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء): اخذت الشی ءَ و به اخذاً و تأخاذاً؛ گرفتم این چیز را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تأخر.

[تَ ءَخْ خُ] (ع مص) واپس شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (از ترجمان علامهء جرجانی). پس ماندن. (منتهی الارب) (آنندراج) (فرهنگ نظام) (ناظم الاطباء). آخر افتادن. (فرهنگ نظام). ضد تقدم و متأخر ضد متقدم باشد. ||درنگ کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تأخی.

[تَ ءَخْ خی] (ع مص) با یکدیگر برادری کردن. (تاج المصادر بیهقی). برادری گرفتن. (زوزنی) (دهار). برادر شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). برادر خواندن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ||قصد چیزی کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). طلب نمودن چیزی. (آنندراج). ||صواب چیزی را جستن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تأخیذ.

[تَءْ] (ع مص) ترش کردن شیر را. ||بستن شوهر به افسون تا نزد زنان دیگر نرود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بند کردن زن شوهری را از زنان دیگر. (تاج المصادر بیهقی). افسون کردن کسی را. (از اقرب الموارد).

تأخیر.

[تَءْ] (ع مص) واپس افکندن. (تاج المصادر بیهقی) (از دهار). سپس گذاشتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). واپس گذاشتن. (آنندراج) (فرهنگ نظام). واپس بردن. (آنندراج). تعقیب و تعویق. (فرهنگ نظام). با لفظ کردن و آوردن مستعمل است. (آنندراج). با لفظ انداختن و کردن و شدن مصدر مرکب آید، این لفظ در عربی مصدر است اما در فارسی هم مصدر استعمال شود و هم اسم جامد. (از فرهنگ نظام) : و در آن تقدیم و تأخیر صورت نبندد. (کلیله و دمنه).
وعدهء تأخیر به سر نامده
لعبتی از پرده به درنامده.نظامی.
گر جان طلبد حبیب عشاق
نه صبر روا بود نه تأخیر.سعدی.
- امثال: در تأخیر آفتها است؛ فی التأخیر آفات :
روزبازار جوانی چند روزی بیش نیست
نقد را باش ای پسر کآفت بود تأخیر را.
سعدی.
بفتراک ار همی بندی خدا را زود صیدم کن
که آفتهاست در تأخیر و طالب را زیان دارد.
حافظ (از امثال و حکم).
||دفع الوقت. ||ممانعت. (ناظم الاطباء). ||سپس ماندن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ||درنگی و دیری. توقف. عقب انداختگی و دیرکردگی و عقب ماندگی. (ناظم الاطباء).
- بلاتأخیر؛ بدون درنگ و بسرعت. (ناظم الاطباء).

تأخیر افتادن.

[تَءْ اُ دَ] (مص مرکب)پس ماندن. عقب افتادن. رجوع به تأخیر شود.

تأخیر انداختن.

[تَءْ اَ تَ] (مص مرکب) عقب انداختن. درنگی و دفع الوقت. (ناظم الاطباء). رجوع به تأخیر شود.

تأخیربردار.

[تَءْ بَ] (نف مرکب)تأخیرپذیرنده. قابل پس افکندن. رجوع به تأخیر و تأخیرپذیر شود.

تأخیر برداشتن.

[تَءْ بَ تَ] (مص مرکب) تأخیر پذیرفتن. قابل پس افکندن بودن : و بر ایشان جاسوسان و مشرفان داری که این از آن مهمات است که البته تأخیر برندارد. (تاریخ بیهقی). اگر سلطان پرسد، این رقعت بدست وی باید داد که تأخیر برندارد. (تاریخ بیهقی). رجوع به تأخیر و تأخیرپذیر و تأخیربردار شود.

تأخیرپذیر.

[تَءْ پَ] (نف مرکب)تأخیرپذیرنده. تأخیربردار. قابل پس افکندن. رجوع به تأخیر و تأخیربردار شود.

تأخیرپذیری.

[تَءْ پَ] (حامص مرکب)صفت تأخیرپذیر. تأخیر پذیرفتن. مقابل تأخیرناپذیری. رجوع به تأخیر و ترکیبات آن شود.

تأخیر فرمودن.

[تَءْ فَ دَ] (مص مرکب)واپس افکندن. مؤخر داشتن : از حقوق رعیت بر پادشاه آن است که... بهوی در مراتب تقدیم و تأخیر نفرماید. (کلیله و دمنه).

تأخیر کردن.

[تَءْ کَ دَ] (مص مرکب)درنگ کردن. (ناظم الاطباء). دیر کردن. تأمل کردن :
خیر زاد تو است در طلبش
خیره خیره چرا کنی تأخیر.ناصرخسرو.
ساعتی تأخیر کرد اندر شدن
بعد از آن شد پیش شیر پنجه زن.مولوی.
در شدن خرگوش بس تأخیر کرد
مکر را با خویشتن تقریر کرد.مولوی.
ملک گفت اگر در مفاوضهء او شبی تأخیر کردی چه شدی که من او را افزون از قیمت دادمی. (گلستان).
باران نشاط اول این سال ببارید
ابر اینهمه تأخیر که کرد از پی آن کرد.
سعدی.

تأخیرناپذیری.

[تَءْ پَ] (حامص مرکب) مقابل تأخیرپذیری. رجوع به تأخیر و تأخیرپذیری و سایر ترکیبات تأخیر شود.

تأخیه.

[تَءْ یَ] (ع مص) ستور را اخیه ساختن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). اخیه ساختن برای چهارپایان. (منتهی الارب): اخیت الدابة تأخیةً؛ اخیه ساختم برای آن ستور. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تأدب.

[تَ ءَدْ دُ] (ع مص) ادب کردن. (تاج المصادر بیهقی). ادب آموختن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ادب گرفتن. (زوزنی) (ناظم الاطباء). ادب یافتن. (آنندراج) (فرهنگ نظام) : و چون ایام رضاع به آخر رسید در مشقت تعلم و تأدب افتد. (کلیله و دمنه).

تأدباً.

[تَ ءَدْ دُ بَنْ] (ع ق) از روی ادب، یعنی نگاهداشت حد.

تأدد.

[تَ ءَدْ دُ] (ع مص) سختی نمودن در چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تأدم.

[تَ ءَدْ دُ] (ع مص) نان خورش کردن: و اکلهم نارجیل و به یتأدمون و یدهنون. (اخبارالصین و الهند ص4).

تأدی.

[تَ ءَدْ دی] (ع مص) (از «أدو») گرفتن برای دفع حادثهء زمانه ادوات و اسباب آنرا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ساز روزگار فراگرفتن. (تاج المصادر بیهقی).

تأدی.

[تَ ءَدْ دی] (ع مص) (از «أدی») رسیدن به چیزی و رسانیدن. (آنندراج) (فرهنگ نظام). رسانیدن، چنانکه حقی یا خبری را به کسی: تأدیت الیه من حقه؛ رسانیدم او را حق وی. تأدی الیه الخبر؛ رسید به وی خبر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تأدیب.

[تَءْ] (ع مص) ادب آموختن کسی را. (منتهی الارب) (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (ناظم الاطباء). ادب کردن. (تاج العروس) (زوزنی). ادب دادن. (آنندراج). آموختن طریقهء نیک. (ناظم الاطباء). تربیت نمودن. (فرهنگ نظام) : بوسهل بروزگار گذشته تنگحال بود و خدمت و تأدیب فرزندان خواجه کردی. (تاریخ بیهقی). ||عتاب و تنبیه و سیاست کردن. (از ناظم الاطباء). ||بازخواست کردن کسی بر کاری بد برای خواندن وی به حقیقت تربیت. (از اقرب الموارد). عقوبت. مجازات : اگر از کسی گناهی و تقصیری آمدی بزودی تأدیب نفرمودندی از جهت حق خدمت، اما او را بزندان فرستادندی. (نوروزنامه). همه را بعذبات عذاب تأدیب کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی).
عنایت بر من اولیتر که تأدیب جفا دیدم
گل افشان بر سر من کن که خارم در قدم کردی.
سعدی.
||در اصطلاح فقه، شخص نابالغی را زدن: درصورتی که مرتکب جرم غیربالغ باشد، بر حاکم است که او را تأدیب کند.
- تأدیب احداث؛ تربیت جوانان.

تأدیبات.

[تَءْ] (ع اِ) جِ تأدیب. رجوع به تأدیب شود.

تأدیب کردن.

[تَءْ کَ دَ] (مص مرکب)فرهختن و ادب آموختن و تربیت کردن و طریقهء نیک آموختن. ||سیاست و تنبیه کردن. (ناظم الاطباء). ||در این بیت بمعنی منزه و پاک ساختن:
به آب اندام را تأدیب کردند
نیایش خانه را ترتیب کردند.نظامی.

تأدیب نمودن.

[تَءْ نُ / نِ / نَ دَ] (مص مرکب) تأدیب کردن. ||سرزنش کردن. ||سزا دادن.

تأدیم.

[تَءْ] (ع مص) آمیختن نان را با نانخورش. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد): ادم الخبز؛ بسیار آمیخت نان را با نان خورش. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تأدیة.

[تَءْ یَ] (ع مص) گزاردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (غیاث اللغات) (ترجمان علامهء جرجانی). گزاردن وام و فریضه و آنچه بدان ماند. (زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). ادا کردن. رسانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (فرهنگ نظام) (غیاث اللغات).

تأدیه کردن.

[تَءْ یَ / یِ کَ دَ] (مص مرکب) پرداختن. ادا کردن. رجوع به تأدیه شود.

تأذف.

[تَءْ ذِ] (اِخ) رجوع به «تاذف» شود.

تأذن.

[تَ ءَذْ ذُ] (ع مص) آگاهانیدن. (منتهی الارب) (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار) (ترجمان علامهء جرجانی) (ناظم الاطباء) (از آنندراج). ||سوگند یاد کردن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). ||منادی کردن به تهدید. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ||جار زدن. ||بدانستن. (تاج المصادر بیهقی).

تأذی.

[تَ ءَذْ ذی] (ع مص) آزرده شدن. (منتهی الارب) (زوزنی) (دهار) (آنندراج) (فرهنگ نظام) (ناظم الاطباء). رنج کشیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). اذیت دیدن. (فرهنگ نظام). رنجش. رنجیدن. رنجیدگی. رنج بردن.

تأذین.

[تَءْ] (ع مص) اذان گفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بانگ نماز کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار) (آنندراج) (ترجمان علامهء جرجانی). ||آواز دادن. (زوزنی) (ترجمان علامهء جرجانی). ||بسیار اعلام کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بسیار آگاهانیدن. (آنندراج). ||مالیدن گوش کسی را. (منتهی الارب) (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). گوش مالیدن کودک را. (آنندراج). ||بازداشتن از آشامیدن آب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ||اجازت دادن کسی را بکاری. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). دستوری دادن کسی را بکاری. (آنندراج). ||گوشه ساختن برای کفش و جز آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). نعلی را و جز آن گوشه کردن. (تاج المصادر بیهقی). گوشه ساختن نعل را. (از اقرب الموارد) (آنندراج).

تأر.

[تَءْرْ] (ع مص) بانگ برزدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تئر.

[تِ ءَ] (ع اِ) جِ تارَة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به تارة شود.

تأرب.

[تَ ءَرْ رُ] (ع مص) بتکلّف زیرک شدن. ||انکار نمودن. ||سختی کردن در حاجت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تأرث.

[تَ ءَرْ رُ] (ع مص) مشتعل شدن آتش. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تأرج.

[تَ ءَرْ رُ] (ع مص) بوی خوش دمیدن. (از اقرب الموارد).

تأرض.

[تَ ءَرْ رُ] (ع مص) متصدی و متعرض کسی شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ||لازم گرفتن زمین را. ||درنگی کردن. ||آنقدر مالیدن گیاه که ممکن شود بریدن آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تأرة.

[تَءْ رَ] (ع اِ) تارَة. یک بار. (منتهی الارب). همزهء آن برای کثرت استعمال متروک شد. (منتهی الارب). ج، تِئَر. (منتهی الارب). رجوع به تارة شود.

تأری.

[تَ ءَرْ ری] (ع مص) (از «اری») پس ماندن از چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ||اقامت کردن و بند گشتن در مکانی. ||شهد ساختن زنبوران عسل. ||صواب چیزی جستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تأریب.

[تَءْ] (ع مص) استوار کردن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (زوزنی) (ناظم الاطباء) (فرهنگ نظام). استوار کردن گره. (آنندراج). ||حد معین نمودن. ||افزون کردن. ||کامل ساختن و تمام نمودن چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تمام کردن. (زوزنی) (فرهنگ نظام). ||خردمند شدن. (زوزنی).

تأریث.

[تَءْ] (ع مص) ورغلانیدن بعضی را بر بعضی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). برغلانیدن و برانگیختن. (آنندراج). شر انگیختن میان قومی. (تاج المصادر بیهقی). شور انگیختن میان قومی. (زوزنی) : ابناء دولت و انشاء حضرت زبان وقیعت دراز کردند و در تضریب و تأریث مجال فتح یافتند. (ترجمهء تاریخ یمینی) . ||آتش افروختن. (منتهی الارب) (زوزنی) (تاج المصادر بیهقی) (آنندراج) (ناظم الاطباء) :طایفه ای از اکراد خسروی از برای تأریث آتش فتنه... ایشان را از قلعه بیرون آوردند. (ترجمهء تاریخ یمینی) .

تأریج.

[تَءْ] (ع مص) ورغلانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). برانگیختن. تحریک کردن. (از اقرب الموارد) (قطر المحیط).
- تأریج جنگ؛ برافروختن آن. (از اقرب الموارد).
- تأریج قوم؛ آنان را به مخالفت یکدیگر برانگیختن. (از اقرب الموارد).
||اوارجه درست ساختن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تأریخ.

[تَءْ] (ع مص) سال و مه معلوم کردن با نوشتن یا گفتن: ارخ الکتاب تأریخاً؛ تاریخ نوشت آن کتاب را. (ناظم الاطباء). ||شناساندن وقت، و بقولی تأریخ هر چیزی، غایت و وقت آن است که بدان منتهی میشود. و بدان سبب گویند: فلان تأریخ قوم خویش است؛ یعنی به وی شرف و ریاست آنان منتهی میشود. (از اقرب الموارد). رجوع به تاریخ شود.

تأریز.

[تَءْ] (ع مص) ثابت گردانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). استوار کردن. محکم کردن: تأریز الوتد؛ استوار کردن میخ.

تأریس.

[تَءْ] (ع مص) کشاورز گردیدن. ||کار و خدمت گرفتن از کسی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ||برزگری کردن. (تاج المصادر بیهقی).

تأریش.

[تَءْ] (ع مص) برافروختن آتش را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ||بدی افکندن میان قوم. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). شر انگیختن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (مجمل اللغه). ||برانگیختن حرب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). آتش حرب افروختن. (تاج المصادر بیهقی) (مجمل اللغه) (اقرب الموارد).

تأریض.

[تَءْ] (ع مص) چرانیدن گیاه زمین را و طلب نمودن آن را. (منتهی الارب) (قطر المحیط) (ناظم الاطباء). ||نیت روزه کردن و آماده شدن برای روزه. (منتهی الارب) (قطر المحیط) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ||سخن را تهذیب کردن. (قطر المحیط). آراسته نمودن کلام. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تأریض سخن؛ مهیا کردن و تعدیل کردن آن. (از اقرب الموارد). ||گران کردن در وزن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). گران کردن. (قطر المحیط). ||اصلاح نمودن. اصلاح کردن چیزی را. ||درنگ کردن فرمودن کسی را. (منتهی الارب) (قطر المحیط) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ||در مشک شیر قرار دادن. (قطر المحیط). در مشک شیر یا روغن یا رُب یا آب انداختن برای اصلاح مشک. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تأریف.

[تَءْ] (ع مص) حد چیزی پیدا کردن. (تاج المصادر بیهقی). گردانیده شدن حد برای زمین و قسمت نموده شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تأریف بر زمین (فعل آن مجهول آید)؛ حدودی برای آن تعیین شدن و قسمت گردیدن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). تأریف خانه و زمین؛ معین کردن و تقسیم نمودن خانه و زمین. (از اقرب الموارد). ||تأریف حبل؛ گره بستن ریسمان. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تأریق.

[تَءْ] (ع مص) بی خواب کردن. (تاج المصادر بیهقی) (اقرب الموارد) (زوزنی). بیدار داشتن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تأریک.

[تَءْ] (ع مص) تأریک حجله؛ پوشیدن و آراستن حجله را به اریکه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تأریک عروس؛ پوشاندن وی را بر اریکه. (از قطر المحیط).

تأریة.

[تَءْ یَ] (ع مص) اَریه (اخیه) ساختن ستور را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (تاج المصادر بیهقی). ||الفت افکندن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). ||ثابت گردانیدن و استوار ساختن چیزی را. ||برافروختن و بسیار مشتعل ساختن آتش را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). آتش افروختن. (تاج المصادر بیهقی). آتش بلند کردن. (زوزنی). ||آتشدان ساختن برای آتش. ||پنهان کردن حقیقت چیزی و ظاهر کردن غیر آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تأز.

[تَءْزْ] (ع مص) مندمل شدن زخم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). التیام یافتن زخم. (از قطر المحیط) (از تاج العروس). ||نزدیک شدن قوم در جنگ با یکدیگر. (از تاج العروس) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تئز.

[تَ ءِ] (ع اِ) خر استوارخلقت. (منتهی الارب) (از تاج العروس) (از قطر المحیط) (ناظم الاطباء).

تأزب.

[تَ ءَزْ زُ] (ع مص) بخش کردن مال. (منتهی الارب) (قطر المحیط) (از اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تأزج.

[تَ ءَزْ زُ] (ع مص) درنگی کردن. ||بازایستادن از کاری. ||پس ماندن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تأزر.

[تَ ءَزْ زُ] (ع مص) ازار پوشیدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (منتهی الارب) (از قطر المحیط) (دهار) (از اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ||بعض گیاه بعض دیگر را تقویت کردن و بهم پیچیدن و سخت شدن :
تأزر فیه النبت حتی تخایلت
رباه و حتی ماتری الشاءُ نوّما.
(اقرب الموارد).
||دراز شدن و قوی گردیدن گیاه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تأزز.

[تَ ءَزْ زُ] (ع مص) شدت غلیان دیگ. (از تاج العروس). سخت جوشیدن دیگ یا بجوش آمدن آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ||تأزز مجلس؛ موج زدن مردم در آن. (از اقرب الموارد).

تأزف.

[تَ ءَزْ زُ] (ع مص) کوتاه شدن و نزدیک شدن. (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد). نزدیک شدن بیکدیگر. (تاج المصادر بیهقی). ||تنگ شدن جا. (از قطر المحیط). ||تنگ سینه شدن مرد. بدخوی شدن مرد. (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد).

تأزق.

[تَ ءَزْ زُ] (ع مص) تنگ شدن سینه. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). یعنی غمگین گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تأزل صدر. (اقرب الموارد). رجوع به تأزل شود. ||تنگ آمدن در جنگ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تأزل.

[تَ ءَزْ زُ] (ع مص) تنگ شدن سینه. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به تأزق شود.

تأزم.

[تَ ءَزْ زُ] (ع مص) اقامت کردن در خانه. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء): تازم القوم دارهم؛ دیرزمانی در آن اقامت گزیدند. (از اقرب الموارد). ||سختی و قحطی رسیدن مردم را. ||درد یافتن از سختی و قحطی زمانه. (از اقرب الموارد).

تأزی.

[تَ ءَزْ زی] (ع مص) تأزی عنه؛ بازگشت از وی. (منتهی الارب). نَکَصَ. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). ||تأزی القدح؛ رسیدن تیر در شکار و جنبیدن در آن. ||ازاء (مصب آب در حوض) برای حوض ساختن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از قطر المحیط). رجوع به تأزیة شود.

تأزیج.

[تَءْ] (ع مص) بناکردن و دراز کردن آن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). بناه طولاً. (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تأزیر.

[تَءْ] (ع مص) ازار پوشانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کسی را ازار بربستن. (تاج المصادر بیهقی). پوشاندن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). ||قوی ساختن. گویند: «فلان ازرّ حیطان الدار»؛ یعنی پائین دیوارهای خانه را کهگل کرد و مستحکم گردانید. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تقویت کردن چیزی را. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تأزیة.

[تَءْ یَ] (ع مص) ازاء ساختن حوض را. (از اقرب الموارد) (قطر المحیط) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). جایگاهی که آب در حوض شود ساختن. (تاج المصادر بیهقی). رجوع به تَأَزّی شود.

تأسر.

[تَ ءَسْ سُ] (ع مص) بهانه کردن. ||درنگ کردن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (از قطر المحیط) (ناظم الاطباء).

تأسف.

[تَ ءَسْ سُ] (ع مص) اندوه خوردن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار) (آنندراج). تلهف. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). دریغ و درد خوردن و اندوهگین گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). اندوه و غم و حسرت خوردن. (فرهنگ نظام) : لکن لدغ الحرقة و مؤلم الفرقة اورثه تلهفاً و وجوما و کسبه تاسفاً و هموما فوقف بین الامر و النهی. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص300).
هست از نشاط آمدن روز
یا از تأسف شدن شب.مسعودسعد.
و چون خوابی نیکو که دیده آید بی شک دل بگشاید اما پس از بیداری بجز تحیر و تأسف نباشد. (کلیله و دمنه). وآنگه ندامت و تأسف و مربح و منجح نباشد. (سندبادنامه ص79).
گم شدهء هرکه چو یوسف بود
گم شدنش جای تأسف بود.نظامی.
||تأسف ید؛ پراکندگی و پریشانی آن. (از اقرب الموارد).

تأسف آور.

[تَ ءَسْ سُ وَ] (نف مرکب)تأسف انگیز. که اندوه و حسرت آورد. که دریغ و درد انگیزد. رجوع به تأسف و ترکیبات آن شود.

تأسف انگیز.

[تَ ءَسْ سُ اَ] (نف مرکب)تأسف آور. که تأسف آورد. که دریغ و درد آورد. که اندوه و حسرت آورد. رجوع به تأسف و ترکیبات آن شود.

تأسف خوردن.

[تَ ءَسْ سُ خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب) اندوه خوردن. افسوس خوردن. دریغ خوردن : بسیار تأسف خورد و توجع نمود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 371). و بر تعجیلی که از تسویل شیطان و تخییل بهتان رفته تأسف ها خورد. (سندبادنامه ص153). دوان آمد و تلطف کرد و تأسف خورد. (گلستان). و بر عمر تلف کرده تأسف میخوردم. (گلستان).
هوایی که در جیب یوسف خورد
ز محرومی او تأسف خورد.
طغرا (از آنندراج).
رجوع به تأسف و ترکیبات آن شود.

تأسل.

[تَ ءَسْ سُ] (ع مص) تأسل به پدر؛ خوی و عادت و خلق پدر گرفتن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). مانند شدن. تشبه.

تأسن.

[تَ ءَسْ سُ] (ع مص) از بوی بد چاه بیهوش گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). گرفتن گاز چاه کسی را. ||متغیر شدن آب. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بگردیدن آب. (تاج المصادر بیهقی). ||خوی و اخلاق پدر خود گرفتن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). خوی کسی گرفتن. (تاج المصادر بیهقی). ||یاد عهد گذشته کردن و تأخیر و درنگ کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تأسن بر عهد؛ بیاد آوردن آن. (از قطر المحیط). ||تأسن عهد و دوستی کسی؛ تغییر یافتن آن. (از اقرب الموارد). ||درنگی شدن. (تاج المصادر بیهقی). ||بهانه جستن بر کسی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بهانه آوردن. (تاج المصادر بیهقی). بهانه جستن بر کسی و تأخیر درنگ کردن بر وی. (از قطر المحیط).

تأسی.

[تَ ءَسْ سی] (ع مص) (از «أس و») یکدیگر را به صبر فرمودن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). ||تسلی گرفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ||تصبر و تعزی. (از اقرب الموارد) (قطر المحیط). صبر کردن. (دهار). تجلد و تحمل. (قطر المحیط). شکیبایی. آرام شدن. ||اقتدا کردن بکسی. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). پیروی کردن. (آنندراج) (غیاث اللغات). اطاعت. (آنندراج) (غیاث اللغات). پیروی و متابعت. (فرهنگ نظام).

تأسید.

[تَءْ] (ع مص) برآغالانیدن سگ را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). برانگیختن سگ را بشکار. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تأسیر.

[تَءْ] (ع اِ) صاحب اقرب الموارد آرد: «گویند که مفرد «تآسیر» است ولی شنیده نشده است». رجوع به «تآسیر» و تآسیرالسرج شود.

تأسیس.

[تَءْ] (ع مص) بنیاد نهادن. (زوزنی) (دهار) (کشاف اصطلاحات الفنون از صراح) (منتهی الارب) (ترجمان علامهء جرجانی) (آنندراج) (غیاث اللغات) (ناظم الاطباء) (فرهنگ نظام). بنا افکندن. (تاج المصادر بیهقی). تأسیس خانه؛ بنیاد نهادن آن. (از اقرب الموارد). استوار کردن. (آنندراج) (غیاث اللغات) (فرهنگ نظام) (ناظم الاطباء). بنا کردن. (فرهنگ نظام) :شمس المعالی با سلطان به تأسیس بنیان مودت و تأکید اسباب محبت مشغول شد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص233). تقطیع و توسیع عرصهء جامع تعیین رفته بود و تأسیس و تربیع آن تمام گشته. (ترجمهء تاریخ یمینی ص420). ||تأسیس خانه؛ آشکار کردن حدود و برآوردن قواعد و بنا کردن پایهء آن. (از قطر المحیط). در فارسی با شدن و کردن و نهادن صرف شود. رجوع به این ترکیب ها شود. ||(اِ) (اصطلاح قافیه) در قافیه الف است که میان آن و میان حرف روی یک حرف متحرک باشد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). چنانکه در قول نابغهء ذبیانی. شعر:
کلینی لهم یا امیمة ناصب
و لیل اقاسیه بطی ء الکواکب.(منتهی الارب).
شمس قیس در المعجم آرد: اما حرف تأسیس الفی است که بحرفی متحرک پیش از روی باشد چنانکه الف آهن و لاذن و این الف را از بهر آن تأسیس خواندند که در تنسیق شعر آغاز و اساس قافیت از این حرف است و هر حرف که پیش از این باشد در عداد قافیت نیاید و بقافیت تعلق ندارد و بیشتر شعرای عجم تأسیس را اعتبار نمی نهند و آنرا لازم نمی دارند چنانکه بلفرج رونی گفته است:
فلک در سایهء پر حواصل
زمین را پر طوطی کرد حاصل.
پس گفته است:
کرا دانی تو اندر کل عالم
چنو فرزانهء مقبول مقبل.
و خاقانی گفته است:
نشاید بردن انده جز به انده
نشاید کوفت آهن جز به آهن.
پس گفته است:
دلم آبستن خرسندی آمد
اگر شد مادر روزی سترون.
و انوری گفته است:
به کلکش در، مروت را خزاین
به طبعش در، کیاست را ذخایر.
پس گفته است:
امور شرع را عدلش مربی
امور غیب را علمش مفسر.
اگر شاعری الف تأسیس را رعایت کند آنرا لزوم ما لایلزم خوانند چنانکه ملقابادی گفته است:
تابنده دو ماه از دو بناگوش تو هموار
وز دو رخ رخشنده خریدار و ترازو
با ران و سرین سار هیونانی و گوران
با چشم گوزنانی و با گردن آهو.
و چنانک انوری گفته است:
گرچه دربستم در مدح و غزل یکبارگی
ظن مبر کز نظم الفاظ و معانی قاصرم
بل که در هر نوع کز اقران من داند کسی
خواه جزوی گیر آنرا خواه کلی ماهرم
منطق و موسیقی و هیأت بدانم اندکی
راستی باید بگویم با نصیبی وافرم.
(از المعجم فی معائیر اشعارالعجم چ قزوینی و مدرس رضوی ص198).
رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون چ احمد جودت ج 1 ص82 شود. صاحب مرآة الخیال آرد: تأسیس الفی را گویند که ثالث روی بود چنانکه الف در «یاور» و «داور» ولیکن اکثر شعرا تکرار آنرا در قوافی واجب نمیدانند و بطریق استحسان می آورند. تأسیس در لغت بنیاد افکندن است و بنیاد حروف قافیه از این حروف است و حرف ماقبل او داخل قافیه نیست...:
قامت ترکان چو سرو آراسته است
بهر جان ما بلای خاسته است.
در لفظ آراسته و خاسته «الف» تأسیس است. (مرآة الخیال چ بمبئی ص109).
قافیه در اصل یک حرف است و هشت آنرا تبع
چار پیش و چار پس این نقطه آنها دایره
حرف تأسیس و دخیل و ردف و قید آنگه روی
بعد از آن وصل و خروج است و مزید و نایره.
تأسیس همان حرف قافیه است. (منتهی الارب). نام حرف از حروف قافیه. (غیاث اللغات) (آنندراج). ||در علم معانی آوردن کلمه ای است که افادهء معنی تازه کند غیر از معنی کلمهء اول، و این مقابل تأکید باشد و از اینجاست که گویند: التأسیس اولی من التأکید. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). و به اصطلاح علم بیان تأسیس آن است که از زیادت لفظ معنی هم بیفزاید نه آنکه حرف تقریر معنی اول باشد چون: «آمد مرد فاضل» که از افزودن لفظ فاضل صفت زاید که از لفظ مرد حاصل نشده بود بدریافت رسید. و تأکید آنکه از زیادت لفظ هیچ معنی نیفزاید بل تقریر معنی اول باشد و بس چون: «آمد زید زید» و «دیدم اسد شیر» که از مکرر همان حاصل است که در عدم تکرار بود و در علم معانی و بیان ثابت شده که تأسیس از تأکید بهتر است. (آنندراج). جرجانی آرد: تأسیس عبارت از افادهء معنی دیگری است که پیش از آن حاصل نبوده است. بنابراین تأسیس بهتر از تأکید است زیرا حمل کلام بر افاده بهتر از حمل آن بر اعاده است. (از تعریفات). رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون چ احمد جودت ج 1 ص82 و مطول در مبحث مسندالیه و رجوع به تأکید شود. ||در نزد فرقهء سبعیه که از غلاة شیعه بشمار میرفتند عبارت است از تمهید مقدماتی که بدان شخص دعوت شده را به تسلیم وادارند. و این مقدمات شخص دعوت شده را بدعوت باطلی که میخوانند میکشاند. (کشاف اصطلاحات الفنون چ احمد جودت ج1 ص739).

تأسیسات.

[تَءْ] (ع اِ) جِ تأسیس رجوع به تأسیس شود. در تداول فارسی امروز، بنگاه ها و ساختمانها و مانند اینها. و رجوع به تأسیس شود. ||تأسیسات قمر؛ در نزد منجمان بر مراکز بحران اطلاق شود و عبارت است از رسیدن قمر بدرجات معین از فلک البروج. رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون ذیل تأسیس و مرکز شود.

تأسیس شدن.

[تَءْ شُ دَ] (مص مرکب)دایر گشتن. بنا شدن. بنیادافکنده شدن. بنیاد گشتن. برپا گشتن. رجوع به تأسیس شود.

تأسیس کردن.

[تَءْ کَ دَ] (مص مرکب)بنیاد کردن. بنیاد افکندن. بنا کردن. دایر کردن. تأسیس نهادن. برپا کردن. رجوع به تأسیس شود.

تأسیس نهادن.

[تَءْ نِ / نَ دَ] (مص مرکب) بنیاد نهادن. تأسیس کردن. بنا نهادن. رجوع به تأسیس شود.

تأسی کردن.

[تَ ءَسْ سی کَ دَ] (مص مرکب) اقتدا کردن به پیشوای خود. (ناظم الاطباء). پیروی کردن. متابعت کردن. اعمال کسی را سرمشق قرار دادن. رجوع به تأسی شود.

تأسیل.

[تَءْ] (ع مص) تیز کردن سر چیزی. (تاج المصادر بیهقی) (از آنندراج). تیز کردن هر چیزی. (منتهی الارب) (از قطر المحیط). تأسیل سلاح؛ تیز کردن آن و قرار دادن آن مانند اسل (نیزه). (از اقرب الموارد). ||تأسیل باران؛ رسیدن تری و نمی آن اسلهء دست را. (از منتهی الارب) (از قطر المحیط) (از ناظم الاطباء). ||دراز کردن چیزی. (از قطر المحیط). ||تأسیل ثُمام؛ صارت خُوصهُ کالاسل. (اقرب الموارد).

تأسیة.

[تَءْ یَ] (ع مص) (از «أس و») اندوه نمودن برای کسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج). ||بصبر فرمودن. (تاج المصادر بیهقی). تسلی دادن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ||تعزیت کردن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (آنندراج). ||یاری کردن کسی را. ||چاره جویی و معالجه کردن کسی را. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تأشب.

[تَ ءَشْ شُ] (ع مص) انبوه شدن. (زوزنی) (آنندراج). درهم پیچیدن درختان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ||بهم درآمیختن و مجتمع گشتن قوم. (از منتهی الارب) (از قطر المحیط) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). بهم درآمیختن قوم. یقال: جاء فلانٌ فیمن تأشب الیه؛ ای انضم الیه و التف الیه. (از اقرب الموارد). منضم شدن بسوی کسی. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء).

تأشن.

[تَ ءَشْ شُ] (ع مص) دست به اشنان شستن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تأشیب.

[تَءْ] (ع مص) تباه کردن میان قوم. (تاج المصادر بیهقی). برآغالانیدن و برانگیختن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ||درهم پیچیده ساختن درختان را. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تأشیر.

[تَءْ] (ع اِ) چیزی که بدان ملخ می گزد. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ج، تآشیر. (قطر المحیط). منقارگونه ای که ملخ بدان می گزد یعنی گاز می گیرد. ||(مص) نیکو و خوب گردانیدن دندانها را. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). تیز و باریک ساختن کناره های دندان را. (از اقرب الموارد).

تأصص.

[تَ ءَصْ صُ] (ع مص) مجتمع گردیدن. (منتهی الارب) (از قطر المحیط) (ناظم الاطباء). (از اقرب الموارد). ازدحام قوم. (از اقرب الموارد). اجتماع. فراهم شدن. گرد آمدن.

تأصل.

[تَ ءَصْ صُ] (ع مص) تأثل. اصلی گرفتن. (تاج المصادر بیهقی). بااصل گردیدن درخت و ثابت و راسخ شدن بیخ آن. (از قطر المحیط).

تأصید.

[تَءْ] (ع مص) اُصده پوشانیدن. (منتهی الارب). کسی را شاماک پوشانیدن. (تاج المصادر بیهقی). پوشانیدن اصده (پیراهن کوچکی که زیر جامه پوشند). (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). ||تأصید در؛ بستن آنرا. (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تأصیص.

[تَءْ] (ع مص) تأصیص باب و جز آن؛ محکم و سخت گردانیدن و چسبانیدن بعض را به بعض. (از قطر المحیط) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). تأصیص چیزی؛ محکم کردن و استوار ساختن آن. (از اقرب الموارد).

تأصیل.

[تَءْ] (ع مص) تأثیل. اصلی کردن. (تاج المصادر بیهقی). محکم و استوار کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ||تأصیل چیزی؛ آشکار کردن اصالت یا اصل آن یا با اصل قرار دادن آن. (اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تأصیة.

[تَءْ یَ] (ع مص) دشوار گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تعسر. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). ||تأصیهء مرد؛ ارتباک او. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تأطر.

[تَ ءَطْ طُ] (ع مص) ملازم شدن زن خانه را. (تاج المصادر بیهقی). خانه نشین شدن زن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ||ناکدخدا ماندن زن در خانهء پدر و مادر خود تا مدتی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تأطر زن؛ اقامت کردن وی در خانهء خود. (از قطر المحیط). ||خود را در بند داشتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تأطر مرد در مکان؛ زندانی شدن وی در آن. (از قطر المحیط). ||به دو درآمدن. (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی). خم گردیدن نیزه و کج شدن آن. (منتهی الارب) (از قطر المحیط) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تأطر نیزه در پشت آنان؛ خم شدن و کج شدن آن. (از اقرب الموارد). ||تأطر چیز؛ کجی و اعوجاج آن. (از قطر المحیط).

تأطم.

[تَ ءَطْ طُ] (ع مص) تأجم. سخت خشم گرفتن. (تاج المصادر بیهقی) (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). تأطم مرد؛ تأجم و خشم وی. (قطر المحیط). ||تأطم سیل؛ بلند گردیدن موجهای سیل و خوردن بعض آن مر بعض دیگر را. (از منتهی الارب) (از قطر المحیط) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). برآمدن امواج سیل. (از اقرب الموارد). ||تأطم شب؛ سخت شدن تاریکی شب. (از منتهی الارب) (از قطر المحیط) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). ||تأطم گربه؛ آواز کردن گربه در خواب. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). خرخر کردن گربه در خواب. (از قطر المحیط). ||خاموش ماندن و آنچه در دل دارند ظاهر نکردن. (از قطر المحیط) (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). ||تأطم آتش؛ برآمدن زبانهء آن. ||تأطم بر کسی؛ تجاوز در خشم. (از اقرب الموارد).

تأطید.

[تَءْ] (ع مص) ثابت داشتن، چنانکه ملک مالکی و مملکت و فرمانروائی شاهی را: اطد الله ملکه؛ ثابت دارد خدا ملک او را. (از منتهی الارب) (از قطر المحیط) (از ناظم الاطباء). و رجوع به تؤطید شود.

تأطیر.

[تَءْ] (ع مص) مایل گردانیدن و خم دادن چیزی. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). ||پی پیچیدن بر سوفار تیر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تأطیم.

[تَءْ] (ع مص) پوشیدن هودج را به جامه. (منتهی الارب) (آنندراج) (از قطر المحیط) (ناظم الاطباء). ||تأطیم آطام (حصن ها)؛ بلند کردن آنها. (از اقرب الموارد).

تأفف.

[تَ ءَفْ فُ] (ع مص) اُف گفتن بر وی از اندوه یا دلتنگی یا درد. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). رجوع به تأفیف شود.

تأفق.

[تَ ءَفْ فُ] (ع مص) آمدن از افق. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء): تأفق بنا؛ اتانا من افق؛ جاءنا من افق؛ آمد ما را از افق.

تأفل.

[تَ ءَفْ فُ] (ع مص) تکبر نمودن. (از منتهی الارب) (از قطر المحیط) (ناظم الاطباء).

تأفن.

[تَ ءَفْ فُ] (ع مص) عیب کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تنقص. (قطر المحیط). بد گفتن. ||گرفتن خویی که در شخص نباشد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (ناظم الاطباء). ||خود را بزور زیرک نمودن. (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ||تتبع کردن اواخر امور. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تئفة.

[تَ ءِفْ فَ] (ع اِ) اِف. افان. افاف. افف. هنگام. وقت. (از قطر المحیط) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء): جاء علی تئفة ذلک؛ ای علی اثره او علی القرب من وقته. (اقرب الموارد).

تأفیف.

[تَءْ] (ع مص) اُف کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). اُف گفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تأفیف بکسی؛ اف گفتن بر وی از اندوه یا دلتنگی یا درد. تأفف. (از اقرب الموارد). و رجوع به تأفف شود.

تأفیک.

[تَءْ] (ع مص) دروغ گفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به افک شود.

تأفیل.

[تَءْ] (ع مص) افزون کردن چیزی را. (از قطر المحیط) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

تأق.

[تَ ءَ] (ع مص) پر شدن مشک از آب. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). پر شدن مشک. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). ||اندوهناک گردیدن. ||پرخشم شدن. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). تأق فلان؛ سرشار شدن وی از خشم یا اندوه و شتافتن وی ببدی. (از قطر المحیط). تأق مرد؛ سرشار شدن وی از خشم و غیظ و شتافتن وی. و از امثال عرب است: انت تئق و انا مئق و کیف نتفق؛ تو شتاب ببدی داری و من شتاب بگریه، و مثل را در موردی آورند که دو تن توافق اخلاقی نداشته باشند. (از اقرب الموارد). و رجوع به تَئِق شود.

تئق.

[تَ ءِ] (ع ص) بدخو. (نصاب الصبیان). شتابنده ببدی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء): انت تئق و انا مئق فکیف نتفق. یضرب للمختلفین اخلاقاً. (منتهی الارب) (قطر المحیط) (ناظم الاطباء). رجوع به تأق شود.

تأقط.

[تَ ءَقْ قُ] (ع مص) قروت شدن شیر. (از منتهی الارب). کشک شدن شیر. (از ناظم الاطباء). پینو گشتن شیر.

تأقة.

[تَ ءَ قَ] (ع اِ) سختی غضب. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ||سرعت. (اقرب الموارد). ||شتاب زدگی بسوی بدی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ||شدت غضب و سرعت. (از قطر المحیط).

تأقیت.

[تَءْ] (ع مص) (از «أق ت» و «وق ت») معین کردن وقت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). وقت نهادن. (دهار). توقیت. (زوزنی). تأجیل. (از اقرب الموارد). و رجوع به توقیت شود.

تأکد.

[تَ ءَکْ کُ] (ع مص) (از «وک د») استوار شدن. (تاج المصادر بیهقی) (از منتهی الارب) (از (قطر المحیط) (دهار) (زوزنی) (از ناظم الاطباء) (آنندراج). اشتداد. استحکام. توثق. تؤکد. (از اقرب الموارد).

تأکر.

[تَ ءَکْ کُ] (ع مص) اکره کندن. (منتهی الارب) (آنندراج). یعنی گود کندن. (آنندراج). گَوْها بزمین فروبردن درخت نشاندن را. (تاج المصادر بیهقی) (از زوزنی). گودال کندن و گود کردن زمین برای نشانیدن درخت. (ناظم الاطباء). تأکر زمین؛ حفره کندن آن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تأکل.

[تَ ءَکْ کُ] (ع مص) خورده شدن دندان و آنچه بدان ماند. (تاج المصادر بیهقی). فروریختن دندان. (از اقرب الموارد). ||خشم گرفتن و برانگیخته شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ||درخشیدن شمشیر از تیزی. (تاج المصادر بیهقی). سخت درخشیدن سرمه و شمشیر و برق و سیم و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تأکل سرمه، صَبِر، نقره و شمشیر؛ درخشیدن آنها از حدت و تأکل برق؛ سخت درخشیدن آن. (از قطر المحیط). ||یکدیگر را خوردن. (از قطر المحیط). تأکل عضو؛ ایتکال آن. خوردن بعض آن مر بعضی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ||خورده شدن. (زوزنی) (آنندراج).

تأکید.

[تَءْ] (ع مص) (از «أک د» و «وک د»)(1) استوار کردن گره و عهد و زین و پالان بر پشت اسب و شتر و جز آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تأکید پیمان و زین بستن و استوار کردن آنها. (از اقرب الموارد). ||استوار کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار) (از منتهی الارب) (زمخشری) (کشاف اصطلاحات الفنون) (آنندراج) (ترجمان علامهء جرجانی). تؤکید. (تاج المصادر بیهقی) : و آنچه از جهت وی در تأسیس قواعد خلافت و تأکید مبانی ملک و دولت تقدیم افتاد... (کلیله و دمنه). شرایط تأکید و اِحکام اندر آن (وثیقت) بجای آورد. (کلیله و دمنه). شمس المعالی با سلطان به تأسیس بنیان مودت و تأکید اسباب محبت مشغول شد. (ترجمهء تاریخ یمینی).
بسا مالا که بر مردم وبالست
مزید ظلم و تأکید ضلالست.سعدی.
||کلام سابق خود را با تکرار یا ابرام و با ادلهء محکم ثابت تر کردن: من بفلان خیلی تأکید کردم که بسفر برود. (فرهنگ نظام) : و تأکیدی رفت که از راههای شارع احتراز واجب بیند. (کلیله و دمنه). ||صاحب کشاف اصطلاحات الفنون آرد: تأکید در اصطلاح علوم عربی (نحو) بر دو معنی اطلاق میشود: 1 - چنانکه در اطول آمده است: تقریر چیزی بطور ثابت در ذهن مخاطب. 2 - لفظی است که بر تقریر دلالت کند یعنی لفظ مؤکدی است که بدان مطلبی را تقریر یا تثبیت کنند و از این رو محقق تفتازانی در مطول، در بحث تقدیم مسندٌالیه مسور بلفظ کل بر مسند مقرون بحرف نفی گوید: «تأکید لفظی است که دلالت کند بر تقویت چیزی که لفظ دیگر آنرا افاده کند». و این گونه تأکید اعم است از اینکه تابع اول باشد یا نه. و اینکه گفته اند تأکید اصطلاحی بوسیلهء الفاظ مخصوص یا تکرار لفظ است منظور آن نوع تأکیدی است که یکی از توابع پنجگانه بشمار آید. چنانکه گفته اند وصف گاه برای تأکید باشد، و نیز گویند ضربت ضرباً (مفعول مطلق) برای تأکید است و امثال اینها. (چنانکه در بعضی از حواشی مطول آمده است). و گاهی مجازاً تأکید بر لفظی اطلاق شود که برای افادهء معنایی که بدون آن لفظ آن معنی حاصل بوده است، بکار رود یعنی لفظی است که برای افادهء معنائی ذکر شود که بدون ذکر آن حاصل بوده است مانند: لم یقم کل انسان. چه لفظ (کل) برحسب عقیدهء بعضی تأکید است زیرا همچنانکه «لم یقم انسان» معنی عموم نفی را میرساند همچنین «لم یقم کل انسان» نیز همین معنی را افاده می کند. و برحسب مثال اول تأکید نیست زیرا اسناد در آن هنگام به «کل» است نه به انسان و علت اینکه این معنی را مجاز شمرده اند این است که افادهء معنایی که بدون آن حاصل بوده است، لازمهء تأکید است نه خود تأکید. زیرا تأکید اقتضای سابقیت مطلوبی میکند... پس تأکید بمعنی مجازی نسبت بمعنی اصطلاحی اعم است. اقسام تأکید اصطلاحی: 1 - تابع مطلق، یعنی خواه تابع اسم باشد یا جز آن و آن عبارت از تأکید لفظی است و آنرا تأکید صریح نیز نامند...(2) 2 - یکی از توابع پنجگانهء اسم: و آن تابعی است که امر متبوع را در نسبت یا شمول مقرر کند یعنی حال و شأن آن را در نزد شنونده ثابت میکند بعبارت دیگر حالت متبوع را در نزد شنونده از لحاظ نسبت یعنی از لحاظ منسوب بودن یا منسوب الیه بودن آن مقرر میکند مانند: «زید قتیل قتیل»، «ضرب زید زید» بدین سان در نزد شنونده ثابت می شود که منسوب یا منسوب الیه در این نسبت متبوع است نه جز آن، یا تابعی است که شمول متبوع را بر افراد آن مقرر می کند مانند: «جائنی القوم کلهم» و مقصود از این نوع تقریر، بکار بردن تمام الفاظ تأکید است. در تعریف یادشده منظور از مقرر کردن امر متبوع خارج کردن بدل و عطف نسق از تعریف است و این واضح است. همچنین صفت نیز از تعریف خارج میشود زیرا وضع صفت برای دلالت بر معنایی است که در متبوع آن هست و در بعضی از مواضع برای افادهء توضیح متبوع است... و قید «در نسبت یا شمول» عطف بیان را خارج میکند زیرا عطف بیان هرچند متبوع خود را واضح و ثابت میکند لیکن آنرا از لحاظ نسبت یا شمول آشکار نمی سازد. 3 - نوع سوم از تأکید آن است که نه تابع اسم باشد و نه جز آن از قبیل تأکید فصل به مصدر آن که بجای تکرار فعل بکار میرود. مانند: «سلموا تسلیماً» این نوع تأکید در مبحث «التأکید لنفسه» یا تأکید خاص و «التأکید لغیره» یا تأکید عام در مبحث مفعول مطلق نیز خواهد آمد(3). و دیگر حال مؤکده مانند «یوم یبعث حیاً» که در مبحث حال خواهد آمد(4) و وصف مؤکد مانند: «امس الدابر». (از کشاف اصطلاحات الفنون بنقل از اتقان و عباب و شروح کافیه. چ احمد جودت ج1 ص71). رجوع به تعریفات جرجانی شود. ||در علم معانی مقابل تأسیس است. رجوع به تأسیس شود.
(1) - تؤکیدی که در تداول نحویان است نیز مرادف تأکید است، خلیل گفته: «تأکید در پیمان سوگندها و تؤکید در گفتار بهتر است». چنانکه گویند: اذا عقدت فأکد و اذا حلفت فوکد. (از اقرب الموارد).
(2) - رجوع به تأکید لفظی شود.
(3) - رجوع به مفعول مطلق شود.
(4) - رجوع به حال شود.

تأکیدات.

[تَءْ] (ع اِ) جِ تأکید. رجوع به تأکید شود.

تأکیدالذم بمایشبه المدح.

[تَءْ دُذْ ذَمْ مِ بِ یُ بِ هُلْ مَ] (ع اِ مرکب) صاحب آنندراج بنقل از مطلع السعدین وارسته آرد: مقابل است به تأکیدالمدح بمایشبه الذم. مثال:
طاعت ما هم بسوی آسمانها میرود
روز محشر چون بعصیان هم ترازو میشود.
ابوطالب کلیم.
از رفتن طاعت به آسمان مدح طاعت مظنون میشد. چون الفاظ مابعد بر زبان آورد مبالغه در ذم طاعت ثابت گشت.
تمام حوصله و بردبار چون بزمیش (کذا)
حریص صحبت و عیاش طبع چون ناهید.
اسیری.
تمام حوصله و بردبار موهم مدح است چون مشبهٌبه بیان کرد ذم مکشوف شد.
از روزگار رتبهء عالی طلب کنند
یارب که سربلند نمایی به دارشان.
حکیم شفایی.
مرحوم تقوی در هنجار گفتار آرد: حال این صنعت از عکس او معلوم میشود چنانکه در این بیت:
ندارد خلق از او درهم و دینار
ولی دارند از او آزار بسیار.
نیک بسیارگوی لیک جفا
سخت بسیارخوار لیک قفا.سنایی.
خواجه بفزود ولیکن به ورم
گشت مشغول ولیکن به شکم
میزبان بود ولیکن به رباط
نانم آورد ولیکن به درم
سر برآورد ولیکن به فضول
دل تهی کرد ولیکن ز کرم
بس حریص است ولیکن به حرام
بس جواد است ولیکن به حرم
سالها باد ولیکن به سقر
عمرها باد ولیکن به سقم
دولتش باد ولیکن شده گم
نعمتش باد ولیکن شده کم.
عمید دیلمی (از هنجار گفتار ص275).
رجوع به تأکیدالمدح بمایشبه الذم و کشاف اصطلاحات الفنون چ احمد جودت ج1 ص72 شود.

تأکیدالمدح بمایشبه الذم.

[تَءْ دُلْ مَ حِ بِ یُ بِ هُذْ ذَم م] (ع اِ مرکب) صاحب آنندراج بنقل از مطلع السعدین وارسته آرد: آن چنان است که محبوبی یا ممدوحی را ستایش کنند و در بیان اوصاف حسنهء او کلمه ای آرند که موهوم(1) ذم باشد و چون بعد از آن کلمات دیگر گویند تأکید در مدح معلوم شود. مثال از خواجوی کرمانی:
عدل و انصاف تو شاها بکمال است ولیک
اینقدر هست که در بذل نداری انصاف.
از لفظ ولیک و اینقدر هست، گمان برده میشود که بعد از این نفی عدل خواهد کرد چون در بذل نداری انصاف، گفت مبالغهء جود و کرم با عدل و انصاف معلوم شد - انتهی.
ستایش کسی بوجهی نمودن که اگر بعد از آن خواهد که برای تأکید ستایش صفت دیگر افزاید، بلفظی آغاز کنند که سامع را تصور آن شود که بعد از این ذم خواهد کرد لیکن چون بصنعت کمال دیگر مؤکد سازد، سامع را نشاط افزاید چنانکه:
لبش روح پرور ولی میفروش
شبش مهرفرسا ولی روزپوش.
و تأکیدالذم بمایشبه المدح خلاف این است. (غیاث اللغات).
صاحب ترجمان البلاغه آرد: معنی وی استواری مدیح بود بچیزی که ظاهر آن لفظ نکوهش بود و این معنی را از جملهء بلاغت شمرند مثالش چنانکه... رودکی گوید(2):
بزلف کژ ولیکن بقد و بالا راست(3)
بتن درست ولیکن بچشمگان بیمار.
عنصری گوید:
رفیق عزم ولیکن بحمله دشمن حزم
درست رای و بکارآمده به کر و به فر.
قمری گوید:
مهان پیشت کشیده صف ولیکن برکشیده کین
شهان پیشت کمربسته ولیکن برگشاده لب.
عنصری گوید:
گرچه سندان را کنی چون موم زیر عزم خویش
موم را در زیر حزم خویش چون سندان کنی.
(ترجمان البلاغه چ استانبول صص 81 - 82).
صاحب حدایق السحر آرد: این چنان باشد که دبیر یا شاعر ستایش چیزی را مؤکد کرده و مقرر کند تا در مناقب و محامد چیزی بیفزاید بوجهی که شنونده پندارد که بخواهد نکوهید و از مدح بازخواهد گشت مثالش: هم بحارالعلم الا انهم جبال الحلم. پارسی: فلان مردی فصیح است جز آنک خطّ نیکو دارد. تازی، نابغهء ذبیانی گوید:
و لا عیب فیهم غیر انّ سیوفهم
بهنّ فلول من قراع الکتائب.
نابغهء جعدی گوید:
فتی کملت اخلاقه غیر انّه
جواد فما یبقی من المال باقیاً.
دیگر بدیع همدانی راست و این صنعت بغایت بدیع است و این بیت را در بلخ پیش غزّی شاعر بخواندم یاد گرفت و هفته ای زیادت در آن بود تا مثل این بگوید عاقبت بعجز اعتراف آورد و گفت کس پیش از بدیع چنین بیت نگفته است و پس از او نخواهد گفت و بیت این است:
هو البدر الاّ انّه البحر زاخراً
سوی انّه الضرغام لکنه الوبل.
قمری گوید:
همی بفرّ تو نازند دوستان لکن
به بی نظیری تو دشمنان دهند اقرار.
دقیقی گوید:
بزلف کژ ولکن بقدّ و قامت راست
بتن درست ولکن بچشمکان بیمار.
مراست:
ترا پیشه عدل است لکن بجود
کند دست تو بر خزاین ستم.
(حدائق السحر فی دقائق الشعر وطواط صص37-38).
شمس قیس در المعجم آرد: ... و نزدیک به همین معنی (تدارک) آن است که شاعر در مدح خویش حرفی از حروف استثنا بیارد چنانک مردم پندارند که بعد از آن ذمّی خواهد کرد و آنگه صفتی دیگر مدحی بگوید و آنرا تأکید المدح بمایشبه الذم خوانند چنانک شاعر گفته است، شعر:
همی بعز تو نازند دوستان لکن
به بی نظیری تو دشمنان دهند اقرار.
و دیگری گفته است، شعر:
ترا پیشه عدل است لکن بجود
کفت می کند بر خزاین ستم.
و دیگری گفته است، شعر:
بزلف کژمژ، لکن بقد و قامت راست
بتن درست ولکن بچشمکان بیمار.
(المعجم فی معاییر اشعارالعجم چ مدرس رضوی چ دانشگاه ص282).
مرحوم تقوی در هنجار گفتار آرد: این صنعت چنان باشد که بعد از مدح چیزی ذکر شود که در بادی نظر ذم نماید و چون تأمل شود تأکید مدح اول باشد چون قول رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم: «انا افصح العرب بید انی من قریش» و چون قول شاعر:
هر آنکه نام تو بر دل نوشت گشت عزیز
مگر درم که ز دست تو میکشد خواری.
نه ریبی بجز حکمتش مردمی را
نه عیبی بجز همتش برتری را.ناصرخسرو.
ندانم جز این عیب مر خویشتن را
که بر عهد معروف روز غدیرم.ناصرخسرو.
از دست تو ندیده مگر تیغ تو بلا
در کار تو نکرده مگر گنج تو زیان.
مسعودسعد.
گرچه آبادانی اندر گیتی از شمشیر اوست
دست او در گنج زر و سیم ویرانی کند.
قطران (از هنجار گفتار ص275).
صاحب نفایس الفنون آرد: ...که آنرا استثناء و رجوع نیز خوانند چنانکه:
هو البحر الاّ انّه البحر زاخرا
سوی انه ضرغام لکنه الوبل.
(از نفایس الفنون چ خونساری ص42).
رجوع به مادهء قبل و کشاف اصطلاحات الفنون چ احمد جودت ج1 ص71 شود.
(1) - کذا، و اصح: موهم.
(2) - در حدایق السحر وطواط این شعر به دقیقی نسبت داده شده است.
(3) - در المعجم: بزلف کژمژ، لکن بقد و قامت راست.

تأکید خاص.

[تَءْ دِ خاص ص] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) رجوع به مفعول مطلق و نوع سوم تأکید و کشاف اصطلاحات الفنون چ احمد جودت ج1 ص71 شود.

تأکید عام.

[تَءْ دِ عام م] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) رجوع به مفعول مطلق و نوع سوم تأکید و کشاف اصطلاحات الفنون چ احمد جودت ج1 ص71 شود.

تأکید کردن.

[تَءْ کَ دَ] (مص مرکب)استوار کردن. عمل تأکید. رجوع به تأکید شود.

تأکید لفظی.

[تَءْ دِ لَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) تکرار لفظ اول را تأکید لفظی خوانند. (از تعریفات جرجانی). صاحب کشاف اصطلاحات الفنون بنقل از اتقان آرد: تأکید لفظی یا تأکید صریح عبارت از تکرار لفظ اول یا لفظ مکرر است. و تکرار ممکن است به لفظ حقیقی باشد مانند: «قواریر، قواریر من فضه» و «فمهل الکافرین امهلهم(1)» و «هیهات هیهات لما توعدون(2)» و «ففی الجنة خالدین فیها(3)» و «فان مع العسر یسرا، ان مع العسر یسرا(4)». یا حکمی مانند: «ضربت انت» که تکرار ضمیر جایز نیست متصل باشد یا ممکن است بوسیلهء مرادف لفظ باشد: «ضیقاً حرجا». و رضی گوید تأکید لفظی بر دو گونه است: 1 - اعادهء لفظ اول مانند: «جائنی زیدٌ زیدٌ». 2 - تقویت کردن لفظ اول به هم وزن آن بشرطی که در حرف اخیر متفق باشند و آن را اتباع خوانند و بر سه گونه است زیرا یا لفظ ثانی معنی آشکاری دارد مانند: «هنیئاً مریئا» یا آنکه اصلاً دارای معنی نیست بلکه برای آرایش لفظی سخن و تقویت آن از حیث معنی، بلفظ اول پیوسته میشود، هرچند بتنهایی دارای معنی نیست. مانند: «حسن بسن»، «شیطان لیطان». یا لفظ ثانی دارای معنی متکلف ناآشکار است مانند: «خبیث نبیث» مشتق از نبث الشرای استخرجه» - انتهی. بنابراین اتباع چنانکه پوشیده نیست داخل در تأکید لفظی حکمی است. و نیز باید دانست: مؤکد یا مستقل است چنانکه ابتدای بدان و وقف بر آن روا است یا غیرمستقل است. و غیرمستقل اگر یک حرفی باشد و از کلماتی شمرده شود که اتصال بکلمهء دیگر واجب است میتوان آنرا با کلمه ای که بدان میپیوندد تکرار کرد مانند «بک بک» و «ضربت ضربت». و اگر یک حرفی نباشد و از کلماتی شمرده نشود که باید بکلمهء دیگر بپیوندد تکرار آن روا است مانند: «ان ان زیدا قائم». (از کشاف اصطلاحات الفنون چ احمد جودت ج1 ص 70). در زبان فارسی نیز تأکید لفظی در عبارتها بکار رود چنانکه برحسب اقتضای سخن اجزای سخن مانند مسندالیه، مسند، قید، اصوات، ادات استفهام و مانند اینها را گاه دو بار و گاه سه بار تکرار کنند. مثال از تکرار مسند:
چه تازی خر به پیش تازی اسبان
گرفتاری بجهل اندر گرفتار.ناصرخسرو.
گر بترسی ز ناصواب جواب
وقت گفتن صبور باش صبور.ناصرخسرو.
این جهان خواب است خواب ای پور باب
شاد چون باشی بدین آشفته خواب.
ناصرخسرو.
گفت من گفتم که عهد این خسان
خام باشد خام و زشت و نارسان.مولوی.
هرکه دستش بر زبان سبقت کند مرد است مرد
ورنه هر ناقص جوانمرد است در میدان لاف.
صائب.
تکرار مسند سه بار:
اگر بار خرد داری و گر نی
سپیداری سپیداری سپیدار.ناصرخسرو.
ای بیوفا زمانه مرا با تو کار نیست
زیرا که کارهای تو دام است، دام دام.
ناصرخسرو.
این روزگار بی خطر و کار بی نظام
وام است بر تو گر خبرت هست وام وام.
ناصرخسرو.
ادوات استفهام:
گر هزار است خطا ای بخرد جمله خطاست
چند از این حجت بی مغز تو ای بیهده چند؟
ناصرخسرو (دیوان ص143).
دمدمهء ایشان مرا از خر فکند
چند بفریبد مرا این دهر، چند؟مولوی.
ادات نفی:
نی نی که تو بر اشتر تن شهره سواری
واندر ره تو جوی و جر و بیشه و غار است.
ناصرخسرو (دیوان ص55).
اسم فعل عربی (بمعنی دور شد):
محال است این طمع هیهات هیهات
کسی دیدی که دادش دادخر داد.
ناصرخسرو (دیوان ص97).
ادات تحذیر:
ای برادر سخن نادان خاری است درشت
دور باش از سخن بیهده آسیب آسیب.
ناصرخسرو.
ادات اغراء:
مژده مژده کآن عدو جانها
کند قهر خالقش دندانها.مولوی.
(1) - قرآن 86/17.
(2) - قرآن 23/36.
(3) - قرآن 11/108.
(4) - قرآن 94/5 و 6.

تأکید مثل.

[تَءْ دِ مَ ثَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) یکی از جهات توصیف مسندالیه تأکید مثل است چون: «امس الدابر» و «نفحة واحدة» و مثل این شعر سعدی:
آتش سوزان نکند با سپند
آنچه کند دود دل مستمند.
رجوع به هنجار گفتار نصرالله تقوی ص44 و رجوع به تأکید شود.

تأکید مسندالیه.

[تَءْ دِ مُ نَ دُنْ اِ لَیْهْ](ترکیب اضافی) تأکید مسندٌالیه برای چند چیز است: 1 - تقریر و تأکید مثل: «جاء زید زید» و مثل این شعر سنایی:
گرچه بر خود بپوشی از پی فرع
از درون شرم دار شرم از شرع.(تأمل).
2 - دفع توهم تجوز مثل: «جاء الامیر نفسه»؛ یعنی خود امیر آمد نه بنه و خرگاه و مثل قول نظامی:
شنیدم من که هر کوکب جهانیست
جداگانه زمین و آسمانیست.
و مثل قول سعدی:
توانم من ای نامور شهریار
که اسبی برون آورم از هزار.
3 - دفع توهم سهو از متکلم، مثل مثال اول زیرا گفتن زید دوم، میشود اشاره باشد، به اینکه زید اول از روی سهو نبوده و چون قول سنایی در مدح رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم:
در رسالت تمام بود تمام
در کرامت امام بود امام.
4 - دفع توهم عدل شمول حکم، مثل: «جاء القوم کلهم اجمعون» و چون شعر حافظ:
صبر و ظفر هر دو دوستان قدیمند
بر اثر صبر نوبت ظفر آید.
و چون شعر نظامی:
ما همه موریم سلیمان تو باش
ما همه جسمیم بیا جان تو باش.
و چون شعر مولوی:
ما همه شیران ولی شیر علم
حمله مان از باد شد دمبدم.
و چون شعر سعدی:
در آفاق اگر سربسر پادشاست
چو مال از رعیت ستاند، گداست.
(از هنجار گفتار نصرالله تقوی ص45)(1).
(1) - اغلب شواهدی که از فارسی آمده است موافق موضوع و مشمول تعریف نیست.

تأکید معنوی.

[تَءْ دِ مَ نَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) تأکید معنوی یا غیرصریح بخلاف تأکید لفظی است و آنرا از این روی معنوی نامند که گوینده توجه به تأکید معنی دارد نه لفظ چنانکه برعکس در تأکید لفظی توجه به تکرار لفظ است. این گونه تأکید اختصاص به الفاظ معینی دارد از قبیل «نفسهُ، عینهُ، کلاهما، کله، جمع، اکتع، ابصع، ابتع». (کشاف اصطلاحات الفنون چ احمد جودت ج1 ص71).

تأکیف.

[تَءْ] (ع مص) (از «أک ف» و «وک ف») خوی گیر بر پشت خر بستن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). توکیف. پشماکند نهادن بر ستور. (منتهی الارب). تأکیف؛ اکاف یا برذعه (خوی گیر) برگرفتن آن. (از قطر المحیط).

تأکیل.

[تَءْ] (ع مص) مالی فا کسی دادن که این بخور و در آن تصرف کن چنانک خواهی. (تاج المصادر بیهقی). مال فا کسی دادن کان را بخورد. (زوزنی). بخورد و نوش مردم دادن مالی را. (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). ||دعوی چیزی کردن بر کسی. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد). ||چریدن شتران به هرگونه که میخواهند. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء).

تأکیم.

[تَءْ] (ع مص) سطبرسرین شدن. (منتهی الارب) (از قطر المحیط) (ناظم الاطباء). سطبری سرین. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تألان.

[تَ ءَ] (ع ص) آنکه چنان راه رود که گویا بر پشت بار دارد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ظاهراً محرف نألان است. رجوع به نألان شود.

تألب.

[تَءْ لَ] (ع ص) (از «أل ب») درشت و سطبر از مردم و از خر وحشی. (منتهی الارب). صاحب منتهی الارب به روش قاموس کلمه را هم در مهموزالفاء آورده و هم در حرف «ت»، در صورتی که صاحب تاج العروس آرد: «آوردن کلمه در اینجا (در حرف الف) بصراحت نشان میدهد که تاء کلمه زاید است و در حرف تاء نیز خواهد آمد که محل ذکر آن در آنجا است، ولی مؤلف قاموس در اینجا متوجه نشده است و بسیار شگفتی آور است، و آن بمعنی شدید و غلیظ انبوه از انسان و بقولی از خر وحشی است». و در حرف «تا» نیز صاحب تاج العروس افزاید: «آوردن کلمه بر وزن فعلل اشاره به این است که حروف آن اصلی است و «تای» کلمه زاید نیست و باز صاحب قاموس گوید: «موضع ذکر کلمه همین جا است» نه در حرف همزه چنانکه جوهری به تبعیت از صاغانی و دیگران آنرا در حرف همزه آورده اند با آنکه صاحب قاموس در حرف همزه متوجه این نکته نشده و از صاحب جوهری تبعیت کرده و خاموشی گزیده و این شگفت است. (تاج العروس ج1 ص149 و 155). ||درشت و انبوه. (از قطر المحیط). ||(اِ) بز کوهی و تأنیث آن تألبه است. (منتهی الارب) (از تاج العروس). بز کوهی. (از قطر المحیط). ||درختی است کوهی که از چوب آن کمان سازند. (منتهی الارب ذیل تَأْلَب) (از تاج العروس ج1 ص155).

تألب.

[تَ ءَلْ لُ] (ع مص) جمع شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). جمع شدن قوم بر کسی. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). تجمع کسان. (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد). ||تألب قوم بر کسی؛ تعاون آنان به وی. (از اقرب الموارد).

تألبه.

[تَءْ لَ بَ] (ع ص، اِ) تأنیث تألب. رجوع به تألب شود. ||یکی تألب، بمعنی درختی کوهی که از آن کمان سازند :
و نحت له عن ارز تألبة
فلقٌ فراع معابل طحل.
امرؤالقیس (از تاج العروس ج1 ص155).
رجوع به تألب شود.

تألد.

[تَ ءَلْ لُ] (ع مص) متحیر گشتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تألس.

[تَ ءَلْ لُ] (ع مص) دردمند شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). توجع. (قطر المحیط). ضربه مائة سوط فماتألس؛ ای ماتوجع. (از اقرب الموارد).

تألف.

[تَ ءَلْ لُ] (ع مص) دل بدست آوردن. (از تاج المصادر بیهقی) (دهار). مدارا نمودن با کسی و عطا کردن او را تا مایل سازد بسوی خویش. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) : در باب نیشابور و زعامت لشکر از سر تلطف و تألف سخن راند. (ترجمهء تاریخ یمینی). چون موسم کوچ حجاج رسید کس فرستاد و مرا بازخواند و تألف بسیار کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی). ||مجتمع گشتن. (منتهی الارب). واهم پیوسته شدن. (تاج المصادر بیهقی). تألیف قوم؛ اجتماع ایشان. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). ||تألف کسی را؛ بخود بستن الفت او و مدارا کردن با وی و منه: لو تألف وحشیاً لالف. (از اقرب الموارد). بتکلف با کسی الفت کردن یا مدارا کردن و نزدیکی جستن با او. (از قطر المحیط). ||با هم سازوار آمدن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). الفت و دوستی و سازگاری یافتن. (آنندراج) (غیاث اللغات). قبول کردن الفت و سازگاری. (فرهنگ نظام) :
چنانکه عالم و جاهل بهم نپیوندند
میان عالم و جاهل تألفست محال.سعدی.
||تألف چیزی؛ تنظیم آن. بنظم درآمدن آن. (از اقرب الموارد).

تألق.

[تَ ءَلْ لُ] (ع مص) درخشیدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از قطر المحیط). درخشیدن و روشنائی دادن. (از اقرب الموارد). ||تألق زن؛ زینت دادن زن خود را. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از قطر المحیط). ||تألق زن؛ دامن برچیدن خصومت را، و آماده گشتن شر را و بلند کردن سر خود را. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). آماده شدن خصومت را. (از قطر المحیط).

تألم.

[تَ ءَلْ لُ] (ع مص) توجع. (اقرب الموارد). دردمندی نمودن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). دردمندی. (ترجمان علامهء جرجانی). درد نمودن. (دهار). درد یافتن. (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (فرهنگ نظام). الم پذیرفتن. (فرهنگ نظام). ||اندوه. (ترجمان علامهء جرجانی).

تأله.

[تَ ءَلْ لُهْ] (ع مص) پرستیدن و بمعبودیت گرفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). حق پرستی. (غیاث اللغات). تعبد. (دهار) (اقرب الموارد). تنسک. (اقرب الموارد). پرستش حق کردن. از کشف اللغات و این لفظ در اکبرنامه بسیار جا واقع شده از آن جمله در این فقره: مولانا عبدالرزاق گیلانی که در حکمت نظر و تأله، بینش فراوان سرمهء دیده وری او بود... (آنندراج). ||الهیت را بخود بستن. (از اقرب الموارد). ||خدا شدن. (از اقرب الموارد).

تألی.

[تَ ءَلْ لی] (ع مص) (از «أل و») سوگند خوردن. (زوزنی) (دهار) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). سوگند یاد کردن. (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد).

تألیب.

[تَءْ] (ع مص) گرد کردن. (تاج المصادر بیهقی). گرد کردن لشکر. (آنندراج). گرد آوردن قوم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). ||ورغلانیدن و فساد انداختن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تألیب بین کسان؛ افساد بین آنان. (از اقرب الموارد). تألیب مرد میان قوم؛ برانگیختن ایشان را بر فساد و فساد افکندن میان ایشان. (از قطر المحیط). ||تألیب حمار طریده اش را؛ سخت راندن حمار طریدهء خود را. (از قطر المحیط). ||تألیب قوم کسی را بر کسی؛ برتری دادن دیگری را در یاری بر کسی. (از اقرب الموارد).

تألیف.

[تَءْ] (ع مص) جمع کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). جمع نمودن. (منتهی الارب). جمع نمودن با ترتیب. (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء). سازواری دادن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). فراهم آوردن. (دهار) (ترجمان علامهء جرجانی). دو چیز یا چند چیز را با هم پیوستگی و ربط دادن. (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء). سازگاری دادن دو چیز یا بیشتر را بهم. (فرهنگ نظام). تألیف چیزی را؛ پیوستگی دادن قسمتی از آن بقسمتی. (از اقرب الموارد). ||تألیف بین کسان؛ ایجاد الفت دوستی میان آنان. (از اقرب الموارد). تألیف بین دو تن؛ ایجاد دوستی میان آنان. (از قطر المحیط). ||تألیف و ترکیب اضداد، اصلاح ذات البین و دیگر صاحب صفات متضاده. (انجمن آرای ناصری). تألیف کتاب؛ گرد آوردن مسائل آن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). مُؤَلَّف. (اقرب الموارد). گرفتن مطالب و واقعات از کتب عدیده و در یک کتاب نوشتن. (فرهنگ نظام). نوشتن کتابی که در آن از چند کتاب دیگر مطالب مختلفه را استخراج نموده جمع نمایند برخلاف تصنیف. (ناظم الاطباء). گاهی تألیف که مصدر است بمعنی اسم مفعول نیز می آید در این صورت کتابی باشد که در آن از چند کتب مطالب شتی را جمع نموده باشند و این مستفاد است از کتب لغت و شروح. (غیاث اللغات) (آنندراج). اسم مفعول تألیف یعنی تألیف شده مثل اینکه گوئیم این کتاب تألیف فلان است یعنی او آن را تألیف کرده است. این معنی مجاز از معنی دوم است. (فرهنگ نظام). ج، تآلیف. مجازاً در تداول فارسی بر کتاب یا دفتر مدون اطلاق شود : در ستایش وی [محمود وراق] سخن دراز داشتم و تا ده پانزده تألیف نادر وی در هر بابی دیدم. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص262).
نکته ای رانده ام که تألیفی ست
قطعه ای گفته ام که دیوانی ست.مسعودسعد.
و خوانندهء این کتاب باید که وضع و غرضی که در جمع و تألیف آن بوده است بشناسد. (کلیله و دمنه). ||هزار کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (آنندراج). تألیف الف. تکمیل آن. (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد). ||تألیف اَلِف؛ نوشتن آن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). ||آنکه هر حرف متصل را با متصل عنه جمع کند. (نفایس الفنون، علم خط). ||تألیف، در اصطلاح عبارت است از قرار دادن اشیاء بسیار چنانکه بر آنها یک اسم اطلاق شود خواه میان اجزاء آن از لحاظ تقدم و تأخر نسبتی باشد یا نه، بنابر این تألیف اعم از ترکیب است. (از تعریفات جرجانی). و صاحب کشاف اصطلاحات الفنون بنقل از بیرجندی آرد: «تألیف در عرف مرادف ترکیب است و آن قرار دادن اشیاء است چنانکه نام واحدی بر آن اطلاق شود و گاه گویند: تألیف، گرد آوردن اشیاء متناسب است و از این معنی چنین احساس میشود که اشتقاق آن از الفت است و بنابراین تألیف اخص از ترکیب است». و از این معنی تعریف مُؤَلَّف معلوم شد و تعیین گردید که کلمهء مؤلف مرادف مرکب یا اخص از آن است. (رجوع به مؤلف شود). (از کشاف اصطلاحات الفنون چ احمد جودت ج 1 ص 88). ||ترکیب خاصی از ادویه ای که طبیبی دستور دهد: دواء الکرکم، تألیف محمد زکریا و کلکلانه تألیف او، و کلکلانهء دیگر تألیف عیسی صهاربخت. (ذخیرهء خوارزمشاهی). ||صاحب کشاف اصطلاحات الفنون بنقل از تحریر اقلیدس و حاشیهء آن آرد: «تألیف نسبت، در نزد مهندسان عبارت است از ضرب قدر نسبتی در قدر نسبت دیگر برای بدست آوردن نسبت مُؤَلَّفَه مث اگر میان دو عدد یا دو مقدار نسبت ثلث و میان دو عدد و دو مقدار دیگر نسبت نصف باشد و بخواهیم تألیف دو نسبت را بدست آوریم، باید سه را که قدر نسبت ثلث است در دو که قدر نسبت نصف است، ضرب کنیم آنگاه شش بدست آید و رقم شش قدر نسبت مؤلفه است. و نسبت یک به شش سدس است و آن نسبت مؤلفه است. ... و این مقابل تجزیهء نسبت است و عبارت است از تقسیم قدر نسبتی بر قدر نسبت دیگر چنانکه اگر بخواهیم قدر نسبت سدس را بر قدر نسبت ثلث تقسیم کنیم، شش را بر سه تقسیم می کنیم، خارج قسمت دو خواهد بود که عبارت است از قدر نسبت نصف. (از کشاف اصطلاحات الفنون چ احمد جودت ج1 ص 88). و رجوع به قدر نسبت در همان کتاب ذیل کلمهء قدر شود. ||علم تألیف، علم موسیقی است و آن از اصول ریاضی و علمی است که در آن از احوال نغمه ها بحث میشود. پس موضوع آن نغمه ها است. (از کشاف اصطلاحات الفنون چ احمد جودت ج 1 ص89). و رجوع به کلمهء حکمت در همان کتاب و موسیقی در لغت نامه شود.

تألیفات.

[تَءْ] (ع اِ) جِ تألیف. رجوع به تألیف و رجوع به مجمع الادوار هدایت (در علم موسیقی) بخش سوم ص113 شود.

تألیف الحان.

[تَءْ فِ اَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) جِ تألیف لحن. ترکیب نغمات موسیقی با نظامی موزون.

تألیف تقییدی.

[تَءْ فِ تَقْ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) ترکیب دو کلمه با یکدیگر بطوری که بحد جملهء کامل نرسد. در مقابل تألیف خبری که جملهء کامل را گویند. مرکب ناقص. در مقابل مرکب تام: انسان سفیدپوست است. رجوع به اساس الاقتباس چ مدرس رضوی ص14، 63، 64، 68 و تألیف خبری شود.

تألیف خبری.

[تَءْ فِ خَ بَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) ترکیب کلمات چنانکه جملهء کامل سازد. در مقابل تألیف تقییدی: انسان حیوان ناطق است. رجوع به تألیف تقییدی و اساس الاقتباس چ مدرس رضوی ص14 و 63 شود.

تألیف قلوب.

[تَءْ فِ قُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) ایجاد اتحاد میان کسان. ایجاد دوستی و محبت میان مردم.

تألیف کامل.

[تَءْ فِ مِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) نوبت مرتب (در موسیقی). رجوع به مجمع الادوار هدایت بخش سوم ص119 شود.

تألیف کردن.

[تَءْ کَ دَ] (مص مرکب)میان دو تن الفت دادن آنان. ||سازواری دادن دو چیز را با هم. ||فراهم آوردن کتاب. گرد آوردن مسائل علمی. کتاب نوشتن. رجوع به تألیف شود.

تألیف لحن.

[تَءْ فِ لَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) ترکیب نغمهء موسیقی با نظامی موزون.

تألیل.

[تَءْ] (ع مص) تیز کردن. (زوزنی). کنارهء چیزی تیز کردن. (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد). تیز کردن و ستیخ کردن گوش(1). (منتهی الارب) (آنندراج).
(1) - این معنی در اقرب الموارد و قطر المحیط در باب تفعیل نیامده است ولی صاحب قطر المحیط ذیل ثلاثی مجرد آن «الّ» آرد: راست کردن و تیز کردن اسب دو گوشش را.

تألیة.

[تَءْ یَ] (ع مص) (از «أل و») تقصیر کردن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ||درنگ نمودن. ||تکبر کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تألیه.

[تَءْ] (ع مص) (از «أل ه») پرستش فرمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تأم.

[تَءْمْ] (ع مص) دوگانه تار و پود بافتن جامه را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ||روشی آوردن اسب بعد روشی. (منتهی الارب). مجی ء الفرس جریاً بعد جری. (اقرب الموارد).

تئم.

[تِءْمْ] (ع اِ) همزاد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تأمر.

[تَ ءَمْ مُ] (ع مص) یکدیگر را فرمودن. (تاج المصادر بیهقی). تسلط و تحکم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): تأمر القوم؛ حکم کرد بعض آن مر بعض را. (منتهی الارب). امیری کردن. (زوزنی). ||مشورت کردن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

تأمری.

[تَءْ مُ ری ی] (ع اِ) (از «أم ر») تاموری. تؤمری. کسی. احدی. (منتهی الارب). مذکر و مؤنث در وی یکسان است. (منتهی الارب). و بدین معنی رجوع به تامور و تأمور شود.

تأمع.

[تَ ءَمْ مُ] (ع مص) اِمَّعَه شدن. سست رای شدن مرد و فرمانبرداری از هرکس. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ||همراه مردمان بضیافت رفتن. بی آنکه خوانده شده باشد به ضیافت رفتن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). ||در دین تبعیت دیگران کردن. (منتهی الارب). رجوع به امعة شود.

تأمل.

[تَ ءَمْ مُ] (ع مص) نیک نگریستن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار) (فرهنگ نظام). نیک نگریستن در چیزی. (آنندراج). نگاه کردن. (ناظم الاطباء). اندیشیدن تا عاقبت کاری معلوم شود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). اندیشه کردن. (آنندراج) (فرهنگ نظام). تفکر. (از تاج العروس در فکر) : پیش بردم و بستد دوبار بتأمل بخواند و گفت اگر مخالفان... (تاریخ بیهقی چ فیاض ص 664). و او را خود تصنیفات و وصایا است که تأمل آن سخت مفید باشد. (فارسنامهء ابن البلخی چ اروپا ص 96). و هرکه از فیض آسمانی و عقل غریزی بهره مند شد... و در تجارب متقدمان تأمل عاقلانه واجب دید، آرزوهای دنیا بیابد و در آخرت نیکبخت گردد. (کلیله و دمنه). پادشاه را در همه معانی... تأمل و تثبت واجب است. (کلیله و دمنه). بعد از تأمل این معنی مصلحت آن دیدم که در نشیمن عزلت نشینم و دامن صحبت فراچینم. (گلستان).
هرچه کوته نظرانند بر ایشان پیمای
که حریفان ز مل و من ز تأمل مستم.سعدی.
رند عالم سوز را با مصلحت بینی چه کار
کار ملک است آنکه تدبیر و تأمل بایدش.
حافظ.
هیچ کاری بی تأمل صائبا گر خوب نیست
بی تأمل آستین افشاندن از دنیا خوشست.
صائب.
||درنگ کردن در کار. (منتهی الارب). عقب انداختن و توقف کردن. (فرهنگ نظام). ||بایستادن در مجامعت(1). (تاج المصادر بیهقی).
(1) - بدین معنی در تاج العروس و اقرب الموارد و منتهی الارب دیده نشد و در آن احتمال تحریف میرود.

تأمل افتادن.

[تَ ءَمْ مُ اُ دَ] (مص مرکب)نیک نگریسته شدن. تأمل شدن : و در شکل پارس که برزده شده است تأمل افتد تحقیق این معنی معلوم گردد. (فارسنامهء ابن البلخی چ اروپا ص121). رجوع به تأمل و سایر ترکیبات آن شود.

تأمل فرمودن.

[تَ ءَمْ مُ فَ دَ] (مص مرکب) تأمل کردن. نیک نگریستن : همچنان که در آداب درس من نظر میفرمایی در آداب نفس من نیز تأملی فرمای. (گلستان). ||کسی را به تأمل واداشتن و دستور دادن. رجوع به تأمل و سایر ترکیبات آن شود.

تأمل کردن.

[تَ ءَمْ مُ کَ دَ] (مص مرکب)نیک نگریستن، اندیشیدن : نسخت نامه و هر دو مشافهه بر این جمله بود و بسیار فایده از تأمل کردن این بجای آید. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص217). در این باب لختی تأمل کردند تا آخرین جمله گفتند که فرمانبرداریم بدان چه خواجه فرماید. (تاریخ بیهقی ایضاً ص 359). و هرچند که در ثمرات عفت تأمل بیش کردم رغبت من در اکتساب آن زیادت گشت. (کلیله و دمنه). دمنه... چون از چشم شیر غایب گشت، شیر تأملی کرد. (کلیله و دمنه). یک شب تأمل ایام گذشته می کردم... (گلستان).
تأمل در آئینهء دل کنی
صفایی بتدریج حاصل کنی.(بوستان).
کاشکی صد چشم از این بیخواب تر بودی مرا
تا تأمل کردمی در منظر زیبای تو.سعدی.
رجوع به تأمل و سایر ترکیبات آن شود.

تأمل کن.

[تَ ءَمْ مُ کُ] (نف مرکب)تأمل کننده. نیک نگرنده. رجوع به تأمل و سایر ترکیبات آن شود.

تأمل کنان.

[تَ ءَمْ مُ کُ] (نف مرکب، ق مرکب) تأمل کننده. نگرنده بدقت و در بیت ذیل قید است :
بحسرت تأمل کنان شرمسار
چو درویش در پیش سرمایه دار.(بوستان).
رجوع به تأمل و سایر ترکیبات آن شود.

تأمل نمودن.

[تَ ءَمْ مُ نُ / نِ / نَ دَ](مص مرکب) نیک نگریستن. اندیشیدن. تأمل کردن : خواجهء بزرگ و خواجه بونصر به طارم آمدند و نامهء پسران علی تکین را تأمل نمودند. نامه ای بود با تواضعی بسیار. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 505). رجوع به تأمل و ترکیبات دیگر آن شود.

تأمم.

[تَ ءَمْ مُ] (ع مص) مادر گرفتن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مادر خواندن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ||قصد کردن چیزی را. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تأمور.

[تَءْ] (ع اِ) رجوع به تامور و تامورة شود.

تأمورة.

[تَءْ رَ] (ع اِ)(1) رجوع به تأمور و تامور و تاموره شود.
(1) - همان تامور و تاموره است که صاحب قاموس همزه را اصلی دانسته و آنرا از «امر» گرفته است بخلاف صاحب صحاح که آنرا از «تمر» داند.

تأموری.

[تَءْ] (ع اِ) تُؤْمُری. تَأْمُری. رجوع به تأمری شود.

تئمة.

[تِءْ مَ] (ع اِ) گوسپند شیر که از آنِ زن باشد و او دوشیده باشد آن را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). الشاة تکون للمرأة تحلبها. (اقرب الموارد).

تأمه.

[تَ ءَمْ مُهْ] (ع مص) مادر گرفتن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تأمی.

[تَ ءَمْ می] (ع مص) خریدن کنیزک. (زوزنی). کنیزک گرفتن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تأمیت.

[تَءْ] (ع مص) اندازه کردن و تخمین زدن. (از اقرب الموارد). اندازه کردن و حزر نمودن. (از ناظم الاطباء).

تأمید.

[تَءْ] (ع مص) بیان کردن غایت و حد. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تأمیر.

[تَءْ] (ع مص) به امارت گماردن. (از تاج العروس ج3 ص21). امیر کردن. (ترجمان علامهء جرجانی). فرمانده کردن. (دهار). امارت دادن کسی را بر قوم. (آنندراج) (منتهی الارب). امارت دادن. (از اقرب الموارد). ||تیز کردن. ||داغ و نشان نمودن. ||مسلط ساختن کسی را. ||سنان کردن در نیزه. ||بسیار کردن خدای قوم را. (منتهی الارب) (آنندراج).

تأمیل.

[تَءْ] (ع مص) بیوسیدن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب). امید داشتن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (زوزنی) (آنندراج) (فرهنگ نظام). ||بیوس افکندن کسی را. (تاج المصادر بیهقی). به امید افکندن کسی را. (زوزنی). امید دادن. (زوزنی) (فرهنگ نظام) : روزبه روز بر سبیل وعد و وعید و تأمیل و تهدید... (جهانگشای جوینی).

تأمی.

[تَءْ لَنْ] (ع ق) بعنوان تأمیل. از روی امیدداری : رسل بجانب رکن الدین بشیراً و نذیراً تأمی و تحذیراً، متواتر فرمود. (جهانگشای جوینی). رجوع به تأمیل شود.

تأمیم.

[تَءْ] (ع مص) آهنگ کردن. (تاج المصادر بیهقی). قصد کردن. (زوزنی) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ||(در اصطلاح امروز عرب) ملی کردن: تأمیم البترل؛ ملی کردن نفت.

تأمین.

[تَءْ] (ع مص) امین کردن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). ||حفظ کردن و امن نمودن : لشکر برای تأمین ملک لازم است. (فرهنگ نظام). ||امین پنداشتن. ||اعتماد کردن. ||راستی کردن. ||آمین گفتن دعای کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): تأمین در نماز جایز نیست.

تأمین آتیه.

[تَءْ نِ یَ / یِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) اندوخته برای زندگی آینده نهادن و پیش بینی برای معاش زندگی آتیه کردن... این لفظ تازه در ایران پیدا شده است. (فرهنگ نظام).

تأمینات.

[تَءْ] (ع اِ) جِ تأمین. رجوع به تأمین شود. ||نام اداره ای است در نظمیه که بتوسط اشخاص مخفی تقصیرات قانونی را کشف میکند... این لفظ در فارسی تازه پیدا شده. (فرهنگ نظام). فرهنگستان ایران «آگاهی» را بجای این کلمه برگزیده است و مأمور تأمینات را کارآگاه می گویند. رجوع شود به واژه های نو که تا پایان سال 1319 ه . ش. در فرهنگستان ایران پذیرفته شده است.

تأمین دلیل.

[تَءْ نِ دَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) (اصطلاح قضایی) توقیف دفاتر و اوراق و سایر چیزهایی که ممکن است برای اثبات دعوی به آنها استناد شود بمنظور جلوگیری از نابود شدن آنها، و یا توقیف دفاتر و اوراق و علائم و آثاری که نزد خوانده موجود است و ممکن است در اثبات دعوا مؤثر باشد.

تأمین عبور و مرور.

[تَءْ نِ عُ رُ مُ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) منظم ساختن وسایل نقلیه و خط سیر آنها بمنظور جلوگیری از تصادف.

تأمین کردن.

[تَءْ کَ دَ] (مص مرکب)(اصطلاح حقوقی) توقیف کردن مال بدهکار در مقابل طلب بستانکار. رجوع به تأمین مدعی به شود.

تأمین مدعی به.

[تَءْ نِ مُدْ دَ عا بِهْ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) (اصطلاح حقوقی) توقیف مقداری از اموال خوانده و امانت گذاردن آن نزد شخصی که مورد رضایت طرفین باشد. دادگاه بتقاضای خواهان قراری مبنی بر این که از اموال خوانده بمقدار مدعی به توقیف شود، صادر میکند. مأمور با رعایت مقررات خاص بموجب قرار مزبور مقدار تعیین شده را توقیف میکند، این عمل را در اصطلاح قضائی تأمین مدعی به گویند.

تأمیه.

[تَءْ یَ] (ع مص) کنیزک گردانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تأمیهء جاریه؛ امه قرار دادن آنرا. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تأنان.

[تَءْ] (ع مص) نالیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ناله و نالیدن. (آنندراج). تَأَوُّه. (قطر المحیط). تأوه یا نالیدن. (از اقرب الموارد). ||ریختن آب را. (از منتهی الارب) (از قطر المحیط) (از ناظم الاطباء) (آنندراج).

تأنث.

[تَ ءَنْ نُ] (ع مص) مؤنث شدن اسم. (تاج المصادر بیهقی) (ناظم الاطباء). ماده گردیدن یا مؤنث شدن. (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد). ||نرم گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تأنث بکسی. نرم گردیدن و سخت گیری نکردن به وی. (از اقرب الموارد). تأنث به کسی؛ نرمی کردن و آسان گیری نسبت به وی. (از قطر المحیط).

تأنس.

[تَ ءَنْ نُ] (ع مص) انس گرفتن. (تاج المصادر بیهقی). ضد توحش. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). خو گرفتن به چیزی. (غیاث اللغات) (آنندراج). آرام یافتن به چیزی و رفتن وحشت از او. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). ||انسان گردیدن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). ||تأنس درنده؛ احساس کردن آن شکار را از دور. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). ||تأنس دد به چیزی؛ خو گرفتن بدان. (از اقرب الموارد).

تأنف.

[تَ ءَنْ نُ] (ع مص) عار و ننگ داشتن. (غیاث اللغات) (آنندراج). ضجرت. بیزاری. دلتنگی. (از دزی ج1 ص41) : شار از سر ضجرت و تحکم و تأنف از بی مبالاتی غلام طیره شد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1272 تهران ص 345).از این احوالات و مقالات تأنف نمود. (ترجمهء تاریخ یمینی ایضاً ص 431). ||راغب شدن زن از بارداری بمأکولات گوناگون و نوبه نو. گویند: انها لتتأنف الشهوات. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). ویار کردن زن در آبستنی. ||تأنف طعام؛ نخوردن از آن چیزی. (از قطر المحیط). ||تأنف دوستان را؛ طلب کردن ایشان را در حالی که کراهت داشته باشند و با هیچ کس آمیزش نکنند. (از اقرب الموارد).

تأنق.

[تَ ءَنْ نُ] (ع مص) نیک نگریستن در کاری تا نیکو بکنی. (زوزنی) (تاج المصادر بیهقی) (آنندراج). تأنق در کار یا سخنی؛ انجام دادن با اتقان و حکمت. (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد). تأنق در کاری؛ ریزه کاری کردن در کاری. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) : و اگر بسزا در این کار بنظر و فکر و عاقبت اندیشی تأملی و تأنقی کنند معلوم گردد. (جهانگشای جوینی). که بمرور شهور و احوال نقش آن بر چهرهء روزگار باقی خواهد ماند. تأنقی و تدبیری واجب داند. (جهانگشای جوینی). استادان چربدست در تحسین و تزیین اساس و وضع قواعد آن صنعتهای بدیع و تأنق های غریب نموده. (ترجمهء تاریخ یمینی) . خامه های نقاشان از تحسین و تزیین آن عاجز آید و بغایت تأنق و تنوق آن نرسد. (ترجمهء تاریخ یمینی) . ||تأنق در باغ؛ خوش آمدن کسی را مرغزار. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). درآمدن بباغ و پسندیدن آن. (از اقرب الموارد). ||تأنق مکان؛ پسندیدن آنرا. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). دوست داشتن آنرا. (از قطر المحیط). پسندیدن آنرا و دل بستن بدان چنانکه از آن مفارقت نکنند. (از اقرب الموارد). ||جستجو کردن چیز انیق و دل انگیز. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تأنن.

[تَ ءَنْ نُ] (ع مص) تأنین. خشنود کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). راضی کردن. (از قطر المحیط).

ت ان وتی.

[اَ وُ] (اِخ)(1) یکی از مبلغین و دانشمندان ایرانی که برای تبلیغ به چین رفتند و کتب مقدس بودایی را بزبان چینی ترجمه نمودند. وی یک بودایی از مملکت پارتها بود و در سال 254 م. چندین قطعه بزبان چینی ترجمه نمود. رجوع به «یشتها» تفسیر و تألیف پورداود ج2 صص 31-32 شود.
.در ژاپنی: «دم موتای»
(1) - (Dom mu - tai)

تأنی.

[تَ ءَنْ نی] (ع مص) درنگ کردن. (زوزنی) (دهار) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). درنگ نمودن. (فرهنگ نظام). انتظار نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). آهسته کردن. (فرهنگ نظام). درنگی. سستی نمودن. (منتهی الارب). بمعنی درنگ و دیر، و نوشته اند که این مأخوذ از «اناء» است که بکسر اول باشد بمعنی درنگ و دیر در وقت چیزی یافتن. (آنندراج) (غیاث اللغات). آهسته کاری، مقابل شتابزدگی. حلم : التأنی من الرحمن. و اگر شاه در این معنی تأنی نفرماید و... همچنان مغبون شود. (سندبادنامه ص85).

تأنیب.

[تَءْ] (ع مص) سرزنش کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ملامت کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). ||غالب آمدن در حجت. ||راندن و بازداشتن سائل. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تأنیث.

[تَءْ] (ع مص) مؤنث کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (آنندراج). مؤنث خواندن. (آنندراج). خلاف تذکیر در اسم. (منتهی الارب) :
لیک چون مرد به زن پیوندد
حکم تأنیث قوی تر گیرند.خاقانی.
||نام ماده بودن لفظی. (فرهنگ نظام). ||نرم کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تأنیث حقیقی.

[تَءْ ثِ حَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) که حقیقةً مؤنث باشد در مقابل تأنیث مجازی. و آن بر دو قسم است لفظی و معنوی. حقیقی لفظی همچون فاطمة و حقیقی معنوی همچون زینب. رجوع به تأنیث و دیگر ترکیب های آن شود.

تأنیث لفظی.

[تَءْ ثِ لَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) که لفظاً علامت تأنیث داشته باشد همچون فاطمة که معناً نیز مؤنث است و همچون صحراء که فقط در لفظ مؤنث میباشد. رجوع به تأنیث و دیگر ترکیب های آن شود.

تأنیث مجازی.

[تَءْ ثِ مَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) که فقط طبق دستور زبان عرب مؤنث شناخته شده باشد و ضمیر راجع بدان را مؤنث آورند در مقابل مؤنث حقیقی. و آن نیز بر دو قسم است: مجازی لفظی و مجازی معنوی مجازی لفظی همچون صحراء و مجازی معنوی همچون شمس. رجوع به تأنیث و دیگر ترکیب های آن شود.

تأنیث معنوی.

[تَءْ ثِ مَ نَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) به اصطلاح نحویان اسمی که در آن از علامات تأنیث که تای فوقانی در آخر، [یا] الف ممدوده و مقصوره است، نباشد. مگر در استعمال عرب ضمیر مؤنث بسوی آن راجع کنند یا علم مؤنث باشد که در آن علامات تأنیث نباشد چون شمس و ارض و عقرب و هند و زینب. (غیاث اللغات) (آنندراج). و آن بر دو قسم است: معنوی حقیقی چون زینب و معنوی مجازی همچون شمس. رجوع به تأنیث و دیگر ترکیب های آن شود.

تأنیس.

[تَءْ] (ع مص) انس دادن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ||نزد سبعیه از متکلمین استمالت هر یک از مدعوین است بدان چه هوای او و طبیعت او بدان مایل شود. کمال الدین ابوالغنایم در اصطلاحات صوفیه آرد: تأنیس تجلی در مظاهر حسیه است بخاطر انس دادن مرید مبتدی به تزکیه و تصفیه و آنرا تجلی فعلی نامند. (کشاف اصطلاحات الفنون چ احمد جودت ج1 ص83). ||دیدن چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تأنیف.

[تَءْ] (ع مص) کنارهء چیزی تیز کردن. (تاج المصادر بیهقی) (از تاج العروس) (آنندراج). تیز کردن پیکان را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ||طلب کردن گیاه. (منتهی الارب) (آنندراج) (از تاج العروس). ||رسانیدن شتران را بمرغزار ستورنارسیده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ||برانگیختن کسی را بر ننگ. (از تاج العروس) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تأنیق.

[تَءْ] (ع مص) در شگفت آوردن. (منتهی الارب)) (ناظم الاطباء).

تأنین.

[تَءْ] (ع مص) تأنن. رجوع به تأنن شود.

تأنیة.

[تَءْ یَ] (ع مص) سستی کردن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). درنگی نمودن. (منتهی الارب).

تأوب.

[تَ ءَوْ وُ] (ع مص) بازگردیدن. (منتهی الارب) (از قطر المحیط) (ناظم الاطباء). ||بشب آمدن کسی را. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

تئوبروم.

[تِ ءُ رُمْ] (فرانسوی، اِ)(1)تئوبروما. در کتب علمی مستعمل است. نوعی گیاه از خانوادهء «مالواسه»(2) مخصوص نواحی گرم که از بسیاری از اقسام آن کاکائو گیرند. گل گلاب در گیاه شناسی ذیل کلمهء «تئوبروما-کاکائو» آرد: دارای میوه هائی بطول 10-20 سانتیمتر با دانه های بسیار است که برای تهیهء شکلاد بکار میرود و دارای مادهء غذایی ازتی بسیار (20%) و مازو و نشاسته (10%) و قند و مواد چربی (52%) است. مهمترین مواد ازتی آن کافئین و «تئوبرومین» (2%) است که برای تحریک دستگاه عصبی بکار میرود. در نقاط گرم و مرطوب میروید. (از گیاه شناسی گل گلاب ص 203). رجوع به «تئوبرومین» و کاکائو شود.
(1) - Theobrome. Theobroma.
(2) - Malvacees.

تئوبرومین.

[تِ ءُ رُ] (فرانسوی، اِ)(1)مأخوذ از فرانسه و در کتب علمی مستعمل است. «بازِ» دارای «آزت»(2) که از چربی های کاکائو گیرند و بجای مدر استعمال کنند. رجوع به تئوبروم و کاکائو و گیاه شناسی گل گلاب ص108 و کارآموزی داروسازی دکتر جنیدی ص249 شود.
(1) - Theobromine.
(2) - Base azotee.

تئوپاتر.

[تِ ءُ تُ] (اِ)(1) کسی که پدرش خدا است: «بر بعضی سکه های شاهان اشکانیان لفظ «تئوس» خوانده میشود که بیونانی بمعنی خداوندگار است. بر برخی لفظ «تئوپاتر» دیده میشود که بیونانی بمعنی پسر خدا است یا صحیح تر گفته باشیم کسی که پدرش خدا است». (ایران باستان ج3 صص2656-2657).
(1) - Theopator.

تئوپمپ.

[تِ ءُ پُ] (اِخ)(1) مورخ قرن چهارم قبل از میلاد. رجوع به ایران باستان ج2 ص937 و تئوپومپ در همین لغت نامه شود.
(1) - Teopompe.

تئوپومپ.

[تِ ءُ پُمْ] (اِخ)(1) تِاُپُمپ نویسنده و مورخ یونانی است که در حدود 380 ق. م. مسیح در «کیو»(2) متولد شد و در اواخر قرن چهارم قبل از میلاد درگذشت. وی فرزند مرد ثروتمندی از اهالی «کیو» بوده پس از آنکه از «کیو» تبعید شد به آتن مهاجرت کرده و شاگرد «ایسوکرات»(3) شد. نخست بفن خطابه پرداخت و در مسابقه ای که بوسیلهء ملکه «ارتمیز»(4) برپا شد بدریافت جایزه نائل گشت و مدایحی دربارهء موزول(5) و فیلیپ و اسکندر سرود. عمدهء آثار وی کتابهای تاریخ او است که اکنون بطور پراکنده مقداری از آنها باقیمانده است.
(1) - Theopompe.
(2) - Chios.
(3) - Isocrate.
(4) - Artemise.
(5) - Mausole.

تئوپومپوس.

[تِ ءُ پُمْ] (اِخ) تئوپونپوس. تئوپومپ. رجوع به «تئوپومپ» مورخ یونانی شود.

تئوپونپوس.

[تِ ءُ پُنْ] (اِخ) تئوپومپوس. تئوپومپ. رجوع به «تئوپومپ» مورخ یونانی شود.

تأوخ.

[تَ ءَوْ وُ] (ع مص) قصد نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تأود.

[تَ ءَوْ وُ] (ع مص) کج و خمیده گردیدن. ||به رنج آوردن. گرانبار کردن. (منتهی الارب) (از قطر المحیط) (ناظم الاطباء).

تئودا.

[تِ ءُ] (اِخ) رجوع به تئودات شود.

تئودات.

[تِ ءُ] (اِخ)(1) پادشاه گوتهای شرقی (استروگوت)(2) و برادرزادهء تئودوریک بزرگ است که بسال 536 م. درگذشت. «امالازونت»(3) دختر تئودوریک بزرگ پس از درگذشت فرزندش «اتالاریک»(4) برای حفظ قدرت خود بسال 534 م. تئودات را در حکومت و سلطنت سهیم ساخت، ولی تئودات در برکنار ساختن دخترعمویش شتاب کرد و وی را گرفته در جزیره ای محبوس و سپس او را خفه کرد. ژوستینین امپراتور به خونخواهی «امالازونت» برخاست و دو لشکر به فرماندهی «مندوس»(5) و «بلیزر»(6) برای اشغال مجدد ایتالیا فرستاد. «مندوس» بسرعت «دالماسی» را اشغال کرد و «بلیزر» سیسیل (صقلیه) را متصرف شد. کوشش تئودات برای متارکهء جنگ مؤثر واقع نشد و بدست افسری کشته گشت.
(1) - Theodat.
(2) - Ostrogoths.
(3) - Amalasonthe.
(4) - Athalaric.
(5) - Mundus.
(6) - Belisaire.

تئودبالد.

[تِ ءُ دِ] (اِخ)(1) پادشاه «استرازی»(2) و فرزند تئودبرت اول است که بسال 535 م. متولد شد و هنگامی که بیش از دوازده سال نداشت بجای پدر نشست (547 م.) و بسال 553 بدون آنکه وارث مستقیمی داشته باشد درگذشت.
(1) - Theodebald.
(2) - Austrasie.

تئودبرت اول.

[تِ ءُ دِ بِ تِ اَوْ وَ](اِخ)(1) فرزند «تیری» اول(2) است که بسال 504 م. متولد شد و از 534 تا 547 م. در «استرازی»(3) سلطنت کرد.
(1) - Theodebert 1er.
(2) - Thierry 1er.
(3) - Austrasie.

تئودبرت دوم.

[تِ ءُ دِ بِ تِ دُوْ وُ](اِخ)(1) پادشاه «استرازی» است که بسال 586 م. متولد شد و در سال 596 م. بجای پدر خود «شیلدبرت»(2) نشست ولی فرمانروایی در دست پدربزرگ وی «برونهوت»(3) بود. در سال 599 «برونهوت» بوسیلهء متابعین(4)برکنار شد و تئودبرت ناگزیر به تحمل قدرت و نفوذ سران اقوام بزرگ «استرازی» گردید. «برونهوت» تیری دوم برادر وی را علیه تئودبرت برانگیخت. تئودبرت دستگیر و زندانی گردید و بسال 612 کشته شد.
(1) - Theodebert II.
(2) - Childebert.
(3) - Brunehaut. (4) - Leudesمنظور متابعین شاه یا امیری است که سوگند وفاداری نسبت به او خورده اند.

تئودر.

[تِ ءُ دُ] (اِخ)(1) رجوع به تئودور شود.
(1) - Theodore.

تئودرا.

[تِ ءُ دُ] (اِخ)(1) رجوع به تئودورا شود.
(1) - Theodora.

تئودریک.

[تِ ءُ دُ] (اِخ)(1) رجوع به تئودوریک شود.
(1) - Theodoric.

تئودزیوس.

[تِ ءُ دُ] (اِخ)(1) تئودسیوس. تایادوس. نیاطوس. رجوع به تایادوس شود.
(1) - Theodosius.

تئودکت.

[تِ ءُ دِ] (اِخ)(1) شاعر و نویسندهء یونانی از شاگردان و پیروان ایسوقراطس (ایسوکرات) و افلاطون و ارسطو بود. وی در حدود قرن چهارم قبل از میلاد در آتن درگذشت.
(1) - Theodecte.

تئودلیت.

[تِ ءُ دُ] (فرانسوی، اِ)(1)تئودولیت. دستگاهی دارای آلیداد(2) و دوربین برای نقشه برداری و سنجش زوایا در امور و اندازه گیری فواصل ستارگان بکار می رود. رجوع به ارتفاع سنج شود.
(1) - Theodolite. (2) - Alidadeسطرآرای چوبی یا فلزی متحرک که یکی از اطراف آن در لوحهء درجه داری حرکت میکند.

تئودمیر.

[تِ ءُ دِ] (اِخ)(1) شاهزادهء «گوتهای غربی» (ویزیگوت)(2) فرزند یا داماد سلطان اژیکا بود. وی پس از جنگهایی با بیزانسی ها و مسلمین مغلوب شد و پس از سال 713 م. درگذشت.
(1) - Theodemir.
(2) - Wisigoth.

تئودوت.

[تِ] (اِخ)(1) «دیودوت» بنیان گذار و قائد دولت باختر که از اتحاد باختر و سغد و مرو تشکیل یافته و از دولت سلوکی جدا شده بود (256 ق. م.) این دولت مدتی دوام داشت و سلوکی ها در ابتدا متعرض این دولت نشدند و بعد که خواستند آنرا به اطاعت خود درآورند بنای این دولت محکم شده بود. تئودوت پس از قیام در باختر با یک دسته از مردم به پارت رفت و «آن دروگرس» والی این مملکت را شکست داد. پس گرگان را گرفت و قشون نیرومندی تشکیل داد ولی بزودی درگذشت و فرزندش بنام تئودوت بحکومت رسید. رجوع به ایران باستان ج3 ص 2073، 2198، 2202 و رجوع به دیوذتوس و ایران تألیف گرشمن ترجمهء محمد معین ص217 ببعد شود.
(1) - بنا به ضبط ژوستن.

تئودور.

[تِ ءُ دُرْ] (اِخ)(1) (تئودور - آنتونین، بارون دو نوبهوف، شاه) حادثه جویی اص آلمانی و عنوان شاه «کورس»(2) داشت وی بسال 1690 م. در «متز»(3) متولد شد و بسال 1756 در لندن درگذشت. وی ابتدا جزو ملازمان دوشس ارلئان درآمد و آنگاه بدرجهء ستوانی نایل گشت و سپس وارد قشون سوئد شد و به اسپانیا و لندن رفت و بدرجهء سرهنگی رسید و با یکی از بانوان دربار ملکه الیزابت ازدواج نمود و پس از چندی با وی متارکه کرد و در سال 1732 م. در فلورانس با دستهء مهاجرین کرس مربوط شد و برای استقلال کورس شروع بفعالیت کرد. تئودور، سه بار بقصد تصرف کورس با سربازان فرانسه جنگید و هر سه بار شکست خورد و منهزم گشت و به لندن پناه برد و در آنجا بسبب قرضهائی که گریبان گیرش شده بود، توقیف شد و تا نزدیکی پایان عمرش در زندان بسر برد.
(1) - Theodore - Antonin baron Neubhof, le roi.de
(2) - Corse.
(3) - Metz.

تئودور.

[تِ ءُ دُرْ] (اِخ)(1) (سنت) دوشیزهء شهید که در اسکندریه بفرمان دیوکله سین(2)سرش را بریدند. ذکران وی 28 آوریل است.
(1) - Theodore Sainte.
(2) - Diocletien.

تئودور.

[تِ ءُ دُرْ] (اِخ)(1) (سن) مطران «کانتربری»(2) که بسال 602 م. در «تارس» (کیلیکیه)(3) متولد شد. تحصیلاتش را در آتن بپایان رسانید و سپس به روم رفت. پاپ «ویتالین»(4) وی را بسمت مطران «کانتربری» برگزید و حق قضاوت کلیسائی (پریما)(5) بریتانیای کبیر را هم به وی واگذاشت. وی بسال 690 م. درگذشت. ذکران وی 19 سپتامبر است.
(1) - Theodore Saint.
(2) - Cantorbery.
(3) - Cilicie.
(4) - Vitalien.
(5) - Primat.

تئودور.

[تِ ءُ دُرْ] (اِخ)(1) ملقب به «اسداس»(2) مطران «سزاره»(3) (گایزری فعلی، به نزدیکی انکارا) در قرن ششم میلادی و از طرفداران «اوریژنیسم»(4) بود و بر اثر تحریکات او کلیسا منقلب گشت و پاپ وی را معزول کرد.
(1) - Theodore.
(2) - Ascids.
(3) - Cesaree.
(4) - Origenisme.

تئودور آمازه.

[تِ ءُ دُرْ زِ] (اِخ)(1) سن ملقب به «تیرون» (از «تیرو» یونانی = درمانده) وی در سال 406 م. بفرمان «گالر»(2)دستگیر شد و او را زنده در آتش سوزاندند. ذکران وی نهم نوامبر است.
(1) - Theodore d'Amasee (Saint).
(2) - Galere.

تئودور آنژ.

[تِ ءُ دُرْ] (اِخ)(1) حاکم مطلق العنان «اِپیر»(2) (1214-1223 م.) و امپراتور «تسالونیک»(3) (سالونیک) یونان (1223-1230 م.) برادر «میکل آنژ کمنن»(4) بود که در سال 1204 م. حکومت استبدادی اپیر را بنیان گذاشت و تئودور آنژ را در سال 1214 بجانشینی خود برگزید و نواحی حکمرانی خویش را وسعت داد و در سال 1230 پس از جنگی که با تزار بلغارستان «ژان آسن»(5) کرد، شکست خورد و دستگیر شد و چشمهایش را درآوردند.
(1) - Theodore Ange.
(2) - Epire.
(3) - Thessalonique.
(4) - Michel-ange Comnene.
(5) - Jean Asen.

تئودورا.

[تِ ءُ دُرْ] (اِخ)(1) امپراتوریس مشرق (527-548 م.) و زن ژوستینین اول. وی زنی بلندپرواز و حریص و در عین حال بااطلاع و فعال بود و تا زنده بود، روح دولت ژوستینین بشمار می آمد و در توطئهء «نیکا»(2) جسارت و خونسردی او باعث حفظ تاج و تخت ژوستینین گردید.
(1) - Theodora.
(2) - Nika.

تئودورا.

[تِ ءُ دُرْ] (اِخ)(1) سنت... تائبهء قرن ششم میلادی است. وی برای جبران خیانت بشوهر خود در لباس مردان درآمد و به دیری که از آن مردان بود رفت و کسی او را نشناخت. پس از چندی به اتهام فریب دختر جوانی به رسوائی از دیر اخراج و بپذیرفتن طفل نامشروع او مجبور شد ولی هیچیک از این اعمال بر صبر و بردباری او غلبه نکرد و دوباره به دیر خود مراجعت کرد و «آبهء» دیر بر او رحم آورد و در آنجا در حالت تقدس و پاکی درگذشت و پس از مرگ هنگامی که دریافتند وی زن است حقیقت قضایا آشکار گشت.
(1) - Theodora (Sainte).

تئودورا.

[تِ ءُ دُ] (اِخ)(1) امپراتوریس شرق در قرن نهم میلادی و زوجهء امپراتور تئوفیل (829-842 م.) بود. وی پس از مرگ شوهر از سال 842 تا 856 بعنوان نایب السلطنهء فرزند خردسال خود حکومت کرد. در پایان عمر در دیری معتکف شد و بسال 867 م. درگذشت.
(1) - Theodora.

تئودورا.

[تِ ءُ دُ] (اِخ)(1) امپراتوریس شرق در قرن یازدهم میلادی دختر کنستانتین هشتم است که در قتل پدر خود شرکت داشت (1030 م.). در انقلاب 1042 که میشل پنجم برکنار شد، وی بسلطنت رسید، پس از چندی «زوئه»(2) او را کنار زد. آنگاه با «کنستانتین مونرماک» ازدواج کرد و بعد از مرگ او مدت دو سال قدرت حکومت را بدست گرفت (1054-1056 م.) و با وی دودمان سلطنت «مقدونیه»(3) پایان یافت.
(1) - Theodora.
(2) - Zoe.
(3) - Macedoine.

تئودورا.

[تِ ءُ دُ] (اِخ)(1) تزارین بلغارستان در قرن چهاردهم و دختر شاهزاده «ایوان بساربا» بود و با تزار «ژان الکساندر» ازدواج کرد (1331 م.). پس از چندی که تزار با زن دیگر ازدواج کرد، «تئودورا» را طرد و در دیری زندانی نمود.
(1) - Theodora.

تئودور استودیت.

[تِ ءُ دُرْ اِ] (اِخ) یا تئودور استودیون(1)، راهب و نویسندهء بیزانسی (759-826 م.) و از مدافعین باحرارت مذهب اورتودوکسی(2) بود و در تاریخ سیاسی زمان خود محلی یافت. وی با کنستانتین ششم و لئون ارمنی خصومتی سخت پیدا کرد و اصلاحاتی در وضع راهبان بوجود آورد و برای آنان جملات و کلمات هیجان انگیز ساخت.
(1) - Theodore Studite. Theodore de Stoudion.
(2) - Orthodoxie.

تئودور اول.

[تِ ءُ دُ رِ اَوْ وَ] (اِخ)(1) پاپ، که بسال 580 م. در اورشلیم متولد شد و بسال 649 م. در روم درگذشت.
(1) - Theodore 1er.

تئودور اول لاسکاریس.

[تِ ءُ دُ رِ اَوْوَ لِ] (اِخ)(1) امپراتور «نیسهء» یونان (اناطولی) و داماد امپراتور الکسیس سوم بود. (1204-1222 م.). وی پس از آنکه قسطنطنیه بوسیلهء لاتینی ها اشغال شد به «بی تی نی»(2) پناه برد و کسی از وی خبر نداشت تا آنکه امپراطور «بودوین»(3) بدست بلغارها شکست خورد. بسال 1205 م. وی مجدداً قدرت خود را بدست آورد و در سال 1206 تاج امپراتوری بر سر نهاد و با لاتینی ها جنگید و به یاری دامادش «واتاتزس»(4) نفوذ و قدرتش را تقریباً به تمام آسیای صغیر گسترش داد.
(1) - Theodore 1er Lascaris.
(2) - Bithynie.
(3) - Baudouin.
(4) - Vatatzes.

تئودور بارکونائی.

[تِ ءُ دُرْ] (اِخ)تئودور برکونایی. رجوع بهمین کلمه شود.

تئودور برکونایی.

[تِ ءُ دُرْ بَ] (اِخ)(1)تئودور بارکونائی. کشیش و نویسندهء سریانی که در حدود 800 م. میزیست. رجوع به ایران در زمان ساسانیان کریستن سن، ترجمهء یاسمی چ2 ص102، 172، 204، 209 و 224 شود.
(1) - Theodore Barkonai.

تئودور جوان.

[تِ ءُ دُ رِ جَ] (اِخ)(1) نوهء هنرمند یونانی تئودور ساموس. رجوع به تئودور ساموس شود.
(1) - Theodore le Jeune.

تئودور دوم.

[تِ ءُ دُ رِ دُوْ وُ] (اِخ)(1)پاپ. وی در روم متولد شد و بسال 898 م. در همین شهر درگذشت. مدت پاپی او بیش از بیست روز طول نکشید.
(1) - Theodore II.

تئودور دوم لاسکاریس.

[تِ ءُ دُ رِ دُوْ وُ مِ] (اِخ)(1) امپراطور «نیسه» یونان و نوهء تئودور اول لاسکاریس و پسر ژان واتاتزس بود (1254-1258 م.). وی شاهزاده ای متین و مؤدب بود. رجوع به تئودور اول لاسکاریس شود.
(1) - Theodore II Lascaris.

تئودور ساموس.

[تِ ءُ دُ رِ] (اِخ)(1)هنرمند و مجسمه ساز یونانی که با شرکت «روکوس»(2) در سال 660 ق. م. مسیح موفق به ذوب برنج گردید. وی در معماری نیز دست داشت و در ساختن «آرته میزیون افس»(3)شرکت داشت. فرزند کوچکش «تئودور جوان»(4) که در سال 550 ق . م. حلقهء «پولیکارت» را بساخت.
(1) - Theodore de Samos.
(2) - Rhakos.
(3) - Artemision d'Ephese.
(4) - Theodore le Jeune.

تئودور سوم.

[تِ ءُ دُ رِ سِوْ وُ] (اِخ)(1)رجوع به تئودوروس(2) شود.
(1) - Theodore III.
(2) - Theodoros.

تئودور قورینایی.

[تِ ءُ دُ رِ] (اِخ)(1)ملقب به «آته»(2) فیلسوف یونانی در اواخر قرن چهارم میلادی شاگرد و جانشین «اریستیپ»(3) بود.
(1) - Theodore de Cyrene.
(2) - Athee.
(3) - Aristippe.

تئودور موپسواستی.

[تِ ءُ دُ رِ مُ اِ](اِخ)(1) عالم مذهبی یونان در قرن چهارم میلادی است وی در حدود 350 م. در انطاکیه(2) متولد شد و همشاگردی «کریسوستوم»(3) بود. در سال 553 نوشته های وی بر طبق رأی انجمن نمایندگان پاپ مردود شناخته شد ولی وی در نزد نسطوریان سوریه بعنوان یک قدرت بدون رقیب باقی ماند. رجوع به مادهء ذیل شود.
(1) - Theodore de Mopsueste.
(2) - Antioche.
(3) - Chrysostome.

تئودور موپسوئستی.

[تِ ءُ دُ رِ مُ ءِ](اِخ)(1) تئودور دوموپسوئست. یکی از علمای دینی مسیحیان متوفی بسال 428 م. که عبارات جالب توجهی راجع به آیین زروان پرستی زردشتیان ذکر میکند و فوتیوس خلاصهء آنرا نقل کرده است. رجوع به ایران در زمان ساسانیان کریستن سن ترجمهء یاسمی چ2 ص94، 172 و 309 و رجوع به مادهء قبل شود.
(1) - Theodore de Mopsueste.

تئودوروس.

[تِ ءُ دُرُسْ] (اِخ)(1) یا تئودور سوم نجاشی یا امپراتور «حبشه»(2)بسال 1818 م. متولد شد. پدر و عموی وی در «کوارا»(3) حکومت داشتند. وی ابتدا با انگلیسی ها و فرانسوی ها روابط دوستانه داشت و حتی دو تن انگلیسی را بعنوان مشاور در دستگاه خود وارد کرد ولی هنگامی که خواست کشور خود را از دخالت بیگانگان نجات دهد، انگلیسی ها به وی حمله کردند. تئودوروس با همهء کوششی که در تمرکز قوای خود بخرج داد، شکست خورد و در سال 1868 خود را کشت.
(1) - Theodoros. Theodore III.
(2) - Abyssinie.
(3) - Kouara.

تئودوره.

[تِ ءُ دُ رِ] (اِخ) اسقف کورس بوده و در حدود سنهء 460 م. فوت شده و در مجادلات و مباحثات دینی نصف اول قرن پنجم فعالیتی نشان داده، تاریخ روحانیون سالهای 324-429 م. را برشتهء تحریر درآورده است. (ایران در زمان ساسانیان کریستن سن ترجمهء یاسمی چ2 ص94). رجوع به تئودوره سیری شود.

تئودورهء سیری.

[تِ ءُ دُ رِ یِ] (اِخ)(1)دانشمند مذهبی و تاریخ دان یونانی قرن پنجم در حدود سال 393 م. در انطاکیه(2) متولد شد. وی شاگرد «تئودور موپسواستی»(3) و همشاگردی «نسطوریوس»(4) بود و در حدود سالهای 453 و 458 درگذشت آثار متعددی از وی در علوم مذهبی و تاریخی باقی مانده است. رجوع به تئودوره شود.
(1) - Theodoret de Cyr.
(2) - Antioche. (3) - رجوع بهمین کلمه شود.
(4) - Nestorius.

تئودوریق.

[تِ ءُ دُ] (اِخ)(1) تلفظ ترکی تئودوریک. رجوع بهمین کلمه و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Theodoric.

تئودوریک اول.

[تِ ءُ دُ کِ اَوْ وَ](اِخ)(1) پادشاه «ویزیگوتها»(2)ی اسپانی و نوهء پسری «الاریک بزرگ» بود که در سال 419 م. جانشین وی گشت و در سال 451 در تلاشی که برای جلوگیری از هجوم آتیلا می کرد، در میدان «کاتالونیک» درگذشت.
(1) - Theodoric 1er.
(2) - Wisigoths.

تئودوریک بزرگ.

[تِ ءُ دُ کِ بُ زُ](اِخ)(1) پادشاه «اُستروگوتها»(2) و پایه گذار سلطنت آنان در ایتالیا بود. وی بسال 455 م. متولد شد و در سال 471 بسلطنت رسید. عناوین ریاست قشون چریک، کنسول و معاونت امپراطوری را بدست آورد. از 488-490 م. ایتالیا را اشغال کرد و «اودوآکر»(3) را در سال 493 کشت و فرمانروایی مطلقی برای خود ترتیب داد. امیری مطلع و پرحرارت بود و دو وزیر ارجمند «کاسیودور»(4) و «بس»(5) او را حمایت می کردند. وی برای درهم آمیختن گوتها و رومن ها کوشش بی نتیجه ای کرد. همسر دوم او خواهر «کلوویس»(6) بود. تئودوریک در سال 526 م. درگذشت.
(1) - Theodoric le Grand.
(2) - Ostrogoths.
(3) - Odoacre.
(4) - Cassiodore.
(5) - Bece.
(6) - Clovis.

تئودوریک دوم.

[تِ ءُ دُ کِ دُوْ وُ](اِخ)(1) پادشاه ویزیگوتهای اسپانی. پسر دوم تئودوریک اول است که بسال 426 م. متولد شد و بسال 466 در تولوز درگذشت. وی برای بدست آوردن سلطنت برادر بزرگ خود «توریسموند»(2) را بقتل رسانید ولی او نیز بدست برادر دیگرش «اوریک»(3) کشته شد.
(1) - Theodoric II.
(2) - Thorismond.
(3) - Euric.

تئودوز.

[تِ ءُ دُ] (اِخ)(1) تئودوسیوس. هندسه دان یونانی که در قرن اول میلادی(2)میزیست. وی در «بیتی نی»(3) متولد شد و بنامهای «تئودوز تری پولیی» و «تئودوز بیتی نیی» نیز شهرت داشت. از وی سه اثر جالب باقی مانده است: «سفه ریکا»(4)، «دو هابیتاسیونیبوس»(5) و «دودیبوس اِنوکتیبوس»(6). رجوع به ثاودوسیوس در همین لغت نامه شود.
(1) - Theodose. (2) - در لاروس کبیر (قرن بیستم) قرن اول میلادی و در وبستر (تراجم احوال) قرن اول پیش از میلاد (و بلکه پیشتر) یاد شده.
(3) - Bithynie.
(4) - Spherica.
(5) - De habitationibus.
(6) - De diebus et noctibus.

تئودوز.

[تِ ءُ دُ] (اِخ)(1) تئودوسیوس. کنت و ژنرال رومی و پدر امپراتور تئودوز بزرگ متوفی بسال 376 م. هنگامی که «پیکت ها»(2) و «اسکوتها»(3) دست بفساد و شورش زده بودند از طرف امپراتور والنتینین(4) مأمور سرکوبی آنان شد و بخوبی از عهدهء اجرای آن برآمد و پس از چندی بسال 370 م. انقلاب «فیرموس لومور»(5) را در «موریتانی»(6) سرکوب کرد. آنگاه مورد سوءظن امپراتور «والانس»(7) و حملهء وزیران دربار قرارگرفت و سپس زندانی و محکوم بمرگ شد.
(1) - Theodose.
(2) - Pictes.
(3) - Scots.
(4) - Valentinien.
(5) - Firmus le More.
(6) - Mauritanie.
(7) - Valens.

تئودوز اول.

[تِ ءُ دُ زِ اَوْ وَ] (اِخ)(1)فلاویوس. تئودوز (تئودوسیوس) بزرگ، امپراتور روم که در سال 346 م. در «کوکا»(2)(اسپانی) متولد شد و بسال 395 در حوالی میلان درگذشت. ابتدا در خدمت پدرش کنت تئودوز بفرماندهی «مزی»(3) رسید ولی پس از محکومیت پدر چندی خانه نشین شد، پس از سه سال «گراتین»(4) فرماندهی سپاهی را به وی واگذاشت در این دوران موفقیت های بزرگی نصیب وی شد. در سال 380 م. به دین مسیح درآمد و غسل تعمید یافت و از آن پس در زمرهء قهرمانان کاتولیک بشمار آمد و علیه دشمنان آنان کوشش های مؤثری کرد و در امور کشوری پیشرفت های شایان توجهی بدست آورد و با خواهر والانتینین(5) ازدواج کرد. در هنگام غیبت برادرزن خود مدت سه سال حکومت کرد و پس از کشته شدن وی مالک الرقاب شرق و غرب شد.
(1) - Theodose 1er, Flavius.
(2) - Cauca.
(3) - Mesie.
(4) - Gratien.
(5) - Valentinien.

تئودوز دوم.

[تِ ءُ دُ زِ دُوْ وُ] (اِخ)(1)تئودوز (تئودوسیوس) جوان، امپراتور مشرق (408-450 م.)(2). فرزند «آدکاریوس» و نوهء تئودوز بزرگ بود. وی جانشینی فرزندان پدر خود را تحصیل کرد. ابتدا بعنوان قیم «آنتِه میوس» بفرماندهی قشون و حکومت رسید. سپس با همین عنوان بجای خواهرش «پول شه ری» حکومت کرد. سیاست خارجی حکومت وی چندان رضایتبخش نبود. در سال 421 م. از ایرانیان و در 441 از «وندالها» شکست خورد. در سال 443 مجبور شد با آتیلا معاهدهء صلح شرم آوری را امضا کند. علاوه بر این حکومت او اغلب گرفتار سرکشی های مذهبی میشد و در سال 449 رأی به الحاد او دادند. دانشگاه قسطنطنیه در زمان او پایه گذاری شد. و از او است: مجموعهء قوانین «تئودوزین»(3).
(1) - Theodose II. (2) - در لاروس قرن بیستم چ 1933: (401-450 م.).
(3) - Theodosien.

تئودوز سوم.

[تِ ءُ دُ زِ سِوْ وُ] (اِخ)تئودوسیوس سوم امپراتور روم شرقی از 715 تا 717 م.

تئودوزی.

[تِ ءُ دُ] (اِخ)(1) نام قدیمی «کفه»(2) یا «کافا»، شهر و بندری است در کریمه (قریم).
(1) - Theodosie.
(2) - Kefa.

تئودوزین.

[تِ ءُ دُ یَ] (ص نسبی)(کود...)(1) مجموعهء قوانینی که به امر تئودوز (تئودوسیوس) دوم تدوین و بمورد اجرا درآمد (429-439 م.) و احتمال میدهند که مبتکر آن حکمران انطاکیه بوده است. بهر حال امپراتور با تنظیم و گردآوری آن مجموعهء دقیق، قوانین اساسی دولتهای امپراتوری را پس از حکومت «کنستانتین» انتشار داد و این قانون در اقطار امپراتوری تأیید شد و در مشرق و مغرب (امپراتوری روم شرقی و غربی) بمورد اجرا درآمد.
(1) - Theodosien code.

تئودوسیوپولیس.

[تِ ءُ دُ یُ پُ](اِخ)(1) مؤلف قاموس الاعلام ترکی آرد: نام باستانی ارض روم است. رجوع به ارض روم (ارزروم) شود.
(1) - Theodosiopolis.

تئودوسیوس.

[تِ ءُ دُ] (اِخ) تئودوز. رجوع به (تئودوز...) و قاموس الاعلام ترکی شود.

تئودوسیوس.

[تِ ءُ دُ] (اِخ)(1) رجوع به «تایادوس» و «نیاطوس» شود.
(1) - Theodosius.

تئودوسیه.

[تِ ءُ دُ] (اِخ) تلفظ ترکی تئودوزی. رجوع به تئودوزی و قاموس الاعلام ترکی ذیل تئودوسیه و کفه شود.

تئودولف.

[تِ ءُ] (اِخ)(1) اسقف اورلئان(2)متوفی بسال 821 م. و در «فلئوری - سور - لوار»(3) کشیش بود و کلیسای ژرمینیی(4) را بنیان نهاد.
(1) - Theodulfe.
(2) - Orlean.
(3) - Fleury-sur-Loire.
(4) - Germigny.

تئودیجیزل.

[تِ ءُ زِ] (اِخ) تئودیژیزل(1). طیودیجیزل. رجوع به طیودیجیزل و حلل السندسیه ج1 ص173 شود.
(1) - Theodigisele.

تئودیژیزل.

[تِ ءُ زِ] (اِخ)(1) تئودیجیزل. طیودیجیزل. رجوع به طیودیجیزل و حلل السندسیه ج1 ص173 شود.
(1) - Theodigisele.

تئوروی.

[ ] (اِخ)(1) تئوروی (برابر خرداد) یکی از شش حامل شر اهریمن در مقابل امشاسپندان. موجب اتلاف و فساد و شکست و گرسنگی و تشنگی و شریک «زئی ریش»(2)(برابر امرداد) است. (مزدیسنا و تأثیر آن در ادب پارسی تألیف محمد معین ص163).
(1) - Taurvi.
(2) - Zairish.

تئوری.

[تِ ءُ] (فرانسوی، اِ)(1) مأخوذ از زبان فرانسه و متداول در فارسی امروز. این کلمه از ریشهء یونانی «تئوریا»(2) است و بمعنی شناسایی یک علم که بر پایهء تحصیل و تتبع بحاصل آمده باشد و برای تحقق دادن احکام عملی بکار رود. عقیدهء منظم. نظریهء علمی. دلایل علمی در موضوعی خاص.
- تئوری پولتیک؛ نظریهء سیاسی.
- تئوری نظامی؛ اصول تعلیمات نظام و رساله ای که شامل این اصول باشد.
(1) - Theorie.
(2) - Theoria.

تئوریک.

[تِ ءُ] (فرانسوی، ص نسبی)(1)مأخوذ از فرانسه و متداول در کتب علمی فارسی امروز، منسوب به تئوری. راجع و متعلق به علم نظری: احکام تئوریک هنگامی ارزنده اند که در عمل بکار آیند. رجوع به تئوری شود.
(1) - Theorique.

تئوریکمان.

[تِ ءُ] (فرانسوی، ق)(1)مأخوذ از فرانسه. از روی علم نظری و روش تئوریک. از راه اصول و مبادی و نظریات و دلائل علمی. رجوع به تئوری و تئوریک شود.
(1) - Theoriquement.

تئوس.

[تِ ئُسْ] (اِخ)(1) بندری است به آسیای صغیر و بر جنوب شرقی شبه جزیرهء «کلازومن»(2) قرار دارد. موطن «آناکرئون»(3)و یکی از دوازده شهر متحد «ایونین» بود. مؤلف قاموس الاعلام ترکی آرد: به سنجاق ازمیر و در قضای سفریحصار و بر جنوب سفریحصار واقع است. نام قدیمی ناحیهء مرکزی مشهور به «صیغه جق» است. در زمان قدیم شهر بزرگی بود... رجوع به ایران باستان ج1 ص294، 295 و ج3 ص2656 شود.
(1) - Teos.
(2) - Clasomen.
(3) - Anacreon.

تئوفان.

[تِ ءُ] (اِخ)(1) مورخ بیزانسی (750-817 م.) است. وی به تبعیت از عقاید «لئون ارمنی» دست بمبارزهء شدیدی علیه «ایکونوکلاست ها»(2) زد و تبعید شد و بسال 817 در «ساموثراس»(3) درگذشت. کلیسای یونان وی را در ردیف قدیسان قرار داد. وی نویسندهء تاریخی است که از سال 284 تا 813 م. را محتوی است. تاریخ مذکور یکی از اسناد مهم بشمار می آید. رجوع به ایران در زمان ساسانیان کریستن سن ترجمهء رشید یاسمی چ2 ص 96، 377، 488، 490 و 517 و احوال و اشعار رودکی سعید نفیسی ج1 ص184 و قاموس الاعلام ترکی و یشتها ج2 ص244 (تئوفانس) شود.
(1) - Theophane.
(2) - Iconoclastes. فرقهء مذهبی که پرستش اشکال و تصاویر را مجاز می دانستند.
(3) - Samothrace.

تئوفان.

[تِ ءُ] (اِخ)(1) تاریخ نویس و شاعر یونانی است که در قرن اول قبل از میلاد مسیح در «می تی لن»(2) بدنیا آمد و به ایتالیا رفت و بخدمت «پومپه» پیوست و در تمام سفرها با وی همراه بود. پومپه بخاطر تئوفان، آزادی «می تی لن» را تحصیل کرد. وی تاریخی از جنگهای رومیان که بسرداری پومپه انجام یافته بود، تصنیف کرد. تاریخ مذکور مورد استفادهء «استرابون» و «پلوتارک» قرار گرفت.
(1) - Theophane.
(2) - Mytilene.

تئوفانس.

[تِ ءُ نِ] (اِخ)(1) تئوفان، مورخ بیزانسی. رجوع به تئوفان و یشتها ج2 ص244 شود. ||مورخ یونانی. رجوع به مادهء فوق شود.
(1) - Theophanes.

تئوفانو.

[تِ ءُ نُ] (اِخ)(1) ملکهء بیزانس در قرن دهم میلادی. وی کور مادرزاد ولی بسیار زیبا بود و بسال 956 م. به ازدواج رومن پسر کنستانتین هفتم درآمد و در سال 959 با شوهر خود صاحب تاج و تخت شد و قدرت و نفوذ فراوان بدست آورد. بسال 963 با داشتن چهار فرزند بیوه شد و چون میخواست قدرت خود را حفظ کند با «نیسه فور فوکاس»(2) ازدواج کرد ولی بزودی از وی سیر شد و با «ژان تزیمیسه»(3) ارتباط یافت و بکمک او شوهرش را بسال 969 مقتول ساخت ولی این بار موفقیتی در ازدواج با امپراتور جدید بدست نیاورد و بسال 970 تبعید گشت. رجوع بمادهء بعد شود.
(1) - Theophano.
(2) - Nicephore Phocas.
(3) - Jean Tzimisces.

تئوفانو.

[تِ ءُ نُ] (اِخ)(1) ملکهء آلمان (958-991 م.) و دختر «رومن» دوم امپراتور یونان و تئوفانوی سابق الذکر است. وی بسال 972 با فرزند امپراتور آلمان «اتون»(2) اول ازدواج کرد. هنگامی که شوهرش بسلطنت رسید (975 م.) در تحصیل قدرت سیاسی مساعی فراوانی مبذول داشت و بسال 984 بیوه شد و به نیابت سلطنت فرزند جوان خود «اتون» سوم رسید و در عین حال نفوذ و سلطهء خود را در روم حفظ کرد. رجوع بمادهء قبل شود.
(1) - Theophano.
(2) - Otton.

تئوفراست.

[تِ ءُ] (اِخ)(1) تئوفراستوس. ثاوفرسطس. فیلسوف و دانشمند یونانی. رجوع به تاریخ تمدن قدیم فوستل دوکلانژ و هرمزدنامهء پورداود ص8 و ثاوفرسطس در همین لغت نامه شود.
(1) - Theophraste.

تئوفیل.

[تِ ءُ] (اِخ)(1) اسقف انطاکیه. رجوع به ثئوفیل در همین لغت نامه شود.
(1) - Theophile.

تئوفیل.

[تِ ءُ] (اِخ)(1) امپراتور بیزانس. رجوع به ثئوفیل در همین لغت نامه شود.
(1) - Theophile.

تئوفیل.

[تِ ءُ] (اِخ)(1) مستشار حقوقی یونان و یکی از نویسندگان مجموعهء قوانین ژوستینین است.
(1) - Theophile.

تئوفیلاکت سیموکاتا.

[تِ ءُ مُ کاتْ تا](اِخ)(1) تاریخ نویس بیزانسی در قرن هفتم میلادی است. وی تاریخ امپراتوری موریس (582-602 م.) را تصنیف کرد. با آنکه در نگارش این اثر روشی تکلف آمیز انتخاب کرد، تاریخ مذکور حایز اهمیت گردید، چه علاوه بر آنکه کتاب محتوی وقایع نسبةً صحیحی بود، شخص سیموکاتا آخرین تاریخ نویس بزرگ قرون وسطای بیزانس بشمار می آمد. رجوع به ایران در زمان ساسانیان کریستن سن ترجمهء رشید یاسمی چ2 صص95 - 127 و ص180، 284، 421، 464-466 شود.
(1) - Theophylacte Simocatta.

تئوفیلانتروپ.

[تِ ءُ رُپْ] (اِخ)(1) مأخوذ از یونانی: تئوس = خدا، فیلو = دوست و آنتروپوس = انسان. نامی است که در دورهء «دیرکتوار» به پیروان ولتر و روسو داده میشد. رجوع به مادهء بعد شود.
(1) - Theophilanthrope.

تئوفیلانتروپی.

[تِ ءُ رُ] (فرانسوی، اِ مرکب)(1) نظریهء تئوفیلانتروپها که مبتنی است بر عشق خدا و انسانها. رجوع به مادهء قبل شود.
(1) - Theophilanthropie.

تئوفیل دو ویو.

[تِ ءُ دُ یُ] (اِخ)(1)شاعر فرانسوی. رجوع به ویو شود.
(1) - Theophile de Viau.

تأوق.

[تَ ءَوْ وُ] (ع مص) بازایستادن از کاری. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تعوق. (قطر المحیط).

تئوقریت.

[تِ] (اِخ) تلفظ ترکی تئوکریت(1). رجوع به تئوکریت و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Theocrite.

تئوکراسی.

[تِ ءُ] (اِخ)(1) (مأخوذ از یونانی: «تئوس»(2) = خدا و «کراتوس»(3) = توانایی). جوامعی که فرمانروایان آن در انظار مردم از فرستادگان خدا محسوب می شدند. حکومتهای مذهبی. چنانکه دولتی، از بهم آمیختگی قدرت مذهبی و قدرت سیاسی تشکیل گردد مانند حکومت امویان، عباسیان و حکومت اخیر تبت قبل از هجوم چین کمونیست و اشغال نظامی لهاسا. هرقدر که بتاریخ قدیم توجه شود این گونه فرمانروایی ها بیشتر مشاهده می گردد: دولتهای شرقی حکومتشان از جانب خدا است. آنها ارادهء خدایان را مجری میدارند، تاریخ سومر و اکد و بابل و مصر و آشور این اصل را بخوبی ثابت می کند. حکومت در یونان کمابیش دموکراسی است یعنی حکومت، حکومت مردم است، ولی در مشرق قدیم تئوکراسی است و حکومت، حکومت اشخاصی است که از طرف خدا مأمورند. (از ایران باستان ج3 ص 2472).
(1) - Theocratie.
(2) - Theos.
(3) - Kratos.

تئوکریت.

[تِ ءُ] (اِخ)(1) شاعر یونانی است که در حدود سالهای 300 تا 310 ق. م. متولد شد. از او است: «منظومه ها»(2) و «کتیبه ها»(3). وی مبتکر اشعار روستایی است. در آثار وی حساسیت، قدرت تصور، مشاهدات واقعی و قدرت درک مشهود است و از شاعران ردیف نخستین میباشد.
(1) - Theocrite.
(2) - Idylles.
(3) - Epigrammes.

تئوکریتوس.

[تِ ءُ] (اِخ)(1) از مقربین «کاراکالا» امپراتور روم است. وی هنگامی که از طرف امپراتور مأمور سرکوبی و تنبیه ارامنهء ارمنستان گردید، شکست خورد (215 م.). رجوع به ایران باستان ج3 ص2519 شود.
(1) - Theocritus.

تئوگنیس.

[تِ ءُ] (اِخ)(1) شاعر یونانی که در شهر «مگار»(2) متولد شد و از خانوادهء اشراف بود و در قرن ششم پیش از میلاد می زیست. در دوران غلبهء دموکراتها وی نفی بلد شد و به یونان و سیسیل (صقلیه) سفر کرد. چندی بعد که قدرت حکومت به اشراف بازگشت، وی به مگار مراجعت کرد. در این انقلاب تئوگنیس دارایی خود را از دست داد و از این مهمتر وی عاشق دختر زیبایی بود که خانوادهء دختر وی را به ازدواج مرد ثروتمندی درآورده بودند و این امر موجب و منشأ بدبینی او شد و در آثار او منعکس گشت. دیوانی از او باقی است که در حدود 1200 تا 1400 بیت دارد. اشعار وی از شور و حقیقت سرشار است. رجوع به تاریخ تمدن قدیم فوستل دوکولانژ شود.
(1) - Theognis.
(2) - Megare.

تأول.

[تَ ءَوْ وُ] (ع مص) بتأویل کردن. (زوزنی). تأول کلام؛ اول کلام است. (منتهی الارب) (از قطر المحیط). بیان کردن آنچه سخن به او بازگردد. (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تئولوژی.

[تِ ءُ لُ] (فرانسوی، اِ)(1) حکمت الهی. علم به عقاید و اصول دین. اصول عقاید متألهین. علم الهی. الهیات. حکمت الهی. ||علم کلام. کلام. و رجوع به ثاولوجیا شود.
(1) - Theologie.

تئومس تور.

[تِ ءُ مِ] (اِخ)(1) در دوران شاهنشاهی خشایارشا جبار جزیرهء «سامُس» بود. رجوع به ایران باستان ج1 ص865 شود.
(1) - Theomestor.

تأون.

[تَ ءَوْ وُ] (ع مص) لغت نویسان عرب این فعل را در مورد خر بکار برده اند و معنی آن، علف و آب خوردن خر است تا شکمش مانند «اون» درآگنده شود(1). رجوع به منتهی الارب و ناظم الاطباء شود. تأون به معنی تأوین است. (از منتهی الارب). رجوع به تأوین شود.
(1) - صاحب اقرب الموارد فقط تأوین را بدین معنی آورده است.

تئون.

[تِ ئُنْ] (اِخ)(1) ثاون. رجوع به همین کلمه شود.
(1) - Theon.

تئون دالکساندری.

[تِ ئُنْ لِ] (اِخ)(1)ثاؤن اسکندرانی. رجوع بهمین کلمه شود.
(1) - Theon d'Alexandrie

تأوه.

[تَ ءَوْ وُهْ] (ع مص) آوخ کردن. (زوزنی). آه گفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). آه کشیدن. (آنندراج). شکایت کردن و نالیدن. (از اقرب الموارد).

تأوی.

[تَ ءَوْ وی] (ع مص) پناه گرفتن بجایی. ||جای گرفتن. ||فراهم آمدن از هر جا چنانکه پرندگان. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

تأویب.

[تَءْ] (ع مص) همه روز رفتن. ||تسبیح کردن. (تاج المصادر بیهقی) (صراح اللغه) (ترجمان علامهء جرجانی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). قوله تعالی: «یا جبال اوبی معه(1)». (منتهی الارب). ||با یکدیگر نبرد کردن شتران در رفتار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).
(1) - قرآن 34/10.

تأوید.

[تَءْ] (ع مص) کج و خمیده گردانیدن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کج کردن. (از قطر المحیط).

تأویق.

[تَءْ] (ع مص) دشخواری نهادن بر کسی. (تاج المصادر بیهقی). در مشقت و مکروه افکندن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ||بازداشتن(1). ||خوار گردانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ||کم کردن طعام کسی را. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). اندک کردن طعام کسی. (تاج المصادر بیهقی).
(1) - این معنی در قطرالمحیط در ذیل تأوق آمده است.

تأویل.

[تَءْ] (ع مص) تأویل چیزی را بچیزی، بازگرداندن آن. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). بازگشت کردن از چیزی. (غیاث اللغات) (آنندراج). برگرداندن بچیزی. (فرهنگ نظام). مشتق از «اول» است که در لغت بمعنی رجوع است. (کشاف اصطلاحات الفنون). و منه قولهم فی الدعاء للمضل: «اول الله علیک؛ ای رد علیک ضالتک». (اقرب الموارد). ج، تأویلات. ||تأویل سخن؛ تدبیر و تقدیر و تفسیر آن. (از اقرب الموارد). تأویل کلام؛ بیان کردن آنچه کلام بدان بازمیگردد. (منتهی الارب). در اصطلاح، گردانیدن کلام از ظاهر بسوی جهتی که احتمال داشته باشد. و گویند که تأویل مشتق از «اول» است پس تأویل گردانیدن کلام باشد بسوی اول و بیان کردن از عبارتی بعبارت دیگر. (غیاث اللغات) (آنندراج). آنچه معنی با وی گردد. (مهذب الاسماء) (السامی فی الاسامی). تفسیر کردن. (زوزنی) (دهار) (ترجمان علامهء جرجانی). بیان معنی کلمه یا کلام بطوری که غیر از ظاهر آنها باشد. مثال: من هرچه می گویم فلان به چیز دیگر تأویل می کند. (فرهنگ نظام). توجیه، وجه(1) : ادا کرده باشم امانت را بی شکستن عهد و بی تأویل. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص317). هر زنی که در عقد من است یا بعد از این در عقد من خواهد آمد، مطلقه است بسه طلاق و در این که گفتم معما و تأویل نیست بهیچ مذهب از مذاهب. (تاریخ بیهقی ایضاً ص318). بهیچ تأویل حلاوت عبادت را آن اثر نتواند بود که مهابت شمشیر را. (کلیله و دمنه). در احکام مروت غدر به چه تأویل جایز توان داشت. (کلیله و دمنه). چون مزاج این باشد به چه تأویل خردمند بدان واثق تواند بود. (کلیله و دمنه).
نباید که بر کس درشتی کنی
چو خود را به تأویل پشتی کنی.(بوستان).
||تأویل در نزد علمای علم اصول مرادف تفسیر است و بقولی تأویل ظن بمراد و تفسیر قطع بدان است چنانکه مثلاً هرگاه لفظ مجملی را بدلیل ظنی چون خبر واحد بیان کنند آنرا مؤول خوانند و هرگاه آنرا بدلیل قطعی بیان کنند مُفَسَّر گویند. و توان گفت تأویل اخص از تفسیر است. (از کشاف اصطلاحات الفنون چ احمد جودت ج1 ص99). رجوع به تفسیر شود. جرجانی آرد: در شرع بازگرداندن لفظ از معنی ظاهر بمعنی احتمالی آن است بشرط آنکه محتمل را موافق کتاب و سنت بیابند مانند قول خدای تعالی: «یخرج الحی من المیت(2)» اگر بدان بیرون آوردن پرنده از بیضه اراده شود، تفسیر خوانند و اگر بدان اخراج مؤمن از کافر یا عالم از جاهل اراده شود تأویل است. (از تعریفات جرجانی). تأویل ظن بمراد و تفسیر قطع بدان است و بقولی تأویل بیان یکی از محتملات لفظ و تفسیر بیان مراد متکلم است و بیشتر تأویل در کتب الهی بکار رود. (از اقرب الموارد). حاجی خلیفه ذیل علم التأویل آرد: اصل کلمه از «اول» بمعنی رجوع است و مؤول بازگرداندن آیه به یکی از معانی احتمالی آن است و بقولی مشتق از ایالت بمعنی سیاست است، بدین معنی که سخن را تدبیر کنند و معنی را بجای خود بگذارند. و در تفسیر و تأویل اختلاف شده است. ابوعبید و گروهی گویند: هر دو به یک معنی باشند و گروهی منکر این گفتارند و راغب گوید: تفسیر اعم از تأویل است و استعمال آن بیشتر در الفاظ و مفردات است لیکن استعمال تأویل بیشتر در معانی و جمله ها است و اغلب در کتب الهی بکار میرود و دیگری گفته است: تفسیر بیان لفظی است که جز به یک وجه محتاج نباشد و تأویل توجیه لفظ به یکی از معانی مختلفی است که بدان متوجه است برحسب ادله ای که آشکار باشد و «ماتریدی» گوید: تفسیر تعیین است بر آنکه از لفظ آن معنی اراده شده و گواهی بر خدا است که از این لفظ، این معنی را خواهد و تأویل ترجیح یکی از معانی محتمل است بدون یقین و شهادت. و ابوطالب ثعلبی گوید: تفسیر بیان وضع لفظ است، حقیقت بود یا مجاز. و تأویل تفسیر باطن لفظ است و مأخوذ است از اول و آن بازگشت بود بعاقبت کار، پس تأویل اخبار از حقیقت مراد است و تفسیر اخبار است از دلیل مراد. مثال آن قول خدا است سبحانه و تعالی: ان ربک لبالمرصاد(3). تفسیر آن این است که مرصاد وزن مفعال است از رصد و تأویل آن برحذر داشتن است از خوار شمردن امر خدا سبحانه و تعالی. و راغب اصفهانی گوید: تفسیر معانی قرآن را کشف کند و مراد را بیان سازد خواه بحسب لفظ باشد و خواه بحسب معنی، و تأویل بیشتر در معانی است. و تفسیر یا دربارهء غریب الفاظ بود که بکار رفته است یا در لفظ مختصر که با شرح آشکار شود و یا در کلامی که قصه ای را در بردارد و جز با دانستن آن قصه روشن نشود. اما تأویل گاه عام بکار رود و گاه خاص مانند کفر که گاهی در انکار مطلق استعمال شود و گاه در انکار باری تعالی خاصةً و یا در لفظ مشترک بین معانی مختلف. و گفته اند تفسیر به روایت تعلق دارد و تأویل به درایت. و ابونصر قشیری گفته است: تفسیر بر سماع مقصور است، و اتباع و استنباط در آنچه بتأویل متعلق است. و قومی گفته اند آنچه از کتاب خدا و سنت رسول مبین است، تفسیر بود و کسی را نرسد که در آن اجتهاد کند بلکه بر همان معنی حمل شود که وارد شده است و از آن تجاوز نباید کرد و تأویل چیزی است که علمای عالم بمعنی خطاب و ماهر در آلات علوم استنباط کنند و جماعتی که بغوی و کواشی از آن جمله اند گویند تأویل صرف آیه است از طریق استنباط بمعنی موافق ماقبل و مابعد آن که در آیه احتمال چنان معنی بود و مخالف کتاب و سنت نبود، و شاید صواب همین است... (کشف الظنون چ2 استانبول ج1 ستون 334-335 ذیل علم تأویل) :
هرکه بر تنزیل بی تأویل رفت
او بچشم راست در دین اعور است.
ناصرخسرو.
شور است چو دریا بمثل ظاهر تنزیل
تأویل چو لؤلوست سوی مردم دانا.
ناصرخسرو.
بحلهء دین حق در پود تنزیل
به ایشان بافت از تأویل تاری.ناصرخسرو.
همچنانکه که ملحدان... نقیض قرآن می کنند و تفسیر آن میگردانند و آنرا تأویل میگویند تا مردم میفریبند. (فارسنامهء ابن البلخی چ اروپا ص62). بر معرفت تفسیر و تأویل و قیاس و دلیل و ناسخ و منسوخ و صحیح و مطعون اخبار و آثار، واقف. (ترجمهء تاریخ یمینی). و امامان اصحاب تأویل... (جهانگشای جوینی).
خویش را تأویل کن نه اخبار را
مغز را بد گوی نی گلزار را.مولوی.
فکر خود را گر کنی تأویل به
که کنی تأویل آن نامشتبه.مولوی.
همچنین تأویل قد جف القلم
بهر تحریض است بر شغل اهم.مولوی.
||تأویل حکم را به اهل آن؛ رد کردن آنرا به ایشان. (از اقرب الموارد). ||دلیل. حکم. دستور : باری اگر لابد خواهی کشت بتأویل شرع بکش. گفت تأویل شرع چگونه باشد؟ گفت اشارت فرمای تا من وزیر را بکشم بعد از آن مرا بقصاص او بکش تا بحق کشته باشی. (گلستان). ||حیلهء شرعی. (غیاث اللغات) (آنندراج). حیله. بهانه :
گر به سی روز دو شب همدم ماه آید مهر
سی شب از من به چه تأویل جدائید همه.
خاقانی.
خنده و مستیم به تأویل است
خندهء شیر مستی پیل است.نظامی.
رجوع به تأویل کردن و تأویل نهادن شود. ||ترجیع. (تعریفات جرجانی). ||تأویل رؤیا؛ تعبیر آن. (از اقرب الموارد). تعبیر خواب. (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء). شرح خواب و رؤیا که نام دیگرش تعبیر است. (فرهنگ نظام) :
سر بابک از خواب بیدار شد
روان و دلش پر ز بازار(4) شد
هر آنکس که در خواب دانا بدند
به هر دانشی بر توانا بدند
به ایوان بابک شدند انجمن
بزرگان و فرزانه و رای زن
..... سرانجام گفت ای سرافراز شاه
بتأویل این کرد باید نگاه.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج7 ص 1924).
||عاقبت. صاحب اساس گوید: لاتعول علی الحب تعوی فتقوی الله احسن تأوی؛ ای عاقبة. (اقرب الموارد). عاقبت پدید کردن. (غیاث اللغات) (آنندراج). ||در اصطلاح اهل رمل عبارت است از شکلی که حاصل شود از بستن و یا گشادن شکل متن. (کشاف اصطلاحات الفنون چ احمد جودت ج 1 ص99). و رجوع به متن شود.
(1) - کلمهء تأویل در کلیله در بسیاری از موارد به معنی «وجه» آمده و این خود شایان تأمل است.
(2) - قرآن 6/95.
(3) - قرآن 89/14.
(4) - ن ل: تیمار.

تأویل.

[تَءْ] (ع اِ) تره ای است بستانی خوشبو. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تأویلات.

[تَءْ] (ع اِ) جِ تأویل. تأویل ها. رجوع به تأویل شود.

تأویل کردن.

[تَءْ کَ دَ] (مص مرکب)بیان کردن و شرح و تفسیر نمودن و ترجمه کردن. (ناظم الاطباء). توجیه. گرداندن کلمه یا سخن بدیگر معنی جز معنی ظاهر آن : و باشد که دشمنان تأویلی دگرگونه کنند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص83). سعی نکنم در شکست بهیچ چیز که بیعت به آن تعلق گرفته و تأویل نکنم. (تاریخ بیهقی ایضاً ص316). پس اگر بشکنم این بیعت را یا چیزی از آن... یا بگردانم کاری را از کارهای آن نهان یا آشکارا حیله کننده یا تأویل کننده یا معماآورنده یا کفاره دهنده، یا فروگذاشت کنم... ایمان نیاورده ام بقرآن بزرگ. (تاریخ بیهقی ایضاً ص 318). یا معمایی در آنجا بکار برم یا کفاره دهم یا تأویل کنم و بزبان گویم خلاف آنچه در دل است... لازم باد بر من زیارت خانهء خدا که در میان مکه است سی بار. (تاریخ بیهقی ایضاً ص319). رجوع بتأویل شود. ||تأویل کردن در مورد قرآن و احادیث. رجوع به تأویل شود :
کرده ای تأویل حرف بکر را
خویش را تأویل کن نی ذکر را
بر هوا تأویل قرآن میکنی
پست و کژ شد از تو معنی سنی.مولوی.

تأویل نهادن.

[تَءْ نِ / نَ دَ] (مص مرکب) توجیه کردن :
عذرها سازی و آن را همه تأویل نهی
تا کنی بی سببی تافته ای را شادان.فرخی.
ناشدن سخت زشت باشد و تأویل ها نهند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص236). ||بهانه و عذر آوردن : امیر ماضی وی را بخواند، در رفتن کاهلی و سستی نمود و آنرا تأویلها نهاد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص222). رجوع به تأویل شود.

تأویلی.

[تَءْ] (ص نسبی) منسوب به تأویل و تفسیر سخن :
چون بمشکلهای تأویلی بگیرم راهشان
جز بسوی زشت گفتن ره ندانند ای رسول.
ناصرخسرو.
رجوع به تأویل شود.

تأویم.

[تَءْ] (ع مص) بزرگ خلق گردانیدن چهار پا را. (تاج المصادر بیهقی). فربه و کلان خلقت گردانیدن علف ستور را. ||تشنه گردانیدن کسی را. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (از تاج العروس) (از ناظم الاطباء).

تأوین.

[تَءْ] (ع مص) علف و آب خوردن خر تا شکمش درآکنده شود. همچون «اَون». (از ناظم الاطباء) (از منتهی الارب). سیر خوردن ستور آب و علف را چنانکه دو کنارهء شکم او بیرون آید چون دو تنگ. (زوزنی). علف و آب خوردن حمار تا شکمش پر گردد. (از اقرب الموارد). بسیار آب خوردن ستور چنانکه دو کنارهء شکم او بیرون آید چون دو تنگ. (آنندراج). ||آهسته بودن و تحمل ورزیدن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (آنندراج). آهستگی. (از قطر المحیط).

تأویه.

[تَءْ] (ع مص) (از «أوه») آوخ کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). آه گفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تأویة.

[تَءْ یَ] (ع مص) (از «أوی») پناه و جای گرفتن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). ||پناه و جای دادن کسی را. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

تأهب.

[تَ ءَهْ هُ ] (ع مص) مهیا و آماده شدن برای کاری. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). ساختگی کردن برای کار. (منتهی الارب). ساختگی کردن. (صراح اللغه). ساخته شدن. (زوزنی). ساخته و آماده شدن. (غیاث اللغات) (آنندراج). مهیا و آماده شدن. (فرهنگ نظام). ساختگی کردن و آماده شدن برای کاری. (ناظم الاطباء). رجوع به تأهیب شود.

تأهل.

[تَ ءَهْ هُ ] (ع مص) زن کردن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). با اهل شدن. (زوزنی) (از قطر المحیط). زن خواستن و با اهل شدن. (منتهی الارب). زن خواستن و صاحب عیال و اطفال شدن. (غیاث اللغات) (آنندراج). زن خواستن و نکاح کردن. (فرهنگ نظام). زن گرفتن و خداوند اهل و عیال شدن. (ناظم الاطباء). زن گرفتن. کدخدا شدن. کدخدایی.

تأهل ساختن.

[تَ ءَهْ هُ تَ] (مص مرکب)تأهل. زن کردن. زن گرفتن. صاحب اهل شدن : و ابوطالب به قم آمد و ساکن شد و تأهل ساخت. (تاریخ قم). رجوع به تأهل شود.

تأهه.

[تَ ءَهْ هُ هْ] (ع مص) ناله کردن و آه گفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تأهیب.

[تَءْ] (ع مص) ساختگی کردن برای کار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به تأهب شود.

تأهیل.

[تَءْ] (ع مص) سزای چیزی کردن. (تاج المصادر بیهقی). سزاوار کردن. (زوزنی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). اهل قرار دادن کسی را. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). ||مرحبا گفتن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ||زن دادن(1). (آنندراج).
(1) - بدین معنی در منتهی الارب و اقرب الموارد و قطر المحیط و المنجد نیامده است.

تأی.

[تَءْ] (ع مص) (از «ت ءی») سبقت نمودن. (از قطر المحیط) (از منتهی الارب).

تأیب.

[تَ ءَیْ یُ] (ع مص) بازگشتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ||بشب آمدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از قطر المحیط ذیل اوب).

تأید.

[تَ ءَیْ یُ] (ع مص) نیرومند شدن. (دهار). قوی و توانا گشتن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تأیس.

[تَ ءَیْ یُ] (ع مص) نرم و خوار گردیدن. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تأیم.

[تَ ءَیْ یُ] (ع مص) بیوه شدن. (زوزنی). ناکدخدا ماندن. (آنندراج). تأیم زن از شوی؛ بیوه گردیدن از او. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). تأیم مرد یا زن؛ که زمانی بگذرد و ازدواج نکرده باشند. (از اقرب الموارد). ناکدخدا ماندن مرد و بی شوی ماندن زن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

تئین.

[تِ] (فرانسوی، اِ)(1) ماده ای است شبیه به کافئین که از چای گیرند. الکالوئید عصارهء چای. و رجوع به چای و گیاه شناسی گل گلاب ص204 شود.
(1) - Theine.

تأیه.

[تَ ءَیْ یُ] (ع مص) (از «ای ی») تلبث. تحبس. (منتهی الارب). توقف. درنگ.

تأیی.

[تَ ءَیْ] (ع مص) قصد نمودن شخص و آیت او را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تأییتهُ و تآییتهُ؛ ای قصدت آیتهُ و تعمدتهُ. (اقرب الموارد). ||توقف و درنگ نمودن در مکانی. (منتهی الارب).

تأییب.

[تَءْ] (ع مص) بازگشتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تأیید.

[تَءْ] (ع مص) نیرومند کردن. (زوزنی) (دهار) (ترجمان علامهء جرجانی) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). نیرو و قوت دادن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). نیرو دادن. (آنندراج) (فرهنگ نظام). توانا گردانیدن. (آنندراج). توانا کردن. (فرهنگ نظام). ج، تأییدات. (آنندراج) :
خردمند گوید که تأیید و فر
بدانش بمردم رسد نه به زر.ابوشکور.
بگویم بتأیید محمودشاه
بدان فر و آن خسروانی کلاه.فردوسی.
این مملکت خسرو تأیید سمایی ست
باطل نشود هرگز تأیید سمایی.منوچهری.
این نکرد الا بتوفیق ازل این اعتقاد
وآن نکرد الا بتأیید ابد آن اختیار.
منوچهری.
خدای عزوجل ایشان را از بهر تأیید دولت خداوند مانده است. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص332). پس از آن آمدن بدرگاه عالی از دل و بی ریا و نفاق و نصیحت کردنی در اسباب ملک و تأیید آن بر آن جمله که تاریخی بر آن توان ساخت. (تاریخ بیهقی ایضاً). حاجب فاضل عم خوارزمشاه ادام الله تأییده ما را امروز بجای پدر است. (تاریخ بیهقی ایضاً).
روی یزدان جهان دار و خداوند زمان
که ز تأیید خدایی به درش بر حشرست.
ناصرخسرو (دیوان چ مینوی ص 318).
ز تو بنازد اقبال چون بدن به روان
به تو بماند تأیید چون روان به بدن.
مسعودسعد.
اقبال آسمانی و تأیید ایزدی
هر سو که قصد و عزم کنی رهبر تو باد.
مسعودسعد.
فر و تأیید تو به گیتی در
هر زمان سایهء همای کشد.مسعودسعد.
و افعال و اقوال او را بتأیید آسمانی بیاراست. (کلیله و دمنه). از فرایض احکام جهانداری آن است که... عزیمت را... بتأیید بخت جوان به امضاء رسانیده آید. (کلیله و دمنه).
ترا تأیید یزدان است یار اندر همه وقتی
نباشد هیچ یاری بهتر از تأیید یزدانی.
رشید وطواط.
عنصر اقبال و جان مملکت
گوهر تأیید و کان مملکت.خاقانی.
فر تو خبر دهد که چندان
تأیید ظفررسان ببینم.خاقانی.
زهی دارندهء اورنگ شاهی
حوالتگاه تأیید الهی.نظامی.
حق به دور و نوبت این تأیید را
می نماید اهل ظن و دید را.مولوی.
درونت به تأیید حق شاد باد.(بوستان).
بخت و دولت بکاردانی نیست
جز به تأیید آسمانی نیست.(گلستان).

تأیید.

[تَءْ] (اِخ) خواجه عبدالله. سامی بیک آرد: از شعرا و علمای متأخر هند است که از اکثر علوم و فنون آگاه بود و در نزد حکمران بنگاله، نواب مؤتمن الملک مبارک الدوله بهادر، اعتبار و احترام داشت. پس از چندی حکمران بنارس، نواب ابراهیم علیخان بهادر، وی را بسوی خویش خواند تا در تألیف «صحف ابراهیم» شرکت کند. دیباچهء این کتاب از او است. سپس از امور دنیا دست کشید و عمر خود را در عبادت و مطالعه مصروف کرد. و بسال 1206 ه . ق. درگذشت. از او است:
اگر رود بفلک از شراب ما بوئی
سر ملائک هفت آسمان بجنباند
چه گویمت به کجا کار اشک و آه رسید
یکی رسید بماهی، دگر بماه رسید.
(قاموس الاعلام ترکی ج3 ص1623).

تأییدات.

[تَءْ] (ع اِ) جِ تأیید. رجوع به تأیید شود.

تأیید شدن.

[تَءْ شُ دَ] (مص مرکب)پشتیبانی شدن. نیرومندی یافتن. رجوع به تأیید شود.

تأیید کردن.

[تَءْ کَ دَ] (مص مرکب)تأیید. پشتیبانی کردن. نیرومند کردن. چیزی یا کسی را مؤید کردن. چیزی یا کسی را مورد تأیید قرار دادن. رجوع به تأیید شود.

تأییس.

[تَءْ] (ع مص) (از «ای س») ناامید کردن. (تاج المصادر بیهقی). ناامید گردانیدن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ||کم و خوار شمردن. ||اثر کردن در چیزی. ||نرم گردانیدن. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به تأیس شود.

تأییم.

[تَءْ] (ع مص) (از «ای م») بیوه کردن. (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج): یقال ایّمه الله. (منتهی الارب). رجوع به تأیم شود.

تأییه.

[تَءْ] (ع مص) ببانگ خواندن. (تاج المصادر بیهقی) (آنندراج). خواندن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بانگ دادن و خواندن شتربان را. (از اقرب الموارد).

تب.

[تَ] (اِ) در اوستا «تفنو»(1)، خونساری «ته»(2)، دزفولی «تو»(3)، طبری «تو»(4)، گیلکی «تب»(5)، فریزندی «تو»(6)، یرنی «تئو»(7)، نطنزی «تو»(8)، سمنانی و لاسگردی «تو»(9)، سنگسری «تو»(10)، سرخه ای «تو»(11)، شهمیرزادی «تب»(12). (از حاشیهء برهان قاطع چ معین). گرمی، این لفظ در پهلوی «تپن» و اوستا «تفنو» و در سنسکریت «تپه» بوده. (فرهنگ نظام). آقای پورداود در یشتها ذیل تب آرد: در اوستا «تفنو» آمده است این لغت خود جداگانه بمعنی حرارت و گرمی است. کلمات فارسی تب و تاب و تابیدن و تفت و غیره جمله از یک ماده است. (یشتها ج 1 ص147). و رجوع به فرهنگ ایران باستان ص90 شود. ظاهراً مخفف تاب بمعنی حرارت است(13). پس اطلاق آن بر حمی بر سبیل مجاز بود و در مؤید نوشته که تب با بای فارسی به این معنی غلط است. (آنندراج). زیاد شدن گرمی خون بدن از حد اعتدال که باعث کسالت مزاج شود. با لفظ کردن (تب کردن) و داشتن (تب داشتن) استعمال میشود. (فرهنگ نظام). حالت مرضی که متصف است بسرعت نبض و ازدیاد حرارت عمومی بدن. (ناظم الاطباء). حمی، و آن حرارت غریبه ای است مضر به افعال که تمام تن را فراگیرد و قدما آنرا دو نوع می گفتند: تب مرض و تب عرض. تب مرض آن است که تابع مرض دیگر نبوده، و تب عرض آنکه از مرضی دیگر زاید. و نزد قدما تب (حمی) شامل انواع و اقسام مختلف است از این قرار: حمی یوم، حمی دق، حمی العفن، حمی الغب، حمی النافذ، حمی المحرقه، حمی المطبقه، حمی البلغمیه، حمی اللثقة، حمی الربع، حمی الخمس، حمی السدس، حمی السبع، حمی الغشیة، حمی المثلثه (و آن همان حمای غب است)، حمی صالب، حمی نافض، حمی بسیطه، حمی مرکبه، حمی متداخله، حمی متبادله، حمی مشارکه، حمیات المختلفه، حمیات الحاده، حمیات الوبائیه، حمی النهار. رجوع به بحرالجواهر ذیل کلمهء حمی و مرکبات آن و قانون ابن سینا کتاب حمیات و حمی و ترکیبات آن در این لغت نامه شود. تب از علائم بیماریهای مختلف است و نشانش بالا رفتن درجهء حرارت بیمار از حد متعارف و معمولی است (متجاوز از 98 تا 99 درجهء فارنهایت در دهان و 99 تا 100 درجهء فارنهایت در داخل نشیمن). و نحوهء نوسان حرارت و قطع و دوام تب خود راهنمای شناخت بسیاری از امراض است و با عکس العملهای مختلف مشخص است از آن جمله: 1- احساس سرما و لرزش. 2- راست شدن موهای بدن (در بعضی). 3- تنگ شدن عروق محیطی (در بعضی). 4- قطع شدن عرق در بدن اشخاصی که معمولاً عرق می کنند. ختم آن نیز علائمی دارد از قبیل: 1- انبساط عضلات. 2- عرق کردن بیمار. 3- گشاده شدن عروق اگر منقبض شده باشند.
تب را معمولاً بر سه نوع تقسیم کنند: 1- تبهای ویروسی مانند گریپ، انفلوآنزا، آبله، پولیومریت، تب زرد و غیره. 2- تبهای انگلی مانند مالاریا، تب خواب(14)، تب راجعه(15). 3- تبهای میکروبی مانند سل، تیفوئید، تب مالت، تب زایمان (حمای نفاسی) و غیره.
بالا رفتن درجهء حرارت در تب های مختلف، مختلف است: 1- صعود ناگهانی درجهء حرارت مانند مالاریا. 2- صعود تدریجی درجهء حرارت مانند سل. 3- ممکن است از هیچ قاعده ای پیروی نکند مانند تب مالت که آنرا بهمین جهت تب دیوانه نیز گویند. نزول حرارت هم در تب ها مختلف است: 1- نزول تدریجی درجهء حرارت مانند تیفوئید. 2- نزول ناگهانی درجهء حرارت مانند مالاریا.
دکتر علی کاتوزیان آرد: تب یعنی افزایش درجهء حرارت بدن که بواسطهء اختلال عمل دستگاه تنظیم حرارت پدید می آید. در هنگام تب، مراکز تنظیم کنندهء حرارت فعالیت دارند ولی کار آنها برای حرارتهای بالاتر از حد طبیعی تنظیم شده است.
مکانیسم تب:... علت تب را نمیتوان نقصان اتلاف حرارت و بنابراین تجمع آن در بدن دانست، زیرا از طریق کالوریمتری ثابت میشود که احتراقات بدن در موقع تب شدت می یابد. بعلاوه اگر در موقع لرز ماقبل تب، جلد سفید و کم خون میشود، دفع حرارت محققاً باید کم و محدود گردد؛ ولی فوراً بعد از آن درجهء حرارت بالا میرود، جلد قرمز و برافروخته میشود و تشعشع حرارت زیاد میگردد، بنابراین افزایش درجهء حرارت بعلت ازدیاد احتراقات داخلی است. در این حال مقدار دفع انیدرید کربنیک 70 الی 80 درصد زیاد شده بر مقدار جذب اکسیژن و دفع اوره نیز افزوده میگردد. ضربان قلب و دفعات تنفس زیاد میشود. پس غیر از بالا رفتن تب (درجهء حرارت) چیزی که مشخص تب است، همان ازدیاد احتراقات سلولی است و چون انسان در موقع تب، قادر به انجام کاری نمیباشد، تقریباً تمام انرژی بصورت حرارت تبدیل شده، خود این افزایش حرارت، سبب تشدید احتراقات سلولی میشود. بطوری که می توان گفت خود تب باعث بالا بردن حرارت بدن میگردد. منحنی های حرارتی در امراض مختلف پنج نوع است که عبارتند از: 1- تب های ذات الریه ای(16)؛ در این نوع امراض تب ناگهان بالا رفته در ارتفاع نسبةً زیادی چند روز ادامه دارد سپس سریعاً پایین می آید... 2- تب های دائمی(17)؛ مانند تب حصبه که حرارت بدن بتدریج در ظرف چند روز بالا میرود و مدتی نیز در ارتفاع ثابتی باقی می ماند و نوسانات شبانه روزی آن خیلی مختصر است. در آخر بیماری سقوط تب تدریجی است تا آنکه بکلی قطع شود... 3- تب های مواج(18)؛ نمونهء آن تب مالت است که بشکل امواج متوالی تب می باشد. در فواصل امواج تب، چند روزی درجهء حرارت بیمار بحد طبیعی و یا نزدیک به آن میرسد. 4- تب های متناوب(19)؛ نمونهء این تبها در بیماری پالودیسم (مالاریا) دیده میشود که صعود و نزول آن ناگهانی است. مدت حملهء بیماری بیش از چند ساعت نمی باشد... 5- تب های راجعه(20)؛ تب راجعه دارای دو دورهء متناوب و متعاقب هم می باشد که عبارتند از: دورهء تب دار و دورهء بدون تب. بدین ترتیب که تب بیمار هفت الی هشت روز ادامه دارد و سپس قطع شده مجدداً پس از پنج الی هفت روز دیگر برمیگردد و باز چند روزی ادامه داشته مجدداً قطع میشود و مجموعاً سه یا چهار حملهء تبی دارد. علت اختلاف شکل تب ها مربوط به نوع میکروب مولد مرض و چگونگی واکنش بدن در مقابل آن میکروب می باشد.
علت تب: بغیر از مواردی که ازدیاد درجهء حرارت بدن مربوط به افزایش زیاده از حد حرارت خارجی است، تب ها را به دو دسته تقسیم می کنند: دستهء اول تب هایی است که بواسطهء اختلال دستگاه عصبی و تحریک مراکز مغزی حرارتی ایجاد میشود بدون آنکه ضایعات هوموری در بین باشد. دستهء دوم تب هایی است که در آنها اختلال مراکز عصبی حرارتی بواسطهء ضایعات هوموری ایجاد شده باشد. دستهء اول شامل تب های عصبی و دستهء دوم شامل تب های سمی و عفونی میباشد.
تب های عصبی: خود بر چند قسم است: 1- تب هایی که در قولنج کبدی و کلیوی دیده میشود و نتیجهء یک عمل انعکاسی است که موجب تحریکاتی در مرکز حرارتی بصل النخاع می گردد. 2- تب های ضربه ای که در اثر ضربه های وارده بمغز و بصل النخاع دیده میشود و ممکن است چند روز طول بکشند. 3 - تب هائی که مربوط به ضایعات مغزی است (خون ریزی مغزی و غیره).
تب های امراض عفونی: فراوان ترین انواع تب ها است که بواسطهء تأثیر سموم میکروبی روی مراکز حرارتی تولید میشوند. بعضی سموم علاوه بر تولید تب ایجاد تشنج نیز در بدن مینمایند مانند استرکنین، وراترین، کوکائین. بعضی از بیماریهای تب دار که در آنها صعود درجهء حرارت سریع و شدید است، با لرز نیز همراه میباشند. مکانیسم این لرز را چنین بیان میکنند که در نتیجهء مسمومیت سطح حرارت در مرکز عصبی تنظیم حرارتی، ناگهان بالا میرود و حال آنکه در این هنگام تغییری در میزان حرارت خون و درجهء حرارت محیطی پیدا نشده است. این وضع که شبیه به پایین آمدن درجهء حرارت خون است، تولید لرز مینماید.
تب های آسپتیک(21): ... تب های دیگری نیز وجود دارد که به تب های آسپتیک موسومند و بعلت ورود پروتئین های خارجی در بدن تولید میگردند. (از فیزیولوژی دکتر علی کاتوزیان ج2 صص241-246).
در اوستا از «تب» یاد شده این چنین: در میان تب ها آنچه بیشتر تب است(22) خواهند برانداخت. در میان تب ها با آنچه بیشتر تب است ستیزه خواهند نمود. (یشتها ترجمهء پورداود ج1 ص 147 ذیل اردیبهشت یشت) :
چو یک بهره بگذشت از تیره شب
چنان چون کسی کو بلرزد ز تب
خروشی برآمد ز افراسیاب
بلرزید بر جای آرام و خواب.فردوسی.
برآمد یکی بومهن نیم شب
تو گفتی زمین را گرفته ست تب.اسدی.
بدین درد بودی همه روز و شب
که هرگز سرش درد نگرفت و تب.اسدی.
شاد کی باشد در این زندان تاری هوشمند
یاد چون آید سرود آنرا که تن داردْش تب.
ناصرخسرو.
گرت تب آید یکی ز بیم حرارت
جستن گیری گلاب و شکر و چندن.
ناصرخسرو.
چون بشنوی که مکه گرفته ست فاطمی
بر دلت ذلّ ببارد و بر تنت تاب و تب.
ناصرخسرو (دیوان ص43).
ضعیف و خسته شدم نی همین غم و حسرت
ز بیم غمزه و تاب رُخت شدم در تب.
ابوالمعالی (لسان العجم شعوری ج1 ورق 272).
و اندر تب اگر مزوری سازم
اشک تر من تمشک من باشد.خاقانی.
شمعی ولی هر شب مرا از لرز زلفت تب مرا
عمری بمیگون لب مرا سرمست و شیدا داشته.
خاقانی.
در دل خاقانی ارچه آتش تب خاست
آب حیاتش نگر که در سخن آورد.خاقانی.
خاک تب آرنده بتابوت بخش
آتش تابنده بیاقوت بخش.نظامی.
تب ندید او بدید شیرینی
لاجرم حال او همی بینی.اوحدی.
گرچه شیرین و دلکش است رطب
نخورد طفل اگر بداند تب.اوحدی.
تب بتار رشته می بندند مردم لیک او
هر شبی بندد بتاب رشته ای تب خویشتن.
سلمان (لسان العجم شعوری).
چه تب دیوانه ای ازبندجسته
گذار سیل بر آتش نبسته
تبی خورشیدسامانی جهانسوز
به خرمنهای دل برق نوآموز
تبی طوفان جزر و مد بحران
شکسته کشتی غرقاب دوران.
زلالی (از آنندراج).
صد شکر که گلشن صفا گشت تنت
صحت گل عیش ریخت بر پیرهنت
تب را بغلط بر تو ره افتاد از شرم
مشت عرقی گشت و چکید از بدنت.
طالب (از آنندراج).
- امثال: برای کسی بمیر که برای تو تب کند؛ نظیرِ
غم آن کسی خوردن آئین بود
که او بر غمت نیز غمگین بود.
اسدی (امثال و حکم دهخدا ج1 ص464).
بر مال و جمال خویش مغرور مشو کان را بشبی برند و این را به تبی.
به حسنت مناز به یک تب بند است
به مالت مناز به یک شب بند است.
(امثال و حکم دهخدا ج1 ص392).
پیران را تبی، زمستان را شبی؛ نظیرِ ای دوست گل شکفته را بادی بس. (امثال و حکم دهخدا ج1 ص519).
تب تند زود عرقش می آید؛ دوستی و عشق های سوزان غالباً بزودی به سردی و یا دشمنی بدل شود. (امثال و حکم دهخدا ج1 ص541).
(1) - tafnu.
(2) - te.
(3) - to.
(4) - tu.
(5) - tab.
(6) - taw.
(7) - taev.
(8) - tow.
(9) - tow.
(10) - tow.
(11) - taw.
(12) - tab. (13) - وجه اشتقاق بی اساس.
(14) - Trypanosomaise.
(15) - Fievre recurrente.
(16) - Fievres pneumoniques.
(17) - Fievres continues.
(18) - Fievres ondulantes.
(19) - Fievres intermittentes.
(20) - Fievres recurrentes.
(21) - Fievres aceptique. (22) - یعنی سخت ترین تب.

تب.

[تَب ب] (ع مص) هلاک شدن و زیان کار شدن. (زوزنی) (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد). هلاکی. (دهار). زیان و هلاکی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). تباً له؛ هلاکی باد او را. الزمه الله خسراناً و هلاکا؛ لازم گرداند خدای تعالی هلاک او را. (از منتهی الارب). ||بریدن چیزی را؛ تب الشی ء. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). تب الشی ء؛ قطعه. (قطر المحیط).

تب.

[تَ] (اِخ) دهی است از دهستان اختاچی بوکان بخش بوکان، شهرستان مهاباد. این ده در ده هزارگزی جنوب بوکان و دوهزارگزی خاور شوسهء بوکان به سقز واقع است، ناحیه ای است کوهستانی و معتدل مالاریایی که 241 تن سکنه دارد. آب آن از سیمین رود و محصول آن غلات، توتون و حبوبات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

تب.

[تِ] (اِخ)(1) از بزرگترین شهرهای قدیمی مصر علیا که پایتخت یازدهمین و دوازدهمین سلسلهء سلاطین مصر (3100-1700 ق. م.) و نیز پایتخت هفدهمین تا بیستمین سلسلهء سلاطین این کشور (1600-1100 ق. م.) بوده است که مصریان آنرا «اوآست»(2) و یونانیان آنرا «دیوس پولیس»(3) می نامیدند. و آن را شهر صددروازه هم می گفتند. این شهر بر دو ساحل نیل گسترش یافته بود. در آن قسمت که بر ساحل راست نیل واقع شده بود، دو معبد بزرگ قرار داشت که به خداوند «آمون»(4)تعلق داشت و اکنون بنام معبد «لوکزور»(5) و «کرنک»(6) دو شهری که در اطراف خرابه های آن دو معبد ساخته شده اند نامیده میشوند. و این دو شهر بوسیلهء خیابانی بهم مربوط میشوند و آن قسمت که بر ساحل یسار رود نیل قرار داشت، اکنون به «بیبان الملوک» معروف است و یک گورستان عظیم زیرزمینی از آثار باستانی آن برجای است که در آن مقدار زیادی از حجارهای کهن که مخصوص حفظ خاک مردگان خانواده های شاهان است، برجای مانده است. در میان آنها معبد «هاتشوپسان»(7) (دیرالبحری) و «ستوزیس» اول(8) و رامسس (رعمسیس) دوم و همچنین مجسمه های عظیم «آمنوفیس» سوم(9) و بناهای عظیم رامسیس دوم (مدینة هبو) قرار دارد که بوسیلهء یک سلسله از تپه های عریان محصور است که بر بعض آنان آرامگاه های جدیدی ساخته شده است. در ماوراء این تپه ها درهء بزرگی است که آنرا درهء پادشاهان گویند که آرامگاه فراعنهء «تب» در میان صخره های آن قرار دارد. آرامگاه «توتن خمون»(10) (توت عنخ امون) از آنجا کشف شده است. تب در حدود قرن ششم قبل از میلاد بوسیلهء لشکریان کمبوجیه (کامبوزیا) اشغال شد و خسارت قابل توجهی بر آن وارد آمد و در دوران بطالسه(11) اعتبار پایتخت بودن خود را از دست بداد و در دوران تسلط رومیان بر مصر این شهر مرکز ولایت تبائید بود. مرحوم پیرنیا از قول هرودوت آرد: مصریها گویند نخستین بشری که پادشاه مصر شد، مینس نام داشت و در زمان او به استثناء ولایت تب تمام مصر باتلاقی بود. (ایران باستان ج1 ص 509). رجوع به ایران باستان ج1 ص50، 496 و 573 و تبائید و «صعید» شود.
(1) - Thebes.
(2) - Ouast.
(3) - Diospolis.
(4) - Ammon.
(5) - Luxor.
(6) - Karnak.
(7) - Hatshopsent.
(8) - Sethosis 1er..
(9) - Amenophis III..
(10) - Toutankhamon.
(11) - Ptolemees.

تب.

[تِ] (اِخ)(1) شهری به یونان و مرکز ناحیهء ولایت «آتیک - و - بئوثی»(2). این شهر بر روی خرابه های «تب» باستانی بنا شده و در حدود 3300 تن سکنه دارد. آثار باستانی در این ناحیه بسیار کم و نادر است چه در دوران کشورگشایی اسکندر چنان مورد حمله و هجوم مقدونیها واقع شد که با خاک یکسان گردیده بود. ||تب از بلاد قدیم یونان و پایتخت بئوثی(3) بود، در زمان جنگهای مادی شهر تب علیه آتن با دولت ایران متحد شد و سپاهیان آن شهر بیاری «ماردنیوس» سردار ایرانی در محل «پلاتا» با یونانیان جنگیدند. دولت تب بیش از تمام دول یونانی طرفدار ایران بود. و در جنگ مذهبی (جنگ مقدس) علیه فوسیدیها، اردشیر سوم سیصد تالان به آنها کمک کرده بود و از طرفی هم مردم تب در مقابل اسکندر خواستار حفظ آزادی خود بودند. این دو عامل موجب خشم اسکندر شد و در سال 336 ق. م. بر این ناحیه تاخت و چنان آن را ویران و اهالی آن سامان را قتل و غارت کرد که آثاری از آن باقی نماند، و قریب 30000 تن از مردم تب مانند بردگان بدست سربازان مقدونی به اسارت افتادند و در معرض فروش قرار گرفتند (335 ق. م.). سفاکی اسکندر در تب چنان بود که مردم آتن عزادار شدند و از برگزاری جشن عید «باکوس» خودداری کردند. با آنکه شهر زیبای تب پس از سالها مجدداً تجدید بنا شد، دوباره بوسیلهء رومیان ویران گشت. در قرون وسطی این ناحیه بار دیگر اهمیتی بدست آورد و علت آن رونق یافتن کارخانه های حریربافی آن بود ولی باز بر اثر حملهء بلغارها، نورماندهای صقلیه(4)، لومباردها(5) و کاتالانها(6) دچار پریشانی و اختلال گشت. رجوع به ایران باستان ج1 ص672، 784، 785، 782، 839، 841، 845 و ج2 ص1198، 1231، 1235، 1236، 1241، 1400، 1546، 1532 و ج3 ص 2027 و 2326 و تاریخ تمدن قدیم فوستل دوکولانژ ترجمهء نصرالله فلسفی ذیل کلمهء «تبا» شود.
(1) - Thebes.
(2) - Attique-et-Beotie.
(3) - Beotie.
(4) - Des Normands de Sicile.
(5) - Des Lombards.
(6) - Des Catalans.

تب آجامی.

[تَ بِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) تب هائی که در نواحی باتلاقی و بیشه های مرطوب خیزد. تب لرز. تب لرزه. نوبه. مالاریا. رجوع به تب و دیگر ترکیب های آن شود.

تب آز.

[تَ بِ] (ترکیب اضافی) کنایه از شدت حرص باشد. حرارت طمع. شدت و حدت شره :
کفت عیسی آسا به اعجاز همت
تب آز را پیش از آهنگ بسته.
خاقانی.

تب آمدن.

[تَ مَ دَ] (مص مرکب) رسیدن تب. تب آمدن کسی را؛ گرفتار تب شدن. تب کردن :
همسایه شنید آه من گفت
خاقانی را مگر تب آمد.
خاقانی.
یکی را تب آمد ز صاحبدلان
کسی گفت شکر بخواه از فلان.
(بوستان).

تب آور.

[تَ وَ] (نف مرکب) مرخم تب آورنده. آنچه تب آورد. آنچه که موجب بروز بیماری تب گردد. رجوع به تب و دیگر ترکیب های آن شود.

تب آوردن.

[تَ وَ دَ] (مص مرکب)موجب علت تب شدن. گرفتار تب کردن کسی را :
به حلوا گرچه طبعت میل دارد
گر افزون خورده باشی هم تب آرد.
(منسوب به نظامی).

تبا.

[تِ] (اِخ) تب، از بلاد قدیم یونان. رجوع به تب شود.

تبائع.

[تَ ءِ] (ع اِ) جِ تبیعة. (قطر المحیط). تبایع، جمع تبیعة. (منتهی الارب).

تبائید.

[تِ] (اِخ)(1) در قسمت های جنوبی مصر قدیم که امروز «صعید» نامیده میشود و شهر «تب» باستانی پایتخت آن بود، این ناحیه در بیابانی قرار دارد که از شرق بغرب امتداد یافته است، و همین امر موجب شد که در اواخر قرن سوم میلادی گروهی از مسیحیان برای فرار از آزار و شکنجه بدین جای پناه برده و بطور انزوا در آن بسر بردند. مشهورترین آنان «سن آنتوان»(2)، «سن ماکر»(3)، «سن پاکوم»(4) و «سن سیمئون ستیلیت»(5) بودند. رجوع به «صعید» و «تب» شود.
(1) - Thebaide.
(2) - Saint Antoine.
(3) - Saint Macaire.
(4) - Saint Pacome.
(5) - Saint Simeon Stylite.

تبائین.

[تِ] (فرانسوی، اِ)(1) ته بائین، مأخوذ از فرانسه و در کتابهای علمی مصطلح است. از آلکالوئیدهایی است که از تریاک گیرند، دارویی است که اثر تشنج آور آن زیاد است و مورد استعمال درمانی آن محدود و سمی ترین آلکالوئیدهای تریاک است. دکتر عطایی آرد: ته بائین بمقدار کم (4%) در تریاک یافت شده و دارای خاصیت سمی و تشنج آور می باشد. مورد استعمالی نداشته و برای تهیه «آسدیکون»(2) بکار میرود. (درمان شناسی ج2 ص 704).
(1) - Thebaine (C19H21NO3).
(2) - Acedicone.

تبائین.

[تَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان غار از بخش شهرری شهرستان تهران که در پانزده هزارگزی جنوب باختری ری و دوهزارگزی کهریزک و راه قم قرار دارد. آب آن از قنات و محصول آن صیفی و چغندرقند و شغل اهالی آنجا زراعت و گاوداری است. راه ماشین رو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1).

تباب.

[تَ] (ع مص) زیان کار شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (ترجمهء علامهء جرجانی). زیان کاری. (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء). زیان شدن. (کنزاللغات). نقص و خسار. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). و منه «ما کید فرعون الاّ فی تباب»؛ ای خسران. (اقرب الموارد). ||بهلاکت شدن. (تاج المصادر بیهقی). هلاک شدن. (زوزنی) (دهار) (ترجمهء علامهء جرجانی). هلاکت. (غیاث اللغات). هلاک. (قطر المحیط) (آنندراج). هلاکی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). هلاک شدن. (کنزاللغات) :
چون برون شوشان نبودی در جواب
پس رمیدندی از آن راه تباب.مولوی.

تبابعة.

[تَ بِ عَ] (ع اِ) جِ تُبَّع. یکی از ملوک یمن و بدین لقب ملقب نگردد مادام که حضرموت و سبا و حمیر در تصرف وی نباشد. (منتهی الارب). خواندمیر در ذکر ملوک بنی حمیر آرد: ...قحطان که پدر سلاطین یمن است پسر هود پیغمبر بود... و یعرب و جرهم از اولاد او... یعرب را پسری بود موسوم به یشجب و یشجب را ولدی در وجود آمد؛ عبدالشمس نام... و او را سبا لقب دادند... و او سه پسر داشت کهلان و مرة و حمیر و بعد از انتقال سبا از دار فنا، کهلان قایم مقام پدر شد... و پس از فوت او برادرش حمیربن سبا که نسب تمام تبابعة یمن که تا نزدیک زمان اسلام بر مسند اقبال متمکن بوده اند، به او میپیوندد، بر سریر سلطنت نشسته تا آخر عمر به انتظام مهام فرق و انام قیام و اقدام مینمود... تا حارث الرایش خروج نموده جمیع اولاد حمیر بر سلطنتش اتفاق کردند و امر و نهی او را تابع شدند. بنابر آن حارث به تبع ملقب گشت... (حبیب السیر چ خیام ج1 ص263). رجوع به کتاب النقود ص 66 و الجماهر ص 177، 257 و قاموس الاعلام ترکی ذیل تبابعه و حمیری و حبیب السیر چ خیام ج 1 ص269، 564 و ج4 ص621 و 656 شود. ||دارالتبابعه؛ خانهء مولد آن حضرت صلی الله علیه و آله که در مکه است. (ناظم الاطباء).

تبابیع.

[تَ] (ع اِ) جِ تُبَّع. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به تبابعه و تبع شود.

تبابیل.

[تَ] (ع اِ) جِ تَبل و این نادر است. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به تبل شود.

تبابین.

[تَ] (ع اِ) جِ تُبّان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به تبان شود.

تباخس.

[تَ خُ] (ع مص) مغبون کردن بعض ایشان مر بعض را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (ناظم الاطباء).

تباد.

[تَ دد] (ع مص) (از «ب دد») حریف و همتای خویش را در حرب گرفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تبادح.

[تَ دُ] (ع مص) ببازیچه بسوی یکدیگر انداختن گل و گوی و مانند آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). انداختن چیز نرمی بیکدیگر. (از اقرب الموارد): و کان الصحابة یتمازحون حتی یتبادحون بالبطیخ فاذا حزبهم امرٌ کانوا هم الرجال اصحاب الامر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تبادر.

[تَ دُ] (ع مص) بهم بشتافتن. (زوزنی). پیشی گرفتن او را بشتافتن سوی آن. (منتهی الارب). با هم شتافتن و پیشی گرفتن در کاری. (غیاث اللغات) (آنندراج).

تبادکان.

[تَ دَ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای هفت گانهء بخش حومهء وارداک شهرستان مشهد است. این دهستان در خاور شهر مشهد تا قسمت شمالی کوه قره سلطان واقع است و از 176 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل میگردد و جمعیت آن در حدود 577701 تن است و قراء مهم آن عبارت است از: فرخند 1449 تن، و قریهء وقار 1252 تن. ||قصبهء مرکز دهستان بخش حومهء شهرستان مشهد است که در 34 هزارگزی شمال خاوری مشهد بر سر راه شوسهء عمومی مشهد به تبادکان قرار دارد. دره ای است معتدل و 1296 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانه و قنات و محصول آن غلات و تریاک و بنشن و شغل اهالی زراعت و گله داری و کسب قالیچه بافی است. راه اتومبیل رو دارد و اهالی آن اغلب برای کسب بشهر میروند و در حدود پنج باب دکان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9). شهر کوچکی است نزدیک مشهد مقدس. (مرآت البلدان). قصبه ای است بحدود طوس و معارف از آنجا برخاسته اند. (انجمن آرا) (آنندراج).

تبادکانی.

[تَ دَ] (ص نسبی) منسوب به تبادکان. رجوع بهمین کلمه شود.

تبادکانی.

[تَ دَ] (اِخ) شمس الدین محمد بن محمد شافعی منسوب به تبادکان از قرای خراسان است که در 891 ه . ق. درگذشت. او راست: «اربعین بلدانیة» در حدیث و «تسنیم المقربین فی شرح منازل السائرین» در تصوف. (هدیة العارفین فی اسماء المؤلفین ج2 ص 214).

تبادل.

[تَ دُ] (ع مص) با یکدیگر بدل کردن. (زوزنی). با هم معاوضه کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). معاوضه و گرفتن چیزی در مقابل دادن چیزی دیگر. (فرهنگ نظام).

تبادلات.

[تَ دُ] (ع اِ) جِ تبادل. رجوع به تبادل شود.

تبادل نظر.

[تَ دُ لِ نَ ظَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) شور. مشورت. رجوع به تبادل شود.

تباده.

[تَ دُهْ] (ع مص) بی فکر و تأمل با هم خطبه و جز آن خواندن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تباده خطبه و شعر؛ ارتجال آنها و تباده دو تن در شعر؛ تجاری آن دو در آن. (از اقرب الموارد).

تبادی.

[تَ] (ع مص) (از «ب دو») مانند بادیه نشین گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تشبه به اهل بادیه. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). ||تبادی بعداوت؛ تجاهر به آن. (از اقرب الموارد). آشکارا با هم دشمنی کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تبادید.

[تَ] (ع ص) (از «ب دد») اتباع ابادید است: دهبوا تبادید و ابادید؛ رفتند پریشان و متفرق. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به ابادید شود.

تبار.

[تَ] (اِ) دودمان و خویشاوندان را گویند. (فرهنگ جهانگیری). دودمان و خویشاوندان و قرابتان را گویند. (برهان). خاندان و اولاد. (غیاث اللغات). اولاد و طایفه و آل. (انجمن آرا) (آنندراج). خاندان و دودمان. (شرفنامهء منیری). دودمان و خویشاوندان. (فرهنگ رشیدی). نسل و دودمان. لفظ مذکور مجازاً در خویشاوندان و اقربا استعمال میشود. (فرهنگ نظام). آل و دودمان و خویشاوندان و طایفه و اهل. (ناظم الاطباء) :
دور ماند از سرای خویش و تبار
نسری ساخت بر سر کهسار.رودکی.
چهل خواهرستش چو خرم بهار
پسر خود جز این نیست اندر تبار.فردوسی.
نکوهش مخواه از جهان سر بسر
نبود از تبارت کسی تاجور.فردوسی.
ز من ایمنی، ترس بر دل مدار
نیازارد از من کسی زان تبار.فردوسی.
به پسند دل خویش او را درخواست زنی
ز تباری که ستوده است به اصل و بگهر.
فرخی.
ستودهء پدر خویش و شمع گوهر خویش
بلندنام و سرافراز در میان تبار.فرخی.
توران بدان پسر دهی ایران بدین پسر
مشرق بدین قبیله و مغرب بدان تبار.
منوچهری.
امروز خلق را همه فخر از تبار اوست
وین روزگار خوش همه از روزگار اوست.
منوچهری.
غم عیال نبود و غم تبار نبود
دلم برامش آکنده بود چون جبغوت.طیان.
نامه ها رسیده بود به غزنین که از تبار مرداویز وشمگیر کس نمانده است نرینه که ملک بدو توان داد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص35).
من شرف و فخر آل خویش و تبارم
گر دگری را شرف به آل و تبار است.
ناصرخسرو.
و امروز بمن همی کند فخر
هم اهل زمین و هم تبارم.ناصرخسرو.
تبار و آل من شد خوار زی من
ز بهر بهترین آل و تباری.ناصرخسرو.
چرا ز دولت عالی تو بپیچم روی
که بنده زادهء این دولتم به هفت تبار.
مسعودسعد.
تبار خود را آتش پرستی آموزد
بدان رسوم کز اجداد دید و از آبا.
سوزنی.
فرزند سعد دولت فرزند سعد ملک
چون جد و چون پدر شرف دوده و تبار.
سوزنی.
من کار بدین جا رسانیدم که این طاغی را از آل و تبارش جدا ساختم. (کتاب النقض ص417). ابن عم من و منعم من با من و تبار من آن کرد که پدرانش با پدران من کردند. (کتاب النقض ص 418).
دایم چو خلق ساعت از امداد سعی تو
نونو همی فزاید خویش و تبار ملک.
انوری (از شرفنامهء منیری).
شود پدید چو گوهر ز تیغ مردم را
شکوه و فر و بزرگی که در تبار بود.
رفیع الدین لنبانی.
آخر تو چندین خیل و تبار بر خود جمع میکنی از بهر چه جمع میکنی؟ (کتاب المعارف).
به لعنت باد تا باشد زمانه
تبارش تیر لعنت را نشانه.نظامی.
چون بزائید آنگهانش برکنار
برگرفت و برد تا پیش تبار.مولوی.
یک جفا از خویش و از یار و تبار
در گرانی هست چون سیصدهزار.مولوی.
چو بازارگان در دیارت بمرد
بمالش خیانت بود دستبرد
کز آن پس که بر وی بگریند زار
بهم بازگویند خویش و تبار...(بوستان).
وگر باشد اندر تبارش کسان
بدیشان ببخشای و راحت رسان.(بوستان).
نسل فساد اینان منقطع کردن اولیتر است و بیخ تبار ایشان برآوردن. (گلستان چ فروغی ص 18).
||بمعنی اصل و نژاد هم هست. (برهان). اصل و نژاد. (ناظم الاطباء). اصل مردم باشد. (فرهنگ خطی کتابخانهء مؤلف). نژاد. (انجمن آرا) (آنندراج). اجداد. پدران :
چو اندر تبارش بزرگی نبود
نیارست نام بزرگان شنود.فردوسی.
فراشته بهنر نام خویش و نام پدر
گذاشته ز قدر قدر خویش و قدر تبار.
فرخی.
بسروری و امیری رعیت و لشکر
پذیردت ز خدا گر روی بحکم تبار.
ابوحنیفه اسکافی (از تاریخ بیهقی چ ادیب ص 289).
بهر دیار که اسلام قوتی دارد
دعا و خطبه بنام تو و تبار تو باد.سوزنی.
اصل و تبارش از عرب است و کیان ملک
با من کرم به نسبت اصل و تبار کرد
انعامش از تبار گذشته است و چون توان
ذرّات آفتاب فلک را شمار کرد.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص153).
-بی تبار:به دستور گفت آن زمان شهریار
که بدگوهری بایدم بی تبار.فردوسی.
- پرمایه تبار:آن سرافراز گرانمایه هنر
آن گرانمایهء پرمایه تبار.فرخی.
- عالی تبار:خسرو عادل امیر نامور
انکیانو سرور عالی تبار.سعدی.
- فرخ تبار:شنیدم که دارای فرخ تبار
ز لشکر جدا ماند روز شکار.سعدی.
-والاتبار.؛

تبار.

[تَ رر] (ع مص) یکدیگر را نیکی کردن: تباروا؛ تفاعلوا من البر. (اقرب الموارد). نَبارّوا؛ با هم برّ کردند. (منتهی الارب).

تبار.

[تَ] (ع اِ) هلاک. (قطر المحیط) (اقرب الموارد). و این اسمی است از «تبر» و صاحب مصباح گوید: «فعال بفتح اکثر از فَعَّلَ آید مانند کلّم، کلاماً و سلّم، سلاماً و ودّع، وداعاً» و از این معنی است: «و لاتزد الظالمین الا تباراً(1)»؛ ای هلاکاً. (اقرب الموارد). هلاکی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (شرفنامهء منیری) (آنندراج) (غیاث اللغات). هلاک. (فرهنگ جهانگیری) (برهان) (انجمن آرا). هلاکت. (فرهنگ نظام). هلاک شدن. (تاج المصادر بیهقی) :
از دوده و تبار وی افکند دور چرخ
در دوده و تبار بداندیش وی تبار.سوزنی.
هرکه او خویش و تبار آل پیغمبر بود
در دو گیتی باشد ایمن از خسار و از تبار.
سوزنی.
خزینه بخش و ولایت ستان و ملک ستان
تبار جان بداندیش و آفتاب تبار.
قطران (از فرهنگ شاهنامه ص85).
(1) - قرآن 71/28.

تبار.

[تَ] (اِخ) ابن عیاض، یکی از دو کس که عثمان بن عفان را بقتل رساندند. دیگری «سوران بن حمران» بود. (قاموس الاعلام ترکی).

تبارء .

[تَ رُءْ] (ع مص) از یکدیگر جدا شدن. افتراق. (از اقرب الموارد).

تبارز.

[تَ رُ] (ع مص) با یکدیگر بیرون شدن بجنگ. (زوزنی). بیرون آمدن دو حریف از جماعت خود برای جنگ. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (از ناظم الاطباء). بر روی یکدیگر برون شدن بجنگ. (آنندراج).

تبارزه.

[تَ رِ زَ / زِ] (اِ) مردمان شهر تبریز. (ناظم الاطباء). جمعِ برساختهء تبریزی : ... جدش [میرزا معصوم] از کدخدایان معتبر تجار بود چنانچه در میان تجار تبارزه به کدخدایی و پاکیزه وصفی او کم کسی بود. (تذکرهء نصرآبادی) (آنندراج) (از بهار عجم).

تبارک.

[تَ رَ] (اِ مصغر) مصغر تبار است بمعنی اهل و دودمان و آوردن کلمات مصغر به معانی مختلف تصغیر و گاه برای ملاحت کلام و ظرافت تعبیر در آثار مولانا و معارف بهاءولد شواهد زیاد دارد... (فیه مافیه چ بدیع الزمان فروزانفر ص260) : ... و نه آنها که به ایشان تفاخر می آوردند و نه تبارک ایشان کوزه است که آنرا حق تعالی بر بعضی پرآب می نماید... (فیه مافیه ایضاً ص27).

تبارک.

[تَ رُ] (ع مص) فال نیک گرفتن بچیزی. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ||بلند شدن. (غیاث اللغات) (آنندراج) (ترجمان علامهء جرجانی) (فرهنگ نظام). ||بابرکت شدن. (ترجمان علامهء جرجانی). ||خجسته و مبارک شدن. (فرهنگ نظام). ||خجسته و مبارک کردن. (غیاث اللغات) (آنندراج). ||پاک گشتن. (فرهنگ نظام). ||زیاده شدن و بزرگ شدن. (غیاث اللغات) (آنندراج). ||بزرگ بودن. (فرهنگ نظام). ||بزرگوار کردن. (ترجمان علامهء جرجانی). ||و بفتح «را» (تبارَک)، صیغهء ماضی معلوم از باب تفاعل بمعنی بزرگ شد چون اسم الهی را حال واقع میشود لهذا معنی «بزرگ است» مراد باشد. (غیاث اللغات) (آنندراج). بفتح «راء» از باب تفاعل است، بمعنی بزرگ و مبارک و پاک و بلند شد. (فرهنگ نظام). بزرگ و پاینده و با نیکی بسیار است. (ترجمان علامهء جرجانی). ناظم الاطباء آورده: تبارک [رَ] ص (صفت) پ (پارسی) مأخوذ از عربی، مبارک و خجسته و میمون و بابرکت، و خداوند تبارک و تعالی یعنی خدای بزرگ و بلندتر از همه چیز - انتهی. اما باید دانست که در عبارت مذکور جملهء «تبارک و تعالی» دعائیه و معترضه است نه صفت «خداوند» چنانکه «تعالی» در «حق تعالی» و «باری تعالی» :
تبارک خطبهء او کرد و سبحان نوبت او زد
لعمرک تاج او شد قاب قوسین جای او آمد.
خاقانی.

تبارک.

[تَ رَ] (اِخ) نام سوره ای قرآنی. (غیاث اللغات) (آنندراج). نام سورهء ملک است که با کلمهء تَبارَکَ (تبارک الذی بیده الملک و هو علی کل شی ء)(1) آغاز میشود :
آن خر پدرت بکشت خاشاک زدی
مامات دف دورویه چالاک زدی
این بر سر گورها تبارک خواندی
و آن بر در خانه ها تبوراک زدی.
(منسوب به رودکی).
(1) - قرآن 67/1.

تبارک اسمه.

[تَ رَ کَسْ مُهْ] (ع جملهء فعلیه) در مورد باری تعالی بکار رود، یعنی پاک و منزه است نام او (خدا)، بزرگ و پاک است نام او : از بهر خدای تبارک اسمه. (تاریخ قم ص7).

تبارک الله.

[تَ رَ کَلْ لاه](1) (ع جملهء فعلیه، صوت مرکب) پاک و منزه است خدا. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). گفته اند که این صفت خاص است بخدا. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). بزرگ است و پاک است الله و در مقام تعجب و تحسین استعمال میشود. (فرهنگ نظام). بزرگ شد و پاک شد(2)الله تعالی و استعمال این در مدح بوقت تعجب باشد. (غیاث اللغات) (آنندراج). ||و گاه در مورد اشخاص استعمال شود بمعنی وَه وَه. خَه خَه، بَه بَه، آفرین، بَخّبَخّ، بارک الله، ماشاءالله، احسنت، بنامیزد، تعالی الله، چشم بد دور، خدای بگوالاد، خدای افزون کناد :
تبارک الله از آن خسروی که در هنرش
زبان خلق همی بازماند از گفتار.فرخی.
تبارک الله این بخت و زندگانی بین
که تا نمیرم زندان بود مرا خانه.مسعودسعد.
تبارک الله از آن اَبر آفتاب فروغ
که برفروزد از او بخت آسمان کردار.
مسعودسعد.
بارهء تو تبارک الله چیست
گهی آسوده و گهی رنجور.مسعودسعد.
نصیب من همه رنج و جهان پر از شادی
تبارک الله گویی مگر دف سورم.رضی الدین.
تبارک الله از آن نقشبند ماء معین
که نقش روی تو بسته ست وچشم و زلف و جبین.
سعدی.
سرم به دنیی و عقبی فرونمی آید
تبارک الله از این فتنه ها که در سر ماست.
حافظ.
تو خفته ای و نشد عشق را کرانه پدید
تبارک الله از این ره که نیست پایانش.
حافظ.
- فتبارک الله احسن الخالقین(3)؛ زها، آفرینا خدائی که نیکوترین آفریدگار است. این جمله غالباً در مورد توصیف زیبائی های خلقت (در آدمی و جز آدمی) بکار میرود و مقصود اظهار شگفتی در مقابل نیکی خلقت چیزی است:
(1) - در فارسی (مخصوصاً در شعر بضرورت) [ تَ رَ کَلْ لَهْ ] تلفظ شود.(2) - در مورد خدا بهتر است «بزرگ است» و «پاک است» گفته شود، چنانکه مؤلف غیاث در مواضع دیگر تصریح کرده است.
(3) - قرآن 23/14.

تبارک و تعالی.

[تَ رَ کَ وَ تَ لا] (ع جملهء فعلیهء دعائیه) بزرگ است و برتر است، در مورد باری تعالی بکار رود : در حالتی که دهند بشارت او را به آمرزش واصل گردانند به او تحفه های کرامت را که فرموده است تبارک و تعالی. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص311). و من نیز نزدیک بودم به شبورقان، خدای تبارک و تعالی نگاه داشت بر ایشان. (تاریخ بیهقی ایضاً ص337). ایزد تبارک و تعالی بکمال قدرت و حکمت عالم را بیافرید. (کلیله و دمنه).

تباره.

[تَ رَ] (اِ) آسیب و صدمه. (ناظم الاطباء). اشتینگاس این کلمه را با قید تردید بمعنی کوفتگی، له شدن... معنی کرده است.

تباری.

[تَ] (ع مص) با هم معارضه کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تعارض. (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تباریح.

[تَ] (ع اِ) سختی معیشت. (از اقرب الموارد). جمع تبریح و آن بمعنی سختی است و گویند تباریح سختی معیشت باشد. (از قطر المحیط). ||تباریح شوق؛ سوزشهای آرزو. (منتهی الارب) (آنندراج). تندی و تیزی شوق. (ناظم الاطباء). توهج آن. (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد). و در تاج العروس: «از جمعهایی است که آنرا مفرد نیست و گویند تبریح (مفرد آن است) و آنرا محدثان استعمال کرده اند و این ثابت نیست». (از اقرب الموارد).

تباریق.

[تَ] (ع اِ) طعام اندک کم روغن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). طعامی که روغن آن کم باشد. (از اقرب الموارد).

تبازج.

[تَ زُ] (ع مص) با هم فخر نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تفاخر. (قطر المحیط).

تبازخ.

[تَ زُ] (ع مص) تبازخ در کاری؛ بازایستادن از آن. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). تقاعس از آن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). ||تبازخ فرس؛ دوتا کردن اسب سم خود را به شکمش هنگام نوشیدن آب به خاطر کوتاهی گردن. (از اقرب الموارد). ||تبازخ زن؛ کلان سرین شدن. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). خارج شدن عجیزت او. (از قطر المحیط).

تبازی.

[تَ] (ع مص) بلند کردن سرین خود را. ||گام فراخ نهادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از قطر المحیط) (ناظم الاطباء). ||بسیاری نمودن به آنچه نزد خود نباشد. (منتهی الارب) (آنندراج) (از قطر المحیط) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). ||تبازی رهام (مرغ غیرشکاری)؛ خود را مانند باز نمودن. (از اقرب الموارد).

تباسیدن.

[تَ دَ] (مص) همریشهء تبسیدن، تفسیدن و تابیدن. (حاشیهء برهان چ معین). از حرارت گرما بیخود شدن و بیشعور گردیدن. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا). از گرما بیخود شدن و بی هوش گردیدن. (ناظم الاطباء). تفسیدن نیز تبدیل این لغت است. (انجمن آرا).

تباشر.

[تَ شُ] (ع مص) مژده دادن یکدیگر را. (از اقرب الموارد) (از دهار) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (از زوزنی) (آنندراج). مژده دادن و بشارت دادن مر یکدیگر را. (ناظم الاطباء).

تباشیر.

[تَ] (اِ) چیزی باشد سفید که از میان نی هندی که بابانس و بنبو گویند برآید. (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی). چیزی باشد سفیدرنگ مانند استخوان سوخته و آنرا از درون نی هندی برمی آورند که بنبو(1)باشد. (برهان). نام داروی سردمزاج که آنرا بهندی بنسلوخیا(2) گویند. (شرفنامهء منیری). و آن دوائی باشد سپید قدری مایل به کبودی که از میان نی پیدا شود... و تباشیر دوای سپید که از نی پیدا میشود، فارسی است و طباشیر به طای مطبقه معرب آن است. (غیاث اللغات). صمغی است که از چوب خیزران بیرون می آورند. (فرهنگ نظام). چیزی سپید که از میان نی هندی بیرون آید. (آنندراج) (انجمن آرا). و در دواها بکار برند. (فرهنگ جهانگیری) (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا) (از فرهنگ نظام). معرب آن طباشیر است. (برهان) (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج) (از فرهنگ نظام) (از غیاث اللغات). اگر قدری از آن در کوزهء آب اندازند تشنگی را فرونشاند. (برهان). و آن نیکو رفع عطش کند. (انجمن آرا) (آنندراج). تحثرات سیلیکی که مرکب شده اند از سیلیکات پتاس و سیلیکات آهک و متشکل میشوند در تجویف عقود یک قسم نی هندی موسوم به بنبو و گل سفید و نوع گل و گچ. (ناظم الاطباء). دوایی است که از جوف نی هندی بهم رسد... و گویند چون نی از شدت باریکی بر دیگری بهم میخورد از آنجا آتش برآید و در نیستان افتد، تباشیر بندهای نی است که از خاکستر آن جدا کنند و بهترین آن سپید گردد با اندک تندی و گزیدگی زبان و مغشوش آن که از استخوان سر گوسفند میسازند با اندک شوری و بی حدت می باشد... (منتهی الارب ذیل کلمهء طباشیر) :
در درد دل دوا ز طبیب امل مجوی
کاندر علاج اوست تباشیرش استخوان.
خاقانی.
هیچ دل گرم را شربت دنیا نساخت
زانکه تباشیر اوست بیشتری استخوان.
خاقانی.
پرنیازی را که هم دل تفته بینی هم جگر
شرب عزلت هم تباشیرش دهد هم ناردان.
خاقانی.
تا نشوی تشنه بتدبیر باش
سوخته خرمن چو تباشیر باش.نظامی.
کعبه که سجادهء تکبیر تست
تشنهء جلاب تباشیر تست.نظامی.
تنی چو شیر با شکر سرشته
تباشیرش برابر شیر هشته.نظامی.
رجوع به طباشیر در همین لغت نامه شود. ||و در هر چیز که بطریق کنایه بیان کنند مراد سفیدی آن چیز است همچو تباشیر صبح که از آن روشنی اول صبح مراد باشد. (برهان). چیزهای سفید را بدان منسوب کنند چنانکه تباشیر صبح مراد روشنی صبح صادق است. (انجمن آرا) (آنندراج) : انوار نجابت... بر تباشیر روی او واضح و آثار... و اقبال در تضاعیف حرکات و سکنات او لایح. (ترجمهء تاریخ یمینی چ تهران سال 1272 ص156). بلکه غرهء تباشیر لطف ذوالجلال... (جهانگشای جوینی). رجوع به تباشیر صبح شود.
(1) - Bambou.. (از حاشیهء برهان چ معین)
(2) - در غیاث اللغات «بنسلوچن».

تباشیر.

[تَ] (ع اِ) جِ تبشیر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مژده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). بشری. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). و آنرا نظیر نباشد جز تعاشیب الارض و تعاجیب الدهر و تفاطیرالنبات. (از اقرب الموارد). بشارت. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). ||اوائل صبح. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (فرهنگ نظام). اوائل صبح که بدان مژده داده میشود گویند: «طلعت تباشیر الصبح». (از اقرب الموارد). روشنایی اول صبح. (شرفنامهء منیری) (از غیاث اللغات) :
خاتون زمان بدست شبگیر
برداشت ز چهره پردهء قیر
چشم خوش اختران فروبست
از غمزه بخندهء تباشیر.اثیرالدین اخسیکتی.
ز زیر پردهء گلریز شب سوی خورشید
سحر بچشم تباشیر خنده زد یعنی.
سیف اسفرنگی.
هنگام تباشیر اسفار صباح صیاح نفیر بانگ زفیر برخاست. (جهانگشای جوینی). تا روز دیگر که سپاه سیاه پوش شب از طلایع تباشیر صباح پشت بهزیمت داده... (جهانگشای جوینی).
||اوائل هر چیز. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (قطر المحیط) (آنندراج) (از غیاث اللغات) (فرهنگ نظام) (از شرفنامهء منیری) (ناظم الاطباء). و از آن ماده است: «رأی الناس فی النخل التباشیر»؛ ای بواکیر. (اقرب الموارد). ||خلطهای(1) روی زمین از وزیدن باد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). طرائق علی الارض من آثار الریاح. (قطر المحیط). ||نشان ریش بر پهلوی ستور. (منتهی الارب) (از قطر المحیط) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ||خرمابنان زودرس. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). البواکر من النخل. (قطر المحیط). ||رونق و رنگ خرما وقت رسیدن آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). الوان النخل اول مایرطب. (قطر المحیط).
(1) - ظاهراً صحیح خط های روی زمین است چنانکه در شرح قاموس آمده است: «خط های زمین از آثار بادها».

تباشیرالصبح.

[تَ رُصْ صُ] (ع اِ مرکب)تباشیر صبح. رجوع به تباشیر صبح شود.

تباشیر صبح.

[تَ رِ صُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) اول آن. (قطر المحیط). اول روشنائی بامداد. (دهار). کنایه از سفیدی اول صبح باشد. (برهان). کنایه از سفیدی صبح صادق. (انجمن آرا). سفیدی اول صبح. (ناظم الاطباء). روشنی اول صبح. (فرهنگ رشیدی). اول صبح و سپیدهء آن، در این صورت لفظ عربی است چنانکه قوسی تصریح کرده. (غیاث اللغات). لفظ تباشیر صبح که شعرا استعمال می کنند، میشود بمعنی اول باشد (صمغ سفید) که صبح در سفیدی تشبیه به تباشیر شده است یا بمعنی دوم که اوایل صبح است. (فرهنگ نظام). صبح صادق. (مجموعهء مترادفات ص 234). هدایت در ذیل کنایاتی که عربی صرف است آرد: تباشیر صبح کنایه از بدایت صبح است نه از آن روی که تباشیر داروئی است سپید بلکه آن خط سپید است که طلوع صبح پیدا شود. (انجمن آرا) :
نه بر فلک ز تباشیر صبح هیچ نشان
نه در زمین ز خروش خروس هیچ اثر.
انوری.
و تا بوقت تباشیر صبح میان ایشان مکالمت بود. (جهانگشای جوینی). روز دیگر که از پستان شب شیر تباشیر صبح بدوشید... (جهانگشای جوینی). صداع شمس شفق را بقرص تباشیر صبح نفس رفع کند. (درهء نادره چ شهیدی ص90). رجوع به تباشیرالصبح شود

تباشیر قلمی.

[تَ رِ قَ لَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) طباشیر قلمی. نوعی تباشیر. رجوع به تباشیر و طباشیر شود.

تباصر.

[تَ صُ] (ع مص) دیدن بعض ایشان مر بعض را. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تباطؤ.

[تَ طُءْ] (ع مص) درنگی شدن در رفتار. (تاج المصادر بیهقی). سپس ماندن. عقب افتادن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). درنگی کردن در رفتار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تباطأ الرجل فی مسیره؛ درنگی کرد در رفتار. (منتهی الارب).

تباع.

[تِ] (ع اِ) جِ تَبیع. (اقرب الموارد) (قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به تبیع شود.

تباع.

[تِ] (ع مص) پس روی عمل کسی کردن و در پی یکدیگر رفتن. (منتهی الارب) (آنندراج). متابعة. (منتهی الارب). الولاء فی العمل. (اقرب الموارد). متابعت.

تباعت.

[تَ عَ] (ع مص) تباعة. دنباله روی :حکم سلطان را انقیاد نمودند و بطاعت و تباعت دست بصفقهء بیعت یازیدند. (ترجمهء تاریخ یمینی چ1 تهران ص339). بشرایط تباعت و استمرار بر قضیت عبودیت... قیام کردند. (ترجمهء تاریخ یمینی ایضاً ص 440). رجوع به تباعة شود.

تباعد.

[تَ عُ] (ع مص) از یکدیگر دور شدن. (زوزنی). دور شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). از همدیگر دور شدن. (غیاث اللغات) (آنندراج) (فرهنگ نظام). ضد تقارب. (اقرب الموارد). دوری. (ناظم الاطباء). ||دور از حقیقت. دور از واقع. دروغ گونه : نظم این آیات پیش از استنباط رویت چون تباعدی می نماید. (کلیله و دمنه).

تباعل.

[تَ عُ] (ع مص) جماع نمودن و ملاعبت کردن زن و شوی با هم. (منتهی الارب) (از قطر المحیط) (ناظم الاطباء).

تباعة.

[تِ عَ] (ع اِ) عاقبت بد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تَبِعَة. (منتهی الارب). تبعت.

تباعة.

[تَ عَ] (ع مص) از پی فراشدن یا با کسی رفتن. (تاج المصادر بیهقی). پس روی کردن کسی را و در پی کسی رفتن و لاحق گردیدن. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). پس روی کردن. (ترجمان علامهء جرجانی). پیروی کردن. (آنندراج) (فرهنگ نظام). رجوع به تباعت شود.

تباغر.

[ ] (اِخ) نام رودی است که از تبت رود و در ماوراءالنهر از شهر اوزکند گذرد. (از حدود العالم چ طهران ص69).

تباغض.

[تَ غُ] (ع مص) یکدیگر را دشمن داشتن. (زوزنی). ضد دوستی کردن با یکدیگر. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). مباغضة. (منتهی الارب). دشمنی کردن با یکدیگر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). با هم بغض و عداوت داشتن. (غیاث اللغات) (آنندراج).

تباغی.

[تَ] (ع مص) ظلم و ستم کردن بعضی مر بعض را. (از اقرب الموارد). بغاوه کردن با هم. (منتهی الارب). بغاوه و عصیان کردن با هم. (ناظم الاطباء). با هم بغاوت کردن. (آنندراج).

تباقی.

[تَ] (ع مص) ماندن. (زوزنی). باقی ماندن. (آنندراج از تاج). در تاج العروس، قطر المحیط، اقرب الموارد، منتهی الارب این مصدر دیده نشد.

تباک.

[تَ] (اِ) تب. (ناظم الاطباء) (اشتینگاس).

تباک.

[تَ باک ک] (ع مص) ازدحام نمودن و بر هم نشستن قوم. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء).

تباک.

[تَ] (اِخ) شهزادهء جهرم که تابع اردشیر بابکان بود. (از فهرست ولف ص235):
یکی نامور بود نامش تباک
ابا آلت و لشکر و رای پاک
که بر شهر جهرم بد او پادشا
جهاندیده باداد و فرمانروا.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج7 ص 1939).
ولیکن پراندیشه شه از تباک
دلش گشت از آن پیر پرترس و باک.
فردوسی (ایضاً ص1940).
برفت از میان بزرگان تباک
تن اردوان را ز خون کرد پاک.
فردوسی (ایضاً ص1943).
معین آرد: «تباک پادشاه جهرم، این نام در کارنامهء اردشیر پاپکان به پهلوی «بواک» و «بونک» خوانده میشود و در هر حال حرف اول آن «ب» است نه «ت» و بنابراین «بناک» اصح است.» (مزدیسنا و تأثیر آن در ادبیات پارسی چ1 ص229).

تباکی.

[تَ] (ع مص) گرستن نمودن. (زوزنی). خود را گریان نمودن. خویشتن چون گریانی ساختن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). گریهء دروغ نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). خود را بشکل گریه کننده درآوردن. (فرهنگ نظام).

تبال.

[تَبْ با] (ع ص) صاحب توابل و فروشندهء آن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). تابل فروش. (منتهی الارب) (آنندراج). تابل فروش و دیگ افزارفروش. (ناظم الاطباء). رجوع به تابل و توابل شود.

تبالح.

[تَ لُ] (ع مص) با هم انکار کردن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تبالط.

[تَ لُ] (ع مص) به شمشیر زدن یکدیگر را. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (ناظم الاطباء). با یکدیگر شمشیر زدن. (آنندراج). و هنگامی که سواره باشند این کلمه بکار نمی رود. (از اقرب الموارد).

تبالغ.

[تَ لِ] (ع اِ) جِ تَبلِغَة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (قطر المحیط) (ناظم الاطباء) (آنندراج). رسنی که بدان رسن کلان را با رسن خرد دلو بندند. (آنندراج).

تبالغ.

[تَ لُ] (ع مص) تبالغ مرض و غم؛ به نهایت رسیدن آن. (از اقرب الموارد). ||تبالغ در کلام؛ اظهار بلاغت کردن در حالی که بلیغ نباشد. (از اقرب الموارد).

تبالة.

[تَ لَ] (ع اِ) مشتق از تبل بمعنی عقد. (از معجم البلدان ج2 ص358).

تبالة.

[تَ لَ] (اِخ) شهری است به یمن بسیار زراعت و فواکه. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). یاقوت آرد: گفته اند همان تباله ای است که نام آن در کتاب مسلم بن حجاج آمده است. موضعی است ببلاد یمن و گمان میکنم بجز تبالهء حجاج بن یوسف است زیرا تبالهء حجاج شهر مشهوری است از سرزمین تهامه در راه یمن... مهلبی گوید: تباله در اقلیم دوم است عرض آن 29 درجه است. اهل تباله و جُرَش اسلام آوردند... شهر مزبور بسال دهم هجری بدون جنگ گشاده شد و از جملهء شهرهایی است که در فراوانی نعمت ضرب المثل است. لبید گوید:
فالضیف و الجارالجنیب کأنما
هبطا تبالة مخصباً اهضامها.
...و بین تباله و مکه 52 فرسخ است که قریب هشت روز راه است و بین آن و طائف 6 روز راه و بین آن و بیشة یک روز راه است. گویند این شهر بنام تباله دختر مکنف از بنی عملیق است و کلبی پنداشته است بنام تباله دختر مدین بن ابراهیم بوده است. (از معجم البلدان ج2 صص357-358). رجوع به التفهیم بیرونی چ همایی ص168 و عیون الاخبار ج1 ص77 و امتاع الاسماع ص 344 و المعرب جوالیقی ص60 و 353 و قاموس الاعلام ترکی شود.

تبالة.

[تَ لَ] (اِخ) نام دختر مکنف از بنی عملیق. (از معجم البلدان ج2 ص358). رجوع به مادهء قبل شود. ||نام دختر مدین بن ابراهیم. رجوع بمادهء قبل شود. (از معجم البلدان ج2 ص358).

تباله.

[تَ لُهْ] (ع مص) خود را ابله نمودن بی آنکه باشد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

تبالی.

[تَ] (ع مص) آزمودن. (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

تبالی.

[تَ] (ص نسبی) منسوب به تبالة که نام جایی است در نواحی مکه. (انساب سمعانی ورق 102 الف). رجوع به تبالة شود.

تبالی.

[تَ] (اِخ) ابوایوب سلیمان بن داودبن سالم بن زید التبالی منسوب به تباله و از محدثان بود. وی از محمد بن عثمان بن عبدالله بن مقلاس(1) ثقفی الطائفی روایت کرد و ابوحاتم رازی از وی حدیث شنید. (از معجم البلدان ج2 ص358). و رجوع به انساب سمعانی ورق 102 الف شود.
(1) - در انساب سمعانی ورق 102، «مقداس» آمده است.

تبان.

[تَبْ با] (ع ص) کاه فروش. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (دهار) (آنندراج) (ناظم الاطباء). و این صیغه را اگر از مادهء «تبن» فروشندهء کاه و بر وزن فعال آرند منصرف بود و اگر بر وزن فعلان و از مادهء «تَبّ» گیرند غیرمنصرف است... (از تاج العروس).

تبان.

[تُبْ با] (معرب، اِ) ج، تبابین. (منتهی الارب). ازار خرد که عورت مغلظه را پوشد. (قاموس از فرهنگ نظام) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (قطر المحیط). شلوار کشتی بان. (مهذب الاسماء). شلوار کوتاه بمقدار یک وجب. (از تاج العروس) (قطر المحیط). شلوار کوتاه فارسی، معرب تنبان است. (از اقرب الموارد). بیشتر ملاحان آنرا پوشند. (از منتهی الارب). مخصوص ملاحان و کشتی گیران است. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (تاج العروس) (از ناظم الاطباء). رجوع به تنبان و توبان شود.

تبان.

[تُ] (اِخ) توبَن نیز گفته اند. از قراء سوبخ در ناحیهء خزار از بلاد ماوراءالنهر از نواحی نَسَف. (از معجم البلدان ج2 ص 358). مؤلف تاج العروس آرد: تبانه بر وزن شمامه قریه ایست به ماوراءالنهر. رجوع به تبانه شود.

تبان.

[تَبْ با] (اِخ) ابوالعباس التبان امام اهل ری به نشابور بود. (انساب سمعانی ورق 103 الف). رجوع به تبانیان و آل تبان و ابوالعباس تبانی شود.

تبان.

[تَبْ با] (اِخ) اسماعیل الاسود المصری التبان. وی از ابن وهب حدیث کرد و بعد از سنهء 260 درگذشت. (از تاج العروس).

تبان.

[تَبْ با] (اِخ) البصری. از مردم بصره که به بغداد رفت و در آنجا از مروبن مرزوق و عمر بن الحصین و محمد بن ابی بکر المقدمی حدیث کرد و ابوعمروبن السماک الدقاق و ابوالعباس محمد بن احمدبن عبدالله از وی روایت کرده اند. (انساب سمعانی ورق 103 الف).

تبان.

[تَبْ با] (اِخ) الفارسی. وی در کوفه از ابی عبدة بن ابی السفر حدیث کرد و ابوبکر محمد بن ابراهیم بن المقری از وی روایت دارد. (انساب سمعانی ورق 103 الف).

تبان.

[تُ / تَ / تِ] (اِخ) لقب تبع حمیری که او را اسعد تبان گویند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). در تاج العروس تُبّان و تِبّان نیز ضبط شده است. رجوع به تبع شود.

تبان.

[تُبْ با] (اِخ) محمد بن تبان. محدث است. (منتهی الارب).

تبان.

[تَبْ با] (اِخ) محمد بن عبدالملک مکنی به ابوعبدالله معتزلی شیعی. وی بسال 419 ه . ق. درگذشت. او را کتابی است دربارهء آنکه «آیا خدا میتواند کسی را که عالم بمخالفت با امر او است، امر کند یا نه» و نیز کتابی دربارهء معدوم تألیف کرده است. (هدیة العارفین ج2 ص63).

تبانج.

[تَ نَ] (اِ) زن شوهردار و محصنه(1). (ناظم الاطباء).
(1) - ظاهراً تصحیفی است از بنانج بمعنی هوو و وسنی. رجوع به بنانج و رجوع به بناغ در لغت نامه و برهان قاطع شود.

تبانجیر.

[تَ] (اِ) اشتینگاس تبانجیر و تبانجیژ را بمعنی نوعی گل آورده است. ولی مرحوم ناظم الاطباء این دو کلمه را نام رودخانه ای دانسته است(1). و رجوع به تبانچیژ شود.
(1) - ظاهراً مرحوم ناظم الاطباء Flowerانگلیسی (گل) را با Fleuveفرانسوی (رودخانه، شط) خلط کرده است.

تبانجیژ.

[تَ] (اِ) رجوع به تبانجیر و تبانچیژ شود.

تبانچه.

[تَ چَ / چِ] (اِ) مبدل تپانچه است. (فرهنگ نظام). معروف است و بتازیش لطمه خوانند. و تبنچه و توانچه و توالی (؟) مترادف اینند. (شرفنامهء منیری). سیلی. (لسان العجم شعوری ج1 ورق 191). طپانچه. (ناظم الاطباء) :
تبانچه خورد روی دریا ز باد
برون از درون هرچه هست اوفتاد.
میرنظمی (از شعوری ایضاً).
||یک نوع طعامی است. ||موج دریا. (ناظم الاطباء). رجوع به طپانچه و تپانچه شود.

تبانچیژ.

[تَ] (اِ) در شعوری (ج 1 ورق 278 الف) آمده: «تبانچیژ بفتح باء موحده و سکون نون و کسر جیم، در فارسی بمعنی گل فزونی (؟) است. بنقل فرهنگ نعمة الله». در فرهنگ نعمة الله (دو نسخهء خطی کتابخانهء لغت نامه) این کلمه بهمین معنی تبانجیر ضبط شده است. رجوع به تبانجیر شود.

تبانده.

[تَ دَ] (ع اِ) بلغت بربر، پیش بند قفل سازان و چلنگران را گویند. (دزی ج1 ص140).

تبانة.

[تَ نَ] (ع مص) زیرک شدن. (تاج المصادر بیهقی). زیرک و باریک بین و ریزه کار گردیدن. (آنندراج) (ناظم الاطباء). تَبَن نعت است از آن. (آنندراج). تبن تبناً و تبانة؛ زیرک و باریک بین و ریزه کار گردید. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تبانة.

[تَ نَ] (ع اِ) جای تبن (کاه) است. (از تاج العروس).

تبانة.

[تَبْ با نَ] (ع ص) مؤنث تَبّان. (قطر المحیط). رجوع به تبان شود.

تبانة.

[تَ نَ] (اِخ) قریه ای به ماوراءالنهر است. (از تاج العروس). رجوع به تبان شود.

تبانه.

[تَبْ بانَ] (اِخ) ده کوچکی است بظاهر قاهره. (از تاج العروس).

تبانی.

[تَ] (مص) با یکدیگر قراری نهادن، و بیشتر تبانی علیه ثالثی است. مواضعهء نهانی پیمان بستن. این کلمه برساخته از مادهء «ب ن ی» است و در فرهنگهای عربی استعمال نشده. در نشریهء دانشکدهء ادبیات تبریز آمده: تبانی با یکدیگر قرار گذاشتن از کلمات مجعول است و در کتب لغت موجود نیست. (شمارهء دوم از سال اول نشریهء دانشکدهء ادبیات تبریز).

تبانی.

[تُبْ با] (ع اِ) منسوب به تبان، شلوار کوتاهی که ملاحان پوشند. (انساب سمعانی ورق 103).

تبانی.

[تَبْ با] (ص نسبی) منسوب به تبانة. رجوع بهمین کلمه شود.

تبانی.

[تُ] (ص نسبی) منسوب به تُبان. رجوع بهمین کلمه شود.

تبانی.

[تَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان سیریک بخش میناب شهرستان بندرعباس که در 144هزارگزی جنوب میناب و بر سر راه مالرو جاسک به میناب واقع است و 40 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

تبانی.

[تَبْ با] (اِخ) ابوالعباس تبانی. رجوع به ابوالعباس شود.

تبانی.

[تَبْ با] (اِخ) ابوالصادق تبانی. رجوع به ابوالصادق شود.

تبانی.

[تَبْ با] (اِخ) ابوالصالح تبانی. رجوع به ابوالصالح شود.

تبانی.

[تَبْ با] (اِخ) ابوبشر تبانی از سلسلهء تبانیان است. رجوع به تبانیان شود.

تبانی.

[تَبْ با] (اِخ) ابوطاهر تبانی که از اعیان قضات دورهء سلطان مسعود غزنوی بود :... و قاضی بوطاهر تبانی را که از اعیان قضات است، برسولی نامزد کرده می آید تا بدان دیار کریم حرسهاالله آید و عهدها تازه کرده شود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص77). رجوع به ابوطاهر شود.

تبانی.

[تِ / تَبْ با] (اِخ) تمام بن غالب بن عمروبن بناء موسی قرطبی مکنی به ابوغالب و ابن التبانی، لغوی کوفی مالکی است، و در 436 ه . ق. درگذشت. او راست: «اخبار تهامة» و «تلقیح العین» در لغت و «شرح فصیح ثعلب» و «فتح العین علی کتاب العین» و «المواعب». (هدیة العارفین ج1 ص 245).

تبانی.

[تَبْ با] (اِخ) جلال الدین رسولابن احمدبن یوسف که در سال 792 ه . ق. درگذشته است. او راست: حاشیه ای بر ایضاح ابن حاجب. (کشف الظنون در عنوان المفصل زمخشری).

تبانی.

[تَ] (اِخ) حسین بن احمدبن علی بن محمدالتبانی مکنی به ابوعبدالله. وی از ابوالفتح احمدبن الحسن بن سهل... البصری الواعظ و ابوالحسن علی بن احمدبن عبدالرحمن العزال و ابومحمدبن السقا و غیرهم حدیث کرد و از وی ابوالبرکات ابراهیم بن محمد بن خلف الحماری روایت کرده است. (انساب سمعانی ورق 103 الف).

تبانی.

[تُبْ با] (اِخ) حسین بن احمدبن علی بن محمد بن یعقوب الواسطی مکنی به ابوعبدالله معروف به ابن تبان که از وی ابومسعود احمدبن محمد بن علی بن عبدالله النحلی (کذا) الرازی الحافظ روایت کرده است. (انساب سمعانی ورق 103). رجوع به تاج العروس ج9 صص152-153 شود.

تبانی.

[تَبْ با] (اِخ) شرف الدین یعقوب بن ادریس بن عبدالله نیکدهی رومی حنفی معروف به قره یعقوب ساکن لاندره (844 - 879 ه . ق.). او راست: اشراق التواریخ، و حاشیهء انوارالتنزیل بیضاوی و شرح مصابیح السنهء بعوی و شرح هدایهء مرغینانی. (هدیة العارفین ج2 ص 546).

تبانی.

[تَبْ با] (اِخ) شیخ جلال الدین التبانی، از مردم تَبّانَة است. مردی دانشمند و پسر وی یعقوب از اصحاب حافظ بن حجر بود. (از تاج العروس).

تبانی.

[تُ] (اِخ) موسی بن حفص بن نوح بن محمد بن موسی التبانی الکِسّی(1) مکنی به ابوهارون که برای کسب علم به حجاز و عراق رفت. ...وی از محمد بن عبدالله بن زیدالمقری روایت کرد، و ازو حمادبن شاکرالنسفی روایت کرده است. (از معجم البلدان ج2 ص358). مؤلف تاج العروس صاحب ترجمه را منسوب به تَبانَة قریه ای به ماوراءالنهر ذکر کرده است. رجوع به تاج العروس ج 9 ص153 شود.
(1) - در تاج العروس: النکشی یا التکشی.

تبانیان.

[تَبْ با] (اِ) جِ تبانی، منسوب به تَبّان. رجوع به تَبّان شود. ||(اِخ) سلسله ای از علما بروزگار سامانیان در غزنه و جز آن. و اول آنان ابوالعباس تبانی حنفی است و ابوصالح تبانی و ابوصادق تبانی و ابوبشر تبانی و ابوطاهر تبانی از این خاندان بوده اند: تبانیان را نام و ایام از امام ابوالعباس تبانی رضی الله عنه برخیزد و وی جد خواجه امام بوصادق تبانی است ادام الله سلامته که امروز عمری بسزا یافته است. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 194).

تباوء .

[تَ وُءْ] (ع مص) (از «ب وء») با هم برابر شدن. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تباوء دو چیز؛ تعادل آنها. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تباؤس.

[تَ ءُ] (ع مص) (از «ب ءس») با هم فقر ورزیدن و فروتنی فقیرانه نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). خشوع نمودن فقرا توأم با فروتنی و زاری. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تباوس.

[تَ وُ] (معرب، مص) مأخوذ از بوسهء فارسی. بوسیدن مر یکدیگر را. (ناظم الاطباء)(1).
(1) - این صورت در قوامیس دیده نشده ولی بَوس آمده: «باسه، بوساً؛ بوسید آنرا، معرب است.» (منتهی الارب).

تباوش.

[تَ وُ] (معرب، مص) (از «ب وش») با هم فراگرفتن. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تناوش. (قطر المحیط). با هم درآمیختن. (ناظم الاطباء).

تباه.

[تَ] (ص) پهلوی تپاه(1). (حاشیهء برهان چ معین). تبه. (شرفنامهء منیری) (فرهنگ نظام) (انجمن آرا) (آنندراج). با لفظ شدن و کردن و نمودن و ساختن [و گردیدن] صرف شود. (فرهنگ نظام). فاسدشده. از حال بگشته. (صحاح الفرس). فاسد. (از حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی) (فرهنگ شعوری ج1 ورق 290 ب) (ناظم الاطباء). ضایع. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (دهار). از حالی بحال بدی افتاده. (از فرهنگ شعوری ایضاً). خراب. (ناظم الاطباء) (فرهنگ نظام) :
شنیدم که راهی گرفتی تباه
بخود روز روشن بکردی سیاه.دقیقی.
تو کارها تبه نکنی ور تبه کنی
از راست کرده های جهان بِهْ تباه تو.فرخی.
امیرطاهر از کرمان بازآمد با گروهی اندک و حالی تباه. (تاریخ سیستان).
ز رای تو نیکو نگردد تمام
ز جد کار گردد سراسر تباه.(2)
(از لغت فرس اسدی چ اقبال ص 513).
هامان دانست که کار تباه خواهد شد. (قصص الانبیاء جویری).
کاهیست تباه این جهان، ولیکن
کَهْ پیش خر و گاو زعفرانست.ناصرخسرو.
کودکان و زنان و حشر سپاه
دل و صف را کنند هر دو تباه.سنائی.
متهور تباه دارد ملک
وز تهور سیاه دارد ملک.سنائی.
گفتم که جانم(3) از غم تو بس تباه بود
لیکن کنون ز شادی روی تو چون نگار.
انوری (دیوان چ نفیسی ص131).
آورده اند که یکی از ستمدیدگان بر سر او بگذشت و در حال تباه او نظر کرد. (گلستان). ملکزاده را بر حال تباه او رحمت آمد، خلعت و نعمت داد. (گلستان).
مکن بد بفرزند مردم نگاه
که فرزند خویشت برآید تباه.(بوستان).
-وضع بد و تباه؛ وضع بد و فاسد. (ناظم الاطباء).
||باطل و بکارنیامدنی. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج). آنچه باطل باشد. چیزی که بهیچ کار نیاید. (شرفنامهء منیری). باطل و بی فایده و بکارنیامدنی. (ناظم الاطباء). بیهوده :
والله ار کس ثناش داند گفت
هرکه گوید تباه می گوید.خاقانی.
||گندیده و پوسیده. (ناظم الاطباء) (فرهنگ شعوری ج1 ورق 290 ب). ||منهدم. (فرهنگ نظام). ویران. (ناظم الاطباء). ||نابودگردیده. (برهان). نابودشده. (انجمن آرا) (آنندراج). فنا. (فرهنگ شعوری ج1 ورق 290 ب). نابود. (فرهنگ نظام) (ناظم الاطباء). هیچ. (فرهنگ شعوری ج1 ورق 290 ب) :
از سر مکرمت و جود همی نام نیاز
خامهء او کند از تختهء تقدیر تباه.سنائی.
||هلاک. (انجمن آرا) (آنندراج). ||بد و زبون. (ناظم الاطباء) :
براندیش از کار پرویزشاه
از آن ناسزاوارکار تباه.فردوسی.
||قسام. (فرهنگ جهانگیری) (برهان) (فرهنگ شعوری ج1 ورق 290 ب). قسمت کننده. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج). تقسیم کننده و تقسیم شده. (ناظم الاطباء). جهانگیری یک معنی این لفظ را قسمت کننده نوشته است اما سند نداده است و این معنی هم از این لفظ خیلی بعید است. (فرهنگ نظام)(4).
||تیره و تار :
چو آگاهی آمد به کاوس شاه
که شد روزگار سیاوش تباه...فردوسی.
||پریشان. گرفته. آشفته :
همه پهلوانان ز نزدیک شاه
برون آمدند از غمان دل تباه.فردوسی.
نشسته بد او پیش فرخنده شاه
رخ از کینه زرد و دل از غم تباه.فردوسی.
(1) - tapah. (2) - ن ل: ز رائی نکو کار گردد تمام
ز جدکاره گردد سراسر تباه.
(حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).
(3) - در نسخهء چ مدرس رضوی: حالم.
(4) - در قوامیس عربی «قسام» بمعنی نزدیک به تباه نیامده، و «تباه» نیز در فرهنگهای معتبر فارسی بمعنی قسمت کننده، تقسیم کننده و تقسیم شونده یاد نشده، تصور میرود که «قسام» را بعض لغت نویسان از «تقسم» عربی گرفته و «تباه» را بدان معنی کرده اند: تقسمهم الدهر، فتقسموا؛ ای فرقهم فتفرقوا، و تقسمته الهموم، وزعت خواطره. (اقرب الموارد). و بعدها این معنی «قسام» را ندانسته، بمفهوم قسمت کننده و غیره گرفته اند.

تباهانیدن.

[تَ دَ] (مص) پوسیدن کنانیدن. (ناظم الاطباء). ||ویران کردن فرمودن. (ناظم الاطباء). فاسد کردن. خراب کردن. معیوب کردن. (اشتینگاس).

تباه بوی.

[تَ] (اِ مرکب) بوی تباه. بوی بد. گنده بوی. بوی پوسیدهء چیزی.

تباهث.

[تَ هُ] (ع مص) پیش آمدن کسی را به گشاده روئی. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تباهج.

[تَ هُ] (ع مص) بسیارشکوفه شدن مرغزار. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج).

تباهجه.

[تَ جَ / جِ] (اِ) تباهچه. رجوع به تباهچه شود.

تباه چشم.

[تَ چَ] (ص مرکب) آنکه چشم او تباه شده بعلت. اَدوَش. دوشاء. رجوع به تباه و ادوش و دوشاء شود.

تباهچه.

[تَ چَ / چِ] (اِ) تباهجه. تباهه. تبه. تبهره. گوشت نرم و نازک. (فرهنگ جهانگیری). گوشت پختهء نرم و نازک را گویند، معرب آن طباهجه است. (برهان) (آنندراج). گوشت نازک شرحه شرحه برای کباب. (فرهنگ نظام). گوشت نرم و نازک قیمه کرده. (ناظم الاطباء). صاحب تاج العروس در ذیل طباهجه آرد: «... در بعضی نسخ تباهج بدون «ها» در آخر، گوشت شرحه شرحه و آن صفیف است و در تاج الاسماء معرب تباهه و در لسان (لسان العرب) «با» بدل است از بایی که بین «ب» و «ف» (= پ) باشد مانند برند (= پرند)... (تاج العروس ج2 ص 70). تباهه و تواهه و تباهچه و تبه و تبهره هر شش لغت بالفتح، گوشت نرم و نازک شرحه شرحه کرده، طباهجه معرب آن و بتازی چنین گوشت را کباب گویند. (فرهنگ رشیدی) :
نه مرد مفتی و قاضی شدم که دارم دوست
بهین تباهچه ای یا لطیف حلوایی.
مظهر (از فرهنگ جهانگیری).
رجوع بحاشیهء برهان قاطع چ معین شود. ||تخم مرغ بریان کرده. (ناظم الاطباء). ||بورانی. (ناظم الاطباء). رجوع به طباهج و طباهجه و تباهه و دیگر گونه های این لغت شود.

تباه خرد.

[تَ خِ رَ] (ص مرکب) مخبول. دلشده. دیوانه. مُخَبَّل. هَکّ. (منتهی الارب).

تباه خرد شدن.

[تَ خِ رَ شُ دَ] (مص مرکب) مخبول شدن. دیوانه شدن. سبک مغز شدن: فَنَد تباه خرد شدن از کلان سالی. (منتهی الارب). رجوع به تباه و تباه خرد شود.

تباه خرد گردانیدن.

[تَ خِ رَ گَ دَ](مص مرکب) دیوانه گردانیدن کسی را: تخبیل؛ تباه خرد گردانیدن. اختبال. (تاج المصادر بیهقی).

تباه خو.

[تَ] (ص مرکب) بدخو. مُخَمّج. (منتهی الارب).

تباه داشتن.

[تَ تَ] (مص مرکب) باطل داشتن. ضایع و فاسد کردن :
همی دارد او دین یزدان تباه
مبادا بران نامور بارگاه.فردوسی.
و ما را دوزخی میخواند و کار ما را تباه میدارد. (قصص الانبیاء جویری).

تباه دست.

[تَ دَ] (ص مرکب) کسی که دستش فالج بود و یا رعشه داشته باشد. (ناظم الاطباء). چلاق. آنکه دستش ازکارافتاده باشد: اَکنَع؛ مرد تباه دست. (منتهی الارب).

تباه رای.

[تَ] (ص مرکب) تباه خرد. مرد سست عقل. تبه رای.

تباه روز.

[تَ] (ص مرکب) تیره روز. بدبخت. کسی که روزگارش تباه باشد. رجوع به تباه شود.

تباه ساختن.

[تَ تَ] (مص مرکب) تباه گردانیدن. تباه کردن. ضایع و فاسد و خراب ساختن : طَلخ؛ تباه ساختن کتاب را. (منتهی الارب). باطل و بکارنیامدنی ساختن چیزی را. ||منهدم کردن و ویران ساختن و هلاک و نابود ساختن کسی یا چیزی را :
مبادا که گردد بتو کینه خواه
ز خشم پدر پور سازد تباه.فردوسی.
رجوع به تباه و دیگر ترکیب های آن شود.

تباهش.

[تَ هُ] (ع مص) فروآوردن: تباهشا بینهما الشی ء؛ فرودآورد هر یکی پیش دیگری چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد).

تباه شدن.

[تَ شُ دَ] (مص مرکب) فاسد شدن. (ناظم الاطباء). تباه گشتن. تباه گردیدن. ضایع شدن. خراب گشتن. مختل شدن. اختلال پیدا کردن :
دل ایشان را ناچار نگه باید داشت
گویم امروز نباید که شود عیش تباه.
فرخی.
زمانه رغم مرا ای به رخ ستیزهء ماه(1)
خطی کشید بر آن عارض سپید چو ماه
گمانش آنکه تبه کرد جای بوسهء من
ز غالیه نشود جایگاه بوسه تباه.
فرخی (دیوان چ عبدالرسولی ص357).
هرچه خورشید فراز آمد و بر دوست بتافت
بشدش کالبد از پرتو خورشید تباه.
منوچهری.
چون از سیل تباه شد، عیوبهء بازرگان(2) آن مرد پارسای باخیر رحمة الله علیه چنین پلی برآورد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص261). بیچارهء جهان نادیده آراسته و در زیور و جواهر نشسته فرمان یافت و آن کارها همه تباه شد. (تاریخ بیهقی ایضاً ص 249). و از چند ثقهء زاولی شنیدم که پس بنشست [سیل]مردمان زر و سیم و جامهء تباه شده می یافتند. (تاریخ بیهقی ایضاً ص263).
ملک ریان بترسید که مبادا خلق بر وی بشورند و ملک بر وی تباه شود. (قصص الانبیاء).
چو شد حالش از بینوایی تباه
نوشت این حکایت بنزدیک شاه.(بوستان).
خانه چون تیره و سیاه شود
نقش بر وی کنی تباه شود.اوحدی.
||پوسیدن. (ناظم الاطباء). گندیده و پوسیده شدن :
شود خایه در زیر مرغان تباه
هر آنگه که بیدادگر گشت شاه.فردوسی.
||ویران شدن. (ناظم الاطباء). منهدم شدن :
وز آن پس به بلخ اندر آمد سپاه
جهان شد ز تاراج و کشتن تباه.فردوسی.
بدان تا ز روم اندر ایران سپاه
نیاید که کشور شود زو تباه.فردوسی.
||نابود و معدوم شدن. (ناظم الاطباء) : آواز دادند که رویش را بپوشید تا از سنگ تباه نشود که سرش را به بغداد خواهند فرستاد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 184). ||هلاک شدن : ابلیس بدان خانه فرود آمد که فرزندان ایوب نشسته بودند و زمین بلرزید تا خانه فرود آمد و همهء پسران و دختران اندر زیر او تباه شدند. (ترجمهء طبری بلعمی).
همی داشت تا شد تباه اردشیر
همه کاخ شد پر ز شمشیر و تیر.فردوسی.
چه مایه بزرگان با تاج و گاه
از ایران شدند اندر این کین تباه.فردوسی.
اندر آن چاه دلم زنده بدان خالک بود
ورنه تا اکنون بودی شده ده بار تباه.فرخی.
و بیم بود که همگان تباه شوند. (تاریخ بیهقی). چنانکه گویند لولا الجهال لهلک الرجال؛ یعنی اگر نه بی خردانندی مردم تباه شدی. (قابوسنامه). و اگر نه همه تباه شدندی. (مجمل التواریخ و القصص). ||خشمگین و متنفر شدن. آشفتن. آشفته شدن : پرویز را دو خال بود هرمز ایشان را بگرفت و بزندان کرد و گفت که شما کردید تا پرویز بر من تباه شد. اکنون مرا بگوئید که وی کجاست. (ترجمهء طبری بلعمی).
- تباه شدن چشم؛ کور شدن : و چون از روم بازگشت او را بازداشت. مدتها تا از آن تنگی و رنج چشمش تباه شد. (مجمل التواریخ و القصص).
- تباه شدن دل؛ خشمگین شدن و آشفته شدن : چنین مثال دادم که سیاست این واجب کرد از آن خط که از حصیری رفت تا دل خواجه تباه نشود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 162).
- ||پریشان و دل مشغول شدن :
بگفتند این پیش کاوس شاه
دل شاه کاوس زان شد تباه...
که افراسیاب آمد و صدهزار
گزیده ز ترکان شمرده سوار.فردوسی.
- تباه شدن دل بر کسی یا چیزی؛ مجازاً مشتاق و شیفته شدن :
از آنکه نرگس لختی به چشم تو ماند
دلم به نرگس بر شیفته شده ست و تباه.
فرخی.
- ||خشمگین شدن و آشفته شدن بر کسی :
فترات می افتاد و دل امیر بر اعیان تباه می شد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 627).
(1) - ن ل: ای به رخ منیر چو ماه.
(2) - در متن چ فیاض، عبویه و در حاشیه بنقل از چ ادیب «عیوبه» آمده و افزوده شده: «و هیچ یک معلوم نیست شاید: عمویه، حمویه.» (تاریخ بیهقی چ فیاض ص 260).

تباه کار.

[تَ] (ص مرکب) ضایع کار و فاسدکار و خراب کننده. (ناظم الاطباء). تبه کار. که کاری زشت کند. بدکار. طالح. عاصی. مفسد. فاسق. فاجر. سیاه نامه. رجوع به تباه و دیگر ترکیب های آن شود.

تباه کاری.

[تَ] (حامص مرکب) عمل تباهکار. خرابکاری. کاری زشت و بد کردن. افساد. تبهکاری. ||فسق. فجور. ||زنا. رجوع به تباه و دیگر ترکیب های آن شود.

تباه کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب) کشتن. (ناظم الاطباء). هلاک کردن. نابود کردن. (ناظم الاطباء) :
نهانش همی کرد خواهم تباه
چه بینید و این را چه دارید راه.فردوسی.
پیامی فرستاد نزدیک شاه
که کردی فراوان ز لشکر تباه.فردوسی.
مرا چرخ گردان اگر بیگناه
بدست بدان کرد خواهد تباه...فردوسی.
بنزدیک بهرام بردش ز راه
بدان تا کند بی گنه را تباه.فردوسی.
حمزه عالم بود بر او آمد معروف کرد. آن عامل خواست که او را تباه کند آخر عامل کشته شد. (تاریخ سیستان). تا مگر حرمت ترا نگاه دارد [افشین] که حال و محل تو داند نزدیک من و دست از بودلف بردارد و تباه نکند و بتو سپارد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 170). تا بمیان سرای رسیده بود و شمشیر و ناچخ و تبر اندرنهادند و وی را تباه کردند. (تاریخ بیهقی ایضاً ص 328). چون خشم کسری بنشست گفت دریغ باشد تباه کردن این. فرمود، تا وی را در خانه ای کردند سخت تاریک. (تاریخ بیهقی ایضاً ص340). زاغی ماری را بحیلت تباه کرد. (کلیله و دمنه).
خون بریزم ز دیده چندانی
که بسی خلق را تباه کنم.عطار.
||ویران کردن. (ناظم الاطباء). منهدم کردن :نذر کرده ام... هرچه او تباه کرد من آبادان کنم. (ترجمهء طبری بلعمی).
بیایم پس نامه تا یک دو ماه
کنم سربسر کشورت را تباه.دقیقی.
که بر طالعش بر کسی نیست شاه
کند بوم و بر را به ما بر تباه.فردوسی.
بتوران زمین اندر آرم سپاه
کنم کشور گرگساران تباه.فردوسی.
||ضایع و فاسد کردن. (ناظم الاطباء). افساد. خراب کردن. بد کردن :
نبایست گفت این سخن با سپاه
چو گفتی کنون کار کردی تباه.فردوسی.
بدو گفت گیو ای سپهدار شاه
چه بودت که اندیشه کردی تباه.فردوسی.
هرچه تو راست کنی گوشهء عمران گردد
که بدینار و بدانش نتوان کرد تباه.
فرخی (دیوان چ عبدالرسولی ص357).
بیا تا شاد بگذاریم ما بستان غزنین را
مکن بر من تباه این جشن نوروز خوش آئین را.
فرخی.
خبر رسید که احمد همهء چاههای بیابان... و آب تباه کرده پس براه دیگر رفت. (تاریخ سیستان). پدرم گفت نبشتمی اما شما تباه کرده اید. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص183). میان ما و امیر محمود عهد و عقد است نتوان آنرا بهیچ حال تباه کردن. (تاریخ بیهقی). این گروهی مردم که گرد وی درآمده اند... این کار راست ایستاده را، تباه خواهند کرد. (تاریخ بیهقی). گفت تو مردی راست دلی و دلیر و این کار بدلیری تباه خواهی کرد. (مجمل التواریخ و القصص).
هرچه کردی همه تباه کنی
مگر از کرده ها پشیمانی.مسعودسعد.
چون پادشاه نیت بر رعیت تباه کند برکت از همه چیزها برود.
چرا نقشبندت در ایوان شاه
دژم روی کرده ست و زشت و تباه.
(بوستان).
||باطل کردن. شکستن عهد و جز آن. فسخ کردن : خالد خاموش شد و صلح را نتوانست تباه کردن. (ترجمهء طبری بلعمی).
توبه تباه کردم و گفتم مرا بده
یک بوسه پیش از آنکه کنی ریش توبره.
سوزنی.
||پوسانیدن. (ناظم الاطباء). ||تلخ و ناگوار کردن :
کنم خواب نوشین بر او بر تباه
سرش را ببرم، برم نزد شاه.فردوسی.
||اغوا کردن. گمراه کردن : جهودان بر وی [عیسی] گرد آمدند و تدبیر کشتن او کردند و این هردوس الاصغر را با خویشتن یار کردند و وی بر مذهب یونانیان بود. او را گفتند این جادوست و خلق را تباه می کند پس گفت او را بکشید. (ترجمهء طبری بلعمی). ||خشمگین و متنفر کردن. آشفته کردن : او اکنون همه خراسان بر من تباه کند. (تاریخ سیستان).
-تباه کردن چشم؛ کور کردن : و سرخاب اسیر افتاد بقلعهء تکریت و بازداشتند و چشمش تباه کردند. (مجمل التواریخ و القصص).
- تباه کردن دل بر کسی؛ خشمگین کردن و آشفته کردن : پس از آن چون حاسدان و دشمنان دل او را بر ما تباه کردند و درشت، تا ما را به مولتان فرستاد. (تاریخ بیهقی). رجوع به تباه و دیگر ترکیب های آن شود.

تباه کیش.

[تَ] (ص مرکب) بدکیش. کافر :و قومی از امراء بدکنش تباه کیش را بی کیش و قربان فرمان شد. (جهانگشای جوینی).

تباه گردانیدن.

[تَ گَ دَ] (مص مرکب)تباه کردن. بهمهء معانی رجوع به تباه و تباه کردن و دیگر ترکیب های تباه شود.

تباه گردیدن.

[تَ گَ دَ] (مص مرکب)تباه گشتن. ضایع و فاسد شدن. خراب گردیدن :
علما راست رتبتی در جاه
که نگردد بروزگار تباه.اوحدی.
||هلاک گردیدن :
همی گفت با دل که بر دست شاه
گر ایدون که سودابه گردد تباه...فردوسی.
زمانه برانگیختش با سپاه
که ایدر بدست تو گردد تباه.فردوسی.
که من بنده بر دست ایشان تباه
نگردم نه از بیم فریادخواه.فردوسی.
||تیره و تار گردیدن :
چو گردن بپیچی ز فرمان شاه
مرا تابش روز گردد تباه.فردوسی.
- تباه گردیدن دل؛ غمگین و پریشان و افسرده دل گردیدن :
مهان را چنین پاسخ آورد شاه
کز اندیشه گردد همی دل تباه.فردوسی.
رجوع به تباه و دیگر ترکیب های آن شود.

تباه گشتن.

[تَ گَ تَ] (مص مرکب) تباه شدن. تباه گردیدن. فاسد و ضایع گشتن. خراب گشتن : چون مغز گوز (جوز) تباه گشته. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
||منغص شدن : عیش مسلمانان بدیدن وی تباه گشتی. (گلستان). ||هلاک گشتن :
همی گشت بهرام گرد سپاه
که تا کیست گشته ز ایران تباه.فردوسی.
اگر بنده بودی بدرگاه شاه
سیاوش نگشتی بگیتی تباه.فردوسی.
چه زیر پی پیل گشته تباه
چه سرها بریده به آوردگاه.فردوسی.
||نابود گشتن. در بیت زیر، جدا شدن، بریده شدن، قطع گشتن :
هزاران سر مردم بیگناه
بدین گفت تو گشت خواهد تباه.فردوسی.
-تباه گشتن چشم؛ کور گشتن : و همهء عهد مهدی و هادی در آن مطبق بماند تا رشته بیرون آوردش و چشمش تباه گشته بود. (مجمل التواریخ و القصص).
||مجازاً پریشان گشتن. زار شدن : تا تفرقه کردند بر ضعفا و اهل بیوتات که حال ایشان تباه گشته بود. (تاریخ سیستان).
چون حال دل من ز غمت گشت تباه
آویخت در آن زلف دل آشوب سیاه
زان سان که ز آتش سقر اهل گناه
آرند بمار و کژدم از عجز پناه.
سلمان ساوجی.
- تباه گشتن دل بر کسی؛ مشتاق و شیفته گشتن بدو :
گویند که معشوق تو زشت است و سیاه
گر زشت و سیاهست مرا نیست گناه
من عاشقم و دلم بدو گشته تباه
عاشق نبود ز عیب معشوق آگاه.فرخی.
- ||بی زار شدن :
گر همی شعر نگویم نه از آنست که هست
دل من بر تو و بر خدمت تو گشته تباه.
فرخی.
رجوع به تباه و دیگر ترکیب های آن شود.

تباهل.

[تَ هُ] (ع مص) یکدیگر را لعنت کردن. (از قطر المحیط) (از منتهی الارب) (آنندراج). تَبَهُّل. (منتهی الارب). مباهله کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تباه نامی.

[تَ] (حامص مرکب) بدنامی. زشت نامی :
هرکس که ببارگاه سامی نرسد
از ناکسی و تباه نامی نرسد.سعدی.

تباه و تبست.

[تَ هُ تَ بَ] (اِ مرکب، ص مرکب) تار و مار. ترت و مرت. تبست و تباه. خاش و خماش. داس و دلوس. قاش و قماش. سست از کارافتاده. تباه :
دریغ من که مرا مرگ و زندگانی تلخ
که دل تبست و تباه است و تن(1) تباه و تبست.
آغاجی (از لغت فرس اسدی چ اقبال ص 36).
اگر نه عدل شهستی و نیک رایی او
شدی سراسر کار جهان تباه و تبست.
سوزنی.
رسم و آئین بخیلی جود او منسوخ کرد
شد یقین کآن رسم و آئینی تباهست و تبست.
سوزنی.
چنانست کارم تباه و تبست
که نبود مرا نان خورش جز یبست.
فرید احول.
(1) - ن ل: دین.

تباهه.

[تَ هَ / هِ] (اِ) کباب. طباهجه. طباهة. (دهار). گوشت پختهء نرم و نازک. (برهان). گوشت نرم و نازک که شرحه شرحه کرده بریان کنند و آن را کباب گویند. طباهه و طباهجه معرب آن است. (انجمن آرا) (آنندراج) (از فرهنگ نظام) (از فرهنگ رشیدی). کباب. (برهان). تباهچه. تواهه. تواهچه. تبه. تبهره. (از فرهنگ رشیدی) :
مرا گفت بر سیخ حمدان همی زن
ز کون زنم روزکی دو تباهه.انوری.
||گوشت قیمه کرده. (ناظم الاطباء). ||قلیهء بادنجان و بادنجان پخته. (برهان). بورانی بادنجان. کشک بادنجان. (ناظم الاطباء) :سلطان فرمود تا او را حبس کردند و در آن حبس او را در تباهه زهر دادند. (تاریخ بیهقی ص182). دفع مضرتش [شراب سپید و تنک] با سپیدباها و توابل و تباههء خشک کنند تا زیان ندارد و منفعت کند. (نوروزنامه از حاشیهء برهان قاطع چ معین). ||تخم مرغ بریان کردهء با گوشت و سرکه و فلفل و لوبیا. (ناظم الاطباء). ||خاگینه. (برهان). رجوع به تباهچه و طباهجه و طباهج و دیگر گونه های این لغت شود.

تباهی.

[تَ] (حامص) نابودی. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). ||فساد. (حاشیهء برهان چ معین) (دهار) (ناظم الاطباء) (آنندراج). خرابی. (ناظم الاطباء). خراب بودن. (فرهنگ نظام) :
دگر جادوی نام او نام خواست(1)
که هرگز دلش جز تباهی نخواست.دقیقی.
تباهی بگیتی ز گفتار کیست
دل دوستان پر ز آزار کیست؟فردوسی.
عزیزی بود خوار و زار و نژند
گزیده تباهی ز چرخ بلند.فردوسی.
هم آرایش پادشاهی بود
جهان بی درم در تباهی بود.فردوسی.
تباهی به چیزی رسد ناگزیر
که باشد بگوهر تباهی پذیر.اسدی.
برو با ویس گو از من چه خواهی
چرا سیری نداری از تباهی.
(ویس و رامین).
همی تا دایه باشد راه بینت
بود دیو تباهی همنشینت.(ویس و رامین).
گفت اصل این تباهی از بوسهل بوده است و آلتونتاش از وی آزرده است. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 329). اکنون فایدهء نیکو از دانش است و تباهی از نادانی است. (کتاب المعارف).
چو فرعون ترک تباهی نکرد
بجز تا لب گور شاهی نکرد.(بوستان).
توانگران مشتغلند به تباهی و مست ملاهی. (گلستان).
- عالم یا جهان تباهی؛ عالم فساد (مقابل کون) :
ولیکن عالم کون و تباهی
دگرگون یافت فرمان الهی.(ویس و رامین).
||پریشانی. بدی :
چنان مدان که تغافل نموده باشم از آن
که بر تباهی حالم همین قصیده گواست.
انوری.
که ندیدم ز کارداری عشق
هیچ سودی مگر تباهی خویش.خاقانی.
یکی از ستمدیدگان بر او بگذشت و بر تباهی حالش نظر کرد. (گلستان). ||پوسیدگی. ||انهدام. (ناظم الاطباء). ||(ص) نابودشده. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). نابود. (فرهنگ نظام). ||ضایع گردیده. (برهان). ضایع. فاسد. (ناظم الاطباء). ||منهدم. (ناظم الاطباء). ||بکمال نرسیده. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بهمهء معانی رجوع به تباه و دیگر ترکیب های تباه شود.
(1) - ن ل: بندخواست.

تباهی.

[تَ] (ع مص) (از «ب ه و») با یکدیگر فخر نمودن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (دهار) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ||با یکدیگر معارضه نمودن. (آنندراج).

تباهی آوردن.

[تَ وَ دَ] (مص مرکب)فساد انداختن :
شه چو ظالم بود نپاید دیر
زود گردد بر او مخالف چیر
رخنه در پادشاهی آرد ظلم
در ممالک تباهی آرد ظلم.سنایی.

تباهی پذیر.

[تَ پَ] (نف مرکب)تباهی پذیرنده. فناپذیرنده. تباهی گیرنده :
تباهی بچیزی رسد ناگزیر
که باشد بگوهر تباهی پذیر.اسدی.
رجوع به تباه و تباهی و دیگر ترکیب های تباه و تباهی شود.

تباهی پذیرفتن.

[تَ پَ رُ تَ] (مص مرکب) فساد پذیرفتن. فنا پذیرفتن. تباهی گرفتن :
نگه کن بدین گنبد تیزگرد...
نه از جنبش آرام گیرد همی
نه چون ما تباهی پذیرد همی.فردوسی.

تباهی پذیری.

[تَ پَ] (حامص مرکب)فسادپذیری. عمل و کیفیت تباهی پذیر. رجوع به تباه و تباهی و دیگر ترکیب های این دو شود.

تباهی جستن.

[تَ جُ تَ] (مص مرکب)فساد جستن. افساد. تباهکاری :
مر او را گفت دیدی این چنین کار
نگه کن تا پسندد هیچ هشیار
که رامین با زنم جوید تباهی
کند بد نام من در پادشاهی.(ویس و رامین).

تباهی دادن.

[تَ دَ] (مص مرکب) فنا کردن. نابود ساختن. هلاک کردن :
تو جان از پی پادشاهی مده
تنت را بخیره تباهی مده.فردوسی.

تباهیدن.

[تَ دَ] (مص) فاسد شدن. (لسان العجم شعوری ج1 ورق 286 ب) (ناظم الاطباء). ضایع شدن. (ناظم الاطباء). ||گمراهی. (لسان العجم ایضاً). ||پوسیدن. (ناظم الاطباء). ||فنا شدن و فنا کردن. (لسان العجم ایضاً). ||باطل گشتن. (ناظم الاطباء). ||خراب کردن. (منتهی الارب).

تباهی زده.

[تَ زَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)خراب شده. ||مستمند. ||دلگیر. (ناظم الاطباء).

تباهی شدن.

[تَ شُ دَ] (مص مرکب)ضایع شدن. (ناظم الاطباء).
- تباهی شدن کشتی؛ به ساحل مقصود نرسیدن کشتی و این مجاز است. (آنندراج) :
فغان کز موج آبی کشتی بختم تباهی شد
متاع چند جمع آورده بودم قوت ماهی شد.
طالب آملی (از آنندراج).

تباهی کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)فاسد کردن و خراب کردن. (ناظم الاطباء). افساد. فساد کردن. مرتکب عمل قبیح شدن :
هوای او بدلم بر همه تباهی کرد
هوای خوبان جستن همه غم است و وبال.
منجیک.
نه کردم نه کنم هرگز تباهی
وگر روزم چو شب آرد سیاهی.
(ویس و رامین).
خروج کردند و ایشان زنگیان بودند و سیاه پوستان و مهتری بود ایشان را، نام او سماق و بسیاری تباهی کردند. (مجمل التواریخ و القصص).
مرگ از سر جوان جهانجوی تاج برد
ای مرگ ناگهان تو تباهی چنین کنی.
خاقانی.
بنده ای و دعوی شاهی کنی
شاه نه ای چون که تباهی کنی.نظامی.
||نابودی. نابود کردن. انهدام : بس سپاه از روم بیرون آورد [انوشیروان] و به خزران شد و آنجا کشتهای بسیار کرد بدل تباهی و ویرانی که ایشان کرده بودند اندر عجم بوقت پدرش... (ترجمهء طبری بلعمی).

تباهی گرفتن.

[تَ گِ رِ تَ] (مص مرکب)تباهی پذیرفتن. فساد گرفتن. فساد پذیرفتن :
سخنگوی جان جاودان بودنی است
نه گیرد تباهی نه فرسودنی است.اسدی.

تباهی ناپذیر.

[تَ پَ] (نف مرکب)تباهی ناپذیرنده. ضد تباهی پذیر. آنکه فسادپذیر نباشد. آنکه فساد در او راه نیابد. ||نامیرا. ابدی. همیشه پایدار. ضد فانی و تباهی پذیر. رجوع به تباه و تباهی و دیگر ترکیب های این دو شود.

تباهی ناپذیری.

[تَ پَ] (حامص مرکب) ضد تباهی پذیری. فسادناپذیری. کیفیت تباهی ناپذیر. رجوع به تباه و تباهی و دیگر ترکیب های این دو شود.

تبایانیدن.

[تَ دَ] (مص) سبب لرزیدن شدن. ||سوراخ کردن. ||با آتش گرم کردن. (ناظم الاطباء) (اشتینگاس).

تبایع.

[تَ یُ] (ع مص) (از «ب ی ع») با یکدیگر خرید و فروخت کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). با همدیگر بیع کردن. (آنندراج) (از ترجمان علامهء جرجانی) : وقتی در زمان صاحب عباد رحمه الله تبایعی واقع شد بر صندوقی از جملهء صندوقهایی چند که مانند دکانها ترصیف و نصب کرده بودند. (ترجمهء محاسن اصفهان ص 54). ||بیعت نمودن. (منتهی الارب). بیعت کردن. (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تبایع.

[تَ یِ] (ع اِ) (از «ت ب ع») جِ تَبِیع و تَبیعَة. (منتهی الارب). تَبائِع جِ تبیع. (اقرب الموارد) (قطر المحیط) (ناظم الاطباء). رجوع به تبائع و تبیع و تبیعة شود.

تباین.

[تَ یُ] (ع مص) جدا شدن از یکدیگر. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (فرهنگ نظام). بریدن از یکدیگر. (فرهنگ نظام). فرق. (فرهنگ نظام). تفاوت و فرق بودن و جدایی میان دو چیز. (غیاث اللغات) (آنندراج). اختلاف و تفاوت و مخالفت و تناقض و عدم موافقت. (ناظم الاطباء). ||(اصطلاح منطق) تباین بین دو قضیه آن است که مفهوم یکی بر مصادیق دیگری بطور کلی یا بر بعض آن صادق نباشد و آن بر دو قسم است: تباین کلی و تباین جزئی. رجوع بذیل هریک از این دو کلمه شود. || (اصطلاح ریاضی) در نزد محاسبان و هندسه دانان دو عدد صحیح را گویند که جز بر واحد (یک) قابل قسمت نباشد مانند 7 و 9 [ظ: 5] که مشترکاً جز بر عدد واحد قابل تقسیم نیستند. پس این دو متباینند. و قید عدد صحیح از آن جهت است که در جریان کسری قرار نگیرد. (از کشاف اصطلاحات الفنون چ احمد جودت ج 1 ص173) (تعریفات جرجانی). ||(اصطلاح هندسه) تباین در مقادیر چه خط باشد و چه سطح و چه حجم. مقادیر مشترکه مقادیریند که همواره مقداری یافت شود که آنها را عاد نماید اعم از آنکه در آن جا مقدار اصم باشد یا منطق و مقادیر متباین آن دو مقداری هستند که مقداری یافت نشود که آن دو را عاد نماید. بدین ترتیب دو و چهار مشترکه اند و همچنین جذر دو و جذر هشت. ولی جذر پنج و جذر ده متباینند. این بود تعریفی از تباین و اشتراک در مقادیر، ولی در خطوط نوع دیگری از تباین و اشتراک وجود دارد که به تباین بالقوه و اشتراک بالقوه مشهور است. این نوع از تباین و اشتراک در احجام وجود ندارد و در سطوح هم مورد احتیاج نیست و فقط در خطوط می آید. و خطوط مشترکه بالقوه خطوطی هستند که در طول متباینند ولی در مربعات مشترک چون جذر 3 و جذر 6. و خطوطی متباینند بالقوه که در طول و در مربعات آنها اشتراکی نیست چون جذر 2 و جذر 5. (از کشاف اصطلاحات الفنون).

تباین جزئی.

[تَ یُ نِ جُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) (اصطلاح منطق) هرگاه نسبت بین دو مفهوم کلی چنان باشد که مفهوم یکی بر بعض مصادیق مفهوم دیگر صدق کند، آن نسبت را تباین جزئی نامند مانند حیوان و ابیض که بین این دو مفهوم عموم من وجه است و مرجع آن به دو قضیهء سالبهء جزئیه است. (از تعریفات جرجانی) (از کشاف اصطلاحات الفنون چ احمد جودت ج1 ص173). رجوع به تباین و تباین کلی شود.

تباین داشتن.

[تَ یُ تَ] (مص مرکب)موافقت نداشتن. (ناظم الاطباء). رجوع به تباین و دیگر ترکیب های آن شود.

تباین کلی.

[تَ یُ نِ کُلْ لی] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) (اصطلاح منطق) هرگاه نسبت بین دو مفهوم کلی چنان باشد که مفهوم یکی بر هیچ یک از مصادیق دیگری منطبق نگردد، آن نسبت را تباین کلی نامند مانند مفهوم انسان و سگ و مرجع تباین کلی به دو قضیهء سالبهء کلیه است. (از تعریفات جرجانی) (از کشاف اصطلاحات الفنون ج1 ص173).

تبأ.

[تَبْءْ] (ع مص) لغتی در وَبْأ است که واو به تا بدل شده است. (منتهی الارب). رجوع به «وبأ» شود.

تبأبؤ.

[تَ بَءْ بُءْ] (ع مص) (از «ب ءء») دویدن. (از قطر المحیط) (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تب استخوانی.

[تَ بِ اُ تُ خا] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) تب دق. (بهار عجم) (آنندراج) (فرهنگ نظام) (ناظم الاطباء). تب لازم. (فرهنگ نظام). در عرف هند آنرا هدجر خوانند. (بهار عجم) (آنندراج) :
تب حاسدان استخوانی شده ست
گل سردمهران خزانی شده ست.
نورالدین ظهوری (از بهار عجم).
رجوع به تب و دیگر ترکیب های آن شود.

تبأط.

[تَ بَءْ ءُ] (ع مص) تبؤط. رجوع به تبؤط شود.

تب افروز.

[تَ اَ] (ن مف مرکب) کسی که تب داشته باشد. (بهار عجم) (آنندراج). تب افروخته. کسی که از تب افروخته شده باشد :
سراغ شعله از خاکستر ما چند پرسیدن
تب افروزان ز خود رفتند و برجا ماند بسترها.
میرزا بیدل (از بهار عجم).
||(نف مرکب) که تب را مشتعل سازد.

تب افسرده شدن.

[تَ اَ سُ دَ / دِ شُ دَ](مص مرکب) افسرده شدن تب، کنایه از کم شدن تب. (بهار عجم). فرونشستن تب. (ناظم الاطباء). دور شدن تب. (بهار عجم) (آنندراج). رجوع به تب و دیگر ترکیب های آن و افسرده شدن شود.

تباًله.

[تَبْ بَنْ لَهْ] (ع جملهء فعلیهء دعایی)هلاکی باد او را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). منصوب است به اضمار فعل. (منتهی الارب). تنصبه علی المصدر باضمار فعل. (اقرب الموارد) (از قطر المحیط). الزمه الله خسراناً و هلاکاً. (اقرب الموارد) (قطر المحیط) (منتهی الارب).

تبأن.

[تَ بَءْ ءُ] (ع مص) (از «ب ءن»)(1) در پی راه و نشان قدم شدن. (منتهی الارب). ایز گرفتن: تبأنت الطریق و الاثر؛ در پی راه و نشان قدم شدم. (منتهی الارب): ایزش را گرفتم.
(1) - این کلمه بدین صورت بر قاعدهء کرسی همزه نیست و اصح آن است که با کرسی «و» نوشته شود. رجوع به لغت بعدی شود.

تب انگیز.

[تَ اَ] (نف مرکب) که تب انگیزد. تب آورنده. تب خیز. رجوع به تب و دیگر ترکیبهای آن شود.

تبب.

[تَ بَ] (ع اِ) زیان. ||(مص) هلاکی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). مرگ. (ناظم الاطباء). تباب و تبیب مثله. (منتهی الارب) (آنندراج). تبّ. (منتهی الارب).

تب باتلاقی.

[تَ بِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) تب آجامی. رجوع به تب و تب آجامی شود.

تب باده.

[تَ دَ / دِ] (اِ مرکب) تب لرزه بود از برآمدن سپرز بزرگ. (صحاح الفرس). تب لرزه ای که بسبب ظاهر شدن و برآمدن سپرز بهم رسیده باشد. (برهان) (از انجمن آرا) (از آنندراج) (از فرهنگ جهانگیری) (از ناظم الاطباء). تب لرزه. (از برهان) (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ اوبهی) (لسان العجم شعوری ج 1 ورق 291) :
چنان دشمن از بیم تیغ تو لرزد
که گویی گرفته است تب باده او را.
غضائری رازی (از فرهنگ جهانگیری).
مباد دشمن خسرو و گر بود بادا
همیشه در یرقان از بلا و تب باده.
شمس فخری (از لسان العجم شعوری).
به این معنی بجای بای ابجد، یای حطی هم بنظر آمده است. (برهان). در جهانگیری و برهان چنین آورده اما رشیدی تب یازه تصحیح کرده بمعنی تبی که در آن خمیازه و کمان کشی کنند. (انجمن آرا) (آنندراج).

تب بر.

[تَ بُ] (نف مرکب) که تب برد. که تب قطع کند. دافع تب. قاطع حمی. که علاج تب کند. ||دارویی تب بر. هر دوا که قطع تب کند. دواهای تب بر: کتین، پوست بید، اکالیپتوس. خینورمین بهترین تب برها است. آتبرین در مالاریا تب بر است.

تب بردن.

[تَ بُ دَ] (مص مرکب) عبارت از دور کردن تب بود. (آنندراج). رجوع به تب بر شود.

تب برفکی.

[تَ بِ بَ فَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) نوعی تب در گوسفند که دانهء سپیدی بر لبهای حیوان پیدا آید. تب قلاعی. حمی قلاعی.
(1) - Fievre aphteuse.

تب برون رفتن.

[تَ بِ / بُ رَ تَ](مص مرکب) لازم تب بردن است. (از بهار عجم) (از آنندراج). دور شدن تب :
عشقی که صادق است بود ایمن از زوال
این تب برون نمیرود از استخوان صبح.
صائب (از بهار عجم).
رجوع به تب و دیگر ترکیبهای آن شود.

تب بریدن.

[تَ بُ دَ] (مص مرکب)بریدن تب. قطع شدن تب :
نی کلکش به نیشکر ماند
کز پی تب بریدن بشر است.خاقانی.

تب بستن.

[تَ بَ تَ] (مص مرکب) ازالهء تب کردن به حیله و افسون بدون استعمال ادویه :
تا خون نگشادم از رگ جان
تبهای نیاز من نبستی.خاقانی.
تب به تاب رشته می بندند(1) هردم لیک او
هر شبی بندد به تاب رشته تب بر خویشتن.
سلمان (از بهار عجم).
(1) - رجوع به تاب در همین لغت نامه شود.

تب بند.

[تَ بَ] (نف مرکب) تب بر. که تب قطع کند: داروی تب بند؛ داروی تب بر. رجوع به تب و دیگر ترکیبهای تب و تب بر شود. ||دعانویس که دعای بریدن تب دهد.

تب بندی.

[تَ بِ بَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) تبی که هر روز بیاید و مفارقت نکند. (بهار عجم) (آنندراج). تبی که هر روز می آید و از اثر فساد شش است. (فرهنگ نظام). تب لازم. حمای دائم. حمای متصل. تب دق :
گرچه در قید تو باشد ایمن از دشمن مباش
میشود جانکاه تر هر گه تبی بندی شود.
تأثیر (از بهار عجم).

تب بندی.

[تَ بَ] (حامص مرکب) نوعی افسون. عملی دعانویسان را. عمل دعانویسان برای منع از آمدن تب. دعوی دعانویسان که بدان تب را از بازآمدن منع کردن خواهند.

تب بی دور.

[تَ بِ بی دَ / دُو] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) تب نامنظم. نوبهء غیرمنظم. تب دیوانه. رجوع به تب و دیگر ترکیبهای آن و نوبهء غیرمنظم و تب مالت شود.

تبت.

[تَبْ بَ] (اِخ) نام یکی از سوره های قرآن کریم است و سورهء تبت سورهء مسد یا سورهء ابی لهب است، صدویازدهمین از قرآن، مکیه. و آن پنج آیت است، پس از نصر و پیش از اخلاص. معنی آن «بریده باد». رجوع به تفسیر ابوالفتوح ج 10 ص38 چ قمشه ای شود :
تبت یدا امامک روزی هزار بار
کاین فعل از وی آمد نامد ز بولهب.
ناصرخسرو.
- تبت واژگون و تبت واژون؛ آیهء «تبت یدا ابی لهب» را معکوس خواندن برای رفع بلا. (بهار عجم) (آنندراج) :
تا ز سر تو واشود مایهء صدهزار غم
تبت واژگون بخوان عقل ستیزه رای را.
سالک یزدی (از بهار عجم) (از آنندراج).
بی طاقتی مکن که بلای سیاه خط
از صدهزار تبت واژون نمیرود.
صائب (از بهار عجم) (از آنندراج).

تبت.

[تِ بِ] (اِ) پشم نرمی باشد که از بن موی بز بشانه برآورند و از آن شال نفیس بافند. (برهان) (از انجمن آرا) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). پشم نرمی که نام دیگر تکلمی اش «کرک» است. (فرهنگ نظام). و آنرا کرک و کلغر نیز گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). کرک نیز گویند. (ناظم الاطباء). و بجای تای دوم دال نیز آمده است. (انجمن آرا) (آنندراج). رجوع به «تبد» شود.

تبت.

[تَ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان آختاچی بوکان در بخش بوکان شهرستان مهاباد و در 5/17هزارگزی باختر بوکان و 5/16هزارگزی باختر شوسهء بوکان به سقز واقع است. سرزمینی است کوهستانی و معتدل و 335 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و توتون و حبوبات است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. صنایع دستی آنها جاجیم بافی است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

تبت.

[تَ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان باراندوزچای در بخش حومهء شهرستان ارومیه و 16هزارگزی جنوب خاوری ارومیه و 3 هزارگزی خاور راه ارابه رو ترکمان واقع است. جلگه ای باطلاقی و معتدل و مالاریایی است و 206 تن سکنه دارد. آب آن از رود باراندوز و محصول آنجا غلات، چغندر، توتون و حبوبات است. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جوراب بافی است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

تبت.

[تِبْ بِ / تُبْ بَ / تُبْ بِ / تَبْ بَ] (اِخ) نام شهری بود بنزدیک خطا که از او نیز مشک خیزد. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص52). شهری است در حدود چین بغایت خوش هوا و مشک خوب از آنجا آورند و به این معنی بر وزن شدت [تِبْ بَ] و مدت [تُبْ بَ] هر دو آمده است. (برهان). شهری است در میانهء کشمیر و چین که آنرا مشدد و غیرمشدد نیز خوانند. به هر صورت مشک تبتی را بدان جا منسوب دارند. (انجمن آرا) (آنندراج). بر وزن علت و شدت [تِبْ بَ]نام جایی است مشک خیز در میان شرق و شمال کشمیر که مشک خوب از آنجا آرند و بتخفیف موحده [تِ بَ] نیز آمده. (غیاث اللغات). نام ولایتی مشک خیز و در عجایب البلدان مندرج است که در ولایت چین شهری است عظیم هوای خوش دارد و مشک تبتی بهترین مشکها است. (شرفنامهء منیری). تَبَّت نام مملکتی است که زمینش مرتفع و در شمال چین (؟) واقع است با ضم اول [تُبْ بَ] و کسر آن هم [تِبْ بَ]صحیح است. (فرهنگ نظام). تِبَّت قسمتی از آسیای مرکزی که تابع سلطنت چین است و اراضی آن بسیار مرتفع و هوای آن بسیار سرد است و این مملکت امروزه مرکز مذهب بودایی میباشد و دارای شش میلیون نفر جمعیت(1) و پایتختش شهر لهاسا. (ناظم الاطباء). بلادی است در مشرق که مشک خوب از آنجا آرند. (منتهی الارب). و صاحب حدودالعالم آرد: مشرق او بعضی از چینستان است و جنوب او هندوستان است و مغرب وی بعضی از حدود ماوراءالنهر است و بعضی حدود خلخ و شمال وی بعضی از خلخ است و بعضی از تغزغز، و این ناحیتی است آبادان و بسیار مردم و کم خواسته و همه بت پرستند و بعضی از وی گرمسیر است و بعضی سردسیر، همه چیزهای هندوستان به تبت افتد و از تبت به شهرهای مسلمانان افتد و اندر وی معدن های زر است و از او مشک بسیار خیزد و روباه سیاه و سنجاب و سمور و قاقم و ختو. و جائی کم نعمت است و ملک این ناحیت را تبت خاقان خوانند و مر او را لشکر و سلاح بسیار است و هرکه اندر تبت شود، خندان و شادان دل شود بی سببی تا از آن ناحیت بیرون آید. و از تبت است ناحیت رانک رنک که معدن زر در آن است و تبت بلوری و ناحیت نزوان و شهر نزوان و میول که مسکن قبیلهء میول است و شهر برخمان و شهر خرد لهاسا، و ده خرد زوه و ناحیت اجایل، و دو شهر جرمنگان خرد، و جرمنگان بزرگ، و شهر توسمت، و شهرکهای: بالس، کران، جحنان، بریخه، جنخکث، کونکرا، رای کوتیه، برنیا، ندروف، رستویه، مث، غزنا و شهر بینا و کلبانک و کرسانک. (از حدود العالم). محمد معین در حاشیهء برهان آرد: ناحیتی در آسیای مرکزی، در مغرب چین. کشوری است در جنوب کوهستانی، و نهر «تسانک پو» یا «براهماپوترا» آنرا مشروب سازد. در شمال آن نجدهای لم یزرع است. مساحت 1150000 کیلومترمربع و دارای 1500000 سکنه است. پایتخت آن «لهاسا» است. مملکت مزبور را روحانیان بودایی اداره می کنند و حکومت در دست «دالایی - لاما» (روحانی اعظم) است - انتهی. تبت یا سی -تسان(2) کشور مستقلی(3) که در جنوب غربی چین و بر سرحد شمالی نپال واقع است و آنرا از جهت ارتفاعی که از سطح دریا دارد، بام دنیا گویند چه بزرگترین و مرتفع ترین فلات آسیا و جهان است که در میان بزرگترین و معظم ترین سلسله جبال جهان قرار دارد و شط های قابل اهمیت جنوبی و شرقی آسیا از آن سرازیر میگردد. فلاتی است لم یزرع و ارتفاع متوسط آن از سطح دریا 5000 متر است (ارتفاع قلهء دماوند از سطح دریا 5465 متر است). جنوب آنرا کوههای بسیار بلند هیمالیا فراگرفته است. کوههای مرتفع دیگری از آن جمله قراقروم در جنوب غربی و آلتین تاغ در شمال و نان شان در شمال شرقی این سرزمین واقع است. وسعت آن 1215000 کیلومترمربع و دارای 1274000 تن سکنه است. پایتخت آن شهر مذهبی «لهاسا»(4) است و «دالایی لاما»(5) بر آن فرمانروایی داشت. هوای این سرزمین بسیار سرد و درجهء حرارت متوسط این منطقه 10 درجهء سانتیگراد زیر صفر است و بر اثر این سرما زراعت و درخت کاری در آنجا بسیار نادر و ناچیز است و تنها منبع ثروت عمدهء این کشور پرورش حیوانات است و علاوه بر فقر مواد غذایی که در این سرزمین حکمفرما است، بر اثر فقدان جنگل موضوع سوخت هم در آنجا یکی از مسائل مشکل را بوجود آورده است. حیواناتی که در این کشور پرورش میدهند عبارتند از: نوعی گاومیش، اسب، گوسفند و بز که پشم و پوست و چرم آنها بزرگترین رقم صادراتی کشور تبت را تشکیل میدهد. پشم بز و گوسفند تبت بر اثر سرما بسیار مرغوب است و در درجهء اول قرار دارد و پارچه های پشمی آن بسیار لطیف و شهرهء آفاق است. معادن طلا در این خطه فراوان است و بطرز بدوی استخراج می گردد و بیشتر رودهایی که بطرف مشرق این سرزمین جریان دارند، دارای ذرات طلا می باشد که در جریانهای آرام رودها بدست می آید. با آنکه رودهای عظیمی از این منطقه سرچشمه میگیرد معذلک در داخل این کشور رودها و برکه های قابل توجه و مورد استفاده کمتر وجود دارد و مخصوصاً بر اثر یخبندان بودن کمتر به کار کشاورزی می آید. رودهای مهم آن عبارتند از: «اندوس»(6) و «تسانگ پو»(7) رود اخیر چون وارد سرحد هند و برمه شود «براهماپـوتر»(8) نام دارد. واردات این کشور نخ، پارچه، مواد غذائی، برنج و چای است و بزرگترین مرکز بازرگانی آن «گیانگتسه»(9) و «یاتونگ»(10) و «گارتوک»(11) و «شی گاتسه»(12) است که سه شهر اول برای داد و ستد بازرگانان خارجی و استقرار نمایندگیها آزاد است. دولت پادشاهی تبت در قرن پنجم یا ششم م. تا سال 914 م. (تاریخ سقوط حکومت سلطنتی) ادامه داشت و در ابتدای قرن یازدهم رژیم لامایی در آنجا برقرار گشت و لاماها تا قرن 15-16 که دورهء تأسیس دالایی لاما بود، مستبدانه در آن جا حکومت می کردند. این کشور و مخصوصاً شهر لهاسا از بزرگترین مراکز مذهبی پیروان بودا و عبادتگاهها و بتکده های عظیم آن زیارتگاه بزرگ بودائیان جهان است و شخص دالایی لاما یک قدرت مذهبی و سیاسی است که در میان قوم مغول و مردم چین و هند و دیگر کشورهای بودایی احترام فراوانی دارد :
صد کارگاه ششتر کرده ست باغ دوش
صد کارگاه تبت کرده ست دشت طی.
منوچهری.
نوبهار آمد و آورد گل و یاسمنا
باغ همچون تبت و راغ بسان عدنا.
منوچهری.
در مشک گیسوی تو بت چین است مر تاتار را(13)
بر رشک آهوی تبت چین است مر تاتار را.
سلمان (؟) (از لغت فرس اسدی چ اقبال ص52).
بشهر اهواز از تب کسی جدا نشود
به تبت اندر غمگین ندید کس دیّار.
احمدبن حسن جرجانی (از جامع الحکمتین چ کربین و معین ص22).
صبا را ندانی ز عطار تبت
زمین را ندانی ز دیبای ششتر.ناصرخسرو.
بینی این باد که گویی دم یارستی
یاش بر تبت و خرخیز گذارستی.
ناصرخسرو.
ای که هر دم ز تبت خلقت
صد شتربار مشک در سفرند.خاقانی.
دستم از نامهء او نافه گشای سخن است
کآهوی تبت توران بخراسان بینم.خاقانی.
ز هندوستان شد به تبت زمین
وز آنجا(14) درآمد به اقصای چین.نظامی.
صبا نافهء مشک تبت نداشت
جهان بوی مشک از چه معنی گرفت.
(شرفنامهء منیری).
رجوع به فارسنامهء ابن بلخی ص51 ، شدالازار ص 501 ، نخبة الدهر دمشقی ص265، التفهیم بیرونی ص 199، عقدالفرید ج7 ص286، عیون الاخبار ج1 ص 219، تاریخ جهانگشای جوینی ج1 ص15، 46، 51 ، 150، 154، تاریخ غازان ص188، الجماهر ص 25، 180، 288، مجمل التواریخ و القصص ص420، 477، 480 و نزهة القلوب چ گای لیسترانج ص 10، 18، 213، 256، 260، 287 و حبیب السیر چ خیام ج2 ص614، ج3 ص پپ، 49، ج4 ص624، 643، 668، 675، 677، 694 و معجم البلدان ج2 ص358، 360 و جامع الحکمتین ناصرخسرو چ هانری کربین و معین ص183، 184 و مشک تبت و دالایی لاما شود.
(1) - در لاروس کبیر (لاروس قرن بیستم) جمعیت تبت 3000000 نفر و در لاروس کوچک سال 1948، 1500000 نفر و در لاروس کوچک سال 1959، 1274000 نفر است.
(2) - Thibet. Tibet. Si-Tsan. (3) - در سال 1959 م. این کشور مورد هجوم چین کمونیست قرار گرفت و هیئت روحانی و دالائی لاما از کوهستانهای جنوبی کشور خود فرار کرده وارد هند شدند. اکنون این کشور بوسیلهء دست نشاندگان چین کمونیست اداره میشود.
(4) - Lhassa.
(5) - Dalai-Lama.
(6) - Indus.
(7) - Tsang Po.
(8) - Brahmapoutre.
(9) - Gyangtse.
(10) - Yatong.
(11) - Gartock.
(12) - Chigatse. (13) - ظ: هر تا، تار را. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا بر حاشیهء کتاب لغت فرس).
(14) - ن ل: ز تبت.

تبت بلوری.

[تُبْ بَ] (اِخ) ناحیتی است از تبت بحدود بلور پیوسته و بیشترین بازرگانانند و اندر خیمه ها و خرگاهها نشینند و جای ایشان پانزده روز اندر پانزده روز راه است. (حدودالعالم چ طهرانی ص47).

تبتبة.

[تَ تَ بَ] (ع مص) پیر و ضعیف گردیدن. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تبتب الرجل تبتبة؛ پیر شد. (از قطر المحیط).

تبتت.

[تَ بَتْ تُ] (ع مص) توشه برداشتن. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تزود. (قطر المحیط) (اقرب الموارد). ||متمتع گردیدن. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تمتع. (قطر المحیط). ||تقطع. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). رجوع به تبتیت شود.

تبت خاقان.

[تَبْ بَ] (اِ مرکب) خاقان تبت : و ملک این ناحیت را تبت خاقان خوانند و مر او را لشکر و سلاح بسیار است. (حدود العالم چ طهرانی ص46). رجوع به تبت شود.

تبت زمین.

[تَبْ بَ زَ] (اِخ) زمین تبت :
ز هندوستان شد به تبت زمین
ز تبت(1) درآمد به اقصای چین.نظامی.
رجوع به تبت شود.
(1) - ن ل: وز آنجا.

تبتک.

[تَ بَتْ تُ] (ع مص) بریده گردیدن. (از منتهی الارب) (از قطر المحیط) (ناظم الاطباء).

تبت کنب.

[تَ تَ کُمْبْ] (اِخ)(1) بیرونی بنقل «بشن پران» آرد یکی از طبقات جهنم است و جای امیرانی است که نسبت به رعایای خود توجه نداشته باشند یا آنهایی که با زن استاد خود زنا کنند یا آنانی که با مادرزن خود همبستر شوند. (تحقیق ماللهند ص30).
.(سانسکریت)
(1) - Taptakumbha

تبتل.

[تَ بَتْ تُ] (ع مص) بریده گردیدن. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). مطلق بریدن. (فرهنگ نظام). ||انقطاع و انفصال از دنیا. (از قطر المحیط). انقطاع از دنیا. (از اقرب الموارد). گرویدن بخدا و ببریدن از ماسوای او. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ||با خدا گرویدن و دل از دنیا بریدن. (غیاث اللغات). بریدن از ماسوای و پیوستن بخدا. (فرهنگ نظام). ||کار خالص کردن خدای را. (ترجمان علامهء جرجانی). کار ویژه کردن خداوند را عز و جل. (زوزنی):
از مقامات تبتل تا فنا
پایه پایه تا ملاقات خدا.مولوی.
||ببریدن از زنان و بی مهر گشتن از آنها. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). و منه الحدیث: لارهبانیة و لاتبتل فی الاسلام. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). زن نکردن. (دهار). ||تبتل فسیله؛ جدا و مستغنی گردیدن نهال از درخت اصل. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تبت واژگون.

[تَبْ بَ تِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) رجوع به تبت (سوره) شود.

تبت واژون.

[تَبْ بَ تِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) رجوع به تبت (سوره) شود.

تبتی.

[تِبْ بَ / تُبْ بَ] (ص نسبی)منسوب به تبت که شهری است در کوهستان جنوب (کذا) هندوستان قریب کشمیر. (غیاث اللغات) (آنندراج). منسوب به تبت مانند مشک تبتی و مردم تبتی. (ناظم الاطباء) :
آن یکی دُری که دارد بوی مشک تبتی
وآن دگر مشکی که دارد رنگ دُر شاهوار.
منوچهری.
و اما از لغت های مختلف مغولی خود منسوب به او است و عربی و پارسی و هندی و کشمیری و تبتی و ختایی و فرنگی و سایر لغات از هر یک چیزی داند. (تاریخ غازان چ کارل یان ص171).

تبتی.

[تَبْ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان میان آب در بخش مرکزی شهرستان شوشتر که در 11هزارگزی جنوب شوشتر و کنار راه اتومبیل رو شوشتر به بند قیر واقع است. دشتی است گرمسیر و 100 تن سکنه دارد و آب آن از رود شطیط است. محصول آن غلات و شغل اهالی آن زراعت است و ساکنین آنجا عرب میان آبی هستند و در تابستان راه آنجا اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

تبتیت.

[تَ] (ع مص) توشه دادن کسی را. ||نیک بریدن چیزی را. ||بَتّ یعنی طیلسان دادن کسی را. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). و منه حدیث علی رضی الله عنه لقنبر: تبتهم؛ ای اعطهم بالبتوت. (منتهی الارب). رجوع به تبتت شود.

تبت یداک.

[تَبْ بَ یَ کَ] (ع جملهء فعلیهء دعایی) هلاک شود هر دو دست تو. (غیاث اللغات) (آنندراج). مأخوذ از آیهء اول سورهء المسد:
یکی زجر کردش که تبت یداک
مرو دامن آلوده در جای پاک.
سعدی (بوستان).
تبت یداه؛ ضلتا و خسرتا. (قطر المحیط).

تبتیر.

[تَ] (ع مص) بریده دم کردن. (تاج المصادر بیهقی). رجوع به ابتر شود.

تبتیک.

[تَ] (ع مص) بسیار بریدن. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). پاره پاره کردن. (زوزنی). ||گوش بریدن. (ترجمان علامهء جرجانی). بتک آذان الانعام؛ قطعها، شُدِّد لکثرة. (اقرب الموارد).

تبتیل.

[تَ] (ع مص) بریدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || از دنیا بریدن. (زوزنی). دل از دنیا بریدن. (تاج المصادر بیهقی) (ترجمان علامهء جرجانی) (آنندراج). انقطاع از دنیا. (از اقرب الموارد). || گرویدن بخدا. (آنندراج). گرویدن بخدا و بریدن از ماسوای او. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

تبثاق.

[تَ] (ع مص) درانیدن سیل کنارهء نهر را. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). شکستن کنارهء نهر تا آب از آن منشعب شود و به اطراف پراکنده شود. (از قطر المحیط). || زوداشک گردیدن چشم. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (از منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء).

تبثر.

[تَ بَثْ ثُ] (ع مص) آبلهء ریزه برآوردن جلد. (از منتهی الارب) (آنندراج). به آبله شدن پوست. (تاج المصادر بیهقی). جوش زدن. آبله کردن پوست.

تبثیث.

[تَ] (ع مص) آشکار کردن. (تاج المصادر بیهقی). سخت آشکار کردن حدیث. (زوزنی). پراکندن و فاش کردن خبر. (از اقرب الموارد) (قطرالمحیط) (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || پراکندن کار. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تبثیع.

[تَ] (ع مص) بُثَع برآوردن زخم و آن گوشت پاره ای باشد مثال دندان. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء).

تبثیق.

[تَ] (ع مص) پاره کردن چیزی را. (از اقرب الموارد). درانیدن کنارهء نهر. (از قطر المحیط) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

تبجبج.

[تَ بَ بُ] (ع مص) بسیار فروهشته گردیدن گوشت کسی. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). فزونی یافتن و سست شدن و فروهشته شدن گوشت کسی. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تبجح.

[تَ بَجْ جُ] (ع مص) شادمانه گردیدن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (آنندراج). شاد شدن. (تاج المصادر بیهقی) (شرح قاموس). شادی. شادمانی : وزیر بدان تبجح و ابتهاج نمود و درحال بخدمت حضرت شد. (سندبادنامه ص272). قاآن بدان اهتزاز و تبجح نمود و بفرمود تا جشنها ساختند. (جهانگشای جوینی). دعوت سلطان اجابت کردند و بدان استظهار یافتند و تبجح و استبشار نمودند. (جهانگشای جوینی). نزلهای بسیار پیش فرستاد و استظهار و تبجح و استبشار نمود. (جهانگشای جوینی). || بزرگواری نمودن. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بزرگی نمودن. (آنندراج). || فخر کردن. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

تبجر.

[تَ بَجْ جُ] (ع مص) تبجر نبیذ؛ کناره کردن در نوشیدن نبیذ(1). (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بسیار نوشیدن نبیذ خرما را. (شرح قاموس): تبجر النبیذ؛ الح فی شربه. (تاج العروس) (اقرب الموارد) (قطر المحیط).
(1) - مأخذ منتهی الارب که ناظم الاطباء نیز از او نقل کرده در ترجمهء «الح» به «کناره کردن در...» معلوم نگردید.

تبجس.

[تَ بَجْ جُ] (ع مص) روان گردیدن آب. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

تبجیح.

[تَ] (ع مص) شادمانه کردن کسی را. (منتهی الارب). شادمانه گردانیدن. (آنندراج). شاد کردن کسی را. (شرح قاموس). || بزرگ داشتن کسی را. (منتهی الارب)(1) (از آنندراج).
(1) - در فرهنگ ناظم الاطباء این کلمه بتصحیف تبجیج (tabjij) آمده و همین معانی را برای آن آورده است.

تبجید.

[تَ] (ع مص) مقیم شدن. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تبجید در مکان؛ اقامت گزیدن در آن. (از اقرب الموارد).

تبجیس.

[تَ] (ع مص) روان کردن آب را. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). تبجیس آب؛ روان کردن آن. (از اقرب الموارد). || شکافتن ریش. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تبجیل.

[تَ] (ع مص) بزرگ داشتن. (از تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار) (اقرب الموارد) (قطر المحیط) (غیاث اللغات) (آنندراج) (فرهنگ نظام). گرامی داشتن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). عزت کردن و تعظیم کردن. (غیاث اللغات) (آنندراج). تعظیم کردن. (فرهنگ نظام). تعظیم و تکریم و گرامی داشتگی. (ناظم الاطباء) :
شادمان باد و بر هر مهی او را تبجیل
کامران باد و بر هر شهی او را تعظیم.فرخی.
و حاجب بزرگ عبدالله طاهر بیش از همه او را تبجیل و مراعات و معذرت پیوست. (تاریخ بیهقی). سلطان در ترتیب و تبجیل قدر و تمشیت کار و تمهید رونق او به همه غایتی برسید. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص438). بهاءالدوله در اجلال و اکرام و تحصیل مرام و تبجیل محل آنچه لایق جلالت حال سلطان و موافق کمال و فضایل او بود تقدیم داشت. (ترجمهء تاریخ یمینی ایضاً ص388). || بَجَل گفتن کسی را؛ یعنی بس است و بسنده است ترا جایی که رسیدی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تبجیلات.

[تَ] (ع اِ) جِ تبجیل. تشریفات. (ناظم الاطباء).

تبجیل کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)احترام کردن و گرامی داشتن. (ناظم الاطباء) :ایشان وی را تبجیل کردند و بجایی فرودآوردند و نزلهای گران فرستادند. (تاریخ بیهقی).
خدایت ثنا گفت و تبجیل کرد. (بوستان).
رجوع به تبجیل شود.

تبجیم.

[تَ] (ع مص) خاموش ماندن از عجز بیان یا از ترس و بیم. || درنگ نمودن. || منقبض گردیدن. || تیز نگریستن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تب چهارم.

[تَ بِ چَ / چِ رُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) تب ربع. حمی ربع. حمی الربع: ارباع؛ تب چهارم آمدن. (تاج المصادر بیهقی) : قرقیهان... تب چهارم ببرد. (الابنیة عن حقایق الادویة). و در حدود کیکانان پیش شیر شد و تب چهارم میداشت و عادت چنان داشت که چون شیر پیش آمدی خشتی کوتاه دسته قوی بدست گرفتی و نیزهء سطبر کوتاه. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص120).رجوع به تب ربع و حمی ربع شود.

تبحبح.

[تَ بَ بُ] (ع مص) (از: «ب ح ح») جای گرفتن و فرودآمدن. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء): تبحبح الدار؛ جای گرفت در وسط خانه. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || تبحبح حیاء؛ فراخ باریدن باران و جای گرفتن در زمین. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). || تبحبح عرب در لغات خود؛ وسعت دادن آن. (از اقرب الموارد).

تبحتر.

[تَ بَ تُ] (ع مص) خود را به قبیلهء بحتر منسوب ساختن. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

تبحث.

[تَ بَحْ حُ] (ع مص) کاویدن و تفتیش کردن از چیزی. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تبحثر.

[تَ بَ ثُ] (ع مص) پراکنده گردیدن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

تبحر.

[تَ بَحْ حُ] (ع مص) دور درشدن در علم. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). تبقر. (زوزنی). دریا شدن در علم. (دهار). بسیارعلم شدن. (غیاث اللغات) (آنندراج). علوم بسیار دانستن. (فرهنگ نظام). تبحر در علم؛ بسیارعلم گردیدن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). تعمق و توسع. (قطر المحیط). تبحر در علم و جز آن؛ تعمق در آن و توسع آن. (از اقرب الموارد). بسیاری علم و دانش و غوطه وری در بحر علوم. (ناظم الاطباء) : این مداح دولت عالیه را در فنون علوم و صنوف حکم تبحری ظاهر است. (سندبادنامه ص55). || بسیارمال شدن. (آنندراج). تبحر در مال؛ بسیارمال شدن. (از قطر المحیط) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). || و نیز تبحر بلغت مصری، رفتن بسمت دریا یعنی بسمت شمال. (ناظم الاطباء).

تبحصل.

[تَ بَ صُ] (ع مص) سطبر و بسیار گردیدن گوشت. (از منتهی الارب) (آنندراج).

تبحلس.

[تَ بَ لُ] (ع مص) فراغت. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط): جاء یتبحلس؛ ای فارغاً لا شی ء معه. (از اقرب الموارد) (قطر المحیط)؛ آمد در حالی که فارغ بود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تبحیح.

[تَ] (ع مص) جای گرفتن و فرودآمدن.(1) (ناظم الاطباء).
(1) - ظ. مصحف تبحبح است. رجوع به تبحبح شود.

تبخال.

[تَ] (اِ مرکب) (از: تب + خال). (حاشیهء برهان قاطع چ معین). به قلب اضافت. (آنندراج). اثر تب گرم بود که بر لب پدید آید. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). جوششی باشد که بسبب حرارت و سورت تب بر اطراف لب پدید آید. (فرهنگ جهانگیری) (از برهان) (از ناظم الاطباء). جوششی باشد که آبله وار از تب بر لب پدید آید. (انجمن آرا) (آنندراج). دمیدگی که بر روی پدید آید از تبش تب. (شرفنامهء منیری). آبله هائی که از اثر تب بر لبها پدید آید. (فرهنگ نظام). و آن از علامات مفارقت تب است. (آنندراج). تبخاله. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی) (برهان) (فرهنگ رشیدی) (شرفنامهء منیری) (انجمن آرا) (آنندراج) (فرهنگ نظام) (ناظم الاطباء). دمیدگی ها و بثرات که به بینی و لب برآید آن را تبخال گویند. (ذخیرهء خوارزمشاهی) :
چو تبخال کو تب برد درد دل را
به از درد تسکین فزایی نبینم.خاقانی.
با لفظ افتادن و دمیدن و زدن مستعمل است. (آنندراج). رجوع به تبخاله و دیگر ترکیب های تبخال شود.

تبخال افتادن.

[تَ اُ دَ] (مص مرکب)رجوع به تبخال و تبخاله و تبخاله افتادن و دیگر ترکیبهای تبخال شود.

تبخال برآوردن.

[تَ بَ وَ دَ] (مص مرکب) تبخال زدن. برآوردن تبخال بر لب. ظاهر شدن تبخال بر اطراف لب. تبخال کردن لب. تبخال دمیدن بر لب. تبخال افتادن بر لب. رجوع به تبخال و تبخاله و دیگر ترکیبهای آن دو شود.

تبخال دمیدن.

[تَ دَ دَ] (مص مرکب)دمیدن تبخال بر گرد لب. تبخال برآوردن. تبخال زدن. رجوع به تبخال و تبخاله و تبخال برآوردن و دیگر ترکیب های تبخال شود.

تبخال زدن.

[تَ زَ دَ] (مص مرکب)تبخال برآوردن لب. رجوع به تبخال و تبخاله و تبخال برآوردن و دیگر ترکیبهای تبخال شود.

تبخال کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)ظاهر شدن تبخال در لب. (ناظم الاطباء). رجوع به تبخال و تبخاله و تبخاله زدن و دیگر ترکیبهای تبخال شود.

تبخاله.

[تَ لَ / لِ] (اِ مرکب) (از: تبخال + «ه» پسوند زائد). (حاشیهء برهان قاطع چ معین). تبخال. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی) (برهان) (فرهنگ رشیدی) (شرفنامهء منیری) (فرهنگ جهانگیری) (انجمن آرا) (آنندراج) (فرهنگ نظام) (ناظم الاطباء). اثر تب گرم باشد که از لب مردم برجهد چون خرد آبله. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص493). اثر تب گرم بود یعنی جوششی که بعد از تب از لب و دهان بیرون آید. (فرهنگ اوبهی). تبشی باشد که بر لب بیمار پدید آید پس از تب. (صحاح الفرس). آبله های خرد که از گرمی تب بر اطراف لب پدید آید و این علامت مفارقت تب است. بلفظ افتادن و دمیدن و زدن مستعمل و در این لفظ قلب اضافت است و تبدیل بای فارسی به عربی و زیادت ها، ببای فارسی بدون ها نیز آمده. (غیاث اللغات) :
کاشکی سیدی من آن تبمی
تا چو تبخاله گرد آن لبمی.
خفاف (از لغت فرس اسدی چ اقبال ص 439).
تبخاله مرا نمود دلدار به ناز
بردم به لبان سرخش انگشت فراز
چون کودک شیرخواره از حرص و ز آز
انگشت مزم از این سپس عمر دراز.
قطران (از انجمن آرا).
نگوئی گاو بحری را چرا تبخاله شد عنبر
گیا در ناف آهو مشک اذفر بیشمر دارد.
ناصرخسرو.
تب لرزه شکست پیکرش را
تبخاله گزید شکرش را.نظامی.
زبان از تشنگی بر لب فتاده
لب از تبخاله موج خون گشاده.جامی.
|| مرغی از جنس ترقه. (ناظم الاطباء). || حباب شراب. (ناظم الاطباء).
- آتش تبخاله:زان فروغی کز رخش افتاد در کاشانه ام
آتش تبخاله ام لبریز آب گوهر است.
صائب (از آنندراج).
- تبخاله نوش:ببوی صبر مشام آنچنان مباد آن رند
که قدر طالب تبخاله نوش نشناسد.
طالب آملی (از آنندراج).
- خیمهء تبخاله:پردهء امید باشد ناامیدیهای ما
خیمهء تبخالهء ما بر لب کوثر بود.
صائب (از آنندراج).
- ساغر تبخاله:در کلبهء ما تا به کمر موج شراب است
تا ساغر تبخالهء ما پیری ناب است.
کلیم (از آنندراج).
توان به ساغر تبخاله آب کوثر خورد
بساز با جگر تشنه چون سراب اینجا.
صائب (از آنندراج).
-شیشهء تبخاله:بی تو امشب ساغر لب بر شراب ناله بود
پنبه ام از مغز جان بر شیشهء تبخاله بود.
شوکت (از آنندراج).
از ره و رهبر نبود آثار کز شوق ازل
خار راهت چون پری در شیشهء تبخاله بود.
محسن تأثیر (از آنندراج).

تبخاله افتادن.

[تَ لَ / لِ اُ دَ] (مص مرکب) تبخاله برآوردن. تبخاله زدن. تبخاله دمیدن :
تبخاله ترا بر لب شیرین ز تب افتاد
بر رشتهء جانم گرهی بوالعجب افتاد.
آصفی (از آنندراج).
رجوع به تبخال و تبخاله و دیگر ترکیب های این دو شود.

تبخاله دمیدن.

[تَ لَ / لِ دَ دَ] (مص مرکب) تبخاله افتادن. تبخاله برآوردن. تبخاله زدن :
پنداری تبخالهء خردک بدمیده ست
بر گرد عقیقین(1) دو لب دلبر عیار.منوچهری.
با که سرگرم سخن گشت که تبخاله دمید
بر لب او ستم از شعلهء آواز خود است.
خان آرزو (از آنندراج).
رجوع به تبخال و تبخاله و دیگر ترکیب های این دو کلمه شود.
(1) - در نسخهء چ دبیرسیاقی ص36: عقیق.

تبخاله زدن.

[تَ لَ / لِ زَ دَ] (مص مرکب)تبخاله افتادن. تبخاله برآوردن. تبخاله دمیدن :
تبخاله زد لبم ز می خضر گوئیا
این آب را به وام ز آتش گرفته است.
صائب (از آنندراج).
رجوع به تبخال و تبخاله و تبخاله افتادن و تبخاله دمیدن و سایر ترکیبات آن شود.

تبخبخ.

[تَ بَ بُ] (ع مص) فرونشستن سختی گرما. (از منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد) (از قطر المحیط). فرونشستن گرما. (ناظم الاطباء). کم شدن گرما. (زوزنی). || آرام گرفتن گوسفندان جایی که بودند. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). || شنیده شدن آواز گوشت بدن بخاطر لاغری پس از فربه بودن. (از اقرب الموارد).

تبختر.

[تَ بَ تُ] (ع مص) (از «ب خ ت ر») خرامیدن به ناز. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بناز و غرور خرامیدن. (غیاث اللغات) (آنندراج). خرامیدن. (زمخشری) (دهار) (زوزنی) (فرهنگ نظام). نیکو مشی کردن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (فرهنگ نظام).
- به تبختر رفتن؛ گرازیدن. (صحاح الفرس). خرامیدگی و خرامش با ناز و شوکت و به این طرف و آن طرف میل کردن در رفتن. (ناظم الاطباء). با تکبر و نخوت راه رفتن، این معنی محدث در فارسی است. (فرهنگ نظام). راه رفتن نیک توأم با تمایل یا راه رفتن از روی تکبر و خودپسندی. (از قطر المحیط).
|| تکبر. (زمخشری) :
به تبختر نه بذُل مال ستاند ز ملوک
به تواضع نه بمنت سوی بدگو بدهد.خاقانی.
لطفهای شه که ذکر آن گذشت
از تبختر بر دلش پوشیده گشت.مولوی.
چون بگفت آن خسته را خاتون چنین
می نگنجید از تبختر بر زمین.مولوی.

تبختریة.

[تَ بَ تُ ری یَ] (ع مص جعلی، اِ مص) رفتار با وقار و تبختر. (ناظم الاطباء). رفتار متکبر خودپسند. (از قطرالمحیط).

تبخثر.

[تَ بَ ثُ] (ع مص) (از «ب خ ث ر») پراکنده شدن و متفرق گردیدن. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تفرق و پریشانی. (قطر المحیط).

تبخدجة.

[تَ بَ دَ جَ] (ع مص) نوعی از راه رفتن که پیش پاها را نزدیک گذارد و پاشنه ها دور.(1) (ناظم الاطباء).
(1) - در منتهی الارب و قطر المحیط بخدجه بدین معنی آمده است و تبخدجه دیده نشد.

تبخر.

[تَ بَخْ خُ] (ع مص) بخور کردن به چیزی. (از منتهی الارب) (آنندراج). بخور کردن. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). خوش بوی کردن به بخور. (زوزنی). خویشتن را بوی کردن به بخور. (تاج المصادر بیهقی).

تبخس.

[تَ بَخْ خُ] (ع مص) تبخس مخ؛ نماندن مغز مگر در استخوانهای انگشتان و چشم. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). کم شدن چنانکه باقی نماند مگر در انگشتان پا و چشم. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). و آن آخرین چیزی است که باقی ماند. (از اقرب الموارد). رجوع به تبخیس شود.

تبخص.

[تَ بَخْ خُ] (ع مص) تیز نگریستن. || برگردیدن پلکها. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تبخضل.

[تَ بَ ضُ] (ع مص) سطبری و بسیار شدن گوشت کسی. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). رجوع به تبخلص شود.

تبخلص.

[تَ بَ لُ] (ع مص) تبخلص لحم؛ سطبری و بسیار شدن آن. (از قطر المحیط). تبخضل. (ناظم الاطباء). رجوع به تبخضل شود.

تب خمس.

[تَ بِ خُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) حمی خمس: و بترین تب ها که با این تب [سل] آمیخته گردد تب خمس است، پس ربع، پس شطرالغب، پس نایبه. (ذخیرهء خوارزمشاهی). رجوع به حمّی خمس و تب و ترکیبهای آن شود.

تبخیت.

[تَ] (ع مص) غلبه کردن و خاموش گردانیدن. (از قطر المحیط). غلبه کردن به حجت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ساکت کردن. (ناظم الاطباء). || تحری. (منتهی الارب) (آنندراج). و منه قول بعض الشافعیة فی اشتباه القبلة: اذا لَم یمکنه الاجتهادُ صلّی علی التبخیت. (منتهی الارب). || سخن گفتن از روی بی عقلی و حماقت. || خوشبخت شدن. (ناظم الاطباء).

تبخیر.

[تَ] (ع مص) بخور کردن به چیزی. (از منتهی الارب) (آنندراج). بخور کردن و بخور دادن. (ناظم الاطباء). خویشتن بوی کردن ببخور. (دهار): و بخّره و بخر علیه؛ دخنه بالبخور. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || بخار انگیختن از چیزی. (فرهنگ نظام). || بخار شدن. (ناظم الاطباء). || تبخیر در اصطلاح فیزیک(1)، تغییر حالت از مایع به حالت بخار را گویند.
-تبخیر سطحی؛ تغییر حالت از مایع به حالت بخار در سطح بسیاری از مایعات ممکن است روی دهد حتی در درجات عادی حرارت، آبی که در ظرف دهان بازی با هوا مواجه شود تبخیر گردد مخصوصاً هرچه هوا خشک تر و درجهء حرارت بالاتر رود تبخیر سریعتر انجام می گردد. این نوع تغییر حالت را تبخیر سطحی نامند. (از فیزیک ترمودینامیک تألیف روشن ج 1 ص 86).
(1) - evaporation.

تبخیر کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)بخار کردن. (ناظم الاطباء). بصورت بخار درآوردن.

تب خیز.

[تَ] (نف مرکب) که تب آورد. هوا یا جایی که بیماری تب آورد. مالاریایی: اراضی مجاور باتلاقها و زمینهای باتلاقی تب خیزند. رجوع به تب و دیگر ترکیب های آن شود.

تبخیس.

[تَ] (ع مص) تبخس. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). نماندن مغز مگر در استخوانهای انگشتان و چشم. (آنندراج). بخس المخ تبخیساً؛ نماند مغز مگر در استخوانهای انگشتان و چشم. یقال: ان آخر ما یبقی فیه المخ من البعیر اذا عجف السلامی و العین فاذا ذهب منهما لم یکن لَه بقیة بعد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به تبخس شود.

تبخیل.

[تَ] (ع مص) نسبت کردن به بخل. (تاج المصادر بیهقی). بخیل خواندن. (زوزنی). نسبت کردن کسی را به بخل. (از منتهی الارب) (از قطر المحیط) (از ناظم الاطباء). به بخل تهمت زدن کسی را. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). بخیل خواندن کسی را. (آنندراج).

تبد.

[تِ بِ] (اِ) مویی باشد بغایت نرم که از بن موی بز بشانه برآرند و از آن شال بافند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تِبِت. (فرهنگ نظام) (ناظم الاطباء). کرک. (ناظم الاطباء). رجوع به تبت شود.

تبدء .

[تَ بَدْ دُءْ] (ع مص) (از: «ب دء») تبدّؤ. آغاز کردن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (از منتهی الارب). رجوع به تبدّؤ شود.

تب دائم.

[تَ بِ ءِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) حمّای دائم. تب بندی. تب لازم. تب دق. رجوع به تب و دیگر ترکیبهای آن شود.

تب دار.

[تَ] (نف مرکب) کسی که تب داشته باشد. (بهار عجم) (آنندراج). محموم. مبتلا به تب :
به رنج نیز نیاسوده ام ز خدمت تو
چو شمع در نظرت ایستاده ام تب دار.
شفیع اثر (از بهار عجم).
این تب عشق است نی آتش که بنشیند ز آب
من اگر بهتر شوم تب دار ماند بسترم.
ابوطالب کلیم (از بهار عجم).
رجوع به تب و دیگر ترکیبهای آن شود.

تب داشتن.

[تَ تَ] (مص مرکب) مبتلا به تب بودن. گرفتار تب بودن :
شاد کی باشد در این زندان تاری هوشمند؟
یاد چون آید سرود آنرا که تن داردش تب؟
ناصرخسرو.
رجوع به تب و ترکیبهای آن شود.

تبدح.

[تَ بَدْ دُ] (ع مص) خرامیدن زن. (تاج المصادر بیهقی). به رفتار خوش خرامیدن زن. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). راه رفتن زن به رفتاری خوش چنانکه میل به نر را برساند. تبدَّحت المرأةُ؛ مشت مشیةً حسنةً فیها تفکک. (اقرب الموارد).

تبدخ.

[تَ بَدْ دُ] (ع مص) گردن کشی کردن. (تاج المصادر بیهقی) (از منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). || بزرگی نمودن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

تبدد.

[تَ بَدْ دُ] (ع مص) پراکنده شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار) (از اقرب الموارد). پریشان گردیدن. (از منتهی الارب) (از قطر المحیط) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). مُتَبَدِّد نعت است از آن. (منتهی الارب) (آنندراج). || تبدد الحلی صدرالجاریة؛ گرفت زیور تمام سینهء او را. || بخش بخش کردن چیزی را علی السویه. (از قطر المحیط) (از منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء).

تب دزده.

[تَ دُ دَ / دِ] (اِ مرکب) تب مخفی. تبی که در بیمار اثری بارز نداشته باشد و بیشتر در بیماران پیر مسلول و آنهم در اوایل بیماری مشاهده میشود و درجهء حرارت بدن بیمار بیش از چند عشر از حد معمولی بالاتر نرود و بهمین جهت تشخیص وجود بیماری در بیمار مشکل است. رجوع به تب شود.

تبدع.

[تَ بَدْ دُ] (ع مص) مبتدع گردیدن. (از قطر المحیط) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). اهل بدعت شدن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). نو آوردن : ایاکم والتبدع و التنطع و علیکم بالامر القدیم. (تاریخ اصفهان ابونعیم ج 1 ص153).

تب دق.

[تَ بِ دِق ق / دِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) تب استخوانی. (مجموعهء مترادفات ص88). اقطیقوس(1). انطیقوس(2). تب لازم. تب دائم. تب بندی :
پروار گرفت روز و بر شب
تبهای دق از نهان برافکند(3).
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص498).
رجوع به تب و دیگر ترکیب های آن شود.
. (اشتینگاس)
(1) - Hectic fever. (2) - انطیقوس مصحف اقطیقوس است و اقطیقوس معرب هکتیکوس.
(3) - پروار؛ فربه و کنایه از بلند شدن روز و کوتاه شدن شب که لازمهء تب دق لاغری است. (حاشیهء دیوان خاقانی چ عبدالرسولی ص498).

تبدل.

[تَ بَدْ دُ] (ع مص) دگرگون گردیدن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تبدیل. تحویل. (ناظم الاطباء) :
دل در جهان مبند که با کس وفا نکرد
هرگز نبود دور زمان بی تبدّلی.سعدی.
|| بدل گرفتن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (ترجمان علامهء جرجانی). عوض کردن این بدان. (آنندراج): تبدله به؛ گرفت آن را بدل آن. و منه قولهُ تعالی: و من یتبدلِ الکفر بالایمان فقد ضل(1). (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).
(1) - قرآن 2 / 108.

تبد.

[تَ بَدْ دُ لَنْ] (ع ق) بحالت تغییر صورت. (ناظم الاطباء). رجوع به تبدل و تبدیل شود.

تبدلات.

[تَ بَدْ دُ] (ع اِ) جِ تبدل. مبادلات و تحولات. (ناظم الاطباء). رجوع به تبدل شود.

تبدل کردن.

[تَ بَدْ دُ کَ دَ] (مص مرکب) تغییر کردن. دگرگون کردن. عمل تبدل :
چه کند بنده که بر جور تحمل نکند
دل اگر تنگ بود مهر تبدل نکند. سعدی.

تبدل محاذات.

[تَ بَدْ دُ لِ مُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) تغییر برابری : سبب نزدیکتر آن است که چیزها که برابر چشم باشد از برابری بگردد و این را بتازی تبدل محاذات گویند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

تبدؤ.

[تَ بَدْ دُ] (ع مص) تَبَدُّءْ. ابتدا کردن. (قطر المحیط) (زوزنی). ابتدا کردن به چیزی. (آنندراج). رجوع به تَبَدُّءْ شود.

تبدی.

[تَ بَدْ دی] (ع مص) به بادیه مقیم شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). بادیه نشین شدن و از مردم بادیه گشتن. (از قطر المحیط). || پدید آمدن چیزی. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). برآمدن و آشکار گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تبدید.

[تَ] (ع مص) پراکنده کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (از قطر المحیط). پریشان کردن چیزی را. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). || درمانده گردیدن. || نشسته به نیم خواب رفتن. (از قطر المحیط) (از منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء).

تبدیع.

[تَ] (ع مص) مبتدع خواندن. (زوزنی) (آنندراج). به بدعت نسبت کردن کسی را. (از قطر المحیط) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

تبدیل.

[تَ] (ع مص) بدل کردن. (ترجمان علامهء جرجانی). بدل چیزی آوردن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). بدل کردن چیزی به چیزی. (آنندراج). گرفتن چیزی بدل چیزی دیگر. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). عوض کردن چیزی به چیزی. (فرهنگ نظام). تحویل و تعویض. (ناظم الاطباء) :
بد بدل شد به نیکت ار نکنی
مر گزیدهء خدای را تبدیل.
ناصرخسرو (دیوان ص242).
... مرا مطلع گردانی تا به تبدیل آن سعی نمایم. (گلستان).
از بر حق میرسد تفضیلها
باز هم از حق رسد تبدیلها.مولوی.
|| تاخت زدن چیزی. || دیگرگون ساختن چیزی و تغییر آن. (از اقرب الموارد). دیگرگون کردن. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تغییر و دگرگونی. (ناظم الاطباء) : اگر رای عالی بیند بیک خطا کز وی رفت تبدیلی نباشد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص394). البته نباید که از شرط عهدنامه چیزی را تغییر و تبدیل افتد که غرض همه صلاح است. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 211). و هرچند این همه بود نام ولیعهدی از ما برنداشت و آن را تغییر و تبدیلی ندید. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص214).
واندرین هر دو حال از این تبدیل
نشود هیچ حسن تو کمتر.مسعودسعد.
شرط تبدیل مزاج آمد بدان
کز مزاج بد بود مرگ بدان.مولوی.
|| تغییر صورت و شکل و تغییر حال و رمش (؟) (ناظم الاطباء). || انقلاب: قابل تبدیل؛ قابل انقلاب و تغییرپذیر. (ناظم الاطباء). رجوع به تبادل و دیگر ترکیبهای تبدیل شود. || در نزد اهل تعمیه، نهادن حرفیست بدون واسطهء عمل تصحیف چون اسم خلیل در این بیت:
خلقی شده چاک دامن از آن گل روی
کو باد که آورد از آن گلرو بوی.
و در جامع الصنایع گوید: معمای مبدل آن است که لفظی آرد که چون معنی آن را بزبان دیگر بدل کنند نامی خیزد که مطلوب باشد، چون نام شمس در این بیت:
گفتند که معشوق کدام است ترا
گفتم آنکس که آفتابش خوانند.
چرا که آفتاب را به عربی برند، شمس شود.
لکن اینجا قرینه ای بر بدل نیست. اگر قرینه ای بر بدل هم ذکر کنند بهتر آید. مثال:
شب خواجه ابوبکر بدیدم در راه
گفتم که شوم ز سِرِّ نامت آگاه
ما را چو ز درهای عرب بیرون برد
برعکس سوار شد به تازی ناگاه.
یعنی درها به عربی ابواب بود و ماء آب و هرگاه که از ابواب آب بیرون رود ابو ماند و سوار به عربی رکب بود، چون رکب را معکوس کنند بکر شود. (کشاف اصطلاحات الفنون چ احمد جودت ج 1 ص 162). || تبدیل یا نسخ، در نزد برخی از علمای اصول عبارت است از بیان انتهای حکم شرعی، مطلق از تأیید و توقیت، به نص متأخر از مورد آن. در این تعریف آوردن کلمهء «شرعی» برای احتراز از جر آن است و قید کلمهء «مطلق» بمنظور احتراز از حکم موقت به وقت خاصی است، زیرا نسخ آن پیش از پایان یافتن آن صحیح نیست، زیرا نسخ قبل از تمام شدن وقت بدائی است بر خدای تعالی (تعالی عن ذلک). و آوردن کلمهء «متأخر» برای خارج ساختن تخصیص است و در این باره علمای اصول تعریفهای مختلفی دارند. رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون ذیل تبدیل و نسخ شود. || در فن بدیع عبارت است از صنعت عکس و آن تقدیم یافتن جزیی در سخن و سپس معکوس شدن آن است چنانکه آنچه باید مقدم باشد مؤخر آید و برعکس. رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون ذیل تبدیل و عکس شود. || (اصطلاح ریاضی)(1)هرگاه nحرف چون a, b, c, d...l داشته باشیم و از آنها همهء جمل ممکنه را بسازیم که او در هر جمله nحرف وجود داشته باشد، و ثانیاً هر دو جمله اختلافشان از یکدیگر بر حسب مکان قرار گرفتن حروف در جمل باشد، میگوئیم یک تبدیل nحرفی تشکیل داده ایم مانند این دو جمله:
a b c d e f...l
b a c d e f...l
|| (اصطلاح هندسه) همواره میتوان بکمک تبدیلات هندسی از روی خواص معلومی از یک شکل، خواص متناظری را از شکل مبدل بدست آورده و بدین ترتیب استعمال قضایای هندسی را پهناور ساخت. || تبدیل را پیوسته خوانند که دو جزء نزدیک بهم از «واریتهء» مثلاً Eبدو جزء مجاور از «واریتهء» eتبدیل شوند و ضمناً شمارهء «پارامتر»های این دو جزء یکسان باشند. || تبدیل را مماس گویند آنگاه که منحنی ها و سطوح مماس را بمنحنی ها و سطوح مماس تبدیل نماید. || تبدیل را نقطه ای گویند وقتی که نقطه ها را به نقطه تبدیل کند. این تبدیلات نقطه ای همان مسألهء تغییر متغیر هندسهء تحلیلی است. رجوع به دورهء هندسهء علمی و عملی مهندس رضا صص182-192 شود. || (اصطلاح مکانیک) تغییر انرژی از یک شکل بشکل دیگر را تبدیل مکانیکی گویند. || (اصطلاح طبیعی) تبدیل فیزیولوژیک ؛ تغییر یک شکل، بشکل دیگر مانند متابولیزم یا جذب و تحلیل در بدن. رجوع به وبستر ذیل «ترانسفورماسیون»(2) شود. || (اصطلاح منطق) تبدیل قضایا(3) ؛ عبارتست از جانشین کردن قضیه ای قضیهء دیگر را که معادل آنست. || (اصطلاح هندسهء تحلیلی) تبدیل محور مختصات(4)؛ اگر دو دستگاه محور مختصات چون ( x,y )و ( X,Y )داشته باشیم که دستگاه ( X,Y )بوسیلهء عناصری با دستگاه ( x,y )بستگی یابد، هرگاه نقطه ای چون Mبا مختصاتی در دستگاه ( x,y )مفروض باشد، مقصود از تبدیل محورها یافتن مختصات جدید نقطهء M در دستگاه ( X,Y ) بر حسب مختصات همان نقطه در دستگاه ( x,y ) و عناصر ربط دهندهء دستگاه ( x,y )به ( X,Y )است و بالعکس. رجوع به تبدیلات شود.
(1) - Permutation.
(2) - Transformation.
(3) - Transformation des propositions.
(4) - Transformation des axes des cordonnees.

تبدیلات.

[تَ] (ع اِ) جِ تبدیل. تغییرات. (ناظم الاطباء). رجوع به تبدیل شود.

تبدیل به احسن کردن.

[تَ بِ اَ سَ کَ دَ] (مص مرکب) چیزی را به چیزی بهتر بدل کردن. عوض کردن چیزی با چیز دیگری، چنانکه در مال وقف که بخاطر رعایت وقف مال موقوفه را که در شرف خرابی یا خسران است فروخته جای نیکوتری می خرند.

تبدیل کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)عوض کردن. تعویض. بدل کردن. تاخت زدن. مبادله کردن. معاوضه کردن. || گرداندن. تغییر دادن. تحریف کردن : روا نیست در تاریخ تحریف و تغییر و تبدیل کردن. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص463).

تبدیل یافتن.

[تَ تَ] (مص مرکب)تغییر پذیرفتن. تبدیل شدن. تغییر یافتن. تغییر کردن :
چون مزاج زشت او تبدیل یافت
رفت زشتی از رخش چون شمع تافت.
مولوی.
رجوع به تبدیل و دیگر ترکیبهای آن شود.

تبدین.

[تَ] (ع مص) بزاد برآمدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). پیر و کلانسال شدن. (از اقرب الموارد). ضعیف و کلانسال گردیدن. (منتهی الارب) (از قطر المحیط). ضعیف و سست شدن. (از قطر المحیط). پیر و ناتوان شدن. (آنندراج). || پوشانیدن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج). لباس یا زره پوشانیدن کسی را. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). زره پوشانیدن فلان را. (ناظم الاطباء).

تب دیوانه.

[تَ بِ دی نَ / نِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) تب نامنظم. تب بی دور. رجوع به تب و دیگر ترکیبهای آن و مخصوصاً تب مالت شود.

تبذار.

[تِ] (ع ص) بسیارگوی. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). بسیارگوی و فاش کنندهء راز. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تبذارة.

[تِ رَ] (ع ص) کسی که مال خود را تباه کند و در صرف آن جانب اسراف گیرد. (اقرب الموارد) (از قطر المحیط). مبذر. (قطر المحیط). مردی که بیجا خرج می کند مال خود را و تباه می نماید آن را. (ناظم الاطباء).

تبذح.

[تَ بَذْ ذُ] (ع مص) باریدن ابر. (از قطر المحیط) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از آنندراج).

تبذخ.

[تَ بَذْ ذُ] (ع مص) بزرگی نمودن و بزرگ منشی کردن. || بلند گردیدن. (از قطر المحیط). || گردنکشی کردن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (زوزنی) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تبذر.

[تَ بَذْ ذُ] (ع مص) تبذر چیزی از دست کسی؛ پراکنده شدن آن. (از اقرب الموارد) :
چو عمر دادی دنیا بده که خوش نبود
بصد خزینه تبذر بدانگی استقصا.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص5).
|| زرد شدن و تغییر یافتن آب. (از قطر المحیط) (آنندراج). متغیر شدن و زرد گردیدن آب. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

تبذل.

[تَ بَذْ ذُ] (ع مص) ناحفاظی. ناخویشتن داری. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). عمل نفس خویشتن کردن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). درباختن و نگاه نداشتن چیزی. || بادروزه داشتن خود. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). لباس کهنه پوشیدن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). بادروزه داشتن جامه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بادروزه کردن. (تاج المصادر بیهقی).

تبذیر.

[تَ] (ع مص) پراکندن مال به اسراف. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). مال به اسراف نفقه کردن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). مال بسیار نفقه کردن. (ترجمان علامهء جرجانی). بی اندازه خرج کردن. (غیاث اللغات) (آنندراج). هو تفریق المال علی وجه الاسراف. (تعریفات). باددستی. گزاف خرجی. ولخرجی :
باز خانان خام طَمْع کنند
مال میراث یافته تبذیر.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص641).
|| تبذیر زمین؛ کاشتن آن را. (از قطر المحیط) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). کاشتن زمین را. (آنندراج). || تبذیر فلان؛ خراب کردن آن. (از اقرب الموارد). || پراکنده کردن. (غیاث اللغات) (آنندراج) (فرهنگ نظام). پراکنده و پریشان کردن چیزی. (ناظم الاطباء). || فاش کردن راز. (آنندراج) (ناظم الاطباء). فاش نمودن. (فرهنگ نظام). || آزمودن. (آنندراج) (ناظم الاطباء). || پدید آمدن گیاه از زمین. (غیاث اللغات) (آنندراج).

تبذیر کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)ولخرجی کردن. اسراف کردن. باددستی کردن. گزاف خرجی کردن. رجوع به تبذیر و تبذر و اسراف شود.

تبذیع.

[تَ] (ع مص) ترسانیدن کسی را. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء).

تبر.

[تَ بَ] (اِ) محمد معین در حاشیهء برهان آرد: پهلوی «تبرک»(1)، ارمنی «تپر»(2)، کردی «تفر»(3)، «تویر»(4)، بلوچی «تپر»(5)، «توار»(6)، «تفر»(7)، روسی «تپر»(8)، طبری «تور»(9)، مازندرانی کنونی «تُر»(10)، گیلکی «تبر»(11)، فریزندی و نطنزی «تور»(12)، اشکاشمی «تووور»(13)، وخی «تیپار»(14)، زباکی «توار»(15)- انتهی. آلتی باشد از فولاد که بدان چوب درخت بشکنند. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا). با لفظ زدن و خوردن مستعمل. (آنندراج). آلتی است از آهن با دستهء چوبی یا آهنی که با آن چوب را می شکافند و خورد [ خرد ] میکنند. (فرهنگ نظام).(16) آلتی از فولاد که دستهء چوبین دارد و بدان چوب و درخت شکنند. (ناظم الاطباء). فأس. (المعرب جوالیقی ص 228). از اسبابهای چوب بران و نجاران است. (سفر تثنیه 19: دو 20:19 و اول اسماعیل 20 و کتاب اشعیا 10:15) (قاموس کتاب مقدس ص244 ذیل تبر یا کوپال) :
برگیر کنند(17) و تبر و تیشه و ناوه
تا ناوه کشی خار زنی گرد بیابان.
خجسته.
چو بشناخت آهنگری پیشه کرد
کجا زو تبر ارّه و تیشه کرد.
فردوسی.
راست گفتی بهم همی شکنند
سنگ خارا بصدهزار تبر.
فرخی (دیوان چ عبدالرسولی ص103).
اخگر هم آتش است ولیکن نه چون چراغ
سوزن هم آهن است ولیکن نه چون تبر.
عسجدی.
این بدرّد ترک رویین را چو هیزم را تبر
وآن شود در سینهء جنگی چو در سوراخ مار.
منوچهری.
جانت را دانش نگه دارد ز دوزخ همچنانک
بر نگه دارد درختان را ز آتش وز تبر.
ناصرخسرو.
چون زدستی خود تبر بر پای خود
خود پزشک خویش باش ای دردمند.
ناصرخسرو.
یار بد را مکن بخشم بتر
نکند شیشه کس رفو به تبر.
سنائی.
دست زوال تا ابد ازبهر چون تو یار
در بیخ این درخت نخواهد زدن تبر.
انوری (از آنندراج).
درخت اگر متحرک شدی ز جای بجای
نه جور اره کشیدی و نی جفای تبر.
انوری (از امثال و حکم ج 2 ص785).
ز بیم فلک در ملک می پناهم
ز ترس تبر در گیا میگریزم.خاقانی.
چون شرر شد قوی همه عالم
طعمه سازد چه حاجت تبر است؟
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص67).
هین تبر در شیشهء افلاک از آنک
گل به نیل جان غمخوار آمده ست.
خاقانی (ایضاً ص509).
تبر بر نارون گستاخ می زد
به دهره سروبن را شاخ میزد.
نظامی.
نیست بر بیخ دولت اینان
تبری چون دعای مسکینان.
اوحدی.
خورد نخل عمر عدویت تبر
بتو هیمهء تر فروشد اگر.
ظهوری (از آنندراج).
|| قسمی از تبر در قدیم از آلات جنگ بوده و آن را تبرزین هم میگفتند. (فرهنگ نظام) :
تبر از بس که زد به دشمن کوس
سرخ شد همچو لالکای خروس.
رودکی.
یکی ترک بد نام او گرگسار
گذشته بر او بر بسی روزگار...
ز آهرمن بدکنش بد بتر
بجنگ اندرون بد سلاحش تبر.
دقیقی.
ز بانگ سواران پرخاشخر
درخشیدن تیغ و زخم تبر.
فردوسی.
ز جوش سواران و بانگ تبر
همی سنگ خارا برآورد پر.
فردوسی.
برآمد چکا چاک زخم تبر
خروش سواران پرخاشخر.
فردوسی.
مردی دویست چنانکه ساخته بودند پیدا آمدند و قاید به میان سرای رسیده بود و شمشیر و ناچخ و تبر اندرنهادند و وی را تباه کردند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص328).
شکرند از سخن خوب و سبک شیعت را
بسخنهای گران ناصبیان را تبرند.
ناصرخسرو.
گر تو لشکرشکنی داری و کشورگیری
پادشا از چه دهد گنج به لشکر از خیر
چون ترا نَدْهد از آن تا تو به لشکرشکنی
سر به شمشیر دهی تن به تبر دیده به تیر.
سوزنی.
مرا خود کجا باشد از سر خبر
که تاج است بر تارکم یا تبر؟
(بوستان).
-امثال: تبر را داده ( تبر را گم کرده) پی سوزن میرود (سوزن می خرد)، نظیر: خر دادن و خیار ستدن؛ چون گولان گرانی را به ارزانی بدل دادن :
صحبت او مخر و عمر مده زیرا
جز که نادان نخرد کس به تبر سوزن.
ناصرخسرو (از امثال و حکم ج 1 ص 541).
چونکه درین چاه چو نادان بباد
داده تبر در طلب سوزنم.
ناصرخسرو (ایضاً).
-از سوزن تبر کردن؛ خردی را بزرگ نمودن، نظیر: یک کلاغ چهل کلاغ :
خرسر تا بازشناسد از آنک
می نتوان ساخت ز سوزن تبر.
سوزنی.
- چاچی تبر، تبر چاچی؛ تبر منسوب به چاچ. تبری بسیار عالی که در چاچ می ساخته اند :
ز بس جوشن و خود و چینی سپر
ز بس نیزه و گرز و چاچی تبر.
فردوسی.
رجوع به چاچ شود.
(1) - tabrak. apar.ف
(2)
(3) - tefer.
(4) - tewir.
(5) - tapar.
(6) - towar.
(7) - tafar.
(8) - Topor.
(9) - tur.
(10) - tor.
(11) - tabar.
(12) - tavar.
(13) - tuwur.
(14) - tipar.
(15) - tewar. (16) - وجه اشتقاقی هم دربارهء این کلمه در فرهنگ نظام آمده است. رجوع به ج 2 ص196 شود.
(17) - ن ل: کلند.

تبر.

[تِ] (اِ) نام مرغی است. (برهان) (شرفنامهء منیری) (لسان العجم شعوری ج 1 ورق 298 الف). تِبْر و تَبْر، نام یک نوع مرغی. (ناظم الاطباء).

تبر.

[تَ] (ع مص) شکستن. (تاج المصادر بیهقی). هلاک کردن. (از اقرب الموارد). شکستن و هلاک کردن. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (فرهنگ نظام).

تبر.

[تِ] (ع اِ) طلا و نقره یا ریزهء آنها پیش از آنکه ریخته باشند و چون بریزند زر و نقره باشند. یا آنچه که از کان برآرند پیش از گداختن و در کالبد ریختن و شکستهء شیشه و هر جوهر که بکار رود از مس و روی. واحد آن تِبْرَة. (از قطر المحیط).(1) زری که هنوز سکه نزده باشند و چون سکه زنند دینار شود که آن را عین نامند. تبر جز به زر اطلاق نگردد، بعضی ها دربارهء نقره هم آن را گفته اند و گویند آنچه که از کان برآورند از زر و سیم و جمیع مواد معدنی پیش از آنکه گداخته و ریخته باشند. ابن جنی گوید: آن را تبر نگویند مگر آنکه در خاک کان باشد، یا ریزه باشد. (از اقرب الموارد). زر و سیم یا ریزهء سیم و زر که هنوز نریخته باشند و بعد ریختن ذهب و فضه نامند یا آنچه از کان آرند قبل از آنکه بگدازند آن را و بقول زجاج هر فلز که بکار آید از مس و روی و مانند آن. کذا فی المعرب. ج، تبور. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). در عربی فلز قیمتی که نامهای دیگرش طلا و ذهب، و در نقره و فلزات دیگر هم مجازاً استعمال میشود. (فرهنگ نظام). زر خالص. (شرفنامهء منیری). طلا. (برهان) زر. (انجمن آرا) (لسان العجم شعوری ج 1 ورق 298 الف). طلا که به فارسی آن را زر گویند. (غیاث اللغات). بر طلا و نقرهء خام (پیش از آنکه استعمال گردد) اطلاق شود و بعضی ها مس را هم بدان افزایند و گروهی تبر را بر همهء مواد ذوب شدنی که هنوز استعمال نشده باشند اطلاق کنند ولی اطلاق تبر بر طلا از نقره و دیگر مواد مشهورتر است... (الجماهر ص232).
(1) - یاقوت، طلای خالص مزبور را به شهر تبر منسوب میداند. رجوع به تبر (منطقه ای از سودان) شود.

تبر.

[] (اِخ) (قلعهء...) حمدالله مستوفی آرد: قلعهء تبر بر سه فرسنگی شیراز است بطرف جنوب مایل بمشرق، بر کوهی است که با هیچ کوه پیوسته نیست و بر آنجا چشمهء مختصری، و در پای آن قلعه چشمه ای دیگر هست و در حوالی آن قلعه یک روزه راه آبادانی و علف چهارپای نیست و بدین سبب آن را محصور نمیتوان کرد و اکنون در دست امیر جلال الدین صیب شاه است و اصل او ترکمان است، و هوایش بگرمی مایل است. (نزهة القلوب چ گای لیسترانج ص133).

تبر.

[تِ] (اِخ) یاقوت مینویسد: منطقه ای از سودان و معروف به «بلاد التبر». زر خالص بدان منسوب و آن در جنوب مغرب واقع است. بازرگانان از سجلماسه به غانه که شهری در حدود سودان است میروند و مهره های شیشه ای کبود و نمک و عقدها از چوب صنوبر و دستبرنجن ها و حلقه و انگشتریهای مسی بر شترهای قوی هیکل بار کرده با خود میبرند و برای گذشتن از آن بیابان بی آب و علف آب بسیاری از شهرهای لمتونه حمل می کنند و پس از رنج فراوان خود را به غانه میرسانند و از آنجا راهنمایان و مردمان خبره که در کار معامله دستی دارند با خود برداشته به تپه ای میرسند که میان ایشان و اصحاب تبر قرار دارد. در این جا طبل های خود را بصدا درمی آورند. اصحاب تبر که در زیرزمین ها عریان بسر میبرند، صدای طبل ها را شنیده بسوی تپه میروند. در این وقت بازرگانان مال التجارهء خود را بر سر تپه گذارده از آن محل دور میشوند. و سیاهان بدانجا رفته در کنار هر قسمتی از مال التجاره مقداری زر نهاده از آنجا دور میشوند. دیگر بار، بازرگانان بدانجا رفته بقیمت زر آنان مقداری مال التجاره باقی می گذارند و زر و مازاد مال التجاره را برمیدارند و میروند. بدین طریق هیچگونه ملاقاتی بین تجار و آنان روی نمی دهد. یاقوت گوید: حال گمان دارم که از شدت گرما حیوانی در آن حدود یافت نشود و میان این منطقه و سجلماسه سه ماه راه است. ابن الفقیه گفته است که زر در شنزارهای این منطقه چنان روید که جزر (زردک) و آن را هنگام سر زدن آفتاب برمیگیرند، و نیز گوید خوراک اهل این منطقه ذرت و نخود و لوبیا و لباس آنان پوست پلنگ است. (از معجم البلدان ج 2 ص360). رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.

تبر.

[تُ بُ] (اِخ) آبی است به نجد از دیار عمروبن کلاب به منطقه ای که «ذات النطاق» نامیده میشود و نزدیک آن موضعی است که «نبر» (با نون) نام دارد. (معجم البلدان ج 2 ص363).

تبرآباد.

[تَ بَ] (اِخ) نام محلی کنار راه بابل و چالوس میان سیاه رود و محمودآباد در 5/323هزارگزی تهران.

تبرآباد.

[تَ بَ] (اِخ) دهی از دهستان میان دربند بخش مرکزی شهرستان کرمانشاه است. دشتی سردسیر است که در 22هزارگزی شمال باختری کرمانشاه و 2هزارگزی باختر شوسهء کردستان واقع است و 120 تن سکنه دارد. آب آن از چشمهء محلی و چشمهء خضرالیاس و محصول آن غلات و حبوبات و چغندر قند است و مردم آنجا بکار زراعت اشتغال دارند. در تابستان راه آنجا قابل عبور اتومبیل است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

تبرآسیا.

[تَ بَ] (اِخ) فأس الرحی. سنگ زبرین آسیا. در التفهیم آمده: وز دنبال او [فرقدان] دیگر ستارگان سخت خرد شکلی همی آید همچون هلیله و گروهی ماهی نام کنند. و آنک چنین داند که قطب اندر میان اوست او را تبرآسیا نام کند زیرا که بر خویش همی گردد. بیرونی در نسخهء عربی التفهیم گوید: یسمیه بعضهم سمکة و بعضهم فأس الرحی لاعتقادهم فی القطب انه وسطها.

تبرا.

[تَ بَرْ را] (ع مص) مصدر تفعل از مادهء براءت بمعنی دوری که آخر آن را به الف مینویسند و میخوانند، در اصل تبرؤ بهمزه است مانند تبرع و تبری بیاء بمعنی تعرض است(1). (نشریهء دانشکدهء ادبیات تبریز سال اول شمارهء 2). بیزار کردن. (دهار). بیزاری. (غیاث اللغات) (ناظم الاطباء). بیزاری از چیزی. (آنندراج). مقابل تولّی :
هم نگذرم بکویت هم ننگرم برویت
دل ناورم بسویت اینک چک تبرّا(2).کسائی.
آنگه که مجرد شوی نیاید
از تو نه تولاّ و نه تبرّا.ناصرخسرو.
گیرم که عروس غم تو نامزد ماست
وصل تو ز ما خط تبرّا چه ستاند؟
خاقانی.
علی الله از بد دوران علی الله
تبرا از خدا دوران تبرّا.خاقانی.
پیشت آرم هفت مردان را شفیع
کز دو عالمْشان تبرّا دیده ام.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص293).
در ره او بی سر و پا میروم
بی تبرّا و تولاّ میروم.عطار.
و علج کسانی اند که از ما تبرّا کرده اند و نصب عداوت ما نموده اند. (تاریخ قم ص207).
(1) - جریری، درة الغواص فی اوهام الخواص قسطنطنیه 1299 ه . ق. صص58 - 59.
(2) - با تصحیح قیاسی مرحوم دهخدا.

تبراء .

[تَ] (ع اِ) (از «ت ب ر») ناقهء خوش رنگ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تبرائیان.

[تَ بَرْ را] (اِخ) این نام را بگروهی دادند که پس از جلوس شاه اسماعیل صفوی و تأسیس دولت صفویه از جانب شاه مأمور گشتند که در کوچه ها و رهگذرها، علی علیه السلام و جانشینان او را بستایند و از خلفای قبل از علی تبرا کنند: ... اما پس از جلوس شاه طهماسب اول و خشک شدن خونها و براه افتادن تولائیان و تبرائیان در کوچه و بازارها و انتشار کتب و باز شدن مکتب خانه ها در مدت پنجاه سال احوال دیگرگون میشود. (سبک شناسی بهار ج 3 ص255).

تبرا جستن.

[تَ بَرْ را جُ تَ] (مص مرکب) بیزاری و دوری جستن. (ناظم الاطباء). رجوع به تبرّا و تبرؤ و دیگر ترکیب های آن شود.

تب راجعه.

[تَ بِ جِ عَ / عِ](1) (ترکیب وصفی، اِ مرکب) تب رجع. حمای راجعه. حمای کرار. حمای رجعی. از امراض عفونی و مسری و اِپیدمیک. انگل این مرض «اسپیروکت دُبرمیر»(2) است که بر اثر نیش ساس یا شپش وارد ارگانیسم انسان میگردد و بهمین جهت است که این تب بیشتر در میان اقوام فقیر و کشورهای دور از بهداشت بروز میکند. از مشخصات کلینیکی آن دو یا سه حملهء شدید تب است که پس از هر حملهء تب خفیف میشود و پدیده های عمومی آن عبارتند از: صداع، استفراغ، کوفتگی، که با تب تیفوئید مشابهت تام دارد. اولین حملهء بیماری با لرز شدید شروع میشود و حرارت بدن بحد اعلی بالا میرود و در حدود 5 تا 7 روز طول میکشد. آنگاه دورهء خفیف تب شروع میگردد که گمان می رود بیمار بدورهء نقاهت رسیده است، ولی پس از مدتی که معمولاً مساوی دورهء اولین حملهء تب است مجدداً با همان شرایط اولیه تب دورهء دوم شروع میشود. ولی بسیار بندرت آن حمله سه بار تکرار میگردد. معالجهء این بیماری بیشتر بر اثر حملهء دوم که ممتد میشود کمی مشکل است و گاه بمرگ منجر میشود. انگل این بیماری بسال 1868 م. بوسیلهء «اُبرمیر» کشف شد که در خون بیمار در دورهء حمله مشاهده میشود. رجوع به لاروس کبیر (لاروس قرن بیستم) ذیل «رکورا»ن(3) و «اُبرمیر»(4)، و حمی الراجعه، حمای راجعه، تب رجع، حمای کرار، حمای رجعی و فیزیولوژی تألیف کاتوزیان ج 2 ص 243 و تب و دیگر ترکیبهای آن شود.
.
(فرانسوی)etnerrucer erveiF - (1)
(2) - Spirochete d'Obermayer.
(3) - Recurrent.
(4) - Obermayer.

تبر اخشیدی.

[تِ اِ] (اِخ) یکی از امراء متنفذ سلسلهء اِخشیدان که در زمان «کافور» بوده است، با ممالیک کافوری مقابله کرد و مغلوب شد و گریخت و بعد گرفتار شد و او را بمصر بردند و بزندان افکندند و بعد خود را مجروح ساخت و بالاخره در تاریخ 330 ه . ق. درگذشت. مسجد تبر در خارج قاهره بنام وی منسوب است، و بغلط آن را مسجد تبن نامیده اند. (از قاموس الاعلام ترکی).

تبرا داشتن.

[تَ بَرْ را تَ] (مص مرکب)بیزار بودن. بیزاری جستن :
یاران شدند آتش سخن کاین چیست کار آب کن
نوروز نو زآب کهن خط تبرّا داشته.خاقانی.
رجوع به تبرّا و تبرؤ و دیگر ترکیب های آن شود.

تبراز.

[] (اِ) قوس و قزح(1). (لسان العجم شعوری ج 1 ورق 299 الف). این کلمه مصحف «تیراژه» (برهان قاطع) و «تیراژی» (لغت فرس) است. رجوع بهمین کلمات شود.
(1) - صحیح: قوس قزح؛ رنگین کمان.

تبراک.

[تَ] (اِ) دَف. (زمخشری). مخفف تبوراک. رجوع به تبوراک شود.

تبراک.

[تَ] (ع مص) تبراک شتر؛ فروخفتن شتر. (اقرب الموارد). و حقیقت آن قرار گرفتن شتر بر «برک» خود یعنی سینهء خود است. (اقرب الموارد) . و رجوع به قطر المحیط و منتهی الارب شود. || تبراک هر چیز به جایی؛ ثابت شدن آن. (اقرب الموارد). || پیوسته شدن باران ابر. || کوشیدن مرد در کار. (قطر المحیط).

تبراک.

[تَ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). موضعی است مقابل «تعشار»، و گفته اند آبی است «بنی عنبر» را، و در کتاب الخالع آمده است «تبراک» از بلاد عمروبن کلاب بود و در آن باغی است. ابوعبیده از عماره حکایت کند که تبراک از بلاد بنی عمیر است. (معجم البلدان). || یاقوت گوید: آبی است در بلاد عنبر. از این گفته چنان برمی آید که تبراک محاذی تعشار که در مادهء قبل ذکر شد موضع جداگانه ای است. || نصر گوید: آبی است بنی نمیر را در منتهای مَرّوت پیوسته به «ورکه». (معجم البلدان).

تبرا کردن.

[تَ بَرْ را کَ دَ] (مص مرکب)بیزاری کردن و دوری کردن. (ناظم الاطباء). تبرا نمودن. رجوع به تبرا و دیگر ترکیب های آن شود.

تبرا نمودن.

[تَ بَرْ را نُ / نِ / نَ دَ](مص مرکب) دوری نمودن. بیزاری نمودن. تبرا کردن : از هیبت شمشیر این دو پادشاه نامدار در اقاصی و ادانی جهان گرگ از تعرض آهو تبرا نمود و طیهو بذمت باز تولا ساخت. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص 12). رجوع به تبرا و دیگر ترکیبهای آن شود.

تبرئة.

[تَ رِ ءَ] (ع مص) پاک گردانیدن کسی را از چیزی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رفع شبهه کردن از کسی و درست داشتن برائت او. || بیزار کردن کسی را از چیزی. (اقرب الموارد). بیزار کردن. (دهار) (ترجمان علامهء جرجانی). بیزار ساختن از چیزی. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تبرئه جستن.

[تَ رِ ءَ / ءِ جُ تَ] (مص مرکب) تبرئه خواستن. برائت ذمه حاصل کردن. مبرا شدن از تهمت. آزاد شدن از شبهه و افترا. || بیزاری جستن. دوری جستن. رجوع به تبرئه شود.

تبرئه حاصل کردن.

[تَ رِ ءَ / ءِ صِ کَ دَ] (مص مرکب) تبرئه جستن. رجوع به تبرئه جستن و تبرئة و دیگر ترکیب های آن شود.

تبرئه شدن.

[تَ رِ ءَ / ءِ شُ دَ] (مص مرکب) منزه شدن از شبهه و تهمت. پاک گردیدن از تهمت. رجوع به تبرئه و دیگر ترکیبهای آن شود.

تبرئه کردن.

[تَ رِ ءَ / ءِ کَ دَ] (مص مرکب) بی گناه شمردن. پاک شمردن. منزه کردن کسی را از تهمت. پاک ساختن کسی را از شبهه. مبرا ساختن کسی را از افتراء. رجوع به تبرئه و دیگر ترکیبهای آن شود.

تبرئه نامه.

[تَ رِ ءَ / ءِ مَ / مِ] (اِ مرکب) حکم برائت. نامهء تبرئهء کسی. حکمی که مشتمل بر تبرئهء کسی باشد.

تبربس.

[تَ بَ بُ] (ع مص) رفتن برفتار سگ. || سبک رفتن. || با شتاب رفتن. (از قطر المحیط) (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء).

تب ربع.

[تَ بِ رِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) رِبْع. تب که یک روز گیرد و دو روز گذارد. (منتهی الارب). تب چهارم. حمی الرابع : و بترین تبها که با این تب [سل]آمیخته گردد تب خمس است، پس ربع، پس شطرالغب، پس نایبه. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
تا بیدرنگ مشکل و صعب است بر طبیب
بردن ز مرد پیر تب ربع در شتا
اندیشهء تو باد طبیبی که بیدرنگ
درد نیازِ پیر و جوان را کند دوا.
امیر معزی (از آنندراج).
ربع زمین بسان تب ربع برده پیر(1)
از لرزه و هزاهز در اضطراب شد.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص156).
رجوع به تب و تب چهارم شود.
(1) - ن ل: مرد پیر.

تبرتخماق.

[تَ بَ تُ] (اِ مرکب) (از: تبر + تخماق) آلتی برای شکستن و کوبیدن :
شکرپنیر کلامم کزو چکیده نبات
ز من نگیرد بقال هم به نرخ سماق
وگر بفرض کشم در طویله شیههء نظم
خورم ز مهتر اسبان دوصد تبرتخماق.
ملا فوقی یزدی (از بهار عجم).
رجوع به تبر و تخماق شود.

تبرته.

[تَ بَ تَ / تِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان فراهان علیای بخش فرمهین در شهرستان اراک که در دوازده هزارگزی باختر فرمهین و دوازده هزارگزی راه عمومی واقع است. منطقهء کوهستانی و سردسیر است و 740 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و رودخانه و محصول آن غلات، بنشن، پنبه، چغندر قند، سیب زمینی، یونجه، انگور و اشجار است. شغل اهالی زراعت و گله داری و قالیچه بافی است. راه مالرو دارد و از فرمهین میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2). و رجوع به تاریخ قم ص119 و 141 شود.

تبرتیشه.

[تَ بَ شَ / شِ] (اِ مرکب) قسمی از تبر، مانا به تیشه. (ناظم الاطباء). آلتی برای شکستن و کندن که دو سر آهنین دارد،سری تبر است برای شکستن هیمه و غیره و سری تیشه است برای تراشیدن چوب یا کندن زمین. رجوع به تبر و تیشه شود.

تبرج.

[تَ بَرْ رُ] (ع مص) خویشتن برآراستن. (تاج المصادر بیهقی). خویشتن بیاراستن. (دهار) (ترجمان علامهء جرجانی). خود را آراستن. (آنندراج). تبرج زن؛ نمودن زینت خود مردان را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). نشان دادن زینت و محاسن خود مردان را. (از قطر المحیط) : و لاتبرجن تبرج الجاهلیة الاولی. (قرآن 33 / 33).

تب رجع.

[تَ بِ رَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) تب راجعه. حمی الراجعه. حمای رجعی. حمای کرار. رجوع به تب راجعه شود.

تب رجعی.

[تَ بِ رَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) رجوع به تب رجع و تب راجعه شود.

تبرخ.

[تَ بَرْ رُ] (ع مص) سست شدن. (تاج المصادر بیهقی).

تبرخون.

[تَ بَ] (اِ) عناب. (فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی). عناب است و آن میوه ای است شبیه به سنجد. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج). عناب، که میوهء درختی است. (فرهنگ نظام) (از لسان العجم شعوری ورق 286 ب). و در دواها بکار برند. (برهان) (از فرهنگ نظام) :
فضل تبرخون نیافت سنجد هرگز
گرچه بدیدن چو سنجد است تبرخون.
ناصرخسرو (از فرهنگ جهانگیری).
زرد چو زهره ست عارض بهی و سیب
سرخ چو مریخ روی نار و تبرخون.(1)
ناصرخسرو (ایضاً).
|| در بعضی از فرهنگها نوشته اند که چوبی است سرخ رنگ و بغایت سخت و گران و املس که شاطران از آن چوبدستی سازند. (فرهنگ جهانگیری) (لسان العجم شعوری ورق 286 ب). چوبی باشد سخت و سرخ رنگ که شاطران در دست میگیرند. (برهان). چوبی باشد سرخ و سخت و گران. (غیاث اللغات). چوبی است سرخ رنگ که شاطران از آن چوبدستی کنند. (انجمن آرا) (آنندراج). چوبی است سرخ رنگ بغایت سخت و گران و املس که شاطران از آن چوبدستی سازند. (فرهنگ رشیدی) (از فرهنگ نظام). طبرخون معرب آن. (فرهنگ رشیدی).(2) چوبی سخت و سرخ که شاطران در دست گیرند. (ناظم الاطباء). چوبی که از آن دستهء تازیانه سازند. (انجمن آرا) (آنندراج) :
لب تبری وار تبرخون بدست
مغز تبرزد به تبرخون شکست.
نظامی (از فرهنگ رشیدی).
|| سرخ بید. (فرهنگ جهانگیری) (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج) (لسان العجم شعوری ورق 286 ب) (ناظم الاطباء). جهانگیری از فرهنگها نقل میکند که معنی تبرخون سرخ بید و بقم هم هست لیکن از اشعاری که سند آوردند همان دو معنی مذکور (چوب سرخ، عناب) مفهوم میشود. (فرهنگ نظام). || در بعضی [ از فرهنگ ها ] بمعنی بقم رنگ رقم کرده اند. (فرهنگ جهانگیری). و چوب بقم را هم گفته اند و آن چوبی باشد که بدان چیزها را رنگ کنند. (برهان) (غیاث اللغات). چوب بقم. (ناظم الاطباء) (از انجمن آرا) (از آنندراج) (لسان العجم شعوری ورق 286 ب) :
همه دشت دست و سر و خون گرفت
دل ریگ رنگ تبرخون(3) گرفت.
اسدی (از شعوری ایضاً).
از بس که تو در هند و در ایران زده ای تیغ
از بس که درین هر دو زمین ریخته ای خون
زین هر دو زمین هرچه گیا روید تا حشر
بیخش همه رویین بود و شاخ تبرخون.
مسعودی رازی (از انجمن آرا).(4)
|| بعضی گویند که آن صندل سرخ است. (غیاث اللغات). || درخت عناب. (ناظم الاطباء). || نوعی از تره باشد که با نان و طعام بخورند و آن را طرخان و طرخون(5) نیز گویند و معرب آن طبرخون بود. (فرهنگ جهانگیری) (از لسان العجم شعوری ورق 286 ب). ترخون را نیز گویند که نوعی از سبزی خوردنی است، معرب آن طبرخون است. (برهان). ترخون. (ناظم الاطباء). مؤلف جهانگیری یک معنی تبرخون را ترخون که از سبزیهای خوردنی است قرار میدهد و گوید معرب آن طرخون است [ کذا ]، در کتب طب طرخون از لفظ سریانی طرخونی آمده، پس ترخون مفرس است از سریانی. (فرهنگ نظام). رجوع به طرخون و طبرخون شود.
(1) - رشیدی پس از نقل این بیت از فرهنگ جهانگیری افزاید: «و این محل تأمل است چه تبرخون بمعنی چوب سرخ نیز درست است». و مؤلف فرهنگ نظام آرد: «رشیدی احتمال میدهد در شعر مذکور تبرخون بهمان معنی اول (چوب سرخ) باشد لیکن احتمال بعیدی است».
(2) - مؤلف فرهنگ نظام آرد: «چون از ابتدای اسلام تا چند سال قبل زبان علمی ایرانیان عربی بوده زبان مذکور در دماغ ایشان بقدری نفوذ داشته که بسیاری از الفاظ فارسی را با حروف عربی مینوشتند، این لفظ را هم با طاء (طبرخون) مینوشتند، در نسخ نظامی و بعضی از نسخ ناصرخسرو طبرخون نوشته است».
(3) - تبرخون در این بیت بمعنی عناب و حتی سرخ بید هم میتواند باشد.
(4) - این شعر در فرهنگ جهانگیری نسخهء چاپ لکهنو ص 235 به خواجه نظامی و در دو نسخه از سه نسخهء خطی کتابخانهء سازمان لغت نامه به حسن نظامی و در نسخهء دیگر به حسن بسطامی و در لسان العجم شعوری ورق 286 ب، به شیخ حسن نظامی نسبت داده شده است.
(5) - در فرهنگ شعوری: ترخان و ترخون.

تبرخون زدن.

[تَ بَ زَ دَ] (مص مرکب)رجوع به ترکیب طبرخون زدن ذیل طبرخون شود.

تبرخونی.

[تَ بَ] (ص نسبی) رجوع به طبرخونی شود.

تبرد.

[تَ بَرْ رُ] (ع مص) خویشتن به آب سرد بشستن. (تاج المصادر بیهقی) (از زوزنی). غسل کردن با آب سرد. (تاج العروس). در آب فرورفتن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (از تاج العروس). غسل کردن در آب. || جمع شدن آب در چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تبرد.

[تِ رِ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب). مصنف تاج العروس «ت» را اصلی دانسته و گوید بعضی هم «ت» را زاید و محل آن را در «برد» دانسته اند، چنانکه خود نیز در آن ماده این کلمه را آورده و افزاید: ولی صاحب لسان «ب» را مقدم داشته است (بترد). رجوع به تاج العروس ج 2 ص 299 و 308 شود.

تبردار.

[تَ بَ] (نف مرکب) کسی که شغل او شکستن چوب و درخت باشد با تبر. (ناظم الاطباء). تبردارنده. دارندهء تبر. هیزم شکن. خارکن :
تبردار مردی همی کند خار
ز لشکر بشد نزد او شهریار.فردوسی.(1)
|| سپاهیی که با تبر بود. (ناظم الاطباء). رجوع به طبردار شود
(1) - این بیت در فهرست ولف نیامده و ممکن است مخدوش باشد.

تبردسته.

[تَ بَ دَ تَ / تِ] (اِ مرکب) دستهء تبر. چوبی کوتاه که در تبر گذارند.

تبرر.

[تَ بَرْ رُ] (ع مص) فرمان برداری کردن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). اطاعت خدا. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط): فلان یبر خالقه و یتبررُه؛ ای یطیعه. (اقرب الموارد). || صار براً. (قطر المحیط).

تبرز.

[تَ بَرْ رُ] (ع مص) بصحرا بیرون شدن قضای حاجت را. (از اقرب الموارد) (از زوزنی). برآمدن بسوی صحرا برای قضای حاجت. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). خارج شدن بصحرا غایط کردن را. (از قطر المحیط). || آشکار شدن و به صحرا برآمدن. (فرهنگ نظام). || در تداول عامه، تشخص. برجستگی و مشارالیه بودن.

تبرزد.

[تَ بَ زَ] (اِ) پهلوی تورزت(1)، سانسکریت (دخیل) توراجه(2). (حاشیهء برهان چ معین). تبرزه. (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی). نبات (فرهنگ جهانگیری). نبات و قند سفید را گویند. (برهان) (ناظم الاطباء). نبات و شکر معروف است. (انجمن آرا) (آنندراج). شکر سفید که گویا اطراف آن به تبر تراشیده اند. (فرهنگ رشیدی). نبات که نام دیگرش قند مکرر است از شکر ساخته میشود و سخت شفاف است. (فرهنگ نظام). قند سفید و نبات شفاف، چون از غایت سختی قابل آن است که آن را به تبر بشکنند تبرزد نام کردند... و در سراج اللغات نوشته که تبرزد شکر سفید و سخت که گویا اطراف آن به تبر تراشیده اند. (غیاث اللغات). طبرزد معرب آن. (فرهنگ رشیدی) (غیاث اللغات). طبرزد. (ناظم الاطباء). در بعضی از فرهنگها بمعنی شکر سپید نوشته اند و آن را معرب ساخته طبرزد گفتند. (فرهنگ جهانگیری). جوالیقی بنقل اصمعی آرد: شکر طبرزد و طبرزل و طبرزن، سه لغت معرب است و اصل آن به فارسی تبرزد است بدان سبب که اطرافش به تبر تراشیده شده است، و تبر در فارسی «فأس» را گویند و بهمین سبب نوعی خرمای تبرزد نیز یافت شود زیرا گویی نخلهء آن با تبر زده شده است. (از المعرب جوالیقی ص 228). و احمد محمد شاکر در حاشیهء همین صفحه آرد: «ادی شیر آرد: تبرزد شکر سپید سخت است و فارسی محض باشد مرکب از «تبر» و «زد» یعنی ضرب، زیرا گویی با فأس کوبیده میشود» (3) :
وآن سیب چو مخروط یکی گوی تبرزد
در مُعْصَفَری آب زده باری سیصد.
منوچهری.
گویی مکنْش لعنت دیوانه ام که خیره
شکّر نهم تبرزد در موضع تبرزین.
ناصرخسرو.
از دست دوست هرچه ستانی شکر بود
وز دست غیر دوست تبرزد تبر بود.
سعدی (از فرهنگ جهانیگری).
مکش از ربقهء فرمان سر تسلیم و رضا
که شرنگ از کف محبوب تبرزد باشد.
ابن یمین (ایضاً).
|| نمک سفید شفاف را نیز گفته اند. (برهان). نمکی است مانند سنگ سپید و نبات سفید که از کوه نیشابور و دیگر جبل آورند. (انجمن آرا) (آنندراج). قسمی از نمک که مانند سنگ شفاف است و اکنون در تکلم نمک ترکی نامیده شود. (فرهنگ نظام). نمک بلوری و سفید و شفاف شبیه به نبات. (ناظم الاطباء). و تبرزد بجهت آن گویند که صلب و سخت است و نرم و سست نیست بواسطهء آنکه احتیاج به شکستن دارد(4). (برهان). رشیدی وجه تسمیه را این طور بیان میکند که نبات و نمک ترکی بنظر چنین می آید که اطرافش را با تبر تراشیده باشند.(5) (فرهنگ نظام). || نوعی از انگور هم هست در آذربایجان و چون دانهء آن بسیار سخت است بدان سبب تبرزد گویند. (برهان). قسمی از انگور است لطیف و شیرین. (انجمن آرا) (آنندراج). نوعی از انگور. (ناظم الاطباء). || صمغی باشد در نهایت تلخی و آن را به عربی صبر خوانند و معرب آن طبرزد باشد. (برهان). رستنیی است در غایت تلخی و آن را الوا نیز گویند. (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی). دارویی در نهایت تلخی که صبر نیز گویند. (ناظم الاطباء) :
تبرزد همان قدر دارد که هست
وگر در میان شقایق نشست.
سعدی (از فرهنگ جهانگیری).
این نیز محل تأمل است چه مصراع اول چنین مشهور است: جعل را همان قدر باشد که هست. (فرهنگ رشیدی). رجوع به فرهنگ نظام و به همهء معانی رجوع به تبرزه و طبرزد شود.
(1) - tawarzat.
(2) - tavaraja. (3) - در المعرب و دیگر کتب لغت همین حدسیات متکی بر توهم، دربارهء وجه تسمیهء طبرستان نیز آمده است در صورتی که اگر طبرستان را از تپورستان و طبرزد را از تورزت پهلوی بدانیم کلیهء حدسیات مزبور چنانکه پاول هورن هم ذکر کرده است مبتنی بر وهم خواهد بود.
(4) - پاول هورن پس از ذکر این وجه اشتقاق نویسد: اشتقاق عامیانه. (حاشیهء برهان چ معین).
(5) - رجوع به تبرزه و حاشیهء پیشین شود.

تبرزن.

[تَ بَ زَ] (نف مرکب) چوب بر. (ناظم الاطباء). هیزم شکن. (لسان العجم شعوری ج 1 ورق 286 ب) :
در این باغ رنگین درختی نرست
که ماند از قفای تبرزن درست.نظامی.
هر آن درخت که نَدْهد بری فراخور کام
حواله کن به تبرزن که باغبان بگریخت.
امیرخسرو (از بهار عجم).
تبرزن درآمد ز هر سو بباغ
ز رنج دل باغبانش فراغ.
هاتفی (از لسان العجم شعوری ج 1 ورق 286 ب).
|| زنندهء با تبر. (ناظم الاطباء). شمشیرزن(1). (لسان العجم شعوری ایضاً) :
بروز جنگ نتوان مرد گفتن
که بددل میشود مرد تبرزن.
(لسان العجم شعوری ایضاً).
(1) - ظ. مراد مرد جنگی است، مانند شمشیرزن. رجوع به تبر شود.

تبرزه.

[تَ بَ زَ / زِ] (اِ) تبرزد. (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی) (فرهنگ نظام) (آنندراج). تبرزد بهمهء معانی. (ناظم الاطباء). بمعنی طبرزد است که قند سفید باشد. || نمک بلوری. (برهان). نوعی از نمک باشد که از کوه نیشابور و دیگر جبال بهم رسد، چون او را مشابهت تمام به نبات است تبرزه خوانند. (فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی). || و نیز قسمی از انگور است در غایت شیرینی، لهذا آن را تبرزه نامند و خاص تبریز است. (فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی). نوعی از انگور. (برهان). رجوع به تبرزد شود. || بزبان کوهستان بمعنی بدرزه باشد اعنی خوردنی که در ایزار یا در رکویی بندند. (صحاح الفرس). شعوری بنقل از صحاح الفرس آرد: در زبان کوهستان بستن مأکولات در لنگ و یا در بقچه است. (لسان العجم شعوری ج 1 ورق 291 ب).

تبرزین.

[تَ بَ] (اِ مرکب) (از: تبر، آلت شکستن هیزم + زین) سلاح. تبر سلاح(1). تبری را گویند که سپاهیان بر پهلوی زین بندند. (فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی) (از برهان). نوعی از تبر باشد که سپاهیان در زین اسب نگاه دارند. (غیاث اللغات) (از ناظم الاطباء). تبری است فراخ سر بر زینش بندند و بدان کارزار کنند. (شرفنامهء منیری). رجوع به انجمن آرا و آنندراج شود. تبری بوده از آلات جنگ که چون جنگیان آن را به زین اسب خود می بستند تبرزین نامیده شد. (فرهنگ نظام).کتاب امثال سلیمان 25: 18 که در ارمیا 51: 20 گوپال خوانده شده و در کتاب حزقیال 9: 2 تبر گفته شده است. اسلحهء قتاله ای است و در بعضی از این آیات قصد از گرز و گوپال سنگینی میباشد که در جنگ در کار است. (قاموس کتاب مقدس ص 245) :
از گواز(2) و تش و انگشته و بهمان و فلان
تا تبرزین و دبوسی(3) و رکاب و کمری.
کسایی.
به تیغ و تبرزین بزد گردنش
بخاک اندر افکند بیجان تنش.فردوسی.
چو لشکر سراسر برآشوفتند
بگرز و تبرزین همی کوفتند.فردوسی.
ز بس چاک چاک تبرزین و خود
روانها همی داد تن را درود.فردوسی.
گویی مکنْش لعنت دیوانه ام که خیره
شکّر نهم تبرزد در موضع تبرزین.
ناصرخسرو.
شهد و طبرزدم ز ره معنی
گرچه بنام تیغ و تبرزینم.ناصرخسرو.
نمدزینم نگردد خشک از این خون
تبرزینم تبرزین چون بود چون؟نظامی.
زره پوش را چون تبرزین زدی
گذر کردی از مرد و بر زین زدی.(بوستان).
گروهی گشته محکم بسته بر زین
گروهی خستهء تیغ و تبرزین.
نزاری قهستانی (از فرهنگ جهانگیری).
و انوشیروان تبرزینی در دست داشت و بعضی گویند ناچخی. (فارسنامهء ابن البلخی ص90).
تبرزین بخون یلان گشته غرق
چو تاج خروسان جنگی بفرق.
عبدالله هاتفی (از فرهنگ جهانگیری).
|| مانند آن تبر را حالا هم درویشها دارند بهمان اسم. (فرهنگ نظام). و آن را درویشان در دست گیرند. (حاشیهء برهان چ معین). و رجوع به طبرزین شود. || نمک کوهی باشد و آن را بسبب مشابهت به نبات تبرزد، تبرزین گویند. (فرهنگ جهانگیری). نمک سفید بلوری را نیز گویند. (برهان) (ناظم الاطباء). و نمکی است کوهی که تبرزه نیز گویند. (فرهنگ رشیدی). بمعنی نمک تبرزد نیز آمده. (انجمن آرا) (آنندراج). نمک سنگی شفاف که نام دیگرش در تکلم نمک ترکی است. (فرهنگ نظام) :
مشک تبتی به پشک مفروش
مستان بدل شکر تبرزین.
ناصرخسرو (از فرهنگ جهانگیری).
و در این تأمل است، چه تبرزین کهن و آهن کهن نیز در ولایات، به شکر و حلوا معاوضه کنند چنانکه شاعر گوید:
دل بدان لعل شکرآسا ده
آهن کهنه را به حلوا ده.(فرهنگ رشیدی).(4)
رشیدی احتمال میدهد که تبرزین در شعر مذکور بهمان معنی اول است و معنی شعر ناصرخسرو این است که ای حلوافروش شکر خود را مده که تبرزین بستانی چون در ایران رسم است که حلوافروشان آهن پاره در عوض حلوا میگیرند، لیکن از فاضلی مثل رشیدی این گونه احتمالات نیشغولی بعید است. چه حلوا دادن و تبرزین گرفتن باعث فایدهء حلوافروش است باید به او گفت بستان نه مستان. (فرهنگ نظام).
.
(فرانسوی)
(1) - Hache d'arme (2) - ن ل: گراز.
(3) - ن ل: دو دستی.
(4) - نظر رشیدی بر اساسی نیست.

تبرزین دار.

[تَ بَ](1) (نف مرکب)سپاهیی که با تبرزین مسلح باشد. این گونه سپاهی در قرن 16 و 17 م. در اروپا وجود داشت و از صنف پیاده بودند.
(1) - Hallebardier.

تبرستان.

[تَ بَ رِ] (اِخ) طبرستان. تپورستان. تاپورستان. سرزمین تاپورها (قومی ساکن آن ناحیت). ملکی معروف، زیرا که تبر در آن متعارف است. طبرستان معرب آن. (از فرهنگ رشیدی). رشیدی نوشته ملکی معروف است زیرا که تبر در آن متعارف است و طبرستان معرب آنست و در تحقیق مسامحه کرده است لهذا بیانی کامل لازم است. مؤلف گوید: این وجه تسمیه سخیف است چرا که اگر به ملاحظهء آلت تبر آن ولایت را تبرستان گفته اند درخت و جنگل بیش از تبر در آن ولایت وفور دارد بایستی جنگلستان گویند، آنچه از تاریخ تبرستان و غیره معلوم است تبره بمعنی پشته و تپه و کوههای کوچک است و چون آن ولایت غالباً پشته و تپه و کوهستان بوده به تبرستان که لفظ پارسی قدیم است موسوم شده و در زمان ملوک عباسی که حکام آن ولایت مسلمان شدند و از جانب خلفا حکومت مییافتند لقب هر یک ملک الجبال بوده و حدود آن ولایت را از شهر رویان که از ابنیهء منوچهر بوده تا نور و کجور و آمل و ساری و استراباد و گرگان و لاریجان و سواته کوه و سمنان و دامغان و گیلان و دماوند و طهران و رودبار قزوین، تبرستان میخوانده اند یعنی کوهستان و منوچهر بر فراز کوه ری قلعه ای بزرگ ساخته آن را بارهء تبره نام نهاده و آن اول قلعه ای بود که بر بالای کوه بنا نهادند. چون کوهی که در آن ولایت بوده ماز نام داشته است شهرهایی که در درون آن کوه بوده مازاندرون خواندند و گویند شهرهای آن زیاده از بیست شهر بوده و چون قارن سوخرا از جانب ساسانیان در آن مرز ایالت داشته آن کوه، به کوه قارن موسوم گردید. در زمان یکی از خلفای بنی عباس مردی مأمور به تبرستان شده در مراجعت خلیفه از او پرسید که تبرستان چگونه ولایتی است عرض کرد که تبرستان یعنی مکان انبوهی زر است. سه طبقه از اولاد ساسانیان در آن ولایت سالها پادشاهی کرده اند و در تاریخ تبرستان و مازندران مفصلاً مشروح است. بید تبری و بنفشهء تبری و آهنگ تبری و زبان تبری منسوب به آن شهرهاست و معرب آن طبرستان و طبری است وقتی گفته ام؛ شعر:
ایا بت تبرستانی ای مه خزری
بگرد سرخ گلت بر بنفشهء تبری
نگار نوری رخسار دیلمی طره
فدای طره و بالات گیلی و خزری
تبر بفرق تبرزد زند لبت از رشک
به پهلوی چو کنی یار(1) نغمهء تبری.
(انجمن آرا) (آنندراج).
یکی از ایالات شمالی ایران و حاکم نشین آن شهر دامغان «؟» و شهر دماوند از شهرهای معتبر این ایالت و اراضی آن بیشتر تپه و ماهورهایی است که از کوههای خراسان امتداد یافته. (ناظم الاطباء).(2)
(1) - ظ: یاد.
(2) - بر اساسی نیست.

تبرستان.

[تَ رِ] (اِخ) نام مملکتی است در شمال ایران که نام مشهورش مازندران است در وجه تسمیهء این لفظ اهل لغت نوشته اند که چون آن ملک جنگل زیاد دارد که با تبر اهل آن ملک بریده میشود و سلاح جنگی اهل آن ملک هم تبر بوده از این جهت تبرستان نامیده شده. مؤلف فرهنگ ناصری که مخصوصاً در تاریخ و جغرافی ایران مطابق عصر خود متخصص بوده مینویسد وجه تسمیه استعمال تبر نیست بلکه لفظ تَبرِه بمعنی کوه است و تبرستان بمعنی کوهستان است و آن ملک بیشتر کوهستان است باید تلفظ با سکون باء باشد و مخصوص حصهء کوهستانی مازندران. اگرچه لفظ تبرک ضبط شده که ممکن است بمعنی پشته و کوه کوچک باشد لیکن لفظ تبره را هیچ فرهنگ نویس بمعنی کوه ضبط نکرده و خود مؤلف ناصری هم آن را ضبط نکرده است. در ادبیات پهلوی این لفظ تپرستان است و بر سکه های قرن اول و دوم هجری که در آن ولایت زده شده و اکنون بدست آمده همان لفظ موجود است. معلوم میشود نام یک قوم ساکن آنجا تپر و ولایتشان تپرستان بوده. مستشرقین لفظ مذکور در سکه ها را تپورستان خوانده و نام قوم ساکن را تپور دانسته اند از دلیل خارجی شان آگاه نیستم اما ظاهر لفظ بدون واو است و حرف پ ساکن و مؤید نبودن واو، تلفظ خود اهل مازندران است که اشعار زبان ولایتی خودشان را تَبری میگویند... (فرهنگ نظام). دکتر معین در حاشیهء برهان آرد:... نام قدیم این ایالت «تپورستان»(1) است و این نام را در سکه های اسپهبدان (اخلاف ساسانیان) با حروف پهلوی و همچنین در مسکوکات حکام عرب آن ناحیه (که از جانب خلفای بغداد حکومت یافته اند) می بینیم. مورخ ارمنی موسی خورنی ایالت مزبور را بنام «تپرستن»(2) یاد کرده و چینیان آن را «تهو - پَ - سه - تن»(3)یا «تهو - پَ - سَ - تن»(4) خوانده اند. تپورستان مرکب است از تپور (نام قوم) + ستان (پسوند مکان) لغةً یعنی کشور تپورها. تپورها مانند «کسپ»ها و «مرد»ها از اقوام ماقبل آریایی هستند این قوم در طی قرون از طرف ایرانیان مهاجم بسوی نواحی کوهستانی دریای خزر رانده شدند و بعدها فرهنگ و آیین ایرانی را پذیرفتند(5). (برهان ج 3 ص 1347). کسروی آرد: استرابو مؤلف معروف یونانی که کتاب خود را در جغرافی، در دو هزار سال پیش تألیف نموده در گفتگو کردن از «مادآتورپاتی» که مقصود آذربایگان کنونی است، ایلهای کوهستانی آنجا را بدینسان نام میبرد «کرتیان»، «آماردان»، «تاپوران»، «کادوسیان».(6)... اما «آماردان» که ایشان را «ماردان» نیز میگفته اند و «تاپوران» اگر چه این دو طایفه اکنون پاک از میان رفته اند و دیگر کسی به این نامها خوانده نمیشود در میان نامهای شهرها و دیه ها نشانهای بسیاری از ایشان هست و بسا جایها که هنوز بنام ایشان خوانده میشود. تاپوران را اگرچه استرابو در اینجا از ایلهای کوهستان شمالی آذربایگان میشمارد از دیگر گفته های همان مؤلف پیداست که نشیمن این طایفه در آن زمانها در کوههای شمالی استرآباد و خراسان بوده است. گویا استرابو همهء رشتهء البرز را از آستارا تا استراباد از آذربایگان میدانسته است. بهرحال در زمانهای دیرتر از زمان استرابو تاپوران در کوههای مازندران نشیمن گرفته بودند و از اینجاست که آن سرزمین بنام ایشان «تاپورستان» خوانده شده، نام «طبرستان» که امروز شایع و مشهور است شکل درست و پارسی آن همان «تاپورستان» است چنانکه در سکه هایی که پادشاهان آنجا در قرنهای نخستین و دومین تاریخ هجری زده اند و اکنون به فراوانی یافت میشود نیز نام سرزمین با خط پهلوی «تاپورستان» نقش شده است. همچنین «طبرک» که نام دو دز معروف، یکی در نزدیکی ری و دیگری در نزدیکی سپاهان است شکل درست آن «تاپورک» است و شک نیست که هنگامی این دو جا، نشیمن دسته هایی از آن طایقه بوده است. (نامهای شهرها و دیه های ایران صص20 - 21). رجوع به تاپور و تاپورستان و طبرستان شود.
(1) - Tapuristan.
(2) - Taprstan.
(3) - Tho - pa - see - tan.
(4) - Tho - pa - sa - tan. (5) - رجوع شود به:
J. M. Unva,lanumismatique du
Tabaristan.Paris 1893, P. 27 s. q.
(6) - کتاب استرابو بخش یازدهم فصل سیزدهم.

تبرسران.

[] (اِخ) ناحیه ای به ولایت شروان که سلطان حیدر پدر شاه اسماعیل صفوی پس از جنگ سختی که با شروانشاه فرخ سیاربن امیر جلیل الله کرد مقتول گشت و در همانجا مدفون گردید. چون شاه اسماعیل بقدرت رسید به ولایت شروان لشکر کشید و پس از فتح آن سامان فرمان داد که جسد سلطان حیدر را پس از بیست و دو سال به اردبیل نقل کنند. رجوع به تاریخ حبیب السیر چ خیام ج 4 ص 433، 444، 502 شود.

تبرض.

[تَ بَرْ رُ] (ع مص) به اندک معیشت روزگار گذرانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). اندک اندک روزگار گذاشتن. (زوزنی). || تبرض چیزی؛ اندک اندک گرفتن آنرا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || تبرض آب؛ مکیدن آنرا. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط): مافیهِ الاَّ شُفافة لاتفضلُ الاّ عن التبرض؛ ای الترشف. و در حدیث: ماء قلیل یتبرّضهُ الناس تبرُّضاً؛ ای یأخذونهُ قلی قلی. (اقرب الموارد).

تبرطل.

[تَ بَ طُ] (ع مص) رشوت گرفتن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج). رشوه گرفتن. (ناظم الاطباء). || رشوه دادن. (از اقرب الموارد).

تبرطم.

[تَ بَ طُ] (ع مص) خشم گرفتن. (زوزنی). خشمگینی با ترش رویی. (از اقرب الموارد). || بخشم آمدن از سخن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تبرع.

[تَ بَرْ رُ] (ع مص) چیزی بدادن که واجب نباشد بدادن آن. (تاج المصادر بیهقی). تبرع بعطاء؛ دهش کردن بی آنکه آن دهش واجب باشد بر وی. (از منتهی الارب) (از قطر المحیط) (از ناظم الاطباء). بخشیدن چیزی و کردن کاری که واجب نباشد. (غیاث اللغات) (آنندراج) (فرهنگ نظام). چیزی بکسی دادن که واجب نباشد دادن آن. (زوزنی): یقال فعله متبرعاً؛ یعنی کرد آن را بنظر ثواب. (منتهی الارب). و فعله متبرعاً؛ ای متطوعاً او تطوعاً من غیر ان یُندَب الیه. (قطر المحیط). تبرع فلان بالعطاء؛ ای تفضل بما لایجب علیه و قیل اعطی من غیر سؤال. قال الزمخشری کانه یتکلف البراعة فیه والکرم. و فی الصحاح: فعله متبرعاً؛ ای متطوعاً و هو من ذلک. (تاج العروس ج 5 ص273). || عطا کردن بدون چشم داشت عوضی. (از اقرب الموارد): فعله متبرعاً او تبرعاً؛ ای من غیر طلب الیه کانهُ یتکلف البراعةَ فیه والکرم. (اقرب الموارد). || نیکویی کردن. (دهار). || گاهی مجازاً بمعنی عبادت نفل آید. (غیاث اللغات) (آنندراج).

تبرع.

[تَ رَ] (اِخ) نام موضعی است. (منتهی الارب).

تبرعاً.

[تَ بَرْ رُ عَن] (ع ق) از روی تبرّع. بطور تبرع. از راه تبرع. بر سبیل تبرع. رجوع به تبرع شود.

تبرعص.

[تَ بَ عُ] (ع مص) اضطراب کردن کسی زیر کسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء): تَبرعَص الرجلُ؛ اضطرب تحتک. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). صاحب تاج العروس آرد: جوهری و صاحب اللسان و صاغانی در تکمله این کلمه را نیاورده اند. و در العباب از ابن عباد آن را آورده و گفته است مقلوب تبعرص است یعنی مضطرب شدن و بنص المحیط بمعنی متحرک شدن کسی زیر کسی است و ابن درید آن را بمعنی تبعرص یعنی اضطراب معنی کرده است. (از تاج العروس ج 4 ص374). رجوع به تبعرص شود. || بر خود پیچیدن مار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تبرعم.

[تَ بَ عُ] (ع مص) تبرعم درخت؛ شکوفه آوردن آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از قطر المحیط).

تبرغص.

[تَ بَ غُ] (ع مص) اضطراب داشتن و لرزان شدن. (ناظم الاطباء).(1)
(1) - این لغت در اقرب الموارد و قطر المحیط و تاج العروس و منتهی الارب دیده نشد. و ظاهراً تصحیفی از تبعرص و تبرعص است. رجوع به این دو کلمه در همین لغت نامه شود.

تبرغص.

[تَ بَ غُ] (ع اِ) اضطراب عضو مقطوع. (ناظم الاطباء).(1)
(1) - این لغت در اقرب الموارد و قطر المحیط و تاج العروس و منتهی الارب دیده نشد. و ظاهراً تصحیفی از تبعرص و تبرعص است. رجوع به این دو کلمه در همین لغت نامه شود.

تبرق.

[تَ بَرْ رُ] (ع مص) آرایش کردن خود را: تبرقت المراة؛ زینت داد آن زن خویش را. (ناظم الاطباء).(1)
(1) - این کلمه در باب تفعل دیده نشد ولی در باب تفعیل به همین معنی آمده است.

تبرقش.

[تَ بَ قُ] (ع مص) آراستن خود را برای کسی. (اقرب الموارد) (از قطر المحیط). آراستن زن خود را برنگهای گوناگون. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). رنگ برنگ و خوش نما گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تبرقط.

[تَ بَ قُ] (ع مص) بر پشت افتادن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). صاحب نشوء اللغه «تقرطب» را مرادف این کلمه آورده و گوید که قلب تبرقط است. (نشوءاللغه ص17). || تبرقط شتر؛ متفرق شدن شتران در چرا. (منتهی الارب). صاحب اقرب الموارد چنین آرد: تبرقط الابل؛ اختلفت وجوهها فی الرعی. و صاحب قطر المحیط در معنی همین کلمه آرد: اختلطت فی الرعی.

تبرقع.

[تَ بَ قُ] (ع مص) بُرقع پوشیدن. (زوزنی) (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تبرک.

[تَ رَ] (اِ) هر حصار و قلعه را گویند عموماً. (برهان). هر حصار را گویند عموماً. (فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج). قلعه. (ناظم الاطباء). || سبزتبرک؛ سبزگنبد، کنایه از آسمان است. (انجمن آرا) :
یک روزه وجه حاشیهء درگه تو نیست
چندین ذخیره ها که در این سبزتبرک است.
شرف شفروه (از فرهنگ جهانگیری).
رجوع به تبرک (اِخ) شود. || دوری پهن. (ناظم الاطباء). || میزی که دارای کناره های بلند باشد. || سر طبل. || سبد میوه. (ناظم الاطباء).

تبرک.

[تَ بَرْ رُ] (ع مص) تیمن. (تاج المصادر بیهقی) (مجمل اللغه) (از اقرب الموارد). فرخنده گرفتن. (دهار). به برکت داشتن و مبارک گرفتن. (غیاث الغات) (آنندراج). برکت داشتن و مبارک گرفتن. (فرهنگ نظام). تبرک به چیزی؛ میمنت گرفتن بدان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). برکت یافتن از آن. (از اقرب الموارد). مبارک شمردن. (ناظم الاطباء) : اعطوا للصفق ایمانهم بالبیعة اصفاق رضی و انقیاد و تبرک و استسعاد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص301). گفت شما کیستید و به چه شغل آمدید، گفت امیرالمؤمنین است تبرک را بدیدار تو آمده است. گفت جزاک الله خیراً. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص523). اگرچه از آن چند نسخهء دیگر در میان کتب بود اما بدین تبرک نموده آمد. (کلیله و دمنه). کفشگری بدو [ زاهد ] تبرک نمود. (کلیله و دمنه).
پی تبرک هر کس در او زند انگشت
نداند این ز کجا آمد آن دگر ز کجا.سوزنی.
هم گهرانش به تبرک گرند
سم خر عیسی مریم به زر.سوزنی.
جوید به تبرک آب دستت
چون حاج ز ناودان کعبه.خاقانی.
هر ستمی کو به جفا درگرفت
دل به تبرک به وفا برگرفت.نظامی.
نقل است که مسجدی عمارت میکردند از بهر تبرک، از ابوحنیفه چیزی بخواستند بر امام گران آمد. مردمان گفتند ما را غرض تبرک است، آنچه خواهد بدهد. (تذکرة الاولیاء). از آن هر سه هیچ قبول نکرد آن مرد بازگشت و تبرک با نزدیک شیخ بوسعید برد. (از جنگ خطی مورخ 651 ه . ق.) و چون ازدحام مردم از حد میگذشت و بی تبرک او بازنمی گشتند. (جهانگشای جوینی).
با تبرک داد دختر را و برد
سوی لشکرگاه و در ساعت سپرد.مولوی.
تبرک از در قاضی چو بازآوردی
دیانت از در دیگر برون رود ناچار.سعدی.
بامدادان بحکم تبرک دستاری از سر و دیناری از کمر بگشادم و پیش مغنی بنهادم. (گلستان). || اعتماد کردن بر چیزی. || الحاح نمودن. (ناظم الاطباء). || (ص) گاهی بمعنی متبرک آید در این صورت مصدر بمعنی اسم مفعول باشد. (غیاث اللغات) (آنندراج). با برکت و میمنت و متبرک. (ناظم الاطباء). عوام لفظ تبرک را بجای متبرک استعمال کنند که میگویند نیم خوردهء فلان تبرک است یا فلان از حج آمده و برای ما تبرک نیاورده. لیکن فصحا متبرک گویند. (فرهنگ نظام). || (اِ) نیز در فارسی هند نیاز را که در روضه و غیره میدهند تبرک گویند که در فارسی غلط است. (فرهنگ نظام). ج، تبرکات. (آنندراج).

تبرک.

[تَ رَ] (اِخ) حصار اصفهان. (فرهنگ جهانگیری) (برهان) (از فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (از آنندراج). بر فراز تلی و تپه ای واقع شده هنوز آثارش برقرار است و معروف است. (انجمن آرا) (آنندراج): در وقتی که جعفرخان پسر صادقخان از اصفهان بشیراز میرفت امیر گونه خان و جعفر قلیخان... از موکب او تخلف جسته و بقلعهء تبرک اصفهان ماندند. (مجمل التواریخ گلستانه چ مدرس رضوی ص358). رجوع به ص 362 همین کتاب و تبرک (اِ) و طبرک (اِخ) و حبیب السیر ج 3 ص218 شود.

تبرک.

[تَ رَ] (اِخ) در قاموس قلعهء ری را نیز گفته و بفتحتین آورده چنانکه مشهور است طبرک معرب آن. (فرهنگ رشیدی). همچنین در حوالی شهر طهران در ری کهنه بر بالای کوه و تپه حصاری بوده که آن را تبرک میخوانده اند و آبی داشته که هنوز باقی است. فخرالدولهء دیلمی شب در آن حصار بوده شراب و کباب بسیار از گوشت گاو خورده فوت شد او را بشهر ری آورده مدفون کردند و دیالمه گنبدی بر سر قبر وی برافراختند که بعد از خرابی ری هنوز آن گنبد باقی است و بعضی بغلط قبر طغرل سلجوقی دانسته اند زیرا که بعد از قتل سر و تن او را به بغداد و جای دیگر نقل کردند و از او وارثانی نمانده بود که او را گنبدی به این استواری بنا نهند. (انجمن آرا) (آنندراج). رجوع به تبرک (اِ) و طبرک (اِخ) شود :
روزی آن سلجقیان ملک جهان میراندند
که نه مه بود نه این قلعه و نه تبرک بود.
شرف شفروه (از فرهنگ جهانگیری).
از این بیت شرف الدین که جهانگیری آورده است شاید بتوان گفت که انتساب حصار تبرک در ری به فخرالدوله اساسی ندارد و گنبدی که بر روی آن قرار دارد گور طغرل است و یا لااقل ساختهء سلجوقیان است.

تبرک.

[] (اِخ) از معظمات قرای خرقانین است. رجوع به نزهة القلوب چ گای لیسترانج ص73 شود.

تبرک.

[تَ بَ رَ] (اِخ) طبرک. رجوع به طبرک شود.

تبرک آسیا.

[تَ بَ رَ کِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) ابزاری که بدان سنگ آسیا را تیز میکنند. (ناظم الاطباء). آلتی آهنی که بدان سنگ آسیا را اصلاح کنند. (لسان العجم شعوری ج1 ورق 271 الف). رجوع به تبره شود.

تبرکات.

[تَ بَرْ رُ] (ع اِ) جِ تبرک. برکت ها و میمنت ها. (ناظم الاطباء). || فراخیها و فراوانی ها. || کردارهای نیک. (ناظم الاطباء).

تبرکاً.

[تَ بَرْ رُ کَنْ] (ع ق) از روی تبرک. رجوع به تبرک (ع مص) شود.

تبرک بودن.

[تَ بَرْ رُ دَ] (مص مرکب)برکت داشتن. (ناظم الاطباء). رجوع به تبرک شود.

تبرک شدن.

[تَ بَرْ رُ شُ دَ] (مص مرکب) کسب میمنت و مبارکی و برکت کردن. (ناظم الاطباء). متبرک گشتن. رجوع به تبرک شود.

تبرکع.

[تَ بَ کُ] (ع مص) به کون افتادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). افتادن در حال بیهوشی: «و من ابحنا عِزهُ تَبرکعا». (اقرب الموارد).

تبرک کردن.

[تَ بَرْ رُ کَ دَ] (مص مرکب) مبارک گرفتن. تبرک یافتن : مردمان صقلاب که بخدای بازگردند و فرزندی را بر جایگاه عبادت وقف کنند این شریانها [ شریانهایی که به اوعیهء منی پیوسته است ]ببرند تا قوت شهوت جماع از وی بریده شود و بدان تبرک کنند و گویند دعا مستجاب بود. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و آنجا صومعه هاست و پیوسته مجاوران میباشند و مردمان بدان خاک تبرک کنند. (تاریخ بخارا ص68).رجوع به تبرک شود.

تبرکة.

[تَ رَ کَ] (ع مص) مقیم شدن: تبرک بالمکان؛ مقیم شد در آنجا. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

تبرکی.

[تَ بَرْ رُ] (اِ) سلام و تعظیم(1). (ناظم الاطباء). || (ص نسبی) در تداول عامه، تبرک یافته. مبارک شده. در مورد اشیائی که از اماکن مقدسه آرند: خرمای تبرکی. تسبیح تبرکی.
(1) - مقصود معلوم نشد.

تبرکیدن.

[تَ بَ دَ] (مص) شکافتن سم یا ناخن را. (ناظم الاطباء) (اشتینگاس).

تبرگ.

[تُ بُ] (اِخ) ولف در لغت شاهنامه بر وزن بزرگ ضبط و به کلمهء تورگ ارجاع کرده و درج آن را هم فراموش کرده. در انجمن آرا چنین کلمه را بمعنی حصار آورده(1). در شاهنامه پیدا نکردم.(2) (فرهنگ شاهنامهء شفق) :
به پیش سپاه اندرآمد تبرگ
که خاقان ورا خواندی پیر گرگ.فردوسی.
(1) - در انجمن آرا و دیگر کتب لغت «تبرک» بمعنی حصار آمده است. رجوع به تبرک شود.
(2) - در فیشهای مؤلف، بیت مزبور از فردوسی بدست آمد که نقل شد.

تبرگزین.

[تَ بَ گَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان جوانرود در بخش پاوهء شهرستان سنندج که فعلاً مخروبه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

تبرگون.

[تَ بَ] (اِ) اسب فرورفته پشت. (ناظم الاطباء). طبرکون. رجوع به دزی ج 2 ص21 و طبرکون شود.

تبرلگام.

[تَ بَ لُ / لِ] (اِ مرکب) لگام و عنان و دهنهء لگام. (ناظم الاطباء).

تبرم.

[تَ رَ] (اِ)(1) زن محترم و بزرگ و خاتون. (ناظم الاطباء). شعوری آن را بفتح اول و سکون را ضبط کرده و معنی آن را خاتون بزرگ نوشته است. (لسان العجم ج 1 ورق 285 الف) :
تبرم خانواده بود ماما
نظرگاهش چو بوده جلوه آرا.
میر نظمی (از لسان العجم شعوری ایضاً).
(1) - ظ. این لغت بر اساسی نیست.

تبرم.

[تَ بَرْ رُ] (ع مص) سیر برآمدن. (تاج المصادر بیهقی). تضجر. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || مانده شدن. (غیاث اللغات) (آنندراج). || ملول گردیدن. (منتهی الارب). فیه و به ملّ. (قطر المحیط) (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بستوه آمدن. (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء) : از تمادی ایام پدر و طول مقاسات هفوات او تبرم نمودند. (ترجمهء تاریخ یمینی چ تهران ص316). از سر دلال و ملال و تبرم سخن می گفت. (ترجمهء تاریخ یمینی ایضاً ص359). || تعنت. || تَحَکُّم. (قطر المحیط). || استوار شدن. (فرهنگ نظام).

تبر مانده.

[] (اِخ) (قلعهء ...)(1) بنا به نقل خواندمیر از قلاع حوالی دهلی: در سنهء 637 ه . ق. ... سلطان رضیه... عنان یکران بصوب دهلی انعطاف داده... روز چهارشنبه نهم رمضان همین سال بجانب قلعهء تبر مانده که کوتوال آن با ملک الهوتیه(2) موافق بودند خروج نمود. (حبیب السیر چ 1 تهران ج 2 جزء 4 ص222).
(1) - در حبیب السیر چ خیام ج 2 ص620: «قلعهء تپهنده».
(2) - در حبیب السیر چ خیام ایضاً: «ملک التونیه».

تبرنس.

[تَ بَ نُ] (ع مص) بُرنُس (کلاه دراز و جامهء کلاه دار، از پیراهن و جبه و بارانی و مانند آن) پوشیدن. (زوزنی) (دهار) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تبرنة.

[تَ بَ نَ] (معرب، اِ) بلغت بربر معادل میکده(1)، مسافرخانهء(2) رومی است. (از دزی ج1 ص 140).
(1) - Taverne.
(2) - Auberge.

تبرؤ.

[تَ بَرْ رُ] (ع مص) بیزار شدن از چیزی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). بیزار شدن. (زوزنی) (ترجمان علامهء جرجانی). خود را از چیزی بیزار داشتن. (قطر المحیط). رجوع به تبرا شود.

تبروری.

[تَ] (اِ) بلغت بربری و افریقایی تگرگ را گویند. (از دزی ج1 ص140).

تبرؤل.

[تَ بَ ءُ] (ع مص) تبرئل. دروا کردن خروس پرهای گردن را برای جنگ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تبره.

[تَ بَ رَ / رِ] (اِ) اسم آلتی است در آسیای آبی. رجوع به تبرک آسیا شود. (یادداشت بخط مؤلف).

تبره.

[تُ رَ / رِ] (اِ) مخفف توبره: العلیقه، تبره که بر ستور کنند. (مهذب الاسماء) :
بسته بر آخور او استر من جو میخورد
تبره(1) افشاند بمن گفت مرا میدانی.حافظ.
رجوع به توبره شود.
(1) - ن ل: تیزه. رجوع به حافظ دکتر غنی ص374 و ذیل آن شود. ن ل: تیز.

تبری.

[تُ / تَ] (اِ) سماق. (ناظم الاطباء).

تبری.

[تَ بَ] (ص نسبی) منسوب به تبرستان. (انجمن آرا) (آنندراج). صورت فارسی «طبری» که بعض نویسندگان بکار برده اند.
-بنفشهء تبری، بنفشهء طبری.؛
انجمن آرا و آنندراج شعری از منجیک بشاهد «بنفشهء تبری» آورده اند که در بعض نسخ «بنفشهء طبری» ضبط شده. رجوع به طبری و ترکیب بنفشهء طبری شود.
-بید تبری.؛ (انجمن آرا) (آنندراج)؛ نوعی بید. رجوع به طبری (بید) شود.
-شعر تبری؛ شعری بوزن مخصوص که تبری گویند. (انجمن آرا) (آنندراج).
-لهجهء تبری؛ یا لهجهء مازندرانی که دارای ادبیات میباشد. رجوع به برهان قاطع چ معین شود.
-مقام تبری؛ مقام مخصوص. (از انجمن آرا) (از آنندراج).

تبری.

[تَ بَرْ ری] (ع مص) متعرض احسان کسی شدن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (از ناظم الاطباء). || بیزاری. (ناظم الاطباء). بیزار شدن و دوری کردن. مثال: تبری شما را سبب نمی فهمم. فلان همیشه از ما تبری می کند. این لفظ در عربی بمعنی پیش آمدن است (؟) و در فارسی معنی دیگر گرفته است که ذکر شد. این لفظ را در عربی و فارسی با الف [ تَ بَ ررا ]هم میخوانند و در رسم الخط فارسی با الف نوشتن هم جایز است. (فرهنگ نظام).

تبری.

[تَ بَ] (اِخ) امیر، نام مردی از اهل پازوار قریب به شهر بارفروش که او را شیخ العجم خوانده اند. به وزنی خاص اشعار بزبان دری مازندری گفته دیوانش حاضر و به تبری مشهور است. (انجمن آرا) (آنندراج). امیر پازواری طبری بود و ترجمهء احوال وی در «امیر پازواری» بیاید. رجوع به واژه نامهء طبری ص20 شود.

تبریان.

[تَ بَ] (اِخ) دهی از دهستان چری بخش و حومهء شهرستان قوچان که در چهل و هفت هزارگزی باختر قوچان و چهار هزارگزی باختر راه مالرو عمومی شیرغان به خرق واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 476 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات است. شغل مردم آن سامان زراعت است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

تبریج.

[تَ] (ع مص) برج بنا نهادن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || جامه ببرج بافتن(1). (تاج المصادر بیهقی). || ظاهر ساختن مرد لیاقت خود را(2) (ناظم الاطباء). || ظاهر ساختن زن لباس خود را(3) (ناظم الاطباء).
(1) - در منتهی الارب و اقرب الموارد و قطر المحیط: «مُبَرَّج»، نوعی از حلّه که بر آن صورت برج باشد.
(2) - در منتهی الارب و اقرب الموارد و قطر المحیط تبریج بدین معنی نیامده است.
(3) - در منتهی الارب و اقرب الموارد و قطر المحیط این معنی در تبرج آمده است.

تبریح.

[تَ] (ع مص) برنجانیدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). || در مشقت و شدت انداختن کسی را کار. (آنندراج): برح به الامر تبریحاً؛ در مشقت و شدت انداخت کار او را و آزار داد او را. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || برح الله عنک؛ ای فرج. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || سختی دوستی. ج، تباریح. (مهذب الاسماء). رجوع به تباریح شود.

تبریخ.

[تَ] (ع مص) فروتنی نمودن. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تب ریختن.

[تَ تَ] (مص مرکب) پایان یافتن تب. قطع شدن تب. دور شدن تب :
اگر گرد رهشان شود بیشه گرد
تب از پیکر شیر ریزد چو گرد.
ظهوری (از آنندراج).

تبرید.

[تَ] (ع مص) سرد کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار). خنک گردانیدن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (فرهنگ نظام). سرد و خنک گردانیدگی. (ناظم الاطباء): تبرید آب؛ خنک گردانیدن آنرا. (از قطر المحیط). ببرف آمیختن آنرا. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || نوشانیدن شربتی که سرد گرداند قلب را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). چیزهای خنک خوردن برای دفع حرارت مزاج. (فرهنگ نظام). || سست و ضعیف ساختن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ناتوان ساختن مرض کسی را. (از قطر المحیط). || لاتبرد عن فلان؛ ای ان ظلمک فلا تشتمهُ فتنقص اثمه. (قطر المحیط). یعنی دشنام مگوی فلان را که بتو ستم کرده است تا از گناه او کم نشود.

تبریر.

[تَ] (ع مص) تزکیه. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || نسبت دادن کسی را به بِرّ. (قطر المحیط). || غلبه کردن(1). || بواسطهء سخن یا کار مطیع کردن(2). || محقق کردن(3). || آشکار کردن و ظاهر نمودن بیگناهی را(4). (ناظم اطباء).
(1) - در اقرب الموارد و منتهی الارب این معنی در مادهء «تبریر» نیامده است.
(2) - در اقرب الموارد و منتهی الارب این معنی در مادهء «تبریر» نیامده است.
(3) - در اقرب الموارد و منتهی الارب این معنی در مادهء «تبریر» نیامده است.
(4) - در اقرب الموارد و منتهی الارب این معنی در مادهء «تبریر» نیامده است.

تبریر.

[تَ] (ع اِ) چیز. (از قطر المحیط): ما اَصَبْتُ منهُ تبریراً؛ نیافتم از وی چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تبریز.

[تِ] (اِ) سفره. (لسان العجم شعوری ورق 299 الف) (ناظم الاطباء). نطع. (ناظم الاطباء) :
چنانکه عام شده نعمت فراوانش
به پیش مردم و حیوان همی کشد تبریز.
ابوالمعانی (از لسان العجم ایضاً).
|| میز و کرسی. || نشیمن. (ناظم الاطباء). || نام شعبه ای از موسیقی. (غیاث اللغات).

تبریز.

[تَ] (ع مص) پیدا و آشکار کردن چیزی. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). بیرون آوردن. (ترجمان علامهء جرجانی) (زوزنی). ظاهر و آشکار کردن. (فرهنگ نظام). پیدا و گشاده کردن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || سبقت گرفتن اسب رمه را. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). || رهانیدن اسب سوار خود را. (قطر المحیط). یکسو بردن سوار خود را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || از اقران خویشتن درگذشتن بفضل. (زوزنی) (ترجمان علامهء جرجانی) (از اقرب الموارد). افزون شدن بر اقران بفضل و شجاعت. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تبریز.

[تَ] (اِخ) نام شهری است در آذربایجان در اقلیم پنجم... و مردم آنجا اکثر آهنگرند و جلال الدین سیوطی در لب الالباب نوشته که تبریز بالکسر شهری است قریب آذربایجان و این معرب آن است. (غیاث اللغات). هدایت در انجمن آرا گوید: در شمال مغرب ایران واقع شده است و از شهرهای معظم بوده بواسطهء محاربات سپاه ایرانی و عثمانی و زلزله های مکرر ویرانی یافته اکنون دویست هزار خلق در آنجا موجودند. در سال گذشته که 1283 ه . ق. بود بمرض وبای عام صد هزار خلق هلاکت یافتند و ما بجانب سراب و اردبیل فرار نمودیم. باری مقابر اولیاء در آن شهر بسیار بوده، آب و هوای سازگار دارد. اکنون چند سال است که ولیعهد پادشاه در تبریز حکمران است، فقیر بحکم شاهنشاه در خدمتش بسر میبرد. (انجمن آرا). لقب آن، دارالسلطنه. (نسخهء خطی لغت محلی شوشتر موجود در کتابخانهء مؤلف). نام بزرگترین شهر ایالت آذربایجان. (فرهنگ نظام). شهرستان تبریز یکی از شهرستانهای آذربایجان و مرکز استان سوم کشور است، از شمال محدود است بشهرستان مرند و اهر، از جنوب بشهرستان مراغه، از خاور بشهرستان سراب و میانه و از باختر بدریاچهء ارومیه و خوی.
آب و هوا: هوای کنار دریاچهء ارومیه معتدل نسبةً گرم و مالاریایی است و قسمتهای جلگه، معتدل ولی قسمتهای کوهستانی آن معتدل و سردسیر است.
ارتفاعات: کوه سهند در جنوب تبریز از باختر، از کنار دریاچهء ارومیه به خاور تا کمر قاسم داغ در خاور بستان آباد امتداد یافته و بلندترین قلهء آن حرم داغ به ارتفاع 3700 متر و کوه قاسم داغ به ارتفاع 2500 متر در خاور بستان آباد است. کوه میشاب یا میشوداغ که خط الرأس کوه مزبور است حد مرزی شهرستان مرند و تبریز بوده و بلندترین قلهء آن علمدار به ارتفاع 3200 متر و دیگری اوزون یل 2800 متر میباشد و بعلاوه کوههای منفرد کوچک دیگری نیز در داخل شهرستان وجود دارد از آن جمله اند: کوه عون بن علی در شمال خاوری شهر به ارتفاع 1800 متر که مقبرهء شاهزاده عون بن علی از اولاد حضرت امیر(ع) در آن واقع است و زیارتگاه میباشد. کوه پکه چین در شمال تبریز به ارتفاع 2500 متر که تلخه رود (آجی چای) از وسط این کوه و کوه عون بن علی عبور مینماید و کوه مرو در شمال باختری شهر تبریز و خاور صوفیان به ارتفاع 2250 متر میباشد.
گردنه: گردنه های مهم این شهرستان یکی گردنهء شبلی است که بر سر راه تهران و تبریز و در جنوب قریهء شبلی واقع و به ارتفاع 1650 متر است. دیگری گردنهء پایان در سر راه اهر و تبریز در کوه عون بن علی به ارتفاع 1600 متر میباشد و غیر از این دو، گردنه های دیگری هم هستند که در سر راههای مالرو دهات واقع شده اند، مانند: گردنهء امیری داغ و گردنهء طرزم.
رودخانه: علاوه بر رودهائی که در بخش های شهرستان تبریز جاری میباشند در داخل شهر دو رود نسبةً بزرگ جریان دارد که یکی آجی چای یا تلخه رود است که از دامنه های جنوبی قوشه داغ واقع در شمال بخش آلان برآغوش از شهرستان سراب و دامنه های شمالی بزکش حد مرزی بین شهرستان سراب و میانه سرچشمه گرفته از وسط ارتفاعات عون بن علی و کوه پکه چین از شمال شهر تبریز و بخش اسکو عبور نموده و در دو هزارگزی جنوب خورخوره به دریاچهء ارومیه میریزد. دیگری رود میدان چای یا میدانرود است که از دامنه های جنوبی کوه عون بن علی (در مواقع بارانی) سرچشمه گرفته از وسط شهر عبور نموده در شمال حکم آباد به تلخه رود ملحق میشود.
معادن: شهرستان تبریز مانند سایر شهرستانهای استان سوم یک شهرستان زراعتی است ولی دارای منابع زیرزمینی مهمی میباشد که فقط از بعضی معادن آن بطور غیر مکانیزه استفاده میشود از جمله:
1 - معادن زغال سنگ در حومهء جنوب خاوری شهر (باغمیشه).
2 - معادن زرنیخ در حومهء خاور تبریز. (بارنج).
3 - معدن نمک در دهات کنار دریاچهء ارومیه که از آب دریا استخراج میکنند.
4 - معدن خاک رس در قریهء لیقوان از دهستان سهندآباد که برای تهیهء ظروف سفالی بکار میرود.
بعلاوه دارای منابع زیرزمینی دیگری هم میباشد که هنوز اقدام به استخراج آنها نشده است مانند طلا، مس، زغال سنگ، نفت. در ناحیهء بستان آباد تبریز آبهای معدنی گوگردی و فسفاته نیز وجود دارد.
صنایع: در تاریخها و سفرنامه های خارجی شهر تبریز بواسطهء تجارت و صنعتش با عثمانیها و گرجیها و روسها و کشور هندوستان یک شهر صنعتی و تجارتی معرفی شده است حتی در دورهء مغول که مرکز حکومت بود مورد نظر دول همجوار قرار گرفته و بیشتر صنعتگران و بازرگانان در این شهر جمع میشدند. بعدها هم صاحبان ثروت پیشرو سایرین گردیده اقدام به تأسیس کارخانه های مهمی نمودند که هم از لحاظ مرغوبیت اجناس و محصولات و هم از لحاظ تولید ثروت و رفع بیکاری و فقر عمومی قابل اهمیت بودند که متأسفانه وقایع شهریور رشتهء کار این کارخانه ها را هم مانند کارهای دیگر از هم گسیخته و در عرض این مدت نتوانستند سیر طبیعی خود را در پیشرفت دنبال کنند و عده ای از کارخانه ها هم در اثر سوء جریان اقتصادی تعطیل گردیدند.
صنایع عمدهء شهرستان تبریز، فرش بافی و پارچه بافی (دستی و ماشینی) است.
سازمان اداری: شهرستان تبریز از 6 بخش تشکیل شده است: بخش بستان آباد که دارای 4 دهستان و 191 آبادی و 95403 تن سکنه است. بخش اسکو دارای 3 دهستان و 65 آبادی و 51549 تن سکنه است. بخش دهخوارقان دارای 4 دهستان و 45 آبادی و 39459 تن سکنه است. بخش شبستر دارای 5 دهستان و 71 آبادی و 85620 تن سکنه است. بخش سراسکند دارای 2 دهستان و 179 آبادی و 68238 تن سکنه است. بخش خداآفرین دارای 2 دهستان و 103 آبادی و 13433 تن سکنه است. موقعیت بخش خداآفرین ایجاب مینمود که تابع شهرستان اهر باشد ولی بواسطهء مرزی بودن تابع شهرستان مرکزی استان سوم (تبریز) محسوب گردید.
راهها: شوسهء طهران و تبریز از بخش بستان آباد و خود شهر عبور نموده در شهرستان مرند بدو شعبهء شمالی و باختری مجزا میگردد. که راه شمالی بجلفا، مرز ایران و شوروی میرسد و راه باختری به ارومیه منتهی میشود که از طریق رواندوز بعراق مربوط میگردد. بغیر از راه مزبور شهرستان تبریز با بخشهای تابعهء خود غیر از خداآفرین بوسیلهء جادهء شوسه ارتباط دارد و خود بخشها هم دارای جاده های شوسه بوده و بهم مرتبط میشوند. هم چنین راه آهن جلفا و تبریز که در شمال شهر دارای ایستگاه بوده و این خط در صوفیان بدو قسمت منقسم میگردد که یکی بجلفا و دیگری بشرفخانه منتهی میشود و بعلاوه خط آهن سرتاسری ایران که تا میانه امتداد یافته بود از جنوب شهرستان از بخش سراسکند شهرستان مراغه دهخوارقان و از باختر شهر تبریز عبور کرده براه آهن جلفا تبریز متصل شده است که بدین طریق راه آهن ایران با راه آهن های اروپا ارتباط یافته است.
شهر تبریز مرکز شهرستان و استان سوم که در 628 هزارگزی شمال باختری تهران و 50 هزارگزی شمال کوه سهند و 135 هزارگزی جنوب خاوری جلفا (مرز ایران و شوروی) و 55 هزارگزی خاور دریاچهء ارومیه واقع است. مختصات جغرافیائی آن بشرح زیر میباشد:
طول 46 درجه و 23 دقیقه. عرض 38 درجه و 15 دقیقه و ارتفاع آن از سطح دریا 1400 متر میباشد. اختلاف ساعت با تهران 25 دقیقه و 4 ثانیه است و بنابراین ساعت 12 تبریز، ساعت 12 و 25 دقیقه و 4 ثانیهء طهران است.
بنای اولیهء شهر را برخی به خسرو کبیر پادشاه ارمنستان که معاصر اردوان چهارم پادشاه اشکانیان است نسبت میدهند. این دو با هم از سلسلهء اشکانیان و دوست بودند. چون اردشیر سر سلسلهء سلاطین ساسانی با چند تن متفق گردیده و اردوان را بقتل رساندند، خسرو بخونخواهی اردوان با اردشیر بجنگ برخاسته و پس از ده سال محاربه اردشیر به سرحد هندوستان فرار میکند و خسرو هنگام مراجعت در ایالت آتروپاتین (آذربایجان) که متصل بسرحد ارمنستان بود شهری بنا نمود به اسم داوریژ (در زبان ارمنی معنی انتقام دارد) که بعداً از کثرت استعمال به تاوریژ مبدل و در اثر اختلاط کلمات عرب و عجم ژ تبدیل به ز شده تاوریز گفتند که آنهم در زبان عامیانه به توریز مبدل شد که همان تبریز میباشد. حمدالله مستوفی مورخ ایرانی تبریز را قبة الاسلام و از بناهای زبیده خاتون زن هارون الرشید میداند که در سال 175 ه . ق. بنا نموده و در عهد متوکل عباسی بسال 240 ه . ق. بر اثر زلزله خراب و بوسیلهء خود او تجدید بنا گردیده و 190 سال بعد از آن در سال 430 ه . ق. بواسطهء زلزله ای که قبلا بوسیلهء ابوطاهر منجم شیرازی پیشگوئی شده بود خراب و در حدود 40 هزار نفر از ساکنین شهر تلف شدند تا اینکه در سنهء 435 ه . ق. ابن محمد پسر رواد ازدی که از جانب خلیفه حاکم آن دیار بود به صلاح دید منجمین به تجدید بنای شهر اقدام نمود که بر طبق پیش گوئی منجم در یک ساعت سعد از سال مزبور بنای شهر را گذاشتند که دیگر از زلزله خرابی حاصل نشود این شهر در حملهء مغول هم بواسطهء حسن استقبال حکمرانان وقت از لشکر مغول از آسیب حملهء خانمانسوز آنها در امان ماند ولی بعدها بر اثر سیل و زلزله و اغتشاشات داخلی چندین مرتبه خراب گردید. در تحولات بیست سالهء اخیر اقدام بتوسعه و آبادی شهر بعمل آمد و بواسطهء احداث باغهای گردش و خیابانها و ساختمانها در آبادی شهر کوشش گردید و فعلاً دارای خیابانهای اسفالته است که مهمترین آنها خیابانی است تقریباً خاوری و باختری از یک طرف بجادهء تهران و از طرف باختر دو شعبه شده یک شعبه به ایستگاه راه آهن و شبستر و یک شعبه به شهرستان مرند و جلفا منتهی میشود. در این خیابان یک گردشگاه که قب قبرستان گجل نامیده میشد بباغ عمومی تبدیل شده که باغ گلستان نام دارد و باغ ملی ارک که دیوار تاریخی ارک علیشاه در کنار آن قرار دارد بنای شهرداری در چهارراه شاهپور قرار گرفته است. دیگر خیابانی است شمالی و جنوبی از شمال بمیدان توپخانه که بناهای شهربانی، استانداری، بانک ملی و دارائی در آن واقع است و از جنوب به پادگان نظامی منتهی میشود. خیابان لیل آباد شمالی و جنوبی است خیابان فردوسی از جلو باغ ملی تا بازار امتداد دارد و خیابان خاقانی یا ستارخان فعلی از روی پل شاهی که جدیداً با اسلوب فنی و بتون ساخته شده است عبور نموده به ناحیهء شتربان در جنوب شهر میرسد و چندین خیابان فرعی و کوچک دیگر مانند تربیت و حافظ و منصور که خیابان اخیر هم پلی روی رودخانهء میدان چای به اسم پل منصور دارد. آب آشامیدنی شهر تصفیه شده و بوسیلهء لوله کشی تأمین میشود و منبع آب در جنوب خاوری شهر نزدیک دروازهء تهران قرار گرفته و روشنائی شهر بوسیلهء برق شهرداری و کارخانهء کبریت سازی توکل و کارخانه های شخصی دیگر مانند کارخانهء مهتاب تأمین میشود که بهیچوجه تکافوی روشنائی شهر را نمیکنند.
بناهای تاریخی شهر: گرچه شهر تبریز بواسطهء اهمیتش اغلب مورد نظر سلاطین و قبایل جنگجو بود، بعضی در ترمیم و برخی در خرابی آن کوشیدند و دشمنان تمدن اقدامات و زحمات یکعده مردان نامی و سلاطین بزرگ را طعمهء حرص و آز خود کردند و علاوه بر این آسیب های بشری بلایای آسمانی از قبیل سیل و زلزله هم در از بین بردن علائم تمدن این شهر مؤثر بود ولی با این همه حوادث بناهای تاریخی آن بحرص و طمع غارتگران هنوز هم چشمک میزند. از بناهای معروف شهر بنای مسجد و ارک علیشاه است که عده ای به تاج الدین علیشاه وزیر غازان خان مغول نسبت میدهند. طاق آن شبیه طاق کسری و خرابهء آن در باغ ملی شهر باقی است.
مسجد کبود: از بناهای جهانشاه ترکمان سلیمی از ملوک قره قویونلوی آذربایجان و تاریخ بنای آن بخط ثلث بعبارت فی رابع ربیع اول سنهء سبعین و ثمانمائه اقل العباد نعمة الدین محمدالنواب در چهارم ربیع اول سنهء 780 ه . ق. را میرساند. کاشیهای آن در نوع خود مهم ولی بخارج برده شده است.
امامزاده سیدحمزه و امامزاده صاحب الامر و امامزاده عون بن علی از بناهای تاریخی و زیارتگاهند، و مسجد جمعه استاد شاگرد جزء آثار باستانی است.
کارخانه ها: دارای یک کارخانهء مهم پارچهء پشمی و پتو و کاموابافی پشمینه و کارخانهء نخ و پارچه و اجناس نخی و پشمی بنام بوستان و ظفر و بافندگی آذربایجان و چندین کارخانهء کش بافی و جوراب بافی و دو کارخانهء چرمسازی بنام خسروی و ایران و دو کارخانهء کبریت سازی توکل و ممتاز و دو کارخانهء صابون سازی و دو کارخانهء نوشابه سازی و کارخانهء آردسازی و فرش بافی که رویهمرفته 20 کارخانهء مهم به ثبت رسیده است که کارگران آنها بیمه و مشمول قانون کار میباشند و تعدادی زیاد کارخانه های منفرد فرش بافی، قیطان بافی و ملیله بافی، که این کارخانه ها در منازل و کاروانسراها دایر است و کارگران آنها مشمول قانون کار نمیباشند.
فرهنگ: در حدود 50 باب دبستان و 13 باب دبیرستان 3 کلاسه، 2 باب دبیرستان 5 کلاسه، 5 باب دبیرستان 6 کلاسه، 2 باب دانشسرا و یک باب دانشسرای عالی دارد و از دانشگاه هم شعبهء پزشکی و ادبیات و کشاورزی دائر میباشد. توضیح آنکه آمار فوق از لحاظ دخترانه و پسرانه یکجا نوشته شده 4 باب کودکستان و یک هنرستان صنعتی نیز دارد.
بهداشت: دارای یک بیمارستان شیروخورشید 85 تختخوابی و بیمارستان راه آهن 10 تختخوابی و 5 بیمارستان دولتی که جمعاً 174 تختخواب دارند و بیمارستان کودکان و زایشگاه نسوان که هر کدام 40 تختخواب و زایشگاه شیر و خورشید 65 تختخواب دارند و 4 باب بیمارستان و زایشگاه خصوصی که جمعاً دارای 35 تختخوابند. تبریز مرکز کلیهء ادارات دولتی مربوط به استان سوم و پادگان نظامی و هنگ ژاندارمری و دارای ایستگاه بیسیم و رادیو و فرودگاه هواپیمائی و ایستگاه راه آهن است و دارای باغهای میوه از قبیل گیلاس، سیب، آلبالو، گوجه و به و باغهای انگور میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4). تبریز در گوشهء شرقی جلگهء رسوبی همواری واقع شده که مساحتش تقریباً 55 × 30 کیلومتر مربع میباشد این جلگه شیب ملایمی بسوی ساحل شمال شرقی دریاچهء ارومیه دارد و بوسیلهء چند رودخانه آبیاری میشود که مهمترین آنها آجی چای (تلخ رود) است که از سمت جنوب غربی کوه سولان (سبلان) سرچشمه میگیرد و پس از عبور از محاذات قراجه داغ یعنی حد شمالی تبریز، وارد جلگه شده از شمال غربی شهر میگذرد. مهران رود (میدان چای کنونی) که در وسط شهر جاری است از سمت چپ به تلخ رود ملحق میشود.
ارتفاع اطراف مختلف تبریز را طبق نقشهء جغرافیایی روسی میتوان بین 1350 تا 1500 متر دانست و در ناحیهء شمال شرقی شهر کوه عینلی - زینلی (زیارتگاه عون بن علی و زیدبن علی) بچشم میخورد که ارتفاعش 1800 متر است و بمثابهء رشته ای است که سلسلهء جبال قراجه داغ را که در شمال و شمال شرقی واقع شده بدامنهء کوه سهند که مرتفعترین قللش در حدود 3547 متر میباشد متصل میکند (این کوه تقریباً در پنجاه کیلومتری جنوب شهر قرار دارد) چون قراجه داغ منطقهء کوهستانی و کم حاصل و کم جمعیت است و کوه بزرگ سهند تمام فاصلهء بین تبریز و مراغه را اشغال کرده است لذا تبریز یگانه راه مناسب برای مواصلات بین شرق (امتداد آستارا [ واقع بر کرانهء بحر خزر ]، اردبیل، تبریز و طهران، قزوین، میانه، تبریز) و غرب (امتداد طرابوزان، ارزروم، خوی، تبریز) و شمال (امتداد: تفلیس، ایروان، جلفا، مرند، تبریز) میباشد.
بالاخره چون دامنه های کوه سهند معبر بسیار باریکی بر کرانهء شرقی دریاچهء ارومیه ایجاد کرده لذا راه مواصلات بین شمال (ماوراء قفقاز، قراجه داغ) و جنوب (مراغه، کردستان) باید از تبریز بگذرد.
تبریز بجهت موقع جغرافیایی ممتازش مرکز استان حاصلخیز و وسیع آذربایجان (واقع بین ترکیه و ماوراء قفقاز روسیهء شوروی) و یکی از شهرهای پرجمعیتی است که میان استانبول و هند واقع شده (و جز تفلیس و تهران و اصفهان و بغداد که از همین قبیل بشمار میروند) هیچ شهری بپای آن نمیرسد. شمارهء ساکنین تبریز در حدود 200000 تن است(1) هوای تبریز در زمستان سخت است و در آن برف فراوان میبارد و در تابستان بعلت نزدیکی کوه سهند و وفور باغهای اطراف، هوا معتدل و ملایم میگردد. هوای شهر بطور کلی سالم است و شیوع بیماری وبا و حصبه مربوط بمراعات نشدن بهداشت عمومی است کثرت وقوع زمین لرزه یکی از خصوصیات تبریز بشمار میرود. شگفت آورترین زمین لرزه ها در سال 224 ه . ق. / 858 م و در سال 434 ه . ق. / 1042 م اتفاق افتاده است. زمین لرزهء اخیر را ناصرخسرو در کتاب (سفرنامهء) خود ذکر کرده است و ابوطاهر منجم شیرازی وقوع آن را قب خبر داده بود... جنبش و حرکت خفیف زمین تقریباً هر روز در تبریز حادث میشود و آن را بفعالیت آتش فشانی کوه سهند نسبت میدهند اما «خانیکوف» اکثر این جنبشها را از اختلاف تغییر محل خودبخود طبقات زمین میداند. در عهد ناصرالدین شاه باروهای شهر بکلی از بین رفت... بدین جهت قسمتی از شهر که موسوم بقلعه (شامل محلات: چارمنار، سرخاب، دوه چی، ویجویه [ عامیانه: ورجی ]، مهادمهین [ عامیانه: میارمیار ]، نوبر، مقصودیه و غیره) بود اکنون از قسمت بیرون حصار (محلات: اهراب: لیل آباد [ عامیانه: لیلاوا ]، چرنداب، خیابان، باغمیشه... الخ) جدا نیست و همچنین قصبات حومهء قدیم واقع در سمت مغرب شهر (امیرخیز، چوست دوزان، حکم آباد [ عامیانه هکماوار ]، قراملک، قراآغاج، آخونی، کوچه باغ، خطیب) و مارالان (واقع در سمت جنوب شرقی) بشهر ملحق شده است و شهر از سمت غرب و جنوب غربی توسعه پیدا میکند...
اسم آن:
نام این شهر همچنانکه در معجم البلدان یاقوت ج1 ص 822 آمده تِبریز(2) تلفظ میشده است. و یاقوت در این تسمیه به ابوزکریای تبریزی (شاگرد ابوالعلاء مصری 363 - 449 ه . ق.) که بیک لهجهء محلی ایرانی صحبت میکرد استناد میکند. (ن ک: السمعانی. کتاب الانساب، مجموعهء گیب، مادهء التنوخی) و سیداحمد کسروی تبریزی در آذری یا زبان باستان آذربایگان. طهران، 1304 ه . ش. ص11 نویسد: تلفظ تبریز بکسر تاء یکی از خصایص لهجهء منسوب به خزرها است اما یگانه تلفظ کنونی تبریز بفتح تاء میباشد و در خود تبریز بر وفق لهجهء ترکی آذری بطور مقلوب یعنی تربیز تلفظ میشود. منابع ارمنی این تلفظ را بفتح اول تأئید میکنند، «فاوست» بیزانسی (در قرن چهارم) آن را «تورژ»(3) و «تورش»(4) نوشته و «آسولیک» (در قرن یازدهم میلادی) «تورژ»(5) و «واردان» (در قرن چهاردهم) «تورژ»(6) و «دورژ»(7) ذکر کرده است. و گویا تسمیهء اخیر از لهجهء عامیانهء ارمنی مشتق شده و اصل کلمه «د - ای - ورژ»(8) میباشد که معنی «این برای انتقام است» دارد... پس هم منابع ارمنی تأئید میکند که نام شهر در قرن پنجم (بلکه چهارم) میلادی «تورژ»(9) بود و هم بپارسی «تورز»(10)تلفظ کرده اند(11) و آن در زبان فارسی متداول بمعنی «تب ریز» و «تب پنهان کن» و بقول اولیا چلبی «ستمه دوکوجو»(12) است و احتمال میرود این تسمیه یعنی «پنهان کنندهء تف و گرما» با جنبش های آتشفشانی کوه سهند مربوط باشد [ و همچنین به تپریز که نام معبری است بین بایزید و وان... ] . و خط ارمنی خصوصیات لهجهء پهلوی شمالی را نشان میدهد «تپ < تو»(13) و بخصوص «رژ»(14) بدل از «رچ»(15) و بنظر میرسد که بایستی این تسمیه بسیار قدیمی یعنی قبل از دورهء ساسانی و شاید قبل از اشکانی باشد... .
تاریخ آن:
این مسأله که آیا تبریز عیناً نام یکی از شهرهای قدیم ماد بود یا نه مشاجرهء زیادی بر پا کرده است... از تجزیه و تحلیل صیغهء ارمنی که قبلا اشاره شد کمتر محتمل است که تبریز همان کلمهء یونانی(16) باشد که بطلمیوس آن را در فصل دوم از جزء ششم آورده است... واردان مورخ ارمنی که در قرن چهاردهم میلادی میزیسته نوشته: بانی تبریز خسرو ارشاکی (اشکانی 217 - 233 م.) حکمران ارمنی است و آن را برای گرفتن انتقام از اردشیر (224 - 241 م.) نخستین پادشاه ساسانی قاتل اردوان (ارتباخوس) آخرین پادشاه پارتی بنا کرده است(17) این داستان در هیچ مأخذ باستانی دیده نشده است و شاید علت پیدایش آن اشتقاق عامیانه ای باشد که قبلا ذکر گردید و در کتاب «فاوست بیزانس» ترجمهء لوئر(18)... فقط این آمده که هنگام فرمانروایی ارشک دوم حکمران ارمنستان (351 - 367 م.) «واساک» سردار ارمنی به شاپور دوم ساسانی (309 - 379 م.) که در «تورژ» اردو زده بود حمله کرد و «بویکان» سردار ایرانی را بکشت و قصر شاهی را آتش زد و تیری بسوی مجسمهء شاه که در آنجا وجود داشت انداخت و سپس «موشق» پسر «واساک» سپاه ایران را در تبریز شکست داد.
باید توجه داشت که اسم «تبرمئیس»(19) نیز با اسم «تورژ» مشتبه نشود چه تبرمئیس شهری بود در مشرق گنزکا (جنزکه) و هراکلیوس امپراتور روم در 623 م. پس از ویران ساختن گنزگا، شهر تبرمئیس و آتشکدهء آن را طعمهء حریق ساخت(20)...
حکومت عرب:
اهتمام عرب هنگام فتح آذربایجان بسال 22 ه . ق. / 642 م. متوجه سمت اردبیل بود و در بین شهرهایی که مرزبان ایران بگردآوری سپاه میپرداخت نامی از تبریز برده نشده است. (البلاذری ص326) و لابد پس از ویرانیهایی که بنا بنوشتهء «فاوست» در آن رخ داده، در آن موقع قریه ای بیش نبوده است. اما روایت بعدی که در کتاب نزهة القلوب 370 ه . ق. / 1340 م. آمده و بنای تبریز را بسال 175 ه . ق. / 791 م. به زبیده زن خلیفه هارون الرشید نسبت داده شاید از اینجا ناشی شده است که پس از مصادرهء املاک امویان ورثان از اعمال آذربایجان در کنار ارس به زبیده رسید.
در کتاب بلاذری ص331 و ابن الفقیه ص258 و یاقوت ج 1 ص822 آمده که تجدید بنای تبریز و آباد ساختن آن از کارهای خانوادهء «رواد ازدی» مخصوصاً پسران او الوجنا و دیگران بود که بارویی بدور شهر کشیدند. طبری در ج 3 ص1171 و ابن الاثیر در ج 6 ص315 هنگام بحث از شورش بابک (201 - 220 ه . ق.) یادآور میشوند، در بین غالبین شخصی بود بنام محمد بن بعیث که دو قلعه در تصرف داشت یکی شاهی که از الوجنا گرفته بود و دیگری تبریز (بدون شرح) ... .
تبریز در 232 ه . ق. / 840 م. یعنی سال تألیف کتاب ابن خرداذبه، تابع محمد بن الرواد بود. (ابن خرداذبه ص 119). در 244 ه . ق. این شهر بواسطهء زمین لرزه ویران شد، اما در زمان حکومت متوکل 232 - 247 ه . ق. دوباره آباد گردید.
بر طبق نوشتهء اصطخری، تبریز چند بار دست بدست شده (حوالی سال 340 ه . ق. ص181 از کتاب وی). تبریز و جبروان (دهخوارگان؟) و اشنو بنام سرزمین بنی ردینی که در آنجا حکومت داشتند خوانده میشد، اما در روزگار ابن حوقل (حوالی سال 367 ه . ق.) نام و نشانی از بنی ردینی نبود. رجوع به کتاب ابن حوقل ص289 شود. و گویا امرای این ناحیه در ادارهء امور عملاً استقلال داشتند، چه در تاریخ بنی ساج که از سال 276 تا 317 ه . ق. فرمانروای آذربایجان بودند هیچگونه اشارتی به دخالتشان در امور تبریز نشده است... . اینک پاره ای حوادث...: در 420 ه . ق. وهسودان بن مهلان (مملان؟) عدهء زیادی از رؤسای غز را در شهر تبریز بقتل رسانید. (ابن الاثیر ج 9 ص271). در سال 434 ه . ق. تبریز در نتیجهء زلزله ویران شد. ... در 438 ناصرخسرو امیری را در تبریز نام میبرد که به اسم سیف الدوله و شرف المله ابومنصور وهسودان بن محمد (مملان؟) مولی امیرالمؤمنین خوانده میشد. در سال 446 ه . ق. امیر منصور وهسودان بن محمد روادی نسبت به طغرل اظهار اطاعت کرد... .
تبریز در نخستین قرنهای هجری:
در حالیکه ابن خرداذبه ص119 و بلاذری ص331 و طبری ج 3 ص117 و ابن فقیه ص285 و اصطخری ص 181 تبریز را یکی از شهرهای کوچک آذربایجان یاد میکنند، مقدسی زبان بمدح آن میگشاید و معاصر وی ابن حوقل در حدود 367 ه . ق. تبریز را از لحاظ آبادی برتر از اغلب شهرهای کوچک آذربایجان میشمارد و مینویسد: «تجارت آن رواج دارد و نوعی پارچهء معروف به ارمنی در آنجا بافته میشود» ابن مسکویه متوفی در 421 ه . ق. میگوید: «تبریز شهر مهمی است. باروی محکمی دارد، باغهای پردرخت آن را احاطه کرده است، مردم آن شجاع، پرخاشجوی و توانگرند. و ناصرخسرو در 438 ه . ق. مساحت تبریز را 1400 × 1400 گام نوشته که بنظر نمیرسد متجاوز از یک کیلومتر مربع باشد.
عصر سلجوقی: در زمان سلاجقهء بزرگ از تبریز کم یاد شده است. طغرل جشن ازدواج خود را با دختر خلیفه در نزدیکی این شهر برپا ساخت. (راحة الصدور ص111). در 494 ه . ق. سلطان برکیارق در جنگ با برادرش محمد به قسمت کوهستانی جنوب تبریز عقب نشینی کرد اما موقعی که دو برادر با هم آشتی کردند تبریز نصیب محمد شد و در 498 ه . ق. سعدالملک را به وزارت برگزید. در 505 ه . ق. نام امیر سوقمان القطبی حاکم تبریز برده شده. او مؤسس سلسلهء شاهان ارمن است که از سال 493 تا 602 ه . ق. در اخلاط فرمان رانده اند. آذربایجان در زمان سلاجقهء عراق که همدان را پایتخت قرار داده بودند اهمیت شایانی داشت. در 514 ه . ق. سلطان محمود برای رفع وحشتی که از تاخت و تاز گرجیها در دل مردم تبریز افتاده بود، مدتی در آن شهر توقف کرد. در این هنگام اتابکی آذربایجان با شخصی به نام کون طوغدی بود. پس از درگذشت وی (515 ه . ق.) آق سنقر احمد یلی امیر مراغه برای گرفتن تبریز از دست طغرل (برادر سلطان) کوشش بسیار نمود ولی در این کار توفیق نیافت و فرماندهء سپاه موصل به امر سلطان محمود به ولایت آذربایجان منصوب گردید. اما وی نیز بسال 516 ه . ق. بدروازهء تبریز کشته شد. بعد از وفات محمود 525 ه . ق. مسعود برادر وی به تبریز آمد. داود پسر سلطان محمود او را محاصره کرد. وی ناچار شهر را ترک گفت و بالاخره داود تبریز را مقر حکومت خود ساخت، و از این شهر بر اقطاع و تیول بزرگی که آذربایجان و اران و ارمنستان را تشکیل میداد حکومت راند (526 - 533 ه . ق.) ... از زمان اتابکی قزل ارسلان (582 - 587) تبریز برای همیشه پایتخت آذربایجان گردید... .
مغول ها: در سال 617 ه . ق. مغولها به باروی تبریز حمله بردند و با دریافت غرامت بازگشتند. سال بعد باز مغولها هجوم آوردند. اتابک فرار کرد ولی شمس الدین طغرایی پایداری کرد و مغولها پس از دریافت مبلغی دیگر تبریز را ترک کردند. در سال 621 ه . ق. طایفهء دیگری از مغولها به تبریز آمدند و از اتابک خواستند خوارزمیانی که در تبریز مانده اند تسلیم آنان کنند و چنین شد. در 27 رجب 622 خوارزمشاه از مراغه وارد تبریز شد. اتابک فرار کرد و مردم مقدم خوارزم شاه را گرامی داشتند، جلال الدین شش سال در تبریز فرمان راند.
در سال 627 ه . ق. رئیس ایل ترکمن گوشیالوا و حاکم رویین دژ بحوالی تبریز دست اندازی کردند. در 628 ه . ق. جلال الدین آذربایجان را ترک کرد و مغولها بر تمام آذربایجان و بر تبریز که مرکز و مورد توجه بود دست یافتند.
ایلخانان مغول: هنگام فرمانروایی اباقا (663 - 680 ه . ق.) تبریز پایتخت رسمی شد و تا زمان الجایتو مرکز جانشینان وی بود. در 688 زمان فرمانروایی ارغون وزیر یهودی وی سعدالدوله، پسرعم ابومنصور را بحکومت تبریز گماشت. در زمان گیخاتو درآمد تبریز هشتاد تومان (در حدود ده هزار مثقال زر مسکوک) تخمین شده است.
در زمان غازانخان تبریز بحد اعلای رونق و شکوه رسید. این پادشاه در 694 به تبریز وارد شده و در قصری که ارغون در قریهء شام (واقع در مغرب شهر و ساحل چپ آجی چای) بنا کرده بود اقامت گزید... و سپس اوامر مؤکدی برای تخریب بتخانه ها و کلیساها و معابد یهود و قربانگاههای مقدس صادر کرد. اما در سال بعد مردم به هثوم پادشاه ارمنستان ملتجی شدند و بخواهش وی این امر ملغی شد.
در سال 699 ه . ق. غازانخان پس از بازگشت از حملهء سوریه تصمیم گرفت که شام سابق الذکر را برای خود آرامگاه ابدی اختیار کند، لذا عمارت محکمی بنیاد نهاد که از گنبد سلطان سنجر سلجوقی به مرو که در آن هنگام بلندترین عمارت اسلامی بشمار میرفت مرتفع تر بود. در این بنای بزرگ علاوه بر یک ضریح گنبددار، یک مسجد، دو مدرسه (یکی برای شافعیه و یکی برای حنفیه)، یک دارالسیاده (ضیافتخانهء سادات)، یک بیمارستان، یک رصدخانه (مثل رصدخانهء مراغه)، یک کتابخانه، یک دیوانخانه، یک ساختمان برای اعضای اداری این دستگاه، یک آب انبار و چند گرمابه وجود داشت. موقوفات آن بر یکصد تومان طلا بالغ میشد، و در هر یک از دروازه های جدید شهر کاروانسرا و بازار و گرمابه ای برای مسافرین بنا کرد و از اقصی نقاط کشور درختان میوه به تبریز آورد و به آبادی و زیبایی شهر افزود. در آن هنگام طول باروی تبریز بالغ بر ششهزار گام بود. غازان باروی جدیدی به دور شهر کشید که طولش در حدود 25000 گام (چهارفرسخ و نیم) بود و تمام باغها و محله های کوه ولیان و سنجران جزو شهر بحساب می آمد و در نزد باروی مزبور دامنهء تپه های کوه ولیان (که اکنون کوه سرخاب یا عینلی زینلی خوانده میشود) یک سلسله عمارات زیبا بوسیلهء وزیر شهیر رشیدالدین برپا شد که بعدها به ربع رشیدی معروف گردید. (نزهة القلوب ص76). نامه ای در دست است که رشیدالدین ضمن آن از پسرش خواسته که چهل تن پسر و چهل تن دختر رومی برای تکثیر جمعیت و اسکان در یکی از قراء کوی جدید بفرستند. (رجوع بتاریخ ادبیات براون ج 3 ص83 شود). و از دلائلی که تأیید میکند تبریز پایتخت و مرکز شاهنشاهی پهناوری از رود جیحون تا مصر بود بکار رفتن سکه های طلا و نقره و کیل و گز برابر واحد تبریز در آن نواحی است. در سال 705 ه . ق. جانشین غازانخان، اولجایتو پایتخت را از تبریز به سلطانیه منتقل ساخت... از آنچه درخور ذکر میباشد مسجد بزرگی است که وزیر تاج الدین علیشاه در 711 ه . ق. (در خارج کوی مهادمهین) به بنای آن پرداخت. در 717 ه . ق. زمان ابوسعید، رشیدالدین وزیر مستعفی به تبریز رفت اما سال بعد برای روبرو شدن با قضاء محتوم آنجا را ترک گفت، املاک او مصادره و ربع رشیدی تاراج گردید. سپس فرزند وی غیاث الدین بنا بخواهش ابوسعید به قدرت رسید و ربع رشیدی را توسعه داد... .
جلائریان و چوپانیان: در زمان جلائریان تبریز مجدداً مرکز حکومت شد و اشرف 744 - 756 ه . ق. یکی از امراء جلایریان نفوذ و قدرت را از تبریز تا فارس بسط داد. از آثار جلایریان مقبرهء دمشقیه است و دیگری بنای عظیم دولتخانه که بامر سلطان اویس بنا شده و دارای بیست هزار اطاق بود.
عصر تیمور: نخستین یورش تیمور به ایران بسال 786 ه . ق. تا سلطانیه بود. در سال 787 ه . ق. تقتمش عده ای از سپاهیان خود را به آذربایجان فرستاد. این عده به تبریز حمله کردند و پس از استیلا دست بغارت زدند و کمال خجندی یکی از مشایخ بزرگ ایران را مقتول ساختند. در سال 788 سلطان احمد جلایری که تازه وارد تبریز شده بود بوسیلهء تیمور طرد شد و تیمور در شام غازان اردو زد و غرامتی بنام (مال امان) از مردم تبریز گرفت. در 795 ه . ق. تیول هلاکو که شامل آذربایجان، ری، گیلان، شیروان، دربند و سرزمین های آسیای صغیر بود به میرانشاه بخشیده شد و تبریز پایتخت این اراضی گردید و سه سال بعد میرانشاه دیوانه شد و دست بقتل و ویران ساختن بناها زد و در 802 ه . ق. به امر تیمور، میرزا عمر پسر میرانشاه به امارت رسید. پس از تیمور بین عمر و برادرش ابوبکر نزاع افتاد. در سال 809 مجدداً تبریز بدست سلطان احمد جلایری افتاد و مردم شادی بسیار نمودند. در ربیع الاول همان سال ابوبکر به تبریز حمله کرد ولی بر اثر شیوع بیماری طاعون جرأت نکرد وارد شهر شود.
قره قویونلوها: در 809 ه . ق. قره یوسف یکی از ترکمانان قره قویونلو در کنار رود ارس بر ابوبکر چیره شد. ابوبکر هنگام عقب نشینی شهر تبریز را دستخوش تاراج قرار داد...
در سال 823 قره یوسف درگذشت. میرزا بایسنقر موفق شد تبریز را مسخر سازد. شاهرخ پس از اینکه پسران قره یوسف را در زمستان شکست داد، در 832 اسکندر پسر قره یوسف را که بسلطانیه دست یافته بود منهزم ساخت، و در 834 آذربایجان را به ابوسعید پسر قره یوسف که اظهار اطاعت کرده بود بخشید. سال بعد ابوسعید به دست برادرش اسکندر مقتول شد و شاهرخ بار دیگر به تبریز آمد، اسکندر عقب نشینی کرد و برادرش جهانشاه بشاهرخ پیوست و اظهار اطاعت و مودت کرد و در زمستان سال 839 حکومت آذربایجان را به جهانشاه سپرد. بنای مهمی که جهانشاه در تبریز برپا ساخت، مسجد کبود (گوگ مسجد) است (اگرچه برزین بنای این مسجد را از بیگم خاتون زن جهانشاه میداند).
آق قویونلوها: در 872 ه . ق. جهانشاه بدست اوزن حسن کشته شد، با آنکه حسنعلی درویش پسر اسکندر و پس از او حسنعلی پسر دیوانهء جهانشاه به تخت تبریز نشستند و مورد حمایت ابوسعید تیموری واقع شدند، اوزن حسن در 873 تبریز را متصرف شد و پایتخت خود قرار داد. حسن در 882 ه . ق. درگذشت و در مدرسهء نصریه که خود ساخته بود مدفون گشت. و پسر وی یعقوب هم پس از دوازده سال سلطنت نسبةً آرام وفات یافت و در همان مدرسه دفن شد. یعقوب در 888 در باغ صاحب آباد قصر هشت بهشت را بنا کرد. گویند در سقف ایوان این قصر تصویر جنگهای مهم ایران و تصاویر سفرا و غیره نقاشی شده بود. در حرمسرای این کاخ هزار زن سکونت داشتند و در پهلوی کاخ یک میدان بزرگ و یک مسجد و یک بیمارستان که میتوانست هر روز از هزار بیمار پذیرائی کند بنا شده بود.
صفویه: اسماعیل اول در 906 ه . ق. میرزا الوند آق قویونلو را شکست داد و به تبریز دست یافت. بیشتر مردم تبریز را که مذهب تسنن داشتند مجبور بقبول مذهب شیعه کرد و مخالفین را بسختی سرکوب ساخت و بسبب کینه ای که از آق قویونلوها داشت قبر گذشتگان آنان را شکافت و اجساد آنان را آتش زد و ویرانی هایی در آن شهر بوجود آورد. در 920 ه . ق. بر اثر جنگ چالدیران قشون عثمانی وارد تبریز شدند و پس از تصرف خزاین شاهان و کوچاندن هزار نفر صنعتگر به قسطنطنیه عقب نشینی کردند و همین امر موجب شد که پایتخت شاه طهماسب به نقطهء دورتری یعنی قزوین منتقل شد. در 941 ه . ق. سپاهیان عثمانی وارد تبریز شدند و مدتی بر آن دیار فرمانروایی کردند تا عاقبت بر اثر سرما مجبور به عقب نشینی شدند. سپاهیان ایران فرصت را غنیمت شمرده بر آنان تاختند و تا شهروان پیش رفتند. در 955 سلطان سلیمان مجدداً به تبریز حمله کرد و پس از پنج روز توقف بر اثر از بین رفتن آزوقه بدست سربازان ایران مجبور به عقب نشینی شد. در 962 ه . ق. قرارداد صلح بین ایران و ترک منعقد شد، و سی سال دوام یافت. در 993 ه . ق. بار دیگر سپاه ترک به تبریز حمله ور شدند و با دادن سه هزار تن تلفات به تبریز دست یافتند و شهر را سه روز غارت کردند. با آن که لشکریان ایران به فرماندهی حمزه میرزای ولیعهد لشکر ترک را آسوده نمیگذاشتند و شهر دست به دست میگشت در 998 بنا به قرارداد شوم شهرهای مغرب ایران و ماوراء قفقاز به دست ترکها افتاد و عم بر تبریز دست یافتند. ولی هفت سال بعد شاه عباس بطور ناگهانی اصفهان را ترک گفت و پس از دوازده روز خود را به تبریز رسانید و لشکر ترک را شکست داد و حاکم شهر را تسلیم کرد و مردم تبریز ترکان شکست خورده را به خاک و خون کشیدند، و به دعوت شاه عباس مردم آثار عثمانی را بکلی از بین بردند. در 1019 بار دیگر جنگی بین ترک و ایران درگرفت و باز به عقب نشینی ترکها منجر گشت، و معاهدهء 1022 ه . ق. منعقد شد، و وضع بحال آنچه در زمان شاه طهماسب و سلطان سلیمان بود بازگشت. در 1027 جنگی درگرفت و ترکها شکست خوردند و معاهدهء دیگری معادل معاهدهء 1022 منعقد شد.
پس از درگذشت شاه عباس، نزاع بین ایران و ترک شدت یافت. سلطان مراد چهارم در 1045 به ایران حمله آورد و وارد تبریز شد و قشون خود را به تخریب شهر فرمان داد و پس از ویرانی شهر هنگام زمستان عقب نشینی کرد، و ایرانیان بدنبال آنان تا ایروان پیش رفتند، و در 1049 به موجب قراردادی خطوط مرزی ایران که تا کنون باقی مانده تضمین شد. در حملهء سلطان مراد چهارم باروهای شهر تبریز بکلی ویران شد و فقط نشانه هایی از بناهای قدیمی در گوشه و کنار باقی مانده بود و شام غازان هم ازین تخریب برکنار نماند و فقط مسجد اوزن حسن محفوظ مانده بود. می گویند که ترکها حتی از ریشه کن کردن درختان هم دریغ نکردند. در زمان شاه عباس ثانی در حدود 1057 اولیاء چلبی آمار مفصلی از تبریز ذکر نموده و می گوید: در آن شهر 47 مدرسه، 400 مکتب، 200 کاروانسرا و 1070 باب از منازل اعیان، 160 تکیه برای دراویش، 47000 باغ یا گردشگاه عمومی و غیره وجود داشت. تاورنیه در حدود همان عصر می نویسد که: علی رغم خرابیهای سلطان مراد چهارم شهر از نو آباد شده است. شاردن بیست و چند سال بعد نوشت: تبریز 550000 تن سکنه (البته در این عدد مبالغه شده است) و 15000 خانه و 15000 دکان دارد. در پایان کار صفویه مخصوصاً پس از هجوم افغانها به ایران بار دیگر سپاهیان ترک وارد تبریز شدند و بر اثر معاهدهء اشرف افغان با ترک ها، مالکیت قسمت شمال غربی ایران برای ترکها مسلم شد تا آنکه در سال 1142 ه . ق. ترکها بدست نادر شکست خوردند ولی باز هم از حملهء مجدد و اشغال تبریز دست نکشیدند و چند بار تبریز دست بدست گشت تا آنکه در 1149 قراردادی بین ایران و ترک منعقد شد و وضع بصورت قرارداد 1049 برگشت. ولی پس از درگذشت نادر بین برادرزادگان و جانشینان وی در تبریز نزاع و اختلاف افتاد و جز جنگهای داخلی و برادرکشی کاری از پیش نبردند.
زندیه: در زمان زند اتفاق قابل توجهی در تبریز رخ نداد جز زلزلهء سال 1780 م. که خسارت فراوانی بر تبریز وارد ساخت.
قاجاریه: در 1205 ه . ق. آذربایجان بتصرف مؤسس سلسلهء قاجاریه درآمد ولی پس از درگذشت وی حکام تبریز گاه گاه علم مخالفت برمی افراشتند از آن جمله جعفرقلی خان از 1213 تا 1214 ه . ق. خود را پادشاه مستقل خواند و بعد بدست عباس میرزای نایب السلطنه شکست خورد و متواری شد. سپس گرجستان به روسیه پیوست و روابط ایران و روس تیره شد و تبریز مرکز فعالیتهای سیاسی و نظامی ایران قرار گرفت و قورخانه و کارخانه های مهمات سازی ایران در آن جا متمرکز شد ولی با اینهمه شهر تبریز آن آبادی زمان شاردن را نداشت و ساکنین آن را بین 50 تا 60 هزار ذکر می کنند. جنگ ایران و روس تا سال 1828 م. دوام یافت و در 1827 تبریز بدست روس افتاد تا در سال 1243 ه . ق. / 1728 م. عهدنامهء ترکمان چای سرحد ایران و روس را رودخانهء ارس قرار داد. تبریز در زمان عباس میرزا مقر رسمی ولیعهد شد و هیأت های اعزامی روس و انگلیس تا زمان جلوس محمدشاه (1250 ه . ق.) اغلب اوقات در تبریز بسر می بردند. در 27 شعبان 1286 ه . ق. باب در مدخل جبه خانه در تبریز اعدام شد. در دورهء قاجاریه تبریز روی بخوشی نهاد و با وجود تلفات وبا و طاعون سال 1830 - 1831 م. آمار سال 1842 م ساکنین شهر را نه هزار خانواده و در حدود 120 هزار تن نشان میدهد. در حدود سال 1895 م. عدهء نفوس تبریز 150 الی 200 هزار تن تخمین شده که در میان آنان 3 هزار ارمنی وجود داشته است و تجارت آن هم در سال های 1833 و 1836 م. بحد اعلی رسید ولی در سال 1837 بحران شدیدی در بازار تبریز ایجاد شد.
افتتاح راه ترانزیت قفقاز - تبریز موجب رقابت بین آن راه و راه موازی آن (طرابوزان - تبریز) گردید. در 1883 م. دولت روسیه ترانزیت راه قفقاز را قدغن کرد و تجارت روس در شمال ایران رواج یافت و موجب افزایش نقل کالاهای بازرگانی راه تبریز - طرابوزان شد.
قرن بیستم: در 23 ژوئن 1908 م. بر اثر بمباران مجلس بدست محمدعلی شاه مردم تبریز طغیان و قیام کردند. عین الدوله در 1909 شهر را محاصره کرد و بنا بموافقت کابینه های روس و انگلیس برای محافظت کنسولگری ها قشون روس وارد تبریز شد و فدائیان شهر مرتب به روسها حمله ور می شدند تا آنکه یک بریگاد روسها بفرماندهی ژنرال «ورپانوف»(21) وارد تبریز شد و با تشکیل دادگاه نظامی گروهی از آزادیخواهان تبریز منجمله ثقة الاسلام را که از پیشوایان بزرگ مذهب شیخی بود اعدام کردند. در 1912 م. که قشون ترک قسمت هایی از غرب آذربایجان را اشغال کرده بودند فراخوانده شدند ولی قشون روس تا 1914 م. که آغاز جنگ جهانی اول بود در آذربایجان باقی ماند. از سال 1906 شرکت روسی امتیاز ساختن راه شوسهء تبریز - جلفا را که از ایران گرفته بود براه آهن تبدیل ساخت و در سال 1916 این راه آهن پایان یافت و برای بهره برداری افتتاح شد.
این راه آهن 130 کیلومتر طول داشت با یک خط فرعی از صوفیان تا کنار دریاچهء ارومیه بطول 40 کیلومتر. در انقلاب روسیه بسال 1917 م. سربازان روسی مقیم ایران گرفتار هرج و مرج شده و در سال 1918 بکلی ایران را ترک گفتند. نمایندگان دولت مرکزی و شخص ولیعهد تا این زمان در تبریز بودند ولی پس از رفتن روسها قدرت بدست انجمن محلی دموکرات که اسماعیل نوبری در رأس آن بود قرار گرفت. ترکها هم پس از عقب نشینی روسها مجدداً حمله کردند و در 1918 م. وارد تبریز شدند و مجدالسلطنة را بحکومت آذربایجان منصوب ساختند تا در سال 1919 با ورود سپهسالار حاکم کل جدید کارها بمجرای طبیعی افتاد. در سال 1921 دولت شوروی از تمام امتیازاتی که در ایران منجمله در آذربایجان داشت صرفنظر کرد و راه آهن تبریز - جلفا بمالکیت ایران درآمد.
آثار تبریز: قدیمترین آثار تبریز متعلق به دورهء مغول است که اغلب آنها بر اثر زلزله های مکرر رو به ویرانی و نابودی نهاد:
1 - ساختمانهای باشکوه غازان در قریهء شام بکلی از بین رفته و شاه عباس مصالح ساختمانی آن را برای بنای قلعه ای بکار برد. اولیاء چلبی و جهان نما از ویرانهء آن سخن گفته و مادام دیولافوا و زاره، تلی را که عبارت از بقایای شام غازان بوده دیده اند. بدرالدین العینی متوفی بسال 835 ه . ق. در کتاب عقدالجمان این بنای عجیب را وصف کرده است. اکنون این ساختمان بزرگ فروریخته را که در وسط شهر واقع شده ارک علیشاه گویند شاید میان مسجد از بین رفته و ارگ مجاور آن اشتباهی شده است... عباس میرزا این ارک را مبدل به قورخانه کرد و هنوز بزرگترین و بلندترین ساختمان تبریز است. در حدود 1925 م. در پای ارک یک باغ ملی احداث شد و اکنون از آثار گذشته چیزی نمایان نیست.
2 - مسجد جهانشاه (گوگ مسجد) را که تاورنیه و شاردن و مادام دیولافوا و غیره دیده اند. این مسجد در حال ویرانی است شاید علت اهمال مردم در نگهداری آن، تهمت زندقه ای باشد که آق قویونلوها به بانی آن زده اند. (نقل به اختصار از مقالهء پروفسور مینورسکی در دایرة المعارف اسلامی ج 4 صص612 - 623 و ترجمهء عبدالعلی کارنگ در تاریخ تبریز). تبریز در دورهء طغیان فرقهء دموکرات آذربایجان مرکز حکومت دست نشاندهء پیشه وری گردید و این شورش و نهب و غارت بیش از یکسال طول کشید. (آذر 1324 - 1325 ه . ش.).
تا آنکه در آذرماه 1325 ارتش مأمور سرکوبی یاغیان و نجات آذربایجان شد نخست زنجان و سپس دیگر شهرهای آذربایجان از عناصر بیگانه پاک گردید و دولت دست نشانده متلاشی شد و گروهی مقتول و عده ای هم دستگیر شدند. رجوع به کتاب «مرگ بود و بازگشت هم بود» تألیف نجفقلی پسیان شود.
در مورد زلزلهء تبریز که در طی مقالهء پروفسور مینورسکی بدان اشارت شده است بی مناسبت نیست که ابیاتی چند از قصیدهء قطران که از شعرای نیمهء اول قرن پنجم هجری است ذکر شود. قطران در آن قصیده که بدین مطلع آغاز می شود:
بود محال مرا(22) داشتن امید محال
بعالمی که نباشد همیشه(23) بر یک حال.
یکی از زلزله های تبریز را چنین توصیف می کند:
خدا بمردم(24) تبریز برفکند فنا
فلک به نعمت تبریز برگماشت زوال
فراز گشت نشیب و نشیب گشت فراز
رمال گشت جبال و جبال گشت رمال
دریده گشت زمین و خمیده گشت نبات
دمنده گشت بحار و رونده گشت جبال
بسا سرای که بامش همی بسود فلک
بسا درخت که شاخش همی بسود هلال
کز آن درخت نمانده کنون مگر آثار
وز آن سرای نمانده کنون مگر اطلال
کسی که رسته شد از مویه گشته بود چو مو
کسی که جسته شد از ناله گشته بود چو نال
یکی نبود که گوید بدیگری که مموی
یکی نبود که گوید بدیگری که منال
همی بدیده بدیدم چو روز رستاخیز
ز پیش رایت مهدی و فتنهء دجال
کمال دور کناد ایزد از جمال جهان
کمی رسد به جمالی کجا گرفت کمال...
(دیوان قطران چ نخجوانی ص208).
تا به تبریزم دو چیزم حاصل است
نیم نان و آب مهران رود و بس.خاقانی.
بنام ایزد زهی اقبال تبریز
که بر اران و بر ارمن بیفزود.خاقانی.
تب ریزهای بدعت تبریز برگرفت
تبریز شد ز رتبت او روضة السلام.خاقانی.
نه تب اول حروف تبریز است
لیک صحت رسان هر نفر است.خاقانی.
عزیزی در اقصای تبریز بود
که همواره بیدار و شبخیز بود.(بوستان).
در بهار سرخرویی همچو جنّت غوطه داد
فکر رنگین تو صائب خطهء تبریز را.صائب.
رجوع به حاشیهء برهان چ معین و جغرافیای ایران تألیف بارتولد ترجمهء حمزه سردادور صص270 - 275 و مراصدالاطلاع و اخبار دولت سلجوقی و شدالازار و تاریخ ادبیات برون و لباب الالباب و تاریخ عصر حافظ و آتشکدهء آذر و جغرافی غرب ایران و تاریخ مغول اقبال و تاریخ صنایع ایران و مرآت البلدان ج 1 ص327، 346، 348، 386، 404، 416، 417، و ج 4 ص99 و قاموس الاعلام ترکی و حدود العالم و معجم البلدان و راهنمای تاریخی آذربایجان و ایران در زمان ساسانیان ص239 و یشتها چ بمبئی ص250، 328 و مزدیسنا صص202 - 238 و کرد رشید یاسمی و عیون الانباء و ایران باستان ج 3 ص2374 و تاریخ الحکماء قفطی صص7 - 254 و التفهیم بیرونی و روضات ص91 و تذکرة الملوک چ 2 ص58 و 72 و تاریخ سیستان ص405 و سفرنامهء ناصرخسرو ص 7، 8 و ترجمهء محاسن اصفهان ص13 و تاریخ شاهی و احوال و اشعار رودکی و مجالس النفائس و فیه مافیه و حبیب السیر چ خیام و غزالی نامه ص 250، 275، 297 و سبک شناسی بهار ج 3 و مجمل التواریخ گلستانه و تاریخ غازان و تاریخ گزیده و جامع التواریخ رشیدی و تاریخ جهانگشای ج 1 و 2 و نزهة القلوب و شهریاران گمنام و جغرافیای سیاسی کیهان و طبقات سلاطین اسلام ترجمهء اقبال و سفرنامهء ابن بطوطه شود.
(1) - بر طبق آمار سال 1365 جمعیت شهر 971482 تن بوده است.
(2) - tebriz.
(3) - thavrezh.
(4) - Thavresh.
(5) - thavrezh.
(6) - thavrezh.
(7) - davrezh.
(8) - da-i-vrezh.
(9) - Thavrezh.
(10) - tavrez.
(11) - Hubschmann. (12) - سیتمه، صیتمه Sitma به ترکی تب، و دوکوجو Dokucu ریزنده را گویند.
(13) - taw<TAP.
(14) - rezh.
(15) - rec. (16) - Tabpis مأخوذ از Tabpim.
(17) - رجوع شود به: St. Martin, Memoires
sur lcArmenie, P. 423.
(18) - Lauer.
(19) - Thebarmais.
(20) - Theophane. p. 474.
(21) - Voropanov. (22) - ن ل: ترا.
(23) - ن ل: هگرز.
(24) - ن ل: بدولت.

تبریز خاتون.

[تَ] (اِخ) دهی است از دهستان سارال در بخش دیواندرهء شهرستان سنندج که در 17 هزارگزی باختر دیواندره، کنار راه مالرو دیواندره به شریف آباد قرار دارد. کوهستانی و سردسیر است و 123 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و لبنیات و حبوبات و توتون است. شغل اهالی زراعت و گله داری است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

تبریزک.

[تَ زَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان دشتابی در بخش بوئین قزوین که در 23 هزارگزی باختر بوئین و 18 هزارگزی راه عمومی قرار دارد. جلگه ای است معتدل و 600 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و رودخانهء خررود است محصول آن بنشن و غلات و پنبه و سیب زمینی است و شغل اهالی زراعت و بافتن گلیم و جاجیم است. راه مالرو دارد که ماشین نیز توان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

تبریزک.

[تَ زَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان قزل کچیلو در بخش ماه نشان شهرستان زنجان که در 42 هزارگزی جنوب خاوری ماه نشان و 8 هزارگزی جنوب خاوری ماه نشان و 8 هزارگزی راه عمومی قرار دارد. کوهستانی و سردسیر است و 356 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه سار و محصول آن غلات و انگور و قیسی و آلبالو و عسل است. شغل اهالی زراعت است و گلیم و جاجیم نیز بافند و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

تبریزی.

[تَ] (ص نسبی، اِ) ج، تبارزه. منسوب است به تبریز که از بلاد آذربایجان است و جمعی کثیر از علما بدانجا انتساب دارند. (انساب سمعانی). هرچیز یا کسی که منسوب به تبریز است. (فرهنگ نظام). منسوب به شهر تبریز. (ناظم الاطباء). رجوع به تبریز شود.

تبریزی.

[تَ] (اِ)(1) درخت تبریزی. درخت سپیدار. (ناظم الاطباء). درختی است از جنس کبوده و بسیار بلند و کم قطر. (فرهنگ نظام). از جنس سپیدار و در تیرهء بیدها. جنسهای سپیدار متعدد است مانند کبوده و تبریزی(2). (گیاه شناسی گل گلاب ص272). از اینگونه دو جور در ایران یافت میشود:
1 - که در تهران بنام شال، شالک و در همدان بنام دله راجی معروف است.
2 - که در بیشتر نقاط بنام تبریزی خوانده میشود، آن را در همدان راجی می گویند. این گونه در جنگلهای ایران بطور وحشی نایاب است ولی بیشتر بیشه های مصنوعی فلات ایران دارای این گونه است.
... گونهء تبریزی چون برای تهیهء تیر ساختمانی و تیر تلگراف مناسب است و سرعت رشد آن بسیار است در ایران بفراوانی کاشته میشود. (از جنگل شناسی کریم ساعی ج 1 ص189).
Peuplier . (شلیمر)
(1) - Populus alba .(شلیمر) blanc
(2) - Populus nigra.

تبریزی.

[تَ] (اِ) قسمی از زردآلو است که گویا اول تخمش را از تبریز بجاهای دیگر بردند. (فرهنگ نظام).

تبریزی.

[تَ] (اِ) وزنی معادل ششصد و چهل مثقال. منی معادل چهل سیر. داعی الاسلام آرد: من تبریز که یک مقیاس وزن ایران است برای کشیدن اجناس که تقسیم بر چهار چارک میشود، هر چارک ده سیر و هر سیر شانزده مثقال است. پس یک من تبریز معادل 640 مثقال میشود. مقابل آن من شاه است که دو من تبریز است. (فرهنگ نظام).

تبریزی.

[تَ] (اِخ) نام جامعی است در کرمان. حمدالله مستوفی در تعیین ولایت کرمان... آرد: ... جامع تبریزی را تورانشاه سلجوقی ساخت. (نزهة القلوب چ گای لیسترانج ص140).

تبریزی.

[تَ] (اِخ) نام وی اظهر، ملقب به استاد استادان از افاضل زمان و صاحب کمالات و در خدمت حکیم جعفر مدتها به کسب علوم و فضایل متنوعه پرداخته و در یاد گرفتن خط اهتمام تمام بکار برده پس از تبریز به خراسان و همدان و کرمان و اصفهان رفته و اخیراً در اصفهان اقامت گزیده و در اکمال خط رنجها برده تا یکی از اساتید زمان خود گردیده پس از آنجا نیز بشیراز و بغداد و شام و حلب و مکه مسافرتها کرده و در همه جا محترم می زیسته تا در سال 880 ه . ق. درگذشت. (ریحانة الادب ج 1 ص202 از پیدایش خط و خطاطان).

تبریزی.

[تَ] (اِخ) ابراهیم بن اسحاق بن سلیمان... و او را سیروزی هم گفته اند. او راست: اسرارالسرور بالوصول الی عین النور، در شرح النصوص تألیف صدرالدین قونوی. (اسماء المؤلفین ج 1 ستون 19).

تبریزی.

[تَ] (اِخ) ابراهیم بن کواهان مکنی به ابواسحاق از مشایخ عرفان است که بسال 277 ه . ق. در تبریز درگذشت. (تاریخ گزیده چ برون ص772).

تبریزی.

[تَ] (اِخ) ابومحمد. از مورخین اوائل قرن ششم هجرت بوده و تاریخ طبری مشهور را که از بدو خلقت تا سال سیصد و نهم هجرت بنام تاریخ الامم و الملوک بقید تحریر آورده، از عربی به فارسی ترجمه نموده و وقایع مابین طبری متوفی 310 ه . ق. و زمان خود را نیز بدان افزوده و در 512 ه . ق. درگذشت و ظاهراً نامش هم ابومحمد است. (ریحانة الادب ج5 ص167).

تبریزی.

[تَ] (اِخ) اسماعیل بدرالدین مکنی به ابوالمعمر التبریزی. محدث است و بسال 601 ه . ق. درگذشت. او راست: کتاب اربعین در حدیث و کتاب الانوار. (اسماءالمؤلفین ج 1 ستون 211).

تبریزی.

[تَ] (اِخ) امین الدین مظفربن ابی الخیر محمد بن مؤیدالدین اسماعیل بن علی الوارانی الشافعی مکنی به ابوالثناء. وی بمدرسهء نظامیهء بغداد معید (مقرر) بود. و مشهور به تبریزی است. به مصر رفت و سپس به شهر خود بازگشت. وی در سال 558 متولد شد و بسال 621 ه . ق. درگذشت. او راست: بسط الواقی فی شرح مختصر الایلاقی، در طب. سبط المائل. سمط الفوائد فی الفقه. مختصر فی الفروع. مختصرالمحصول. (از اسماء المؤلفین ج 2 ستون 463).

تبریزی.

[تَ] (اِخ) بدل بن ابی المعتمر التبریزی ملقب به بدرالدین الحافظ. وی بسال 636 ه . ق. درگذشت. او راست: تحفة الاولیاء فی ذکر حال سیدالاتقیاء. (اسماءالمؤلفین ج 1 ستون 231).

تبریزی.

[تَ] (اِخ) بشیربن ابی بکر بن حامدبن سلیمان بن یوسف الزینی ملقب به نجم الدین النعمانی التبریزی الشافعی. ساکن مکهء مکرمه بود. بسال 570 متولد شد و بسال 646 ه . ق. درگذشت.او راست: تفسیر قرآن در چند مجلد. (اسماء المؤلفین ج 1 ستون 232).

تبریزی.

[تَ] (اِخ) جمال الدین یوسف بن محمود سرائی الاصل معروف به تبریزی شافعی. متوفی بسال 804 ه . ق. او راست: حاشیه برکشاف زمخشری. شرح الاربعین للنووی در حدیث. شرح منهاج الوصول الی علم الاصول للبیضاوی. (از اسماءالمؤلفین ج 2 ستون 559).

تبریزی.

[تَ] (اِخ) حاجی ملاعلی بن عبدالله علیاری. رجوع به علیاری و ریحانة الادب ج 1 ص 203 و ج 3 صص122 - 124 شود.

تبریزی.

[تَ] (اِخ) حاجی میرزاقاسم. از خطاطان مشهور است. متوفی بسال 1290 ه . ق. در اسکندریه. رجوع به پیدایش خط و خطاطان ص458 و ریحانة الادب ج 1 ص204 شود.

تبریزی.

[تَ] (اِخ) حاجی میرزا لطفعلی بن میرزا احمدبن لطفعلی بن محمد صادق تبریزی مغانی. از علماء تبریز که از صاحب ریاض و پدر خود میرزا احمد مجتهد اخذ مراتب علمیه نمود، آنگاه از نجف به آذربایجان مراجعت کرد و امامت جمعه بدو مفوض شد. در سال 1362 ه . ق. در وبای عمومی درگذشت. او راست: 1 - اوثق الوسائل فی شرح ریاض المسائل. 2 - الزکوة. 3 - شرح قصیدهء کعب بن زهیر در مدح حضرت رسول بمطلع:
بانت سعاد و قلبی الیوم مکبول...
4 - ملاذالداعی، در اخلاق و مواعظ. (از ریحانة الادب ج 1 ص204). و رجوع به معجم المطبوعات ج 1 ستون 628 شود.

تبریزی.

[تَ] (اِخ) حجة الاسلام میرزامحمدتقی. رجوع به حجة الاسلام و ریحانة الادب ج 1 ص313 شود.

تبریزی.

[تَ] (اِخ) خواجه تاج الدین جیلان تبریزی وزیر سلطان محمد خدابنده. در تاریخ گزیده (چ برون ص598 و صص606) حبلان تبریزی، و در دیگر کتب حبیلان آمده. رجوع به تاج الدین علیشاه جیلانی شود.

تبریزی.

[تَ] (اِخ) خواجه فخرالدین احمد ارکوشی. وی پس از فخرالدین محمد مستوفی به وزارت روم رسید. حمدالله مستوفی آرد: چون سعدالدوله جهود که وزیر ارغون خان بود بدرجهء شهادت رسید وزارت روم که بصاحبی مشهور است بر مخدوم سعید خواجه فخرالدین احمد ارکوشی تبریزی حوالت رفت. چون حاصل ملک روم بخرج شه زادگان و لشکری که آنجا بودند وفا نمیکرد خواجه فخرالدین احمد ارکوشی تدبیر کرد و املاک دیوانی به ارباب مناصب فروختن گرفت تا بیشتر روم ملک شد و بر ارباب غمخوارگی آن واجب گشت و بدین تدبیر شایسته آن ملک معمور ماند چه اگر بر ملکیت دیوان باقی بودی چون حکام را اعتماد دوام عمل نبودی در کار عمارت مهمل بودندی و به اندک زمانی تمام ولایت خراب گشتی... . (تاریخ گزیده چ برون صص485 - 486).

تبریزی.

[تَ] (اِخ) خواجه میرعلی. از مفاخر قرن هفتم هجرت که واضع و مخترع خط نستعلیق است و بهمین جهت به قدوة الکتاب موصوف می باشد. رجوع به پیدایش خط و خطاطان و ریحانة الادب ج 1 ص202 شود.

تبریزی.

[تَ] (اِخ) شمس. رجوع به شمس تبریزی شود.

تبریزی.

[تَ] (اِخ) شمس الدین عبدی. وی تا عهد غازان خان در حیات بود. او راست: 1 - شرح مطالع و متن اقلیدس. 2 - رسالة الحساب. (از تاریخ گزیده چ برون ص806).

تبریزی.

[تَ] (اِخ) شیخ امام جعد. معاصر فقیه زاهد بود و بمقبرهء کحیل مدفون است. (تاریخ گزیده چ برون ص788). رجوع به تبریزی (شیخ فقیه زاهد)شود.

تبریزی.

[تَ] (اِخ) شیخ بابا فرج. رجوع به بابا فرج شود.

تبریزی.

[تَ] (اِخ) شیخ فقیه زاهد که بسال 592 ه . ق. درگذشت بعهد راضی خلیفه. برادرش در آزمون او را بزیارت گوری برد که در او مرده نبود، او به نور کرامات دریافت، برخاست و گفت بر سر گور تهی بیش از این نتوان نشست. (تاریخ گزیده چ برون ص788).

تبریزی.

[تَ] (اِخ) صائن الدین. حمدالله مستوفی آرد: صائن الدین تبریزی به تبریز نماند از اشعار اوست:
دوش این دلم از درد جدایی میسوخت
ز اندیشهء آن تا تو کجایی میسوخت
تا از شب تیره روز روشن بدمید
بیچاره دلم چو روشنایی میسوخت.
(تاریخ گزیده چ برون ص792).

تبریزی.

[تَ] (اِخ) علی بن عبدالله تاج الدین ابوالحسن الاردبیلی التبریزی الشافعی. ساکن قاهره که بسال 746 ه . ق. درگذشت. او راست: 1 - القسطاس (احکام در علم حدیث). 2 - افرادالاحادیث الضعفاء در دو جزء. 3 - تنقیح المفتاح که در علم معانی و بیان و تألیف سکاکی است. 4 - حاشیه بر شرح الحاوی الصغیر قزوینی. 5 - مبسوط الاحکام فی تصحیح مایتعلق بالکلم و الکلام. (اسماء المؤلفین ج 1 ستون 719 از حسن المحاضره).

تبریزی.

[تَ] (اِخ) علی رضا عباسی. رجوع به عباسی و ریحانة الادب ج 1 ص203 شود.

تبریزی.

[تَ] (اِخ) قاضی شعب التبریزی مکنی به ابوصالح. وی از ابوعمران موسی بن هلال و از او خلادبن عاصم حدیث کند. (از انساب سمعانی ج 1 ورق 104 الف).

تبریزی.

[تَ] (اِخ) قطب الدین عتیقی. پدر جلال الدین عتیقی است. اشعار نیک دارد و منها:
من ازین بار که رخ سوی سفر می آرم
از دل ودیدهء خود خون جگر می بارم
جز خدا هیچ کسی نیست که داند حالم
همدمی نیست که باشد نفسی غمخوارم
اندرین قافله کس نیست ز من سوخته تر
بیم آن است که جان را بخدا بسپارم.
(تاریخ گزیده چ برون ص824).

تبریزی.

[تَ] (اِخ) محراب. از خوشنویسان تبریز است، و در خط نسخ دست داشت. قرآنی بخط وی در مسجد ابراهیم پاشا در استانبول موجود است که تاریخ کتابت آن 909 ه . ق. است. (ریحانة الادب ج 1 ص204 از پیدایش خط و خطاطان).

تبریزی.

[تَ] (اِخ) محمد الحنفی. او راست: میزان الادب. (از معجم المطبوعات چ مصر ج 1 ستون 628).

تبریزی.

[تَ] (اِخ) محمد بن السید محمد بن عبدالله الحسینی التبریزی عفیف الدین الشافعی. وی ساکن مدینه بود و بسال 855 ه . ق. در همانجا درگذشت. او راست: حاشیهء بر اربعین النوویة. حاشیهء بر شمائل. مولد النبی صلی الله علیه و سلم. نفائس التنصیص فی شرح التلخیص. (از اسماءالمؤلفین ج 2 ستون 198).

تبریزی.

[تَ] (اِخ) محمد بن رجب التبریزی الشافعی. از تصانیف اوست: «نفخ المسک فی شرح تتمة السلک» که بسال 909 ه . ق. آن را بپایان رسانید. (اسماءالمؤلفین ج 2 ستون 224).

تبریزی.

[تَ] (اِخ) محمد بن عبدالله ملقب به ولی الدین، یا، ولی الله و مکنی به ابوعبدالله الخطیب العمری التبریزی. از علماء قرن هشتم هجری. او راست: 1 - الاکمال فی اسماءالرجال. 2 - مشکاة المصابیح. (از معجم المطبوعات چ مصر ج 1 ستون 627).

تبریزی.

[تَ] (اِخ) محمدزمان بن کلب العلی التبریزی الشیعی الامامی. شاگرد مولانا محمدباقر مجلسی است که در حدود سال 1131 ه . ق. درگذشت. او راست: شرح زبدة الاصول. فرائدالقوائد (الفوائد؟) فی احوال المدارس و المساجد. (از اسماء المؤلفین ج 2 ستون 316).

تبریزی.

[تَ] (اِخ) ملامحمدحسین. از اهالی تبریز و از علما و خوش نویسان مشهور است. میرعماد و علیرضا عباسی از شاگردان وی بودند. رجوع به پیدایش خط و خطاطان و ریحانة الادب ج 1 ص 205 شود.

تبریزی.

[تَ] (اِخ) ملک محمود پسر ملک مظفرالدین بود و از اکابر جهان. اشعار خوب دارد، منها:
وقت نیامد هنوز کاورمت در کنار
عمر به آخر رسید تا کی از این انتظار؟
عمر و جوانی بباد میگذرد بیدرنگ
فرصت ایام عیش فوت مکن زینهار
وقت غنیمت شمر ورنه چو فرصت نماند
ناله کرا داشت سود گریه کی آمد بکار؟
(تاریخ گزیده چ برون ص825).

تبریزی.

[تَ] (اِخ) میرحسین یا میرحسن. از شعرای نامی ایران در عهد شاه عباس کبیر است و در حسن خط نیز مهارت بی پایان داشته و هر دو خط جلی و خفی را خوب مینوشته و در زمان خود در تمامی دیار آذربایجان و عراق و خراسان نظیری نداشته و شعر را نیز بسیار خوب میگفته... نخست در تبریز به کسب کمالات پرداخته و در هنگامی که عسکر عثمانی به تبریز هجوم داشتند بعراق عجم آمده و چندگاهی در کاشان اقامت گزیده پس از آن به هندوستان رفته و در خدمت ملوک گورکانیان بار یافته... تا آنکه در سال 1003 ه . ق. درگذشت. از اوست:
بکف بریدن حاسد کسی نمیداند
که نیشها چه به دل میخلد زلیخا را
بروز مهر دلش نرم میکنم سهوی
که سنگ موم بود بازوی توانا را.
(از ریحانة الادب ج 1 ص202 از پیدایش خط و خطاطان).

تبریزی.

[تَ] (اِخ) میرزا احمد خطاط از مشاهیر خطاطان اواسط قرن سیزدهم هجرت که از ارباب فضل و کمال بوده و چندین قرآن بخط او چاپ شده که تاریخ کتابت یکی از آنها 1268 ه . ق. است. (ریحانة الادب ج 1 ص201).

تبریزی.

[تَ] (اِخ) همام. رجوع به همام شود.

تبریزی.

[تَ] (اِخ) یحیی بن علی بن الحسن بن محمد بن موسوی بن الخطیب مکنی به ابو زکریاالشیبانی. النحوی اللغوی. یکی از ائمهء لغت است که برای کسب علم به نقاط مختلف سفر کرد. و بر عبدالقاهر جرجانی و ابن سهیل بیضاوی و بسیاری از علماء حدیث خواند و در بصره حدیث شنید و ادب را از هلال الصابی و ابن السراج و ابوالطیب الطبری و جز آن آموخت. وی بر شرب خمر مداومت داشت و مردم مصنفات او را در حالت مستی وی بر او قرائت میکردند.
بسیاری از دواوین اشعار و کتابهای ادب را بخط خود نوشت و در اعراب القرآن کتابی در چهار مجلد تصنیف کرد و آن را الملخص نامید و نیز شرح اللمع ابن جنی و شرح حماسه و شرح دیوان متنبی و شرح دیوان ابوتمام طایی و سقط الزند و المفضلیات و معلقات سبع و جز آن از آثار اوست. وی از تبریز بقصد ابوالعلاء معری به معره سفر کرد و در اوان شباب بمصر رفت و بدانجا بر طاهربن بابشاذ قرائت کرد سپس به بغداد بازگشت و تا هنگام مرگ در آنجا ساکن بود. او راست: 1 - تهذیب اصلاح المنطق. 2 - کنزالحفاظ فی کتاب تهذیب الالفاظ. 3 - شرح بر دیوان اشعار حماسه. 4 - شرح معلقات. (از معجم المطبوعات چ مصر ج 1 ستون 625 - 627). سمعانی و صاحب ریحانة الادب وفات وی را بسال 502 ه . ق. ذکر کرده اند(1). رجوع به ریحانة الادب ج 1 ص398 و اعلام زرکلی ج 1 ص162 و ج 3 ص1152 و المنجد بخش الاعلام ص103 و رجوع به انساب سمعانی ج 1 ورق 103 الف شود.
(1) - در المنجد تاریخ تولد و وفات وی 1030 - 1109 م. است.

تبریزیان.

[تَ] (اِ) جِ تبریزی. مردم تبریز. آنانکه از تبریزند :
شمس مگو مفخر تبریزیان
هر که بمرد از دو جهان او نمرد.مولوی.
رجوع به تبریز شود.

تبریس.

[تَ] (ع مص) نرم و آسان کردن زمین را. (از قطر المحیط). نرم کردن زمین را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تبریص.

[تَ] (ع مص) ابرص کردن کسی را. (از قطر المحیط). || سر را تراشیدن. (از قطر المحیط). سر تراشیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || رسیدن باران بزمین پیش از شیار کردن. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تبریض.

[تَ] (ع مص) بسیار بارض شدن زمین. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به بارض شود.

تبریق.

[تَ] (ع مص) چشم فراخ باز کردن و یا تیز نگریستن. (تاج المصادر بیهقی). نیکو گشادن هر دو چشم را و تیز نگریستن || زینت دادن خانه را و منقش کردن آن. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || آراسته شدن و زینت گرفتن زن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). || سفر دور و دراز کردن. || استبداد کردن در گناهان. || دشوار شدن کار بر کسی. (از قطر المحیط) (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تبریک.

[تَ] (ع مص) فروخفتن شتر. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || در غذا و بر غذا دعا کردن ببرکت. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). دعا کردن کسی را به برکت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). برکت برای کسی خواستن به دعا. (فرهنگ نظام). دعای خیر. دعای برکت. (ناظم الاطباء). || مبارک باد گفتن. (فرهنگ نظام). مبارک باد. (ناظم الاطباء).

تبریک.

[تَ بَ یَ] (اِ) نظامی در اقبالنامه در عنوان «افسانهء خراسانی و فریب دادن خلیفه» گوید: خراسانیی چست ببغداد شد، چون کارش سست شد، هزار دینار زر مصری را خرد سایید و با گل سرخ بیامیخت و مهره ای چند بساخت و آنها را بعطاری سپرد و گفت :
بدیناری این بر تو بفروختم
و زو کیسهء سود بر دوختم
چو وقت آید این را که داری برنج
بده باز خرم، زهی کان گنج
بپرسید عطار کاین را چه نام؟
بگفتا تبریک(1)، سخن شد تمام...
فرستاد در شهر بالا و پست
تبریک طلب کرد نامد بدست...
حدیث تبریک بیاد آمدش
جز آن هر چه بشنید باد آمدش
خبر بازجست از تبریک فروش
بخندید کان طنزش آمد بگوش
تبریک چو تصحیف سازد دبیر
بیاموز معنی و معنیش گیر(2).
رجوع به اقبالنامهء نظامی چ وحید صص 68 - 69 شود.
(1) - ن ل: طَبَریِک.
(2) - مرحوم وحید در ذیل این بیت آرد: اگر کلمه طبریک باشد مطابق بعضی نسخ تصحیف آن (یک طنز) میشود و بکلمهء طنز در بیت بالا هم اشارت رفته و اگر تبریک باشد تصحیف آن نیرنگ میشود.

تبریک.

[تَ] (اِخ) نام عیدی است یهود را و سپس عرابا، باشد به دو روز. رجوع به التفهیم بیرونی چ همایی ص245 شود.

تبریک.

[تَبَ] (اِخ) دهی از دهستان مزرج است که در بخش حومهء شهرستان قوچان و به بیست هزارگزی شمال خاوری قوچان و بیست هزارگزی خاور راه عمومی قوچان به باجگیران قرار دارد. کوهستانی و معتدل است و 220 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه، محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است.راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

تبری کردن.

[تَ بَرْ ری کَ دَ] (مص مرکب) بیزاری جستن. || ذمهء خود را بری کردن. (ناظم الاطباء).

تبریک گفتن.

[تَ گُ تَ] (مص مرکب)دعای برکت و میمنت عرضه کردن و مبارکباد گفتن. (ناظم الاطباء).

تبری نمودن.

[تَ بَرْ ری نُ / نِ / نَ دَ](مص مرکب) دوری نمودن. بیزاری نمودن :بحکم این مقدمات از علم طب تبرّی مینمودم. (کلیله و دمنه).

تبریه.

[تِ یَ] (ع اِ) سبوسهء سر. (منتهی الارب) (بحر الجواهر) (ناظم الاطباء).

تبریه.

[تَ یَ] (ع مص) بیزار کردن. (تاج المصادر بیهقی). رجوع به تبرئه شود.

تب زده.

[تَ زَ دَ / دِ] (ن مف مرکب) ج، تب زدگان. تب دار. (آنندراج). کسی که مبتلا به تب باشد. (ناظم الاطباء). نزیف. موعوک. مورود. (منتهی الارب) :
شفای تب زدگان بود شربتش گوئی
که بود شربتش از سلسبیل و از تسنیم.
سوزنی.
سیزده روز مه چارده شب تب زده بود
تب خدنگ اجل انداخت سپر بازدهید.
خاقانی.
تب زده زهر اجل خورد و گذشت
گلشکرهای صفاهان چه کنم.خاقانی.
تب زده لرزم چو آفتاب همه شب
دور فلک بین که بر سرم چه فن آورد.
خاقانی.
نرگس ز دماغ آتشین تاب
چون تب زدگان بجسته از خواب.نظامی.
چو از تاب انجم شب تب زده
بپیچید چون مار، عقرب زده.نظامی.
بسی تب زده قرص کافور کرد
نخورده شد آن تب چو کافور سرد.نظامی.
تب زدگان را که نه حلوا به است
خوردن گشنیز ز حلوا به است.
امیرخسرو (از آنندراج).

تبزر.

[تَ بَزْ زُ] (ع مص) گفتن که من از بنوالبزری ام. (منتهی الارب). گفتن اینکه من از بنی بزری هستم که طایفه ای است از عرب. (ناظم الاطباء). خویشتن را به قبیلهء بزری نسبت کردن.

تبزراق.

[] (ع اِ) دزی در ذیل قوامیس عرب این کلمه را مرادف تبزر، الختم، بمعنی مُهر(1) آورده است. (دزی ج 1 ص140).
(1) - Sceau.

تب زرد.

[تَ بِ زَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) نوعی بیماری توأم با تب که در معده و امعا تولید عفونت میکند و بر اثر گزیدگی یک نوع پشه(2) در انسان حادث میشود و پوست بیمار را زرد کند. این بیماری را «ومیتو نگرو»(3) یا «تیفوس آمریکا»(4) هم مینامند. رجوع به تب شود.
(1) - Fievre jaune.
(2) - Stegomya (stegomyie).
(3) - Vomito Negro.
(4) - Typhus d'Amerique.

تبزرق.

[بَ رُ] (ع اِ) رجوع به تبزراق و دزی ج 1 ص 140 شود.

تبزع.

[تَ بَزْ زُ] (ع مص) ظریف شدن کودک. (تاج المصادر بیهقی). ظریف و ملیح و زیرک شدن کودک. (از قطر المحیط). تظرف. (از اقرب الموارد). ظریف و ملیح گردیدن کودک. (از ناظم الاطباء). بمعنی بزع الغلام است؛ ظریف و ملیح خواست(1) کودک. (منتهی الارب). || بزرگ شدن شر. (تاج المصادر بیهقی). بزرگ گردیدن شر. (از قطر المحیط). بزرگ شدن فتنه و بدی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || برانگیخته شدن شر. (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد). به هیجان آمدن فتنه و بدی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || تهدید کردن شر که هنوز واقع نشده است. (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد).
(1) - ظ: خاست.

تبزعر.

[تَ بَ عُ] (ع مص) بدخلقی نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تبزعر علینا؛ بدخلقی نمود با ما. (منتهی الارب).

تبزق.

[تَ بَزْ زُ] (ع مص) خدو انداختن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تبزل.

[تَ بَزْ زُ] (ع مص) سوراخ کردن آوند خمر. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). || شکافته شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تبزل چیزی؛ شکافته شدن آن. (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد).
تبزلة.
[ تِ زِ لَ ] (ع ص) تِبْزِلَّة. (قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تُبَیْزِلَة. (منتهی الارب). تِبزیلَة. (قطر المحیط). مرد کوتاه. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تبزة.

[تَ زَ] (ع اِ) بلغت بربر، سنگ ساختمان(1). (دزی ج 1 ص140).
(1) - Pierre a batir.

تبزیج.

[تَ] (ع مص) آراستن و زینت دادن. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ظاهراً معرب از بزک فارسی بمعنی آراستن است. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا).

تبزیخ.

[تَ] (ع مص) فروتنی نمودن. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تبزیر.

[تَ] (ع مص) دیگ افزار در دیگ کردن. (تاج المصادر بیهقی) (از تاج العروس ج 3 ص40).

تبزیز.

[تَ] (ع مص) برون آوردن.(1) || از اقران خویش درگذشتن بفضل(2). (دستورالاخوان).
(1) - این باب در اقرب الموارد، قطر المحیط، منتهی الارب و تاج العروس دیده نشد.
(2) - این باب در اقرب الموارد، قطر المحیط، منتهی الارب و تاج العروس دیده نشد.

تبزیغ.

[تَ] (ع مص) نشتر زدن حجامتگر و بیطار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تبزیل.

[تَ] (ع مص) شکافتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). سوراخ کردن. (از اقرب الموارد).

تبزیلة.

[تِ لَ] (ع ص) تبزلة. رجوع به تِبزِلَة شود.

تبس.

[تَ بَ] (اِمص) تبش. تفسیدگی. از تبسیدن یا تفسیدن. تفتگی. حرارت. گرمی :
هر که از کین تو دارد دل سیه چون لوبیا
از دو سنگ آس غم بی توش(1) گردد چون عدس
گر سموم قهر تو بر روی دریا بگذرد
از تف او در تک دریا پدید آید تبس.
سوزنی.
(1) - ن ل: بی پوست

تبس.

[تِ بِ] (اِخ)(1) تب. پایتخت قدیمی بئوسی(2) که امروز بنام «تیوا»(3) مشهور است. رجوع به تب و فرهنگ ایران باستان ص144 شود.
(1) - Thebes.
(2) - Beotie.
(3) - Thiva.

تبس.

[تَ بَ] (اِخ)(1) شهری به ماد: اسکندر چون شنید که داریوش (سوم) از همدان رفته است راه خود را بماد تغییر داده شتافت تا به داریوش برسد. در آخر «پاره تاکن»(2) شهری است تبس نام در آنجا به اسکندر گفتند که داریوش عزیمت باختر کرده. (ایران باستان ج 2 ص1441).
(1) - Tabas.
(2) - Paretacene.

تبس.

[تَ بَ] (اِخ) نام یکی از شهرهای خراسان است... (فرهنگ نظام). رجوع به طبس شود.

تبسا.

[تِ بِسْ سا] (اِخ)(1) تبسة. رجوع به تبسه شود.
(1) - Tebessa.

تب ساکن شدن.

[تَ کِ شُ دَ] (مص مرکب) ساکن شدن تب، قطع شدن تب. صاحب آنندراج آرد: تب ساکن شدن به چیزی بمعنی تب ریختن :
حرص از طینت پیران نبرد موی سفید
این تبی نیست که ساکن به تباشیر شود.
صائب (از آنندراج).

تبسان.

[تَ] (نف، ق) تبسنده. || در حال تبسیدن. رجوع به تبسیدن و تفسیدن شود. (یادداشت بخط مؤلف).

تبسانیدن.

[تَ دَ] (مص) تفسانیدن. گرم کردن. گرم داشتن: اِدفاء؛ تبسانیدن. (زوزنی). رجوع به تبسیدن و تفسیدن شود.

تبسبس.

[تَ بَ بُ] (ع مص) روان شدن آب. (قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تبست.

[تَ بَ] (ص، اِ) چیزی بود سست. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص36). چیزی باشد سست و از کار افتاده. (فرهنگ اسدی نخجوانی). چیزی تباه و از کار افتاده بود. (فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی) (از شرفنامهء منیری). بمعنی ضایع و تباه باشد و چیزی تباه شده و از کارافتاده. (برهان) (از انجمن آرا) (از آنندراج). سست و از کار شده. (از فرهنگ اوبهی). تباه و ضایع و چیزی تباه شده و از کار افتاده و سست. (ناظم الاطباء). ضایع و تباه و از کار افتاده. (فرهنگ نظام) :
دریغ من که مرا مرگ و زندگانی تلخ
که دل تبست و تباهست و تن(1) تباه و تبست.
آغاجی (از لغت فرس اسدی).
رجوع به تباه و تبست شود. || زشت صورت را نیز گفته اند. (برهان). زشت. (انجمن آرا) (آنندراج) (فرهنگ اوبهی) (ناظم الاطباء).
(1) - ن ل: دین.

تبست.

[تَ بِ] (ص، اِ) آیین و ملت و مذهب سست و ضعیف را گویند. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). ملت ضعیف و سست. (ناظم الاطباء). هدایت آرد: اصل این لغت تبهست بوده مخفف شده :
اگر نه عدل شه استی و نیک رایی او
شدی سراسر کار جهان تباه و تبست.(1)
سوزنی.
(انجمن آرا) (آنندراج). برهان و مقلدانش معانی مذهب و ضعیف را هم برای این لفظ با کسر ثانی نوشتند چون ضبط برهان بهیچ وجه قابل اعتبار نیست حذف نمودم. (فرهنگ نظام).
(1) - این بیت سوزنی در فرهنگ نظام شاهد تبست بفتح اول و ثانی آمده و صواب همان است. رجوع به تباه و تبست در همین لغت نامه شود.

تبستان.

[تَ بَ / بِ] (اِ مرکب) تابخانه. کاشانه. خانهء زمستانی. (یادداشت بخط مؤلف).

تب ستان.

[تَ سِ] (نف مرکب)تب ستاننده. گیرندهء تب. دافع تب :
از بهر تب بریدن خود دست آز را
از نیستان هیچکسی تب ستان مخواه.
خاقانی.

تبستغ.

[تَ بَ تُ] (ص) مردم فصیح و تیززبان را گویند یعنی مردمی که تند و تیز حرف زنند. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) :
گشتم از یمن مدحت شه دین
در سخن بس تبستغ و شیوا.
منجیک (از فرهنگ رشیدی) (از فرهنگ نظام).

تبست و تباه.

[تَ بَ تُ تَ] (ص مرکب)تباه و تبست. رجوع به تباه و تبست شود.

تبسته.

[تَ بَ تَ / تِ] (اِ) گلیم ریشه دار و طرازدار. (ناظم الاطباء). قالیچه و سجادهء ریشه دار و جز اینها. (لسان العجم شعوری ج1 ورق 291 ب).

تب سخت.

[تَ بِ سَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) تبی شدید که درجهء حرارت بیمار به حد نهایی بالا رود. رجوع به تب شود.

تبسر.

[تَ بَسْ سُ] (ع مص) خواستن حاجت را در غیر وقت آن... (اقرب الموارد) (از قطر المحیط). پیش از وقت خواستن حاجت. (تاج العروس ج 3 ص 41) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || تفحص کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || چریدن گاو ریشه های خشک گیاه را. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || کاویدن رستنی را پیش از آنکه از خاک برآید. حفر عنه (عن النبات) قبل ان یخرج. (اقرب الموارد). || خفتن پای. || خنک گردیدن روز. (از قطرالمحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تب سرد.

[تَ بِ سَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) نافض. تب لرزه. (بحر الجواهر). تبی که از بسیار لرزهء آن تبدار نتواند خویشتن را از لرزه نگاه دارد. (قانون کتاب چهارم حمیات) :[ سکیینج ] نافض را که بپارسی تب سرد یا لرزه گویند زایل کند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
ایشان ز رشک، در تب سرد آنگهی مرا
کردند پوستین و نکردم عتابشان.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص335).
رجوع به تب و حمی و دیگر ترکیب های این دو شود.

تبسط.

[تَ بَسْ سُ] (ع مص) تبسط در شهرها؛ عبور کردن در طول و عرض آنها. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). در شهرها رفتن به هر سوی آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || کشیده شدن و امتداد یافتن روز. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). امتداد. (فرهنگ نظام). || گستاخ وار از هر سوی رفتن. (زوزنی). جرأت کردن. گستاخی نمودن مرد. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). جرأت. (فرهنگ نظام) : و این بوسهل را نیز بشغل عرض مشغول کردیم تا بر یک کار بایستد و مجلس ما از تسحب و تبسط برآساید... آن باد که در او شده بود از آنجا دور نشد و از تسحب و تبسط باز نایستاد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص334). بخرد نزدیک بودی که مهترت رسولی فرستادی و عذرخواستی از آن فراخ تسحبها و تبسطها که سلطان از او بیازرد. (تاریخ بیهقی ایضاً ص354). بدگمان شده بود از خواجهء بزرگ احمد عبدالصمد و از تسحبها و تبسطهای عبدالجبار، پسرش نیز آزرده شده بود. (تاریخ بیهقی ایضاً ص410). || گسترده و پهناور شدن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). انتشار. (فرهنگ نظام). || مأخوذ از «بسط» بمعنی گشادگی است. (غیاث اللغات) (آنندراج). خوشی. (فرهنگ نظام).

تبسق.

[تَ بَسْ سُ] (ع مص) بلند و دراز شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تبس گیلکی.

[تَ بَ سِ لَ] (اِخ) رجوع به طبس گیلکی شود : احمد سلطان زیاده از امکان بلوازم مهمانداری قیام نمود... آن حضرت مایحتاج ضروری گرفته باقی به او گذاشتند. احمد سلطان عرض نمود که از راه تبس گیلکی(1) بعراق رفتن بهتر است. (تاریخ شاهی ص302).
(1) - در نسخهء ج «راه تبسین گیلکی»، کرنل میک گریگر در کتاب خود مسمی نریو اوف جرنی تهر و خراسان (کذا) مطبوعهء لندن سنهء 1879 م. ج 1 ص 125 نوشته: که این شهری از خراسان است و در مغرب شهر هرات واقع است و در اکبرنامه ج 1 ص 205 نوشته «احمد سلطان ملازم رکاب معلی بود میخواست که از راه گیلکی بدرقه باشد...»

تب سل.

[تَ بِ سِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) تب لازم. تب دق. تب استخوانی. رجوع به سل(1) و تب و دیگر ترکیب های این دو شود.
(1) - Tuberculose.

تبسل.

[تَ بَسْ سُ] (ع مص) ترشروی شدن از غضب. (از اقرب الموارد). ترشروی گردیدن از خشم یا از شجاعت. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || ناخوش داشتن دیدار کسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). کراهت داشتن کسی را. (از قطر المحیط). || ترک کردن ملاقات کسی. (از ناظم الاطباء) (منتهی الارب).

تبسم.

[تَ بَسْ سُ] (ع مص) ابتسام. دندان سپید کردن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب). گماریدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). بَسم گماریدن؛ یعنی چنان خندیدن که دندان پیشین برهنه شود. (مجمل اللغه). دندان برهنه کردن وقت خندیدن. (دهار). نیم خنده کردن. (ترجمان علامهء جرجانی). آهسته خندیدن. (غیاث اللغات). اندک خندیدن بی آواز. (از اقرب الموارد). و گفته اند تبسم، دون ضحک است. (از اقرب الموارد). کمترین حد خندیدن و نیکوترین آن، یا دون ضحک است. (از قطر المحیط). دندان سپید کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بنرم خندیدن. (آنندراج). آهسته خندیدن. (فرهنگ نظام). || (اِ) خنده ای که اطرافیان آواز آن نشنوند. مالایکون مسموعاً له و لجیرانه. (تعریفات جرجانی). لب خند. (فرهنگ نظام). در تداول فارسی زبانان خندهء بیصدا بنحوی که دندانهای پیشین نمایان گردد. (از ناظم الاطباء). شیرین، نمکین، رنگین، دزدیده، گلریز، از صفات (صفات تبسم) و شهد، موج، مهر، از تشبیهات اوست و با لفظ کردن و زدن و روییدن و بدل چسبیدن و در لب شکستن و تراویدن مستعمل. (بهار عجم) (آنندراج). با لفظ کردن و نمودن استعمال میشود. (فرهنگ نظام) : قاضی به تبسم در او نظر کرد. (گلستان). رجوع به تبسم کردن و دیگر ترکیبهای آن شود.
-تبسم برق؛ درخشیدن آن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). کنایه از درخشیدن برق :
ستم مکن بضعیفان که شد تبسم برق
بدل بنالهء جانسوز در نیستانها.
صائب. (از بهار عجم) (آنندراج).
برای ترکیبات و تشبیهات این کلمه رجوع به ماده های ذیل شود.

تبسم آمدن.

[تَ بَسْ سُ مَ دَ] (مص مرکب) لبخند عارض شدن. به حالت لبخند درافتادن : ملک را از این سخن تبسم آمده. (گلستان).

تبسم افشان.

[تَ بَسْ سُ اَ] (نف مرکب)تبسم پاش. شکفته. خندان :
ز بس هوای چمن ذوق اتحاد انگیخت
هزار غنچه به یک لب تبسم افشان شد.
طالب آملی (از بهار عجم) (از آنندراج).

تبسم به لب درشکستن.

[تَ بَسْ سُ بِ لَ دَ شِ کَ تَ] (مص مرکب) از خنده بازداشتن. خنده را فروکشتن. مانع از خنده شدن :
برویم در خنده بستن چرا
تبسم بلب در شکستن چرا.
ظهوری (از بهار عجم) (از آنندراج).

تبسم پاشی.

[تَ بَسْ سُ] (حامص مرکب) تبسم افشانی. خندان بودن. شکفته بودن :
ز گرد وحشت ما تیره بختان فیض میجوشد
تبسم پاشی صبح است، چین دامن شبها.
میرزا بیدل (از بهار عجم) (از آنندراج).
رجوع به تبسم و دیگر ترکیب های آن شود.

تبسم تراویدن.

[تَ بَسْ سُ تَ دَ](مص مرکب) خنده سرزدن. خندیدن :
تبسم میتراود از لب امید پنداری
بشامستان بختم خنده ریز صبحگاهی شد.
طالب آملی (از بهار عجم) (از آنندراج).
رجوع به تبسم و ترکیبات آن شود.

تبسم رنگین.

[تَ بَسْ سُ مِ رَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) تبسم نمکین. تبسم شیرین :
مکن تبسم رنگین بسوی من هر دم
که هست خانهء بلبل خراب خندهء گل.
محمدقلی سلیم (از بهار عجم) (از آنندراج).
رجوع به تبسم و دیگر ترکیب های آن شود.

تبسم زار.

[تَ بَسْ سُ] (اِ مرکب)تبسم کده. پر از تبسم. پر از لبخند :
هوا ز فیض لب غنچه شد تبسم زار
چمن ز عکس دل عندلیب، عیش آباد.
طالب آملی (از بهار عجم) (از آنندراج).
رجوع به تبسم و دیگر ترکیبهای آن شود.

تبسم زدن.

[تَ بَسْ سُ زَ دَ] (مص مرکب) تبسم کردن، لبخند زدن :
عشق چون مهر تبسم زندم بر لب زخم
غمزه انگشتر الماس نگین افشاند.
طالب آملی (از بهار عجم) (از آنندراج).
رجوع به تبسم و دیگر ترکیب های آن شود.

تبسم کده.

[تَ بَسْ سُ کَ دَ] (اِ مرکب)تبسم زار. پر از لب خنده :
عشرت خلق بود موجب رسوایی شان
این تبسم کده چون گل همه غماز خود است.
(بهار عجم) (از آنندراج). رجوع به تبسم و ترکیبهای آن شود.

تبسم کردن.

[تَ بَسْ سُ کَ دَ] (مص مرکب) لب شیرین کردن، لب سفید کردن. (مجموعهء مترادفات ص 88). ابتسام. لبخند زدن : عمر تبسم کرد و ایشان را اشاره کرد بازگردند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 238).
زنهار ازین تبسم شیرین که میکنی
کز خندهء شکوفهء سیراب خوشتر است.
سعدی.
رجوع به تبسم و ابتسام و دیگر ترکیبهای این دو شود.

تبسم کنان.

[تَ بَسْ سُ کُ] (نف مرکب، ق مرکب) لبخندزنان. لبخندکنان. در حالت لبخند :
تبسم کنان گفتشان اوستاد
که بر رفتگان دل نباید نهاد.نظامی.
تبسم کنان زیر لب چیزی همیگفت. (گلستان).
تبسم کنان گفتش ای تیزهوش
اصم به که گفتار باطل نیوش.(بوستان).
تبسم کنان دست بر لب گرفت.(بوستان).

تبسم مینا.

[تَ بَسْ سُ مِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از ریخته شدن شراب از مینا در جام. (بهار عجم) (آنندراج). قلقل مینا. (مجموعهء مترادفات) :
افروخت از تبسم مینا ایاغ ما
تر شد ز خنده های صراحی دماغ ما.
سلیم (از مجموعهء مترادفات) (از بهار عجم)
(از آنندراج). رجوع به قلقل مینا در مجموعهء مترادفات ص275 و تبسم شود.

تب سنج.

[تَ سَ] (نف مرکب، اِ مرکب) که تب را سنجد. آلتی که مقدار تب بیمار را بر اساس زیادت و نقصان حرارت بدن معین کند. میزان الحراره. حرارت سنج. ترمومتر(1). رجوع به میزان الحراره شود.
(1) - Thermometre.

تب سوخته.

[تَ بِ تَ / تِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) تبی که از احتراق اخلاط عارض شود و آن البته موجب هذیان و اختلال حواس باشد. (آنندراج) :
در ختم دعا گوش مسیحا چو طبیب است
سنجر ز تب سوخته چند این همه هذیان؟
سنجر کاشی (از آنندراج).

تب سودا.

[تَ بِ سَ / سُو] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) تبی که از مادهء سودا باشد :
بدرد من چرا نادردمندی مبتلا گردد
نیمخواهم تب سودا نصیب دشمنم گردد.
میرمحمد افضل (از آنندراج).

تب سوزان.

[تَ بِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) تبی شدید که حرارت بدن بیمار بحد نهایی صعود کند. تبی سخت : امیر را تب گرفت، تب سوزان و سرسامی افتاد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص517).

تبسة.

[تَ بِسْ سَ] (اِخ) شهر مشهوری است به افریقا که بین آن و قفصه شش منزل راه است و در بیابان بی آب و گیاه «سبیبة»، و آن شهری است قدیمی و در آن آثار پادشاهان بوده است و بیشتر آن اکنون ویران و چیزی از آن باقی نمانده است مگر جایهایی که مسکن گروهی از مردم فقیر است که بعلت علاقه بسرزمین خود در آن مانده اند. چه حاصل آن کم بود و بین سطیف و تبسة شش منزل راه است که از بادیه های عرب نشین میگذرد و در آنجا گستردنیهای محکمی بافند که مدتها دوام کند. (از معجم البلدان ج 2 ص363). شهری است در الجزایر در ارتفاع 900 متر از سطح دریا و 6500 تن سکنه دارد و همان تفستا است که امپراتور اغسطوس (اگوست) بسال 25 ق.م. آن را جایگاه لشکر روم قرار داد و مسلمانان بسال 682 ه . ق. آن را فتح کردند و بر اثر جنگ ها ویران شد و معروفترین آثار رومیان در آن دروازهء «کارکلا» است. (المنجد)... گمان میرود که نام عربی شهر قدیمی «تیفستا» است که در جنوب جزایر قسطنطینه واقع است و در ایام رومیان آباد بود... 1200 تن سکنه دارد. (قاموس الاعلام ترکی). شهری است به الجزایر در ایالت «بون»(1) که مرکز ناحیه ای است به نزدیک مرز تونس، مخروبه های آثار رومیان در آن مشاهده میشود و 25000 تن سکنه دارد و دارای معادن فسفات است. نام دیگر آن «تبسا»(2) است.
(1) - Bone.
(2) - Tebessa.

تب سه یک.

[تَ بِ سِ یَ / یِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) الحمی المثلثه هی الحمی الغب. (بحر الجواهر). تب غب. حمای غب. نوبهء سه یک. حمای مثلثه. تبی که در هر سه روز بازآید. تبی که پس از هر سه روز بازگردد. تبی که دوروزدرمیان آید. رجوع به تب و حمی و دیگر ترکیبهای آن دو و رجوع به غب شود.
(1) - Fiere tierce.

تبسی.

[تِ] (اِ) دزی در ذیل قوامیس عرب این کلمه را معادل بشقاب(1) آورده است. (دزی ج1 ص140). رجوع به طبسی شود.
.
(فرانسوی)
(1) - Assiette

تبسیدن.

[تَ دَ] (مص) تفسیدن است که گرم شدن باشد. (برهان). گرم شدن. (انجمن آرا) (آنندراج). تفسیدن. || دارای لبهای ترکیده شدن از شدت گرما. || ناتوان و بی آرام گشتن از گرمی هوا. (ناظم الاطباء). رجوع به تاب و تف و تفسیدن شود.

تبسیده.

[تَ دَ / دِ] (ن مف / نف) اسم مفعول از تبسیدن. (حاشیهء برهان چ معین). بمعنی گرم شده باشد. (برهان).گرم شده و آن را تفسیده نیز گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). || ترکیده لب از گرما. (ناظم الاطباء). رجوع به تبسیدن و تفسیدن شود.

تبسیط.

[تَ] (ع مص) گستردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). نشر. (اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تبسیق.

[تَ] (ع مص) منت نهادن(1). (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): بسقهُ؛ طوّلهُ، تقول: لاتُبسق علینا؛ ای لاتطوّل. (اقرب الموارد).
(1) - معنی منت نهادن برای این کلمه درست نیست و مؤلف منتهی الارب را در معنی تطویل و تطول تخلیطی دست داده است. در شرح قاموس آرد: و لاتبسق علینا تبسیقاً، از باب تفعیل؛ یعنی دراز مکن بر ما.

تبسیل.

[تَ] (ع مص) مکروه داشتن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). مکروه و ناخوش داشتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تبش.

[تَ بِ] (اِمص) اسم مصدر از تبیدن (تابیدن). (حاشیهء برهان چ معین). گرمی. (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی) (فرهنگ اوبهی) (فرهنگ خطی کتابخانهء سازمان) (شرفنامهء منیری) (از فرهنگ نظام). گرما و گرمی را گویند. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج) (ناظم الاطباء) : گرداگرد ایشان دیواری بکشیدند بلند تا سالیان برآمد که تبش و سرما ایشان را دریافت. (ترجمهء طبری بلعمی).
به نیروی یزدان نیکی دهش
از این کوه آتش، نیابم تبش.
فردوسی.
کجا ترّه کش کاسنی خواندش
تبش خواست، کز مغز بنشاندش.فردوسی.
دهانشان چو شیر از تبش مانده باز
به آب و به آسایش آمد نیاز.فردوسی.
از تبش گشته غدیرش همچو چشم اعمشان
وز عطش گشته مسیلش چون گلوی اهرمن.
منوچهری.
و گرمی و تبش برانگیزد از همه تن. (الابنیه عن حقایق الادویه). و چون بخایند و اندر تبش خور افکنند از آنجا کرمها خیزد. (الابنیه عن حقایق الادویه).
بر روز فضل روز به اعراض است
از نور ظلمت و تبش و سرما.ناصرخسرو.
اندر زمستان تبش آفتاب ضعیف باشد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). تبی که از گرمابه و تبش آتش تولد کند تشنگی سخت و صعب آرد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). لکن تری غریب (در پیری) می افزاید و گرمی کمتر میشود تا بیکبار آن تبشی که مانده باشد هم از روی آنکه این تری بسیار باشد و این تبش سخت اندک و هم از روی آنکه آن تری بطبع، ضد آن تبش است آن را فرومیگیرد و فرومیراند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و اندر آمدن و رفتن، بالای سر پیغامبر علیه السلام پاره ای میغ همی رفت و سایه همی داشت از تبش آفتاب. (مجمل التواریخ والقصص).
تو آفتابی، و مهتاب دیگران و، تبش
ز آفتاب توان خواستن، نه از مهتاب.
سوزنی.
آب را تا لطف و صفوت نار را تاب و تبش
خاک را حلم و درنگ و باد را خشم و شتاب
جاودان بادی بعالم پادشاه کامران
خاک حلم و بادشوکت آب لطف و نارتاب.
سوزنی.
جان عطارد از تبش خاطر وحید
چونان بسوخت کز فلک آبی نماندش.
خاقانی.
لاله ز خون جگر وز تبش آفتاب
سوخته دامن شده ست لعل قبای آمده ست.
خاقانی.
نه آن سرخ سیب از تبش گشت به
نه زابروی شه دور گشت آن گره.
نظامی (اقبال نامه چ وحید دستگردی ص501).
گرنه درین دخمهء زندانیان
بی تبش است آتش روحانیان. نظامی.
از آن راه چون دوزخ تافته
کزو پشت ماهی تبش یافته.نظامی.
نه ز انگشت آتشم تبشی
نه ز هیزم خلال بالایی.کمال اسماعیل.
نه رهی ببریده او نه پای راه
نه تبش آن قحبه را نه سوز و آه.مولوی.
کسی دید صحرای محشر بخواب...
همی بر فلک شد ز مردم خروش
دماغ از تبش می برآمد بجوش.
سعدی (بوستان چ یوسفی ص97).
مبین تابش مجلس افروزیم
تبش بین و سیلاب دلسوزیم.(بوستان).
|| مخفف تابش بود که پرتو باشد. (فرهنگ جهانگیری). مخفف تابش هم هست که فروغ و پرتو باشد. (برهان). اصل آن تابش بوده مخفف گردیده. (انجمن آرا) (آنندراج). تابش. (فرهنگ رشیدی) (ناظم الاطباء). مخفف تابش است. (فرهنگ نظام). فروغ و پرتو. (فرهنگ نظام) (ناظم الاطباء) :
بر تکیه گه سلطنت و شاهی هر روز
تابنده چنان با تبش چارده ماه است.
سوزنی.
|| به همهء معانی قبل، تَوَش، ابدال «ب» به «واو». || شپش، در اصطلاح مردم شیراز. مؤلف بهار عجم آرد: تبش بوزن و معنی شپش باشد. محمدطاهر نصیرآبادی در احوال شمس تبشی نوشته که چون شپش را در ولایت شیراز تبش گویند و در جامهء او شپش بسیار افتاده بود بدین نام موسوم شد -انتهی. || آتش. (ناظم الاطباء).

تبش.

[تَ بَ] (اِخ) مصحف «تتش». در فهرست رجال تاریخ گزیده چ براون ص35 این کلمه بتصحیف آمده: «تاج الدوله تبش بن الب ارسلان، رجوع کن به تتش بن ارسلان». و باز در ص36 آرد: «تبش، رجوع کن به تاج الدوله تتش بن الب ارسلان». رجوع به تاج الدوله تتش بن الب ارسلان شود.

تبشبش.

[تَ بَ بُ] (ع مص) تبشبش بکسی؛ مؤانست و مواصلت با او. (از اقرب الموارد) (المنجد). شادمان و تازه روی شدن به وی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || تبشبش خدا بکسی؛ اکرام اوست. (از اقرب الموارد). و منه «تبشبش الله به کما یتبشبش الرجل بغائبهم اذا قدم علیهم». (از اقرب الموارد). تبشبش از جناب باریتعالی بمعنی رضا و اکرام است، منه الحدیث: لایوطن الرجل المساجد للصلوة الا تبشبش الله به کما یتبشبش اهل البیت بغائبهم. (منتهی الارب).

تبشر.

[تُ بُشْ شِ] (ع اِ) جِ تبشرة، مرغی است که آن را صفاریه هم گویند. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

تبشرة.

[تُ بُشْ شَ رَ](1) (ع اِ) مرغ صفاریه. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).
(1) - در ناظم الاطباء: تُبُشِّرة.

تبشش.

[تَ بَشْ شُ] (ع مص) شادی نمودن. (زوزنی). شادمان و گشاده روی شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تب شطرالغب.

[تَ بِ شَ رُلْ غِب ب](ترکیب وصفی، اِ مرکب) شطرالغب. رجوع به تب و حمی و دیگر ترکیب های آن دو و رجوع به شطرالغب و چهارمقالهء نظامی عروضی چ معین ص107 ذیل شمارهء 13 شود.

تبشع.

[تَ بَ ش شُ] (ع مص) بَشَع. (قطر المحیط). بشاعت نمودن. (از قطر المحیط). رجوع به بَشَع و بشاعت شود.

تبشع.

[تَ شَ] (اِخ) شهری است به دیار فهم. (منتهی الارب) (آنندراج). شهری است بحجاز در دیار فهم. قیس بن العیزارة الهذلی گفته است :
اباعامر اِنا بغینا دیارکم
و اوطانکم بین السفیر و تبشع.
(از معجم البلدان ج 2 ص363).

تبشک.

[تَ بَ] (اِ) ابریشمی که با آن جوراب و دستکش بافند. (لسان العجم شعوری ج 1 ورق 281 الف).

تب شکستن.

[تَ شِ کَ تَ] (مص مرکب)عبارت از دور کردن تب بود. (بهار عجم) (آنندراج). قطع کردن تب. بریدن تب. پایان دادن بیماری تب :
تا تب خورشید تابان بشکنی پرهیز دار
میکنی از صبحدم در کاسهء گردون حلیب.
میرمحمد افضل ثابت (از بهار عجم) (از آنندراج).

تبشن.

[تَ] (اِخ) طبشن. طبس. صاحب تاریخ بیهق در ذیل طبس آرد: و این تبشن است بحکم چشمهء آب گرم که آنجا باشد آن را این نام نهاده اند و طبشن می نوشته اند وقتی عاملی غریب افتاده است، این نام بتصحیف برین ربع افتاده و در آن ربع دیه طبشن باشد. (تاریخ بیهق چ بهمنیار صص35 - 36). رجوع به طبس شود.

تبشی.

[تَ] (اِ) طبقی باشد که از مس و ارزیز و نقره و امثال آن بسازند و لب آن را باریک و برگشته بکنند. (فرهنگ جهانگیری). طبقی باشد لب گردان از مس و نقره و طلا هم سازند. (برهان) (ناظم الاطباء). طبقی باشد آب گردان از مس و غیره. (انجمن آرا) (آنندراج). طبقی که از مس و نقره و جز آن سازند و لبش باریک و برگشته کنند. (فرهنگ رشیدی). طبقی است لب برگشته از فلز. (فرهنگ نظام). و طبشی معرب آن است. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج) (فرهنگ نظام). گیلکی تَبَجَه. رجوع به تبنگ شود(1). (حاشیهء برهان چ معین). طبق از مس یا برنج و سیم و مانند آن. و امروز در بلاد عثمانی آن را تِبسی گویند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
باز در طرف چمن ساقی سرمست نهاد
بر سر تبشی سیمین قدح زرّ عیار.
ابن یمین (فرهنگ جهانگیری).
غمزهء سرمست او عربده آغاز کرد
نرگس مخمور او تبشی و ساغر شکست.
ابن یمین (ایضاً).
(1) - تبجه به لهجهء قسمتی از گیلان (رشت و اطراف آن) لغتی در تبنگ است (تبنگ = تبک = تبج = تبجه، و طبق هم شاید از همین تبگ ساخته شده). نام دیگر آن در قسمت دیگری از نقاط گیلان چوب پاره، چو پاره است و محتمل است که تبشی بجز تبنگ باشد زیرا تبجه و چو پاره از چوب است.

تبشیر.

[تَ] (اِ) گِل گازران. || گچ. (ناظم الاطباء).

تبشیر.

[تَ] (ع اِ) ج، تباشیر. (ناظم الاطباء). رجوع به تباشیر شود.

تبشیر.

[تَ] (ع مص) خبری دادن که در آن شادمانی بود. (تعریفات جرجانی). مژدگان دادن. (تاج المصادر بیهقی). مژدگانی دادن. (زوزنی). مژده دادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (فرهنگ نظام) (ناظم الاطباء).

تبشیط.

[تَ] (ع مص) ابشاط. شتابی کردن و شتابانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تعجیل کردن. (از قطر المحیط). لغت عراقیهء مستهجنه. (قطر المحیط) (منتهی الارب).

تبشین اغول.

[تَ اُ] (اِخ) تبشین اغول بن هلاکو. رجوع به بتشین اغول و حبیب السیر چ خیام ج3 ص 85، 103، 108، 109، 369، 370 شود.

تب صالب.

[تَ بِ لِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) حمی صالب. تب گرم، یعنی در وی لرزه و سرما نباشد. (بحر الجواهر). رجوع به تب و دیگر ترکیبهای آن شود.

تبصبص.

[تَ بَ بُ] (ع مص) تبصبص فلان؛ تملق کردن وی. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). تبصبص سگ؛ دم جنبانیدن آن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). دم جنبانیدن سگ و چاپلوسی کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). دم بزمین زدن و چاپلوسی کردن. (فرهنگ نظام). چاپلوسی کردن. (ترجمان علامهء جرجانی) :تبصبصی میکرد و تملقی مینمود. (سندبادنامه ص 152). ایشان راه تبصبص و حداقت(1)پیش گرفتند. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص205).
(1) - در نسخهء خطی کتابخانهء سازمان ص168: «خدیعت».

تبصر.

[تَ بَصْ صُ] (ع مص) نیک نگریستن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تأمل کردن. || شناسا شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (قطر المحیط) (اقرب الموارد). || بینا شدن. (فرهنگ نظام). || به بصره رفتن. (اقرب الموارد). || بینا گردانیدن. (آنندراج).

تبصرت.

[تَ صِ رَ] (ع مص) بینائی. تبصرة :
اولاً دزدیده کحل دیده ات
چون ستانی بازیابی تبصرت(1).مولوی.
رجوع به تبصرة شود.
(1) - تبصرت در این بیت مولوی بمعنی تبصره است ولی اگر آنرا مخفف «تبصره ات» بدانیم و تبصره و دیده را قافیه و «ت» ضمیر را حروف روی محسوب کنیم باز بهمان معنی «تبصرة» خواهد بود.

تبصرة.

[تَ صِ رَ] (ع مص) ایضاح. (تاج المصادر بیهقی) (ناظم الاطباء). به اصطلاح مصنفین، توضیح و تشریح کردن مطلبی. (فرهنگ نظام). || بینا کردن. (ترجمان علامهء جرجانی) (منتهی الارب) (آنندراج) (غیاث اللغات). بینا گردانیدن. (فرهنگ نظام). بینائی : تبصرة و ذکری. (قرآن 50 / 8 از المرشد ص59). || شناسا کردن. (منتهی الارب). مایحمل علی العلم بالشی ء و ستبانته. (قطر المحیط). || تأمل. || نیک نگریستن. (ناظم الاطباء). || عبرت نمودن. (ترجمان علامهء جرجانی). || مراد از عینک نیز داشته اند. (غیاث اللغات) (آنندراج). رجوع به تبصرت شود.

تبصص.

[تَ بَصْ صُ] (ع مص)درخشیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تبلق. (تاج العروس) (قطر المحیط).

تبصع.

[تَ بَصْ صُ] (ع مص) عرق اندک اندک بیرون آمدن. (تاج المصادر بیهقی): تبصع عرق از تن؛ اندک اندک خوی برآوردن از بنهای موی. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مصحف تبضع. (اقرب الموارد). رجوع به تَبَضَّع شود.

تب صفراوی.

[تَ بِ صَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) رجوع به تب محرقه شود.

تبصل.

[تَ بَصْ صُ] (ع مص) پوست باز کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || برهنه کردن کسی را از جامه اش. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || تبصلوه؛ بسیار سؤال کردند از وی تا سپری شد آنچه نزد او بود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || تبصل چیزی؛ دوچندان شدن آن، چنانکه دوچندانی پوست پیاز: تبصل الشی ء؛ تضاعف، تضاعف قشر البصلة. (از اقرب الموارد).

تبصیر.

[تَ] (ع مص) تبصرة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بینا کردن. (زوزنی) (ترجمان علامهء جرجانی) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (فرهنگ نظام). بینا گردانیدن. (آنندراج). || شناسا کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). شناسانیدن. (آنندراج). || تعریف و ایضاح کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || روشن گردانیدن. (آنندراج). || بریدن گوشت از هر بند و جدا کردن آن. || بریدن. || بریدن سر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || بخون اندودن. (تاج المصادر بیهقی). || عبرت کردن. (ترجمان علامهء جرجانی). || به بصره شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || چشم واگشادن سگ بچه. (تاج المصادر بیهقی). چشم باز کردن سگ بچه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تبصیص.

[تَ] (ع مص) برآوردن زمین آنچه که اول برمی آورد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || چشم باز کردن سگ بچه. (تاج المصادر بیهقی). چشم باز کردن سگ بچهء نوزاد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تبصیل.

[تَ] (ع مص) تبصل. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). پوست باز کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || برهنه کردن کسی را از لباس وی. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تبضبض.

[تَ بَ بُ] (ع مص) بناز و نعمت زیستن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تبضیض.

تبضض.

[تَ بَضْ ضُ] (ع مص) همه چیز گرفتن برای کسی. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). گرفتن همه چیز از کسی. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || اندک اندک گرفتن تمام حق از کسی. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). تمام گرفتن حق را اندک اندک. (آنندراج).

تبضع.

[تَ بَضْ ضُ] (ع مص) رفتن عرق. (تاج المصادر بیهقی). روان شدن خوی. رجوع به تبصع شود. || شکافته شدن جلد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تبضیض.

[تَ] (ع مص) بناز و نعمت زیستن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تبضبض.

تبضیع.

[تَ] (ع مص) قطع کردن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). بریدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تبطئة.

[تَ طِ ءَ] (ع مص) درنگی کردن. (زوزنی). درنگ کردن. (ترجمان علامهء جرجانی). درنگی و آهستگی. (ناظم الاطباء). رجوع به تبطیة شود.

تبطح.

[تَ بَطْ طُ] (ع مص) در هامونی پهن واشدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی): تبطح سیل؛ گسترش یافتن سیل در بطحا. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). بسیار شدن سیل در بطحاء. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تبطرق.

[تَ بَ رُ] (ع مص) رفتار اسب جواد و زن پارسا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از ذیل اقرب الموارد).

تبطش.

[تَ بَطْ طُ] (ع مص) تبطشت الرکاب باحمالها؛ مانده گردیدند تا اینکه جنبیدن نتوانند. (منتهی الارب). مانده گردیدند شترسواران تا اینکه جنبیدن نتوانستند. (ناظم الاطباء).

تبطل.

[تَ بَطْ طُ] (ع مص) شجاع و دلیر گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تشجع. (اقرب الموارد). || بطالت دوست شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || تداول باطل: تبطلوا بینهم؛ ای تداولوا الباطل؛ یعنی گرفتند باطل را نوبت بنوبت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تبطن.

[تَ بَطْ طُ] (ع مص) کسی را در زیر آوردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). کسی را در زیر خود گرفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || تبطن؛ نزدیکی کردن با جاریه، و لمس کردن او و مالیدن شکم خود را بشکم وی. (از قطر المحیط): تبطنت الجاریة؛ انداختم خود را بر روی آن کنیزک. (ناظم الاطباء). || گردیدن در چراگاه. (تاج المصادر بیهقی). در چراگاه گردیدن. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): تبطن الکلاً؛ گردید در چراگاه. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب). || دانستن حقیقت کاری. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || تبطن در وادیه؛ داخل شدن در آن. (از قطر المحیط).

تبطی ء .

[تَ] (ع مص) پس انداختن کار و تأخیر در آن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب).

تبطیح.

[تَ] (ع مص) سنگریز انداخته پاکوب و برابر کردن. (منتهی الارب) (آنندراج). ریختن سنگریز در جایی و آن را برابر و مسطح کردن. (ناظم الاطباء): بطح المسجد؛ القی الحصی فیه و وثره. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). و فی الحدیث: فاهاب بالناس الی بطحه؛ ای تسویته. (اقرب الموارد).

تبطیط.

[تَ] (ع مص) تجارت مرغابی کردن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || مانده و عاجز شدن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). مانده گردانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || تبطیح. (قطر المحیط). رجوع به تبطیح شود.

تبطیل.

[تَ] (ع مص) عاطل کردن چیزی. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). ضایع کردن چیزی و ضد اقامهء آن. (از قطر المحیط) : و عظیم تر مشکل بر اهل تقلید، و تبطیل توحید ایشان، قول خدای است که همی گوید... . (جامع الحکمتین ناصرخسرو چ هنری کربین و دکتر معین ص43).

تبطین.

[تَ] (ع مص) جامه را آستر کردن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار) (آنندراج). لباس را آستر کردن. (فرهنگ نظام): تبطین ثوب؛ آستر کردن جامه را. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ابطان الثوب. (منتهی الارب). || زدن بر شکم کسی. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). زدن بر شکم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || تبطین لحیة؛ ستردن موی زیر زنخ و حنک. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب). گرفتن موی ریش را از تحت ذقن و حنک. (ناظم الاطباء). و منه حدیث النخعی: انه کان تبطن اللحیة؛ ای یأخذ الشعر من تحت الذقن. (منتهی الارب). || تنگ برکشیدن ستور را. (آنندراج): تبطین بعیر؛ تنگ برکشیدن ستور را. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ابطان البعیر. (منتهی الارب). || تبطین فلان؛ قرار دادن او را از خواص خود. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). درونی و خاصه کردن کسی را. (آنندراج). محرم گردانیدن کسی را. (فرهنگ نظام).(1) || شمشیر زیر کش گرفتن. (آنندراج)(2).
(1) - در منتهی الارب ابطان به این معنی آمده است.
(2) - در منتهی الارب ابطان به این معنی آمده است.

تبطیة.

[تَ یَ] (ع مص) درنگی شدن. (تاج المصادر بیهقی). درنگی کردن. (دهار). تبطئة. رجوع به تبطئة شود.

تبظرم.

[تَ بَ رُ] (ع مص) انگشتری در انگشت کردن احمق و در سخن به انگشت اشارت کردن تا مردمان انگشتری وی بینند. (منتهی الارب). کان احمق و علیه خاتم فیتکلم و یشیر به فی وجوه الناس. (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تبظیر.

[تَ] (ع مص) تبظیر زن؛ ختنه کردن او. (از قطر المحیط): بظرت الجاریة؛ ختنه کرد آن را. (منتهی الارب). || و هو یمصه و یبظره؛ یعنی او می گوید او را که در دهن بگیر و بمک بظر فلانه را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تبع.

[تَ بَ] (ع مص) از پی فراشدن یا با کسی رفتن. (تاج المصادر بیهقی). پس روی کردن. (ترجمان علامهء جرجانی). پی روی کردن کسی را و در پی وی رفتن. (منتهی الارب). پیروی کردن. (غیاث اللغات) (آنندراج). تباعة. (ناظم الاطباء). دنباله روی. متابعت. تبعیت. رجوع به تباعة شود : و رفتن بر اثر هوی که عاقل را هیچ ضرر و سهو چون تبع هوی نیست. (کلیله و دمنه). به تبع سلف رستگاری طمع میدارد. (کلیله و دمنه).
خویش ابله کن تبع می ورز پس
رستگی زین ابلهی یابی و بس.مولوی.
|| لاحِق گردیدن. (منتهی الارب). || (ص، اِ) جِ تابع. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). جِ تابع. پیروی کننده ها. (فرهنگ نظام). رجوع به تابع شود. || دنبال. نتیجه. در پی. در عقب : طمع تبع حرص است و خواری تبع طمع. (کیمیای سعادت). اما کاه که علف ستور است خود به تبع حاصل آید. (کلیله و دمنه).
صید دین کن تا رسد اندر تبع
حسن و مال و جاه و بخت منتفع.مولوی.
|| دست و پای ستور. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || پیرو و پیروان. واحد و جمع در وی یکسان است. (منتهی الارب) (از غیاث اللغات) (از آنندراج). قال الله تعالی: انا کنا لکم تبعاً. (قران 14 / 21، از منتهی الارب). ج، اتباع. (منتهی الارب). پیرو. ج، اتباع. (ناظم الاطباء) : ما بسیار نصیحت کردیم و گفتیم چاکریست مطیع و فرزندان و حشم و چاکران و تبع بسیار دارد. (تاریخ بیهقی).
بر سر آتش نهادت، ای تبع دیو
آنکه برین راه کثرت از بنه بنهاد.
ناصرخسرو.
چه ایشان خلقی بسیارند و تبع تو شوند. (فارسنامهء ابن البلخی). و این ابونصر عمران مستولی گشت و همهء لشکر تو تبع او شدند. اگر این مرد خواهد که ملک از تو بگرداند به یک ساعت تواند کردن. (فارسنامهء ابن البلخی). اما خداوند را معلوم نیست که این مرد طالب ملک است و خلایق را تبع خویش کرد. (فارسنامهء ابن البلخی). و رنجانیدن اهل و تبع بقول مضرب فتان. (کلیله و دمنه). و اوساط مردمان را در سیاست ذات و خانه و تبع خویش بدان حاجت افتد. (کلیله و دمنه).
از زرق دوستانْ تبعِ دشمنان شود
بر فرق دشمنانْ رقمِ دوستان کشد.خاقانی.
از عالم زاده ای و پیشت(1)
عالم تبع است چاکران را.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص33).
صاحب تبع و بلندنام است. نظامی.
هر فریقی مر امیری را تبع
بنده گشته میر خود را از طمع.مولوی.
(1) - ن ل: پیشی.

تبع.

[تُ بَ] (ع ص) کسی که در سخن دو لفظ پی یکدیگر آورد چون حسن بسن و قبیح شقیح. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تبع.

[تِ] (ع ص) تبع المرأة؛ عاشق زن. || پس رو آن [ زن ]. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تبع.

[تُبْ بَ] (ع اِ) سایه، زیرا که تابع آفتاب است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). سایه. (آنندراج) (مهذب الاسماء). || ج، تبایع، نوعی از زنبوران عسل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). نوعی از کوژ (؟) انگبین. (سه نسخهء خطی مهذب الاسماء متعلق بکتابخانهء سازمان لغت نامه). || مرغی است. (آنندراج). یک نوع مرغی. (ناظم الاطباء). || ما ادری، ای تبع هو؛ یعنی کیست آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تبع.

[تُبْ بَ] (اِخ) ج، تبابعة. یکی از ملوک یمن و بدین لقب ملقب نگردد مادام که حضرموت و سبا و حمیر در تصرف وی نباشد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). لقب پادشاه یمن. (آنندراج) (مهذب الاسماء). لقب عام ملوک یمن. (آثار الباقیه). ملوک تبع؛ ملوک یمن که به غلبهء حبشیان بر آنان منقرض شدند و آنان بنابر روایت عرب نوزده تن بودند و چون نام چند تن از آنان تبع بوده این سلسله را تبابعه نامند. پادشاهان سلسلهء حمیریان یمن را تبع میگفتند چنانکه پادشاهان ایران را کسری (معرب خسرو فارسی) و روم را قیصر (معرب سزار)(1) و ترک را خاقان و حبشه را نجاشی (معرب انکاش بزبان حبشی، با کافی که اشمام جیم میشود). (از اعلام زرکلی ج 1 ص218 از کتاب العبر ابن خلدون). رجوع به تبابعة شود.
(1) - Cesar.

تبع.

[تُبْ بَ] (اِخ) نام وی حارث بن قیس بن صیفی بن سباء الاصغربن حمیربن سبا(1). خواندمیر در شرح احوال وی آرد: چون حمیربن سبا بعالم دیگر انتقال فرمود اختلاف در قبیلهء او پیدا شد و یکی از ایشان در مدینهء سبا و دیگری در بلاد حضرموت پادشاه گشتند و مدتها حال یمنیان بدین منوال گذران بود تا حارث الرایش خروج نموده جمیع اولاد حمیر بر سلطنتش اتفاق کردند و امر و نهی او را تابع شدند. بنابر آن حارث به تبع ملقب گشت. حارث الرایش اول پادشاهی است که او را تبع گفتند... در تاریخ بناکتی مسطور است که او را رایش بجهت آن میگفتند که بسیارعطا بود و عطادهنده را بلقب حمیر رایش گویند. و حارث رایش معاصر منوچهر بود... و حارث سلطنتش بقول اصح صدوبیست سال بود. (حبیب السیر چ خیام ج 1 ص263). و چون تمام پادشاهان یمن، از حارث تا تبع اصغر همگان را تبع خوانند و بهمین علت در ترجمهء حال آنان جای جای اختلافی پدید می آید، اینک تبابعهء یمن به ترتیبی که میرخواند آورده است ذکر میشود:
ناملقب
حارث الرایش تبع
ابرهة بن حارثذوالمنار
افریقش بن ابرهه-
العبدبن ابرههذوالاذعار
هدهادبن شراحیل-
بلقیس و سلیمان (بلقیس دختر یا خواهر شراحیل)-
ناشربن عمروبن شراحیلنعیم
ابوکرب شمربن افریقشیرعش
ابومالک بن یرعش-
اقرن بن ابومالکتبع ثانی(2)
ذوجیشان بن اقرن-
مالک بن ابی کرب بن تبع الاقرن-
ابوکرب اسعدبن مالک بن ابی کربتبع اوسط
حسان بن تبع الاوسط-
عمروبن تبع الاوسط-
تبع الاصغر حسان بن تبع الاوسط(3)-
(از حبیب السیر چ خیام ج 1 صص263 - 266). در تاریخ یعقوبی این سلسله بدین شرح آمده است: 1 - حارث بن شداد رائش. 2 - ابرهة بن الرائش. 3 - افریقیس بن ابرهه. 4 - عبدبن ابرهه. 5 - هدهادبن شرحبیل. 6 - زید (و هو تبع الاول). 7 - بلقیس و سلیمان. 8 - رحبعم بن سلیمان. 9 - یاسر ینعم بن عمروبن یعفربن عمروبن شرحبیل. 10 - شمربن افریقیس بن ابرهه. 11 - تبع الاقرن بن شمربن عمید. 12 - ملکیکرب بن تبع. 13 - حسان بن تبع. 14 - عمروبن تبع (برادر حسان). 15 - تبع بن حسان بن بحیلة بن کلیکرب بن تبع الاقرن و هو اسعد ابوکرب... ثم تفرقت ملوک قحطان و ملکوا اقواماً متفرقین... (تاریخ یعقوبی ج1 چ نجف صص158 - 161).
(1) - در تاریخ یعقوبی: و هو الحارث بن شدادبن ملطاط بن عمروبن ذی ابین بن ذی یقدم بن الصواربن عبدالشمس بن وائل بن الغوث بن حیدان بن قطن بن عریب بن ایمن بن الهمیع بن حمیربن سبا.
(2) - در مجمل التواریخ و القصص چ بهار، اقرن بن ابومالک را تبع الاقرن و تبع الاصغر هم ذکر کرده و در حبیب السیر لقب دیگر وی عمر و در تاریخ حمزه همان تبع ثانی است. رجوع به تبع الاقرن شود.
(3) - ظ. باید تبع الاصغربن حسان بن تبع الاوسط یا تبع الاصغر، جیشان بن تبع... باشد چه تبع اوسط را داشتن دو پسر بنام حسان بعید بنظر می آید و در حبیب السیرچ 1 تهران تبع الاصغر جیشان بن تبع الاوسط آمده و در زیر کلمهء جیشان، حسان را نسخه بدل داده و در تاریخ حمزه تبع بن حسان بن تبع آمده است ولی در ناسخ التواریخ حسان بن تبع الاوسط و کنیت او ابوکرب است. رجوع به تبع اصغر شود.

تبعاباد.

[] (اِخ) دیهی، از ماوین همدان ناحیهء دوم از ماوین چهل ویک پاره دیه است و دیه درودا و آقاباد و تبعاباد(1)... (نزهة القلوب چ گای لیسترانج ص 72).
(1) - در فهرست نزهة القلوب چ گای لیسترانج تبغاباد آمده است.

تبعات.

[تَ بِ] (ع اِ) جِ تبعة. عاقبتهای بد: و هرگاه که متقی در کار این جهان گذرنده تأملی کند... دنیا را طلاق دهد تا از تبعات آن برهد. (کلیله و دمنه). رجوع به تبعه شود.

تبعات.

[تَ بَ] (ع اِ) پیروان. || لوازم چیزی. || گاهی مراد از عقوبات معاصی باشد. || تبعات اقتحام؛ کنایه از رنجها و مشقتها(1). (غیاث اللغات) (آنندراج).
(1) - بدو معنی اخیر صحیح تبعات بفتح اول و کسر دوم است. رجوع بدان کلمه شود.

تبعان.

[تُبْ بَ] (اِخ) جِ تُبَّع این کلمه در مجمل التواریخ و القصص بجای تبابعه (ملوک یمن) آمده: و او تبع الاصغر و آخر همهء تبعان بود. (مجمل التواریخ و القصص چ بهار ص166). مرحوم بهار در سبک شناسی هم این جمع را استعمال کرده است: به امر معاویه اخبار و احادیث و اشعار ساختگی دربارهء قبایل عرب و نیاکان آنان مانند تبعان جعل شد. (سبک شناسی ج 1 ص147). رجوع به تبابعه و تُبَّع شود.

تبعاً.

[تَ بَ عَنْ] (ع ق) بالتبع. (فرهنگ نظام). || تبع تبعاً؛ پیرو و تابع بودن. (فرهنگ نظام).

تبع اصغر.

[تُبْ بَ عِ اَ غَ] (اِخ) تبع الاصغر. میرخواند آرد: تبع الاصغر حسان بن تبع الاوسط(1)، آخرینِ تبابعهء یمن است چه بعد از وی اختلال به احوال آن مملکت راه یافته هیچیک از ملوک آن ملک را تبع نگفتند... و بروایت ابوالفتح ناصرالدین محمد الخضیبی صاحب معارف و محمد بن جریر طبری تبع الاصغر در زمان سلطنت خود بمکهء مبارکه رسیده... تا در خانهء کعبه... اثواب نفیسه پوشانید. اما روایت اکثر اهل سیر در این باب آن است که تبعی که این سعادت او را مساعدت نموده موسوم به حمیربن وردع بود(2) و ایضاً آنچه در معارف و تاریخ طبری در شرح قصهء مذکوره مسطور گشته با آنچه در درج الدرر و اکثر کتب سیر مشروح شده بحسب ظاهر مخالف مینماید. (حبیب السیر چ خیام ج 1 ص266). حمدالله مستوفی آرد: تبع پادشاه یمن بود از حمیریان، در زمان بهرام گور قوم یمن بت پرست بودند و در آن ولایت غاری بود، آتشی از آنجا بیرون آمدی، راستگوی را ضرر نرسانیدی اما کذاب را بسوختی، تبع بمدینه آمد و بجنگ مشغول شد علماء یهود او را گفتند این شهر هجرت گاه پیغمبری خواهد بود که از مکه بیرون آید، تبع بخدای تعالی ایمان آورد و برفت و خانهء کعبه را زیارت کرد و جامه پوشانید. پیش ازو کس در خانهء کعبه جامه نپوشانیده بود. قوم او از یمن بر او بیرون آمدند و با او جنگ خواستند کردن، او با ایشان شرط کرد که بدر آتش غار روند و هر دو دین بر آتش عرض کنند تا هر قوم که گمراه باشند بسوزند بدین شرط به در غار رفتند آتشی بیرون آمد و بت پرستان را بسوخت تبع و قوم تبع را (؟) ضرری نرسید. (تاریخ گزیده چ برون صص79 - 80). رجوع به ناسخ التواریخ چ قم (حضرت عیسی) ص116 و مجمل التواریخ و القصص چ بهار صص166 - 167 و تاریخ یعقوبی چ نجف ص160 - 161 و تبع، حارث بن قیس... و تبع الاقرن شود.
(1) - در مجمل التواریخ والقصص چ بهار: «تبع بن حسان... پسر تبع [ بن ] کلیکرب [ بن ]تبع الاقرن [ و او تبع الاصغر و ] آخرِ همهء تبعان بود». و در ناسخ التواریخ: «حسان بن تبع الاوسط و کنیت او ابوکرب». و در تاریخ حمزه: «تبع بن حسان بن تبع». و در تاریخ یعقوبی: «تبع بن حسان بن بحیلة بن کلیکرب بن تبع الاقرن و هو اسعد ابوکرب...» ولی صاحب مجمل التواریخ و القصص تبع اقرن را، تبع اصغر نامیده است. رجوع به تبع الاقرن در همین لغت نامه شود.
(2) - در اعلام زرکلی ج 1 ص219 آمده که نخستین کسی که کعبه را جامه پوشانید تبع الحمیری است. رجوع به تبع الحمیری در همین لغت نامه شود.

تبع اقرن.

[تُبْ بَ عِ اَ رَ] (اِخ) تبع الاقرن. رجوع به تبع الاقرن شود.

تبع الاصغر.

[تُبْ بَ عُلْ اَ غَ] (اِخ) تبع اصغر. رجوع به تبع اصغر شود.

تبع الاقرن.

[تُبْ بَ عُلْ اَ رَ] (اِخ) در تاریخ یعقوبی پس از شرح پادشاهی شمر چنین آمده: سپس تبع الاقرن بن شمربن عمید پادشاهی کرد و با هند جنگید و قصد جنگ با چین را داشت و 163 سال (!) پادشاهی کرد. (تاریخ یعقوبی ج1 ص159). در مجمل التواریخ و القصص به دو تبع الاقرن برمیخوریم، چنانکه در ص 160 در ذکر حکومت ابومالک بن شمر آرد:... در تاریکی خواست شدن بمرد، پسرش تبع الاقرن با وی بود...» و پس از چند سطر در همان صفحه در ترجمهء احوال تبع الاقرن آرد: «ملک الاقرن بن ابی مالک، ثلث و خمسون سنة (پادشاهی اقرن بن ابی مالک 53 سال بود). و او را تبع الاصغر(1) خواندندی. در روزگار بهمن بود و در تاریخ جریر خواندم که بعراق اندرآمد با سپاهی عظیم... و چنین روایت است که رسول هندوان او را هدیه های بسیار آورده بود تبع اندر آن طرایفها خیره مانده بود گفت این همه از هندوستان خیزد؟ رسول دریافت و به تیزبینی گفت از زمین چین آوردند بیشتر، پس تبع رفتن چین در دل گرفت... بعد از آن سپاه سوی چین کشید... و ملک چین کشته شد و آن شهر چنان خراب بکرد که عمارت نپذیرفت و یکسر ولایت غارت کردند. (مجمل التواریخ و القصص چ بهار صص160 - 161). نکته ای که شایان ذکر است این است که او صاحب ترجمه را تبع اصغر دانسته و علاوه بر اینکه در تاریخ حمزه تبع الاصغر تبع بن حسان بن تبع است، و در حبیب السیر تبع الاصغر آخرینِ تبابعهء یمن است نه تبع اقرن و در ناسخ التواریخ تبع الاصغر را حسان بن تبع الاوسط میداند و در شرح حال تبع الاصغر افزاید: «و کنیت او نیز ابوکرب است و از اینجاست که بعضی از مورخین او را از ابوکرب اسعدبن مالک که تبع اوسط است بازندانسته و شرح حال وی را بدو بسته اند...» دیگر آنکه در مجمل التواریخ و القصص به «تبع الاقرن» دیگری برمیخوریم که تاریخ حکومتش 163 سال است یعنی با تاریخ یعقوبی مطابقه دارد و شرح حال این تبع الاقرن در مجمل التواریخ چنین آمده: «پادشاهی تبع الاقرن 162 سال بود، پسر شمر یرعش بود، تبع نخستین و او را هیچ شرح از اخبار نخواندم، والله اعلم».
رجوع به تبع، حارث بن قیس... و رجوع به مجمل التواریخ و القصص چ بهار صص160 - 162 و ناسخ التواریخ چ مؤسسهء مطبوعات دینی قم جزو 1 (حضرت عیسی) ص116 و حبیب السیر چ خیام ص264 و 266 و تبع اصغر شود.
(1) - حمزه: تبع الثانی (84) برطبق تاریخ حمزه، تبع الاصغر عبارت از تبع بن حسان بن تبع بن کلی کربست نه تبع الاقرن. (حاشیهء 3 مجمل التواریخ و القصص همان صفحه).

تبع الاوسط.

[تُبْ بَ عُلْ اَ سَ] (اِخ)تبع اوسط. تبع میانین. رجوع به تبع اوسط و تبع،حارث بن قیس... شود.

تبع الاول.

[تُبْ بَ عُلْ اَوْ وَ] (اِخ)(1)صاحب تاریخ یعقوبی آرد: پس از «هدهاد» زید حکومت کرد و هو تبع الاول بن نیکف. و عمر درازی داشت و سرکشی و ستم و تجاوز کرد و بزعم روات چهارصد سال حکومت کرد، پس بدست بلقیس کشته شد. (از تاریخ یعقوبی چ نجف ج 1 ص158). رجوع به تبع، حارث بن قیس... شود.
(1) - مجمل التواریخ و القصص شمر یرعش را ظاهراً تبع نخستین دانسته و در شرح حال تبع الاقرن آرد: «...پسر شمر یرعش بود تبع نخستین...» (مجمل التواریخ و القصص چ بهار ص162).

تبع التابعی.

[تَ بَ عُتْ تا بِ عی ی] (ع اِ مرکب) در شرع کسی را نامند که تابعی از جن و انس را ملاقات کرده باشد مشروط بر آنکه تابعی به پیغمبر آخرالزمان ایمان آورده و بدین اسلام مرده باشد. (کشاف اصطلاحات الفنون چ احمد جودت ج 1 ص 184). در علم فقه و حدیث، مسلمانی که تابعی ملاقات یا مصاحبت کرده باشد. (فرهنگ نظام).

تبع الحمیری.

[تُبْ بَ عُلْ حِ یَ] (اِخ)حسان بن اسعد ابی کرب حمیری(1). از اعاظم تبابعهء یمن در عصر جاهلیت بود و شاید وی از لحاظ غارت و دستبرد از همهء سلاطین حمیری بیشتر بغارت پرداخته بود و از لحاظ لشکرکشی پیروزمندترین آنان بشمار میرفت. گویند وی لشکر بزرگی را حرکت داد و همچنان می جنگید تا به سمرقند رسید و به هر شهری داخل میشد گروهی از حکما و خردمندان آن شهر را که شمارهء آنان کمتر از ده تن نبود برمی گزید و آنان را در زمرهء همراهانش با خود میبرد. آنگاه آهنگ بلاد شام کرد و دمشق را متصرف شد و از آن شهر چند تن از کاهنان و احبار برگزید و آنگاه بقصد یمن بازگشت و از مکه بگذشت و کعبه را جامه پوشید. (و گویند وی اولین کسی است که این کار را انجام داد)(2). و چون بیمن رسید بصراحت نفرت خویش را بمردم آنجا بازگفت و در برابر بت پرستی مقاومت کرد و دو شهر «مأرب» و «ظفار» را برای سکونت خویش برگزید و نخستین را جایگاه زمستانی و دومی را جایگاه تابستانی خویش قرار داد و در «مأرب» جایگاهی مانند مدرسه ایجاد کرد که در آن فرزندان ملوک حمیر تعلیم میگرفتند. سرانجام گروهی از قوم وی بمخالفت با وی شورش کردند و او را کشتند. عصر زندگانی وی کاملاً معلوم نیست و به احتمال وی در قرن چهار میلادی میزیسته است. (از الاعلام زرکلی ج 1 صص218 - 219 از تهذیب ابن عساکر ج3: صص325 - 338). رجوع به تاریخ یعقوبی چ نجف ج 1 ص159 و حبیب السیر چ خیام ج1 صص264 - 265 و تبع اصغر و تبع حارث بن قیس... شود.
(1) - حبیب السیر: «حسان بن تبع الاوسط». و در تاریخ یعقوبی. «حسان بن تبع».
(2) - جامه پوشانیدن کعبه نخستین بار به تبع اصغر منسوب است و این تبع اصغر ظاهراً باید پسر حسان بن تبع الاوسط باشد و در نام وی هم اختلافی بارز موجود است. رجوع به تبع اصغر در همین لغت نامه شود.

تبع اوسط.

[تُبْ بَ عِ اَ سَ] (اِخ) ابوکرب اسعدبن مالک بن ابی کرب.(1) رجوع به ابوکرب اسعد و مجمل التواریخ والقصص چ بهار ص 162 و تاریخ یعقوبی چ نجف ج 1 ص159 و حبیب السیر چ خیام ج 1 ص264 و تبع حارث بن قیس... شود.
(1) - در تاریخ یعقوبی «ملکیکرب بن...» و در مجمل التواریخ و القصص «تبع بن کلی کرب» و «ابوکرب اسعد تبع میانین».

تبعت.

[تَ بِ عَ] (ع اِ) تبعة. عاقبت بد :خواجه بدیوان وزارت آمد و احمد را بخواندند سخت بترسید از تبعتی دیگر که بدو بازخورد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص268 و چ فیاض ص 267). بعجب بماندم از حرص و مناقشت با یکدیگر و چندین وزر و وبال و حساب و تبعت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص371). افتادم و خاستم و بسیار نرم و درشت دیدم و بیست سال برآمد و هنوز در تبعت آنم. (تاریخ بیهقی ایضاً ص615). اگر از تبعت آن بسلامت بجهد کاری تمام...باشد. (کلیله و دمنه). چون صورت حال بشنید معلوم کرد که آن زلت چندان تبعت و زحیر ندارد و آن جنایت اثم کبیر نه. (مقامات حمیدی). رجوع به تبعة شود.

تبعث.

[تَ بَعْ عُ] (ع مص) برآمدن و روان شدن: تبعث منه الشعر و غیره؛ برآمد و روان شد. (منتهی الارب).برآمدن و روان شدن شعر و جز آن از وی. (ناظم الاطباء).

تبعثر.

[تَ بَ ثُ] (ع مص) تبعثر نفس؛ شوریدن دل. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

تبعثق.

[تَ بَ ثُ] (ع مص) ریزان شدن آب از شکستگی کنارهء حوض و خم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تبعج.

[تَ بَعْ عُ] (ع مص) تبعج سحاب؛ واشدن ابر و بازماندن باران. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تبعد.

[تَ بَعْ عُ] (ع مص) دور رفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) :
و تلک فضیلة فیها تأسٍ
تبعد عنک تعییرالعدات.
محمدبن عمر انباری.
رجوع به تاریخ بیهقی چ فیاض ص195 شود.
-تبعد نتیجه؛ نزد بلغاء آن است که میان مقدمه و نتیجه بسیار الفاظ معترض افتد. مثاله :
گفتمش ای ماهروی دلربای راستین
کز لطافت بهتری از صد هزاران حور عین
سروقد خد همچو مه شکرلب کبک خرام (کذا)
از وفور مکرمت آخر بسوی من ببین.
(جامع الصنایع از کشاف اصطلاحات الفنون چ احمد جودت ج 1 ص130).

تبعرص.

[تَ بَ رُ] (ع مص) مؤلف تاج العروس آرد: جوهری و صاحب لسان آن را نیاورده اند. ابن درید گوید: آن تبرعص است بمعنی اضطراب، یا اضطراب عضو بریده. رجوع به تبرعص شود.

تب عشق.

[تَ بِ عِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) مجازاً بیماری عشق. سوز و التهاب عشق. آتش عشق. درد عشق :
غم عشق بر عیش پیرایه بست
تب عشق در مغز صحت نشست.
معروف ظهوری (از بهار عجم) (از آنندراج).

تبعص.

[تَ بَعْ عُ] (ع مص) اضطراب کردن. (منتهی الارب).

تب عصبی.

[تَ بِ عَ صَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) 1 - تب هایی که در قولنج کبدی و کلیوی دیده میشود. 2 - تب های ضربه ای که در اثر ضربه های وارد بمغز و بصل النخاع دیده میشود. 3 - تب هایی که مربوط به ضایعات مغزی است. رجوع به فیزیولوژی دکتر کاتوزیان ج 2 ص244 و رجوع به تب و دیگر ترکیب های آن شود.

تبعصص.

[تَ بَ صُ] (ع مص) تبعص. (منتهی الارب) (آنندراج). اضطراب کردن. (ناظم الاطباء) (قطر المحیط). || بخود درپیچیدن مار زخم خورده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (قطر المحیط).

تبعض.

[تَ بَعْ عُ] (ع مص) پاره پاره شدن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). بعض بعض شدن. (زوزنی). بهره بهره گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). حصه حصه شدن. (آنندراج). جزءجزء شدن. (از قطر المحیط). || (اصطلاح فقهی) خیار تبعض صفقه؛ و آن چنان است که عقد بیع نسبت بقسمتی از مبیع بعللی از قبیل اینکه بعض از مبیع مستحق للغیر درآید باطل شود، در این صورت خریدار مخیر است معامله را برهم زند یا آن را نسبت بمقداری از مبیع که عقد بر آن صحیح است بپذیرد و این را خیار تبعض صفقه نامند.

تبعضض.

[تَ بَ ضُ] (ع مص) گرفتن بعض مر بعض را، یقال: الغربان تتبعضض. (منتهی الارب). و رأیت الغربان تتبعضض؛ یعنی دیدم من زاغان را که می گرفتند بعضی مر بعضی را. (ناظم الاطباء).

تب عفونی.

[تَ بِ عُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) حمی العفن. آن است که اخلاط بسبب عفونتی که در آن پدید آید سخونت یابد آنگاه این سخونت به روح و جرم قلب سپس بدیگر اعضاء کشد. (بحر الجواهر). فراوان ترین انواع تب ها، تب های امراض عفونی است که بواسطهء تأثیر میکروب روی مراکز حرارتی تولید میشوند. رجوع به فیزیولوژی دکتر کاتوزیان ج 2 صص244 - 245 و تب و دیگر ترکیبهای آن شود.

تبعق.

[تَ بَعْ عُ] (ع مص) تبعق المزن؛ سخت فروریختن ابر باران را. || تبعق در کلام؛ ناگاه بسخن درآمدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || ناگاه فرود آمدن چیزی بر کسی. (صراح اللغة) (آنندراج). || ریخته شدن آب. (زوزنی). || دفع کردن شتران نشخوار خود را: تبعقت الابل بجرتها؛ دفع کرد آن را. (از منتهی الارب). دفع کردن شتران نشخوار خود را. (ناظم الاطباء).

تبعل.

[تَ بَعْ عُ] (ع مص) خدمت کردن شوهر را. (تاج المصادر بیهقی). فرمان برداری شوهر کردن و یا خود را برای وی آراستن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). شوهری. (غیاث اللغات) (آنندراج).

تبع میانین.

[تُبْ بَ عِ] (اِخ) تبع اوسط. تبع الاوسط. رجوع به تبع اوسط و تبع حارث بن قیس... شود.

تبع نخستین.

[تُبْ بَ عِ نُ خُ] (اِخ)تبع الاول. رجوع به تبع الاول شود.

تبعة.

[تَ بِ عَ] (ع اِ) تباعة. (منتهی الارب) (آنندراج). عاقبت بد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (غیاث اللغات) (فرهنگ نظام): و حسن نیز بالتبع از تبعة آن خائف گشت و از پدر هراسان شد. (جهانگشای جوینی). تبعت. رجوع به تباعه و تبعات و تبعت شود. || گناه. (فرهنگ نظام). کار بد. (غیاث اللغات) (آنندراج). || سیاست. || شکنجه. (ناظم الاطباء).

تبعه.

[تَ بَ عَ] (اِ) تابعان و پیروان. این جمع تابع است. (غیاث اللغات) (آنندراج). مأخوذ از تازی، پیروان و تابعین. (ناظم الاطباء). جمع تابع است. تابع ها و پیروی کننده ها. و در زبان عربی لفظ تبع واحد و جمع هر دو استعمال میشود و جمع مشهور لفظ تابع، اتباع است لیکن تابع را قیاس به طالب کرده مثل طلبه، تبعه، جمع بستند که در عربی غلط اما در فارسی که جزء زبان شده صحیح است. (فرهنگ نظام). || لوازم و لواحق چیزی. (غیاث اللغات) (آنندراج). تبعه و لحقه از اتباع است. || تابع. کسی که تابعیت کشوری را داشته باشد. رجوع به تابعیت شود.

تبعة.

[تَ بَ عَ] (اِخ) پشته ای است در حلذان طائف، در آن پشته نقبها است. هر نقب بمسافت یک ساعت راه و در آن نقب شمشیرهای عادی و مهره ها یافت میشود و چنان پندارند که آنجا گورهای مردم عاد است و آن موضع را بزرگ شمارند و ساکنان آن از بنونصربن معاویه اند. زمخشری گوید: تبعه موضعی است به نجد. (معجم البلدان).

تبعی.

[تَ عا] (ع ص) بقرة تبعی: ماده گاو گشن خواه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تبعی.

[تَ بَ] (ص نسبی) تابع و جانشین. (ناظم الاطباء). || مقابل اصلی. وجود تبعی. مقابل وجود اصلی.

تبعی.

[تُبْ بَ] (ص نسبی) منسوب به تبع. (انساب سمعانی). رجوع به تُبَّع شود.

تبعی.

[تَ بَ] (اِخ) احمدبن محمد بن سعیدبن ابان بن صالح بن قیس قرشی مولی عثمان بن عفان. سمعانی آرد: وی از مردم همدان است و به بغداد شد و بدانجا از اصرم بن حرشب و قسم بن حکم و جز او حدیث کرد. از وی محمد بن عبدالله بن سلیمان و محمد بن اسحاق بن خزیمه و جز آنان حدیث کنند. (انساب سمعانی ج1 ورق 103 ب).

تبعیت.

[تَ بَ ی یَ] (ع مص) پیرو شدن. (غیاث اللغات) (آنندراج). مأخوذ از تازی؛ پیروی و متابعت و تقلید. (ناظم الاطباء). تابع و پیرو بودن. لفظ مذکور مصدر جعلی است، چه لفظ تبع خود مصدر است. (فرهنگ نظام). و با کردن صرف شود: تبعیت کردن. || (اِ) دنبال. نتیجه : و نیز آنکه سعی برای آخرت کند مرادهای دنیا به تبعیت بیابد. (کلیله و دمنه).

تبعیج.

[تَ] (ع مص) شکافتن. (تاج المصادر بیهقی). کفانیدن چیزی را.بعجّه تبعیجا؛ کفانید آن را. (منتهی الارب). || ریختن باران زمین را. (تاج المصادر بیهقی). تبعیج باران زمین را؛ ریختن باران زمین را و شکافتن آن. (از منتهی الارب) (آنندراج): بعج المطر الارض؛ ریخت باران و شکافت زمین را. (منتهی الارب).

تبعید.

[تَ] (ع مص) دور کردن. (تاج المصادر بیهقی) (از منتهی الارب) (آنندراج) (فرهنگ نظام) (از ناظم الاطباء): بعده تبعیداً؛ دور کرد او را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || کسی را از وطنش بیرون کردن بجهت جرم سیاسی و غیر آن. (این معنی) برای لفظ تبعید جدید است و بعد از انعقاد سلطنت مشروطه در ایران پیدا شد. (فرهنگ نظام). دورکردگی و اخراج و بجای دورفرستادگی و اخراج از شهر و بلد. (ناظم الاطباء). رجوع به تبعید کردن شود.

تبعید کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)تبعید. نفی بلد کردن. اخراج بلد کردن. کسی را جلای مکان یا وطن فرمودن. || (اصطلاح حقوقی) نوعی مجازات، چنانکه کسی را بنا بدستور محاکم دادگستری و یا سایر مراجع صلاحیت دار از شهر یا ناحیه ای اخراج کردن و یا شخص محکوم را مجبور ساختن که در محل خاصی در مدت محدودی سکونت اختیار کند.

تبعیدگاه.

[تَ] (اِ مرکب) محلی که برای سکونت تبعیدشده تعیین میشود. جائی که تبعیدشده را بدانجا میفرستند.

تبعیدی.

[تَ] (ص نسبی) کسی که بحکم مراجع قانونی نفی بلد شده باشد یا آنکه بسکونت در محلی خاص محکوم گردد.

تبعیر.

[تَ] (ع مص) پاک ساختن روده از آنچه در آن باشد چون پشگل و مانند آن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). بیرون کردن پشگل را که در روده بود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تبعیره.

[] (اِخ) (شعله ور شدن) موضعی است در دشت پاران (سفر اعداد 11:3، سفر تثنیه 9:22) که قبروت هتاوه نیز خوانده شده است. (قاموس کتاب مقدس).

تبعیض.

[تَ] (ع مص) پاره پاره کردن. (زوزنی) جزءجزء کردن چیزی را. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). بهره بهره گردانیدن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). حصه حصه کردن. (آنندراج) (فرهنگ نظام). تقسیم به اجزاء نمودن. (فرهنگ نظام). تقسیم و جدا کردن بعضی را از بعضی. (ناظم الاطباء). || در تداول، گزیدن پاره ای و ترک و رد پاره های دیگر. || ترجیح بعض کسان بر بعض دیگر بدون مجوز مشروع و قانونی.

تبعیق.

[تَ] (ع مص) شکافتن. (تاج المصادر بیهقی). شکافتن خیک و جز آن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج). بعق زق الخمر تبعیقاً؛ شکافت خیک شراب را. (ناظم الاطباء). || بعق الجمل؛ نحر کرد شتر را. (ناظم الاطباء). حدیث: یبعقون لقاحنا؛ ای ینحرون اِبلنا و یسیلون دماءها. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). نحر میکنند شتران ما را و میریزند خون آنها را. (ناظم الاطباء).

تبع یمن.

[تُبْ بَ عِ یَ مَ] (اِخ) رجوع به تبع شود.

تبعیة.

[تَ بَ ی یَ] (ع مص) پیروی و تقلید و متابعت. (ناظم الاطباء). پیروی. (دزی). تبعیت. رجوع به تبعیت شود.

تبغ.

[تِ] (ع اِ) بلغت بربر، تنباکو(1). (از دزی ج1 ص 141). هو مایعرف بالتتن اوالدخان و فیه مادة سامة. (المنجد). توتون.
(1) - Tabac.

تبغاباد.

[] (اِخ) رجوع به تبعاباد شود.

تب غب.

[تَ بِ غِبْ ب] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) حمی الغب. و آن تب صفراوی است که مادهء آن در خارج عروق مانند فرج اعضاء و معده و کبد، تعفن ایجاد کند. (از بحر الجواهر). حمای غب. تب سه یک(1). رجوع به غب و تب و حمی و دیگر ترکیبهای آن دو و تب سه یک شود.
(1) - Fievre tierce.

تبغثر.

[تَ بَ ثُ] (ع مص) تبغثر نفس؛ خیانت و شوریدگی آن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). شوریدن دل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). و رجوع به بغثره شود.

تبغدد.

[تَ بَ دُ] (ع مص) انتساب دادن به بغداد. (از اقرب الموارد). خود را نسبت دادن بسوی بغداد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || مشابه کردن خود را به اهل بغداد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تشبه به اهل بغداد بر قیاس تمعدد، تمضر، تقیس، تنزر، تعرب. (اقرب الموارد). || به بغداد درآمدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || تبغدد بر کسی؛ تکبر کردن و افتخار کردن بر وی. و این معنی مولد است. (از اقرب الموارد).

تبغر.

[تَ غَ] (اِخ) یاقوت از قول محمودبن عمر گوید که موضعی است. رجوع به معجم البلدان ج 2 ص 362 شود.

تب غش.

[تَ بِ غَشْ ش] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) الحمی الغشیة. و آن تبی است که هنگام شروع آن غش آید. (بحر الجواهر). رجوع به تب و دیگر ترکیب های آن شود.

تبغض.

[تَ بَغْ غُ] (ع مص) دشمنی نمودن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ضد تَحَبُّب. (اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تبغل.

[تَ بَغْ غُ] (ع مص) مانند کردن شتر خود را به استر در فراخ روی. (از ذیل اقرب الموارد).

تبغم.

[تَ بَغْ غُ] (ع مص) بانگ کردن آهو و شتر و گاو دشتی و بز کوهی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تبغنج.

[تَ بَ نُ] (ع مص) بسیار کرشمه کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تبغور.

[تَ] (اِ) شعوری بنقل فرهنگ نعمت الله این کلمه را قوش معنی کرده است. (لسان العجم ج 1 ورق 276 الف).

تبغی.

[تَ بَغْ غی] (ع مص) طلبیدن چیزی را. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). جستن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تبغیض.

[تَ] (ع مص) ضد تحبیب. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). دشمن گردانیدن. (زوزنی). دشمن داشتن. (دهار). دشمن گردانیدن کسی را بر کسی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) :
نهی بر اهل تقی تبغیض شد
لیک بر اهل هوا تحریض شد.مولوی.

تبغیل.

[تَ] (ع مص) هجین گردانیدن اولاد. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء): تزوّج فی بنی فلان فبغّل اولادَهم. (اقرب الموارد). || سست و مانده گردیدن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || نوعی از رفتار شتر و آن رفتاری است میان هَمْلَجَه و عَنَق. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (از منتهی الارب). نوعی از رفتار شتر. (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تبفوز.

[تَ] (اِ) مصحف بتفوز و پتفوز. (حاشیهء برهان چ معین). مردم و چارپا را پیرامون و گرداگرد دهان... باشد. (برهان). بمعنی گرداگرد دهان. مرقوم شده اما بتقدیم باء اصح است. (انجمن آرا) (آنندراج). پیرامون و گرداگرد دهان آدمی و چارپایان. (ناظم الاطباء). || مرغان را منقار باشد و بجای فا قاف هم بنظر آمده است. (برهان). منقار مرغان. (ناظم الاطباء). تبفوز؛ منقار مرغ است و در تحفة الاحباب تمفوز آمده. (لسان العجم شعوری ج1 ورق 277 ب). رجوع به بتفوز شود.

تبق.

[تُ بُ] (اِ) چاقچور.

تبقر.

[تَ بَقْ قُ] (ع مص) دور درشدن در علم. (زوزنی). توسع در علم و مال. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). فراخی در مال و علم. (منتهی الارب) (آنندراج). فراخی در مال و علم حاصل کردن. (ناظم الاطباء). || فراخ و گشاده شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تبق زدن.

[تُ بُ زَ دَ] (مص مرکب)خوردن قسمت داخلی مُچ پاها بیکدیگر. || پیچیدن پای از خرده گاه. || صاحب آنندراج بنقل بهار عجم این کلمه را ورم کردن عضوی از اعضای اسب معنی کرده و این شعر را مثال آورد :
هر دم بفلک تبق زند بینی تو
پهلو همه بر افق زند بینی تو
چرم همه پیلها بپایش نرسد
چون یابو اگر تبق زند بینی تو.
میر الهی همدانی.
|| تبق زدن زبان، در تداول عامه لکنت زبان.

تبقط.

[تَ بَقْ قُ] (ع مص) تبقط خبر؛ گرفتن آن را اندک اندک. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). اندک اندک گرفتن. (آنندراج). || تبقط طعام؛ تناول آن اندک اندک. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تبقل.

[تَ بَقْ قُ] (ع مص) گیاه خوردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار). تبقل ماشیه؛ چریدن سبزه را. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج). چریدن ستور سبزه را. (از ناظم الاطباء). || بطلب بقل برآمدن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تب قلاعی.

[تَ بِ قُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) تب برفکی. رجوع به تب برفکی و تب و دیگر ترکیبهای آن شود.

تبقم.

[تَ بَقْ قُ] (ع مص) دیرخیز و گرانبار گردیدن گوسپند از بار بچه های شکم. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تبقوز.

[تَ] (اِ) ناظم الاطباء و مؤلف برهان این کلمه را معادل تبفوز آورده اند. رجوع به تبفوز شود.

تبقی.

[تَ بَقْ قی] (ع مص) زنده و باقی گذاشتن. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). نگه داشتن. (از اقرب الموارد). و رجوع به تبقیة شود.

تبقیر.

[تَ] (ع مص) کوهامور(1) بازیدن. (تاج المصادر بیهقی). بازی بُقَیرَی بازیدن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب). بازی بقیری بازیدن و بقیری بازی ایست که به فارسی آن را کوهاموی گویند. (آنندراج). بازی کردن بازی بقیری که بازی کوهاموی باشد. (ناظم الاطباء). رجوع به کوهاموی شود.
(1) - برهان: کوهاموی. رجوع به کوهاموی شود.

تبقیط.

[تَ] (ع مص) برآمدن بر کوه. (اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || شتاب کردن در سخن و در راه. (از قطر المحیط) (منتهی الارب). شتابی کردن در گفتار و رفتار. (آنندراج) (از ناظم الاطباء). غلبه کردن کسی را به حجت. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || جدا و پراکنده کردن چیزی را. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).
-امثال: بقطیه بطبک؛ ای فرقیهِ برفقک لایُقطن له، یُضرَب لمن یؤمر باحکام العمل بعلمه و معرفتهِ والاحتیال فیهِ مترفّقا. (اقرب الموارد). یعنی جدا و دور کن آن را بتدبیری که کسی را معلوم نشود. و اصل مثل آن است که مردی احمق بخانهء معشوقهء خود آمد، ناگه شکمش پیچید و پلید کرد خانه را پس بمعشوقهء خویش گفت بقطیه بطبک. و این مثل را در حق کسی گویند که از وی استواری کار و حیله و تدبیر طلب نمایند. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). رجوع به تاج العروس ج 5 ص 110 شود.

تبقیع.

[تَ] (ع مص) بمعنی بَقع است. به بلادی رفتن. (از اقرب الموارد) (قطر المحیط). قولهم: ما ادری این بقع؛ ای این ذهب، کانه قال الی ای بقعة من البقاع ذهب. (تاج العروس). و رجوع به منتهی الارب شود. || بدون رنگ گذاشتن رنگرز جاهایی را از جامه. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). جابجا بی رنگ گذاشتن رنگرز جامه را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). و منه حدیث ابی هریرة: انه رأی رجلا مبقع الرجلین و قد توضأ یرید به مواضع فی رجله لم یصبها الماء فخالف لونها لون ما اصابه الماء. (منتهی الارب). || تر کردن ساقی مواضعی از جامهء خود را، به آب پاشیدن بر آن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || نرسیدن باران جاهایی را از زمین. (از اقرب الموارد).

تبقیق.

[تَ] (ع مص) پراکنده و متفرق ساختن چیزی را. (از قطر المحیط). || پراکنده ساختن مال را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || فراوان شدن پشه در مکانی، یا رفتن پشه بدانجا. (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد).

تبقیل.

[تَ] (ع مص) درآمدن موی از صورت غلام. (از قطر المحیط). ریش برآوردن کودک. (منتهی الارب). || سیاست کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). سیاست کردن فلان دابه را. (از قطر المحیط).

تبقیة.

[تَ یَ] (ع مص) باقی داشتن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (غیاث اللغات). تبقی. (قطر المحیط). زنده و باقی گذاشتن. (آنندراج) (ناظم الاطباء). و نگاه داشتن آنرا.
-امثال: بق نعلیک و ابذل قدمیک؛ یضرب عندالحفظ للمال و بذل النفس فی صونه. (ناظم الاطباء). رجوع به تبقی شود.

تبک.

[تَ] (اِ) در فرهنگ اسدی چ پاول هورن آمده: «تبک، قز باشد که بجوراب و کلاه بافند. رودکی گفت :
فاخته گون شد هوا ز گردش خورشید
جامهء خانه بتبک فاخته گون آب(1).
(فرهنگ اسدی. چ هورن ص67). و نیز رجوع به کتاب احوال و اشعار رودکی ج 3 ص1050 شود. در فرهنگ اسدی چ اقبال این کلمه بصورت «بتیک» آمده، این چنین: «بتیک، کژ باشد که بکلاه و جوراب کنند. رودکی گفت...». (فرهنگ اسدی چ اقبال ص279). و مرحوم دهخدا در یادداشتی نوشته اند: «نمیدانم مراد از بتیک چیست و چگونه این شعر شاهد آن است.».
(1) - در فرهنگ شعوری: فاخته گون شد.

تبکاء.

[تَ / تِ] (ع مص) گریستن یا بسیار گریستن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

تبکان.

[] (اِ) در لغت فرس اسدی چ پاول هورن ذیل کلمهء تبوک آمده: «طبقی باشد که بر مثال دفی بود چوبین و بقّالان دارند و گروهی تبکان گویند از مردم عامهء طوس». رجوع به لغت فرس اسدی چ اقبال ص259 و رجوع به تبوک شود.

تبکبک.

[تَ بَ بُ] (ع مص) ازدحام کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تبکر.

[تَ بَکْ کُ] (ع مص) پگاه خاستن. (تاج المصادر بیهقی). || تقدم. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). پیش شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). پیش رفتن. (ناظم الاطباء).

تب کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب) گرفتار تب شدن :
مریضی که در عشق تب میکند
علاجش دو عناب لب میکند.
رفیقای نائینی (از آنندراج).
رجوع به تب و دیگر ترکیب های آن شود.

تب کرده.

[تَ کَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)بیماری که گرفتار تب شده باشد. تب دار :
ولی تب کرده را حلوا چشیدن
نیرزد سالها صفرا کشیدن.نظامی.
باز تب کرده را درآمد تاب
رغبتم تازه شد به بوس و شراب.نظامی.
رجوع به تب و دیگر ترکیب های آن شود.

تبکسیت.

[] (اِخ) حمدالله مستوفی در نزهة القلوب آرد: از ولایات مشهور ختای است. رجوع به نزهة القلوب چ گای لیسترانج ج 3 ص258 شود.

تب کشیدن.

[تَ کَ / کِ دَ] (مص مرکب)تحمل تب کردن. گرفتار تب بودن :
گویند لب ترا چه افتاد
این عذر نهم که تب کشیدم.خاقانی.
سوز دل تا کی نگه دارم بلب خواهم کشید
دود از جانم برآمد چند تب خواهم کشید؟
امیرخسرو (از آنندراج).
رجوع به تب و دیگر ترکیب های آن شود.

تبکل.

[تَ بَکْ کُ] (ع مص) در کلام، آمیختن سخن را. (تاج العروس) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). سخن درهم آمیختن. (آنندراج). || بناز خرامیدن. (از تاج العروس) (از ذیل اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || تَنَعُّم. (از ذیل اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || فروگرفتن کسی را به زدن و دشنام و قهر. (از تاج العروس) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || گرفتن چیزی را به غنیمت. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از آنندراج). || درهم آمیختن چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || معارضهء چیزی به چیزی(1) مانند شتر به آزوقه. (از تاج العروس) (از ذیل اقرب الموارد) (از قطر المحیط).
(1) - در منتهی الارب چاپ تهران: «معاوضه شی ء بشی ء کالبعیر بالادم» و در شرح قاموس «برابری کردن چیزی است بچیزی مثل برابری کردن شتر با آدمی (؟)» و در ناظم الاطباء: «معاوضه کردن چیزی بچیزی».

تب کلا.

[تَ کَ] (اِخ) از دیه های کلارستاق. رجوع به سفرنامهء مازندران رابینو ص108 و ترجمهء آن ص164 شود.

تبکم.

[تَ بَکْ کُ] (ع مص) تبکم کلام بر کسی؛ بند گردیدن سخن بر او. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). درماندن در سخن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تبکوب.

[تَ] (اِ)(1) ریچالی است که از گوز مغز، و سیر و ماست کنند، ترش باشد :
بسنده نکردم به تبکوب خویش
بر آن شدم کز منش سیر(2) بیش(3).
خجستهء سرخسی.
(لغت فرس اسدی چ اقبال ص25).
(1) - این کلمه در جهانگیری و برهان و فرهنگ رشیدی و لغت فرس اسدی چ پاول هورن «بتکوب» آمده است. رجوع به بتکوب شود.
(2) - ن ل: شیر.
(3) - در نسخهء چاپی پاول هورن:
پسندیده کردم به تبکوب خویش
شدم نزد آن کز منش سبز بیش [ کذا ].

تبکی.

[تَ] (اِخ) یکی از ایلات ترک که استندار جلال الدوله اسکندر (731 - 761 ه . ق.) آنان را به ری و شهریار کوچ داد. رجوع به سفرنامهء مازندران رابینو ص 152 و ترجمهء آن ص202 شود.

تبکیت.

[تَ] (ع مص) زدن کسی را با شمشیر و عصا و امثال آنها. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). زدن کسی را بشمشیر و چوبدستی و مانند آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || پیش آمدن کسی را بمکروه. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || غلبه کردن به حجت. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بملامت خاموش کردن. (زوزنی): بکتهُ حتی اسکتهُ. (از اقرب الموارد). || تقریع و تعنیف. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). درشتی و سرزنش کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || (اصطلاح منطق)، جدل : اما جدل در قیاسی بود که آن را تبکیت خوانند. (اساس الاقتباس ص325).رجوع به جدل شود.

تبکیر.

[تَ] (ع مص) بامداد کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). || پیش آمدن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). پیش شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || گزاردن نمازگزار نماز را اول وقت آن. (از اقرب الموارد) (قطر المحیط). آمدن نماز را در اول وقت آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || بامداد رفتن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). || بامداد آمدن بر کسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). آمدن کسی را بامداد. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || شتاب کردن بسوی کسی هر وقت که باشد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || پگاه خیزانیدن کسی را بر یاران او. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تبکیع.

[تَ] (ع مص) تبکیت. (قطر المحیط). غلبه کردن کسی را بحجت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || قطع کردن چیزی را. (قطر المحیط). نیک بریدن چیزی را. (منتهی الارب). نیک بریدن. (آنندراج) (ناظم الاطباء). || پاره پاره ساختن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). پاره پاره کردن. (آنندراج).

تبکیل.

[تَ] (ع مص) تخلیط. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). آمیختن سخن و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج).

تبکین.

[] (اِخ) قومی از شعب نایمان. رجوع به جهانگشای جوینی چ قزوینی ج2 ص34 ذیل شمارهء 2 شود.

تبکیة.

[تَ یَ] (ع مص) بگریستن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). گریستن بر مرده و رثا گفتن بر وی. (از قطر المحیط). گریستن بر وی. (از اقرب الموارد). ستایش گویان بگریستن بر وی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || بگریانیدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). برانگیختن کسی را بر گریستن بر میت. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

تبگان.

[تَ بِ] (اِخ) دهی است از دهستان لاشار در بخش بمپور، شهرستان ایرانشهر که در 62 هزارگزی جنوب بمپور و 8 هزارگزی خاور شوسهء بمپور به چابهار قرار دارد. کوهستانی و گرمسیر و مالاریایی است و 50 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آن غلات و خرما و شغل اهالی زراعت است و راه مالرو دارد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

تب گرفتن.

[تَ گِ رِ تَ] (مص مرکب)تب کردن. گرفتار تب شدن :
شنیدمت که نظر میکنی بحال ضعیفان
تبم گرفت و دلم خوش به انتظار عیادت.
سعدی.
چو گیرد گاه مرگ اعداش را تب
بهم پیوندد آنهم نامرتب.کلیم (از آنندراج).
رجوع به تب و دیگر ترکیب های آن شود.

تب گرفته.

[تَ گِ رِ تَ / تِ] (ن مف مرکب) تب دار. محموم. کسی که گرفتار تب شده باشد :
گر خلافش به کوه درفکنی
کوه گیرد چو تب گرفته گداز.فرخی.
|| لرزان از تب. (ناظم الاطباء).

تب گرم.

[تَ بِ گَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) حمای صالب. تب گرم یعنی در وی لرزه و سرما نباشد(1). (بحر الجواهر). مقابل تب سرد: صَلب تب گرم شدن. (تاج المصادر بیهقی) :
روز پنجم به تب گرم و خوی سرد فتاد
شب هفتم خبر از حال دگر بازدهید.
خاقانی.
سرد است زهر عقرب از بخت من مرا
تبهای گرم زاد ز زهر جفای ری.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص454).
رجوع به تب و حمی و دیگر ترکیب های این دو شود.
(1) - حمی صالب؛ تب سخت گرم که همراه آن لرزه بود خلاف نافض. (اقرب الموارد). رجوع بصالب شود.

تب گیر.

[تَ] (نف مرکب) تب دار. مبتلا به تب. آنکه تب گیرد.

تبل.

[تَ بَ] (اِ) چین و شکنجی بود مانند چین و شکنجی که پوست بادام دارد. (فرهنگ جهانگیری). چین و شکنج و آجیده را گویند مانند چین و شکنج و ناهمواری پوست بادام. (برهان). شکنج و چین مانند شکنج بادام. (فرهنگ رشیدی). چین و شکنج و ناهمواری پوست مانند بادام. (انجمن آرا) (آنندراج). چین و شکنج و آجیده مثل پوست بادام. (فرهنگ نظام). چین و آجیده و شکنج مانند آجیده و ناهمواری پوست بادام. (ناظم الاطباء) :
دیدهء دشمنت ز کینهء تو
همچو بادام درگرفته تبل
هرکه بیند بخواب تیره ترا
طبع بگشایدش ز دیده سبل.
عثمان مختاری (از فرهنگ جهانگیری).

تبل.

[تَ] (ع اِ) دشمنی. (اقرب الموارد) (قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بینهما تبل؛ ای عداوة. (اقرب الموارد). || حقد. (اقرب الموارد) (از قطر المحیط). کینه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). و فی قلبه تبل؛ ای حقد. (اقرب الموارد). ج، تبول و اتبال و تبابیل و این اخیر نادر است. و گویند: لم یزل اضمار التبول یسبب اظهار الحبول؛ ای الدواهی. (اقرب الموارد). و رجوع به قطر المحیط و منتهی الارب شود.

تبل.

[تَ] (ع مص) ربودن عقل کسی را. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || نیست کردن روزگار قومی را. (اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). نیست گردانیدن قومی را و بلا بر آنها ریختن. (از قطر المحیط). دهر تَبِل؛ نعت است از آن. (منتهی الارب). روزگار نیست کننده. (ناظم الاطباء). || شیفته و مفتون گردانیدن زن دل مرد را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ربودن زن دل مرد را. (از قطر المحیط). || دیگ افزار ریختن در دیگ. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || بیمار و تباه کردن عشق کسی را. (تاج المصادر بیهقی). تباه و بیمار کردن دوستی. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). تباه کردن دوستی و بیمار کردن آن دل کسی را. (منتهی الارب). تباه کردن دوستی کسی را و فاسد نمودن آنرا. (ناظم الاطباء). قلب متبول؛ نعت است از آن و به این معنی از سمع نیز آمده. (منتهی الارب). || تباه شدن. (دهار).

تبل.

[تَ] (اِخ) وادیی است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). نصر گوید: وادیی است بر چند میلی کوفه و قصر بنی مقاتل در اسفل آن است و قسمت اعلای آن به سماوهء کلب متصل است. (معجم البلدان ج2 ص 364).

تبل.

[تُ بَ] (اِخ) نام شهری است که در شعر لبید آمده است :
... کل یوم منعوا حاملهم
و مرنات کآرام تبل.
لبید. (از معجم البلدان ج 2 ص364).

تبل.

[تُبْ بَ] (اِخ) شهری است از مضافات حلب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). از قراء حلب از ناحیه عزاز که در آن بازار و مسجدی است. (از معجم البلدان ج 2 ص364).

تبلاب.

[تَ] (اِخ)(1) غلاف خوشهء خرما را گویند. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج) (ناظم الاطباء).
(1) - به این معنی در برهان تبلاب و بتلاب هر دو آمده است ولی در جهانگیری و فرهنگ رشیدی فقط بتلاب آمده. رجوع به بتلاب شود.

تبلاد.

[تَ] (اِ) کنارهء چوبی دیوار. (ناظم الاطباء). چوبی که برای استحکام دیوار گذارند. (لسان العجم شعوری ج 1 ص274 ورق الف).

تب لازم.

[تَ بِ زِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) حمای لازم. تب بندی. تب دائم. تب یک بندی. || گاه از آن سل اراده کنند. رجوع به تب و حمی و دیگر ترکیب های این دو شود.

تبلبل.

[تَ بَ بُ] (ع مص) شوریده شدن لغت ها. (زوزنی). مخلوط شدن زبان. (از اقرب الموارد). درآویختن زبان قوم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): و از آن سبب آن جایگاه را بابل نام نهادند یعنی تبلبلت الالسن؛ زبانها بگردید. (مجمل التواریخ والقصص ص145). || تبلبل شتران کلا را؛ پاک چریدن شتران گیاه را. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تبلتع.

[تَ بَ تُ] (ع مص) گشاده شدن در سخن است که گویا دشنام و بد میگوید در سخن یا آن کسی که پیچیده است زبان او. (شرح قاموس) (از اقرب الموارد) (قطر المحیط).(1) || دعوی زیرکی کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || خود پسندیدن. اعجاب بنفس. (ذیل اقرب الموارد از لسان العرب). || تصلف. (ذیل اقرب الموارد ایضاً).
(1) - در منتهی الارب و ناظم الاطباء: زبان آوری و تیززبانی کردن.

تبلج.

[تَ بَلْ لُ] (ع مص) روشن شدن. (تاج المصادر بیهقی) (آنندراج). روشن شدن صبح. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || خندیدن و گشاده روی شدن. (تاج المصادر بیهقی). خندیدن و شاد شدن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || هویدا شدن امر. (قطر المحیط).

تبلح.

[تَ بَلْ لُ] (ع مص) ماندن و ناتوان شدن. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). مانده گردیدن. (آنندراج).

تبلخ.

[تَ بَلْ لُ] (ع مص) گردن کشی کردن. (تاج المصادر بیهقی). تکبر. (اقرب الموارد) (قطر المحیط) بزرگ منشی کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تبلخص.

[تَ بَ خُ] (ع مص) سطبر شدن. || بسیار گردیدن. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تبلد.

[تَ بَلْ لُ] (ع مص) ضد تجلد (در مرد و جنبنده). (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || تردد مرد و جنبنده در حال تحیر. (اقرب الموارد). تردد مرد در حال تحیر. (قطر المحیط). متحیر شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء):
علهت تبلد فی نهاء صعائد.
لبید (از اقرب الموارد).
|| به تکلف بلادت نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کندی ذهن. (غیاث اللغات). || تلهف. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). دریغ خوردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). افسوس خوردن. (فرهنگ نظام): سأَکسب مالاً او تقوم نوائح علی بلیل مبدیات التبلد. (اقرب الموارد). || برگردانیدن دو کف دست از اندوه. (قطر المحیط). برگردانیدن هر دو کف دست. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || دست بر دست زدن مرد از غم و درد. (از قطر المحیط). دست بر دست زدن چنانکه آواز کند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (فرهنگ نظام). || تسلط امیر بر شهر دیگری. (قطر المحیط). مسلط شدن بر شهر دیگری. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || فروکش شدن بزمینی که کسی در آن نباشد. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || از ضعف بزمین افتادن. (اقرب الموارد). بزمین افتادن. (قطر المحیط). افتادن بسوی زمین. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). افتادن بر زمین. (فرهنگ نظام). || خود را بلند نشان دادن. (فرهنگ نظام). ظاهراً در این معنی تصحیفی رخ داده و صحیح «خود را بلید نشان دادن» است.

تبلدح.

[تَ بَ دُ] (ع مص) ایفای وعده نکردن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تب لرز.

[تَ لَ] (اِ مرکب) مخفف تب لرزه. بعضی از بیماریهای تب دار که در آنها صعود درجهء حرارت سریع و شدید است و با لرز همراه میباشند. مکانیسم این لرز را چنین بیان میکنند که در نتیجهء مسمومیت، سطح حرارت در مرکز عصبی تنظیم حرارتی ناگهان بالا میرود و حال آنکه در این هنگام تغییری در میزان حرارت خون و درجهء حرارت محیطی بدن پیدا نشده است. این وضع که شبیه به پایین آمدن درجهء حرارت خون است تولید لرز مینماید. (از فیزیولوژی کاتوزیان ج 2 ص245) :
آفتاب از کفش به تب لرز است
کانجم جود فتح باب کند.خاقانی.
رجوع به تب لرزه و تب و دیگر ترکیب های آن شود.

تب لرزه.

[تَ لَ زَ / زِ] (اِ مرکب) حمی نافض. و آن تبی است که در آن لرزش بدن با حرکات غیرارادی حاصل شود. (از بحر الجواهر). نافض. (منتهی الارب). راجف. (منتهی الارب). تب باره و تبی که با لرز همراه باشد. (ناظم الاطباء). تب صفراوی و با لفظ بستن و زدن و گرفتن و افتادن مستعمل است. (آنندراج). به اضافت «تبِ لرزه» و قطع اضافت «تبْلرزه» هر دو آمده است. (آنندراج) :
به گرمی بر آن کوکبه بانگ زد
کزان بانگ تب لرزه بر مانگ(1) زد.
عنصری (از آنندراج).
چه آفتاب که سهمش چو آفتاب از ابر
روان کند خوی تب لرزه از مسام خیال.
خاقانی.
انگشت ارغنون زن رومی بزخمه بر
تب لرزهء تناتتنانا برافکند.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص143).
تب لرزه یافت پیکر خاک از فراق او
هم مرقد مقدس او شد شفای خاک.خاقانی.
ز سختی که زد بر سرش گرز را
برافتاد تب لرزه البرز را.نظامی.
تب لرزه شکست پیکرش را
تبخاله گزید شکرش را.نظامی.
چنان زد بتندی بر او گرز را
تبِ لرزه(2) افتاد البرز را.نظامی.
زمین از تبِ لرزه(3) آمد ستوه
فروکوفت بر دامنش میخ کوه.سعدی.
رجوع به تب و دیگر ترکیب های آن شود.
(1) - مانگ بمیم ماه را گویند. (آنندراج).
(2) - در این بیت به ضرورت تب لرزه به اضافت [ تَ بِ لَ زَ ] آمده است.
(3) - در این بیت به ضرورت تب لرزه به اضافت [ تَ بِ لَ زَ ] آمده است.

تبلسک.

[تُ بُ لُ] (اِخ) نام شهری است در سیبریهء غربی. (فرهنگ نظام). توبولسک(1). رجوع به توبولسک شود.
(1) - Tobolosk.

تبلسم.

[تَ بَ سُ] (ع مص) خاموش شدن از بیم. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || ناخوش داشتن روی کسی. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). ناپسند نمودن روی خود را بکسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تبلص.

[تَ بَلْ لُ] (ع مص) پاک چرانیدن گیاه زمین را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || چریدن گوسپند همهء گیاه زمین را. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). چریدن شتر هر چیز که در زمین بود. (از قطر المحیط). || پنهان طلب کردن چیزی را. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || خواستن چیزی را. (از اقرب الموارد). به دل میل کردن و جستن آنرا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

تبلصق.

[تَ بَ صُ] (ع مص) جاسوسی نمودن و پنهان طلب کردن چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). یقال: فلان یتبلصق؛ ای یطلب الشی ء فی خفاء و لطف و مکر و یتقرب من الناس. (قطر المحیط). || نزدیکی جستن بمردم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): فلان یتبلصق؛ ای یتقرب من الناس. (از قطر المحیط).

تبلغ.

[تَ بَلْ لُ] (ع مص) روزگار فاگذاشتن به اندک. (تاج المصادر بیهقی). به اندک چیزی روزگار گذاشتن. (زوزنی). اکتفا و بسنده نمودن به آن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || سخت شدن بیماری. (تاج المصادر بیهقی) (اقرب الموارد) (قطر المحیط) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || بتکلف رسیدن منزل را. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تبلغ.

[تَ لِ] (ع اِ) تبلغة. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). رجوع به تبلغة شود.

تبلغة.

[تَ لِ غَ] (ع اِ) ج، تبالغ. (اقرب الموارد) (قطر المحیط) (منتهی الارب). تبلغ و تبلغة؛ رسنی کوچک است که به رسن دلو بندند، آب کشیدن را. (اقرب الموارد). رسنی که بدان رسن کلان را با رسن خرد دلو بندند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). و رجوع به قطر المحیط شود.

تبلق.

[تَ بَلْ لُ] (ع مص) روشن و ممتاز گردیدن راه.(1) (ناظم الاطباء).
(1) - تاج العروس و قطر المحیط و ذیل اقرب الموارد و منتهی الارب: ابلنقق الطریق بدین معنی آمده است. رجوع به تاج العروس ج 6 ص299 شود.

تبلل.

[تَ بَلْ لُلْ] (ع مص) ابتلال. (اقرب الموارد) (قطر المحیط) (منتهی الارب). تر شدن. (تاج المصادر بیهقی). تر گردیدن. || به شدن از بیماری. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || نیکوحال شدن بعد از لاغری. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || غریدن شیر و خاک برانگیختن او بچنگال. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

تبلو.

[تَ] (اِخ) دهی است از دهستان نیم بلوک در بخش قاین شهرستان بیرجند که در 48 هزارگزی شمال باختری قاین واقع است. کوهستانی و معتدل است و 60 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آن غلات و زعفران و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

تبلور.

[تَ بَ وُ] (ع مص) بلور شدن یا شبیه به بلور شدن چیزی. (از قطر المحیط). شبیه بلور شدن. (المنجد)(1). بلوری شدن جسمی. (ناظم الاطباء). جامد براق شدن جسم مایع... این لفظ فارسی است که بشکل مصدر عربی ساخته شده. (فرهنگ نظام). || (اصطلاح شیمی) اگر اجسام مختلف را در اثر حرارت ذوب کرده بگذاریم بتأنی سرد شود و یا محلولهای اشباع شده از آنها تهیه کنیم و بحال خود بگذاریم دو حالت اتفاق می افتد: یا دانه هایی بدست می آید که از صفحات صیقلی مستور است و یا قطعاتی بدست می آید که هیچ شکل هندسی ندارند. در حالت اول جسم را متبلور و در حالت دوم جسم را بی شکل گویند. زاج سبز و کات کبود نمونهء اجسام متبلور می باشند، در صورتی که شیشه و موم نمونهء اجسام بی شکل است... اجسام متبلور آبدار مانند اسید اگزالیک و کات کبود و کربنات سود در اثر حرارت آب تبلور و شکل بلورین خود را از دست میدهند و پس از سرد شدن بی شکل می مانند، بدیهی است که حالت تبلور و شکل هندسی بلور مربوط بوضع قرار گرفتن اتمها در مولکول است. (دورهء شیمی نوین رضا قلی زاده و هیئت مؤلفین ص46).
تبلور - هرگاه در مخلوط همگن مایعی شکل جسم قابل بلور شدنی وجود داشته باشد، بیشتر اتفاق می افتد که بر اثر تبخیر و بیرون راندن حلال بلورهای جسم در ظرف عمل باقی میماند. این طریقه که نسبةً آسان است، متأسفانه برای غالب ترکیبات آلی قابل اجرا نمیباشد و در بسیاری از موارد حلال جدیدی باید بکار برند تا آنکه حلاّل اولیه را در خود حل و جسم مورد نظر را باقی گذارد. اگر با یک مخلوط همگن دوتائی سر و کار داشته باشند میتوان مخلوط را بشدت سرد کرد تا آنکه یکی از دو جسم متبلور جدا گردد. البته همراه بلورهای یک جسم بلورهای جسم دیگر پدید می آید و مقدار بلورهای جسم دوم و بنابراین درجهء خلوص بلورهای جسم اول کاملاً با شرایط عمل تبلور(2) بستگی دارد. بدنبال هر تبلور و بمنظور جدا کردن بلورها از «پساب»(3) باید متوالیاً به عمل صاف کردن، شستشو و خشک کردن مبادرت کرد. سرعت تبلور برای ترکیبات آلی دارای حدود نسبةً وسیعی بوده و پدیدهء «فوق اشباع»(4)بخصوص در شیمی آلی فراوان دیده میشود. برای خارج ساختن محلولهای فوق اشباع از حالت ناپایدار خود مقدار کمی از بلورهای جسم مورد نظر را اضافه نموده تا بدین طریق عمل تبلور تحریک و آغاز گردد. یک عمل تبلور صحیح هیچگاه سریع انجام نمیگیرد و همواره وقت و حوصلهء زیادی لازم دارد.
عوامل چندی از قبیل: غلظت محلول از جسم مورد تبلور، درجهء حرارت عمل و از همه مهمتر انتخاب مناسبترین حلال، روی کم و کیف عمل تبلور و حتی در شکل و اندازهء بلورهای حاصله تأثیر فراوانی دارند. عمل تبلور، گو اینکه بظاهر ساده بنظر میرسد ولی بدلیل آنکه شرائط و محیط عمل برای هر اجراکننده ای تغییر مینماید تا اندازه ای مشکل میباشد. برای تعیین شرائط یک عمل تبلور و میزان کردن آن به «عملیات مکرر»(5) دست زده و با استفاده از نتایج تجربه و بکار بستن آنها بهترین شرایط تبلور را معین میسازند. (از شیمی آلی رحیم عابدی صص 17 - 18). و رجوع به کتاب اصول علم کانها تألیف عبدالکریم قریب و روش تهیهء مواد آلی تألیف رضا صفوی گلپایگانی صص4 - 10 و شیمی آلی تألیف ابوالحسن شیخ صص7 - 8 شود.
(1) - در المنجد جزو لغات دخیله آمده است.
(2) - Cristallisation.
(3) - Eaux meres.
(4) - Sursaturation.
(5) - Tatonnements.

تبلونستن.

[تَ نِ تَ] (هزوارش، مص)هزوارش «تبلونیستن»(1)، پهلوی «شکستن»(2). (حاشیهء برهان چ معین). به لغت زند و پازند بمعنی شکستن باشد. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج).
(1) - tablonistan.
(2) - shkastan.

تبله.

[تَ بَلْ لُ هْ] (ع مص) ابله شدن. (تاج المصادر بیهقی) (اقرب الموارد) (قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ابله و نادان شدن. (آنندراج). || استعمال البله. خود را بگولی زدن. (از قطر المحیط). خود را احمق نمودن بی آنکه باشد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || بدون راهنما و پرسش از راه به یکسو شدن. (از قطر المحیط). تبله المفازة؛ تعسف من غیر هدایة و لامسئلة. (از اقرب الموارد). بی راه رفتن بدون راهنما و استفسار از کسی. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). || گم شده را جستن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تبلهص.

[تَ بَ هُ] (ع مص) از جامه برآمدن. (از تاج العروس ج 4 س 375) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تبله کردن.

[تَ لَ / لِ کَ دَ] (مص مرکب)تبله شدن گچ یا کاهگل. برآمدن از جا. جدا شدن و ریختن.

تبلیح.

[تَ] (ع مص) بماندن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). عاجز و درمانده شدن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). درمانده و مانده گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مانده شدن. (آنندراج): استنفرتهم فبلحوا علی؛ ای اَبوا کأنهم اعیوا عن الخروج معه و اعانته و طلبتُ منهُ حقی فبلح؛ اَی عجز عن الاداء. (اقرب الموارد).

تبلید.

[تَ] (ع مص) متوجه نشدن بچیزی. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || بخل کردن و ندادن. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || خویشتن بر زمین زدن. (تاج المصادر بیهقی) (اقرب الموارد) (قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || سست و ناتوان شدن در کار: تدارکهُ اعراقُ سوء فبلدا. (از اقرب الموارد). || نباریدن ابر. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || سبقت نکردن اسب در دویدن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تبلیص.

[تَ] (ع مص) نگذاشتن چیزی نزد کسی از مال خود. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). || کم شیر شدن گوسپندان. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تبلیط.

[تَ] (ع مص) انگشت سبابه بر گوش کسی زدن تا درد بگیرد. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). || خشت یا سنگ در سرای افکندن. (زوزنی). بلاط گستردن خانه را. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || اسفالت کردن (در تداول امروز ممالک عربی). || مانده شدن در رفتن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تبلیع.

[تَ] (ع مص) پدید آمدن سپیدی. (زوزنی). پدید آمدن موی سپید در سر کسی. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). پدید آمدن سپیدی در سر موی کسی. (آنندراج).

تبلیغ.

[تَ] (ع مص) رسانیدن. (تاج المصادر بیهقی) (اقرب الموارد) (قطر المحیط) (ترجمان علامهء جرجانی) (غیاث اللغات) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رسانیدن و واصل کردن. (فرهنگ نظام). || دست به عنان اسب کشیدن سوار تا در سرعت بیفزاید. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). دست بعنان دراز کردن تا تیز رود. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || رسانیدن پیغام و جز آن. (ناظم الاطباء). رسانیدن عقاید دینی یا غیر آنها با وسایل ممکنه: علمای فرنگ در آسیا تبلیغ نصرانیت میکنند. فلان برای وزیر شدن خودش مشغول تبلیغ است. ج، تبلیغ ها، تبلیغات. (فرهنگ نظام). || نوعی از انواع مبالغه باشد. رجوع به مبالغه شود.

تبلیغ.

[تَ] (اِخ) آیهء تبلیغ؛ آیهء 70 سورهء پنجم (مائده) که آغاز آن: «یا ایها الرسول بلغ ما انزل الیک من ربک و اِن لم تفعل فمابلغت رسالتک» است. و بر طبق اخبار و روایات مفسران دربارهء نصب علی بن ابی طالب (ع) بخلافت نازل شده است.

تبلیغات.

[تَ] (ع اِ) جِ تبلیغ. رجوع به تبلیغ شود.
-ادارهء تبلیغات؛ نام اداره ای است که مقاصد و نظریات دولت و اخبار داخل و خارج را چنانکه بصلاح باشد بوسیلهء رادیو و نشریات مخصوص بخود انتشار میدهد و از جهت سازمانی، بوسیلهء یکی از مدیران کل اداره میشود و دستگاههای تبلیغاتی کشور اعم از رادیوها و انتشارات دولتی زیر نظر این اداره است.

تبلیغاتی.

[تَ] (ص نسبی) از نظر تبلیغات. از جهت تبلیغ: نطق های تبلیغاتی. || در تداول عامه، اغراق آمیز. توأم با گزافه.

تبلیغ رسالت.

[تَ غِ رِ لَ] (ترکیب اضافی، اِمص مرکب) رسانیدن پیام: فبلغ الرسالة وادی الامامة. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص298 از نامهء القائم بامرالله ).

تبلیغ کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)تبلیغ. خواندن کسی را بدینی و عقیدتی و مذهبی و مسلکی و روشی. کشاندن کسی براهی که تبلیغ کننده قصد دارد. رجوع به تبلیغ شود.

تبلیق.

[تَ] (ع مص) اصلاح نمودن چاه زمین نرم را به تخته های ساج. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تبلیل.

[تَ] (ع مص) نیک تر کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): بلله بالماء تبلی. (ناظم الاطباء).

تبلیم.

[تَ] (ع مص) زشت کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). زشت نمودن کار بر کسی. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء): لاتبلّم علیه امرهُ؛ ای لاتقبحهُ. (اقرب الموارد). || سخت آرزومند شدن ناقه به فحل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). گشن خواه شدن ناقه.

تبلیوة.

[تَ لِ یُ وَ] (ع اِ) بلغت بربر نام گیاهی است. (دزی ج 1 ص141).

تبلیة.

[تَ یَ] (ع مص) کهنه کردن و ببوسانیدن [ بپوسانیدن ] . (تاج المصادر بیهقی). کهنه گردانیدن جامه. (اقرب الموارد) (قطر المحیط) (زوزنی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || اشتر بر سر گور بستن تا بمیرد. (تاج المصادر بیهقی). بلیة قرار دادن ناقه(1) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). ناقه بر سر گور خداوندش بستن تا بمیرد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) :
منازل لاتری الانصاب فیها
و لا حفر المبلی للمنون.(اقرب الموارد).
(1) - بلیة؛ شتری که در ایام جاهلیت بر گور صاحبش عقال می بستند تا بی آب و علف بماند و بمیرد و آنرا در حفره ای میکردند و عقیده داشتند که مرده در روز حشر بر آن می نشیند و اگر چنین نکنند وی پیاده می ماند. (از اقرب الموارد).

تب مالاریا.

[تَ بِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)(1) تب آجامی. تب باتلاقی. پالودیسم(2). تبی که بر اثر گزش پشهء آنوفل(3) عارض گردد. باکتری این بیماری بوسیلهء «الفونس لاوران(4)» باکتری شناس و طبیب نظامی فرانسه کشف شد و در سال 1907 م. بجهت خدمتی که بعالم بشریت انجام داده بود بدریافت جایزهء نوبل نائل آمد. «لاوران» در تفحص های خود متوجه شد که پارازیت های بیماری مالاریا در خرطوم نوعی پشه بنام «آنوفل» زندگی میکند. و جنس مادهء این حشره موجب سرایت این بیماری است. هنگامی که حیوان مذکور بر تن بیماری بنشیند و خون او را بمکد همراه خون بیمار، مقداری از آن باکتری وارد خرطوم آنوفل میگردد و ساختمان خرطوم جنس ماده چنان است که باکتری مذکور میتواند مدتی زیاد بزندگی خود در آنجا ادامه دهد. همینکه پشهء حامل میکروب بر تن شخص سالمی نشیند و از خون او مکیدن گیرد میکروب مالاریا از خرطوم حشره وارد خون شخص گردیده وی را بیمار میکند. رجوع به لاروس قرن بیستم (لاروس کبیر) و رجوع به تب و دیگر ترکیب های آن و مالاریا شود.
(1) - Fievre paludeenne.
(2) - Paludisme.
(3) - Anophele. .(1845 - 1922)
(4) - Laveran (Alphonse)

تب مالت.

[تَ بِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)(1) از انواع بیماری های عفونی است که بوسیلهء شیر بز بیمار، به انسان سرایت میکند و در سواحل مدیترانه (بحرالروم) شیوع دارد که آن را «تب مدیترانه ای»(2) و «ملیتوکوکسی»(3)و «تب مواج»(4) نیز گویند. و علامت مشخص کنندهء آن این است که تب شدید عارض گردد و پس از تسکین موقتی و ریزش عرق فراوان، باز حملهء مجدد آغاز گردد. و در طحال و کبد ضایعاتی بوجود می آورد و مدت این بیماری گاهی بسیار طولانی است، ولی مرگ و میر آن زیاد نیست. رجوع به لاروس کبیر و تب و دیگر ترکیبهای آن شود.
(1) - Fievre de malte.
(2) - Fievre mediterraneenne.
(3) - Melitococcie.
(4) - Fievre ondulante.

تب متبادله.

[تَ بِ مُ تَ دِ لَ / لِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) حمی متبادله. آن است که یک تب به آخر رسیده تب دیگر ظاهر شود. (بحر الجواهر). رجوع به تب و دیگر ترکیب های آن شود.

تب متداخله.

[تَ بِ مُ تَ خِ لَ / لِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) حمی متداخله؛ آن است که تب اول آخر نشده باشد که دیگری پیدا شود. (بحر الجواهر). رجوع به تب و دیگر ترکیب های آن شود.
(1) - Fievre Sphinrante.

تب محرقه.

[تَ بِ مُ رِ قَ / قِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) همان تب صفراویست لیکن مادهء آن در داخل عروق نزدیک قلب و کبد عفونت یابد و از خواص آن هذیان و خون آمدن از دماغ است. (از بحر الجواهر).

تب مختلف.

[تَ بِ مُ تَ لِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) از انواع تب هایی است که در آن سستی ها و هیجانات غیرمنظم باشد و نوبت معینی نداشته باشد. (بحر الجواهر). رجوع به تب و دیگر ترکیب های آن شود.

تب مخفی.

[تَ بِ مَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) تب دزده. رجوع به تب دزده شود.

تب مدیترانه.

[تَ بِ مِ تِ نِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) تب مالت. تب مواج. رجوع به تب مالت و رجوع به تب و دیگر ترکیب های آن شود.

تب مردابی.

[تَ بِ مُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) تب باتلاقی. تب آجامی. رجوع به تب آجامی و تب و دیگر ترکیبات آن شود.

تب مرکب.

[تَ بِ مُ رَکْ کَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) حمی مرکبه. آن است که سبب تب دو خلط باشد یا بیشتر. (بحر الجواهر). رجوع به تب و دیگر ترکیبهای آن شود.

تب مشارکه.

[تَ بِ مُ رِ کَ / کِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) حمی مشارکه. آن است که دو تب معاً ظاهر شود. مثلاً تب سرخچه با غب دائره یا بلغمی دائره جمع شود. (بحر الجواهر). رجوع به تب و دیگر ترکیبهای آن شود.

تب مطبقه.

[تَ بِ مُ بِ قَ / قِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) تب دموی لازم است و بر دو نوع بود: یکی از عفونت خون در عروق و خارج عروق خیزد و دیگری از سخونت خون و غلیان آن بدون عفونت. (از بحر الجواهر).

تب مواج.

[تَ بِ مَوْ وا] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) تب مالت. رجوع به تب مالت و به تب و دیگر ترکیبهای آن شود.
(1) - Fievre ondulante.

تبن.

[تَ / تِ] (ع اِ) کاه. (دهار) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کاه خشک. (غیاث اللغات) (مهذب الاسماء). تِبْنَة یکی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج): اقل من تبنة فی لبنة و کان نبتاً فصار تبناً و خرج علیه رداء تبنی؛ ای بلون التبن. (اقرب الموارد). ج، اتبان، تبون. (منتهی الارب) (آنندراج). کاه که ساقهء خوردشدهء زراعت است در خرمن. (فرهنگ نظام). رجوع به کاه شود. || گرگ. (قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || قدح بزرگ. (دهار) (قطر المحیط) (مهذب الاسماء). قدح بزرگ به اندازهء بیست کس. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). قدح اندازهء بیست کس، آنگاه صحن نزدیک به وی، آنگاه عسّ؛ اندازهء سه یا چهار تن، آنگاه قدح اندازهء دو تن، آنگاه قعب یکمرده، آنگاه غمر فروتر از آن. (منتهی الارب) (آنندراج). || (ص) مهتر جوانمرد و شریف. (قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تبن.

[تَ] (ع مص) کاه دادن کسی را. (تاج المصادر بیهقی). کاه دادن ستور را. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تبن.

[تَ بَ] (ع مص) زیرک شدن. (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد). زیرک و باریک بین شدن در امور. (از قطر المحیط). زیرک و باریک بین و ریزکار گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به تبانه شود.

تبن.

[تَ بِ] (ع ص) زیرک و باریک بین. (قطر المحیط). نعت است از تَبَن. (منتهی الارب) (آنندراج). باریک بین و ریزکار و زیرک. (ناظم الاطباء). || بازی کننده بدست خود به هر چیز. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تبن.

[تُ بُ] (اِ) شوره زار و زمین بی گیاه. (ناظم الاطباء). اشتینگاس این لغت را بهمین معنی و با تردید ذکر کرده و شعوری بنقل از شرفنامه آن را شوره معنی کرده است ولی در نسخهء خطی شرفنامهء منیری کتابخانهء سازمان تین بمعنی شوره آمده است. رجوع به لسان العجم ج 1 ورق 307 ب شود.

تبن.

[تُ بَ] (اِخ) نصر گوید: موضعی است به یمان از مخلاف لحج و سیدحمیری دربارهء آن گوید:
هلاّ وقفت علی الاجراع من تبن
و ما وقوف کبیرالسن فی الدمن.
(معجم البلدان ج 2 ص364).

تبنا.

[تَ] (هزوارش، اِ) بلغت زند و پازند کاهی که از گندم و جو بهم میرسد(1). (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج). بلغت زند و پازند کاه گندم و جو و جز آن. (ناظم الاطباء). و به عربی تبن میگویند. (برهان).
(1) - هزوارش t(a)bna، پهلوی kah همریشهء تبن عربی. (حاشیهء برهان چ معین).

تب نافض.

[تَ بِ فِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) تب لرزه. رجوع به تب لرزه شود.

تبناک.

[تَ] (ص مرکب) تب دار. آنکه تب داشته باشد. || جایی که از آن تب خیزد: بلد سنخ؛ شهر تب ناک. (منتهی الارب).

تب نامنظم.

[تَ بِ مُ نَظْ ظَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) تب بی دور. تب دیوانه. رجوع به تب شود.

تبنان.

[تُ] (اِ) تنبان و پای جامه و شلوار دراز. (ناظم الاطباء). بمعنی تبان(1) است که باء بنون مقدم شده و این جایز است. (لسان العجم شعوری ج 1 ورق 307 ب).
(1) - ظ: تنبان.

تبنان.

[تَ] (اِخ) وادیی است به یمامه. (معجم البلدان ج 2 ص364).

تب نایبه.

[تَ بِ یِ بَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) از تبهای بلغمی است. (ذخیرهء خوارزمشاهی باب 7 از جزء 3 از گفتار سوم از کتاب پنجم) : و بترین تبها که با این تب (سل) آمیخته گردد تب خمس است پس ربع پس شطرالغب پس نایبه. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

تبنج.

[تَ بَنْ نُ] (ع مص) نسبت دادن خود را به خاندان بزرگ. (ناظم الاطباء).(1).
(1) - در اقرب الموارد و قطر المحیط و منتهی الارب این معنی در این باب نیامده است: انبنج؛ ادعی الی اصل کریم. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). ابنج؛ خود را نسبت داد به خاندان بزرگ. (منتهی الارب).

تبنجه.

[تَ بَ جَ / جِ] (اِ) همان تبانجه است. (شرفنامهء منیری). بمعنی تبانجه. کذا فی شرفنامه. (لسان العجم شعوری ج1 ورق 291 ب). تبنچه. تپنچه. تپانجه. تپانچه. طپانچه. رجوع به تپانچه و لطمه شود.

تبنچه.

[تَ بَ چَ / چِ] (اِ) همان تپانچهء معروف که بتازیش لطمه خوانند. (آنندراج). رجوع به تپانچه و طپانچه و لطمه شود.

تبند.

[تَ بَ] (اِ) مکر و حیله. (فرهنگ جهانگیری) (برهان) (لسان العجم شعوری ج 1 ورق 274 ب). تَرب. (شرفنامهء منیری). فریب و حیله و مکر. (ناظم الاطباء). ترفند. (لسان العجم ایضاً). || (نف) مکار و محیل را گویند. (فرهنگ جهانگیری) (برهان) (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج). مکار و تنبل. (فرهنگ نظام) :
خر سلاک(1) لولی غربال بند
مدبر بدبخت تونی(2) تبند.
پوربهای جامی (از جهانگیری).
(1) - در انجمن آرا: خرسکک.
(2) - در انجمن آرا: دنی.

تبندر.

[تَ بَ دَ] (اِ) چوبی باشد بزرگ که در پس در اندازند تا غیر نگشاید و آن را فدرنگ و پژاوند نیز خوانند. (فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی) (از لسان العجم شعوری ج 1 ورق 276 الف). چوبی باشد که آن را در پس در اندازند تا در محکم شود. (برهان) (آنندراج). چوبیکه در پس در نهند تا محکم گردد. (ناظم الاطباء).

تبندق.

[تَ بَ دُ] (ع مص) لکلرک این کلمه را بمعنی گلوله شدن(1) آورده: فانه متی لم یفعل بذلک و لا اوجاعاً فی المعدة ضعبة و تبندق الثفل و عسر خروجه. (ابن البیطار).
(1) - Se pelotonner.

تب نشان.

[تَ نِ] (اِ مرکب) نشان تب. اثر تب. تبخاله :
گرچه شبها از سموم آه تبها برده ام
از نسیم وصل مهر تب نشان آورده ام.
خاقانی.

تب نشستن.

[تَ نِ شَ تَ] (مص مرکب)ساکن شدن تب. (از آنندراج) :
از وصل لبت شوق دل از پا ننشیند
این تب بمداوای مسیحا ننشیند(1).
محسن تأثیر (از آنندراج).
(1) - «تب» در این بیت فاعل «نشستن» است و بهر حال معنی فوق از بیت مستفاد است.

تبنک.

[تَ بَ نَ / تُ نَ] (اِ) دریچهء مرکب باشد. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص256). دریچه ای بود که درو، بقالب ریختها کنند از هر صورت. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). دریچهء زرگری و صفاری را گویند و آن قالبی باشد که زر و سیم گداخته را در آن ریزند. (فرهنگ جهانگیری) (برهان) (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج). دریچهء زرگری که قالبی است جهت ریختن زر و سیم گداخته در آن و بوتهء زرگری. (ناظم الاطباء). قالبی باشد که زرگران و صفاران آلتی که خواهند از زر و نقره یا روی چون گداخته شود در آنجا کنند. (اوبهی). قالب زرگرها و ریخته گرها که با آن چیزهای طلایی و نقره ای و غیر آن ریزند. (فرهنگ نظام) :
تبنک را چو کژ نهی بی شک
ریخته کژ برآید از تبنک.
عنصری (از لغت فرس ایضاً).
تپنگ نیز درست است. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج).

تبنک.

[تَ بَ] (ص) جوان محبوب و بلندبالا و توانا را گویند. (لسان العجم شعوری ورق 281 الف) :
چه نیکو بود با خیالات نیک [کذا]
بریز [کذا و ظ: بزیر] آوریدن حریف تبنک.
لطیفی (از لسان العجم ایضاً).

تبنک.

[تَ بَنْ نُ] (ع مص) مقیم شدن. (تاج المصادر بیهقی). مقیم شدن بجایی. (قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || تمکن یافتن در عزت. (از قطر المحیط) (از منتهی الارب). جای گیر شدن در عزت. (ناظم الاطباء).

تبنکر.

[تَ بَ کَ] (اِ)(1) طبلهء نان. جایی که نان در آن گذارند. (لسان العجم شعوری ج1 ورق 276 الف). || طبق چوبی که در آن نان گذارند. (لسان العجم شعوری ایضاً).
(1) - ظ: مصحف تبنگو یا تبنگه است. رجوع بدان لغات شود.

تبنکه.

[تَ بَ کِ] (اِ) ناظم الاطباء تبنگه را به تصحیف چنین ضبط کرده و با حروف لاتین هم تصریح نموده است(1). رجوع به تبنگه شود.
(1) - Tabanke.

تبنگ.

[تَ بَ] (اِ) طبقی باشد پهن و بزرگ از چوب ساخته که بقالان اجناس در آن کنند. (برهان) (از ناظم الاطباء). طبق پهن حلوائیان و نان بایان. (فرهنگ رشیدی). طبقی باشد پهن و بزرگ از چوب که بقالان اجناس از قبیل نان یا حلوا و غیره در آن کرده بر سر نهاده در کوچه و بازار بگردند و بفروشند و طبق معرب آن است و آن را تبوک نیز گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). طبق پهن که بیشتر حلوائیان و نانوایان دارند. (فرهنگ نظام) :
برای بزم غلامان او ز هاله و ماه
نهاده کاسهء شربت قضا میان تبنگ.
ابن یمین (از فرهنگ نظام).
نان ریزه های سفرهء خوانش فلک همه
دریوزه کرد روز و شب و ریخت در تبنگ.
کاتبی (از فرهنگ رشیدی).
|| آوازی را نیز گویند بلند و تند، مانند صدای ناقوس. (برهان) (از ناظم الاطباء). آواز بلند و تیز مثل آواز زنگ و صدای ناقوس. (فرهنگ رشیدی) (از انجمن آرا) (آنندراج) (از فرهنگ نظام). || بمعنی دف و دهل هم آمده است. (برهان) (ناظم الاطباء). بمعنی دف و دهل و تنبک نیز آمده که بازیگران نوازند. (انجمن آرا) (آنندراج). و نیز بمعنی تُنبَک که بازیگران نوازند. (فرهنگ رشیدی). قسمی از ساز بوده مانند دف. (فرهنگ نظام) :
در جد قرینشانم لیکن بگاه هزل
من کوس خسروانم و ایشان دف و تبنگ.
سوزنی (از فرهنگ نظام).
در ملک تو پسنده نکردند بندگی
نمرود پشه خورده و فرعون پیس و لنگ
با بندگانت کوس خدایی همی زدند
آگاه نی که کوس خدائیست با تبنگ.سوزنی.
دوری که از تو در سر مستی فزون شود
آواز کوس بازنداند کس از تبنگ.(1)
عمید لوبکی (از فرهنگ نظام).
(1) - لفظ تبنگ در این شعر ممکن است بمعنی دوم باشد پس برای سوم سند دیگر لازم است. (فرهنگ- نظام). مؤلف فرهنگ رشیدی هم این بیت را شاهد دف آورده و در ذیل معنی آواز بلند و تیز مانند آواز زنگ... آرد: «در شعر عمید این معنی نیز توان گفت».

تبنگو.

[تَ بَ] (اِ) صندوق بود. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص412). صندوق. (صحاح الفرس) (فرهنگ رشیدی) (برهان) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (فرهنگ نظام). صندوقی که آلتها درو نگاه دارند. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). صندوق باشد. (اوبهی). || زنبیل و سبد باشد. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج) (فرهنگ نظام) (ناظم الاطباء). سبد. (شرفنامهء منیری). منوچهری در بردن انگور به شهر گفته :
دهقان بدرآید و فراوان نگردْشان
تیغی بکشد تیز و گلو بازبردْشان
وانگه به تبنگوی کشن(1) درسپردْشان
بر پشت نهدشان و سوی خانه بردْشان.(2)
(انجمن آرا).
|| کیسهء عطاران و سرتراشان را نیز گویند و آن را به عربی جونه خوانند. (برهان). کیسهء عطاران و حجامان. (فرهنگ رشیدی) (برهان). بوی دان که به تازیش جونه خوانند. (شرفنامهء منیری). کیسهء عطاران. (انجمن آرا) (آنندراج). کیسهء عطاران و سرتراشان. (فرهنگ نظام). کیسهء حجام و عطار که بتازی جونه گویند. (ناظم الاطباء). || زنبیل حجام. (شرفنامهء منیری). || صندوقی را گویند که حلوائیان و بقالان و دیگر محترفه زری را که از فروخت اشیاء بهم رسانند در آنجا نهند. (فرهنگ جهانگیری). جاییکه اصناف حرفت زری که اسباب فروشند در آن نهند. (برهان). صندوقچهء اهل صنعت و جاییکه در آن پول گذارند. (ناظم الاطباء). تپنگو هم درست است. (برهان). تبنگوی نیز گویند. (برهان). || بدره و صره. رجوع به تبنگوی شود :
از درخت اندرگواهی خواهد او
تو بناگه از درخت اندر بگو.
آن تبنگو کاندران دینار بود
آن ستد زیدر که ناهشیار بود.
رودکی (از لغت فرس چ اقبال ص412).
تبنگوی پرزر بر استر نهاد.
فردوسی (از انجمن آرا).
زر و یاقوت و لعل اندر خزینه
نبیند روی کیسه یا تبنگو.
فخری (از انجمن آرا).
|| خاشاکدان بود. (لغت فرس اسدی چ اقبال) (صحاح الفرس) (از فرهنگ اوبهی). || طغار را نیز گفته اند. (برهان). تغار. (شرفنامهء منیری). || طبق و آن را تبنگو و تبنگه نیز گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). طبق نان. (ناظم الاطباء). رجوع به تبنگه شود.
(1) - ن ل: تبنگویکش، تبنگوی کش اندر. رجوع بدیوان منوچهری چ دبیرسیاقی ص122 و تبنگویک شود.
(2) - مصرع قبل و بعد این در انجمن آرا حذف شده است.

تبنگوی.

[تَ بَ] (اِ) صاحب برهان در ذیل تبنگو آرد: و تبنگوی نیز گویند که بعد از واو یای حطی باشد بمعنی سبدی که برای نان گذاشتن بافند. -انتهی. چیزی که چون سله بافند تا نان در آن نهند. (صحاح الفرس). || صندوق بود. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص522) (از فرهنگ اوبهی). صندوق را نیز گویند. (صحاح الفرس). و صندوق رخوت و اسباب را هم میگویند و با بای فارسی (تپنگوی) نیز آمده است. (برهان). در فرهنگ اسدی نخجوانی آمده است: تبنگوی مانند خمی بود از چوب بافته که نان در او نهند و گروهی گویند صندوق است و هم در این معنی ابوالمثل گوید :
دهد خواهندگان را روز بخشش
درم در تنگ و گوهر در تبنگوی.
در کلیله ابن المقفع از این ظرف به کیس تعبیر میکند: فوجد کیساً فیه الف دینار. و در کلیلهء نصرالله منشی گوید: در راه بدرهء زری یافتند نقدی سره از آن صرّه برداشتند.. - انتهی. از تردیدی که صاحب فرهنگ اسدی در معنی کلمه میکند یعنی نمیداند که آیا خمی از چوب بافته یا صندوق است ظاهر است که یقین بهیچیک نداشته و نمیتوان گفت که شاعری چون رودکی و نویسنده ای چون نصرالله مشتبه بوده اند و ترجمه بحدس و قیاس کرده اند و از این روی حدس میزنم که تبنگوی چه در شعر رودکی و چه در بیت بوالمثل همان کیسه و بدره و صره است و شاید بمعانی دیگر هم که همان خم بافته یا صندوق باشد نیز آمده است. (یادداشت مؤلف). رجوع به تبنگو شود.

تبنگویک.

[تَ بَ یَ] (اِمصغر) مصغر تبنگو یا تبنگوی :
وانگه به تبنگویکش(1) اندر سپردْشان
ور زانکه نگنجند بدو درفشردْشان
بر پشت نهدْشان و سوی خانه بردْشان
وز پشت فروگیرد و بر هم نهد انبار.
منوچهری (دیوان چ دبیرسیاقی ص122).رجوع به تبنگو شود.
(1) - ن ل: تبنگوی کش.

تبنگه.

[تَ بَ گَ / گِ] (اِ) طبله ای که نان در آن گذارند. (برهان). تبنگو (طبق). (آنندراج) (انجمن آرا). طبل نان باشد. (فرهنگ اوبهی). تبنگ بمعنی اول (طبق پهن که بیشتر حلوائیان و نانوایان دارند). (فرهنگ نظام). طبلهء نان. (فرهنگ رشیدی) :
منت از خلق بهر نان چه برم
که جهان چو تبنگهء نان است.
سوزنی (از انجمن آرا).
|| تنور نان پزی را هم گفته اند. (برهان). سروری معنی لفظ مذکور را تنور نوشته و همین شعر را(1) سند آورده است. (فرهنگ نظام). رجوع به فرهنگ رشیدی شود. || ظرفی را نیز گویند که غله در آن کنند. (برهان).
(1) - مراد بیتی از سوزنی است که شاهد معنی اول آمده است و شاهد بیت دوم هم میتواند باشد.!

تبن مکی.

[تِ نِ مَکْ کی] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) رستنی باشد که آن را به عربی اذخر گویند و بهترین آن مکی است و خلال مأمونی همان است. (برهان). رستنی است که بتازی اذخر گویند. (ناظم الاطباء). رجوع به مفردات ابن بیطار ج1 ص15 و لکلرک ج 1 ص34 و اِذْخَر شود.

تبنن.

[تَ بَنْ نُ] (ع مص) ثابت ماندن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تب نوبه.

[تَ بِ نَ بَ / بِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) مالاریا. رجوع به تب و تب مالاریا و نوبه شود.

تبنة.

[تِ نَ] (ع اِ) یکی تبن. (منتهی الارب). واحد تبن. (ناظم الاطباء). یک برگ کاه. رجوع به تبن شود.

تبنی.

[تَ بَنْ نی] (ع مص از: «ب ن و»)پسر خواندن. (زوزنی) (آنندراج). کسی را به پسری گرفتن. (مجمل اللغه). پسر گرفتن کسی را. (منتهی الارب).پسر گفتن کسی را و یا پسر خواندن او را. (از ناظم الاطباء). || (از: «ب ن ی») چهار زانو نشستن زن و فراخ کردن هر دو پا را از فربهی: و منهُ حدیث بنت غیلان ان جلست تبنت؛ ای صارت کالقبة من الادم. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). چون بنشیند مانند قبهء بپاکرده میباشد. (ناظم الاطباء).

تبنی.

[تِ] (ص نسبی) آنچه برنگ کاه باشد. (از المنجد). کاهی. برنگ کاه. لون تبنی. منسوب به تبن. تبنی اللون. || (اِ) نوعی یاقوت برنگ کاه. (الجماهر ص74).

تبنی.

[] (اِخ) (مطلع کردن) مردی که ادعای سلطنت کرده با عمری جنگید و تخمیناً نصف قوم را بطرف خود کشانید لکن بالاخره فراری گردیده گویا کشته شد. (اول پادشاهان 16:21 و 22) (قاموس کتاب مقدس ص244).

تبنی.

[تُ نا] (اِخ) شهری به حوران از اعمال دمشق :
فلازال قبر بین تبنی و جاسم
علیه من الوسمی جود و وابل
فینبت حوذاناً و عوفاً منوراً
سأهدی له من خیر ماقال قائل.نابغهء ذبیانی.
(معجم البلدان ج 2 ص364).

تب نیاز.

[تَ بِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)بهمین صورت در دو بیت از خاقانی آمده و تعریفی برای آن در فرهنگ ها دیده نشد :
تا خون نگشادم از رگ جان
تب های نیاز من نبستی.خاقانی.
او شیر و نیستانش دواتست لاجرم
برَّد تب نیاز به نیشکر سخاش.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص237).

تبنیت.

[تَ] (ع مص) خبر پرسیدن و بسیار سؤال کردن از کسی. (قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || بنتهُ بکذا؛ ساکت کردن و غالب شدن او را بحجت. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || بنته الحدیث؛ هرچه در دل داشت با وی در میان نهاد. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || دختر زائیدن: بنتت المرأة؛ ولدت بنتاً. (قطر المحیط).

تبنیج.

[تَ] (ع مص) بنج (بنگ) خورانیدن کسی را. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || آواز کردن کبک از سوراخ. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تبنیس.

[تَ] (ع مص) تبنیس مرد؛ تأخیر کردن او. (از قطر المحیط). تبنیس از چیزی؛ پس ماندن از آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). پس ماندن از چیزی. (آنندراج).

تبنیش.

[تَ] (ع مص) سست شدن در کاری. (قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تبنیق.

[تَ] (ع مص) تبنیق الودی؛ پیوند کردن نهال را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || مجروح کردن پشت کسی را بتازیانه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). پاره کردن پشت کسی را بتازیانه. (قطر المحیط). || در گردن و عهدهء کسی کردن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (قطر المحیط). || بنیقه (گریبان) ساختن برای پیراهن. || فراخ دهان و تنگ دنباله ساختن ترکش را. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || تبنیق کتاب؛ بستن آن: اذا فرغت من قراءة الکتاب فبنقه و لاتضعه غیرمبنق. (اقرب الموارد). || اقامت کردن در مکان. || جمع کردن و آراستن سخن خود را. || بربافتن دروغ و آراستن آن را. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تبنیک.

[تَ] (ع مص) برآمدن دو دختر از قبیلهء خود و بعد آن بهمدیگر خبر اهل خود دادن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (قطر المحیط) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || حاجت روا کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): اذهبی فبنکی حاجتنا؛ ای اقضیها. (منتهی الارب).

تبنین.

[تَ] (ع مص) بستن گوسفند را برای فربه شدن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (از ناظم الاطباء).

تبنین.

[تَ] (اِخ) شهری است و از آن است ایوب تبنینی بن ابوبکربن خطلیا. (منتهی الارب). شهری است در کوههای بنی عامر و مشرف بر شهر بانیاس بین دمشق و صور. (معجم البلدان ج 2 ص364). قصبهء کوچکی است در ولایت بیروت و در 20 هزارگزی مشرق صور. در دوران جنگهای صلیبی دارای استحکام و اهمیت بود. در سال 583 ه . ق. صلاح الدین ایوبی آن را بازگرفت. دارای باغها و درختان پرمیوه و کشت زارهای خرم است و بر بالای تپه ای قرار دارد و چشم انداز زیبایی را بوجود آورده است. (از قاموس الاعلام ترکی).

تبنیة.

[تَ یَ] (ع مص) بسیار بنا کردن. (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد). بنا کردن. (از قطر المحیط). برآوردن خانه را. (منتهی الارب).

تبو.

[تَ وْ] (ع مص) غزا کردن و غنیمت گرفتن. (اقرب الموارد) (قطر المحیط) (منتهی الارب) (المنجد) (ناظم الاطباء).

تبو.

[تَ] (اِخ) نام جایی که در آن آسیایی است و گویند آن را یونس پیغمبر بنا کرده و چون نام او را ببرند آسیا در حرکت آمده و آرام میگردد. (ناظم الاطباء). رجوع به لسان العجم شعوری ج 1 ورق 289 ب شود.

تبوء .

[تَ بَوْ وُءْ] (ع مص) جای گرفتن. (زوزنی) (ترجمان علامهء جرجانی). فرود آمدن و مقیم شدن در مکانی. (از اقرب الموارد) (قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). حدیث: من کذب علیّ متعمداً فلیتبوءْ مقعده من النار. || قادر شدن مرد بر اهل خود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تبوئة.

[تَ وِ ءَ] (ع مص) کسی را بجائی فرود آوردن. (از تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). جای دادن. (ترجمان علامهء جرجانی). جای دادن زن در خانهء خالی. (تعریفات). || نیزه سوی کسی راست کردن. (تاج المصادر بیهقی). راست کردن نیزه بسوی کسی. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تبوب.

[تَ بَوْ وُ] (ع مص) (از: «ب وب») دروان گرفتن. (تاج المصادر بیهقی). دربان گرفتن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تبوب.

[تَ بْ بو] (ع اِ) مهلکه. (قطر المحیط) (منتهی الارب). مهلکه و بیابان خطرناک. (ناظم الاطباء). || آنچه که منطوی بود بر آن دنده ها مانند سینه، قلب. (از قطر المحیط) آنچه که منطوی باشد بر آن اضلاع. (منتهی الارب). آنچه که اضلاع بر آن محتوی باشد. (ناظم الاطباء).

تبوت.

[تَ] (ع اِ) لغتی است در تابوت. (منتهی الارب) (قطر المحیط). التابوت و التبوت؛ الصندوق من الخشب و الفلک. ج، توابیت. (قطر المحیط). تابوت. (ناظم الاطباء). رجوع به تابوت شود.

تب و تاب.

[تَ بُ] (ترکیب عطفی، از اتباع) تف و تاب. تاب و تب. رنج و سوز. سوز و گداز. رجوع به تاب و تب، و تف شود.

تبوج.

[تَ بَوْ وُ] (ع مص) سخت درخشیدن برق. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تبودرت.

[تَ دُ] (اِخ)(1) نام ستارهء پنجم از صورت بنات النعش در نزد هندوان مذکور در بشن پران. (ماللهند بیرونی ص197).
.(سانسکریت)
(1) - Tapomurti

تبودک.

[تَ دَ] (ع اِ) دزی در ذیل قوامیس عرب آرد: همچنین با دال و ذال (تبوذک) کسی که محتویات اندرون مرغان فروشد. و محیط المحیط گوید که این پارسی است. (دزی ج 1 ص141). رجوع به تبوذک در شود.

تبوذک.

[تَ ذَ] (ع اِ) تبودک. آنکه دل و روده و اندرون ماکیان را فروشد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به مادهء قبل شود.

تبوذک.

[تَ ذَ] (اِخ) موضعی است و بدین معنی بدون الف و لام آید. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). و ابوسلمة موسی بن اسماعیل منقری را بدان جهت تبوذکی گویند که قومی از اهل تبوذک بخانه اش فرود آمدند یا بدان جهت که وی خانه ای در تبوذک خریده بود. (منتهی الارب).

تبوذکی.

[تَ ذَ] (ص نسبی) منسوب به تبوذک. سمعانی آرد: منسوب است به کود (سرگین به خاک آمیخته) بخط امام ابوبکرِ الاودنی به بخارا خواندم که وی از ابوسلیمان حمدبن ابراهیم الحصالی (کذا) شنید که میگفت که از ابن راسه شنیدم که او میگفت: ابوسلمهء تبوذکی؛ ای بیاع السماد (فروشندهء کود) و بصریان گویند فروشندگان سماد باهوشند و از ابوالفضل محمد بن ناصرالسلامی... شنیدم که میگفت: تبوذکی در نزد ما (در بغداد) کسی است که دل و جگر و... آنچه در شکم مرغان است خرید و فروش کند. (انساب سمعانی ج1 ورق 103ب). رجوع به تبوذک و تبوذکی شود.

تبوذکی.

[تَ ذَ] (اِخ) سمعانی آرد: ... ابوسلمة بن موسی بن اسماعیل التبوذکی المنقری از مردم بصره. وی از همام بن یحیی و حمادبن سلمة و بصریان روایت کرده و ابوخلیفه... از وی حدیث کرده است و بسال 223 ه . ق. درگذشت و از پرهیزکاران و ثقات بوده است. (از انساب سمعانی ج1 ورق 103 ب).

تبور.

[تُ] (ع اِ) جِ تِبر رجوع به تبر شود. || خسران و هلاک و کاهلی.(1) (غیاث اللغات) (آنندراج).
(1) - بظن قریب به اطمینان بلکه بیقین عادی این کلمه بمعنی اخیر محرف ثبور است.

تبوراک.

[تَ] (اِ) دف بود. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص307) دف. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). در بعضی از فرهنگها بمعنی دف مرقوم است. (فرهنگ جهانگیری). دف و دایره را نیز گویند. (برهان) (از انجمن آرا) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). اسدی در فرهنگ خود این لفظ را بمعنی دف ضبط کرده... شعر حکیم غمناک را شاهد آورده. (فرهنگ نظام). و این لغت در اصل تبیره اک بوده یعنی تبیرهء کوچک. (انجمن آرا) (آنندراج) :
آن خرپدرت بدشت خاشاک زدی
مامات دف دورویه چالاک زدی
آن بر سر گورها تبارک خواندی
وین بر در خانه ها تبوراک زدی(1).
(منسوب به رودکی) (از احوال و اشعار رودکی تألیف سعید نفیسی ج 3 ص1046).
یاد نکنی چون همی از روزگار پیشتر
تو تبوراکی بدست و من یکی بربط بچنگ.
حکیم غمناک (از لغت فرس اسدی چ اقبال ص307).
|| طبلی باشد کوچک که مزارعان به جهت رمانیدن جانوران از کشتزار نوازند. (از فرهنگ جهانگیری) (برهان) (از انجمن آرا) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از فرهنگ رشیدی) (از فرهنگ نظام) (از غیاث اللغات) :
خود تبوراک است این تهدیدها
پیش آنچه دیده ست این دیدها.
مولوی (مثنوی چ خاور ص203).
پیش او چبود تبوراک تو طفل
که کشد او طبل سلطان بیست کفل.
مولوی (ایضاً).
|| نام دو چوبی است که مزارعان بر یکدیگر زنند که تا مرغان بگریرند. (غیاث اللغات). || قسمی از نی که درویشان می نواختند. (فرهنگ نظام). || بمعنی غربال هم آمده است. (برهان) (غیاث اللغات) (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج) (فرهنگ نظام) (ناظم الاطباء). آوندی است و قیل(2) بدانچه آرد بیزند. (شرفنامهء منیری). || طبقی باشد پهن و بزرگ از چوب ساخته که بقالان اجناس و نانبایان نان در آن نهند. (برهان). تبنگ. (فرهنگ جهانگیری). طبق پهن حلوائیان. (فرهنگ رشیدی). طبق. (انجمن آرا) (آنندراج). طبق چوبین پهن و بزرگ که نان و اجناس بقالی در آن نهند. (ناظم الاطباء). طبق که لفظ دیگرش تبنگ است. (فرهنگ نظام). || خوان. (غیاث اللغات). || کفچهء آهنی. (غیاث اللغات).
(1) - این رباعی در بعضی از نسخه های دیوان انوری هم آمده است.
(2) - گفته اند.

تبوراک زن.

[تَ زَ] (نف مرکب) تبوراکی. دفاف. رجوع به تبوراک شود.

تبوراکی.

[تَ] (ص نسبی) تبوراک زن. دفاف. رجوع به تبوراک شود.

تبورک.

[تَ] (اِ) بمعنی تبوک است. (اوبهی). رجوع به تبوک شود.

تبوش.

[تَ بَوْ وُ] (ع مص) درهم آمیختن قوم. (قطر المحیط). درهم آمیختن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تبؤط.

[تَ بَءْ ءُ] (ع مص) (از «ب ءط») بر پهلو خفتن. || شب کردن بفراخی عیش. || اعراض کردن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء): تبأط عنه؛ اعراض نمود از وی. (ناظم الاطباء).

تبوع.

[تَ بَوْ وُ] (ع مص) اندازه گرفتن ریسمان با گشادن دو دست. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (از المنجد). قولاج کردن به چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). انباع الحبل و تبوع بمعنی واحد. (تاج العروس ج 5 ص283). || گام فراخ نهادن ناقه در رفتن. || دراز شدن ریسمان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || امتداد در چیزی و درک غایت آن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || غایت هر چیز و تک. یقال ما یدرک تبوعه(1). (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || تبوع للمساعی؛ مد باعه. (اقرب الموارد) (تاج العروس). و هو مجاز و هو قصیرالباع عاجز و بخیل: قال ابوقیس بن الاسلت الانصاری:
واضرب القوس یوم الوغی
بالسیف لم یقصر به باعی.
(تاج العروس ج 5 ص284).
(1) - چنانکه دیده میشود برای وزن مصدر تفعل معنی اسمی ضبط شده و ظاهراً اشتباه است.

تبوع الشمس.

[تَبْ بو عُشْ شَ] (ع اِ مرکب) بادی است که بعد طلوع آفتاب در مهاب مختلفه میوزد و در آخر بمهب صبا رجوع میکند. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). و عرب آن را ناخوش دارند. (اقرب الموارد).

تبوغ.

[تَ بَوْ وُ] (ع مص) شوریدن خون. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). برانگیخته شدن خون. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). غلبه کردن خون. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). پر شدن خون و در جوش آمدن آن. (آنندراج). تبیغ. مانند آن. (آنندراج). || غالب شدن بر کسی. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء).

تبوق.

[تَ بَوْ وُ] (ع مص) تبوق الوباء فی ماشیة؛ فشا فیها و انتشر کانما نفخ فیها. (اقرب الموارد). افتادن وبا در مواشی و درگرفتن آنها را. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). شیوع یافتن و پراکنده شدن وبا در چهارپایان چنانکه گویی در آنها دمیده است. (از قطر المحیط). || تبوق؛ تکذب: «من القول قول صادق و تبوق». (اقرب الموارد).

تبوک.

[تَ] (اِ) طبقی باشد بر مثال دف. بقالان مأکولها در آنجا کنند. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص259)(1). بمعنی اخیر تبوراک (تبنگ) است. (فرهنگ جهانگیری). طبق پهن حلوائیان. (فرهنگ رشیدی). طبقی باشد که بقالان اجناس و نانبایان نان در آن نهند. (برهان). طبقی باشد مانند دف. (غیاث اللغات) (آنندراج). طبقی است مانند دف که بیشتر بقالان دارند و بدان طعام خورند. (شرفنامهء منیری). طبق پهن چوبی مثال دف که بقالان داشتند. (فرهنگ نظام). طبق پهن که نان و اجناس بقالی در آن نهند. (ناظم الاطباء). طبق چوبین باشد بر مثال دفی که بقالان مأکولات از دانه و میوه و آنچه بدان ماند در وی کنند حالا آن را تبنگ خوانند. (اوبهی) :
من فراموش نکردستم و نه خواهم کرد
آن تبوک جو و آن ناوهء اشنان ترا.
منجیک (از لغت فرس اسدی چ اقبال ص 259).
خاک بر تارک دوات و قلم
حبذا دبه و جوال و تبوک.
شمس فخری (از فرهنگ جهانگیری).
رجوع به لسان العجم شعوری ج1 ص281 و ص 306 ورق الف شود.
(1) - معنی این کلمه در نسخ مختلف لغت فرس اسدی بگونه های مختلفی آمده است رجوع به حاشیهء 4 لغت فرس اسدی چ اقبال ص259 و لغت فرس اسدی چ پاول هورن ص71 شود.

تبوک.

[تَ] (اِخ) نام قلعه ای در کنار قلزم که حضرت رسالت (ص) از کفار گرفتند. (برهان). حصنی است بر ساحل دریای قلزم. کذا فی عجائب البلدان. (شرفنامهء منیری). نام موضعی میان حجر و ناحیهء شام که غزوهء آنجا مشهور است. (غیاث اللغات) (آنندراج). نام جایی است مابین وادی القری و شام که پیغمبر ما تا آنجا برای غزوهء با روم تشریف برده بودند. در این صورت این لفظ عربی است. (فرهنگ نظام). شهرکی است به عربستان با مردم بسیار اندر میان بیابان نهاده. (حدود العالم). موضعی است بین وادی القری و شام و گفته اند برکه ای است پسران سعد را که از بنی عذره اند. ابوزید گوید: تبوک بین حجر و اول شام است بر چهارمنزلی از حجر بجانب نیمهء راه شام... گویند اصحاب ایکه که شعیب به آنان مبعوث شد بدانجا بودند... و تبوک بین جبل حِسمَی و جبل شَروَرَی است... پیغمبر (ص) بسال نهم هجری برای جنگ بدانجا حرکت کرد. (از معجم البلدان) :
این رئیسان یار دین گردند خوش
بر عرب اینها سرند و بر حبش
بگذرد این صیت از بصره و تبوک
زانکه الناس علی دین الملوک.مولوی.
نیم شب دلقی بپوشید و برفت
از میان مملکت بگریخت تفت
تا بیامد خشت میزد در تبوک
با ملک گفتند شاهی از ملوک
امرؤالقیس آمده ست اینجا بکد
در شکار عشق خشتی می زند.مولوی.
رجوع به المعرب جوالیقی ص326 و قاموس الاعلام ترکی و غزوهء تبوک و مادهء بعد شود. میدانی آرد: و انما سمیت تبوک لانه (ص) رأی قوماً من اصحابه یبوکون حسی تبوک ای یدخلون فیها القدح و یحرکونه لیخرج الماء فقال مازلتم تبوکونها بوکاً فسمیت تلک الغزوة، غزوة تبوک و هی تفعل من البوک یقال هی آخر غزوة غزاها رسول الله (ص). (مجمع الامثال میدانی چ تهران ص768)(1)؛ غزوهء تبوک، و گفته اند بدان جهت این غزوه را تبوک گویند که آن حضرت (ص) دید گروهی از اصحاب خود را که می کاویدند شنهای تبوک را تا آب برآید پس فرمود: ما زلتم تبوکونها بوکاً فسمیت تلک الغزوة تبوک. (ناظم الاطباء).
(1) - بر اساسی نیست.

تبوک.

[تَ] (اِخ) (غزوه...) محمد بن جریر رحمة الله علیه ایدون گوید که پیغمبر صلی الله علیه و سلم مردمان را آگاهی داد که به تبوک روند و توانگران را بفرمود که درویشان را یاری کنید به ستور و نفقه و هر کسی بمقدار خویش چیزی میدادند و عثمان اندرین غزو چندان نیکویی کرد از خواستهء خویش که کس نکرد. پس همه کس بیرون شدند، توانگر و درویش و بیمار و درست. و سپاه عرض کرد و بیماران و نابینایان و درویشان را که ایشان چیزی نداشتند بازگردانید، و خدای عزوجل در شأن ایشان آیه فرستاد: «لیس علی الضعفاء و لاعلی المرضی و لا علی الذین لایجدون ماینفقون حرج اذا نصحوا للّه و رسوله ما علی المحسنین من سبیل و الله غفور رحیم.» (قرآن 9 / 91). پس گفت: «ولا علی الذین اذا ما اتوک لتحملهم» (قرآن 9 / 92). پس خدای تعالی گفت بر ایشان نیست این، و مردمانی بودند از عرب بنی غطفان بیامدند و از پیغمبر صلی الله علیه و سلم عذر خواستند و دستوری طلبیدند که ما نمیتوانیم آمدن و آن حضرت ایشان را دستوری داد. پس خدای تعالی گفت: «و جاء المعذرون من الاعراب لیؤذن لهم» (قرآن 9/90). و گفت: «عفاالله عنک لم اذنت لهم» (قرآن 9 / 43)؛ گفت: چرا این دستوری دادی که بودی که پدید آمدی که بتو بگرویده است. پس عبدالله بن ابی سلول بیامد با گروهی منافقان و سوگند خورد که اگر بتوانستمی آمدن بیامدمی و لیکن نتوانم آمدن. پس خدای عز وجل گفت: «و سیحلفون باللّه لواستطعنا لخرجنا معکم یهلکون انفسهم» (قرآن 9/42). گفت: خدای داند که ایشان سوگند بدروغ خورند و این سورة التوبه بیشتر آن است که بدین غزو فرود آمده است. پس پیغمبر صلی الله علیه و سلم لشکر بیرون برد بدشواری و عبدالله سلول با منافقان بمنزلی آمد با پیغمبر چون پیغمبر صلوات الله علیه لشکر برداشت عبدالله با منافقان بازگشتند و سه تن از مسلمانانی که نه منافق بودند بازگشتند بی عذری یکی کعب بن مالک و دیگر مرارة بن الربیع و سیم هلال بن امیه و ایشان آنهااند که خدای تعالی در شأن ایشان گفت: «علی الثلاثة الذین خلفوا». و پیغمبر علیه الصلوة والسلم سباع بن غرفطه را بر مدینه امیر کرد و علی بن ابی طالب را فرمود که بمدینه همی باش و عیالان و خانهء مرا نگاه میکن. چون به نخستین منزل شد منافقان گفتند که محمد، علی را از بهر آن بازداشت که بر دل گران گرفتش. علی علیه السلام دیگر روز سلاح برگرفت و از پس پیغمبر صلی الله علیه و سلم برفت و گفت: یا رسول الله منافقان چنین گفتند. فرمود که یا علی دروغ گفتند که من ترا بجای خویش دارم و بخان و مان خویش دست بازداشتم و اینهمه بتو سپردم و تو چنانی مرا که هرون مرموسی را... پس چون پیغمبر صلی الله علیه و سلم به تبوک رسید و تبوک شهریست بزرگ و آنجا ترسایان بودند و آن حضرت چنان دانست که از روم سپاه آمده است و کس نیامده بود و مهتر تبوک عروة بن زویده بود و خواستهء بیشمار داشت و اشتران بسیار. بیامد و با پیغمبر صلی الله علیه و سلم صلح کرد و جزیه بپذیرفت و آن حضرت هر کسی را صلح کرد. و بدانجا نزدیکتر حصاری بود استوار بر یک فرسنگی که آن را «دومه» خواندندی و آنجا ملکی بود از عرب از بنی کنده و ترسا بود و او را اکسندربن عبدالملک گفتندی. پیغمبر صلی الله علیه و سلم خالدبن الولید را آنجا فرستاد با لختی سپاه بتاختن و فرمود که او را به شکار یابی که وی شکار دوست دارد. پس خالد بشد و بدر حصار فراز رسید و شب ماهتاب بود و او اندر حصار بود و در حصار بسته بود پس خالد بر گرد حصار همی گشت تا خبری تواند کردن نتوانست از پس حصار شد آهوان و نخجیران بر در حصار بگشتند و او بیدار شد و بفرمود تا مرکب او زین کنند و خود برنشست با سه تن از اهل بیت خویش... پس از حصار بیرون آمد و هم بشب بشکار رفت و خالدبن ولید او را بگرفت و سوی پیغمبر صلی الله علیه و سلم آورد... پس او با پیغمبر صلح کرد و جزیه بپذیرفت و بجای خویش بازشد. و گروهی گویند که این بماه شوال اندر بود و بر رمضان از این غزو باز آمد... (ترجمهء تاریخ طبری نسخهء خطی کتابخانهء سازمان).
رجوع به عقدالفرید ج 1 ص274 و ج 5 ص41، 102 و ج 7 ص305 و شدالازار ص369 و امتاع الاسماع ج 1 ص 66، 191، 333، 445، 489 و نزهة القلوب ص269 و فیه مافیه ص299 و تاریخ سایکس ترجمهء فخر داعی ص721 و تاریخ گزیده ج 1 ص153، 238، 243 و حبیب السیر چ خیام ج 1 ص297 و 396، 398 ، 399 ، 400 ، 401، 403، 524 و ج 4 ص198 و غزوهء تبوک و مادهء قبل شود.

تبوکی.

[تَ] (ص نسبی) منسوب به تبوک. || (اِ) نوعی از انگور. (ناظم الاطباء). قسمی از انگور طائف منسوب به تبوک.

تبوکیه.

[تَ کی یَ] (اِخ) نام سال نهم از هجرت رسول صلوات الله علیه و آله به مدینهء طیبه و آن مطابق با سال بیست و سیم بعثت باشد.

تبول.

[] (اِ)(1) بهم برآمدن دل بود از چیزی :
اگر تبول گرفت(2) از تو این دلم چه عجب
تبول گیرد دل از حدیث ناپدرام.
خفاف (از لغت فرس اسدی چ اقبال ص 324).
(1) - مرحوم اقبال در ذیل این کلمه آرد: این لغت فقط در نسخهء «نخجوانی» هست و در سایر نسخ و در فرهنگها یافت نشد، بهمین جهت ضبط آن معلوم نگردید.
(2) - چنانکه از ظاهر بیت معلوم است معنی ذکر شده معادل تبول گرفتن است. و در این صورت مصدر مرکب خواهد بود.

تبول.

[تُ] (ع اِ) جِ تَبل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به تبل شود.

تبول.

[تَ بَوْ وُ] (ع مص) تبول بر کسی؛ بضرب و دشنام فراگرفتن او را. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || شاش کردن. (ناظم الاطباء).

تب و لرز.

[تَ بُ لَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) تبی که همراه لرز است. تب توأم با لرز. رجوع به تب و دیگر ترکیبهای آن شود.

تبؤن.

[تَ بَءْ ءُ] (ع مص) در پی راه و نشان قدم شدن. (منتهی الارب). صاحب تاج العروس آرد: تبأنت الطریق و الاثر. جوهری و صاحب اللسان نیاورده اند. و این به معنی تأبن است یعنی پی روی و جستجو کردن و مقلوب تأبن باشد. (از تاج العروس ج9 ص134). در پی راه و نشان قدم شدن. (ناظم الاطباء).

تبون.

[تُ] (ع اِ) جِ تِبن. (منتهی الارب). رجوع به تبن شود.

تب و نوبه.

[تَ بُ نَ / نُو بَ / بِ](ترکیب عطفی، اِ مرکب) رجوع به تب، و نوبه و دیگر ترکیبات تب شود.

تبونه.

[تَ نَ] (اِخ) نام قدیمی فرح آباد. رابینو آرد: فرح آباد که سابقاً به تبونه معروف بود بوسیلهء شاه عباس در 1020 ه . ق. / 1611 - 1612 م. ساخته شد. رجوع به سفرنامهء مازندران ص159 انگلیسی و ترجمهء آن ص212 شود.

تبوی ء .

[تَ ءْ] (ع مص) نکاح کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || فرود آمدن و مقیم شدن در آن. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || جا دادن و فروآوردن کسی را بجایی. (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تبویب.

[تَ] (ع مص) در بابش نشاندن. (تاج المصادر بیهقی). باب باب کردن. (زوزنی) (دهار) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تبویب کتاب؛ تقسیم آن به ابواب. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). باب باب قرار دادن کتاب و نوشته. (فرهنگ نظام): یقال ابواب مبوّبة کما یقال اصناف مصنفة. (منتهی الارب). و سلکت فی ترتیبه و تبویبه مسلکاً غریباً. (مقدمهء ابن خلدون چ بهیة ص4).

تبویج.

[تَ] (ع مص) ابتیاج. (منتهی الارب). نیک درخشیدن برق. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تبویش.

[تَ] (ع مص) جمع کردن قوم را. || درهم آمیختن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تبویص.

[تَ] (ع مص) بوص آوردن گیاه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). جنی البوص و هو ثمر نبات. (اقرب الموارد). || کلان سرین شدن. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || صاف رنگ گردیدن. (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). پیش افتادن در مسابقه. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). درگذشتن اسب در رهان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تبویق.

[تَ] (ع مص) دمیدن در بوق. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تبویل.

[تَ] (ع مص) به شاش داشتن. (اقرب الموارد). شاشانیدن : فی القاثاطیر و استعمالها فی التبویل و الزرق. (قانون ابوعلی سینا چ طهران ص 268).

تبة.

[تِبْ بَ] (ع اِ) حالت سخت. (قطر المحیط) (منتهی الارب). حالت سختی. (ناظم الاطباء).

تبه.

[تَ بَهْ] (ص) مخفف تباه باشد. (برهان) (فرهنگ نظام). تباه. (آنندراج) (ناظم الاطباء) (شرفنامهء منیری). و با کردن و شدن و گشتن و گردیدن ترکیب شود. رجوع به تباه و دیگر ترکیب های تباه و تبه شود. || نابود. (برهان) (ناظم الاطباء). || منهدم. ویران :
هر آن بوم و بر کان نه آباد بود
تبه بود و ویران ز بیداد بود.فردوسی.
|| بد و خراب :
چو آن هفت سال تبه بگذرد
خداوند نعمت فروگسترد.
شسمی (یوسف و زلیخا).
بدانست پیغمبر نیکفال
که گبر است پیرتبه بوده حال.(بوستان).
|| بیمار. رنجور :
تنش را نگه کرد و آن خستگی
تبه دید خسته ز نابستگی.فردوسی.
بنزدیک خاتون شد آن چاره گر
تبه دید بیمار او را جگر.فردوسی.
|| ضایع شده. (برهان). آنچه باطل باشد و چیزی که بکار نیاید. (آنندراج). ضایع و فاسد. (ناظم الاطباء). || گوشت نرم و نازک. (برهان) (ناظم الاطباء). تباهچه. تباهه. تبهره. گوشت نرم و نازک را گویند. (فرهنگ جهانگیری). تباهچه؛ که گوشت نرم و نازک است. (فرهنگ نظام) (از ناظم الاطباء) :
با من چو گل شکفته باشی گه گه
گاهی باشی چو کارد با گوشت تبه.
فرخی (از فرهنگ نظام).
|| قسمت کننده. (برهان) (ناظم الاطباء). رجوع به تباه و تباهچه و تباهه و تبهره شود.

تبه.

[تِ بِ] (اِخ) ثیبه. سامی بیک تب(1) شهر قدیمی یونان را بدین دو صورت ضبط کرده است. رجوع به تب و رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Thebes.

تبه.

[تِ بِ] (اِخ) سامی بیک تب شهر باستانی مصر را بدین صورت ضبط کرده است. رجوع به تب و قاموس الاعلام ترکی شود.

تبه بوی.

[تَ بَهْ] (اِ مرکب) بوی تبه. تباه بوی. رجوع به تباه بوی شود.

تبهبه.

[تَ بَ بُ] (ع مص) شریف و بزرگ گشتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). شریف و بزرگ شدن قوم. (قطر المحیط).

تبه پیشه.

[تَ بَ هْ شَ / شِ] (ص مرکب)ج، تبه پیشگان. تباهکار. تبه کار. که پیشه و کارش بر تباهی و فساد باشد. که پیشه اش تباه باشد. رجوع به تباهکار و تبه کار شود.

تبهج.

[تَ بَهْ هُ] (ع مص) شاد و مسرور شدن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). شادی نمودن. (آنندراج).

تب هجر.

[تَ بِ هَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) تب هجران. تبی که از هجران عارض شود. سوز و گداز هجر. درد دوری. حرارت فراق :
تبهای هجر دارم شبهای بینوایی
تبهای من ببندی لبها چو برگشایی.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص870).رجوع به تب و دیگر ترکیبهای آن شود.

تب هجران.

[تَ بِ هِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) تب هجر. سوز و گداز دوری. حرارت فراق. تبی که از هجران عارض شود :
از تب هجران تو ناخن کبود
پیش تو انگشت زنان کالامان.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص344).
رجوع به تب و ترکیبات آن شود.

تبه چشم.

[تَ بَهْ چَ / چِ] (ص مرکب)تباه چشم. رجوع به تباه چشم شود.

تبه حال.

[تَ بَهْ] (ص مرکب) تباه حال. حال تباه. بدحال. حال تبه. رجوع به تباه و تبه و دیگر ترکیبهای آن شود.

تبه حالی.

[تَ بَهْ] (حامص مرکب)تباه حالی. بدحالی. به روز بلاافتادگی.

تبه خرد.

[تَ بَهْ خِ رَ] (ص مرکب)تباه خرد. رجوع به تباه خرد شود.

تبه خو.

[تَ بَهْ] (ص مرکب) تبه خوی. تباه خو. رجوع به تباه خو شود.

تبه داشتن.

[تَ بَهْ تَ] (مص مرکب)ضایع کردن. باطل کردن. تبه ساختن :
صحبت نادان مگزین که تبه دارد
اندکی فایده را یاوهء بسیارش.ناصرخسرو.

تبه دست.

[تَ بَهْ دَ] (ص مرکب)تباه دست. رجوع به تباه دست شود.

تبهر.

[تَ بَهْ هُ] (ع مص) پر گردیدن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || روشن شدن ابر. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تبه رای.

[تَ بَهْ رَ] (ص مرکب) بداندیشه. بدرای. تباه رای. تباه خرد :
مغان تبه رای ناشسته روی
بدیر آمدند از در و دشت و کوی.(بوستان).
رجوع به تباه و تبه و دیگر ترکیبهای این دو و تباه رای شود.

تبهرس.

[تَ بَ رُ] (ع مص) بناز خرامیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): تبهرس؛ تبختر کبراً، یقال مر یتبهرس و یتهبرس؛ ای یتبختر. (قطر المحیط).

تبهرم.

[تَ بَ رُ] (ع مص) تبهرم رأس؛ بسیار سرخ گردیدن سر. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تبه روز.

[تَ بَهْ] (ص مرکب) تباه روز. که روزش تبه باشد. رجوع به تباه و تبه و دیگر ترکیبهای آن شود.

تبه روزگار.

[تَ بَهْ] (ص مرکب) تبه روز. تباه روز؛ که روزگارش تباه باشد. رجوع به تباه و تبه و دیگر ترکیبهای آن شود.

تبه روزگاری.

[تَ بَهْ] (حامص مرکب)تبه روزی. تباه روزی. رجوع به تبه روزگار شود.

تبه روزی.

[تَ بَهْ] (حامص مرکب)تباه روزی. تیره روزی. بدبختی. رجوع به تبه روز و تباه روز شود.

تبهره.

[تَ بَ رَ / رِ] (اِ) گوشت نرم و نازک. (برهان) (فرهنگ نظام) (ناظم الاطباء). رجوع به تباه و تبه شود.

تبه ساختن.

[تَ بَهْ تَ] (مص مرکب)تباه ساختن. رجوع به تباه ساختن شود.

تبهش.

[تَ بَهْ هُ] (ع مص) فراهم آمدن قوم. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تبه شدن.

[تَ بَهْ شُ دَ] (مص مرکب)تباه شدن. هلاک شدن. تلف شدن. کشته شدن :
نگه کن که ایران و توران سوار
چه مایه تبه شد در این کارزار.فردوسی.
بسی نامداران که بر دست من
تبه شد بجنگ اندر آن انجمن.فردوسی.
تبه شد بسی دیو بر دست من
ندیدم بدانسو که بودم شکن.فردوسی.
گر در سموم بادیهء لا، تبه شوی
آرد نسیم کعبه الااللهت شفا.خاقانی.
بپژمرد لاله بیفتاد سرو
بچنگال شاهین تبه شد تذرو.نظامی.
|| ضایع. فاسد. خراب :
چون نمک خود تبه شود چه علاج
چاره چه غرقه را ز رود برک.خسروی.
ز خون سیاوش شب و روز خواب
تبه گشت بر جان افراسیاب.فردوسی.
گر ایدونکه بخشایش کردگار
نباشد تبه شد بما روزگار.فردوسی.
حسد برد بدگوی در کار من
تبه شد بر شاه بازار من.فردوسی.
چو شد معلوم کز حکم الهی
به هرمز بر تبه شد پادشاهی.نظامی.
چون خدو انداختی بر روی من
نفس جنبید و تبه شد خوی من.مولوی.

تبه کار.

[تَ بَهْ] (ص مرکب) گنه کار و ضایع کار. (ناظم الاطباء). تباه کار :
تبه کار را چاره باید گزید
که آسان ترین چاره آید پدید.(گرشاسبنامه).
رجوع به تباه کار شود.

تبه کاری.

[تَ بَهْ] (حامص مرکب)تباه کاری :
زود میرند از تبه کاری
چه سفیدیست در سیه کاری.مکتبی.
رجوع به تباهکاری شود.

تبه کردن.

[تَ بَهْ کَ دَ] (مص مرکب) تباه کردن. هلاک کردن. کشتن. نابود کردن :
بشمشیر از آن لشکر نامدار
تبه کرد بسیار در کارزار.فردوسی.
تبه خواست کردن خود و مادرم
نگهدار شد ایزد داورم.فردوسی.
چنین گفت با لشکر خود براز
که ما را تبه خواست کردن گراز. فردوسی.
بمرگ خداوندش آذرطوس
تبه کرد مر خویش را(1) بر فسوس.عنصری.
|| خراب کردن. ضایع کردن. فاسد کردن :
ماهرویا بسر خویش تو آن خیش مبند
نشنیدی که کند ماه تبه جامهء خیش.
کسائی (از رادویانی).
بپوشید رومی زره رزم را
ز بهر تبه کردن بزم را.فردوسی.
رز لاغر و پژمرده شد و گونه تبه کرد
غم را مگر اندر دل رز راه گذاریست.
فرخی (دیوان چ عبدالرسولی ص24).
گمانش آنکه تبه کرد جای بوسهء من
ز غالیه نشود جایگاه بوسه تباه.فرخی.
تو کارها تبه نکنی ور تبه کنی
از راست کرده های جهان به تباه تو.فرخی.
از بدان نیک ترس خاقانی
تا دل و دین تو تبه نکنند.خاقانی.
سمندش کشتزار سبز را خورد
غلامش غورهء دهقان تبه کرد.نظامی.
تبه کرده ایام برگشته روز
بنالید بر من بزاری و سوز.(بوستان).
چون عمر تبه کردم چندانکه نگه کردم
در کنج خراباتی افتاده خراب اولی.حافظ.
|| باطل کردن :
تبه کرد نیرنگ سازیش را.نظامی.
بهمهء معانی رجوع به تباه و ترکیبهای تباه و تبه شود.
-تبه کردن چشم؛ کور کردن چشم :
دگر کاین تهمتش بر طبع ره کرد
که خسرو چشم هرمز را تبه کرد.نظامی.
(1) - ن ل: مر خویشتن.

تبهکن.

[تَ بَ کُ] (ع مص) بمانند بهکنه (زن نازک اندام نرم تن جوان و شاداب) راه رفتن زن کلان سرین در راه رفتن خویش. (از قطر المحیط). بهکنه گردیدن زن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء): تبهکنت فی مشیتها؛ یعنی همچو زنان بهکنه رفت. (منتهی الارب).

تبه کیش.

[تَ بَهْ] (ص مرکب) تباه کیش. رجوع به تباه کیش شود.

تبه گردانیدن.

[تَ بَهْ گَ دَ] (مص مرکب) تباه گردانیدن. رجوع به تباه گردانیدن و تباه و تبه و دیگر ترکیب های آن دو شود.

تبه گردیدن.

[تَ بَهْ گَ دی دَ] (مص مرکب) تباه گردیدن. تباه گشتن. تبه گشتن. هلاک گردیدن :
همی راست گویند لشکر همه
تبه گردد از بی شبانی رمه.فردوسی.
نخواهم که چون تو یکی شهریار
تبه گردد از چنگ من روزگار.فردوسی.
تبه گردد آنهم بدست تو بر
بدین کین کشد گرزهء گاوسر.فردوسی.
|| ویران گردیدن :
تبه گردد آن مملکت عنقریب
کزو خاطرآزرده گردد غریب.سعدی.
|| نابود شدن. محو گردیدن :
ز خورشید و از آب و از باد و خاک
نگردد تبه نام و گفتار پاک.فردوسی.
تبه گردد این روی و رنگ رخان
بپوسد بخاک اندرون استخوان.فردوسی.
پند تو تبه گردد در فعل بد او
برواره گژه آید چو بود کژ مبانیش.
ناصرخسرو.
|| دیگرگون گشتن. فاسد شدن :
گر بخدمت همی کنم تقصیر
تات بر من تبه نگردد ظن.مسعودسعد.
بهمهء معانی رجوع به تباه و ترکیبهای تباه و تبه شود.

تبه گشتن.

[تَ بَهْ گَ تَ] (مص مرکب)تباه گشتن. تبه گردیدن. هلاک گشتن. کشته شدن :
سیامک بدست چنان زشت دیو(1)
تبه گشت و ماند انجمن بی خدیو.
فردوسی (از اسدی).
گر ایدونکه این شاه گردد تباه
تبه گشتن ما سزد زین گناه.فردوسی.
|| مجازاً فتنه شدن. شیفته گشتن. دل بر کسی بستن :
عروس عزیز و سر انجمن
تبه گشته بر بندهء خویشتن.
شمسی (یوسف و زلیخا).
|| خراب و فاسد و ضایع گشتن :
پراکنده شد لشکر شهریار
سیه گشت روز و تبه گشت کار.فردوسی.
رسم و آیین تبه گشته بدو گردد راست
وز جهان عدل پدید آید و انصاف و نظر.
فرخی.
شیفته شد عقل و تبه گشت رای
آبله شد دست و زمن گشت پای.نظامی.
معلم کتابی را دیدم... ترشروی تلخ گفتار... که عیش مسلمانان بدیدن او تبه گشتی...(گلستان).
بهمهء معانی رجوع به تباه و ترکیبهای تباه و تبه شود.
(1) - ن ل: بدست خریزاد دیو.

تبهل.

[تَ بَهْ هُ] (ع مص) تباهل. یکدیگر را لعنت کردن. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). مباهله کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || رنج بردن در آنچه طلب شده است: تبهل فلان عنی بما یطلب. (قطر المحیط) (اقرب الموارد). والتبهل العناء بمایطلب. (تاج العروس ج 7 ص238). کوشیدن در دعا و اخلاص. (شرح قاموس). || بی نیازی از رغایب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تبهلس.

[تَ بَ لُ] (ع مص) ناگاه رسیدن کسی از جایی بی هیچ چیز. (اقرب الموارد) (قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج). ناگاه رفتن کسی از جایی بدون آنکه با او چیزی باشد. (ناظم الاطباء).

تبهلص.

[تَ بَ لُ] (ع مص) تبلهص. (قطر المحیط) (منتهی الارب). خارج شدن مرد از لباس خود. (قطر المحیط). برآمدن مرد از جامه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تبهلق.

[تَ بَ لُ] (ع مص) دروغ گفتن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تبهلل.

[تَ بَ لُ] (ع مص) خندیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تبهم.

[تَ بَهْ هُ] (ع مص) تبهم امری؛ بسته و گنگ شدن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || تبهم کلام بر کسی؛ بسته شدن سخن بر وی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از قطر المحیط).

تبه مغز.

[تَ بَهْ مَ] (ص مرکب) تباه مغز. سبک مغز. مخبول. دیوانه. بی خرد. سست عقل. رجوع به تباه خرد و تباه و تبه و دیگر ترکیبهای آن شود.

تبه نامی.

[تَ بَهْ] (حامص مرکب)تباه نامی. رجوع به تباه نامی شود.

تبهنس.

[تَ بَ نُ] (ع مص) خرامیدن. (از زوزنی). تبختر. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). و منه قول بشربن عوانة یصف الاسد: تبهنس اذا تقاعس عنه مهری... (اقرب الموارد). خرامیدن و برفتار شیر رفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تبهی.

[تَ بَ] (حامص) (از: «تبه» + «ی» مصدری). تباهی. فساد. خرابی :
مُلک را پاسدارم از تبهی
پاسبانیست این نه پادشهی.نظامی.
|| بدی. پریشانی. تباهی :
بهی بنوک قلم جوی اگر همیخواهی
که زان بهی دگری را نیاوری تبهی.
ناصرخسرو.
رجوع به تباه و تبه و دیگر ترکیبهای آن دو در همین لغت نامه شود.

تبهیج.

[تَ] (ع مص) زیبا گردانیدن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). زیبا و نیکو گردانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): بهج اللّهُ وجههُ؛ حسّنهُ. (قطر المحیط).

تبهیم.

[تَ] (ع مص) بی مادر چرانیدن بهم. (تاج المصادر بیهقی). جدا کردن ستورریزگان را از مادرهای آنها بچرا. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). جدا کردن بره از مادرش بچرا. (آنندراج). || اقامت کردن در مکان. (از قطر المحیط) (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء).

تبهیة.

[تَ هِ یَ] (ع مص) فراخ ساختن خانه را. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تبی.

[تَ / تِ بی ی] (ع اِ) نوعی از خرما. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تبی.

[تِ] (اِ) جامهء درشت و انبوه بافته چون عرقچین و غیره که آن را سوزنی هم گویند. (از لسان العجم شعوری ج 1 ورق 296 ب). جامهء درشت و کلفت بافته شده. (ناظم الاطباء).

تبی.

[تِ] (ص نسبی) مردم تب. رجوع به تب (شهری به یونان) و ایران باستان ج2 ص 103 و 194 شود.

تبی.

[تُ] (اِخ)(1) یهودیی از اعقاب سبط «نفتالی»(2) که بر اثر پرهیزکاری مشهور گشت و در دوران پیری کور شد و بوسیلهء پسرش و بنا براهنمائی فرشتهء «رافائل»(3) بهبودی یافت.
(1) - Tobie.
(2) - Nephtali.
(3) - Angel Raphael.

تبیاذه.

[تَبْ ذَ / ذِ] (اِ مرکب) تبیازه. (ناظم الاطباء). رجوع به تبیازه شود.

تبیاره.

[تَبْ رَ / رِ] (اِ مرکب) تب و لرزه از لطائف. و در بهار عجم نوشته تبیازه بزای معجمه بمعنی تب و لرزه. بلفظ گرفتن و افتادن و زدن مستعمل. (غیاث اللغات). رجوع به تبیازه شود.

تبیازه.

[تَبْ زَ / زِ] (اِ مرکب) تب و لرزی را گویند که بسبب برآمدگی و بزرگ شدن سپرز بهم رسیده باشد. (برهان). تب لرزه. (شرفنامهء منیری). یعنی تب لرزه، چه یازه بمعنی حرکت است. (فرهنگ رشیدی). تب نوبه ای که از بزرگ شدن سپرز عارض شود. (ناظم الاطباء). تب صفراوی چه یازه... بمعنی میل و حرکت است و آن از لوازم این تب بود و با لفظ زدن و بستن و گرفتن و افتادن مستعمل. (آنندراج). به این معنی بجای زای نقطه دار ذال نقطه دار هم بنظر آمده است. (برهان). در فرهنگ تب باده، بدال آورده. غضایری گوید، بیت :
چنان دشمن از بیم تیغ تو لرزد
که گویی گرفته است تب باده او را(1).
لیکن در این بیت تب یازه نیز توان خواند. (فرهنگ رشیدی). رجوع به تب باده و تبیاذه و تبیاره شود.
(1) - در آنندراج «تب یازه» ضبط شده است. بنابراین ضبط فوق محل اشکال است.

تبیان.

[تَ / تِبْ] (ع مص) از «بَیَنَ» بفتح اول قیاسی و بکسر شاذ است. واضح و آشکار شدن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). هویدا کردن. (دهار). پیدا و آشکار کردن. (ناظم الاطباء). روشن و هویدا شدن معانی و آشکار کردن. (غیاث اللغات) (آنندراج). بسیار واضح و آشکار کردن. بفتح تا هم صحیح است. (فرهنگ نظام) :
بر سر منبر سخن گویند مر اوباش را
از بهشت و خوردن و حوران همی تبیان کنند.
ناصرخسرو.
بشرح و تبیان حاجت نیایدم به بدی
از آنکه من به بدی شرح شرح و تبیانم.
سوزنی.
|| و نوشته اند که گاهی بر نفس کلام هم اطلاق کرده میشود. (غیاث اللغات) (آنندراج).

تبیان.

[تِ] (اِخ) یکی از نامهای قرآن است. (نفائس الفنون).

تبیب.

[تَ] (ع اِ) زیان و هلاکی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). هلاک کردن. (قطر المحیط) (آنندراج).

تبیت.

[تَ بَیْ یُ] (ع مص) بازداشتن کسی را از حاجت او. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تبیدن.

[تَ دَ] (مص)(1) تپیدن و لرزیدن. (ناظم الاطباء). لرزیدن باشد. (فرهنگ اوبهی). اضطراب و بیقراری کردن و طبیدن بطای حطی رسم متأخرین است. (آنندراج) :
چو آواز سم ستوران شنید
فلاطوس را دل همی برتبید.عنصری.
مخلص بزیر تیغ ستم اینقدر متب
عاشق کسی ندیده چنین اضطراب کن.
مخلص (از آنندراج).
|| گرم شدن. (آنندراج).
(1) - ظ: مصحف تپیدن است.

تبیر.

[تَ] (اِ) تبیره. (فرهنگ جهانگیری) (انجمن آرا) (آنندراج) (فرهنگ رشیدی) (ناظم الاطباء) (فرهنگ نظام). دهل باشد. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص145) (فرهنگ اوبهی). دهل و کوس و نقاره و طبل را گویند. (برهان) (ناظم الاطباء). طبل و دهل. (فرهنگ جهانگیری) (انجمن آرا) (آنندراج) (فرهنگ رشیدی) (فرهنگ خطی کتابخانهء سازمان). دهل و نقاره. (فرهنگ نظام) :
پس تبیری دید نزدیک درخت
هر گهی بانگی بجستی تند و سخت.
رودکی (از احوال و اشعار رودکی ج 3 ص1082).
گرسنه روباه شد تا آن تبیر
چشم زی او برد مانده(1) خیر خیر.
رودکی (از لغت فرس اسدی چ اقبال ص 145).
سوی کیوان رفته از میدان و از ایوان تو
نعرهء کوس و تبیر(2) و نالهء چنگ و رباب.
امیر معزی (از فرهنگ جهانگیری).
رجوع به تبیره شود. || دهلی که میانش باریک و هر دو سرش پهن باشد. (ناظم الاطباء). رجوع به تبیره شود. || خانه ای را گویند که در آن سرگین و پلیدیها اندازند. (فرهنگ جهانگیری) (از برهان) (از فرهنگ رشیدی) (از انجمن آرا) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). زبیل دان. (ناظم الاطباء). حافظ اوبهی در تحفه لفظ مذکور را نوشته است: «خانه ای که در آن سرگین میریزند». مقصود از خانه اطاقی است که در آن سرگین برای سوخت ذخیره میکنند. (فرهنگ نظام). رجوع به تبیره شود.
(1) - مرحوم دهخدا این کلمه را «بربمانده» تصحیح کرده اند.
(2) - در انجمن آرا و آنندراج «تبیره» ولی در فرهنگ رشیدی و فرهنگ نظام بهمان صورت «تبیر» ضبط شده است.

تبیره.

[تَ رَ / رِ] (اِ) دهل بود. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص439). تبیر. (فرهنگ جهانگیری) (انجمن آرا) (آنندراج) (فرهنگ رشیدی) (ناظم الاطباء) (فرهنگ نظام). بمعنی تبیر است که دهل و کوس و طبل و نقاره باشد. (برهان). طبل و کوس و دهل. (غیاث اللغات). دهل را نیز گویند. (فرهنگ اوبهی). طبل و دمامه که آن را کوس نیز گویند. (شرفنامهء منیری). دهل و نقاره. (فرهنگ خطی کتابخانهء سازمان) :
تبیره ببردند و پیل از درش
ببستند آذین همه کشورش.فردوسی.
برآمد خروش از در پهلوان
ز کوس و تبیره زمین شد نوان.فردوسی.
بفرمود اسکندر فیلفوس
تبیره بزخم آوریدند و کوس.فردوسی.
ز ره گرد برخاست وز شهر جوش
ز صحرا فغان وز تبیره خروش.اسدی.
ز خون پشت صندوق پیلان بنفش
شکسته تبیره دریده درفش.اسدی.
همچو شمشیر باش جمله هنر
چون تبیره مشو همه آواز.سنایی.
خروه غنوده فروکوفت بال
دهل زن بزد بر تبیره دوال.نظامی.
تبیره بغرید چون تندشیر
درآمد برقص اژدهای دلیر.نظامی.
ایا شاهی که بر درگاه جاهت
ز طاس مهر و مه باشد تبیره.شمس فخری.
رجوع به تبیر شود. || بعضی گویند تبیره دهلی است که میان آن باریک و هر دو سرش پهن میباشد. (برهان). رجوع به تبیر در همین لغت نامه شود. || مجازاً بمعنی صدا و آواز تبیره هم آمده است :
تبیره برآمد ز پرده سرای
همان نالهء کوس با کرنای.فردوسی.
چو شب روز شد بامدادان پگاه
تبیره برآمد ز درگاه شاه.فردوسی.
تبیره برآمد ز درگاه طوس
همان نالهء بوق و آوای کوس.فردوسی.
|| خانه ایکه در آن پلیدیها ریزند. (برهان). خانه ای باشد که در آنجا سرگین و پلیدی باشد. (فرهنگ اوبهی). رجوع به تبیر شود.

تبیره زدن.

[تَ رَ / رِ زَ دَ] (مص مرکب)طبل زدن. نواختن کوس و دهل و جز آن :
پذیره شدن را تبیره زدند
سپاه و سپهبد پذیره شدند.فردوسی.
تبیره زدندی همی چند جای
جهان را نه سر بود پیدا نه پای.فردوسی.
رجوع به تبیر و تبیره و دیگر ترکیبهای آندو در همین لغت نامه شود.

تبیره زن.

[تَ رَ / رِ زَ] (نف مرکب) طبال و طبل زن. (ناظم الاطباء) :
رعد تبیره زن است برق کمندافکن است
وقت طرب کردن است، می خور کت نوش باد.
منوچهری.
تبیره زن بزد طبل نخستین
شتربانان همی بندند محمل.منوچهری.
تبیره زن از خارش چرم خام
لبیشه درافکند شب را بکام.نظامی.
رجوع به تبیر و تبیره و دیگر ترکیبهای آندو در همین لغت نامه شود.

تبیره زنان.

[تَ رَ / رِ زَ] (نف مرکب، ق مرکب) در حال طبل زدن. در حال نواختن تبیره :
تبیره زنان پیش بردند پیل
برآمد یکی گرد چون کوه نیل.فردوسی.
تبیره زنان از دو پرده سرای
برفتند با پیل و با کرنای.فردوسی.
تبیره زنان لشکر آراسته
بدشت آمد و گرد شد خاسته.اسدی.
تبیره زنان طبل بازی کنند
ببانگ دهل زخمه سازی کنند.نظامی.

تبیزلة.

[تُ بَ زِ لَ] (ع ص) تِبْزِلَة. (منتهی الارب). تِبْزِلَّة. مرد کوتاه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تبیع.

[تَ] (ع ص، اِ) ناصر. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). مددکار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || کسی که ترا بر وی مال باشد. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج). کسی که شخص را بر وی مال باشد. (ناظم الاطباء). یا کسی که او را بر تو مال باشد. (از قطر المحیط). || تابع. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). پس رو. (منتهی الارب) (دهار) (ترجمان علامهء جرجانی) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || قال الله تعالی: ثم لاتجدوا لکم به علینا تبیعاً(1)؛ ای ثائراً و لاطالبا(2). (منتهی الارب) (آنندراج). || گوساله ای که در نخستین سال حیات باشد. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). گوساله. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). مؤنث: تبیعة. (اقرب الموارد) (قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج). گاو یکساله. (غیاث اللغات).
(1) - قرآن 17 / 69.
(2) - در ناظم الاطباء: ای ناصراً و تابعاً.

تبیع.

[تَ] (ع اِ) گوساله را گویند. مؤنث: تبیعه چنانکه در صراح مذکور است و در جامع الرموز در کتاب زکوة گوید: تبیع نرینه بچهء گاو باشد در سن یک سالگی و تبیعه مؤنث آن است. بیرجندی نیز قریب بهمین معنی آورده ولی متذکر شده که سالش تمام و داخل سن دوسالگی گردیده باشد. (کشاف اصطلاحات الفنون). ج، تباع و تبائع. (اقرب الموارد) (قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء)(1) (آنندراج): بچهء گاو و چون از مادر بزمین آید عجل، پس تبیع تا آنگاه که هشت ماهه شود. (تاریخ قم ص178). از سی گاو، تبیعی یا جزعی یا تبیعه ای یا جزعه ای بدهد... و چون به شصت رسد دو تبیع یا دو جزع یا دو جزعه بدهد. (تاریخ قم ص175). || آنکه شاخ و گوش وی برابر باشد. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).
(1) - ناظم الاطباء «اَتبِعَه» را هم جمع این کلمه آورده است، و ظاهراً بر اساسی نیست.

تبیع.

[تَ] (ع مص) مصدر تبَع. (اقرب الموارد).

تبیع.

[تَ / تُ بَ] (اِخ) نام پدر حارث رعینی صحابی است. (منتهی الارب) (آنندراج).

تبیع.

[تُ بَ] (اِخ) نام ابوحمیربن عامر حمیری پسر زن کعب احبار. (منتهی الارب). صاحب اصابه در قسم مخضرمین گفته است: وی زمان جاهلیت را درک کرده است و خلیفه وی را در طبقهء نخستین از اهل شام یاد کرده و ابوبکر بغدادی او را در طبقهء علیا از اهل حمص که پس از صحابه بوده اند آورده و گفته است: پیغمبر (ص) بر او اسلام عرضه کرد و وی اسلام نیاورد تا پیامبر درگذشت آنگاه در زمان خلافت ابوبکر اسلام آورد و ابن یونس گوید: وی بسال 101 ه . ق. در اسکندریه درگذشت. (حسن المحاضره فی اخبار مصر و القاهره ج 1 ص82).

تبیع.

[تُ بَ] (اِخ) ابن سلیمان ابی العدبس. محدث است. (منتهی الارب).

تبیعا.

[] (اِخ) بنا بنقل خواندمیر یکی از دو پسر موسی کلیم الله: در سن سی سالگی باستصواب آسیه جمیله ای را در حبالهء نکاح درآورده، آن جناب را از آن منکوحه دو پسر در وجود آمد: خرشون و تبیعا. (حبیب السیر چ خیام ج1 ص83).

تبیعت.

[تَ عَ] (ع مص) همراهی و پیروی. (ناظم الاطباء).

تبیعة.

[تَ عَ] (ع اِ) مؤنث تبیع. گوسالهء ماده. (ناظم الاطباء). رجوع به تبیع شود.

تبیغ.

[تَ بَیْ یُ] (ع مص) تبیغ امر بر کسی؛ شوریده شدن کار بر وی. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || تبیغ دم؛ در هیجان آمدن خون. (قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). و غلبه کردن آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). فی الحدیث: علیکم بالحجامة لایتبیغ الدم باحدکم فیقتله. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). فشار خون غلبهء دم. دمش خون. || تبیغ ماء؛ جوش زدن آب در چشمه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || تبیغ لبن بسیار شدن شیر. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تبیقر.

[تَ بَ قُ] (ع مص) فراخ و گشاده شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تب یک بندی.

[تَ بِ یَ / یِ بَ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) رجوع به تب و تب بندی و تب لازم شود.

تبیکه.

[تَ کَ / کِ] (اِ) تبیله. (ناظم الاطباء) (لسان العجم شعوری ج1 ورق 292 الف). ابزار نانوایی. (ناظم الاطباء) (لسان العجم شعوری ایضاً) (اشتینگاس).

تبیل.

[تَ] (اِخ) کفر تبیل؛ قریه ای است در شرق فرات بین رقه و بالس. (معجم البلدان ج 2 ص365).

تبیله.

[تَ لَ / لِ] (اِ) تبیکه. (ناظم الاطباء) (لسان العجم شعوری ج 1 ورق 292 الف). رجوع به تبیکه شود.

تبین.

[تَ بَیْ یُ] (ع مص) بجای آوردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). || پیدا و آشکار کردن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). پیدا کردن. (ترجمان علامهء جرجانی). || هویدا شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). پیدا و آشکار گردیدن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). آشکار شدن. (آنندراج). || درنگ کردن. (تاج المصادر بیهقی). || تأنی و وقار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). و منه الحدیث: الا ان التبین من الله تعالی و العجلة من الشیطان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تبینه.

[تَ نَ / نِ] (اِ) عنکبوت. (لسان العجم شعوری ج 1 ورق 292 الف) (ناظم الاطباء) :
درون خانه سیم و زر دفینه
کشیده بر درش پرده تبینه.
میرنظمی (از شعوری ایضاً).
|| قی و استفراغ. (انجمن آرا) (آنندراج). قی و آنکه قی میکند. (ناظم الاطباء) :
دارم ز تبینهء شبینه
درد کمر و خراش سینه.(مؤلف انجمن آرا).

تبیؤ.

[تَ بَیْ یُءْ] (ع مص) پیدا و آشکار کردن(1). (ناظم الاطباء). || قصد کردن. (ناظم الاطباء).
(1) - بیی ءالشیی ء تبییاً (بصیغه های باب تفعیل). تبینّه و اوضحه. (ذیل اقرب الموارد).

تبیهس.

[تَ بَ هُ] (ع مص) بناز خرامیدن. || جاء یتبیهس؛ آمد و نیست چیزی با او. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تبیی.

[تَبْ یی ی] (ع مص) پیدا و آشکار کردن. (از قطر المحیط). تبیؤ. (ناظم الاطباء).

تبیی.

[تَ بَیْ یی] (ع مص) تبییت الشی ء؛ قصد کردم آنرا. (منتهی الارب). تعمدته. (قطر المحیط). || شمشیر در غلاف کردن. (منتهی الارب).

تبییت.

[تَبْ] (ع مص) شبیخون کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار) (ترجمان علامهء جرجانی). شبیخون برآوردن بر کسی. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) || بشب کاری ساختن. (تاج المصادر بیهقی) (ترجمان علامهء جرجانی) (آنندراج). بشب کاری کردن. (زوزنی) (دهار). ارادهء کاری کردن در شب و تدبیر آن نمودن. (اقرب الموارد). تدبیر کاری کردن در شب. (قطر المحیط). ارادهء کاری کردن در شب و تدبیر آن نمودن و اندازه کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). قال الله تعالی: اذ یبیتون ما لایرضی من القول؛(1) ای یدبرون و یقدرون. (اقرب الموارد) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). || بشب انداختن کاری را. (اقرب الموارد) (منتهی الارب): کان لایبیت ما و لایقیّلهُ؛ ای اذا جاءهُ مالٌ لایمسکهُ الی اللیل و لا الی القائلة بل یُعجِّل قسمتهُ. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || پیراستن و خشاره کردن خرمابن را. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || از حال بگردانیدن چیزی. (تاج المصادر بیهقی نسخهء کتابخانه سازمان ص189).
(1) - قرآن 4 / 108.

تبییح.

[تَبْ] (ع مص) به پنهان آگاهانیدن کسی را. (از قطر المحیط) (منتهی الارب). || بریدن گوشت و قسمت کردن آن. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تبییش.

[تَبْ] (ع مص) بیش الله وجهه؛ سپید و نیکو گرداند خدا روی او را. (قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تبییض.

[تَبْ] (ع مص) سپید کردن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). ضد سیاه کردن. (تاج العروس ج 5 ص 13) (منتهی الارب). سپید گردانیدن چیزی را. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب). || مشک از آب و انا از شیر پر کردن. (تاج المصادر بیهقی). بنا بنقل صاغانی و جوهری مجازاً تبییض مشک؛ پر کردن آن از آب و شیر. (تاج العروس ایضاً ص 14) (از ذیل اقرب الموارد). || صاغانی و صاحب اللسان آورده اند که تبییض بمعنی خالی کردن چیزی است و این معنی هم مجازی است و ضد است. (تاج العروس ایضاً ص14). خالی نمودن چیزی را و از لغات اضداد است. (از ذیل اقرب الموارد). پر گردانیدن و خالی نمودن چیزی را و از لغات اضداد است. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || نصال افکندن بهمی. (قطر المحیط). نصال افکندن گیاه بهمی و آن پیکان مانندیست که بر برگ آن ظاهر میشود و می افتد. || جامهء سپید پوشیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء):

تبییغ.

[تَبْ] (ع مص) فروماندن در راه بسببی. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء): بیغ به تبییغاً؛ انقطع به. (قطر المحیط).

تبیین.

[تَبْ] (ع مص) هویدا شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). پیدا شدن. (ترجمان علامهء جرجانی). پیدا و آشکار شدن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). و منهُ فی المثل: و قد بین الصبح لذی عینین. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || هویدا بکردن. (تاج المصادر بیهقی). هویدا کردن. (زوزنی). پید اکردن. (ترجمان علامهء جرجانی). پیدا و آشکار کردن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بیان کردن و آشکارا ساختن. (غیاث اللغات) (آنندراج) (فرهنگ نظام): ائمه را از برای تعلیم فرایض دین و سنن اسلام و تبیین و تعیین حلال و حرام نصب کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1272ه . ق. تهران ص288). || (اِمص) بیان و تفسیر. (ناظم الاطباء). || وضوح و آشکارایی و پیدایی. (ناظم الاطباء). || (مص) شوی دادن دختر را. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). کدخدا کردن دختر را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || روییدن درخت. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || برآمدن شاخ گاو. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). برآمدن شاخ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).
-تبیین و تفسیر؛ آن است که شاعر چند صفت مجمل برشمارد، آنگه در بیت دیگر یا در مصراع دیگر بیان آن بیارد و تفسیر آن بکند، چنانکه عنصری گفته است:
یا ببندد یا گشاید یا ستاند یا دهد
تا جهان بر پای باشد شاه را این باد کار
آنچ بستاند ولایت، آنچ بدهد خواسته
آنچ بندد پای دشمن، آنچ بگشاید حصار.
و معزی گفته است و تفسیر کرده:
در معرکه بستاند و در بزم ببخشد
ملکی بسواری و جهانی بسؤالی.
و ازرقی گفته است و بیان کرده:
با هیبت تو بریزد اندر گه جنگ
تیزی ز سنان زه ز کمان بر ز خدنگ
با جود تو زی کف تو دارد آهنگ
پیروزه ز کان در ز صدف لعل ز سنگ.
و معزی گفته است و تفسیر کرده:
اندرین مدت که بودستم ز دیدار تو دور
جفت بودم با رباب و با کباب و با شراب
بود اشکم چون شراب لعل در زرین قدح
ناله چون زیر رباب و دل بر آتش چون کباب.
و همو گفته است و بیان کرده:
مخالفان ترا از چهارگوهر هست
چهارطبع نصیب چهار چیز مدام
ز نار گرمی جسم و ز باد سردی دم
ز آب تری چشم و ز خاک خشکی کام.
و متکلفی گفته است:
اندر برم و بزیرم ای طرفهء ری
در خانه ترا و در قدح پیش تو می
بیرون کشم و پاک کنم اندر پی
از پای تو موزه وز بناگوش تو خوی.
(المعجم فی معاییر اشعار العجم چ 1314 صص 274 - 275).

تپ.

[تَ] (فعل امر) فعل امر از مصدر تپیدن. (فرهنگ نظام) :
فراغت بین که در بنیاد کار است
متپ کین کارساز استادکار است.
عطار (از فرهنگ جهانگیری).
|| (اِمص) اسم مصدر تپیدن(1). (فرهنگ نظام). تپاک. تپیدن. (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج). اضطراب و بی آرامی. (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی). اضطراب و بیقراری و بی آرامی. (برهان). اضطراب و بیقراری. (انجمن آرا) (آنندراج) (از فرهنگ نظام). اضطراب و التهاب و بی قراری و بی آرامی. (ناظم الاطباء). تپیدن مصدر آن است چنانکه تپش و بر این قیاس طپیدن و طپش معرب آن است. (انجمن آرا) (آنندراج). || غلبهء تب و گرمی قلب. (انجمن آرا) (آنندراج). گرمی. (فرهنگ نظام). گرمی و حرارت. (ناظم الاطباء). در اوستا تپ و مشتقات آن تفته(2) (تبدار) و تفنو(3)(تب) بسیار است. در فارسی ناخوشی تب و جزء دوم واژهء «آفتاب» و [ جزء اول ] تابه و تابش و تافته و تفسیدن و تفتیدن و جز اینها از همین بنیاد است. (فرهنگ ایران باستان ص90).
(1) - اسم مصدر و حاصل مصدر «تپش» از آن ساخته میشود.
(2) - tafta.
(3) - tafnu.

تپ.

[تِ / تُ / تَ] (اِ صوت) صدای افتادن چیزی.

تپاس.

[تَ] (اِ)(1) پارسی ریاضت است و تپاسی یعنی ریاضت کش(2) و رنج و کم خوابی و کم خواری بر خود نهادن و تَپاسْبُد... ریاضت کشنده و مجاهدت کننده و آن را «هرتاسب» نیز گویند و «سرداسب» نیز خداجویی است که بی کم خوابی و کم خواری و جز تنهائی گزینی برهبرهای خردپسند یعنی دلایل عقلی خدای را جوید و نهان چیز آشکارا کند و گروه اول اهل ریاضت و مجاهده میباشند و آنها را پرتوی گویند که صاحب صفای دل شده اند و گروه دویم را رهبری خوانند که بدلیل عقل معرفت یافته اند و به اصطلاح این عهد گروه اول صوفیه اند و ثانی حکمای مشائیه اند. این لغت از فرهنگ دساتیر نقل شده است. (انجمن آرا) (آنندراج). ریاضت و رنج کم خوارگی و کم خوابی و ایذای نفس. (ناظم الاطباء).
(1) - از بر ساخته های فرقهء آذرکیوان است.
(2) - ظ: ریاضت کشی.

تپاسبد.

[تَ بُ] (ص)(1) ریاضت کشنده و مرتاض و مجاهدت کننده. (ناظم الاطباء). رجوع به تپاس شود.
(1) - از برساخته های فرقهء آذرکیوان است.

تپاسی.

[تَ] (ص نسبی)(1) منسوب به تپاس. ریاضت کش. (ناظم الاطباء). رجوع به تپاس شود.
(1) - از برساخته های فرقهء آذرکیوان است.

تپاک.

[تَ] (اِ)(1) تپ. تپیدن. (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج). بمعنی تپ است که اضطراب و بیقراری باشد. (برهان) (آنندراج) (از فرهنگ نظام). اضطراب و بی قراری و بی آرامی. (ناظم الاطباء) :
بیا ساقی آن شیرهء جان بیار
همان حاصل عمر دهقان بیار
همان خون جوشیده در بار تاک
که از تن برد رنج و از دل تپاک.
فخرالدین گرگانی (از فرهنگ جهانگیری).
(1) - شکل قدیم نعت فاعلی (صفت مشبهه). (حاشیهء برهان چ معین).

تپاله.

[تَ لَ / لِ] (اِ) سرگین و فضلهء گاو. (فرهنگ نظام). سرگین گاو. (ناظم الاطباء). افکندهء گاو. مدفوع گاو. آنگاه که بسرشند و خشک کنند باندازه های معلوم سوختن را. || تفاله و ثفل کنجد و جز آن. (ناظم الاطباء).

تپاله برچین.

[تَ لَ / لِ بَ] (نف مرکب)که تپاله جمع کند. جمع کنندهء تپاله. تپاله ورچین. رجوع به تپاله شود.

تپاله بستن.

[تَ لَ / لِ بَ تَ] (مص مرکب)تپاله زدن. سرشتن تپاله. رجوع به تپاله شود.

تپاله بند.

[تَ لَ / لِ بَ] (نف مرکب) که تپاله را سرشد. تپاله زن. رجوع به تپاله شود.

تپاله بندی.

[تَ لَ / لِ بَ] (حامص مرکب)سرشتن تپاله. تپاله بستن. رجوع به تپاله شود.

تپاله بینی.

[تَ لَ / لِ] (ص مرکب) که بینی او پهن و بزرگ باشد: قزوینی تپاله بینی.

تپاله زدن.

[تَ لَ / لِ زَ دَ] (حامص مرکب). تپاله بستن. سرشتن تپاله. رجوع به تپاله شود.

تپاله زن.

[تَ لَ / لِ زَ] (نف مرکب) تپاله بند. که تپاله را سرشد.

تپالهء گاو.

[تَ لَ / لِ یِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) سرگین گاو. رجوع به سرگین گاو و تپاله شود. || مجازاً نمونهء چیزی بی اثر و خاصیت را گویند.
-امثال: تپالهء گاو است، نه بو دارد نه خاصیت. (یا) نه بو دارد نه سو، نظیر: ما انت بحیة ولاسیه. ما انت بلحمة و لاستاه. (امثال و حکم دهخدا ج 1 ص541).

تپاله ورچین.

[تَ لَ / لِ وَ] (نف مرکب)تپاله برچین. رجوع به تپاله برچین شود.

تپان.

[تَ] (نف) لرزان. مضطرب. بی آرام :
ز نعره تپان گشت بر چرخ هور
بدیگر جهان جنبش افتاد و شور.
اسدی (گرشاسبنامهء).
|| تپاننده. || (اِ) چکشی که بدان کلوخ را خرد میکنند. (ناظم الاطباء). رجوع به فرهنگ شعوری ج ا ورق 286 ب) شود.

تپان.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان باباجانی است که در بخش ثلاث شهرستان کرمانشاهان و در 50 هزارگزی جنوب خاوری ده شیخ و 2 هزارگزی قلعه میرآباد واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 150 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات و توتون و لبنیات است شغل اهالی زراعت و گله داریست راه مالرو دارد و ساکنان آن از طایفهء باباجانی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

تپانانیدن.

[تَ دَ] (مص مرکب) تپانیدن فرمودن. || لرزانیدن. (ناظم الاطباء).

تپانچه.

[تَ چَ / چِ] (اِ) طپانچه. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج). به عربی لطمه خوانند. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج). و آن دست زدن بر صورت است در هنگام دلتنگی و عزا نه بمعنی سیلی است و در جای خود مرقوم خواهد شد. (انجمن آرا) (آنندراج). زدن با دست خود بر صورت در هنگام مصیبت و دلتنگی. (ناظم الاطباء). زدن با دست بر رخسار. (فرهنگ نظام). تپنچه و توانچه نیز گویند. (فرهنگ خطی کتابخانهء سازمان). || سیلی و کاج نیز نامند. (فرهنگ خطی کتابخانهء سازمان). تپانچه و لطمه و سیلی(1). (ناظم الاطباء). چک. کشیده :
بیکی زخم تپانچه که بدان روی کژت(2)
بزدم چنگ چه سازی چه کنی بانگ زغار(3).
بوالمثل.
با درفش ار تپانچه خواهی زد
بازگردد بتو هرآینه بد.عنصری.
بسم دزد خواندند و کردند خوار
فراوان تپانچه زدند استوار.
شمسی (یوسف و زلیخا).
نباید تپانچه زدن با درفش.انوری.
کسی کزو هنر و عیب بازخواهی جست
بهانه ساز و بگفتارش اندر آر نخست
سفال را بتپانچه زدن ببانگ آرند
ببانگ گردد پیدا شکستگی ز درست.
رشیدی سمرقندی.
کجا آن تیغ کآتش در جهان زد
تپانچه بر درفش کاویان زد.نظامی.
شب بخفت و دید او یک شیرمرد
زد تپانچه هر دو چشمش کور کرد.مولوی.
سیلی که زند تپانچه بر سنگ
خود ناله کنان رود به فرسنگ.امیرخسرو.
ولی دو مهره چو هم پشت یکدگر گردند
دگر تپانچهء دشمن بهیچ رو نخورند.
ابن یمین.
چو ماندی پس از آن ده سخت پنجه
تپانچه کردیش رخسار رنجه.جامی.
- امثال: سگ سیلی میخورد، گربه تپانچه، نظیر: سگ صاحبش را نمی شناسد؛ ازدحام مردم در آنجا بسیار است. (امثال و حکم دهخدا ج 2 ص 985).
- با تپانچه روی خود را سرخ کردن؛ کنایه از حفظ کردن آبرو و پنهان ساختن سختی ها است.
|| کوهه و موجهء دریا را نیز گویند و معرب آن طبانجه است با با و جیم ابجد. (برهان) (از انجمن آرا) (از آنندراج). کوهه و موجهء دریا. (ناظم الاطباء). || تفنگ کوچک را هم تپانچه میگویند که در واقع غلط مشهور است چه صحیح: تفنچه، مخفف تفنگچه است(4). (فرهنگ نظام). پیشتاب. پیش تو. رولور. پیستوله. بهمهء معانی رجوع به طپانچه شود.
(1) - در معنی اوّل سیلی زدن با دست خویش، و در معنی دوم سیلی یا لطمه ایست که شخص بشخص یا چیز دیگر زند.
(2) - ن ل: کریه.
(3) - ن ل: ژغار.
(4) - ظ. درست نمینماید.

تپانچه خوردن.

[تَ چَ / چِ خوَرْ / خُر دَ] (مص مرکب) سیلی خوردن. لطمه خوردن. رجوع به طپانچه خوردن شود.

تپانچه خوری.

[تَ چَ / چِ خوَ / خُ ](اِمص مرکب) سیلی خوردن. رجوع به طپانچه و تپانچه شود.

تپانچه زدن.

[تَ چَ / چِ زَ دَ] (مص مرکب) سیلی زدن. چک زدن. کشیده زدن. طپانچه زدن :
وز تپانچه زدن این دو رخ زراندودم
آسمانگون شد و اشکم شده چون پروینا.
عروضی.
زنم چندان تپانچه بر سر و روی
که یارب یاربی خیزد ز هر سوی.نظامی.
تپانچه زد برخ خویش زال و من حیران
بسان رستم وقتی که زخم زد به پسر.
(نقل از انجمن آرا).
- تپانچه بر چراغ زدن؛ کنایه از خاموش کردن چراغ کسی است :
شد چشم زده بهار باغش
زد باد تپانچه بر چراغش.نظامی.
رجوع به طپانچه زدن شود.

تپانچه زنان.

[تَ چَ / چِ زَ] (نف مرکب، ق مرکب) در حال تپانچه زدن :
بفریاد از ایشان برآمد خروش
تپانچه زنان بر سر و روی و گوش.(بوستان).
رجوع به طپانچه زنان شود.

تپانچه کردن.

[تَ چَ / چِ کَ دَ] (مص مرکب) رجوع به طپانچه کردن شود.

تپاندن.

[تَ دَ] (مص) طپاندن. چیزی را بزور در ظرفی جادادن. (فرهنگ نظام). مصدر منحوت از تَپمَک ترکی. بفشار جای دادن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || بسیار خوردن. (یادداشت ایضاً).

تپاندنی.

[تَ دَ] (ص لیاقت) (از: تپاندن + یای لیاقت). قابل فروکردن. قابل جای دادن.

تپانده.

[تَ دَ / دِ] (ن مف) فروبرده. داخل شده.

تپاننده.

[تَ نَنْ دَ / دِ] (نف) فروبرنده. بزور داخل کننده.

تپانی.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان ذهاب است که در بخش سر پل ذهاب شهرستان قصرشیرین و در هفده هزارگزی شمال سر پل ذهاب و دو هزارگزی خاور راه فرعی به اویسی واقع است. دشتی است گرمسیر و مالاریائی و 150 تن سکنه دارد آب آن از رودخانهء دله شیر و محصول آن غلات دیم و لبنیات و شغل اهالی آن زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

تپانیدن.

[تَ دَ] (مص مرکب) تپیدن کنانیدن. (ناظم الاطباء).

تپانیده.

[تَ دَ / دِ] (ن مف) فروشده. بزور داخل شده.

تپ تپ.

[تُ تُ / تِ تِ] (اِ صوت)حکایت صوت تپش دل بر اثر ترس یا جز آن آواز حرکت قلب. با زدن کردن صرف شود: دلم تپ تپ میزد. میترسیدم و دلم تپ تپ میکرد. || آواز افتادن انجیر رسیده از درخت و جز آن یکی پس از دیگری.

تپ تپ.

[تَ تَ] (اِ صوت) آواز چیزی که بر چیز نرم خورد مانند دست زدن بخروار پنبه و امثال آن. (لغت محلی شوشتر). || مالیدن کوران بچیزی یا به جستن راه و بتاریکی جستجو کردن مطلقاً. (لغت محلی شوشتر). || آواز پای جمعی را گویند که با هم راه روند یا دوند اعم از انسان و حیوان. (لغت محلی شوشتر).

تپ تپو.

[تَ تَ] (اِ) بیماریی است که در خواب از گرانی غذا حاصل شود و به عربی کابوس گویند. (لغت محلی شوشتر). || نان تنکی را که بر تاوه پزند. (لغت محلی شوشتر).

تپتک.

[تَ پُ] (اِ) باقیماندهء ساقهء خشک که از اطراف تنه از پایین تا بالا قرار گرفته و بکمک آنها بالای نخل میروند. (لغت بلوچ «نیک شهر»).

تپر.

[تَ پَ] (اِخ) رابینو در سفرنامهء مازندران و استراباد آن را جزو نقاطی آورده که شناخته نشده و جز ظهیرالدین کسی دیگر از آن نامی نبرده است. رجوع به بخش انگلیسی همین کتاب ص132 و ترجمهء وحید ص176 شود.

تپراقلعه.

[تُ قَ عَ] (اِخ) محلی است که هیئت آلمانی یکی از کتیبه های دولت «وان» را در آنجا کشف کرده اند. رجوع به ایران باستان ج 1 ص172 شود.

تپره.

[تَ رَ] (اِخ) ایالتی در هندوستان. (ناظم الاطباء).

تپره زن.

[تَ رَ / رِ زَ] (نف مرکب) طبل زن. (ناظم الاطباء). رجوع به تبیره زن شود.

تپز.

[تُپْ پُ] (اِ) این کلمه فصیح نیست ولی بعید نیست اصل کلمه، دبوس عربی باشد. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). مؤلف فرهنگ نظام این کلمه را بفتح پ آورده و بدینسان معنی کرده: گرز که سلاحی است از چوب یا آهن. لفظ مذکور را در تکلم بیشتر با ضم پ خوانند که غلط مشهور است چه در ترکی نیز با ضم پ بمعنی گوی چوگان و تپانچه است نه گرز. -انتهی.

تپزی.

[تُپْ پُ] (ص نسبی) (خال...) در تداول خال پیک ورق بازی را گویند.

تپش.

[تَ پِ] (اِمص) پهلوی تَپیشن(1). اسم مصدر از تپیدن. (حاشیهء برهان چ معین). بر وزن و معنی طبش است که اضطراب و حرکت از گرمی و حرارت باشد، و طبش معرب آن است با بای ابجد. (برهان). تبش. (انجمن آرا) (آنندراج). ضعف و بی حالی از گرما. (ناظم الاطباء). || بیقراری و اضطراب مثل تپش قلب. (فرهنگ نظام). تپش قلب؛ ضربان و بی آرامی قلب و خلجان و خفقان آن. (ناظم الاطباء). اسم مصدر تپیدن :
لاله ز تعجیل که بشتافته
از تپش دل خفقان یافته.نظامی.
|| گرمی و حرارت مثل تپش آفتاب (فرهنگ نظام). مخفف تابش. حرارت. گرمی. تیزی حرارت :
دهانشان چو شیر از تپش مانده باز
به آب و به آسایش آمد نیاز.فردوسی.
از فراوان تپش غم که مرا در دل بود
گفتی اندر دل من ساخته اند آتشگاه.فرخی.
گویند کز آتش تپش و گرمی باشد
پس چون که من از آتش غم با دم سردم.
فرخی.
بر روز فضل روز به اعراض است
از نور و ظلمت و تپش و سرما.
ناصرخسرو.
جان عطارد از تپش خاطر وحید
چونان بسوخت کز فلک آبی نماندش.
خاقانی.
روی سرخ شده بود از تپش گرمابه. (تاریخ بخارا). || مدهوشی و بیهوشی. (ناظم الاطباء). رجوع به طپش شود.
(1) - tapishn.

تپشی.

[تِ] (اِ) بلوشه در تعلیقات جامع التواریخ رشیدی آن را لغت مغولی تبشی(1) دانسته که در زبان اویغوری دخیل شده بمعنی بشقاب گود: دیگر در دیار قراقوروم میگذشت [ قاآن ]، نظرش در دکانی پرعناب افتاد و طبعش بر آن مایل شد چون فرود آمد دانشمند حاجب را فرمود تا ببالشی از آن دکان عناب خرد، او برفت و تپشی عناب آورد. (جامع التواریخ رشیدی چ بلوشه ص72). رجوع به بخش فرانسهء کتاب ص29 و رجوع به تبسی و تبشی(2) شود.
(1) - tebshi. (2) - بنابراین «تبسی» و «تبشی» هم از این ماده هستند.

تپغ زدن.

[تُ پُ زَ دَ] (مص مرکب) رجوع به تپق زدن و تبق زدن و طبق زدن شود.

تپ فر.

[تُ فِ] (اِخ)(1) رودولف. داستان سرای صحنه پرداز سویسی که در 1797 م. در ژنو متولد شد و بسال 1846 م. در همانجا درگذشت. آثار او سرشار از لطافت و ذوق و مطایبه است. از جملهء تصنیفات او است: زنان جدید ژنو(2). سفرهای پرپیچ و خم(3).
(1) - Rodolphe Tapffer.
(2) - Les nouvelles Genevoises.
(3) - Les voyages en zigzag.

تپق.

[تُ پُ] (ترکی، اِ) استخوان شتالنگ. (فرهنگ نظام). لفظ مذکور با مصدر زدن (تبق زدن) استعمال میشود. (فرهنگ نظام). رجوع به تبق زدن شود.

تپق زدن.

[تُ پُ زَ دَ] (مص مرکب) داعی الاسلام در ذیل «تپق» آرد: بند شدن سر سم چهارپا بزمین هنگام رفتن بطوری که نزدیک به افتادن شود. (فرهنگ نظام). از کلمهء ترکی تپق، بمعنی غوزک پا. از اشتالنگ لنگیدن. تپق زدن پای آدمی یا ستور؛ از مچ و مفصل اشتالنگ خم شدن. لنگیدن دفعی و ناگهانی از اشتالنگ. از غوزک پا لنگیدن یا لغزیدن. پیچ خوردن مچ پای و فروافتادن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || تپق زدن زبان؛ چیزی جز مراد و مقصود از زبان جاری شدن. بی اراده بیرون شدن کلمه از زبان. (یادداشت ایضاً). || تپق زدن زبان؛ لکنت آن. شکوخیدن زبان. بعضی حرف را بدل بعض دیگر آوردن مانند راء بجای لام: لفتم، بجای رفتم. (یادداشت ایضاً). رجوع به تپق و طپق زدن شود.

تپک.

[تَ پَ] (اِ) لطف و مهربانی و دوستی. || چکش(1). || تفنگ. (اشتنگاس) (ناظم الاطباء).
(1) - اشتنگاس این معنی را با تردید ذکر کرده و مرحوم ناظم الاطباء بدان توجه نداشته است. ظ. این کلمه مصحف پُتک است.

تپکا.

[تُ پِ] (اِخ)(1) یکی از شهرهای ممالک متحدهء امریکای شمالی و پایتخت ایالت کانزاس(2) است. دارای کارخانه های چوب بری و تصفیه و استخراج فلزات و تهیهء لوازم راه آهن و چایخانه است و 79000 تن سکنه دارد.
(1) - Topeka.
(2) - Kansas.

تپکچی.

[تُ پَ] (ص نسبی) تفنگچی. (اشتینگاس) (ناظم الاطباء).

تپکچی.

[تَ پَ] (ص نسبی) سرمحاسب. رئیس حسابداری. (اشتینگاس).

تپ گرفته.

[تَ گِ رِ تَ / تِ] (ن مف مرکب) محموم. (اشتینگاس). تب گرفته. که به بیماری تب مبتلی باشد. رجوع به تب و دیگر ترکیب های آن شود.

تپگلو.

[تَ پَ] (اِخ) دهی از دهستان آجرلو است که در بخش مرکزی شهرستان مراغه و 68 هزارگزی جنوب خاوری مراغه و 37 هزارگزی شمال خاوری شوسهء شاهین دژ به میاندوآب واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 244 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و نخود و بزرک و بادام است و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنها جاجیم بافی است راه مالرو دارد. (این ده را «پنکلو» نیز گویند). (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

تپل.

[تُ پُ] (ص) گرد و فربه.

تپل مپل.

[تُ پُ مُ پُ] (ص مرکب، از اتباع) از اتباع. رجوع به تپل شود.

تپلوک.

[تَ پُ] (اِخ)(1) آسمان ششم است بر طبق آدت پران و باج پران و بشن پران. (ماللهند بیرونی ص 115).
.(سانسکریت)
(1) - tapoloka

تپله.

[تَ پِ لِ / لَ] (اِ) تپاله. رجوع به تپاله در همین لغت نامه شود.

تپله.

[تَ پَ لَ / لِ] (اِخ) سعدآباد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5). رجوع به سعدآباد شود.

تپلیتز.

[تِ] (اِخ)(1) تلفظ آلمانی تپلیتسه. یکی از شهرهای چکسلواکی (بوهم) است. دارای آبهای معدنی و کارخانه های شیشه سازی و نساجی و چینی سازی است و 45200 تن سکنه دارد.
(1) - Teplitz.

تپلیتسه.

[تِ سِ] (اِخ)(1) تپلیتز. رجوع به تپلیتز شود.
]. Teplitse ]
(1) - Teplice

تپلیس.

[تِ] (اِخ) پایتخت گرجستان. تفلیس (بالفتح و قیل بالکسر) معرب آن. (فرهنگ رشیدی). نام شهریست که پایتخت گرجستان است... و معرب تپلیس تفلیس است. (انجمن آرا) (آنندراج). رجوع به تفلیس شود.

تپناک.

[تَ] (ص مرکب) جائی که تولید تب کند. (اشتینگاس) (ناظم الاطباء). تبناک. جایی که مورث تب شود. (ناظم الاطباء).

تپنچه.

[تَ پَ چَ / چِ] (اِ) مخفف طبانچه(1)است که به عربی لطمه خوانند. (برهان) (آنندراج). تپانچه. (ناظم الاطباء) :
ز گفتار هر دو پشیمان شدند
تپنچه برخسارگان برزدند.فردوسی.
رجوع به طپنچه شود.
(1) - در آنندراج: «طپانچه».

تپندگی.

[تَ پَ دَ / دِ] (حامص) رجوع به طپندگی شود.

تپنده.

[تَ پَ دَ / دِ] (نف) از تپیدن. رجوع به طپنده و تپیدن شود.

تپنک.

[تُ پَ] (اِ)(1) تبنک و دریچهء زرگری. (ناظم الاطباء).
(1) - ظ. تُپنَگ و تبنک وتنپگ است و این بیت عنصری هم دلیل آن :
تپنگ ار کژ نهد کسی بی شک
ریخته کژ برآید از تپنگ.
رجوع به تبنک و تپنک در همین لغت نامه شود.

تپنکوز.

[تَ پَ] (ص)(1) احمق و ابله و گول. (ناظم الاطباء). احمق و بی خرد و نادان. (آنندراج) :
تپنکوزی بود زال زمانه
که دایم میکند ناز خرانه.
ملا فوقی یزدی (از آنندراج).
رجوع به تپنگوز شود. || در بیت ذیل ظاهراً قوی هیکل. بزرگ جثه :
به پیش جثهء من مو بود تپنکوزی
ز بس که گشته تن زارم از ضعیفی قاق.
ملا فوقی (ایضاً).
|| بی حس. (ناظم الاطباء).
(1) - داعی الاسلام این کلمه را تپنگوز ضبط کرده رجوع به تپنگوز شود.

تپنگ.

[تَ پَ] (اِ) طبق چوبین بقالان و میوه فروشان باشد به این معنی با بای ابجد هم گفته اند. (برهان). در گیلکی تبجه(1). طبقی چوبین که در آن برنج ریزند و پاک کنند. (حاشیهء برهان چ معین). تبنگ. (ناظم الاطباء).
(1) - tabaija.

تپنگ.

[تُ نَ] (اِ) قالبی که زرگران و صفاران چیزها در آن ریزند و به این معنی به تقدیم نون بر حرف ثانی هم آمده است. (برهان). رجوع به تنپگ شود.

تپنگو.

[تَ پَ] (اِ) ظرفی که اصناف محترفه زرفروخت اسباب و اجناس در آن ریزند. (برهان). صندوق حلوائیان و بقالان و سایر محترفه، که در آن زر گذارند. (فرهنگ رشیدی). تبنگو. (ناظم الاطباء) (از فرهنگ رشیدی). || جؤنه و دریچهء زرگری. (ناظم الاطباء). || زنبیل. || سبد. || کیسهء حجام و عطار. به عربی جونه گویند. (برهان). رجوع به تبنگو شود.

تپنگوز.

[تَ پَ] (ص)(1) آدم نادان و احمق که اکنون در تکلم دبنگوز گویند. (فرهنگ نظام).
(1) - ناظم الاطباء و صاحب آنندراج این کلمه را با کاف تازی آورده اند. رجوع به تپنکوز شود.

تپنگوی.

[تَ پَ] (اِ) تبنگو. تبنگوی. تپنگو. رجوع بهمین کلمات شود.

تپو.

[تَ] (اِ) مخفف لفظ تاپو است که بمعنی خمرهء گلی است. (فرهنگ نظام) :
گرچه بخروار مرا هست فضل
نیست ز دانگانه مرا یک تپو.
کمال اسماعیل (از فرهنگ نظام).

تپورستان.

[تَ رَ / رِ] (اِخ) طبرستان. تاپورستان. رجوع به تبرستان و طبرستان. در همین لغت نامه و ایران باستان ج 2 ص1379 و 1508 و 1640 و 1641 شود.

تپوریها.

[تَ] (ص نسبی، اِ) ساکنان تپورستان، طبرستان، تبرستان. رجوع به ایران باستان ج 2 ص 1386، 1508، 1644، 1646، 1647، و ج 3 ص 1925 و 2095 شود.

تپوز.

[تَپْ پو] (اِ) دبوس. گرز. رجوع به تپز شود.

تپومورت.

[تَ](1) نام بنات النعش در «دَتُّ» نزد هندوان. یازدهمین «مننتر». (ماللهند ص 197). رجوع به مننتر شود.
.(سانسکریت)
(1) - tapomurti

تپه.

[تَپْ پَ / پِ] (اِ) کوه پست و پشتهء بلند. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج) (ناظم الاطباء). آن را به فارسی دری تبره، تبرک و گر بکاف فارسی نیز گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). هر جای از زمین که برآمده و گرد باشد. (ناظم الاطباء). در ترکی تپه (بفتح اول و دوم بمعنی قله و بالای سر است). (حاشیهء برهان چ معین).
- امثال: تپه ای پاک نگذاشته است،دره ای پاک نگذاشته است؛ کنایه از خرابکاری همه جانبه است.
|| و کلاه زنان را نیز گفته اند و آن چیزی باشد محرابی که زنان از گلابتون و مروارید دوزند و از طلا و جواهر نیز سازند و بر پیشانی نصب کنند. (برهان) (از ناظم الاطباء). و کله و کلاه را که از ماهوت یا شال پشمینه باشد نیز تپهء کلاه گویند بجهت برآمدگی. (انجمن آرا) (آنندراج). || جای مدور که از خاک کود و نرم کنند برای کاشتن گلها. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || مجازاً چیزی برآمده را گویند چون: یک تپه ریش داشتن، تپه تپه پلیدی. پلیدی بسیار کودشده. گردشده و فراهم شده. || مزید مؤخر امکنه: آل تپه، الباس تپه، امام تقی تپه، ایلغارتپه، باج تپه، بنفشه تپه، ترنگ تپه، تقرتپه، تیکان تپه، دوشان تپه، دیم تپه، سالیان تپه، سنگ تپه، شالی تپه، شغال تپه، شهرستان تپه، قراتپه، قراوای تپه، قلی تپه، گل تپه، گمش تپه، گندل تپه، مرادتپه، یارم تپه. || مزید مقدم امکنه. رجوع به تپه... شود.

تپه.

[تَپْ پَ] (اِخ) دهی از دهستان گاودول است که در بخش مرکزی شهرستان مراغه و در 37 هزارگزی جنوب باختری مراغه و دو هزارگزی باختر شوسهء مراغه به میاندوآب واقع است جلگه ای است معتدل و مالاریائی و 485 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء مردی و چاه و محصول آن غلات و کشمش و چغندر است و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تپه.

[تَپْ پَ] (اِخ) دهی جزء دهستان اجارود است که در بخش گرمی، شهرستان اردبیل و در 9 هزارگزی جنوب خاوری گرمی و 9 هزارگزی شوسهء گرمی به بیله سوار واقع است جلگه ای گرمسیر است و 278 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات و شغل اهالی آنجا گله داری و زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4)

تپه.

[تَپْ پَ] (اِخ) دهی از بخش نمین است که در شهرستان اردبیل و 15 هزارگزی شمال اردبیل و 15 هزارگزی شوسهء اردبیل به آستارا واقع است. جلگه ای معتدل است و 135 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آنجا غلات و شغل اهالی آن زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

تپه.

[تَپْ پَ] (اِخ) دهی جزء دهستان مرکزی شهرستان لنگرود است که در 9 هزارگزی خاور لنگرود متصل به راه فرعی لنگرود به چمخاله واقع است. جلگه ای معتدل و مرطوب است و 235 تن سکنه دارد آب آن از چاه است و از آب رودخانه هم با تلمبهء برقی استفاده میکنند و محصول آن ابریشم و برنج و کنف، صیفی کاری و لبنیات است. شغل اهالی آن زراعت و گله داری است. خربزهء این قریه بخوبی معروف است ولی با بکار افتادن تلمبهء برقی مزارع صیفی و توت زارهای ابریشم به مزارع برنج کاری تبدیل شده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

تپه.

[تَ پَ] (اِخ) قریه ای است تابع سنجاغ ازمیر از ولایت آیدین که در قضای اوده مش قرار دارد. در اطراف این قریه یک رشته خرابه ها و آثار عتیقه وجود دارد. (از قاموس الاعلام ترکی).

تپه اسماعیل.

[تَپْ پَ اِ] (اِخ) دهی از دهستان بیلوار است که در بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان و در بیست و هفت هزارگزی شمال خاوری دزگران و دو هزارگزی شمال ویژه واقع است. دشتی است سردسیر و 365 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء ویژه و محصول آن غلات و حبوبات و لبنیات و توتون است. شغل اهالی آنجا زراعت و صنایع دستی آنان قالیچه و جاجیم و گلیم بافی است. راه مالرو دارد و در تابستانها از راه سنقر و آگاه میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

تپه افشار.

[تَپْ پَ اَ] (اِخ) دهی از دهستان میان دربند است که در بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان و در سی و پنج هزارگزی شمال باختری کرمانشاهان و یکهزار و پانصدگزی باختری شوسهء سنندج واقع است. دشتی است سردسیر و 210 تن سکنه دارد. آب آن از چشمهء سرابله و محصول آن غلات و حبوبات دیم و چغندر قند و توتون است و شغل اهالی آنجا زراعت و راه آن شوسه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

تپه باشی.

[تَپْ پَ] (اِخ) دهی از دهستان فرورق است که در بخش حومهء شهرستان خوی و در یازده هزارگزی باختری خوی و یکهزار و پانصد گزی جنوب شوسهء خوی به سیه چشمه واقع است. جلگه ای است معتدل مالاریایی و 431 تن سکنه دارد. آب آن از رود الند، و چشمه و محصول آن غلات و کرچک و توتون و زردآلو و شغل اهالی آنجا زراعت و صنایع دستی آنان جوراب بافی است. در تابستانها از راه ارابه رو خوی میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

تپه باشی.

[تَپْ پَ] (اِخ) دهی جزء دهستان اجارود است که در بخش گرمی شهرستان اردبیل و در چهارده هزارگزی شوسهء گرمی به بیله سوار واقع است. جلگه ای گرمسیر است و 32 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات و شغل مردم آنجا زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

تپه باشی پورناک.

[تَپْ پَ] (اِخ) دهی از دهستان چای باسار است که در بخش پلدشت شهرستان ماکو و دوازه هزارگزی جنوب باختری پلدشت و پنج هزارگزی جنوب شوسهء پلدشت به ماکو واقع است. جلگه ای معتدل و مالاریایی است و 120 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و زنگبار و محصول آن غلات و کنجد و کرچک و بزرک و برنج است و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است راه ارابه رو دارد که میتوان از پورناک اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

تپه برنگ.

[تَپْ پَ بِ رَ] (اِخ) دهی از بخش پشت آب شهرستان زابل است که در سی و شش هزارگزی شمال بنجار کنار مرز افغان واقع است. جلگه ای گرم و معتدل است و 507 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء هیرمند و محصول آن غلات و لبنیات و شغل اهالی آنجا زراعت و گله داری و کرباس بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

تپه بور.

[تَپْ پَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش تکاب است که در شهرستان مراغه و ده هزار و پانصد گزی باختری تکاب و پنج هزارگزی شمال راه ارابه رو تکاب به میرانشاه واقع است. کوهستانی و معتدل است و 217 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و کرچک و حبوبات است. شغل اهالی آنجا زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

تپه بور.

[تَپْ پَ] (اِخ) ده کوچکی از دهستان جوانرود است که در بخش پاوهء شهرستان سنندج و در پنجاه هزارگزی جنوب راه اتومبیل رو کرمانشاه به پاوه واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 35 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

تپه ترکمان.

[تَپْ پَ تُ کَ] (اِخ) دهی از دهستان باراندوزچای است که در بخش حومهء شهرستان ارومیه و در بیست و یک هزارگزی جنوب خاوری ارومیه و در مسیر راه ارابه رو ترکمان واقع است. جلگه ای معتدل و سالم است. و 75 تن سکنه دارد. آب آن از رود باراندوز و محصول آن غلات و توتون و حبوبات است و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جوراب بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

تپه ترینا.

[تَپْ پَ / پِ تِ / تُ] (ص مرکب، از اتباع). در تداول خانگی، آدمئی فربه و تنبل و آسایش جوی که هیچ کار نداند و نکند و دائم بر یک جای نشسته بود. فربهی و نرم و کاهل و سست. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تپه جیک.

[تَپْ پَ] (اِخ) دهی از دهستان طاغنکوه است که در بخش فدیشهء شهرستان نیشابور و در سی هزارگزی شمال باختری فدیشه واقع است. کوهستانی و معتدل است و 196 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آنجا غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

تپه حسین خان.

[تَپْ پَ حُ سِ] (اِخ)دهی از بخش سنجابی شهرستان کرمانشاهان است که در هفت هزارگزی شمال کوزران و یکهزار گزی خاور راه فرعی کوزران به ثلاث واقع است دشتی سردسیر است و 60 تن سکنه دارد، آب آن از سراب قره دانه و محصول آنجا غلات و حبوبات، لبنیات و جزئی توتون و چغندر قند است و شغل اهالی زراعت و گله داری است و راه مالرو دارد و در تابستان اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

تپه حصار.

[تَپْ پَ حِ] (اِخ) تپه ای است به هشت میلی جنوب دامغان که عده ای از مستشرقین از آن جمله هوتوم شنیدلر و ویلیام جکن عقیده داشتند که محل شهر صددروازه در آنجا است و در سالهای 1931 - 1933 م. دکتر شمیدت بخرج دانشگاه فیلادلفیا در آنجا کاوشهایی کرد و نتیجه ای نگرفت ولی اشیاء زیادی از اسلحه و ادوات بدست آورد. رجوع به ایران باستان ج 2 صص1621 و ج 3 ص2645 - 2646 شود.

تپه خرس.

[تَپْ پَ خِ] (اِخ) دهی از دهستان چمچال بخش صحنهء شهرستان کرمانشاهان است که در بیست و پنج هزارگزی باختر صحنه و چهار هزارگزی خاور شوسهء کرمانشاه به سنقر قراردارد. دشتی سردسیر و معتدل است و 30 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء دینور و محصول آن غلات و برنج است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

تپه خرگوشان.

[تَپْ پَ خَ] (اِخ) دهی از دهستان باباجانی بخش ثلات شهرستان کرمانشاهان است که در چهل و چهار هزارگزی جنوب خاوری دوشیخ و چهار هزارگزی قلعهء میرآباد واقع است کوهستانی و سردسیر است و 100 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و نهر قلعه میرآباد و محصول آنجا غلات و حبوبات و توتون و لبنیات و صیفی است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد و ساکنین از طایفه باباجانی هستند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

تپه خلج.

[تَپْ پَ خَ لَ] (اِخ) دهی جزء دهستان سفلی شهرستان اراک است که در سی هزارگزی جنوب باختر آستانه و شش هزارگزی راه عمومی واقع است کوهستانی و سردسیر است و 186 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و چشمه سار است و محصول آنجا غلات و بنشن و شغل اهالی زراعت و گله داری و قالیچه بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

تپه داراب خان.

[تَپْ پَ] (اِخ) دهی از دهستان ذهاب بخش سر پل ذهاب شهرستان قصرشیرین است که در شانزده هزارگزی شمال باختری سرپل ذهاب و سه هزارگزی باختر راه فرعی به اویسی و چهار هزارگزی مرز ایران و عراق واقع است، دشتی گرمسیر و مالاریائی است و 100 تن سکنه دارد. آب آن از زهاب رودخانه و برف و باران و دله شیر است و محصول آنجا غلات دیم و لبنیات است و شغل اهالی زراعت و گله داری است راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

تپه دز.

[تَپْ پَ دِ] (اِخ) دهی از بخش پشت آب شهرستان زابل است که در پنج هزارگزی جنوب خاوری بنجار کنار راه فرعی بند کهک به زابل واقع است جلگه ای گرم و معتدل است و 447 تن سکنه دارد. آب آن از رود هیرمند و محصول آنجا غلات و لبنیات است و شغل اهالی زراعت و گله داری و قالیچه و گلیم و کرباس بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

تپه دلن.

[تِ پِ دِ لِ] (اِخ) قصبه ای به آلبانی. رجوع به قاموس الاعلام ترکی و تپه دلنلی شود.

تپه دلنلی.

[تِ پِ دِ لِ] (اِخ) (علی پاشا...) یکی از وزرای مقتدر زمان سلطان سلیم خان ثالث و مصطفی خان رابع و محمودخان ثانی. او از قصبهء تپه دلن واقع در آلبانی است. رجوع به قاموس الاعلام ترکی ج 4 ص3190 (علی پاشا) و تپه لنی شود.

تپه دیبی.

[تَپْ پَ] (اِخ) دهی از دهستان سردرود بخش رزن شهرستان همدان است که در چهل هزارگزی باختر رزن و چهارده هزارگزی باختر دمق واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 440 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آنجا غلات و لبنیات است شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

تپه رش.

[تَپْ پَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان مرحمت آباد است که در بخش میاندوآب شهرستان مراغه و در سی هزارگزی شمال باختری میاندوآب و بیست هزارگزی شمال باختری شوسهء میاندوآب به مهاباد واقع است. جلگه ای معتدل است و 418 تن سکنه دارد آب آن از سیمینه رود و محصول آن غلات و چغندر و حبوبات است و شغل اهالی آنجا زراعت و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

تپه رش.

[تَپْ پَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان قلعه (گرمسیر ولدبیگی) بخش ثلاث شهرستان کرمانشاهان است که در سه هزارگزی شمال باختری سرقلعه و کنار راه فرعی سرپل ذهاب به اویسی و پنج هزارگزی مرز ایران و عراق واقع است. دشتی گرمسیر است و 300 تن سکنه دارد. آب آن از سراب قلعه و چاه و محصول آنجا غلات و حبوبات و برنج و لبنیات است، شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

تپه رش.

[تَپْ پَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان قلعه کری بخش سنقر کلیائی شهرستان کرمانشاهان است که در بیست و یکهزار و پانصد گزی خاور سنقر و کنار راه فرعی سنقر به اسدآباد واقع است کوهستانی و سردسیر است و 235 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و چشمه است و محصول آنجا غلات و حبوبات و دیمی و کتیرا است و شغل اهالی زراعت و قالیچه و جاجیم و پلاس بافی است. راه فرعی بسنقر دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

تپه رش.

[تَپْ پَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان ذهاب بخش سرپل ذهاب شهرستان قصر شیرین است که در شش هزارگزی شمال سرپل ذهاب و دو هزارگزی سراپله واقع است دشتی گرمسیر و مالاریائی است و 200 تن سکنه دارد. آب آن از نهر ولاش و محصول آنجا غلات و برنج و صیفی و لبنیات و توتون است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد و در تابستان اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

تپه رش.

[تَپْ پَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان روانسر شهرستان سنندج است که در چهارده هزارگزی جنوب روانسر و یکهزار گزی باختر راه اتومبیل رو کرمانشاه به روانسر واقع است. دشتی سردسیر و معتدل است و 107 تن سکنه دارد آب آن از رودخانهء قره سو و محصول آنجا غلات و حبوبات و لبنیات و چغندر قند است و شغل اهالی آنجا زراعت و گله داری است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

تپه زرد.

[تَپْ پَ زَ] (اِخ) دهی از بخش سنجابی شهرستان کرمانشاهان است که در هیجده هزارگزی شمال خاوری کوزران و دو هزارگزی رودخانهء قره سو واقع است. سردسیر است و 90 تن سکنه دارد. آب آن از چاه و محصول آنجا غلات و حبوبات و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد و در تابستان اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

تپه سبز.

[تَپْ پَ سَ] (اِخ) دهی از دهستان میان دربند، بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان است که در سی و سه هزارگزی شمال باختری کرمانشاه از طریق سراب خشکه و دو هزارگزی احمدآباد واقع است دشتی سردسیر است و 100 تن سکنه دارد، آب آن از چاه و محصول آنجا غلات و حبوبات دیمی است و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

تپه سر.

[تَپْ پَ سَ] (اِخ) دهی از دهستان شیرگاه بخش سواد کوه شهرستان شاهی است که در چهار هزار و پانصد گزی شمال شیرگاه و بر کنار شوسه و راه آهن واقع است کوهستانی و معتدل و مرطوب است و 190 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء گسلیان و محصول آن برنج و غلات و شغل اهالی آنجا زراعت است. آب انباری دارد که میگویند از بناهای دورهء صفویه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

تپه سر.

[تَپْ پَ سَ] (اِخ) دهی از دهستان کلباد بخش بهشهر شهرستان ساری است که در بیست و پنج هزار و پانصدگزی خاور بهشهر و یکهزار و پانصدگزی جنوب شوسهء بهشهر بگرگان واقع است. کوهستانی و جنگلی و معتدل و مرطوب است و 180 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه سار و محصول آن برنج و غلات و مرکبات و توتون و سیگار و صیفی است و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان کرباس بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

تپه سرخ.

[تَپْ پَ سُ] (اِخ) دهی از بخش پشت آب شهرستان زابل است که در هفتاد و چهار هزارگزی شمال بنجار و شش هزارگزی باختری راه مالرو شغالک به زابل واقع است. جلگه ای گرم و معتدل است و 205 تن سکنه دارد آب آن از رود هیرمند و محصول آن غلات و لبنیات و چرم گاو است و شغل اهالی آنجا زراعت و گله داری و گلیم و کرباس بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

تپه سرو.

[تَپْ پَ سَ] (اِخ) در قسمت سفلای معبر قزلق جزو کوهستانها و ییلاقهای شاه کوه و ساور. رجوع به سفرنامهء مازندران رابینو بخش انگلیسی ص127 و ترجمهء وحید ص169 شود.

تپه سفید.

[تَپْ پَ سَ] (اِخ) تپه سیف. رجوع به تپه سیف شود.

تپه سفید.

[تَپْ پَ سَ] (اِخ) رجوع به پیک خور شود.

تپه سفید.

[تَپْ پَ سَ] (اِخ) نام ایستگاه راه آهن نزدیک پهن ده که بنام آن موسوم است.

تپه سی دلیک.

[تَپْ پَ دَ] (اِخ) دهی از دهستان گلچرت بخش پلدشت شهرستان ماکو است که در سی و شش هزار و پانصد گزی جنوب خاوری پلدشت واقع است. دامنه ای معتدل است و 174 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و چشمه و محصول آن غلات و پنبه و شغل اهالی آنجا زراعت و گله داری است صنایع دستی آنان جاجیم بافی است و تا ناریک راه ارابه رو دارد و در تابستان میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

تپه سیف.

[تَپْ پَ سَ] (اِخ) دهی جزء دهستان غار است که در بخش ری شهرستان تهران و دوازده هزارگزی شمال باختری شهر ری سر راه عمومی رباط کریم به ایستگاه راه آهن واقع است. جلگه ای معتدل است و 15 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آن غلات و صیفی و چغندر قند و شغل اهالی آنجا زراعت است. راه شوسه دارد و تپه ای قدیمی در آنجاست. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1). این ده را تپه سفید هم گویند.

تپه شارک.

[تَپْ پَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان فارسینج بخش اسدآباد شهرستان همدان است که در بیست و هشت هزارگزی فارسینج واقع است. کوهستانی و سردسیر است 62 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آنجا غلات و لبنیات است و شغل اهالی زراعت و گله داری است و صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

تپه شاه طوطیان.

[تَپْ پَ] (اِخ) دهی از دهستان ذهاب بخش سر پل ذهاب شهرستان قصرشیرین است که در بیست و یک هزارگزی شمال سرپل ذهاب و یکهزار گزی راه فرعی به اویسی واقع است دشتی گرمسیر و مالاریائی است و 100 تن سکنه دارد آب آن از سراب دیزگه و محصول آنجا غلات و لبنیات است شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

تپه شعبان.

[تَپْ پَ شَ] (اِخ) دهی از دهستان دروفرامان بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان است که در سی و پنج هزارگزی سلیمانیه و کنار رودخانهء گاماسیاب واقع است دشتی سردسیر است و 30 تن سکنه دارد. آب آن از گاماسیاب و محصول آنجا غلات دیم و لبنیات است و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

تپه شیرخان.

[تَپْ پَ] (اِخ) دهی از دهستان آبسرده است که در بخش چقلوندی شهرستان خرم آباد و بیست و یک هزارگزی شمال خاوری چقلوندی کنار باختری راه فرعی چقلوندی به بروجرد واقع است دامنه ای سردسیر است و 180 تن سکنه دارد. آب آن از سراب میربیگ و محصول آن غلات و لبنیات و پشم است. شغل اهالی آنجا زراعت و گله داری است صنایع دستی زنان قالی و سیاه چادر بافی است. راه اتومبیل رو دارد و ساکنان آنجا از طایفهء بورتاری میباشند و در خانه و سیاه چادر سکونت دارند و برای تعلیف احشام به قشلاق میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

تپه صارمی.

[تَپْ پَ رِ] (اِخ) دهی از دهستان مرحمت آباد است که در بخش میاندوآب شهرستان مراغه و در بیست و سه هزارو پانصد گزی شمال باختری میاندوآب و نوزده هزارگزی شمال باختری شوسهء میاندوآب به مهاباد واقع است. جلگه ای معتدل است و 173 تن سکنه دارد. آب آن از سیمین رود و چاه و محصول آن غلات و شغل اهالی آنجا زراعت و گله داری است و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

تپه طاق.

[تَپْ پَ] (اِخ) ده کوچکی از دهستان یخاب است که در بخش طبس شهرستان فردوس و در صدوهفتاد وسه هزارگزی شمال خاوری طبس واقع است. کوهستانی و معتدل است. و 14 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

تپه عرب.

[تَپْ پَ عَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان شهرکی است که در بخش شیب آب زابل و هیجده هزارگزی شمال خاوری سکوهه و هیجده هزارگزی خاور شوسهء زاهدان به زابل واقع است. جلگه ای گرم و معتدل است و 152 تن سکنه دارد. آب آن از رود هیرمند و محصول آن غلات و لبنیات است و شغل اهالی آنجا زراعت و گله داری است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

تپه علی.

[تَپْ پَ عَ] (اِخ) دهی از دهستان سلگی شهرستان نهاوند است که در سی و دو هزارگزی باختر شهر نهاوند و چهارده هزارگزی جنوب باختری شهرک واقع است کوهستانی و سردسیر است و 68 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و قنات و محصول آنجا لبنیات است و شغل اهالی زراعت و گوسفندداری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

تپه قشلاق.

[تَپْ پَ قِ] (اِخ) دهی جزء دهستان حومهء بخش کرج است که در شهرستان تهران و هشت هزارگزی جنوب باختری کرج و یکهزار گزی باختر راه کرج به اشتهارد واقع است جلگه ای معتدل است و 105 تن سکنه دارد آب آن از قنات و رود کرج و محصول آن غلات و چغندرقند و بنشن و صیفی و شغل اهالی زراعت است. ایل میش مست در بهار به این ده می آیند. راه ماشین رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

تپه کبود.

[تَپْ پَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان خرم رود شهرستان تویسرکان است که در سی و شش هزارگزی باختر تویسرکان و چهارهزارگزی شمال راه شوسهء تویسرکان به کرمانشاه واقع است دشتی سردسیر است و 93 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و رودخانهء خرم رود و قره چای است و محصول آنجا غلات و حبوبات و صیفی و لبنیات است و شغل اهالی زراعت و گله داری است و صنایع دستی قالی بافی است. راه مالرو دارد و تابستان از ولاشجرد اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

تپه کبود.

[تَپْ پَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان خالصهء بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان است که در بیست و چهار هزارگزی شمال باختری کرمانشاه و کنار شوسهء روانسر و رودخانه قره سو قرار دارد دامنه ای سردسیر است و 91 تن سکنه دارد. آب آن از قره سو و محصول آنجا غلات و حبوبات دیمی و لبنیات است و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

تپه کخا.

[تَپْ پَ کِ] (اِخ) دهی از دهستان بخش میان کنگی شهرستان زابل است. که در بیست و چهار هزارگزی شمال باختری ده دوست محمد و پانزده هزارگزی راه مالرو ده دوست محمد به تخت شاه واقع است. جلگه ای گرم و معتدل است و 656 تن سکنه دارد. آب آن از رود هیرمند و محصول آن غلات و لبنیات و صیفی است شغل اهالی آنجا زراعت و گله داری و قالیچه و گلیم و کرباس بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

تپه کل.

[تَپْ پَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان سنجابی شهرستان کرمانشاهان است که در دوازده هزارگزی شمال خاوری کوزران و کنار رودخانهء کهناب واقع است دشتی سردسیر است و 175 تن سکنه دارد. آب آن از سراب سلطان حاجی و محصول آنجا غلات و صیفی و توتون و حبوبات و لبنیات و میوه است و سیب آن بخوبی در سنجابی مشهور است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد و در تابستان اتومبیل میتوان برد. در زمستان گله داران آنجا به گرمسیر حدود قصر شیرین میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

تپه کویک.

[تَپْ پَ یَ] (اِخ) دهی از بخش روانسر شهرستان سنندج است که در هفده هزارگزی جنوب روانسر و یکهزار گزی باختر راه اتومبیل رو کرمانشاه به روانسر، واقع است. جلگه ای سردسیر است و 137 تن سکنه دارد. آب آن از سراب روانسر. محصول آنجا غلات و حبوبات و برنج و صیفی است و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

تپه گچی.

[تَپْ پَگَ] (اِخ) دهی از دهستان بابالی، بخش چقلوندی شهرستان خرم آباد است که در دو هزارگزی شمال باختری چقلوندی و یکهزار گزی باختر راه فرعی چقلوندی به بروجرد واقع است. جلگه ای سردسیر و مالاریائی است و 420 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء بابالی و محصول آن غلات و لبنیات و صیفی است و شغل اهالی آن جا زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان چادربافی است و راه مالرو دارد. ساکنان آن از طایفهء پیرداده بیرالوند بوده و در خانه سکونت دارند و برای تعلیف احشام به قشلاق میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

تپه گله.

[تَپْ پَ گُ...] (اِخ) دهی از بخش کرند شهرستان شاه آباد است که در یازده هزارگزی جنوب خاور گهواره و سه هزارگزی راه فرعی گهواره به شاه آباد واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 220 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آنجا غلات و حبوبات و لبنیات و توتون و صیفی است. شغل اهالی زراعت و گله داری است و از تیرهء گهواره ای هستند و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

تپه لری.

[تَپْ پَ لُ] (اِخ) دهی از بخش روانسر شهرستان سنندج است که در نوزده هزارگزی جنوب خاوری روانسر و یکهزار گزی باختر راه اتومبیل رو کرمانشاه به روانسر واقع است، دشتی سردسیر است و 169 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء قره سو و محصول آنجا غلات و صیفی است و شغل اهالی زراعت است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

تپه لری.

[تَپْ پَ لُ] (اِخ) دهی از دهستان خالصهء بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان است که در بیست و نه هزارگزی شمال باختری کرمانشاه واقع است. دشتی سردسیر است و 41 تن سکنه دارد آب آن از رودخانهء رازآور و محصول آن غلات و حبوبات دیمی و برنج و لبنیات است و شغل اهالی زراعت است و راه مالرو دارد. در فصل خشکی میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

تپه لله.

[تَپْ پَ لَ لَ] (اِخ) دهی از بخش سنجابی شهرستان کرمانشاهان است که در دو هزارگزی جنوب خاوری کوزران و کنار راه فرعی کوزران به چهار زبر واقع است. دشتی سردسیر است و 180 تن سکنه دارد. آب آن از چاه و محصول آنجا غلات و حبوبات دیم و لبنیات است و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد و در تابستان اتومبیل میتوان برد و در زمستان اکثر سکنهء آنجا به گرمسیر حدود مرز ایران و عراق میروند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

تپه لنی.

[تِ پِ لِ] (اِخ)(1) شهری به آلبانی که بر کنار رود «ویوزا»(2) واقع است و 2000 تن سکنه دارد و موطن علی پاشا است. سامی بیک نام این شهر را «تیه دلن» و ضبط فرنگی آن را «تپه لن»(3) آورده و افزاید: قصبه ای است در آلبانی در خطهء «طوسقه لق» و این قصبه حاکم نشین سنجاق «ارکری» از ولایت یانیه(4) است و در شمال ارکری بفاصلهء 27 هزار گز و در شمال غربی نهر یانیه بفاصلهء صدهزار گز و در ساحل غربی نهر «ویوسه»(5)قرار دارد. (از قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Tepeleni´ Tebelin, tebelen.
(2) - Viosa.
(3) - Tepelen.
(4) - Janina.
(5) - Viosa.

تپه محمدی.

[تَپْ پَ مُ حَمْ مَ] (اِخ) ده کوچکی از دهستان نجف آباد شهرستان بیجار است که در ده هزارگزی شمال خاوری نجف آباد و کنار شوسهء بیجار به سنندج واقع است و 40 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

تپه مرجان.

[تَپْ پَ مَ] (اِخ) دهی جزء دهستان بهنام عرب است که در بخش ورامین شهرستان تهران و بیست و پنج هزارگزی جنوب ورامین کنار راه شوسهء دوازده امام واقع است. جلگه ای معتدل است و 66 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آن غلات و صیفی و شغل اهالی آنجا زراعت است. راه ماشین رو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج1).

تپه مکی.

[تَپْ پَ مَ] (اِخ) دهی از دهستان باراندوزچای است که در بخش حومهء شهرستان ارومیه و در بیست و شش هزارگزی جنوب خاوری ارومیه و یکهزار و پانصد گزی خاور شوسهء مهاباد به ارومیه واقع است. جلگه ای معتدل و سالم است و 369 تن سکنه دارد. آب آن از درین قلعه و محصول آن غلات و توتون و انگور و حبوبات و چغندر است شغل اهالی آنجا زراعت و صنایع دستی آنان جوراب بافی است. راه ارابه رو دارد و از شوسهء مهاباد میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

تپه مورندین.

[تَپْ پَ رَ] (اِخ) نام تپه ای به «ولاشت» از دهات ساری. رجوع به سفرنامهء مازندران رابینو بخش انگلیسی ص122 و ترجمهء وحید ص164 شود.

تپه مولا.

[تَپْ پَ مَ] (اِخ) دهی از دهستان در کوه است که در بخش چقلوندی شهرستان خرم آباد و در نه هزارگزی خاور چقلوندی و نه هزارگزی جنوب راه شوسهء فرعی خرم آباد به چقلوندی واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 90 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و صیفی و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است صنایع دستی زنان فرش و سیاه چادر بافی است. راه مالرو دارد و ساکنان از طایفه بیرالونداد و در خانه و چادر بسر میبرند و برای تعلیف احشام به قشلاق میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

تپه مولا.

[تَپْ پَ مَ] (اِخ) دهی از دهستان کمازان شهرستان ملایر است که در سی و سه هزارگزی جنوب شهر ملایر و هیجده هزارگزی جنوب راه شوسهء ملایر به اراک واقع است. کوهستانی و معتدل است و 767 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آنجا غلات و صیفی است و شغل اهالی زراعت است و صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

تپه میراحمد.

[تَپْ پَاَ مَ] (اِخ) دهی از دهستان کند کلی بخش سرخس شهرستان مشهد است که در هشت هزارگزی شمال باختری سرخس واقع است. جلگه ای گرمسیر است و 1100 تن سکنه دارد آب آن از قنات و هریررود و محصول آن غلات و پنبه است. شغل اهالی آنجا زراعت و مالداری و قالیچه و شال بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

تپه نادر.

[تَپْ پَ دِ] (اِخ) دهی از دهستان پائین ولایت است که در بخش فریمان شهرستان مشهد و در شصت و چهار هزارگزی خاوری فریمان و چهار هزارگزی باختر راه مالرو عمومی شاهین گرماب به خارزار واقع است کوهستانی و معتدل است و 111 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آن غلات و بنشن و شغل اهالی زراعت و مالداری و قالیچه بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

تپهنده.

[] (اِخ) قلعه ای بهند از نواحی دهلی. رجوع به تبرمانده و تاریخ حبیب السیر چ خیام ج 2 ص 620 شود.

تپه نوشیروان.

[تَپْ پَ] (اِخ) دهی از دهستان ذهاب شهرستان قصر شیرین است که در چهارده هزارگزی شمال سرپل ذهاب و کنار راه فرعی به اویسی واقع است، دشتی گرمسیر و مالاریائی است و 250 تن سکنه دارد. آب آن از نهر ولاش و محصول آنجا غلات و لبنیات و برنج و توتون و صیفی است و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1).

تپه یزدان.

[تَپْ پَ یَ] (اِخ) ده کوچکی از دهستان خزل شهرستان نهاوند است که در سی و شش هزارگزی شمال باختری شهر نهاوند واقع است و 40 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج).

تپیدگی.

[تَ دَ / دِ] (حامص) تپیدن. رجوع به طپیدگی و تپیدن شود.

تپیدن.

[تَ دَ] (مص). طپیدن. به طای حطی نوشتن رسم متأخرین است. (غیاث اللغات). معرب آن طبیدن باشد با بای ابجد. (برهان). بیقراری و اضطراب نمودن. (برهان) (ناظم الاطباء) (از فرهنگ نظام). اضطراب و بیقراری. (غیاث اللغات از بهار عجم). || از جای برجهیدن. (از صحاح الفرس). از جای جستن و لرزیدن. (برهان) (از فرهنگ نظام) (ناظم الاطباء). جنبیدن و لرزیدن. (شرفنامهء منیری). لرزیدن باشد مشروط به بیم. (فرهنگ خطی کتابخانهء سازمان). حرکت از روی عدم اختیار نمودن. || تپیدن دل و رگ؛ضربان نمودن آنها. (ناظم الاطباء) :
چو آواز پای ستوران شنید
فلاطوس را دل یکی برتپید.
عنصری (از صحاح الفرس یادداشت بخط مؤلف).
رزبان آمد و حلقوم همه بازبرید
قطره ای خون بمثل از گلوی کس نچکید
نه بنالید از ایشان کس، نه کسی بتپید
بازآمد همگان را سوی چرخشت کشید.
منوچهری (دیوان چ دبیرسیاقی ص131).
ز تپیدن دل خود شب هجر در عذابم
که درو نمی تواند که غمت قرار گیرد.
ولی دشت بیاضی (از فرهنگ جهانگیری).
دل می تپدم مدام کایا چه شود
دوریت مباد هرچه بادابادا.؟ (از انجمن آرا).
از پریدنهای رنگ و از تپیدنهای دل
عاشق بیچاره هر جا هست رسوا میشود.
؟ (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
|| گرم شدن. (غیاث اللغات) (فرهنگ نظام). در اوستا تَب و در سنسکریت تَپ و در پهلوی تپستن موجود است بمعنی گرم شدن و روشن شدن. (فرهنگ نظام). || بمعنی کمین کردن هم آمده است. (برهان). کمین کردن و دام نهادن. (ناظم الاطباء). رجوع به تپ و تپاک و تپش و طپیدن شود.

تپیدن.

[تَ دَ] (مص) (منحوت از تپمق ترکی) متعدی آن تپاندن. به فشار جای گرفتن : زنها و بچه ها بدیدن امنیه همگی تپیدند توی آغل هاشان. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تپیدنی.

[تَ دَ] (ص لیاقت) (از: تپیدن + «ی») لیاقت. رجوع به طپیدنی و تپیدن شود.

تپیده.

[تَ دَ / دِ] (ن مف) از تپیدن. رجوع به تپیدن شود.

تپی نامبوس.

[تُ] (اِخ)(1) قبیله ای از بومیان برزیل.
(1) - Topinambous.

تت.

[تِ] (اِخ)(1) (عید...) یکی از مراسم مذهبی است که بوسیلهء مردم «آنام» رسمیت یافت. این عید در اولین روز سال چینیان (بین بیستم ژانویه و نوزدهم فوریه) برگزار میگردد.
(1) - Tet.

تت.

[تِ] (اِخ)(1) شط کوچکی است در جنوب فرانسه که از پیرنهء شرقی سرچشمه گرفته وارد دریای مدیترانه میشود و صد و بیست هزار گز طول دارد.
(1) - Tet.

تت.

[تُ] (اِخ)(1) مرکز بخشی در شهرستان «دیپ»(2) است که در ایالت «سن مارتیم»(3) و بر کنار راه آهن «رون»(4) به «دیپ» واقع است و 720 تن سکنه دارد.
(1) - Totes.
(2) - Dieppe.
(3) - Seine - Maritime.
(4) - Rouen.

تتا.

[تَ] (اِخ) شهرکی است بمصر از جانب فرودین آن و آن را «کورة تمُّی» و «تتا» گویند. (از معجم البلدان ج 2 ص366).

تتاءن.

[تَ ءُ] (ع مص) حیله و فریب کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تتاءن صید؛ خدعه و فریب دادن آن چنانکه آمدن شکارچی گاه از این طرف و گاه از آن طرف. (قطر المحیط) (از اقرب الموارد). آمدن شکار را گاه از چپ و گاه از راست آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به تثاءُن شود.

تتائی.

[تَ] (اِخ) شمس الدین محمد بن ابراهیم مکنی به ابوعبدالله تتائی مالکی. وی قاضی القضاة مصر و مردی خویشتن دار و فاضل و عفیف و متدین بود. مدتی بکار قضا مشغول شد و سپس آن را ترک گفت و به تدریس و تصنیف پرداخت و در فرایض یدی طولی داشت و پس از سال 940 ه . ق . درگذشت. (از معجم المطبوعات ج 2 ستون 1625). در هدیة العارفین وی را محمد بن ابراهیم بن خلیل شمس الدین مالکی قاضی ضبط کرده و نویسد در 942 ه . ق. درگذشت. او راست: البهجة السنیة. تنویرالمقالة فی شرح الرسالة. جواهرالدرر فی حل الفاظ المختصر. خطط السداد و الرشد فی الفروع. فتح الجلیل فی شرح الفاظ الشیخ خلیل. و جز آن. (هدیة العارفین ج 2 ص236). رجوع به اعلام زرکلی ج 3 ص843 شود.

تتائی.

[تَ] (اِخ) یوسف بن حسن. او راست «الرساله» که محمد بن ابراهیم آن را بنام «تنویرالمقاله» شرح کرده است. (هدیة العارفین ج 2 ص236).

تتابع.

[تَ بُ] (ع مص) پیاپی درافتادن. (زوزنی). پیاپی شدن. (زوزنی) (دهار) (ترجمان علامهء جرجانی) (غیاث اللغات) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). توالی. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). توالی و پشت هم درآمدن. (فرهنگ نظام): تتابعت الاخبار اذا جاء بعضها فی اثر بعض. (اقرب الموارد). || با یکدیگر پس روی کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || متناسب و مشابه بودن. (ناظم الاطباء).

تتاتس.

[تُ تِ] (اِخ)(1) خدای اعظم از خدایان مشترک همهء مردم گُل(2).
(1) - Teutates.
(2) - Les Gaulois.

تتار.

[تَ] (اِخ) تاتار است که آن ولایتی باشد از ترکستان که مشک خوب از آنجا آورند. (برهان). تتار و تتر همان تاتار و تتری منسوب بدان. (فرهنگ رشیدی). مخفف تاتار است. (فرهنگ نظام). تاتار. (ناظم الاطباء) (انجمن آرا) (آنندراج) :
نوک سر کلک او قبلهء درّ عدن
خاک سم اسب او کعبهء مشک تتار.خاقانی.
آهو از سنبل تتار چرید
نه به مشک است زنده نام تتار.خاقانی.
تتار را موضع اقامت... واد غیرذی زرع است با طول و عرض. دور آن زیادت از هفت هشت ماهه راه است. طرف شرقی با ولایت خطای دارد و طرف غربی با ولایت ایغور و شمال با قرقیز و سلنکای و جنوب با جانب تنکت و تبت. (جهانگشای جوینی).
هیچ شک می نکنم کاهوی مشکین تتار
شرم دارد ز تو مشکین خط آهوگردن.
سعدی.
|| ترکان آنجا را (تاتار را) نیز تتار خواند. (از برهان). مردم تاتار. (ناظم الاطباء) :
تو گفتی که در خطهء زنگبار
ز یک گوشه ناگه درآمد تتار.(بوستان).
که در سینه پیکان تیر تتار
بسی بهتر از قوت ناسازگار.(بوستان).
همین دیدم از پاسبان تتار
دل مرده و چشم شب زنده دار.(بوستان).
بهمهء معانی رجوع به تاتار و تتر شود.

تتار.

[تَ] (اِخ) از امرای دولت سلطان غیاث الدین، مسعودبن محمد سلجوقی است که وی را صاحب بزرگ میگفتند و بسال 543 ه . ق. به قتل رسید. رجوع شود به اخبارالدولة السلجوقیه ص111، 113، 117، 118، 120.

تتارچه.

[تَ چَ / چِ] (اِ) نوعی از تیر باشد و پیکان خاصی هم دارد. (برهان). نوعی از تیر. (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج). نوعی از اسامی تیرها به اعتبار پیکان. (شرفنامهء منیری).

تتارک.

[تَ رُ] (ع مص) با یکدیگر دست بداشتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء): تتارک الامر بینهم؛ ترکوه. (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تتاری.

[تَ] (ص نسبی) منسوب به تتار. (ناظم الاطباء). تاتاری. تتری. که از سرزمین تاتار و یا تتار و تتر باشد. مردم تاتار و یا هرچیز منسوب بدان :
گل بهاری بت تتاری
نبیذ روشن چرا نیاری؟
رودکی (از احوال و اشعار رودکی تألیف سعید نفیسی ج 2 ص544).
دل باز ده بخوشی(1) ورنه ز درگه شه
فردات خیلتاشی ترک آورم تتاری.
منوچهری.
در قطرهء باران بهاری چه توان گفت
در نافهء آهوی تتاری چه توان گفت.سعدی.
چه باد خوش نفس بود اینکه بشکست
به یک دم قیمت مشک تتاری.ابن یمین.
رجوع به تاتار و تتار و تتر شود.
(1) - ن ل: بخوبی.

تتافل.

[تَ فِ] (ع اِ) جِ تَتْفُل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به تتفل شود.

تتال.

[تِ] (اِخ) دهی جزء دهستان قشلات افشار بخش قیدار شهرستان زنجان است که در سی و هشت هزارگزی جنوب باختری قیدار و بیست و شش هزارگزی راه عمومی واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 54 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه سار و محصول آنجا غلات و شغل اهالی زراعت و قالیچه و گلیم و جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

تتالع.

[تَ لُ] (ع مص) گردن ستیخ کردن و سربلند کردن در رفتار. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تتالی.

[تَ] (ع مص) در پی یکدیگر شدن امور. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || آمدن سواران پی در پی. (از ناظم الاطباء): جاءت الخیل تتالیاً؛ ای متتابعة. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

تتالیان.

[تِ] (اِخ)(1) قومی که پسر پادشاه آن، ارشک بزرگ، بر آن تیوخوس شورید و پارتها را از قید حکومت مقدونیها خلاص کرد. رجوع به ایران باستان ج 3 ص2595 و 2597 شود.
(1) - Tetaliens.

تتام.

[تَ تام م] (ع مص) آمدن همهء قوم و تمام شدن آنها. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). آمدن همهء آنها و تمام شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). منه الحدیث: فتتامت الیهِ قریش؛ ای جاءته متوافرة متتابعة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تتاون.

[تَ وُ] (ع مص) تتاءُن. (اقرب الموارد) (قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء): هو یتتاوُن للصید اذا جاءهُ مرة عن یمینه و مرة عن شماله. (اقرب الموارد) (قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به تتامُن شود.

تتایع.

[تَ یُ] (ع مص) اقدام کردن در امری برخلاف مردم. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || بر روی درافتادن و تمادی و سرعت نمودن در شر. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). بر روی درافتادن در بدی و سرعت نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || ستیهیدن در چیزی. (از قطر المحیط). ستیهیدن و خودرایی نمودن. || ایستاده شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء): تتایع للقیام؛ استقل لهُ. (قطر المحیط). || جنبانیدن شتر کتفهای خود را در رفتن. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || پیاپی درفتادن. || ازدحام نمودن. || خویشتن را سست انداختن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || گذشتن باد بر برگ. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). ناوانیدن باد سر گیاه را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تتأم.

[تَ ءَ] (ع مص) تِئْم. همزاد. (منتهی الارب).

تتبرگ.

[تُ بِ] (اِخ) (جنگل ...)(1) سلسلهء تپه های پردرختی در آلمان که بر جلگه های وستفالی(2) مشرف است. لژیونهای واروس(3)بسال نهم میلادی در آنجای منهزم گشت.
(1) - Teutberg (foret de..) ou Teutoburger wald.
(2) - Westphalie.
(3) - Varus.

تتبع.

[تَ تَبْ بُ] (ع مص) از پی فراشدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). پیروی کردن. (غیاث اللغات) (آنندراج). پیروی و متابعت. (فرهنگ نظام). || پی در پی طلب کردن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). طلب کردن کسی را برفتن در پی آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). در پی چیزی رفتن بطلب آن. (غیاث اللغات) (آنندراج). با جد و جهد چیزی را طلب کردن. (ناظم الاطباء). تفحص و تلاش. (غیاث اللغات) (آنندراج) (المنجد) (ناظم الاطباء). کوشش. (ناظم الاطباء). جستجو و تفحص. (فرهنگ نظام) : تا همت بتحصیل علم و تتبع اصول و فروع آن مصروف گردانید. (کلیله و دمنه). از سمرقند بر عزیمت تتبع ایشان بر راه بخارا بجانب جند رفت. (جهانگشای جوینی).

تتبعات.

[تَ تَ ب بُ] (ع اِ) تفحصات و تجسسات. (ناظم الاطباء). جِ تتبع. رجوع به تتبع شود.

تتبع کردن.

[تَ تَبْ بُ کَ دَ] (مص مرکب) پژوهش. پی جویی. طلب کردن. تفحص کردن : و گفت تتبع میکن تا این کیست که میگویند پیغمبر خواهد بود. (فارسنامهء ابن البلخی ص97). روی بحضرت نهاد و جانیان را(1) تتبع کرد و بعضی را بدست آورد و مثله کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص77). و طایفهء ایشان را تتبع کرد تا همه را نیست گردانید و سیاست فرمود. (ترجمهء تاریخ یمینی ایضاً ص 399). این رئیس جماعت متأکله را تتبع کرد و هرچه در ایام فتنه برشوت گرفته بودند از ایشان بستد. (ترجمهء تاریخ یمینی ایضاً ص437). || پیروی کردن. متابعت :
تتبع سخن کس نکرده ام هرگز
کسی نکرده بمن فن شعر را تلقین.صائب.
(1) - ن ل: خائنان را.

تتبیب.

[تَ] (ع مص) هلاک کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (صراح). هلاک کردن کسی را. (اقرب الموارد) (قطر المحیط) (منتهی الارب). || زیان و هلاکی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || تباً لک گفتن کسی را. (اقرب الموارد) (قطر المحیط): تباً تتبیباً، بطریق مبالغه است؛ یعنی بسیار هلاکی باد او را. (منتهی الارب).

تتبیر.

[تَ] (ع مص) هلاک کردن. (تاج المصادر بیهقی) (ترجمان علامه جرجانی) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || شکستن. (اقرب الموارد) (قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تتبیع.

[تَ] (ع مص) از پی فرا شدن. (زوزنی). طلب چیزی کردن؛ برفتن در پی آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تتبیل.

[تَ] (ع مص) تابل ریختن در دیک. (اقرب الموارد) (از قطر المحیط). دیگ افزار ریختن در دیگ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تتبین.

[تَ] (ع مص) باریک کردن. (تاج المصادر بیهقی نسخهء خطی کتابخانهء سازمان ورق 180 ب). باریک بینی کردن. (قطر المحیط). ریزه کاری و باریک بینی کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به تاج العروس ج 9 ص152 شود. || کاه در کاهدان گذاشتن. (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تتج الحجری.

[] (اِخ) مکنی به ابوالفتح. وی در جمادی الاولی سال 314 ه . ق. به اتفاق برادر خود ابوالفوارس مشترکاً عهددار شحنگی قسمت شرقی بغداد شدند و در ذی الحجهء همان سال از این شغل معزول گردیدند. رجوع به الاوراق ص82 و 85 شود.

تتر.

[تَ تَ] (اِخ) بمعنی تاتار است که ولایتی باشد مشک خیز. (برهان). مخفف تاتار که شهری است در ترکستان. (غیاث اللغات) (آنندراج). مخفف لفظ تاتار است. (فرهنگ نظام). تاتار. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). تتار. تاتار. (از فرهنگ رشیدی) (از شرفنامهء منیری). منسوب به آنجا را تتری گویند. (برهان) (غیاث اللغات) (آنندراج). رجوع به تاتار و تتار شود. || گروهی از مردم که جایگاه آنان میان بحر خزر و چین و هندوستان است. (از المنجد). تاتاری. (ناظم الاطباء). تتر و تاتار، شعبه ای از ترکان دشت قبچاق. (فرهنگ خطی کتابخانهء سازمان). قوم مغول. رجوع بتاریخ ابن اثیر ج 12 صص164 - 182 و ص229 شود :
بخندید کز روز جنگ تتر
بدر کردم آن جنگجویی بدر.(بوستان).
گفت ای خداوند زمین لایق قدر بزرگوار پادشه نباشد دست همت به مال چو من گدا آلوده کردن که جو جو بگدائی فراهم آورده ام، گفت که بتتر میدهم. (گلستان).

تتر.

[تَ تَ] (ع اِ) دزی در ذیل قوامیس عرب این کلمه را معادل تَتَریّ و بمعنی چاپار و قاصد(1) آورده است. (دزی ج 1 ص141).
(1) - Courrier.

تترآکن.

[تِ کِ] (اِ)(1) چهار فندقه: در نباتات تیرهء گاوزبان و نعنا از دو حجره تشکیل یافته و هر حجرهء آن حاوی دو تخمک یا دو دانه میباشد. پس از رسیدن میوه، در جدار تخمدان چین خوردگی ظاهر شده و هر حجرهء آن بدو حجره منقسم میگردد و بدین طریق در داخل کاسهء آن چهارآکن که هر یک از آنها از نیم کارپل بوجود آمده و در داخل هر یک، یک دانه قرار گرفته است دیده میشود. این میوه ها را تترآکن مینامند. (گیاه شناسی حبیب الله ثابتی ص 521).
(1) - Tetrakene.

تترا.

[تَ] (هزوارش، اِ) بلغت زند و پازند تابستان را گویند که در مقابل زمستان است. (برهان) (از انجمن آرا) (از آنندراج). هزوارش «تترا»(1) پهلوی همین(2) تابستان. (حاشیهء برهان چ معین).
(1) - Tat(a)ra.
(2) - Hamin.

تترا.

[تِ] (اِ)(1) خروس کولی، بدنوس. (فرهنگ فرانسه به فارسی سعید نفیسی) نوعی مرغ از خانوداهء گالی ناسه(2) که آن را بزبان عامیانه خروس کولی(3) گویند. از پرندگان نسبةً بزرگ و قوی است با رنگی سیاه که سینه اش سبز زنگاری و شکمش سفید است. این مرغ در جنگلهای کوهستانی زندگی میکند و گوشت آن بسیار مطبوع است.
رجوع به خروس کولی شود.
(1) - Tetras (tra).
(2) - Gallinaces.
(3) - Coq de bruyere.

تترا.

[تِ] (یونانی، پیشوند)(1) مأخوذ از «تسارا»(2) و «تتارا»(3)ی یونانی بمعنی چهار و پیشاوندی است که با بسیاری از کلمات ترکیب میگردد و بیشتر در اصطلاحات علمی و بمعنی چهارتائی متداول است. چنانکه در شیمی برای نامگذاری ترکیبات چهارظرفیتی بکار میرود. مثلاً کربن که عنصری است چهارظرفیتی در ترکیب با کلر بصورت تتراکلرور کربن ظاهر میشود و در کلماتی چون «تتراکورد» بمعنی نوعی از چنگ های قدیم که دارای چهار سیم بود و «تتراداکتیل» چهارانگشتی و «تتراادر» چهاروجهی و «تتراسیلاب»، چهارسیلابی و «تتراپود» چهارپا و غیره آشکار میشود. رجوع به ترکیب های تترا شود.
(1) - Tetra.
(2) - Tessara.
(3) - Tettara.

تترااستات سرب.

[تِ اَ سِ تِ سُ](ترکیب اضافی، اِ مرکب)(1) یکی از ترکیبات سرب که آن را میتوان بجای بی اکسید سرب بمصرف رسانید. رجوع به روش تهیهء مواد آلی دکتر صفوی ص168 شود.
(1) - (CH3COO)4 pd.

تترابروموفلوئورسئین.

[تِ رُ مُ ءُ رُ سِ] (اِ مرکب)(1) یکی از ترکیبات هالوژن دار که بعنوان مواد رنگین بمصرف میرسد. رجوع به روش تهیهء مواد آلی دکتر صفوی ص 247 شود.
(1) - Tetrabromofluoreseine.

تترابروموفنل فتالئین.

[تِ رُ مُ فِ نُ فِ لِ فِ] (اِ مرکب)(1) این ترکیب را برای امتحان درمانگاهی کیسهء صفرا بکار می برند. برای این منظور 06/0 - 08/0 گرم از محلول 5 درصد آن را برای هر کیلوگرم وزن بدن در ورید تزریق می کنند. امروزه بعلت عدم تحمل دارویی که تولید میکند تقریباً متروک شده است. (از درمانشناسی احمد عطائی ص341).
(1) - Tetrabromophenol Phetaleine.

تترابرومیت دوکائوچو.

[تِ رُ دُ] (اِ)از ترکیب کائوچو با برم(1) بوجود می آید. رجوع به گیاه شناسی ثابتی ص183 شود.
(1) - C10H16Br4.

تتراپلوئید.

[تِ لُ] (اِ) یکی از اشکال کرموزومی موجود زنده است. رجوع به جانورشناسی عمومی دکتر فاطمی ج 1 ص16 و بیولوژی وراثت دکتر خبیری ص186 شود.

تتراپول.

[تِ] (اِخ) (چهار قصبه) این اسم از طرف یونانیهای قدیم ببعض نواحی اطلاق میشد که شامل چهار قصبه باشد. مشهورترین آنها محلی بود در سوریه شامل قصبه های آنطاکیه، لاوقیه، افامیه، سلفکیه و در یونان جز اینها بهمین نام نواحی دیگری نیز وجود داشت. (قاموس الاعلام ترکی).

تتراد.

[تِ] (اِ)(1) گونه ای کرموزوم در وهلهء «دیپلوتن»(2) که در این مرحله دو شکاف در طول کروموزومهای هر زوجی ظاهر شده بقسمی که چهار عنصر کروموزومی نمایان میگردد. رجوع به جانورشناسی عمومی دکتر فاطمی ص35 و گیاه شناسی حبیب الله ثابتی ص463 شود.
(1) - Tetrad.
(2) - Diplotene.

تترادینام.

[تِ] (اِ)(1) چهار پرچم طویل از شش پرچم تیرهء کلم را نامند: نباتات تیرهء کلم دارای شش پرچم اند و چهار پرچم آنها طویلتر از دو پرچم میباشد و تترادینام نامیده میشود. (گیاه شناسی حبیب الله ثابتی ص413).
(1) - Tetradyname.

تترارم.

[تِ رِ] (اِ)(1) از اصطلاحات نظامی و بحرپیمائی یونان: کشتی های جنگی که چهار صف پاروزن داشت و در چهار طبقه جامیگرفتند بعکس تررم که دارای سه طبقه بود. (ایران باستان ج 3 ص 1977 ح).
(1) - Tetraremes.

تترارنکیده آ.

[تِ دِ] (اِ)(1) یکی از راسته های ردهء فرعی از ردهء اصلی سستدها یا کرمهای نواری است. جانوران این راسته دارای چهار خرطوم میباشند و انگل ماهیان هستند. رجوع به جانورشناسی سیستماتیک دکتر آزرم ص169 شود.
(1) - Tetrarhynchidea.

تترافیلیده آ.

[تِ دِ] (اِ)(1) یکی از راسته های ردهء فرعی از ردهء اصلی سستدها(2) یا کرمهای نواری میباشد. جانوران این راسته انگل مهره داران خون سردند. رجوع به جانورشناسی سیستماتیک دکتر آزرم ص169 شود.
(1) - Tetraphyllidea.
(2) - Cestodes.

تتراکلراتان.

[تِ کُ لُ اِ] (اِ) یکی از مشتقات هالوژن دار که در زمرهء حلالهای گرانبها بشمار می آید و در عین حال جزو کاتالیزرهای کلروراسیون میباشد. رجوع به روش تهیهء مواد آلی دکتر صفوی ص247 و 256 شود.

تتراکلرور اتیلن.

[تِ لُ رِ اِ لِ] (اِ)(1)مایعی است که در 121 درجه حرارت بجوش می آید. خاصیت سمی و درجهء جذب شدن آن از تتراکلرور دوکربن کمتر است و در کرمهای پرندگان مخصوصاً «هتراکیس»(2) کبوتر بمقدار 1/0 - 2/0 سانتی متر مکعب برای هر کیلوگرم وزن حیوان بسیار مؤثر و بعلاوه در مورد آسکاریس و «ان سینر»(3) سگ و گربه و سایر کرمهای مدور حیوانات نیز تأثیر دارد. (از درمانشناسی احمد عطایی ص418). رجوع به تتراکلروردوکربن شود.
(1) - Tetrachlorure ethylene.
(2) - Heterakis.
(3) - Uncinaires.

تتراکلرور پلاتین.

[تِ رِ پِ لُ] (اِ)(1) از ترکیب های طلای سفید است که توسط فرمل در محلول قلیایی احیاء میشود و «سیاهِ طلای سفید»(2) به دست می آید. رجوع به روش تهیهء مواد آلی دکتر صفوی ص213 شود.
(1) - Tetrachlorure platine.
(2) - Noir de platine.

تتراکلرور دوکربن.

[تِ لُ دُ کَ بُ](اِ)(1) خواص فیزیکی و شیمیایی: مایعی است بی رنگ، خنثی، قابل اشتعال با طعمی لب گز و شیرین و سنگین تر از آب (وزن مخصوص آن 62/1 میباشد). با بوئی نزدیک ببوی اتر یا بوی کلروفرم تقریباً در آب غیرمحلول میباشد. مواد چربی و ید و کافور و اسانس ها و موم ها و لسیتین ها(2) و اغلب اجسام آلی را حل میکند این جسم برای خاموش کردن حریق ها بکار میرود و در نتیجهء احتراق آن گازهای سمی و محرک تولید میشود.
خواص فیزیولوژیکی:
تتراکلروردوکربن مانند کلروفرم یک عنصر بیهوشی میباشد ولی بعلت خطرناک بودنش مورد استعمالی ندارد زیرا موجب ضعف و بی حالی زیاد و اختلالات دستگاه گوارش میگردد. اگر مقدار زیاد آن را در داخل بدن تجویز کنند موجب آثار و علائمی میگردد که نظیر علائم و تأثیرات کلروفرم میباشد یعنی موجب ضعف اعمال سلسلهء اعصاب مرکزی شده و پس از مدتی باعث مسمومیت مزمن و بروز یرقان میگردد. جذب تتراکلرور دوکربن بیشتر در مجاورت مخاط روده های کوچک صورت میگیرد و وجود الکل و اجسام چربی در روده ها جذب آن را آسان میکند، از این جهت در موقع تجویز آن باید از مصرف الکل و اجسام چربی دار خودداری کرد. جذب املاح کالسیم از خاصیت سمی تتراکلرور دوکربن می کاهد. باید دانست که دفع تتراکلرور دوکربن بیشتر از راه ریه صورت میگیرد.
تتراکلرور دوکربن دارای خاصیت ضد عفونی و خاصیت انگل کش (انگل های خارجی) میباشد و آن را برای ضدعفونی کردن زخمها توصیه میکنند. بعلاوه شپش و رشک را نیز از بین میبرد. در بیماریها و اختلالات پوستی نیز از آن استفاده میکنند... تتراکلرور دوکربن از جملهء داروهای ضدکرم مؤثر میباشد و مخصوصاً در کرمهای گرد از قبیل « آنکی لوستوم»(3) وآسکاریس و استرونگل تأثیر کرده و برای کشتن لاروهای «استر»(4) است و برای دفع زالوی کبدی گوسفند و بز و گاو و بالاخره برای دفع «هامن شوس»(5) اسب آن را بکار میبرند.
اشکال دارویی: تتراکلرور دوکربن را مخلوط با آب آشامیدنی یا شیر یا قدری روغن (یک در پنج) یا بطور خالص بشکل کاپسول ژلاتینی و غیره میدهند. بهتر است حیوانات را در حالت ناشتا گذارده و سپس دارو را تجویز کنند معمو مسهل را توأم با دارو و یا بعد از آن میدهند. نوع مسهل باید نمکی باشد. در انسان سولفات دومانیزی را تجویز میکنند در مورد «انکی لوستوم دندنالیس»(6) بهتر است روغن کنوپود را به نسبت یک پنجم و تتراکلرور دوکربن را به نسبت چهار پنجم مخلوط کنند. مقداری برای کپلک: گاو مسن 10 سانتیمتر مکعب یا 16 گرم.
گوسالهء بیش از یکسال 10 سانتیمتر مکعب یا 16 گرم.
گوسالهء یکساله و کمتر از یکسال 5 سانتیمتر مکعب یا 8 گرم.
گوسفند و بز 1 سانتیمتر مکعب یا 6/1 گرم.
مقدار دفع برای کرمها:
اسب 50 - 60 سانتی متر مکعب یعنی 80 - 100 گرم برای هر کیلوگرم وزن.
کره اسب 20 - 30 سانتی متر مکعب یا 30 - 50 گرم.
گوسفند 1 - 5 سانتی متر مکعب.
در انسان 4% - 8% سانتی متر مکعب برای هر کیلوگرم وزن بدن یعنی مجموعاً 5/2 - 5 سانتی مترمکعب برای انسان بزرگ.
تتراکلرور دوکربن از جملهء سموم کبد میباشد و هر قدر جراحات و بثورات کبدی شدیدتر باشد خاصیت سمی آن نیز بیشتر ظاهر میگردد. در انسان و حیوانات مقادیر زیاد آن موجب تشنج و تقلیل قند خون میگردد. در حیوانات باید ابتدا با تجویز مقادیر کم حساسیت دامها را مورد دقت قرار داد و حتماً اجسام خالص را تجویز نمود.
موارد منع شده:
بجز در حیوانات مبتلا به کپلک باید از تجویز تتراکلرور دوکربن در حیوانات مبتلا به بثورات و جراحات کبدی و کلیوی و در بیماری سگ جوان و اختلالات معدی و معوی در حیوانات بسیار جوان یا خیلی پیر و گاوهای شیرده خودداری نمود. اخیراً در آمریکا و اروپا و در اغلب ممالک دنیا و ایران اجسامی را که دارای خواص تتراکلرور دوکربن میباشد و عاری از معایب آن است برای دفع کرمهای گرد و زالوی کبدی بکار برده اند از این جمله تتراکلروراتیلن است. (از درمانشناسی احمد عطائی صص416 - 418). رجوع به تتراکلرور اتیلن شود.
de carbon.
(1) -Tetrachlorure
(2) - Lecithines.
(3) - Ankylostome.
(4) - Oestre.
(5) - Haemonchus.
(6) - Ankylostome dundenalis.

تتراگالاکتورونیک.

[تِ تُ] (اِ)(1)(اسید...) یکی از ترکیبات گالاکتوز است که از هیدرولیز اسیدپکتیک پولی هولوزیدی که در غشاء چغندر وجود دارد بدست می آید. رجوع به گیاه شناسی حبیب الله ثابتی ص 44 شود.
(1) - Tetragalactorunique.

تترالین.

[تِ] (اِ) از ترکیبهای شیمیائی. رجوع به روش تهیهء مواد آلی دکتر صفوی ص332 شود.

تترالین سولفنات دوسدیم.

[تِ فُ دُ سُ یُ] (اِ) از ترکیبهای شیمیایی. رجوع به روش تهیهء مواد آلی دکتر صفوی ص332 شود.

تترالین سولفونیک.

[تِ فُ] (اِ) از ترکیبهای شیمیائی. رجوع به روش تهیهء مواد آلی دکتر صفوی ص 333 شود.

تترامر.

[تِ مِ] (اِ)(1) گلهایی که پیرامون آنها چهارقطعه ای باشد: نباتات یک لپه ای غالباً دارای گلهای تریمر میباشد یعنی هر پیرامن آنها دارای سه قطعه است. بعضی نباتات تترامر و بعضی .... (گیاه شناسی حبیب الله ثابتی ص435).
(1) - Tetramere.

تت رام نس.

[تِ نِ] (اِخ)(1) (... صیدایی). یکی از اشخاص معروف بحریهء خشایارشا در جنگ با یونان که پس از فرماندهان بحری قرار داشت. وی پسر آنیسوس(2) بود. رجوع به تاریخ ایران باستان ج 1 ص 471 شود.
(1) - Tetramnes.
(2) - Anysus.

تترانی.

[تُ] (اِخ)(1) یکی از ولایات آسیای صغیر در زمان پادشاهی اردشیر دوم. رجوع به ایران باستان ج 2 ص1099 شود.
(1) - Teutranie.

تترانیترو دی متیل آنیلین.

[تِ رُ مِ](اِ) از اجسام آلی. رجوع به روش تهیهء مواد آلی دکتر صفوی ص143 شود.

تتراهیبریدیسم.

[تِ] (اِ) اصطلاح بیولوژی. رجوع به بیولوژی وراثت دکتر خبیری ص52 شود.

تترب.

[تَ تَرْ رُ] (ع مص) خاک آلوده شدن. (اقرب الموارد) (قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (المنجد). || خاک گشتن. خاک شدن. (اقرب الموارد) (قطر المحیط) (المنجد).

تتربو.

[تَ رَ / تَ تَ] (اِ) تتربوه. (فرهنگ جهانگیری) (برهان) (فرهنگ رشیدی) (فرهنگ نظام) (ناظم الاطباء). تتره. (انجمن آرا) (آنندراج). ظرافت و سخره و لاغ. (فرهنگ جهانگیری). ظرافت و لاغ و مسخرگی. (برهان) (فرهنگ نظام) (آنندراج) (انجمن آرا). ظرافت و لاغ. (فرهنگ رشیدی). سخره و لاغ. (شرفنامهء منیری). لاغ و تمسخر. (فرهنگ شعوری ج 1 ورق 289 ب). ظرافت و زیبائی و لطافت و لاغ و مسخرگی. (فرهنگ نظام) :
لیکن نه بازگردم از شر دشمنان
کاندر خور تماخره و تتربو شوم.سوزنی.
رجوع به تتربوه و تتره شود.

تتربوه.

[تَ رَ] (اِ) تتربو. (فرهنگ جهانگیری) (برهان) (فرهنگ نظام) (ناظم الاطباء). ظرافت و لاغ و مسخرگی. (برهان). لاغ و تمسخر و مضحکهء مجلس شدن. (فرهنگ شعوری ج 1 ورق 292 الف) :
گشت آنکه شد همیشه پی هزل و تتربوه
از که سبکتر ارچه گران بود همچو کوه.
شهاب.
رجوع به تتربو و تتره شود.

تترتر.

[تَ تَ تُ] (ع مص) تزلزل و تقلقل. (اقرب الموارد). جنبیدن و اضطرب کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تزلزل. (المنجد): الم تعلمی انی اذاالدهر مسنّی بنائبة زلّت و لم اتترتر. (اقرب الموارد).

تترح.

[تَ تَرْ رُ] (ع مص) اندوهگین شدن. (اقرب الموارد) (قطر المحیط) (المنجد) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تتردن.

[تِ رُ دُ] (اِ)(1) نوعی ماهی که شکم آن برجسته و متورم است و در آبهای گرم زندگی میکند.
(1) - Tetrodon.

تترس.

[تَ تَرْ رُ] (ع مص) سپردار شدن(1). (زوزنی) (دهار) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). تتریس؛ سپر پیش داشتن. (منتهی الارب) (آنندراج): تسترت بک من الحدثان و تترست من نبال الزمان. (اقرب الموارد). رجوع به تتریس شود.
(1) - در نسخهء بسیار کهن تاج المصادر بیهقی متعلق بکتابخانهء سازمان ص249 «تبرس» بدین معنی «سپردار شدن» آمده است. ولی بظن قوی مصحف است.

تترستاق.

[تَ رُ] (اِخ) یکی از دهستانهای ییلاقی بخش نور شهرستان آمل است. این دهستان در 24 هزارگزی خاور بلده واقع است و هوای آن سرد و آب آن از چشمه سار و محصول عمدهء آنجا غلات و لبنیات است. این دهستان از سه آبادی بنام رزن، تیرستاق و کرسی تشکیل شده و 870 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

تترع.

[تَ تَرْ رُ] (ع مص) شتافتن. (تاج المصادر بیهقی). بشتافتن. (زوزنی). ببدی شتافتن بکسی. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). در قاموس بمعنی نزاع آمده است. (از اقرب الموارد).

تترف.

[تَ تَرْ رُ] (ع مص) تنعم. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). بناز و نعمت زیستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تترونتن.

[تَ نَ تَ] (هزوارش، مص) به لغت زند و پازند بمعنی باریدن باشد. (برهان) (ناظم الاطباء) (از انجمن آراء) (از آنندراج). هزوارش «تترونیتن»(1) پهلوی «واریتن»(2)، باریدن. (حاشیهء برهان چ معین).
(1) - T(a)tron(i)tan.
(2) - Varitan.

تترونیوم.

[تِ رُ] (اِخ)(1) شهری به یونان که در لشکرکشی خشیارشا بتصرف لشکر ایران درآمد. رجوع به تاریخ ایران باستان ج 1 ص798 شود.
(1) - Tetronium.

تتره.

[تَ رِ] (اِ) بمعنی مسخرگی و لاغ باشد. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ظرافت و لاغ و مسخرگی که الفاظ دیگرش تتربو و تتربوه هم هست. (فرهنگ نظام) :
لیکن کنم بار دگر کدبانوئیها بیشتر
گه زیر باشم گه زبر بی ریشخند و تتره ای.
سوزنی (از فرهنگ نظام).
رجوع به تتربو و تتربوه شود.

تتری.

[تَ را] (ع ص، ق) پیاپی. (ترجمان علامهء جرجانی). متواتر و متفرق و پریشان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). و مذکور است در «وت ر». (منتهی الارب). اصل آن «وتری» و معنی آن آمدن یکی پس دیگری است. (المنجد). یک یک پس یکدیگر. در اصل وتری بود مأخوذ از «وتر» است. (آنندراج) :ثم ارسلنا رسلنا تتری. (قرآن 23 / 44). و منه الحدیث: لابأس بقضاء رمضان تتری. (منتهی الارب). جاءوا تتری؛ یک یک پس یکدیگر آمدند یا متفرق و پریشان آمدند. (ناظم الاطباء). و تَتَریً نیز آمده است. (المنجد).

تتری.

[تَ / تُ] سماق بود. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص521). سماق باشد که از آن آش پزند. (صحاح الفرس). سماق. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی) (دهار) (زمخشری) (فرهنگ رشیدی) (ناظم الاطباء) (الفاظ الادویه ص72). سماق باشد. (فرهنگ جهانگیری). سماق را گویند و آن چیزی باشد ترش که در آشها و طعامها کنند(1) و بعضی به این معنی بجای حرف ثانی بای ابجد نوشته اند. (برهان). سماق که ثمر ترش است. (فرهنگ نظام) :
خار مدرو تا نگردد دست و انگشتان فگار
کز نهال و تخم تتری کی شکر خواهی چشید.
ناصرخسرو.
در بساتین ز لطف لهجهء او
شاید ار قند آید از تتری.شمس فخری.
رجوع به سماق شود. || خشخاش را نیز گفته اند. (برهان). خشخاش. (ناظم الاطباء).
(1) - Rhus coriara. (گیاه شناسی ثابتی ص172).

تتری.

[تَ تَ] (ص نسبی، اِ)(1) منسوب به تتر را گویند. (فرهنگ جهانگیری). منسوب به تتر باشد که ولایت تتار است. (برهان). منسوب به تتر که مخفف تاتار است و آن ملکی است از ترکستان که ساکنان آنجا در سابق کافر بودند. (غیاث اللغات) (آنندراج). تتری منسوب به تتر و تاتار و تتار. (از فرهنگ رشیدی). منسوب به تتر یعنی تاتار. (ناظم الاطباء) :
تتری گر کشد مخنث را
تتری را دگر نباید کشت.(گلستان).
گویند که دوش شحنگان تتری
دزدی بگرفتند بصد حیله گری.سعدی.
رجوع به تاتار و تتار و تتر شود.
(1) - از «تتر» (اسم) + «ی» (علامت نسبت).

تتری.

[تَ تَ] (ع اِ) تتر. چاپار. (دزی ج 1 ص 141).

تتریب.

[تَ] (ع مص) خاک آلود کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار) (صراح اللغة) (اقرب الموارد) (آنندراج). خاک افشاندن بر چیزی و خاک آلود کردن آنرا. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || خاک ساختن چیزی را. (قطر المحیط). || پوشاندن سقف یا جز آن را بخاک. (قطر المحیط). || بسیارمال گردیدن و بی نیاز شدن مرد چنانکه گوئی مال او بقدر خاک است. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). بسیارمال گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || کم مال شدن و فقیر گردیدن چنانکه از شدت فقر خاک نشین شدن و از لغات اضداد است. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). کم شدن مال. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تتری با.

[تَ] (اِ مرکب) سماقیه. (دهار). آش سماق. رجوع به تتری شود.

تتریح.

[تَ] (ع مص) اندوهگین کردن. (تاج المصادر بیهقی). اندوهگین کردن کسی را. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تتریس.

[تَ] (ع مص) با سپر کردن مرد را. (زوزنی). واداشتن او را به سپر گرفتن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) || پوشاندن مرد خود را به سپر. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). سپر پیش داشتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || سپر بخشیدن بکسی. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تتریص.

[تَ] (ع مص) استوار کردن چیزی را. (از اقرب الموارد). محکم کردن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). استوار کردن. (آنندراج). || راست گردانیدن چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): ترص المیزان؛ راست و متعادل ساخت ترازو را. (قطر المحیط).

تتریع.

[تَ] (ع مص) بستن در را. (اقرب الموارد) (قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تتریف.

[تَ] (ع مص) به نعمت پروردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تتریک.

[تَ] (اِ) به هندی سماق. (الفاظ الادویه). رجوع به تتری شود.

تتریة.

[تَ تَ ی یَ] (ع اِ) قبایی که بطریق تاتار و از ابریشم یکدست تهیه کنند و حاشیهء آن را با پارچهء زرین تزیین نمایند. (دزی ج 1 ص141).

تتزل.

[تِ زِ] (اِخ)(1) یوهانس. کشیش و راهب آلمانی که در حدود سال 1465 م. در پیرنا(2) متولد شد و بسال 1519 م. درگذشت. مواعظ او در مورد بخشایش و اغماض گناهان یکی از علل بروز اعتراض لوتر(3) و هیجان اصلاحات مذهبی، و بالاخره پیدایش مذهب پرتستان در دین مسیح بود.
(1) - Tetzel Johannes.
(2) - Pirna.
(3) - Luther.

تتژه.

[تِ ژِ] (اِخ) ناحیتی به یونان. رجوع به ایران باستان ج 1 ص828 شود.

تتش.

[تُ تُ] (اِخ) ابن ارسلان بن داودبن میکائیل بن سلجوق بن دقاق سلجوقی ملقب به تاج الدوله و مکنی به ابوسعید. برادر ملکشاه سلجوقی نخستین از سلاجقهء شام که در سال 488 ه . ق. در جنگ با برکیارق، برادرزادهء وی، به حدود ری کشته شد. رجوع به مجمل التواریخ و القصص چ بهار صص 408 - 409 و غزالی نامه تألیف جلال همایی ص12 و 16 و قاموس الاعلام ترکی و رجوع به تاج الدوله تتش بن ارسلان... و رجوع به مادهء بعد شود.

تتشی.

[تُ تُ] (ص نسبی، اِ) منسوب به تتش. رجوع بمادهء ذیل شود.

تتشی.

[تُ تُ] (اِخ) بیمارستانی به باب الازج بغداد منسوب به خمارتگین، یکی از غلامان تاج الدوله تتش بن ارسلان بن داودبن سلجوق است. (از معجم البلدان ج 2 ص366). || عقارالتتشی؛ بازاری است نزدیک مدرسهء نظامیهء بغداد منسوب به خمارتگین. (از معجم البلدان ایضاً).

تتشیه.

[تُ تُ ی یَ] (اِخ) مدرسه ای نزدیک به عقار التتشی، اصحاب ابوحنیفه را. منسوب به خمارتگین. (معجم البلدان ج 2 ص366). رجوع به تتش و تتشی شود.

تتعتع.

[تَ تَ تُ] (ع مص) بی آرام و تفته گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || تردد در قرائت و بلید بودن زبان در آن. فی الحدیث: یقرءالقرآن و یتتعتع فیه؛ ای یتردد فی القراءة و یتبلد فیه لسانه. (منتهی الارب).

تتغ.

[تُ تُ] (اِ) تتق. پرده که پارچهء حایل باشد و با لفظ کشیدن و بستن استعمال میشود. (فرهنگ نظام). رجوع به تتق شود.

تتفل.

[تَ فُ] (ع اِ) ج، تتافل. روباه یا روباه بچه. و در آن لغات است: تَفَّل، تُتفُل، تِتفَل، تَتفَل، تِتفِل، تُتفَل. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || مؤنث آن تتفلة. (منتهی الارب) (آنندراج). || گیاه خشک یا درختی است یا نباتی است سبز تیره رنگ مایل بسرخی زردی آمیخته. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تتفله.

[تَ فَ لُ / تِ فَ لَ / تُ فَ لَ / تِ فَ لَ / تُ فُ لَ] (ع اِ) روباه ماده و یا روباه بچهء ماده. (ناظم الاطباء). رجوع به تتفل شود.

تتفورد.

[تِ فُ] (اِخ)(1) شهری است به انگلستان که در کنت نشین «نورفولک»(2) واقع است و 4800 تن سکنه دارد. این شهر در دوران کشورگشائی رومیان ویران و منکوب گردید و در قرون وسطی از مراکز مذهبی مهم بشمار می آمد و بقایای صومعه ها و دیرهای کهن در آنجا فراوان است. تجارت غله و صنعت پارچه بافی آن بارونق است.
(1) - Thetford.
(2) - Norfolk

تتفوز.

[تَ] تبفوز. (ناظم الاطباء). رجوع به تبفوز شود.

تتفیف.

[تَ] (ع مص) گفتن کسی را تفّاً لک. (از اقرب الموارد)؛ یعنی پلیدی و دوری باد ترا. (از قطر المحیط). گفتن کسی را تفّا لک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تتق.

[تُ تُ] (اِ) تقتق بود. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص249). ططق بود. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). چادر و پردهء بزرگ. (برهان) (ناظم الاطباء). سراپرده. (غیاث اللغات). پرده. (شرفنامهء منیری) (اوبهی) (دهار). صاحب کشف نوشته که این لفظ عربی نیست. (غیاث اللغات). تتغ. (فرهنگ نظام). و با لفظ زدن و آویختن و بستن و کشیدن و برانداختن مستعمل. (آنندراج). این لفظ عربی نیست و در هیچ کتاب لغت عربی ضبط نشده ترکی هم نیست و فارسی هم نمیتواند باشد برای اینکه حرف قاف دارد که در فارسی نیست پس باقی میماند این احتمال که اصل کلمه فارسی تتغ با غین بوده و اشتباهاً با قاف نوشته میشود از این قبیل کلمات بسیار است که فارسی و با حروف مخصوصهء عربی نوشته میشود مثل غوری که ظرف چینی ساختهء غور افغانستان بوده و اکنون غلط مشهور با قاف، قوری نوشته میشود و مخصوص ظرفی که در آن چای دم کنند چه از گل باشد چه از فلز. (فرهنگ نظام) :
بر سر بیرق به لاف پرچم گوید منم
تق تق(1) خاتون صبح بر تتق روزگار.
عماد عزیزی (از لغت فرس چ اقبال ص 249).
از سیاست آسمان بندد تتق
گرچه از اندیشه سازی بارگاه.
انوری (از آنندراج).
دل خانه فروش نام و ننگم زو
دلبر ز تتق بدر نمیآید.انوری.
ز اول که داشت در تتق صنع منزوی
ارواح را مشیت و اشباح را گهر.انوری.
مخدرات سماوی تتق براندازند
بجای ماند این هفت قلعهء مدهون.
جمال الدین عبدالرزاق.
بر ضمیر غیب گوی تو براندازد تتق
بس که تشویش عروس کلهء خضرا دهد.
جمال الدین عبدالرزاق (از آنندراج).
حبشی زلف و یمانی رخ و زنگی خالست
که چو ترکانش تتق رومی و خضرا بینند.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص92).
اکنون بناز در تتق خلد پیش تو
خندیده گل قنینهء حمرا گریسته.
خاقانی (ایضاً ص545).
خونین تتق از پی خجالت
بر چشم خیال بازبستیم.
خاقانی.
فراست تو چو افکند نور در عالم
نماند در تتق غیب هیچ سر مسطور.
ظهیر (از شرفنامهء منیری).
که مرد در تتق کبریا نیابد راه
مگر که لشکر حرص و هوی کند مقهور.
ظهیر.
واجب آمد این بکر دوشیزه در تتق معانی و سرادق الفاظ جلوه کردن و بی نقاب و حجاب به عالمیان نمودن. (سندبادنامه ص30).
تا کرمش در تتق نور بود
خار ز گل نی ز شکر دور بود.نظامی.
چون جمشید خورشید در تتق اغباش محتجب شد بر مرکب اکهب شب روی بمرو آورد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 ص220).
دو شاهنامه خوان پس تتق به نوبت تا روز به آواز خوش شاهنامه میخواندند. (تاریخ طبرستان).
چون تتق از روی آن شمع جهان برداشتند
همچو پروانه جهانی دل ز جان برداشتند.
عطار.
ناگاه آفتاب رخت تیغ برکشید
بس تیغ تیز در تتق مشک ناب بست.عطار.
بهشت آراسته در برگشاده
تتق آویخته مسند نهاده.عطار(اسرار نامه).
می پرد چون آفتاب اندر افق
با عروس صدق و صفوت بر تتق.
(مثنوی چ کلالهء خاور ص194).
فرش کشیدند و تتق برزدند
پردهء دهلیز بر اختر زدند.
امیرخسرو (از آنندراج).
تخت زدند و تتق آویختند
عرش دگر بر زمی انگیختند.
امیرخسرو (ایضاً).
خلوت حسن ترا حاحبهء شمس نام
بانوی این نه سرا در تتق چارمین.
سلمان ساوجی.
سرِّ خدا که در تتق غیب منزویست
مستانه اش نقاب ز رخسار برکشیم.حافظ.
ای صفات تو نهان در تتق وحدت ذات
جلوه گر ذات تو از پردهء اسماء و صفات.
جامی.
منشور خرگه و تتق و چتر و سایبان
بر کندلان چرخ مدور نوشته اند.
نظام قاری (دیوان ص24).
بگرد رایت خورشید بود این مسطور
که خرگه و تتق و چتر جم نخواهد ماند.
نظام قاری (دیوان ص61).
ترکیب ها و کنایه ها:
- تتق باف.؛ تتق بند. تتق سپهرگون. تتق کشیدن. تتق نیلی. رجوع به همین کلمه ها شود.
|| و نیز آنچه پیش تخت عروس وقت جلوه باشد. (آنندراج). پرده که در جلوه گاه عروس بندند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || پشه دان. (ناظم الاطباء). || پرده های پیاز. (ناظم الاطباء).
(1) - در حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی: طرهء.

تتق باف.

[تُ تُ] (نف مرکب) تتق بافنده. که پرده بافد :
خرد کاری بین که در مشرق تتق بافان شب
دق مصری را نورد ذیل اکسون کرده اند.
مجیر بیلقانی.
رجوع به تتق و دیگر ترکیبهای آن شود.

تتق بند.

[تُ تُ بَ] (نف مرکب) که تتق بندد. که پرده کشد :
گهربخشندهء ابر تتق بند
درافشانندهء صبح شکرخند.خواجو.
گاه نقش آرای آرایش به انگیز خیال
گاه در حجله تتق بند عروسان بوده ام.
نظام قاری (دیوان ص97).
رجوع به تتق و دیگر ترکیبهای آن شود.

تتقتق.

[تَ تَ تُ] (ع مص) بیفتادن از کوه. || فرو شدن چشم بمغاک. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تتق سپهرگون.

[تُ تُ قِ سِ پِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از چادر و پردهء کبود است. (برهان) (آنندراج). پردهء کبود. (فرهنگ رشیدی) (ناظم الاطباء). || پیالهء کبودی را نیز گویند که از مینا سازند. (برهان) (از فرهنگ رشیدی) (ناظم الاطباء) (آنندراج). رجوع به تتق و دیگر ترکیبهای آن شود.

تتق کشیدن.

[تُ تُ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) پرده کشیدن. (ناظم الاطباء) :
ظلمت به پیش چشمهء حیوان تتق کشید
رفتیم و ذوق چشمهء حیوان گذاشتیم.
وحشی.
رجوع به تتق و دیگر ترکیبهای آن شود.

تتق نیلی.

[تُ تُ قِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از آسمان است. (برهان) (آنندراج). آسمان. (فرهنگ رشیدی) (ناظم الاطباء). || ابر سیاه. (برهان) (از فرهنگ رشیدی) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به تتق و دیگر ترکیبهای آن شود.

تتقین.

[تَ] (ع مص) آبیاری کردن زمین را با آب دفزک تیره تا خوب رویاند. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تتلع.

[تَ تَلْ لُ] (ع مص) گردن یازیدن از بهر برخاستن و در پیش شدن. (تاج المصادر بیهقی). تتالع فی مشیة اذا مد عنقه و رفع رأسه و کذلک تتلع. (تاج العروس ج5 ص299).

تتلمذ.

[تَ تَ مُ] (ع مص) تلمیذ کسی شدن. (اقرب الموارد).

تتلی.

[تِ تِ] (هندی، اِ) هندی چوچی. (الفاظ الادویه ص 72). نوعی سداب که در دفع نوبه بکار میبرند. (ناظم الاطباء).

تتلی.

[تَ تَلْ لی] (ع مص) تتبع. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). در پی چیزی شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء): تتلیتُ حقی؛ ای تتبعتهُ حتی استوفیتهُ. (اقرب الموارد). تتلیتُ حقی حتی استوفیته؛ ای تتبعته. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تتلیب.

[تَ] (ع مص) پر کردن و لبریز نمودن(1). (ناظم الاطباء).
(1) - در تاج العروس و اقرب الموارد و قطر المحیط و منتهی الارب و اشتینگاس دیده نشد و مشکوک بنظر میرسد.

تتلیب.

[تَ] (ع مص) جمع کردن مال و بازداشتن آن را از دیگری. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). گردآوردن و بازداشتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تتلیص.

[تَ] (ع مص) نرم و هموار گردانیدن چیزی. (قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تتلیة.

[تَ لِ یَ] (ع مص) در پی کسی رفتن. || نزدیک بمردن رسیدن. || نماز نوافل را تابع فرائض ساختن. || ادا کردن نذر خود را. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تتم.

[تُ تُ] (اِ) بمعنی سماق است که در آش و طعام کنند. (برهان). سماق. (از فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء) (آنندراج). ترشاوه ای است که آن را ترشی نیز خوانند. بتازیش سماق گویند. (شرفنامهء منیری). سماق که ثمر ترش مأکول است. (فرهنگ نظام). بفتح اول و ضم ثانی [ تَتُم ] نیز همین معنی دارد و بضم اول و سکون ثانی [ تُتم ] هم بنظر آمده است. (برهان). رجوع به تتماج و سماق شود.

تتم.

[تُ تِ] (اِ)(1) رجوع به توتم شود.
(1) - Totem.

تتما.

[تَ] (اِ) بلغت زند و پازند خرس و دب. (ناظم الاطباء). ظاهراً مصحف تتمتا. رجوع به تتمتا شود.

تتمات.

[تَ تِ م م] (ع اِ) جِ تتمه. ضمیمه ها. (ناظم الاطباء). رجوع به تتمه شود.

تتماج.

[تُ] (ترکی، اِ) قسمی از آش است در ترکی. (غیاث اللغات). خوراک معروف ترکان. (کاشغری ج 1 ص 378، از حاشیهء برهان چ معین). آشی است که از سماق پزند. (انجمن آرا) (از فرهنگ نظام) (آنندراج). و به اصل تتم آش بوده و بعضی آن را ترکی دانند و چنین است. (انجمن آرا) (آنندراج). شاید لفظ مذکور مرکب است از تتم ترکی بمعنی سماق و لفظ آج مبدل آش فارسی. (فرهنگ نظام). فروزانفر در تعلیقات کتاب فیه مافیه آرد: تتماج بضم اول لفظی است ترکی و آن نوعی از آش خمیر است که با دوغ یا کشک سازند و گفتهء مولانا در مثنوی :
نه چنان بازیست کو از شه گریخت
سوی آن کمپیر کو می آرد بیخت
تا که تتماجی پزد اولاد را
دید آن باز خوش خوش زاد را.
این معنی را تأیید میکند... . احمدبن منوچهر شست کله از شعرای قرن ششم قصیده ای در وصف تتماج گفته است که به قصیدهء تتماجیه شهرت دارد و تا حدی طرز ساختن آن را روشن میسازد و مطلعش این است:
چو رایت صبح شد درفشان
شد خیل ستارگان پریشان.
و این قصیده را در مونس الاحرار نسخهء عکسی متعلق بکتابخانهء ملی توان یافت و در دیوان خاقانی چاپ هند نیز به وی نسبت داده اند. رجوع بکتاب فیه مافیه ص242 شود : در جمله سبب تولد سنگ امتلاست و رطوبتهای لزج که از طعامهای غلیظ تولد کند چون گوشت گاو... و تتماج و رشته(1) و کرنج و... (ذخیرهء خوارزمشاهی).
چشم اعدای تو خلیده بخار
هم بر آنسان که سیخ در تتماج.سوزنی.
نی چون تو کسی که آب تتماج خورد
در مصطبه ها بغل زند کاج خورد.سوزنی.
همه ترکان فلک را پس از این
خلق تتماجی ایشان شمرند.خاقانی.
آری آن را که در شکم دهل است
برگ تتماج به ز برگ گل است.نظامی.
خار کز نخل دور شد تاجش
به که سازند سیخ تتماجش.نظامی.
آب تتماج است آب روی عام
که سگ شیطان از او یابد طعام.مولوی.
زآب تتماجی که دادش ترکمان
آنچنان وافی شده ست و پاسبان.مولوی.
رزق ما از کاس زرین شد عقار
وان سگان را آب تتماج از تغار.مولوی.
در منزل شیخ شادی تتماج می پختند... بعضی درویشان تتماج را بغفلت در دیگ می انداختند. خواجهء ما قدس روحه از قصر عارفان رسیدند... شما تتماج را بغفلت می اندازید... آن تتماج انگوربا شده بود... (انیس الطالبین). در دست هر یکی کاسهء تتماجی پیدا شد در خاطر من گذشت چه بودی اگر سیخی بود. (انیس الطالبین).
نام تتماج بر زبان راندم
ماست را آب در دهان آمد. بسحاق اطعمه.
جانم از کاچی و تتماج زمستان سیر شد
استخوانهای قدیدم در نظر شمشیر شد.
بسحاق اطعمه.
وصف تتماج پر از قلیه چه شاید کردن
که بهر برگ نبشته ست هزاران اسرار.
بسحاق اطعمه.
|| قطعه های باریک و نازک و بلند از خمیر که رشته(2) نیز گویند. (ناظم الاطباء).
(1) - و این عبارت نشان میدهد که تتماج جز رشته است.
(2) - چنانکه در عبارت ذخیره گذشت ظاهراً تتماج جز رشته است.

تتمتا.

[تَ مَ] (هزوارش، اِ)(1) به لغت زند و پازند خرس را گویند و آن جانوری باشد صحرایی که آن را گرفته دست آموز کنند. (برهان).
(1) - هزوارش ,t(a)tmata پهلوی ars. (حاشیهء برهان...).

تتمتاج.

[تُ] (اِخ) دهی از دهستان برزرود بخش نطنز شهرستان کاشان است که در 45 هزارگزی شمال باختری نطنز و 15 هزارگزی باختر شوسهء نطنز به کاشان قرار دارد آب آن از چشمه و نه رشته قنات است محصول آنجا غلات و حبوبات و میوه و شغل اهالی زراعت است و راه مالرو دارد. مزرعه هوی مری جزء این ده میباشد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

تتمتن.

[تَ مِ تَ] (هزوارش، اِ) شغال را گویند که برادر روباه است به لغت زند و پازند. (برهان) (از انجمن آرا) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). دکتر معین در حاشیهء برهان آرد: هزوارش تتممن(1)، شغال... پس تتمتن مصحف تتممن است. (برهان ج 1 حاشیهء 8 ص 471).
(1) - هزوارش .tatmeman

تتمم.

[تَ تَمْ مُ] (ع مص) شکافته شدن بی آنکه جدا گردد یا شکافته از هم جدا گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء): تتمم الشی ء؛ شکافته شد بی آنکه آشکار گردد شکستگی آن. یا شکافته شد و سپس آشکارا گردید. (از قطر المحیط). تمیمی شدن در هوا یا رأی یا محل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). صاد هواهُ او رأیهُ او محلتهُ تمیماً. (قطر المحیط). || راه رفتن مرد با شکستی که بدوست و سپس جدا شدن آن: تتمم الرجل؛ کان به کسرٌ یمشی به ثم اَبَتَّ. (قطر المحیط). در شرح قاموس آرد: متتمم بصیغه اسم فاعل از باب تفعل کسی است که به او شکستگی هست، میرود به آن شکست، پس آماده شده است و تمام کرده شده است آن شکست را. (شرح قاموس ص930).

تتمة.

[تَ تِمْ مَ] (ع اِ) تمام. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تمامی چیز. (ناظم الاطباء). بقیه و آخر هر چیز. (غیاث اللغات) (آنندراج). ضمیمه و ذیل. (ناظم الاطباء). التتمة؛ مایتمُ به الشی ء. (المنجد) : تتمهء حال ایشان در موضع خویش گفته شود. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص335). تتمهء کفایت و معیشت در خواه کردند. (تاریخ قم ص 252). || (مص) تتمیم. رجوع به تتمیم شود.

تتمهء دور زمان.

[تَ تِمْ مَ یِ دَ رِ زَ] (اِخ)حضرت رسالت مآب صلی الله علیه و سلم. (آنندراج) : رحمت عالمیان و صفوت آدمیان و تتمهء دور زمان. (گلستان).

تتمیر.

[تَ] (ع مص) بحد خرما رسیدن رطب. (منتهی الارب) (از قطر المحیط) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || خشک کردن خرما. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). خشک کردن چیزی. (از قطر المحیط). || خشک کردن گوشت. (تاج المصادر بیهقی). گوشت را پاره پاره کرده خشک گردانیدن. (منتهی الارب) (قطر المحیط) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تتمیم.

[تَ] (ع مص) تتمه. تمام کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (غیاث اللغات) (آنندراج). تمام کردن چیزی را و استمرار نمودن بر وی. تمّهُ و علیه تتمیاً و تتمّة. || دادن قوم را حصهء تیر قمار خود. || هلاک کردن چیزی را. || تمیمه (تعویذ) کردن در گلوی کودک. || خسته را کشتن. یقال: تمم علی الجریح. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || شکافته شدن بی آنکه جدا گردد. یا شکافته از هم جدا گردیدن. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). || گردیدن کسی تمیمی الهواء او لرأی او لمحلة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || (اصطلاح علم بدیع) نوعی از اطناب است و آن آوردن زیادتی است در کلام بخاطر نکته ای چنانکه موهم خلاف مقصود نباشد مانند: و یطعمون الطعام علی حبه؛ ای یطمعونه مع حبه و الاحتیاج الیه. (از تعریفات جرجانی).

تتن.

[تُ تُ] (ترکی، اِ) در ترکی تنباکو را گویند. (غیاث اللغات). در ترکی تمباکو را گویند. (آنندراج). تبغ، و معناه بالترکیة دخان. (المنجد). دزی در ذیل قوامیس عرب این کلمه را معادل توتون(1) آورده است. رجوع به دزی ج 1 ص141 شود: اول ماظهر شرب التتن و التنباک و اخترع اساس الشطب و القلیان کان فی سنة اثنتی عشرة و الف، سنة استیلاء الشاه عباس الاول علی التبریز. (روضات در آخر ترجمهء ظالم ابوالاسود دوئلی). رجوع به توتون شود.
(1) - Tabac.

تتنای.

[] (اِخ) والی ایران در فلسطین. پیرنیا در تاریخ ایران باستان آرد: پس از آن داریوش فرمانی صادر کرد، بدین مضمون: «پس حال ای تتنای والی ماورای نهر شتر بوزنای و رفقای شما... که آن طرف نهر میباشید از آن دور شوید و بکار این خانهء خدا متعرض نباشید اما حاکم یهود و مشایخ یهودیان این خانهء خدا را در جایش بنا کنند و فرمانی نیز از من صادر شده که شما با این مشایخ یهود برای بنا کردن این خانهء خدا چگونه رفتار کنید...» (ایران باستان ج 2 ص988). رجوع به تتنای بخشش شود.

تتنای بخشش.

[] (اِخ) یکی از حکام فرس بود در فلسطین، کتاب عزرا 345 و 6 و 6: 6 و 13. (قاموس کتاب مقدس). رجوع به تتنای شود.

تتن تتن.

[تَ تَ تَ تَ] (اِ صوت) نوعی از موازین قدما در تقطیع شعر، بجای تقطیع آن به ارکان عروض معمولی :
بر بحر مضارعست شعرش
طق طاق تتن تتن تتاطق.ناصرخسرو.

تتنک.

[تَ نَ] (اِ) بمعنی تبنک مرقوم یعنی قالب ریخته. (لسان العجم شعوری ج 1 ورق 281 ب). بوته و دریچهء زرگری. (ناظم الاطباء).

تتنک.

[] (اِخ) ده کوچکی از دهستان وشتابی بخش بوئین شهرستان قزوین است و 18 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

تتنم.

[تُ نَ] (اِخ)(1) شهری است به حومهء لندن و 126 هزار تن سکنه دارد.
(1) - Tottenham {totn(e)m}.

تتنن.

[تَ تَنْ نُ] (ع مص) دوستان را گذاشتن و با اغیار پیوستن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تنتنة؛ یکی مصحف دیگریست. (قطر المحیط). رجوع به تنتنه شود.

تتنیت.

[تَ] (ع مص) نیکو بافتن. (ناظم الاطباء). تَتنِّی (بصیغهء امر مؤنث)؛ یعنی نیکو بباف. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تتنیخ.

[تَ] (ع مص) مقیم شدن در جایی. (منتهی الارب) (قطر المحیط) (ناظم الاطباء).

تتو.

[تَ] (ع اِ) تتوالقلنسوة؛ هر دو گیسوی کلاه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ذؤابة و منه تتوالقلنسوة؛ ای ذؤابتاها.

تتو.

[تَ تْ] (اِ) رجوع به تاتو شود.

تتو.

[تَ وْ] (اِ)(1) در هندی نام بیست و پنج قوه است که از لوازم حیوان است. رجوع به آثارالباقیه بیرونی ص 22 و 88 شود.
.(سانسکریت)
(1) - tattwa

تتوآن.

[تِ تُ] (اِخ)(1) یا تطوان. مرکز مراکش اسپانیا است و 93700 تن سکنه دارد. سامی بیگ در ذیل تَتوان آرد: قصبه ای است که در مغرب اقصا و چهار هزار و پانصد گزی جنوب شرقی طنجه و در سه هزارگزی ساحل بحر ابیض قرار دارد. دارای جوامع شریف متعدد است و در سال 1860 م. بوسیلهء اسپانیائیها تصرف شد و پس از یک سال اعاده گردید. (از قاموس الاعلام ترکی ج 3).
(1) - Tetouan, en esp Tetuan {touan}.

تتوآن.

[تِ] (اِخ)(1) یکی از نقاشان معروف اسپانیاست. رجوع به الحلل السندسیة ج 1 ص312 شود.
(1) - Tetuan.

تتوبة.

[تَ وِ بَ] (ع مص) از گناه بازگشتن. (تاج المصادر بیهقی). بازگشتن از گناه. || باز مهربان شدن خدا بر کسی. توفیق توبه دادن کسی را خدای. || آسان گردانیدن خدای دشواری کسی را. (منتهی الارب). رجوع به توبه شود.

تت و پت.

[تِ تُ پِ] (اِ مرکب، از اتباع)تته پته. رجوع به تت و پت افتادن و تت و پت کردن و لکنت پیدا کردن شود.

تت و پت افتادن.

[تِ تُ پِ اُ دَ] (مص مرکب) لکنت پیدا کردن. تت و پت کردن.

تت و پت کردن.

[تِ تُ پِ کَ دَ] (مص مرکب) چون طفل نو زبان باز کرده سخن گفتن. شکسته سخن گفتن چنانکه اطفال. شکسته چنان سخن گفتن که بیشتر حروف به «ت» و «پ» بدل گردد. با زبانی گرفته چون اطفال سخن گفتن. رجوع به تت و پت و تت و پت افتادن و تته پته شود.

تتوج.

[تَ تَوْ وُ] (ع مص) تاج برهادن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). افسر پوشیدن. (منتهی الارب) (از قطر المحیط) (ناظم الاطباء). تاج بر سر نهادن. (آنندراج). تاج بر سر گذاشتن. (ناظم الاطباء).

تتوق.

[تَ تَوْ وُ] (ع مص) آرزومندی نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تتویب.

[تَ] (ع مص) ذکر خدا کردن پیش کسی تا توبه کند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تتویج.

[تَ] (ع مص) تاج بر سر کسی نهادن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار) (زوزنی). افسر پوشانیدن کسی را. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تتویة.

[تَ یَ] (ع مص) هلاک گردانیدن کسی را. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || سرگردان ساختن کسی را. (منتهی الارب). سرگشته شدن. (تاج المصادر بیهقی).

تته.

[تَتْ تَ] (اِخ) نام شهری است از بلاد سند که به هاء هندی تهته گویند و از جمله شهر تته یکی دیول است که حکیم دیولی شاعر از آنجا بوده و دیبل معرب دیول است باری منسوب به آن شهر را تتوی گویند و از آنجا بوده رشیدالدین صاحب کتاب منتخب اللغه و فرهنگ رشیدی. امیرخسرو دهلوی گفته :
سروی چو قدت در چمن تته نباشد
گل همچو رخ خوب تو البته نباشد.
(انجمن آرا) (آنندراج).
نام یکی از بلاد هند است که در خود هند تهته با های مخفی است. (فرهنگ نظام). تته شهر معروف سند باشد... قریب چهل فرسخ در جنوب مولتان و تقریباً در مصب رود سند واقع است. ( تاریخ جهانگشای جوینی چ قزوینی ص112 ح شمارهء 5). رجوع به تاریخ شاهی ص116، 157، 158، 160، 161، 168، 240 شود.

تته.

[تِ تِ] (اِخ)(1) قصبه ای در افریقای جنوبی جزو مستعمرات پرتقال است که بر ساحل خلیج زامبز قرار دارد و مرکز بازرگانی پرتقالیها در داخل افریقا است. (از قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Tete.

تت ها.

[تِ] (اِخ)(1) قانونگذار معروف آتن مردم آن شهر را بموجب دارایی آنان بر چهار طبقهء تقسیم کرده که طبقه آخرین تت ها یعنی مزدوران بودند. افراد این طبقه بنابر قانون سلن به مقامات حکومت و فرماندهی سپاه و سایر مشاغل نائل نمیتوانستند شد. (تاریخ قدیم فوستل دوکلانژ).
(1) - Les Thetes.

تته پته.

[تِ تِ پِ تِ] (اِ مرکب، از اتباع)تت و پت. لکنت. با کردن و افتادن مستعمل: تته پته کردن. تته پته افتادن. رجوع به تت و پت شود.

تته پته افتادن.

[تِ تِ پِ تِ اُ دَ] (مص مرکب) تته پته کردن. از نادانی یا ترس بیان مقصود را بخوبی نتوانستن. تت و پت کردن. رجوع به تت و پت و تته و پته و دیگر ترکیبهای آن دو شود.

تته پته کردن.

[تِ تِ پِ تِ کَ دَ] (مص مرکب) به تته پته افتادن. لکنت بیان. رجوع به مادهء قبل شود.

تته رستاق.

[تَ تَ رُ] (اِخ) از توابع نور است. رجوع به سفرنامهء مازندران رابینو بخش انگلیسی ص32 و 111 و ترجمهء وحید ص56 و 150 شود.

تتهم.

[تَ تَهْ هُ] (ع مص) به تهامه درآمدن و فروکش شدن در آن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تتی.

[تِ] (اِ) صورتهایی باشد که بجهت بازی کردن و مشغول شدن اطفال از خمیر نان سازند و پزند. (برهان) (ناظم الاطباء). مخفف تی تی یعنی صورت آدم و سایر حیوانات که برای بازی طفلان از گل و آرد سازند. (فرهنگ رشیدی). صورتی که برای اطفال از گل و آرد سازند و رنگین کنند و آنان با آن بازی کنند. (انجمن آرا) (آنندراج):
طفل چون زهر مار کم داند
نقش آن را تتی تتی خواند.
سنائی (از فرهنگ رشیدی) (از انجمن آرا).
رجوع به فرهنگ نظام شود. || (اِ صوت) کلمه ای هم باشد که مرغان را بدان طلبند. (برهان) (از ناظم الاطباء) (از فرهنگ رشیدی). کلمه ای که بدان مرغان را برای دانه دادن بخوانند تا جمع شوند. (انجمن آرا) (آنندراج). در گیلکی تی تی، تی تی گویند. (حاشیهء برهان چ معین) :
فخر رازی علم را لیتی کند
پیش مرغان ریزد و تی تی کند.
مولوی (از انجمن آرا).

تتیز.

[تَ تَیْ یُ] (ع مص) برکنده شدن در رفتار خود. || برجستن بسوی کسی. (قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تتیس.

[تِ] (اِخ)(1) سیارهء تلسکوپی شمارهء 17 که بسال 1852 م. بوسیلهء لوتر(2) کشف گردید.
(1) - Thetis.
(2) - Luther.

تتیس.

[تِ] (اِخ) دریای بزرگی که در عهد دوم معرفة الارضی سرزمین ایران را فراگرفته بود. رجوع به جغرافیای تاریخی غرب ایران ص11 و 12 شود.

تتیس.

[تِ](1) الههء دریا و دختر اورانوس(2) و گا(3) است وی تجسمی از نیروی بارآوری آب است. بر اثر ازدواج وی با اوکه آنوس(4) نه ره(5)و اوسه آنید(6) بوجود آمدند. این الهه را نباید با نوه اش تتیس(7) اشتباه کرد. رجوع بمادهء بعد شود. سامی بیگ آرد: بزرگترین الههء دریا در اساطیر یونانی است یونانیها او را دختر زمین و آسمان میپنداشتند گویا با برادرش اقیانوس (اوکه آنوس) ازدواج کرده سه هزار پری بنام اقیانیده (اوسه آنید) و سه هزار دیگر بنا نهر (نره) تولید کرده است. (از قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Tethys
(2) - Ouranos.
(3) - Gaa.
(4) - Okeanos.
(5) - Neree.
(6) - Oceanides.
(7) - Thetis.

تتیس.

[تِ] (اِخ)(1) در افسانه های باستانی یونان، ربة النوع دریا و دختر «نره»(2) و «دوریس»(3) است. «زئوس»(4) و «پوزیدون»(5) هر دو خواهان ازدواج با وی شدند. ولی «تمیس»(6) پیشگویی کرد، پسری که از تتیس بدنیا آید از پدرش بزرگتر و قوی تر خواهد بود. آنگاه خدایان مصمم شدند که تتیس با انسانی بنام «پله»(7) پادشاه «فتی»(8) ازدواج کند. ولی تتیس از پذیرفتن این زناشویی سرباز زد و بصورتهای شیر و مار و آتش و آب درمی آمد و سعی میکرد که پله به او دسترسی پیدا نکند. ولی پله بکمک اسب افسانه ای شیرون(9) علیرغم تغییر شکلهایی که تتیس بخود میداد، او را تسلیم ساخت و کامیاب گردید. جشن عروسی آنان در غار شیرون برگزار گردید و خدایان در آنجا حاضر شدند و برای عروس و داماد هدایای فراوانی آوردند. از این ازدواج آشیل بدنیا آمد. وی پاشنهء پای پسر خود را گرفت و برای مصون ساختن او از جراحات، در شط «ستیکس»(10) فرو برد. رجوع به آشیل و تتیس(11) و رجوع به قاموس الاعلام ترکی و ایران باستان ج 1 ص774 شود.
(1) - Thetis.
(2) - Neree.
(3) - Doris.
(4) - Zeus.
(5) - Poseidon.
(6) - Themis.
(7) Pelee.
(8) Phthie.
(9) - Centaure Chiron.
(10) - Styx.
(11) - Tethys

تتیع.

[تَ تَیْ یُ] (ع مص) ستیهیدن و خودرائی نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). لجاج ورزیدن. (از قطر المحیط). || بر روی درافتادن در بدی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). بر روی درافتادن در بدی و شتاب نمودن بدان. (از قطر المحیط).

تتیلا.

[تُ] (اِخ)(1) وی از 541 تا 552 م. پادشاه «اوستروگوها»(2)ی ایتالیا بود و بدست «نارسس»(3) سردار ژوستینین منهزم و کشته شد.
(1) - Totila.
(2) - Ostrogoths.
(3) - Narses.

تتییس.

[تَ] (ع مص) رام و منقاد گردانیدن اسب را. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تتییع.

[تَ] (ع مص) بپارهء نان برداشتن روغن را. (ناظم الاطباء). تیع السمن؛ بمعنی تاع السمن است. (منتهی الارب) (قطر المحیط).

تتییم.

[تَ] (ع مص) بعشق بنده کردن. (تاج المصادر بیهقی). بندهء خود کردن عشق کسی را و رام و منقاد گردانیدن او را. (از منتهی الارب) (از قطر المحیط) (از ناظم الاطباء) بعشق بنده گردانیدن و رام و منقاد نمودن. (آنندراج).

تتییه.

[تَ] (ع مص) ضایع و سرگردان کردن کسی را. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تثابر.

[تَ بُ] (ع مص) برجهیدن. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تثاقف.

[تَ قُ] (ع مص)(1) خصومت کردن و غلبه کردن بر یکدیگر در حذاقت. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).
(1) - در آنندراج بمعنی راست کردن نیزه بر یکدیگر آمده و در کتب لغت دیگر این معنی دیده نشد.

تثاقل.

[تَ قُ] (ع مص) گرانی کردن. (زوزنی) (ترجمان عادل بن علی). گرانی خاطر. (غیاث اللغات) (آنندراج). کاهلی کردن و پس ماندن از آن و خویشتن را گران ساختن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء): تثاقل عنه ثقل و تباطأ. (قطر المحیط). گرانی نمودن. (از اقرب الموارد). || چیزی را با سنگینی لگدمال کردن. (از اقرب الموارد). || بددلی کردن قوم در جنگ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). گرانی کردن قوم هنگام یاری خواستن از ایشان. (از قطر المحیط). || گرانبار شدن. (غیاث اللغات).(1)
(1) - این معنی در اقرب الموارد و قطر المحیط و منتهی الارب دیده نشد.

تثاؤب.

[تَ ءُ] (ع مص) خمیازه کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). و این بر وزن تفاعل است و تثاوب با واو، گفته نمیشود. (منتهی الارب). فاژیدن.

تثاوب.

[تَ وُ] (ع مص) آسا کشیدن. (تاج المصادر بیهقی). فاژه کردن. (دهار). فاژه کشیدن. حرکت طبیعی است که بجهت دفع بخارات دهن بازمیگردد. به فارسی فاژه و بهندی جماهی نامند. (غیاث اللغات) (آنندراج). دهن باز کردن و کشیدن باشد چنانکه مردم را خواب آلود و ملول کند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). دهن دره و خمیازه و افزا و فنجا. (ناظم الاطباء). دهن دره. فاژ. فاژه. پاسک. باسک. دهان دره. خمیازه. خامیازه. آسا. اسا. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به تَثاؤُب شود.

تثاؤن.

[تَ ءُ] (ع مص) تثاون و تتاءن. (قطر المحیط). تتاون. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به تتاءن و تثاون شود. || آمدن شکار را از چپ و راست. (از قطر المحیط) (آنندراج). رجوع به تثاون و تتاءن شود.

تثاون.

[تَ وُ] (ع مص) حیله کردن و فریب نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). حیله و خدعه. (قطر المحیط) . تثاؤن. رجوع به تتاون شود.

تثاة.

[تَ] (ع اِ) پست (قاوت) مقل. || پوست بر خرما. (منتهی الارب) (قطر المحیط).

تثأثؤ.

[تَ ثَءْ ثُءْ] (ع مص) مقام نمودن بعد از آنکه ارادهء سفر داشت. (از منتهی الارب). مقام نمودن پس از ارادهء سفر داشتن. (ناظم الاطباء). || ترسیدن از کسی. || بر آبشخور وارد شدن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

تثألل.

[تَ ثَ ءْ لُ] (ع مص) آژخ ناک گردیدن جسم. (منتهی الارب) (از قطر المحیط) (ناظم الاطباء). پر زگیل شدن تن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تثباق.

[تَ] (ع مص) بسیارآب و تیزرو گردیدن جوی. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

تثبت.

[تَ ثَبْ بُ] (ع مص) تأنی و شتاب نکردن در امری و در رأیی. (از تاج العروس ج 1 ص534). تأنی در امری. (از قطر المحیط). درنگ. (دهار) (ترجمان عادل بن علی) (کنزاللغات) (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تأنی و مشاورت و فحص کردن در امر و رایی. (از المنجد) : آن همه وزر و وبال به بوالحسن عراقی و دیگران بازگشت اما هم بایستی که امیر رضی الله عنه در چنین ابواب تثبت فرمودی. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص470). پادشاه را در همهء معانی... تأمل و تثبت لازم است. (کلیله و دمنه). آخر مرد صیقل به تثبت و تأنی از جوهر آهن ظلمانی بروزی چند آیینه میکند. (سندبادنامه ص52). در این سیاست تأخیر کن تا من بحضرت شاه روم و مذمت تعجیل در سیاست و محمدت تأخیر و تأنی و تثبت بازنمایم. (سندبادنامه ص146). در باب مصالح ممالک تأمل نموده شرایط تثبت و تدبر تقدم یافت. (جهانگشای جوینی). عقال تثبت از دست اختیار ایشان برود. (جهانگشای جوینی). || بجای آوردن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (کنزاللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || برقرار ماندن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). برقرار بودن. (فرهنگ نظام) : که چون سلطان گذشته شد امیر محمد جای وی نتواند داشت و از وی تثبتی نیاید. (تاریخ بیهقی چ فیاض ص 137 و چ ادیب ص131).

تثبج.

[تَ ثَبْ بُ] (ع مص) تثبج الراعی بالعصاء؛ گذاشتن راعی عصا را بر پشت و هر دو دست را بدان بند کردن و آویختن. (از قطر المحیط) (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تثبط.

[تَ ثَبْ بُ] (ع مص) درنگی شدن. (تاج المصادر بیهقی). تثبط از امری؛ بازایستادن از آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بازایستادن. (آنندراج). تثبت. || تثبط بر امری؛ واقف شدن بر آن. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تثبن.

[تَ ثَبْ بُ] (ع مص) در دامن چیزی کرده دربرگرفتن. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || دامن بر چیزی درپیچیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || برداشتن چیزی را در ثِبان (دامن). (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || دامن جامه را دوتا کرده آن را دوختن. (از قطر المحیط).

تثبیت.

[تَ] (ع مص) بر جای بداشتن. (تاج المصادر بیهقی). بر جای داشتن. (ترجمان عادل بن علی) (مجمل اللغة). ثابت گردانیدن و برجای داشتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). برقرار داشتن و ثابت گردیدن. (آنندراج). چیزی را ثابت قرار دادن. (از قطر المحیط) : عهدنامه نبشتم بدین تثبیت و قاعده. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص132). || نیک شناختن چیزی را. (از قطر المحیط).

تثبیج.

[تَ] (ع مص) فعلی مشوش کردن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (آنندراج). کاری مشوش کردن. (ناظم الاطباء). مشوش کردن فعلی. (زوزنی). || تعمیه نمودن در سخن و خط، و بیان ناکردن آن. (زوزنی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). گذاشتن شبان عصا را بر پشت و هر دو دست را بدان بند کردن و آویختن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به تَثَبُّج شود.

تثبیر.

[تَ] (ع مص) بازداشتن از حاجت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). حبس کردن چیزی بر کسی. (از قطر المحیط). حبس کردن. (شرح قاموس). حبس کردن چیزی را. (تاج العروس ج 3 ص 72).

تثبیط.

[تَ] (ع مص) درنگی کردن. (ترجمان عادل بن علی). بازداشتن کسی را از کاری و بر تأخیر و درنگ داشتن او را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء): مشغول کردن و بازداشتن کسی را از کاری و بر تأخیر و درنگ داشتن او را. (از قطر المحیط) (آنندراج).

تثبیة.

[تَ بِ یَ] (ع مص) گردآوردن. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || در زندگانی کسی [ را ] درود و ثنا گفتن. (تاج المصادر بیهقی). مدح کردن کسی را و ثنا گفتن بر او در زندگی وی. (از قطر المحیط). ثنا گفتن بر مرد در زندگی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || اصلاح کردن چیزی. (از قطر المحیط) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || افزودن. || تمام کردن. || بزرگ داشتن. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || شکایت از حال و نیاز خود کردن. (شرح قاموس). شکایت حال و حاجت خود پیش کسی بردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || بر خوی پدر رفتن. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || دوام کردن بر چیزی. (تاج المصادر بیهقی). پیوسته بودن در کاری. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || یاری خواستن. (منتهی الارب) (شرح قاموس) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || بدی کردن. (از قطر المحیط) (از شرح قاموس) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || نیکوئی کردن. (از قطر المحیط) (از شرح قاموس) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). از لغات اضداد است. (قطر المحیط) (شرح قاموس) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تثتم.

[تَ ثَتْ تُ] (ع مص) سخن زشت گفتن گرفتن. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || پاره پاره شدن جامه. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || مهرا گردیدن گوشت. (قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || منهدم شدن حسی. (قطر المحیط). منهدم گردیدن حسی و آن چاه خرد است که به آب نزدیک باشد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تثجثج.

[تَ ثَ ثُ] (ع مص) روان شدن آب. (قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تثجیر.

[تَ] (ع مص) گشاده و پهناور کردن. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || روان کردن آب را. || (اِمص) نرمی و فروهشتگی، یقال: فی لحمه تثجیر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تثدین.

[تَ] (ع مص) بسیارگوشت و گران گوشت گردیدن. (از قطر المحیط). بسیار گوشت گران گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تثدیة.

[تَ دِ یَ] (ع مص) تغذیه. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). رجوع به تغذیه شود.

تثریاونت.

[تَ وَ] (اِخ) تثریه ونت. از قبیلهء خیون بشمار میرفته و پیردیویسنا بود و در اوستا از او نام برده میشود و بدست گشتاسب مغلوب گردید. رجوع به مزدیسنا ص345، 356 و 359 شود.

تثریب.

[تَ] (ع مص) سرزنش و نکوهیدن. (تاج المصادر بیهقی) (از دهار). سرزنش کردن. (ترجمان عادل بن علی) (مجمل اللغه) (صراح اللغه) (فرهنگ نظام). نکوهیدن. (مجمل اللغه). سخت نکوهیدن. (صراح اللغة). سرزنش و ملامت کردن. (غیاث اللغات) (آنندراج). سرزنش کردن و سخت نکوهیدن کسی را بر گناه. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء): لاتثریب علیکم الیوم. (قرآن 12 / 92). حقوقی که مرا و پدرم را در خدمت تخت سلطنت ثابتست بتضریب اولیاء و بتثریب(1)اعداء ضایع نباید کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص201). || درنوشتن و طی کردن. (منتهی الارب). || درنوردیدن جامه را. (ناظم الاطباء) (قطر المحیط). || تقبیح کردن کار کسی را. (ناظم الاطباء) (قطر المحیط). || افساد کردن کسی را. (ناظم الاطباء).
(1) - در نسخهء خطی کتابخانه سازمان ص164: بتضریب و تثریب اعدا..

تثرید.

[تَ] (ع مص) شکستن در کشتن بیش از آنکه سرد شود. (تاج المصادر بیهقی). شکست کردن مذبوح را پیش از آنکه سرد شود و هو منهی عنه. (منتهی الارب) (از قطر المحیط) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || کسی را از معرکه خسته و مجروح برداشتن که هنوز زنده باشد. (از قطر المحیط) (آنندراج). || کشتن ذبیحه را بی آنکه رگهای آن را ببرد. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || (اِ) اندک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء): اصاب الارض تثرید من مطر؛ یعنی اندک از باران. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء)؛ رسید زمین را اندکی از باران.

تثریر.

[تَ] (ع مص) تر و نمناک گردانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تثریة.

[تَ رِ یَ] (ع مص) تر کردن. (تاج المصادر بیهقی). تر کردن خاک را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از قطر المحیط). آبزدن مکان را. آب ریختن و لت کردن قروت را. || دست را بر خاک نهادن چنانکه نمازگزار گاه سجده. (از منتهی الارب) (قطر المحیط) (ناظم الاطباء).

تثریه ونت.

[تَ رَ یَ وَ] (اِخ) تثریاونت. رجوع به تثریاونت شود.

تثطعم.

[تَ ثَ عُ] (ع مص)(1) فایق برآمدن یاران را در سخن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). بلندی جستن بر یاران بسخن. (شرح قاموس). رجوع به تاج العروس ج 8 ص217 و ذیل اقرب الموارد ص74 شود.
(1) - در قطر المحیط و شرح قاموس این کلمه تثطغم آمده است.

تثطغم.

[تَ ثَ غُ] (ع مص) تثطعم. رجوع به تثطعم شود.

تثطیع.

[تَ] (ع مص) شکستن. (شرح قاموس) (منتهی الارب) (قطر المحیط) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تثعم.

[تَ ثَعْ عُ] (ع مص) بشگفتی آوردن. (از قطر المحیط): تثعمتنی ارض؛ در شگفت آورد مرا فلان زمین. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). خوش آمد مرا. (شرح قاموس). رجوع به ذیل اقرب الموارد ص75 شود.

تثعیط.

[تَ] (ع مص) کوفتن و شکستن. (شرح قاموس). کوفتن(1) و ریزه ریزه کردن. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (از ذیل اقرب الموارد).
(1) - در منتهی الارب چاپ اول تهران بجای کوفتن گرفتن آمده و در ناظم الاطباء هم این اشتباه بهمین صورت تکرار گردید.

تثغب.

[تَ ثَغْ غُ] (ع مص) روان شدن خون از لثه(1). (تاج العروس ج 1 ص166) (اقرب الموارد) (قطر المحیط).
(1) - در منتهی الارب و ناظم الاطباء بمعنی روان شدن خون از سر سینه معنی شده است و ظاهراً تصحیفی روی داده است.

تثفرق.

[تَ ثَ رُ] (ع مص) ماست شدن(1)شیر. (شرح قاموس). ناخفته ماندن شیر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ماست نشدن شیر. (از قطر المحیط).
(1) - ظ: نشدن.

تثفل.

[تَ ثَفْ فُ] (ع مص) کوتاهی کردن با کسی از نیکوئیها. (شرح قاموس). کوتاهی کردن از مکارم. (از قطر المحیط) (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تثفی.

[تَ ثَ ف فی] (ع مص) کوتاهی کردن از مکارم. (از قطر المحیط) (ناظم الاطباء). واوی و یایی است. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). تثفل.

تثفید.

[تَ] (ع مص) بطانه کردن زره را. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج).

تثفیر.

[تَ] (ع مص) از پس راندن خر و استر و جز آنرا. (از قطر المحیط) (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج).

تثفیل.

[تَ] (ع مص) خوردن طعام را با شیر. (از قطر المحیط) (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). || ثفال گستردن آسیا را. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

تثفیه.

[تَ] (ع مص) دیگ بر دیگپایه نهادن. (تاج المصادر بیهقی). دیگ را بر سه پایه نهادن. (قطر المحیط). بر سه پایه نهادن دیگ.تأثیف. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

تثقب.

[تَ ثَقْ قُ] (ع مص) سوراخ دار گردیدن. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). سوراخ شدن. (آنندراج). || سوراخ دار کردن. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). سوراخ کردن (آنندراج). لازم و متعدی است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || برافروختن آتش را. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || نوعی تباه شدن پوست. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تثقر.

[تَ ثَقْ قُ] (ع مص) تردد و ناشکیبائی. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تثقیب.

[تَ] (ع مص) سوراخ کردن. (تاج المصادر بیهقی) (قطر المحیط) (زوزنی) (دهار) (صراح اللغة) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || آتش افروختن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (آنندراج). برافروختن آتش. (منتهی الارب) (از قطر المحیط) (ناظم الاطباء). || آمیختن سپیدی با محاسن. (تاج المصادر بیهقی). پیر شدن. (قطر المحیط). ظاهر شدن پیری در کسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || تثقیب عود عرفج؛ باران خوردن و نرم شدن: ثقب عودالعرفج اذا مطر وَلاَن عوُدهُ فاذا اسود شیئاً قیل قد قَمل فَاذا راد قلی قیل قد اَدبی و هو حینئذ یصلح ان یوکل فاذا نمت خوصتهُ قیل قد اخوص. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تثقیف.

[تَ] (ع مص) راست کردن نیزه. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار) (آنندراج). راست کردن نیزه را به ثقاف. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || تعلیم و تهذیب و تلطیف کودک را. (قطر المحیط).

تثقیل.

[تَ] (ع مص) گران گردانیدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (قطر المحیط). گران سنگ گردانیدن آنرا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء): و این خصومت و مجادلت در هم پیوست و به تطویل و تثقیل ادا کرد (یعنی گرایید). (سندبادنامه ص305). || گرانبار گردانیدن کسی. (از قطر المحیط). گرانبار گردانیدن. (آنندراج). || مشدد ساختن حرفی. (قطر المحیط). صاحب کشاف اصطلاحات الفنون آرد: عبارتست از مشدد ساختن حرف و اِن مثقله و نون ثقیله نیز از این ماده است و گاه اطلاق میشود بر ضم. در فتح الباری شرح صحیح بخاری در باب ماجاء فی صفة الجنة من کتاب بدءالخلق المراد بالتثقیل هاهنا الضم و بالتخفیف الاسکان -انتهی. (کشاف اصطلاحات الفنون چ احمد جودت ج1 ص194).

تثل.

[تَ ثَ] (ع اِ) نوعی از بوی خوش. (از قطر المحیط) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تثلث.

[تَ لَ] (اِخ) نام محلی است. (مراصدالاطلاع) (از معجم البلدان).

تثلل.

[تَ ثَلْ لُ] (ع مص) ویران گردیدن خانه. (قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تثلم.

[تَ ثَلْ لُ] (ع مص) رخنه دار گردیدن. (قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رخنه شدن. (زوزنی).

تثلیب.

[تَ] (ع مص) شکشته شدن دندان اشتر از پیری و ریخته شدن موی دنبال وی. (تاج المصادر بیهقی). ثِلب گردیدن شتر. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج). و ثِلب؛ شتر پیر دندان و موی دم ریخته. (از آنندراج).

تثلیث.

[تَ] (ع مص) سه گوشه کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (مجمل اللغة) (قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (فرهنگ نظام). || سیکی کردن چنانکه دو برخ بشود و سه یکی بماند. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (مجمل اللغة). سه یکی کردن. (کنزاللغات). || طبخ کردن شراب چنانکه ثلث آن بشود. (از قطر المحیط). || نوعی از عطر ساختن که آن را مثلث گویند. (تاج المصادر بیهقی) (مجمل اللغة). معجون از عطر کردن که آن را تثلیث گویند. (کنزاللغات). || سه بخش کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (کشاف اصطلاحات الفنون). || سه کردن. (شرح قاموس) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (کشاف اصطلاحات الفنون). || خدای عز و جل را سه دانستن چنانکه مذهب ترسایان است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).
-اصحاب تثلیث؛ ترسایان. مسیحیان. قائلین به اقانیم.
-اهل تثلیث؛ نصاری، که قائل به سه مبدأ و اقنوم پدر و پسر و روح القدس هستند. (فرهنگ نظام). سه گفتن. (شرح قاموس). || سه خلف اشتر ببستن. (تاج المصادر بیهقی). ثلث بناقته اذا صر منها ثلاثة اخلافِ. (منتهی الارب) (از قطر المحیط) (از ناظم الاطباء). || تثلیث بُسر؛ رسیدن و پختن سوم حصهء خرما. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || تثلیث فرس؛ بعد مصلی آمدن اسب. (از قطر المحیط) (منتهی الارب). بعد مصلی آمدن اسب رهان. (ناظم الاطباء). || به سه حرکت آمدن حرفی چون قاف در قدوه [ قُ / قَ / قِ ]. || (اصطلاح نجوم) واقع شدن ستاره ای است بچهارم برج که ثلث فلک است از ستارهء دیگر و آن نظر سعد است. (منتهی الارب). واقع شدن ستاره ای بچهارم برج که ثلث فلک است از ستارهء دیگر. (ناظم الاطباء). در علم احکام نجوم واقع شدن دو ستاره بطوریکه چهار برج میان آنها فاصله باشد و آن را نظر تثلیثی گویند و سعد شمارند. (فرهنگ نظام). بودن قمر با سعدی بمفاصلهء پنج برج یا نه برج چنانچه قمر در حمل باشد و مشتری در اسد یا آنکه مشتری در قوس باشد در این صورت از حمل تا اسد پنج خانه است و از حمل تا قوس نه خانه و این نظر تمام دوستی باشد و این ستاره سعد ناظر و خادم باشد قمر را و این را تثلیث از آن گویند که میان قمر و سعد بحساب درجات سوم حصه فلک باشد و آن چهار برج بود به این طور که سه برج سالم و بقدر یک برج از جمع کردن درجات برج قمر و برج سعد حاصل آنکه میان قمر و سعد مفاصلهء یکصد و بیست درجهء حائل باشد و اگر مفاصلهء سه برج یا یازده برج باشد و این را نظر تسدیس گویند و این نیم دوستی باشد و اگر بمفاصلهء چهار برج یا ده برج باشد این تربیع است نظر نیم دشمنی دارد و اگر مفاصله یک برج یا هفت برج باشد این را مقابله گویند این نظر تمام دشمنی است و اگر دو کوکب در یک برج باشد آن را قران گویند بنظر تربیع در جمیع کار بد گیرند مگر بتربیع ماه با مشتری بر ابنای مسجد و کندن چاه و جوی بهتر و تربیع ماه با عطارد برای تعلیم خوب بود. (از شرح قران السعدین و مؤید و مدار و دیگر رسائل) (غیاث اللغات) (آنندراج) :
پس در آن مجمر که در تربیع منقل کرده اند
اولین تثلیث مشک و عود و بان افشانده اند.
خاقانی.
به تثلیث بروج و ماه و انجم
به تربیع و به تسدیس ثلاثا.خاقانی.
و علامات درج و دقایق و ثوانی و... تثلیث و تربیع و تسدیس بنوشت. (سندبادنامه ص64).
ز تربیع و تثلیث گوهر فشان
مربع نشین و مثلث نشان.نظامی.
ز ثورش زهره وز خرچنگ برجیس
سعادت داده از تثلیث و تسدیس.نظامی.
چون به تثلیث مشتری و زحل
شاه انجم ز حوت شد به حمل.نظامی.
و رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون و التفهیم بیرونی چ جلال همائی ص346 و 347 و کلمهء نظر شود.

تثلیث.

[تَ] (اِخ) نام جایی. (منتهی الارب). موضعی است به حجاز نزدیک مکه. (از معجم البلدان). || یوم تثلیث؛ از ایام عرب است که در آن جنگی بین بنی سلیم و مراد بود. (از معجم البلدان).

تثلیخ.

[تَ] (ع مص) آلوده گردانیدن. (قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تثلیم.

[تَ] (ع مص) بسیار رخنه درافکندن. (تاج المصادر بیهقی). رخنه کردن. (آنندراج). رخنه کردن در آوند و شمشیر. (از قطر المحیط) (از منتهی الارب). رخنه کردن در آوند. (ناظم الاطباء).

تثمثم.

[تَ ثَ ثُ] (ع مص) متوقف شدن و بازایستادن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). درنگ کردن. (شرح قاموس). توقف. (از قطر المحیط) (تاج العروس ج 8 ص319). || سخن گفتن. تکلم. (تاج العروس ایضاً). تکلم. (قطر المحیط).

تثمل.

[تَ ثَمْ مُ] (ع مص) تثمل ما فی الاناء؛ آشامیدن آنچه را که در خنور است. (از قطر المحیط) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

تثمید.

[تَ] (ع مص) برکشیدن زنان همهء آب وی را از کثرت جماع(1). (ناظم الاطباء).
(1) - در قطر المحیط و منتهی الارب و شرح قاموس و اقرب الموارد و تاج العروس بدین معنی در آن وزن نیامده است.

تثمیر.

[تَ] (ع مص) بسیار کردن مال. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (از قطر المحیط) (آنندراج) (ناظم الاطباء). افزودن و بسیار کردن. (زوزنی): هر که... مال بدست آورد و در تثمیر آن غفلت ورزد زود درویش شود. (کلیله و دمنه). || میوه چیدن و بمعنی نفع یافتن. (غیاث اللغات) (ناظم الاطباء). به ثمر آوردن. (فرهنگ نظام). || مسکه برآوردن شیر. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از قطر المحیط). || دانه بستن کشت. (منتهی الارب) (از قطر المحیط)) (آنندراج).

تثمیغ.

[تَ] (ع مص) پوشیدن سر را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) . غلاف کردن سر را. (قطر المحیط).

تثمیل.

[تَ] (ع مص) باقی گذاشتن چیزی را. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || حرکت دادن مایعی را تا کف کند. (قطر المحیط).

تثمیم.

[تَ] (ع مص) پا سپر کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || جدا کردن استخوان. (منتهی الارب) (آنندراج) (قطر المحیط): ثممت العظیم تثمیماً؛ جدا کردم استخوان شکستهء جوش خورده را. (ناظم الاطباء).

تثمین.

[تَ] (ع مص) هشت گوشه کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). هشت و هشت رخ کردن. (فرهنگ نظام). || قیمت گذاشتن بر کالا. (از قطر المحیط). بحدس و تخمین قیمت کردن کالا. (از ناظم الاطباء).

تثنی.

[تَ ثَنْ نی] (ع مص) دوتاه شدن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (آنندراج). دوتا شدن. (زوزنی) (ناظم الاطباء). بدو درآمدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). || گردیده شدن. (شرح قاموس). بازگردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). انصراف. (قطر المحیط). || خرامیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج): تثنی فلان فی مشیته؛ تمایل.

تثنیث.

[تَ] (اِخ) موضعی است بسراة از اقامت گاههای ازدشنوءة. (از معجم البلدان).

تثنیة.

[تَ نِ یَ] (ع مص) بدو کردن. (تاج المصادر بیهقی). دو تا کردن. (زوزنی) (آنندراج). دو گردانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || تثنیه عنق؛ خم کردن گردن را. || بدو نسبت کردن. || دوم گردانیدن. || ثنا کردن بر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || بسبب پیری ارادهء ایستادن کردن و نتوانستن نه در اول مرتبه و نه در دوم و نه در سوم: فی المثل هو لایثنی و لایثلث. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || بار دیگر کاری کردن. (یادداشت بخط مؤلف). || (اصطلاح صرف) و آن را مثنی نیز نامند و آن اسمی است که آخر آن الف یا یاء ماقبل مفتوح و نون مکسور شود تا دلالت کند بر دو فرد از یک جنس چون رَجُلانِ و رَجُلَینِ. صیغه ای از صیغ زبان عرب که در آن دو بودن نیز اراده شود چون ریتین، کعبتین و حرمین... تثنیه در فارسی نیست چه جمع فارسی جمع منطقی است یعنی از دو ببالا اطلاق شود برخلاف عربی که جمع آن جمع صرفی است. و از سه ببالا را شامل است. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا). || (اِ) دو تایی و عدد دوم از چیزی. (ناظم الاطباء).

تثنیه.

[تَ نِ یَ] (اِخ) اسم پنجمین عهد عتیق است و چون شریعت موسوی مجدداً در آنجا ذکر میشود بدون واسطه آن را تثنیه گفتند غالباً گمان دارند که مصنف آن موسی بوده. (قاموس کتاب مقدس).

تثؤب.

[تَ ثَءْ ءُ] (ع مص) خمیازه کردن (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). دهان دره کردن از فرط کسالت. (از قطر المحیط). دهان دره. دهن دره. ثوباء. خامیازه. آسا. تثائب. فاژیدن. خمیازه کشیدن. آسا کردن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || تثؤب خبر؛ تجسس کردن آن. (منتهی الارب). پژوهش و تجسس خبر کردن.

تثوب.

[تَ ثَوْ وُ] (ع مص) نوافل خواندن بعد از فریضه. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || کسب ثواب کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تثور.

[تَ ثَوْ وُ] (ع مص) برانگیخته شدن. (قطر المحیط) (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): ثارت بینهم الفتنة. (اقرب الموارد). || برخاستن و برآمدن گرد و دود. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || برجستن سنگخوار و ملخ(1). (از قطر المحیط) (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). || بهم برآمدن نفس از ترس یا اندوه. (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد). بهیجان آمدن دل. || برآمدن آب و روان گردیدن آن. (منتهی الارب). || جهیدن بر کسی. جهیدن بر کسی و حمله آوردن بر او. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || ظاهر شدن خون. (از قطر المحیط) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). || برآمدن حصبه بر اندام. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). برآمدن تبخاله از دهن تب دار. (از اقرب الموارد). بهمهء معانی رجوع به ثوران و ثور شود.
(1) - در اقرب الموارد: برجستن سنگخوار از نشستنگاه خود، و آشکار شدن ملخ.

تثول.

[تَ ثَوْ وُ] (ع مص) فروگرفتن کسی را بدشنام و قهر و زدن. || گردآمدن زنبوران عسل و انبوه شدن آنان. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تثوی.

[تَ ثَوْ وی] (ع مص) مهمان کسی شدن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء): تثویته؛ مهمان او شدم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تثویب.

[تَ] (ع مص) بازگشتن بعد از آنکه رفته بود. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بازگردیدن. (آنندراج). برگشتن است که بعد از رفتن باشد. (شرح قاموس). || ایستادن در نماز. (شرح قاموس). || پاداش دادن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار) (مجمل اللغة) (از اقرب الموارد) (ترجمان عادل بن علی) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مزد دادن. (آنندراج): ثوب الله زیداً مثوبة؛ پاداش داد او را. (اقرب الموارد). ثوبه الله مثوبة. پاداش دهد او را خدا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ثوبه مثوبه؛ یعنی داد خدای تعالی او را مثوبه و پاداش بندگی. (شرح قاموس). || بدل کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تعویض. (تاج العروس ج 1 ص169) (اقرب الموارد) عوض دادن. (شرح قاموس). در قطر المحیط تعریض آمده و ظاهراً خطای مطبعه است. || تثویب این است که بگوید بعد از اذان صبح و بامگاه الصلوة خیرٌ من النوم دو مرتبه در حالتی که برگردیدن از او ابتدا کردن باشد به او یعنی برگردد بهمان که ابتدا به او کرده و بحث می آید که لفظ مرتین معنی از این عبارتست و این عبارت را درست ازهری ذکر نموده چه در معنی تثویب گفته که تثویب مؤذن آن است که بعد از اذان گفتن میگوید الصلوة رحمکم الله الصلوة پس میخواند مردم را بنماز عوداً بعد بدءٍ. (شرح قاموس). اذان گفتن و بعد اذان بار دیگر خواندن بهر نماز بکلمهء الصلوة رحمکم الله یا بکلمهء قامت قامت والصلوة خیرٌ من النوم دوبار گفتن در اذان فجر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). در بانگ صبح دو بار الصلوة خیرٌ من النوم گفتن. (آنندراج). در اذان فجر الصلوة خیرٌ من النوم را دوبار گفتن. (قطر المحیط). در محیط مذکور است. که در زمان پیغمبر صلوة الله و سلامه علیه مرسوم بود که [ در ] اذان صبح یا بعد از آن دو نوبت میگفتند «الصلواة خیرٌ من النوم» سپس تابعین و اهل کوفه جملهء مذکوره را به حی علی الصلوة و حی علی الفلاح تبدیل نمودند و آن را دو مرتبه بین اذانین تکرار میکردند. (از کشاف اصطلاحات الفنون). || دعوت کردن مؤذن مردمان را بنماز با گفتن حی علی الصلوة. (قطر المحیط). دعوت بنماز. (تاج العروس ج 1 ص169). دعوت بسوی نماز. (شرح قاموس). دوبار گفتن دعا را. (قطر المحیط). برخی گفته اند تثویب تکرار دعا باشد. (کشاف اصطلاحات الفنون). در جامع الرموز گوید: تثویب در لغت مکرر ساختن دعا است. (کشاف اصطلاح الفنون). || دوبار خواندن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). دوبار خواندن است. (شرح قاموس). || بجامهء خود اشارت کردن فریاد خواستن را. (قطر المحیط). نمایاندن جامهء خود را تا دیده شود فریاد خواستن را. (اقرب الموارد). بانگ کنان چادر بر سر کاشتن برای خواندن کسی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تثویب دعاء است و این کلمه مأخوذ از ثوب میباشد چه آدمی در حال استغاثه جامهء خود بجنبش درآورد و دستها بلند کند تا کسی که بسوی او فریاد می فرستد او را ببیند و این عمل کیفیت حال داعی باشد و از کثرت هر دعائی را هم تثویب نامیدند. (کشاف اصطلاحات الفنون). || نافله خواندن بعد فریضه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). نماز بعد از نماز واجبی هم هست. (شرح قاموس). || پیاپی خواندن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (ترجمان عادل بن علی). || اقامت گفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (قطر المحیط) (تاج العروس ج 1 ص 169).

تثویر.

[تَ] (ع مص) بحث کردن از علم قرآن. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). حجت کردن از علم و احکام قرآن. (آنندراج): تثویر کتاب؛ بحث کردن در معانی آن و منه: من ارادالعلم فلیثور القرآن. (اقرب الموارد). || برانگیختن کسی یا چیزی را. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). برانگیختن گرد. برانگیختن فتنه و جنگ. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (آنندراج). شورانیدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی).

تثویة.

[تَ وِ یَ] (ع مص) مقیم گردانیدن کسی را. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مقیم گردانیدن. (تاج المصادر بیهقی) (آنندراج). || مردن : ثوی؛ بمرد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تثی.

[تَ] (ع اِ) پست مقل. (از قطر المحیط) (ناظم الاطباء). || پوست بر خرما. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تثیب.

[تَ ثَیْ یُ] (ع مص) ثیب [ بی شوی ] گردیدن زن. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

تثیتل.

[تَ ثَ تُ] (ع مص) ابله نمودن خود را بی آنکه باشد، بعد تعاقل کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تحامق پس از تعاقل. (از اقرب الموارد).

تثییب.

[تَ] (ع مص) کالم شدن. (تاج المصادر بیهقی). کالمه شدن زن. (مجمل اللغة). ثیب گردیدن زن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ثیب شدن زن. (آنندراج). جدا شدن زن از شوی بسبب مرگ یا طلاق. (از اقرب الموارد). رجوع به تثیب شود. || کلانسال شدن ناقه. (منتهی الارب).

تج.

[تَ] (اِ) به هندی، دارچینی را گویند. (از مهذب الاسماء). تج بهندی دارچینی است. (تحفهء حکیم مؤمن). تج دارچینی است. (فیروزاللغات).

تج.

[تِ] (اِخ) ده کوچکی از دهستان انگهران بخش کهنوج شهرستان جیرفت است که در صد و پنجاه و پنج هزارگزی جنوب کهنوج و شش هزارگزی باختر راه مالرو مارز-انگهران قرار دارد. کوهستانی و گرمسیر است و 4 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

تجا.

[تَ] (ص) تند و تیز. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج). برنده. (ناظم الاطباء). تجا و تجار و تجاره هر سه لغت بالفتح؛ تندوتیز. (فرهنگ رشیدی). در طبری؛ تج(1) (تند و تیز). «نصاب طبری» مازندرانی کنونی تیج(2)همریشهء تیز «واژنامه 199» گیلکی تیج. (حاشیهء برهان چ معین). || (نف) تند و تیز رونده. (فرهنگ نظام). در فرهنگ از زند بمعنی رونده آورده. (فرهنگ رشیدی) :
بر در بارگه رفعت او بدر منیر
یک الاغیست که از راه تجا می آید.
شرف شفروه (از فرهنگ رشیدی).
|| (اِ) در اکثر فرهنگها کره اسبی که زین نکرده باشند و ستاغ نیز گویند. (فرهنگ رشیدی). کره اسبی که هنوز زین نشده. لفظ مذکور مخفف تجار است. (فرهنگ نظام). ریشهء این لفظ در سانسکریت تچ موجود است و در زبان ولایتی مازندران هم لفظ بهمان معنی هست. (فرهنگ نظام). رجوع به تجار و تجاره شود.
(1) - tej.
(2) - tij.

تجاب.

[تِ] (ع اِ) جِ تجابة. سنگریزه های سیم که یکبار گداخته باشند و هنوز سیم در آن باقی باشد. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تجاب.

[تَ جاب ب] (ع مص) نکاح کردن دو مرد خواهر یکدیگر را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تجابة.

[تِ بَ] (ع اِ) یکی تَجاب . (منتهی الارب). واحد تجاب. (ناظم الاطباء). رجوع به تجاب شود.

تجاثی.

[تَ] (ع مص) بر زانو نشستن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تجاحد.

[تَ حُ] (ع مص) با هم انکار کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تجاحف.

[تَ حُ] (ع مص) بشمشیر و عصا فرا گرفتن بعض ایشان مر بعض را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بشمشیر و عصا فراگرفتن یکدیگر را. (آنندراج). || ربودن گوی را به چوگان. || (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

تجادع.

[تَ دُ] (ع مص) با هم دشنام دادن و خصومت کردن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): ترکت البلاد تجادعُ افاعیها؛ ای تتآکل اشرارُها و تتعادی. (از اقرب الموارد)؛ ای تأکل بعضها بعضاً. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تجادل.

[تَ دُ] (ع مص) با یکدیگر جدل کردن. (زوزنی). با هم خصومت کردن. (اقرب الموارد) (قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). با همدیگر جدال کردن. (آنندراج) (فرهنگ نظام). با هم گشتن در حرب.

تجاذب.

[تَ ذُ] (ع مص) از یکدیگر درکشیدن. (زوزنی). کشیده شدن و برگردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || با هم کشیدن و تنازع نمودن. (منتهی الارب). تنازع. (اقرب الموارد). تجاذب الرجلان الشی ء حولاهُ عن موضعه و تنازعا فیه. (قطر المحیط). جذب کردن و کشیدن همدیگر. (فرهنگ نظام).

تجاذل.

[تَ ذُ] (ع مص) با هم کینه داشتن و دشمنی نمودن. (از اقرب الموارد) (قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تجاذی.

[تَ] (ع مص) (از: «ج ذو») زورآزمایی کردن با هم در رفع سنگ. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (قطر المحیط). || (از: «ج ذی») بیرون آمدن. (از اقرب الموارد). بیرون آمدن شمشیر. (از قطر المحیط). بیرون رفتن از میان چیزی . (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تجار.

[تَ] (ص) تجا. (فرهنگ رشیدی). تجاره. (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی). در کتاب زند بمعنی رونده مرقوم است مثل نوند. (فرهنگ جهانگیری). بلغت زند و پازند رونده باشد. (برهان). بلغت زند و پازند رونده. (انجمن آرا) (آنندراج). بلغت زند و پازند رونده و مسافر و مسافرت. (ناظم الاطباء). تند و تیز رونده. (فرهنگ نظام). || (اِ) در فرهنگها نوشته اند که کره اسبی را گویند که زین نکرده باشند و آن را ستاغ نیز خوانند. (فرهنگ جهانگیری). کره اسبی را گویند که هنوز او را زین نکرده باشند. (برهان) (از انجمن آرا) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). کره اسبی که زین نشده باشد. این لفظ مخفف تجاره است یا تجاره مزیدفیه آن. (فرهنگ نظام). رجوع به تجا و تجاره شود.

تجار.

[تِ] (ع اِ) تُجّار. تَجَر. تُجُر. جِ تاجر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بازرگان. (منتهی الارب) :
بدان ره اندر معروف شهرهایی بود
تهی ز مردم و انباشته ز مال تجار.
فرخی (دیوان ص63).
|| می فروش. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). رجوع به تجر و مادهء بعد و تاجر شود.

تجار.

[تُجْ جا] (ع اِ) جِ تاجر، بازرگان. (منتهی الارب). سوداگران و این جمع تاجر است. (غیاث اللغات) (آنندراج). بازرگان و بازرگانان و در زبان فارسی کلمهء تجار، گاه بمعنی بازرگان استعمال میکنند و نوعاً بیشتر اوقات جمعهای تازی را مانند اسم عام استعمال مینمایند. (ناظم الاطباء). || می فروش. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). رجوع به مادهء قبل و تجر و تاجر شود.

تجارب.

[تَ رِ] (ع اِ) جِ تَجرِبَه. (از غیاث اللغات) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). تجارب جمع تجربه که اغلب بضم راء تلفظ میشود، بکسر آن است و این اشتباه شاید از نزدیکی وزن این کلمه بوزن مصدر تفاعل رخ داده باشد. (نشریهء دانشکده ادبیات تبریز سال اول شماره 2) :
ایشان مرا تجارب کردند بی محابا
دیدند قدرت من دیدند کامگاری.
منوچهری.
این طبیبان را داروهاست و آن خرد است و تجارب پسندیده. (تاریخ بیهقی). و هر که از فیوض آسمانی و عقل غریزی بهره مند است... و در تجارب متقدمان تأمل عاقلانه واجب دید آرزوهای دنیا بیابد و در آخرت نیکبخت گردد. (کلیله و دمنه). تا چنانکه خواص مردمان برای شناختن تجارب بدان مایل باشند عوام بسبب هزل هم بخوانند. (کلیله و دمنه). لیکن از وجه قیاس آن نیکوتر که زیان دیگران را دیده باشد و سود تجارب ایشان برداشته. (کلیله و دمنه).

تجارت.

[تِ رَ] (ع مص) تجارة. سوداگری و بازرگانی. (ناظم الاطباء). بازرگانی کردن. (آنندراج). بازرگانی و خرید و فروش. (فرهنگ نظام). بده بستان معامله. بازارگانی. داد و ستد. ستد و داد. سودا. سوداگری. بیع و شری: تاجران و تجار کتاب اشعیا 23: 2. پرواضح است که در زمان قدیم متاعهای شهری را بواسطهء کاروان بشهر دیگر میبردند چنانکه الاَن هم در ایران و بعضی از ممالک شرقی معمول است و در کتاب مقدس نیز مذکور است که یوسف را به قافله ای از تجار فروختند. اول تجارتی که گوشزد ما میشود تجارت اعراب بود که با بلاد هند داشته متاع خود را بواسطهء قافله ها بدانجا میفرستادند و از آنجا نیز بهمانطور به بلاد خود می آوردند. البته واضح است که وسایط دیگر مثل دریاها و رود میان مردم این شهر و شهر دیگر بود لکن اسباب تردد هنوز بدان درجه نرسیده بود که بکمال سهولت از آب گذرند و دایرهء تجارت را وسعت دهند و اول طایفه ای که بواسطهء تجارت شهرت یافت فینیقیان بودند که صیدون بندرگاهش بود و هر گاه کسی مایل بدانستن وضع تجارت فینیقیان باشد رجوع به صحیفهء حزفیل نبی 27 و 28 نماید. (ملاحظه در سفر). و باید دانست که مصریان در تجارت ید طولانی داشتند و متاعهای هند را ببلاد خود و متاعهای خود را ببلاد هند و سایر شهرهایی که مجاور دریای متوسط بودند میفرستادند و یعقوب رسول نیز اشاره به تاجران آن زمان مینماید که شهر به شهر برای جلب منفعت گردش میکنند. رسالهء یعقوب 4: 13 (ملاحظه در فینیقیه). و چون طوایف زمین مختلف گردیدند ناچار معیشت اهالی هر شهری وابسته به فلاحان و متاعهای اجنبیان گردید چنانکه این مطلب بطور وضوح از زمان ابراهیم خلیل و حکایت یوسف و قحطی مصر معلوم میگردد. اما یهودیان بواسطهء آنکه دست در کشتی سازی نداشتند عمل تجارت ایشان با سایر امم بسیار مشکل بود چنانکه کارها و مساعی که یهوشافاط برای احداث اسباب تجارت نمود همگی به هدر رفت. اول پادشاهان 22: 48 و 49. لکن میدانیم که متاعهای اجنبیان را میخریدند. کتاب عزرا 3: 7 کتاب نحمیا 13: 2 و 21 و متاعهای خرد را نیز بسایر ممالک مثل فینیقیه و غیره میفرستادند. اول پادشاهان 5: 11 کتاب حزقیال 27: 17 کتاب اعمال رسولان 12:20. و یا فانیز بواسطهء تجارتش مشهور بود زیرا که کشتیهای زیاد از آنجا حرکت کرده بجاهای دیگر میرفت کتاب یونس 1: 3. اما تجارتی که یهود با خود و در میان شهرهای خود داشتند در زمان وقوع عید و سایر مراسم ایشان بود که در آن وقت حیوانات را برای قربانی میخریدند و پولهای زیاد در هیکل صرف میکردند چنانکه این مطلب باعث آن شد که عیسی مسیح منجی ما کرسی صرافان و تجارت کنندگان را زیر و زبر کرد. انجیل متی 21: 12 انجیل یوحنا 2: 14. (قاموس کتاب مقدس صص240 - 241) :برادر مهتر ایشان روی به تجارت آورده سفری دوردست اختیار کرد. (کلیله و دمنه). مال بی تجارت پایدار نباشد. (کلیله و دمنه). عابدان جزای طاعت خواهند و بازرگانان بهای بضاعت. من بنده امید آورده ام، نه طاعت. و بدریوزه آمده ام، نه به تجارت. (گلستان). ورت مال و جاه است و زرع و تجارت. (گلستان).
دلم ز حلقهء زلفش بجان خرید آشوب
چه سود دید ندانم که این تجارت کرد.
حافظ.
بهای بادهء چون لعل چیست جوهر عقل
بیا که سود کسی برد کاین تجارت کرد.
حافظ (از آنندراج).
رجوع به بازرگانی و تجارة شود.

تجارتخانه.

[تِ رَ نَ / نِ] (اِ مرکب) جائیکه در آن عهد داد و ستد متمرکز میگردد. مکانی که بازرگانی در آن صورت میگیرد.

تجارت کردن.

[تِ رَ کَ دَ] (مص مرکب)سوداگری کردن. (ناظم الاطباء). بازرگانی. اتجار. تجارة. رجوع به تجارت و تجارة در همین لغت نامه شود.

تجارتگاه.

[تِ رَ] (اِ مرکب) محل تجارت و بازرگانی. (ناظم الاطباء).

تجارتی.

[تِ رَ] (ص نسبی) منسوب به تجارت. کالای تجارتی. || بازاری. (ناظم الاطباء).

تجارز.

[تَ رُ] (ع مص) با هم دشنام دادن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تجازر. || با یکدیگر بدی کردن بقول و فعل. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) .

تجارة.

[تِ رَ] (ع مص) بازرگانی کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (ترجمان علامهء جرجانی). بازرگانی نمودن. تَجر تجراً و تِجارَةً. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). به کسر مبادلهء مال به مال است. مانند وجهی که بر اثر خریداری جنسی مقابل ارزش جنس بپردازند. و در جامع الرموز در کتاب زکوة گفته است: تجارت تصرف کردن در مالی باشد بمنظور بردن سود. و گفته اند که در ریشهء زبان تازی جز در لفظ تجارت هیچ لغت و کلمه یافت نشود که بعد از تاء جیم واقع گردد. چنانچه در کتاب المغرب ذکر شده. (کشاف اصطلاحات الفنون). عبارة عن شراء شی ء یبیع بالربح. (تعریفات). رجوع به تجارت شود. || (اِمص) بازرگانی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تجاره.

[تَ رَ / رِ] (ص، اِ) در کتاب زند بمعنی رونده مرقوم است مثل نوند. (فرهنگ جهانگیری). بلغت زند و پازند رونده را گویند. (برهان) (آنندراج). تند و تیز رونده. (فرهنگ نظام) :
صاحب سید آفتاب کفات
خواجه بوالقاسم احمدبن حسن
آنکه تدبیر او سواری کرد
بر جهان تجارهء توسن.فرخی.
پیام آور فرود آمد ز باره
نه باره بلکه پیلی بد تجاره.
فخرالدین گرگانی.
|| در شعر ذیل معنی رفتار میدهد :
برفت از شهر گرگان یک سواره
بزیرش تازی اسبی خوش تجاره.
فخرالدین گرگانی.
|| بلغت زند و پازند، مسافر. (ناظم الاطباء). در فرهنگها نوشته اند که کره اسبی را گویند که زین نکرده باشند و آن را ستاغ نیز خوانند. (فرهنگ جهانگیری). بمعنی تجار است که کره اسب زین نکرده باشد. (برهان) (آنندراج). کره اسبی که زین بر آن نگذاشته باشند. (ناظم الاطباء) (از فرهنگ نظام) :
تو هیدخی و همی نهی مخ
بر کرهء توسن تجاره.منجیک.
صد اسب تازی و سیصد تجاره
ز گوهر همچو گردون بر ستاره.
فخرالدین گرگانی.
تجاره مادیانان تکاور
همیدون گوسفند و گاو بی مر.
فخرالدین گرگانی.
و آن مصحف «تخار» و «تخاره» است. رجوع به تجار و تجا شود.

تجاری.

[تُجْ جا] (ص نسبی)(1) منسوب به تاجر و بازرگان. (ناظم الاطباء).
(1) - Commercial.

تجاری.

[تِ ری ی] (ع ص نسبی) منسوب به تجارت. رجوع به تجارت و تجارة شود.

تجاری.

[تَ] (ع مص) (از: «ج ری») با هم رفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || مناظره کردن در سخن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): تجاروا فی الحدیث. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تجاریب.

[تَ] (ع اِ) جِ تجربه. تجارب. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به تجریب و تجارب شود.

تجارید.

[تَ] (ع اِ) دسته ای از سپاهیان بجایی فرستاده شده. (ناظم الاطباء).

تجازر.

[تَ زُ] (ع مص) با هم دشنام دادن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). دشنام دادن یکدیگر را. (از اقرب الموارد) (قطر المحیط). تجارز.

تجازی.

[تَ] (ع مص) تجازی دَین بر کسی؛ تقاضای وام خود کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). تقاضای وام کردن. (آنندراج): و کذلک تجازی بدینه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || پاداش عمل خواستن. (آنندراج).

تجاسب کلا.

[تَ سِ کَ] (اِخ) دهی از دهستان میانرود سفلی است که در بخش نور شهرستان آمل و در یازده هزارگزی باختر آمل و پانصد گزی راه قدیم فرعی نور قرار دارد. دشتی است معتدل و مرطوب و مالاریائی و 55 تن سکنه دارد و آب آن از چشمه و محصول آن برنج و مختصری غلات و شغل اهالی زراعت است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

تجاسر.

[تَ سُ] (ع مص) گردنکشی نمودن. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). خیرگی نمودن. (مجمل اللغة). || دلیر شدن بر کسی. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). دلیری کردن و شوخی و گستاخی کردن. (غیاث اللغات). دلیری کردن بر چیزی. (فرهنگ نظام) :
چون تجاسر کرد خاطر مختصر کردم سخن
کاین تجاسر سمع اعلا برنتابد بیش از این.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص352).
بفرمود تا آن غلام را از سر تا پای پوست بیرون کشیدند تا دیگران اعتبار گیرند و بر قتل ملوک تجاسر ننمایند. (ترجمهء تاریخ یمینی چ تهران ص314). بار دیگر اقرار کرد و از تجاسر استغفار. (گلستان). || جنبش نمودن بهر کسی بعصا. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء): تجاسر لفلان بالعصا؛ تحرک له بها. (اقرب الموارد). || بلند کردن سر خود را. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تجاشع.

[تَ شُ] (ع مص) با هم تنگی نمودن در آب و تشنه ماندن. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تجاعل.

[تَ عُ] (ع مص) چیزی را در میان خودها گرفتن. (منتهی الارب). چیزی را در میان خود گرفتن. (ناظم الاطباء). گرفتن چیزی میان خودشان. (قطر المحیط).

تجافی.

[تَ] (ع مص) قرار ناگرفتن بر جای. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) . بر جای خود باقی نماندن و از جانبی بجانب دیگر میل کردن. (از قطر المحیط): تتجافی جنوبهم عن المضاجع یدعونَ رَبهم خوفاً و طمعاً و مما رزقناهم ینفقون. (قرآن 32 / 16). || یکسو شدن. (ترجمان عادل بن علی). بیک سو شدن. (فرهنگ نظام). || دور شدن. (ترجمان عادل بن علی) (فرهنگ نظام). دوری: و از هر آنچه به خلل خانه و نقصان جاه و غضاضت ملک و شماتت اعداء بازگردد تجافی نمایند. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص190). تبرا از موقف تهمت و تفادی از سمت طغیان و تجافی از معرض بغی و عدوان. (ترجمهء تاریخ یمینی ایضاً ص207). از حرکات و سکنات او تبرا نمود و از معرض عصیان و موقف کفران تجافی جست. (ترجمهء تاریخ یمینی ایضاً ص 343). || برداشته شدن چیزی از جای. (منتهی الارب) (آنندراج). بلند شدن از جای. (ناظم الاطباء). || برآمدن زین از پشت اسب. (از قطر المحیط).

تجافیف.

[تَ] (ع اِ) جِ تِجفاف. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). برگستوان و خفتان ها. (از آنندراج): چهل مربط فیل در محاذات مجلس او بداشتند با تجافیف مُشهر. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 ص333).

تجال.

[تَ جالْل] (ع مص) (از: «ج ل ل») گرفتن بهتر چیزی را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || بزرگی نمودن. تجال عنهُ؛ ای تعاظم. || و فی الحدیث جابر رضی الله عنه: تزوجت امرءة تجالت؛ ای اسنت و کبرت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تجالد.

[تَ لُ] (ع مص) بیکدیگر شمشیر زدن. (دهار). بشمشیر زدن بعض ایشان مر بعض را. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). با یکدیگر شمشیر زدن. (آنندراج).

تجالس.

[تَ لُ] (ع مص) همنشین شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بهم (با هم) نشستن. (زوزنی). با هم محاکمه کردن. محاوره کردن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (از المنجد).

تجالی.

[تَ] (ع مص) هویدا شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): تجالینا؛ ای انکشف حال کل منا لصاحبه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تجالیا تجالیاً؛ انکشف حال کل منهما لصاحبه؛ آشکارا شدن حال هر یک مردوست خود را. (از قطر المحیط). هویدا شدن هر کس مردوست خود را. (از اقرب الموارد).

تجالید.

[تَ] (ع اِ) تن مردم و کالبد وی. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): فلان عظیم الاجلاد و التجالید؛ اذا کان ضخماً قوی الاعضاء. (اقرب الموارد).

تجان.

[تَ جان ن] (ع مص) دیوانه گردیدن. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تجانن. (قطر المحیط) (اقرب الموارد). || خود را دیوانه وانمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). دیوانگی از خود نشان دادن. (از اقرب الموارد).

تجانب.

[تَ نُ] (ع مص) دور شدن از کسی. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تجنب. (زوزنی). دور شدن. (آنندراج) (فرهنگ نظام): بعد از الحاح و تجانب، اوکتای نیز امتثال فرمان پدر و اشارت برادران و عمال را التزام واجب شمرد. (جهانگشای جوینی). || جنب شدن. (فرهنگ نظام).

تجانس.

[تَ نُ] (ع مص) اتحاد در جنس (اقرب الموارد) (قطر المحیط): و مع التجانس التآنس. (اقرب الموارد). همجنس بودن. (فرهنگ نظام). مجانست. همانندی. || (اصطلاح علم کلام) تجانس و مجانست هر دو در اصطلاح علم کلام در مورد اتحاد جنس استعمال میشود. مانند: انسان و فرس که هر دو از اقسام وحدت میباشند. چنانکه در شرح مواقف و اطول بیان شده است و از استعمالات حکما استنباط شده معلوم گردیده است که حکما نیز تجانس را در مورد اتحاد جنس استعمال میکنند. (کشاف اصطلاحات الفنون).

تجانف.

[تَ نُ] (ع مص) میل کردن. (از اقرب الموارد) (قطر المحیط) (ترجمان عادل بن علی) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بچسپیدن و میل کردن. (آنندراج): غیرمتجانف لاثم. (منتهی الارب) (آنندراج). ماتجانفناالاثم؛ ای لم ننحرف الیه و لم نمل. (اقرب الموارد).

تجانن.

[تَ نُ] (ع مص) تجان. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). خود را دیوانه وانمودن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || دیوانه گردیدن. (منتهی الارب) (از قطر المحیط) (ناظم الاطباء).

تجانؤ.

[تَ نُءْ] (ع مص) بر روی افتادن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تجانی.

[تِ] (اِخ) شیخ احمد. رجوع به تیجانی شود.

تجاوب.

[تَ وُ] (ع مص) یکدیگر را جواب دادن. (زوزنی). تحاور. (زوزنی) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). با یکدیگر جواب دادن. (دهار). جواب گفتن بعضی مر بعض را. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) : و از آن وقت باز، دواعی ادبار تجاوب نمود و قوافل حرمان و خذلان تناوب کرد. (جهانگشای جوینی). || تناسق. نظم: کلام فلان متناسب متجاوب و لایتجاوب اول کلامک و آخره. (اقرب الموارد).

تجاود.

[تَ وُ] (ع مص) تجاود القوم؛ نگریستن که کدام یک از اینها حجت نیکو دارد. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تجاور.

[تَ وُ] (ع مص) همسایگی کردن. (زوزنی) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). با یکدیگر همسایگی کردن. (دهار) (ترجمان عادل بن علی) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (آنندراج). با یکدیگر همسایه بودن. (فرهنگ نظام). || در زنهار یکدیگر درآمدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). در پناه هم درآمدن. (فرهنگ نظام).

تجاوز.

[تَ وُ] (ع مص) عفو کردن گناه کسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). درگذشتن از گناه. (ترجمان عادل بن علی) (آنندراج) : سزاوار عاطفت خداوند عالم سلطان بزرگ... که آنچه به اول رفته از بندگان تجاوز فرمایند. (تاریخ بیهقی). هر کار بقصد نقض عهد منسوب نباشد مجال تجاوز... فراختر باشد. (کلیله و دمنه). رسولان بشفاعت تجاوز از زلات اخلاطیان چند نوبت بفرستادند. (جهانگشای جوینی). || چشم پوشیدن و اغماض کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || از حد درگذشتن در آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). از حد درگذشتن. (آنندراج). افراط. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). درگذشتن. (دهار) (آنندراج) (فرهنگ نظام). از حد درگذشتگی و ریژک. (ناظم الاطباء). بگذشتن از چیزی. (ترجمان عادل بن علی). تخطی. تعدی. بیرون شدن از حد و حق و عدل.

تجاوزکار.

[تَ وُ] (نف مرکب) که تجاوز کند. تجاوزکننده. متجاوز. متعدی. تعدی کننده. که از حد و حق و عدل بیرون شود.

تجاوزکارانه.

[تَ وُ نَ / نِ] (ص نسبی، ق مرکب) رجوع به تجاوز و تجاوزکار شود.

تجاوزکاری.

[تَ وُ] (حامص مرکب)تجاوز کردن. رجوع به تجاوزکار شود.

تجاوز کردن.

[تَ وُ کَ دَ] (مص مرکب)درگذشتن و از حد خود درگذشتن. (ناظم الاطباء). || تعدی کردن. بگذشتن. پای بیرون نهادن از... بهمهء معانی رجوع به تجاوز و دیگر ترکیبهای آن شود.

تجاول.

[تَ وُ] (ع مص) با یکدیگر بگشتن در حرب. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء): تجاولوا؛ اذا جال بعضهم علی بعض فی الحرب. (منتهی الارب).
والخیل تعلم انا فی تجاولنا
یوم الحفاظ اولو بوسی و انعام.
(اقرب الموارد).

تجاوید.

[تَ] (ع اِ) بارانهای نیکو و نافع. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). بارانها. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مفرد ندارند مانند تعاشیب. (اقرب الموارد) (قطر المحیط) . واحد آن نیامده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تجاویز.

[تَ] (ع اِ) جِ تِجواز. (اقرب الموارد) (قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به تجواز شود.

تجاویف.

[تَ] (ع اِ) تقاعیر. (قطر المحیط). جمع تجویف. (ناظم الاطباء). || کاواکها و مغازه ها و جوفها. (ناظم الاطباء). || تجاویف انف؛ سوراخهای بینی. (ناظم الاطباء).

تجاه.

[تَ / تِ / تُ] (ع اِ، ق) (از: «وج ه») اصل آن وجاه [ وَ / وِ / وُ ] که واو آن به «ت» تبدیل شده و این بیش از اصل مورد استعمال دارد. (قطر المحیط). روباروی. (منتهی الارب) (از قطر المحیط). طرف رو و جانب وجه. (آنندراج). مقابل. روبروی. (ناظم الاطباء): قعدت تجاهک. (منتهی الارب).

تجاهد.

[تَ هُ] (ع مص) بسیار کوشش کردن و قدرت و توانایی را کار بستن. (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). اجتهاد. (زوزنی). || تکلیف در مجهود. (قطر المحیط).

تجاهر.

[تَ هُ] (ع مص) تظاهر. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). خود را به چیزی آشکار کردن. (فرهنگ نظام): تجاهر بفسق؛ تظاهر بدان. || ظاهر و آشکار شدن در محضر عام. (ناظم الاطباء).

تجاهل.

[تَ هُ] (ع مص) نادانی نمودن. (زوزنی) (دهار). با وجود دانستن خود را نادان و نادانسته وانمودن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (غیاث اللغات) (آنندراج). خویشتن را نادان نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). خود را نادان در امری نشان دادن. (فرهنگ نظام). || نادانی را بهانه کردن و ساده دلی را وانمودن. (ناظم الاطباء).

تجاهل العارف.

[تَ هُ لُلْ رِ] (ع اِ مرکب)با وجود علمی در امری اظهار جهل کردن و مقولات کثیره از روی استفهام بر زبان آوردن:
سرو گلزار ارم یا قامت دلجوست این
زلف مشکین یا کمند گردن آهوست این
اختر صبح سعادت مرکز پرگار عشق
تخم آه آتشین یا خال عنبربوست این
موج آب زندگی یا جوهر تیغ قضا
سرنوشت عاشقان یا پیچ و تاب موست این.
صائب (از آنندراج).
نام یکی از صنایع معنویه در علم بدیع است که متکلم در نثر یا شعر خود را جاهل به امری نشان دهد که عالم در آن است برای تأکید مقصود خود. (فرهنگ نظام). این صنعت چنان باشد که شاعر در نثر یا نظم چیزی را بگیرد و گوید ندانم که چنین است یا چنان، هرچند داند اما خویشتن را نادان سازد و در قرآن عظیم این اسلوب هست: و انّا أو ایاکم لعلی هدی أو فی ضلال مبین. (قرآن 34 / 24). مثالش در نثر تازی: لا ادری ابدر زاهر، ام جبینه و بحر زاخر ام یمینه. دیگر پارسی در تعارف مردمان است که گوید: فلان آدمیست یا فرشته. قیس مجنون گوید:
باللّه یا ظبیات القاع قلن لنا
لیلای منکن ام لیلی من البشر.
دیگر زهیر گوید:
و ماادری و سوف اخال ادری
اقوم آل حصن ام نساء.
نصربن الحسن گوید:
احلم ما اری منهم ام الاخوان خوان.
دیگر متنبی راست:
ا ریقک ام ماءالغمامة ام خمر
بفی برود و هو فی کبدی جمر.
عنصری گوید:
در زیر امر اوست جهان و جهان خود اوست
یارب خدایگان جهانست یا جهان.
مراست:
ز ابر تیره همچون ظلمت مشک
همه عالم پر از نور یقین است
زمین است این ندانم یا سپهر است
سپهر است آن ندانم یا زمین است.
(حدایق السحر فی دقایق الشعر وطواط).
نزد اهل بدیع از محسنات معنویه بشمار رود. سکاکی نام این صنعت را سوق المعلوم مساق غیره نهاده و گفته است دوست ندارم نام صنعتی را که در کلام ایزدی وارد شده بتجاهل تعبیر کنم. علیهذا نام او را «سوق المعلوم مساق غیره لنکتة» میگذارم. و اما قید نکته. مانند تحقیر در این آیهء شریفه حکایت از کفار: هل ندلکم علی رجل ینبئکم اذا مزقتم کل ممزق. (قرآن 34 / 7). منظور کفار حضرت ختمی مرتبت بوده که گویا او (ص) را نمیشناختند. یا اگر می شناختند مردی عادی تصور میکردند. در صورتیکه بجمیع خصایص ظاهریه و باطنیه آن حضرت چون آفتاب نیمه روز آشنا بودند. و یا برای تعریض. مانند: و انّا أو ایاکم لعلی هدی او فی ضلال مبین. (قرآن 34 / 24). و مانند غیر آنچه ذکر شد از اعتبارات. چنانچه در مطول ذکر شده. و مثال این صنعت در اشعار پارسی مانند این بیت:
روزگار آشفته تر یا زلف تو یا کار من
ذره کمتر یا دهانت یا دل غمخوار من؟
(از کشاف اصطلاحات الفنون). و رجوع به تعریفات جرجانی شود.

تجاهل عارف.

[تَ هُ لِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) تجاهل العارف. رجوع به مادهء پیشین شود.

تجاهل کردن.

[تَ هُ کَ دَ] (مص مرکب)تجاهل. خود را بنادانی زدن. رجوع به تجاهل شود.

تجأجؤ.

[تَ جَءْ جُءْ] (ع مص) (از: «جأجأ») بازایستادن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء): رایتک لاتجأجأ عن حماها. (اقرب الموارد). || ترسیدن از چیزی یا کسی. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تجئیف.

[تَ] (ع مص) ترسانیدن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تجباب.

[تِ] (ع اِ) خطی از نقره که بر روی معدن دیده شود. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). خط سیم در سنگ معدن. (منتهی الارب). سیم در سنگ معدن. (آنندراج). رگ سیم در سنگ معدن. (ناظم الاطباء).

تجبار.

[تَ] (ع اِ) کبر و سرکشی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). غرور. (ناظم الاطباء).

تجبجب.

[تَ جَ جُ] (ع مص) قدید کردن. (زوزنی). توشه گرفتن مرد وشیقه را و آن گوشتی است که آن را یک جوش داده قدید سازند تا دیر ماند. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج): تجبجب الرجلُ؛ قدد اللحم وشیقة. (قطر المحیط). اذا عرضت منها کهاة سمینة فلا تهد منها و اتشق و تجبجب. (اقرب الموارد).

تجبر.

[تَ جَبْ بُ] (ع مص) گردنکشی کردن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار) (غیاث اللغات). تکبر کردن. (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تکبر و خود را بزرگ شمردن. (فرهنگ نظام): تهور و تجبر او [ شیر ] میشناختم. (کلیله و دمنه). هرگز مقود انقیاد بکس نداده بود و جز تعزز و تجبر نشناخته. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص 416). || رستن نبات پس از خوردن. (تاج المصادر بیهقی) (اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رستن گیاه بعد از چریدن. (آنندراج). || سبز و با برگ شدن درخت. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || التیام یافتن استخوان پس از شکستن. || بازگشتن چیزی که از دست کسی رفته باشد. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). بازیافتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بازیافتن چیزی که رفته باشد از کسی. (آنندراج). || بحال آمدن بیمار. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || درست و نیکو حال گردیدن. || توانگر شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تجبس.

[تَ جَبْ بُ] (ع مص) تبختر در رفتار. (اقرب الموارد). خرامیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). خرامان براه رفتن. (آنندراج).

تجبل.

[تَ جَبْ بُ] (ع مص) بکوه درآمدن. (از اقرب الموارد) (قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). داخل شدن در کوه. (شرح قاموس). || جمع شدن خاک. (از قطر المحیط). || تمام گرفتن آنچه نزد کسی بود. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تجبن.

[تَ جَبْ بُ] (ع مص) تجبن شیر. پنیر شدن و یا مانند پنیر منجمد شدن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). خفته گردیدن شیر و سطبر شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || تجبن مرد؛ سطبر گردیدن او. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). زفت شدن. (تاج المصادر بیهقی).

تجبیب.

[تَ] (ع مص) تا بزانو رسیدن سپیدی دست و پای ستور. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || رمیدن. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (شرح قاموس). || از جنگ بگریختن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). گریختن. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج). گریختن از جنگ. (شرح قاموس) (ناظم الاطباء). || سیراب کردن شتران را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). سیراب کردن مواشی. (شرح قاموس).

تجبیر.

[تَ] (ع مص) شکسته وادربستن. (تاج المصادر بیهقی). شکسته بستن. (منتهی الارب) (آنندراج). بستن شکسته را. (ناظم الاطباء). التیام یافتن استخوان شکسته. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || نیکو کردن حال کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). نیکو گردانیدن و نیکو حال شدن. (آنندراج). || توانگر گردانیدن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || نیکو شدن حال فقیر و مستغنی شدن او پس از تنگدستی. (از قطر المحیط). || جَبَّرَ اللهُ یُتْمَه. (اقرب الموارد).

تجبیع.

[تَ] (ع مص) متغیر گردیدن سرین کسی از لاغری. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تجبیل.

[تَ] (ع مص) پاره پاره کردن. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تجبین.

[تَ] (ع مص) بددل خواندن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). بددل گفتن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || منسوب کردن کسی را به بددلی. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). || بددل کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). ترسانیدن کسی را. || ترسو یافتن کسی را. (از قطر المحیط).

تجبیه.

[تَ] (ع مص) (از: «ج ب ه») سرنگون کردن خود را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد). || نوعی از تشهیر و آن چنان باشد که روی هر دو زانی را سرخ یا سیاه کرده بر شتر یا خر سوار کنند بطرزی که روی یکی مخالف روی دیگری باشد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از قطر المحیط).

تجبیة.

[تَبِ یَ] (ع مص) (از: «ج ب ی») بر هیأت راکعان باستادن. (تاج المصادر بیهقی). پشت خم کرده استادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || نهادن هر دو دست بر دو زانوی خود. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). نهادن هر دو دست بر دو زانوی خود بحالت ایستاده. (اقرب الموارد). || نهادن هر دو دست بر زمین. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || بر روی افتادن. (قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بسجده درافتادن. (اقرب الموارد).

تجثجث.

[تَ جَ جُ] (ع مص) بسیار شدن موی. || بیفشاندن مرغ پر خود را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تجثم.

[تَ جَثْ ثُ] (ع مص) بزیر سینه گرفتن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تجثیم.

[تَ] (ع مص) بر سینه بخوابانیدن. (زوزنی). بر سینه نشانیدن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || نشانه گردانیدن جانور را برای کشتن. (زوزنی). بستن جانور و با تیر و مانند آن او را نشانه کردن کشتن را. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تجحدر.

[تَ جَ دُ] (ع مص) جنبیدن و پریدن پرنده. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (از منتهی الارب). در ناظم الاطباء: «جنبید پر آن مرغ» آمده و ظاهراً غلط چاپی است.

تجحدل.

[تَ جَ دُ] (ع مص) غلطان گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تجحر.

[تَ جَحْ حُ] (ع مص) در سوراخ درآمدن سوسمار. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || در چشم خانه رفتن چشم. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تجحفل.

[تَ جَ فُ] (ع مص) مجتمع شدن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

تجحم.

[تَ جَحْ حُ] (ع مص) سوختن از حرص و بخل. (اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || دلتنگ گردیدن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || تنگ گردیدن جا. (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تجحیظ.

[تَ] (ع مص) تیز کردن نظر. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تجحیل.

[تَ] (ع مص) بر زمین زدن کسی را. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تجحیم.

[تَ] (ع مص) تیز در کسی نگریستن. (تاج المصادر بیهقی). تیز نگریستن کسی را. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). || نگریستن و چشم وانگرفتن. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تجحین.

[تَ] (ع مص) تنگ گرفتن بر عیال خود از فقر یا بخل. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تجخجخ.

[تَ جَ جُ] (ع مص) دراز کشیدن با تمکن و استرخا. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). سست شدن مرد. (از قطر المحیط). || جماع کردن با جاریهء خود. (از قطر المحیط) (منتهی الارب). گاییدن کنیزک خود را. (ناظم الاطباء). || فروهشتن شب تاریکی خود را. (از قطر المحیط) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تجخر.

[تَ جَخْ خُ] (ع مص) خشک شدن و شق گردیدن گل حوض و روان شدن آب آن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (ناظم الاطباء).

تجخی.

[تَ جَخْ خی] (ع مص) تجخی بر مجمره؛ بخور کردن. (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || سرنگون گردیدن کوزه. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تجخیر.

[تَ] (ع مص) فراخ کردن سر چاه را. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تجخیة.

[تَ خِ یَ] (ع مص) بلندکردن نمازگزار شکم را و گشاده داشتن هر دو بازو در سجده. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || میل کردن شب. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). میل کردن: و منه الحدیث: کالکوز مجخیّا، ای مائلا لانهء اذا مال انصب ما فیه. (اقرب الموارد). || پشت خم کردن پیر. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تجدانو.

[تِ] (اِخ) ده کوچکی از دهستان منوجان بخش کهنوج شهرستان جیرفت است که در دویست و نود و چهار هزارگزی کهنوج و چهارهزارگزی خاور راه مالروی انگهران به کهنوج قرار دارد. کوهستانی و گرمسیر است و 80 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانه و محصول آن غلات و خرما است. شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

تجدب.

[تَ جَدْ دُ] (ع مص) ناگوار شمردن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). عیب ناک داشتن چیزی را. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || نرسیدن باران زمین را و خشکسالی رسیدن آنرا. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تجدد.

[تَ جَدْ دُ] (ع مص) نو شدن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار) (زوزنی) (آنندراج). نو گردیدن. (اقرب الموارد) (قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || شیر بشدن از پستان. (تاج المصادر بیهقی). خشک گردیدن شیر پستان. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج).

تجددخواه.

[تَ جَدْ دُ خوا / خا] (نف مرکب) مقابل کهنه پرست. که نوی خواهد. که نوطلبی کند. که رسم کهن را زیر پا گذارد. رجوع به تجدد و متجدد شود.

تجدر.

[تَ دَ] (اِخ) ده کوچکی از دهستان گل فریز بخش خوسف شهرستان بیرجند است که در سی و هفت هزارگزی شمال گل فریز قرار دارد. دامنه ای است معتدل و 14 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

تجدل.

[تَ جَدْ دُ] (ع مص) بزمین افتادن. || برزمین زدن کسی را. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تجدیح.

[تَ] (ع مص) نیک ترکردن پِسْت و آنچه بدان ماند. (تاج المصادر بیهقی). شورانیدن پست و آمیختن آنرا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). آمیختن. (اقرب الموارد). || تلطیخ. (قطر المحیط).

تجدید.

[تَ] (ع مص) نو کردن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار) (زوزنی) (غیاث اللغات) (آنندراج). نو کردن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). تازه و جدید کردن. (فرهنگ نظام). از سر کردن. (زوزنی). از سر نو ساختن. (غیاث اللغات). عوض و تبدیل نمودن. (فرهنگ نظام). از سر نوساختگی و نوکردگی و نو و تازگی. (ناظم الاطباء). و با فعل شدن و کردن و گردیدن مستعمل است. || ببریدن پستان شتر. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). پستان شتر ببریدن. (آنندراج).
- تجدید بشره؛ پوست دادن بشره. (ناظم الاطباء). بر جای پوست فرسودهء بدن پوست تازه ای بوجود آمدن.
- تجدید بنا؛ دوباره ساختن آن. بنای کهنی را با تغییراتی تازه کردن و یا بر جای آن ساختمان جدیدی بنا کردن
- تجدید شباب؛ بازیافتن جوانی. جوانی را از سر گرفتن. خود را جوان نشان دادن. بار دیگر به نیروی جوانی رسیدن.
- تجدید عهد؛ تازه کردن پیمان. عهد گذشته را مستحکم ساختن و آن را نافذ کردن :انفاذالرسل فی هذه الوقت الی قدرخان لتجدید العهد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص193). چون به بست رسید بمطالعهء اعمال و تجدید عهد احوال رعیت مشغول شد تا باری تعالی اسباب وصول بمقر عز و مکان ملک میسر گرداند. (ترجمهء تاریخ یمینی چ سنگی 407).
- تجدید فراش؛ زن تازه گرفتن و نکاح نو کردن. (فرهنگ نظام). کنایه از بار دیگر زن گرفتن. دوباره زن کردن.
- تجدید مرض؛ عود مرض. (ناظم الاطباء). بازگشت بیماری.
- تجدید میثاق و منشور؛ تازه کردن آن : حق طاعت و ضراعت او بتیسیر امل و تقریر عمل بادا رسانید و بتجدید منشور ایالت او مثال داد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 ص337).
- تجدید نظر؛ بازاندیشیدن. دوباره تعمق کردن در کاری یا چیزی.
- تجدید وضو؛ تازه کردن وضو. بار دیگر وضو گرفتن :
در محضر عام آمد و تجدید وضو کرد
آنسان که بود قاعده در مذهب جعفر.قاآنی.
- تجدید هوا؛ هوای اطاقی یا جایی را عوض کردن.
- عید تجدید؛ یکدفعه در انجیل یوحنا 10: 22 مذکور است و وضع تأسیس این عید برای یادگاری تقدیس هیکل و بنای مذبح بود بعد از آنکه یهودای مکابی سوریین را از آنجا اخراج نمود. امکابیان 4: 52 - 59. و این مطلب در سال 164 ق.م. واقع شد و مدت زمان این عید هشت روز بود لکن واجب نبود که هر مردی به اورشلیم حاضر شود و نگه داشتن این عید هم مثل سایبانها بوده از 25 کانون اول یعنی آن روزی که انطیوخس ابی فانوس در 167 ق.م. هیکل را نجس و چرک نمود شروع میشد. (قاموس کتاب مقدس ص242).

تجدید.

[تَ] (اِ) معاد. در انجیل متی 19: 28 و در رسالهء تیطس 3: 5 یاد شده است. و در خصوص تفسیر این دو آیه مباحثات بسیار اتفاق افتاده است و قصد از لفظی که در انجیل متی یافت میشود یا تولد ثانی میباشد که متابعین مسیح خواهند یافت و یا برطرف شدن جمیع مطالب و تجدید یافتن آنها است در زمان مراجعت مسیح بدین دنیا یعنی در وقتیکه آسمان و زمین نو شوند؛ و تفسیر آخری بصواب نزدیک تر میباشد. اما غسل تولد نو و تجدید روح القدس که در آیهء دوم مذکور است قصد از آن فرمایشی است که مسیح به نیقودیموس فرموده: «اگر کسی از سر نو مولود نشود ملکوت خدا را نمیتواند دید» انجیل یوحنا 3: 3 و مسیحیان فرزندان خدا خوانده شده اند. انجیل یوحنا 1: 12 و 13 و ایوب 2:29 و 5: 1 و 4 و نیز رسالهء یعقوب 1: 18 و رسالهء اول پطرس 1:3 و 23 وارد است که ایشان یعنی مسیحیان از خدا و یا بکلمهء خدا مولود شدند و این معنی در رسالهء دوم قرنتیان 5: 17 بخلقت جدید و در رسالهء رومیان 12: 2 بتازگی ذهن که همان تولد نو و تجدید روح القدس میباشد تفسیر گشته و در رسالهء افسسیان 2:6 بقیامت از موت و در رسالهء افسسیان 2: 1 و 5 بزنده شدن با مسیح معنی شده است، لهذا تازگی آن است که شجر زندگی روحانی بمساعدت روح القدس و کلمهء خدا در نفس که بواسطهء ارتکاب گناهان مهجور گشته غرس شود تا بدان وسیله قادر بر ادراک امورات روحیه شده بطور تازه بر آنها معتقد گردد و پس از آن در ارتکاب امورات عدالت و مقاصد خیر شروع نماید. پس نفس توبه کار را ناچار است که نتایج تجدید و خوشحالی را که از معرفت الله حاصل میشود دریابد و میل و محبت او نسبت بجمیع بنی نوع بشر تازه گردد. علی الخصوص میل و محبت ورزیدن نسبت برئیس ایمان بدین جهت هر آن نفسی که بمرتبهء تجدید نایل گردید نمیتواند میل و محبت نسبت بسایر تجدیدیافتگان بنی نوع خود ظاهر ننماید زیرا که همگی، ثانیاً به کلمهء خدا مولود گردیده اند. (قاموس کتاب مقدس صص241 - 242). با رجعت در مذهب شیعه مقایسه شود.

تجدید روح القدس.

[تَ دِ حُلْ قُ دُ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) تولد نو؛ اصطلاحی است مسیحیان را. رجوع به تجدید (معاد) شود.

تجدید شدن.

[تَ شُ دَ] (مص مرکب)تازه شدن. نو گردیدن. || در تداول امروز بیشتر دربارهء شاگردان مدارس گفته شود که در امتحان خرداد در چند درس و یا همهء درسها پذیرفته نمی شوند و باید بار دیگر در شهریور امتحان دهند. رجوع به تجدیدی شود.

تجدید کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)تازه کردن. نو کردن. رجوع بتجدید و دیگر ترکیب های آن شود.

تجدید گردیدن.

[تَ گَ دَ] (مص مرکب) تجدید شدن. رجوع به تجدید و دیگر ترکیب های آن شود.

تجدیدی.

[تَ] (ص نسبی) منسوب بتجدید. آنکه در امتحان تجدید شده باشد. رجوع بتجدید شدن و تجدید و دیگر ترکیب های آن شود.

تجدیر.

[تَ] (ع مص) سزاوار گردانیدن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || اندودن دیوار از گل و گچ و مانند آن. (اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || آبله نشان شدن. (تاج المصادر بیهقی). چیچک برآوردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || برآمدن برِ درخت برابر نخود. (منتهی الارب). برآمدن بار آن درخت باندازهء نخود. (ناظم الاطباء). || نمودار شدن سرهای گیاه مانند جدری. (منتهی الارب). نمودار شدن سرهای گیاه مانند چیچک. (ناظم الاطباء).

تجدیع.

[تَ] (ع مص) بدخوار گردانیدن مادر کودک را. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || هر دو گوش خر بریدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || جدعاً لک گفتن کسی را. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (از منتهی الارب). و آن دعائی است و معنی آن اینست که خداوند او را گرفتار جدع کند یعنی خیر را از او قطع نماید و او را ناقص و معیوب سازد. || پژمرده کردن قحط گیاه را بسبب انقطاع باران. (اقرب الموارد). پژمرده کردن قحط گیاه را. (منتهی الارب) (از قطر المحیط) :
و غیث مریع لم یجدع نباته
ولته افانین السماکین اهلب.
ابن مقبل (از اقرب الموارد).
|| سخت بریدن لب یا گوش یا بینی. (آنندراج). || حبس کردن. (آنندراج).

تجدیف.

[تَ] (ع مص) ناسپاسی کردن نعمت را و کم شمردن و گفتن که نیست مرا و نیست نزد من. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). کافرنعمتی کردن و اندک شمردن نعمتی که خدای تعالی داده باشد. (آنندراج). کفران نعمت کردن. واموی گفت: کم شمردن است چیزی را که خدا به او عطا نموده است. و در حدیث: لاتجدفوا بنعم الله. (از اقرب الموارد). || راندن ملاح کشتی را با پارو. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تجدیل.

[تَ] (ع مص) بر زمین اوکندن (افکندن) (زوزنی). بر زمین زدن کسی را. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): طعنه فجدله. (اقرب الموارد). || تافتن موی را. (زوزنی). بافتن موی. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تجذب.

[تَ جَذْ ذُ] (ع مص) جذب. (تاج المصادر بیهقی). آشامیدن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء): تجذب لبن؛ نوشیدن آنرا. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تجذم.

[تَ جَذْ ذُ] (ع مص) بریده گردیدن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تجذی.

[تَ جَذْ ذی] (ع مص) دم کشان بانگ کردن کبوتر، ماده را. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تجذید.

[تَ] (ع مص) پاره پاره کردن. (زوزنی). || تبعیت خواستن از قوم و ناکردن ایشان. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تجذیر.

[تَ] (ع مص) از بن برکندن. (تاج المصادر بیهقی) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). بریدن و از بیخ کندن. (ناظم الاطباء). || تجذیر عددی؛ بدست آوردن جذر آن(1). (اقرب الموارد) (قطر المحیط). رجوع به جذر شود.
(1) - در ناظم الاطباء: ضرب کردن عددی را در نفس خود «؟»

تجذیم.

[تَ] (ع مص) مبالغهء جذم. (تاج المصادر بیهقی). بریدن چیزی را. (اقرب الموارد) (قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تجر.

[تَ جَ] (اِ) خانهء زمستانی را گویند که در آن تنور و بخاری باشد. (برهان) (ناظم الاطباء). خانهء زمستانی که بخاری و تنور داشته باشد و تابخانه نیز گویند. (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج). اطاق زمستانی. (فرهنگ نظام).... لیکن در قاموس تژر (بزای فارسی) بمعنی خانهء تابستانی گفته «طزر» معرب آن و زای فارسی بسیار به جیم بدل کنند. (فرهنگ رشیدی). تزر. بهمین معنی می آید پس یکی از این دو مبدل دیگری است. (فرهنگ نظام). دکتر معین در حاشیهء برهان آرد: پارسی باستان «تَچَرَه»(1) بارتولمبه 629، ارمنی «تَچَره»(2) (خانه، معبد) در پهلوی اوزدِس چار(3) بمعنی معبد بتان (نیبرگ 230) در پارسی تجر و تزر. اصلاً بکاخ زمستانی اطلاق میشده. در تخت جمشید، کاخ کوچک داریوش بزرگ که در ضلع شمالی صحن صدستون بپا شده به تچره موسوم است(4) و سطح قصر مربع مستطیلی است که بطول قرار گرفته است. (ایران باستان ج 2 صص1589 - 1590). همین تزر «طزر» است که در کتب لغت عرب مقلوباً طرز آمده. مؤلف تاج العروس ذیل «طرز» در مستدرک آرد: «الطرز بیت الی الطول، فارسی معرب، و قیل هوالبیت الصیفی. قال الازهری اراه معرباً و اصله ترز». پیداست که هم در تقدیم راء تصحیف شده و هم در معنی خانهء زمستانی بتابستانی تبدیل یافته و شکی نیست که اصل همان تچر و تزر است و اینکه گوید: «بیت الی الطول» درست با تچرهء داریوش تطبیق میکند. در دواوین شعرا نیز «طرز» را «طرر» نوشته اند بدو راء مهمله. رجوع به طرر شود.
پورداود در فرهنگ ایران باستان آرد: اما طزر را که یاقوت بنقل از لیث و ابومنصور آن را معرب از تزر فارسی دانسته و بمعنی خانهء تابستانی گرفته چنین تعریف کرده است: شهری است از ناحیهء مرج القلعه و یک منزل از راه بزرگ خراسان مسافت دارد و در میان دشتی واقع است. قصر یزید را جغرافیانویسان طزر هم خوانده اند یعنی یک شهر را بدو نام یاد کرده اند و این طزر معرب از تزر بیشک همان واژهء فرس هخامنشی تَچَرَ میباشد که بمعنی کوشک (= قصر) است. در زبان ارمنی تچر بمعنی سرای و پرستشگاه از زبان ایرانی گرفته شده است و همین واژه است که در فارسی تجر شده... (فرهنگ ایران باستان ص294). رجوع به طزر شود :
میان این تجر و گنبد فلک فرق است
که هست این به ثبات آن نباشد آرامش
چو تاب آتش می در هوای آن پیچد
بتافت خانه از آن تابخانه شد نامش.
نزاری قهستانی.
|| بزبان قزوینی گنجینه و مخزن را نامند. (برهان). مردم قزوین گنجینه را گویند. (فرهنگ رشیدی). بلغت اهل قزوین گنجینه و مخزن. (ناظم الاطباء).
(1) - tacara.
(2) - tacar.
(3) - uzdes - car. (4) - رجوع به تجر و تچره (اِخ) شود.

تجر.

[تَ] (ع مص) بازرگانی کردن. (زوزنی) (ترجمان عادل بن علی) (آنندراج). بازرگانی نمودن. (منتهی الارب).

تجر.

[تُ جُ] (ع اِ) جِ تاجر. رجوع به تاجر شود.

تجر.

[تَ جَ] (ع اِ) جِ تاجر. رجوع به تاجر شود.

تجر.

[تَ جَ] (اِخ) تچر. تچره. تزر. طزر: قصر کوچک داریوش [ تخت جمشید ] که در ضلع شمالی صحن بپا شده بنابر کتیبه های بالای دو جرز رواق به تچر موسوم است. لفظ تچر، تجر، یا طزر پارسی جدید، اصلاً بمعنی قصر زمستانی است فی الحقیقه در میان تمام ابنیهء صفه تنها این بنا رو بجنوب میباشد و این کیفیت در چنین آب و هوایی پر معنی است. سطح قصر مربع مستطیلی است که بطول قرار گرفته و کف آن صحن است. دو پله کوچک برواقی می رود که دارای دو ردیف چهار ستونی است. سه جدار رواق مزین بدر و پنجره و طاقچه های متعددی است که حجاریها و کتیبه های فراوان بر آنها است و گویا سنگهای تراشیدهء آنها اص صیقلی بوده. بهمین جهت این قصر را به اصطلاح جدید «آینه خانه» نامیده اند. در عقب رواق طالار مرکزی است، که بر حسب عادت مربع است، اما سه ردیف ستون دارد که در هر ردیف چهارتا است. بنابراین فاصلهء میان ستونهای ردیف های عمودی کمتر از فاصلهء میان ردیفهای افقی است. نقشه بطور کلی بطرح هَدِش شبیه است و دو طالار اصلی را از سه طرف اطاقهای کوچک احاطه دارد. گرمابه و مستراح در اینجا در دو زاویهء شمالی قصر واقع است ستونها از چوب بوده و در کلیهء ساختمان نهایت ظرافت بکار رفته. بعض حجاریها که جواهرنشان یا زرنشان بوده داریوش را مینماید، در حالی که از قصر بیرون می آید یا بطالار درونی میرود، یا با شیر پیکار میکند و یا با گاو پنجه درافکنده، و نیز چاکران و پاسبانان را می نماید که بخدمت مشغولند. روی جدار درها و پنجره ها کتبیه هایی زیاد از زمانهای بعد هست. این کتیبه ها از دو کتیبهء پهلوی از زمان شاهپور دوم (309 - 379 م.) شروع میشود، سپس کتیبه هایی به عربی تا قرن نهم هجری و به فارسی تا عصر جدید موجود است. فضائی که بین دیوار غربی صحن تچر از یکطرف و حصار صفه از طرف دیگر واقع است شامل باقیماندهء ابنیهء بی اهمیتی است. اردشیر پله کان قشنگی مزین بنقش سان طوایف باجگذار بر جبههء غربی قصر تچر افزوده. تمامی این فضا که میان بنای سه دری و حصار غربی واقع است، اندرونی را تشکیل میداده. (تاریخ ایران باستان ج 2 صص1589 - 1590).
عمارت دیگر تَجَر است و آن کاخ کوچکتری بوده است در ضلع شمالی صفهء تخت جمشید که آن را قصر زمستانی یا «آفتاب- کده» پنداشته اند... و این بنا رو به آفتاب ساخته شده است و امروز این کاخ را آینه خانه گویند و دو کتیبه از سکانشاه بپهلوی و یک کتیبه از عضدالدوله فنا خسرو دیلمی بخط کوفی و چند کتیبهء دیگر از آل مظفر و تیموریان در آنجا هست. (سبک شناسی ج 1 ص33). رجوع به تجر (اِ) و تچره شود.

تجر.

[] (اِخ) بیست و سیمین خان خیوه از جانب نادرشاه افشار در 1145. (طبقات سلاطین اسلام ص 250).

تجر.

[تَ جَ] (اِخ) یکی از گردنه های عمدهء راه بین بندر گز و استرآباد. رجوع به سفرنامهء رابینو بخش انگلیسی ص79 شود.

تجر.

[تَ جَ] (اِخ) دهی از دهستان ارومه بخش طرقبهء شهرستان مشهد است که در بیست و یک هزارگزی جنوب خاوری طرقبه و هیجده هزارگزی شمال شوسهء عمومی مشهد به نیشابور واقع است. کوهستانی و معتدل است و 336 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانه و محصول آنجا بنشن و میوه و شغل اهالی زراعت است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

تجرء.

[تَ جَرْ رُ ءْ] (ع مص) اجتراء. دلیر گردیدن بر کسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تجرؤ؛ جرأت کردن و دلیر شدن. این لفظ بطور غلط مشهور تجری با یاء آخر استعمال میشود. (فرهنگ نظام). رجوع به تجرئة و تجرؤ شود.

تجرئة.

[تَ رِ ءَ] (ع مص) دلیر کردن. (زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). مصدر قیاسی از باب تفعیل، دلیر کردن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). دلیر گردانیدن. (ناظم الاطباء).

تجربت.

[تَ رِ بَ] (مص) ج، تجارب. تجربة. تجربه. آزمایش. اروند. آزمودن :
تجربت کردم و دانا شدم از کار تو من
تا مجرب نشود مردم دانا نشود.منوچهری.
ترکان گرد چنین مردمان گردند و عاقبت ننگرند تا ناچار خلل بیفتد چه ایشان را تجربتی نباشد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص218). دیگر تا مقرر شود حال هر شغلی که بروزگار گذشته بوده است و خوانندگان این تاریخ را تجربتی و عبرتی حاصل شود. (تاریخ بیهقی ایضاً ص245) ایاز از بس بناز و عزیز برآمده است هر چند عطسهء پدر ما است و از سرای دور نبوده است و گرم و سرد نچشیده و هیچ تجربت نیفتاده است. (تاریخ بیهقی ایضاً ص265).
کون بی تجربت فساد بود
تجربت عقل مستفاد بود.سنائی.
آنکه حزمی داشت و ... بر بساط خرد و تجربت ثابت قدم شده سبک روی بکار آورد. (کلیله و دمنه). داروی تجربت مردم را از هلاک جهل برهاند. (کلیله و دمنه). حرمان آن است که... [ شاه ] اهل رای و تجربت خوار بگذارد. (کلیله و دمنه).
تجربتش کرد چنین چند بار
قاعدهء مرد نگشت از قرار.نظامی.
پسر گفت ای پدر فواید سفر بسیار است. از نزهت خاطر... و تفرج بلدان... و معرفت یاران و تجربت روزگاران. (گلستان).
عقل کو را آبگینه ریزه در پای اوفتاده
بس که سنگ تجربت بر طاق مینائی زدم.
سعدی.
شبی پروانه ای با شمع شد جفت
چو آتش درفتادش، خویش را گفت
که پیش از تجربت چون دوست گیری
بنه گردن که پیش دوست میری. اوحدی.
این تجربت است، آنکه نه زر دارد خوار است.
قاآنی.
رجوع به تجارب و تجربة و تجربه شود. || قاروره ای که نزد طبیبان برند تجربت را :کسی تجربتی پیش او [ طبیب ] نیاورد و معالجتی نخواست. (گلستان).

تجربت کوفته.

[تَ رِ بَ تَ / تِ] (ن مف مرکب) که بسیار تجربت کرده باشد. آنکه از بسیاری تجربت کردن فرسوده بود. در این بیت مسعودسعد بمعنی مجرب، آزموده آمده است :
تجربت کوفته دلیست مرا
نه خطایی درو نه طغیانست.
مسعودسعد.

تجربة.

[تَ رِ بَ] (ع مص) آزمودن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تجریب. آگاهی یافتن و آزمودن کسی را. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). رجوع به تجربت و تجربه شود.

تجربه.

[تَ رِ بَ] (مص) آزمودن. (فرهنگ نظام). تجربة. رجوع به تجربة شود.

تجربه.

[تَ رِ / رُ بَ / بِ] (از ع، اِمص، اِ)آزمایش و امتحان. (ناظم الاطباء). آزمایش. و با لفظ گرفتن و کردن مستعمل است. (غیاث اللغات) :
برو ز تجربهء روزگار بهره بگیر
که بهر دفع حوادث ترا بکار آید.
(منسوب به رودکی از کتاب احوال و اشعار رودکی).
زیرا که به ز تجربه آموزگار نیست.
مسعودسعد.
این همه هست و سبکی عمر من
رفت و مرا تجربه ها اوفتاد.خاقانی.
مرد خردمند هنرپیشه را
عمر دو بایست درین روزگار
تا بیکی تجربه آموختن
با دگری تجربه بردن بکار.سعدی.
خوش بود گر محک تجربه آید بمیان
تا سیه روی شود هر که در او غش باشد.
حافظ.
-امثال: هر تجربه عقلی زیاده کند.
ترکیبها:
- باتجربه.؛ بی تجربه. کم تجربه. پرتجربه. تجربه دار. تجربه داری. کم تجربگی. پرتجربگی. رجوع به تجربت و تجربیات و تجربة شود.
|| این کلمه در انجیل متی 22: 18 انجیل لوقا 4:13 آمده و در کتاب مقدس نیز بسیار وارد گشته است. معانی مختلفه می بخشد و اکثر اوقات قصد از جری شدن بگناه و ارتکاب آن است لهذا شیطان دشمن بنی نوع بشر خوانده شده است. انجیل متی 4:3. گاهی قصد از امتحان ایمان و اطاعت شخص است چنانکه در رسالهء یعقوب 1: 2 و 3 وارد است. و یا قصد از تجربه صبر خداوندی می باشد چنانکه در سفر خروج 17: 2، رسالهء اول قرنتیان 10:9 وارد است. اما باید دانست که قصد از کلامی که در دعای ربانی وارد است که «ما را در آزمایش می آورد»، این نیست که خداوند تجربه کنندهء ما است. رسالهء یعقوب 1:13 و14. بلکه مقصود اینست که خداوند ما را از افتادن در تجربه نگاه دارد. اما «تجربه می کند او را یا تا تجربه کند او را» که در انجیل متی 16: 1 و 19: 3 و انجیل مرقس 10: 2 و انجیل لوقا 10: 25 وارد است قصد آنست که ایشان بسیار کوشش نمودند که او را در دامهای خود گرفتار سازند یا او را بگناه کردن وادارند و پرواضح است که مسیح چون در زمین آمده شروع بخدمت خود نمود شیطان خواست که وی را امتحان نماید لهذا اول حیلهء او این بود که او را در صورتی که چهل شب روزه داشته بود بخوراک وادارد و دوم اینکه او را در امر دین و تقوی و پرهیز بتکبر وادارد، لهذا او را گفت از کنگرهء هیکل بزیر انداخته بخداوند متوکل شود و سومی محض آوازه و نیکنامی و جمع بود پس پرواضح است در تجربهء نخستین اول نظر شیطان به بشریت مسیح بود که مثل سایر بنی نوع بشر گرسنه و تشنه میشود و در تجربهء دوم نظرش به پرهیز و تقدس و دینداری او و در تجربهء سوم نظرش بر این بود که او یهودی است و اعتقاد یهود هم برآنست که چون مسیح آید سلطنت خواهد کرد. اما با وجود همهء اینها مسیح بر او غالب آمده ویرا از حضور خود راند پس بدینطور آدم دوم بر قوات جهنم ظفر یافت. (قاموس کتاب مقدس ص 246).

تجربه کار.

[تَ رِ / رُ بَ / بِ] (نف مرکب)ج، تجربه کاران. شخص آزموده و دانا. (فرهنگ نظام). مردم کارافتاده و کارآزموده. (آنندراج). عالم به شغل و عامل با تجربه. (ناظم الاطباء). مجرب. بازل :
مرا ز تجربه کاران نصیحتی یاد است
که توبه نامه بخط شکسته می باید.
صائب (از آنندراج).
یکی ز تجربه کاران بصیدگاه ملالم
رمیده بلبلم از آرزوی انجمن گل.
محمد سعید اشرف (ایضاً).
|| تجربه کاران روزگار؛ آزمودگان کارهای دنیا. (ناظم الاطباء).

تجربه کاری.

[تَ رِ / رُ بَ / بِ] (حامص مرکب) آزمایش و عمل و مشق. (ناظم الاطباء).

تجربی.

[تَ رِ / رُ] (ص نسبی) آزمایشی. منسوب به تجربه. رجوع به تجربه شود. || (اصطلاح فلسفه) قضایای تجربی؛ قضایایی است که عقل بجهت احساس متکرر بدان حکم کند بی آنکه سبب آن را دریابد مانند آنکه سقمونیا مسهل صفراست. (از کشاف اصطلاحات الفنون).

تجرثم.

[تَ جَ ثُ] (ع مص) افتادن از بالا به نشیب. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || فراهم آمدن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || لازم گرفتن جای را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || گرفتن بهتر چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || انقباض توأم با لرزه. (قطر المحیط) .

تجرثی.

[تَ جَ] (ع مص) برآمدن جِرثَئَة (نای. گلو) و یا آماس کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء): تجرثی تجرثیاً؛ نتأت جرثئته. (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تجرجر.

[تَ جَ جُ] (ع مص) (از: «ج رر») ریختن آب را در حلق. (از الغریبین ابوعبید هروی) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || جرعه نوشیدن آب. (منتهی الارب) (از قطر المحیط) (ناظم الاطباء). || گرداندن شیر بانگ خود را در گلوگاهش. (قطر المحیط).

تجرجم.

[تَ جَ جُ] (ع مص) افتادن مرد. (اقرب الموارد). افتادن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || بچاه فروافتادن چیزی. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). بچاه فرورفتن. || شکسته و ویران گردیدن. به آخر رسیدن شب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || درآمدن وحشی درجای باش خود و فراهم گردیدن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || بسیار نوشیدن و خوردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تجرخیل.

[تَ جَ] (اِخ) دهی از دهستان هزارجریب بخش چهاردانگهء شهرستان ساری است که در 50 هزارگزی شمال خاوری کیاسر قرار دارد. کوهستانی سردسیر است و 105 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه سار و محصول آن غلات و ارزن و شغل اهالی زراعت است صنایع دستی زنان شال و کرباس بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

تجرد.

[تَ جَرْ رُ] (ع مص) برهنه شدن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار) (فرهنگ نظام). برهنه گردیدن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). برهنه شدن و برهنگی. (غیاث اللغات) (آنندراج). || کوشش کردن در کارها. (تاج المصادر بیهقی). کوشش کردن در کار و از هر چیز فارغ شدن و بدانکار پرداختن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء): تجرد للعبادة اذا انقطع لها. (اقرب الموارد). || مجازاً بمعنی ترک دنیا و قطع علائق. (غیاث اللغات) (آنندراج). تنها بودن و گوشه نشین شدن و زن نگرفتن. (فرهنگ نظام) :
خاقانیا ز جیب تجرد برآر سر
وز روزگار دامن همت فرونشان.خاقانی.
|| فرونشستن جوش عصیر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از قطر المحیط). || برآمدن خوشه از غلاف. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || همچون حاجیان گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از قطر المحیط): منه حدیث عمر: تجردوا بالحج و ان لم تحرموا؛ ای تشبهوا بالحاج و ان لم تکونوا حجاجاً. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || حج افراد بجا آوردن. یقال: فلان تجرد بالحج اذا افرده و لم یقرن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || (اصطلاح فلسفه) غیرمادی بودن وجود مثل وجود خدا و عقول. (فرهنگ نظام). در لغت تهی بودن و نزد حکما عبارت است از بودن شی ء بحیثیتی که نه ماده و نه مقارن ماده باشد مانند مقارنهء صور و اعراض. کذا فی شرح التجرید. (کشاف اصطلاحات الفنون).
- تجردگزین؛ برگزینندهء تنهائی و گوشه نشینی و تارک علایق دنیوی. (ناظم الاطباء).
- حالت تجرد؛ حالت تنهائی و گوشه نشینی. (ناظم الاطباء).
- عالم تجرد؛ عالم انقطاع از ما سوی الله. (ناظم الاطباء).

تجرد.

[تَ جَرْ رُ] (اِخ) سیدعبدالله لاهوری، که علوم رسمیه را در برهان پور از مولوی غلام محمد، یکی از تلامذهء ملانظام الدین قدس سره خوانده و از آنجا به جذبهء ربانی رکاب عزیمت حجاز رانده، بعد استسعاد حج و زیارات به بندر سورت مراجعت کرد و بتکمیل بقیهء علوم روی ارادات پیش علمای آن شهر آورد. از اوست:
جز زلف تو جانان که سرش بر قدم تست
آشفته که ایام بکام است کدام است؟
(از صبح گلشن).

تجرد.

[تَ جَرْ رُ] (اِخ) شیخ محمدعلی. از شاگردان شیخ خیرالله فداگجراتی و هم زمان نورالعین واقف بود و خودش لاهوری المولد و اصولش در ملتانیان معدود، اکثر اوقات مجردانه در کوهستان جنبو میگذرانید و در سنهء 1179 ه . ق. در زاویهء مرقد خزید از اوست:
ای زلیخا تا توانی طالب دیدار باش
عاشق فرزند پیغمبر شدی هشیار باش.
جزای تست زلیخا که روز بد دیدی
قیامت است پسر از پدر جدا کردن.
(از صبح گلشن).

تجرس.

[تَ جَرْ رُ] (ع مص) سخن گفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). تکلم. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || بنغمت گفتن. (تاج المصادر بیهقی). تنغم. (اقرب الموارد). ترنم کردن. || بناز و نعمت زیستن. (آنندراج).

تجرع.

[تَ جَرْ رُ] (ع مص) فروخوردن خشم و آنچه بدان ماند. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (ترجمان عادل بن علی). فروخوردن خشم. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || جرعه جرعه خوردن آب و مانند آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). جرعه جرعه نوشیدن و اندک اندک نوشیدن. (غیاث اللغات) (آنندراج). جرعه جرعه نوشیدن. (از اقرب الموارد) (بحر الجواهر) (فرهنگ نظام). معنی جرعه یکبار نوشیدن است. (فرهنگ نظام) : یتجرعه و لایکاد یسیغه. (قرآن 14 / 17). هر گاه ملوک را لازم گیرد... و از تجرع شربتهای تلخ تجنب ننماید... هرآینه مراد خویش... او را استقبال واجب بیند. (کلیله و دمنه).

تجرع افتادن.

[تَ جَرْ رُ اُ دَ] (مص مرکب) نوشیده شدن. جرعه جرعه در گلو فرورفتن : چندانکه شربت مرگ تجرع افتد... (کلیله و دمنه)... و شربتهای تلخ که آنروز تجرع افتد واجب کند که محبت دنیا را بر دلها سرد کند. (کلیله و دمنه).

تجرع کردن.

[تَ جَرْ رُ کَ دَ] (مص مرکب) جرعه جرعه نوشیدن. (ناظم الاطباء) :و خود از آب چشمه شربتی تجرع کرد. (سندبادنامه). چون مهرب و ملجأ دیگر نبود بدست خود داروئی مهلک تجرع کرد. (جهانگشای جوینی). رجوع به تجرع و تجرع افتادن شود.

تجرف.

[تَ جَرْ رُ] (ع مص) به بیل فارفتن گل. (زوزنی). به بیل برکندن گل را. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || کاویدن توجبه زمین را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تجرق.

[تَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان دیزجرود بخش عجب شیر شهرستان مراغه است که در بیست و یک هزار و پانصد گزی خاور عجب شیر و 14 هزارگزی شمال شوسهء مراغه به آذرشهر قرار دارد. کوهستانی و معتدل است و 532 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه سار و محصول آن غلات و حبوبات است شغل اهالی زراعت است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

تجرق.

[تَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان گرم بخش ترک شهرستان مراغه است که در 30 هزارگزی شمال خاوری بخش و 39 هزارگزی شوسهء میانه به خلخال قرار دارد. کوهستانی و معتدل است و 526 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و نخود و عدس و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

تجرق.

[تَ رَ] (اِخ) دهی جزء دهستان نیر بخش مرکزی شهرستان اردبیل است که در 35 هزارگزی باختر اردبیل و یکهزارگزی شوسهء تبریز به اردبیل قرار دارد. کوهستانی و معتدل است و 238 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانه و محصول آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4)

تجرگ.

[تَ جِ] (اِخ) ده کوچکی از دهستان رقه بخش بشرویهء شهرستان فردوس است که در 28 هزارگزی باختر بشرویه و 20هزارگزی شمال راه مالرو بشرویه به طبس قرار دارد. کوهستانی و خشک و گرم سیر است و 10 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

تجرم.

[تَ جَ ر رُ] (ع مص) تمام شدن سال. (تاج المصادر بیهقی) (آنندراج). گذشتن سال. (اقرب الموارد). گذشتن سال و تمام شدن آن. (قطر المحیط) :
دمن تجرم بعد عهد انیسها
حجج خلون حلالها و حرامها.
لبید (از اقرب الموارد).
|| گذشتن شب و تمام گردیدن و کذلک: تجرم النهار و غیره. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تمام شدن و گذشتن شب. (آنندراج). گذشتن شب و تمام گردیدن. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || گناه کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || کسی را جرمی نهادن. (تاج المصادر بیهقی). دعوی گناه کردن بر کسی که نکرده است. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || خرمای ریخته را برچیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تجرمز.

[تَ جَ مُ] (ع مص) فراهم آمدن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). جمع شدن. (آنندراج). || افتادن بر چیزی. (اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). افتادن چیزی بر کسی. (آنندراج). || گذشتن و سپری شدن شب. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (ناظم الاطباء). رفتن شب. (آنندراج): لما رایت اللیل تجرمز. (اقرب الموارد).

تجرمه.

[تُ جَ مَ] (اِخ) پدر هایکانا اولین کس از نژاد ارامنه: ارامنه نژاد خود را بشخصی میرسانند که هایکانا نام داشته و گویند که او پسر همان کس بود که در تورات او را تجرمه نامیده اند. (کتاب پیدایش باب دهم) (تاریخ ایران باستان ج 3 ص2268).

تجرؤ.

[تَ جَرْ رُءْ] (ع مص) دلیر کردن و دلیر شدن. (از زوزنی). رجوع به تجرء و تجرئة شود.

تجرود.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان پایین ولایت بخش حومهء شهرستان تربت حیدریه است که در 18 هزارگزی جنوب باختری تربت حیدریه و 5 هزارگزی خاور شوسهء عمومی تربت حیدریه به زاهدان قرار دارد. جلگه ای است معتدل و 271 تن سکنه دارد آب آن از قنات و محصولش غلات و تریاک و پنبه است و شغل اهالی زراعت و گله داری و کرباس بافی است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

تجرود.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان تکاب بخش ریوش شهرستان کاشمر است که در 18 هزارگزی باختر ریوش و 2 هزارگزی شمال مالرو عمومی ریوش به بردسکن قرار دارد. کوهستانی و معتدل است و 219 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و چشمه و محصول آن غلات و میوه و ابریشم است. شغل اهالی زراعت است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

تجره.

[تَ جَرْ رُ] (ع مص) منکشف و آشکار گردیدن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تجره.

[] (اِخ) دهی جزء دهستان بهنام عرب بخش ورامین شهرستان تهران است که در 16 هزارگزی جنوب خاور ورامین و سر راه نیمه شوسهء حصار حسن بک قرار دارد. جلگه ای معتدل است و 580 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آنجا صیفی و شغل اهالی زراعت است. راه ماشین رو دارد. و بنای امامزاده عون از آثار قدیمی آنجاست. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

تجره.

[] (اِخ) دهی جزء دهستان کوهپایه بخش نوبران شهرستان ساوه است که در 12 هزارگزی شمال نوبران و 12 هزارگزی راه عمومی واقع است و 422 تن سکنه دارد. کوهستانی و سردسیر است و آب آن از چشمه و محصول آنجا غلات و بنشن و لبنیات و انگور و بادام و گردو است و شغل اهالی زراعت و گله داری و قالیچه و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد و بر بالای کوه تجره بنای امامزاده ای بنام شاهزاده مسلم از آثار قدیمی آنجا است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

تجره.

[تَ جَ رِ] (اِخ) دهی جزء دهستان کزاز علیا بخش سربند شهرستان اراک است که در 20 هزارگزی شمال خاور آستانه و 12 هزارگزی راه عمومی قرار دارد. کوهستانی و سردسیر است و 531 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء هفته و محصول آنجا غلات و انگور و چغندر قند و شغل اهالی زراعت و گله داری و قالی بافی است. راه مالرو دارد و اتومبیل هم میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

تجره.

[تَ جَ رِ] (اِخ) دهی از دهستان جوشقان بخش میمهء شهرستان کاشان است که در 33 هزارگزی شمال میمه و 9 هزارگزی خاور شوسهء اصفهان به تهران قرار دارد. آب آن از قنات و محصول آنجا غلات و سیب زمینی و بادام و شغل اهالی زراعت است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

تجره.

[تَ جَ رِ] (اِخ) دهی از دهستان ده پیر بخش حومهء شهرستان خرم آباد است که در 12 هزارگزی خاور خرم آباد و بر کنار جنوبی راه خرم آباد به بروجرد واقع است. جلگه ای است معتدل و 900 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء آبستان و محصول آن غلات و صیفی و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. صنایع دستی زنان آنان فرش و سیاه چادر بافی است. راه اتومبیل رو دارد و ساکنان آن از طایفهء سادات سیه وندند و برای تعلیف احشام به ییلاق و قشلاق میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

تجره.

[تَ جَ رِ] (اِخ) دهی از دهستان عربستان شهرستان گلپایگان است که در 31 هزارگزی جنوب خاوری گلپایگان و بر کنار راه مالرو نیشان به رحمت آباد قرار دارد. کوهستانی و معتدل است و 761 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آنجا غلات و لبنیات و شغل مردم زراعت و گله داری است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

تجره.

[تَ جَ رِ] (اِخ) دهی از دهستان گرمسیر شهرستان اردستان است که در 7 هزارگزی شمال اردستان و یکهزار گزی خاور شوسهء اردستان به کاشان قرار دارد. جلگه ای معتدل است و 105 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آنجا غلات و پنبه و شغل مردم زراعت است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

تجره رود.

[تَ رِ] (اِخ) دهی جزء دهستان تیرچایی بخش ترکمان شهرستان میانه است که در بیست و پنج هزارگزی شمال خاوری بخش ترکمان و دوازده هزارگزی شوسهء میانه به تبریز قرار دارد. کوهستانی و معتدل است و 210 تن سکنه دارد. آب آن از رود النجارق و محصول آنجا غلات و نخود سیاه و بزرگ و شغل اهالی زراعت و گله داری است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

تجری.

[تَ جَرْ ری] (ع مص) (از: «ج رو») بچه گرفتن جرو را (بچهء درندگان). (منتهی الارب).
-امثال: من تجری جرو سوء اکله؛ در حق کسی گویند که در غیر محل نیکی کند یا از پروردهء خود بدی بیند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تجری.

[تَ جَرْ ری] (ع مص) جرئت و دلیری. (ناظم الاطباء). اصل آن تجرء است. رجوع بهمین کلمه شود.

تجری.

[تَ] (اِخ) بنا بگفتهء رابینو شهری در سه فرسخی بارفروش بوده که اکنون ویران است و آثار آن در مشهد سبز مشاهده شده است. رجوع به تجری اسپ شورپی شود.

تجری ء .

[تَ] (ع مص) (از: «ج رء») دلیر گردانیدن کسی را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

تجری اسپ شورپی.

[تَ اَ] (اِخ) یکی از دهات بارفروش. رابینو آرد: تجری اسپ شورپی یا کاردگر نماور، در نزدکی آن مشهد سبز در سه فرسخی (12 میلی) شهر بارفروش، سر راه آمل واقع است. در آن حدود آثار دیوار و خانه هایی پوشیده از علف و بیشه هست که نشانی از شهر تجری سابق است که طول محیط آن یک فرسخ (4 میل) بوده. درن مینویسد: آن شهر در پی پی واقع و در آنجا مقبرهء نو امام است. (مازندران و استراباد رابینو بخش انگلیسی ص 118 و ترجمهء وحید ص159).

تجریب.

[تَ] (ع مص) آزمودن. (دهار) (تاج المصادر بیهقی). اختبار و امتحان کردن از کسی یا چیزی. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (از المنجد). آزمودن. (از آنندراج). آزمایش و امتحان. || گرفتن عیار. (ناظم الاطباء).

تجریج.

[تَ] (ع مص) موی سر ستردن. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || جنبان و فراخ ساختن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تجریح.

[تَ] (ع مص) خسته کردن کسی را. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تجرید.

[تَ] (ع مص) برهنه کردن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). برهنه کردن کسی را. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). برهنه کردن چیزی را از زوایدی که بر آن باشد. (از غیاث اللغات) (از آنندراج). در لغت برهنه کردن. (کشاف اصطلاحات الفنون چ احمد جودت ج 1 ص213). || پیراستن درخت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). پیراستن و اصلاح نمودن. (غیاث اللغات) (آنندراج). بریدن شاخهای درخت. (کشاف اصطلاحات الفنون ایضاً). || باز کردن پوست چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء): تجرید چوب؛ کندن پوست آن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || برکندن موی را از پوست. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || سؤال کردن از قوم و ندادن آنان یا دادن آنان بناخوشی. (از قطر المحیط) (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). سؤال کردن چیزی از کسی و ندادن یا دادن بکراهت. (آنندراج). || پنبه بیرون کردن از پنبه دانه. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || برکشیدن شمشیر را. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). شمشیر از نیام بیرون کشیدن. (آنندراج). || ضبط نکردن اعراب و نقاط کتاب را. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || بی قران گزاردن حج را. (از قطر المحیط) (منتهی الارب). بتنهایی و بی عمره گذراندن حج را. (ناظم الاطباء). || برهنه کردن زمین را از نبات و جز آن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب). || جامهء کهنه پوشیدن. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || بمعنی مجرد و برهنه مجاز است. (آنندراج). || (اصطلاح تصوف) در اصطلاح صوفیه تجرید از خلایق و علایق و عوایق و تفرید از خودی. کما فی کشف اللغات. و در لطائف اللغات میگوید: تجرید بمعنی قطع تعلقات ظاهریست و تفرید قطع تعلقات باطنی. (کشاف اصطلاحات الفنون) :
از کجا برداشته اول ز بغداد طلب
در کجا در وادی تجرید امکان دیده اند.
خاقانی.
اولا تجرید شو از هر چه هست
وانگهی از خود بشو یکبار دست.
اسیری لاهیجی (از آنندراج).
تجرید عبارتست از ترک اغراض دنیوی ظاهراً و نفی اغراض اخروی و دنیوی باطناً و مجرد حقیقی کسی بود که بر تجرد از دنیا طالب عوضی نباشد بلکه باعث بر آن تقرب به حضرت باری بود. هر که بظاهر غرض دنیا را بگذارد و بباطن بدان عوضی در آجل یا عاجل طمع دارد بحقیقت مجرد نگشته باشد و در معرض معاوضه و متاجره بود. (از نفائس الفنون). || (اصطلاح بدیع) به اصطلاح شعرا صنعتی است و آن چنانست که از امری که دو صفت خیزد انتزاع امری دیگر مثل او کند و در آن مبالغه کمال باشد مثلاً گویند: بزم تو چون باغ لیکن چنان باغی که صد بهشت از او نمایان باشد.
بزمگاهت از نضارت هست بستانی ولیک
بوستانی کاندرو هر سو نماید صد ارم.
این اصطلاح اهل صنایع است و الاتجرید در لغت با آنکه مجرد کردن است انداختن یک جزو معنی است از لفظی که معنیش دو جزو داشته باشد مثلاً: اسری بعبده لی (قرآن 17 / 1)؛ قید شب مجرد شد از اسری که سیر کردن است در شب و لیلا منزل گشت... (آنندراج). || و دیگر از معانی تجرید چیزیست که مصطلح در علم بدیع است. گویند از محسنات معنویه یکی تجرید است. و آن عبارتست از اینکه انتزاع شود از امر ذی صفتی امر دیگری مانند آن در این صفت، تا در تمامیت آن صفت در آن امر مبالغه شده باشد. یعنی برای مبالغه در تمامیت آن صفت، در این امر ذی صفت تا آن حد که آن امر برسد از اتصاف به این صفت بجائی که بتوان انتزاع نمود از آن امر موصوف دیگری را با این صفت.
تجرید بهمین معنی در زبان پارسی نیز مستعمل باشد. و مثال آن بنابر آنچه در جامع الصنایع آورده این شعر باشد:
حسن جانت از نضارت هست بستانی ولیک
بوستانی کاندر او هر سو نماید صد ارم.
(از کشاف اصطلاحات الفنون چ احمد جودت صص 213 - 215).
|| و در نزد علماء عربیت بر معانی چند اطلاق شود: یکی تجرید لفظی است که دلالت بر معنی مستقلی کند و از آن بعضی و جزوی از آن معنی خواهند، چنانچه اسراء را از معنی شب برهنه کرده. و از آن مطلق بردن خواسته اند، نه بردن در شب را در این آیت از کلام الله که: سبحان الذی اسری بعبده لیلا (قرآن 17 / 1).
دیگر از معانی تجرید عطف خاص بر عام باشد. و وجه تسمیهء آن برای آنست که خاص را از عام جدا و برهنه کرده باشند. و برای فضیلت و رجحان معنی خاص آن را بافراد ذکر مخصوص دارند. مانند این آیت از فرمودهء ایزدی: حافظوا علی الصلوة و الصلوة الوسطی. (قرآن 2 / 238). و در ضمن معنی لفظ عطف زیادت توضیحی در این خصوص داده شود. || دیگر از معانی تجرید تهی بودن بیت شعر است از ردف و تأسیس. و قافیه ای را که مشتمل بر تجرید باشد مجرده خوانند. و این معنی فقط در علم قافیت استعمال گردد. || دیگر از معانی تجرید ذکر آن چیزی است که ملایم مستعارله باشد. (کشاف اصطلاحات الفنون ایضاً). || (اصطلاح روانشناسی) تجرید به آن عمل ذهن گویند که یک صفت از صفات چیزی یا یک جزء از اجزاء معنایی را بنظر آورده سبب میشود که سایر صفات و اجزاء مورد غفلت قرار گیرند. در صورتی که آن جزء یا آن صفت به تنهایی و مستقلا نمیتواند وجود داشته باشد. مثلاً تصور شکل یا قطر یا رنگ یا وزن... کتاب، قطع نظر از سایر صفات و خصوصیات آن، تجرید خواهد بود
اقسام تجرید: تجرید یا ارادی است یا غیرارادی. تجرید غیرارادی آن است که توسط حواس صورت میگیرد زیرا هر یک از آنها در ضمن عمل طبیعی خود واسطهء انتزاع و احساس صفتی از صفات اشیاء بوده از وجود صفات دیگر بکلی غفلت دارد. چنانکه با حس باصره فقط نور و رنگ، با سامعه فقط صوت، با شامه فقط بو... ادراک میشود. و از همین روست که یکی از حکما بدن را «ماشین تجرید» خوانده است.
تجرید ارادی - آن است که مستلزم توجه و عمل مخصوص نفس بوده تصور معانی مجرده را مانند کم و کیف و اضافه میسر میسازد. شخص میتواند از تمام اجزاء و صفاتی که مثلاً «کتابی» را تشکیل میدهند تنها بشمارهء صفحات یا به حجم آن توجه کند (کم) یا فقط رنگ جلد یا مرغوبی کاغذ یا زیبایی طبع آن را در نظر آورد (کیف) یا آنکه وضع آن را روی میز و نسبت مکانیش را با سایر کتابها و اشیاء تصور کند (اضافه) و بر همین قیاس.
درجات تجرید: برای تجرید درجاتی قائل شده اند زیرا از تصور صفتی از صفات امری محسوس و جزیی گرفته تا ادراک کلی ترین مفاهیم و همچنین معانی دیگری که میان این دو طرف نهایی قرار دارند، همه را تجرید دانسته اند. مثلاً تصور سفیدی فلان تکه کاغذ معین، درجهء اول تجرید و تصور سفیدی بطور کلی (یعنی قطع نظر از کاغذ مزبور و از هر چیز دیگر)، درجهء دوم تجرید و تصور رنگ، درجهء سوم تجرید و تصور کیف، درجهء چهارم تجرید خواهد بود. چنانکه تصور شمارهء صفحات فلان کتاب معین (400 صفحه) درجهء اول و تصور همان شماره بی قید صفحه یا چیز دیگر، درجهء دوم و تصور عدد درجهء سوم و تصور کم درجهء چهارم تجرید میباشد. و بر همین قیاس... تحدید معنی تجرید - اما جمعی از روانشناسان معنی تجرید را محدود کرده میگویند تصور صفتی از صفات محسوسهء اشیاء - مثلاً تصور سفیدی فلان کاغذ، تجرید حقیقی نیست بلکه نوعی دقت است، زیرا سفیدی آن کاغذ از سایر خصوصیات این چیز، «بر طبق قانون کلی مجاورت» جدا نشدنی میباشد. ذهن در صورتی بمقام تجرید حقیقی نائل میشود که سفیدی مطلق را - یعنی با چشم پوشی از اشیاء معین - تصور نماید. تجرید به این معنی بکار تشکیل مفاهیم کلیه میرود و از تعمیم تفکیک نشدنی خواهد بود. (علم النفس یا روانشناسی تألیف دکتر سیاسی صص 219 - 221).

تجرید.

[تَ] (اِخ) نامش میرحیدر و از شعرای متأخر هند است. ابتدا در خدمت قمرالدین اعتمادالدوله بود و سپس به بنگاله رفت و در سال 1150 ه . ق. درگذشت. از اوست:
بوی رحمی چشم نتوان داشت اینجا از گلی
در فرنگستان حسن او مسلمانی کجاست.
(از قاموس الاعلام ترکی).

تجریر.

[تَ] (ع مص) نیک بکشیدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). نیک کشیدن و بسیار کشیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تجریس.

[تَ] (ع مص) محکم رای گردانیدن. (زوزنی). محکم رای کردن. || آزمودن. || آزموده کاری. || حاکم گردانیدن کسی را در مال خویش. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). || آواز دردادن کسی را. (از اقرب الموارد). || شنوانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || برداشتن گمنامی از کسی و منتشر کردن ذکر وی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). مشهور ساختن عیب و نقص کسی را. (از قطر المحیط).

تجریش.

[تَ] (اِخ) مرکز بخش شمیران شهرستان تهران است که در چهارده هزارگزی شمال تهران قرار دارد. دامنه ای است سردسیر و ده هزار تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آن غلات و بنشن و صیفی و انواع میوه و شغل اهالی زراعت و باغداری است در حدود 800 باب دکان و مغازه دارد و در تابستان در حدود 2 الی 3 هزار خانوار برای هواخوری و استفاده از هوای خوب آنجا از تهران به تجریش میروند و پس از سرد شدن هوا مجدداً بتهران بازمیگردند بعلاوه روزهای تعطیل موقتاً جمعیت زیادی بدانجا روی می آورند و در حقیقت یکی از گردشگاههای ییلاقی تهران است و بوسیلهء دو راه شوسه به تهران متصل میگردد. دبستان و دبیرستان و کودکستان و بخشداری و شهربانی و شهرداری و دارایی و آمار و ثبت اسناد و محضر رسمی و کارخانهء برق و ادارهء بهداری دارد. امامزاده صالح تجریش از ابنیهء قدیمی است. عمارت باغ فردوس از بناهای دورهء قاجاریه است. سفارتخانهء ییلاقی آلمان و ترکیه در این قصبه واقع است. پست و تلگراف و تلفن دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

تجریع.

[تَ] (ع مص) فروخورانیدن خشم و جز آن. (بحر الجواهر) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از قطر المحیط). || فرو خورانیدن آب کسی را. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || نوشانیدن کسی را جرعه جرعه. (از قطر المحیط). || ریختن آشامیدنی در حلق کسی به اکراه. (از قطر المحیط).

تجریف.

[تَ] (ع مص) نیک فارندیدن (زوزنی). به بیل برکندن گل را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد). نیک ریزیدن و تمام بدر بردن و به بیل برکندن گل را. (آنندراج). نیک برندیدن. || کاویدن سیل زمین را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تجریم.

[تَ] (ع مص) تمام شدن سال. (تاج المصادر بیهقی). تمام کردن سال. (زوزنی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || بیرون آمدن از چیزی. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || پاره پاره کردن چیزی. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || نسبت دادن جرم بکسی. (از اقرب الموارد).

تجریة.

[تَ یَ] (ع مص) وکیل کردن. (تاج المصادر بیهقی). وکیل گرفتن کسی را. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). || واگذاشتن آب و جز آن را تا جاری شود. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تجریه.

[تَ] (ع مص) آشکارا کردن چیزی را. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تجزئة.

[تَ زِ ءَ] (ع مص) پاره پاره کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). قسمت کردن چیزی را. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || بسنده کنانیدن از چیزی به چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تجزر.

[تَ جَزْ زُ] (ع مص) تجزروا فی القتال؛ بمعنی اجتزروا فی القتال است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). کشتن در رزمگاه و پاره پاره نهادن کشته را برای درندگان.

تجزع.

[تَ جَزْ زُ] (ع مص) قسمت کردن چیزی را. (اقرب الموارد). بخش کرده گرفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء): فتفرق الناس عنهُ الی غنیمة فتجزعوها؛ ای اقتسموها. (اقرب الموارد). شکسته گردیدن عصا. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || پاره پاره و متفرق شدن چیزی. (از اقرب الموارد): قال الراعی: رُمحهُ فی الدارعین تجزعاً. (اقرب الموارد).

تجزف.

[تَ جَزْ زُ] (ع مص) درآمدن در چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تجزم.

[تَ جَزْ زُ] (ع مص) شکافته گردیدن عصا. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تجزؤ.

[تَ جَزْ زُء] (ع مص) پاره پاره شدن. (زوزنی). پاره پاره کردن. (دهار). پاره پاره گردیدن چیزی. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || بسنده کردن به چیزی. (دهار) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به تجزی شود.

تجزی.

[تَ جَزْ زی] (ع مص) جزء جزء شدن و قبول تجزیه کردن. (فرهنگ نظام). تجزی که در میان فقها بیاء معمول است و گویند تجزی در اجتهاد ممکن است یا نه در اصل تجزؤ به همزه است. (خیام پور. نشریهء دانشکدهء ادبیات تبریز سال اول شمارهء 2). || (اصطلاح علم اصول) تجزی در اصطلاح علمای اصول آنست که کسی در یک یا چند باب از مسائل فقه بمرحلهء اجتهاد رسیده باشد، نه در تمام ابواب فقه و تجزی نزد اصولیان محل خلاف است و بر فرض امکان متجزی میتواند در مسائلی که در آن مجتهد است بعلم خود عمل کند و در مسائل دیگر محتاج به تقلید است.

تجزیت.

[تَ یَ] (ع مص) تجزیه: هیچ صاحب حزم و صافی عزم، بتفرقت ارواح و تجزیت ابدان و اشباح راضی نشود و با خصم جان بجان بکوشد. (سندبادنامه چ احمد آتش ص324). رجوع به تجزیه شود.

تجزیع.

[تَ] (ع مص) پخته شدن گوشت و خرما. (زوزنی). نیمه پخته شدن و رسیده گردیدن غورهء خرما. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رسیدن نصف یا ثلث غورهء خرما. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || کم آب ماندن حوض. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || دور کردن ناشکیبایی کسی را و تسلی دادن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || پاره پاره کردن گوشت. (آنندراج).

تجزیم.

[تَ] (ع مص) بددلی کردن از چیزی و عاجز گشتن. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از قطر المحیط). عاجز گشتن از چیزی. (اقرب الموارد). || سکوت ورزیدن. || پرکردن مشک. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج).

تجزیه.

[تَ یَ] (ع مص) پاره پاره کردن و تقسیم کردن چیزی را. (غیاث اللغات) (آنندراج). جزء جزء کردن چیزی را. (ناظم الاطباء). جزء جزء و پاره پاره کردن. (فرهنگ نظام). تجزئه؛ بخش بخش کردن. حدیث: لاتعضیة فی المیراث الا فیما حَملَ القسم؛ ای لاتجزیة فی شی ء کالحبة من الجوهر و لکنه یباع فیقسم ثمنهُ. (منتهی الارب). رجوع به تجزئه شود. || در اصطلاح صرف، بیان کردن خصوصیت هر یک از مفردات جمله، از لحاظ نوع کلمه، صیغه، افراد، تثنیه، جمع، تذکیر و تأنیث و غیره می باشد. || تجزیه عبارت از انحلال مرکبی است به عناصر تشکیل دهندهء آن، مقابل ترکیب. تجزیه در هر زمینهء علمی و تحقیقی وجود دارد و اهمیت و نقش آن بر حسب مواردی که بکار میرود و همچنین بر حسب مسألهء مورد تحقیق متفاوت است. اینک بحث تجزیه را در «فلسفه» و «ریاضی» و «شیمی» مورد توجه قرار میدهیم:
1 - تجزیه در اصطلاح فلسفه:
این نوع تجزیه را گاهی تجزیهء منطقی نیز مینامند و از قدیم یکی از کارهای اولیهء هر فیلسوف بوده است. کانت میگوید: «تجزیه عبارت از بیان صریح و روشن محتویات دقیق و سربستهء ذهن ما است». فلاسفهء قرن بیستم معتقدند که تجزیه کار فلسفه است (حتی در زمینه های غیر فلسفی). و غرض از آن بسط دادن و روشن کردن معلومات انسانی است. یعنی تجزیه آنچه را که میدانیم از زیر پرده های ابهام و سربستگی های ناشی از فهم غلط و فرضیات ناهنجار (نه ناشی از جهل ما) خارج میکند. از آنجا که حقایق همواره قابل تجزیه و تبدیل به عناصر اولیهء خود هستند، کار تجزیه یافتن این عناصر است و گاه ممکن است بوسیلهء عمل تجزیه عناصری که مفهوم پیچیده ای را تشکیل میدهند دریافت و از مجموع آن عناصر ترکیب دقیق تری را بوجود آورد. این نکته را نیز باید گفت که در تجزیهء فلسفی کار ما تعقیب یک سلسله اعمالی است که بر اثر آنها مبهمات ذهنی و فروبستگیهای مغزی منحل میگردد و بهیچوجه در این مورد با حل مسائل متافیزیکی کار نداریم. البته باز باید بگوئیم که ما واجد فن خاصی بنام فن تجزیه نیستیم و هر گونه قاعده و فنی در این زمینه قابل طرد و نفی است و همین امر موجب شده که بعضی از فلاسفه بگویند این قول که تجزیه کار فلسفه است قولی است که فقط صرف خبر بوده یعنی نه قابل قبول و نه قابل رد میباشد. ولی اگر خواسته شود که تجزیه در طبقهء مطالب فلسفی قرار گیرد باید برای موضوع مطالب فلسفی یک امر عام و کلی فرض کرد و در این وقت بسیاری از امور تحت مطالب فلسفی قرار میگیرند.
2 - تجزیه در ریاضیات. لغت تجزیه در ریاضی بوسیلهء یونانیان بکار رفته و مقصود از آن روشی است که هر قضیه را بقضایای ساده تر، که یا قبلاً ثابت شده و یا از بدیهیاتند، منحل میکند. گاهی بر اثر عمل تجزیه غموضت مسأله با رسانیدن آن بقضایای ساده تر برطرف و امر راجع بحل یک مسأله بسیار ساده میشود.
پاپوس(1) (ریاضیدان معروف در 275 ق.م.) تعریف زیرا دربارهء تجزیه میکند: تجزیه عبارت از روشی است که ابتداء مجهول معلوم، یا امری که باید ثابت شود ثابت شده فرض میشود و سپس با گذشت از آن و فحص در نتایج مختلف آن بنتیجه ای که مقصود واقعی مسأله است میرسیم. این عمل از دیرباز بین فیثاغورثیان (قرن پنجم قبل از میلاد) وجود داشته و حتی در مکتب افلاطونیان نیز تدریس میشده است.
پاپوس میگوید بحث معروف افلاطون با لئوداماس(2) خود نوعی از تجزیه است که بر اثر آن لئوداماس بیک کشف بزرگ هندسی رسید.
در رنسانس روش تجزیهء ریاضی یکی از طرق حل مسائل بوسیلهء معادلات شد چنانکه در هندسهء تحلیلی نمودار کاملی از آن دیده میشود و امروزه هم در زمینه های مختلف ریاضی مورد استفاده میباشد.
تجزیه غیرمعین در ریاضی.(3) این تجزیه که بنام تجزیهء دیوفانت(4) معروف است عبارت از حل یک دستگاه معادلات جبری که در آنها تعداد معادلات کمتر از تعداد مجهولات میباشد.
3 - تجزیه در شیمی:
تجزیهء شیمیایی یا کیفی و یا کمی است. کیفی(5)است وقتی که مقصود تعیین هویت و طبیعت مادهء مورد نظر باشد. کمی(6) است وقتی که منظور تعیین کمیت و نسبت عناصر مشکله باشد. در تجزیهء مواد غیرآلی اطلاعات زیادی بر حسب وضع ترکیب و اکسیداسیون عناصر برای ما حاصل میشود و نیز در وقت تجزیهء یک مادهء غیرآلی میتوان آن ماده را در محلولهای آبگونه قرار داد و با استفاده از معرفهای شیمیایی و بکار بردن روشهای مختلف تجزیه، تغییرات خاص و عکس العمل های حاصله را مورد دقت قرار داد تا شی ء مجهول شناخته شود زیرا عکس العملهای شیمیایی چنین موادی غالباً موجب پدید آمدن «ین»(7)ها میگردد که ذات و طبعیت این «ین»ها بر حسب وضع و اکسیداسیونهای عناصر در ترکیبات مختلف فرق میکند. تجزیهء کیفی یا با روش «تر» است و یا با روش «خشک».
1 - روش تر: تجزیه هایی که با طریق محلول های شیمیایی بعمل می آید بنام «روش تر» موسوم است و این روش کاملا از روش خشک که ذیلا در آن بحث میکنیم متمایز است.
2 - روش خشک: در این روش برای تجزیهء شی ء مورد نظر از محلولهای شیمیایی استفاده نمیشود و وسیلهء آزمایش گاه حرارت دادن خود شی ء است و گاه همراه کردن شی ء با یک معرف صلب و حرارت بالنسبه کافی دادن آن دواست تا با ذوب شدن آنها خصوصیات شی ء مجهول بدست آید. البته غیر از حرارت دادن اعمال فیزیکی دیگری نیز وجود دارد که غالباً در لابراتوارها از آن استفاده میشود.
روش تجزیهء کمی: تجزیهء کمی بوسیلهء امور زیر بعمل می آید:
1 - توزینی(8) - در این روش عنصری را که باید وزنش معین شود ابتداء در محلولی قرار میدهند و سپس آن را از سایر عناصر جدا کرده وزن یابی میکنند. البته گاهی ممکن است شی ء مجهول را با ترکیباتی که عناصر مرکبهء آن کاملا شناخته شده توزین کرد و پس از کسر وزن آن عناصر وزن شی ء مجهول را بدست آورد. در این روش اگر برای جدایی شی ء مورد نظر از سایر مواد از ورود جریان الکتریکی در محلول استفاه شود بنام روش الکترولیتیک موسوم است.
2 - حجمی(9). در این طریقه از معرفی استفاده میشود که حجمش کاملاً مشخص است یعنی ابتداء شی ء مجهول را به این معرف ترکیب میکنند و سپس عکس العمل ها را اندازه گیری مینمایند و سرانجام به نتیجهء مطلوب میرسند.
3 - اندازه گیری با وسایل دیگر: درین طریقه از بعضی خواص فیزیکی موادی که همراه مادهء مورد نظر است استفاده میشود یعنی با وسائل خاص آنها را می سنجند و از نتیجهء آنها مجهول را درمییابند. این خواص و وسایل اندازه گیری آنها بسیار زیاد و مستعمل است از آن جمله رنگ و وزن مخصوص و وسایل اندازه گیری آن دو میباشد.
(1) - Pappus.
(2) - Leodamas.
(3) - Analyse indeterminee.
(4) - Diophante.
(5) - Qualitative.
(6) - Qantitative.
(7) - Ion.
(8) - Gravimetric.
(9) - Volumetric.

تجسد.

[تَ جَسْ سُ] (ع مص) تناورشدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تجسس.

[تَ جَسْ سُ] (ع مص) خبر جستن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (اقرب الموارد) (از قطر المحیط). خبر خواستن. (ترجمان عادل بن علی). خبر پرسیدن. (غیاث اللغات) (آنندراج). خبر جستن و بیشتر در بدی باشد و در حدیث است: لاتحسسوا و لاتجسسوا؛ یعنی بگیرید آنچه را آشکار است و واگذارید آنچه را پوشیده است خداوند عز و جل جستجو میکند و از باطن کار... و گفته اند تجسس جستن است برای جز خود و تحسس جستن است برای خود... (منتهی الارب) (ناظم الاطباء): تجسس در بواطن امور؛ بحث کردن در آنها. (اقرب الموارد). جستجو کردن. (غیاث اللغات) (فرهنگ نظام) (آنندراج). جستجو و تفحص و تفتیس و پژوهش. (ناظم الاطباء) :
از بیم تجسس رقیبان
سازنده ز دور چون غریبان. نظامی.
شخصی را به تجسس ایشان برگماشتند. (گلستان). از حال ایلک خان و برادرش طغانخان تجسس و تفحص فرمود. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص331).

تجسس کردن.

[تَ جَسْ سُ کَ دَ] (مص مرکب) بازجستن. تفتیش کردن. پژوهش کردن. کاویدن. تفحص کردن : و کس ندانست که آن تیر از کجا آمد، هر چند تجسس کردند پدید نیامد. (نوروزنامه).
تجسس کرد شاپور آن زمین را
بدست آورد فرهاد گزین را.نظامی.
سلطان جاسوسان برگماشت و از مواضع و مجامع ایشان تجسس کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص398).

تجسس گری.

[تَ جَسْ سُ گَ] (حامص مرکب) عمل تجسس. خبر جستن و خبر خواستن و خبر پرسیدن :
تجسس گری شرط این کوی نیست
درین پرده جز خامشی روی نیست.نظامی.
رجوع به تجسس و تجسس کردن شود.

تجسس نمودن.

[تَ جَس سُ نُ / نِ / نَ دَ] (مص مرکب) تجسس کردن : و از موجب ذبول و نحول او تجسسی نمود. (سندبادنامه ص189). رجوع به تجسس کردن شود.

تجسم.

[تَ جَس سُ] (ع مص) تناور شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (اقرب الموارد) (قطر المحیط) (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (فرهنگ نظام). || کار بهین فراپیش گرفتن. (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). بر کاری بزرگ شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بکار بزرگ شدن. (غیاث اللغات) (فرهنگ نظام) (آنندراج). || بر بلندی ریگ یا کوه برشدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (ناظم الاطباء). || متوجه زمینی شدن و ارادهء وی نمودن. (منتهی الارب) (از قطر المحیط) (ناظم الاطباء). || برگزیدن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). برگزیدن کسی را از میان قوم. (غیاث اللغات) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط): تجسمته من بینهن بمرهف. (اقرب الموارد). تجسموا من بین العشیرة رجلا فارسلوه. (اقرب الموارد). || (به اصطلاح اهل فلسفه جسم و بدن گرفتن وجود غیرمادی. (فرهنگ نظام). || در تداول فارسی امروز، در نظر آوردن، خیالی را واقعیت دادن.

تجسیر.

[تَ] (ع مص) دلاور گردانیدن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تجسیم.

[تَ] (ع مص) تناور کردن. (زوزنی). چیزی را بزرگ کردن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). قرار دادن و گردانیدن آن را صاحب جسم و کلان تن ساختن آنرا. (ناظم الاطباء). || به جسم نسبت کردن و جسم گردانیدن چیزی را. (آنندراج). به جسم نسبت دادن. (فرهنگ نظام). قائل شدن جسم و جوهر برای خدا چنانکه فرقهء کرامیه و مجسمه قائل بودند. این فرق عقیده داشتند که خداوند جسم است و از گوشت و خون ترکیب یافته چنانکه مقاتل بن سلیمان و جز او گویند که خدا نوری است مانند نقرهء سپید و طول او باندازهء هفت وجب خود اوست. برخی پای فراتر گذاشتند و گفتند که خدا بصورت انسان است و چون جوان بی مویی است که موی زلفانش پر جعد و شکن است و یا گویند که چون پیرمردی است با محاسن و موی سری سپید و سیاهرنگ. (از کشاف اصطلاحات الفنون چ احمد جودت ص287 به اختصار) : استاد ابوبکر در حضرت بود سخن کرامیان بمیان افتاد و اعتقاد ایشان در تجسیم و تشبیه و اغالیط آن گروه در آیات و اخبار متشابه و مزلت قدم ایشان در اغترار بظواهر نصوص بر رای سلطان معروض شد... و غیظ و غصهء تجسیم و حوالت تشبیه در سینهء استاد ابوبکر موج میزد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران صص431 - 432). با تمام این نهی شدید باز جماعتی از متکلمین در تأویل آیات قرآنی و بیان صفات و ذات خداوند تعالی کلماتی استعمال کردند که از آن رایحهء تشبیه و تجسیم استشمام شد و فرقهء مزبور که مشبهه و مجسمه خوانده شدند مورد اعتراض عامهء مسلمین و ارباب نظر و استدلال قرار گرفتند. (خاندان نوبختی تألیف اقبال ص40). رجوع به مجسمه و کرامیه شود.

تجشئة.

[تَ شِ ءَ] (ع مص) به آروغ آوردن. (زوزنی). آروغ دادن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

تجشع.

[تَ جَشْ شُ] (ع مص) سخت حریص شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تحرص. (اقرب الموارد).

تجشم.

[تَ جَشْ شُ] (ع مص) رنج چیزی بکشیدن. (تاج المصادر بیهقی). تکلف. (زوزنی). رنج کشیدن. (مقدمهء لغت میر سید شریف جرجانی). بتکلف کار کردن و رنج آن کشیدن. (منتهی الارب). رنج بردن. (فرهنگ نظام). رنج و مشقت کشیدن. (غیاث اللغات) (آنندراج) : بی تجشمی زیادت بر زمین توان انداخت [سنگ را]. (کلیله و دمنه). چون برادر مهین را بدید پیاده شد و رکاب او بوسه داد و گفت امیر را این تجشم نبایست فرمود. (تاریخ بیهقی ص68). خواست که اطراف آنکار فراهم گیرد و اولیاء حشم خویش را از تجشم اعیاء مکاوحات ترفیه دهد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص37). امیرالمؤمنین الطایع در حراقه در روی دجله بتعزیت او تجشم فرمود. (ترجمهء تاریخ یمینی ایضاً ص 311).
گفت روحم بهر تو خود روح چیست
هین بفرما کاین تجشم بهر کیست؟مولوی.
آتش نمرود را گر چشم نیست
با خلیلش چون تجشم کردنیست.مولوی.
هر دو تجشم نمودند و به خبیص شدند و بیمن قدم و دم بزرگان، عباس را کاری رفت و آن فتح برآمد. (المضاف الی بدایع الازمان ص18). خدم را حرکت و تجشم این پادشاه بزرگوار دریغ است. (ایضاً ص37).

تجشؤ.

[تَ جَشْ شُءْ] (ع مص) به آروغ شدن. (زوزنی). آروغ دادن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). آروغ زدن. (اقرب الموارد) :
الا طِعانَ الا فرسان عادیةً
الاّ تجشُّؤکم حول التنانیر. (اقرب الموارد).

تجشیر.

[تَ] (ع مص) خالی کردن آوند را. || به چرا گذاشتن ستور را شباروز و ترک کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تجشیم.

[تَ] (ع مص) برنجانیدن و تکلیف کردن. (زوزنی). تکلیف کردن بر کسی در کاری. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رنجانیدن و تکلیف کردن کسی را در کاری. (آنندراج).

تجشیه.

[تَ یَ] (ع مص) به آروغ آوردن. (تاج المصادر بیهقی). تجشئه. رجوع به تجشئه و تجشؤ شود.

تجصیص.

[تَ] (ع مص) به گچ کردن. (تاج المصادر بیهقی). به گچ کردن بناء. (زوزنی). به گچ اندودن بناء را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از قطر المحیط). || پر کردن آوند را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از قطر المحیط). || ظاهر شدن آنچه اول از درخت ظاهر می شود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء): جصص الشجر؛ بدا اول مایخرج. (قطر المحیط). جصص العنقود؛ هم بالخروج. (اقرب الموارد). || حمله آوردن بر دشمن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || چشم باز کردن سگ بچهء نوزاده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تجضم.

[تَ جَضْ ضُ] (ع مص) بدهان گرفتن چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تجضیض.

[تَ] (ع مص) آهنگ کردن به جنگ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء): جضض علیه بالسیف؛ با چابکی و جلدی حمله ور شدن. (از قطر المحیط). || سخت دویدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): جضض البعیر تجضیضَاً؛ دوید، دویدنی سخت. (از قطر المحیط).

تجعب.

[تَ جَعْ عُ] (ع مص) اوفتادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || تجعب الجعبه؛ تیردان ساختن و بکار بردن تیردان را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تجعبی.

[تَ جَ با] (ع مص) افتادن. (منتهی الارب). افکنده شدن. (ناظم الاطباء): جعبیته فتجعبی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). افکندم آن را پس افکنده شد. (ناظم الاطباء). || افتادن بعض لشکر بر بعضی دیگر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تجعثم.

[تَ جَ ثُ] (ع مص) ترنجیدن و درهم کشیده شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). فشرده شدن و داخل شدن بعضی در بعض دیگر. تجعثن. (از اقرب الموارد) (قطر المحیط). رجوع به تجعثن شود.

تجعثن.

[تَ جَ ثُ] (ع مص) مانند تجعثم بمعنی درگرفته و فشرده شدن و فراهم آمدن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). ترنجیده و درهم کشیده شدن و فراهم گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تجعجع.

[تَ جَ جُ] (ع مص) (از: «ج ع ع») خود را بر زمین زدن از دردی که رسیده باشد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد) (آنندراج).

تجعد.

[تَ جَعْ عُ] (ع مص) درکشیده شدن و ترنجیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || جعد شدن. (تاج المصادر بیهقی). جعد شدن موی. (زوزنی) (آنندراج) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). بُشک شدن موی. (مجمل اللغه) پیچان گردیدن موی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تجعر.

[تَ جَعْ عُ] (ع مص) رسن در میان بستن در وقت بچاه فروشدن. (تاج المصادر بیهقی). برمیان بستن رسن جعار را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). برمیان بستن بچاه رونده جِعار را تا در چاه نیفتد. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). بر میان بستن رسن جعار را و جِعار رسنی که آب کش یک سر آن بمیخ استوار کرده، دیگر آن را بر میان خود بندد وقت فرو شدن در چاه. (آنندراج).

تجعس.

[تَ جَعْ عُ] (ع مص) پلیدی کردن. || فحش گفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تجعم.

[تَ جَعْ عُ] (ع مص) آواز دادن عَود (شتر کلان). (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || طمع کردن در چیزی. (اقرب الموارد). طمع کردن. (منتهی الارب).

تجعیب.

[تَ] (ع مص) افکندن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از قطر المحیط) (اقرب الموارد). || تیردان ساختن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به تجعب شود.

تجعید.

[تَ] (ع مص) بُشک کردن موی. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (مجمل اللغه) (دهار). ترجیل. (مجمل اللغه). مرغول کردن موی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). جعد کردن موی. (آنندراج): بفاحمٍ زیَّنَه التجعید. (اقرب الموارد).

تجفاف.

[تَ] (ع مص) خشک کردن چیزی را. (منتهی الارب) (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

تجفاف.

[تِ] (ع اِ) ج، تجافیف؛ برگستوان. (منتهی الارب) (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد) (مهذب الاسماء) (آنندراج). خفتان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). جوالیقی آرد: تجفاف فارسی معرب و اصل آن به فارسی «تن باه» یعنی حارس بدن است. و فی الحدیث: قال ابوفرقد: و رایت علی تجافیف ابی موسی الدیباج. (المعرب ص 91).

تجفجف.

[تَ جَ جُ] (ع مص) خشک شدن. (زوزنی). نیم خشک گردیدن جامه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): تجفجف الثوب ابتل ثم جف و فیه ندی فان یبس کل الیبس قیل قف. (اقرب الموارد). تر شد جامه پس خشکید و در او نمی هست. (شرح قاموس). || پر باد گردیدن پرنده. (منتهی الارب). انتفاش. (اقرب الموارد). || فروگرفتن بیضه ها را زیر پرهای خود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). حرکت کردن پرنده بالای تخم و پوشیدن آن را با دو بال خود. (اقرب الموارد).

تجفر.

[تَ جَفْ فُ] (ع مص) بزرگ شدن بچهء گوسفند و بزرگ شکم شدن آن. (اقرب الموارد). || چهارماهه شدن بچهء گوسفند و از شیر بازماندن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). چهارماهه شدن و از شیر بازماندن بزغاله. (آنندراج) (از ناظم الاطباء). || وقتی که گوشت بچه منتفخ شود و بخوردن درآید. (شرح قاموس).

تجفف.

[تَ جَفْ فُ] (ع مص) خشک شدن جامه. (قطر المحیط) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

تجفل.

[تَ جَفْ فُ] (ع مص) خیزانیدن خروس پرهای گردن را از برای جنگ. (شرح قاموس). دروا کردن خروس پرهای گردن را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد).

تجفؤ.

[تَ جَفْ فُءْ] (ع مص) بی خیر گردیدن بلاد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد): و لما رأت ان اللاد تجفأت تشکت الینا عیشها امُّ حنبل. (اقرب الموارد).

تجفیر.

[تَ] (ع مص) بازماندن فحل از گشنی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از قطر المحیط).

تجفیف.

[تَ] (ع مص) خشک کردن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار) (زوزنی) (غیاث اللغات) (آنندراج) (فرهنگ نظام). خشک کردن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد). || برگستوان پوشانیدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). برگستوان پوشانیدن اسب را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد). بر پشت اسب انداختن نمد زین و برگستوان و آنچه خوی اسب را بدان پاک کنند. (آنندراج).

تجفیل.

[تَ] (ع مص) پوست بازکردن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || به بیل برکندن گل را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). واداشتن اسب را برگریختن (از بیم). (از قطر المحیط).

تجفین.

[تَ] (ع مص) بسیار جماع کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || اطعام کردن در جفان. (منتهی الارب). || اطعام کردن در کاسه های بزرگ. (ناظم الاطباء).

تجک.

[تِ جَ] (اِخ) دهی از دهستان انگهران بخش کهنوج شهرستان جیرفت است که در دویست و نود و چهار هزارگزی جنوب کهنوج و چهار هزارگزی خاور راه مالرو انگهران به کهنوج قرار دارد. کوهستانی و گرمسیر است و 80 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانه و محصول آنجا غلات و خرما است. شغل اهالی زراعت و مکاری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

تجکنار.

[تَ کِ] (اِخ) دهی از دهستان اهلم رستان بخش مرکزی شهرستان آمل است که در نوزده هزارگزی شمال باختری آمل و پنج هزارگزی جنوب شوسهء کناره قرار دارد. دشتی است معتدل و مرطوب و 110 تن سکنه دارد. آب آن از نهر لکونی هراز و فاضل آب بونده است محصول آنجا برنج و مختصری کنف و غلات و شغل اهالی زراعت است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

تجلاط فلصر.

[تَ فَ لَ صَ] (اِخ) تیگلات پیلسر. دومین حکمدار در دومین دولت آشوریها که از تاریخ 742 تا 724 ق.م. در نینوا حکمرانی میکرده با حکومت های همجوار نبرد کرده و بر آنها پیروز شده است در جنگی که باتفاق حاکم یهودی سوریه (آخاز) کرده قسمتی از سوریه و فلسطین را بضبط خود درآورده است. (از قاموس الاعلام ترکی).

تجلاط فلصر.

[تَ فَ لَ صَ] (اِخ)سامی بیک در ذیل مادهء قبل آرد: با توجه به آثاری که از خرابه های نینوا بدست آمده است به شخص دیگری بهمین نام که از 1130 یا 1120 ق.م. حکومت میکرده و بدست حکمدار بابل (مردوک آداناهی) مغلوب شده است، برمیخوریم. (از قاموس الاعلام ترکی).

تجلبب.

[تَ جَ بُ] (ع مص) جلباب پوشیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). رجوع به جلباب شود.

تجلجل.

[تَ جَ جُ] (ع مص) بزمین فروشدن. (زوزنی). فرورفتن بزمین. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط): و فی الحدیث: ان قارون خرج علی قومه یتبختر فی حلة له فامرالله الارض فاخذته یتجلجل فیها الی یوم القیامة. (اقرب الموارد). || جنبیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط): تجلجلت قواعدالبیت؛ ای تضعضعت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || تجلجل امر؛ خطر و اختلاج آن. (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تجلد.

[تَ جَلْ لُ] (ع مص) به تکلف چابکی کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). جلدی و چالاکی نمودن در مقابلهء دشمن. (غیاث اللغات). تکلف الجلادة. (تاج المصادر بیهقی) (قطر المحیط). جلدی کردن. (زوزنی). تکلف جلادت. (مجمل اللغة). تکلف جلادت و ظاهر نمودن آن. (از اقرب الموارد). اظهار قوت و شدت کردن. (فرهنگ نظام) : وی سخت نومید گشت و بدست و پای بمرد اما تجلدی تمام نمود تا بجای نیاوردند که وی از جای بشده است. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص57). هرچند ناتوانیم از این علت از تجلد چاره نیست. (تاریخ بیهقی ایضاً ص517).
و تجلدی للشامتین اریهم
انی لریب الدهر لااتضعضع.(اقرب الموارد).

تجلس.

[تَ جَلْ لُ] (ع مص) به تکلف جلوس کردن. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || نشستن قاضی در مجلس قضاوت. (ناظم الاطباء).

تجلق.

[تَ جَلْ لُ] (ع مص) نیک خندیدن تا آنکه اقصای دندانها نمایان شود. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تجلل.

[تَ جَلْ لُ] (ع مص) برستور نشستن. (زوزنی). برآمدن بر چیزی. || گرفتن معظم چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (قطر المحیط) (اقرب الموارد). || پوشیدن لباس را. (اقرب الموارد).

تجلة.

[تَ جِلْ لَ] (ع حامص) بزرگی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (قطر المحیط). || فعله من تجلتک؛ کرد آن را از بهر تو. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تجلی.

[تَ جَلْ لی] (ع مص) (از: «ج ل و») ظاهر و منکشف شدن. (قطر المحیط) (اقرب الموارد) (از تاج العروس ج 10 ص75). منکشف شدن کار و هویدا گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). هویدا شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). پیدا شدن. (مجمل اللغة) (ترجمان عادل بن علی). روشن شدن. (مجمل اللغة). آشکارا شدن و روشن و آشکارا کردن و جلوه کردن. (غیاث اللغات) (آنندراج). روشنی و تابداری و تابش و رونق و هویدایی و جلوه و نمایش. (ناظم الاطباء). روشن و آشکارا شدن و جلوه کردن. (فرهنگ نظام). به استعمال فارسیان کنایه از غلبهء نور الهی که موسی علیه السلام را بر طور ظاهر شده بود و موسی علیه السلام از آن بیهوش شدند. پس تجلی بلفظ داشتن و شکستن و تراویدن و دمیدن و کردن مستعمل. و گاهی فارسیان تجلی را تجلا میخوانند. اگرچه یای ماقبل مکسور را الف خواندن خلاف قاعدهء عربی است لیکن این تصرف نوعی از تفرس است چنانکه تمنی را تمنا و تماشی را تماشا میخوانند. (غیاث اللغات) (آنندراج). آنچه هویدا شود دلها را از انوار غیب و امهات غیب که تجلیات از بطون آن آشکارا شود هفت است: غیب الحق و حقائقه و غیب الخفاالمنفصل من الغیب المطلق بالتمییزالاخفی فی حضرة او ادنی و غیب السرالمنفصل من الغیب الالهی بالتمییز الخفی فی حضرة قاب قوسین و غیب الروح و هو حضرة السرالوجودی المنفصل بالتمییز الاخفی و الخفی فی التابع الامری و غیب القلب و هو موقع تعانق الروح و النفس و محل استیلادالوجود و منصة استجلائه فی کسوه احدیة جمع الکمال و غیب النفس و هو انس المناظرة و غیب اللطائف البدنیة و هی مطارح انظارالکشف ما یحق له جمعاً و تفصیلاً. (از تعریفات). رجوع به تجلی ذاتی شود.
در کشاف اصطلاحات الفنون آرد: در مجمع السلوک گوید: تجلی عبارتست از ظهور ذات و صفات الوهیت و روح را نیز تجلی بود. گاه باشد که صفات روع با ذات روح تجلی کند. سالک پندارد که این تجلی حق است. درین محل مرشد باید تا از هلاکت خلاصی یابد. و فرق میان تجلی روحانی و ربانی آنست که از تجلی روحانی آرام دل پدید آید. و از شوائب شک و ریب خلاصی نیابد. و ذوق معرفت تمام ندهد. و تجلی حق سبحانه و تعالی بخلاف این باشد و دیگر آنکه از تجلی روحانی غرور و پندار آید. و در او طلب و نیاز نقصان پذیرد. و از تجلی ربانی برخلاف آن ظاهر آید، هستی به نیستی بدل شود. و درو طلب و نیاز بیفزاید. و تجلی ربانی بر دو نوع است. تجلی ذات و تجلی صفات. و هر یک از دو متنوع است. در کتب سلوک مثل مرصادالعباد و اساس الطریقه بتشریح مذکور است. پیر دستگیر شیخ مینا میفرماید که میان مشاهده و مکاشفه و تجلی فرق سخت باریک است. هر سالکی نتواند که فرق کند. اما آنکه در مرصادالعباد میگوید که مشاهده با تجلی و بی تجلی باشد و تجلی بی مشاهده و با مشاهده باشد چون تجلی از صفات جمال باشد با مشاهده بود. و چون از صفات جلال باشد بی مشاهده بود. که مشاهده از باب مفاعله است. اثنینیت را میخواهد. و تجلی صفات جلال رفع اثنینیت را اقتضا کند و اثبات وحدت. اما مشاهده و تجلی بی مکاشفه نبود. و مکاشفه باشد که بی مشاهده و تجلی بود. تم کلامه. نیک میگوید لکن نزد من بودن مشاهده بی تجلی مشکل مینماید. چه تجلی عبارت از ظهور ذات و صفات الوهیت است. پس لاجرم مشاهده بی تجلی نبود. (از کشاف اصطلاحات الفنون). مؤلف نفائس الفنون آرد: و تجلی انکشاف شمس حقیقت حق است تعالی و تقدس از عیوب غیوم صفات بشری به غیبت از دو استتار احتجاب نور حق است بظهور صفات بشری و تراکم ظلمات آن و تجلی سه قسم است یکی تجلی ذات دوم تجلی صفات سیم تجلی افعال و اول تجلی که بر سالک آید در مقامات سلوک تجلی افعال بود و آنگاه تجلی صفات و بعد از آن تجلی ذات زیرا که افعال آثار صفاتند و صفات مندرج در تحت ذات پس افعال بخلق نزدیکتر از صفات بود و صفات نزدیک تر از ذات و شهود تجلی افعال را محاضره خوانند و شهود تجلی صفات را مکاشفه و شهود تجلی ذات را مشاهده. (نفائس الفنون چ 1 تهران ص171) : و لما جاء موسی لمیقاتنا و کلمه ربه قال رب ارنی انظر الیک قال لن ترانی و لکن انظر الی الجبل فان استقر مکانه فسوف ترانی فلما تجلی ربه للجبل جعله دکا و خر موسی صعقَا. (قرآن 7 / 143).
زمین امشب تو گویی کوه طور است
کز او نور تجلی آشکار است.عنصری.
از تجلی چرا نصیبم نیست
که همه عمر جای من طور است.
مسعودسعد.
قصور عقل تصور کند جلالت تو
اساس طور تحمل کند تجلی را.انوری.
موسی استاده و گم کرده ز دهشت نعلین
ارنی گفتنش از نور تجلی شنوند.خاقانی.
از تیغ نورافزای تو وز رخش صورآوای تو
بر گرز طورآسای تو نور تجلی ریخته.
خاقانی.
نشگفت اگر ز هوش شود موسی آن زمان
کایزد به طور نور تجلی برافکند. خاقانی.
کمال ذات شریفش ز شرح مستغنی است
به ماهتاب چه حاجت شب تجلی را.ظهیر.
اگر یک سر موی برتر پرم
فروغ تجلی بسوزد پرم.(بوستان).
بیخود از شعشعهء پرتو ذاتم کردند
باده از جام تجلی صفاتم دادند. حافظ.
یار بی پرده از در و دیوار
در تجلیست یا اولی الابصار.هاتف.
|| سر برداشتن باز و به تأمل نگریستن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || دور شدن از چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تجلی.

[تَ جَلْ لی] (ع مص) (از: «ج ل ی») بالای چیزی برآمدن. (از تاج العروس ج 10 ص77) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد). || نگریستن بسوی چیزی. (منتهی الارب) (از تاج العروس ایضاً). نگریستن بسوی چیزی در حال اشراف بدان. (از قطر المحیط).

تجلی.

[تِ جِلْ لی] (اِخ) دهی است از دهستان گوکلان بخش مرکزی شهرستان گنبد قابوس که در سیزده هزارگزی خاور کلاله قرار دارد کوهستانی و جنگل و معتدل است و 150 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء تنگ راه و محصول آنجا برنج و غلات و حبوبات و صیفی است. شغل اهالی زراعت و گله داری است صنایع دستی زنان آنجا بافتن مختصر پارچه های ابریشمی است. راه مالرو دارد و در جنگلهای اطراف آن انواع شکارهای فراوان وجود دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

تجلی.

[تَ جَلْ لی] (اِخ) سامی بیک آرد: محمدحسین، از اهالی کاشان است که به هندوستان مهاجرت کرد و مدتی در گجرات اقامت نمود و با مولانا نظیری مشاعره داشت و در سال 1041 ه . ق. درگذشت و از اشعار اوست:
بر مزار ما شهیدان نی چراغی نی گلی
هر طرف پروانه بر طوفست و هر سو بلبلی.
(از قاموس الاعلام ترکی).
و رجوع به آتشکدهء آذر شود.

تجلی.

[تَ جَلْ لی] (اِخ) آذر بیگدلی آرد: نامش میرزاعلی رضا اصلش از فارس و پدرش از دهاقین آنجا بوده نظر بفطرات اصلی در اوایل حال به اصفهان خاصه در خدمت آقاحسین خونساری کسب کمالات کرده بعد بهندوستان رفته آخرالامر مراجعت کرد و در ایران به نشر علوم پرداخت و بین الانام محترم بوده شعری از ایشان ملاحظه نشد که بکار کسی آید اگرچه در آن عهد از مشاهیر شعرا بوده چند بیتی از مثنوی که در وصف سراپای معشوق گفته در این کتاب ثبت افتاد. مثنوی(1):
یاد زلفی سوخت خون در پیکرم
بوی عنبر میدهد خاکسترم
گردش چشمی چو دور روزگار
صد هزاران فتنه اش در هر کنار
زلف و کاکل سنبل گلزار طور
ساق و ساعد ماهی دریای نور
صاف مروارید مه را بیختند
طرح لوح سینه اش را ریختند.
(از آتشکدهء آذر). در قاموس الاعلام ترکی تاریخ وفات وی بسال 1088 ه . ق. آمده است.
(1) - سامی بیک نام این مثنوی را منظومهء معراج الخیال ذکر کرده است.

تجلی.

[تَ جَلْ لی] (اِخ) (ملا...) از اهل بخارا و در آخر عمر در بلخ فوت شده این شعر از اوست:
هنوز لب بدعا ناگشوده از صد جا
رسید مژده که درهای آسمان بستند.
(آتشکدهء آذر).
و رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.

تجلیات.

[تَ جَلْ لیا] (ع اِ) جِ تجلی. رجوع به تجلی شود.

تجلی الرومی.

[تَ جَلْ لِرْ رو] (اِخ)ذوالفقاربن عبداللهالکاتب البرزرینی الرومی متخلص به تجلی. متوفی بسال 1100 در صوفیه. او را دیوان شعری به ترکی است. (از اسماءالمؤلفین ج 1 ستون 344).

تجلی اول.

[تَ جَلْ لیِ اَوْ وَ] (اِخ) کنایه از سرور عالم صلی الله علیه و آله و سلم. (آنندراج از مظهر العجایب).

تجلیب.

[تَ] (ع مص) گردآمدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). گرد کردن. (تاج المصادر بیهقی) (آنندراج). || بانگ کردن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || زجر کردن اسب را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد). || باز داشتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از قطر المحیط). || پستان ناقه به پشم و گل اندودن تا بچه شیر نخورد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تجلیح.

[تَ] (ع مص) اقدام شدید. (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد). پیش آمدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از قطر المحیط). || بقوت گذشتن از کاری. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد). || حمله کردن ددان. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تجلید.

[تَ] (ع مص) پوست باز کردن اشتر. (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). پوست وا کردن اشتر. (زوزنی). پوست باز کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): جلد الجزور؛ کما یقال سلخ الشاة و قل ما یقال سلخ الجزور. (منتهی الارب). || پوست پوشانیدن چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (فرهنگ نظام). || کتاب را پشت کردن. (تاج المصادر بیهقی) (مجمل اللغة). کتاب را جلد کردن. (آنندراج) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (از فرهنگ نظام).

تجلی داشتن.

[تَ جَلْ لی تَ] (مص مرکب) جلوه داشتن. تجلی کردن. ظهور :
در دل هر ذره چون دارد تجلی حسن او
ترسم اندازد هوایش بر در دلها مرا.
اثیر (از آنندراج).
شب که در گلشن تجلی آن قیامت پیشه داشت
از شراب رنگ گل شبنم پری در شیشه داشت.
بیخود جامی (از آنندراج).
رجوع به تجلی شود.

تجلی ذاتی.

[تَ جَلْ لیِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) تجلیی است که مبدأ آن ذات بود بی اعتبار صفتی از صفات، هرچند که این تجلی جز بواسطهء اسماء و صفات حاصل نمیشود. چه حق تعالی از حیث ذات بر موجودات تجلی نکند و تجلی او از وراء حجابی از حجابهای اسم بود. (از تعریفات). و رجوع به تجلی شود.

تجلیز.

[تَ] (ع مص) تمام تیر کشیدن کمان را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || نوردیدن. || پیچیدن. || کشیدن. || تیز رفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || پی پیچیدن بر تیر و تازیانه و دستهء شمشیر و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تجلی زار.

[تَ جَلْ لی] (اِ مرکب) جایی که نور و روشنایی در آن فراوان باشد. جلوگاه نور. آنجا که در فروغ و روشنی همچون کوه طور بود هنگام تجلی نور الهی بر آن :
غنچه سان از دست برده غمزهء خوبان مرا
هر تجلی زار چاک سینه صبح محشر است.
ملا بیخود جامی (از آنندراج).
صفحه را کلکم تجلی زار کرد از مطلعی
گر فروغش مطلع خورشید باشد چون سها.
شفیع اثر (ایضاً).

تجلی شهودی.

[تَ جَلْ لیِ شُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) عبارت است از ظهور وجودی که باسم النور مسمی است. و آن ظهور حق باشد بصور اسماء خود در اکوان، آنچنانی که خود صور اوست و این ظهور به نفس الرحمن تعبیر میشود که همهء موجودات از فیض وجود او جامهء هستی در بر کنند. چنانکه در اصطلاحات الصوفیه بیان کرده است. (کشاف اصطلاحات الفنون). رجوع به آنندراج و رجوع به تجلی شود.

تجلی صفاتی.

[تَ جَلْ لیِ صِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) مقابل تجلی ذاتی. جرجانی آرد: تجلی الصفاتی؛ مایکون مبدؤه صفة من الصفات من حیث تعینها و امتیازها عن الذات. (تعریفات). و رجوع به تجلی و تجلی ذاتی شود.

تجلیف.

[تَ] (ع مص) هلاک کردن سال قحط مالها را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تجلیق.

[تَ] (ع مص) بمنجنیق انداختن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تجلی قیامت.

[تَ جَلْ لیِ مَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) از اسماء محبوب. (آنندراج). معشوقه ای که در تابداری و رونق فایق بر دیگران باشد. (ناظم الاطباء) :
در آتشم نشاند تجلی قیامتی
پهلو بشمع طور زند عکس من در آب.
ملا بیخود جامی (از آنندراج).

تجلی کده.

[تَ جَلْ لی کَ دَ] (اِ مرکب)تجلی گاه. (ناظم الاطباء). جایی که نور و روشنایی فراوان باشد. (ناظم الاطباء). آنجا که نور در آن تجلی کند :
تا دلم گشته تجلی کدهء حسن چو شمع
آرزو جز قدمم سجده گهی نیست مرا.
خان آرزو (از آنندراج).
و رجوع به تجلی گاه شود.

تجلی کردن.

[تَ جَلْ لی کَ دَ] (مص مرکب) ظاهر و آشکار شدن. جلوه کردن :گفت از دریچهء چشم مجنون باید در جمال لیلی نظر کردن تا سر مشاهدهء او بر تو تجلی کند. (گلستان باب پنجم).
ماه و پروین از خجالت رخ فروپوشند اگر
آفتاب آسا کند در شب تجلی روی تو.
سعدی.
بدون پرده تجلی چو کرد حضرت حسن
به کفر کفر نیامیخت دین به دین ننشست.
واله هروی (از آنندراج).
مهر رخت تجلی چون کرد بهر اظهار
مجلای حسن او شد ذرات کون یکسر.
اسیری لاهیجی (ایضاً).
در شبستان محبت جانفشان پروانه ام
هر کجا حسنی برافروزد تجلی می کنم.
علی خراسانی (ایضاً).

تجلی گاه.

[تَ جَلْ لی] (اِ مرکب)تجلی کده. (ناظم الاطباء) :
هوای تاخت بر جان آه گردید
ولی چون شد تجلی گاه گردید.
محمد زمان راسخ (از آنندراج).
طپیدن ره ندارد در تجلی گاه حیرانی
توان گر پای تا سر اشک شد نتوان چکید اینجا.
بیدل (ایضاً).
و رجوع به تجلی کده شود.

تجلیل.

[تَ] (ع مص) فراگرفتن. (صحاح جوهری) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). همه را فرارسیدن و بپوشانیدن چیزی. (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد). فراز گرفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بپوشانیدن چیزی و فراز گرفتن. (آنندراج): جلل المطر الارض؛ اذا عمها و طبقها فلم یدع شیئاً الا غطی علیه. (اقرب الموارد). || جل بر ستور افکندن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (صحاح جوهری) (اقرب الموارد) (قطر المحیط) (آنندراج). پوشانیدن اسب را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || بزرگ داشتن مرد. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). بزرگ گردانیدن. (فرهنگ نظام) (المنجد). تعظیم و تکریم کردن. بزرگ خواندن. بزرگ داشتن. بزرگداشت.

تجلیة.

[تَ یَ] (ع مص) (از: «ج ل و») روشن و هویدا کردن کار را بر کسی. (منتهی الارب) (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). هویدا کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (مجمل اللغة). پیدا کردن. (ترجمان عادل بن علی) (مجمل اللغة). روشن کردن. (دهار) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). زدودن و مجلی و روشن و آشکار کردن. (غیاث اللغات) (آنندراج). جلا دادن و روشن کردن. (فرهنگ نظام). || دادن عروس را، شوی وی کنیز یا غیر آن وقت جلوه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). کنیزکی که شوی دهد عروس خود را وقت زفاف. (اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || تیز نگریستن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). برداشتن باز سر را و بتأمل نگریستن. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || چشم انداختن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از قطر المحیط). چشم انداختن به چیزی چنانکه شاهین شکار خود را نگرد. لبید گوید:
فانتضلنا وابن سلمی قاعد
کعتیق الطیر یغضی و یجل.
ای و یجلی فحذف الیا کما فی نحو اذا بلغت الروح التراق؛ ای التراقی. (اقرب الموارد). || تعبیر ضمیر خود کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تجلیة.

[تَ یَ] (ع مص) (از: «ج ل ی») آشکارکردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط): ان الله یجلی الساعة؛ ای یظهرها. (اقرب الموارد). خداوند آشکار می کند قیامت را. (ناظم الاطباء). || پیشی گرفتن در حلبه. (اقرب الموارد).

تجمأ.

[تَ جَمْ مُءْ] (ع مص) ترنجیدن و فراهم آمدن در جامهء خود. || فراهم آمدن قوم از هر جا. || گرفتن و پنهان ساختن چیزی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط): والظلیم یتجمأ علی بیضه. (اقرب الموارد).

تجمجم.

[تَ جَ جُ] (ع مص) سخن ناپیدا گفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از قطر المحیط) (اقرب الموارد). سخن ناهویدا گفتن. (زوزنی). || اقدام نکردن بر کاری. (اقرب الموارد).

تجمر.

[تَ جَمْ مُ] (ع مص) فراهم آمدن قوم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). فراهم آمدن مردم. (آنندراج). || واداشته شدن لشکر در ثغر. (تاج المصادر بیهقی). مقیم گردیدن لشکر به دارالحرب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): تجمر الجیش حبس فی الارض العدو و لم یقفل. (منتهی الارب) (قطر المحیط). || بخور دادن با مجمره. (از قطر المحیط).

تجمش.

[تَ جَمْ مُ] (ع مص) از جمش که به فتح است و در منتخب نوشته که جمش بالفتح، ستردن مو. || بازی و عشق ورزیدن به کسی. (غیاث اللغات) (آنندراج). فعل منحوت از جماشی، یعنی کنغالگی. دلربائی. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
زآن بلاها بر عزیزان بیش بود
کآن تجمش یار با خوبان فزود.مولوی.
آن مهابت قسمت بیگانگان
وآن تجمش دوستان را رایگان.مولوی.
همینکه مرد با او تکرمش و تجمش آغاز کرد زن بر فور گفت نخست مادر را بفرست تا در آرایش و تصنع من دست حلیت و زینت یازد. (ترجمهء محاسن اصفهان ص112). || (اِ) آواز باریک. (غیاث اللغات) (آنندراج).

تجمع.

[تَ جَمْ مُ] (ع مص) گردآمدن از هر جای. (تاج المصادر بیهقی). گردآمدن مردم از هر جای. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). گردآمدن. (زوزنی). فراهم آمدن. ضد تفرق. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از قطر المحیط). فراهم آمدن و جمع شدن. (فرهنگ نظام). تجمع متفرق؛ بهم پیوستن و فراهم آمدن. (از اقرب الموارد).

تجمع کردن.

[تَ جَمْ مُ کَ دَ] (مص مرکب) گردآمدن. رجوع به تجمع شود.

تجمل.

[تَ جَمْ مُ] (ع مص) نکوحالی نمودن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). آراسته شدن و جمال و نیکویی روی را بر خود بستن. (شرح قاموس). خود را زینت دادن و آراسته شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). شأن و شکوه و جمال و آرایش خود نمودن. (غیاث اللغات) (آنندراج). آراستن و نیک ساختن خود را. (از اقرب الموارد). خود را زیبا نمایاندن به آراستن و تکلف در گفتار. (قطر المحیط). آرایش نمودن. (فرهنگ نظام). || (اِ) آنچه آراستن را بکار آید. وسایل زینت و آرایش. آنچه موجب نشان دادن شکوه و خودنمایی باشد :
پار از ده اندرآمد چون مفلسی غریب
بی فرش و بی تجمل و بی رنگ و بی نگار.
فرخی.
صواب چنان نمود ما را که فرزند امیر سعید را با تو بفرستیم، ساخته با تجملی بسزا. (تاریخ بیهقی). آنچه رسم است که اولیاء عهود را دهند از غلام و تجمل و آلت... ما را فرمود. (تاریخ بیهقی). بی اندازه مال... بیش از حد و از هر چیزی که از زینت و تجمل پادشاهی بود. (تاریخ بیهقی).
چونکه نیندیشی از سرایی کآنجا
با تو نیاید سرای و مال و تجمل.
ناصرخسرو.
نامه ای فرمود نوشتن به والی بلخ تا برمک را به دمشق فرستد و اگر صد هزار دینار در برگ راه و تجمل او را بکار آید بدهد. (تاریخ بخارا). به اختیار به قلعهء غزنه رفت و به حبس رضا داد و اسباب تجمل تفصیل کرد و به سلطان فرستاد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص360). سلطان از جهت رفع درجت و اعلای مرتبت پسر، هرات به او داد با اموال بسیار و تجمل فراوان و زینت و ساز پادشاهانه. (ایضاً ص396). || (مص) خود را مسکین و مستمند نشان ندادن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط): و اذا تصبک خصاصة فتجمل. (اقرب الموارد). || پیه گداخته را خوردن. (شرح قاموس) (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (قطر المحیط) (آنندراج) (ناظم الاطباء): تجملی و تعففی؛ یعنی پیه گداخته بخور و ماندهء شیر را که از پستانست بیاشام. (اقرب الموارد). || به اشتر نشستن. شترسواری:
لک التسع من الثمن و بالکل تحکمت(1)
تجملت تبغلت و ان عشت تفیلت.
صقر البصری در حق عائشه (از منتهی الاَمال ص 171).
(1) - ن ل: تصرفت.

تجمل.

[تَ جَمْ مُ] (اِخ) حکیم سیدعظیم الدین حسین. از مردم لکهنوست(1)، فکرش بلند و طبعش نیکو. از وطن مألوف رخت به شهر مدرس کشید و در آنجا به کسب علوم از بحرالعلوم ملک العلماء شیخ عبدالعلی لکهنوی کوشید و از طرف سرکار انگریزی بعهدهء افتای دائر و سائر شهر ترچناپلی مضاف به ملک مدرس مأمور گردید. در علم طب مهارت کامل داشت و در 1220 ه . ق. جهان گذران را گذاشت.
بسکه لبریز اناالحق بود اندیشهء ما
خون منصور تراود ز رگ و ریشهء ما.
جلوه گه سهی قدان محشر فتنه ها شود
چون تو به جلوه آوری قامت فتنه زای را.
(صبح گلشن).
و رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - در تداول فارسی: لکنهو.

تجملات.

[تَ جَمْ مُ] (ع اِ) جِ تجمل. آنچه آراستن را بکار آید. وسایل زینت و آرایش. آنچه موجب نشان دادن شأن و شکوه و زیبایی باشد. وسایل خودآرایی و خودنمایی. رجوع به تجمل شود.

تجمم.

[تَ جَمْ مُ] (ع مص) انبوه گردیدن گیاه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || (اِ) متعهء زن طلاق یافته. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تجمهر.

[تَ جَ هُ] (ع مص) درازدستی نمودن بر کسی. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از آنندراج). تطاول. (اقرب الموارد). || فراهم آمدن قوم. (از قطر المحیط).

تجمی.

[تَ جَمْ می] (ع مص) مجتمع شدن قوم با هم. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). مجتمع شدن آن گروه با هم. (ناظم الاطباء).

تجمید.

[تَ] (ع مص) خواستن که بسته و فرسوده شود. (شرح قاموس). فسردن و بسته شدن گرفتن. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). جَمَّدَ الماءُ؛ حاوَلَ ان یجمد. || جمد الهواءُ الماءَ؛ جعله یجمد. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). بسته و منجمد کردن چیزی. (فرهنگ نظام).

تجمیر.

[تَ] (ع مص) فراهم آوردن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از قطر المحیط). || گره زدن زن گیسوان را پس قفا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). موی بر قفا و گره برزدن. (تاج المصادر بیهقی). موی سر را جمع کردن زن و بر پس سر بستن. (آنندراج). || دل خرما بریدن. (تاج المصادر بیهقی). بریدن پیه خرمابن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || لشکر در ثغر فروگذاشتن. (تاج المصادر بیهقی). داشتن سپاه در برابر دشمن روزگاری دراز. (مفاتیح). مقیم گردانیدن لشکر را به دارالحرب و بازنگردانیدن آنها را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). لشکر را دلیر داشتن بر جای دشمن. (آنندراج). حبس کردن لشکر در زمین دشمن و بازنگردانیدن آنان از ثغر. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط): لاتجمروا الجیش فتفتنوهم. (حدیث) (اقرب الموارد). || خوشبوی گردانیدن به بخور. (تاج المصادر بیهقی). بخور دادن جامه را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || سنگ جمار انداختن. (تاج المصادر بیهقی). سنگ ریزه انداختن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از قطر المحیط). || گرد آمدن قوم بر کاری. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تجمیش.

[تَ] (ع مص) بازی کردن و سخن با زنان گفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). با جاریه مغازله و ملاعبه کردن. (از قطر المحیط). || مساعدت و معاضدت کردن کسی را. (از قطر المحیط).

تجمیع.

[تَ] (ع مص) به یک جا گرد کردن. (زوزنی). گرد کردن. (ترجمان عادل بن علی). فراهم آوردن. (دهار). بسیار گرد آوردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). نیک جمع کردن. (آنندراج). مبالغه کردن در فراهم آوردن قوم. (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد). || فراگرفتن ماکیان بیضه ها را در زیر شکم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد). || به نماز جمعه حاضر شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). به نماز جمعه رفتن. (آنندراج). در جمعه و جماعت حاضر شدن و نماز گزاردن. (از قطر المحیط). به نماز آدینه آمدن. (زوزنی).

تجمیل.

[تَ] (ع مص) نیکو کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار). زینت دادن و آراستن و نیکو کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). زینت دادن. (اقرب الموارد). زینت دادن و نیکو کردن. (از قطر المحیط): جملک الله و جمل الله علیک. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || تا دیر مقیم داشتن لشکر را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد). || پیه گداخته را خوردن. (اقرب الموارد) .

تجمیم.

[تَ] (ع مص) انبوه گردیدن گیاه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || پیمودن پیمانهء سربرآورده را بعد پری. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). پیمانه را لبریز گذاشتن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تجن.

[تِ جَ] (اِ) قسمی از نی میان پر است که در سواحل بحر خزر میروید. در سنسکریت هم لفظ تجنه بمعنی خیزران موجود است. (فرهنگ نظام).

تجن.

[تَ جَ] (اِخ) دهی از دهستان بهنام پازکی بخش ورامین شهرستان تهران است که در بیست وچهارهزارگزی شمال ورامین و سه هزارگزی راه خراسان قرار دارد. جلگه ای معتدل است و 72 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء جاجرود و محصول آنجا صیفی و چغندر قند است و شغل اهالی زراعت است و راه ماشین رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

تجن.

[تَ جَ] (اِخ) دهیست جزء دهستان لفمجان در بخش مرکزی شهرستان لاهیجان که در هفت هزارگزی باختر لاهیجان و در کنار راه فرعی کیسم قرار دارد. جلگه ای معتدل و مرطوب است و 201 تن سکنه دارد. آب آن از نهر کیاجو منشعب از سفیدرود است و محصول آنجا برنج و ابریشم و چای و صیفی و کنف است و شغل اهالی زراعت و حصیربافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2). نام ناحیتی از هفت ناحیت «از این سوی رودیان» است. (حدود العالم ص87).

تجن.

[تَ جِ] (اِخ) دهی از دهستان پسکوه در بخش قاین شهرستان بیرجند است که در سی وپنج هزارگزی باختر قاین قرار دارد. کوهستانی و معتدل است و 50 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آن غلات و زعفران و شغل اهالی زراعت است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

تجن.

[تَ جَ] (اِخ) (رود...) رود تجن از کوه نیزآباد (در دهستان پشتکوه، بخش دودانگه) سرچشمه میگیرد و رودهای مشهوری که به آن می پیوندد عبارتند از: لاجیم رود، رود فریم، زارمرود، گرمابرود و از جنوب بشمال جریان دارد و در هشت هزارگزی جنوب ساری از کوهستان خارج شده و از خاورشهر گذشته در فرح آباد به دریای خزر میریزد و طول آن در حدود 120 هزار گز است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3). رابینو در سفرنامهء مازندران و استراباد آرد: از رودخانهء تجن عبور کردیم زیرا دو تا از هفده طاق پل بزرگی را که آغامحمدخان قاجار در نیم فرسخی ساری بر تجن ساخته بود بهار سال قبل سیل برده بود. تجن رودخانهء زیبایی است، بستر آن سنگ و ریگ فراوان دارد. این رودخانه از کوههای بین پلور و فولادمحله سرچشمه میگیرد. ابتدا دشت هزارجریب را مشروب ساخته در یک فرسخی شهر وارد جلگهء ساری و در 18 میلی ساری در فرح آباد به دریای خزر وارد میشود. روی هم رفته تقریباً 18 فرسخ طول آنست. در کنار پل کنونی آثار پایه های پل قدیمی هست که میگویند شاه عباس ساخته بود. این پل در نزدیکی رودخانهء ده آزاد گله واقع است. (سفرنامهء رابینو ترجمهء وحید ص86). و رجوع به جغرافیای طبیعی کیهان ص71 و سفرنامهء استرآباد رابینو ترجمهء وحید ص24 و 74 و 76 و 83 و 84 و 164 شود.

تجن.

[تَ جَ] (اِخ) هریرود پس از عبور از سرحد شرقی ایران، تجن نامیده میشود و وارد ریگزار خوارزم میگردد. قاموس الاعلام ترکی در ذیل کلمهء تجند آرد: از رودهای آسیای میانه که چون از هرات میگذرد هریرود نام دارد، آنگاه با چند رود دیگر می پیوندد و از سرحد ایران و افغانستان میگذرد و سپس به صحرای خوارزم که اکنون در دست روسیه است وارد می شود و در ریگزار ناپدید میشود. طولش چهارصد هزار گز است. رجوع به جغرافیای طبیعی کیهان ص96 و تاریخ ایران باستان ج 1 ص 147 و ج 3 ص2188 و تاریخ مغول عباس اقبال ص 5 شود.

تجنب.

[تَ جَنْ نُ] (ع مص) اجتناب. (تاج المصادر بیهقی). به یک سو شدن. (دهار). دور شدن. (ترجمان عادل بن علی). دور شدن از چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). دور شدن و یک سو شدن. (غیاث اللغات) (آنندراج). اجتناب و دوری کردن. (فرهنگ نظام): و در عموم احوال از غفلت و کاهلی تجنب واجب شناسد. (کلیله و دمنه). خردمندان... از جنگ عزلت گرفته اند و از بیدار کردن فتنه... تجنب واجب دیده اند. (کلیله و دمنه). از دریا و آتش تحرز و تجنب ممکن است و از خشم پادشاه ناممکن و متعذر. (سندبادنامه ص72). || جنب شدن. (تاج المصادر بیهقی). جنب گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تجنب کردن.

[تَ جَنْ نُ کَ دَ] (مص مرکب) پرهیز کردن. پرهیزیدن: از این خیال محال تجنب کن. (گلستان). و رجوع به تجنب نمودن شود.

تجنب نمودن.

[تَ جَنْ نُ نُ / نِ / نَ دَ](مص مرکب) تجنب کردن. پرهیزیدن. پرهیز کردن: هرکه درگاه ملوک را لازم گیرد و از تحمل رنجهای صعب... تجنب ننماید... هرآینه مراد خویش... او را استقبال نماید. (کلیله و دمنه). و رجوع به تجنب و تجنب کردن شود.

تجنث.

[تَ جَنْ نُ] (ع مص) نسبت دادن خود را بسوی غیر اصل خود. || دروا کردن مرغ بازوی [ بال ] خود را و نشستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || به خود پنهان ساختن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || مهربان شدن بر کسی و دوست داشتن او. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تجن جار.

[تِ جِ] (اِخ) دهی از دهستان پایین خیابان بخش مرکزی شهرستان آمل است که در سه هزارگزی باختر آمل قرار دارد. دشتی است معتدل و مرطوب و 45 تن سکنه دارد. آب آن از لگونی و تجرود هراز و محصول آن برنج و شغل اهالی زراعت است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3). در سفرنامهء مازندران و استراباد رابینو، در بلوک لیت کوه، یکی از بلوک هشتگانهء آمل دو قریه بنام تجن جار و تجن جار لاریجان ذکر گردیده است. رجوع به بخش انگلیسی این کتاب ص113 و ترجمهء وحید ص153 شود.

تجنح.

[تَ جَنْ نُ] (ع مص) اعتماد کردن بر دو کف دست در سجده و گشاده داشتن هر دو بازو را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (آنندراج). اجتناح.

تجند.

[تَ جَنْ نُ] (ع مص) لشکری شدن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || فارغ شدن از کاری. (از اقرب الموارد). با فراغت آماده شدن برای کاری. (از قطر المحیط). || لشکری گرفتن. (از اقرب الموارد).

تجند.

[تَ جَ] (اِخ) سامی بیک این کلمه را بجای تجن آورده است. رجوع به تجن (دنبالهء هریرود) و قاموس الاعلام ترکی شود.

تجنس.

[تَ جَنْ نُ] (ع مص) همجنس بودن(1). (ناظم الاطباء).
(1) - در شرح قاموس و اقرب الموارد و قطر المحیط و تاج العروس این معنی در این وزن نیامده است.

تجنک.

[تَ جِ نَ] (اِخ) دهی از دهستان اهلمرستاق در بخش مرکزی شهرستان آمل است که در پنج هزاروپانصدگزی باختر آمل و سه هزاروپانصدگزی باختر شوسهء آمل به محمودآباد قرار دارد. دشتی است معتدل و مرطوب و 130 تن سکنه دارد. آب آن از چشمهء آغوزکتی و نهر لکونی و محصول آنجا برنج و کنف و مختصری غلات است. شغل اهالی زراعت است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3). و رجوع به سفرنامهء مازندران رابینو ترجمهء وحید ص151 شود.

تجنک.

[تَ جِ نَ] (اِخ) دهی از دهستان جلال ازرک در بخش نور شهرستان بابل است که در سیزده هزاروپانصدگزی باختر بابل قرار دارد. دشتی معتدل و مرطوب است و 495 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء کاری و محصول آنجا برنج و صیفی کاری و کنف و مختصری غلات و نیشکر و شغل اهالی زراعت است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3). رجوع به سفرنامهء مازندران رابینو ترجمهء وحید ص160 شود.

تجنک.

[تَ جِ نَ] (اِخ) دهی از دهستان شهرخواست در بخش مرکزی شهرستان ساری است که در هفت هزاروپانصدگزی شمال ساری و چهارهزارگزی باختر شوسه قرار دارد. دشتی است معتدل و مرطوب و 70 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن برنج و غلات و شغل اهالی زراعت است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3). رجوع به سفرنامهء مازندران رابینو ترجمهء وحید ص161 شود.

تجن گوکه.

[تَ جَ کِ] (اِخ) دهی جزء دهستان حومهء بخش آستانهء شهرستان لاهیجان است که در شش هزارگزی باختر آستانه واقع است. جلگه ای معتدل و مرطوب است و 1181 تن سکنه دارد. آب آن از نهر کیاجو و استخر است و محصول آن برنج و ابریشم و چای و شغل اهالی زراعت و زنبیل و حصیر بافی است. راه مالرو دارد. بنای بقعهء امیرسلطان از ابنیهء قدیمی آنجا است و سه باب دکان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2). رجوع به سفرنامهء مازندران رابینو ترجمهء وحید ص37 و 226 شود.

تجنن.

[تَ جَنْ نُ] (ع مص) خویشتن فاساختن به دیوانگی. (تاج المصادر بیهقی). خود را دیوانه وانمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد). || دیوانه گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || شکوفه آوردن گیاه زمین. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). روییدن گل و شکوفه از زمین. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تجنود.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان زیرکوه در بخش قاین شهرستان بیرجند است که در 152 هزارگزی خاور قاین و 37 هزارگزی جنوب شاهرخت قرار دارد. دامنه ای گرمسیر است و 100 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آن، غلات و برنج و شغل اهالی زراعت و مالداری و قالیچه بافی است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

تجنی.

[تَ جَنْ نی] (ع مص) جنایت نهادن. (تاج المصادر بیهقی). منسوب کردن کسی را به گناهی که نکرده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). گناه بر کسی بستن. (غیاث اللغات) (آنندراج): او از سر دالت و انبساط به جواب موحش قیام می نمود و بر دیگری تجنی مینهاد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص 359). || چیدن میوه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تجنیب.

[تَ] (ع مص) دور کردن کسی را از چیزی. (شرح قاموس). دور کردن. (ترجمان عادل بن علی). دور داشتن کسی را از چیزی. || دور داشتن گوسپندان و شتران را از فحل. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد). || نفرستادن نر در شتر و گوسفندان. (شرح قاموس). || دور شدن از چیزی. || تجنیب قوم؛ بریده و منقطع شدن شیرهای ایشان. (شرح قاموس) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): جنب القوم؛ اذا انقطعت البانهم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || (اِمص) گوژی ساقهای اسب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کجی و پیچیدگی در پای اسب و این مستحب و دوست داشته شده است. (شرح قاموس).

تجنیح.

[تَ] (ع مص) میل دادن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || اعتماد کردن بر دو کف دست و استاده و گشاده داشتن هر دو بازو در سجده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || قرار دادن مر او را بالی. || نسبت دادن کسی را به گناه. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تجنید.

[تَ] (ع مص) لشکر کردن. (تاج المصادر بیهقی). لشکر گرد کردن. (دهار) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). لشکر جمع کردن. (آنندراج).

تجنیز.

[تَ] (ع مص) مرده را بر تخت نهادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد). || نماز گزاردن کاهن مرده را. (از اقرب الموارد).

تجنیس.

[تَ] (ع مص) رسیده گردیدن همهء رطب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || جنس به جنس فراهم آوردن. (منتهی الارب). || با چیزی مانند شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). همجنس و مشابه قرار دادن. (فرهنگ نظام). مانند شدن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). مانند بودن. (آنندراج). || (اصطلاح ریاضی) در اصطلاح حساب، متحد کردن مخرجهای کسور مختلف الصورة و مختلف المخرج را. (ناظم الاطباء). اما تجنیس نزد محاسبان قرار دادن کسور است از جنس کسر معین. و این عمل را بسط نیز نامند. و عدد حاصل از تجنیس را مجنس و مبسوط نام نهند. مثلاً خواستیم عدد 2 و 2حاصل هشت ثلث بدست آید، پس هشت سوم را مجنس و مبسوط نام گذاریم. و طریقهء عمل در کتب حساب معروف میباشد. (از کشاف اصطلاحات الفنون چ احمد جودت ص252). این آن است که درست و شکسته واری از مخرجی آنگاه آن درستها را به مخرج ضرب کنی و آنچ گرد آید بر کسر بفزایی تا جمله از یکی جنس گردند. (التفهیم). هر گاه عدد جزو صحیح یک عدد کسری را در جزو کسری آن داخل نمایند این عمل را تجنیس نامند. قاعده برای تجنیس عدد کسری آنست که قسمت صحیح آنرا در مخرج ضرب کرده حاصل را با صورت کسر جمع میکنیم و عدد حاصل را صورت قرار داده همان مخرج سابق را زیر آن مینویسیم. مثال: میخواهیم عدد کسری 2کنیم 6 را در 7 ضرب می کنیم حاصل میشود 42 سپس این 42 را با دو جمع کرده صورت قرار میدهیم و مخرج همان مخرج سابق است، پس: 4476. رجوع به حساب اول صفاری - قربانی ص66 شود. || (اصطلاح علم بدیع) در اصطلاح اهل بلاغت، آوردن دو کلمهء متفق اللفظ و مختلف المعنی است. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). در اصطلاح علم بدیع، مشابهت دو لفظ است در تلفظ با مغایرت در معنی، مثل خوار (ذلیل) و خوار (خورنده) و این صنعت لفظیه جناس هم نامیده میشود. (فرهنگ نظام). در اصطلاح، آوردن دو لفظ است یا زیاده که در صورت متجانس باشند و در معنی متباین و این صنعت بر چند نوع است. (آنندراج). الفاظ بیکدیگر مانند استعمال کردن است و آن چند نوع باشد: تام و ناقص و زاید و مرکب و مزدوج و مطرف و تجنیس خط و همه پسندیده و مستحسن باشد در نظم و نثر و رونق سخن بیفزاید و آنرا دلیل فصاحت و گواه اقتدار شمارند بر تنسیق سخن ولکن بشرط آنکه بسیار نگردد و بر هم افتاده نباشد و در بیتی دو لفظ یا چهار لفظ بیش نیاید بتقسیمی مستوی. (المعجم فی معاییر اشعار العجم چ 1314 ه . ش. چ مدرس رضوی ص251). این صنعت چنان باشد که کلماتی باشند مانند یکدیگر به گفتن یا نبشتن، در نثر یا در نظم و این هفت قسم است: تجنیس تام، تجنیس ناقص، تجنیس زاید، تجنیس مرکب، تجنیس مکرر، تجنیس مطرف، تجنیس خط. (حدایق السحر فی دقایق الشعر وطواط). رجوع به انواع تجنیس در همین لغت نامه شود.

تجنیس التحریف.

[تَ سُتْ تَ] (ع اِ مرکب) آنست که اختلاف دو کلمه در هیأت بود، چون بَرْد و بُرْد. (از تعریفات جرجانی ص36). شمس قیس و وطواط این گونه تجنیس را تجنیس ناقص نامیده اند. رجوع به تجنیس ناقص شود.

تجنیس التصحیف.

[تَ سُتْ تَ] (ع اِ مرکب) جرجانی گوید: آنست که در نقطهء دو کلمه اختلاف باشد، مانند: انقی و اتقی. (از تعریفات جرجانی ص36). شمس قیس و وطواط این گونه تجنیس را تجنیس خط خوانده اند.

تجنیس التصریف.

[تَ سُتْ تَ] (ع اِ مرکب) اختلاف دو کلمه است به ابدال حرفی به حرف دیگر، خواه آن دو حرف هم مخرج باشند، مانند کلام خدا: و هم ینهون عنهُ و ینأون عنه(1). و خواه قریب المخرج، مانند: مفیح و مبیح. (از تعریفات جرجانی ص36).
(1) - قرآن 6/26.

تجنیس المضارع.

[تَ سُلْ مُ رِ] (ع اِ مرکب) آنست که دو کلمه را جز در حرف متقارب اختلافی نباشد، مانند داری و باری. (از تعریفات جرجانی ص 45). و صاحب آنندراج برای تجنیس مضارع تعریفی یاد کرده است که صاحب المعجم و حدایق السحر آنرا برای تجنیس مطرف یاد کرده اند. او گوید: تجنیس مضارع و آن چنانست که در همهء حروف مجانست باشد جز در حرف آخر، چنانکه آزاد و آزار. ظهوری گوید:
بی فاخته ماند سرو در باغ
زین سرو که از سرا برآمد.(آنندراج).

تجنیس بالتخلیة.

[تَ بِتْ تَ یَ] (ع اِ مرکب) دو کلمه که مشابهت داشته باشند جز در حرف اول یا وسط یا آخر. صاحب آنندراج گوید: نوع ششم تجنیس بالتخلیه یعنی تجانس تخلیه و آن سه گونه است: اول مضارع، دوم مزیل، سوم مطرف. (از آنندراج). رجوع به تجنیس مضارع و تجنیس مزیل و تجنیس مطرف شود.

تجنیس تام.

[تَ سِ تام م] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) آنست که دو کلمهء متفق اللفظ مختلف المعنی بکار دارد، چنانکه خاقانی گفته است:
مفخر خاقانی است مدح تو تا در جهان
صبح برد آب ماه میوه برد ماه آب.
و دیگری گفته است:
ایا غزال سرای و غزل سرای بدیع
بگیر چنگ به چنگ اندر و غزل بسرای.
و در این بیت هم تجنیس تام است و هم تجنیس زاید.
و دیگری گفته است:
به یمین تو چرخ داده یسار
به یسار تو ملک خورده یمین.
و در این بیت صنعتی دیگر است که آنرا «ردالصدر الی العجز» خوانند... (المعجم فی معاییر اشعارالعجم ص252).
این صنعت چنان بود که در سخن دو کلمه یا بیشتر آورده شود که در گفتن و نبشتن یکسان بود و در معنی مختلف، و در ایشان ترکیب و اختلاف حرکات و تفاوت زیادت و نقصان نباشد، مثالش: زایرالسلطان کزایراللیث الزایر. دیگر: المرأة السلیطة حیة تسعی مادامت حیة تسعی. بپارسی: چندان خور، کت زیان دارد. چندان مخور کت زیان دارد. مثالش بوالفتح بستی گوید:
سمی و حمی بنی سام و حام
فلیس کمثله سام و حام.
من گویم:
ای چراغ همه بتان خطا
دور بودن ز روی تست خطا.
وطواط (حدایق السحر).
... نوع اول [ از اقسام تجنیس ] بسیط موافق که آنرا تجنیس تام گویند و این دو طریق دارد، یکی آنکه آن دو لفظ یا زیاده در عدد حروف و حرکات و صورت و تلفظ متوافق باشند و در معنی متباین، مثاله سعید اشرف:
اشرف تو کمیت نکته رانی رانی
اسرار رموز جاودانی دانی
هرچند که مانند نداری در خط
در شیوهء تصویر به مانی مانی.
اسماعیل:
اظهار عرض علم به طول کلام نیست
باشی نفس دراز به چون و چرا چرا؟
این تجنیس را تصریح نیز گویند.
طریق دوم که بسیط مختلف نامند چنانکه حرکات الفاظ متجانس متغایر باشند. مثال از اهلی شیرازی:
پیرو ایشان شود در آن جهان
رخش دل اندر صف مردان جهان.
جهان در مصرع اول بفتح جیم و در مصرع ثانی بکسر آن. (آنندراج).
صاحب ترجمان البلاغة در ذیل تجنیس مطلق آرد: مجانس از الفاظ نامی بود گردنده میان چیزهای مختلف بمعنی، چون بیتی بود بدو اندر دو یا سه لفظ بحروف و اعراب و نقط یکسان گردنده هر لفظی از آن لفظها بمیان چیزهای مختلف بمعنی، آن بیت را مجانس خوانند و بعضی پارسی گویان متشابه... (خفیف):
بر همه نیکوان شهر شهی
نیست با دو لبانْت شهد شهی.
شاعر گوید (هزج):
از بکتورم بر آل مرو آن آمد
کز بومسلم بر آل مروان آمد.
عنصری گوید (رمل):
آن چه رویست آن شکفته گِردش اندر گلستان
وآن چه جراره ست خفته سال و مه بر گل ستان.
ذوقی گوید (متقارب):
کجا نام اصحاب دانش برند
ابوالفتح بستی سر دفتر است
هر آن کو نیاید بفضلش مقر
بدانم که او را سر دف تر است.
ربیعی گوید (مضارع):
نام نکو بمان تو بهر برزن
تا فضل تو پدید شود بر زن.
سؤال و جواب (مضارع):
گویند هفت مرد است در پنجهیربد
زآن هفت دو مسلمان وآن پنج هیربد
من پنجهیر دیدم و آن پنج هیربد
از پنج هیربد نشود پنجهیر بد.
(هزل) بستی گوید اندر آن وقت که دختر آورد و آن دختر بمرد (متقارب):
چو دختر بیامد من اندر هزیمت
گه آمل گزیدم گه از شرم ساری
برفت آخر آن مصلحت بر طریقی
که رست او ز طعنه من از شرمساری.
(ترجمان البلاغه چ احمد آتش صص11 - 12).

تجنیس خط.

[تَ سِ خَط ط / خَ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) این صنعت را مضارعه و مشاکله نیز خوانند و این چنان باشد که دو لفظ آورده باشد که در خط متشابه یکدیگر باشند و در نطق مخالف، مثالش از قرآن: وَ هُم یَحسبونَ اَنهم یُحسنونَ صُنْعاً(1). دیگر: وَالذی هُوَ یُطعمنی وَ یَسقین. وَ اِذا مَرضْتُ فَهوَ یَشفین(2). دیگر از کلام نبوی: اِیّاکمْ وَالمُشارةَ فَانَّها تُمیت الْغُرَّةَ وَ تُحْیی الْعُرَّة. و در کتاب شهاب این خبر چنین است: اِیّاکم و مشارَةَالناسِ فانَّها تدفِن الغرةَ و تُظهِرُ العُرةَ. و دیگر پیغامبر گوید: علیک بالیأس مِن النّاسِ. و از سخن امیرالمؤمنین علی قال فی الجراد: کُلهُ و کُلّهُ. و از سخن فصحا و بغایت نیکو است و بعضی با امیرالمؤمنین نسبت میکنند: غَرکَ عِزکَ فصارَ قصارُ ذلک ذُلّکَ فَاخش فاحِشَ فِعْلک فَعلَّکَ تُهدا بهذا. و دیگر من گویم: رُبَّ رَبِّ غِنی غَبیّ سَرَّتْهُ شِرَّتُهُ فَجاءَهُ فُجاءَةً بَعدَ بُعدِ عِشرتِهِ عُسرتهُ. دیگر: نِعم النسبُ النشبُ. دیگر: المجالِسُ اَحلاها اَخلاها. دیگر: کلُّ مَلهوفٍ اِلیهِ فَرارُهُ وَ لدَیهِ قَرارُه.
پارسی: شب تاریک و راه باریک.
شعر تازی: نصربن الحسن گوید:
یا حُسنَ دارٍ تَعفت و طیب تلک المغانی
کأنَّها هُنَّ لفظ و ما لها مِن معانی.
مراست:
به عادَ اَعْلامُالعلومِ عوالیا
و اصبح اَثْمانُالثناء غَوالیا.
دیگر:
لِقطبِالملوک تَذِلُّ الرقاب
و نحوَ هواهُ تَمیلُ النُّفوس
عواطفهُ سابغاتُالظلالْ
وَ اَنعمهُ سائِغاتُالکؤسْ.
مثالش از شعر پارسی من گویم:
در خدمت تو اسب معالی بتاختم
وز نعمت تو نرد امانی بباختم.
دیگر:
همان خوشتر که نوشی اندرین مدت می صافی
همان بهتر که پوشی اندرین موسم خز ادکن.
مثال دیگر:
تو مشکین خال و من چنین مسکین حال.
(حدایق السحر چ اقبال صص10 - 12).
و رجوع به المعجم چ مدرس رضوی چ 1314 ه . ش. ص255 شود. و صاحب آنندراج آرد: نوع هفتم [ از انواع تجنیس ]، تجنیس خط، الفاظی در کلام آرند که در کتابت مانند باشند و در تلفظ متغایر:
خوبان که گرد لب خط مشکین کشیده اند
خط بر حیات عاشق مسکین کشیده اند.
مراد مشکین بشین معجمه و مسکین بسین مهمله است. مثال تجنیس خط در نثر: پوشیده و پوسیده و نوشیده و جامه و خامه... (آنندراج). صاحب آنندراج علاوه بر اینکه تجنیس خط را نوع هفتم از انواع تجنیس قرار داده در نوع سوم نیز نظیر همین تعریف را آورده و بی آنکه نامی برای آن ذکر کند گوید: نوع سوم متحدالکتابة و متخالف النقاط و الحرکات. مثال ابراهیم حسین نصیری:
خمارآلودگان را مژده باد ای دل که آن ساقی
گوارا بادهء چون خون دشمن در سبو دارد.
واله هروی:
سراید ثنا جز تو گر دیگرا
کند در دهانم زبانی زیانی.
در شعر اول، چون و خون و در دوم، زبانی و زیانی متجانس. (آنندراج). جرجانی این گونه تجنیس را تجنیس التصحیف خوانده است. رجوع به تجنیس التصحیف شود.
(1) - قرآن 18/104.
(2) - قرآن 26/79 و 80.

تجنیس زاید.

[تَ سِ یِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) و مذیل نیز خوانند و آن چنان باشد که هر دو کلمهء متجانس بحروف و حرکات متفق باشند اما در آخر یک کلمه حرفی زیادت بود، مثال: هو حامٍ حامل لاعباءالامور و کافٍ کافل لمصالح الجمهور. دیگر: انا من زمانی زمانة و من اِخوانی فی حنانة. پارسی: مو سیاه تر از شب و شبه. نصربن الحسن المرغینانی گوید:
فدیناه من خل موافٍ موافق
و من صاحب وافٍ مصافٍ مصافقِ.
من گویم:
در حسرت رخسار تو ای زیباروی
از ناله چو نال گشتم از مویه چو موی.
وطواط (حدایق السحر).
آنست که کلمهء متجانس از دیگری بحرفی زیادت باشد. (المعجم ص252). و یکی از اقسام بلاغت آنست که دبیر و شاعر دو لفظ به یک معنی بیارند و به آخر لفظ آخرین یک حرف زیادت کنند، چون نام و نامه و این قسم بتازی ستوده اند تا بغایت، چنانکه عنصری گوید (مضارع):
آبست و زعفران حسد تو که حاسدت
بر چشم چشمه دارد و بر چهره زعفران.
مراد چشم و چشمه است.
شاعر گوید (هزج):
از جام بجامه چه شبانگاه
وز جامه بجام چه تو شبگیر
شیر است غذای کودک خرد
شیره ست غذای مردم پیر.
عسجدی گوید (هزج):
تا پیل چو یک فریشم پیله
اندر نشود بچشمهء سوزن
شاها تو بزیر فر یزدان
بدخواه تو زیردست اهرمن.
دهقان فوزی گوید (مضارع):
تا پیل مر سپه را بر تود توده کرد
بنگر که زود مر همه را پاک زوده کرد
بخش زمانه بد علم جان جلیل را
ببرید تار و پود همه پاک پوده کرد
این پادشا بتاختن سود رفته بود
مر تازننده را طمع سود سوده کرد.
عنصری گوید (مجتث):
شده ست کام تو بر کامهء عطا صورت
شده ست نام تو بر نامهء ظفر عنوان.
محمد عبده گوید (متقارب):
سهی سروم از ناله چون نال گشته
سها مانده از غم سهیل یمانی.
مراد سها و سهیل و ناله و نالست. (ترجمان البلاغة چ احمد آتش صص14 - 15).
صاحب آنندراج در تعریف تجنیس زاید شرطی افزوده گوید: تجنیس زاید و ناقص و آن چنانست که لفظ دوم متجانس در عدد حروف کم یا بیش باشد، اگر اول است ناقص والا زاید، مثال ناقص:
در فرقت روی خوب آن طرفه پسر
از ناله چو نال هستم از مویه چو موی.
موی ناقص از مویه. مثال زاید:
باری نظری ز مردمی کن
کز هجر تو چشم چشمه گشته ست.
چشمه زاید از چشم است. (آنندراج).

تجنیس مذیل.

[تَ سِ مُ ذَیْ یَ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) رجوع به تجنیس زاید شود.

تجنیس مردد.

[تَ سِ مُ رَدْ دَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) رجوع به تجنیس مزدوج شود.

تجنیس مرکب.

[تَ سِ مُ رَکْ کَ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) چنان بود که دو لفظ متجانس یکی یا هر دو مرکب بود و این دو نوع است، یکی آنکه در لفظ و خط متشابه باشند و دیگر آنکه در لفظ متشابه و در خط مختلف، این بازپسین را علی الخصوص تجنیس مفروق خوانند، مثال هر دو نوع از نثر تازی: اِن علتْ دولةُ اوغادٍ فَصنعُالله رائح او غادٍ. دیگر: کنتُ اطمع فی تجریبکَ و مَطایاالجهل تجری بک. مثال دیگر از نثر پارسی: تا زنده ام در راه مهر تو تازنده ام. من مرده نیم ولکن مردنیم. مثال هر دو گونه از شعر تازی:
جعلتُ هدیتی لَکم سواکا
و لم اَقصد به احداً سواکا
بَعثت الیک عوداً من اراک
رجاءً ان اَعُودَ و اَن اراکا.
دیگر مفروق:
کلکم قد اخذ الجامَ و لا جام لنا
ما الذی ضَر مدیرالجام لو جاملنا.
قطران گوید در دو نوع:
من اندر غم وعدهء دیدن تو
کنم با دل خویش دایم شمارا
تو از مهر من یک زمان یاد ناری
مگر مهربانی نباشد شما را.
دیگر مفروق:
سروبالایی که دارد بر سر سرو آفتاب
آفت دلهاست و اندر دیدگان زآن آفت آب.
وطواط (حدایق السحر).
آنست که الفاظ متجانس یک کلمتی مفرد باشد و دیگری از دو کلمه مرکب بود، چنانکه شاعر گفته است:
خورشید که نور دیدهء آفاق است
تا بنده نشد پیش تو تابنده نشد.
و دیگری گفته است:
در راه تو تا زنده ام
بر بوی تو تازنده ام. (المعجم ص253).
نوع دوم مرکب تام و آن آوردن لفظ قلیل الحروف در مقابل لفظ کثیرالحروف است و این هم دو طریق دارد، یکی مرکب تام متفق است که یکی بسبب ترکیب متجانس شده و در همهء ارکان موافق گشته. مثال از مثنوی اهلی شیرازی:
بر لب بحر از همه سو فارغم
رسته ام از ناوک و سوفار غم.
زکی مراغه ای:
من کرده دعا گفته فلک آمینا
تا به شود آن دو چشم بادامینا
از دیدهء بدخواه ترا چشم رسید
در دیدهء بدخواه تو باد آمینا.
دوم مرکب تام مختلف است و این بر دو گونه است، اول آنکه ارکان متجانسین متفق باشد ورای حرکات. مثال از اهلی شیرازی:
میل تو گر شد سوی دارالسلام
من شدم اینک سوی دار السلام.
رای دارالسلام در مصرع اول مضموم و در مصرع دوم ساکن است. دوم آنکه در کتابت مختلف باشند و در تلفظ موافق و آنرا تجنیس مفروق نامند.
ظهوری:
شب به گلگشت آمد از مه تاب برد
صبحی از هر جلوه اش مهتاب برد.
(آنندراج).

تجنیس مزدوج.

[تَ سِ مُ دَ وَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) تجنیس مکرر. صاحب حدایق السحر در ذیل تجنیس مکرر آرد: و این تجنیس را مردد و مزدوج نیز خوانند. و این صنعت چنان باشد که دبیر یا شاعر در آخر اسجاع یا در آخر ابیات دو لفظ متجانس پهلوی یکدیگر بیارد، اگر در صدر لفظ اول زیادتی باشد روا بود. مثالش: النبیذُ بغیرالنغم غم و بغیرالدسم سم. دیگر: من طلب شَیئاً وَ جَدَّ وَجَدَ. دیگر: من قرع باباً وَ لَجَّ وَلَجَ. پارسی: فلان با سرود و رودست. یا فلان زار و نزار است. مثالش بوالفتح بستی گوید شعر:
اباالعباسِ لاتحسب بانی
لشی ء عن حلی الاشعارِ عارِ
فلی طبع کسلسال معین
زُلالٍ من ذری الاحجارِ جارِ
اذاما اکبتِ الادوارُ زنداً
فلی زند عَلی الادوارِ وارِ.
شعر پارسی:
افتاد مرا با دل مکار تو کار
وافکند درین دلم دو گلنار تو نار
من مانده خجل به پیش گلزار تو زار
با این همه در دو چشم خونخوار تو خوار.
و قطران را قصیده ای است ترجیع تا آخر قصیده این صنعت بکار داشته است و مطلع آن قصیده اینست:
یافت زی دریا دگربار ابر گوهربار بار
باغ و بستان یافت گویی زابر گوهربار بار.
منوچهری گوید:
با رخت ای دلبر عیار یار
نیست مرا نیز به گل کار کار
تا رخ گلنار تو رخشنده گشت
بر دل من ریخته گلنار نار. (حدایق السحر).
و صاحب ترجمان البلاغه آنرا بعنوان تجنیس مردد آورده گوید: و یکی از اقسام صناعت آنست که پیوسته قافیت کلمه ای مانند وی بیاری و صورت و اعراب و معنی مختلف، چنانکه یزدانی گوید (متقارب):
شهی وقف کرده بر آمال مال
چون او نی بمردی کسی زآل زال.
غضاری گوید (رمل):
این غم دل برد یک ره چون هزیمت گشت برد
فرخجسته فر فروردین پدید آورد ورد.
کسایی گوید (مضارع):
دانم که هیچکس نکند مرثیت مرا
دانم که مرده بر دل میراث خوار خوار.
فرخی گفته (مضارع):
جایی که برکشند مصاف از پس مصاف
وآهن سلب شوند یلان از پس یلان
چون برکشیده تیغ تو پیدا شود ز دور
از هر تنی شود سوی گردون روان روان.
هم در این شعر گوید (مضارع):
روزی درخش تیغ تو بر آتش اوفتاد
آتش ز بیم گشت بسنگ اندرون نهان
اکنون چو آهنی بسر سنگ برزنی
آسیمه گردد و شود اندر جهان جهان.
(ترجمان البلاغه چ احمد آتش صص12 - 14).
شمس قیس شرط در قافیه یا سجع بودن را نیاورده ولیکن همهء مثالها که آورده برخلاف صاحب آنندراج دربارهء تجنیس مزدوج در قافیه میباشد. او گوید: تجنیس مزدوج آنست که کلمات متجانس مترادف یکدیگر افتد، چنانکه معزی گفته:
سال سرتاسر چو گلزار است خرم عارضت
چون دل من صد دل اندر عشق آن گلزار زار
نیمهء دینار ماند آن دهان تنگ تو
در دل تنگم فکند آن نیمهء دینار نار
ای بت شیرین لبان تا چند از این گفتار تلخ
روز من چون شب مدار از تلخی گفتار تار
دوستی و مهربانی کار تو پنداشتم
کی گمان بردم که داری کینه و پیکار کار.
و باشد که متواتر باشد، چنانکه بیت:
افتاد مرا با دل مکار تو کار
وافکند درین دلم دو گلنار تو نار.
و معزی گفته است:
ای گوی زنخ سخن ز گویت گویم
وی موی میان ز عشق مویت مویم
گر آب شوم گذر به جویت جویم
ور سرو شوم به پیش رویت رویم.
و دیگری گفته است:
از خاک کسی عنبر خوش بوی نبوید
وز خارخسک لالهء خودروی نروید.
و این جنس را مکرر و مردد خوانند. (المعجم صص253 - 254).
صاحب آنندراج نیز شرط قافیه بودن را برداشته گوید: نوع چهارم از انواع تجنیس، تجنیس مزدوج متصل و منفصل، و این چنان است که لفظی آورده شود و در مقابل لفظی متصل یا منفصل و آن مقابل یک حرف و یا چند حرف کمترین. مثال متصل، ظهوری گوید:
یک دیدن است خلقی تقسیم بایدش کرد
از غیر اگر نگاهی گاهی زیاد باشد.
گاهی از نگاهی یک حرف کم است. مثال منفصل، نجیب خالص استرابادی گوید، در تعریف اسب:
بادپا، آتش عنان، صحراگذر، دریاگذار.
مراد گذر و گذار است که اول یک حرف از دوم کم است و دریا فاصل است بینهما. (آنندراج).

تجنیس مزیل.

[تَ سِ مُ زَیْ یَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) دوم [ از نوع ششم، تجنیس بالتخلیه ] مزیل، که آن در حرف اول متغایر و در بواقی متوافق باشد، چنانکه اشارت و بشارت و دام و رام. عرب ناصح گوید:
صوفی که قول او همه رمز است و محض خیر
چون گویدت میار بیار ای پسر بیار.
میار و بیار مختلفه اولند. (آنندراج).

تجنیس مطرف.

[تَ سِ مُ طَرْ رَ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) چنان بود که دو لفظ متجانس را همهء حروف متفق بود مگر حرف آخر، مثال از سخن نبوی: الخیل معقودٌ بنواصیها الخیر الی یوم القیامة. دیگر: الخائنُ خائفٌ. دیگر: دل کریم از آزار آزاد باشد.
ابوبکر قهستانی گوید:
تمتع بیوم مسعدالنجح مسعف
و دع قول لاحٍ معنت النصح معنف.
و این قصیده از اول تا آخر آراسته است بدین صنعت و صنعتهای خوب دیگر.
معزی گوید:
از شرار تیغ بودی بادساران را شراب
وز طعان رمح بودی خاکساران را طعام.
(حدایق السحر ص10).
تجنیس مطرف آنست که متجانسان در جملهء حروف متفق باشند الا در حرف طرف یعنی حرف آخرین... و چون هر دو کلمه متقارب باشد در ترکیب آنرا اشتقاق و اقتضاب خوانند، چنانکه گفته اند:
نوای تو ای خوب چهر نوآیین
درآورد در کار من بی نوایی
رهی گوی خوش ورنه بر راهوی زن
که هرگز مبادم ز عشقت رهایی
ز وصفت رسیده ست شاعر به شِعْری
ز نعتت گرفته ست راوی روایی.
(المعجم چ 1 مدرس رضوی ص255).
و صاحب آنندراج این تعریف را برای تجنیس مضارع آورده است. رجوع به تجنیس مضارع شود. و نیز صاحب آنندراج برای این اصطلاح معنی دیگر آورده گوید: سوم [ از نوع ششم، تجنیس بالتخلیه ] مطرف یعنی متحد بودن اطراف دو لفظ و تباین در اواسط، چنانکه ظهوری گوید:
از آن عارض لطافت می تراود
از آن قامت قیامت می تراود.
مقصود قامت و قیامت است.(از آنندراج).

تجنیس مطلق.

[تَ سِ مُ لَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) رجوع به تجنیس تام شود.

تجنیس مفروق.

[تَ سِ مَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) رجوع به تجنیس مرکب شود.

تجنیس مکرر.

[تَ سِ مُ کَرْ رَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) رجوع به تجنیس مزدوج شود.

تجنیس ناقص.

[تَ سِ قِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) آنست که کلمات متجانس در حروف متفق باشند و در حرکات مختلف، چنانکه قطران گفته است:
پیاده شود دشمن از اسب دولت
چو باشی بر اسب سعادت سَوار
بر اسب سعادت سواری و داری
بدست اندرون از سعادت سِوار.
(المعجم ص253).
این همچو تجنیس تام در اتفاق حروف ولکن بحرکت مختلف باشند. مثالش: جبة البرد جنة البرد، و غرض لفظ بُرْد و بَرْد است که حرکت یکی ضم است و یکی فتح و ناقص از این جهت خوانند و اگر بحرکت متفق بودندی چنانکه بحروف اند خود تجنیس تام بودی و در سخن نبوی است: اللهم حسنت خَلقی فحسن خُلقی. و معاذ جبل گوید: الدین یهدم الدین. و یکی از فصحا گوید: الجود محتکر بِرّ لا محتکر بُرّ. و ثعالبی گوید: الصدیق الصدوق اول العقد و واسطة العقد و در عربیت بسیار است. پارسی: ای بلا گُزیده و پشت دست گَزیده. دیگر: راه کَشنده و گرمای کُشنده. شعر تازی من گویم:
لِمولانا کمال الدین مجد
اَشم و منصبٌ عالٍ و عِزّه
یُحبُ جوارهُ زُهَرُالمعالی
کحبِ کثیرٍ اطلالَ عَزّه.
(حدایق السحر وطواط صص6 - 8).
جرجانی این تجنیس را تجنیس بالتحریف خوانده. رجوع به تجنیس التحریف شود. || صاحب آنندراج برای اصطلاح «تجنیس ناقص» معنی دیگری نیز آورده و آنرا برابر تجنیس زاید قرار داده است. رجوع به تجنیس زاید بتعریف آنندراج شود.

تجنیص.

[تَ] (ع مص) مردن. || گریختن از بیم. || تیز نگریستن. || گشادن چشم از بیم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از قطر المحیط). || ریخ زدن. (منتهی الارب): جنص بسلحه؛ رمی به. (قطر المحیط).

تجنیق.

[تَ] (ع مص) سنگ انداختن به منجنیق. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تجنین.

[تَ] (ع مص) دیوانه کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از قطر المحیط) (ناظم الاطباء). || قوافی التجنین؛ ابیاتی که برای جن سروده شود، مانند:
اَلا یا طبیب الجن هل لک حیلةٌ
فان طبیب الانس اعیاهُ دائیا.(اقرب الموارد).

تجنیة.

[تُ جُنْ یَ] (اِخ) شهری است در اندلس. (مراصد) (معجم البلدان).

تجواب.

[تَجْ] (ع مص) مسافت بریدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || سیر کردن در شب. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || گریبان کردن پیراهن را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تجواز.

[تِجْ] (ع اِ) ج، تجاویز. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). نوعی از چادر منقش. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بُردِ منقش. (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تجوال.

[تَجْ] (ع مص) گشتن. (تاج المصادر بیهقی). گرد برآمدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). گرد چیزی گردیدن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). رجوع به تجویل شود.

تجوب.

[تَ] (اِخ) قبیله ایست از حِمْیَر. و از آن قبیله است ابن ملجم تجوبی قاتل امیرالمؤمنین علی (ع) و در این شعر ولیدبن عقبة:
الا ان خیرالناس بعد ثلاثة
قتیل التجیبی الذی جاء من مصر.
جوهری لفظ «تجیبی» را تصحیف کرده «تجوبی» خوانده بگمان اینکه از لفظ ثلاثة خلفای ثلاثة مراد است و مجدالدین گوید که مراد از آن آن حضرت صلی الله علیه و سلم و عمرین است و لفظ تجیبی است و مقتول آن عثمان رضی الله عنه. (منتهی الارب).

تجوبی.

[تَ] (ص نسبی) منسوب به قبیلهء تجوب. رجوع به مادهء قبل و مادهء بعد شود.

تجوبی.

[تَ] (اِخ) ابن ملجم تجوبی قاتل امیرالمؤمنین علی علیه السلام. رجوع به تجوب شود.

تجوخ.

[تَ جَوْ وُ] (ع مص) ریزیده شدن چاه. (تاج المصادر بیهقی). ریخته شدن کناره های چاه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || کفیدن و جاری گردیدن ریم قرحه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). منفجر شدن قرحه. (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تجود.

[تَ جَوْ وُ] (ع مص) جَیّد اختیار کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || تأنق در صنعت. (اقرب الموارد).

تجوده.

[تَ دَ] (اِخ) موضعی است به بلاد تمیم. (منتهی الارب). چنین است در منتهی الارب چ تهران و صحیح «یجودة» است. در تاج العروس آمده: «یجودة بفتح التحتیة و ضم الجیم؛ ع [ موضع ] ببلاد تمیم».

تجور.

[تَ جَوْ وُ] (ع مص) افتادن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). سقوط. (فرهنگ نظام). || منهدم گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). انهدام. (فرهنگ نظام). || بر پهلو خفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تجورب.

[تَ جَ رُ] (ع مص) پایتابه پوشیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). جوراب پوشیدن. (از قطر المحیط).

تجوز.

[تَ جَوْ وُ] (ع مص) آسان فاگرفتن. (تاج المصادر بیهقی). آسان فراگرفتن. (زوزنی). آسان فراگرفتن چیزی را و چشم پوشی کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || عفو کردن گناه کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || قبول کردن درم های مغشوش. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || سبک گزاردن نماز را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). و در حدیث: اسمع بکاء الصبی فاتجوز فی صلاتی. (اقرب الموارد). || سخن بمجاز گفتن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تجوزاً.

[تَ جَوْ وُ زَنْ] (ع ق) مجازاً. توسعاً. وسعت دادن مفهومی را چنانکه بر مصادیق دیگری نیز که جز مصادیق مندرج در تحت آن مفهوم است و نحو مناسبتی با آن دارد اطلاق شود: یقال العلم تجوزاً علی الاعتقاد کیف کان ولو ظناً.

تجوش.

[تَ جَوْ وُ] (ع مص) گذشتن بهره ای از شب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || فرورفتن به زمین. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از قطر المحیط).

تجوظ.

[تَ جَوْ وُ] (ع مص) سعی کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تجوع.

[تَ جَوْ وُ] (ع مص) گرسنه گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). گرسنگی :
نیز جوع و حاجتم از حد گذشت
صبر و عقلم از تجوع یاوه گشت.
مولوی (مثنوی).
گفت دانم کز تجوع وز خلا
جمع آمد رنجتان زین کربلا.
مولوی (مثنوی).
|| خویشتن را گرسنه داشتن. (زوزنی). خود را گرسنه داشتن بقصد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تجوف.

[تَ جَوْ وُ] (ع مص) در میان چیزی شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). در میان چیزی درشدن. (آنندراج) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). به اندرون وی درآمدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء): اجتاف الوحشی کناسه و تجوفه. (اقرب الموارد). || تجوفت الخرصةُ العرفج و ذلک قبل ان تخرج من جوفه. (قطر المحیط). || اجوف شدن چیزی. (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تجوق.

[تَ جَوْ وُ] (ع مص) گردآمدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تجون.

[تَ جَوْ وُ] (ع مص) سپید کردن دروازهء عروس. || سیاه کردن دروازهء میت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تجوهر.

[تَ جَ هُ] (ع مص) جوهر شدن. (قطر المحیط). کلمهء تجوهر بمعنای جوهریت و حقیقت جوهری اشیاء است. و اراده میکنند ذاتیات و حقایق جوهری اشیاء را و در حقیقت آنچه جوهریت جوهر به آن بستگی دارد... (فرهنگ لغات و اصطلاحات فلسفی). رجوع به جوهر شود.

تجویب.

[تَجْ] (ع مص) گریبان کردن پیراهن را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد). || جَوَّبَ الشی ءَ؛ قطع وسطه و فی حدیث علی: اخذتُ اِهاباً معطوناً فجوبتُ وسطهُ و ادخلتهُ فی عنقی. (ذیل اقرب الموارد).

تجویح.

[تَجْ] (ع مص) پوشیدن پای را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد).

تجویخ.

[تَجْ] (ع مص) بر زمین انداختن چیزی را. || کندن سیل کنارهء رود را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد).

تجوید.

[تَجْ] (ع مص) سره کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار). نیکو کردن و سره کردن. (غیاث اللغات) (آنندراج). نیکو کردن. (فرهنگ نظام). جَیّد گردانیدن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). نیکو کردن و جَیّد گردانیدن چیزی را. (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد): لاتطلب سرعة العمل و اطلب تجویده... (عیون الانباء). || رعایت کردن قاری تجوید را در قرائت خود. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). حرف به مخارج ادا کردن. (غیاث اللغات) (آنندراج). نیک گفتن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار). علم ادای حروف از مخارج. (ناظم الاطباء). علمی که در آن کیفیت نیکو خواندن قرآن و امور متعلق به آن ذکر میشود. (از فرهنگ نظام). (در اصطلاح قراء) تلاوت کلام الله است بنحوی که حق هر حرفی از مخرجش اداء و صفتی را که مخصوص اداء هر حرفی است مراعات کنند، از قبیل: همس و جهر و شدت و رخاوت و مانند آن. و ادا کردن حق هر حرفی از آنچه که سزاوار است در موارد بخصوص که باید بجای آورند، مانند: ترقیق مستقل و تفخیم مستعلی و امثال آنها و بازگردانیدن هر حرفی را بسوی اصلش بدون تکلف. و طریق عمل بدین علم آن است که از دهان شیوخ و استادان این فن بشنوند، مخصوصاً کسانی که عارف باشند به طریق اداء تلاوت کلام الله و بدانچه که قاری از مخارج حروف و صفات آنها و وقف و ابتداء و رسم بدان نیازمند است معرفت کامل پیدا کرده باشند. و مراتب تجوید سه است: ترتیل و تدویر و حدر. و تدویر بر حدر و ترتیل بر هر دو مقدم است و ترتیل عبارت از آرامی است به مذهب ورش و عاصم و حمزه و حدر سرعت باشد به مذهب ابن کثیر و ابی عمرو و قالون و تدویر میانه روی بین آندو است به مذهب ابن عامر و کسائی و این ترتیب روش غالب اوقات قارئان مذکور است و الا هر یک از آنان یکی از مراتب مسطوره را جائز دانسته اند. در ترتیل مراعات تمطیط از لوازم است و در حدر اندماج از لوازم باشد، زیرا قرائت مانند رنگ سپیدی است که اگر کم باشد به گندم گونی متمایل شود و اگر از حد زیاده گردد منجر به برص شود. در اتقان گفته است که ترتیل مرادف تحقیق است و کیفیت قرائت بر سه نوع است: اول تحقیق. و آن اعطاء هر حرفی راست حقش را از اشباع مد و تحقیق همزه و اتمام حرکات و اعتماد اظهار و تشدیدات و بیان حروف و تفکیک حروف و اخراج حروف بعضی را از بعضی، بوسیلهء سکته و ترتیل و تؤده و ملاحظهء جایزات وقفها بدون قصر و اختلاس و اسکان متحرک و ادغام و ترتیل برای ورزش زبان و تقویم الفاظ باشد و یستحب الاخذ به علی المتعلمین من غیر ان یتجاوز فیه الی حدالافراط بتولید الحروف من الحرکات و تکریر الراءات و تحریک السواکن و تطنین النونات بالمبالغة فی الغنات و نحو ذلک و هذا النوع من القرائة مذهب حمزة و ورش. دوم حَدْر بفتح حاء و سکون دال است و آن ادراج قرائت بسرعت و تخفیف قرائت است بوسیلهء قصر و تسکین و اختلاس و بدل و ادغام کبیر و تخفیف همزه و مانند آنها از آنچه بروایت صحیحه رسیده با مراعات برپا داشتن اعراب و تقویم اللفظ و تمکن حروف بدون بتر حروف مد و اختلاس اکثر حرکات و این ترتیب از اکثر پیشوایان این فن از کسانی که منفصل را ممدود ساخته اند و به حد اشباع نرسیده اند. و آن مذهب سائر قراء است و مختار نزد اکثر اهل تجوید باشد. سپس صاحب اتقان گوید فرق بین ترتیل و تحقیق آنست که تحقیق برای ورزش و تعلیم و تمرین و ترتیل برای تدبر و تفکر و استنباط باشد. پس هر ترتیلی تحقیق باشد ولی هر تحقیقی ترتیل نیست.
فائده - در شرح مهذب آمده که علماء تجوید اتفاق کرده اند که افراط در اسراع مکروه است و گفته اند تلاوت قرآن یک جزء آن با ترتیل بر دو جزء بدون ترتیل رجحان دارد و استحباب ترتیل برای تدبر است و برای آنست که به بزرگداشت و توقیر کلام ایزدی نزدیکتر و تأثیر معانی در قلب قاری بیشتر خواهد بود و بهمین جهت است که برای کسانی که به زبان تازی آشنا نیستند و از کلام ایزدی بهره ای نمیبرند، تلاوت با ترتیل معهذا استحباب دارد. و در نشر گفته است که اختلاف شده است در اینکه آیا مراعات ترتیل با قلت قرائت افضل است یا ترک ترتیل با کثرت قرائت. و بعضی از پیشوایان ما در پاسخ این پرسش نیکو قضاوتی کرده و ثواب قرائت با مراعات ترتیل از حیث قدر و منزلت پیش است و ثواب کثرت قرائت از حیث شماره افزون باشد، زیرا در ازاء هر حرفی ده حسنه برای قاری منظور است و در برهان زرکشی گوید تمامیت ترتیل بزرگ داشتن الفاظ و روشن ادا کردن حروف و ادغام نکردن حرفی در حرف دیگر باشد و این حداقل تمامیت ترتیل است و حداکثر آن آنست که منزلت هر لفظی را کما هو حقه بشناسد و ادا کند، چنانکه اگر بلفظی رسید که مبنی بر تهدید بود مانند لفظ متهدد تلفظ کند، همچنان اگر بلفظی مصادف شد که حاکی از تعظیم بود، آن را با تعظیم ادا کند، چنانکه در اتقانست. (از کشاف اصطلاحات الفنون). و رجوع به کشف الظنون ذیل علم تجوید شود. || نیکورو گردیدن اسب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تجویر.

[تَجْ] (ع مص) بیوکندن. (تاج المصادر بیهقی). بیفکندن. (زوزنی) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). انداختن کسی را به زدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || به جور منسوب کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). نسبت دادن کسی را به جور. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد) (از آنندراج). || برگردانیدن بنا را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): جَوَّرَ البناءَ؛ قلبهُ و قعرهُ. (قطر المحیط). برگرداندن و واژگون کردن بنا. (از اقرب الموارد).

تجویز.

[تَجْ] (ع مص) روا داشتن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار) (زوزنی) (آنندراج). روا داشتن رای کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). انفاذ. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || روا داشتن امری را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). روا کردن و گذراندن و مجاز قرار دادن امری. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). روا داشتن و جایز گردانیدن. (فرهنگ نظام). || روا دیدن حکمی. (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد). || آب دادن شتران خود را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از قطر المحیط). || کشیدن شتران را یکان یکان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || روا گردانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). روان یا رایج قرار دادن دراهم را. (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد).

تجویز کردن.

[تَجْ کَ دَ] (مص مرکب)اندر کردن. || آزمایش کردن. || فتوی دادن و اذن دادن و روا گردانیدن و حکم کردن و رای دادن. (ناظم الاطباء). رجوع به مادهء قبل شود.

تجویظ.

[تَجْ] (ع مص) سعی کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || اندک صبر شدن. || اندوهگین شدن. ملول شدن. (از قطر المحیط).

تجویع.

[تَجْ] (ع مص) گرسنه کردن کسی را و گرسنه داشتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). گرسنه کردن. (زوزنی). گرسنه داشتن. (دهار). گرسنه داشتن بقصد. (آنندراج) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). اِجاعة.

تجویف.

[تَجْ] (ع مص) کاواک و میان تهی کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). میان تهی کردن. (دهار). خالی کردن. (غیاث اللغات) (آنندراج) (فرهنگ نظام). جوف قرار دادن چیزی را. || خارج کردن آنچه که در جوف آن بود. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || (اِ) در محاوره، آنچه که در میان چیزی خالی باشد. (غیاث اللغات) (آنندراج). جوف و کاواک و مغاره. (ناظم الاطباء). نزد اطبا فضایی که در باطن عضو باشد. (فرهنگ نظام) (از کشاف اصطلاحات الفنون) : و اگر اندر تجویفها و منفذهاء دماغ باشد [ مادهء نزله ] بسیار باشد که سکته آرد. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

تجویفات.

[تَجْ] (ع اِ) جوفها و مغاره ها. (ناظم الاطباء). جِ تجویف. رجوع به تجویف شود.

تجویق.

[تَجْ] (ع مص) جمع کردن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط) (آنندراج). || بانگ زدن بر کسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تجویل.

[تَجْ] (ع مص) بسی فاواگردیدن. (تاج المصادر بیهقی). گرد برآمدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بسی واگردانیدن. (زوزنی). بسیار گردانیدن. (آنندراج). در تاج العروس آرد: و جَوَّلَ تجوا، عن سیبویه قال و التفعال بناء موضوع للکثرة کفعلت فی فعلت و فی العباب جال تجوالاً و فی التهذیب جَوَّلَ البلاد تجویلاً؛ ای جال فیها کثیراً... (تاج العروس ج 7 ص266).

تجویة.

[تَجْ یَ] (ع مص) (از «ج وو») وُژَنْگ در مشک دادن. (تاج المصادر بیهقی). پیوند کردن خیک را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رقعه زدن خیک را. (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تجه.

[تَجْهْ] (ع مص) روی فرا کاری کردن. (تاج المصادر بیهقی). متوجه شدن چیزی را. (منتهی الارب). لغتی است در اتجاه. (قطر المحیط). رجوع به اتجاه شود.

تجهجه.

[تَ جَ جُهْ] (ع مص) بازبماندن. (از منتهی الارب) (آنندراج). کَفّ. امتناع. (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تجهز.

[تَ جَهْ هُ] (ع مص) ساختن. (تاج المصادر بیهقی). آماده شدن کار را. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). آماده شدن. (غیاث اللغات) (آنندراج). || ساخته شدن جهاز عروس و لشکر و مرده و مسافر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). آماده شدن مسافر به سفر. (اقرب الموارد) (قطر المحیط): ثم تجهز الناس بعد ذلک الی هذا الجبل [ جبل الفضة ] فلم یعرفوه. (اخبار الصین و الهند ص5).

تجهضم.

[تَ جَ ضُ] (ع مص) بزرگی نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تعظم. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || تکبر کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تغطرس.(1) (اقرب الموارد). || تجهضم الفحل علی اقرانه؛ ای علاهم بکلکله. (منتهی الارب) (قطر المحیط). بلند شدن فحل بر کلکل ماده.
(1) - در قطر المحیط تغطرش آمده و ظاهراً مصحف است.

تجهم.

[تَ جَهْ هُ] (ع مص) روی ترش کردن. (تاج المصادر بیهقی). ناخوش آمدن. (زوزنی). ترشرویی کردن با کسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ناخوش کردن و ترشرویی کردن با کسی. (آنندراج): تجهمهُ و تجهم لهُ؛ استقبلهُ بوجه کریه. (قطر المحیط) (اقرب الموارد): الدهر یتجهم الکرام. || به آرزوی خود نرسیدن. (اقرب الموارد).

تجهیز.

[تَ] (ع مص) دوانیدن اسب را بروی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || ساختن جهاز عروس و لشکر و مرده و مسافر و غازی و مانند آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (از غیاث اللغات) (از فرهنگ نظام) : و لما جَهزَهُم بجهازِهِم قالَ ائتونی باَخٍ لکم من ابیکم. (قرآن 12/59).

تجهیزات.

[تَ] (ع اِ) جِ تجهیز. ساز و برگ. جهاز. اسباب کار. ساز جنگ. وسایل کار و کارزار.

تجهیز کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)ساز دادن. باساز کردن. برساختن. ساختن.

تجهیل.

[تَ] (ع مص) به جهل منسوب کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). به نادانی منسوب کردن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تجهیة.

[تَ یَ] (ع مص) (از «ج ه و») فراخ گردانیدن زخم سر را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). فراخ گردانیدن جراحت و شکستگی سر را. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تجیب.

[تُ / تَ] (اِخ) بطنی است از کنده و از آنست کنانة بن بشر تجیبی، قاتل عثمان رضی الله عنه. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). و رجوع به مراصدالاطلاع و معجم البلدان و حلل السندسیه ج 1 ص297، و رجوع به تجوب شود.

تجیب.

[تُ] (اِخ) نام دختر ثوبان بن سلیم است. (منتهی الارب). رجوع به معجم البلدان و انساب سمعانی شود.

تجیبی.

[تُ] (ص نسبی) منسوب است به تجیب که قبیله ایست. (انساب سمعانی). رجوع به تجیب و تجیبی (اِخ) شود.

تجیبی.

[تُ] (اِخ) (امرای ...) تجیبی یکی از طوایف عرب بودند که بر سرقسطه(1) از بلاد مشهور اندلس حکومت کردند و از آن سلسله اند: منذربن یحیی تجیبی، المنصور (410 ه . ق. / 1019 م.)، یحیی بن منذر، المظفر (414 ه . ق. / 1023 م.)، منذربن یحیی (420 ه . ق. / 1029 م.).
رجوع به طبقات سلاطین اسلام ترجمهء عباس اقبال صص 22 - 23 و معجم الانساب ج 1 صص 90 - 91 و حلل السندسیه ج 2 صص 123 - 124 و دایرة المعارف اسلام ج 4 صص862 - 863 شود.
(1) - Zaragoza. Saragosse.

تجیبی.

[تُ] (اِخ) مکنی به ابوبکر. شعر بعربی میگفته. دیوان او صد ورقه است. (ابن الندیم، یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تجیبی.

[تُ] (اِخ) ابوالحسن علی بن قاسم التجیبی مشهور به زقاق. او راست: لامیة الزقاق، منظومه ای در فقه مالک و اول آن: ثنایی علی المولی اقدم اولا. (معجم المطبوعات ج 1 ستون 970).

تجیبی.

[تُ] (اِخ) ابوالعباس احمدبن معدبن عیسی یا معدان بن عیسی بن وکیل التجیبی الاندلسی. رجوع به احمدبن معدان... در همین لغت نامه و معجم المطبوعات ج 1 ستون 628 - 629 شود.

تجیبی.

[تُ] (اِخ) ابوعمر محمد بن یوسف بن یعقوب الکندی المصری التجیبی. رجوع به محمد ... شود.

تجیبی.

[تُ] (اِخ) حرملة بن یحیی. (اعلام زرکلی ج 1 ص162). رجوع به حرملة شود.

تجیبی.

[تُ] (اِخ) عبدالرحمن بن عبدالعزیز التجیبی. رئیس طایفهء تجیبی است که امیر محمد الاموی برای مطیع ساختن بنی قصی از این طایفه کمک گرفت و در سال 860 م. عبدالرحمن التجیبی را بر ثغرالاعلی بولایت گماشت. رجوع به حلل السندسیه ج 1 ص123 و دایرة المعارف اسلام ج 4 ص862 شود.

تجیبی.

[تُ] (اِخ) عتیق بن خلف التجیبی، مکنی به ابوبکر. واعظ و مورخ مالکی و ساکن قیروان بود و از ابی زید و تبان و غیرهم کسب علم نموده و در جمادی الاَخر سنهء 422 ه . ق. درگذشت. او راست: کتاب الافتخار و کتاب الطبقات. (از اسماء المؤلفین ج 1 ستون 651).

تجیبی.

[تُ] (اِخ) علی بن احمدبن الحسن بن احمدبن ابراهیم الحرالی التجیبی المالکی الاندلسی، مکنی به ابوالحسن. وی در شام سکونت داشت و در سنهء 637 ه . ق. درگذشت. او راست: اصلاح العمل لانتظارالاجل. الالماع بطرف من الانتفاع فی علم الحروف. (از اسماء المؤلفین ج 1 ستون 707).

تجیبی.

[تُ] (اِخ) محمد بن عبدالرحمن التجیبی، ملقب به اتقر که در سال 888 م. بدست عبدالله الاموی به ولایت سرقسطه رسید. وی محمد بن لب زعیم بنی قصی را مقتول ساخت و امارت را در خاندان خود موروثی ساخت. رجوع به حلل السندسیه ج 1 ص123 شود.

تجیبی.

[تُ] (اِخ) محمد بن هاشم تجیبی. یکی از امرای سرقسطه که در سال 934 م. سر از طاعت خلیفه عبدالرحمن الناصر باززد و خلیفه سرقسطه را محاصره کرد و محمد در فشار افتاد و از خلیفه بخشایش خواست و مورد عفو قرار گرفت.

تجیبی.

[تُ] (اِخ) یحیی بن احمد اندلسی مالکی ادیب، مکنی به ابوزکریا. وی بسال 753 ه . ق. درگذشت و دیوان شعر دارد. (هدیة العارفین ج 2 ص527).

تجیبی.

[تُ] (اِخ) یحیی بن محمد بن هاشم تجیبی. وی پس از پدر به امارت رسید و در زمرهء سرداران خلیفه عبدالرحمن الناصر و فرزندش الحکم المستنصر درآمد و در سال 975 م. به ولایت سرقسطه رسید. رجوع به حلل السندسیه ج 1 ص124 شود.

تجیبی.

[تَ] (اِخ) یمن بن احمدبن یمن طلیطلی اندلسی مالکی، مکنی به ابوموسی. در قرطبه بسال 390 ه . ق. درگذشت. او راست: برالوالدین در پنج جلد. (هدیة العارفین ج 2 ص548).

تجیر.

[تَ] (ع اِ) ثفل که بفارسی کنجاره باشد، لغت عامی است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ثجیر. رجوع به ثجیر و المعرب جوالیقی ص93 شود.

تجیر.

[تِ] (اِ) دیوار کرباسی خانه خانه دار. (ناظم الاطباء). پردهء کلفت کرباسی که عموماً در سفر با چادر استعمال میشود. مثال: من در سفر، جلوی چادر تجیر میکشیدم و یک حیاط درست میکردم. (فرهنگ نظام). پردهء ضخیم که آویخته نیست و بر ستونهای چوبین استوار است. || پرده و حجاب. (ناظم الاطباء).

تجیش.

[تَ جَیْ یُ] (ع مص) جمع شدن لشکر. (اقرب الموارد) (از قطر المحیط). گردآمدن و جمع شدن. (آنندراج). || شوریدن دل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تجیف.

[تَ جَیْ یُ] (ع مص) مردار شدن و بوی گرفتن مردار. (آنندراج) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (از ناظم الاطباء).

تجیه.

[تِ] (اِخ) تلفظ ترکی تژه(1) شهر باستانی یونان. رجوع به تژه در همین لغت نامه و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Tegee.

تجیی ء .

[تَجْ] (ع مص) دوختن مشک را. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تجییب.

[تَجْ] (ع مص) گریبان کردن پیراهن را. (زوزنی) (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تجییش.

[تَجْ] (ع مص) گردآوردن لشکر. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تجییض.

[تَجْ] (ع مص) برگشتن از چیزی و میل کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). برگشتن از چیزی. (آنندراج). میل کردن و انحراف و عدول ترس را. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تجییف.

[تَجْ] (ع مص) مردار شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || بوی گرفتن مردار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || زدن کسی را. || ترسانیدن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تجییم.

[تَجْ] (ع مص) جیم نوشتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تچر.

[تَ چَ] (اِخ) تجر. تچره. نام یکی از قصور استخر فارس. رجوع به تجر شود.

تچره.

[تَ رَ] (اِخ)(1) تجر. قصر کوچک داریوش. رجوع به تجر و ایران باستان ج2 ص1588 و 1598 شود.
(1) - Tacara.

تچین آباد.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش اشنویهء شهرستان ارومیه است که در دوهزارگزی جنوب خاوری اشنویه در مسیر راه ارابه رو نرژآباد واقع است. جلگه ای است معتدل و 116 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء اشنویه و محصول آن غلات و حبوبات و توتون است. شغل اهالی آنجا زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه ارابه رو دارد و در تابستان از راه ارابه رو نرژآباد اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

تچیه.

[تَ چی یَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان ده ملابخش هندیجان شهرستان خرمشهر که در سی وسه هزارگزی شمال خاوری هندیجان و پنج هزارگزی جنوب راه اتومبیل رو بهبهان به بندر معشور واقع است و 10 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

تحائف.

[تَ ءِ] (ع اِ) جِ تحفه. (آنندراج). تحفه ها و هدیه ها و ارمغانها. (ناظم الاطباء).

تحائی.

[تَ] (اِخ) هقعة است که یکی از منازل قمر باشد و بعضی گویند که جز هقعة است. رجوع به آثارالباقیهء ابوریحان چ لیپزیک ص342 و 351 و تحایی و هقعة و هنعة شود.

تحاب.

[تَ حاب ب] (ع مص) یکدیگر را دوست داشتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تحابب.

[تَ بُ] (ع مص) یکدیگر را دوست گرفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تحات.

[تَ حات ت] (ع مص) پوست بازکنده شدن. || خراشیده شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || فروریختن و پاشیده شدن برگ از شاخه. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || تحات دندانها؛ تأکل آنها. (از اقرب الموارد). فروریختن و کرم خوردگی دندانها. و رجوع به تحاتُت شود.

تحاتت.

[تَ تُ] (ع مص) فروریختن برگ از درخت. و منه الحدیث: تحاتت عنهُ ذنوبه؛ ای تساقطت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || تحاتت دندانها؛ تآکل آنها. (از قطر المحیط). فروریختن و کرم خوردگی دندانها. و رجوع به تحات شود.

تحاتن.

[تَ تُ] (ع مص) برابر و مساوی شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تحاث.

[تَ حاث ث] (ع مص) برانگیخته شدن گروهی. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط): و لاتحاثون علی طعام المسکین؛ ای لاتحاضون. (منتهی الارب) (آنندراج). || برانگیختن بعضی مر بعضی را بر کاری. (ناظم الاطباء)(1).
(1) - این معنی بصورت متعدی در دیگر فرهنگهایی که در دسترس ما بود دیده نشد.

تحاج.

[تَ حاج ج] (ع مص) با هم خصومت کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (قطر المحیط) (اقرب الموارد). || حجت آوردن و حجت گرفتن. (آنندراج). با یکدیگر حجت آوردن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی).

تحاجز.

[تَ جُ] (ع مص) از یکدیگر باز شدن دو گروه در حرب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). با یکدیگر صلح کردن و از یکدیگر باز شدن دو گروه در حرب. (آنندراج). تمانع. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). با یکدیگر صلح کردن. (زوزنی).

تحاجی.

[تَ] (ع مص) با هم چیستان گفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد).

تحاد.

[تَ حادد] (ع مص) با یکدیگر مخالفت کردن و بازداشتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بر یکدیگر خشم گرفتن و با هم دشمنی کردن و بمخالفت برخاستن. (از قطر المحیط). بر یکدیگر خشم گرفتن و با هم دشمنی کردن. (از اقرب الموارد).

تحادب.

[تَ دُ] (ع مص) گوژپشت شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد).

تحادث.

[تَ دُ] (ع مص) با هم سخن گفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). با یکدیگر حدیث گفتن. (آنندراج) (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد). با یکدیگر حدیث کردن. (زوزنی).

تحادر.

[تَ دُ] (ع مص) ریختن و افتادن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء): رأیت المطر یتحادر علی لحیته؛ ای ینزل و یقطر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

تحادل.

[تَ دُ] (ع مص) با هم جور کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || کژ شدن بر کمان وقت تیر زدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). کژ شدن بر کمان. (قطر المحیط) (اقرب الموارد).

تحادی.

[تَ] (ع مص) راندن بعض شتر مر بعض را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد).

تحاذی.

[تَ] (ع مص) تقابل. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). بخش کردن میان خود. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء): بنوفلان یتحاذون الماء؛ ای یقتسمونهُ بالسویة. (قطر المحیط) (اقرب الموارد).

تحارب.

[تَ رُ] (ع مص) احتراب. (زوزنی). محاربه. با یکدیگر جنگ کردن. (منتهی الارب) (از غیاث اللغات) (ناظم الاطباء) (از آنندراج). || آتش جنگ را برافروختن. (اقرب الموارد). جنگ را برپای ساختن. (قطر المحیط).

تحاریر.

[تَ] (ع اِ) جِ تحریر. (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تحازن.

[تَ زُ] (ع مص) اندوهگین شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تحاسد.

[تَ سُ] (ع مص) یکدیگر را حسد کردن. (زوزنی) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بر یکدیگر رشک بردن. (آنندراج). حسد ورزیدن بعضی مر بعض را. (از قطر المحیط).

تحاسی.

[تَ] (ع مص) با هم آشامیدن. (آنندراج) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تحاسین.

[تَ] (ع اِ) جِ تحسین. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || کتاب التحاسین؛ ضد مشق. (منتهی الارب). آنست که با تأنی و مراعات نظام و قاعده نوشته شده باشد، برخلاف مشق. (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تحاشد.

[تَ شُ] (ع مص) گردآمدن قوم برای معاونت. || فی الفور حاضر آمدن قوم بر آواز. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || مجتمع شدن قوم بر کاری واحد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تحاشی.

[تَ] (ع مص) به یک سو شدن. (دهار) (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (آنندراج) (فرهنگ نظام) (ناظم الاطباء). تنزه از چیزی. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || حاشا گفتن و ابا و امتناع و انکار و عدم قبول. (ناظم الاطباء). || کناره کردن از چیزی با ترس. مثال: فلان از من تحاشی میکند. این معنی مخصوص فارسی است. (فرهنگ نظام) : رعیت کرمان از شکایت امیر فخرالدین عباس، تحاشی می نمودند. (المضاف الی بدایع الازمان ص35).
- سخن یا دشنام بی تحاشی؛ سخن یا دشنام بی پروا : طایفهء رندان بخلاف درویشی بدرآمدند و سخنان بی تحاشی گفتند و بزدند. (گلستان). دشنام بی تحاشی دادن گرفت. (گلستان).

تحاشی کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)انکار کردن و قبول نکردن و نپذیرفتن و امتناع نمودن و به یک سو رفتن. کیبیدن. (ناظم الاطباء).

تحاص.

[تَ حاص ص] (ع مص) قسمت کردن وامخواهان مال را میان خود. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تحاصب.

[تَ صُ] (ع مص) به یکدیگر سنگریزه انداختن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط): و فی فتنة عثمان تحاصبوا فی المسجد حتی مااُبصر ادیم السماء. (اقرب الموارد).

تحاصص.

[تَ صُ] (ع مص) تحاص. (ناظم الاطباء). رجوع به تحاص شود.

تحاض.

[تَ حاض ض] (ع مص)برانگیخته شدن گروهی. (منتهی الارب) (آنندراج). برانگیختن بعضی مر بعضی را. (ناظم الاطباء).(1) تَحاثّ. (قطر المحیط) (اقرب الموارد). و منه قراءَة بعضهم : و لاتحاضون علی طعام المسکین. (قرآن 89/18). (اقرب الموارد).
(1) - معلوم نیست چرا ناظم الاطباء مصدر متعدی آورده است.

تحافی.

[تَ] (ع مص) قضیه پیش حاکم بردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ترافع نزد سلطان بردن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط): تحافینا الی السلطان؛ ای ترافعنا. (منتهی الارب). || نیکو شدن. || جدا شدن. (غیاث اللغات) (آنندراج).

تحاق.

[تَ حاق ق] (ع مص) با هم خصومت کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). با هم دشمنی کردن. (آنندراج). || ترافع. (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تحاقر.

[تَ قُ] (ع مص) خوار نمودن نفس خود را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تصاغر. (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تحاک.

[تَ حاک ک] (ع مص) خاریدن و سودن یکی مر دیگری را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تحاکم.

[تَ کُ] (ع مص) بهم [ با هم ] به حاکم شدن. (زوزنی). با خصم نزدیک حاکم شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). نزدیک حاکم شدن. (آنندراج). ترافع.

تحالز.

[تَ لُ] (ع مص) با هم بسخن درپیوستن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تحالف.

[تَ لُ] (ع مص) با هم عهد و پیمان بستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || بهم [ با هم ] سوگند خوردن. (زوزنی). سوگند خوردن با یکدیگر. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء).

تحالق.

[تَ لُ] (ع مص) سر تراشیدن یکی دیگری را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تحالق.

[تَ لِ] (اِخ) (یوم ال ...) و یوم تحلاق اللمم نیز گویند و جنگ مزبور را از این رو بدین نام خوانند که یکی از دو گروه سرهای خویش را تراشیدند تا نشانهء میان ایشان باشد و آن جنگ میان بکر و تغلب روی داد. (از مجمع الامثال میدانی ص746). و رجوع به تحلاق و یوم شود.

تحالل.

[تَ لُ] (ع مص) با هم فرودآمدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تحالم.

[تَ لُ] (ع مص) حلم نمودن بی حلم. (زوزنی) (آنندراج). حلم نمودن از خود که نباشد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). خواب جعل کردن. (ناظم الاطباء).

تحالم.

[تَ لِ] (ع ص، اِ) جِ تَحْلِمَة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). رجوع به تحلمة شود.

تحالی.

[تَ] (ع مص) (از «ح ل و») شگفتی و زیبی نمودن کسی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): تحالی تحالیاً؛ اظهر حلاوةً و عجباً. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). تحالت المرأة؛ اذا اظهرت حلاوةً و عجباً. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تحالیل.

[تَ] (ع اِ) جِ تحلیل. (ناظم الاطباء).

تحامق.

[تَ مُ] (ع مص) حمق نمودن بی حمقی. (زوزنی). خویشتن را گول ساختن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تحامل.

[تَ مُ] (ع مص) تحامل در امر و به امر؛ بخود گرفتن کار را بمشقت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) : عوام از تحامل فضول در ابواب تعامل دست بداشتند. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص439). || تحامل بر کسی؛ چسبیدن در خصومت و آنچه بدان ماند. (زوزنی). کار فرمودن کسی را فوق طاقت وی و ستم کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ستم و جور و بیعدالتی کردن بر کسی و واداشتن او را به کاری که توانائی آنرا نداشته باشد. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). بار کردن بر کسی آنچه توانایی او را ندارد. (شرح قاموس). || تحامل زمان از کسی؛ اعراض کردن زمان از وی و ربودن مال وی. (اقرب الموارد). || تحامل به کسی؛ روی آوردن به وی به دولتی. || گران رفتن شیخ در رفتار خود. || چیزی را بمشقت بر نفس خود تحمیل کردن. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || بخود گرفتن بار را به اجرت: انطلق احدنا الی السوق فتحامل. (از اقرب الموارد). || (اِمص، اِ) مشقت. سختی :
قَدّم چون تیر بود و چفته کمان کرد
تیر مرا، تیر و دی برنج و تحامل.
ناصرخسرو (دیوان ص258).

تحامی.

[تَ] (ع مص) نگاهداری مردم خویشتن را از کسی و پرهیز کردن از وی. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). تحامی مردم کسی را؛ نگاه داشتن خود را از وی و اجتناب کردن و دوری جستن از او. (از قطر المحیط): تحاماه الناسُ تحامیاً؛ نگاه داشتند خویش را از وی و پرهیز جستند او را. و منه: یُتَحامی کما یُتَحامی الاجرب. (از اقرب الموارد).

تحان.

[تَ حان ن] (ع مص) نیک طرب کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || تحان به کسی؛ اشتیاق داشتن به وی. (از اقرب الموارد): تحان الیه تحاناً؛ اشتاق. (قطر المحیط).

تحانی.

[تَ] (ع مص) به یک سو خمیدن. (ناظم الاطباء).

تحاور.

[تَ وُ] (ع مص) تجاوب. (زوزنی). یکدیگر را جواب دادن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). با یکدیگر سخن گفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). با همدیگر گفتگو کردن و جواب گفتن. (آنندراج). تحاور قوم؛ تجاوب و رد و بدل شدن سخن میان ایشان. (از اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تحاوز.

[تَ وُ] (ع مص) به کرانه شدن دو گروه از یکدیگر. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). تحاوز دو فریق؛ عدول کردن آنان از یکدیگر. (از اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تحاوش.

[تَ وُ] (ع مص) تحاوش بر کسی؛ در میان گرفتن وی. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تحاوص.

[تَ وُ] (ع مص) خود را اَحْوَص وانمودن. (منتهی الارب). خود را اَحْوَص وانمودن کسی، و اَحْوَص مردی که دنبالهء چشم وی تنگ باشد. (آنندراج).

تحاویل.

[تَ] (ع اِ) تحاویل الارض؛ زمین هایی است که خطا می کند در سالی و صواب می کند در سالی در دادن حاصل. (شرح قاموس). خطا کردن یک سال در زراعت و سال دیگر بصواب آن رسیدن. (تاج العروس) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). و در قطر المحیط چنین آمده: تحاویل الارض؛ خطا کردن سالی و درست بهره دادن زمین در سال دیگر، یعنی یک سال کاشته شود و سال دیگر کاشته نشود تا زمین از این راه استراحت کند و بدان قوت یابد. و مفرد آن تحویل است. (از قطر المحیط). اما در اقرب الموارد این معنی چنین آمده است که زمین خطا کند سالی و سالی دیگر بصواب رسد. (اقرب الموارد از قاموس). سپس افزاید: «هذه امرأة لاتضع الا تحاویل»؛ سالی زاید و سالی نزاید. و از آنست: تحاویل الارض و تحویلاتها که سالی کاشته شود و سالی کاشته نشود برای تقویت. (اقرب الموارد از اساس). و چنانکه ملاحظه میشود صاحب اقرب الموارد دو معنی مختلف برای تحاویل آورده، یکی بنقل از اساس و دیگری از قاموس.

تحایا.

[تَ] (ع اِ) جِ تحیة و تحیت. (اقرب الموارد) (قطر المحیط): ان السائرین الذین یقرعون ابواب غرفات النور مخلصین صابرین یتلقاهم ملائکة الله، مشرقین یحیونهم بتحایاالملوک... (حکمت اشراق صص 244 - 245). و رجوع به تحیة شود.

تحایی.

[تَ] (اِخ) تحائی. یکی از منازل ماه و آن سه ستاره است محاذی هنعة. یکی آن تحیاة است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). نام صورتیست از صور فلکی دارای سه ستاره که هر یک را تحیاة گویند و آن روبروی هنعة است میان مجره و توابع عیوق و گویند در آن ناحیه منزل قمر هنعة نیست بلکه منزل تحایی است. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). سه ستاره اند در مقابل هنعة، واحد آن تحیاة است. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). و رجوع به تحائی و هنعة و هقعة شود.

تحبب.

[تَ حَبْ بُ] (ع مص) دوستی نمودن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || سیراب شدن. (تاج المصادر بیهقی). سیرابی. (منتهی الارب). سیراب شدن شتران. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): تحبب الحمار؛ امتلا من الماء. یقال: شرب حتی تحبب؛ ای انتفخ کالحب. (اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || (اِمص) اول سیرابی. (قطر المحیط).

تحبجر.

[تَ حَ جُ] (ع مص) پیچیدگی روده های شکم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تحبس.

[تَ حَبْ بُ] (ع مص) وایستادن. (زوزنی). فاایستادن. (تاج المصادر بیهقی). خود را در بند داشتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد). || توقف در کلام. (اقرب الموارد).

تحبش.

[تَ حَبْ بُ] (ع مص) گردآمدن. (منتهی الارب) (آنندراج). تجمع قوم. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || گردآوردن مرد چیزی را. (اقرب الموارد).

تحبک.

[تَ حَبْ بُ] (ع مص) ازار بستن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). کمربند بستن زن بر خود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء): تحبک مرأة بنطاق. (منتهی الارب). || چست و آماده گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تلبب. دامن چیدن و آمادهء کار شدن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تحبکر.

[تَ حَ کُ] (ع مص) سرگشته گردیدن. (منتهی الارب) (قطر المحیط). در زمین و راه سرگردان شدن. (اقرب الموارد).

تحبل.

[تَ حَبْ بُ] (ع مص) شکار کردن به دام. (منتهی الارب). گرفته شدن صید در دام. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || فرورفتن دست و پای ستور در رسن. (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تحبیب.

[تَ] (ع مص) دوست گردانیدن. (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). دوست و حبیب گردانیدن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). دوست شدگی. دوستی آوردن میان دو نفر و زیادتر و دفع دشمنی و مخاصمت نمودن از میان آنها. (ناظم الاطباء). دوستی آوردن. بدوستی داشتن. دوستی افکندن.

تحبیذ.

[تَ] (ع مص) حبذا گفتن کسی را. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط): لاتحبذنی تحبیذاً؛ مگو مرا حبذا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تحبیر.

[تَ] (ع مص) نیکو کردن. (تاج المصادر بیهقی). نیکو کردن و آراستن چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). و منه حدیث ابی موسی: لو علمت انک تسمع لقراءتی لحبرتها لک تحبیراً. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || نیکو نوشتن خط و آراستن سخن و شعر و غیر آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). نیکو و مزین کردن کلام و خط و شعر. (فرهنگ نظام). || قرار دادن حِبْر در دوات. (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تحبیس.

[تَ] (ع مص) بر روی فراش کشیدن مِحْبَس را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). فراش را با مِحْبَس [ مِقْرَمه. پردهء پر نقش و نگار ] پوشانیدن. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || اصل چیزی را در ملک خود داشتن و ثمرهء آن را در راه خدا وقف کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). تحبیس؛ عمل حبس. و حبس در اصطلاح فقهی و حقوقی عبارتست از اینکه حق انتفاع مالی (منقول یا غیرمنقول) برای اعمال بریه با اشخاص معینی واگذار شود و آن اقسامی دارد بدین قرار: وقف، عمری، سکنی، رقبی، و حبس به دو قسم مطلق و مؤبد تقسیم میشود و مراد از مطلق معنای عام کلمه ای است که شامل تمام انواع حقوق انتفاعی است و مراد از حبس مؤبد، معنای خاص کلمه یعنی واگذاری منافع مالی برای امور خاص یا افراد معین بدون اینکه عین ملک از ملکیت شخص خارج شود. این عمل حقوقی از جهت تسبیل منافع همانند وقف است و از این جهت عین مال از ملکیت حابس خارج نمیشود و با وقف امتیاز پیدا میکند. تمام اقسام مذکور در فوق تحت حق انتفاع بمعنی عام قرار دارند. رجوع به قانون مدنی مبحث وقف و حق انتفاع و حقوق مدنی تألیف امامی ج 1 ص59 ببعد و حبس شود. || بند کردن و بازداشتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تحبیش.

[تَ] (ع مص) گردآوردن چیزی، کسی را. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (قطر المحیط) (اقرب الموارد). گردآوردن. (آنندراج). || کسب کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تحبیض.

[تَ] (ع مص) سبک گردانیدن: حبض الله عنهُ تحبیضاً؛ سبک گرداند خدا از وی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از قطر المحیط) (اقرب الموارد).

تحبیق.

[تَ] (ع مص) جمع کردن متاع و محکم کردن کار آن را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (قطر المحیط) (اقرب الموارد).

تحبیک.

[تَ] (ع مص) استوار گردانیدن. || پیچ و تاب دادن. || خط کشیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تحبیل.

[تَ] (ع مص) انداختن بعض زراعت را بر بعض. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || آبستن گردانیدن زن را. (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تحبیة.

[تَ یَ] (ع مص) حمایت کردن و بازداشتن چیزی یا کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). حمایت و منع کردن چیزی یا کسی را. (از اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تحت.

[تَ] (ع مص) نشستن مردی فرومایه در جایگاهی حقیر. (از قطر المحیط).

تحت.

[تَ] (ع اِ، ق) زیر. ضد فوق. ظرف آید و اسم. و چون اسم باشد مبنی بر ضم بود، گویند: مِنْ تحتُ. ج، تحوت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (قطر المحیط). نام یکی از جهات ششگانه است، نقیض فوق. (از قطر المحیط). زیر. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). جهت زیر. مقابل فوق. (فرهنگ نظام). گاه ظرف است، چنانکه گویند: هذا تحتَ هذا و گاه اسم باشد و آنگاه مبنی بر ضم است و گویند: مِنْ تحتُ. (از قطر المحیط). و صاحب اقرب الموارد گوید: چون از اضافه فک شود مبنی بر ضم باشد : لهُ ما فی السمواتِ و ما فی الارض و ما بینهما و ما تحتَالثری. (قرآن 20/6). یومَ یغشیهمُ العذابُ مِنْ فوقهم و مِنْ تحتِ ارجُلهم و یقولُ ذوقوا ماکنتم تعملون. (قرآن 29/55).
نور او در یمن و یسر و تحت و فوق
بر سر و بر گردنم مانند طوق.
مولوی (مثنوی).

تحتانی.

[تَ نی ی] (ع ص نسبی) منسوب به تحت یا آنچه در تحت باشد. (از المنجد). منسوب به تحت. زیرین و زیری. (ناظم الاطباء). چیزی که نسبت به چیزی دیگر در زیر واقع شده و عموماً در عمارت استعمال کنند. (فرهنگ نظام). فرودین. مقابل زبرین و فوقانی.
- طبقهء تحتانی؛ مقابل فوقانی. بنای زیرین. اشکوب زیرین.
|| حرفی که دارای یک یا چند نقطه در زیر باشد، چون با و یا، مقابل فوقانی که دارای یک یا چند نقطه بر بالاست، مانند تا و خا.

تحتانیه.

[تَ نی یَ] (ع ص نسبی) تأنیث تحتانی. رجوع به مادهء قبل شود.

تحت الارض.

[تَ تَلْ / تُلْ اَ] (از ع، اِ مرکب) زیر زمین.

تحت الارضی.

[تَ تَلْ / تُلْ اَ] (از ع، ص نسبی) منسوب به تحت الارض. زیرزمینی. معدنی. که زیر زمین باشد: آبهای تحت الارضی. دریاچه های تحت الارضی. ذخایر تحت الارضی.

تحت البحری.

[تَ تَلْ / تُلْ بَ] (از ع، ص نسبی)(1) که در زیر آب دریاها باشد، چون نباتات و کوههای آتش فشان. || (اِ مرکب) اختصاصاً به نوعی کشتی جنگی اطلاق شود که هم بر روی آب حرکت تواند کرد و هم در اعماق دریا. بجای این کلمه در فرهنگستان ایران «زیردریایی» پذیرفته شده است :
عوض کشتی و طیاره و تحت البحری
حجله و مشعل و نخل و کتل آید بیرون.
روحانی (فکاهیات).
و رجوع به زیردریایی شود.
(1) - Sous-marin.

تحت التراب.

[تَ تَتْ / تُتْ تُ] (از ع، اِ مرکب) زیر خاک. || کنایه از قبر :
زآنک این مشتی دغل باز سیه گر، تا نه دیر
همچو بید پوده میریزند در تحت التراب.
عطار (دیوان چ نفیسی ص326).

تحت الثری.

[تَ تَثْ / تُثْ ثَ را] (از ع، اِ مرکب) عبارت از زیر زمین، چه ثَری بفتح اول و ثانی خاک نمناک را گویند. (غیاث اللغات) (آنندراج) :
سخن کآن از دماغ هوشمند است
گر از تحت الثری آید بلند است.نظامی.

تحت الحفظ.

[تَ تَلْ / تُلْ حِ] (از ع، ق مرکب) مقید، چنانکه مجرمی یا متهمی را که بیم فرارش باشد و بخواهند از جایی به جایی برند، او را با مأموران انتظامی اعم از مسلح و غیرمسلح حرکت دهند و این حالت را تحت الحفظ گویند: فلان مقصر را تحت الحفظ از زنجان به تهران آوردند.

تحت الحمایه.

[تَ تَلْ / تُلْ حِ یَ / یِ](از ع، ص مرکب)(1) سلطنتی که در حمایت و تابع سلطنت دیگر باشد. (فرهنگ نظام). حمایت شده. که در حمایت و زیر نفوذ دیگری باشد. بطور اخص به کشور و دولتی اطلاق گردد که زیر نفوذ دولت دیگری قرار گرفته باشد و مخصوصاً هر گونه روابط خارجی این کشور زیر نظر آن دولت قرار میگیرد، فی المثل تونس از سال 1881 تا 1956 م. تحت الحمایهء فرانسه بود.
(1) - Protectorat.

تحت الحنک.

[تَ تَلْ / تُلْ حَ نَ] (از ع، اِ مرکب) معمول زهاد است که یک پیچ عمامه از تحت حنک گذرانده به سر پیچند. (غیاث اللغات). نوعی از بندش دستار و آن چنان است که زهاد در اثنای بستن عمامه یک پیچ را از زیر زنخ میگذرانند و این در بعضی از مذاهب مسنون است. (آنندراج). یک پیچ از عمامه که از زیر زنخ گذرانیده به سر پیچند. (ناظم الاطباء). حصه ای از عمامه که آویخته است و گاهی زیر حنک (زنخ) بسته میشود. (فرهنگ نظام). دنبالهء عمامه که از یک سوی بزیر حنک گذرانند و از دیگر سوی به دوش افکنند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
کبک چون طالب علم است و در این نیست شکی
مسأله خواند تا بگذرد از شب سه یکی
بسته زیر گلو از غالیه تحت الحنکی
پیرهن دارد زین طالب علمانه یکی.
منوچهری (دیوان چ دبیرسیاقی ص153).
هیچکس منکر تحت الحنک واعظ نیست
این قدر هست که چسپان تر از این میباید.
صائب (از آنندراج).
هرگز نشدم بسوزنی یار کسی
وین دیده ندوخت چشم بر تار کسی
صد شکر که در جهان نبستم هرگز
تحت الحنکی بقصد دستار کسی.
رُکنای کاشی (از آنندراج).

تحت السلاح.

[تَ تَسْ / تُسْ سِ] (از ع، ص مرکب، اِ مرکب) زیر اسلحه. سپاهی حاضر خدمت. سپاهی مشغول خدمت نظام. در تداول ارتش، زیر پرچم.
- دورهء خدمت تحت السلاح؛ دورهء خدمت زیر پرچم. مدتی که سرباز به فراگرفتن آموزشهای سربازی مشغول است و دورهء آن دو سال است.

تحت الشعاع.

[تَ تَشْ / تُشْ شُ] (از ع، ص مرکب، اِ مرکب) کنایه از دو روز یا سه روز که در آخر هر ماه میباشند که جرم قمر در آن ایام از غایت باریکی از باعث قرب شمس بزیر شعاع و روشنی شمس از نظر معدوم میگردد و آن ایام منحوس است. (غیاث اللغات) (آنندراج). دو یا سه روز از آخر هر ماه قمری که در آن ایام جرم قمر ناپدید میگردد. (ناظم الاطباء). زیر شعاع آفتاب رفتن قمر در دو سه روز آخر ماه که از جهت نزدیکی به آفتاب جرمش دیده نمیشود. کسانی که اعتقاد به احکام نجوم دارند تحت الشعاع را منحوس میدانند. (فرهنگ نظام). چون میان کوکبی با آفتاب بقدر نصف جرمین فاصله باشد گویند کوکب در تحت الشعاع آفتاب است. بودن کوکب است با آفتاب پیش از احتراق یا بعد آن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
گردون و هفت اجرام او تحت الشعاع جام او
فوق الصفة زاکرام او دین مجد والا داشته.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص399).
-تحت الشعاع بودن؛ در تداول معاصر، از خود اثری نداشتن. تحت تأثیر و ارادهء دیگری قرار داشتن. زیر نفوذ و تحت تأثیر افکار و اعمال دیگری بودن.
- تحت الشعاع قرار دادن؛ زیر نفوذ گرفتن کسی یا چیزی. سلب اثر و شخصیت از کسی یا چیزی کردن. اراده و افکار دیگران را تحت تأثیر افکار و ارادهء خود قرار دادن. اثر و نفوذ و اراده و فکری را تابع چیز دیگری قرار دادن.
- تحت الشعاع واقع شدن؛ در جایی افتادن که قدر او چنانکه باید پیدا نباشد. تحت تأثیر کسی یا چیزی، قدر و شخصیت خود را از دست دادن و بی اثر واقع شدن.

تحت القهوه.

[تَ تَلْ / تُلْ قَ وَ / وِ] (از ع، اِ مرکب) قدری از طعام که پیش از خوردن قهوه خورند، از عالم ناشتاشکنی. (آنندراج). غذای اندکی که پیش از نوشیدن قهوه میخورند. (ناظم الاطباء). ناشتاشکنی که صبح قبل از خوردن قهوه میخوردند... ایرانیان در سابق قهوه خیلی میخوردند، اما حالا چای میخورند، از این جهت لفظ مذکور متروک شده است. (فرهنگ نظام) :
ز تحت القهوه، خوانها آنچنان پر
که نتوان کرد مافوقش تصور.
محمدسعید اشرف (از آنندراج).
ز نامردی چسان مافوق این چشم عطا دارم
که می پاشد ز هم از چرخ تحت القهوه بنیادش.
میرزا عبدالغنی قبول (ایضاً).
|| خوردن طعام مذکور را نیز گویند، چنانکه گویند: شما تحت القهوه کرده اید. (آنندراج).

تحت اللفظ.

[تَ تَلْ / تُلْ لَ] (از ع، ص مرکب، ق مرکب) تحت اللفظی. در تداول فارسی زبانان آنست که لفظ به لفظ عبارتی را از زبانی دیگر ترجمه کنند. ترجمهء تحت اللفظ مقابل ترجمهء بمعنی است: فلان این قطعه را تحت اللفظ ترجمه کرد.

تحت اللفظی.

[تَ تَلْ / تُلْ لَ] (از ع، ص نسبی) رجوع به تحت اللفظ شود.

تحت الید.

[تَ تَلْ / تُلْ یَ] (از ع، ص مرکب، اِ مرکب) آنچه را که مالک باشند و هم کنایه از زیردستان. (انجمن آرا).

تحت جلدی.

[تَ تِ جِ] (ص نسبی)زیرجلدی. زیر پوست: تزریق تحت جلدی؛ که مایع را زیر پوست بیمار دوانند.

تحت جلگه.

[تَ تِ جُ گِ] (اِخ) یکی از دهستانهای بخش فدیشهء شهرستان نیشابور. این دهستان در باختر بخش حومهء جنوب شوسهء عمومی مشهد - تهران و شمال جادهء قدیمی نیشابور به سبزوار قرار دارد و از 57 آبادی تشکیل یافته و در حدود 12944 تن سکنه دارد. بزرگترین دیه های این دهستان عبارتند از: توزنده جان با 593 تن سکنه، سعیدآباد با 540 تن سکنه و بازوبند با 592 تن سکنه. کلیهء ساکنان این دهستان از طوایف عرب، قاضی و غضنفری میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

تحتحت.

[تَ حَ حُ] (ع مص) ریختن برگ از درخت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تحت حنک.

[تَ تِ حَ نَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) تحت الحنک. رجوع به همین کلمه شود.

تحتحة.

[تَ تَ حَ] (ع اِ) آواز رفتار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || آواز حرکت دوال پوستی. (قطر المحیط) (از المنجد). || (مص) جنبیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). حرکت. (قطر المحیط) (المنجد) (اقرب الموارد): هو مایتحتح من مکانه؛ یعنی او نمی جنبد از مکان خود. (منتهی الارب).

تحترش.

[تَ حَ رُ] (ع مص) گردآمدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). فراهم آمدن قوم. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || تحترشوا علیه فلم یدرکوه؛ شتافتند بر وی تا بگیر آورند او را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تحترف.

[تَ حَ رُ] (ع مص) پریشان و متفرق شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). تبدّد. گویند: تحترف من یدی؛ پراکنده شد از دستم. (از اقرب الموارد).

تحتک.

[تَ حَتْ تُ] (ع مص) شتاب رفتن و گام خرد نهادن. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). || تحتک شترمرغ ریگ را؛ تفحص آن. (از قطر المحیط).

تحتم.

[تَ حَتْ تُ] (ع مص) نیکویی خواستن برای کسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). آرزوی خیر و نکویی کردن برای کسی. (آنندراج) (از قطر المحیط). || واجب کردن. (منتهی الارب). چیزی را بر خود واجب کردن. (ناظم الاطباء) (از قطر المحیط). || واجب شدن. (غیاث اللغات) (آنندراج). واجب شدن امری به نحوی که اسقاط آن ممکن نباشد. (از اقرب الموارد). واجب و لازم شدن. (فرهنگ نظام). || فال نیک زدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (قطر المحیط). فال خیر زدن. (آنندراج). || شادمانی و سبکی نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). نشاط و شادمانی: هو ذوتحتم؛ ای ذو نشاط و ارتیاح. (ناظم الاطباء). || نان ریزه خوردن. (تاج المصادر بیهقی). خوردن نان ریزه و دیگر ریزه های خوان. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از قطر المحیط). خوردن چیزی ریزه و نرم. (ناظم الاطباء). خوردن چیزی که گوارا شود در دهان. (آنندراج) (از قطر المحیط). || ریختن نان ریزه و جز آن از خوان. (آنندراج).

تحتم.

[تَ تِ] (اِخ) شهری است به یمن. لبید گوید:
و هل یشتاق مثلک من دیار
دوارس بین تحتم فالخلال.
(از منجم العمران).

تحت منظر.

[تَ تِ مَ ظَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان مازول بخش حومهء شهرستان نیشابور که در دوازده هزارگزی شمال خاوری نیشابور قرار دارد. دامنهء معتدل است و 27 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد و از نزدیکی تقی آباد اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

تحت نظر.

[تَ تِ نَ ظَ] (ترکیب اضافی، ص مرکب) زیر نظر و مراقبت. مورد مراقبت و نگهبانی: اشخاصی که مورد سوءظن باشند تحت نظر قرار میگیرند.

تحتی.

[تَ تی ی] (ع ص نسبی)(1) منسوب به تحت. (ناظم الاطباء). رجوع به تحتیة شود.
(1) - در اقرب الموارد و تاج العروس و قطر المحیط و المنجد «تحتانی» منسوب به تحت آمده است.

تحتیث.

[تَ] (ع مص) شکستگی و ناتوانی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تحتید.

[تَ] (ع مص) برگزیدن چیزی را برای خالص و نفیس بودن آن. (منتهی الارب). اختیار کردن چیزی برای خلوص و برتری آن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تحتیر.

[تَ] (ع مص) مهمانی بنا کردن. (تاج المصادر بیهقی). مهمانی خانهء نو دادن. (منتهی الارب). فراهم ساختن وکیرة. یقال: حتر لنا؛ ای وکر لنا. (اقرب الموارد). || تحتیر بیت؛ حِتْر برای خانه ساختن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به حِتْر شود.

تحتیش.

[تَ] (ع مص) بر یکدیگر آغالیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تحتیم.

[تَ] (اِخ) رجوع به تحتیم حدشی شود.

تحتیم الی حدشی.

[تَ مِ اِ حُ] (اِخ)رجوع به تحتیم حدشی شود.

تحتیم حدشی.

[تَ مِ حُ] (اِخ)(1) یا تحتیم الی حدشی. مستر هاکس امریکائی در قاموس کتاب مقدس، ذیل کلمهء «تحتیم الی حدشی» آرد: شهری است که یوآب در زمان تعداد بنی اسرائیل بدانجا شد (کتاب دوم شموئیل فصل 24 آیهء 6) و نویسندگان در اصل این لغت اختلاف کرده اند، بعضی تمام آن را علم دانسته اند، و بعضی دیگر حدشی را اسم دانسته باقی را ترجمه میکنند. اما در خصوص تعیین محل آن پورتر گوید که همان زمین حوله است که در قسمت بالایی وادی اردن در دامنهء غربی کوه حرمون واقع است، لکن مرل گوید که در طرف جنوبی دریای جلیل بوده است. (قاموس کتاب مقدس صص246 - 247).
(1) - این کلمه در نسخهء فارسی در کتاب مقدس چ لندن 1856 م. ص628 «تحتیم حدشی» و در نسخهء عربی چ بیروت 1887 م. ص526 «تحتیم الی حدشی» آمده است.

تحتیة.

[تَ تی یَ] (ع ص نسبی) تأنیث تحتی. || هر حرفی که در زیر آن نقطه باشد چون یاء (حرف آخر حروف تهجی). تحتانی. رجوع به تحتی و تحتانی شود.

تحثاء .

[تَ] (ع مص) خاک پاشیدن. (تاج المصادر بیهقی). خاک پاشیدن بر چیزی. (منتهی الارب) (از قطر المحیط). || ریخته و پاشیده شدن. || عطای اندک دادن کسی را. (منتهی الارب) (از قطر المحیط).

تحثث.

[تَ حَثْ ثُ] (ع مص) برانگیختن. (آنندراج).

تحثیث.

[تَ] (ع مص) برافزولیدن کسی را بر کسی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). برانگیختن کسی را بر امری. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تحثیر.

[تَ] (ع مص) حب بستن دوا را. (منتهی الارب). حب ساختن دارویی را. (ناظم الاطباء). حب کردن دوایی را. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تحجب.

[تَ حَجْ جُ] (ع مص) در پرده گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تحجر.

[تَ حَجْ جُ] (ع مص) تحجر گِل؛ مثل سنگ سخت شدن آن. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). مثل سنگ سخت گردیدن چیزی. (غیاث اللغات) (آنندراج). سخت شدن چیزی مثل سنگ. (فرهنگ نظام). || در علم طب، جمع شدن مادهء سخت در پلک چشم. (فرهنگ نظام). ورم صغیرٌ یدمی و یتحجر فی الجفن. (مقالهء ثالثه از کتاب ثالث قانون بوعلی ص69). ورمی است کوچک که منجمد و متحجر میشود در چشم، چنانکه در بحر الجواهر گفته است. (کشاف اصطلاحات الفنون). || تحجر مفاصل؛ خشک شدن و تصلب مفاصل: چون تحجر مفاصل که عضوی را از حرکت طبیعی بازدارد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). || تحجر جُرح؛ ریمناک و سخت گردیدن جراحت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). تحجر جُرح للبرء؛ جمع شدن و التیام یافتن و بهم نزدیک شدن قسمتهای زخم. (از اقرب الموارد): لما تحجر جرحه للبرء انفجر؛ ای اجتمع و التأم و قرب بعضه من بعض. (تاج العروس). || تنگ کردن. (تاج المصادر بیهقی). تحجر بر کسی؛ تنگ گرفتن بر او. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). و گویند: تحجر ما وسعهُ الله تعالی؛ اذا ضیقهُ علی نفسهِ و حرمهُ. (قطر المحیط). || حجره ساختن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تحجز.

[تَ حَجْ جُ] (ع مص) بر میان بستن ازار. و منه الحدیث: رأی رجلاً متحجزاً بحبل و هو محرم؛ ای مشدودالوسط. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تحجل.

[تَ جُ] (اِخ) بقولی همان حَجْلی که نام اسبی است، و یا نام اسبی دیگر. (از منتهی الارب).

تحجم.

[تَ حَجْ جُ] (ع مص) صاحب غیاث اللغات بنقل از «منتخب» آرد: بیرون برآمدگی از هر چیز. || حجامت نمودن. || مکیدن. || بازداشتن. || برآمدن پستان(1).
(1) - این کلمه و معانی آن فقط در آنندراج نقل شده، ولی در تاج العروس و اقرب الموارد و قطر المحیط و منتهی الارب این معانی در این وزن نیامده است.

تحجن.

[تَ حَجْ جُ] (ع مص) کژی و کژ شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تحجؤ .

[تَ حَجْ جُءْ] (ع مص) لازم گرفتن چیزی. || چنگ درزدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || شاد گردیدن. || بخیلی کردن به کسی یا چیزی. || مولع و حریص شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تحجی.

[تَ حَجْ جی] (ع مص) زمزمه کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (قطر المحیط). || مقیم شدن در مکانی. یقال: تحجیت بهذا المکان؛ ای سبقتکم الیه و لزمته قبلکم. || قصد کردن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || تحجی به چیزی؛ حریص شدن بدان و لازم گرفتن آنرا. (اقرب الموارد).

تحجیب.

[تَ] (ع مص) در پرده کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تحجیر.

[تَ] (ع مص) خرمن کردن ماه یا گرد شدن ماه به خطی باریک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). خطی گرد ماه برآمده شدن و خرمن کردن ماه. (آنندراج). گرد شدن ماه به خطی باریک و با شاد فروشدن در میغ. (تاج المصادر بیهقی). گرد شدن ماه (احاطه شدن) به خط باریکی که در آن غلظت نباشد و یا در پیرامون آن دایره ای از ابر پدید آید. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). هاله برآمدن بر گرد ماه. || داغ کردن گرداگرد چشم شتر به آهن مدور. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط): حجرت عین البعیر؛ اذا وسمت حولها بمیسم مستدیر. (منتهی الارب). || تحجیر گِل؛ تحجر آن. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || (اصطلاح فقه و حقوق) بمعنی سنگ چین کردنست چنانکه در مادهء 142 قانون مدنی است: «شروع در احیاء از قبیل سنگ چین اطراف زمین یا کندن چاه و غیره تحجیر است و موجب مالکیت نمیشود ولی برای تحجیرکننده ایجاد حق اولویت در احیاء می نماید». قانون مدنی برای تحجیر دو مثال بیان نموده و به کلمهء غیره از ذکر اقسام دیگر تحجیر از قبیل دیوار کشیدن و نهر کندن و درخت در دور زمین کاشتن صرف نظر کرده است. منظور ماده از کندن چاه، چاهی است که هنوز به نتیجهء مطلوب نرسیده باشد، چنانکه هرگاه چاه برای آب است به آب نرسیده باشد و پس از رسیدن به آب احیاء محسوب میگردد. مادهء 160 قانون مدنی به این امر تصریح مینماید: «هر کس در زمین خود یا در اراضی مباحه، بقصد تملک، قنات یا چاهی بکند تا به آب برسد یا چشمه ای جاری کند، مالک آب آن میشود و در اراضی مباحه، مادامی که به آب نرسیده تحجیر محسوب است». و همچنین است کندن نهر، چنانکه مادهء 149 قانون مدنی میگوید: «هر کس در زمین مباح نهری بکند و متصل کند به رودخانه، آن نهر را احیاء کرده و مالک آن نهر میشود، ولی مادامی که متصل به رودخانه نشده است تحجیر محسوب است». تحجیری که ایجاد حق اولویت در اراضی موات مینماید دارای شرایط خاصی است که در حقوق مدنی یاد شده است. رجوع به حقوق مدنی تألیف امامی ج 1 صص131 - 135 و فرهنگ حقوقی جعفری شود.

تحجیل.

[تَ] (ع مص) به گو فروشدن. (تاج المصادر بیهقی). فرورفتن چشم به مغاک. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). گود افتادن چشم. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || رنگ کردن سرهای انگشتان را به خضاب. || حجله ساختن برای عروس و درآوردن عروس را در حجله. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد). || دست و پای اسب سپید کردن (بودن). (تاج المصادر بیهقی). دست و پای سپید کردن اسب. (زوزنی): حُجِّلَ الفَرَسُ؛ در چهار دست و پای آن سپیدی بود. (از اقرب الموارد). || تحجیل المِقْری؛ اندک شیر در کاسهء بزرگ ریخته از آب پر کردن و آن در خشک سال و قلت شیر کردندی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط): قراهم بتحجیل المقری. (اقرب الموارد). || (اِمص، اِ) سپیدی دست و پای اسب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج). سپیدی در همهء دست و پای اسب. (از اقرب الموارد) (قطر المحیط). سپیدی است در چهار دست و پای اسب یا در دو پا و یک دست است یا در دو پا فقط یا در یک پا و تحجیل در دو دست تنها نیست مگر آنکه با دو پا همراه باشد و همچنین تنها در یک دست بدون دست دیگر نمیشود مگر بهمراهی دو پا. (از اقرب الموارد). و رجوع به منتهی الارب شود. گاهی در دو پا و یک دست و گاهی تنها در دو پا، گاهی تنها در یک پا. (از قطر المحیط). || داغ سپیدی بر پستانهای ناقه از پستان بند. || داغی است مر شتران را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تحجیم.

[تَ] (ع مص) تیز نگریستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تیز نگریستن بسوی کسی. (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تحجین.

[تَ] (ع مص) خمانیدن چوب را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || (اِ) داغ کج. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). داغ کژی بر شتر. (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تحدب.

[تَ حَدْ دُ] (ع مص) برآمدن پشت و فرورفتن سینه و شکم. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). گوژپشتی و برآمدگی. (ناظم الاطباء). گوژپشت شدن. کوزی. || برآمده بودن. (ناظم الاطباء). || آویختن به چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || مهربانی کردن بر کسی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). ناکدخدا ماندن زن و نامهربان(1)شدن بر فرزندان خویش. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). ناکدخدا ماندن زن و مهربان شدن بر فرزندان خویش. (قطر المحیط) (از اقرب الموارد).
(1) - ظ. خطای کاتب است. صحیح: مهربان.

تحدث.

[تَ حَدْ دُ] (ع مص) سخن گفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (فرهنگ نظام) (ناظم الاطباء). سخن گفتن و خبر دادن. (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تحدر.

[تَ حَدْ دُ] (ع مص) به نشیب فرودآمدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). فرودآمدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تحدر از کوه؛ فرودآمدن از آن. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || تحدر اشک از چشم؛ فرودویدن آن. (از منتهی الارب): اری ام عمرو دمعها قد تحدراً؛ ای تنزل. (اقرب الموارد). || ریختن باران از ابر. (از منتهی الارب).

تحدس.

[تَ حَدْ دُ] (ع مص) خبر خواستن در خفیه. (تاج المصادر بیهقی). تحدس اخبار یا تحدس از اخبار؛ تفحص آن. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء)؛ تخبر آن. (قطر المحیط). ارادهء دانستن چیزی کردن از راهی که بدان راه نبرند. (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تحدی.

[تَ حَدْ دی] (ع مص) قصد و آهنگ چیزی کردن. || برابری کردن در کاری و پیش خواندن خصم را و غلبه جستن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). از کسی درخواستن تا با تو برابری کند در کاری تا عجز او ظاهر شود و برابری در نبرد کردن. (تاج المصادر بیهقی). از کسی درخواستن تا با تو برابری کند. (زوزنی). معارضه کردن و پیش خواندن خصم را و غلبه جستن بر او. (آنندراج) (فرهنگ نظام).

تحدیب.

[تَ] (ع مص) برآمده گردانیدن. ضد تقعیر. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). قوسی ساختن پشت چیزی. (فرهنگ نظام).

تحدیث.

[تَ] (ع مص) حدیث کردن. (تاج المصادر بیهقی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). سخن گفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تحدیث کسی چیزی را یا به چیزی؛ خبر دادن او را. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || تحدیث فلان از فلان؛ روایت کردن از او. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || تحدیث در لغت بمعنی اِخبار است. و نزد محدثان اِخبار است بمعنی خاص، یعنی اخبار به حدیثی که راوی بلفظ شیخ از او شنیده و این معنی نزد محدثان مشرق و پیروان آنان شایع بود، اما محدثان مغرب را چنین اصطلاحی نیست بلکه نزد آنان اخبار و تحدیث را یک معنی است و بنابر آنچه شایع است تحدیث شیخ شنیدن حدیث است از شیخ و اخبار، خواندن حدیث بود بر شیخ. و رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون شود. || تحدیث نفس به چیزی؛ امر کردن بدان. (از منتهی الارب): حدثته نفسه بکذا؛ یعنی امر کرد او را نفس وی به این کار. (ناظم الاطباء).

تحدیج.

[تَ] (ع مص) تیز نگریستن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تحدیق. (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تحدید.

[تَ] (ع مص) حد چیزی پدید کردن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (فرهنگ نظام). تحدید خانه و زمین؛ حدود آنرا تعیین کردن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). حدهای چیزی پدید کردن. (زوزنی) :
چو در تحدید جنبش را همی فعل و مکان گویی
و یا گردید از حالی به حالی دون یا والا.
ناصرخسرو.
|| تیز کردن کارد را بسنگ یا بسوهان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تیز کردن کارد. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). تیز کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (آنندراج) (غیاث اللغات) (فرهنگ نظام). || قصد کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || تیز نگریستن بر کسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || تحدید فلان بر کسی؛ غضب کردن بر وی. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || به دیر برآمدن زراعت بجهت درنگی باران. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تحدیر.

[تَ] (ع مص) آماس کردن اندام از زخم چوب. || به شتاب بانگ نماز گفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). به شتاب قرائت کردن. (قطر المحیط). || به شتاب راه رفتن. (قطر المحیط).

تحدیق.

[تَ] (ع مص) تیز نگریستن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). رجوع به تحدیج شود. || گرد کسی درآمدن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تحذر.

[تَ حَذْ ذُ] (ع مص) تحرز. (اقرب الموارد). پرهیز کردن. (قطر المحیط). رجوع به تحرز شود.

تحذق.

[تَ حَذْ ذُ] (ع مص) خود را حاذق و زیرک نمودن بی آنکه باشد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تحذل.

[تَ حَذْ ذُ] (ع مص) تحذل بر کسی؛ مهربان گردیدن بر وی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || ترسیدن برای کسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تحذلق.

[تَ حَ لُ] (ع مص) حذاقت خود را ظاهر کردن و لاف زدن در حذاقت و حاذق نبودن. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). اظهار حذاقت نمودن و یا ادعا کردن بیش از آنچه دارد. (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد): ان فلاناً لیتحذلق علینا و فیه حذلقة و تحذلق و هو من المتحذلقین. (اقرب الموارد).

تحذلم.

[تَ حَ لُ] (ع مص) شتافتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط): و مر یتحذلم؛ ای مر کأنه یتدحرج. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || ادب پذیرفتن و دانا گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تحذیر.

[تَ] (ع مص) ترسانیدن. (تاج المصادر بیهقی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (فرهنگ نظام) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || تحریز و تنبیه. (قطر المحیط) (اقرب الموارد). || (اصطلاح نحو) تحذیر آنست که مخاطب را به امری که احتراز از آن واجب است متوجه کنند. احکام تحذیر: تحذیر یا با «ایّاکَ» و فروع آنست و یا بدون آن. هر گاه با «ایاک» باشد محذرمنه پس از آن، بحال عطف یا غیر عطف آید و منصوب باشد و یا آنکه بوسیلهء «مِن» مجرور گردد و در هر سه حالت، فعل ناصب وجوباً مقدر میشود، مانند: ایاک والشرَّ، ایاک الشرَّ، ایاک من الشر. و تقدیر در نخستین و دوم اینست: احذرک و احذر الشر، و در سوم: احذرک من الشر. و اگر بی ایاک باشد یا محذرمنه مکرر میشود بحال غیر عطف یا آنکه بصورت مفرد میماند و در هر حال محذرمنه منصوب است، مانند: الشرَّ الشرَّ، الشرَّ والشرَّ، الکذبَ. و تقدیر در آنها چنین است: اِحذر الشرَّ یا اِحذر الکذبَ. و در صورت تکرار و عطف، فعل ناصب وجوباً حذف میشود و در باقی حذف بطور جواز است. هر گاه «ایاک» بر فعل درآید واجب است که پس از آن «مِن» (حرف جر) مقدر گردد و فعل با «اَن» مصدری مقرون باشد، مانند: ایاک اَن تفعل هذا؛ یعنی: ایاک مِن فعل هذا. (از القواعد الجلیة ج 3 ص193). و رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون شود.

تحذیر کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)ترسانیدن : و ایشان را از عاقبت شکستن آن عهد بسی تحذیر کرد. (تاریخ قم ص254).

تحذیف.

[تَ] (ع مص) راست بکردن. (زوزنی). آماده و نیکو کردن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). شاعر در صفت اسب گوید:
لها جبهة کسراة المجن
حذّفه الصانع المقتدر.(از اقرب الموارد).
|| تحذیف شَعر؛ تطریر موی و تسویهء آن. پیراستن موی و گرفتن از نواحی آن تا برابر شود. (از منتهی الارب). حَذَّفَ شَعرَهُ؛ سواهُ و هو ان یأخذ من نواحیه حتی یستوی. (قطر المحیط) (از اقرب الموارد). و کل شی ء اخذت من نواحیه حتی سویته و صنعته و هیأته فقد حذف تحذیفاً. (ناظم الاطباء). تحذیف سر چنانکه معمول زنان تازی است عبارتست از اینکه یک سو میکنند آن قدری از مویها را که در پیش سر واقع شده و نصف آنرا بر بالای گوش برده و نصف دیگر را در گوشهء ابرو می چسبانند. (ناظم الاطباء).

تحراش.

[تَ] (ع مص) صید کردن سوسمار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تحرج.

[تَ حَرْ رُ] (ع مص) از گناه به یک سو شدن. (تاج المصادر بیهقی). پرهیز کردن از گناه و توبه کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تأثم. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). و حقیقت آن دور شدن از حَرَج است. (اقرب الموارد) تأثم. خارج شدن از حرج و گناه... (تاج العروس ج 2 ص 21). و رجوع به تأثم شود. || برآمدن از تنگی . (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). خارج شدن از تنگی. (تاج العروس ایضاً). || بزهمند شدن.(1) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).
(1) - این معنی در تاج العروس و اقرب الموارد و قطر المحیط و المنجد نیامده و ظاهراً معنی تأثُّم، صاحب منتهی الارب و تابعان او را به اشتباه انداخته است.

تحرد.

[تَ حَرْ رُ] (ع مص) پاکیزه شدن پوست از مویها. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || منفرد و به یک سو شدن از شتران دیگر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تحرر.

[تَ حَرْ رُ] (ع مص) آزاد گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تحرر بنده؛ آزاد گردیدن او. (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تحرز.

[تَ حَرْ رُ] (ع مص) خویشتن را نگاه داشتن. (دهار). تحرز از چیزی؛ پرهیز کردن و خویشتن را نگاه داشتن از آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (غیاث اللغات) (آنندراج). توقی. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). احتراز و پرهیز. (فرهنگ نظام) : آن دیگری که تحرزی داشت... با خود گفت غفلت کردم. (کلیله و دمنه). خردمندان... از جنگ عزلت گرفته اند و از بیدار کردن فتنه... تحرز... واجب دیده. (کلیله و دمنه). دمنه... با دل قوی، بی تردد و تحرز، با وی [گاو] سخن گفت. (کلیله و دمنه). از دریا و آتش تحرز و تجنب ممکن است و از خشم پادشاه ناممکن و متعذر. (سندبادنامه ص72).

تحرس.

[تَ حَرْ رُ] (ع مص) احتراس. خویشتن را از چیزی نگاه داشتن. (زوزنی). تحرس از چیزی؛ خود را پاس داشتن از آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). خود را از چیزی نگاه داشتن. (آنندراج). تحفظ. (قطر المحیط). احتراس. توقی و تحفظ. (اقرب الموارد).

تحرص.

[تَ حَرْ رُ] (ع مص) هنگام جُستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط): انه لیتحرص غدائهم و عشائهم؛ انتظار وقت ناشتا و طعام شام آنها میکند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || تکلف حرص کردن. (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تحرف.

[تَ حَرْ رُ] (ع مص) بگردیدن. (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). میل کردن و برگشتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تحرفص.

[تَ حَ فُ] (ع مص) ترنجیده گردیدن و درکشیده شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تقبض. (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تحرق.

[تَ حَرْ رُ] (ع مص) سوخته شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). در آتش افتادن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تحرک.

[تَ حَرْ رُ] (ع مص) جنبیدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). جنبیدن و حرکت کردن. (فرهنگ نظام). ضد سکون. (اقرب الموارد) (قطر المحیط) :
گام بگام او چه تحرک نمود
میل بمیلش به تبرک ربود.نظامی.
|| تحرک شظاة؛ از عیبهایی است که برای اسب پدید می آید و شظاة، استخوانی است چسبیده به ذراع. و این عیب بر اسب دشوارتر از عیب انتشار (باد گرفتن پی ستور) است. (از صبح الاعشی ج 2 ص27).

تحرک کردن.

[تَ حَرْ رُ کَ دَ] (مص مرکب) جنبیدن. حرکت کردن. از جایی به جایی دیگر شدن :
سرو اگر نیز تحرک کند از جای به جای
نتوان گفت که نیکوتر از این میگذرد.
سعدی.

تحرم.

[تَ حَرْ رُ] (ع مص) حرمت جستن به صحبت کسی. (تاج المصادر بیهقی). حرمت صحبت با کسی جستن. (زوزنی): تحرم منه بحرمته؛ حرمت جست به صحبت وی و پناه گرفت. (منتهی الارب). تمنع و تحمی بذمة. (قطر المحیط) (اقرب الموارد). و در اساس آرد: تحرم فلان بفلان؛ با وی معاشرت کرد و احترام میان ایشان محکم شد. (از اقرب الموارد).

تحرمز.

[تَ حَ مُ] (ع مص) ذکی گردیدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). ذکاوت داشتن و زیرک بودن. (فرهنگ نظام). || حرام زادگی کردن و گویند این لفظ را فارسیان وضع کرده اند، و از حرامزاده مشتق است. (برهان). حرامزادگی کردن و این موضوع فارسیان است، مشتق از حرامزاده. (شرفنامهء منیری). حرام زاده و مکار بودن... در این صورت مصدر جعلی است از لفظ حرامزاده. (فرهنگ نظام) : کذب و تزویر را وعظ و تذکیر دانند و تحرمز و نمیمت را صرامت و شهامت نام کنند. (جهانگشای جوینی). و بواسطهء تحرمز و مکیدت او امور ممالکی که به کورکوز مفوض شده است... (جهانگشای جوینی). زیرکی در تحرمز ابلهی در تبرز. (جهانگشای جوینی).

تحری.

[تَ حَرْ ری] (ع مص) قصد کردن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (فرهنگ نظام). توخی و تعهد. (منتهی الارب). و منه قولهُ تعالی : فاولئک تحروا رشداً. (قرآن 72/14). (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || قصد کردن بسوی قبله. (غیاث اللغات) (آنندراج) :
از تیمم وارهاند جمله را
وز تحری طالبان قبله را.مولوی (مثنوی).
همچو قومی که تحری می کنند
بر خیال قبله هر سو می تنند.
مولوی (مثنوی).
چون تحری در دل شب قبله را
قبله نی و آن نماز او را روا.
مولوی (مثنوی).
|| صواب ترین جستن. (تاج المصادر بیهقی). صواب جستن. (زوزنی) (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی). صواب جستن و سزاوار و بهترین جستن. (غیاث اللغات) (آنندراج). رأی صواب ترین جستن. (منتهی الارب). طلب چیزی که در غالب گمان درخور استعمال باشد و یا طلب شایسته ترین دو امر. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). طلب احدی الامرین و اولاهما. (تعریفات جرجانی). چیز شایسته و صواب جستن. (فرهنگ نظام) :
گفت دلقک من نمیگویم گذار
لیک میگویم تحری پیش آر.
مولوی (مثنوی).
بی تحری واجتهادات هدی
هرکه بدعت پیش گیرد از هوی.
مولوی (مثنوی).
|| (اصطلاح فقه) تحری در شرع طلب چیزی است از عبادات به حقیقت گونه هنگامی که دانستن حقیقت آن متعذر باشد و این تحقیق گونه را در معاملات توخی گویند و در عبادت تحری... و تحری جز شک و ظن است، چه شک حالت مساوی بودن دو طرف علم و جهل است نسبت به چیزی و ظن ترجیح یکی از دو جانب است بدون دلیل، لیکن تحری ترجیح یکی از دو جانب است بخاطر دلیلی که بدان بطرف علم راه برده شود هرچند بدان به حقیقت علم نرسند. (از کشاف اصطلاحات الفنون). || جستجو کردن. جستن. طلبیدن : تا این غایت هر کار که از عزم ماضی او به امضا رسیده... رعایت رضای ایزد سبحانه و تعالی و تحری مرضات او در آن مضمون و مدعی بوده است. (سندبادنامه ص 217). و مرا ایثار رضا و تحری فراغ بر جملهء مهمات و معضلات مقدم باشد. (سندبادنامه). و طاعت و مطاوعت ایشان با تحری رضای خویش و انبیا که نواب مطلق اند برابر داشت. (سندبادنامه). و بشرایط مرافقت و مصادقت در تحری مراضی و توخی مطالب و مباغی آن حضرت قیام نمودی. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران صص46 - 47). و پسر خواهرزاده را در التزام خدمت و تحری مراضی و توخی مباغی او مثال داد. (ایضاً ص229). || درنگ کردن. (تاج المصادر بیهقی). تحری به مکانی؛ درنگ کردن در جایی. (منتهی الارب). درنگ کردن به جایی. (غیاث اللغات) (آنندراج). تمکث به مکانی. (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تحری افتادن.

[تَ حَرْ ری اُ دَ] (مص مرکب) طلب کرده شدن : اگر در معالجت ایشان برای حسبت سعی پیوسته آید و صحت و ... ایشان تحری افتد اندازهء خیرات و مثوبات آن که تواند شناخت؟ (کلیله و دمنه).

تحریب.

[تَ] (ع مص) به خشم آوردن. (تاج المصادر بیهقی) (آنندراج). به خشم آوردن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || تیز کردن سنان. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || شکوفهء خرما خورانیدن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || برآغالانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تحریش. (قطر المحیط). رجوع به تحریش شود.

تحریج.

[تَ] (ع مص) تنگنا گرفتن بر کسی. (تاج المصادر بیهقی). تنگ کردن و تنگ گرفتن بر کسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تنگ فراگرفتن بر کسی. (آنندراج). تضییق. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || سوگند غلیظ خوردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || تحریج در امری؛ مبالغت در اصرار بر چیزی. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || حرام کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || تحریج سگ؛ بستن گردن آن به ریسمانها. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تحرید.

[تَ] (ع مص) بازداشتن. || تحرید حبل؛ تافتن رسن تا گرد شود. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از قطر المحیط) (اقرب الموارد). || تحرید چیزی؛ کژ کردن و خمانیدن آن به هیئت طاق. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). کژ کردن. (تاج المصادر بیهقی) (قطر المحیط). || پناه گرفتن به وردوک خمیدهء کژ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء): حرّد زید؛ آوی الی کوخ مسنم. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || تحرید حظیره؛ دستهء نی بر دیوار حظیره بستن برای زینت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || تحرید موی؛ تک روئیدن آن. (از اقرب الموارد).

تحریر.

[تَ] (ع مص) آزاد بکردن. (تاج المصادر بیهقی). آزاد کردن. (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). تحریر رقبه؛ آزاد کردن بنده را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). آزاد کردن غلام و کنیزک. (غیاث اللغات) (آنندراج) (از فرهنگ نظام). آزاد گردانیدن بنده. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) : او تحریر رقبة فمن لم یجد فصیام ثلثة ایام ذلک کفارة ایمانکم اذا حلفتم و احفظوا ایمانکم کذلک یبین اللّهُ لکم آیاته لعلکم تشکرون. (قرآن 5/89).
بخشیدن گوهرش به کیل است
تحریر غلام خیل خیل است.نظامی.
رسم است که مالکان تحریر
آزاد کنند بندهء پیر.سعدی (گلستان).
|| نوشتن. (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء). نوشتن و کتابت کردن، با لفظ کردن و نمودن استعمال میشود. (فرهنگ نظام) :
به تحریر الفاظ من فخر کرد
همی کاغذ از دست من بر حریر.
ناصرخسرو.
لیکن مینماید که مراد ایشان تقریر سمر و تحریر حکایت بوده است. (کلیله و دمنه).
از پس تحریر نامه کرده ام مبدأ بشعر
معجز آوردن به مبدا برنتابد بیش از این.
خاقانی.
به یار نامه فرستاده ام به این مضمون
چنین به خون دل و دیده کرده ام تحریر.
سنجر کاشی (از آنندراج).
|| بمعنی خط های باریک که از موقلم بر نقوش و تصاویر کشند. (غیاث اللغات). خطوطی که بر گرد کاغذ خطوط و تصاویر کشند، و با لفظ کشیدن و کردن و یافتن و شدن مستعمل. (آنندراج). خطوطی که نقاش دور تصویر میکشد. (فرهنگ نظام) :
افسوس که شد دلبر و در دیدهء گریان
تحریر خیال خط او نقش بر آبست.
حافظ.
بیا که پردهء گلریز هفت خانهء چشم
کشیده ایم به تحریر کارگاه خیال.
حافظ (از مجلهء یادگار شمارهء چهارم سال دوم ص39).
مانی از شرم رخت تصویر نتواند کشید
ور کشد همچون خطت تحریر نتواند کشید.
سالک یزدی (از آنندراج).
تا خطت یافته تحریر، رخ ساده رخان
پیش رخسار تو نقشی است که بی تحریر است.
سنجر کاشی (از آنندراج).
|| مهذب کردن سخن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). پاکیزه کردن سخن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). کلام را از حشو و زواید پاک کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). پاکیزه گفتن. (غیاث اللغات). پاکیزه گفتن و خوش نوشتن. (فرهنگ نظام). || تحریر کتاب و جز آن؛ راست گردانیدن و زیبا ساختن و خالص کردن آن با اصلاح حروف و افتادگیهای آن. || تحریر وزن؛ ضبط کردن آن با دقت. || تحریر معنی؛ استخلاص آن بطور مجرد. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || نوعی از نغمه که به پیچیدگی آواز باشد، بهندی کنگری گویند. (غیاث اللغات) (آنندراج). نوعی از نغمه که عبارت از پیچیدگی آواز باشد. (ناظم الاطباء). پیچیدن صدای آوازه خوان که از اصول موسیقی است. (فرهنگ نظام) :
از نغمهء شاه زهره گیج افتاده ست
اینجا نغمات همه هیچ افتاده ست
مرغوله شود صدا ز تحریراتش
زآن رو ره گوش پیچ پیچ افتاده ست.
ظهوری (از آنندراج).
رجوع به تحریر صوت و تحریر دادن شود. || فرزند را نامزد خدمت مسجد و طاعت خدای عزوجل گردانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (از آنندراج) : رب انی نذرت لک ما فی بطنی محرراً. (قرآن 3/35). || برداشتن خراج و جبایت و انواع آن از زمین. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تحریر.

[تَ] (اِخ) نام کتاب در علم اشکال هندسه از اقلیدس. (غیاث اللغات) (آنندراج). تحریر اقلیدس؛ کتابی در اشکال هندسی، از اقلیدس. (ناظم الاطباء). رجوع به اقلیدس شود.

تحریراً.

[تَ رَنْ] (ع ق) وقت تحریر و هنگام تحریر. (ناظم الاطباء). نوع نوشتنی.

تحریرات.

[تَ] (ع اِ) جِ تحریر. مکتوبات و نوشتجات. (ناظم الاطباء).

تحریرانه.

[تَ نَ / نِ] (ص نسبی، ق مرکب) بطور تحریر و هنگام تحریر. (ناظم الاطباء).

تحریر دادن.

[تَ دَ] (مص مرکب)پیچیدگی در آواز دادن. (ناظم الاطباء). غلط دادن آواز. تحریر صوت. رجوع به تحریر شود.

تحریر صوت.

[تَ ری رِ صَ / صُو](ترکیب اضافی، اِمص مرکب) غلط، یا غلت دادن آواز. پیچیدگی در آواز دادن. تحریر دادن. رجوع به تحریر شود.

تحریر کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)نوشتن. (ناظم الاطباء) : و آنرا من تحریر کردم که بوالفضلم. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص296). استادم منشور باکالنجار تحریر کرد. (ایضاً ص345). من که بوالفضلم این ملطفهء خرد و نامهء بزرگ تحریر کردم. (ایضاً ص405).
پادشا را دبیر چیست زبان
که سخنهاش را کند تحریر.ناصرخسرو.
آنچه در مدت هجر تو کشیدم هیهات
در یکی نامه محال است که تحریر کنم.
حافظ.

تحریرکش.

[تَ کَ / کِ] (نف مرکب)نویسنده و کاتب. (ناظم الاطباء).

تحریری.

[تَ] (ص نسبی) منسوب به تحریر. (ناظم الاطباء). رجوع به تحریر شود.

تحریز.

[تَ] (ع مص) بسیار نگه داشتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). ممانعت و نگاهداری. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || پناه دادن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || استوار گردانیدن جای. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تحریش.

[تَ] (ع مص) بر یکدیگر برآغالیدن شکره. (زوزنی). برافزولیدن قوم و سگ بر یکدیگر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تحریش میان قوم یا سگان؛ برانگیختن آنان به یکدیگر. (از قطر المحیط). تحریش میان قوم؛ برانگیختن و دشمنی افکندن میان آنان و همچنین است میان سگان. (از اقرب الموارد). برغلانیدن و فساد انداختن میان مردم و در هم انداختن سگان را. (آنندراج).

تحریص.

[تَ] (ع مص) آزمند و راغب گردانیدن کسی را بر چیزی. (از اقرب الموارد). آزمند گردانیدن کسی را بر چیزی. (ناظم الاطباء) (قطر المحیط). در شغف و آز انداختن. (آنندراج). ترغیب و تحریک و ورغلانیدگی. (ناظم الاطباء). به حرص و آز انداختن. (فرهنگ نظام). رجوع به تحریص کردن و تحریص نمودن شود.

تحریص کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)ترغیب کردن. حریص گردانیدن. آزمند ساختن. در شغف انداختن : و همه را بر عداوت تو تحریص کرده است. (کلیله و دمنه). رجوع به تحریص شود.

تحریص نمودن.

[تَ نُ / نِ / نَ دَ](مص مرکب) ترغیب نمودن. حریص گردانیدن. آزمند نمودن. در شغف انداختن : و چون سال عمر به هفت رسید مرا بر خواندن علم طب تحریص نمودند. (کلیله و دمنه). رجوع به تحریص شود.

تحریض.

[تَ] (ع مص) براوژولیدن. (زوزنی). برانگیختن. (دهار). برانگیختن بر کاری. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). کسی را بر جنگ برانگیختن. (غیاث اللغات). برآغالانیدن و گرم گردانیدن کسی را بر چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از قطر المحیط). برانگیختن کسی را بر چیزی. (اقرب الموارد). گرم کردن و به شوق انداختن کسی را برای چیزی. (فرهنگ نظام) : فقاتل فی سبیل الله لاتکلفُ الا نفسکَ و حَرِّض المؤمنین... (قرآن 4/84). وزیر... پادشاه را بر جنگ تحریض نماید. (کلیله و دمنه). هرکه ملک را بر غدر تحریض نماید... یاران و دوستان را در منجنیق بلا نهاده باشد. (کلیله و دمنه). اگر زن حجام بر فساد و ناشایست تحریض و معاونت روا نداشتی مثله نشدی. (کلیله و دمنه). اما پادشاه عادل بر تحریض و تحریک ساعی نمام... انصاف من نمی فرماید. (سندبادنامه ص134).
بهر تحریض است بر اخلاص و جد
کاندر آن خدمت فزون شو مستعد.
مولوی (مثنوی).
نهی بر اهل تقی تبعیض شد
لیک بر اهل هوی تحریض شد.
مولوی (مثنوی).
|| اشنان خریدن بهمگی بضاعت خود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || رنگ کردن جامه به گل کاجیره یعنی گل رنگ. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). رنگ کردن جامه در گل عصفر. (ناظم الاطباء). || کهنه و پوسیده گردیدن کرانهء جامه و طرهء آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || زایل شدن حَرَض از کسی. || خداوند حُرْضة [ امین قماربازان ]شدن. (از اقرب الموارد).

تحریضات.

[تَ] (ع اِ) جِ تحریض. تحریکات و ورغلانیدگیها. (ناظم الاطباء). رجوع به تحریض شود.

تحریض دادن.

[تَ دَ] (مص مرکب)تحریض کردن : و همه را به تشریفات گرانمایه و مزید اقطاعات موعود گردانید و بر قمع و قهر آن مخاذیل تحریص و تحریض داد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص41). و اولیای دولت را بر اقتصاص و اقتناص او تحریض داد. (ایضاً ص 418).

تحریض کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)گرم کردن. تشویق کردن. راغب کردن کسی را برای کاری : یکدیگر را بر عرفان قدر و خانهء کریم و کرم عمیم او تحریص و تحریض کردند. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص226). رجوع به تحریض و تحریض دادن شود.

تحریف.

[تَ] (ع مص) بگردانیدن سخن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). گردانیدن سخن از جای وی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). گردانیدن سخن و چیزی را از وضع و حالت خود. (غیاث اللغات) (آنندراج). برگردانیدن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). بگردانیدن. (دهار) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). تغییر هر چیز عموماً و تغییر کتاب خصوصاً. (فرهنگ نظام). تغییراللفظ دون المعنی. (تعریفات). تغییرالشی ء عن موضعه. (کشاف اصطلاحات الفنون). تغییر، تبدیل، انقلاب، سرنگونی و واژگونی و انحراف سخن و یا چیزی دیگر از حالت و وضع خود و تقلب. (ناظم الاطباء) : گفت درخواستم تا مردی مسلمان در میان کار من باشد که دروغ نگوید و سخن تحریف نکند. (تاریخ بیهقی). روا نیست در تاریخ تحریف و تغییر و تبدیل کردن. (تاریخ بیهقی). || قط محرف زدن قلم را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). کج تراشیدن سر قلم. (فرهنگ نظام) :
خرد از بیخبران آموز ای شاه خرد
که بتحریف قلم گشت خط مرد قویم.
ابوحنیفهء اسکافی.
|| تحریف چیزی؛ حَرْف قرار دادن برای آن. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || میل دادن چیزی را و قرار دادن چیزی را بر جانب و طرفی. (قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء): و طاعون یحرف القلوب؛ ای یُمیلها و یجعلها علی حرف، ای جانب و طرف. (منتهی الارب). || در اصطلاح محدثان، عبارتست از تصحیف یعنی تغییر حدیث و برخی بین تحریف و تصحیف فرق نهند. (کشاف اصطلاحات الفنون). || در اصطلاح قراء، تغییر دادن الفاظ قرآن است برای مراعات آواز. در اتقان گوید: و از جمله بدعتهائی که جماعت قاریان نهاده اند آن است که در یک جای جمع شوند و همگی با یک آهنگ قرآن خوانند و مثلاً در جملهء «افلاتعقلون» الف را حذف کنند و حرفی را که مد آن سزا نیست ممدود سازند تا آن راهی را که در فن تجوید برای خود برگزیده اند مستقیم کنند. و این عمل را سزاوار است تحریف نامند - انتهی. و در دقایق محکمه گفته است بعد از بیان مخارج حروف، که تحریف آن است که قاریان گرد هم آیند و همه به یک آواز خواندن آغاز کنند، یکی از آنان جزئی از کلمه ای را قرائت کند، و دیگری جزء دیگر همان کلمه را قرائت و به انجام رساند. و این عمل را بالخاصه برای محافظت و مراعات آواز خود انجام میدهند. (از کشاف اصطلاحات الفنون چ احمد جودت صص357 - 358). || در اصطلاح اهل جفر، تحریف عبارتست از تکسیر زمام. در رسالهء مسمی به انواع البسط میگوید: تکسیر زمام، یعنی تحریف حروف زمام بدین طریق بود که چون تکسیر نمایند حرف آخر زمام را در اول سطر بنویسند. و حرف اول زمام را بجای حرف دوم. و حرف ماقبل آخر زمام را بجای حرف دوم. و حرف ماقبل آخر زمام را بجای حرف سوم اول سطر بنویسند. و حرف دوم اول زمام را بجای حرف چهارم. و بهمین قاعده تمام کنند. و این تحریف را در هر سطر نمایند. تا آنکه زمام با ترتیب زمام اول بازآید. و علامت او آنست که چون حرف اول زمام اول در آخر زمام آید و حرف دوم زمام اول در اول زمام آید تکسیر تمام شده باشد. و اگر سطر دیگر خواسته باشند، همان سطر زمام اول خواهد آمد. و در جمیع انواع بسط مادامی تحریف کنند که به زمام اول بازگردد، الا در بسط تمازج که در آن عمل نظر میکنند که حروف مطلوب چند است و بتعداد حروف مطلوب تحریف نمایند. اگر حروف مطلوب پنج حرف باشند تا پنج سطر تحریف، و اگر هفت باشد تا هفت سطر تحریف نمایند، و بر این قیاس. و در بعضی از صور در تحریف ابتدا از حرف اولین کنند یعنی حرف اول زمام را در اول سطر دوم نویسند. و حرف آخرین را در دوم سطر دوم و همچنین عمل را بپایان رسانند. (از کشاف اصطلاحات الفنون چ احمد جودت ص358). || در اصطلاح اهل لغت، تشابه حروف کلماتست بعض دیگر را در نوع و شکل و عدد و ترتیب و اختلاف آنها در حرکات یا حرکت و سکون، بخلاف تصحیف که آن اختلافست در نقطه ها. رجوع به نشوءاللغه ص29 به بعد شود.

تحریفات.

[تَ] (ع اِ) جِ تحریف. تغییرات و انقلابات. (ناظم الاطباء).

تحریف کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)تبدیل کردن. بگردانیدن سخن یا چیزی. رجوع به تحریف شود.

تحریق.

[تَ] (ع مص) نیک سوزانیدن. (تاج المصادر بیهقی). نیک بسوختن. (زوزنی). سوختن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). نیک سوختن و سوزانیدن. (آنندراج). نیک سوزانیدن چیزی را به آتش. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط) :
وآن خیالی باشد و ابریق نی
قصد آن دلاله جز تحریق نی.
مولوی (مثنوی).
|| تشنه کردن چراگاه، شتران را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || تحریق در این مصراع: «و ان تکن الحوادث حرقتنی» بمعنی اصابت است. (از اقرب الموارد).

تحریک.

[تَ] (ع مص) جنبانیدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار). جنبانیدن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). جنبانیدن و به حرکت درآوردن. (فرهنگ نظام). حرکت دادن. (غیاث اللغات) (آنندراج). ضد تسکین. (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد). جنبش و حرکت و هیجان و اضطراب. (ناظم الاطباء) :
تو نبینی برگها با شاخها
کف زنان رقصان ز تحریک صبا.
مولوی (مثنوی).
|| (اصطلاح فلسفه) مرادف فعل، چون فعل و انفعال بحسب اشتقاق از حرکت اعتبار کنند تحریک و تحرک گویند. (اساس الاقتباس چ مدرس رضوی ص52). در اصطلاح فلسفهء اشراق، امر دائم التجددی است در انوار مدبره که موجب حرکات فلکیه میشود تا از انوار قاهره کسب فیض کرده و به کمالات نوری خود برسند. بنابراین تحریک علت معدهء اشراق در متحرک است و بعکس گاهی اشراق موجب تحریک است و تحریک منبعث از اشراق از لحاظ عدد غیر از تحریکی است که معد همان اشراق بوده است. و بهمین جهت این امر مستلزم دور نیست، زیرا متوقف و متوقف علیه متغایر هستند. رجوع به حکمت الاشراق و شرح آن شود. || گاهی مجازاً بمعنی رغبت دادن و ورغلانیدن آید. (غیاث اللغات) (آنندراج). اغوا کردن و ترغیب دادن کسی را به ضد دیگری. (فرهنگ نظام). تحریص و ورغلانیدگی و برانگیختن و اغوا و ترغیب. (ناظم الاطباء) : اما پادشاه به تحریض و تحریک ساعی نمام انصاف من نمی فرماید. (سندبادنامه ص134).
-بالتحریک؛ در اصطلاح لغت نویسان، به فتحِ همهء حروف متحرک کلمه مگر حرف آخر. محرَّکَةً: التَحَمَة، بالتحریک؛ البُرود المخطَّطة بالصفرة. (قاموس).

تحریک آمیز.

[تَ] (ن مف مرکب) مهیج. که با هیجان و تحریک آمیخته باشد. که موجب برانگیختگی و هیجان باشد. تهییج کننده، و معمولاً تهییجی که مخالف آرامش و نظم اجتماع باشد: فلان، نطقی تحریک آمیز کرد. سخنان تحریک آمیز او مرا بر آن کار واداشت.

تحریکات.

[تَ] (ع اِ) جِ تحریک. رجوع به تحریک شود.

تحریک کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)برانگیختن. اغواکردن. ترغیب. رجوع به تحریک شود.

تحریم.

[تَ] (ع مص) حرام کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (دهار) (آنندراج). حرام گردانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). حرام کردن و ناجایز قرار دادن. (فرهنگ نظام). مقابل تحلیل :
کای عجب نهی از پی تحریم بود
یا بتأویلی بد و توهیم بود.مولوی (مثنوی).
-تحریم الجمع؛ حرام بودن جمع میان دو خواهر در نزد یک شوهر.
- تحریم العین؛ حرام بودن عین مال بر کسی بعلتی، در مقابل تحریم المنفعه که حرام بودن منافع آنست بر وی.
- تحریم بالرضاع؛ حرام شدن زن به مرد در اثر شیرخوارگی و همشیرگی.
- تحریم بالزنا؛ حرام شدن زن به مرد در اثر یک زنا، مانند آنکه اگر مردی با زنی زنا کند ازدواج با دختر آن زن برای آن مرد حرام است.
- تحریم بالکفر؛ حرام شدن مرد به زن بعلت کافر شدن مرد. هر گاه مرد کافر شود زوجهء وی بدو حرام میگردد.
- تحریم باللعان؛ حرام شدن مرد بر زوجهء خود پس از اجرای تشریفات لعان. هر گاه مردی به زوجهء خود نسبت زنا دهد و شاهد نداشته باشد تشریفات لعان را انجام میدهد و زن بدو حرام میگردد. رجوع به لعان شود.
- تحریم بالمصاهره؛ حرام شدن مردی بر زنی بعلت پیدایش یک مصاهرت و ازدواج میان دو کس دیگر، مانند آنکه هر گاه مردی با زنی ازدواج کند، ازدواج او با دختر آن زن ابداً حرام میشود و ازدواج پدر داماد با عروس نیز همین گونه حرام است.
- تحریم بالنسب؛ حرام بودن زنی به مردی در اثر خویشاوندی نسبی، مانند آنکه فرزندان برادر بر برادر حرام هستند.
- تحریم بالوطی؛ حرام شدن زنی بر مردی بعلت انجام عمل شنیع وطی میان دو مرد چنانکه هر گاه مردی دیگر را وطی کند وطی کننده حق ازدواج با خواهران مرد وطی شده را ندارد.
- تحریم ما یجب علی الانسان فعله؛ حرام کردن عملی که بر انسان واجب بوده است بوسیلهء نذر و مانند آن. البته این گونه نذرها در شرع مجاز نیست تحقق نمییابد.
|| تکبیر در اول نماز. (مفاتیح). || در حرم درآمدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || احرام بستن. (آنندراج) :
چون همی خواستی گرفت احرام
چه نیت کردی اندر آن تحریم.ناصرخسرو.
|| در ماه حرام داخل شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || ناپیراستن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). ناپیراستن پوست. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تمام دباغت ناکردن پوست. (آنندراج). || ریاضت تمام نایافتن ستور. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || شکوه مند کردن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). شکوه مند گردانیدن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || تحریم فلان؛ غلبه کردن بر وی در قمار و جز آن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || با حرمتی شدن که هتک آن روا نباشد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تحریم.

[تَ] (اِخ) سورهء شصت وششمین از قرآن، مدنیة و آن دوازده آیت است، پس از طلاق و پیش از ملک.

تحریم شدن.

[تَ شُ دَ] (مص مرکب)حرام گشتن. منع شدن. ناجایز شدن. حرام شدن. رجوع به تحریم شود.

تحریم کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)حرام کردن. منع کردن. حرام گردانیدن. رجوع به تحریم شود.

تحریمة.

[تَ مَ] (ع اِ) آنچه که موجب حرام گشتن شود. (از کشاف اصطلاحات الفنون چ احمد جودت ص405). || تکبیر اولی یعنی تکبیری که بعد نیت نماز گویند و این تکبیر از همهء تکبیرات نماز اول میباشد و معنی اصلی این حرام گردانیدن بر خود کلام دنیا و دیگر حرکات و معاملات را. (غیاث اللغات) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). الله اکبر اول نماز بعد از نیت که نام دیگرش تکبیرة الاحرام است. (فرهنگ نظام). در شرع، نام تکبیرة الاحرام است در هنگام قرائت اذان. و بدین نام خوانده شده است بجهت آنکه پاره ای از امور مباح را پیش از شروع به نماز گفتن تکبیرة الاحرام حرام میسازد و تائی که در آخر این کلمه واقع شده تاء وحدتست، و بعضی گفته اند این تاء برای نقل کلمه از وصفیت به اسمیت باشد، و برخی گفته اند تاء مبالغه است، همچنانکه در کلمهء علامة، و قول اول روشنتر است چنانکه در بیرجندی در فصل صفت نماز گفته است. (از کشاف اصطلاحات الفنون ایضاً) : یکی تحریمهء عشا بسته و دیگری منتظر عشا نشسته. (گلستان). بطرف چپ محراب مسجد در وقت تحریمه متوجه می باید شد. (انیس الطالبین بخاری). بعد از تکبیر تحریمه فرصتی گذشت. (انیس الطالبین بخاری). چنانک می باید که در زمان تحریمه اکبریت حضرت حق در وجود نمازگزارنده حال شود. (انیس الطالبین بخاری). و رجوع به تکبیر شود.

تحریمی.

[تَ] (ص نسبی) هر چیز غیرمشروع که شرع آنرا نهی کرده باشد. (ناظم الاطباء).

تحزب.

[تَ حَزْ زُ] (ع مص) گردآمدن و گروه گروه شدن قوم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (قطر المحیط) (اقرب الموارد).

تحزز.

[تَ حَزْ زُ] (ع مص) پاره پاره شدن. (تاج المصادر بیهقی). بریده شدن. (منتهی الارب) (شرح قاموس). تقطع. (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تحزفر.

[تَ حَ فُ] (ع مص) بزرگی نمودن از خود: یقول الناس للمتکبر هو یتحزفر علینا؛ ای یتعظم کأنه من آل ذی حزفر. || گردنکشی کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تحزق.

[تَ حَزْ زُ] (ع مص) سخت بخیل شدن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || تقبض. (اقرب الموارد).

تحزم.

[تَ حَزْ زُ] (ع مص) تنگ بسته شدن بر اسب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از قطر المحیط). || میان دربستن مرد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تلبب. میان دربستن به ریسمان و آمادهء کاری شدن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تحزن.

[تَ حَزْ زُ] (ع مص) اندوهگین شدن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || اندوه نمودن بر کسی و بخشودن او. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || تحزن بر چیزی و برای امری؛ توجع [ رثا گفتن ] بر آن. (از اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تحزو.

[تَ حَزْ زُوْ] (ع مص) فال گویی کردن و خبر دادن از غیب. (ناظم الاطباء). تحزی. رجوع به تحزی شود.

تحزی.

[تَ حَزْ زی] (ع مص) فال گویی کردن و خبر از غیب دادن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || اندازه گرفتن (خَرْص) خرما. || تحزی السرابُ الشخصَ؛ رفعه. (از اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تحزیب.

[تَ] (ع مص) گردآوردن گروهها را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || وِرد کردن قرآن را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تقسیم کردن قرآن به احزاب.

تحزیر.

[تَ] (ع مص) واداشتن کسی را برای تخمین زدن. (از قطر المحیط).

تحزیز.

[تَ] (ع مص) رخنه کردن سر دندان، چنانکه سر دندان جوانان باشد. (تاج المصادر بیهقی). تیز کردن سر دندان را، چنانکه دندان جوانان باشد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تیز کردن دندان را. (آنندراج). تیز کردن اطراف دندان. (المنجد). قرار دادن اُشَر در دندان. (از اقرب الموارد) (قطر المحیط). یقال: فی اسنانه تحزیز؛ ای اشرٌ. (منتهی الارب). تحزیز از باب تفعیل؛ یعنی در دندانهای او تیزکردنی هست و قد حززها از باب مذکور؛ یعنی به تحقیق که تیز کردند دندانها را. (شرح قاموس). خوبی و تیزی دندان. (ناظم الاطباء). اشر در دندان. (قطر المحیط). اثرالحز. (از اقرب الموارد). فرجهء تنگی دندان. (بحر الجواهر). تنگی دندان. (مهذب الاسماء). و رجوع به اشر شود. || بر هم سودن دندان را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). با هم سودن دندان را. (آنندراج). || اندازه کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تحزین.

[تَ] (ع مص) اندوهگین کردن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || آواز زار گردانیدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). بگردانیدن آواز. (منتهی الارب). به آواز نرم حزین خواندن. (آنندراج). رقیق کردن قاری صوت خود را در قرائت. (قطر المحیط) (اقرب الموارد). باریکی آواز. (ناظم الاطباء). ترقیق الصوت فی القراءة. (قطر المحیط): هو یقرأ بالتحزین؛ ای یرقّق صوته. (ناظم الاطباء). با زای معجمه، نزد بعضی از متأخرین قارئان عبارتست از اینکه شخص هنگام تلاوت و خواندن کلام مجید الهی ترک عادت و با خوی عادی خود مخالفت کند و خواندن را بنحوی دیگر انجام دهد، به این معنی که گویی شخص تلاوت کننده اندوهناک است و از کثرت اندوه که در نتیجهء خوف عذاب خداوندی و فروتنی در برابر عظمت الهی او را دست داده در حال گریه میباشد. و این عمل بمناسبت آنکه رایحهء ریا از آن استشمام میشود، منهی عنه است، چنانکه در دقائق الحکمه بیان کرده است. (کشاف اصطلاحات الفنون).

تحس.

[تَ] (اِ) دل پر غصه و اندوه. (اشتینگاس) (ناظم الاطباء) (لسان العجم شعوری ج 1 ورق 278 ب) :
طالع بد در جهان برعکس بود
در همهء عمری نصیبم تحس بود.
ابوالمعالی (از شعوری ایضاً).
رجوع به تخس شود.

تحسب.

[تَ حَسْ سُ] (ع مص) بالش کردن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || تفحص اخبار کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || جستن و صواب جستن چیزی را. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تحسحس.

[تَ حَ حُ] (ع مص) جنبیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تحرک برای ایستادن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || افتادن پشمهای شتر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). پراکنده شدن کرکهای شتر. (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد).

تحسر.

[تَ حَسْ سُ] (ع مص) آرمان خوردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار). دریغ خوردن. (شرح قاموس) (منتهی الارب). افسوس خوردن. (آنندراج). تلهف. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). افسوس و حسرت خوردن. (فرهنگ نظام) : و از سر تأسف و تحسر گفت. (سندبادنامه ص 153).
طوطیان در شکّرستان کامرانی میکنند
در تحسر دست بر سر میزند مسکین مگس.
حافظ.
|| آکنده گوشت شدن جاریه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بهم رسیدن گوشت در مواضع بدن کنیزک. (شرح قاموس) (قطر المحیط). || فربه گردانیدن ربیع شتر را به حدی که بسیار شود پیه در بدن او و بلند شدن کوهان وی، پس سواری کرده شدن چند روز و پس رفتن جنبش و فروهشتگی گوشت وی و سخت شدن گوشت وی که متفرق بوده در جاهای آن. (شرح قاموس) (قطر المحیط). رفتن آکندگی گوشت شتر و پیه ناکی وی بسواری چندروزه که از خوردن علف بهار بهم رسیده بود و سخت گردیدن بجای خویش، گوشتهای فروهشتهء آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || لاغر شدن ستور. (زوزنی). || مانده شدن اشتر. (تاج المصادر بیهقی). مانده گردیدن. (ناظم الاطباء). مانده شدن. (آنندراج). || برهنه روی شدن زن. || ریختن پرهای کهن مرغ و برآوردن پرهای نو. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ریختن پر مرغ. (اقرب الموارد). || بیفتیدن پشم شتر. (تاج المصادر بیهقی). ریختن پشم شتر از ماندگی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از قطر المحیط). ریختن پشم شتر و موی حمار. (اقرب الموارد). افتادن پشم شتر از ماندگی. (شرح قاموس).

تحسر خوردن.

[تَ حَسْ سُ خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب) آرمان خوردن. دریغ خوردن : و تحسر میخورد بر آنچه از او برداشتند بی رضا و ارادت او. (تاریخ قم ص 161).

تحسس.

[تَ حَسْ سُ] (ع مص) شنیدن سخن قوم و پرسیدن خبر و جستن آن برای نیکی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). و گفته شده است که تحسس مانند تسمع و تبصر است. یقال: اخرج فتحسس لنا. و با جیم (تجسس) در شر استعمال شود و ابوعبید گوید: تحسست الخبر و تحسیت [ یکی است ]. (اقرب الموارد). || تحسس از چیزی؛ خبر یافتن از آن. (اقرب الموارد). تعریف و تطلب آن با حواس. (قطر المحیط). || جستجو کردن و خبر کردن و خبر پرسیدن. (آنندراج). تحسس از؛ آگهی یافتن از خبر آن. (قطر المحیط). خبر خواستن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) : یا بنی اذهبوا فتحسسوا من یوسف و اخیه. (قرآن 12/87). و تحسس در آیهء فوق بهمهء معانی یادشده تفسیر گردیده است. (اقرب الموارد).

تحسف.

[تَ حَسْ سُ] (ع مص) تحسف اوبار؛ افتادن پشمهای شتر و پریدن آنها. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). رجوع به تحسر شود. || تحسف جلد؛ باز شدن آن: لقد رأیت جلده یتحسف تحسف جلدالحیة؛ ای یتقشر. (اقرب الموارد).

تحسن.

[تَ حَسْ سُ] (ع مص) نیکو شدن. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). زینت دادن و آراستن و نیکو کردن. (ناظم الاطباء). زینت گرفتن: هو یتحسن و یتجمل بکذا. (اقرب الموارد). || موی ستردن: دخل الحمام فتحسن؛ ای احتلق. (اقرب الموارد).

تحسی.

[تَ حَسْ سی] (ع مص) (از «ح س و») آشامیدن بدرنگ. (تاج المصادر بیهقی). تحسی مرق؛ آشامیدن شوربا را اندک اندک بمهلت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). آشامیدن اندک اندک بمهلت. (آنندراج) (اقرب الموارد) (قطر المحیط): و هی [ لحوم حمیرالوحش ] تنفع اذا طبخت بماء... و تتحسی امراقها... (ابن البیطار). || در جملهء زیر بمعنی تنفس و به ریه فروبردن آمده و لکلرک نیز آنرا «آسپیره»(1) ترجمه کرده است: یتبخر بها فی الیوم ثلاث مرات و یتحسی العلیل دخانها فانه عجیب فی نفعه من السعال و قروح الریة. (ابن البیطار).
(1) - Aspirer.

تحسیب.

[تَ] (ع مص) سیر خورانیدن و سیر نوشانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || کسی را چندان عطا دادن تا خوشنود شود. (تاج المصادر بیهقی). دادن آنچه شخص بدان خوشنود شود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). دادن کسی را چیزی که بدان خوشنود شود. (آنندراج). || چیزی را بالش کردن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). توسد. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || بر بالش نشاندن. (تاج المصادر بیهقی). بر بالش نشانیدن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || مرده را در کفن پیچیده در گور کردن، یا دفن کردن در سنگستان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). دفن کردن میت را در سنگ یا دفن کردن او را با کفن. (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تحسید.

[تَ] (ع مص) حسد بردن بر کسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط):
ان العرانین تلقاها محسدةً
و لن تری للئام الناس حسادا.
(اقرب الموارد).

تحسیر.

[تَ] (ع مص) مانده کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || آرمان خورانیدن. (تاج المصادر بیهقی). دریغ خورانیدن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). به حسرت واداشتن کسی را. (از اقرب الموارد). کسی را در حسرت افکندن. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || حقیر داشتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تحقیر کردن کسی را. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || آزردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || پر بیوفتیدن مرغ. (تاج المصادر بیهقی). افتادن پر مرغ. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تحسیس.

[تَ] (ع مص) به حَسّ واداشتن کسی را. (اقرب الموارد) (قطر المحیط) (المنجد). || احساس کردن. || ملاحظه کردن. || یافتن. || ریختن آتش بر روی خمیر جهت پختن. || پختن گوشت بر روی خاکستر گرم. (ناظم الاطباء).(1)
(1) - پنج معنی اخیر که ناظم الاطباء در ذیل تحسیس آورده، در تاج العروس و جمهره و کشف اللغات و منتخب اللغات و اقرب الموارد و قطر المحیط و المنجد و شرح قاموس و منتهی الارب نیامده است.

تحسیف.

[تَ] (ع مص) تحسیف تمر؛ جدا کردن آن از حُسافة [ خرمای تباه و فاسد ]. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || تحسیف شارب؛ ستردن موی بروت. (شرح قاموس) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ستردن شارب. (قطر المحیط).

تحسیل.

[تَ] (ع مص) تقصیر کردن. || به پستی واداشتن نفس خود را. (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تحسین.

[تَ] (ع مص) نیکو کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). آراستن و نیکو کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || به نیکویی نسبت دادن کسی را. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). تعریف و تمجید و پسندگی و آفرین. (ناظم الاطباء). نیکو شمردن و تعریف کردن... با لفظ کردن و نمودن استعمال میشود. (فرهنگ نظام) :
ابر تخت زرینش بنشست شاه
به تحسین بر او لشکری و سپاه.فردوسی.
لشکری که دلهای ایشان بشده بود و مرده، به تحسین پادشاهانه همه را زنده و یکدل و یکدست کرد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص385). و این سحرها که بیدپای برهمن کرده است در فراهم آوردن این مجموعات... از آن ظاهرتر است ... در آن باب به تحسین و تزکیت حاجت افتد. (کلیله و دمنه). و در تحسین سخن بزرجمهر مبالغت نمودند. (کلیله و دمنه).
بنده خاقانی و نعت سر بالین رسول
تاش تحسین ز ملک در صف اعلی شنوند.
خاقانی.
نامه ز منقار مرغ بستد و برخواند
نعرهء تحسین ز خاص و عام برآمد. خاقانی.
جمعی از اصحاب ابوعلی در تحسین این رای و تزیین این اندیشه و تصویب این حرکت مبالغت میکردند و در وی می دمیدند که دولت آل سامان به آخر رسیده است. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص118). زبانها به تحسین عبارات و تزیین اشارات او روان گشت. (ایضاً ص 367).
سزاوار تصدیق و تحسین بود.
سعدی (گلستان).
مشو غره بر حسن گفتار خویش
به تحسین نادان و پندار خویش.
سعدی (گلستان).
بعین عنایت نظر کرده و تحسین بلیغ فرموده. (گلستان).
در صورت و معنی که تو داری چه توان گفت
حسن تو ز تحسین تو بسته ست زبان را.
سعدی (بدایع).
تا مرا عشق تو تعلیم سخن گفتن کرد
خلق را ورد زبان، مدحت و تحسین من است.
حافظ.

تحسین.

[تَ] (ع اِ) ج، تحاسین. نیکویی. (از قطر المحیط) (اقرب الموارد). نیکویی و زیبائی. (ناظم الاطباء).

تحسین.

[تَ] (اِخ) نام وی عبدالعظیم و از شعرای لاهور و از شاگردان شاه فقیرالله آفرین بوده. از اوست:
تحسین، بهار آن گل خورشیدرو ببین
تا وانشد نقاب رخ او سحر نشد.
(از صبح گلشن).

تحسین.

[تَ] (اِخ) پانی پتی حافظ قرآن قاضی عبدالرحمن و از اولاد قاضی ثناءالله پانی پتی بود. وی در شاه جهان آباد هند به تحصیل پرداخت و مردی درستکار و پاکدامن بود و شاعری را نزد اسداللهخان غالب دهلوی آموخت و در سال 1294 ه . ق. به بیماری ذات الریه درگذشت. از اوست:
مزاج دهر چنان گرم شد به کینهء ما
که سوخت باده ز گرمی در آبگینهء ما
ز خشکی ره صحرا به تشنگی مردیم
به موج ریگ روان غرق شد سفینهء ما.
(از صبح گلشن).

تحسین.

[تَ] (اِخ) (خواجه حسن... افندی) از دانشمندان متأخر عثمانی و جامع علوم معقول و منقول بود. وی به زبانهای شرق و غرب و فنون جدید نیز آشنایی داشت. در یکی از قرای آلبانی به دنیا آمد و برای تحصیل زبانها و فنون از طرف رشیدپاشا به پاریس رفت و در علوم فنی و مخصوصاً در حکمت طبیعی، شیمی، هیئت، زمین شناسی و دیگر دانشها تخصص یافت. پس از مدتی به «در سعادت» آمد و مدیر دارالفنون گردید. وی بسال 1297 ه . ق. درگذشت. از آثار او ترجمهء بعض کتابهای علمی و فنی و کتابهایی دربارهء حکمت و فلسفه است، ولی هیچیک چاپ نشده است. وی اشعاری فصیح نیز میسرود. (از قاموس الاعلام ترکی).

تحسین.

[تَ] (اِخ) عبدالعلی کشمیری. دخترزادهء میرزا داراب جویاست. وی در زمرهء ملازمان نواب برهان الملک سعادت خان بود و در لکهنو درگذشت. از اوست:
این شیوه که نامش آشنایی است
در مذهب ما سر جدایی است
در پرده برنگ شمع فانوس
کار تو همیشه خودنمایی است
تحسین ز غمت هلاک گردید
من بعد تخلصش فدایی است.
(از صبح گلشن).

تحسین.

[تَ] (اِخ) میر عطاحسین خان مرصع رقم، خلف میر محمدباقرخان شوق. از سادات رضویهء هند بود. او راست: ضوابط انگلیسی. تواریخ قاسمی. انشاء تحسین نوطرز مرصع. از اوست:
ای بخت به کربلا وطن میخواهم
آغشته به خاک و خون کفن میخواهم
از بهر نثار تربت پاک حسین
یک جان دگر قرض حسن میخواهم.
وی بسال 1200 ه . ق. درگذشت. (از صبح گلشن) (از قاموس الاعلام ترکی).

تحسینات.

[تَ] (ع اِ) جِ تحسین: آنچه توابع خطابت بود که آنرا تحسینات و تزیینات خوانند سه صنف بود. (اساس الاقتباس چ مدرس رضوی ص 574). رجوع به تحسین شود.

تحسین بک.

[تَ بَ] (اِخ) (حاج حسن...) از مردم قبرس بود. وی بسال 1239 ه . ق. به مکه رفت و به در سعادت رفت و در آنجا به تدریس پرداخت و به عضویت مجلس والا رسید و در سال 1269 به قاضی عسکری رسید. و به ترکی شعر میگفت. (از قاموس الاعلام ترکی).

تحسین بک.

[تَ بَ] (اِخ) از شعرای متأخر عثمانی و چند گاهی منشی صدراعظم بود و بسال 1223 ه . ق. کشته شد. و به ترکی شعر میگفت. (از قاموس الاعلام ترکی).

تحسین کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)آفرین گفتن. آفرین کردن. به زیبائی ستودن :
ای خداوندی که چون احسنت گوئی بنده را
شعر آنرا مشتری بر آسمان تحسین کند.
امیر معزی (از بهار عجم).
طاووس را به نقش و نگاری که هست، خلق
تحسین کنند و او خجل از پای زشت خویش.
سعدی (گلستان).
صلح با دشمن اگر خواهی هر گه که ترا
در قفا عیب کند در نظرش تحسین کن.
سعدی (گلستان).
کاش باری باغ و بستان را که تحسین میکنند
بلبلی بودی چو سعدی یا گلی چون روی دوست.
سعدی.
رتبهء فکر ترا صائب عروجی دیگر است
میکند تحسین خود هر کس کند تحسین تو.
صائب (از بهار عجم).

تحسیة.

[تَ یَ] (ع مص) خورانیدن شوربا کسی را اندک اندک. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). آشامانیدن به کسی شوربا را اندک اندک. (ناظم الاطباء). رجوع به تحسی شود.

تحشحش.

[تَ حَ حُ] (ع مص) پراکنده شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (قطر المحیط) (اقرب الموارد). || جنبیدن. || (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). جنبش برای برخاستن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط): فلما رأیناه تحشحشنا؛ ای تحرکنا. (اقرب الموارد).

تحشد.

[تَ حَشْ شُ] (ع مص) فاهم آمدن. (زوزنی). گردآمدن قوم. (منتهی الارب) (آنندراج).

تحشف.

[تَ حَشْ شُ] (ع مص) جامهء کهنه پوشیدن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || افتادن و پریدن پشمهای شتر. (اقرب الموارد). تحسف. || خشک و ترنجیده شدن گوش و پستان.(1)(قطر المحیط).
(1) - در اقرب الموارد این معنی خاص استحشاف است.

تحشل.

[تَ حَشْ شُ] (ع مص) بد شدن چیزی. (تاج المصادر بیهقی).

تحشم.

[تَ حَشْ شُ] (ع مص) ننگ داشتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تذمم. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || شرم داشتن [استحیا]. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || غضب نمودن. (غیاث اللغات) (آنندراج). || صاحب چاکران و خدمتکاران شدن. (غیاث اللغات) (آنندراج) :
حُسّاد تو پیش تو ذلیل و متحیر
تو با شرف و حشمت و با جاه و تحشم.
سوزنی.

تحشن.

[تَ حَشْ شُ] (ع مص) ورزیدن و کسب کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). اکتساب. (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تحشی.

[تَ حَشْ شی] (ع مص) استثناء کردن کسی را. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (قطر المحیط) (اقرب الموارد). گفتن حاشا فلان. (شرح قاموس) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (قطر المحیط). || ننگ داشتن از کسی. (شرح قاموس) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). تذمم. (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تحشید.

[تَ] (ع مص) گردآوردن قوم را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تحشیر.

[تَ] (ع مص) تنگ داشتن نفقه بر اهل و عیال. (غیاث اللغات از لطایف) (آنندراج).(1)
(1) - در این وزن و معنی، در شرح قاموس و منتهی الارب و اقرب الموارد و قطر المحیط ملاحظه نشد و ظاهراً تصحیفی در این ضبط روی داده است (ظ: تقتیر).

تحشیف.

[تَ] (ع مص) تحشیف عین؛ پلکهای چشم بر هم نهاده از رخنه های مژگان دیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (قطر المحیط) (اقرب الموارد).

تحشیم.

[تَ] (ع مص) به خشم آوردن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). به غضب آوردن کسی را. (قطر المحیط) (اقرب الموارد). || تکلیف. (تاج المصادر بیهقی). || آزار رسانیدن کسی را. || شرمنده گردانیدن کسی را. (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تحشیة.

[تَ یَ] (ع مص) (از «ح ش ی») دَما بر کسی افکندن. (تاج المصادر بیهقی). تاسه برافتادن و سبب تاسه برافتادن شدن. (ناظم الاطباء). || حاشیه بر جامه قرار دادن. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). آرایش کردن کنار جامه را با طراز و جز آن. (ناظم الاطباء). || حاشیه کردن و حاشیه نوشتن. (آنندراج). نوشتن حاشیه بر کتاب. (ناظم الاطباء). تعلیق حاشیه بر کتاب. (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تحصب.

[تَ حَصْ صُ] (ع مص) برآمدن کبوتر بسوی صحرا در طلب دانه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تحصحص.

[تَ حَ حُ] (ع مص) برچسفیدن به زمین و مستوی شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تحصص.

[تَ حَصْ صُ] (ع مص)فروریختن موی شتر و حمار. (اقرب الموارد).

تحصل.

[تَ حَصْ صُ] (ع مص) گردآمدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). تجمع چیزی. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || ثابت گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ثابت شدن چیزی. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || تحصل از مسأله ای؛ رهایی جُسته شدن از آن: تحصل من المسئلة کذا؛ اُستخلص. (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تحصن.

[تَ حَصْ صُ] (ع مص) حصار گرفتن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). در حصن شدن. (منتهی الارب). در حصار شدن. (غیاث اللغات). در حصن داخل شدن. (ناظم الاطباء). حصن گرفتن مرد برای خود. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || به جایی که مورد احترام است پناه جستن، مانند مزار ائمه یا خانهء شاهی یا وزیری یا عالمی. بست نشستن. || حِصان گردیدن. (منتهی الارب). حصان گردیدن اسب. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). شایسته و حصان یعنی فحل نجیب گردیدن اسب. (ناظم الاطباء). || عفت نمودن. (تاج المصادر بیهقی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (مجمل اللغة). حَصان گردیدن زن. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). پارسا گردیدن یا شوهر کردن زن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تحصی.

[تَ حَصْ صی] (ع مص) توقی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). نگاه داشته شدن و پناه داده شدن. (ناظم الاطباء).

تحصیب.

[تَ] (ع مص) ریگ درافکندن و سنگ انداختن. (تاج المصادر بیهقی) (آنندراج). || سنگ ریزه گستردن در مکان. (اقرب الموارد) (قطر المحیط) (ناظم الاطباء). || ساعتی به شب خفتن در مُحَصَّب که مابین مکه و منی است. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد): ان عُمَرَ کان یری التحصیب سُنَّةً. (اقرب الموارد).

تحصید.

[تَ] (ع مص) مبالغت کردن حَصْد. (تاج المصادر بیهقی).

تحصیص.

[تَ] (ع مص) هویدا شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). پیدا و آشکار شدن. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). رجوع به تحصیص کردن شود.

تحصیص کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)هویدا و آشکار کردن : و آفتاب ودایع اسرار دوستان را در کسوف حروف بنگذارد و بتمام انجلاء آنرا تحصیص(1) کند. (تاریخ بیهق چ بهمنیار ص 9). || در شواهد ذیل ظاهراً بمعنی حصه حصه کردن و تقسیم کردن میان افراد است، ولی بدین معنی در کتب لغت دیده نشده : پادشاه جهان ولایات را بر تمام اقربا و برادران تحصیص فرمود. (جهانگشای جوینی). اما زنان و فرزندان و حواشی و مواشی و صامت و ناطق را تحصیص کردند. (جهانگشای جوینی). صدقات فرستادی و به مساکین و فقرای مسلمانان تحصیص کردندی. (جهانگشای جوینی).
(1) - مرحوم بهمنیار در ذیل این کلمه آرد: این کلمه بمعنی روشن و آشکار شدن است و مؤلف آنرا بمعنی متعدی استعمال کرده و محتمل است تحضیض باشد نه تحصیص.

تحصیل.

[تَ] (ع مص) غوره کردن خرمابن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || شکوفهء زرد آوردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از قطر المحیط). || برآوردن زر از کان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || رد کردن کلام به محصول آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || گرد کردن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). تحصیل دین؛ جمع آوری آن. (قطر المحیط). ستاندن و جمع نمودن. (فرهنگ نظام). تحصیل علم و چیزی؛ بدست آوردن آن. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). کسب و اکتساب. (ناظم الاطباء). در لغت، گردآوردن و در عرف عام گردآوردن دانشها است مطلقاً. (از کشاف اصطلاحات الفنون) : تا در تحصیل فضل و ادب همتی بلند و رغبتی صادق نباشد... این منزلت نتوان یافت. (کلیله و دمنه). و احداث متعلمان بطریق تحصیل علم و موعظت نگرند. (کلیله و دمنه). همت به تحصیل علم و به تبع اصول و فروع آن مصروف گردانید. (کلیله و دمنه).
پس از تحصیل دین از هفت مردان
پس از تنزیل وحی از هفت قُرّا.خاقانی.
سعدی جفا نبرده چه دانی تو قدر یار
تحصیل کام دل به تکاپوی خوشتر است.
سعدی.
تحصیل جاه و ادب و مزید مال و مکنت. (گلستان). || خلاصهء چیزی آوردن. (آنندراج) (ناظم الاطباء). || تمییز. (تاج المصادر بیهقی). پیدا کردن. (دهار) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (فرهنگ نظام). تمییز فلان، آنچه را حاصل کرده است. (از قطر المحیط).
- تحصیل حاصل؛ کنایه از دریافتِ دریافته بود. (انجمن آرا): این تحصیل حاصل است؛ در مواردی که مورد طلب موجود باشد. تحصیل حاصل محال است؛ چنانکه پر کردن ظرف پر محال است :
ما پی تحصیل یار و یار در دل بوده است
حاصل تحصیل ما تحصیل حاصل بوده است.
شبستری.
بود در ذات حق اندیشه باطل
محال محض دان تحصیل حاصل.شبستری.
گفتن دعای زلف تو تحصیل حاصل است
با خضر کس نگفت که عمرت دراز باد.
الهی.
نظیر :
کی توان کرد ظرف پُر را پُر.سنایی.
انایی که پُر شد دگر کی پرد.
سعدی (از امثال و حکم دهخدا ج 1 ص541).
|| (اصطلاح فن معمی) در نزد اهل معمی عبارت از تحصیل حروف اسم است. رجوع به معمی و کشاف اصطلاحات الفنون شود. || (اصطلاح منطق) نزد منطقیان عبارت از قرار دادن قضیه محصله و آن قضیهء حملیه است که هر یک از موضوع و محمول آن وجودی باشند و سلب نیز از آن خارج باشد یعنی هم از موضوع و هم از محمول، خواه قضیه موجبه باشد، مانند: زید کاتب، و خواه سالبه باشد، مانند: زید لیس بکاتب. و بنام محصله آنرا نامیده اند برای آنکه هر یک از طرفین قضیه وجودی و تحصیل شده میباشند. و بسا باشد که نام محصله را به قضیهء موجبه و نام بسیطه را به قضیهء سالبه تخصیص دهند. زیرا بسیط شیئی را نامند که آنرا جزئی نباشد. و حرف سلب هرچند در قضیه موجودیت دارد لکن جزء هیچیک از طرفین قضیه محسوب نشود. (از کشاف اصطلاحات الفنون).

تحصیلات.

[تَ] (ع اِ) جِ تحصیل. اکتسابات و محصولات. (ناظم الاطباء). || در تداول امروز، درسهایی که در مدارس خوانند و بیشتر در مورد مدارس عالی گفته میشود: تحصیلاتش را در دانشکدهء... پایان داده است. تحصیلاتم تمام شد.

تحصیلدار.

[تَ] (نف مرکب) جمع کنندهء مالیات. (ناظم الاطباء). نوکر مخصوص ادارهء مالیه که مالیات وصول میکند. این لفظ جدیدالاستعمال است و در زمان مشروطهء ایران پیدا شده(1). (فرهنگ نظام) : اسناد خرج دفتری و مفاصای صاحب جمعان و تحویلداران و تحصیلداران و تعلیقجات مناصب جزو و کل به مهر وزراء اعظم رسیده. (تذکرة الملوک چ 2 ص7).
(1) - چنانکه از شاهد معنی پیداست این کلمه در دورهء صفویه مستعمل بوده و کتاب تذکرة الملوک بین سالهای 1137 تا 1142 ه . ق. تألیف شده است.

تحصیلداری.

[تَ] (حامص مرکب)شغل تحصیلدار. (ناظم الاطباء). عمل تحصیلدار. وصول مالیات و عوارض و امثال آن.

تحصیل ضابطه.

[تَ لِ بِ طَ / طِ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) به اصطلاح اهالی هند، حسابی که در آن عمل مالیات به سرکار نموده شود. (ناظم الاطباء).

تحصیل کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)فراهم آوردن و جمع کردن و اندوختن و بدست آوردن و حاصل کردن و کسب کردن. (ناظم الاطباء) : نبینی که به اندک مایه رنجی که بردم چه مقدار تحصیل راحت کردم؟ (گلستان). || جمع کردن مالیات. || کسب علم و دانش کردن. (ناظم الاطباء).

تحصیل کرده.

[تَ کَ دَ / دِ] (ن مف مرکب) شخص عالم و با قاعده درس خوانده. (فرهنگ نظام).

تحصین.

[تَ] (ع مص) استوار کردن. (تاج المصادر بیهقی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (منتهی الارب) (قطر المحیط) (اقرب الموارد). استوار گردانیدن. (ناظم الاطباء). مستحکم کردن. (فرهنگ نظام). || در حصن کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || نهفته گردانیدن شوهر، زن را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || گرداگرد شهر را برآوردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). باره برآوردن گرد شهر. (آنندراج) (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد). باره ساختن برای شهر. (فرهنگ نظام). || نجابت اسب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

تحصیة.

[تَ یَ] (ع مص) حفظ و نگاه داشتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || پناه دادن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تحضب.

[تَ حَضْ ضُ] (ع مص) گرفتن راه سنگ ناک دشوارگذار که نزدیک بود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تحضر.

[تَ حَضْ ضُ] (ع مص) حاضر آمدن. (تاج المصادر بیهقی). حاضر شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || و یتعدی. (منتهی الارب). حاضر کردن. (ناظم الاطباء): تحضره الهم. (منتهی الارب). تحضر فلان و تحضره. (ناظم الاطباء).

تحضیج.

[تَ] (ع مص) کوتاهی در سخن. (منتهی الارب). کوتاهی کردن در سخن. (ناظم الاطباء). کوتاهی کردن در کلام. (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تحضیض.

[تَ] (ع مص) برافژولیدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). برافژولیدن یعنی بارغبت کردن. (دهار). برانگیختن کسی را بر جنگ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). برانگیختن و برغلانیدن. (آنندراج). || (اصطلاح نحو) در اصطلاح علم نحو، طلبیدن چیزیست به تحریک و طلب شدید. (از کشاف اصطلاحات الفنون). رجوع به حرف تحضیض شود.

تحطم.

[تَ حَطْ طُ] (ع مص) شکسته شدن. (زوزنی). شکسته گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || بسوختن از خشم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تحطیط.

[تَ] (ع مص) خوردن طعام را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تحطیط در طعام؛ خوردن آن منحطاً. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || تحطیط حمل؛ فرودآوردن آن. (قطر المحیط).

تحطیم.

[تَ] (ع مص) نیک شکستن. (تاج المصادر بیهقی). بسیار شکستن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بسیار شکستن (آنندراج). شکستن و گفته اند در مورد اشیاء خشک بکار رود. (اقرب الموارد).

تحظرب.

[تَ حَ رُ] (ع مص) پُر گردیدن مشک. || پُر شدن مرد از دشمنی یا طعام. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (قطر المحیط) (از اقرب الموارد).

تحظیر.

[تَ] (ع مص) مبالغت در حَظْر [ منع کردن و بازداشتن ]. (اقرب الموارد) (قطر المحیط).
- زمن التحظیر؛ کنایه از آن زمان است که عمر رضی الله عنه وادی القری را پس از بدر کردن یهودان میان مسلمانان و بنی عذره تقسیم کرد. و این چون تاریخی است نزد آنان. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

تحف.

[تُ حَ] (ع اِ) جِ تحفه. (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (قطر المحیط) (اقرب الموارد) (فرهنگ نظام) : حتی یتلقا الملائکة مبشرة بالغفران و موصلة الیه کرائم التحف و الرضوان. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 301).
هرچه بر لفظ پسندیدهء او رفت و رود
پادشاهان جهان را به از آن نیست تحف.
سوزنی.
روز نثار و تحف است این و خلق
سیم و زر آرند نثار و تحف.سوزنی.
و تحف و مبار بسیار چنانکه لایق علو همت و شرف ابوت او بود به حضرت سلطان فرستاد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص319). اما فارسیان این لفظ را که جمع است بمعنی مفرد آورند(1) :
هر تحفی کز کرم غیب یافت
دامن بر جانب امت شتافت.
امیرخسرو (از آنندراج).
(1) - این توهم برای مؤلف آنندراج از آن جهت دست داده است که «تحف» پس از کلمهء «هر» واقع شده، چون معمولاً پس از «هر»، اسم مفرد استعمال میشود، «تحف» را مفرد فرض کرده، اما نیازی بدین تکلف نیست و پس از «هر»، جمع نیز استعمال میشود:
از هر صنایعی که بخواهی در او اثر
وز هر بدایعی که بجویی در او نشان. فرخی.
رجوع به مفرد و جمع تألیف محمد معین چ دانشگاه صص 161 - 165 شود.

تحفایة.

[تِ یَ] (ع مص) حفاوه. (ناظم الاطباء). مبالغه کردن در مهربانی و نوازش کسی. (منتهی الارب). تلطف به کسی. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || مبالغه کردن در اکرام کسی. (تاج العروس) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || فرحت و سرور ظاهر نمودن. (منتهی الارب). ظاهر کردن فرح و سرور به کسی یا چیزی. (تاج العروس) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || بسیار پرسیدن از حال کسی(1). (منتهی الارب).
(1) - این معنی در تاج العروس و اقرب الموارد و قطر المحیط نیامده است.

تحفز.

[تَ حَفْ فُ] (ع مص) بر سر پای نشستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). و فی الحدیث: کان یوسع لمن اتاه فاذا لم یجد متسعاً تحفز له تحفزاً. (اقرب الموارد).

تحفش.

[تَ حَفْ فُ] (ع مص) پیوسته بودن در خانهء کوچک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (قطر المحیط) (اقرب الموارد). ملازم شدن زن خانهء خود را. (اقرب الموارد). || گرد آمدن. || تحفش زن مرد را؛ دوستی ظاهر کردن زن برای مرد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || تحفش زن بر شوی یا اولاد خود؛ پیوسته مواظب و ملازم بودن آنان را. (اقرب الموارد).

تحفظ.

[تَ حَفْ فُ] (ع مص) پرهیز کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). احتراز. (اقرب الموارد). احتراز و تصون. (قطر المحیط): علیک بالتحفظ من الناس؛ ای بالتوقی. (اقرب الموارد). خود را نگه داشتن. (فرهنگ نظام) : و بدین تحفظ و تیقظ، اعتقاد من در موالات و مؤاخات تو صافی تر شد. (کلیله و دمنه). || هشیار و بیدار بودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (صراح اللغة). || عنایت به حفظ چیزی داشتن. (از اقرب الموارد) : راز با مرد ساده دل و بسیارگوی و میخواره و پراکنده صحبت مگوی که این طایفه از مردم بر تحفظ و کتمان آن قادر نباشند. (مرزبان نامه). || یک یک یاد گرفتن. (منتهی الارب) (صراح اللغة) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تحفظ کتاب؛ یک یک یاد گرفتن آن. (اقرب الموارد). یاد گرفتن. (فرهنگ نظام). || نوع ششم از انواع هفت گانه تحت جنس حکمت و آن عبارت از آنکه نفس صوری که عقل یا وهم بقوت تفکر یا تخیل مخلص و مستخلص گردانده باشد نیک نگاه دارد و ضبط کند. (نفائس الفنون، حکمت عملی). || خلق وسط است میان عنایتی زائد بضبط آنچه ضبطش بی فایدهء عقلی بود و میان غفلتی از استنباط صور که مؤدی به اعراض از آنچه حفظش مهم باشد. (نفائس الفنون).

تحفل.

[تَ حَفْ فُ] (ع مص) زدوده شدن. (تاج المصادر بیهقی). || زینت گرفتن و آراسته شدن. (منتهی الارب). آراسته شدن. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || تحفل آب و لبن؛ گرد آمدن آن. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). تحفل آب؛ تجمع آن. (قطر المحیط). تحفل شیر؛ جمع شدن آن. (اقرب الموارد). || تحفل مجلس؛ پر گردیدن آن از مردم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تحفنحیس.

[] (اِخ) تحفنیس. رجوع به مادهء بعد شود.

تحفنیس.

[] (اِخ) (سر دنیا) زوجهء فرعون شهریار مصر که هدد خواهرش را تزویج نمود (کتاب اول پادشاهان 11: 18 - 20) و شوهرش از نسل طبقهء 22 ملوک مصر بود. || شهری که در مصر تحتانی بر یکی از جداول رود نیل واقع بوده و تحفنیس (کتاب ارمیا 2:16) یا تحفنحیس خوانده شده است (کتاب ارمیا 43:7 و 8 و 9 و 44: 1 و 46: 14، کتاب حزقیال 30: 4) و بعد از آنکه جدلیا کشته شد ارمیا را بدین شهر آوردند و فرعون نیز قصری از خشت در آنجا بساخت. اما بنی نوف و تحفنیس که در کتاب ارمیا 2:16 مذکور است قصد از عموم اهالی مصر میباشد و یونانیان آنرا دفنه گویند و گمان میرود که موقعش همان تل دفنه باشد که در نزدیکی زان است. (قاموس کتاب مقدس).

تحفة.

[تُ فَ / تُ حَ فَ] (ع اِ) ج، تُحَف. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). ج، تحائف. (قطر المحیط). هدیه و ارمغان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). هدیه. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). ترفه. (قطر المحیط). تحفه : تا آنکه ملائکه ملاقات نمایند با آن امام در حالتی که دهند بشارة او را به آمرزش و واصل گردانند به او تحفه های کرامت را که فرموده است تبارک و تعالی. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص311). به چند دفعت بوعلی رسولدار به خدمت نزدیک وی رفتی و هر باری کرامتی و تحفه ای بردی بفرمان عالی. (ایضاً ص503). این را در سر نزدیک خاقان فرستاد با جواهر و تحفه های بسیار. (فارسنامهء ابن البلخی ص 102). گفت هُما این دانه ها را به ما به تحفه آورده است. (نوروزنامه). امسال به مکافات آن بازآمده است و ما را تحفه آورده. (نوروزنامه).
تحفه چگونه آرم نزدیک تو سخن
آب حیات تحفه که آرد بسوی جان.
؟ (از کلیله و دمنه).
نسختی از کلیله و دمنه تحفه آورد. (کلیله و دمنه). کفشگر... بینی زن جمام ببرید و بر دست او نهاد که بنزدیک معشوق تحفه فرست. (کلیله و دمنه).
هدیه بر دل رسان تحفه سوی لب فرست
قول سبکروح راست رطل گران پشت خم.
خاقانی.
خیز به شمشیر صبح سر ببر این مرغ را
تحفهء نوروز ساز پیش شه کامیاب.خاقانی.
جان تحفهء او کردم، هم نیست سزای او
زین روی سر از خجلت افکنده همی دارم.
خاقانی.
ابوجعفر عتبی او را لایق امیر سدید منصوربن نوح دید و به تحفه پیش وی برد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص 51)... و انواع و اجناس اسلحه با حلی زر و سیم و امثال آن بدو تحفه کرد. (ایضاً ص 94).
منتظر بنشسته ام تا تحفه آری زود زود
سربمهرم یک شکر از لعل جان افزای تو.
عطار.
ور نسوزی تا سحر هر شب چو شمع
تحفه کی نقد سحرگاهت دهند.عطار.
در این بوستان که بودی ما را چه تحفه آوردی؟ (گلستان).
سخن به نزد سخندان ادا مکن حافظ
که تحفه کس دُر و گوهر به بحر و کان نبرد.
حافظ.
- تحفهء طراز؛ نفائسی که از طراز آرند. قیاس شود با تحفهء نطنز و طرفهء بغداد :
ای خاطر مسعودسعد
شاید که بجان تحفهء طرازی.مسعودسعد.
-تحفهء نطنز؛ به طنز، چیزی بس نفیس، نظیر طرفهء بغداد.
|| بِرّ و لطف. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). ما اتحف به الرجل من البر. (تعریفات جرجانی). اصل آن وحفة و در «وح ف» مذکور است. (منتهی الارب). اصل آن وحفة و معنی آن قرب و نزدیکی است. (قطر المحیط).

تحفه.

[تُ فَ] (اِخ) زنی از اولیات بود. در آغاز کنیز و نوازندهء عود بود، پس از آن عاشق پیشه شد و او را بگمان اینکه دیوانه شده است به تیمارستان بردند. سری سقطی از حال وی آگاه گشت و او را از تیمارستان رهانید و آزاد کرد. وی طبع شعر نیز داشت. دو بیت زیر از ابیاتی است که در تیمارستان دربارهء وضع خود سرود:
معشرالناس ماجننت ولکن
انا سکرالله و قلبی صاح
اغللتم یدی و لم آت ذنباً
غیر جهدی فی جدی و افتضاحی.
(از قاموس الاعلام ترکی).

تحفی.

[تَ حَفْ فی] (ع مص) مبالغت کردن در گرامی کردن و پرسیدن از حال کسی. (تاج المصادر بیهقی). مهربانی نمودن و از حال کسی پرسیدن. (زوزنی). مهربانی نمودن و مبالغه نمودن در اکرام کسی و از حال کسی پرسیدن و فرحت و سرور ظاهر نمودن به کسی. (آنندراج). نوازش فراوان کردن به کسی و فرحت و سرور ظاهر نمودن به وی و بسیار پرسیدن از حال وی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تلطف و مبالغه نمودن در اکرام: هو حَسنُالتحفی بقومه. (از اقرب الموارد). || کوشیدن در کسب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تحفی در کاری؛ کوشیدن در آن. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || اهتبال. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). رجوع به اهتبال شود.

تحفیش.

[تَ] (ع مص) پیوسته بودن در خانهء کوچک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تحفیض.

[تَ] (ع مص) انداختن چیزی را از دست. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). پراکندن تخم را و انداختن از دست. (آنندراج):
و حُفضت النذور و اردفتهم
فضول الله و انتهت القسوم.
امیة بن ابی الصلت (در صفت بهشت).
یقول اذا انتهوا الی الجنة تسقط عنهم النذور. (اقرب الموارد). || سپس انداختن. || خشک گردانیدن زمین را. || تخفیف کردن خدای تعالی از کسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (قطر المحیط) (اقرب الموارد).

تحفیظ.

[تَ] (ع مص) یاد دادن کتاب و جز آن کسی را. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). یاد دادن کتاب کسی را. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). یاد دادن کتاب و جز آنرا. (صراح اللغة). || کسی را بر حفظ چیزی داشتن. (مجمل اللغة). واداشتن کسی را بر حفظ کتاب. (اقرب الموارد).

تحفیف.

[تَ] (ع مص) طواف کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). گرداگرد چیزی یا کسی برآمدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || پوشیدن چیزی را به جامه و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || بافتن پارچه را با حَفّ. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || سخت عیش و کم مال شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تحفیل.

[تَ] (ع مص) گرد کردن آب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). جمع کردن چیزی را. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || زینت دادن و آراستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). زینت دادن. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || چند گاه نادوشیدن گوسفند را به جهت فروختن تا بزرگ پستان و پرشیر نماید. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). چند گاه نادوشیدن شتر یا گاو یا گوسفند تا شیر در پستان آن جمع گردد و مشتری بدان مغرور شود. (اقرب الموارد). بستن پستان ناقه. (قطر المحیط).

تحقد.

[تَ حَقْ قُ] (ع مص) کینه گرفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تحقق.

[تَ حَقْ قُ] (ع مص) درست شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). صحیح و درست شدن خبر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). درست و ثابت شدن خبر. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || درست بدانستن. (تاج المصادر بیهقی). درست بدانستن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تیقن در امری و ثابت و لازم قرار دادن آن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). ثابت بودن و یقین کردن چیزی. (فرهنگ نظام). || (اصطلاح علم کلام) نزد اشاعره مرادف ثبوت و کون و وجود است و نزد معتزله مرادف ثبوت و اعم از کون و وجود بود. و تحقق را دو قسم است: 1 - اصلی و آن تحققی است که حاصل شود شیئی را فی نفسه و قائم بود بدو. 2 - تبعی و آن تحققی است که برای متعلق بدان حاصل شود بقیاس حرکت ذاتی و تبعی. (از کشاف اصطلاحات الفنون).

تحققی.

[تَ حَقْ قُ] (ص نسبی)(1)(فلسفهء...) فلسفه ای مبتنی بر امور ثابته. در لسان فلسفه اصطلاح تحققی در دو معنی عام و خاص اطلاق میشود:
1 - معنی عام. معنی عام این کلمه به عصر تجربه میرسد، به عصری که بهیچوجه تفکر ماوراءالطبیعی مورد توجه قرار نمیگیرد. فلسفهء تحققی به این معنی قابل انطباق بر همهء افکار فیلسوفان تجربی است، البته با غمض و توسعی در کلام، چه جان لاک(2) و دیوید هیوم(3) بزرگان اصحاب تجربه، قائل به مباحث ریاضی بوده اند و جرج بارکلی(4)توجه به خدا و روح داشته است که در زمینه های تجربی قابل ورود نیستند.
فلسفهء تجربی جان استوارت میل(5) بوجهی فلسفهء تحققی است. باری اصحاب تحقق میگویند مباحث خداشناسی و ماوراءالطبیعی گرچه همواره موجودند ولی هیچگاه با وسایل موجود در دست بشر قابل جوابگویی نبوده و نمیباشند، البته بین آنها دسته هایی نیز وجود دارند که بالمره قایل بچنین مباحثی نیستند و اینگونه بحثها را مطالب فاقد معنی میدانند. در جزو این دسته اند پیروان مکتب تحقق منطقی(6) و اصحاب عمل(7). در فلسفهء تحققی تأکید زیاد بر پیشرفتهای علمی شده است، ولی همواره کمیت آنها در مسائل منبعث علمی که راه حلهای تجربی ندارند لنگ میباشد. ارنست ماخ(8) سعی کرد که روشی در زمینهء اینگونه مسائل نظری علوم به وجود آورد یعنی روشهای تجربی بیابد که بر مباحث نظری قابل انطباق باشد. کارهای او بسیار دقیق و قابل تأمل است.
2- معنی خاص. اصطلاح تحققی بدین معنی مبین فلسفهء اگوست کنت است. کنت قایل بود که تفکر بشر از مرحلهء ربانی حرکت کرده و با گذشت از مرحلهء ماوراءالطبیعی فعلاً وارد مرحلهء علمی یا تحققی شده است و آنچه امروز بشر به آن رسیده حجیت و اهمیت دارد. او ضمناً میگفت که انگیزه های مذهبی در بشر همواره موجب احیاء آن فسادی میشود که بر اثر ادیان پیغمبران برای بشر به وجود آمده است، لذا او دین انسانی خود را اعلام کرد و برای آن دیر و تقویم و نظاماتی تأسیس نمود. در انگلیس نیز دیر کنت تشکیل گردید ولی میل که از طرفداران و متمایلین به این مذهب بود بر تشکیلات دیر کنت خرده گرفت و آنرا نفی کرد.
مرحوم فروغی در سیر حکمت آرد: اگوست کنت فلسفه را به سه قسمت یا سه مرحله تقسیم میکند: مرحلهء ربانی یا تخیلی، مرحلهء فلسفی که تعقلی است، مرحلهء علمی که تحققی است. در این مرحله تخیل و تعقل هر دو تابع مشاهده و تجربه میشوند. آنچه معتبر است امر محسوس مشهود است و مراد از این سخن این نیست که علم فقط بر جزئیات تعلق میگیرد، زیرا میدانیم که ادراک جزئیات علم نیست و علم آنست که جزئیات را تحت کلیات درآورد، ولیکن مرحلهء علمی به امور مطلق نمیپردازد چون آن امور به مشاهده و تجربه درنمی آیند و فقط به تخیل و توهم و تعقل در آنها بحث میشود و تخیل و تعقلی که مبنی بر مشاهده و تجربه نباشد در علم معتبر و مسلم نیست و تجربه و مشاهده ادراک امور مطلق را نمیکند فقط امور نسبی و اضافی را معلوم میسازد. آنچه بطور مطلق میتوان حکم کرد اینست که بهیچ امر مطلق نمیتوانیم معرفت پیدا کنیم، تنها روابط و مناسبات امور را به یکدیگر میتوانیم بسنجیم، حتی اینکه رابطهء علیت و معلولیت حقیقی را نمیتوانیم دریابیم و تنها مناسباتی که مابین امور میتوانیم درک بکنیم مناسبت همبودی (مقارنه) در مکان و پیاپی بودن (تعاقب) در زمان است و این مناسبات است که به قواعد کلی درمی آوریم و علم را میسازیم. از جواهر و امور مطلق مانند جان و روان و عقل و ماده و علت نخستین که به ادراک آنها نایل نمیشویم میگذریم و عارضه ها و خاصیتها را که میتوانیم ببینیم و بسنجیم و اندازه بگیریم مورد توجه ساخته قواعد و ضوابط آنها را معلوم میکنیم و محقق میسازیم و از این روست که این مرحله را مرحلهء تحققی میخوانیم. (از سیر حکمت در اروپا ج 3 صص7 - 8).
(1) - Philosophie positivisme.
(2) - John Lock.
(3) - David Hume.
(4) - George Berkeley.
(5) - John Stuart Mill.
(6) - Logical positivism.
(7) - Pragmatisme.
(8) - Ernest Mach.

تحقیر.

[تَ] (ع مص) تصغیر. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). خوار کردن. (دهار). خرد و خوار داشتن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). زبون و خوار کردن. (آنندراج). خرد و خوار داشتن. (اقرب الموارد). خوار داشتن. (قطر المحیط). ذلیل کردن. (فرهنگ نظام). خرد و حقیر شمردن سخن را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (قطر المحیط) :هرکه دشمن را خوار دارد... پشیمان گردد چنانکه وکیل دریا گشت از تحقیر طیطوی. (کلیله و دمنه). مروارید و یاقوت را در سرب و ارزیز نشاندن در آن تحقیر جواهر نباشد. (کلیله و دمنه). توقیر من به تحقیر و تعظیم به توهین بدل گردد. (سندبادنامه ص72).

تحقیراً.

[تَ رَنْ] (ع ق) بطور خواری و بطور اهانت و کوچکی و حقارت. (ناظم الاطباء). با تحقیر.

تحقیرانه.

[تَ نَ / نِ] (ص نسبی، ق مرکب) بطور حقارت و کوچکی و خواری. (ناظم الاطباء).

تحقیق.

[تَ] (ع مص) حقیقت کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). || درست کردن. (دهار). درست و راست کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || رسیدگی و وارسی کردن. (ناظم الاطباء). به کنه مطلب رسیدن و واقع چیزی را بدست آوردن. (فرهنگ نظام). || بدانستن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). درست بدانستن. (دهار). بدانستن و تصدیق کردن قولی را. (منتهی الارب). تصدیق کردن قول یا گمانی را. (اقرب الموارد) (قطر المحیط) :
تحقیق سخنگوی نخیزد ز سخن دزد
کف بر سر بحر آید پیدا نه به پایاب.خاقانی.
این شرط مهربانی و تحقیق دوستی است
کز بهر دوستان بری از دشمنان جفا.سعدی.
|| واجب کردن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). واجب کردن و تأکید و اثبات کردن چیزی را. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). اثبات المسئلة بدلیلها. (تعریفات). در عرف اهل علم، اثبات مسأله به دلیل است، چنانکه تدقیق اثبات دلیل است به دلیل. (کشاف اصطلاحات الفنون) (از فرهنگ نظام). || تحقق بخشیدن. برآوردن. روا کردن :سلطان ایشان را با تحقیق امانی و انجاز مباغی و تشریفات گرانمایهء پادشاهانه بازگردانید. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص335). || تعمق کردن در علوم و ادبیات : با او مناظره کرد، لفظ او را بر محک امتحان عیاری نیافت و سخن او را در تحقیق اعتباری ندید. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص400). || در نزد قراء، اعطاء حق هر حرفی است بدان. (کشاف اصطلاحات الفنون). || در نزد صوفیه، ظهور حق است در صور اسماء الهی. (کشاف اصطلاحات الفنون). || (اِمص، اِ) حکمت و عرفان :
نه تحقیق گفت و نه وعظ و نه زهد
که حرفی ندانست از آن عنصری. خاقانی.
گشادند از درون جان در تحقیق سعدی را
چو اندر قفل گردون زد کلید صبح دندانه.
سعدی.
- از روی تحقیق؛ براستی. بدون تردید و شک. بی گمان. به تحقیق :
نه مرد است آن به نزدیک خردمند
که با پیل دمان پیکار جوید
بلی مرد آن کس است از روی تحقیق
که چون خشم آیدش باطل نگوید.
سعدی (گلستان).
- اهل تحقیق؛ فیلسوفان و مجتهدین. (ناظم الاطباء). اهل حقیقت و راستی و درستی. مردمی که جویای حقیقت و راستی باشند. فرزانگان و آزادگان. اهل حکمت و عرفان : تا به حلقهء اهل تحقیق درآمد. (گلستان).
-به تحقیق؛ بدون شک. بی گمان. براستی. از روی تحقیق :
آسیایی راستست این کآبش از بیرون اوست
من شنیدستم به تحقیق این سخن از راستی.
ناصرخسرو (دیوان ص440).
شیرین زمان تویی به تحقیق
من بنده، خسرو زمانم.سعدی.
شیرین جهان تویی به تحقیق
بگذار حدیث ماتقدم.سعدی.
و گر چل ساله را عقل و ادب نیست
به تحقیقش نشاید آدمی خواند.
سعدی (گلستان).
- تحقیق تر؛ صحیح تر و بشرح. خالی از خطا. بدرستی : من که بوالفضلم کشتن قاید منجوق را تحقیق تر از خواجه احمد عبدالصمد شنودم در آن سال که امیر مودود به دینور رسید. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص336).
- عالم تحقیق؛ عالم حق و حقیقت. جهان راستی و وارستگی. عالم روحانی و معنوی. مقابل عالم صوری و نفسانی :
در نگارستان صورت ترک حظ نفس کن
تا شوی در عالم تحقیق برخوردار دل.
سعدی.

تحقیقات.

[تَ] (ع اِ) وارسیها و تفتیشها. (ناظم الاطباء).

تحقیقانه.

[تَ نَ / نِ] (ص نسبی، ق مرکب) بطور تحقیق و از روی واقعیت و حقیقت. (ناظم الاطباء).

تحقیقاً.

[تَ قَنْ] (ع ق) بطور راستی و حقیقت و یقیناً و بدون شبهه. (ناظم الاطباء).

تحقیق شدن.

[تَ شُ دَ] (مص مرکب)محقق گردیدن. بی گمان شدن. آشکارا شدن و به حقیقت پیوستن :
تحقیق شد که ناصرخسرو غلام اوست
آنکو بگویدش که دو گوهر چه گوهرند.
ناصرخسرو.

تحقیق ماللهند.

[تَ قی قُ لِلْ هِ] (اِخ)(1)یکی از تألیفات گرانبهای ابوریحان محمد بن احمد بیرونی خوارزمی (362 - 440 ه . ق.) بزرگترین دانشمند و ریاضی دان مشرق است. این کتاب را ابوریحان ظاهراً در غزنه بسال 423 ه . ق. بنام عبدالمنعم بن علی بن نوح تفلیسی شروع کرده و در سال 423 در غزنه بپایان رسانید. مطالب این کتاب در ذکر عقاید و آراء هندوان در باب مسائل فلسفه و نجوم و هیئت و عقاید و قوانین دینی و اجتماعی است که استاد از معاشرت با علمای هند و ترجمهء کتابهای آن دیار فراهم آورده است. رجوع به مقدمهء کتاب التفهیم چ همایی و تاریخ ادبیات تألیف ذبیح الله صفا ج 1 ص287 و رجوع به ابوریحان در همین لغت نامه شود.
(1) - تحقیق ماللهند من مقولة مقبولة فی العقل او مرذولة.

تحقیقی.

[تَ] (ص نسبی) حتمی و یقینی و بدون شبهه. (ناظم الاطباء). و رجوع به تحققی شود.

تحکر.

[تَ حَکْ کُ] (ع مص) احتکار. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). احتکار کردن. (ناظم الاطباء). نگاه داشتن غله برای فروختن و گرانی. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || افسوس خوردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط): و انه لیتحکّر عَلیهِ؛ ای یتحسر. قال رؤبة: و ان لوی لحییهِ بالتحکر. (اقرب الموارد).

تحکک.

[تَ حَکْ کُ] (ع مص) تحکک به چیزی؛ وادوسیدن. و به «با» متعدی شود. (تاج المصادر بیهقی). با کسی واکاویدن. (زوزنی). کاویدن. تمرس. (منتهی الارب). کاویدن. (ناظم الاطباء). || پیش آمدن کسی را به بدی . (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تعرض به شر. (اقرب الموارد) (قطر المحیط): فلانٌ یتحکک بک؛ ای یتحرش بک و یتعرض لشرک. (اقرب الموارد). || تحکک عقرب به افعی؛ مثلی است دربارهء کسی که با قوی تر از خود ستیزه کند. (از اقرب الموارد).

تحکل.

[تَ حَکْ کُ] (ع مص) ستیهیدن به جهل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (قطر المحیط) (اقرب الموارد).

تحکم.

[تَ حَکْ کُ] (ع مص) فرمان بردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). در خیابان نوشته که تحکم خواه نخواه حکم کسی قبول کردن. (غیاث اللغات). || تحکم در امری؛ فرمان روا شدن در آن. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || حکم کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || داوری و حکم و فرمان. || قضاوت عادلانه. || فتوای شرعی و قضاوت، خواه از روی میل محکوم باشد و یا عدم میل آن. (ناظم الاطباء). || حکومت نمودن بر کسی. (آنندراج). غلبه کردن و حکومت نمودن به زور. (غیاث اللغات). حکومت و فرمانروائی و غلبه کردن. جور و تعدی کردن. (ناظم الاطباء). حکومت نمودن بر کسی و عموماً در حکومت بیجا استعمال میشود. (فرهنگ نظام) : وزیر را گفت این تحکم و تبسط و اقتراح این قوم از حد بگذشت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص514).
روم ناقوس بوسم زین تحکم
شوم زنار بندم زین تعدی. خاقانی.
برد آن برات و بازگرفت این غرامت است
داد آن غلام و بازستد آن تحکم است.
خاقانی.
خاقانی از تحکم شمشیر حادثات
اندر پناه همت شمشیر دین گریخت.
خاقانی.
گاه گاه از انواع تحکم آن حضرت متبرم شدی. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص47). از این تحکمهای نالایق که بر ما می کند. (ایضاً ص48). شار از سر ضجرت و تحکم و تأنف از بی مبالاتی غلام طیره شد(1). (ایضاً ص345).
زین جور و تحکمت غرض چیست
بنیاد وجود ما کن و رو.سعدی.
تحکم کند سیر بر بوی گل
فروماند آواز چنگ از دهل.سعدی.
|| دعوی کردن. (غیاث اللغات). تحکم در مسأله؛ حکم کردن در آن به خودکامی بی آنکه سبب حکم را آشکار کند. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). سفسطه. (مفاتیح). || لا حکم الا للّه گفتن بعقیدهء حروریه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). || کردن آنچه که دریابد. (اقرب الموارد). کردن آنچه که اراده کند. (از قطر المحیط): تحکم فالحسن قد اعطاکا. (اقرب الموارد).
(1) - ن ل: تیره شد.

تحکمات.

[تَ حَکْ کُ] (ع اِ) جِ تحکم. تعدیات و حکمهای بی جا و حکمهای زور. (ناظم الاطباء).

تحکم بردن.

[تَ حَکْ کُ بُ دَ] (مص مرکب) فرمان بردن :
سخت است پس از جاه تحکم بردن
خو کرده به ناز، جور مردم بردن.
سعدی (گلستان).

تحکم کردن.

[تَ حَکْ کُ کَ دَ] (مص مرکب) حکم کردن. فرمان دادن. تعدی کردن. فرمانروایی کردن به زور. رجوع به تحکم شود.

تحکیک.

[تَ] (ع مص) نیک بخاریدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). نیک خاریدن. (منتهی الارب) (آنندراج).

تحکیم.

[تَ] (ع مص) حاکم گردانیدن کسی را در مال خویش. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || حاکم گردانیدن کسی را در کاری. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). حاکم گردانیدن. (اقرب الموارد) (قطر المحیط) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). || تحکیم در امری؛ فرمان دادن تا در آن حکم کند. (قطر المحیط) (اقرب الموارد): حکموا فلاناً؛ اذا جعلوهُ حَکَماً. (اقرب الموارد). حَکَم کردن کسی را در خصومتی. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). حَکَم قرار دادن کسی را در میان دو خصم. (فرهنگ نظام).
- تحکیم الحروریة؛ قول گروه حروریه یعنی گروهی که بر امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام خروج کرده و گفتند لاحکم الا للّه. (ناظم الاطباء). و این در مورد حکم شدن عمرو عاص از جانب شامیان و ابوموسی الاشعری از سوی عراقیان بود پس از جنگ صفین، در مورد خلاف بین علی علیه السلام و معاویه.
|| در تداول، مرادف اِحکام. استوار ساختن: تحکیم روابط دوستانه. || بازداشتن کسی را از آنچه میخواست. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). بازداشتن کسی را از فساد و آنچه میخواست. (از قطر المحیط). || اصلاح کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تحلابة.

[تِ بَ] (ع ص) گوسپندی که پیش از گشنی از پستانش اندکی شیر برآید. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). تحلبة.

تحلاق.

[تَ] (ع مص) ستردن موی سر خود را. (ناظم الاطباء). موی از بیخ سر ستردن با تیغ. (از قطر المحیط). ستردن موی، و جوهری گوید: حَلَقَ مَعَزَه و لایقال جزّه الا فی الضأن. و ابوزید گوید: عنز محلوقة و شعر حلیق و لحیة حلیق. (اقرب الموارد).

تحلاق.

[تَ] (اِخ) یومُ تَحْلاقِاللِمَم؛ روز جنگ قبیلهء تغلب با بکربن وائل، چه در این روز حلق شعار آنان بود. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). از ایام بکر و تغلب در جنگ بسوس که جحدر البکری بسبب آن کشته شد. (اقرب الموارد). رجوع به تحالق و یوم شود.

تحلئة.

[تِ لِ ءَ] (ع اِ) موی روی پوست و سیاهی آن. || (ص) رجل تحلئة؛ مردی که به مردم اندوه رساند به آمیزش. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تحلئة.

[تَ لِ ءَ] (ع مص) از آب وارانیدن. (تاج المصادر بیهقی). از آب وارندن. (زوزنی). بازداشتن کسی را از آب و نوشیدن ندادن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط): حَلاََّهُ عن الماء تحلیئاً و تحلئةً. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). حَلاََّ الابل و غیرها عن الماء تحلیئاً و تحلئةً؛ طردها و منعها عن وروده. (قطر المحیط). || تحلئة درهم؛ درم دادن کسی را. || تحلئة سویق؛ شیرین ساختن پِسْت را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). بهمهء معانی رجوع به تحلی ء شود.

تحلب.

[تَ حَلْ لُ] (ع مص) دوشش دادن. (تاج المصادر بیهقی). || تحلب عَرَق؛ روان شدن خوی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد): تحلب بدنه عَرَقاً؛ جاری گردید خوی بدن وی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (قطر المحیط). || روان شدن آب دهن. || روان شدن اشک چشم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تحلبة.

[تَ لَ بَ / تِ لِ بَ / تِ لَ بَ / تُ لِ بَ / تُ لُ بَ] (ع ص) تحلابة. گوسپندی که از پستانش اندکی شیر برآید پیش از گشنی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تحلج.

[تَ حَلْ لُ] (ع مص) جنبیدن ابر و درخشیدن آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || خلیدن چیزی در دل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). در دل شک کردن. تخلج. (از اقرب الموارد). حدیث: لایتحلجن فی صدرک طعام ضارعت فیه النصرانیة؛ ای لایدخلن فی قلبک منه شی ء فانه نظیف. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). دع ما تحلج فی صدرک؛ ترک کن آنچه در دل تو خلید و شک کردی در آن. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

تحلحل.

[تَ حَ حُ] (ع مص) جنبیدن. (زوزنی). جنبیدن از جای. || دور شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || رفتن. || اقامت کردن و نجنبیدن. (اقرب الموارد).

تحلز.

[تَ حَلْ لُ] (ع مص) باقی ماندن چیزی. || دردناک شدن دل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (قطر المحیط) (اقرب الموارد). و آن همچون فشردگی در دل است. (از اقرب الموارد). || دامن به کمر زدن کاری را. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از آنندراج) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). تهلز. (اقرب الموارد):
یرفعن للحاوی اذا تحلزا
هاماً اذا هززته تهزهزا.
راجز (از اقرب الموارد).

تحلس.

[تَ حَلْ لُ] (ع مص) طواف کردن و گرد برآمدن. || مقیم شدن به مکانی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (قطر المحیط) (اقرب الموارد).

تحلق.

[تَ حَلْ لُ] (ع مص) حلقه بنشستن مردمان. (تاج المصادر بیهقی). حلقه حلقه شدن مردمان. (زوزنی) (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (قطر المحیط) (اقرب الموارد). || هاله نمودن ماه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). هاله گرفتن اطراف ماه. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تحلل.

[تَ حَلْ لُ] (ع مص) استثنا کردن در سوگند. (تاج المصادر بیهقی). تحلل در یمین؛ استثنا کردن در سوگند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || تحلل از یمین؛ بیرون آمدن از قسم به کفاره. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد): و آلت حلفة لم تحلل؛ ای حلفت یمیناً مرسلة عن القید و الاستثناء. (اقرب الموارد). || بحلی خواستن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || بیمار شدن مسافر پس از بازگشت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || نزد اطباء، استفراغی است غیرمحسوس و آنرا تحلیل نیز نامند. کذا فی بحر الجواهر. و نیز تحلل را در بحران آنچنانی که در مدتی دراز بسوی تندرستی میرود اطلاق کنند. (کشاف اصطلاحات الفنون چ احمد جودت). رجوع به تحلیل شود.

تحلم.

[تَ حَلْ لُ] (ع مص) حلم نمودن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). به تکلف بردباری نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || آکنده و فربه شدن. (تاج المصادر بیهقی). || تحلم مال؛ فربه شدن شتران. || تحلم ضب و صبی و جراد؛ پیه ناک شدن سوسمار و کودک و ملخ. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). فربه شدن سوسمار و جز آن. (آنندراج). || تحلم حلم؛ دعوی دیدن خواب کردن و ندیده بودن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). تحلم فلان؛ دعوی خواب دیدن بدروغ کردن. حدیث: من تحلم کلف ان یقعد بین سعیرین. (اقرب الموارد). || تحلم حلم؛ استعمال آن. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). بکاشتن خواب را. (شرح قاموس). || خواب دیدن، در خوابیدن. (شرح قاموس). خواب دیدن. (آنندراج).

تحلمة.

[تَ لِ مَ] (ع ص) ج، تحالم. عناقی تحلمة؛ بزغالهء بسیارکنه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بسیارکنه. (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تحلة.

[تَ حِلْ لَ] (ع مص) سوگند راست کردن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). تحلة یمین؛ تحلیل یمین. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). گشادن سوگند را به استثناء یا به کفاره یا کفارهء سوگند دادن. (منتهی الارب). راست کردن سوگند. (آنندراج). کفارهء سوگند را دادن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || حلال کردن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). رجوع به تحلیل شود.

تحلة.

[تَ حِلْ لَ] (ع اِ) کفارهء سوگند یا استثنای آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کفارهء سوگند یا آنچه بدان عقد سوگند را گشایند. (قطر المحیط). کفارهء سوگند. (اقرب الموارد) : قد فرض الله لکم تحلة اَیمانکم. (قرآن 66/2). || مدت کوتاه. زمان اندک: لایموت لمؤمن ثلاثة اولاد و تمسُّه النار الا تحلة القسم؛ و المعنی الا مسة یسیرة مثل تحلة قسم الحالف. (اقرب الموارد). تحلة القسم والیمین؛ اندک، و منها فتمسه النار الا تحلة القسم؛ ای مسة یسیرة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تحلی.

[تَ حَلْ لی] (ع مص) (از «ح ل ی») پیرایه برکردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (از دهار). زیور پوشیدن و آراسته شدن. (آنندراج). بازیور شدن زن و مستفید گردیدن به آن و پوشیدن زیور و آراسته شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تحلی.

[تَ حَلْ لی] (ع مص) (از «ح ل و») شیرین دریافتن چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). || شیرین دانستن چیزی را. (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تحلی ء .

[تِ لِءْ] (ع اِ) (از «ح ل ء») موی روی پوست و چرک و سیاهی آن. || پوست کاردرسیده و زخم شده وقت باز کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تحلی ء .

[تَ] (ع مص) (از «ح ل ء») تحلئة. بازداشتن کسی را از آب و نوشیدن ندادن. || درهمی به کسی دادن. || شیرین ساختن پِسْت را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تحلیت.

[تَ] (اِ) شعوری بنقل مجمع الفرس، این کلمه را مرادف تنبلیت بمعنی بار اندک آورده و بدون تردید تصحیف تنبلیت و یا تملیت است. رجوع به این دو کلمه در همین لغت نامه و لسان العجم شعوری ج 1 ورق 272 ب شود.

تحلیف.

[تَ] (ع مص) سوگند دادن. (تاج المصادر بیهقی) (آنندراج) (فرهنگ نظام). سوگند دادن کسی را. (زوزنی) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تحلیق.

[تَ] (ع مص) بسیار ستردن سر. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). موی بستردن. (زوزنی). سر ستردن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). نیک ستردن موی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || انداختن چیزی بسوی کسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || به شکل حلقه داغ کردن ستور را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || قرار دادن چیزی را بشکل حلقه، و در حدیث است: و حلق باصبعه الابهام و التی تلیها و عقد عشراً؛ ای جعل اصبعیه کالحلقة و عقدالعشرة ان یجعل رأس السبابة فی وسط الابهام و هو من مواضعات الحُسّاب. (اقرب الموارد). || دور به هوا برشدن مرغ. (تاج المصادر بیهقی). بلندتر رفتن مرغ در هوا. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). دور بهوا شدن مرغ و گرد گردیدن آن. (اقرب الموارد) (قطر المحیط):
اذاما التقی الجمعان حلق فوقهم
عصائب طیر تهتدی بعصائب.
نابغه (از اقرب الموارد).
|| تحلیق بُسْر؛ پخته گردیدن دو ثلث غورهء خرما. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (قطر المحیط). || تحلیق ضرع ناقه؛ بلند شدن شیر پستان ناقه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || تحلیق عیون ابل؛ فرورفتن چشمهای شتران به مغاک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). گود افتادن چشم شتران. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || تحلیق قمر؛ هاله بستن ماه. || تحلیق نجم؛ بلند شدن ستاره. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط):
رُبَ منهل طاوٍ وردتُ و قد خوی
نجم و حلق فی السماء نجوم.
(اقرب الموارد).
|| نفخ آوردن شکم. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (قطر المحیط) (اقرب الموارد): شربت صواحاً فحلق بی؛ نوشیدم شیر که آب در آن غالب بود، پس نفخ کرد شکم من. || برداشتن چشم بسوی آسمان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || تحلیق ظرف از آشامیدنی؛ پر شدن آن از شراب، چنانکه قسمت کمی از آن باقی ماند که گویی آب به حلق ظرف رسیده است. (اقرب الموارد).

تحلیل.

[تَ] (ع مص) بسی به جای فروآمدن. (تاج المصادر بیهقی). فرودآمدن در جایی. (زوزنی). تحلیل به مکانی؛ فرودآوردن به جایی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). به جایی فرودآمدن. (غیاث اللغات) (آنندراج). || تحلیل عقده؛ نیک گشادن گره را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). از هم گشادن چیزی را. (غیاث اللغات) (آنندراج). || حلال بکردن. (تاج المصادر بیهقی). حلال کردن. (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). حلال گردانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). حلال گردانیدن خدای تعالی چیزی را. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). حلال کردن. (از غیاث اللغات) (آنندراج). || سوگند راست کردن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). تحلیل یمین؛ گشادن سوگند به استثناء یا به کفاره یا کفارهء سوگند دادن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). تَحِلَّة. (اقرب الموارد) (قطر المحیط) (منتهی الارب). || تحلیل کسی؛ کسی را حلال کردن به او چیزی را که میان آن دو است. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || فانی کردن چیزی را به گداختن. (غیاث اللغات) (آنندراج). گداز و گداختگی. (ناظم الاطباء). || انحلال و هضم و انهضام. (ناظم الاطباء). هضم شدن و تبدیل به خون شدن غذا. (فرهنگ نظام). || التحلل و التحلیل؛ هو استفراغ غیرمحسوس. (بحر الجواهر).
- تحلیل بردن؛ هضم نمودن غذا یا چیزی.
- تحلیل پذیرفتن؛ هضم شدن. خرج شدن : تا بدین سبب مایه هاء خام اندر تن ایشان [ زنان ] بیشتر گرد آید و کمتر تحلیل پذیرد، یعنی کمتر خرج شود. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
- تحلیل دادن؛ هضم کردن. گذراندن.
- تحلیل رفتن؛ هضم شدن. گذشتن.
- تحلیل کردن؛ گواریدن : اسباب زکام و نزله... دو نوعست یکی آنست که هر گاه که اندر دماغ سوءالمزاج گرم پدید آید یعنی هر گاه که دماغ گرم شود، تری ها را به خویشتن کشد فزون از آنکه بتواند گواریدن و تحلیل کردن. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
|| تسلیم در نماز. (مفاتیح). سلام نماز گفتن :
وقت تحلیل نماز ای بانمک
زآن سلام آورد باید بر ملک.
مولوی (مثنوی).
|| ناپدیدکردگی. (ناظم الاطباء). || آنچه در آن مبالغه کرده نشود. یقال: ضربه ضرباً تحلیلاً؛ یعنی زد او را اندک بقدر تعذیر و ادب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || نزد اطباء همان تحلل است، و نزد محاسبان عبارتست از عکس، و نزد ارباب منطق عبارتست از حذف آنچه که دلالت کند بر علاقه بین دو طرف قضیه از نسبت حکمیة یعنی حذف حرفی که دلالت بر ربط بین دو طرف کند خواه ربط حملی و خواه ربط شرطی باشد. || نزد ارباب معمی اسم است مر عمل از اعمال تسهیلیه را. مولوی جامی در رسالهء مؤلفهء خود میفرماید: تحلیل عبارتست از آنکه به اعتبار معنی شعری مفرد باشد، و به اعتبار معمائی مرکب از دو چیز یا بیشتر. مثاله، شعر:
ز روی عربده تا ما جدال میکردیم
ز جهل سرزنش اهل حال میکردیم.
از این بیت اسم عماد برمیخیزد، یعنی چون از روی لفظ عربده عین گرفته شود، با لفظ ما و با حرف دال که از لفظ جدال بعد انداختن سر او که حرف جیم است ترکیب کنند عماد حاصل شود. (کشاف اصطلاحات الفنون). صاحب غیاث اللغات آرد: به اصطلاح معما، دو بخش کردن لفظی را یا زیاده و از هر بخش معنی علیحده گرفتن و بعضی را بحال خود گذاشتن، چنانکه معمای اسم اسد. لفظ اسباب به تحلیل دو جزو کردند: یکی «اس»، دوم «باب» و هر دو لفظ مرادند نه معنی ایشان، چرا که لفظ «اس» بحال خود ماند و از لفظ باب مرادف او که «در» است خواسته شد، و از لفظ «در» حرف را بعمل اسقاط که کلمه لانهایت اشارت است بدان حذف نمودند، پس لفظ «اس» را به دال که از کلمهء «در» باقیمانده ملحق کردند اسم اسد حاصل شد. (غیاث اللغات) (آنندراج). به اصطلاح معما، دو بخش کردن لفظی را و یا زیاده و از هر بخش معنی علیحده گرفتن و بعضی را بحال خود گذاشتن. (ناظم الاطباء).

تحلیل.

[تِ] (ع اِ) ج، تحالیل. سوراخ نره و سوراخ پستان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). احلیل به ابدال. (قطر المحیط).

تحلیل عقلی.

[تَ لی لِ عَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) تجزیهء عقلی را تحلیل عقلی نامیده اند. اجزاء عقلی یعنی همان اجزاء تحلیلی است که به تعمل و تجزیهء عقلی حاصل میشود. (فرهنگ لغات و اصطلاحات فلسفی). تجرید. انتزاع عقلی. التجرید فی الوهم.
(1) - Abstraction.

تحلیل قیاس.

[تَ لی لِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) آنالوطیقای اول(1). خواجه نصیر طوسی در اساس الاقتباس آرد: قیاساتی که در علوم و اثناء محاورات از جهت اثبات و ابطال مطالب ایراد کنند بیشتر آن بود که از ترتیبها تحریف یافته باشد. و باشد که مقارن چیزهایی بود که بمثابت حشو بود یا بر نوعی اضمار مشتمل بود. پس چون خواهند که حال قیاس و مقدمات استکشاف کنند لامحاله آنرا به تحلیل یا به ترتیب طبیعی باید برد. و چون خواهند که تحلیل کنند اول مطلوب را از حشو و زواید ملخص باید کرد و حدودش از یکدیگر متمیز، تا کیف و کم تصور کرد. و اگر بعضی حدود مقید بود به قیدهای بسیار یا الفاظ بسیار بود مؤلف به تألیف تقییدی، اولی آن بود که لفظی مفرد بجای آن بنهند تا از تشویشی که فکر را بسبب تکثیر معانی و لواحق لازم آید ایمن باشند. بعد از آن در اجزای قیاس نظر باید کرد و اجزاء اول قیاس مقدمات بود و اجزاء دوم حدود. و طلب مقدمات بر طلب حدود تقدیم باید کرد، چه عدد مقدمات کمتر بود، پس یافتنش آسان تر بود، و چون مقدمات یافته شود و از تلخیص اجزاء آن چنانکه در مطلوب گفتیم، حدود یافته شود بی زیادت و کلفتی اما اگر اول حدود طلبیم عدد حدود بیشتر بود تجشم طلب زیادت بود و چون حدود یافته شود در ترکیب مقدمات از آن بر هیأتی که مؤدی بود به مطلوب، به نظرهای مستأنف احتیاج افتد، چه ترکیب مقدمات از حدود بحسب اختلاف کیفی و کمی و وضع هر حدی در موضع محکومٌعلیه یا محکومٌبه، و همچنین هیأت مقدمات بحسب اشکال چهارگانه و ضروب منتج و عقیم هر یک محتمل وجوه بسیار تواند بود، پس طریق تحلیل دراز و دشوار گردد و چون یک مقدمه یافته شود نگاه باید کرد تا با مطلوب هیچ اشتراک دارد یا نه. اگر اشتراک داشته باشد و بهر دو جزو مطلوب بود آن مقدمهء شرطی تواند بود و قیاس استثنائی باشد. و دیگر مقدمه را با مقدمهء اول اشتراک در آن جزو بود که در مطلوب مفقود بود و آن استثنا بود پس از حال مقدمه و کیفیت اشتراک با مطلوب که بعین جزو یا نقیضش بود، و از حال استثناء معلوم باید کرد که متصله است یا منفصله و کدام ضرب است. و اما اگر اشتراک آن مقدمه که یافته باشیم با مطلوب در یک جزو بود قیاس اقترانی بود. پس نگاه کنیم اگر اشتراک در محکومٌعلیه مطلوب بود آن مقدمه صغری بود و کبری مؤلف از دو جزو باقی باشد از هر دو و اگر اشتراک در محکومٌبه بود آن مقدمهء کبری بود و صغری مؤلف از دو جزو باقی باشد از هر دو، و بعد از وجود هر دو مقدمه حال شکل و ضرب به آسانی معلوم شود. و اگر دو مقدمه، یافته شود یا از تألیف آن دو مقدمهء مطلوب حاصل تواند آمد یا نتواند آمد. و بر تقدیر اول یکی از آن دو مقدمه شرطی بود و دیگر استثنایی، اگر قیاس استثنایی بود و یا هر دو مقدمه را با یکدیگر اشتراک بود به جزوی و با مطلوب به جزوی دیگر اگر قیاس اقترانی بود. و اگر از تألیف آن دو مقدمه مطلوب حاصل نتواند بود و آن دو مقدمه ضروری بود در مطلوب قیاس مرکب باشد و چون که مقدمه را با مطلوب از سه اشتراک چاره نیست تا منتج باشد: یکی اشتراک صغری با مطلوب در اصغر، و دیگری اشتراک کبری با او در اکبر، و سیم اشتراک هر دو مقدمه با یکدیگر در اوسط، پس هر گاه که دو مقدمه مفید این سه اشتراک باشد مطلوب از آن دو مقدمه حاصل آید اگر بر هیأت ضربی منتج بود و آن قیاس لامحاله بسیط بود، چنانکه گفته آمد. اما اگر مفید این سه اشتراک نبود حال آن دو مقدمه با مطلوب خالی نبود از آنکه: یا مفید دو اشتراک باشد یا مفید یک اشتراک تنها، یا مفید هیچ اشتراک نباشد. و قسم اول دو گونه بود: یکی آنکه اشتراک میان یک مقدمه و مطلوب بود، و دیگر میان هر دو مقدمه. و دوم آنکه هر دو اشتراک میان یک مقدمه و مطلوب بود، و هر دو مقدمه را با یکدیگر اشتراک نبود. (اساس الاقتباس چ مدرس رضوی صص302 - 304).
(1) - Les premiers analytiques.

تحلیلی.

[تَ] (ص نسبی) منسوب به تحلیل. انتزاعی. مجرد، چون هندسهء تحلیلی، احکام تحلیلی.
- احکام تحلیلی؛ اصطلاحی است در تقسیم تصدیقات منسوب به کانت و بر طبق این تقسیم احکام بر دو گونه خواهند بود: تحلیلی و ترکیبی. احکام ترکیبی(1) آنهایی هستند که در آنها محکومٌبه بطور ضمنی در محکوم علیه موجود است. مثال: تمام اشعهء دایره با هم مساوی هستند. مثال دیگر: جسم دارای سه بعد است. (از روانشناسی تربیتی تألیف علی اکبر سیاسی صص240 - 241).
- هندسهء تحلیلی؛ اساس این هندسه بر مبنای مطالعهء هندسی بوسیلهء روشهای جبری قرار دارد که آنرا آنالیز گویند و این گونه تحقیق عبارت از تعیین نقطه و اشکال هندسی و منحنیهای گوناگون بوسیلهء اعداد جبری و دستگاه مختصات است. و رجوع به دایرة المعارف وان نوسترانس ص86 شود.
(1) - Jugements analytiques.

تحلیم.

[تَ] (ع مص) بردباری کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (آنندراج). بردبار گردانیدن کسی را و فرمودن کسی را به حلم کردن. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (قطر المحیط). بردبار گردانیدن کسی را. (اقرب الموارد). || به حلم منسوب کردن کسی را. (آنندراج). || تحلیم بعیر؛ دور کردن کنه از شتر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تحلیم جلد؛ جدا کردن کنه از پوست. (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تحلیة.

[تَ یَ] (ع مص) (از «ح ل و») شیرین بکردن طعام. (تاج المصادر بیهقی). شیرین کردن. (زوزنی) (غیاث اللغات) (آنندراج). شیرین گردانیدن پِسْت را و به این معنی مهموز گفتن خلاف قیاس است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || چیزی بر چشم کسی شیرین کردن. (تاج المصادر بیهقی). به چشم کسی خوش نمودن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تحلیة.

[تَ یَ] (ع مص) (از «ح ل ی») بازیور کردن. (تاج المصادر بیهقی). زیور بکردن. (زوزنی). زیور بستن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (غیاث اللغات). زن را زیور پوشانیدن و زیور برای وی ساختن. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || کسی را صفت کردن. (تاج المصادر بیهقی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (غیاث اللغات). صفت حلیهء کسی کردن. (زوزنی). وصف حلیهء زن کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). وصف حلیهء زن کردن و نعت او. (از قطر المحیط). || نشان کسی بدادن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). || در نشان کسی تأمل کردن. (تاج المصادر بیهقی). تأمل کردن در نشان زن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تحم.

[تَ] (ع مص) نگار کردن جامه را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تحمال.

[تِ حِمْ ما] (ع مص) برداشتن بار را و بر خود گرفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء): تَحَمَّلَ الحَمالةَ تَحَمُّلاً و تِحِمّالاً. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). رجوع به تحمل شود.

تحمت.

[تَ حَمْ مُ] (ع مص) خالص گردیدن رنگ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تحمحم.

[تَ حَ حُ] (ع مص) اَحَمّ شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || بانگ کردن اسب آهسته تر از صهیل. || بانگ اسب تاتاری وقت جو خواستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). حَمْحَمَة. (زوزنی). رجوع به حمحمة شود.

تحمد.

[تَ حَمْ مُ] (ع مص) منت برنهادن. (تاج المصادر بیهقی). تمدح. (زوزنی). تمدح و منت نهادن. (آنندراج). تحمد بر کسی؛ منت نهادن بر وی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تحمر.

[تَ حَمْ مُ] (ع مص) در فربهی چون حمار کودن شدن.(1) (تاج العروس ج 3 ص157).
(1) - ناظم الاطباء معنی این کلمه را «گفتن به کسی یا حمار و تکلم کردن بزبان حِمْیَری» آورده، در صورتی که در کتابهای لغت عربی این معانی برای تَحْمیر بر وزن تفعیل و تَحَمْیُر بر وزن تَدَحْرُج آمده است. رجوع به این دو کلمه شود.

تحمس.

[تَ حَمْ مُ] (ع مص) تشدد. (تاج المصادر بیهقی). سخت و درشت شدن در دین. (منتهی الارب) (آنندراج). سختی کردن. سخت گردیدن کاری و جز آن. (از ناظم الاطباء).

تحمش.

[تَ حَمْ مُ] (ع مص) برافروختن از خشم. (منتهی الارب). برافروختن از خشم و غضب. (ناظم الاطباء). خشمگین شدن. (شرح قاموس) (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تحمص.

[تَ حَمْ مُ] (ع مص) ترنجیدن و گردآمدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تحمص مرد؛ تقبض او. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || تحمص لحم؛ خشک شدن گوشت و ترنجیدن آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تحمض.

[تَ حَمْ مُ] (ع مص) شوره خوردن. (تاج المصادر بیهقی).

تحمل.

[تَ حَمْ مُ] (ع مص) از منزل برداشتن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). تحمل قوم؛ کوچ کردن آنان و قرار دادن بارهای خود بر شتران بقصد رحیل. (قطر المحیط) (از اقرب الموارد). ارتحال. (منتهی الارب). کوچ کردن. (ناظم الاطباء). || بار برداشتن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار). از جای برداشتن چیزی را و بار برداشتن. (آنندراج) :
زنان باردار ای مرد هشیار
اگر وقت تحمل مار زایند...
سعدی (گلستان).
|| بر خود گرفتن امری را. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). برداشتن بار کار را و بر خود گرفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || تحمل الحمالة(1)؛ ای حملها. (اقرب الموارد) (قطر المحیط) (منتهی الارب). || بر خود رنج و مشقت نهادن. (آنندراج). رنج و مشقت و آزار به خود برداشتن و با لفظ کردن و نمودن استعمال میشود. (فرهنگ نظام). قبول رنج و مشقت. (ناظم الاطباء) : آنکه سنگ در کیسه کند از تحمل آن رنجور گردد. (کلیله و دمنه).
سعدی همیشه بار فراق احتمال داشت
این نوبتش ز دست تحمل عنان گرفت.
سعدی.
|| سپاس گفتن صنیعت را. || به گردن گرفتن صنیعت را. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || نقل شهادت کسی را کردن بخاطر ادای آن شهادت بجای وی. || تحمل لفظ ضمیر را؛ دربرداشتن ضمیر را. (قطر المحیط). دارای ضمیر بودن لفظ. || تجلد. (قطر المحیط). به تکلف جلادت نمودن. || فروتنی و خضوع. (ناظم الاطباء). || سکوت. || بردباری و شکیبائی و صبر و شکیب و حلم و طاقت و طاقت بسیار. (ناظم الاطباء) :
گرد مثل مگرد که علم او
از طاقت و تحمل بیرون است.ناصرخسرو.
رنج تعلم هرچند فراوانتر تحمل نیفتد، در سخن که شرف آدمی بر دیگر جانوران بدان است این منزلت نتوان یافت. (کلیله و دمنه). هرکه درگاه ملوک را لازم گیرد و از تحمل رنجهای صعب... تجنب ننماید... هرآینه مراد خویش... او را استقبال واجب بیند. (کلیله و دمنه). سنگی گران را به تحمل مشقت فراوان از زمین بر کتف توان نهاد. (کلیله و دمنه). اصحاب از تعنت او شکسته خاطر میماندند و جز از تحمل چاره ای نبود. (گلستان).
پای مسکین پیاده چند رَوَد
کز تحمل ستوه شد بُخْتی.سعدی (گلستان).
یکی گفتش آخر نه مردی تو نیز
تحمل دریغ است از آن بی تمیز.سعدی.
-باتحمل بودن؛ با صبر و شکیبایی بودن. باطاقت بودن. (ناظم الاطباء).
- بی تحمل؛ بی صبر و بی طاقت. (ناظم الاطباء). بی صبر و ناشکیبا. ناتوان و بیطاقت.
- تحمل پذیر؛ قابل صبر و شکیبائی. (ناظم الاطباء).
- تحمل کن؛ بردبار. شکیبا. صبور :
تحمل کنان را نخوانند مرد
که بیچاره از بیم سر برنکرد.
سعدی (بوستان).
- تحمل کنان؛ در حالت بردباری. با صبر و شکیبائی :
شب سردشان دیده نابرده خواب
چو حربا تحمل کنان زآفتاب.
سعدی (بوستان).
-تحمل گداز؛ بیشتر از توانایی و طاقت. (ناظم الاطباء). که تحمل را ببرد. که از تحمل برون باشد. فوق تحمل.
(1) - حَمالة؛ کفالة. ضمان.

تحمل کردن.

[تَ حَمْ مُ کَ دَ] (مص مرکب) صبر کردن و طاقت آوردن. (ناظم الاطباء). تاب آوردن. بردباری کردن. برتابیدن : با این همه تحملهای پادشاهانه میکرد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 230). و آنگاه بر زبان راند که اگر من در این خدمت مشقتی تحمل کردم... به امید طلب رضا و فراغ ملک بر من سهل و آسان میگذشت. (کلیله و دمنه).
ترا تحمل امثال ما بباید کرد
که هیچکس نزند بر درخت بی بر سنگ.
سعدی (گلستان).
سپر صبر تحمل نکند تیر فراق
با کمان ابرو اگر جنگ نیاغازی به.سعدی.
آرزومند کعبه را شرطست
که تحمل کند نشیب و فراز.سعدی.
|| بر خود رنج و مشقت آوردن و رنج کشیدن. (ناظم الاطباء).

تحمم.

[تَ حَمْ مُ] (ع مص) در گرمابه رفتن. (تاج المصادر بیهقی). در گرمابه شدن. || اَحَمّ گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). سیاه شدن. (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تحموت.

[تَ] (ع اِ) خیک روغن که در آن رُب انداخته باشند. || (ص) تمر تحموت؛ خرمای نیک شیرین. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تحمة.

[تُ مَ] (ع اِمص) سخت سیاهی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (قطر المحیط).

تحمة.

[تَ حَ مَ] (ع اِ) چادرهایی که بر آن خطوط زرد باشد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تحمة.

[تَ حِمْ مَ] (ع اِ) ثیاب تحمة؛ جامه ها که طلاق دهنده زن را در متعهء وی دهد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). آنچه طلاق دهنده زن را در تمتیع وی پوشاند. ثیاب التحمة؛ ما یلبس المطلق امرأته اذا متعها. (اقرب الموارد).

تحمی.

[تَ حَمْ می] (ع مص) پرهیز کردن بیمار از مضرات. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). خویشتن داری کردن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تحمیج.

[تَ] (ع مص) چشم در گو افتیدن. (تاج المصادر بیهقی). فروشدن چشم به مغاک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). به گودی فروشدن چشم. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). به گوی فرورفتن چشم. (آنندراج). || تیز نگریستن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (قطر المحیط). تیز نگریستن به کسی چنانکه گویی مبهوت است. (اقرب الموارد). || در چیزی خرد نگریستن. || تغییر چهره از خشم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (قطر المحیط). تغییر چهره از خشم و جز آن. (اقرب الموارد). || چشم را گشاده پیوسته نگریستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از قطر المحیط). چشم را گشاده نگریستن. (اقرب الموارد). || گردانیدن حدقهء چشم از بیم و وعید. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || لاغری. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). لاغر شدن مرد. (قطر المحیط).

تحمید.

[تَ] (ع مص) مبالغت کردن. (تاج المصادر بیهقی). مبالغهء حمد. (زوزنی). نیک ستودن. (دهار). نیک ستودن و پی درپی ستایش کردن. (غیاث اللغات) (آنندراج). نیک ستودن و پی درپی ستودن. (فرهنگ نظام) :
از سخای تو زبان همه کس
بر تو جاری به ثنا و تحمید.سوزنی.
چو دولت بایدم، تحمید ذات مصطفی گویم
که در دریوزه صوفی گرد اصحاب کرم گردد.
سعدی.
|| بسیار حمد گفتن خدا را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ثنا گفتن خدای را پیاپی. (اقرب الموارد) (قطر المحیط) :
همیشه تا بسر خطبه ها بود تحمید
همیشه تا زبر نامه ها بود عنوان.فرخی.
|| الحمد للّه گفتن. (قطر المحیط).

تحمیر.

[تَ] (ع مص) سرخ کردن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). سرخ رنگ کردن. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || گفتن کسی را ای حمار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط) (تاج العروس ج 3 ص157). گفتن مر او را یا حمار. (شرح قاموس). حمار خواندن کسی را. (آنندراج). || سخن گفتن بزبان حِمْیَریه، مثل تَحَمْیُر. (شرح قاموس). سخن گفتن بزبان حِمْیَر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از قطر المحیط). بزبان حِمْیَریه سخن گفتن و آن در بیشتر الفاظ با زبان سایر عرب مخالف است. (اقرب الموارد). و رجوع به تَحَمْیُر شود. || بریدن بر هیئت شافهء کتان و آن چیزی است که از کتان بافند مانند پشم. (شرح قاموس). بریدن پاره پاره. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بر هیئت هبر بریدن. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || پیراستن پوست به دباغت ردی. (منتهی الارب) (قطر المحیط). پیراستن پوست به دباغت بد. (ناظم الاطباء). پوست را بد دباغت کردن. (اقرب الموارد). دباغت کردن پوست است به دباغت زبون. (شرح قاموس). || بر مُحْمَرّ [ ناقه که بچه در شکم دارد ] سوار شدن. (اقرب الموارد).

تحمیر.

[تَ حَ یُ] (ع مص) بزبان حِمْیَری سخن گفتن. (تاج العروس ج 3 ص157) (شرح قاموس) (ناظم الاطباء). || بدخلق شدن. (شرح قاموس). بدخوی گردیدن. (ناظم الاطباء). در منتهی الارب چ تهران تحمیر بدین معانی آمده و ظاهراً تصحیفی است.

تحمیس.

[تَ] (ع مص) احماس. به خشم آوردن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || برانگیختن کسی را. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || اندکی از دوا و جز آن بر آتش گذاشتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || سخت و درشت گردانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تحمیش.

[تَ] (ع مص) فراهم آوردن چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). جمع آوری چیزی را. (اقرب الموارد) (قطر المحیط) (تاج العروس) (شرح قاموس). || به خشم آوردن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). برانگیختن و غضبناک ساختن کسی را. (اقرب الموارد) (المنجد). || گداختن پیه را تا حدی که نزدیک سوختن باشد. (المنجد). || فراوان کردن آتش دیگ را تا به جوش آید. || تیز کردن آتش با هیزم تا شعله ور گردد. || تحمیش قوم؛ تحریض آنان. (اقرب الموارد).

تحمیص.

[تَ] (ع مص) صید کردن آهوان را در نیمروز. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || بریان کردن نخود و غیر آن. (آنندراج). بریان و برشته کردن دانه. (اقرب الموارد) (قطر المحیط) (المنجد). جوشاندن است و این کلمه در مورد تخم و دانهء نباتات استعمال شود مانند شونیز و امثال آن. و طریق این عمل آنست که تخم نباتات را در دیگی بنهند و در زیر دیگ آتش بیفروزند تا زمانی که بوی آنچه در دیگ است بیرون آید. چنانچه از بحر الجواهر و اقسرایی مستفاد میگردد. (کشاف اصطلاحات الفنون).

تحمیض.

[تَ] (ع مص) اندک کردن از چیز است. (شرح قاموس). اندک کردن چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): حمض لنا فی القری؛ ای اقل منه. (اقرب الموارد) (قطر المحیط) (المنجد). || تفخیذ در جماع. (منتهی الارب). هم زانو شدن در جماع. (آنندراج) (ناظم الاطباء). || خوردن شتران از علف شور و تلخ. (اقرب الموارد) (قطر المحیط) (المنجد). || حمض چرانیدن فلان، شتران را. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || تلخ و شور قرار دادن چیزی را. (اقرب الموارد) (قطر المحیط) (المنجد). تلخ و شور گردانیدن چیزی. || تلخ و شور شدن چیزی. (اقرب الموارد) (المنجد). || خوشمزگی. مزاح. بیان کلمه ای و قصد معنی زشتی از آن کردن. رجوع به شرح حال احمدبن حسین بدیع الزمان همدانی شود.

تحمیط.

[تَ] (ع مص) مائل کردن درختی بر انگور تا از آفتاب در پناه باشد. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). قرار دادن درختی بر انگور تا آفتاب بر آن نتابد. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || خوار کردن. (منتهی الارب) (آنندراج). تصغیر چیزی. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || زدن کسی را بی مبالغه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط): اذا ضربت فلاتحمط؛ ای فبالغ فی الضرب لان التحمیط لایؤدّب. (اقرب الموارد).

تحمیق.

[تَ] (ع مص) احمق خواندن. (زوزنی) (دهار) (فرهنگ نظام). به حماقت نسبت کردن کسی را. (منتهی الارب). نسبت حماقت به کسی دادن. (ناظم الاطباء). کسی را احمق خواندن و با لفظ کردن مستعمل. (آنندراج). کسی را به حمق نسبت دادن. (اقرب الموارد) (قطر المحیط) :
به خنده گفت که حافظ غلام طبع توام
ببین که تا به چه حدم همی کند تحمیق.
حافظ (از آنندراج).

تحمیل.

[تَ] (ع مص) بار برنهادن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). چیزی را بر دیگری حمل کردن. (فرهنگ نظام). بارنهادگی و زیرباربردگی. (ناظم الاطباء). || فرمودن کسی را به برداشتن و کردن کار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). کسی را برداشتن فرمودن. (آنندراج). کسی را واداشتن بر چیزی. (فرهنگ نظام). || شغلی از کسی درخواستن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). تحمیل حاجت؛ برآوردن نیاز خویشتن از کسی خواستن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) : چون به خدمت سلطان رسید و آن تحمیلات را ادا کرد استاد بوبکر در حضرت بود. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص431).

تحمیلات.

[تَ] (ع اِ) جِ تحمیل. تحمیلها. (فرهنگ نظام). رجوع به تحمیل شود.

تحمیل واقع.

[تَ لِ قِ] (ترکیب اضافی، اِمص مرکب) نزد بلغا عبارتست از آنکه وجود عینی را در وقوع حالی حملی لطیف پیدا کند، و سببی در بیان آورد که آن چیز از آن غرض پدید آمده است. و آن حال از این معنی حاصل شده. مثال در صفت ستون سنگین، شعر:
چو نزدیک ستون شه بار آورد
ستون پیشش به یک پای ایستاده.
کذا فی جامع الصنایع. (از کشاف اصطلاحات الفنون).

تحمیم.

[تَ] (ع مص) تحمیم ماء؛ گرم کردن آب را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || سیاه کردن روی کسی به انگشت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). سیاه کردن روی کسی به زغال. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || برآوردن زمین نباتهای سبز مایل بسیاهی. || تحمیم فَرْخ؛ پر برآوردن جوجه. || متعه دادن زن مطلقه را. || تحمیم غلام؛ برآمدن ریش او. || برآمدن موی سر بعد از ستردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تحنئة.

[تَ نِ ءَ] (ع مص) خضاب کردن به حنا. (تاج المصادر بیهقی). رنگ کردن چیزی را به حنا. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). رنگ کردن چیزی را به حنا و خضاب کردن. (ناظم الاطباء). رجوع به تحنؤ و تحنی ء شود.

تحنب.

[تَ حَنْ نُ] (ع مص) گوژ گردیدن از پیری. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). خمیده و کمانی شدن پیر. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || مهربان گردیدن بر کسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). تحنن بر کسی، و این مجاز است. (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تحنبل.

[تَ حَمْ بُ] (ع مص) سر پست کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تحنث.

[تَ حَنْ نُ] (ع مص) عبادت کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). عبادت کردن شبهای چند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از قطر المحیط). تعبد. (اقرب الموارد). مثل تحنف. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). حدیث: کان یخلو بغار حراء فیتحنثُ فیه. || از گناه حذر کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). انداختن گناه را از خود. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (قطر المحیط). ابن سیده آرد: بعقیدهء من تحنث در اینجا مبنی بر سلب است چنانکه گویی گناه را از خود نفی می کند، نظیر تهجد که مقصود خواب از چشم بیرون کردنست و چنین است تأثم و تحوب و باب تفعل بمعنی دور کردن چیزی از خود در شش مورد است: تحنث و تأثم و تحوب و تنجس و تحرج و تهجد. (اقرب الموارد). || گوشه گرفتن از پرستش بتان. || تحنث از فعل؛ توبه کردن از آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تحندس.

[تَ حَ دُ] (ع مص) تاریک شدن شب. || افتادن و ضعیف شدن مرد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تحنط.

[تَ حَنْ نُ] (ع مص) حنوط بر خویشتن بستن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). خوش بوی شدن مرده به حنوط. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (قطر المحیط). تَحَنَّطَ؛ جُعِل علیه الحنوط و منهُ: و قد حسر عن فخذیه و هو یتحنط؛ ای یستعمل الحنوط فی ثیابه عند خروجه الی القتال اشارة الی الاستعداد للموت. (اقرب الموارد).

تحنطر.

[تَ حَ طُ] (ع مص) تردد کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تردد. (اقرب الموارد). || گرد گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). استدارة. (اقرب الموارد).

تحنف.

[تَ حَنْ نُ] (ع مص) تحنف به...؛ میل کردن بسوی وی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || خود را ختنه کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (قطر المحیط). || کناره گرفتن از پرستش بتان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (قطر المحیط). || حنیف گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || دین حنفی برزیدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). دین حنیف اختیار کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). اعمال حنفیت را کردن یا به مذهب حنفیت درآمدن. (قطر المحیط). اعمال حنفیت را کردن. یقال: شافعی تحنف. (اقرب الموارد). || تعبد. (قطر المحیط) (اقرب الموارد): اقام الصلوة العابد المتحنف. (اقرب الموارد). || راست ترین راه رفتن. || به راست ترین دین میل کردن. || بهترین دین ورزیدن. (آنندراج).

تحنک.

[تَ حَنْ نُ] (ع مص) عمامه زیر زنخ درآوردن. (تاج المصادر بیهقی). عمامه از زیر زنخ برآوردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تلحی. (قطر المحیط). گذراندن عمامه در زیر حنک. تلحی. (اقرب الموارد). تحت الحنک انداختن. (ناظم الاطباء). || در ابن البیطار بمعنی کردن و مالیدن دارویی در گلو و حنک و کام: و اذا خلط [ الحلتیت ]بالعسل و تحنک به حلل ورم اللهاة. (ابن بیطار). و قد یقال انّها اذا جففت و خلطت بالعسل و تحنک بها نفعت من الخناق. (ابن بیطار). و اذا تحنک به او تغرغر به ابرأ اورام الحلق. (ابن بیطار). و اذا تحنک به [ بالحضض ] وافق ورم الحلق. (ابن بیطار در کلمهء حضض).

تحنن.

[تَ حَنْ نُ] (ع مص) مهربانی کردن. (زوزنی) (غیاث اللغات) (آنندراج). مهربانی نمودن بر کسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ترحم. (قطر المحیط) (اقرب الموارد). بخشودن و به علی متعدی شود. (تاج المصادر بیهقی).

تحنؤ.

[تَ حَنْ نُءْ] (ع مص) رنگین شدن به حنا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). رجوع به تحنی ء و تحنئة شود.

تحنی.

[تَ حَنْ نی] (ع مص) خمیده و کج گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). خمیده شدن و پیچیدن دست را. (آنندراج). || مهربانی کردن و بدو درآمدن. (تاج المصادر بیهقی). مهربان شدن بر کسی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (قطر المحیط) (از ناظم الاطباء). تحنن: تحنی علیک النفس. (اقرب الموارد).

تحنی ء.

[تَ] (ع مص) تحنئة. رجوع به تحنئة و تحنؤ شود.

تحنیب.

[تَ] (ع مص) سر فروافکندن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). نگونسار گردانیدن کلانسالی کسی را. (اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || بنا کردن عمارت را طولانی محکم پس خمیده کردن او را. (شرح قاموس). سَغ را استوار بنا کرده کج و مایل گردانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). محکم بنا کردن قصر را پس کج و مایل ساختن آنرا. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || کجی در لنگ و پشت اسب است. (شرح قاموس). گوژی پشت و دستهای اسب. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). کجی و گوژی در دستهای اسب و پشت آن. (ناظم الاطباء).

تحنیط.

[تَ] (ع مص) حنوط پاشیدن بر مرده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). حنوط کردن مرده را. با چیز خوشبو معطر کردن. (فرهنگ نظام). بر مرده حنوط نهادن . (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) : بعد از تحنیط و تکفین با جمعی از اصحاب اهل ثقه و اعتماد او را برداشت. (تاریخ قم ص 297). || تحنیط رمث؛ سفید شدن و رسیدن و پخته گردیدن گیاه رمث. (از منتهی الارب). سپید گردیدن و رسیدن گیاه رمث. (ناظم الاطباء).

تحنیف.

[تَ] (ع مص) احنف کردن. (تاج المصادر بیهقی). احنف گردانیدن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). رجوع به احنف شود.

تحنیق.

[تَ] (ع مص) از غلاف برآمدن و منتشر شدن خارهای خوشهء زراعت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تحنیک.

[تَ] (ع مص) استوارخرد گردانیدن. (تاج المصادر بیهقی). تحنیک سن کسی را؛ استوارخرد گردانیدن تجربه ها او را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد). استوارعقل گردانیدن. (آنندراج). || مهذب ساختن کودک را. (اقرب الموارد). || مالیدن حنک کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (قطر المحیط) (اقرب الموارد). || لبیشه کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || بازگردانیدن کسی را. (اقرب الموارد). || تحنیک صبی؛ خرما و غیر آن خائیدن و کام کودک مالیدن. (شرح قاموس) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (قطر المحیط). کام کودک مالیدن. (آنندراج). کام برداشتن. سغ برداشتن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : عبدالله زبیر اول مولودی بود که در اسلام بعد از هجرت خیرالانام به مدینه متولد شد و رسول (ص) او را تحنیک فرمود. (حبیب السیر چ 1 تهران جزء 2 از ج 2). || تحنیک میت؛ برآوردن خرقه از زیر زنخ مرده. (منتهی الارب) (آنندراج).

تحنین.

[تَ] (ع مص) گُل آوردن درخت. || بازپس گشتن و بددلی کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). یقال: حمل فحنن؛ ای هلل و کذب، ای رجع و جبن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (قطر المحیط) (اقرب الموارد).

تحنیة.

[تَ یَ] (ع مص) (از «ح ن ی») پیچیدن دست کسی را. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || خم دادن چوب را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || خراشیدن و پوست باز کردن چوب. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || دوتا کردن پشت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تحنیة.

[تَ یَ] (ع مص) (از «ح ن و») مهربان کردن. (تاج المصادر بیهقی).

تحوب.

[تَ حَوْ وُ] (ع مص) توبه کردن از گناه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). اجتناب کردن مرد از گناه. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || دردمندی نمودن و نالیدن از اندوه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || بانگ کردن شغال. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || با جزع و بانگ گریستن. || تضرع کردن در دعا. (اقرب الموارد).

تحوت.

[تُ] (ع ص، اِ) جِ تحت. فرومایگان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). اراذل سفله. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). مقابل اعالی و اشراف. (قطر المحیط). و منه: لاتقوم الساعة حتی تظهر التحوت و تهلک الوعول؛ ای الاشراف. قال ابن الاثیر: جعل التحوتَ الذی هو ظرف اسماً فادخل علیه لام التعریف و جمعه. (اقرب الموارد).

تحوج.

[تَ حَوْ وُ] (ع مص) حاجت خواستن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). طلب حاجت. (اقرب الموارد) (قطر المحیط): خرج فلان یتحوج؛ ای یطلب ما یحتاج الیه من معیشته. (اقرب الموارد).

تحوز.

[تَ حَوْ وُ] (ع مص) فاهم آمدن و بر خویشتن پیچیدن. (تاج المصادر بیهقی). با هم آمدن و بر خویشتن پیچیدن. (زوزنی). بر خویشتن پیچیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). بر خود پیچیدن مار. (قطر المحیط) (اقرب الموارد). و برخی آنرا مطلق گرفته اند و مخصوص مار ندانسته اند. (اقرب الموارد). || از آن سوی که باشی بر دیگر سوی گردیدن در جنگ. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). یک سو رفتن و گوشه گرفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تنحی مرد. (اقرب الموارد) (قطر المحیط): دخل علیه فماتحوز له عن فراشه؛ ای ماتنحی. (اقرب الموارد).

تحوس.

[تَ حَوْ وُ] (ع مص) دلیری نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تشجع. (اقرب الموارد) (قطر المحیط): فجعل رجل منهم یتحوس فی کلامه؛ ای یتشجع. (اقرب الموارد). || اقامت کردن به جایی بعزیمت سفر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). چنانکه گویی ارادهء سفر دارد ولی اشتغالات متواتر او را از این کار بازدارد: سِرْ قد انی لک ایها المتحوس. (از اقرب الموارد). || اندوهگین شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || تحوس در کلام؛ آماده شدن برای آن. (اقرب الموارد). || نالیدن برای چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (قطر المحیط).

تحوش.

[تَ حَوْ وُ] (ع مص) گوشه گرفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). دور شدن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). تنحی. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || بیوه گردیدن زن از شوی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تأیم زن. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || شرم کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تحوط.

[تَ حَوْ وُ] (ع مص) نگاه داشتن و پاس داشتن و تعهد کسی کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (قطر المحیط). نگاه داشتن و تعهد کسی کردن: فلان یتحوط اخاه حیطة حسنة؛ ای یتعاهده و یهتم باموره. (اقرب الموارد).

تحوط.

[تَ] (ع اِ) سال سخت که فراگیرد شتران و گوسفندان را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). علم است برای سالی خشک که مالها را فراگیرد و آنها را به هلاکت رساند. (از قطر المحیط). اسم است برای سالی سخت. (از اقرب الموارد). رجوع به تَحیط و تِحیط و تُحیط و یَحیط شود. تَحوط و تَحیط با الف و لام آید. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تحوف.

[تَ حَوْ وُ] (ع مص) از کنارهء چیزی بکاستن. (تاج المصادر بیهقی). از کنارهء چیزی کم کردن. (زوزنی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تنقص چیزی. (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تحول.

[تَ حَوْ وُ] (ع مص) تَحَیُّل. (قطر المحیط) (منتهی الارب). از جای به جای شدن. (تاج المصادر بیهقی). از جایی به جایی شدن. (دهار). برگشتن از جایی به جای دیگر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). انتقال از جایی به جایی دیگر. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). منتقل شدن و برگشتن از جایی به جایی. (فرهنگ نظام) :
یعنی خلاف رای خداوند حکمتست
امروز خانه کردن و فردا تحولی.سعدی.
بالای خاک هیچ عمارت نکرده اند
کز وی به دیر و زود نباشد تحولی.سعدی.
|| برگشتن از حالی به حالی دیگر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء)، تغیر. بگشتن. انقلاب. || پشتواره برگرفتن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). پشتواره برداشتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (قطر المحیط). || حیله کردن به احوال کسی. (تاج المصادر بیهقی). حیله کردن در کار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از قطرالمحیط). || برگشتن از چیزی بسوی دیگر. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد): تحول عنه تحولاً و تحیلاً... (قطر المحیط). رجوع به تحیل شود. || تحول کساء؛ چیزی در چادر نهادن و بر پشت برداشتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || طلب کردن. (تاج المصادر بیهقی). طلب کردن آن حال وی که در آن حال به خوشی پندار قبول کند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (قطر المحیط). تحول به نصیحت و وصیت و موعظه؛ خواستن حالی که در آن نشاط قبول باشد: کان الرسول یتحولنا بالموعظة. (اقرب الموارد). || برنشستن بر پشت اسب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || فراست خیر بردن در کسی. (تاج المصادر بیهقی). || حذاقت و جودت نظر و قدرت بر تصرف. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تحیل مثل آن. (منتهی الارب). رجوع به تحیل شود.

تحون.

[تَ حَوْ وُ] (ع مص) خواری. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ذلیل شدن. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || هلاکی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). هلاک شدن. (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تحوی.

[تَ حَوْ وی] (ع مص) حلقه شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). انقباض و استدارهء چیزی. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || تحوی مار؛ جمع شدن و چنبره زدن و حلقه زدن آن. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || گردآمدن و فراهم آمدن. (تاج المصادر بیهقی). گرد شدن. (زوزنی). گردگی هر چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || تحوی چیزی؛ گرفتن آن. لازم و متعدی است. (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تحویب.

[تَحْ] (ع مص) زجر کردن اشتر. (تاج المصادر بیهقی). زجر کردن شتر نر را به کلمهء حوب. (منتهی الارب) (آنندراج). زجر کردن جمل و حَوب گفتن آنرا. (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تحویج.

[تَحْ] (ع مص) کج گردانیدن کسی را از راه. || گذاشتن طریق خود در هوای وی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تحویر.

[تَحْ] (ع مص) سپید کردن جامه و جز آن. (تاج المصادر بیهقی). سپید کردن جامه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || گرد کردن نان در وقت پختن و داغ کردن. (تاج المصادر بیهقی). پهن و گرد ساختن نان را برای پختن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || خائب و خاسر گردانیدن خدا کسی را. || داغ کردن گرداگرد چشم شتر را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || برگردانیدن چیزی را و گرد ساختن آنرا. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تحویز.

[تَحْ] (ع مص) اشتر به آب بردن. (تاج المصادر بیهقی). به نرمی و سبکی راندن اشتران را سوی آب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء): حَوَّزَ الابلَ تحویزاً؛ وجهها الی الماء لیلة الحوز. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || در حوزهء چیزی آوردن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تحویش.

[تَحْ] (ع مص) بسیار گردآوردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). جمع کردن چیزی. (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تحویص.

[تَحْ] (ع مص) دوختن در جاهای جامه. (منتهی الارب). دوختن جاهای مختلف جامه را. (ناظم الاطباء). || تضییق. تنگ کردن بین دو چیز: و یحسن فی البغال الخصی، و فی البغلات التحویص(1). (صبح الاعشی ج 2 ص32).
(1) - التحویص؛ التضییق بین شیئین... و الحائص فی النوق کالرتقاء فی النساء. (قاموس).

تحویض.

[تَحْ] (ع مص) حوض کردن. (تاج المصادر بیهقی) (آنندراج). حوض ساختن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || محوض ساختن برای درخت خرما. || تحویض بر چیزی؛ راغب و طالب شدن آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || گرداگرد امری گشتن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). تحویط. (اقرب الموارد). گرد چیزی برگشتن. (آنندراج): انا احوض لک هذا الامر؛ یعنی گرد آن کار میگردم برای تو. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تحویط.

[تَحْ] (ع مص) دیواربست کردن. (تاج المصادر بیهقی) (مجمل اللغة) (آنندراج). دیوار کردن. (زوزنی) (آنندراج). دیوار ساختن. دیواربست کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). دیوار ساختن. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). دیوار ساختن گرداگرد. (صراح) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || پاس داشتن و تعهد کردن چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || گرداگرد چیزی برآمدن. (صراح) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). گرداگرد چیزی گردیدن. (آنندراج). گرداگرد امری گشتن. (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تحویف.

[تَحْ] (ع مص) گردانیدن چیزی را بر کناره. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بر حافة [ گاو خرمن کوبی که بر کناره باشد ]قرار دادن چیزی را. (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد). || تحویف وسمی مکان را؛ گرد گرفتن علف وسمی جای را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || تغییر دادن چنانکه آمده است: و سلط علیهم طاعون یُحَوّف القلوب؛ ای یغیرها عن التوکل و یدعوها الی الهرب منه. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). و یروی یَحوف کیقول. (منتهی الارب).

تحویق.

[تَحْ] (ع مص) کج کردن سخن را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تعویج کلام بر کسی. (قطر المحیط): حوق علیه؛ عرقل علیه کلامه [ معوج ساخت آنرا ]؛ و معناه جعله مثل الحواقة فی اختلاطه. (اقرب الموارد). || و فی الحدیث: ستجدون اقواماً محوقة رؤوسهم؛ یعنی میان سر را تراشیده اند و این عمل را به روفتن تشبیه کرده است. (اقرب الموارد).

تحویل.

[تَحْ] (ع مص) مُحال گردانیدن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || بگردانیدن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). برگردانیدن. (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (فرهنگ نظام). تحویل چیزی به کسی؛ برگرداندن آن. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). تغییر و تبدیل. (ناظم الاطباء) : قل ادعوا الذین زعمتم من دونه فلایملکون کشف الضر عنکم و لا تحویلاً. (قرآن 17/56). سنة من قد ارسلنا قبلک من رسلنا و لاتجد لسنتنا تحویلاً. (قرآن 17/77). و لن تجد لسنة الله تحویلاً. (قرآن 35/43). || تغییر شکل و صورت. (ناظم الاطباء). || نقل کردن چیزی از جایی به جایی دیگر. (اقرب الموارد). انتقال. (ناظم الاطباء) : دیگران در تحویل تعجیل و مسارعت می نمودند. (کلیله و دمنه).
نه خاقانیم گر همی عزم تحویل
مصمم از این کلبهء غم ندارم.خاقانی.
چون سکندر من و تحویل به ظلمات عراق
که سوی چشمهء حیوان شدنم نگذارند.
خاقانی.
|| (اصطلاح دیوان جیش) نقل نام و رزق سپاهی از جریده ای به جریدهء دیگر. (از مفاتیح). || (اصطلاح موسیقی) پرده شکستن. رجوع به تحویلات شود. || نزد محاسبان، صرف کسر است از مخرجی به مخرج دیگر. (از کشاف اصطلاحات الفنون). || گفته اند نزد محدثان انتقال است از اسنادی به اسناد دیگر. (از کشاف اصطلاحات الفنون). || قلب کردن. ازاله کردن. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || سپردن. (غیاث اللغات) (آنندراج). سپردگی. (ناظم الاطباء). تسلیم کردن چیزی به کسی. (فرهنگ نظام). || حواله نمودن. (غیاث اللغات) (آنندراج). حواله. (ناظم الاطباء). در علم استیفا، حواله کردن. (نفایس الفنون قسم اول ص105). || تحویل عین؛ حَولاء گردانیدن چشم کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || بگردیدن. (تاج المصادر بیهقی). برگردیدن و برگشتن. (غیاث اللغات) (آنندراج). برگشتن بسوی چیزی (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بازگشتن. (ناظم الاطباء). || تحویل ناقه؛ آبستن نشدن شتر ماده از گشن دادن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از قطر المحیط). || تحویل زمین؛ خطا کردن آن یک سال در زراعت و به صواب رسیدن در سال دیگر. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). و قول اهل بلادنا: حول التوت؛ اذا ترک اغصانه هو من هذا. (اقرب الموارد). || تحویل چیزی؛ منتقل شدن آن. (اقرب الموارد). تحول آن. (قطر المحیط). || داخل شدن. (غیاث اللغات) (آنندراج). || (اصطلاح نجوم) توجه کوکبی است از آخر برج به اول برج دیگر، مانند انتقال شمس از درجهء اخیر حوت به درجهء اولی از حمل. (از کشاف اصطلاحات الفنون). در علم هیئت، منتقل شدن کوکبی از آخر برجی به اول برج و تحویل قمر را انتقال گویند. (فرهنگ نظام). انتقال خورشید از برج حوت به برج حمل و یا از برجی به برج دیگر و یا انتقال هر یک از سیارات از برجی به برجی دیگر. (ناظم الاطباء). در اصطلاح نجومی، انتقال کوکبی بر توالی از آخر برجی به اول برج دیگر، مانند انتقال آفتاب از حوت به حمل و آنرا حلول نیز نامند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
- تحویل حَمَل.؛ رجوع به تحویل (اصطلاح نجوم) و تحویل سال شود.
- تحویل مجره؛ گردیدن کهکشان در وسط آسمان و آن در موسم گرما باشد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). گردیدن مجره در وسط آسمان و این در تابستان باشد. (اقرب الموارد) (از قطر المحیط).
- ساعت تحویل؛ هنگامی که خورشید از محاذات برج حوت خارج شده و محاذی برج حمل واقع میگردد که اول سال ما فارسیان است. (ناظم الاطباء). رجوع به تحویل (اصطلاح نجوم) و تحویل سال شود.

تحویلات.

[تَحْ] (ع اِ) جِ تحویل. انقلابات و تغییرات و تبدیلات. (ناظم الاطباء). || اجناسی که در انبار سپرده میشوند : و قیمت را از قرار قیمت نامچهء مذکوره از بابت تحویلات خود مهمسازی صاحب مال نمایند. (تذکرة الملوک چ 2 ص10). || ابوابجمعی ها : در ذکر تحویلات فراشباشی مشعلدارباشی. (تذکرة الملوک ایضاً ص31). || (اصطلاح موسیقی) تحویلات را بفرانسه مدولاسیون(1) گویند و در کتب قدما در عنوان تقدیمات و تأخیرات بحثی مذکور است بدون اشاره به منظوری و متأخرین سربسته، شکستن پرده تعبیر کرده اند. دوایر لین قوی، و قوی لین نشان میدهد که زمینه های لین و قوی را در هم توان آمیخت و باز از زمینهء لین به قوی و از قوی به لین تحویل توان کرد. طبع لطیف از توقف در یک زمینه خسته میشود و چیز تازه می خواهد و در موسیقی این مقصود صرف نظر از ترصیعات و توسل به گوشه ها و نغمه ها به تحویلات صورت بندد، اعم از اینکه تحویلات به طبقات باشد یا از زمینهء قوی به زمینهء لین و برعکس تحویل از طبقه ای به طبقه ای بکمک ذوالخمسات یا ذوالاربعات شود یا خود ذوالثلاثات... در تحویل از طبقه ای به طبقهء اشتراک نغمات دایره مؤثر است و هرچه بیشتر باشد تحویل اسهل است. (از مجمع الادوار هدایت نوبت سوم صص72 - 73). و رجوع به همان کتاب، نوبت دوم ص122 (انتقالات) و نوبت سوم صص72 - 81 شود.
(1) - Modulations.

تحویل افتادن.

[تَحْ اُ دَ] (مص مرکب)انتقال یافتن. جای بجای شدن. تغییر مکان یافتن : با خود گفت اگر نقل این به ذات خویش تکفل کنم عمری دراز در آن بشود و اندک چیزی تحویل افتد. (کلیله و دمنه).

تحویل دادن.

[تَحْ دَ] (مص مرکب)چیزی را به کسی سپردن و دادن. (ناظم الاطباء). مقابل تحویل گرفتن.

تحویلدار.

[تَحْ] (نف مرکب) آنکه چیزی به تحویل او کنند. (آنندراج). کسی که نقد و یا جنسی را به وی سپرده و بعد به او حواله کنند. (ناظم الاطباء). || خزانه دار. (ناظم الاطباء).

تحویلداری.

[تَحْ] (حامص مرکب)شغل کسی که نقد و یا جنس به او سپرده شده است. (ناظم الاطباء). عمل تحویلدار. || خزانه داری. (ناظم الاطباء).

تحویل سال.

[تَحْ لِ] (ترکیب اضافی، اِمص مرکب) تحویل سنه. سال گردش. حلول. داخل شدن در دقیقهء اول سال نو به نوروز. تحویل شدن سال. بیرونی در تحویل سالها آرد: سال آن مدت است که آفتاب بدو یک بار همهء فلک بروج را بگردد و بدانجای بازآید کجا به اول بود. و سال عالم بحسب اتفاق احکامیان از رسیدن آفتاب بسر حمل [ است ] . (التفهیم چ همائی ص207) :
آنچه من دیدم در این تحویل سال از جود تو
نی بهار از ابر دیده ست و نه از خورشید کان.
فرخی.
نابریده عشرت عید تو از تحویل سال
ناگسسته بزم نوروزت ز جشن مهرگان.
فرخی.

تحویل شدن.

[تَحْ شُ دَ] (مص مرکب)واقع شدن خورشید در محاذات حمل. (ناظم الاطباء). تحویل سال. انتقال آفتاب به حمل. رجوع به تحویل سال شود. || سپرده شدن. (ناظم الاطباء).

تحویل کردن.

[تَحْ کَ دَ] (مص مرکب)منتقل شدن. نقل مکان کردن. حرکت کردن. از جایی به جایی دیگر شدن : اگر بدان [ آبگیر ]تحویل توانید کرد، در امن و راحت... افتید. (کلیله و دمنه). شبانگاه که سیمرغ مشرق به نشیمن مغرب رسید، زن به خانه تحویل کرد. (سندبادنامه ص243). از عرصهء ملک خراسان برخاست و بر جانب قهستان تحویل کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص59). تدبیر موافق تقدیر نیامد و ناصرالدین پیش از عود رسول به سرای خلد تحویل کرد. (ایضاً ص 259). تا در سنهء احدی و اربعمائة (401 ه . ق.) از دار دنیا به دار عقبی تحویل کرد. (ایضاً ص 306). || سپردن. (آنندراج) (ناظم الاطباء) :
شرف خاندان دولت و ملک
خانه تحویل کرد و خرقه بدل.سعدی.
صحت ذات ترا بهر تصدق هر روز
خازن مهر به خورشید کند زر تحویل.
ملاسخی کرمانی (از آنندراج).
|| دادن. || حواله نمودن. (ناظم الاطباء). || بمعنی اظهار کردن مجاز است. (آنندراج).

تحویم.

[تَحْ] (ع مص) تحویم در امری؛ همیشگی کردن در کار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). گشتن در اطراف کاری و مداومت در آن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تحویة.

[تَحْ یَ] (ع مص) گرد کوهان شتر گلیم نهادن نشستن را. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). || مجتمع گردانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || مستدیر کردن. || حلقه شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تحیات.

[تَ حی یا] (ع اِ) جِ تحیة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (قطر المحیط) (ناظم الاطباء). درودها و شادباش ها : درود و سلام و تحیات و صلوات ایزدی بر ذات معظم و روح مقدس مصطفی و اهل بیت... او باد. (کلیله و دمنه).
گوش در آن نامه تحیت رسان
دیده در آن سجده تحیات خوان.نظامی.
رجوع به تحیت و تحیة شود.

تحیاة.

[تَحْ] (اِخ) یکی از سه ستارهء تحایی است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). رجوع به تحایی شود.

تحیت.

[تُ حَ] (ع اِ مصغر، ق مصغر) مصغر تحت، یعنی تقریباً پایین. (ناظم الاطباء).

تحیت.

[تَ حی یَ] (ع مص، اِ) تحیة. سلام گفتن. (غیاث اللغات). درود و سلام و دعا و نیایش. (از ناظم الاطباء) : و پدر ما امیر ماضی... ویرا سخت نیکو و عزیز داشتی... و امروز ما را بکارآمده تر یادگاریست و حال مناصحت و کفایت وی ظاهر گشته است. به رسولی فرستاده آمد تا سلام و تحیت ما را... به خان رساند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 209).
هزاران درود و دو چندان تحیت
ز ایزد بر آن جودت روحپرور.ناصرخسرو.
ای نسیم صبا تحیت من
برسان نزد خواجه ابراهیم.مسعودسعد.
برای رنج دل و عیش بدگوارم ساخت
جوارشی ز تحیت مفرحی ز ثنا.خاقانی.
دارالسلام اهل هدی باد صدر او
زایزد بر او تحیت و از عرشیان سلام.
خاقانی.
گوش در آن نامه تحیت رسان
دیده در آن سجده تحیات خوان.نظامی.
نظری به دوستان کن که هزار بار از آن به
که تحیتی نویسی و هدیتی فرستی.سعدی.
و تحیت و سلام او را بجا آورد و اعتکاف تمام در تربت وی گذارد [ گزارد ] و اعتذار از طول مدت همی خواهد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص 454). || دیر ماندن. || پادشاهی و مُلک. (غیاث اللغات). و رجوع به تحیة شود.

تحیر.

[تَ حَیْ یُ] (ع مص) سرگشته شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار) (آنندراج) (فرهنگ نظام). سرگشته شدن و در حیرت افتادن. (از قطر المحیط). در حیرت افتادن. (اقرب الموارد). تحیر به چیزی؛ دیده سرگشته شدن و بیرون شد کار ندانستن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). حیرت و سرگردانی و سرگشتگی و آشفتگی. دهشت و تعجب و شگفتی. (ناظم الاطباء) : چون واقف گشتم گفتی طشتی بر سر من ریختند پر از آتش و نیک بترسیدم از سطوت محمودی و خشک بماندم. وی اثر آن تحیر در من بدید، گفت چیست که فروماندی و سخن نمیگویی. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 130). و اگر مسئلتی افتد مشکلتر که ترا در آن تحیری افزاید و از ما در آن باب مثالی نیافته باشی استطلاع رای ما کنی و نامه ها فرستی با قاصدان مسرع. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص211). تحیر و تردد بدو [ شیر ] راه یافته است. (کلیله و دمنه). چون خوابی نیکو که دیده آید بی شک دل بگشاید اما پس از بیداری بجز تحیر و تأسف نباشد. (کلیله و دمنه).
تو در چاه تحیر مانده وز بهر خلاص تو
خیال او رسن در دست بر بالای چاه اینک.
خاقانی.
مردی غریق گشتهء بحر تحیرم
رندی غریب مانده به کوی قلندرم.خاقانی.
تو خود نهان نباشی کاندر نهان مائی
خاقانی از تحیر پرسان که تو کجائی.
خاقانی.
واصفان حلیهء جمالش به تحیر منسوب. (گلستان). و دست تحیر به دندان گزیدن گرفت. (گلستان). || تحیر ماء؛ گرد برگشتن آب. || تحیر مکان به ماء؛ پر شدن جای به آب. || تحیر شباب؛ رسیدن جوانی به جمیع اعضاء بدن. || تحیر سحاب؛ متوجه نشدن ابر به سمتی. || تحیر جفنه؛ پر شدن کاسه از طعام و چربش گوشت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تحیز.

[تَ حَیْ یُ] (ع مص) بر خویشتن پیچیدن. (تاج المصادر بیهقی). فراهم آمدن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). تحیز حیه؛ بر خویشتن پیچیدن مار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || تحیز مرد؛ رسیدن در مکان. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || حیز و جا گرفتن. (فرهنگ نظام). || مستولی شدن بر بلدی و ضبط کردن آن. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || حصول در مکان. حصول در حیز. (از کشاف اصطلاحات الفنون).

تحیش.

[تَ حَیْ یُ] (ع مص) رمیدن و ترسیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تحیض.

[تَ حَیْ یُ] (ع مص) حایض شدن زن. (تاج المصادر بیهقی). بازماندن زن از نماز در ایام حیض. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بازماندن زن از نماز و انجام دادن کاری که زنان حائض میکنند. (از قطر المحیط). بمعنی حیض. خارج شدن چیزی مانند خون از زن. (ذیل اقرب الموارد).

تحیط.

[تَ] (ع اِ) قحط سال. (ناظم الاطباء). رجوع به تحوط شود.

تحیط.

[تُ] (ع اِ) رجوع به تَحیط و تَحوط شود.

تحیط.

[تِ] (ع اِ) رجوع به تَحیط و تُحیط و تَحوط شود.

تحیف.

[تَ حَیْ یُ] (ع مص) تحوف. (قطر المحیط). کم کردن چیزی از کرانهء چیزی. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تحیفس.

[تَ حَ فُ] (ع مص) جنبیدن بر بستر و بی قرار بودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). غلطیدن بر خوابگاه. تحلحل. (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تحیل.

[تَ حَیْ یُ] (ع مص) حذاقت و جودت نظر و قدرت بر تصرف. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || انصراف از چیزی و برگشتن بسوی غیر آن. (از قطر المحیط). رجوع به تحول شود.

تحین.

[تَ] (ع اِ، ق) هنگام و حین. (ناظم الاطباء). اصل آن حین و تا بر آن افزایند چنانکه در تلان افزایند. (از منتهی الارب). و ربما ادخلوا علیه التاء. قال ابووجرة السعدی:
العاطفون تحین ما من عاطف
والمطعمون زمانَ این المطعم.
(اقرب الموارد).
و گاه بر آن [ حین ] تا زیاده کنند و گویند تحین. (منتهی الارب).

تحین.

[تَ حَیْ یُ] (ع مص) دوشیدن ناقه را در وقت معین. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از آنندراج). قرار دادن وقتی در تمام شب و روز برای دوشیدن شیر از ناقه. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). تحیین. (اقرب الموارد). || هنگام جستن. (زوزنی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). مترصد شدن طفیلی وقت طعام. یقال: هو یتحین طعام الناس. (اقرب الموارد) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). || مترصد وقت غفلت بودن. || محروم شدن از توفیق و رشاد. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). یقال: حینه الله فتحین. (قطر المحیط). || هلاک گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تحیوی.

[تَ یَ] (اِخ) علی بن محمد بن عمر، معروف به صاحب و ملقب به موفق الدین. مؤید رسولی ویرا بسال 696 ه . ق. وزارت داد و عزل و نصب قضات را نیز بدو سپرد. وی تا پایان عمر به کار وزارت اشتغال داشت و او را اخباری است. و بسال 712 ه . ق./ 1312 م. درگذشت. (از اعلام زرکلی چ 1 ج 2 ص695).

تحیة.

[تَ حی یَ] (ع مص) سلام کردن بر کسی. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). سلام فرستادن بر کسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). سلام گفتن. (آنندراج) : فسلموا علی انفسکم تحیة من عندالله مبارکة طیبة. (قرآن 24/61). یلقون فیها تحیة و سلاماً. (قرآن 25/75). || گفتن به کسی حیاک الله، یعنی طولانی باد عمر او. (اقرب الموارد) (از قطر المحیط). دعا و نیایش. (ناظم الاطباء). || زندگانی دادن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (غیاث اللغات). باقی گذاشتن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). دیرگاه ماندن. (آنندراج). || نزدیک پنجاه رسیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || مالک گردانیدن. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). پادشاه گردانیدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). || (اِ) ج، تحایا، تحیات. سلام. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). سلام و درود. (غیاث اللغات) (فرهنگ نظام). درود. (دهار). تحیت و درود. (از ناظم الاطباء). || تحیة المسجد، یا صلوة تحیة المسجد؛ دو رکعت نماز مستحب است که در مسجد خوانند هنگام درآمدن بدان مسجد را. || تهنیت و مبارکبادی. (ناظم الاطباء). || ملک و پادشاهی. (غیاث اللغات). ملک. || بقا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). و رجوع به تحیت و تحیه شود.

تحیة.

[تَ حی یَ] (اِخ) بنت سلیمان. محدثه است. (منتهی الارب) (قاموس الاعلام ترکی).

تحیة.

[تَ حی یَ] (اِخ) راسبیة. محدثه است. (منتهی الارب) (قاموس الاعلام ترکی).

تحیه.

[تَ حی یَ / یِ] (از ع، اِمص، اِ)تحیت. تحیة. سلام و تعظیم و تواضع. (ناظم الاطباء) :
محمد ابن اسماعیل کاهلی
چو همنامان به تحمید و تحیه.سوزنی.
رجوع به تحیت و تحیة شود.

تحیید.

[تَحْ] (ع مص) بریدن دوال را بندی دار. یقال: قد السیر فحیده. (منتهی الارب). برجسته کردن و گره دار نمودن : قد السیر فحیدهُ تحییداً؛ اذا جعل فیه حیوداً؛ یعنی بنددار برید دوال را. (از ناظم الاطباء). تحیید سیر؛ بریدن و قرار دادن گره ها در آن. (از قطر المحیط)؛ بریدن آنرا. (از اقرب الموارد). تحییدالشی ء؛ جعله علی حیدة؛ بنددار یا گره دار کردن آنرا. (از اقرب الموارد).(1)
(1) - چنانکه ملاحظه میشود صاحب اقرب الموارد دو معنی جداگانه برای این کلمه آورده است، ولی در تاج العروس آمده: و یقال: قد فلان السیر فحیده و حرده؛ اذا جعل فیه حیوداً و یقال: فی هذا العود حیود و حرود؛ ای عجر. (تاج العروس ج 2 ص343).

تحییر.

[تَحْ] (ع مص) سرگشته کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). افکندن کسی را در حیرت. (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد).

تحییس.

[تَحْ] (ع مص) حیس ساختن. (منتهی الارب). طعام حیس ساختن. (ناظم الاطباء). رجوع به حیس شود.

تحییض.

[تَحْ] (ع مص) روان گردانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تحییض آب؛ روان کردن آن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || جماع کردن در حیض. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). آمیختن با زن، هنگامی که حائض بود. (قطر المحیط).

تحیین.

[تَحْ] (ع مص) تحیین چیزی؛ گردانیدن برای وی وقت. (منتهی الارب). قرار دادن از برای آن وقتی. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || در یک وقت دوشیدن اشتر. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). قرار دادن وقتی برای دوشیدن شتر در تمام شب و روز. || موفق نساختن خدا کسی را به رستگاری. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). توفیق رشاد ندادن خدا کسی را. (ناظم الاطباء). || هلاک کردن. (تاج المصادر بیهقی). هلاک گردانیدن خدا کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به تحین شود.

تخ.

[تَ] (اِ) ثفل کنجد روغن کشیده. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به تَخّ شود.

تخ.

[تَ / تِ] (صوت) کلمه ایست که به شیرخوارگان گویند تا چیزی را که در دهان دارد بیفکند.

تخ.

[تَخ خ] (ع اِ) عصارهء کنجد. رجوع به تَخ شود. || خمیر ترش. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || دُزی در ذیل قوامیس عرب، معنی این کلمه را بزبان بربر، پوسیدن چوب و غیره آورده است. رجوع به دزی ج 1 ص142 شود.

تخاتج.

[تَ تِ] (ع اِ) جِ تختج. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به تختج شود.

تخاتل.

[تَ تُ] (ع مص) یکدیگر را فریفتن. (زوزنی) (آنندراج). فریفته شدن با یکدیگر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تخاتن.

[تَ تُ] (ع مص) خَتَن شدن بعضی مر بعضی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به ختن شود.

تخاجؤ.

[تَ جُءْ] (ع مص) آهسته روی. (منتهی الارب) (آنندراج). آهسته روی کردن. (ناظم الاطباء). تباطؤ. (قطر المحیط). || دبر را پر باد کرده برآوردن مؤخر آنرا بسوی ماوراء. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ورم کردن دبر و بیرون شدن مؤخر آن به ماوراء. (قطر المحیط) (تاج العروس ج1 ص60).

تخادش.

[تَ دُ] (ع مص) رجوع به تخارش شود.

تخادع.

[تَ دُ] (ع مص) فریبش نمودن. (دهار). خود را فریب خورده وانمود کردن و فریب خورده نبودن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || فریفتن بعضی مر بعضی را. (از منتهی الارب) (از آنندراج). تخاتل.

تخادن.

[تَ دُ] (ع مص) با یکدیگر راست شدن در دوستی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تخاذل.

[تَ ذُ] (ع مص) ضعیف شدن. (زوزنی). ضعیف شدن پاها. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || واپس شدن. (زوزنی) : و نسبتی دیگر در هزیمت نیشابور از پیش امیر نصر بدو کردند که از سر منافست و محاسدت به ابوالقاسم سیمجور و آن در آن مصاف جدی ننموده و راه تخاذل پیش گرفت و این نسبت مدد آن وحشت شد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص 224). || فروگذاشتن یکدیگر را و بریدن از یکدیگر. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). یکدیگر را فروگذاشتن. (زوزنی). || مقیم گردیدن ماده آهو برای بچهء خود. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). اقامت وحشیة بخاطر بچهء خود. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). اخذال. (قطر المحیط).

تخار.

[تُ] (اِخ) نام پادشاه دهستان، که بلخ و بامیان باشد و از مبارزان لشکر کیخسرو بود. (انجمن آرا) (آنندراج).

تخاران.

[تُ] (اِخ) کوچه ایست در مرو و بعضی آنرا به طای مؤلف نوشته اند و نیز برخی آنرا تخاران ساد (سار) میخوانند. (مرآت البلدان ج 1 ص419). رجوع به تخاران به شود.

تخاران به.

[تُ بِهْ] (اِخ) یاقوت آرد: تخاران به کوچه ای به مرو بود بر سر ماجان که آنرا به این صورت طخاران به نیز نویسند و هم اکنون آنرا طخاران ساد گویند. (معجم البلدان). رجوع به تخاری و تخاران شود.

تخاران ساد.

[تُ] (اِخ) رجوع به تخاران و تخاران به شود.

تخارج.

[تَ رُ] (ع مص) نفقه بیرون کردن هر یک را از همراهان و یاران بقدر یکدیگر. (آنندراج). تناهد. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || گرفتن بعض شرکاء خانهء مبنی را و بعض شرکاء زمین را. (منتهی الارب) (آنندراج). گرفتن بعضی شریکها خانهء بناشده را و بعضی دیگر زمین را. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). قسمت کردن و گرفتن بعضی از شریکان خانه را و بعضی زمین را و بعضی پول را و بعض دیگر عقارات را. و آنرا اقتسام به تخارج نیز گویند. (قطر المحیط). || دو گروه روباروی جنگ کردن. (آنندراج). || فی اللغة، تفاعل من الخروج و فی الاصطلاح، مصالحة الورثة علی اخراج بعض منهم بشی ء معین من الترکة. (تعریفات جرجانی).

تخارستان.

[تُ رِ] (اِخ) طخارستان معرب تخارستان است. تخارستان علیا و سفلی دارد. در جانب شرقی بلخ و غربی جیحون است و از تخارستان علیا تا بلخ سی فرسنگ است مسافت آن و تخارستان سفلی در شرقی تخارستان علیا ایضاً در غربی جیحون است. پایتخت تخارستان سفلی شهر طالقان است و بدیگری اندر آب و سمنگان میباشد و حد شرقی آن به بدخشان متصل میشود و قهندز نام شهر کهنهء آن بوده که کهن دژ را معرب کرده قهندز گویند. (انجمن آرا) (آنندراج) : هرگز دوست دشمن نشود. با وی نیز عهدی و مقاربتی باید هرچند بر آن اعتماد نباشد ناچار کردنیست و چون کرده آمد نواحی تخارستان و بلخ و چغانیان و قبادیان و ختلان به مردم آکنده باید کرد که هر کجا خالی یافت و فرصت دید غارت کند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص85). گفت عبیدالله زین پیش چه شغل داشت؟ گفتم صاحب بریدی سرخس و بوالفتح صاحب بریدی تخارستان. گفت بازگرد. (ایضاً ص140). پس بوالفتح حاتمی را آواز داد. پیش آمد. امیر گفت مشرفی میباید بلخ و تخارستان را وافی و کافی و ترا اختیار کرده ایم و عبدوس از فرمان ما آنچه باید گفت با تو بگوید. (ایضاً ص141). و در شهر [ شهر تون ] درخت پسته بسیار بود در سرایها و مردم بلخ و تخارستان پندارند که پسته جز بر کوه نروید و نباشد. (سفرنامهء ناصرخسرو چ برلن ص141). رجوع به تخارها و طخارستان و تخاری شود.

تخارستانی.

[تُ رِ] (ص نسبی) منسوب به تخارستان. رجوع به همین کلمه شود.

تخارش.

[تَ رُ] (ع مص) برانگیخته شدن سگان برای جنگ با یکدیگر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تهارش. (قطر المحیط). تخارش کلاب و سنانیر؛ تخادش(1) و تمزیق بعض آنان مر بعض دیگر را. (اقرب الموارد).
(1) - صاحب اقرب الموارد تخادش را معادل تخارش گرفته، ولی در «خ دش» تخادش را نیاورده و دیگر لغت نویسان از آن جمله صاحب تاج العروس و قطر المحیط و منتهی الارب هم آنرا ذکر نکرده اند.

تخارها.

[تُ] (اِخ) طایفه ای از ایرانیان بودند که در قرون قدیمه و قبل از مهاجمات هونها و ترکان آلتایی به ماوراءالنهر، در حدود مرزهای ایران و تبت ساکن بودند و زبان آنان شاخه ای از زبان ایران بود و مانی پسر فدیک در میان آن جماعت میزیسته و از این رو او را چینی نامیده اند و پس از هجوم مردم آلتایی به حدود مذکور که از آن پس به ترکستان موسوم گردید تخارها کوچ کرده به داخل ایران آمدند و در حدود بلخ و بدخشان و غور سکنی گزیدند و نام تخارستان را از خود به آن نواحی دادند. (سبک شناسی بهار ج 1 ص25). رجوع به تخارستان و تخاری شود.

تخاری.

[تُ] (ص نسبی) منسوب است به تخار که طخارستان باشد و «ط» را بدل «ت» کرده اند. (انساب سمعانی). رجوع به طخاری و تخارستان و طخارستان شود.

تخاری.

[تُ] (ص نسبی، اِ) طخاری. یکی از زبانهای کهن ایرانی که در تخارستان رایج بود. رجوع به تخارستان و تخارها و طخاری شود. || از مردم تخارستان. || نام قومی از ایرانیان باستان که در حدود تخارستان میزیسته اند. رجوع به طخار و طخاری شود.

تخاری.

[تُ] (اِخ) حمادبن احمدبن حمادبن رجاء العطاردی التخاری که در کوی تخاران به سکونت داشت. (معجم البلدان). رجوع به تخاران به شود.

تخاری.

[تُ] (اِخ) محمد بن علی بن الحسین. محدث است که از مدائنی روایت کند و از وی دارقطنی. (منتهی الارب).

تخاریب.

[تَ] (ع اِ) جِ تُخْروب. (قطر المحیط). سوراخها مانند خانه های زنبوران. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || سوراخ که در آن مگس انگبین نهد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (قطر المحیط) (از ناظم الاطباء). بمعنی نخاریب به نون که تا بجای نون آمده است. (از قطر المحیط). صاحب نشوءاللغة آرد: النخاریب و التخاریب؛ خروق کبیوت الزنابیر و الثقب التی یمج النحل العسل فیها. (نشوءاللغة ص23).

تخاریب.

[تَ] (ع اِ) جِ تخریب. ویران کردن ها : و تعبیهء لشکرها و تخاریب بلاد و شهرها بر آن شیوه پیش گیرند. (جهانگشای جوینی).

تخاریص.

[تَ] (ع ص، اِ) دزی در ذیل قوامیس عرب آرد: این کلمه را بارعلی (ابن علی) در فرهنگ سریانی - عربی چ هوفمن چ کیل 1874 م. ج 1 شمارهء 4242 بجای دخاریص (کاردانان) آورده است. رجوع به دزی ج1 ص142 و دخاریص شود.

تخازر.

[تَ زُ] (ع مص) تنگ کردن یک چشم را(1) تا نگاه تیز شود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تنگ کردن پلک چشم را تا نگاه تیز شود. (اقرب الموارد) (آنندراج). تنگ کردن پلک چشم و بهم آوردن، تیز نگریستن را. (قطر المحیط). به گوشهء چشم نگریستن. تنگ چشم نشان دادن خود را. (قطر المحیط).
(1) - ظ: پلک چشم را.

تخازن.

[تَ زَ] (اِ) خیار و تخلان. (شعوری ج 1 ورق 286 ب از محمودی). خیار تر. (مؤید الفضلا ص269 ذیل لغات ترکی) (آنندراج). خیار. (ناظم الاطباء).

تخاس.

[تَ خاس س] (ع مص) گرفتن چیزی را یک بار این و یک بار آن و شتافتن بسوی آن چیز. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تخاس چیزی؛ تداول و تبادر آن. (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تخاسؤ.

[تَ سُءْ] (ع مص) مخاسأة. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). با هم سنگ اندازی کردن. (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد). رجوع به تخاسی شود.

تخاسی.

[تَ] (ع مص) با هم سنگ اندازی کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). سنگ ریزه بهم انداختن. (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد). رجوع به تخاسؤ شود.

تخاشع.

[تَ شُ] (ع مص) تخشع. (قطر المحیط). فروتنی کردن. (دهار) (ناظم الاطباء). خود را فروتن نمایاندن. (از قطر المحیط).

تخاصر.

[تَ صُ] (ع مص) دست یکدیگر بگرفتن در رفتن. (زوزنی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). گرفتن بعضی دست بعضی دیگر را. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). یقال: ذهب القوم متخاصرین. (اقرب الموارد).

تخاصل.

[تَ صُ] (ع مص) گرو بستن بر تیراندازی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). گرو بستن یکدیگر بر تیراندازی. (آنندراج).

تخاصم.

[تَ صُ] (ع مص) خصومت کردن. (زوزنی). با یکدیگر خصومت کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج). تجادل و تنازع. (قطر المحیط) (اقرب الموارد) : اِنّ ذلک لحق تخاصمُ اهل النار. (قرآن 38/64).

تخاطب.

[تَ طُ] (ع مص) با یکدیگر در روی سخن گفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تکالم و تراجع کلام. (قطر المحیط).

تخاطر.

[تَ طُ] (ع مص) با هم گرو بستن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تراهن. (قطر المحیط) :
همُ الجبلُ الاعلی اذاما تناکرت
ملوک الرجال او تخاطرت البزل.
(از اقرب الموارد).
|| بلند کردن گشن دم خود را برای حمله ور شدن هنگام هیجان. (اقرب الموارد).

تخاطف.

[تَ طُ] (ع مص) از یکدیگر ربودن. (ناظم الاطباء).

تخاطؤ.

[تَ طُءْ] (ع مص) اخطاء. (تاج العروس) (شرح قاموس ترکی) (صحاح جوهری) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). به خطا افکندن. (شرح قاموس ترکی) (المنجد). || تخاطؤ نبل؛ تجاوز تیر از چیزی. (صحاح جوهری) (تاج العروس) (اقرب الموارد) :
الا اَبلغا خُلتی جابراً
بان خلیلک لم یُقتلِ
تخاطأتِ النبل اَحشاءهُ
و اُخّر یومی فلم یعجل.(صحاح جوهری).
|| تخطؤ. (منتهی الارب) (المنجد). خطا کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). || از خویشتن نمودن که من بر خطاام و بر خطا نباشی. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی).

تخاطیط.

[تَ] (ع اِ) در شاهد زیر بمعنی خطوط چهره(1) آمده است: و کان [ هرمس ]رجلاً آدم اللون، تام القامة، اجلح، حسن الوجه، کث اللحیة، ملیح التخاطیط(2). (عیون الانباء ج 1 ص16).
(1) - Les traits du visage.
(2) - Qui a des traits fins.

تخاف.

[تَ خاف ف] (ع مص) ضد تثاقل. (تاج العروس ج 6 ص93) (اقرب الموارد) (قطر المحیط).(1) و منه حدیث مجاهد و قد سأله حبیب بن ابی ثابت: انی اخاف ان یؤثر السجود جبهتی. فقال اذا سجدت فتخاف؛ ای ضع جبهتک علی الارض وضعاً خفیفاً. (تاج العروس ایضاً).
(1) - صاحب منتهی الارب و ناظم الاطباء تخافف آورده و چنین معنی کرده اند. رجوع به تخافف شود.

تخافت.

[تَ فُ] (ع مص) پنهانی گفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). پنهانی و آرام سخن گفتن. (از قطر المحیط) (اقرب الموارد): فانطلقوا و هم یتخافتون. (قرآن 68/23).

تخافف.

[تَ فُ] (ع مص) سبک شدن. نقیض تثاقل. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).(1)
(1) - در اقرب الموارد و قطر المحیط و تاج العروس تخاف آمده. رجوع بهمین کلمه شود.

تخاقوئیل.

[تَ] (ترکی، اِ مرکب) سال مرغ، چه تخاقو در ترکی بمعنی مرغ و ئیل بمعنی سال، چنانکه دورهء دوازده ماه را سال باشد. همچنین ترکان را دورهء دوازده سال نیز مقرر است و هر سال را نامی علیحده به اسم جانوری است پس تخاقوئیل نام سال دهم است از جملهء دوازده سال و کسانی که نام ماه نهند غلط است. (غیاث اللغات) (آنندراج). سال مرغ. (ناظم الاطباء). و رجوع به تخاقوی شود.

تخاقوی.

[تَ] (ترکی، اِ) بمعنی مرغ و این ترکی است. (غیاث اللغات). مرغ. (آنندراج). و رجوع به تخاقوئیل شود.

تخاک.

[تِ] (اِ) نوعی از مرغ ماهیخوار. (ناظم الاطباء).

تخال.

[تَ خال ل] (ع مص) با هم دوستی کردن. (منتهی الارب). تصادق. (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تخالج.

[تَ لُ] (ع مص) وسواس در دل آمدن. (غیاث اللغات). خلیدن چیزی در دل. (منتهی الارب). خلیدن: تخالج فی صدری؛ خلید در دل من. (ناظم الاطباء). شک کردن در چیزی. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || تجاذب شوق یا اندوه کسی را. (اقرب الموارد).

تخالس.

[تَ لُ] (ع مص) از یکدیگر ربودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). با یکدیگر ربودن. (شرح قاموس). تسالب. (تاج العروس ج 4 ص 138) (صحاح جوهری) (لسان العرب) (اقرب الموارد) (قطر المحیط) (المنجد). || تخالس دو تن یکدیگر را؛ خواستن ایشان کشتن یا ربودن همدیگر را. (از تاج العروس ایضاً) (از اقرب الموارد) (از المنجد):
فتخالسا نفسیهما بنوافذ
کنوافذالعبط التی لاترقع.
ابوذؤیب (از تاج العروس ایضاً).

تخالص.

[تَ لُ] (ع مص) با یکدیگر دوستی ویژه داشتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). یکدلی و خلوص دو تن با یکدیگر. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (از المنجد).

تخالط.

[تَ لُ] (ع مص) آمیختن با هم به معاشرت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). اشتباک. (المنجد).

تخالع.

[تَ لُ] (ع مص) سوگند شکستن میان یکدیگر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط) (المنجد). || یله و رها کردن زن و شوی یکدیگر را. (اقرب الموارد) (قطر المحیط) (المنجد). جدایی کردن زن و شوی از هم بر مالی. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). رجوع به خلع شود.

تخالف.

[تَ لُ] (ع مص) با یکدیگر خلاف کردن. (زوزنی) (دهار) (ناظم الاطباء) (از آنندراج). مخالفت و دگرگونی. (غیاث اللغات). ضد توافق. (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تخالل.

[تَ لُ] (ع مص) با هم دوستی کردن. (آنندراج). صحیح تخال است. رجوع به تخال شود.

تخامص.

[تَ مُ] (ع مص) برداشته شدن از چیزی و یک سو گردیدن. (منتهی الارب). تجافی. (اقرب الموارد) (قطر المحیط): تخامص لفلان عن حقه و تجاف له عنه؛ ای اعطه ایاه و تقول مسسته بیدی و هی باردة فتخامص عن برد یدی؛ ای تجافی. (اقرب الموارد). || دادن حق کسی را. (از منتهی الارب): تخامص عن حقه علی الامر؛ بده حق او را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || تنک شدن تاریکی شب نزدیک سحر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط) :
الیها و لیلی قد تخامص آخره.
فرزدق (از اقرب الموارد).

تخان.

[تِ] (اِخ) دهی از دهستان اورامان در بخش رزاب شهرستان سنندج است که در پانزده هزارگزی شمال باختر رزاب و سه هزارگزی خاور راه اتومبیل رو مریوان به رزاب قرار دارد. کوهستانی و سردسیر است و 75 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و لبنیات و توتون است. شغل اهالی زراعت و گله داری است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

تخاو.

[تَ] (اِخ) سمعانی در الانساب چنین ضبط کرده و قریه ای از داروم غزه شام دانسته، ولی یاقوت در معجم البلدان تخاوه آورده است. رجوع به تخاوه شود.

تخاوذ.

[تَ وُ] (ع مص) با هم عهد و پیمان بستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تعاهد. (قطر المحیط) (اقرب الموارد).

تخاوص.

[تَ وُ] (ع مص) بمعنی مخاوصة. (منتهی الارب). به دنبال چشم نگریستن. (آنندراج). چشم خوابانیده تیز نگریستن بسوی چیزی، چنانکه هنگام راست کردن تیر و دیدن در جرم آفتاب. (از قطر المحیط).

تخاوض.

[تَ وُ] (ع مص) به سخن درپیوستن با هم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). با همدیگر مشورت کردن و به سخن درپیوستن با هم. (آنندراج). تفاوض در حدیث. (قطر المحیط) (اقرب الموارد).

تخاوف.

[تَ وُ] (ع مص) با همدیگر خوف نمودن. (غیاث اللغات) (آنندراج).

تخاوه.

[تَ / تُ وَ] (اِخ) قریه ای است از داروم غزه شام. (معجم البلدان) (مراصد الاطلاع).

تخاوی.

[تَ / تُ] (ص نسبی) منسوب به قریهء تخاوه. رجوع به تخاوه شود.

تخاوی.

[تَ / تُ] (اِخ) یاقوت از قول امیر ابن ماکولا آرد: ابوعلی الحسن بن ابی طاهر عبدالاعلی بن احمد السعدی سعدبن مالک التخاوی، منسوب به قریهء داروم غزه شام است. وی شاعری امی بود و من او را در محلتی از ریف مصر ملاقات کردم و سریع الخاطر... و مرتجل الشعر بود. (معجم البلدان). رجوع به تخاوه شود.

تخایل.

[تَ یُ] (ع مص) تکبر نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تکبر و تبختر. (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تخبئة.

[تَ بِ ءَ] (ع مص) پنهان داشتن و در پرده داشتن زن. (تاج المصادر بیهقی). پنهان داشتن و در پرده داشتن. (زوزنی). پنهان کردن چیزی را. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || بخوبی حفظ کردن چیزی را. (ناظم الاطباء).

تخبث.

[تَ خَبْ بُ] (ع مص) خبیث شدن و پلید بودن. (ناظم الاطباء). تکلف کردن به خبث. (از اقرب الموارد).

تخبخب.

[تَ خَ خُ] (ع مص) فروهشته و نرم گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ارتخاء. (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد). || لاغر شدن بدن بعد فربهی. || فرونشستن سختی گرما. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). فرونشستن مقداری از سختی گرما. (نشوءُاللغة ص14).

تخبر.

[تَ خَبْ بُ] (ع مص) خبر خواستن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). خبر پرسیدن از کسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || گوسپندی را بشراکت خریدن و ذبح کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). خریدن قوم گوسپندی را و سپس ذبح کردن و تقسیم کردن گوشت آن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || آگاهی به چیزی و باخبر شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). دانستن حقیقت امری. (از اقرب الموارد). دانستن کنه و حقیقت امری. (از قطر المحیط).

تخبس.

[تَ خَبْ بُ] (ع مص) غنیمت یافتن. (آنندراج) (ناظم الاطباء). اغتنام. (قطر المحیط). گرفتن و غنیمت یافتن. (از اقرب الموارد): ماتخبست من شی ء؛ غنیمت نیافتم از چیزی. (منتهی الارب).

تخبش.

[تَ خَبْ بُ] (ع مص) جمع کردن و گرفتن اشیاء. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط): تخبش الاشیاء من ههنا و ههنا؛ جمع کرد و بگیر آورد این چیزها را از آنجا و اینجا. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب).

تخبص.

[تَ خَبْ بُ] (ع مص) افروشه پختن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). خبیص ساختن. (از اقرب الموارد). خبیص [ نوعی حلوا ] ساختن. (از قطر المحیط). رجوع به خبیص شود.

تخبط.

[تَ خَبْ بُ] (ع مص) زدن شتر دست را بر زمین. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). به شدت زدن کسی یا چیزی را. یقال: تخبط البعیر بیده الارضَ؛ اذا ضربها. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || تباه و ناقص عقل کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). تباه کردن. ناقص کردن. دیوانه کردن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). دیوانه کردن دیو مردم را. (آنندراج). به دیوانگی داشتن دیو کسی را. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). مس کردن آزارآمیز و زدن شیطان کسی را. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) : کما یقوم الذی یتخبطه الشیطان من المس. (قرآن 2/275)؛ ای کما یقوم المجنون فی حال جنونه اذا صرع فسقط. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء)؛ او یتخبطهُ؛ ای یفسده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || بی بصیرت فارفتن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). بر گزاف و بیراه رفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تخبق.

[تَ خَبْ بُ] (ع مص) بلند گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بلند گردیدن و برآمدن. (از قطر المحیط).

تخبل.

[تَ خَبْ بُ] (ع مص) تباه و خشک شدن دست. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تخبی.

[تَ خَبْ بی] (ع مص) خِبا ساختن. (تاج المصادر بیهقی). اِخباء. (منتهی الارب). خِبا زدن، و خِباء، خرگاه را گویند. (آنندراج). خِبا ساختن و خِبا افراختن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تخبیب.

[تَ] (ع مص) فریفتن کسی را و خیانت کردن و گربزی نمودن با وی. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). فریفتن کسی را و خیانت کردن و افساد با وی. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). بندهء کسی را تباه کردن. (آنندراج).

تخبیث.

[تَ] (ع مص) خبیث گردانیدن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تخبیر.

[تَ] (ع مص) خبر کردن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار) (زوزنی). خبر دادن و آگاه کردن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تخبیص.

[تَ] (ع مص) افروشه پختن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). خبیص(1)ساختن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).
(1) - نوعی حلوا که از خرما و روغن سازند و بفارسی افروشه گویند. رجوع به خبیص شود.

تخبیط.

[تَ] (ع مص) خبط و خطا و اشتباه. (ناظم الاطباء).

تخبیل.

[تَ] (ع مص) دیوانه گردانیدن حزن کسی را. (منتهی الارب). دیوانه گردانیدن اندوه کسی را. (از ناظم الاطباء) (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد). || تباه خرد کردن کسی را. (منتهی الارب). تباه خرد گردانیدن. (تاج المصادر بیهقی). کم خرد گردانیدن. (زوزنی) (آنندراج). فاسدعقل کردن کسی را. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || تباه اعضا گردانیدن. (تاج المصادر بیهقی). ناقص اعضا کردن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). تباه کردن. (زوزنی). || فرومایه کردن. (ناظم الاطباء).

تخبیة.

[تَ یَ] (ع مص) خِبا کردن. (تاج المصادر بیهقی). خیمه برافراشتن و خیمه ساختن. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تخت.

[تَ] (اِ) اریکه و بدین معنی مشترک است در عربی و فارسی. (از آنندراج) (از غیاث اللغات بنقل بهار عجم). محل جلوس پادشاه در هنگام سلام. سریر. اورنگ. جَرد. اریکه. (ناظم الاطباء). تخت معمولی از چوب و جز آن مخصوص تخت سلطان نیست بلکه بر اثر کثرت استعمال بر آن غلبه کرده است. (از اقرب الموارد) :
ای زین خوب، زینی یا تخت بهمنی
ای بارهء همایون، شبدیز یا رشی.
دقیقی (از لغت فرس اسدی چ اقبال ص223).
چو از شاه شد تخت شاهی تهی
نه خورشید بادا نه سرو سهی.فردوسی.
به تختش یکی مهرهء عاج بود
پر از رنگ و پیکر دگر ساج بود.فردوسی.
بخواست آتش و آن کند را بکند و بسوخت
نه کاخ ماند و نه تخت و نه تاج و نه کاخال.
بهرامی.
رسول برخاست و نامه در خریطهء دیبای سیاه پیش تخت برد و به دست امیر داد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص291). تختی همه از زر سرخ بود و تمثالها و صورتها چون شاخه های نبات از وی برانگیخته. (ایضاً ص550). براندند تا آنجا که این حال افتاده بود خیمه بزدند و تخت بنهادند و طغرل بر تخت بنشست و همهء اعیان بیامدند و به امیری خراسان بر وی سلام کردند. (ایضاً ص642).
به من تاج و تخت شهی چون دهی؟
که هست از تو خود تخت شاهی تهی.
اسدی.
چنان کن که همواره بر تخت خویش
اگر تیغ اگر گرز باشَدْت پیش.اسدی.
ور چون تو جسم نیست چه باید همیش تخت
معنیّ تخت و عرش یکی باشد و سریر.
ناصرخسرو.
این بسر گنج برآورده تخت
وآن به یکی کنج درون بینواست.
ناصرخسرو.
زخمهء گشتاسب در کین سیاوش نقش سحر
پیش تخت شاه کیخسرومکان انگیخته.
خاقانی.
هم بر این ایوان نو بر تخت خویش
تاجدار و مجلس آرا دیده ام.خاقانی.
جان در این ره نعل کفش آمد بیندازش ز پای
کی توان با نعل پیش تخت سلطان آمدن.
خاقانی.
پسر او شاه شار به خدمت تخت سلطان آمد و از تقریب و ترحیب بهرهء تمام یافت. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص340). و مکاتبهء شاه شار از سر گرفت و او را پیش تخت خواند. (ایضاً ص341).
چون نگنجید در جهان تاجش
تخت بر عرش بست معراجش.نظامی.
مملکتش رخت به صحرا نهاد
تخت برین تختهء مینا نهاد.نظامی.
- تخت آراسته؛ سریر. (دهار). تخت مزین. (ناظم الاطباء). اریکه.
- تخت خاورخدای؛ خاورخدای، کنایه از خورشید و تخت خاورخدای، آسمان و نیز تابش خورشید. (لغت شاهنامه).
- || کنایه است از پادشاه روم :
به نخجیر دارد همه روز رای
نیندیشد از تخت خاورخدای.فردوسی.
-تخت خدای؛ خدای تخت. مالک تخت. پادشاه و صاحب تخت :
تاجور جهان چو جم تخت خدای مملکت
خاتم دیوبند او بندگشای مملکت.خاقانی.
-تخت خورشید بر سر ضرغام؛ کنایه از بودن آفتاب در برج اسد. (ناظم الاطباء).
- تخت زرین؛ اریکه یا اورنگی که از زر میساختند پادشاهان را : هنوز تخت زرین و تاج و مجلس خانه راست نشده بود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 510). تخت زرین و بساط و مجلس خانه که امیر فرموده بود و سه سال بدان مشغول بودند از پیش این روز راست شده بود. (ایضاً ص 550). از تخت محمودی بر این کوشک نو بازآمد و در صفه بر تخت زرین بنشست. (ایضاً ص 551).
- تخت شاهی؛ اریکه. سریر :
یوسف آسا چون به دلو از چاه رست
تخت شاهی را مکان کرد آفتاب.خاقانی.
-تخت ملک؛ سلطنت : چون خدای عز و جل بدان آسانی تخت ملک به ما داد اختیار آنست که عذر گناهکاران بپذیریم. (تاریخ بیهقی). خویشان و اولیاء حشم را سوگند دادند... که اگر او را قضای مرگ فرارسید تخت ملک ما را باشد. (تاریخ بیهقی). || منبر. جایگاه واعظان و خطیبان :
بلبل چو مذکر شود و قمری مقری
محراب چمن، تخت سمن، فاخته خاطب.
سوزنی.
پس من بر تخت برآمدم... بوحفص گفت یا کذاب انزل من المنبر. (تذکرة الاولیاء عطار). || کنایه از حوضهء پیل و عماری. (آنندراج). || زین. || نشیمنگاهی چوبین یا آهنین و دارای چار پایه که بروی آن استراحت کرده میخوابند. خوابگاه. (ناظم الاطباء) :
شاه دیگر روز باغ آراست خوب
تختها بنهاد و برگسترد بوب.رودکی.
از قضای آمده بیفتاد هم بر جانب افکار، و دستش بشکست. پوشیده او را در سرای پرده بردند به خرگاه و بر تخت بخوابانیدند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 354). دختر تختی داشت، گفتی بوستانی بود، در جملهء جهیز این دختر آورده بودند. (ایضاً ص403). اگر گوید حقیقت تخت چیست؟ گوییم چوبست با صورت تخت یکی شده. (جامع الحکمتین ناصرخسرو).
- تخت خواب؛ تخت که بر وی توشک و لحاف و بالش است، خفتن را. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
- تخت روان؛ تخت رونده. تختی که در سواری پادشاهان باشد و در هندوستان کهاران بر دوش بردارند و در ولایات بر دو شتر راهوار هموار تعبیه کنند. (آنندراج). تختی محمل مانند و دارای چهار دسته که بر دو قاطر آنرا بار کرده و مسافر در آن نشیند. (ناظم الاطباء). مرکب سرپوشیده ای است مثل هودج که اشخاص را بواسطهء آن حمل و نقل می نمودند و فعلاً هم در شام معمول و فیمابین دو اسب یا دو شتر بسته میشود. (قاموس کتاب مقدس) : وقت سحر فراش آمد و مرا بخواند. برفتم. آغاجی مرا پیش برد. امیر بر تخت روان بود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص165). رقعه بنمودم... امیر... مرا پیش تخت روان خواند و رقعت به من انداخت. (تاریخ بیهقی).
شه اقلیم فقرم بیخودی تخت روان من
نه چون فرهاد مزدورم نه چون مجنون زمیندارم.
معز فطرت (از آنندراج).
خبر دوری راه از دگران می شنود
هرکه چون بیخبری تخت روانی دارد.
صائب (ایضاً).
- || کنایه از آسمان باشد. (برهان) (از انجمن آرا) (از فرهنگ رشیدی) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) :
بدین تخت روان با جام جمشید
به سلطانی برآمد نام خورشید.نظامی.
جرعهء جام بر این تخت روان افشانم
غلغل چنگ در این گنبد مینا فکنم.حافظ.
- || تخت حضرت سلیمان را نیز گویند. (برهان) (از انجمن آرا) (از فرهنگ رشیدی) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء).
- || کنایه از اسب روندهء خوشراه هم هست. (برهان) (از ناظم الاطباء). مرکب خوشرفتار. (فرهنگ رشیدی). کنایه از اسب و مرکوب خوشرفتار باشد. (انجمن آرا). اسب. (از آنندراج).
- تخت رونده؛ به معنی تخت روان است. (برهان) (از آنندراج) (از فرهنگ رشیدی) (از ناظم الاطباء) :
به فیروزرایی شه نیک بخت
به تخت رونده برآمد ز تخت.نظامی.
رجوع به تخت روان شود.
- تخت عروس؛ حجله گاه. تختی پر زینت و آذین که عروس را بر آن نشانند :
ز بِرّ او و عطاهای او همیشه بود
چو تختهای عروسان سرای مدح سرای.
فرخی.
- تخت مرده؛ تخته. کنایه از تابوت است. رجوع به تخته شود.
- تخت نیل؛ نیلگون تخت ماتم است. (حاشیهء وحید بر نظامی). تخت نیلگون و تخت نیل، تخت ماتم است :
اگر صد تخت خود بر پشت پیل است
چو بی نقش تو باشد تخت نیل است.نظامی.
|| هر جای مرتفعی از زمین که در آن می نشینند و می خوابند و تکیه می کنند. (ناظم الاطباء). هر جای برآورده، بلندتر از سایر سطح خانه یا میدان و امثال آن، مانند تخت تکیه، تخت آشپزخانه. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
- تخت مهتابی؛ چبوتره که برای سیر مهتاب سازند و تنها مهتابی و ماهتابی نیز گویند. (بهار عجم) (آنندراج) :
تخت مهتابی حوضش که مربع شده است
ربع مسکون زمین را خلف اولاد است.
میر صیدی (از بهار عجم) (از آنندراج).
|| دکانه. سکویی که از هیچ طرف به دیوار متصل نباشد. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). جلوخان. پیش خان.
- تخت بازرگان؛ جلوخان وی :
به کلبهء چمن از رنگ و بوی باز کنند
هزار طبلهء عطار و تخت بازرگان.سعدی.
-تخت بزاز؛ پیش خانی که بزازان اجناس خود را بر آن می نهادند جلب توجه مشتریان را :
باغ همچون تخت بزازان پر از دیبا شود
باد همچون طبل عطاران پر از عنبر بود.
عنصری.
این جهان را کند از بوی چو طبل عطار
وین زمین را کند از رنگ چو تخت بزاز.
امیر معزی.
- تخت جوهری؛ تخت گوهرفروش. پیشخان گوهرفروش.
- تخت گوهرفروش؛ سکویی که گوهرفروشان متاع خود را بر آن عرضه میکردند :
همان نکته از روی فرهنگ و هوش
بیاراست چون تخت گوهرفروش.
اسدی (گرشاسبنامه).
|| صفحه. لوح. تخته. چوب به پهنا بریده که قطر آن کم و طول و عرض آن بسیار باشد.
- تخت حاسبان؛ تخت میل. تخته ای را گویند که محاسبان خاک بر آن ریخته به میل آهنین یا چوبی حساب بر آن نویسند. (آنندراج) :
ز خاک پای مردان کن چو تخت حاسبان تاجت
و گر تاج سرت(1) بخشند سر دردزد و مستانش.
خاقانی.
- تخت حساب؛ منجمان را تختهء حساب میباشد که بر آن خاک انداخته نقوش حساب طالع درست کنند. (غیاث اللغات) (آنندراج). به اصطلاح نجوم، تخته ای که بر آن خاک نرم ریخته و نقوش حساب طالع را بر آن رسم کنند. (ناظم الاطباء) :
تخت حساب شد عدد کرده ز خاک تاج سر
چهره چو تاج خسروان دیده چو تخت جوهری.
خاقانی.
- تخت شطرنج؛ تختهء شطرنج. صفحهء شطرنج. صفحه ای مربع که در آن 64 خانهء مربع سفید و سیاه به تساوی رسم کرده اند که با سی ودو مهرهء سپید و سیاه بازی کنند :
یکی تخت شطرنج کرده برنج
تهی کرده از رنج شطرنج گنج.فردوسی.
کسی کو به دانش برد رنج بیش
بفرمای تا تخت شطرنج پیش.فردوسی.
همان تخت شطرنج و پیغام رای
شنیدیم و فرمانش آمد بجای.فردوسی.
رجوع به شطرنج شود.
- تخت محاسبان؛ تختهء محاسبان. تخت حاسبان. تخت میل. رجوع به تختهء محاسبان و تخت حاسبان و تخت حساب و تخت میل شود.
- تخت محاسب شدن؛ تخت محاسبان شدن. گردآلوده گردیدن. در مؤید الفضلاء ذیل «تخت محاسبان» آمده: ای خاک بر سر افتد و گردآلود گردد :
در تب ربع اوفتد سبع شداد از نهیب
تخت محاسبان شود قبهء چرخ از غبار.
خاقانی.
- تخت میل؛ تخت حاسبان. (از آنندراج). رجوع به تخت حاسبان و تخت حساب و تخت محاسبان و تخته و تختهء حساب شود.
- تخت نرد؛ صفحه ای چوبین بشکل مستطیل که در هر یک از دو عرض آن ده خانه تعبیه شده و با سی مهرهء سیاه و سپید بطور تساوی و دو کعبتین بازی کنند :
ابا بار و با نامه و تخت نرد
دلش پر ز بازار ننگ و نبرد.فردوسی.
نه نرد و نه تخت نرد پیش ما
نه محضر و نه قباله و بنچه. منوچهری.
فلک همچو پیروزه گون تخت نردی
ز مرجانْش مهره ز لؤلوش خصلی.
منوچهری.
زین دو تا مهرهء سفید و سیاه
که بر این سبز تخت نرد گذشت.خاقانی.
تخت نرد ملک را زآنسو که بدخواهان اوست
هفت نراد فلک خانه مششدر ساختند.
خاقانی.
تا گشاده ششدر سی مهرهء ماه صیام
غلغلی زین هفت رقعهء باستان انگیخته
لعبتان چشمها حیران که ما بر تخت نرد
چشمها از لعبتان استخوان انگیخته
رقعه همچون قطب وز شش چار و دو بر کعبتین
از سه سو پروین و نعش و فرقدان انگیخته
کعبتین بر روی رقعه قرعهء شادی شده
از یکی تا شش بر او ابجد نشان انگیخته.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص402).
رجوع به نرد شود.
- تخت نرد آبنوسی؛ یعنی فلک. (فرهنگ رشیدی).
- تخت و میل؛ یا تخت حاسبان. تخت حساب و میل آن. در تعلیم علوم نجوم برای متعلم، تخته و میل آهنین کوچکی که بمنزلهء خامه بوده، ضرورت داشته... (حاشیهء وحید دستگردی بر هفت پیکر ص66) :
تخت و میلش نهاد پیش بمهر
در وی آموخت رازهای سپهر.نظامی.
باز چون تخت و میل بنهادی
گره از کار چرخ بگشادی.نظامی.
رجوع به تخت میل و تخت حاسبان و تخت حساب شود.
|| زیرهء کفش. تخت کفش. زیرهء گیوه. مقابل رویه، در گیوه و کفش: گیوهء تخت نازک، کفش تخت لاستیکی.
- تخت نازک؛ قسمی گیوهء نازک زیره و لطیف رویه. قسمی گیوه که زیرهء آن چرم است. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || هر جای مسطح و برابر و هموار. (ناظم الاطباء).
- تخت خاک؛ هموار. با خاک یکسان :
تخت شاه افسر سماک شده ست
سر خصمانْش تخت خاک شده ست.خاقانی.
|| مجازاً، سلطنت. شاهی. پادشاهی. حکومت :
چو گشتاسب را داد لهراسب تخت
فرودآمد از تخت و بربست رخت.
دقیقی (از لغت فرس اسدی چ اقبال ص42).
چو یک ماه بگذشت بر تخت او
به خاک اندر آمد سر بخت او.فردوسی.
چون تخت به خداوند سلطان اعظم ابراهیم رسید... از ابوحنیفه پرسید. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 387). امروز چون تخت به ما رسید... جهد کرده آید تا بناهای افراشته در دوستی را افراشته تر کرده آید. (تاریخ بیهقی).
به یک تاجور تخت باشد بلند
چو افزون شود ملک یابد گزند.نظامی.
هیچ یوسف دیده ای کز تخت مصر
چون دلش بگرفت در زندان نشست.عطار.
|| ایالت. حکمرانی : مصلحت وقت آنست که به ری روی... و منوچهر را در خدمت رایت تو بفرستم، چه تخت مملکت ری عاطل است و کار آن نواحی متزلزل. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص 221). || شهر و مقر سلطنت. (ناظم الاطباء). پایتخت :
بدان گه که گرد جهاندار نیو
از ایران بیاید سرافراز گیو
مر او را سوی تخت ایران برد
بر نامداران و شیران برد.فردوسی.
گرفتش به بر شهریار زمین
ز شادی بر او بر گرفت آفرین
ز ایران بپرسید و از تخت شاه
ز گودرز وز رستم کینه خواه.فردوسی.
چون پدر ما رحمة الله علیه گذشته شد ما غایب بودیم از تخت ملک، ششصد هفتصد فرسنگ. (تاریخ بیهقی). || مخفف تخته که شالها و دیباها و امثال آن در آن نهاده اطراف آنرا به طناب محکم بربندند تا از وصمت چین و شکنج محفوظ باشد. (آنندراج). توپ پارچه. بقچهء پارچه. صندوق پارچه. جامه دان :
ابر بهاری جز آب تیره نبارد
او همه دیبا به تخت و زرّ به انبان.رودکی.
یکی تخت جامه بفرمود شاه
که آنجا بیارند پیش سپاه. فردوسی.
همان جامه و تخت و اسب و ستام
ز پوشیدنیها که بردند نام
ببخشید بر فیلسوفان روم
برفتند شادان از آن مرز و بوم.فردوسی.
چه عنبر چه عود و چه مشک و عبیر
چه دیبا چه از تخت های حریر.فردوسی.
بخرد جامهء بسیار به تخت و چو خرید
نام زوار زند زود بر آن تخت رقم.فرخی.
زائر کز آنجا بازگردد برد
دیبا به تخت و رزمه و زر به من.فرخی.
در تخت بنام ادبا دارد اثواب
در بدره بنام شعرا دارد دینار.فرخی.
پنج اشتر و هزار دینار و ده تخت جامه. (تاریخ سیستان). ده پاره یاقوت سرخ و ده تخت جامه... نزدیک وی فرستاد. (تاریخ سیستان).
به دیباها و زیورهای بسیار
ز تخت و طبل بزازان و عطار.
(ویس و رامین).
و منجوق و علامات و بدره های سیم و تخت های جامه در میان باغ بداشته بودند. (تاریخ بیهقی).
ز دیبای رنگین صدوبیست تخت
ز مرجان چهل مهد و پنجه درخت. اسدی.
ابوغالب بی اندازه مال و نعمت... برگرفت از زرینه و سیمینه و تخت های جامه. (مجمل التواریخ).
ابر بفشاند همی از شاخها گنج درم
باد بگشاید همی در باغها تخت حریر.
امیر معزی (از آنندراج).
او را دویست هزار درم فرمود... و ده تخت جامهء مرتفع از هر لونی. (تاریخ بخارا).
باغ پر تخت های سقلاطون
راغ پر فرشهای بوقلمون.سنایی.
پنجاه تخت جامهء ملون از جامه های تستری و سقلاطون عضدی. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص221).
جواهر به خروار و دیبا به تخت
پلنگینه خرگاه و زرینه تخت.نظامی.
و از جملهء آن غنایم سیصد تخت برد بخزانهء سلطان شاه رسید. (جهانگشای جوینی).
-تخت بتخت؛ توپ توپ. بسته بسته. انبوه انبوه. دسته دسته :
در سرایی فرونهادم رخت
برنهادم ز جامه تخت بتخت.نظامی.
تاک بر تاک شاخهای درخت
بسته برواج کله، تخت بتخت.نظامی.
|| قطعه ای از پارچه. هر یک از قطعات جامه یا پرده و امثال آن از سوی پهنا :
رخانش تخت دیباهای ششتر
لبانش تنگ شکرهای عسکر.
(ویس و رامین).
|| چاق شدن دماغ از نشأه. (غیاث اللغات) (آنندراج). رجوع به تخت شدن شود. || (ص، ق) بی کم و بیش. تمام. کامل: یک سال تخت؛ یعنی بی یک روز کم. هزار تومان تخت. حوض تخت است؛ یعنی لبالب آب دارد. یک ساعت تخت داریم به غروب؛ یعنی بی کم و زیاده. تخت خوابید تا صبح؛ یعنی کاملاً. علوفه یا پوشاک او تخت است؛ یعنی تمام و کامل است. این گلبن تخت است؛ یعنی غنچهء ناشکفته ندارد. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || در دندان اسب، کنایه از هموار شدن تضریس عاجهای دندان است بر اثر پیری. و چون اسب به ده سالگی رسد برجستگی های دندانش که وسیلهء اصلی جویدن است از بین رود و سطح آن هموار گردد و تعلیف زمستانی وی سخت گردد: این اسب پیر است و دندانهایش تخت شده است. رجوع به تخت شدن شود.
(1) - ن ل: تاج زرت. (دیوان چ سجادی ص212)

تخت.

[تَ] (معرب، اِ) ج، تُخوت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). جامه دان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ظرفی که در آن رخت نگاه دارند. (آنندراج). تپنگو و صندوق و جامه دان. (ناظم الاطباء). ظرفی که در آن جامه ها را نگه دارند. (اقرب الموارد). ظرفی از چوب... که جامه در آن نگاه دارند. (از قطر المحیط). || تخت از وسایل پادشاهی است و آن سریر است که پادشاهان در تشریفات بر آن نشینند و در قدیم و جدید رسم چنانست که پادشاه به مکانی برتر نشیند تا همنشینانش با وی در نشستن برابر نباشند. و خدای تعالی در قرآن کریم میفرماید که سلیمان را کرسی بود... و من در بعضی تاریخها دیده ام که او را تختی از عاج بود به زر پوشیده و این سریرها به اختلاف حال پادشاهان گونه گون بود، برخی از مرمر و مانند آن ساخته است و برخی از چوب و پاره ای از بالش های پرشدهء برهم نشسته. گفته اند که پادشاهان ایران را تختی از زر بود که بر آن می نشستند و عمرو عاص امیر مصر با قوم خود بر زمین می نشست و چون مقوقس نزد او می آمد تختی از زر همراه او می آوردند و عمروبن عاص او را از این کار منع نمی کرد، چه قرارداد چنان بود که وی در کار ملک به عادت پیشین خود رفتار کند. (از صبح الاعشی ج2 ص126).
- تخت الملک؛ تخت او و عرش او. (قطر المحیط). اریکه و سریر. (ناظم الاطباء).
|| چوب تختخواب. بستر. تختخواب چوبی. تختخواب کوچک. (دزی ج 1 ص142). || صفهء چوبی برای تماشاچیان. || لوحه. صفحه: تخت رمل یا تخت الرمل؛ لوحهء رمل گیران و فال گیران. گویند: ضرب لفلان تخت رمل؛ یعنی برای کسی تفأل زدن. || (ص) ضخم. بزرگ: رجل تخت؛ مرد بزرگ. (دزی ایضاً).

تخت.

[تُ] (اِ) بمعنی دُخْت که اختصار لفظ دختر است. (لسان العجم شعوری ج 1 ورق 303 الف). دخت و دختر. (ناظم الاطباء).

تخت.

[تُ] (اِ) بمعنی ششصد درهم نیز آمده است. (شعوری ج 1 ورق 303 الف). وزنه ای معادل 600 یا 400 درم. (ناظم الاطباء). اوقیه را نیز تخت خوانند. (شعوری ایضاً).

تخت.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان بزینه رود در بخش قیدار شهرستان زنجان است که در هفتادهزارگزی جنوب خاوری قیدار و ششهزارگزی راه عمومی قرار دارد. کوهستانی و سردسیر است و 734 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه سار، محصول آن غلات و انگور و میوه است. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان قالیچه، گلیم و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

تخت.

[تَ] (اِخ) دهی از بخش مینودشت شهرستان گرگان است که در ده هزارگزی جنوب خاوری مینودشت واقع است و 130 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

تخت.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان چهاراویماق در بخش قره آغاج شهرستان مراغه است که در بیست وچهارهزارگزی خاور قره آغاج و سی ویک هزارگزی جنوب شوسهء مراغه به میانه قرار دارد. کوهستانی و معتدل است و 234 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و نخود و بزرک و زردآلو است. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. این ده از دو محل نزدیک بهم تشکیل یافته که بنام تخت بالا و تخت پایین مشهورند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

تخت.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان پیرتاج در شهرستان بیجار است که در دوهزارگزی شمال خاوری بیجار و کنار شوسهء بیجار به زنجان قرار دارد. دامنه و سردسیر است و 245 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و قنات و محصول آن غلات و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری است و فرودگاه شهرستان بیجار در آن واقع است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

تخت.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان تیلکوه در بخش دیواندرهء شهرستان سنندج است که در شصت ویک هزارگزی باختر دیواندره و شش هزارگزی جنوب شوسهء دیواندره به سقز قرار دارد. کوهستانی و سردسیر است و 210 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و توتون و روغن و پشم و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو و دبستان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

تخت.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان شمیل در بخش مرکزی شهرستان بندرعباس است که در پنجاه وپنج هزارگزی خاور بندرعباس و بر سر راه مالرو کشکوه به بندرعباس قرار دارد. جلگه ای گرمسیر است و 174 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانه و محصول آن خرما و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

تخت.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان بنت در بخش نیک شهر شهرستان چاه بهار است که در سی وهفت هزارگزی شمال باختری نیک شهر و بر کنار راه مالرو بیچان به بنت قرار دارد. کوهستانی و گرمسیر است و 170 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانه، محصول آن غلات و برنج و خرما و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

تخت آبنوسی.

[تَ تِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از شب است که بعربی لیل خوانند. (برهان). کنایه از شب باشد. (انجمن آرا) (از آنندراج). شب. (فرهنگ رشیدی).

تخت آرای.

[تَ] (نف مرکب)آرایش دهندهء تخت. که تخت آراید. که موجب زینت تخت شاهی شود :
چو تخت آرای شد طرف کلاهش
ز شادی تاج سر میخواند شاهش.نظامی.

تخت آزمای.

[تَ زْ / زِ] (نف مرکب)مرحوم وحید دستگردی در هفت پیکر ص96 این ترکیب را بمعنی پادشاه گرفته است :
پیر تخت آزمای تاج پرست
تاج بنهاد و زیر تخت نشست.نظامی.

تخت آویز.

[تَ] (ن مف مرکب) که بر تخت آویخته شود، چون افسر شاهان کهن که بر تخت می آویختند تا بزرگی و سنگینی تاج بر تاجدار گران نیاید :
به پیروزی و بهروزی همی زی با دل افروزی
به دولتهای ملک انگیز و تخت آویز افسرها.
منوچهری.

تختاخ.

[تَ] (ع ص) مردی که در زبانش لکنت باشد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تختخانی. الکن. (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تختاخ اینجو.

[تَ] (اِخ) امیر فارس که در دوران وزارت رشیدالدین فضل الله (نیمهء اول قرن هشتم) بر آن ولایت حکومت می کرد. رجوع به کتاب «از سعدی تا جامی» برون ترجمهء علی اصغر حکمت ص 101 شود.

تختار.

[تَ] (اِ مرکب) جامهء سیاه یا سفید که در تخت (تخت جامه) صیانت می شود. رجوع به دخدار شود. (یادداشت بخط دهخدا). جوالیقی در ذیل «دخدار» آرد: الدخدار؛ الثوب(1). و هو بالفارسیة تخت دار؛ ای یمسکه التخت(2). (المعرب ص 141). رجوع به تخت دار شود.
(1) - الدخدار، بفتح الدال و سکون الخاء المعجمة. و فسره فی اللسان بالثوب الابیض المصون و بأنه ضرب من الثیاب نفیس و فی القاموس: «ثوب ابیض او اسود».
(2) - فی المعیار: «تخت دار؛ ای ممسک التخت، او ذوتخت». و فی اللسان: «الاصل فیه: تختار؛ ای صین فی التخت». و عند ادی شیر: «فارسیه: دخدار، و معناه: ذو حسن و جمال».

تختامیش.

[تَ] (اِخ) طایفه ای از طوایف ترکمن ایران و مرکب از 150 خانوار است. رجوع به جغرافیای سیاسی کیهان ص104 شود.

تختان.

[تَ] (اِخ) دهی از بخش زرین آباد شهرستان ایلام است که در بیست وچهارهزارگزی خاور پهله و یک هزارگزی شمال راه مالرو آبدانان قرار دارد. کوهستانی و سردسیر است و 250 تن سکنه دارد. آب آن از سراب تختان و محصول آن غلات و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

تخت اردشیر.

[تَ تِ اَ دَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) نام نوایی است از موسیقی. (جهانگیری) (برهان) (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج) (ناظم الاطباء) :
بر بید عندلیب زند تخت شهریار
بر سرو زندواف زند تخت اردشیر.
منوچهری.
مطربان ساعت بساعت بر نوای زیر و بم
گاه سروستان زنند امروز و گاهی اشکنه
گاه زیر قیصران و گاه تخت اردشیر
گاه نوروز بزرگ و گه نوای بسکنه.
منوچهری.
چون مطربان زنند نوا تخت اردشیر
گه مهرگان خردک و گاهی سپهبدان.
منوچهری.
فریاد درای خوش صفیر است
تاج سر تخت اردشیر است.
خاقانی (از رشیدی).

تخت اره.

[تَ اَرْ رِ] (اِخ) دهی از دهستان یعقوبوندپاپی، در بخش الوار گرمسیری شهرستان خرم آباد است که در پنجاه وپنج هزارگزی خاور حسینه و پنجاه ویک هزارگزی خاور راه خرم آباد به اندیمشک قرار دارد. کوهستانی و گرمسیر است و 152 تن سکنه دارد. آب آن از چشمهء تخت اره و محصول آن غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. صنایع دستی زنان آنجا فرش بافی است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

تخت بخت.

[تَ بَ] (اِ مرکب) اقبال و دولت. (ناظم الاطباء).
- تخت بخت مملکت؛ حکومت و فرمانروایی : دختر بهمن اسفندیار که پیش از آمدن اسکندر بدان حدود بر، تخت بخت مملکت در تحت تصرف و فرمان او بود اساس و بنای آنرا فرمود. (ترجمهء محاسن اصفهان ص16).

تخت بر.

[تَ بَ] (نف مرکب) بَرندهء تخت. تخت گیر. که تخت رباید و گیرد :
تخت بر، آن سر که بر او پای تست
بختور، آن دل که در او جای تست.نظامی.

تخت بند.

[تَ بَ] (اِ مرکب) چون کسی را حبس کنند گویند تخته بند کرده اند. (انجمن آرا). لیکن از شاهدهای ذیل چنین استفاده میشود که تخت بند نوعی پای بند است شبه عقال و کند : و برادر او را با هفصد کس از وجوه افراد... بگرفتند پیش سلطان آوردند. سلطان بفرمود تا از شمشیر هر یک تخت بندی ساختند و بر کعب هر یک نهادند. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص296). و چون او را به معتمد سلطان سپردند او را با تخت بندی که داشت به جانب غزنه بردند... شار را با تخت بند پیش خویش خواند و تکلیف کرد... (ترجمهء تاریخ یمینی ایضاً). || کنایه از آنست که چون دست کسی شکسته شود تخته ها را بر او نصب کنند تا دست او کج نشود. (انجمن آرا). به هر دو معنی رجوع به تخته بند شود.

تخت بند.

[تَ بَ] (اِخ) از محلات آمل. رجوع به سفرنامهء مازندران رابینو بخش انگلیسی ص114 و ترجمهء وحید ص153 شود.

تختبوش.

[تَ] (معرب، اِ مرکب) معرب تخت پوش است. || دزی در ذیل قوامیس عرب، ذیل «تختبوش» آرد: فارسی است و در مصر بمعنی یکی از اطاقهای همسطح کوچه و خیابان است که مورد استفادهء مردان است. (دزی ج 1 ص132).

تخت پایه.

[تَ یَ / یِ] (اِ مرکب) پایهء تخت. زیر تخت :
همه در زیر تخت پایهء شاه
صف کشیدند چون ستاره و ماه.نظامی.
پایه بر پایه، بردوید به بام
رفت تا تخت پایهء بهرام.نظامی.
گفتمش همسر تو سایهء تست
تاج من خاک تخت پایهء تست.نظامی.

تخت پل.

[تَ پُ] (اِخ) دهی از بخش میان کنگی در شهرستان زابل است که در شش هزارگزی باختر ده دوست محمد و دوهزارگزی راه مالرو تخت شاه به ده دوست محمد قرار دارد. جلگه ای گرم و معتدل است و 112تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء هیرمند و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

تخت پوش.

[تَ] (اِ مرکب) پوشش باشد از اقمشه. (آنندراج). پوشش تخت. (ناظم الاطباء) :
تختی از تختهء زر آوردند
تخت پوشی ز گوهر آوردند.نظامی.
تخت پوش سبز بر صحن چمن گسترده اند
چارطاق لاله بر مینای اخضر بسته اند.
(از ترجمهء محاسن اصفهان).
سبزه در اطراف مرغزار تخت پوش زمردین بر رواق انداخته و لاله در اکناف جویبار بر چرخ اخضر چهارطاق ساخته. (ترجمهء محاسن اصفهان ص100).

تختج.

[تَ تَ] (معرب، اِ) معرب تخته. (منتهی الارب). مأخوذ از تختهء فارسی و بمعنی آن. (ناظم الاطباء). معرب تختهء فارسی. (دزی ج 1 ص142) (قطر المحیط). ج، تخاتج. (منتهی الارب) (دزی) (ناظم الاطباء). رجوع به تخته شود.

تختجر.

[تَ جِ] (اِخ) دهی از دهستان القورات در بخش حومهء شهرستان بیرجند است که در بیست وچهارهزارگزی شمال خاوری بیرجند قرار دارد. دامنه ای معتدل است و 56 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آن غلات و میوجات و شغل اهالی آنجا زراعت است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

تخت جمشید.

[تَ تِ جَ] (اِخ) تخت جمشید آثار باقیماندهء ارک و کاخ داریوش اول هخامنشی است، که پس از گذشتن 189 سال از آغاز بنای آن، اسکندر مقدونی ساختمان های آن را در سال 331 ق . م. سوزانده است. تخت جمشید در 56کیلومتری شمال شرقی شیراز و 6کیلومتری استخر، در جلگهء مرودشت واقع است. تخت جمشید طبق دو کتیبه ای که در بالای دیوار جنوبی آن کنده شده، از بناهائی است که به فرمان داریوش اول هخامنشی، در حدود سال 520 ق . م. ساخته شده است.
پلکان بزرگ: راهی که به بالای تخت یا صفه راهنمائی مینماید، دو پلکانی است که در دو طرف، روبروی هم ساخته شده و شمارهء هر یک از پلکانها از پائین تا بالای تخت 110 و درازای هر یک 90/6 متر و پهنایش 38 سانتیمتر و بلندیش 10 سانتیمتر میباشد.
سردر بزرگ یا مدخل: برای وارد شدن به درون ارک تخت جمشید، پس از پلکانهای شرح داده شده، تنها راه، سردر بزرگ بوده و آن ساختمانی است چهارگوشه که در بالای پلکانهای نامبرده واقع گردیده است. این مدخل دارای 4 ستون و سردر غربی و شرقی و جنوبی بوده است، که چهار جرز دو درگاه آن، با دو تا از ستونهایش، هنوز برجا و باقی میباشد.
درگاه غربی مدخل: در ورودی بزرگ نامبرده، که در خارجی بوده، رو به مغرب و متوجه پلکان بزرگ میباشد. در طرفین درونی جرزهای درگاه غربی، تقریباً در بلندی دو متر از کف، دو پیکر حیوان بزرگ که بدن و دستهای آنها شبیه به اعضای گاو و سرشان مانند سر شیر میباشد، حجاری شده است.
درگاه شرقی: درگاه دومی که درونی بوده بطرف شرق واقع است. جرزهای این درگاه دارای دو گاو بالدار با سر انسان است و تاجی هم بر سر دارند. این نقوش بالدار تقلیدی است از مجسمه های دروازهء پایتختی که سارگن، پادشاه آشور، در حدود 712 ق . م. پس از ترک نینوا، پایتخت قدیم آشور، در 15میلی شرقی شهر موصل ساخته است.
آپادانه (آپادانا) یا بارگاه: در جنوب سردر بزرگ، بفاصلهء 50 متر، ساختمان ستون داری آشکار و نمایان است که موسوم به کاخ آپادانَه یعنی کاخ بار عام میباشد. تمام ساختمان بار عام نامبرده، اکنون دارای 13 ستون میباشد، و بوسیلهء دو پلکان دوطرفی شمالی و شرقی، به آن وارد میشوند. دو پلکان نامبرده، یکی پلکان کهنه است که بسمت شمال متوجه میباشد، دیگری پلکان نوپیدایش است که در سوی خاوری (شرقی) ساختمان واقع است و شرح آن زیر عنوان «پلکان نوپیدایش» بیاید. دیوار پیش بست پلکان کهنه، به نقوش چندین تن از نمایندگان ملل مختلف، مزین و آراسته میباشد. ساختمان آپادانَه عبارت بوده از یک تالار چهارگوشهء مرکزی، و چهار ایوان بشکل راست گوشه که هر یکی از ایوانها 12 ستون و خود تالار مرکزی 36 ستون، در 6 ردیف داشته است.
ستونهای بارگاه آپادانَه (آپادانا): بلندی ستونهای آپادانَه نزدیک به 18 متر و قطر پای آنها دو متر است. قسمت بالای ستونها مرکب از سه جزء است: اول سرستون اصلی، دوم قسمت مارپیچ دوگانه، سیم تنهء دو گاوی که پشت به پشت داده اند. در بالای تمام ستون های تالار مرکزی، همین نوع مجسمهء گاو بوده ولی روی ستون های ایوان شرقی مجسمهء دو شیر و در بالای ستون های ایوان غربی، مجسمهء دو گاو بدون قسمت مارپیچ دوگانه و سرستون اصلی بوده است. در ماه شهریور 1312 ه . ش.، چهار لوح زرین و سیمین از گوشه های شمال شرقی و جنوب شرقی تالار مرکزی آپادانَه به دست آمده است که روی همهء آنها عبارتی به یک مضمون، به سه خط میخی پارسی و عیلامی و بابلی نقر گردیده و ترجمهء آنها بدین قرار است:
ترجمهء لوحها: داریوش، شاه بزرگ، شاه شاهان، شاه کشورها، پسر وشتاسپ هخامنشی. داریوش شاه گوید: این است کشوری که من دارم، از سکستان آن طرف سغد، از آنجا تا کوشا (حبشه)، از هندوستان تا سارد (لیدی)، که اهورمزدا، بزرگترین خدایان، به من داده است. اهورمزدا مرا و خاندان مرا نگهداری کند.
پلکان نوپیدایش: در جانب شرقی ایوان شرقی کاخ آپادانه، باز دو پلکان دوطرفی نمودار و مشهور به پلکان نو میباشد که در آبان ماه 1311 ه . ش. کشف گردیده است. دور دیوار پلکان ردیف جلو، صورت 8 تن سرباز نیزه دار پارسی و مدی، نقش گردیده و پشت سر آن ها، در هر دو سوی، صورت شیری که گاوی را میدرد با یک ردیف درخت سرو دیده میشود. در سمت راست دیوار پیش پلکان ردیف دوم چندین تن از سران سپاه و بزرگان لشکر و سربازان ویژهء شاهی، و کماندار و نیزه دار نمایان است. در قسمت چپ دیوار پیش بست پلکان نوپیدایش، در 23 مجلس پیکر و تصویر نمایندگان ملتهای تابعهء خشیارشا نقش گردیده است. این نقوش صورت ملل باجگذاری هستند که در عید نوروز، باج و پیشکشهای خود را آورده میخواهند به پیشگاه اعلیحضرت خشیارشا، شاه توانای آن زمان که سرور 31 کشور باجگذار بوده تقدیم نمایند. پلکان نوپیدایش قرینهء آن که در سمت شمال بارگاه آپادانه واقع است، طبق کتیبه ای که در دیوار پیش بست آن نقر گردیده از بناهای خشیارشا میباشد. تا پیش از پیدایش لوحهای زرین و سیمین نامبرده در بالا، بارگاه آپادانه به کاخ خشیارشا مشهور بود، ولی سپس ثابت گردید که فقط پلکانهای دو سمت بارگاه بفرمان خشیارشا ساخته شده و خود کاخ از بناهای داریوش بزرگ بوده است. رجوع به کاخ آپادانا شود.
بارگاه صدستون: در مشرق کاخ آپادانه ساختمانی موجود است بنام کاخ صدستون که دومین کاخ بار، و عبارت است از یک تالار و یک ایوان در شمال آن. در این ساختمان هیچ کتیبه ای دیده نمیشود، ولی بنای آن از خشیارشا بوده است و طبق کتیبهء خط بابلی، اتمام و به پایان رسیدن آن توسط اردشیر اول هخامنشی پسر خشیارشا بوده است.
ساختمان تالار صدستون: این تالار بشکل چهارگوشه و دارای یک صد ستون تمام سنگی در ده ردیف بوده و اکنون پاستونهایش بجای خود باقی میباشد. در چهار دیوار تالار صدستون هشت در و 36 پنجره و طاقچهء سنگی دارد، و بین آنها دیوارهای آجری بوده که فعلاً خراب شده است.
درگاههای شمالی صدستون: در چهار جرز دو درگاه شمالی آن، چهار بار مجلس بار شاهی را نشان میدهد، در بخش بالا شاهنشاه روی کرسی شاهانه نشسته و در جلو او دو عودسوز گذارده شده، پس از آن یکی از بزرگان کشور ایستاده گزارش میدهد. زیر کرسی شاه پنجاه تن از نگهبانان پارسی و مدی هم ایستاده اند.
درگاههای شرقی: در درون دو جرز یکی از دو درگاه شرقی، شاه با گاو کوهی، و در درگاه دیگر با شیر بالداری که پنجهء عقاب و دم عقرب و یک شاخ نیز دارد، در جدال میباشد. این جانور را میتوان به خدای بدی یعنی اهریمن تعبیر نمود که شاه از طرف اهورمزدا با او میجنگد.
درگاههای جنوبی: در داخل هر یک از چهار جرز این دو درگاه باز چهار مجلس بار دیده میشود، یعنی شاه با عصای سلطنت روی کرسی نشسته است. در اینجا کرسی شاهانه روی تختی قرار دارد. در پائین کرسی شاه پیکر 14 تن از نمایندگان ملتهای تابع ایران در سه ردیف ایستاده اند. در بالای تخت پشت کرسی، یک تن از بزرگان کشور نمایان و چتری بالای سر شاه نگه داشته است. در بالای سر شاه نیز یک ردیف شیر و دو فروهر بزرگتری بوده و اکنون به زمین افتاده است.
درگاههای غربی: جرزهای دو درگاه غربی شاه را نشان میدهد که با دیو بالداری که دارای سر شیر و یک شاخ است میجنگد.
ایوان کاخ صدستون: این ایوان که تاریخ پیدایش جدید آن مهرماه 1315 ه . ش. بوده در امتداد شمالی کاخ نامبرده واقع و شکل راستگوشه را دارد. در سمت شرق و غرب این ایوان، دو بدنهء سنگی که مرکب از سنگهای سیاه صیقلی است موجود، و روی هر یک گاو بزرگی ایستاده و سر و تنهء آن شکسته و به زمین افتاده است. ایوان شمالی نامبرده دارای 16 ستون مانند ستون های خود تالار بوده است. قسمت بالای ستون ها مرکب بوده از سرستون و قسمت مارپیچ دوگانه و دو حیوان نشستهء پشت به پشت داده که دارای تنهء گاو و سر انسان با ریش دراز میباشند. نیمی از سرستون شبیه به ستونهای نامبرده که در کاخ سه دروازه به دست آمده برای نمایش آثار دوران هخامنشی به موزهء ایران باستان در تهران برده شده است.
مدخل دوم: در جلوی ایوان کاخ صدستون ساختمان سنگی مختصری نمایان است که دارای تنهء ستونهای بزرگی میباشد. یکی از سرستونهای آن که عبارت از دو گاو نشستهء پشت به پشت داده است موجود و بزرگی و طرز ساختمان آن باعث بسی حیرت و شگفتی انگیز میباشد. سرستون نامبرده در سال 1315 ه . ش. بهمت آقای دکتر «اریک اشمیت» به یکی از تالارهای بزرگ تخت جمشید حمل و برای حفاظت و نمایش در آنجا گذارده شده است. رجوع به کاخ صدستون شود.
کاخ سه دروازه: در جنوب شرقی کاخ بار عام داریوش (آپادانه) ساختمان تقریباً چهارگوشه ای پدیدار است. در شمال و جنوب آن دو ایوان و چند اطاق بنا شده است. ساختمان مرکزی کاخ سه دروازه مربع و دارای چهار ستون بوده و هر یک از ایوانها دو ستون داشته و کف این کاخ پست تر از کف آپادانه و تا زاویهء جنوب شرقی ساختمان هدیش امتداد دارد. هرچند در کاخ سه دروازه کتیبه ای دیده نشده ولی از طرز ساختمان آن معلوم میشود که از بناهای داریوش اول و در حدود 515 - 512 ق . م. ساخته شده است.
پلکان دوطرفی کاخ سه دروازه: در سمت شمال این کاخ دو پلکان در راست و چپ ساخته شده و شمارهء هر یک 30 دانه و در بالای دیوار پیش بست آنها نردهء سنگی با کنگره های خیلی زیبا وجود دارد. در بخشهای خارجی نرده های پلکانها سه نیزه دار پارسی و مدی و سپس شیری که گاوی را میدرد نمایان است. دیوار پیش بست ایوان شمالی این کاخ در هر دو طرف آراسته به چهار تن نیزه دار و کماندار میباشد. در دو سمت نیزه داران مجدداً شیری گاوی را میدرد و در بالای اینها نقوش سربازان دیده میشود.
ایوان شمالی سه دروازه: این ایوان بشکل راستگوشه و دارای دو ستون تمام سنگی است که پا و سرستون یکی از آنها هنوز باقیست. در جلوی این ایوان نرده ای با کنگره های سنگی موجود است و در هر طرف آن نقوش سربازان پارسی حجاری شده است.
تالار مرکزی کاخ سه دروازه: پشت ایوان شمالی، تالاری است چهارگوشه و سقف آن روی چهار ستون برقرار بوده است. این تالار در شمالی و شرقی و غربی داشته است. در دو جانب درونی جرزهای درگاه شرقی تالار، داریوش اول روی سریر نشسته و خشیارشا ولیعهدش در پشت سر او ایستاده است. سریر شاه روی تختی قرار دارد که 28 تن از نمایندگان ملتهای مختلف پائین تخت را روی دو دست نگه داشته اند. جرزهای دو درگاه شرقی و جنوبی تالار مرکزی نامبرده آراسته به نقش داریوش اول میباشد و دو تن از غلامان هم در دنبال او روانند. و در بخش بالای درگاه نیز نقش فروهر که در حالت پرواز دیده میشود حجاری شده است.
ایوان جنوبی کاخ سه دروازه: در جنوب تالار مرکزی، ایوانی است چهارگوشه و دارای دو ستون سنگی مانند ستون های کاخ صدستون کمی کوچکتر بوده و اکنون پاستونهای آن ها بر جای خود باقی است. در سمت جنوب ایوان، پلکان کوچک و ظریفی از سنگ سیاه وجود دارد که ظرافت حجاری آن، توجه عموم جهانگردان را به خود جلب نموده است. در طرف خارج نرده های کنار پلکان، سربازان نیزه دار پارسی منقوش گردیده و در طرفین درونی این نرده ها، مستخدمین و غیره از پلکان بالا میروند. پلکان نامبرده برای نمایش صنایع دورهء هخامنشی به تهران برده شده است. رجوع به کاخ سه دروازه شود.
عمارت آئینه یا کاخ تچرا: پس از گذشتن از سمت جنوب کاخ آپادانه، از جانب جنوبی آن و جنوب غربی کاخ سه دروازه، ساختمان سنگی تقریباً سیاه رنگی نمودار است و اکنون مشهور به تالار آئینه میباشد و کف آن به اندازهء سه متر از کف بارگاه داریوش بلندتر است. نام حقیقی کاخ آئینه بموجب کتیبه ای که در جرزهای درگاه جنوبی تالار مرکزی آن نقر گردیده تچرا یعنی قصر زمستانی بوده است، بعلت آنکه در سه سوی در و پنجره دارد و از بامداد تا شام آفتاب از سه طرف در آن میتابد. ساختمان تچرا طبق دو کتیبهء موجود در آن از بناهای داریوش بزرگ میباشد.
پلکان غربی کاخ تچرا: در سمت غرب این کاخ، پلکانی است دوطرفی که در دو طرف داخل و خارج نرده های کنار آن، باز نمایندگان ملتهای باجگذار، تحف و پیشکش های خود را آورده، با راهنمائی دربانان پارسی و مدی از پلکان بالا میروند. بنای این پلکان طبق کتیبه ای که در وسط دیوار پیش بست پلکان دیده میشود از اردشیر سوم هخامنشی میباشد.
تالار شمالی کاخ تچرا: این تالار بشکل چهارگوشه و دارای چهار ستون بوده است. در جلو یکی از درگاههای آن سنگی بشکل مکعب راستگوشه برپاست و روی آن غلامی نقش گردیده که در یک دست هوله و در دست دیگر عطردان دارد.
تالار مرکزی تچرا: تالار مرکزی همانند تالارهای دیگر چهارگوشه و دوازده ستون در سه ردیف داشته و در چهار دیوار 6 در و 8 طاقچه و 4 پنجرهء سنگی دارد و دور گیلوئی هر پنجره و طاقچه کتیبه ای به سه خط میخی پارسی و عیلامی و بابلی نوشته شده و ترجمهء آنها از این قرار است: این گیلوئی سنگی پنجره در خانهء شاهی داریوش ساخته شده است.
ایوان جنوبی: در امتداد جنوبی تالار مرکزی ایوانی است بشکل راستگوشه و شمارهء ستونهای آن 8 و در دو ردیف کار گذارده شده بوده است. ایوان نامبرده تا دو طاقچهء شرقی و غربی آن بنابر کتیبه ای که دور آنهاست از بناهای داریوش اول میباشد، سپس خشیارشا دو پایهء سنگی که یکی از آنها شکسته و به زمین افتاده، بر دو گوشهء جنوب شرقی و جنوب غربی ایوان افزوده است. رجوع به کاخ تچر شود.
تپهء مرکزی: در طرف غرب ساختمان سه دروازه و مشرق کاخ تچرا تپهء بلند و مرتفعی پدیدار است که سطح آن از تمام نقاط روی تخت بلندتر است. سطح این تپه تقریباً چهارگوش و به ویرانه های برجهای بابل مانند است. احتمال قوی میرود که تپهء نامبرده خرابهء بنای مخصوص عبادت و پرستش ساکنین صفهء تخت باشد. در جنوب تپهء مرکزی فضای مسطحی است که از مشرق و مغرب منتهی میشود. جرز و پلکان دوطرفی دارای حجاریهای زیبا و این دو پلکان طبق کتیبه ای که در دیوار آن است از بناهای خشیارشا میباشد.
کاخ کوچک خشیارشا یا هدیش: هدیش یا عمارت نشیمن واقع است در جنوب شرقی تچرا و جنوب تپهء مرکزی. ساختمان هدیش مرکب است از یک ایوان شمالی و تالار مرکزی و دو تالار شرقی و غربی. هر یک از این دو تالار 4 ستون داشته و پاستونهای آن هنوز سر جای خود باقیست و اطاقهائی نیز در راست و چپ این دو تالار ساخته شده و شمارهء هر یک سه میباشد. کاخ کوچک خشیارشا و تمام منضمات آن برحسب کتیبه هائی که روی پایه های مکعب شکل ایوان و در جرزهای درگاههای شمالی و شرقی و غربی نقر گردیده از بناهای خشیارشا پسر داریوش اول است و نامش در کتیبه های نامبرده «هدیش» یعنی جای نشیمن گفته شده است و گمان میرود در حدود 475 ق . م. بنا شده باشد.
ایوان شمالی هدیش: در تمام امتداد شمالی کاخ کوچک خشیارشا ایوانی ساخته شده است بشکل راستگوشه که دارای 12 ستون در دو ردیف بوده است. در دو گوشهء شمال شرقی و جنوب غربی این ایوان، دو پایهء سنگی برپا است و در روی هر یک کتیبه ای به سه زبان پارسی و عیلامی و بابلی بفرمان خشیارشا نوشته شده است.
تالار مرکزی کاخ کوچک خشیارشا: از جای ستونهائی که در تخته سنگهای کف تالار نمایان است معلوم میشود این تالار 36 ستون در شش ردیف داشته و تماماً در هنگام آتش سوزی (حریق) از طرف اسکندر مقدونی تبدیل به آهک شده و بتدریج ریخته است. در چهار دیوار این تالار 5 در و قریب 20 طاقچه و پنجره بوده است. در داخل پنجره ها صورت کارکنانی که هر یک به کاری مشغولند حجاری شده است. از بودن این نقوش میتوان پی برد که این عمارت حرمسرای خشیارشا بوده است. دو در تالار مرکزی به ایوان شمالی باز میشود و در جرزهای آنها خشیارشا با دو غلام که چتری بالای سر شاه نگه داشته اند از تالار بیرون می آیند. دو در تالار به اطاقهای شرقی و غربی و یک در آن هم به مهتابی جنوبی باز میشود و جرزهای این دو در باز مزین به نقوش شاه و دو غلام است، اما در این جا هر سه داخل تالار میشوند. رجوع به کاخ هدش شود.
بنای اردشیر سوم: بنائی در مغرب ساختمان هدیش و جنوب حیاط جنوبی کاخ آئینه دیده میشود که فقط دارای چند تنهء ستون سنگی و یک دیوار شمالی تقریباً ببلندی 2 متر میباشد و دو پلکان کوچک هم در دو انتهای دیوار وجود دارد. دیوار شمالی نامبرده، مزین و آراسته است به نقوش سربازان و پاسبانان پارس و سرلوحه به یک خط و زبان که مضمون هر سهء آنها یکی است و از مفاد آنها چنین معلوم میشود که این بنا و دو پلکان کوچک، از بناهای اردشیر سوم میباشد.
عمارت جنوب شرقی یا حرمسرای خشیارشا: برابر گوشهء جنوب غربی بارگاه صدستون، و جنوب شرقی کاخ سه دروازه، ساختمانی در پست ترین سطح صفه نمایان است که مشهور به کاخ جنوب شرقی میباشد، در سال 1311 ه . ش.، از طرف آقای پرفسور «ارنست هرتسفلد» نمایندهء دانشگاه شرقی شیکاگو، از روی نقشهء پیشین در روی پیهای اولیه بنا شده است. ساختمان نامبرده که نیز معروف به حرمسرای خشیارشا میباشد، از بناهای داریوش بزرگ بوده است و بعداً خشیارشا آن را از طرف شمال و مغرب وسعت داده و سرسرای بین اطاقهای طرفین را وسیع تر کرده است، چنانچه این تغییرات از دو جور بودن کف سرسرا و ایوان و طاقهای مسکونی بانوان و خانوادهء سلطنت معلوم میگردد.
ایوان شمالی کاخ جنوب شرقی: در بخش شمالی حرمسرای یادشده ایوانی است بشکل راستگوشه و دارای 8 پاستون از سنگ سیاه رنگ شفاف میباشد و روی آنها از قرار معلوم ستونهای چوبی نصب بوده است.
تالار بزرگ حرمسرا: پشت ایوان شمالی تالار بزرگی واقع است و شکل راستگوشه را دارد. این تالار دارای 12 پاستون از سنگ سیاه و صیقلی میباشد و در سال 1312 ه . ش. نیز، هنگام تعمیر آن تنه و سرستون های آنرا بدستور آقای پرفسور هرتسفلد مانند ستون های زمان خشیارشا از چوب ساخته اند. در جرزهای درگاههای شمالی و جنوبی تالار بزرگ، صورت شاه با دو غلام حجاری شده است و چنین مینماید که شاه و غلامان از درگاه جنوبی وارد، و در درگاه شمالی از تالار خارج شده از اندرون بطرف کاخ بار میروند. در درگاههای شرقی و غربی، خشیارشا بسمت نمایندگی از طرف اهورمزدا با دو اهریمن که، در یک درگاه، هیکل شیر بالدار با اعضای مختلف و در درگاه دیگر، بشکل شیر است در جدال میباشد. در جنوب تالار مذکور، حیاط خیلی کوچکی دیده میشود و این حیاط باقی عمارت حرمسرا را از تالار بزرگ و ایوان شمالی جدا میکند. در کاخ جنوب شرقی هیچگونه کتیبه ای دیده نمیشود، ولی در سال 1311 ه . ش.، هنگام برداشتن خاکهای درون آن، لوح سنگی از زیر خاک آوار به دست آمده که خشیارشا خود را معرفی کرده و خلاصه ای از کرده های خود را نوشته است.
نویافته ها: از سال 1314 ه . ش. در جنوب شرقی صفهء تخت، از طرف آقای دکتر هاریک اشمیت، کاوش و خاکبرداری شده و در نتیجهء آن ساختمان های زیادی با دیوارهای خشتی و پاستونهای سنگی و حجاریهای ظریف و ممتاز کشف گردیده، و بنام ساختمان های خزانه مشهور گشته است، از آن جمله حیاطی است که در اطراف آن، تالارهای بسیار و راهروهائی دیده میشود.
حیاط نوپیدایش: این حیاط در میان ساختمانها واقع و در چهار طرف آن 4 ایوان ساخته شده است. در دو ایوان شرقی و جنوبی حیاط نامبرده، دو مجلس حجاری برجستهء باشکوهی بدرازای 29/6 متر و به بلندی 70/2 متر به دیوارهای آنها نصب است. در هر یک از حجاریها در میان، داریوش بزرگ هخامنشی، روی تخت نشسته، و در پشت سر او پسرش خشیارشا ایستاده است و در عقب او رئیس کیش و آئین آن زمان و اسلحه دارباشی داریوش، و بعد دو تن از نگهبانان پارس ایستاده اند. در جلوی تخت شاه یک تن از بزرگان کشور، مشغول عرض گزارش و در پایان این مجلس باز دو تن از نگهبانان با تجهیزات دیده میشوند.
تالار صدستون نویافته: یکی از تالارهایی که در نزدیکی حیاط نویافتهء نامبرده کشف شده و بزرگی آن شگفت انگیز میباشد، تالاری است راستگوشه که دارای 100 ستون در دو ردیف پنج در بیست بوده و پاستونهایش مرکب از دو سنگ چهارگوشه و گرد است و فعلاً وجود دارند. از توی این تالار، دو وزنه از سنگ مرمر سیاه به دست آمده و روی هر یک از آنها کتیبه ای به سه خط میخی پارسی، عیلامی و بابلی کنده شده و ترجمهء آن بدین قرار است: داریوش شاه بزرگ، شاه شاهان، شاه کشورها، شاه این زمین، پسر گشتاسب هخامنشی.
گمان میرود این دو وزنهء سنگی از وزنه های واحد مقیاس بوده و در خزانهء دولتی هخامنشی بایگانی میشده است، مانند متری که امروز در کشور فرانسه در «آرشیو ناسیونال» ضبط است.
تالار 99 ستون: در جنوب کاخ صدستون و تالار صدستون نوپیدایش، تالار دیگری پیدا شده که دارای 99 ستون در دو ردیف 11 در 9 بوده و پاستونهای آنها که از دو سنگ روی هم تشکیل یافته است، هنوز بر جای خود باقی میباشد.
آب انبار سنگی: در مشرق صفهء تخت قدری بالاتر از ابنیهء نویافته، در پای کوه کنده شده است. چون در بالای تخت، آب به اندازهء کافی نبوده، ناگزیر این آب انبار را در آنجا درست کرده و آنر از آبهای حاصلهء از برف و باران جریان یافتهء از همان کوه، پر مینموده اند و در بیشتر مدت سال آب آن را به مصرف میرسانیده اند. راه آبی نیز در بالای کوه در سنگ کنده شده است که آب مختصری از درهء پلواررود، نزدیک استخر آمده، بوسیلهء همین مجرا بر روی صفهء تخت میرسیده است.
دخمه ها (مقبره ها): در بالای کوهی که تخت جمشید در دامنهء آن واقع است مقبره هائی برای آخرین شاهان هخامنشی، در سینهء کوه ساخته شده است که معروف به دخمه میباشند. یکی از دخمه ها در شمال و دیگری در جنوب کوه و یکی هم در جنوب تخت جمشید در پیش آمدگی همان کوه است که ناتمام میباشد. نمای دخمه ها از دو بخش روی یکدیگر تشکیل یافته است: پائین نما شکل ایوانی را مینماید که سقف آن روی چهار ستون قرار گرفته است، بالای سقف ایوان تختی دیده میشود که 28 تن از نمایندگان ملتهای باجگذار، در دو ردیف افقی آن را روی دو دست نگه داشته اند و روی تخت سریر سه پله ای و یک آتشدان موجود است و شاه روی سریر ایستاده و دست راست خود را بسمت آتشدان دراز کرده مشغول عبادت میباشد. دخمهء شمالی متعلق به اردشیر دوم هخامنشی، و دخمهء جنوب شرقی به اردشیر سوم، و دخمهء جنوبی کوه که ناتمام مانده، متعلق به داریوش سیم آخرین پادشاه هخامنشی است که پیش از اتمام آن مغلوب اسکندر گردید.
برج و بارو: طرف شرق صفهء تخت جمشید، که چسبیده به کوه است، دو دیوار داشته، یکی در پای کوه و قدری پائین تر از آب انبار، و دیگری دیواری بوده که دور کوه می گشته است. میان این دو دیوار فضای خیلی بزرگ سراشیبی دیده میشود، بهمین جهت بنائی غیر از چند برج و پاسدارخانه در آنجا ساخته نشده است.
مدت آبادی تخت جمشید: برای تمام مدت آبادی تخت جمشید نمیتوان مدت معینی را قائل شد، بعلت آنکه چهار تن از شاهان هخامنشی، مانند داریوش بزرگ و خشیارشا و اردشیر اول و اردشیر سوم، هر کدام یک یا چند ساختمانی را بنا نهاده اند. همین قدر میتوان گفت که در مدت 189 سال یعنی از آغاز بنای آن که توسط داریوش بزرگ در 520 ق . م. بوده، تا سوزاندنش در سال 331 ق . م. که به دست اسکندر مقدونی انجام گرفته، آباد بوده است.
شهری در جلو تخت جمشید بوده و نام آن پارس و به یونانی پرس پلیس یعنی ایرانشهر بوده است. در برزن شمالی شهر، یعنی در درهء شمالی پائین تخت، درگاه سنگی دیده میشود که در جرزهای آن، صورت دو چاکر حجاری شده است. در سمت غرب برزن شمالی شهر، در جلگهء زیر راه شوسه، یک آستانهء در و دو جرز سنگی درگاه و چند ساختمان و پاستون پدیدار است. در جرز این درگاه صورت یک مرد و یک زن در حال عبادت نقش گردیده است. در جنوب و جنوب غربی پائین تخت ساختمان های زیاد و پاستونهای بزرگ، مانند پاستونهای روی تخت، به انضمام آستانه های سنگی کشف گردیده است. احتمال دارد ساختمان های نامبرده متعلق به درباریان و بزرگان پارس بوده باشد. (نقل از خلاصهء کتاب راهنمای تخت جمشید تألیف حسین بصیری صص 80 - 97).

تخت جمشید.

[تَ جَ] (اِخ) دهی از دهستان مرودشت در بخش زرقان شهرستان شیراز است که در سی هزارگزی شمال خاور زرقان و در کنار شوسهء اصفهان به شیراز قرار دارد. دامنه ای معتدل است. 580 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء سیوند و محصول آن غلات و حبوبات و چغندر و شغل اهالی زراعت است. این قریه دارای دبستان و پاسگاه ژاندارمری و تلگراف خانه است. و بناهای تاریخی تخت جمشید و قصر خشیارشا که معروف به آپاداناست در نزدیکی آن قرار دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

تخت چمن.

[تَ چَ مِ] (اِخ) ده کوچکی از دهستان احمدآباد در بخش مرکزی شهرستان آباده است که در شصت وپنج هزارگزی جنوب اقلید و در کنار راه فرعی ده بید به اقلید و احمدآباد واقع است و 15 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

تخت حاجی بیک.

[تَ تِ بَ] (اِخ)قرارگاهی در هرات: هشتم ماه مبارک رمضان سنهء 873 ه . ق. موکب همایون خاقان منصور بخت و دولت همعنان اقبال و نصرت در رکاب به شمال کوه بولیکا رسید. سادات و قضات... زبان به دعا و ثنا گشودند و تخت حاجی بیک از فر نزول همایون رشک افزای سپهر بوقلمون گشت. روز پنجشنبه نهم ماه مذکور امیر مبارزالدین ولی بیک از جانب مشهد مقدسه رسید و به سعادت زمین بوس مشرف گردید و روز جمعهء عاشر در مسجد جامع دارالسلطنهء هرات خطبه به نام و القاب خاقان کامیاب تزیین پذیرفته. (حبیب السیر چ خیام ج 4 ص134). روز جمعه از تخت حاجی بیک به باغ زاغان تشریف برده قدم بر سریر جهانبانی نهاد و تختگاه خاقان سعید مغفرت پناه از یمن مقدم آن پادشاه... از فلک هفتم درگذشت. چنانکه از مشهد مقدسه در عرض سه روز به دارالسلطنهء هرات، در تخت حاجی بیک نزول نمود. (حبیب السیر ایضاً ص 142).

تخت حیران.

[تَ تِ حَ] (اِخ) نام کوهی است در حوالی تفت که جایی است در یزد. (بهار عجم) (آنندراج) :
از لاله و گل چو طفل معجم
بابا خندان همیشه خرم
قرص مه و خور که برتر آمد
از کوه تنور او برآمد
هر جا جبلی است تا بدخشان
از حیرتیان تخت حیران.
محسن تأثیر (از بهار عجم).

تخ تخ.

[تِ تِ] (صوت) در زبان شیرخوارگان، از دهان بیرون کن! از دهان بیرون کن! آوازیست که به شیرخوارگان بیرون کردن چیزی را از دهان خواهند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تخ تخ.

[تِ تِ] (ع صوت) کلمه ای است که ماکیان را بدان زجر کنند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تخت خانه.

[تَ نَ / نِ] (اِ مرکب) مقر سلطنت و پایتخت. (ناظم الاطباء). تختگاه. (آنندراج) :
سوی تخت خانه زمین درنوشت
به بالا شدن زآسمان برگذشت.
نظامی (از آنندراج).
رجوع به تخت و تختگاه شود.

تختخانی.

[تَ تَ نی ی] (ع ص) مردی که در زبانش لکنت باشد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تختاخ. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). رجوع به تختاخ شود.

تخت خسرو.

[تَ تِ خُ رَ / رُو] (اِخ) نام تخت خسرو پرویز که طاق مانند بود و مانند آسمان صور بروج و کواکب در آن نقش یافته بود... (انجمن آرا) (آنندراج). رجوع به تخت طاقدیس شود.

تخت خسرو.

[تَ تِ خُ رَ / رُو] (اِخ)خرابه ای در جنگل زیارت خواسته رود، از دهات استراباد رستاق. رجوع به سفرنامهء مازندران رابینو بخش انگلیسی ص 128 و ترجمهء وحید ص171 شود.

تختخة.

[تَ تَ خَ] (ع اِمص) لکنت زبان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). رجوع به تختاخ و تختخانی شود. || (اِ) حکایت آواز. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

تخت دار.

[تَ] (اِ مرکب) جامهء سیاه و سفید را گویند. (برهان) (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج). جامهء سیاه و سفید که پادشاهان ایران ویژه دارا بر روی تخت خود می گسترانید. (ناظم الاطباء). || جامهء خواب را نیز گفته اند و معرب آن دَخْدار است. (برهان) (انجمن آرا). جامهء خواب باشد که بر بالای تخت بگسترانند و معرب آن دخدار است. (فرهنگ جهانگیری) (از آنندراج). جامهء خواب. (ناظم الاطباء). جامهء خواب که بالای تخت گسترانند، دخدار معرب آن و در قاموس: دخدار؛ جامهء سفید یا سیاه، معرب تخت دار. (فرهنگ رشیدی). رجوع به تختار شود.

تخت دار.

[تَ] (نف مرکب) تاجور. پادشاه. دارندهء اریکه و صاحب سریر سلطنتی : و ذکر محامد اخلاق این پادشاه خوب سیرت و این تخت دار جوانبخت همه کس بخواند. (راحة الصدور راوندی).

تخت داود.

[تَ تِ وو] (اِخ) نام کوهی در حوالی تفت که جایی است در یزد. (بهار عجم) (از آنندراج ذیل تخت حیران) :
نه منظر اختران مسعود
اورنگ نشین تخت داود.
محسن تأثیر (از بهار عجم).

تخت دیکا.

[تَ تِ] (اِخ) خرابه ای در جنگل زیارت خواسته رود، از دهات استراباد رستاق. رجوع به سفرنامهء مازندران رابینو بخش انگلیسی ص 128 شود.(1)
(1) - در بخش فارسی «دیکا» و در بخش انگلیسی کتاب رابینو Dika ولی در ترجمهء وحید «تخت دکه» آمده است.

تختر.

[تُ تَ] (اِ) دختر. (ناظم الاطباء).

تختر.

[تَ خَتْ تُ] (ع مص) سستی آوردن و مسترخی گردیدن و کاهل شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تفتر و استرخاء. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). کسالت. (قطر المحیط). || تب کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (قطر المحیط). || پراکنده شدن ذهن از خوردن شیر و مانند آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (قطر المحیط) (از ناظم الاطباء) : شرب اللبن حتی تختر. (اقرب الموارد). || سستی بدن از مرض یا جز آن. (از اقرب الموارد). || به رفتار کاهلان رفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (قطر المحیط) (آنندراج).

تخت راک.

[تَ] (اِخ) ده کوچکی از دهستان بهمئی گرمسیر در بخش کهکیلویهء شهرستان بهبهان است که در سی وشش هزارگزی لک لک، مرکز دهستان، واقع است و 16 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

تخت رحمت.

[تَ تِ رَ مَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) سرپوش صندوق عهد بود. این لفظ در زبان عبری بمعنی سرپوش و کنایه از پوشیدن و عفو گناه می باشد. (قاموس کتاب مقدس).

تخت رستم.

[تَ تِ رُ تَ] (اِخ) تپه ای نزدیک نکا میان کوه آسیمان و نیلاکوه، از کوههای رامیان. رجوع به سفرنامهء مازندران رابینو ترجمهء وحید ص87 و 172 شود.

تخت روان.

[تَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان چالدران بخش سیه چشمه در شهرستان ماکو است که در هشت هزارگزی باختر سیه چشمه و سه هزارگزی باختر شوسهء سیه چشمه به کلیساکندی قرار دارد. دامنه ای است سردسیر و 79 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. صنایع دستی آنان جاجیم بافی است و راه ارابه رو دارد. از راه ارابه رو زیوه بالا، به سعدل اتومبیل می توان برد. این ده از دو محل تشکیل یافته که پانصد گز با یکدیگر فاصله دارند و به تخت روان بالا و تخت روان پایین مشهورند و سکنهء تخت روان پایین 43 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

تخت رود.

[تَ] (اِخ) در چهارفرسخی میانهء جنوب و مشرق آباده است. (از فارسنامهء ناصری).

تخت زدن.

[تَ زَ دَ] (مص مرکب) تخت گستردن. (آنندراج). نصب کردن تخت. تخت را برپا داشتن نشستن را :
فرش انداختند و تخت زدند
راه صبرم زدند و سخت زدند. نظامی.
مرا اقبال داد این مژدهء بخت
زدم اندیشه را بر آسمان تخت.
امیرخسرو (از آنندراج).
عشق جایی که تخت قدر زند
عقل را پایهء تعقل نیست.ظهوری (ایضاً).

تخت زمین.

[تَ زَ] (اِخ) ده کوچکی از بخش رامیان شهرستان گرگان است که در بیست وهفت هزارگزی خاور رامیان و دوهزارگزی باختر شوسهء گرگان - شاهرود واقع است و 30 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

تخت زنگی.

[تَ زَ] (اِخ) دهی از دهستان بیلوار در بخش کامیاران شهرستان سنندج است که در هیجده هزارگزی شمال باختری کامیاران و سه هزارگزی لونه کون قرار دارد. کوهستانی و سردسیر است و 300 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

تخت سبز.

[تَ سَ] (اِخ) دهی از دهستان ایوه در بخش ایزهء شهرستان اهواز است که در پنجاه وهشت گزی خاور ایزه قرار دارد. کوهستانی و گرمسیر است و 60 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

تخت ستانی.

[تَ سَ / سِ] (حامص مرکب) پیروزی بر پادشاهی. غلبه کردن بر سلطانی. ستاندن تخت از پادشاهی و تصرف کردن کشور او :
چون خلفا گنج فشانی کنی
تاج دهی، تخت ستانی کنی.نظامی.

تخت سراج.

[تَ تِ سَ] (اِخ) نام مدرسهء شیخ ابواسحاق کازرونی است(1). گویند شیخ در آن مدرسه چراغی به دست خود روشن کرده اند و اکنون چهارصد سال زیاده باشد، آن چراغ همچنان افروخته است. (برهان) (از فرهنگ رشیدی) (از شرفنامهء منیری) (از آنندراج). مدرسهء شیخ ابواسحاق کازرونی. (ناظم الاطباء).
(1) - شیخ ابواسحاق ابراهیم بن شهریار کازرونی معروف به «شیخ مرشد»، از مشاهیر مشایخ فارس، متوفی بسال 426 ه . ق. و مدفون به کازرون. (شدالازار ص49 از حاشیهء برهان چ معین).

تخت سفر.

[تَ تِ سَ فَ] (اِخ) جایگاهی در حدود مرو : از راه سرخس متوجه مرو گشتند محمدقاسم و ... در شهر توقف کرده رایات ظفرپیکر، روز جمعه هفتم از تخت سفر به سر کوچه ساقسلماق رفت و سه چهار روز در آن مرحله اقامت نموده... (حبیب السیر چ خیام ج 4 ص240).

تخت سلیمان.

[تَ تِ سُ لَ] (اِخ) تخت منسوب به حضرت سلیمان :
مگر تخت سلیمانست کز دریا سحرگاهان
نباشد زی که و هامون مگر بر باد جولانش.
ناصرخسرو.
بر دل پاکش غباری بیگناه از من چراست
دیو بی انصاف بر تخت سلیمان چون نشست.
خاقانی.
و رجوع به تخت سلیمانی شود.

تخت سلیمان.

[تَ تِ سُ لَ] (اِخ) آثار مخروبه ای است در بیست وپنج فرسخی دریاچهء ارومیه بطرف شرقی که عده ای از مورخین آنرا پایتخت آذربایجان در زمان پارتیها دانسته و معتقد بودند که آتشکدهء آذرگشسب هم در آنجا بوده است. پایتخت آذربایجان را در زمان پارتیها یعنی زمان لشکرکشی آن تونیوس سردار رومی به این صفحه، مورخین رومی پَرَسْپه می نامند. محل آنرا در تخت سلیمان کنونی یعنی در بیست وپنج فرسنگی دریاچهء ارومیه از طرف جنوب شرقی باید جستجو کرد. (راولین سن، ششمین دولت بزرگ مشرق ص201 از ایران باستان ج 3 ص 2624). و رجوع به همان کتاب ج 1 صص178 - 179 و ج 3 ص2354 و 2373 و 2374 شود.
آقای دکتر معین آرد: کریستنسن در تاریخ ایران در زمان ساسانیان آورده: جکسن(1)گوید این آتشکده [ آتشکدهء آذرگشسب ] در جایی برپا بود که اکنون خرابه های تخت سلیمان معروف هست و فاصلهء آن از ارومیه و همدان یکی است. این اشتباه نخست از راولنسن(2) سرزده، چه او خرابهء تخت سلیمان را در آذربایجان (که در شمال آن محلی است که اکنون به گنج آباد موسوم است) شهر قدیم شیز تصور کرده. پس از وی یوستی(3) پیروی او کرد و جکسن عقیدهء او را تأیید و تقویت نمود، ولی استاد مارکوارت(4) در این باب به آقای پورداود نوشته اند: گنجشک یا الشیز، اقامتگاه تابستانی خسرو پرویز، امّا اقامتگاه زمستانی شهریاران سابق، «اترپات» بود. اقامتگاه تابستانی این شهریاران اخیر موسوم بوده به فراذه اسپ یعنی اسب خیز، که در کوهی واقع بوده و امروزه این محل تخت سلیمان نامیده میشود برخلاف گنجشک یا الشیز، بنابر آنچه در سیاحت نامه ها مندرج است باید در نواحی دریاچهء ارومیه، سر راه مراغه و تبریز، در نزدیک لیلان باشد. نظر به تعریف مفصلی که معربن المهلهل کرده در نزدیک آن معدن ها و چشمه های نفتی بوده که آتشکدهء آذرگشسب بواسطهء آن روشن بوده است... (مزدیسنا و تأثیر آن در ادبیات پارسی ص 202). و رجوع به آذرگشسب و شیز و صاین قلعه شود.
(1) - Jackson.
(2) - Rawlinson.
(3) - Justi.
(4) - Marquart.

تخت سلیمان.

[تَ تِ سُ لَ] (اِخ) نام کوهی است در وسط کشمیر که تخت حضرت سلیمان علیه السلام در آنجا فرودآمده و الحال مردم برای زیارت آن می روند. (آنندراج). مقامی است در کشمیر. (غیاث اللغات). در جهت شرقی افغانستان و نزدیک سرحد هندوستان و در میانهء کوه سلیمان قرار دارد که از شمال به جنوب ممتد است و بلندترین قلهء تخت سلیمان 11000 پا بلندی دارد. (از قاموس الاعلام ترکی).

تخت سلیمان.

[تَ تِ سُ لَ] (اِخ) در یکی از بلندیها که در سر راه شیراز و اصفهان واقع است خرابه های درهم و برهمی دیده میشود و چنین به نظر می آید که آثار شهری است. در اینجا چیزی که مخصوصاً جالب توجه می باشد بنایی است از سنگهای تراشیده به ارتفاع 12 متر و سه ربع (در جایی که ارتفاع محفوظ مانده). این بنای سنگی را اهل محل تخت سلیمان نامند و تصور می رود پایهء ارگ یا قلعه ای بوده. (ایران باستان ج 2 ص1567).

تخت سلیمان.

[تَ تِ سُ لَ] (اِخ) از کوههای دوهزار. رجوع به سفرنامهء مازندران رابینو بخش انگلیسی ص 153 و ترجمهء وحید ص204 شود.

تخت سلیمان.

[تَ تِ سُ لَ] (اِخ) آثار قلعه ای است که در نزدیکی اشاقی قرار دارد. رجوع به سفرنامهء مازندران رابینو بخش انگلیسی ص161 و ترجمهء وحید ص217 شود.

تخت سلیمانی.

[تَ تِ سُ لَ] (اِخ)تختی که حضرت سلیمان علیه السلام بر آن نشسته در هوا می رفتند. (آنندراج). در اساطیر آورده اند که تخت سلیمان بر باد حرکت می کرد. (حاشیهء برهان چ معین ذیل تخت روان). تخت سلیمان :
از هجوم مرغ دلها نیست ره در کوی عشق
آخر این صیاد بر تخت سلیمانی نشست.
سلیم (از بهار عجم) (از آنندراج).

تخت سمن بر.

[تَ تِ سَ مَمْ بَ] (اِخ)تخت صنم بر. کوهی نزدیک شمس آباد چهارمحال. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تخت شاه.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان کلیایی در بخش اسدآباد شهرستان همدان است که در سی وسه هزارگزی جنوب هوله قرار دارد. کوهستانی و سردسیر است و 218 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و قنات و محصول آن غلات و لبنیات و صیفی و انگور است و شغل اهالی آنجا زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان قالی بافی است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

تخت شاه.

[تَ] (اِخ) دهی از بخش میان کنگی در شهرستان زابل است که در بیست وچهارهزارگزی شمال ده دوست محمد و نزدیک مرز افغانستان قرار دارد. جلگه ای گرم و معتدل است و 898 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء هیرمند و محصول آن غلات و صیفی و پنبه و لبنیات است و شغل اهالی زراعت و گله داری و قالیچه و گلیم و کرباس بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

تخت شاهی.

[تَ] (اِخ) ده کوچکی از دهستان رمشک در بخش کهنوج شهرستان جیرفت است که در صد و هشتاد و چهار هزارگزی جنوب خاوری کهنوج و هفت هزارگزی باختر راه مالرو رمشک به گابریک واقع است و 10 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

تخت شدن.

[تَ شُ دَ] (مص مرکب)هموار و مساوی شدن و در دندانهای اسب علامت پیری است اسب را. رجوع به تخت شود. || در افیون و تریاک، کنایه از کمال نشئه مند شدن. (از آنندراج) :
از محتسب نداریم مانند می کشان باک
داریم پادشاهی چون تخت گشت تریاک.
اسماعیل (از آنندراج).
- تخت شدن دماغ؛ چاق شدن دماغ از نشأه و مطلق رسیدن دماغ. (آنندراج). تخت شدن افیون. (مجموعهء مترادفات) :
ننوشم تا شراب از عیش دوران بی نصیبم من
دماغم تخت در وقتی که شد اورنگ زیبم من.
قبول (از آنندراج).
چو نیست تخت دماغت سخن مگو تأثیر
که شاه بیت بلند تو باب اورنگ است.
تأثیر (از آنندراج).

تخت شیراز.

[تَ تِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) در گناباد خراسان، نام صندوقی که در آن ماست و پنیر و نان و دیگر خوردنی ها نهند. رجوع به شیراز شود. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تخت شیرین.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان چمچال در بخش صحنهء شهرستان کرمانشاهان است که در نوزده هزارگزی جنوب باختری صحنه و سه هزارگزی جنوب شوسهء کرمانشاه به همدان قرار دارد. دشتی است سردسیر و 210 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء گاماسیاب و محصول آن غلات و حبوبات و توتون و پنبه و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد و در تابستان از راه فراش اتومبیل می توان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

تخت صادق.

[تَ دِ] (اِخ) ده کوچکی از دهستان ورکوه در بخش چقلوندی شهرستان خرم آباد است که در هیجده هزارگزی شمال خاوری چقلوندی و دوهزارگزی شمال خاوری راه شوسهء خرم آباد به بروجرد واقع است و 48 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5 و 6).

تخت صنم بر.

[تَ تِ صَ نَ بَ] (اِخ)تخت سمن بر. رجوع به همین کلمه شود.

تخت طاقدیس.

[تَ تِ] (اِخ) نام نوایی از نواهای باربد. (فرهنگ رشیدی) (آنندراج). لحن پنجم از سی لحن باربد. (ناظم الاطباء). || (ترکیب اضافی، اِ مرکب) نوایی از موسیقی. (ناظم الاطباء). به همهء معانی رجوع به تخت طاقدیسی شود.

تخت طاقدیس.

[تَ تِ] (اِخ) تخت کیخسرو و پرویز که به صور بروج کواکب منقش بود. (آنندراج) (از فرهنگ رشیدی). تختی دارای چندین طبقه که صور همهء بروج و کواکب بر آن نقش بود و از فریدون به خسرو پرویز رسید. (ناظم الاطباء). صاحب انجمن آرا در ذیل تخت خسرو آرد: ... و در مثنوی بکتاش نامه در مدح خسرو عهد گفته ام:
بر تخت چو تخت طاقدیسش
دو صد خسرو چو خسرو خاک لیسش.
و دیس بمعنی مانند است و چون این تخت به ایوان و طاق میماند به این نام موسوم شد. (انجمن آرا) (آنندراج). رجوع به تخت خسرو شود. آقای دکتر معین در حاشیهء برهان ذیل تخت طاقدیسی آرد: ثعالبی چنین توصیف کرده: از عجایب مزبور (عجایب عهد خسرو پرویز) تخت طاقدیس است که مرکب از عاج و ساج بود و صفحه ها و نردهء آنرا از زر و سیم ساخته بودند. طول آن 180 ذراع و عرض 130 ذراع و ارتفاع آن 15 ذراع بود، و پله هایی از چوب سیاه و آبنوس با قاب زرین داشت. تخت را طاقی از طلا و لاجورد بود که صور فلکی و ستارگان و بروج و اقلیم های هفتگانه و صورت پادشاهان و حالات مختلف ایشان در مجالس بزم و رزم و شکار و غیره بر آن نقش شده بود و آلتی در آن تعبیه کرده بودند که ساعتهای مختلف روز را تعیین می کرد. تخت چهار قطعه فرش زربفت مزین به مروارید و یاقوت داشته است که هر یک معرف یکی از چهار فصل (سال) بوده. (غرر اخبار ملوک الفرس ص698 به بعد). کریستن سن نام این تخت را تخت تاکدس(1)نوشته و گوید معرب آن طاقدیس است. هرتسفلد تحقیقی عالی در باب طاقدیس دارد بنام «تخت خسرو». رجوع به کریستن سن ص466 ببعد شود :
بزیر تخت خواهد بود جایم
اگر سلطان تخت طاقدیسم.
سوزنی (از آنندراج).
(1) - Takht i takdes.

تخت طاقدیسی.

[تَ تِ] (اِخ) تختی بوده است چندطبقه که صور جمیع بروج و کواکب را بر آن نقش نموده بوده اند و آن از فریدون به خسرو پرویز رسیده بود. گویند تمام عساکر خسرو در طبقات آن جا می شده اند. (برهان). || نام لحن پنجم است از سی لحن باربد. (برهان) :
چو تخت طاقدیسی ساز کردی
بهشت از طاقها در باز کردی.(از آنندراج).
|| (ترکیب وصفی، اِ مرکب) نام نوایی هم هست از موسیقی. (برهان). نام نوایی و لحنی. (شرفنامهء منیری). به همهء معانی رجوع به تخت طاقدیس شود.

تخت طاوس.

[تَ تِ وو] (اِخ) در نزدیکی قبر کورش، آثار دو آتشکده دیده می شود. در اینجا دو سنگ یک پارچهء مکعبی هست که موسوم به تخت طاوس است. درون این سنگها را خالی کرده اند. بزرگتر، که یکی از اضلاع قاعده اش دو متر و دوازده سانتی متر است و ارتفاعش دو متر و ربع، از جلو پلکانی دارد، که در سنگ ساخته و آنرا به این سنگ چسبانده اند. (ایران باستان ج 2 ص1566).

تخت طاوس.

[تَ تِ وو] (اِخ) تخت مرصع به جواهری بود در دورهء قاجاریه و صاحب تاریخ عضدی گوید در اول آن تخت را تخت خورشید می گفتند و در شب زفاف با تاج الدوله که نامش طاوس خانم بوده چون آن تخت را برای فتحعلیشاه زده بودند بعدها آنرا بنام تخت طاوس نامیدند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تخت طاوس.

[تَ تِ وو] (اِخ) یک فرسخ و نیم پیشتر مشرقی فتح آباد است. نام محلی کنار راه آباده و شیراز میان باغ لردی و تخت جمشید در هشتصد و سی و یک هزار و هفتصد گزی تهران. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تخت طاوس.

[تَ تِ وو] (اِخ) تختی که نادر از سفر هند آورده و تا اوایل قاجاریه در ایران بوده است.

تخت طاوسی.

[تَ تِ وو] (اِخ) نام تختی که به امر صاحبقران ثانی شهاب الدین محمد شاه جهان پادشاه غازی انار الله برهانه مرتب شد و صورت طاوس مرصع به جواهر بر آن تعبیه بوده و بتاریخ هفتم ماه سال 1151 ه . ق. شاه شاهان نادرشاه که از ایران به غصب هند آمده بود و از قلعهء دارالخلافه شاه جهان آباد بر سایر تخت ها و جواهر و خزاین و نفایس و تحایف این دیار متصرف شد، چنانچه عبارت «غصب هند» ماده تاریخ این قضیه است :
دگر چه حاجت کیخسروی و کاوسی است
که عشق را دل پرداغ تخت طاوسی است.
خان آرزو (از آنندراج).
تخت طاوسی را غالباً بغلط تخت طاوس نویسند و نیز با تخت فعلی که در قصر گلستانست اشتباه شده. برای شرح بیشتر رجوع به مجلهء نقش و نگار شمارهء هفتم دورهء سوم و مقالهء آقای حکمت در فرهنگ ایران زمین ج 2 شود.

تخت عاج.

[تَ تِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) تخت دندان پیل. (آنندراج). اریکه و اورنگی که از دندان پیلان سازند پادشاهان را :
چو بر پشت پیلان نهم تخت عاج
ز هندوستان آورندم خراج.
نظامی (از آنندراج).
|| کنایه از روز است. || عبارت از سرین و شرمگاه نیز کنند. (آنندراج).

تخت عمر.

[تَ تِ عُ مَ] (اِخ) از آبادیهای زیارت خواسته رود. رجوع به سفرنامهء مازندران رابینو بخش انگلیسی ص128 و ترجمهء وحید ص171 شود.

تخت فولاد.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان برزرود در بخش حومهء شهرستان اصفهان است که در سه هزارگزی جنوب اصفهان و متصل به راه فرودگاه قرار دارد. جلگه ای معتدل است و 2600 تن سکنه دارد. آب آن از زاینده رود و چاه، محصول آن غلات، انگور، سیب زمینی، سردرختی و صیفی است و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان قالی بافی است و در حدود 20 باب دکان دارد و فرودگاه هواپیماهای لشکری و کشوری در زمینهای نزدیک به این آبادی واقع شده و گورستان عمومی جنوب خاوری شهر اصفهان در این محل قرار دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

تخت فیروزه.

[تَ تِ زَ / زِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از آسمان است. (فرهنگ رشیدی) (ناظم الاطباء). || (اِخ) تخت کیخسرو را نیز گویند. (برهان). کنایه از تخت کیخسرو باشد. (انجمن آرا). تخت کیخسرو. (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به تخت طاقدیس شود.

تخت قراچه.

[تَ تِ قَ چَ] (اِخ) کوشکی در جعفرآباد شیراز : ... چهارم، اتابک قراچه و او در شیراز مدرسه ای ساخته اسباب و املاک فراوان بر آن وقف نمود و در جعفرآباد کوشکی و تختی بر قلهء کوهی ساخت و آن عمارت به تخت قراچه مشهور است. (حبیب السیر چ خیام ج 2 ص559). و رجوع به تاریخ عصر حافظ ص385 شود.

تختک.

[تَ تَ] (اِخ) دهی از دهستان جاوید در بخش فهلیان و ممسنی شهرستان کازرون است که در شانزده هزارگزی خاور فهلیان و چهارهزارگزی شوسهء کازرون به بهبهان قرار دارد. دامنه ای گرمسیر است و 200 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و برنج و شغل اهالی زراعت و قالی بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

تخت کاشان.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان سوسن در بخش ایزهء شهرستان اهواز است که در سی وشش هزارگزی شمال خاوری ایزه قرار دارد. کوهستانی و گرمسیر است و 160 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

تخت کبود.

[تَ کَ] (اِخ) گودنرگسی. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6). رجوع به گودنرگسی شود.

تخت کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)هموار کردن. تسطیح. مسطح کردن. || پر کردن. لبالب کردن. کامل کردن.

تخت کش.

[تَ کَ / کِ] (نف مرکب) آنکه زیرهء گیوه سازد. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تخت کلاه.

[تَ کُ] (اِ مرکب) کلاهی چوبین که بر سر مجرمین و گناهکاران نهند. (ناظم الاطباء).

تخت کیخسرو.

[تَ تِ کَ / کِ خُ رَ / رُو] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) تختهء مینا. آسمان. (فرهنگ رشیدی). || (اِخ) تخت طاقدیس. رجوع به تخت طاقدیس شود.

تختگاه.

[تَ] (اِ مرکب) تخت خانه. (آنندراج). محل تخت و محل جلوس پادشاه. (ناظم الاطباء). دربار. جایی که شاهان بر تخت نشینند ادارهء کشور را. مکانی که تخت شاهی در آن قرار دارد :
نبینی ز شاهان که بر تختگاه
ز دانندگان بازجویند راه.ابوشکور.
کیی وار بنشست بر تختگاه
بیاسود یک چند خود با سپاه.دقیقی.
چو بنشست بر تختگاه پدر
جهان را همی داشت با زیب و فر.فردوسی.
بیامد نشست از بر تختگاه
بسر بر نهاد آن کیانی کلاه.فردوسی.
آن عاقلان که مر سر دین را به علم خویش
بر تختگاه عقل و بصر تاج و افسرند.
ناصرخسرو.
سرافکنده و برکشیده کلاه
درآمد به پایین آن تختگاه.نظامی.
برابر در ایوان آن تختگاه
نهادند زیر زمین تخت شاه.نظامی.
|| شهر، پایتخت و مقر پادشاه که تزر نیز گویند. (ناظم الاطباء). پایتخت. کرسی. عاصمه. قاعده. مستقر: تِلِمْسان؛ تختگاهی است به مغرب... تونس؛ تختگاه بلاد افریقیه... (منتهی الارب).
و گر او شود کشته بر دست شاه
به توران نماند سر و تختگاه.فردوسی.
شد آن تخت شاهی و آن دستگاه
ربودش زمانه از آن تختگاه.فردوسی.
آن بارگاه ملت وآن تختگاه دولت
آن روی هفت عالم وآن چشم هفت کشور.
شرف الدین شفروه (در صفت اصفهان).
پایگه جوی تخت شاه شدند
وز یمن سوی تختگاه شدند.نظامی.
به هر تختگاهی که بنهاد پی
نگه داشت آیین شاهان کی.نظامی.
و از تختگاه فارس... به ناحیت شهربابک... آمد. (سمط العلی ص12). فرمان روان کرد به حکیم رومی در اختیار شهری از شهرها جهت تختگاه معتدل هوا در فصول چهارگانه و در مزاج و طبایع به حال میانه. (ترجمهء محاسن اصفهان ص20).
تختگاه و محطّ دولت بود
مهبط و بارگاه ایمان شد.
(از ترجمهء محاسن اصفهان ص100).

تختگاه جهان بخش.

[تَ جَ هامْ بَ](اِخ) دهی از بخش گوران در شهرستان اسلام آباد غرب است که در بیست هزارگزی شمال گهواره و در کنار راه فرعی تفنگچی به سنجابی قرار دارد. کوهستانی و سردسیر است و 220 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، حبوبات، لبنیات، صیفی و توتون است. شغل اهالی آنجا زراعت و گله داری است. و از تیرهء دانیالی هستند. ده کوچک تختگاه درویش نزدیک به این آبادی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

تختگاه حسین سلطان.

[تَ حُ سَ سُ](اِخ) دهی از بخش گوران در شهرستان اسلام آباد غرب است که در هیجده هزارگزی شمال گهواره و چهارهزارگزی تختگاه جهانبخش قرار دارد. کوهستانی و سردسیر است و 255 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، حبوبات، صیفی، توتون و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه فرعی تفنگچی به سنجابی از کنار این آبادی می گذرد و مردم آنجا از تیرهء دانیالی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

تختگاه درویش.

[تَ دَرْ] (اِخ) ده کوچکی است نزدیک تختگاه جهان بخش. رجوع به تختگاه جهان بخش شود.

تخت گذاشتن.

[تَ گُ تَ] (مص مرکب) مردن. درگذشتن. سقوط کردن از سلطنت :
جوزا گریست خون که عطارد ببست نطق
عنقا بریخت پر که سلیمان گذاشت تخت.
خاقانی.

تخت گرفتن.

[تَ گِ رِ تَ] (مص مرکب)تخت گیری. عمل تخت گیر. رجوع به تخت گیر و تخت گیری شود.

تختگه.

[تَ گَهْ] (اِ مرکب) مخفف تختگاه. محل تخت شاهی :
چو شاه جهان ره بدان جام یافت
در آن تختگه لختی آرام یافت.خاقانی.
|| پایتخت :
سریری خبر یافت کآن تاجدار
بر آن تختگه کرد خواهد گذار.نظامی.
رجوع به تختگاه شود.

تخت گیر.

[تَ] (نف مرکب) کنایه از پادشاه. پادشاه قادر و توانا. (ناظم الاطباء). که تخت گیرد و پادشاهی کند. پادشاه فاتح و پیروز :
سپه راند از آنجا به تخت سریر
که تا بیند آن تخت را تخت گیر.نظامی.
به آیین کیخسرو تخت گیر
که برد از جهان تخت خود بر سریر.نظامی.
کلاه از کیومرث، آن تخت گیر
ز جمشید تیغ، از فریدون سریر.نظامی.
گرچه به شمشیر صلابت پذیر
تاج ستان آمدی و تخت گیر.نظامی.

تخت گیری.

[تَ] (حامص مرکب) تخت گرفتن. پیروزی یافتن بر پادشاهی. عمل تخت گیر. پیروزی بر سلطانی :
جمشید یکم به تخت گیری
خورشید دوم به بی نظیری.نظامی.

تختله.

[تَ تَ لَ / لِ] (اِ) کفش و عصای گردش. (ناظم الاطباء).

تختم.

[تَ خَتْ تُ] (ع مص) انگشتری درکردن. (تاج المصادر بیهقی). انگشتری در انگشت کردن. (زوزنی) (آنندراج) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). انگشتری در دست کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || بر سر عمامه بستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تعمم: تختم بالعمامة. (اقرب الموارد). || پنهان کردن چیزی را. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || علامة الحق علی القلب من العارفین. (تعریفات جرجانی در اصطلاحات صوفیه). || تغافل کردن از چیزی و خاموش گشتن. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

تختم.

[تُ تُ / تِ تِ] (اِخ) نام کوهی است در مدینه و نصر گوید: «تخنم» با نون کوهی است در بلاد بلحرث بن کعب و گفته اند به مدینه... طفیل بن الحارث گوید:
قرحتُ رواحاً من أیاءٍ عشیةً
الی ان طرقت الحی فی رأس تختم.
(از معجم البلدان).

تخت مرمر.

[تَ تِ مَ مَ] (اِخ) تختی منسوب به کریمخان. رجوع به ایران باستان ج 2 ص1584 شود.

تختمش.

[تُ تَ مِ] (اِخ) دهی از دهستان مانه در بخش مانهء شهرستان بجنورد است که در هشت هزارگزی شمال خاوری مانه و دوهزارگزی خاور راه مالرو شعبان به محمدآباد قرار دارد. آب آن از رودخانه و محصول آن غلات و پنبه و شغل اهالی زراعت است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

تخت مشک.

[تَ مُ] (اِخ) دهی از دهستان بارمعدن در بخش سرولایت شهرستان نیشابور است که در دوهزارگزی جنوب باختری چکنه بالا قرار دارد. کوهستانی و معتدل است و 170 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و مالداری و ابریشم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

تختمشلو.

[تَ تَ مِ] (اِخ) دهی از دهستان کاغذکنان در بخش کاغذکنان شهرستان هروآباد است که در 5500گزی شمال آغ کند و 20500گزی شوسهء میانه - زنجان قرار دارد. کوهستانی و گرمسیر است و 352 تن سکنه دارد. آب آن از سه رشته چشمه و محصول آن غلات و حبوبات و میوه است و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم و گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

تخت ملک.

[تَ مَ لِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان نیکشهر شهرستان چابهار که در سی هزارگزی شمال باختری نیکشهر و بر کنار راه شوسهء چابهار به ایران شهر واقع است و 35 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

تختمة.

[تَ تِ مَ] (ع اِمص) عمامه بندی، اسم است تختُّم را. (منتهی الارب) (از قطر المحیط). عمامه بندی. (ناظم الاطباء). || تغافل. || سکوت و خاموشی. || پنهانی. (ناظم الاطباء).

تخت میل.

[تَ] (اِخ) از کوهستانها و ییلاقهای شاه کوه و ساور. رجوع به سفرنامهء مازندران رابینو بخش انگلیسی ص127 و ترجمهء وحید ص159 شود.

تخت نشان.

[تَ نِ] (نف مرکب) بخشندهء تخت. (ناظم الاطباء) :
خسرو تاجبخش و تخت نشان
بر سر تاج و تخت گنج فشان.نظامی.

تخت نشین.

[تَ نِ] (نف مرکب) پادشاهی که دارای تخت و تاج باشد. (ناظم الاطباء). از عالم مسندنشین. (آنندراج) :
هرکه شد تاجدار و تخت نشین
تاج او آسمان و تخت زمین.نظامی.
کآن تخت نشین که اوج سای است
خرد است ولی بزرگ رای است.نظامی.
تاج بخش شهان تخت نشین
مشرق و مغربش بزیر نگین.
؟ (حبیب السیر جزو 4 از ج 3 ص322).
و رجوع به مادهء بعد شود.

تخت نشینان خاک.

[تَ نِ نِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از پادشاهانست. (برهان). پادشاهان. (آنندراج) (فرهنگ رشیدی) (ناظم الاطباء). || ارواح. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ارواح گذشتگان. (فرهنگ رشیدی). || اهل سلوک. (برهان) (فرهنگ رشیدی) (ناظم الاطباء). درویشان. (آنندراج). || ساکنان زمین. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تخت نشینی.

[تَ نِ] (حامص مرکب)سلطنت و پادشاهی. (ناظم الاطباء).

تخت نوروز.

[تَ نَ] (اِخ) ده کوچکی از دهستان پایین ولایت در بخش فریمان شهرستان مشهد است که در هفتادوهفت هزارگزی شمال خاوری فریمان و بیست هزارگزی خاور شوسهء عمومی سرخس به مشهد قرار دارد. دامنه ای معتدل است و 5 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

تختنوس.

[تُ] (اِخ) (به فارسی: دخت نوش) وی دختر لقیط بن زُوارة بود و پدرش او را به اسم دختر کسری نامید و در تعریب، شین به سین بدل شد و معنی آن دختر نوش است. (از المعرب جوالیقی ص 142).

تخت نه.

[تَ نِهْ] (نف مرکب) در بیت زیر معادل تخت نشان آمده است :
وی بصدای صریر خامهء جان بخش تو
تاج ده اردشیر، تخت نه اردوان.خاقانی.
رجوع به تخت نشان شود.

تخت و تاج.

[تَ تُ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) سلطنت و پادشاهی. تاج و تخت. فرمان روایی :
مخالف خرش برد و سلطان خراج
چه اقبال بینی در آن تخت و تاج.
سعدی (بوستان).

تخت و تبارک.

[تَ تُ تَ رَ] (ق مرکب، از اتباع) با تمام استراحت خیال. آسوده و بری از تشویش : درویش سبحان دو دست را از پشت روی هم زیر سر گذاشت و تخت و تبارک خوابید. (سر و ته یک کرباس جمال زاده ج 1 ص179). فلان تخت و تبارک نشسته بود. شب به خانه رفت و تخت و تبارک خوابید.

تخت ور.

[تَ وَ] (ص مرکب) پادشاه. دارندهء اورنگ پادشاهی :
چو دیدم کزین حلقهء هفت جوش
بر آن تخت ور شد جهان تخته پوش.نظامی.

تخته.

[تَ تَ / تِ] (اِ) پارچهء چوب. (آنندراج). قطعهء چوب پهن و صاف و مسطح که چندان ستبر نباشد. (ناظم الاطباء). تختج معرب آن. (از منتهی الارب). چوب به پهنابریدهء مسطح و عریض، ساختن کشتی، صندوق، کرسی، تخت، در، تابوت، پوشش سقف گور، جعبه و جز اینها را. چوب پارهء بریده ای که قطر آن کم و طول و عرض آن بسیار باشد :
در این ورطه کشتی فروشد هزار
که پیدا نشد تخته ای بر کنار.
سعدی (بوستان).
ز روی عداوت به بازوی زور
یکی تخته برکندش از روی گور.
سعدی (بوستان).
بگفتم تخته ای برکن ز گوری
ببین تا پادشه یا پاسبانند
بگفتا تخته برکندن چه حاجت
که میدانم که مشتی استخوانند.سعدی.
- تختهء حمام؛ تختهء سنگی که در حمام برای نماز گذارند، از اهل زبان به تحقیق پیوسته است. (آنندراج) :
هر چناری را که عادت کرده با سوز جگر
تخته اش جز تختهء حمام(1) نتواند شدن.
تأثیر (از آنندراج).
- || تخته ایست که با آن کثافت های روی آب خزانه را از اطراف فراهم کنند و در یک جا جمع سازند، سپس با ظرفی بیرون ریزند. این تخته همیشه در گوشهء حمام های خزانه ای موجود است.
- تختهء در؛ قطعهء چوب پهن و مسطح که در میان لنگهء در قرار دهند. (ناظم الاطباء).
- تختهء قیمه؛ تختهء چوبی که گوشت را بر آن ببرند و قیمه کنند. (آنندراج) :
دلم دایم از وی سراسیمه است
از او سینه ام تختهء قیمه است.
وحید (از آنندراج).
- تختهء کشتی؛ سطح کشتی. (ناظم الاطباء).
- تختهء گور؛ پاره چوبهایی که بدان سقف گور را پوشند و سپس با خاک و سنگ محکم سازند :
نبیند مگر تختهء گور تخت
گر آویخته سر ز شاخ درخت.فردوسی.
خروشی برآید که بربند رخت
نیابی جز از تختهء گور تخت.فردوسی.
-تخته نرد؛ اسباب بازی نرد. (ناظم الاطباء). رجوع به تخت و تخته نرد شود.
-امثال: یک تخته اش کم است؛ کنایه از سبکی عقل کسی آید.
|| صفحه ای که در روی آن بدن مرده را غسل داده کفن می کنند. (ناظم الاطباء). چوب که مرده بر آن شویند. لوحی از چوب و جز آن که مرده را بر آن نهاده شویند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). تختی که مرده را بر آن خوابانند غسل دادن را :
رفتم خانهء برارم
چنگی روغن بیارم
زنکه زن برارم
کردش به زهر مارم
زنکه به تخته بفتی
به شوی اخته بفتی.(یادداشت ایضاً).
-تخته شور کردن؛ مرده شور کردن. نفرین کردن کسی را که بمیرد. یا گفتن به تخته بیفتی و مرده شورت ببرد.
- تخته شوی کردن؛ مرده شوی کردن. رجوع به تخته شور کردن شود.
- تختهء غسال؛ تختهء مرده شورخانه :
نتراشند جز به یک منوال
تخت مردان و تختهء غسال.اوحدی.
- تختهء مرده شورخانه؛ تختهء غسال.
|| جنازه و تابوت و عماری. (ناظم الاطباء). تابوت. تخته پوش. تختهء تابوت. تختهء مردگان. تختهء مرده کشان :
بدو گفت کای ترک برگشته بخت
همین دم ببندمْت بر تخته رخت.فردوسی.
ز زابل شه اختر، بپردخت بخت
بدو تخته داد و به شیدوش تخت.اسدی.
یکی جفت تخته یکی جفت تخت
یکی تیره روز و یکی نیک بخت.اسدی.
- از تخت به تخته افتادن؛ کنایه از مردن پس از پادشاهی است. مردن صاحب اورنگی.
- تختهء تابوت؛ تختهء مردگان. تختهء مرده کشان :
ترا به تختهء تابوت هم کشد روزی
اگر خزانه و لشکر هزار خواهد بود.
سعدی (از آنندراج).
- تختهء مردگان؛ تابوت.
- تختهء مرده کشان؛ تابوت :
تختهء مرده کشان بفراشتند
بر کتف بوبکر را برداشتند.مولوی.
|| قطعه چوب. کندهء خرد. پاره چوب.
- تختهء آسیا؛ چوب پهنی که گاوآهن را جهت شیار کردن زمین بدان نصب کنند. (ناظم الاطباء).
- تختهء اُسْتُرَش؛ تختهء چوبی که گاوآهن را بدان محکم کنند. (ناظم الاطباء). آلتی است چوبی برزیگری که هندش هل نامند و استرش، پهال را گویند. (آنندراج).
- تختهء کفشگر؛ کنده ای که کفشگر بر روی آن چرم را می بُرَد. تختهء کفشگران. کندهء موزه دوزان. کالبد کفشگران که بر آن کفش اندازه نمایند. قُرْزوم. فُرْزوم. جَبْأة. (از منتهی الارب).
- تختهء گازر؛ مِقْصَرة. (منتهی الارب). پاره چوبی که گازران با آن بر پارچه کوبند تا رنگ بر جسم پارچه نشیند.
- تختهء گوی؛ تختهء گوی بازی. طبطاب. (منتهی الارب). چوگانی که سرش مانند چمچه باشد و بدان گوی بازی کنند و به تازی طبطاب گویند. (ناظم الاطباء).
|| لوح. (آنندراج) (زمخشری) (دهار). لوح و صفحه. (ناظم الاطباء) :
جنگجویی که چو در جنگ شود، لشکرها
خشک بر جای بمانند چو بر تخته صُوَر.
فرخی.
بر تختهء عمر او نوشته
چندانکه ورا هوا بود عام.فرخی.
وآن خال بر آن عارض چون ماهی شیم
همچون نقطی ز مشک بر تختهء سیم.
مسعود رازی.
از سر مکرمت و جود همی نام نیاز
خامهء او کند از تختهء تقدیر تباه.سنایی.
نقش کژ محو کن ز تختهء دل
تا شود بر تو کشف هر مشکل.سنایی.
همچو مردان درآی در تک وپوی
تختهء گفت را ز آب بشوی.سنایی.
که خوانْد تختهء عصیان تو که درنفتاد
ز تخت پنجه پایه به چاه پنجه باز.سوزنی.
به عشق طرهء برهم گسستهء خط تست
که ماه تختهء سیمین کند ز پیشانی.
اخسیکتی.
ای نیزهء شاه ای قلم تختهء نصرت
از نقطهء دولت الف عز و جلالی.خاقانی.
بر تختهء صدق بودی آحاد
زآن اولِ اولیات جویم.خاقانی.
و ملوک آفاق تختهء مکارم اخلاق در جناب منیع... او میخوانند :
خوانده عدل تو در همه آفاق
تخته های مکارم اخلاق.؟ (از سندبادنامه).
و بدان که همه چیزها بر تختهء جهان حساب می کنند. (کتاب المعارف).
شناسایی که انجم را رصد راند
از آن تخت آسمان را تخته برخواند.نظامی.
فکند از هیئت نه حرف افلاک
رقوم هندسی بر تختهء خاک.نظامی.
- تختهء اول؛ کنایه از لوح محفوظ است. (برهان) (آنندراج). لوح محفوظ. (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (غیاث اللغات) (ناظم الاطباء) :
تختهء اول که الف نقش بست
بر در محجوبهء(2) احمد نشست.نظامی.
- || تختهء اطفال را نیز گویند که در آن الف، با، تا نویسند. (برهان). تخته ای که در آن الف، با، تا نویسند و به اطفال دهند برای آموختن ایشان. (آنندراج) (از فرهنگ رشیدی). لوحی که اطفال بر روی آن الف با نویسند. (ناظم الاطباء).
|| یک ورق از کاغذ. (ناظم الاطباء). || لوح کودکان دبستان. تختهء تعلیم مشق : خواجه بوطاهر مهین پسر شیخ ما کودک بود به دبیرستان میرفت. یک روز کودکان تختهء او را به خانهء شیخ بازآوردند. (اسرار التوحید).
طفلان چرخ تختهء مینا بزیر کش
ماه دوتا چو پیر معلم در آن میان.
اخسیکتی.
از یکی تخته حرف خواندندی
در یکی بزم دُر فشاندندی.نظامی.
اگرچه تخته را بشویند بار دیگر استاد تواند نبشتن. (کتاب المعارف). مریدی شیخ را دید که می لرزید. گفت یا شیخ این حرکت تو از چیست؟ شیخ گفت سی سال در راه صدق قدم باید زد و خاک مزابل به محاسن باید رُفت و سر به زانوی اندوه باید نهاد تا تحرک مردان بدانی. به یک دو روز که از پس تخته برخاستی میخواهی که به اسرار مردان واقف شوی. (تذکرة الاولیاء عطار).
- تختهء آداب؛ لوح دبستان. تختهء تعلیم :
به مهر مام و دو پستان و زقّهء خرما
به جان باب و دبستان و تختهء آداب.
خاقانی.
- تختهء آموختن؛ تختهء تعلیم. تختهء مشق و تختهء تعلیم گرفتن است، چه کودکان قدیم بر تخته مشق و درس میخواندند.
- تختهء ابجد؛ لوحی کودکان را در تعلیم الفبا :
ضمیر خرده شناست به خشم گفت خرد را
هنوز حفظ نکردی حروف تختهء ابجد.
شمس طبسی.
- تخته از سر گرفتن؛ آغاز کاری کردن. ترک کردن خطاهای گذشته را و شروع به کار درستی کردن :
نقل ارواح گشته نقل از تو
تخته از سر گرفته عقل از تو.سنایی.
خورشید گرفته تخته از سر
بر سر چو قلم دوندهء تو.عطار.
- تخته بر سر استاد زدن؛ تخته بر سر شکستن. (آنندراج) :
لوح قبرم که می کند فرهاد
میزند تخته بر سر استاد.آصف (از آنندراج).
رجوع به تخته بر سر شکستن شود.
- تختهء تعلیم؛ تختهء مشق. لوحی که اطفال بر آن مشق کنند، و پسین به اضافت و بی اضافت نیز آید. (از آنندراج). تختهء آموختن :
زاستاد ازل عشق بتان یاد گرفتم
انگشت چو بر تختهء تعلیم نهادم.
امیر شاهی سبزواری (از آنندراج).
- تختهء حساب؛ تختهء حساب شناسان، ای آن تختهء حساب که آنرا تختهء خاک میخوانند. (آنندراج).
- تختهء خاک؛ سطح زمین. (ناظم الاطباء). زمین. (آنندراج) :
تا تختهء خاک است حصارش فضلا را
سر تختهء خاک آمد و دل خانهء دشمن.
خاقانی.
- || تختهء محاسبان. (آنندراج). در نسخهء شرفنامه در متن معنی نشده ولی در حاشیه بخطی غیر از خط متن می نویسد: یعنی تختهء محاسبان که در آن قدری خاک اندازند و بنویسند، باز هموار کنند و رقم دیگر بنویسند :
همه جاسوس نجم و افلاکند
همه با میل و تختهء خاکند.سنایی.
بدخواه تو بر سکنهء این تختهء خاکی
صفریست که بیشی ندهد هیچ رقم را.
انوری (از شرفنامهء منیری).
خاک بر سر می کند گردون ز دستش گو چرا
تختهء خاک از سر کیوان نسازد هر زمان.
خاقانی.
- تختهء رقوم؛ لوح رمال و منجم. (ناظم الاطباء).
- تختهء سالخورد؛ کنایه از حکایات گذشته باشد. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج). حکایات گذشته. (فرهنگ رشیدی) (ناظم الاطباء) :
گزارندهء تختهء سالخورد
چنان درکشد نقش بر لاجورد(3).
نظامی (از انجمن آرا).
- تختهء قسمت تقدیر؛ همان لوح تقدیر و سرنوشت :
خاطری داری و فهمی که به یک لحظه کند
تختهء قسمت تقدیر خداوند از بر.سنایی.
-تختهء محاسبان؛ زمین. (فرهنگ رشیدی) (ناظم الاطباء).
- || در اصل بمعنی تخته ای است که محاسبان خاک بر آن گذارند و به میل آهنین حساب بر آن نویسند و آنرا تخت حاسبان و تخت میل نیز گویند. (فرهنگ رشیدی). تختهء حساب :
ای رفته آفتاب شما در کسوف خاک
چون تختهء محاسب از آن خاک برسرند.
خاقانی.
- تختهء محاسبان شدن؛ خاک برسر و گردآلود شدن. (از ناظم الاطباء).
- صد تخته به پهلوی کسی یا استاد زده -بودن؛ از استاد یا کسی بمراتب درگذشته بودن. بسی از او برتر بودن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
|| هر چیز مسطح و صاف و پهن. (ناظم الاطباء). هر قطعهء پهن از چیزی :
دگر چارصد تخته از عود تر
که مهر اندرو گیرد اورنگ زر.فردوسی.
هر تخته ای از او [ باغ ] چو سپهر است بیکران
هر رسته ای از او چو بهشت است بی کنار.
فرخی.
چون آب خواهند داد [ نیش را. مبضع را ]تخته ای بگیرند از آهن و روی آنرا نرم بغایت کنند... (ذخیرهء خوارزمشاهی).
- تختهء پشت؛ کنایه از اندام پشت آدمی است که از عضلات و استخوانهای نسبتاً پهن تشکیل یافته است: تمام این تختهء پشتم درد می کند.
- تختهء پِهِن؛ پِهِن یعنی سرگین اسب که بستر در زیر او گسترند تا جایگاه او بگاه نشستن نرم باشد. پِهِن که در زمین پاگاه گسترند نرم بودن جایگاه اسب را. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
- تختهء زر؛ قطعهء زر : دوستی فاضل ازآنِ وی، تختهء زر داشت. (کلیله و دمنه).
تختی از تختهء زر آوردند
تخت پوشی ز گوهر آوردند.نظامی.
- تختهء زرنیخ؛ کنایه از انگِشت و زغال افروخته باشد. (برهان) (از ناظم الاطباء).
- تخته سنگ؛ پاره های بزرگ هموار از سنگ :
بکار بردند از هر سویی تقرب را
چو تخته سنگ بر آن خانه، تخته تختهء زر.
فرخی.
و سر چاه را حظیره کرده اند از تخته های رخام سپید. (تاریخ سیستان).
- تختهء شطرنج؛ صفحه ای که در روی آن شطرنج بازی کنند. (ناظم الاطباء).
- تختهء عاج؛ تختی که از دندان فیل سازند.
- || کنایه از روز.
- || کنایه از سرین بلورین. (ناظم الاطباء) :
غلط گفتم نمودش تختهء عاج
که شه را نیز باید تخت با تاج.نظامی.
- تختهء مینا؛ کنایه از آسمان است. (برهان) (از انجمن آرا) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) :
مملکتش رخت به صحرا نهاد
تخت بر این تختهء مینا نهاد.نظامی.
- تختهء یخ؛ پارچهء یخ که از کمال برودت هوا در حوض ها و رودها می بندد و بغایت شفاف می باشد مانند آینهء قدی. (آنندراج) :
وه چه رخ است این که چو در تاب شد
آینه چون تختهء یخ آب شد.
یحیی شیرازی (از آنندراج).
|| هر یک از قطعات جامه یا پرده و امثال آن از سوی پهنا: این پرده را چهار تخته بریده اند.
- تختهء جامه؛ هر یک از تاهای نابریدهء جامه. یکی تا، یا یکی لا از جامهء نابریده.
|| تخت. توپ پارچه. قوارهء پارچه :
ز دیبا و خز چارصد تخته نیز
همه تخته ها کرده از چوب شیز.فردوسی.
بیاورد صد تخته دیبای روم
همه پیکرش گوهر و زَرْش بوم.فردوسی.
ز لعل و ز فیروزه چندین نگین
یکی اسپ و ده تخته دیبای چین.فردوسی.
رجوع به تخت شود. || عدد. تا: یک تخته قالی. دو تخته زیلو. || تختهء جامه؛ اتو و قید بزرگ و قیدی که بدان پارچه را فشار داده و هموار نمایند. (ناظم الاطباء). || پیشخان. سکویی که سوداگران اجناس خود بر آن گذارند تا خریداران مشاهده کنند.
- تختهء جوهری؛ پیشخان گوهرفروش. تختهء گوهری. سکو یا پیشخانی که جوهرفروش جواهر خود بر آن گذارد.
- || رنگ سرخ و کبود. هر چیز رنگارنگ. (ناظم الاطباء).
- تختهء قناد؛ تخته ای که قناد و حلوایی، شیرینی ها را بر آن چیند. (آنندراج) :
گلرخ غنچه دهان من به گل شد خنده زن
از شکرریزی چمن را تختهء قناد کرد.
نصیرای بدخشانی (از آنندراج).
|| آلتی بوده است از آلات شکنجه. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). آلت شکنجه که بسان اسب ساخته باشند. (ناظم الاطباء) :
برند کیفر از چاه و بند و تختهء او
مخالفان خداوند تاج و تخت و نگین.
سوزنی.
به همهء معانی رجوع به تخت شود.
(1) - بعید نیست چوب تون تابی حمام منظور باشد.
(2) - صاحب آنندراج «محبوبه» آورده و افزاید: محبوبهء احمد کنایه از الف احمد است، چه محبوبه بینی دراز را گویند. این است در فرهنگها لکن هنوز معنی بیت هیچ مفهوم نشد.
(3) - ن ل: نقش را لاجورد.

تخته.

[تُ تَ / تِ] (ن مف) مخفف توخته است که بمعنی ادا کرده و گزارده باشد، اعم از قرض و دین و امانت و نماز. (برهان).

تخته.

[تَ تِ] (اِخ) دهی از دهستان خنج در بخش مرکزی شهرستان لار است که در 126 هزارگزی شمال باختری لار و در دامنهء شمالی ارتفاعات لیتو قرار دارد. گرمسیر است و 76 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصولش غلات و خرما و پیاز و شغل اهالی آنجا زراعت است و راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

تخته.

[تَ تِ] (اِخ) دهی از دهستان شاهرود در بخش حومهء شهرستان سنندج است که در بیست ویک هزارگزی جنوب باختری سنندج و پنج هزارگزی جنوب باختری زندان قرار دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

تخته.

[تَ تَ] (اِخ) دهی جزء دهستان بشاریات در بخش آب یک شهرستان قزوین است که در بیست وچهارهزارگزی باختر آب یک و نه هزارگزی راه عمومی قرار دارد. جلگه ای معتدل است. آب آن از قنات و چاه و محصولش غلات و هندوانه است و شغل اهالی زراعت و گلیم و جاجیم و جوال بافی است. راه مالرو دارد و از مقبره می توان ماشین برد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1).

تخته.

[تَ تَ] (اِخ) قریه ای است هفت فرسنگ میانهء شمال و مغرب خنج. (فارسنامهء ناصری).

تختها.

[تَ] (اِخ) ده کوچکی از دهستان سیاهرود در بخش افجهء شهرستان تهران است و 27 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

تخته بازی.

[تَ تَ / تِ] (حامص مرکب)بازی نرد. بازی تخته نرد. رجوع به تخته نرد و نرد شود.

تخته بان.

[تَ تَ] (اِخ) قریه ای از خرهء شاخن در قاینات. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تخته بر تخته.

[تَ تَ / تِ بَ تَ تَ / تِ] (ق مرکب) صفحه بصفحه. ورق ورق بر روی هم. پاره پاره. لخته لخته. تخته تخته انباشته :
زیبقیهای آبگینهء آب
تخته بر تخته گشته نقرهء ناب.نظامی.

تخته برداشتن.

[تَ تَ / تِ بَ تَ](مص مرکب) باز کردن در صندوق و تابوت و جز آن :
ز تابوت زر تخته برداشتند
که گفتار او خیره پنداشتند.فردوسی.
- تخته برداشتن از دکان؛ واکردن دکان :
تو بزم ساز بعشرت که صبح باده فروش
پی صبوح تو این تخته از دکان برداشت.
حسین ثنائی (از آنندراج).

تخته بردوختن.

[تَ تَ / تِ بَ تَ](مص مرکب) کنایه از ترک کردن است :
به آزادی جهان را تخته بردوخت.
نظامی (از گنجینهء گنجوی).
ز ظلمات، مشعل برافروختیم
به ظلم جهان تخته بردوختیم.نظامی.
- تختهء وقف بردوختن (دوختن)؛ ثابت ماندن. باقی ماندن. پایدار ماندن : و هنوز تختهء وقف هیچکس بر سقف گیتی ندوخته اند. (سندبادنامه چ احمد آتش ص 17).

تخته بر سر شکستن.

[تَ تَ / تِ بَ سَ شِ کَ تَ] (مص مرکب) تخته بر سر کسی زدن. خراب و رسوا کردن. (آنندراج) (غیاث اللغات) :
خرد مشمار که ما قطرهء طوفان زاییم
تخته بر سر شکند شورش ما دریا را.
سالک یزدی.
هر جا کرشمه شیوهء تعلیم سر کند
شاگرد تخته بر سر استاد بشکند.
سلیم (از آنندراج).

تخته بند.

[تَ تَ / تِ بَ] (اِ مرکب)پارچه ای را گویند که چون کسی را دست بشکند یا از جا بدر رود تخته ها بر آن نصب کنند و آن پارچه را بر آن تخته ها و دست شکسته پیچند. (برهان). جامه ای که بر استخوانهای شکسته بندند. هندش پتی نامند. (شرفنامهء منیری). پارچه را گویند که چون دست کسی شکسته باشد تخته ها بر آن بندند تا دست درست شود و کج نگردد و آن پارچه را بالای آن تخته ها بپیچند و آنرا خسته بند و تربند نیز گویند و در عربی جبیره خوانند. (آنندراج). پارچه ای که در شکسته بندی بکار برند و در روی تخته ها پیچند. (ناظم الاطباء). || بمعنی چوبهای کوچک که بر دست و پای شکسته بندند. || حبس و قید. (غیاث اللغات). کنده و زنجیر :
تخته بند آهنین افکند دی بر پای آب
چون ز شیدائی همی بگذشت زنجیر غدیر.
اثیر اخسیکتی.
غیر هفتادودو ملت کیش او
تخت شاهان تخته بندی پیش او.مولوی.
تخته بند است آنکه تختش خوانده ای
صدر پنداری و بر در مانده ای.مولوی.
|| (نف مرکب) شکسته بند. استخوان بند. آروبند. مجبّر. || (ن مف مرکب) دست شکسته که به تخته بندند تا کج نشود. (فرهنگ رشیدی). بمعنی دست و پای شکسته که بر آن چوبها بسته باشند نیز آمده است. (غیاث اللغات). تخته بسته. || محبوس و در بند افتاده را نیز گفته اند. (برهان). محبوس و قیدی. (غیاث اللغات). محبوس. (فرهنگ رشیدی). کسی که او را بر تخته ها کشیده باشند. (آنندراج). محبوس و در بند افتاده و گرفتار. (ناظم الاطباء) :
نعل بینی باژگونه در جهان
تخته بندان را لقب آمد شهان
بس طناب اندر گلو و تاج دار
بر وی انبوهی که اینک تاجدار.مولوی.
چو شد باغ روحانیان مسکنم
در اینجا چرا تخته بند تنم.حافظ.
چگونه طوف کنم در فضای عالم قدس
که در سراچهء ترکیب تخته بند تنم.حافظ.
تا چند در سفینه توان بود تخته بند
چون موج یک سراسر عمانم آرزوست.
صائب (از آنندراج).

تخته بند شدن.

[تَ تَ / تِ بَ شُ دَ](مص مرکب) بسته شدن، چنانکه در دکان و جز آن. || خشک شدن از سرماخوردگی. سخت سرما خوردن که پشت و سینه سخت درد کند. اثر سرمای سخت به سینه و پشت که حرکت آن مشکل کند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تخته بند کردن.

[تَ تَ / تِ بَ کَ دَ](مص مرکب) زندانی کردن. در قید و بند انداختن :
در احسان، کنون که بگشاید؟
بوالحسن را چو تخته بند کنند.انوری.

تخته بندی.

[تَ تَ / تِ بَ] (حامص مرکب) جبیره ای که در شکسته بندی با تخته کنند. (ناظم الاطباء). || تختهء بزرگ از دو سوی بر سقف با طناب یا زنجیری آویختن و بر آن خوردنیها نهادن تا از تجاوز گربه و غیره مصون ماند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تخته بید.

[تَ تَ / تِ] (اِ مرکب) ساس. (ناظم الاطباء).

تخته پاره.

[تَ تَ / تِ رَ / رِ] (اِ مرکب)تخته های جداشده از کشتی شکسته و جز آن :
صحبت غنیمت است بهم چون رسیده ایم
تا کی دگر بهم رسد این تخته پاره ها.صائب.
شکستگان ز حوادث غمی نمی دارند
که تخته پاره ز طوفان نمی کند پروا.وحید.
خردی گزین که خردی زآفت مسلم است
کشتی چو بشکند چه زیان تخته پاره را.
وحید.

تخته پاک کن.

[تَ تَ / تِ پاکْ، کُ] (اِ مرکب) قطعه ای از اسفنج یا نمد و جز آن که تخته سیاه مدرسه ها را با آن پاک کنند.

تخته پل.

[تَ تَ / تِ پُ] (اِ مرکب) جسر و معبر چوبی. (ناظم الاطباء). پلی که از تخته ها بر خندق قلعه سازند تا در قلعه آمد و رفت واقع شود. (آنندراج). پلی از تخته. پل تخته ای :
قلعهء قهقهه دهان کرده
تخته پل بر درش زبان کرده.
زلالی (از آنندراج).

تخته پوست.

[تَ تَ / تِ] (اِ مرکب)همان پوست تخته. (آنندراج). پاره پوستی که درویشان و جز آنان با خود دارند زیرانداز را. تخته ای از پوست گوسفند که بر آن نشینند و خوابند :
با کلاه نمد به تخته پوست
شهریاریم و تاج و تخت این است.
نصیرای بدخشانی (از آنندراج).
-تخته پوست انداختن؛ کنایه از مقیم شدن به جایی است.

تخته پوش.

[تَ تَ / تِ] (ن مف مرکب)پوشیده شده با تخته های چوبین. (ناظم الاطباء). به تخته پوشیده: سقف تخته پوش. || (اِ مرکب) تابوت :
آخر نه بر سکندر شد تخته پوش عالم
بی یار ماند تختش در تخت بار ششتر.
خاقانی.
چون گریزد دل از بلا که جهان
بر دلم تخته پوش می بشود.خاقانی.
چو دیدم کزین حلقهء هفت جوش
بر آن تختور شد جهان تخته پوش.نظامی.

تخته پوش کردن.

[تَ تَ / تِ کَ دَ](مص مرکب) پوشانیدن سقف و جز آن را با تخته.

تخته تخته.

[تَ تَ تَ تَ / تَ تِ تَ تِ] (اِ مرکب، ق مرکب) قطعه قطعه. پارچه پارچه. (ناظم الاطباء). لخت لخت :
چو تخته سنگ بر آن خانه تخته تختهء زر.
فرخی.
گهی چون تخته تخته ساده سیم اندر هوا بر هم
گهی چون توده توده سوده کافورست بر بالا.
مسعودسعد.

تخته جان.

[تَ تِ] (اِخ) دهی است از دهستان شاخنات در بخش درمیان شهرستان بیرجند که در پنجاه وهشت هزارگزی شمال درمیان و هفده هزارگزی خاور شوسهء عمومی قاین به درح قرار دارد. جلگه ای گرمسیر است و 625 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصولش غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

تخته چوب.

[تَ تِ] (اِخ) دهی از دهستان پشتکوه در بخش اردل شهرستان شهرکرد است که در سیزده هزارگزی جنوب اردل و سه هزارگزی راه دوپلان قرار دارد. کوهستانی و معتدل است و از جنگل بلوط تشکیل یافته و دارای 370 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصولش غلات و حبوبات و بادام و گردو و انگور است. شغل اهالی زراعت است و دارای زیارتگاهی است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

تخته دوزی.

[تَ تَ] (اِخ) دهی از دهستان قلعه دره سی در بخش حومهء شهرستان ماکو که در 8500گزی باختر ماکو و پنج هزارگزی خاور شوسهء ماکو به بازرگان قرار دارد. جلگه ای گرمسیر است و 20 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء ساری سو و محصولش غلات است و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

تخته زدن.

[تَ تَ / تِ زَ دَ] (مص مرکب)تخته نرد بازی کردن. نرد باختن: یک دست تخته زدیم. رجوع به تخته نرد و نرد شود.

تخته زدن.

[تَ تَ / تِ زَ دَ] (مص مرکب)کنایه از پنبه را حلاجی کردن باشد. (برهان). بمعنی پنبه زدن نوشته اند و ظاهراً تصحیف پخته زدن به بای فارسی است، چرا که پخته بمعنی پنبه آمده است. (آنندراج). || رسم نصاری است که هنگام پرستش به ضرب و اصول تخته بر تخته زنند. (غیاث اللغات از شرح گل کشتی). تخته زدن ترسا؛ آنست که ترسایان وقت سحر در معبد خود تخته بر تخته می زنند. (آنندراج) :
هست آواز شلنگ تو به این زیبایی
که زند تخته بهنگام سحر ترسایی.
میرنجات (از آنندراج).
|| تخته زدن دکان؛ بند کردن دکان. (آنندراج). بستن دکان :
صرفه نتوان برد از کاری که شد بسیاردست
تخته زد زاهد دکان شید در ماه صیام.
مخلص کاشی (از آنندراج).

تخته سنگ.

[تَ تِ سَ] (اِخ) دهی از دهستان بیضا در بخش اردکان شهرستان شیراز است که در هفتادویک هزارگزی جنوب خاوری اردکان و دوهزارگزی راه فرعی زرقان به بیضا قرار دارد. دامنه ای معتدل است و 161 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصولش غلات و چغندر است. شغل اهالی زراعت است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

تخته سیاه.

[تَ تَ / تِ] (اِ مرکب) صفحهء بزرگی از چوب یا جز آن که سیاهرنگ زنند و بر دیوار مقابل نشیمن گاه شاگردان نصب نمایند و هر بار چیزی خواهند بر آن نویسند و سپس پاک کنند.

تخته شدن.

[تَ تَ / تِ شُ دَ] (مص مرکب) مسطح و هموار شدن. تخته شدن یاقوت؛ مسطح و هموار شدن یاقوت. (آنندراج) :
مفتون راه و رسم هنرور نمیشود
یاقوت اگرچه تخته شود در نمیشود.
تأثیر (از آنندراج).

تخته شلنگ.

[تَ تَ / تِ شَ / شِ لَ] (اِ مرکب) ورزش کشتی گیران است که هفت هشت تخته به دیوار قائم کرده و زنگها بسته بوضع معهود بر آن شلنگ زنند. (غیاث اللغات). تخته شلنگ زدن، شلنگ تخته زدن؛ نوعی از ریاضت کشتی گیران و آن چنانست که تخته را به دیوار می گذارند و از آن جا برمیجهند و یکبار به زور بر آن تخته می زنند. (آنندراج) :
دل دگر گرم تپیدن شده در سینهء تنگ
می زند آن بت طناز دگر تخته شلنگ.
میرنجات (از آنندراج).
در مصطلحات مقررهء کشتی گیران است که هفت هشت تخته به دیوار قائم کرده و زنگها بسته بوضع معهود بر آن شلنگ زنند و شلنگ جستن و پا افشاندن شاطران و کشتی گیران را گویند. (آنندراج) :
چنین گر بر در مردم شلنگ تخته خواهی زد
ترقی گر کنی آخر تو کشتی گیر خواهی شد.
خان خالص (از آنندراج).

تخته قاپو.

[تَ تَ / تِ] (ص مرکب)دهقان. که در خانه زندگی کند. شهری. روستایی. روستانشین. حضری. قراری. شهرنشین. ساکن حضر. ساکن شهر. شهرباش. مَدَری، مقابل بدوی و بادی و بادیه نشین.

تخته قاپو کردن.

[تَ تَ / تِ کَ دَ](مص مرکب) چادرنشینی را در مسکنی جای دادن و او را از بادیه گردی و جای بجای شدن به حضارت کشیدن.

تختهء قماش.

[تَ تَ / تِ یِ قُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) آنچه از دو تخته چوب سازند و در آن قماش ها را نگاه دارند و باز به طناب محکم بندند. (آنندراج) :
افتاده ام به بند نگهداری عیال
چون تختهء قماش که بندند با طناب.
تأثیر (از آنندراج).

تخته کردن.

[تَ تَ / تِ کَ دَ] (مص مرکب) بند کردن دکان. (آنندراج). بستن دکان.
- دکان خود را تخته کردن؛ از دعاوی علمی و ارشادی خود دست بداشتن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
- دکان کسی را تخته کردن؛ وی را بی اعتبار کردن. دعاوی علمی کسی را باطل ساختن. او را در انظار بی ارزش و نادرست نمودن.

تخته کشیده.

[تَ تَ / تِ کَ / کِ / دَ / دِ](ن مف مرکب) گسترده شده از تخته. (ناظم الاطباء).

تخته کلاه.

[تَ تَ / تِ کُ] (اِ مرکب) کلاه چوبینی که زنگها را بدان بندند و بر سر مجرمان گذارند و رسوا کنند و کلاه تخته و کلاه زنگله نیز گویند. (آنندراج). قسمی از سیاست که کلاه کاغذی زنگوله داری بر سر مجرم گذاشته و بر خر سوار کرده، گرد شهر می گرداندند و گاه میزدندش تا برقصد. (از ناظم الاطباء) :
از که آموختی این عدل که از اسپ کسان
تو کنی نعل و مرا تخته کله فرمایی.
ملا شریف (از آنندراج).
نازند شهان اگرچه بر تخت و کلاه
در مذهب ما تخته کلاه است اینجا.
اشرف (از آنندراج).
کیفر موسوم به تخته کلاه را شاردن نیز در ج 6 ص 129 ذکر میکند و میگوید: «نوعی تنبیه و کیفر است که در مورد کسبه ای که در مقیاسها تقلب کنند معمول میگردد». گردن او را از یک صفحهء چوبی بزرگ که شبیه خاموت است میگذرانند و این تخته روی شانه های متهم قرار میگیرد و در جلوی آن زنگوله ای آویزان است و روی سر او کلاهی بلند از جنسی کم بها می گذارند و در محلهء خود وی میگردانند و مردم بی سروپا با بانگ و فریاد و آواز بلند او را مورد ملامت و شماتت قرار میدهند. (سازمان اداری حکومت صفوی صص154 - 155). و رجوع به تخت کلاه و تخته کلاه کردن و تذکرة الملوک چ دبیرسیاقی ص49 شود.

تخته کلاه کردن.

[تَ تَ / تِ کُ کَ دَ](مص مرکب) چون کسی را خواهند که تمسخر کنند مشتی از عبیر بر روی حضار مجلس ریزند تا چون نوبت او رسد انگشت سیاهی بر رویش کشند یا قدری از دوده بر رویش مالند تا مردم او را به آن حالت دیده بخندند و گویند تخته کلاهش کردند. (آنندراج).

تخته کوب.

[تَ تَ / تِ] (ن مف مرکب) که با تخته ساخته شده باشد، چون سقفی یا کف اطاقی: بیشتر سقف اطاقهای گیلان و مازندران را تخته کوب کنند.

تخته گردن.

[تَ تَ / تِ گَ دَ] (ص مرکب) مرکب سخت عنان که عنان را برنتابد. (آنندراج). || آنکه دارای گردن پهن و کلفت و راست باشد. (ناظم الاطباء).

تخت هلاکو.

[تَ تِ هُ] (اِخ) در عهد سلاطین مغول، تخت هلاکو اسم ولایتی بوده میان دربند و بغداد و همدان و آسیای صغیر. (مرآت البلدان ج 1 ص419). عبارتست از دربند بادکوبه تا بغداد و از همدان تا سرحد روم و در حقیقت بایستی مراغه را به این نام خوانند، زیرا که تختگاه هلاکوخان بوده و در آنجا رحلت نمود و قبرش در میاندوآب معروف است. (انجمن آرا) (آنندراج).

تخته لنگر.

[تَ تَ لَ گَ] (اِخ) نام محلی کنار راه مشهد به تربت حیدریه، میان شریف آباد و شاه تقی است و در 42350گزی مشهد قرار دارد.

تخته مرغ.

[تَ تَ / تِ مُ] (اِ مرکب)دارکوب. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تخته مشق.

[تَ تَ / تِ مَ] (اِ مرکب) تختهء مشق. لوحی که کودکان بر روی آن مشق خط کنند. (ناظم الاطباء). بی اضافت و با اضافت، تختهء تعلیم. (آنندراج). || هر چیزی که بسیار به استعمال آید. (از آنندراج) :
لوح دلی که آینهء راز عالم است
حیف است حیف، تختهء مشق هوس کنی.
صائب (از آنندراج).

تخته نرد.

[تَ تَ / تِ نَ] (اِ مرکب) تخته که بر آن بازی نرد بازند. (غیاث اللغات) (آنندراج). اسباب بازی نرد. (ناظم الاطباء). ظاهراً درست آن تخت نرد، چنانکه در نسخ قدیمی منوچهری نیز همین گونه آمده است :
نه نرد و نه تخت نرد پیش ما
نه محضر و نه قباله و بنچه.
(یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
فلک همچو پیروزگون تخته نردی
ز مرجانْش مهره ز لؤلوش خصلی.
منوچهری.
منه مهره کز راست بازان معنی
در این تخته نرد آشنایی نیابی.خاقانی.
در تخته نرد عشق فتادم به دستخون
مهره بدست و خانه مششدر نکوتر است.
خاقانی.
ز لعل و زمرد یکی تخته نرد
بساطی ز یاقوت و زر سرخ و زرد.نظامی.
خیز و بساط فلکی درنورد
زآنک وفا نیست در این تخته نرد.نظامی.
رجوع به تخت و تخته و نرد شود.

تخته نرد آبنوسی.

[تَ تَ / تِ نَ دِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از فلک. (انجمن آرا). فلک. (فرهنگ رشیدی). فلک البروج. (ناظم الاطباء) :
بزیر تخته نرد آبنوسی
نهان شد کعبتین سندروسی.نظامی.

تخته یورد.

[تَ تَ] (اِخ) دهی جزء دهستان اوریاد در بخش ماه نشان شهرستان زنجان است که در چهل ودوهزارگزی شمال باختری ماه نشان و هیجده هزارگزی راه عمومی قرار دارد. کوهستانی و سردسیر است و 343 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء محلی و محصولش غلات و بنشن و یونجه است. شغل اهالی آنجا زراعت و گلیم و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

تختی.

[تَ] (ص نسبی) منسوب به تخت. || (اِ) لوحی که کودکان بروی آن علم و عمل خط می آموزند. || خاتم سنگی. || صدر. سینه. (ناظم الاطباء).

تختیر.

[تَ] (ع مص) تباه کردن شراب، ذهن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). خراب کردن شراب، کسی را. (قطر المحیط). تباه کردن شراب، کسی را و او را به حال سستی انداختن. (اقرب الموارد).

تخت یره.

[تَ یِ رِ] (اِخ) دهی از دهستان قیلاب بخش اندیمشک در شهرستان دزفول است که در هفت هزارگزی شمال خاوری اندیمشک و هشت هزارگزی شمال خاوری راه شوسهء خرم آباد به اندیمشک قرار دارد. کوهستانی و گرم است و 400 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصولش غلات و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان قالی بافی است. راه مالرو دارد و مردم آنجا از طایفهء لر هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

تختیم.

[تَ] (ع مص) نیک مُهر کردن، شدد للمبالغة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ختم. ختام. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). رجوع به ختم و ختام شود. || انگشتری در انگشت کردن. (از متن اللغه) (از المنجد). || تختیم کتاب؛ به پایان رسانیدن آن. (از متن اللغه).

تخت ییلاق.

[تَ یِیْ] (اِخ) دهی جزء دهستان خرقان شرقی در بخش آوج شهرستان قزوین است که در بیست هزارگزی خاور آوج و بیست هزارگزی راه عمومی در کوهپایه قرار دارد. سردسیر است و 50 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه سار و محصولش غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. مردم آنجا از ایل بغدادی هستند و در تابستان برای تعلیف گوسفند به کوه آق داق میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

تخثر.

[تَ خَثْ ثُ] (ع مص) سطبر و سخت شدن شیر. (اقرب الموارد) (المنجد). خاثر شدن. (از المنجد). ناظم الاطباء این کلمه را «سطبری» معنی کرده است.

تخثیث.

[تَ] (ع مص) گردآوردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). جمع کردن چیزی. (اقرب الموارد) (المنجد). || مرمت کردن چیزی. (ناظم الاطباء). ترمیم کردن چیزی. (اقرب الموارد) (المنجد).

تخثیر.

[تَ] (ع مص) سطبر و چغرات گردانیدن شیر را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). غلیظ گردانیدن شیر را. (اقرب الموارد).

تخثیم.

[تَ] (ع مص) پهناور گردانیدن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد) (آنندراج).

تخج.

[] (اِ) صاحب منتهی الارب در شرح «ازبئرار» آرد: برخاستن موی بر اندام و تخج برآوردن سگ. و این ترجمهء عبارت ذیل است: اِزْبَأرَّ الکلبُ اِزبِئراراً؛ تنفش حتی ظهرت اصول من وبر شعره. و این کلمه در جایی یافت نشد، ولی چون صاحب منتهی الارب، چنانکه در همه جا دیده میشود، لغت های مترجم قدیمی را در دست داشته که در دست ما نیست، ظاهراً چیزی شبیه به این کلمه وجود دارد. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). و رجوع به ازبئرار شود.

تخجم.

[تَ جُ / تَ خَجْ جُ] (ص) حریص و خداوند شره. (فرهنگ جهانگیری) (برهان) (ناظم الاطباء) (لسان العجم شعوری ج 1 ورق 285). رشیدی آرد: بفتحتین و ضم جیم تازی مشدد(1)؛ حریص و خداوند شره. خاقانی گوید بیت :
نامم همای دولت و شهباز حضرت است
نه کرکس فرخج(2) و نه زاغ تخجم است.
و له بیت :
پیش دلشان(3) سپهر و انجم
این بوده ورخج و آن تخجم.
و در فرهنگ بفتح اول و سکون دوم و ضم جیم آورده و مصرع خاقانی را چنین نقل کرده : «نه کرکس فرخجه و نه زاغ تخجم است» و بیت دیگر را ملاحظه نکرده ـ انتهی. صاحب انجمن آرا و آنندراج آرند: بر وزن تحکم؛ بمعنی حریص و خداوند شره و در فرهنگها، خاصه جهانگیری، مختلف و غلط آورده اند و عربی است نه پارسی و با حای مهمله صحیح نه به خای معجمه ـ انتهی. در برهان گوید تخجم بر وزن انجم؛ بمعنی حریص و خداوند شره باشد. ولی از بیت خاقانی بقرینهء فرخج این معنی درست درنمی آید، خاصه که انجم را به صفت آز و شره صفت نکرده اند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
(1) - این کلمه در کتابهای لغت عرب مشاهده نشده و اگر یقین کنیم که این شکل در اشعار خاقانی و بر وزن تفعل آمده است، ناگزیر باید قبول کرد که مصحف تجحم است. رجوع به همین کلمه شود.
(2) - در دیوان خاقانی چ عبدالرسولی و چ سجادی «فرخجی» آمده است.
(3) - مرحوم دهخدا در یادداشتی، «پیش درشان» ضبط کرده اند.

تخجیل.

[تَ] (ع مص) خجل کردن. (تاج المصادر بیهقی). خجل کردن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). شرمنده ساختن کسی را. (اقرب الموارد) (المنجد) : در شریعت مروت و طریقت فتوت تخجیل را که ازین تعجیل رفت دافعی نخواهد بود. (سندبادنامه ص153).

تخدب.

[تَ خَدْ دُ] (ع مص) راه رفتن نه بزودی و نه بدرنگی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). راه رفتن نه سریع و نه آهسته. (المنجد). راه رفتنی میانه چنانکه نه سریع باشد و نه بطی ء. (از اقرب الموارد).

تخدد.

[تَ خَدْ دُ] (ع مص) تخدد لحم؛ تخدید آن. (منتهی الارب). لاغر شدن و کم گردیدن گوشت کسی. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). انجوغ گرفتن و لاغر شدن. (منتهی الارب). در هم کشیده شدن و لاغر شدن اندام. (آنندراج). درکشیدگی و ترنجیدگی گوشت. (اقرب الموارد) (المنجد). متشنج شدن و لاغر شدن. (ناظم الاطباء). || فروهشته شدن گوشت کسی از لاغری. || پراکنده شدن قوم. (اقرب الموارد) (المنجد).

تخدر.

[تَ خَدْ دُ] (ع مص) پردگی شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). اختدار. (اقرب الموارد) (المنجد) (منتهی الارب). پنهان گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج). پوشیده گردیدن و در پرده شدن. استتار. (اقرب الموارد) (المنجد).

تخدع.

[تَ خَدْ دُ] (ع مص) تکلف در خداع. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (المنجد). بتکلف فریفتن و خدعه کردن. (ناظم الاطباء).

تخدید.

[تَ] (ع مص) انجوغ گرفتن. (تاج المصادر بیهقی). لاغر شدن و کم گشتن گوشت کسی. (منتهی الارب). لاغر شدن و کم گردیدن و درکشیده شدن و ترنجیدن گوشت کسی. (اقرب الموارد) (از المنجد). لاغر شدن. (ناظم الاطباء) (المنجد). || لاغر گردانیدن. لازم و متعدی است. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || شکافتن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تخدیر.

[تَ] (ع مص) پردگی گردانیدن زن. (تاج المصادر بیهقی). پردگی گردانیدن. (زوزنی). پردگی گردانیدن دختر. (از اقرب الموارد) (از المنجد). مقیم بودن دختر در خدر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || سست گرداندن عضوی. (از اقرب الموارد) (از المنجد). بی حسی و خدارت و سستی اندام. (ناظم الاطباء). مقابل لذع و آن تبرید است مر عضو را بحیثیتی که جوهر روحی را که حامل حس و حرکت است خنک و سرد گرداند در مزاج و در جوهر خویش غلیظ گردد. و قوای نفسانیه نباید آنرا استعمال کند. (از کشاف اصطلاحات الفنون). رجوع به لذع شود. || پنهان کردن ماده آهو بچهء خود را در زیر درخت و گودالی. || سست گردیدن پا بر اثر نشستن بر نشیمن ها. (اقرب الموارد).

تخدیر کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)بی حس نمودن و سست کردن اندام و جز آن. (ناظم الاطباء).

تخدیش.

[تَ] (ع مص) مبالغهء خَدْش. (زوزنی) (اقرب الموارد). خراشیدن چیزی را و تشدید آن [ به باب تفعیل رفتن ] بخاطر مبالغه است. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از آنندراج). || وقع فی الارض تخدیش؛ اندکی باران به زمین افتاد. (اقرب الموارد).

تخدیع.

[تَ] (ع مص) زدن غیرنافذ نابرنده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تخدیع به شمشیر؛ زدن زدنی غیرنافذ و نابرنده. (از اقرب الموارد). || فریفتن. (مؤید الفضلاء) (آنندراج).

تخدیم.

[تَ] (ع مص) پای ورنجن در پای کسی کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). خلخال پوشانیدن مرد، زن خود را. (از المنجد). || بسیار خدمت کردن. (زوزنی). || سپیدی گرداگرد خرده گاه اسب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). خُدِّمَ الفَرَسُ؛ قصر بیاض تحجیله عن الوظیف فاستدار بارساغ رجلیه دون یدیه فوق الاشاعر، فهو مُخَدَّم، فان کان برجل واحدة فهو اَرْجَل. (اقرب الموارد).

تخذ.

[تَ] (ع مص) فراگرفتن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). گرفتن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (اقرب الموارد) (المنجد): لو شِئتُ لتخِذْتُ علیه اجراً(1). و این مبنی بر آنست که تاء در اتخاذ اصلی باشد. (اقرب الموارد).
(1) - لو شئتَ لاتَّخَذْتَ علیه اجراً. (قرآن 18/77).

تخذرف.

[تَ خَ رُ] (ع مص) انداختن هسته های خرما را به کسی. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از المنجد) (ناظم الاطباء). || پاره پاره شدن جامه. (اقرب الموارد) (المنجد). رجوع به تخرق در همین لغت نامه شود. || انداختن شتران سنگریزه ها را با سپل خود از شتاب روی.(1) (ناظم الاطباء).
(1) - در این وزن بدین معنی در کتب لغت دیده نشد.

تخذم.

[تَ خَذْ ذُ] (ع مص) بریده شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد). || بریدن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). به تکلف بریدن چیزی را. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تخذیع.

[تَ] (ع مص) پاره پاره کردن و بریدن بدانسان که جدا نگردد. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از المنجد). پاره پاره کردن به شمشیر. (اقرب الموارد). || زدن به شمشیر چنانکه نافذ و کارگر نشود. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تخذیل.

[تَ] (ع مص) بر خذلان گذاشتن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). خوار گردانیدن و بر خواری گذاشتن. (آنندراج). || خذل عنه اصحابه؛ حملهم علی خذلانه. || به بددلی و ترک قتال واداشتن کسی را. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تخذیم.

[تَ] (ع مص) مبالغهء خَذْم. (زوزنی). بریدن و پاره پاره کردن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تقطیع. (اقرب الموارد). بسرعت بریدن چیزی را. (المنجد).

تخرب.

[تَ خَرْ رُ] (ع مص) خوردن کرم چوبخوار، درخت را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). سوراخ کردن کرم، درخت را. (المنجد).

تخربوب.

[تَ رَ] (ع ص) ناقهء نجیب. (منتهی الارب) (آنندراج).

تخرج.

[تَ خَرْ رُ] (ع مص) به علم رسیدن. (تاج المصادر بیهقی). به علم رسیدن و ادب یافتن. (آنندراج). فرا راه افتادن در علم و ادب و برساخته شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تدرب در علم و تعلم آن. (اقرب الموارد) (المنجد): تخرج علیه فی الفقه خلق کثیر. (اقرب الموارد). رجوع به تخریج شود.

تخرخر.

[تَ خَ خُ] (اِمص جعلی) منحوت از خر فارسی بمعنی حمار. بمزاح یا بقصد، خود را به نادانی (خری) زدن. خری نمودن. خویشتن را خر و نادان نمودن. وانمودن که نادان است و نباشد. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تخرخر.

[تَ خَ خُ] (ع مص) بجنبیدن شکم بزرگ. (زوزنی) (از اقرب الموارد) (از المنجد). جنبان شدن شکم کسی از کلانی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تخرد.

[تَ خَرْ رُ] (ع مص) خریدة گشتن زن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (المنجد). شرمنده گشتن و ساکت شدن از ترس و پست آواز گشتن. (ناظم الاطباء). رجوع به خرید و خریدة شود.

تخرس.

[تَ خَرْ رُ] (ع مص) طعام ولادت خود پختن زن. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). طعام ساختن زائو برای خویشتن. (از اقرب الموارد) (از المنجد). فی المثل: تخرسی یا نفسُ لامُخَرّسةَ لک؛ برای مردی مثل زنند که خود به کار خویش پردازد، آنگاه که کسی را نیابد که بدان کار پردازد. (اقرب الموارد).

تخرص.

[تَ خَرْ رُ] (ع مص) دروغ گفتن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). افترا کردن بر کسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). دروغ گفتن و افترا کردن. (آنندراج) (اقرب الموارد) (المنجد). قال ابوتمام:
تخرصاً و احادیثاً مُلفَّقةً
لیست بنبع اذا عدت و لا غَرَب.
(اقرب الموارد).

تخرص.

[تِ رِ] (معرب، اِ) یکی تخریص. (المعرب جوالیقی). رجوع به تخریص شود.

تخرصة.

[تِ رِ صَ] (معرب، اِ) تخرص. یکی تخریص. (المعرب جوالیقی). رجوع به تخریص شود.

تخرط.

[تَ خَرْ رُ] (ع مص) به دُمْغَزه گرفتن روغن از روغن دان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). تَخَرَّطَ الطائرُ، از باب تفعل؛ یعنی گرفت پرنده روغن را از روغن دان به بزدم خود. (شرح قاموس). تخرط الطائرُ(1) تخرطاً؛ اذا اخذ الدهن من مدهنه بزمکاه، کذا نص الصاغانی و الذی فی اللسان: اخذ الدهن من زمکاه. (تاج العروس ج 5 ص 128).
(1) - این معنی در صحاح و زوزنی و لسان العرب نیامده و مرحوم دهخدا در حاشیهء منتهی الارب ذیل این کلمه چنین یادداشت کرده است: این مورد هم ترجمه ای به فارسی بوده و عربی که تعریب کرده فارسی را غلط خوانده و اصل این بوده است: «تخرط؛ گرفت روغن را بدمگاه از روغن دان» و مترجم عرب بدمگاه را که بمعنی نوک مطلق هر چیز است نفهمیده و بزمکاه خوانده و عربی فرض کرده و چون در بزمکاه به یقین بوده افزودن طایر را پشت کلمهء تخرط جایز بلکه برای روشن شدن مطلب واجب شمرده است و سپس مترجم دیگری که همین را ترجمهء فارسی کرده و خود را در فارسی مخل میدانسته در ترجمهء آن به فارسی دمگاه را به دمغزه که بمعنی زمکی است ترجمه کرده است و گمان برده چون لفظ طائر هست دمغزه انسب از دمگاه است.

تخرق.

[تَ خَرْ رُ] (ع مص) دروغ فرابافتن. (تاج المصادر بیهقی). دروغ بربافتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). تخرق کذب؛ اختلاق آن. (اقرب الموارد) (المنجد). || دریده شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). دریده شدن و پاره پاره شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || شدت وزش باد. (المنجد). || فراخ دستی کردن در عطا. (تاج المصادر بیهقی). فراخی کردن در عطا. (زوزنی). فراخ دستی کردن در سخاوت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد):
فتی ان هو استغنی تخرق فی الغنی
و ان عض دهر لم یضع متنهُ الفقر.
(اقرب الموارد).

تخرم.

[تَ خَرْ رُ] (ع مص) از بن بکندن. (از تاج المصادر بیهقی). از بیخ برکندن منیة [ مرگ ] قوم را و بریدن. (منتهی الارب). ریشه کن کردن مرگ قومی را و از بن بکندن آنان را: فتُخُرموا و لکل جنب مصرع. (اقرب الموارد). || باز گردیدن درز. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (المنجد) (آنندراج). || بریده شدن تیزی بینی کسی. (از المنجد). سوراخ شدن مروارید و مهره و یا پردهء بینی. (ناظم الاطباء). || شکافته گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || خشم بنشستن. (از تاج المصادر بیهقی). ساکن شدن غضب. (منتهی الارب). ساکن شدن غضب و آرام گشتن خشم کسی. (ناظم الاطباء). فرونشستن خشم کسی. (اقرب الموارد). || معتقد دین خرمی گشتن. (از تاج المصادر بیهقی). معتقد دین خرمی گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). گرویدن به فرقهء خُرَّمیة. رجوع به خرمیة شود. || پیش آمدن کسی، دیگر را به ستم و حماقت(1). (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).
(1) - در منتهی الارب چ تهران «به ستم و حمایت» آمده و ظاهراً تصحیفی روی داده است. رجوع به اقرب الموارد شود.

تخرمل.

[تَ خَ مُ] (ع مص) پاره پاره گردیدن جامه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

تخرور.

[تُ] (ع ص) مرد متوسط میان چالاکی و سستی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تخریب.

[تَ] (ع مص) ناآباد کردن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ویران کردن. (تاج المصادر بیهقی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). خراب کردن. (آنندراج). ویرانی و خرابی و پایمالی و پاسپردگی و انهدام. (ناظم الاطباء). ویران گردانیدن.(1) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (المنجد) : چون بواسطهء دیار هند رسید لشکر به تخریب دیار... دست برگشاد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص 321).
صحت این حس ز معموری تن
صحت آن حس ز تخریب بدن.مولوی.
|| تخریب مزاده؛ خُرْبة قرار دادن توشه دان را. (اقرب الموارد) (المنجد).
(1) - در اقرب الموارد آرد: خَرَّبَ الجدارَ؛ ضد هدمه.

تخریب کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)ویران کردن. خراب کردن. هدم.

تخریج.

[تَ] (ع مص) بیرون آوردن چیزی را. (منتهی الارب). بیرون آوردن. (غیاث اللغات) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). تخریج چیزی از جایی؛ خارج کردن آن از آن جای. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || فرا راه افکندن شاگرد را. (از تاج المصادر بیهقی). شاگرد را فرا راه اوکندن. (زوزنی). فرا راه افکندن کسی را در علم و ادب و برساختن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). ادب دادن بر نیکی. (غیاث اللغات) (آنندراج). || نوشتن بعض لوح را و گذاشتن بعض آنرا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد). || بر انواع و اقسام گردانیدن عمل را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بر انواع گرداندن عمل چنانکه بعض آن مخالف بعض دیگر باشد. (اقرب الموارد) (المنجد). || چریدن مواشی بعض جای چراگاه را و گذاشتن بعض جای آن را. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد). || تقویم زمین و تعیین کردن مالیات آن. (از اقرب الموارد). وضع مالیات زمین. (از المنجد). || توجیه مسئله یا آشکار کردن گونه های آن. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || تخریج کتابی؛ به رده افکندن و تنظیم و ترتیب کردن مواد و یادداشتهای مهیاشدهء تألیف مؤلفی بدست خود یا دیگری. یادداشتهای مهیاشدهء کتابی را بصورت کتابی منظم و مبوب و مدون درآوردن. مواد گردکردهء کتابی را به باب ها و فصل های آنها نهاده، ترتیب و تنظیم کردن. پاکنویس کردن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || تخریج مناط؛ نزد علماء علم اصول بمعنی اخالة و مناسبت است. (کشاف اصطلاحات الفنون). رجوع به اخالة و مناسبت شود. || عام فیه تخریج؛ سالی که در وی فراخی و تنگی است. (منتهی الارب). فراخی در جایی و تنگی در جایی دیگر. (ناظم الاطباء). || (اِ) در حاشیهء مثنوی چ علاءالدوله، گریزگاه عمارت معنی شده و نیکلسن در شرح این لغت آورده است: صاحب فاتح الابیات آنرا نوعی ایوان و بالاخانه یا شاه نشین معنی کرده و کنایه از سر و گوشها و دستها و پاها یا اعضای خارجی بدن دانسته است، ولی من (نیکلسن) این معنی را دور از ذهن میدانم و تخریج در این بیت باید معنی مخرج بدهد یعنی سوراخ، دهانه، گذرگاه، دررو و گذر. (از فرهنگ لغات و تعبیرات مثنوی) :
در میان قصرها تخریجها
از سوی این سوی آن صهریجها.مولوی.

تخریجات.

[تَ] (ع اِ) جِ تخریج : و چون آن نوع کلمات را به مواعظ و نکت متصوفه آمیخته بود و از تخریجات خویش بحث در این اقاویل ریخته. (جهانگشای جوینی). رجوع به تخریج شود.

تخریس.

[تَ] (ع مص) زن زاج را طعام ساختن. (زوزنی). برای زنی که زائیده باشد طعام ساختن. (آنندراج). طعام مهمانی ولادت پختن برای زن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). زنِ زاج را طعام پختن. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تخریش.

[تَ] (ع مص) برآمدن سر خوشهء زراعت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || خراشیدن چیزی را. || بسوی خود کشیدن شاخهء درخت را با عصای سرکج. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تخریص.

[تِ] (معرب، اِ) خشتک پیراهن و جز آن، معرب تیریز. (منتهی الارب) (آنندراج).

تخریصة.

[تِ صَ] (معرب، اِ) تخریص. خشتک پیراهن و جز آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تخریط.

[تَ] (ع مص) راندن دوا شکم کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد).

تخریف.

[تَ] (ع مص) خرف خواندن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). پیر فاسدعقل و فرتوت خواندن. (آنندراج). خرف خواندن کسی را. (منتهی الارب). نسبت دادن کسی را به تباه خردی از کلانسالی. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تخریق.

[تَ] (ع مص) نیک بدریدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). دریدن و پاره پاره کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). پاره کردن. (غیاث اللغات) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (از المنجد) :
مدح تعریف است و تخریق حجاب
فارغ است از مدح و تعریف آفتاب.مولوی.
|| بسی دروغ گفتن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). بسیار دروغ گفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تخریم.

[تَ] (ع مص) پاره ای از چیزی ببریدن. (زوزنی). || تخریم خَرَزه؛ باز کردن درز را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد).

تخزب.

[تَ خَزْ زُ] (ع مص) تخزب جلد؛ تهبج [ آماس ] کردن پوست. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ورم کردن پوست بدون درد. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || تخزب ضرع ناقه؛ آماس کردن پستان ماده شتر. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء).

تخزبز.

[تَ خَ بُ] (ع مص) بزرگی نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تعظم. (اقرب الموارد). || روی ترش کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تعبس. (اقرب الموارد). || بدست زدن شتر، هر آنرا که یافت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

تخزع.

[تَ خَزْ زُ] (ع مص) واپس استیدن. (تاج المصادر بیهقی). تخلف کردن از قوم خود. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد). || پاره گوشت جدا کردن از جزور. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || بخش بخش کردن مردم چیزی را و گرفتن آن را میان خود. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). قطعه قطعه کردن و میان خود قسمت کردن چیزی را. || گرفتن چیزی را. (اقرب الموارد).

تخزل.

[تَ خَزْ زُ] (ع مص) آمدن بعض ابر بر بعض دیگر از گرانی. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || رفتن به گرانباری و سستی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تخزلج.

[تَ خَ لُ] (ع مص) شتاب کردن در مشی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). شتافتن در رفتن. (اقرب الموارد).

تخزم.

[تَ خَزْ زُ] (ع مص) خلیدن خار در پای کسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (المنجد).

تخزیر.

[تَ] (ع مص) تنگ کردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (المنجد). تنگ کردن و بهم کشیدن. (ناظم الاطباء).

تخزیع.

[تَ] (ع مص) بریدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد). || خزع فلاناً ظلع فی رجله؛ بازداشت او را از رفتار. (اقرب الموارد). || تقسیم کردن. (المنجد).

تخزیم.

[تَ] (ع مص) خِزامه [ حلقهء مویین ] در بینی شتر کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد).

تخس.

[تَ خَ / تَ] (اِ) تافتن دل باشد از غم و الم و به این معنی بجای حرف اول، بای ابجد نیز آورده اند. (از برهان) (انجمن آرا) (آنندراج). تافتن دل از غم و الم. (ناظم الاطباء). بمعنی تحس. از غم و غصه دلگیر و متغیرالاحوال شدن. (از لسان العجم شعوری ج 1 ورق 278 ب). بَخْس. پَخْس. و رجوع به بخسیدن و پخسیدن شود.

تخس.

[تُ] (ص) بچهء شرور و شیطان. (فرهنگ نظام). در تداول عوام و زنان، صفت کودکان بی آرام و شیطان. سخت مولع به بازی و بهانه گرفتن و اذیت کردن کسان و این صفت را برای کودکان تا چهارده و شانزده سالگی آرند. سخت شریر و شوخ. گمان می کنم این کلمه از تخشا بمعنی کوشنده و سعی کننده مانده است. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تخس.

[تُ خَ] (ع اِ) دلفین و آن جانوری است دریایی که غریق را به پشت خود یاری دهد تا غرق نشود. (منتهی الارب). دلفین که نوعی از جانوران دریائی باشد. (ناظم الاطباء). جانوری دریایی معروف به دلفین. (اقرب الموارد). دُخَس. رجوع به دلفین شود.

تخس.

[تَ] (اِخ) مشرق وی حدود چگل است و جنوب وی خلخ است و کوهستانهای خلخ، و مغرب وی گروهی از فرخیزیانند و شمال وی چگل است. و این ناحیتی است بسیار بانعمت تر از چگل و از آنجا مشک و مویهای گوناگون خیزد و خواسته شان اسب است و گوسپند و موی و خرگاه و خیمه و گردنده اند به زمستان و تابستان بر چراگاه و گیاخوار و مرغزارها. لازنه و فراخیه، دو قوم اند از تخس و هر یکی را از ایشان ناحیتی خرد است و دو ده است که بدین دو قوم بازخوانند. سویاب، دهیست بزرگ و از او بیست هزار مرد بیرون آید. بیکیلغ، دهیست بزرگ و بزبان سغدی این ده را سمکنا خوانند و دهگان او را ینالبرکین خوانند و با او سه هزار مرد برنشیند. اورکث، میان دو ده است از تخس و اندر او مردم اندک و بانعمت و مردمان توانگر. (حدود العالم).

تخس.

[تِ خِ] (اِخ)(1) کوهی مقدس در ولایت گیم نیاس(2) مشرف بر دریای سیاه: روز پنجم یونانیها به کوه مقدس رسیدند. نام این کوه تخس است. وقتی که یونانیهای دستهء اول از کوه بالا رفتند به قله ای رسیدند و دریا را مشاهده کردند [ مقصود دریای سیاه است ]. فریاد برآوردند دریا، دریا! (ایران باستان ج 2 ص1086).
(1) - Theches.
(2) - Gimnias.

تخسانجکث.

[تَ کَ] (اِخ) از قرای سغد سمرقند است و ابوجعفر محمد التخسانجکثی از آنجا است. (معجم البلدان ج 2 ص368).

تخسانجکثی.

[تَ کَ] (ص نسبی)منسوب به تخسانجکث. (معجم البلدان).

تخسانجکثی.

[تَ کَ] (اِخ) ابوجعفر محمد التخسانجکثی. از مردم تخسانجکث است. وی از ابونصر منصوربن شهرزاد المروزی و از وی زاهربن عبدالله سغدی روایت کرده. (معجم البلدان ج 2 ص 368).

تخس کردن.

[تُ کَ دَ] (مص مرکب) در تداول عوام، تقسیم کردن. بخش بخش به کسان مختلف دادن، چنانکه پولی را بقرض دادن به چندین کس. توزیع کردن. پراکندن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تخسم.

[تَ سَ] (اِخ) دهی جزء بخش مرکزی شهرستان رشت که در نه هزارگزی جنوب رشت و سه هزارگزی لاهان قرار دارد. جلگه ای مرطوب است و 248 تن سکنه دارد. آب آن از استخر و چاه و محصول آن برنج و چای و شغل مردم زراعت و مکاری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

تخس و پخس.

[تُ سُ پُ] (ص مرکب، از اتباع) پراکنده. متفرق، و با کردن صرف شود.
- تخس و پخس کردن؛ به قسمت های نامتناسب و دور از هم و نابجا قسمت و بخش کردن. به اشخاص مختلف بوام دادن وجهی را و به کارهای مختلف بکار انداختن مالی را. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تخسی.

[تُ] (حامص) در تداول، سخت بی آرامی طفل. شیطنت کودک.

تخسیج.

[تَ] (اِخ) قریه ای است در پنج فرسخی سمرقند. (از انساب سمعانی) (مراصد) (معجم البلدان).

تخسیجی.

[تَ] (ص نسبی) منسوب است به تخسیج. (انساب سمعانی). رجوع به تخسیج شود.

تخسیجی.

[تَ] (اِخ) ابویزید خالدبن کردة السمرقندی التخسیجی. وی از تخسیج و مردی عالم و حافظ بود و از عبدالرحمن بن حبیب بغدادی و از وی حسین بن یوسف بن الخضر الطواویسی روایت کرده است، و گوید که خالدبن کردة او را حدیث گفته است. (از معجم البلدان ج 2 ص 368).

تخسیر.

[تَ] (ع مص) هلاک کردن. (زوزنی) (غیاث اللغات) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد) (آنندراج): خسرهُ سوءُ عملهِ؛ ای اهلکهُ. (اقرب الموارد). || زیانکار گردانیدن. (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (از اقرب الموارد). || به زیان نسبت دادن کسی را. (اقرب الموارد). || ضرر و زیان : ... فماتزیدوننی غیر تخسیر. (قرآن 11/63).
در عطای ما نه تخسیر و نه کم
نه پشیمانی نه حسرت نه ندم.مولوی.
|| کمی. (غیاث اللغات) (آنندراج) :
تو مبین تخسیر روزی و معاش
تو مبین این قحط و خوف و ارتعاش.
مولوی.

تخسیرات.

[تَ] (ع اِ) جِ تخسیر :
وز بخیلان و ز تخسیراتشان
از برای خنده داد او هم نشان.مولوی.
رجوع به تخسیر شود.

تخسیة.

[تَ یَ] (ع مص) (از «خ س و») طاق و جفت بازیدن به گردکان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد).

تخش.

[تَ] (اِ) بالا و صدر مجلس. (برهان) (انجمن آرا) (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || نوعی از تیر. (برهان) (غیاث اللغات) (ناظم الاطباء). ولف در فهرست شاهنامه از قول نلدکه و پاول هرن این کلمه را بمعنی تیر یاد کرده است. (از حاشیهء برهان چ معین). || تیر آتشبازی را نیز گفته اند. (برهان) (انجمن آرا). تیر آتشبازی را گویند، چون تخشیدن بمعنی بالا نشستن است تیر آتشبازی را بهمین سبب تخش نامند که در هوا بسیار بلند میرود. (غیاث اللغات). تیر آتشبازی. (ناظم الاطباء). بعضی گویند تیر تخش به آن که در جنگ های هند سر دهند و آن آهنی باشد مجوف که از باروت پر کرده آتش در آن زنند جانب خصم به هوا اندازند، گویند. صاحب برهان قاطع نیز بر این است. مع ذلک اشعار استادان اشعاری بدان دارد. (آنندراج) :
تو گوئی چو شد تیر تخشش بلند
که کرده ست این ریشه در کاربند.
وحید (از آنندراج).
از بسکه گرم سوی عدویت روان شود
چون تیر تخش ناوک آتش فشان شود.
اشرف (ایضاً).
|| بعضی گویند تخش نوعی از کمان است که تیر بسیار کوچکی دارد. (برهان). نوعی از کمان که تیر کوچک دارد. (غیاث اللغات). نوعی از کمان که تیر از آن به تعبیه اندازند. (آنندراج) (فرهنگ رشیدی) (غیاث اللغات). نوعی از کمان که تیر بسیار کوچکی دارد. (ناظم الاطباء). نوعی از کمان است. (غیاث اللغات) (ناظم الاطباء). کمان تیر ناوک. (غیاث اللغات). ولف در فهرست شاهنامه تخش را بمعنی کمان، قوس نوشته و بدین بیت شاهنامه ارجاع کرده :
همه بنده در پیش رخش منند
جگرخستهء تیغ و تخش منند.
(از حاشیهء برهان قاطع چ معین) :
کمان تخش از هر سوی میدان
لب زه می گرفت از کین به دندان.
وحشی (از آنندراج).
به عطری که عطار گیسو دهد
به تیری که از تخش ابرو دهد.
ظهوری (ایضاً).
ز هر سو دواندند پرنده رخش
بدانسان که تیر از کمانهای تخش.
وحید هاتفی (ایضاً).
|| لغتی است در تخس :
گشایم در گنجهای کهن
که ایدر فکندم به شمشیر بن...
بخواه آنچه خواهی و دیگر ببخش
مکن بر دل ما چنین روز تخش.فردوسی.
رجوع به تخس شود.

تخشا.

[تَ] (نف) کوشنده و ساعی. (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج). سعی کننده و کوشنده. (برهان) (ناظم الاطباء). نعت فاعلی (صفت مشبهه) از تخشیدن. پهلوی «توخشاک»(1)، پازند «توخشا»(2). (حاشیهء برهان چ معین). دیگر اینکه حرف «ته » اوستایی... به تاء و سین تغییر می یابد، چنانکه «تَهْوَخْش» در فارسی تخشا (کوشا) و تهری در فارسی سه شده. (فرهنگ ایران باستان ص3) :
بکو تخشا به کاری گرفه پیوست(3)
همی باشید میدارید پیوست.
زراتشت بهرام (از فرهنگ جهانگیری).
(1) - tuxshak.
(2) - tuxsha. (3) - در نسخهء چاپی ص275 این شاهد نیامده ولی در یکی از نسخ خطی کتابخانهء سازمان چنین آمده، و شاید: مشو تخشا به کاری گر نپیوست.

تخشائی ارتش.

[تُ یِ اَ تِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) فرهنگستان این کلمه را بجای «صناعت ارتش» پذیرفته است.

تخشب.

[تَ خَشْ شُ] (ع مص) خوردن شتران چوب یا گیاه خشک را. (منتهی الارب) (آنندراج) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد): تتخشب الابلُ عیدانَالشجر؛ ای تتناول اغصانه. (اقرب الموارد).

تخشخش.

[تَ خَ خُ] (ع مص) آواز کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). شنیده شدن آواز بهم خوردن زیور یا سلاح یا هر چیز خشک که به یکدیگر خورد. گویند: سمعت خشخشةَ السلاح و الحلی؛ ای صوته. (از اقرب الموارد). شنیدن صدای برخورد شمشیر یا گیاه خشک. (از المنجد). || درآمدن در درختها و غایب شدن در آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). داخل شدن در میان مردم یا درخت. (اقرب الموارد) (المنجد).

تخشع.

[تَ خَشْ شُ] (ع مص) فروتنی نمودن. (زوزنی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تضرع. (اقرب الموارد) (از قاموس). تکلف خشوع. (اقرب الموارد). فروتنی و عجز کردن. (غیاث اللغات). تخشع و تخاشع؛ تکلف خشوع. (المنجد). تضرع کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تضرع. (المنجد): فلاتحسبی انی تخشعت بعدکم. (اقرب الموارد) : پس بزبان تضرع و بیان تخشع گفت. (سندبادنامه ص59). طریق کار جز زاری و تضرع و لابه و تخشع نمی دید. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص244).

تخشل.

[تَ خَشْ شُ] (ع مص) فروتنی کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) || خوار گشتن. (تاج العروس) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ذلیل شدن. (اقرب الموارد) (المنجد). || تطامن. (تاج العروس) (اقرب الموارد) (المنجد). افتاده شدن و به نشیب افتادن. انخفاض. || تباه و بکارنیامدنی شدن. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تخشم.

[تَ خَشْ شُ] (ع مص) بوی گرفتن گوشت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بوی بد گرفتن گوشت. (المنجد). تغییر رایحهء گوشت. (اقرب الموارد).

تخشن.

[تَ خَشْ شُ] (ع مص) درشت گردیدن و سخت شدن خشونت کسی. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). شدت یافتن خشونت کسی. (اقرب الموارد) (المنجد). || زیستن به زندگانی سخت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد). || پوشیدن لباس درشت غیراملس. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). لباس خشن پوشیدن. (اقرب الموارد) (المنجد). || سخن درشت گفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تخشی.

[تَ خَشْ شی] (ع مص) ترسیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد).

تخشیدن.

[تَ دَ] (مص) بالا نشستن. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). صدر مجلس نشستن. (ناظم الاطباء). قیاس شود با: پارسی باستان «همتخشی»(1)، «همتخشتا»(2)، ریشهء اوستائی «ثوخش»(3)، «ثوخشَ»(4)، غیور، باهمت، «ثوخشه»(5)، «ثوخشیشتَ»(6)، پهلوی «توخشیتن»(7)، هندی باستانی «تواکشس»(8)، قوه، نیرو. (حاشیهء برهان چ معین). تخشید، یعنی بالا نشست، چه تخش بمعنی بالا و صدر مجلس هم آمده است. (برهان). کسی که بالا نشست گویند تخشید. (فرهنگ رشیدی). || آقای دکتر معین در مزدیسنا و تأثیر آن در ادبیات پارسی ذیل کلمهء «هوتخش» آرد: هوتخش مرکبست از دو جزء، جزء اول بمعنی خوبست و جزء دوم از توخشیتن، تخشیدن بمعنی کوشیدن و ورزیدن است. هوتخش یعنی خوب ورزنده، نیکو کوشنده و مراد از آن طبقهء صنعتگر است... (مزدیسنا و تأثیر آن در ادبیات پارسی ص408). و رجوع به تخشا و تخشائی ارتش شود.
(1) - hamataxshaiy.
(2) - hamataxshata.
(3) - thwaxsh.
(4) - thwaxsha.
(5) - thwaxshah.
(6) - thwaxshishta.
(7) - tuxshitan.
(8) - tvakshas.

تخشیف.

[تَ] (ع مص) راهبری کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). راهنمائی کردن. (اقرب الموارد) (المنجد).

تخشیم.

[تَ] (ع مص) بوی شراب در خیشوم کسی رسیدن و مست گردانیدن او را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد). || دگرگون شدن بوی گوشت. (اقرب الموارد).

تخشی محله.

[تَ مَ حَلْ لَ] (اِخ) دهی از دهستان سدن رستاق در بخش مرکزی شهرستان گرگان است که در دوازده هزارگزی باختر گرگان و در کنار شوسه قرار دارد. دشتی است معتدل و 180 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آن برنج و غلات و توتون و سیگار است. شغل اهالی زراعت و گله داری است و صنایع دستی زنان آنجا بافتن پارچه های ابریشمی و کرباس است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3). و رجوع به سفرنامهء مازندران رابینو بخش انگلیسی ص26 شود.

تخشین.

[تَ] (ع مص) درشت کردن. (زوزنی) (آنندراج). خشن کردن چیزی را. (اقرب الموارد) (المنجد). || بخشم آوردن و کینه ور گردانیدن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). پر کردن سینهء کسی را از خشم و کینه و برافروختن او از خشم. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تخشیة.

[تَ یَ] (ع مص) ترسانیدن. (تاج المصادر بیهقی). ترسانیدن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد): خَشّ ذؤالة بالحبالة؛ یعنی بترسان گرگ را به مصیده. (اقرب الموارد).

تخصر.

[تَ خَصْ صُ] (ع مص) دست بر تهیگاه نهادن. || مِخْصَرة(1) بدست گرفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). فی الحدیث: المتخصرون یوم القیامة علی وجوههم النور؛ ای المصلون باللیل، از آن رو که چون خفته شوند دست های خود بر تهیگاه خویش نهند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).
(1) - تازیانه مانند. یا آنچه بر آن تکیه کنند. آنچه پادشاه یا خطیب بدست گیرد و بدان اشاره کند گاه سخن گفتن.

تخصص.

[تَ خَصْ صُ] (ع مص) خاص گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (المنجد). || یگانه شدن به چیزی. (اقرب الموارد) (المنجد). || (اصطلاح علم اصول) قسیم تخصیص. خروج شی ء از حکم بطبیعت و ذات نه بواسطهء مخصص لفظی. مث اگر گویند «دانشمندان پرهیزکار را اکرام کنید»، دو گروه از این حکم خارج اند: دانشمندان ناپرهیزکار که با قید لفظی «پرهیزکار» خارج شدند و آنرا تخصیص گویند، مردم نادان که بذاته از تحت حکم خارجند و آنرا تخصص گویند و بعبارت دیگر تخصیص را خروج بواسطهء دلیل لفظی و تخصص را خروج بواسطهء دلیل لبی گویند. رجوع به کتابهای اصول فقه شود.

تخصص یافتن.

[تَ خَصْ صُ تَ](مص مرکب) کاردان و ماهر شدن در کاری یا دانش و یا هنری. رجوع به متخصص شود.

تخصة.

[تَ خِصْ صَ] (ع مص) تفضیل دادن چیزی را به چیز دیگر و خاص کردن آنرا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد).

تخصیر.

[تَ] (ع مص) باریک میان گردانیدن. (تاج المصادر بیهقی). باریک میان کردن. (زوزنی). || باریک کردن. (اقرب الموارد). || قرار دادن کمر برای چیزی: کشحٌ مُخَصَّر. رجل مُخَصَّرالقدمین؛ ای قدمه تمس الارض من مقدمها و عقبها و یُخَوّی اخمصها مع دقة فیه و ... (از اقرب الموارد). و رجوع به مُخَصَّر شود.

تخصیص.

[تَ] (ع مص) خاص کردن. (زوزنی). خاص کردن. ضد تعمیم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). خاص گردانیدن. (آنندراج). تخصیص چیزی؛ ضد تعمیم آن. (اقرب الموارد) (المنجد). تخصیص به چیزی؛ تفضیل دادن آن. (از المنجد). یکی از رسومات دینیه است که شخص یا مکانی یا شیئی را برای عمل مقدس معین کنند. (قاموس کتاب مقدس) : و فایده در تخصیص عدل و سیاست و ترجیح آن بر دیگر اخلاق ملوک آنست که تمامی ابواب مکارم و انواع عواطف را بی شک نهایتی است. (کلیله و دمنه). || بر سر و دوش گردانیدن کودکان، نی را که در سر آن آتش گرفته باشد از بازی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || (اصطلاح علم معانی) تخصیص مسند برای اتمیت یا تمامیت فایده است، و تخصیص یا به اضافه است، چون قول سعدی:
زبان در دهان ای خردمند چیست؟
کلید در گنج صاحب هنر!
و چون قول مولوی:
اولیا اطفال حقند ای پسر
غائبی و حاضری بس باخبر.
یا به توصیف است، مثل قول حافظ:
رنگ تزویر پیش ما نبود
شیر سرخیم و افعی سیهیم.
(هنجار گفتار ص77).
|| (اصطلاح علم اصول) تخصیص علت؛ تخلف حکم از وصف است در بعضی صورتها بسبب مانعی. (از تعریفات جرجانی) (از کشاف اصطلاحات الفنون). هرگاه علت حکمی در موضوعی یافت شود لیکن آن حکم بر آن موضوع بخاطر مانعی تعلق نیابد، آنرا تخصیص علت نامند، چه مقتضی طبیعت علت تعلق آن حکم است بر آن موضوع، لکن دلیل دیگری دربارهء آن موضوع آن حکم را از آن برداشته است. || در لغت اختصاص دادن بخشی از جمله است به حکمی. و در اصطلاح نحویان، اشتراک نکره ها است و تقلیل اشتراک در معرفه ها توضیح نام دارد. بلکه توضیح در نظر نحویان رفع احتمالی است که در معرفه حاصل است و از آنکه گویند وصف گاه برای تخصیص است و گاه برای توضیح مقصود نهی معنی است که گفته شده و گاه تخصیص بر چیزی اطلاق شود که شامل تقلیل اشتراک و رفع احتمال باشد، مثلاً «رجل» در «رجل عالم» بعنوان بدلیت، احتمال شمول جمیع افرادش را داراست و با ذکر «عالم» این احتمال از میان میرود زیرا دانسته میشود که غیر «عالم» مقصود نیست ولی احتمال نسبت به افراد (مردان عالم) باقی میماند. اما «زید» در «زید تاجر» مشترک است میان تاجر و جز آن و محتمل است نسبت بهر دو و با ذکر صفت «تاجر» این احتمال زایل میشود. و باید دانست که اشتراک و احتمال یا معنوی است یعنی ناشی از معنی است چنانکه در نکرات است و یا لفظی یعنی ناشی از لفظ است. || و تخصیص در اصطلاح اهل معانی قصر است. || و در اصطلاح اصولیان بر چند معنی اطلاق شود: 1 - منحصر شدن عموم بر بعضی از افراد آن و این اصطلاح شافعی و مالکی است. 2 - منحصر شدن عام بر بعضی افراد آن به کلامی مستقل و متصل یعنی بدون فاصله و این اصطلاح حنفیان است و بقید کلام مخصص غیرکلامی خارج میشود که آن تخصیص اصطلاحی نیست و بقید مستقل، غیرمستقل خارج شود و بقید مقترن و متصل نسخ خارج گردد زیرا در نظر حنفی دلیل تخصیص اگر متراضی باشد نسخ خوانده میشود نه تخصیص. 3 - انحصار عام است به برخی از افراد بدلیل مستقل. 4 - انحصار لفظ است بر برخی از افراد اگرچه آن لفظ عام نباشد و این اعم است از معنی نخست، چنانکه گویند عشره عام است به اعتبار آحاد آن با قطع به اینکه آحاد آن از مسمیات عشره نیستند. و هرگاه عشره را با استثناء به خمسه اختصاص دهند گویند تخصیص داده شده است و همچنین است «مسلمون» که مراد از آن افراد معهودی باشند، در این صورت اگر بگوئی جائنی المسلمون فاکرمت المسلمین الا زیداً استثنای از آن اصطلاحاً تخصیص نامیده میشود. و نیز باید دانست که تخصیص همانگونه که بر قول و کلام اطلاق میشود در فعل نیز مجازاً گفته آید و همچنین است نسخ، و عضدی در مباحث سنت بدان تصریح کرده است و تخصیص را (بمعنی اول آن) به چند قسم منقسم کرده اند: مخصص یا متصل است یا منفصل زیرا یا خود فی حد ذاته مستقل است یا نیست و مخصص متصل پنج قسم است: استثناء، شرط، صفت، غایت، بدل بعض، و مخصص منفصل یا کلام است یا غیرکلام چون عقل و نحو آن و تخصیص به مستقل تخصیص است به اتفاق مذاهب، بخلاف تخصیص به غیرمستقل که مورد اختلاف است. (تلخیص از کشاف اصطلاحات الفنون). و رجوع به کتاب اصول و معانی بیان و تعریفات جرجانی شود.

تخصیصات.

[تَ] (ع اِ) جِ تخصیص: و اسم توزیعات و علاوات و سمت توجیهات و محالات و رسم تخصیصات و حوالات حذف و محو کنند. (ترجمهء محاسن اصفهان ص140). رجوع به تخصیص شود.

تخصیص دادن.

[تَ دَ] (مص مرکب)خاص کردن. (ناظم الاطباء). مخصوص گردانیدن چیزی را برای امری: فلان سرمایه اش را برای توسعهء فرهنگ تخصیص داد.

تخصیف.

[تَ] (ع مص) برابر شدن سپیدی پیری به سیاهی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). برابر شدن سپیدی پیری و سیاهی. (آنندراج). سپید شدن نیمی از موی کسی. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || بدخویی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بدخو شدن. (اقرب الموارد) (المنجد). || کوشیدن در تکلف به آنچه ندارد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد).

تخصیل.

[تَ] (ع مص) پاره پاره گردانیدن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (اقرب الموارد) (المنجد). || پیراستن درخت را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد). || بریدن برای شتر خصله را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

تخضب.

[تَ خَضْ ضُ] (ع مص)اختضاب. رنگ کردن با حنا و مانند آن. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تخضج.

[تَ خَضْ ضُ] (ع مص) لنگ گردیدن گوسپند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (آنندراج).

تخضخض.

[تَ خَ خُ] (ع مص) جنبیدن آب و آنچه بدان ماند. (زوزنی) (از آنندراج). جنبیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد).

تخضد.

[تَ خَضْ ضُ] (ع مص) خمیده گردیدن چوب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). شکسته شدن چوب. (اقرب الموارد) (المنجد).

تخضع.

[تَ خَضْ ضُ] (ع مص) فروتنی کردن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار) (آنندراج). فروتنی نمودن. (زوزنی). بر خود بستن فروتنی را. (ناظم الاطباء). به تکلف فروتنی نمودن. (اقرب الموارد) (المنجد). || زاری نمودن. (ناظم الاطباء).

تخضعب.

[تَ خَ عُ] (ع مص) درهم و برهم شدن کاری. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

تخضلب.

[تَ خَ لُ] (ع مص) ضعیف شدن کار کسی و برهم و درهم گردیدن آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ضعیف شدن کار و گفته اند اختلاط کار. (اقرب الموارد).

تخضور.

[تَ] (ع ص) سبز. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). یَخْضور. تخضیر.

تخضیب.

[تَ] (ع مص) خضاب کردن. (تاج المصادر بیهقی). رنگ کردن چیزی را. (منتهی الارب). رنگ کردن چیزی را. و تشدید بخاطر مبالغت بود. (اقرب الموارد) (المنجد). رنگ کردن. (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تخضید.

[تَ] (ع مص) مبالغهء خَضْد. (زوزنی). بریدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد).

تخضیر.

[تَ] (ع مص) سبز گردانیدن. (تاج المصادر بیهقی). سبز کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد). || برکت داده شدن کسی در چیزی. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تخضیر.

[تَ] (ع ص) تخضور. سبز. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تخضیض.

[تَ] (ع مص) آراستن کسی را به مهره های خَضَض. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). آراستن کسی را به مهره های خرد و سفید که کودکان پوشند. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تخضیع.

[تَ] (ع مص) فروتن گردانیدن. (زوزنی) (اقرب الموارد) (المنجد). || پاره پاره بریدن گوشت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بریدن گوشت. (اقرب الموارد) (المنجد).

تخطئة.

[تَ طِ ءَ] (ع مص) به خطا منسوب کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (اقرب الموارد) (المنجد). خطا گرفتن در کار کسی. (غیاث اللغات از کنز). گفتن کسی را که تو خطا کردی. (منتهی الارب). تخطی ء. (ناظم الاطباء). خطا گرفتن در کار کسی و نسبت خطا به کسی دادن. (ناظم الاطباء). || بدی از کسی دور کردن. یقال : خُطّی ءَ عنهُ السوء. (منتهی الارب).

تخطئه کردن.

[تَ طِ ءَ / ءِ کَ دَ] (مص مرکب) خطا گرفتن در کار از کسی. نسبت خطا به کسی دادن. بدگویی کردن از کسی. کسی را به بدی منسوب کردن.

تخطر.

[تَ خَطْ طُ] (ع مص) گذشتن و تجاوز کردن از چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تخطره شر فلانٍ؛ یعنی گذشت از شر او. چنین است در نسخ و صحیح تخطراه است چنانکه در گفتهء عدی بن زید آمده:
و بعینیک کل ذاک تخطرا-
ک و تمضیک نبلهم فی النبال.
گفته اند: تخطراک و تخطاک به یک معنی است و ابوسعید صورت دوم یعنی تخطاک را روایت کرده و تخطراک را رد کرده است و دیگری گفته: تخطرانی شر فلان و تخطانی؛ یعنی شر او از من گذشت. (از تاج العروس ج 3 ص185). تخطر؛ از خطر گذشتن. گویند: تخطر شر فلان؛ یعنی از شر او گذشت. و در بعضی از نسخ بصورت تخطری آمده است. (از شرح قاموس ترکی). و رجوع به اقرب الموارد و المنجد شود.

تخطرب.

[تَ خَ رُ] (ع مص) افترا کردن و دروغ گفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تقول و گفتن چیزی را که واقع نشده باشد. (از اقرب الموارد).

تخطرف.

[تَ خَ رُ] (ع مص) بشتاب رفتن و گام فراخ نهادن، یا دو گام را یک گردانیدن به تیزروی. (منتهی الارب) (آنندراج). بشتاب رفتن و گام فراخ نهادن و در تیزروی، دو گام را یک گردانیدن. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). تندی در رفتار. (المنجد). || مسترخی گردیدن پوست زن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || به شمشیر زدن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (المنجد) (اقرب الموارد).

تخطرفات.

[تَ خَ رُ] (ع اِ) جِ تخطرف (بمعنی اول): اما چون متحرکات متوالی پنج شد و تجاوز آن از حد اعتدال درگذشت... از تخطرفات شعراست و آنرا اعتباری نباشد. (المعجم فی معاییر اشعار العجم چ مدرس رضوی ص29). رجوع به مادهء قبل شود.

تخطروان.

[تَ طَ رَ] (معرب، اِ مرکب)دزی در ذیل قوامیس عرب این کلمه را بجای تخت روان آورده است. (دزی ج 1 ص142).

تخطف.

[تَ خَطْ طُ] (ع مص) درربودن. (تاج المصادر بیهقی). ربودن. (زوزنی) (دهار) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). انتزاع. اجتذاب. (اقرب الموارد) (المنجد). || استلاب. (اقرب الموارد) (المنجد). استراق. گذشتن بر وی بسرعت. (اقرب الموارد).

تخطل.

[تَ خَطْ طُ] (ع مص) خرامیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تبختر و تلوی در رفتن. (اقرب الموارد) (المنجد).

تخطؤ.

[تَ خَطْ طُءْ] (ع مص) اِخطاء. (اقرب الموارد). نسبت دادن کسی را به خطا. (منتهی الارب). بخطا درافکندن کسی را. (اقرب الموارد). || تخطؤ سهم؛ گذشتن تیر از صید و تجاوز کردن از آن. || درصدد خطا گرفتن از کسی در مسئله ای برآمدن. (اقرب الموارد).

تخطی.

[تَ خَطْ طی] (ع مص) (از «خ ط ء») خطا کردن. || نسبت دادن کسی را به خطا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به تخطؤ شود.

تخطی.

[تَ خَطْ طی] (ع مص) فاگذشتن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). درگذشتن. (آنندراج). تخطی ناس؛ تخطی رقاب مردم کردن و گذشتن از آنها. چون واوی باشد مسلط شدن بر مردم و گذشتن از آنها. (ناظم الاطباء). اختطاء. (اقرب الموارد) (المنجد). تجاوز و درگذشتن. (از المنجد). مسلط شدن بر مردم و تجاوز از آنان. (اقرب الموارد). || (اصطلاح ریاضی) بیرونی در التفهیم آرد: تخطی چیست؟ این آنست که به جذر بیرون آوردن یک مرتبه یا بیشتر، دست بازداری و بگویی در جذر بیرون آوردن یکون لایکون یکون و به کعب بیرون آوردن یکون لایکون و لایکون یکون. و گروهی بجای یکون یعطی گویند و مراد آنست تا مرتبهء دهندهء آخرین دانسته آید. (التفهیم چ همایی ص 43).

تخطی ء.

[تَ] (ع مص) (از «خ ط ء») گفتن کسی را که تو خطا کردی. (ناظم الاطباء). تخطئة. نسبت دادن کسی را به خطا. (اقرب الموارد) (المنجد).

تخطیط.

[تَ] (ع مص) مخطط بافتن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || اندک خوردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). اندک خوردن مرد. (اقرب الموارد). || خط دار کردن چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || قرار دادن خطوط و حدود برای بلاد. (اقرب الموارد) (المنجد).

تخطیف.

[تَ] (ع مص) ربودن. (اقرب الموارد) (المنجد) (آنندراج).

تخطی کردن.

[تَ خَطْ طی کَ دَ] (مص مرکب) تجاوز کردن و گذشتن از حد.

تخطیم.

[تَ] (ع مص) مبالغهء خَطْم. (زوزنی) (از تاج المصادر بیهقی). مهار در بینی شتر کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد).

تخطیة.

[تَ یَ] (ع مص) دور کرده شدن بدی از کسی. (ناظم الاطباء). رجوع به تخطئة شود.

تخظیة.

[تَ یَ] (ع مص) اخظاء. سطبر و درشت گردانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تخفج.

[تَ خَفْ فُ] (ع مص) میل کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

تخفر.

[تَ خَفْ فُ] (ع مص) شرم داشتن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). سخت شرمگین شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد). || پناه خواستن از کسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد). در زینهار کسی شدن. (آنندراج) (اقرب الموارد) (المنجد). || بازداشتن و پناه دادن و ایمن ساختن. (اقرب الموارد). || بدرقه خواستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). خواستن از کسی تا بدرقهء وی گردد. (اقرب الموارد) (المنجد). || بدرقه و نگاهبان شدن کسی را و نگاه داشتن. || (اِمص) شرم سخت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تخفس.

[تَ خَفْ فُ] (ع مص) بر زمین افتادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || بر پهلو خفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد).

تخفف.

[تَ خَفْ فُ] (ع مص) موزه پوشیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد).

تخفی.

[تَ خَفْ فی] (ع مص) نهان و پوشیده گردیدن چیزی. (ناظم الاطباء). پوشیده شدن. || به تکلف پوشیده و پنهان شدن. (اقرب الموارد).

تخفیر.

[تَ] (ع مص) زینهار دادن. (تاج المصادر بیهقی). بدرقه و نگاهبان شدن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). در زینهار قرار دادن کسی را و در ایمنی گذاشتن او را و حمایت کردن از وی. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || تسویر. (اقرب الموارد) (المنجد). || شرم زده کردن. (تاج المصادر بیهقی). رجوع به تخفر شود.

تخفیس.

[تَ] (ع مص) اندک یا بسیار آب ریختن در شراب. (منتهی الارب). آب ریختن در شراب. (آنندراج) (ناظم الاطباء). خَفَّسَ من الماء و اَخْفَسَ؛ اقل او اکثر من شربه. (اقرب الموارد).

تخفیش.

[تَ] (ع مص) ویران کردن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). ویران کردن بناء را. (اقرب الموارد) (المنجد). || بر زمین افکندن کسی را و پاسپر کردن او. || ضعیف شدن بدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (اقرب الموارد) (المنجد). || چسبیدن به زمین. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد).

تخفیض.

[تَ] (ع مص) آهسته گفتن سخن. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء): خَفّض القول یا فلان؛ آهسته بگو ای فلان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || آسان و سبک کردن کار را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). سبک کردن. (المنجد). فروگذاشتن و آسان کردن. (آنندراج): خَفّض عنک؛ ای هَوّنْ علیک. (اقرب الموارد). تخفیض چیزی؛ آسان گردانیدن آن. نرم گردانیدن. (المنجد). || کشیدن سر شتر را بسوی زمین برای سوار شدن بر آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

تخفیف.

[تَ] (ع مص) سبک کردن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار) (زوزنی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد). با لفظ دادن و کردن مستعمل است. (از آنندراج). سبکی و سبک کردگی. ملایمت و تسکین و کمی و کم کردگی و کاستگی. (ناظم الاطباء). آسان گرفتن. فی الحدیث: خَفّفوا الخَرْصَ؛ ای لاتستقصوا علیهم فیه. (اقرب الموارد). گفتند [حصیری و پسرش] فرمانبرداریم بهرچه فرماید [خواجه احمد] اما مهلتی و تخفیفی ارزانی دارد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص160). و رعایا را به عدل و تخفیف مخصوص دارم و اگر بخلاف این روم از پادشاهی و ملک بیزار شوم. (فارسنامهء ابن البلخی ص76). در دامن امن و فراغت اعتیاد و عادت گرفته اند و با تخفیف و ترخیه الف یافته. (سندبادنامه ص40). || اختصار کلمه برای سهولت تلفظ و برداشتن تنوین و تشدید از آن. (ناظم الاطباء). تخفیف حرف؛ خلاف تشدید آن. (اقرب الموارد) (المنجد). ضد تشدید است. و اِن مخففه و نون مخففه نیز از این ماده است. و گاه اطلاق میشود بر ساکن ساختن حرف. چنانچه در فتح الباری گفته. (از کشاف اصطلاحات الفنون). || تخفیف همزه در نزد صرفیان اطلاق میشود بر تغییر همزه بقلب یا حذف یا اسکان. و همزهء مخففه را همزهء بین بین نامیده اند. (از کشاف اصطلاحات الفنون). || تخفیف جامه؛ نازک گردانیدن آن. (المنجد). || (اصطلاح علم استیفاء) آنچه وضع کنند بر استمرار. (نفایس الفنون قسم اول ص 105).
- تخفیف تصدیع؛ کاستن دردسر و مزاحمت.
- تخفیف دردسر؛ رفع زحمت و کاستن رنج و سختی.
- تخفیف زحمت کردن؛ کاستن رنج و سختی. رفع زحمت کردن :
خاک کویت برنتابد زحمت ما بیش ازین
لطفها کردی بتا تخفیف زحمت میکنم.
حافظ.

تخفیف دادن.

[تَ دَ] (مص مرکب) آرام دادن. کم کردن. کاستن. (ناظم الاطباء). سبک ساختن. کاستن رنج :
حدیث عشق دراز است و یار نازک طبع
دماغ دردسرش نیست میدهم تخفیف.
طالب آملی (از آنندراج).

تخفیف کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)سبک کردن. تخفیف دادن. تسکین دادن. آرام کردن :
در هر آن مجلس که برخیزد نسیم خلق تو
شاید آنجا می کند تخفیف دردسر گلاب.
جمال الدین سلمان (از آنندراج).

تخفیفه.

[تَ فی فَ / فِ] (از ع، اِ) تخفیفة. دستار کوچکی که هنگام خواب و خلوت بسر پیچند، نسبت به عمامه سبک میباشد. (آنندراج). عمامهء کوچکی که در هنگام خوابیدن و یا در رفتن بیت الخلاء بر سر می گذارند. (ناظم الاطباء) : علی رأسه کوفیة و تخفیفة صغیرة. (عیون الانباء ج 2 ص177).
بر سر بجای طاقیه ام هست کله پوش
تخفیفه را جنیبهء دستار می کنم.نظام قاری.
تخفیفهء فراخ بر سرفراز من
کوتاه کرد قصهء عمر دراز من.نظام قاری.
به گازر از جهت عید داده شد دستار
به ماتم رمضان بسته اند تخفیفه.نظام قاری.
اگر خفت نمی آرد بسر ترک ادب کردن
چرا بر سر نهد تخفیفه هر کس بی تکلف شد.
تأثیر (از آنندراج).
کجاست راحت تخفیفه و سبک روحی
علاقه نیست به دستار اعتبار مرا.
مخلص کاشی (ایضاً).

تخفیة.

[تَ یَ] (ع مص) اِخفاء. پوشیدن و پنهان کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تخقین.

[تَ] (ع مص) پادشاه و سردار کردن قوم کسی را بر خود. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). پادشاه و رئیس کردن ترکان کسی را بر خود. (اقرب الموارد) (المنجد).

تخ کردن.

[تِ کَ دَ] (مص مرکب) در زبان کودکان، بیرون کردن چیزی را که در دهان دارد: تخ کن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تخکلوز.

[تَ کَ] (اِ) تخکلول. تخکلون. نخکله. پوست کلفت. (ناظم الاطباء). رجوع به تخکلول و تخکلون شود.

تخکلول.

[تَ کَ] (اِ) گردوی سخت که تخکلوز و تخکلون هم گویند. (لسان العجم شعوری ج 1 ورق 284 ب). رجوع به تخکلوز و تخکلون شود.

تخکلون.

[تَ کَ] (اِ) گردوی سختی که مغز آن از پوست خارج نشود. (از لسان العجم شعوری ج 1 ورق 286 ب) :
مشو ممسک مال و سخت درون
نیاید بکار کسی تخکلون.
میر نظمی (از شعوری ایضاً).
و رجوع به تخکلول و تخکلوز و نخکله شود.

تخگم.

[تَ گَ] (اِ) خانهء تابستانی. (ناظم الاطباء) (از فرهنگ شعوری ج 1 ورق 285 الف).

تخگم.

[تَ گَ] (اِخ) نام ولایتی در ترکستان. (ناظم الاطباء) (از فرهنگ شعوری ج 1 ورق 285 الف).

تخلج.

[تَ خَلْ لُ] (ع مص) جنبیدن و لرزیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). اضطراب و تحرک. (اقرب الموارد) (المنجد). || تفکک و پیچ پیچان راه رفتن مفلوج. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). پیچ پیچان راه رفتن مفلوج چنانکه به چپ و گاهی براست کشیده شود. (اقرب الموارد). تمایل. (المنجد).

تخلخل.

[تَ خَ خُ] (ع مص) خلخال در پای کردن. (منتهی الارب). خلخال در پای زن کردن. (از ناظم الاطباء). || خلخال در پای کرده شدن. || ضد تکاثف. (ناظم الاطباء). جدا شدن اجزای چیزی از یکدیگر. ضد تکاثف. (غیاث اللغات) (آنندراج). زیاد شدن حجم بدون آنکه چیزی از خارج بر آن ضمیمه شود و ضد آن تکاثف است. (تعریفات جرجانی). ازدیاد اجزاء جسم است بر نسبت طبیعی بدون آنکه چیزی از خارج بدان منضم شود. (از کشاف اصطلاحات الفنون). تخلخل اصطلاحاً بمعنای ازدیاد حجم است بدون آنکه جسمی دیگر به آن ضمیمه شود و بعبارت دیگر تخلخل عبارت از ازدیاد حجم و تکاثف که مقابل آن است بمعنای نقصان در حجم است بدون آنکه در قسم اول یعنی تخلخل به جوهر آن چیزی افزوده و در قسم دوم یعنی تکاثف چیزی از جوهر آن کاسته شود. بعضی می گویند تخلخل عبارت از انبساط ماده است در کم. بعضی دیگر مانند شیخ اشراق می گویند چون وجود خلا محال است بنابراین تخلخل حقیقی هم محال است و آنچه را تخلخل و تکاثف پندارند عبارت از دخول جسمی (در تخلخل) و خروج جسمی دیگر (در تکاثف) می باشد. قطب الدین گوید تخلخل با تباعد اجسام باشد بعضی از بعضی، یا آنکه متخلخل شود میان اجزاء اجسامی از آن که مناسب آن اجزاء می باشد کل المناسبة، یا زیادت مقدار جسم بود نه به انضیاف مادهء دیگر به او، بل به جهت آنکه ماده را مقداری نیست در حد ذات خود. و گاه تخلخل اطلاق میشود بر انتفاش و آن عبارت از تباعد اجزاء و دخول اجزاء مباین در میان فواصل اجزاء آن میباشد. (فرهنگ لغات و اصطلاحات فلسفی صص77 - 78) :
ز جنبش نمودن به جایی رسید
کزو آتشی در تخلخل دمید.نظامی.

تخلس.

[تَ خَلْ لُ] (ع مص) اختلاس. (زوزنی). ربودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

تخلص.

[تَ خَلْ لُ] (ع مص) رهایی یافتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رهایی یافتن و انفصال و تجرد. (اقرب الموارد) (از المنجد): تخلصت قائبة من قوب؛ ای بیضة من فرخ؛ برای کسی مثل زنند که از صاحب خویش جدا شده است. (اقرب الموارد). || انتقال از این بدان. (المنجد). || جدا کردن، چنانکه در رشته های پشم هرگاه به یکدیگر تابد. (اقرب الموارد). || در اصطلاح شعرا نام ممدوح آوردن است، چنانکه در جامع الصنایع آمده، ولی در اساس الفضلا که تصنیف قاضی شهاب الدین است مندرج است که حسن تخلص است که خروج از غزل و دخول در مدح به احسن وجه باشد و در این معنی لغوی مرعی می شود زیرا چه رستن از غزل است. (آنندراج). || (اِ) نامی که شاعر برای خود مقرر کند و بدان مشهور گردد، مانند فردوسی و سعدی و حافظ و جز آنها. || هر بیتی که شاعر تخلص خود را در آن آورد. (ناظم الاطباء). بهر سه معنی اخیر رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون شود.

تخلص کردن.

[تَ خَلْ لُ کَ دَ] (مص مرکب) ذکر نمودن شاعر تخلص خود را در شعر. (ناظم الاطباء). رجوع به تخلص شود.

تخلع.

[تَ خَلْ لُ] (ع مص) منهمک شدن در نوشیدن شراب و لازم گرفتن آنرا. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || فراخ رفتن و پاها را در رفتار از هم جدا نهادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تفکک. (اقرب الموارد) (المنجد). || پنهان بیرون شدن و گذشتن. (از اقرب الموارد).

تخلف.

[تَ خَلْ لُ] (ع مص) واپس ایستادن. (زوزنی) (از تاج المصادر بیهقی). بازایستادن. (زوزنی). سپس ماندن از چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). درعقب ماندگی و درنگی و توقف. (ناظم الاطباء). تأخر. (اقرب الموارد) (المنجد). بازپس ایستادن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). سپس ماندن از کسی و واپس ایستادن. (آنندراج). || خلف و خلاف وعده و عهد و پیمان کردن. (از ناظم الاطباء). خلاف کردن در وعده. (غیاث اللغات) : و گرد تخلف و تقاعد برآمد. (کلیله و دمنه). || واگذاشتن قوم را و گذشتن از آنان. (ذیل اقرب الموارد).
- تخلف علت از معلول محال است؛ قاعدهء فلسفی است که گوید معلول همیشه متلازم با علت است. (امثال و حکم دهخدا ج 1 ص542).

تخلف افتادن.

[تَ خَلْ لُ اُ دَ] (مص مرکب) خلاف وعده و عهد واقع شدن امری. در این بیت، خطا بودن، تفسیر بخطا کردن، تعبیر نادرست و مانند آنها معنی میدهد :
بود این نکته پر روشن که در باب جناب تو
تخلف تا ابد افتاده در اقوال انسانی.
علی خراسانی (از آنندراج).

تخلف کردن.

[تَ خَلْ لُ کَ دَ] (مص مرکب) خلاف کردن. بازپس ایستادن از وعده و عهد و امری :
بر چهرهء ما خاک در دوست گواه است
کز طاعت میخانه نکردیم تخلف.
علی خراسانی (از آنندراج).
رجوع به تخلف شود.

تخلق.

[تَ خَلْ لُ] (ع مص) دروغ فرابافتن. (تاج المصادر بیهقی). دروغ گفتن. (زوزنی). بربافتن دروغ را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || خَلوق بر خویشتن کردن. (از تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). خود را به خلوق خوشبوی گردانیدن. (اقرب الموارد) (از المنجد). || خوی کسی گرفتن. (منتهی الارب). خلق گرفتن و خو کردن و خوش خو شدن. (غیاث اللغات) (ناظم الاطباء). تخلق به اخلاق دیگری؛ تکلف در آن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). خویی به خود گرفتن که فطری نباشد و به تکلف خود را بر آن دارد. (از اقرب الموارد) (از المنجد): لیس التخلق بالاخلاق کالخلق. لاتتخلق باخلاق السفیه. (از اقرب الموارد).

تخلل.

[تَ خَلْ لُ] (ع مص) به میان گروهی در شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). درآمدن در میان کسان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (المنجد). در میان قوم شدن. (آنندراج). درآمدن در میان کسان یا در خلال خانه های آنان. (از اقرب الموارد). || درآمدن در حوالی قوم. || سپری شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). سپری شدن چیزی. (آنندراج). || به یکی از جای مخصوص باریدن باران. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). باران به یک جایی مخصوص باریدن. (آنندراج). باریدن باران در جایی مخصوص، نه همه جا. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || جستن رطب را در میان شاخه ها. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تخللَ الرُطبَ؛ طلبه خلالَالسَعَف بعد انقضاءالصرام. (اقرب الموارد). || سوراخ نافذ کردن در چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). نفوذ کردن چیزی در چیزی: تخلل الشی ءُ فیه؛ نفذ. (اقرب الموارد) (المنجد). || زدن کسی را پیاپی به نیزه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد). || خلال کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). خلال کردن در دندان. (منتهی الارب). خلال کردن دندان. (آنندراج) (ناظم الاطباء). پاک کردن آنچه در میان دندانها است. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || انگشتان در میان یکدیگر آوردن در وضو. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تخله.

[تَ لَ / لِ] (اِ) نعلین باشد. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص 428) (از حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). عصا و نعلین. (شرفنامهء منیری) (فرهنگ جهانگیری) (برهان) (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج) (ناظم الاطباء). نعلین و کفش. عصا و چوبدستی. (فرهنگ نظام) :
اندر فضائل تو عدم(1) گویی
چون تخلهء(2) کلیم پیمبر شد.
منجیک (از لغت فرس اسدی چ اقبال).
ایا شاهی که هر سایل که آید
به درگاه تو بی دستار و تخله
ز جود و بخشش تو بازگردد
ز زر پر کرده صاع و کیل و پله.
شمس فخری (از فرهنگ جهانگیری).
در لغتنامهء اسدی گوید: تخله نعلین باشد و بیت منجیک را شاهد آرد... و در لغت نامه های دیگر در معنی این کلمه عصا را هم افزوده اند، لیکن هم لفظ و هم معنی غلط است. تخله در زبان ایرانی بسیار سنگین است و نعلین موسی جز امر خلع آن چیزی از فضائل ندارد بلکه بعکس چون چیزی مکروه و پلید بود خدای تعالی امر به کندن آن فرموده است و اگر معنی کلمه، هم نعلین و هم عصا باشد آن دیگر غریب تر است. بی شک این کلمه نخله است و مراد از آن نخلهء طور و نخلهء موسی است که گویا شد و کلام خدای را به موسی رسانید، یعنی «انّی أنا ربک فاخْلَعْ نعلیک...» (قرآن 20/12) را. و مراد شاعر اینست که چون وصف فضائل تو کردم قلم من مانند آن نخله به زبان آمد و مرا در مدح تو کاری نماند، چه خود قلم فضائل تو می شمرد و بیان میکند. شعرای ما درخت موسی را در وادی ایمن طوعاً نخله میدانند و صائب تبریزی هم نظر به همین بیت منجیک داشته و مضمون را از منجیک گرفته، آنجا که گوید:
جای حیرت نیست گر کاغذ ید بیضا شود
کلک صائب زین غزل گردید نخل ایمنی.
یعنی نخل وادی ایمنی. مضحک اینست که شمس فخری صاحب معیارالجمالی که معتمد فرهنگهای پس از خویش است همین اشتباه را از روی فرهنگ اسدی کرده و قطعه ای هم ساخته است... (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || ریزهء هر چیز. (فرهنگ جهانگیری). ریزه و خردهء هر چیز. (برهان) (فرهنگ نظام). تراشه و خرده و ریزهء از هر چیز. (ناظم الاطباء).
(1) - در نسخهء چ اقبال و حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی و هُرن «عدم»، ولی در فرهنگ رشیدی و سروری «قلم» و مرحوم دهخدا قلم را صحیح دانسته اند. ضبط هُرن و فرهنگ اسدی و... «عدم» هم معنای محصلی دارد که اشاره به «فاخْلَعْ نعلیک ...» (قرآن 20/12) باشد، یعنی در فضایل تو عدم راه ندارد...
(2) - چنین است در همهء فرهنگها و مرحوم دهخدا آنرا نخله دانسته اند.

تخلی.

[تَ خَلْ لی] (ع مص) خالی شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). خالی شدن از چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). خالی شدن و فارغ شدن. (آنندراج). || به خلوت نشستن به تنهایی. (المنجد). || تفرغ برای چیزی. (اقرب الموارد) (المنجد). || گذاشتن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ترک کردن چیزی. (اقرب الموارد) (المنجد). || (اصطلاح صوفیه) اختیارالخلوة و الاعراض عن کل ما یشغل عن الحق. (تعریفات جرجانی). || برای خویشتن خلیه گرفتن. (المنجد).

تخلی ء .

[تَ لِءْ/ تِ لِءْ] (ع اِ) دنیا. || آب و دانه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). شراب و طعام. (اقرب الموارد).

تخلی چاق.

[تُ] (اِخ) دهی از دهستان چهاراویماق در بخش قره آغاج شهرستان مراغه است که در بیست وهشت هزارگزی جنوب قره آغاج و پنجاه وپنج هزارگزی جنوب شوسهء مراغه به میانه قرار دارد. کوهستانی و معتدل است و 54 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء آیدوغموش و محصول آن غلات و نخود و بزرک و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

تخلید.

[تَ] (ع مص) جاویدان کردن. (تاج المصادر بیهقی). جاودانه کردن. (دهار). جاوید کردن. (زمخشری). همیشه داشتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). جاودانه کردن خدای تعالی کسی را. (اقرب الموارد) (از المنجد): خلد الله تعالی فلاناً؛ جعله خالداً. (اقرب الموارد). || به ودیعت نهادن. اهدا کردن: و سلم [ احمدبن علی بن خیران المصری... للمستنصر ] الی ابی منصوربن الشیرازی جزئین من شعره و رسائله... لیعرضهما علی الشریف المرتضی ابی القاسم... و یستشیر فی تخلیدهما دارالعلم... (معجم الادباء یاقوت چ مارگلیوث ج 1 ص 242). || مقیم گردیدن در جای. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). اقامت در مکانی. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || دست ورنجن در دست کسی کردن. || گوشواره در گوش کسی کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی).

تخلیص.

[تَ] (ع مص) ویژه کردن. (زوزنی) (دهار). ویژه و بی آمیغ کردن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تصفیه و جدا کردن چیزی از غیر آن. (اقرب الموارد) (المنجد). || برهانیدن. (زوزنی) (دهار). رهانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). پاک کردن و رهانیدن. (آنندراج). نجات دادن. (اقرب الموارد) (المنجد) : که اگر حسودان بغرض گویند شتر است و گرفتار آیم کرا غم تخلیص من باشد و تفتیش حال من کند. (گلستان). || گداختهء زر و جز آن دادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). اعطای خِلاص و آن مانند چیزی است. (اقرب الموارد) (المنجد). و در حدیث شریح است که: انه قضی فی قوس کسرها رجل بالخلاص؛ ای بمثلها؛ یعنی شریح در قضاوت حکم به مثل کرد. (از اقرب الموارد). || خلاصه گرفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). گرفتن خلاصه. (اقرب الموارد) (المنجد) : و زر از آنجا استخراج کرده به دارالضرب فرستاد. بعد از سَبْک و تخلیص مقدار هزار دینار حاصل شد. (از ترجمهء محاسن اصفهان).

تخلیط.

[تَ] (ع مص) برآمیختن. (دهار). آمیخته کردن. (زوزنی) (آنندراج). آمیختن. (غیاث اللغات). آمیختن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (المنجد). || آمیختن بعض کار را با بعض و فساد افکندن در آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). افساد. (از المنجد) :
همان که داشت برادَرْت را بر آن تخلیط
همو ببست برادَرْت را به صد مسمار.
ابوحنیفهء اسکافی (از تاریخ بیهقی چ فیاض ص276).
چنین تخلیط ها کرد به اول که به درگاه آمد، او را متربدگونه باز باید گشت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص331). چون مقرر گشت... که بوسهل خیانتی کرده است... تا بدان جایگاه که در باب پیری محتشم چون خوارزمشاه چنین تخلیط ها کرد... (تاریخ بیهقی). و سبب وهن کار دارا تخلیط آن وزیر بود. (فارسنامهء ابن البلخی ص 55). سال سی ویک، یزدجرد شهریار کشته شد، به مرو اندر بر دست آسیابانی، بعد از غدر کردن ماهوی، سپاهسالارش و تخلیط او. (مجمل التواریخ). و سلطان محمود از خواجه منتها داشت، اما خواجهء بزرگ منازعان داشت که پیوسته خاک تخلیط در قدح جاه او همی انداختند. (چهارمقاله چ معین ص 78). پیش از آنک تضریب و تخلیط او در دل و طبع شاه جای گیرد. (سندبادنامه ص73).
کرا زهره ز حمالان راهش
که تخلیطی کند در بارگاهش.نظامی.
گفت دوام درویشی با تخلیط دوست تر دارم از آنکه دوام صفا با عجب. (تذکرة الاولیاء عطار).
خانهء معمور و سقفش بس بلند
معتدل ارکان و بی تخلیط و بند.مولوی.
|| آمیزش کردن باطل در کلام. (غیاث اللغات). هذیان گفتن. (اقرب الموارد) (المنجد). بهم آمیختن حکم و سخن و پریشان گویی :
چونکه مغز من ز عقل و هش تهی است
پس گناه من در این تخلیط چیست.مولوی.
باز گفتی دور از آن خوی و خصال
اینچنین تخلیط ژاژ است و خیال.مولوی.
|| خوردن مریض چیزهایی که وی را زیان دارد. (اقرب الموارد) (از المنجد). جمع میان اطعمهء مختلفه. (یادداشت بخط مؤلف). و منه قول الاطباء: الحِمْیة للصحیح کالتخلیط للمریض. (اقرب الموارد).

تخلیط کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)افساد. فتنه کردن. دوبهم زنی. مُضَرّبی. تضریب کردن : هرچند اگر تخلیطی کند پنهان نماند. (مجالس سعدی). چون بر مضمون وقوف یافت بدانست که غلام تخلیطی کرده. (مجالس سعدی). رجوع به تخلیط شود.

تخلیع.

[تَ] (ع مص) رها کردن ستور از قید آن. (ذیل اقرب الموارد). || رفتار مرد مُخَلَّع الالیتین. (منتهی الارب) (آنندراج). رفتار مرد مُخَلَّع الالیتین یعنی آنکه هر دو سرینش از هم جدا بود. (ناظم الاطباء). || تفکیک. (اقرب الموارد) (المنجد). || نوعی از تصرفات عروض است. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ... چون خَبْن و قَطْع در مستفعلن جمع شود مُفْتَعِلُ بماند، فعولن بجای آن بنهند، و این زحاف را تخلیع خوانند و فعولن چون از مستفعلن خیزد آنرا مخلع خوانند یعنی دست بریده. (المعجم چ قزوینی و مدرس رضوی ص 40).

تخلیف.

[تَ] (ع مص) واپس گذاشتن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). بازپس گذاشتن. (دهار). سپس انداختن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد). حدیث: حتی ان الطائر لیمر بجنباتهم فمایخلفهم؛ ای یتقدم علیهم و یترکهم وراءَه. (اقرب الموارد). || گذاشتن اثقال را پس پشت. (منتهی الارب). گذاشتن بارهای خود را پس پشت. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || یک خِلْف ببستن. (تاج المصادر بیهقی). بستن یک سر پستان ناقه را. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || خلیفه گردانیدن کسی را بجای خود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). خلیفه گردانیدن کسی را. (آنندراج) (اقرب الموارد) (المنجد).

تخلیق.

[تَ] (ع مص) به خَلوق اندودن. (تاج المصادر بیهقی) (از زوزنی). طلا کردن کسی را به بوی خوش و زعفران. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). معطر گردانیدن چیزی را به بوی خوش. (اقرب الموارد) (المنجد). || تمام خلق گردانیدن. (تاج المصادر بیهقی). تمام خلق کردن. (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). تمام خلقت گردانیدن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || هموار و برابر کردن تیر را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). نرم گردانیدن تیر را. (اقرب الموارد) (المنجد). نسو کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). || برابر کردن چوب را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تخلیل.

[تَ] (ع مص) خلال کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). خلال کردن دندان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || سرکه شدن. (زوزنی). سرکه گردیدن عصیر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد). || ترش و تباه شدن می و جز آن از اشربه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (اقرب الموارد). ترش و تباه شدن عصیر. (المنجد). || سرکه گردانیدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). سرکه ساختن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از المنجد). || سرکه گردانیدن می را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || غورهء خرما را در آفتاب نهادن و سرکه در آن پاشیده در خم کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || انگشتان در میان یکدیگر برآوردن بوقت وضو تا آب در آن رسد. || انگشتان در میان محاسن کردن برای رسانیدن آب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || دو کنارهء گلیم را به میل چوبین یا آهنین بهم دوختن بر بدن تا از باد نپرد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || تخصیص کردن کسی در دعای خود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تخلیم.

[تَ] (ع مص) برگزیدن چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

تخلیة.

[تَ یَ] (ع مص) گذاشتن کار را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || دست بداشتن و راه وادادن. (تاج المصادر بیهقی). رها کردن. (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). رها کردن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رها کردن اسیر. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || فرید و وحید قرار دادن چیزی را. || ترک کردن کسی و متعرض وی نشدن. || تخلیهء فروشنده بین مشتری و جنس را؛ یعنی تسلیم کردن جنس به او. || ترک کردن کسی، دو تن را که با یکدیگرند. خلی بینهما؛ ترکهما مجتمعین. (اقرب الموارد) (المنجد): و خلینا بین الشیخین. (حریری، از اقرب الموارد). || خالی کردن. (غیاث اللغات) (آنندراج). || فارغ شدن و خالی شدن از کسی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || تخلیهء مکان؛ گذشتن از آن. (اقرب الموارد) (المنجد). || تخلیهء شکم؛ کار کردن شکم و خالی شدن و تهی گشتن آن. (ناظم الاطباء). || مردن. (اقرب الموارد) (المنجد).

تخلیه شدن.

[تَ یَ / یِ شُ دَ] (مص مرکب) خالی شدن. (ناظم الاطباء).

تخلیه کردن.

[تَ یَ / یِ کَ دَ] (مص مرکب) خالی کردن. (ناظم الاطباء).

تخم.

[تُ] (اِ) دانه. (برهان). تخم درخت و غله. (فرهنگ رشیدی). تخم غله و درخت، چون تخم کدو و تخم ریحان و تخم گل و تخم سنبل و امثال آن. (آنندراج). دانه و بزر هر چیز. (ناظم الاطباء). پهلوی «توهم»(1) و «تم»(2) (بذر، تخم) و «توخم»(3)، «توهم» شکل تلفظ شمال غربی از ایرانی باستان «تخمن»(4)، اوستایی «تخمن»(5) و «توم»(6)، از پارسی باستان «تما»(7)، از «تهما»(8) از «تخما»(9) تلفظ جنوب غربی است. در ارمنی «تهم»(10)، در پازند «توخم»(11)، هندی باستان «توخمن»(12)، کردی «توم»(13)، وخی «تغم»(14)، سریکلی «تغم»(15)، یودغا «توغوم»(16)... طبری «تیم»(17)(تخم، بذر)... (حاشیهء برهان چ معین). با لفظ کاشتن و افکندن و پریشان کردن و بر خاک افشاندن و ریختن و در خاک کردن و فروکردن و در زمین کردن... همهء اینها به یک معنی مستعمل و با لفظ دمیدن و بالیدن و سبز شدن مشهور است... (آنندراج) :
ندانم یک تن از [ جمع یا جمله ] خلایق
که در دل تخم مهر تو نکشته.
بوالمثل (از صحاح الفرس).
کسی را کجا تخم یا چارپای
بهنگام ورزش نبودی بجای.فردوسی.
اگر بودن ایدر دراز آیدت
به تخم گیاهان نیاز آیدت.فردوسی.
ز گنج جهاندار دینارخواه
همان تخم و گاو و خر و بارخواه.فردوسی.
این پسر چون پدر آمد به سرشت و به نهاد
تخم چون نیک بود نیک پدید آید بر.
فرخی (دیوان چ عبدالرسولی ص123).
به صد جای(18) تخم اندرافکند بخت
بتندید شاخ برآور درخت.عنصری.
نعت گویی جز بنام او سخن ضایع شود
تخم چون در شوره کاری ضایع و بی بر شود.
عنصری (از امثال و حکم دهخدا).
چه آن پندی که من بر تو بخوانم
چه آن تخمی که در شوره فشانم.
(ویس و رامین).
یکایک را به دیوان برد و بنواخت
بدادش تخم و گاو و کار او ساخت.
(ویس و رامین).
تا فرزندان... بَرِ آن تخمها که ایشان کاشتند بردارند. (تاریخ بیهقی).
بَرِ این جهان مردم آمد درست
چنان دان که تخمش همین بد نخست.
اسدی.
نگر کآن چه تخمست کامروز کاری
همی بایدت خورد فردا از آن بر.
ناصرخسرو.
تخم اگر جو بود جو آرد بر
بچه سنجاب زاید از سنجاب.ناصرخسرو.
تا بدانی که تو باری و جهان تخمست
کیست دهقان تو و تخم تو جز یزدان.
ناصرخسرو.
دو سه دانه دیدند آنجا نهاده، برداشتند و پیش شاه شمیران آوردند... شاه تخم را به باغبان خویش داد و گفت در گوشه ای بکار. (نوروزنامه منسوب به خیام). یک چندی برآمد، شاخکی از این تخمها [ تخم انگور ]برجست. (نوروزنامه). و آن باغ که در او تخم انگور بکشتند هنوز برجاست. (نوروزنامه).
تخم تا در زمین نمانْد سه ماه
بر از او کی خوری به خرمنگاه.
سنائی (از امثال و حکم دهخدا).
هرکه خدمت و نصیحت کسی را کند که قدر آن نداند همچنان آن کس است که به امید زرع در شورستان تخم پراکند. (کلیله و دمنه).
از آفتاب و هوا دان که تخم یابد بالش
ز برزگر چه برآید جز آنکه تخم فشاند.
خاقانی.
شوره خاکی را کز تخم تهی است
فتح باب از نم مژگان چه کنم.خاقانی.
زیر خاک آساید آن کز تخم ماست
تخم اندر زیر خاک آسود و بس.خاقانی.
نروید هیچ تخمی تا نگندد
نه کاری برگشاید تا نبندد.نظامی.
تخم خرما به یمن تربیتش نخل باسق شده. (گلستان). هرکه علم خواند و عمل نکند بدان ماند که گاو راند و تخم نیفشاند. (گلستان).
گنج خواهی در طلب رنجی ببر
خرمنی میبایدت تخمی بکار.سعدی.
یکی گفت ضایع چرا میکنی عمر
چگونه کسی تخم در شوره کارد.
ابن یمین (از امثال و حکم دهخدا).
بد شد آخر چو اصل او بد بود
تخم بد در زمین نیک چه سود.مکتبی.
جز پریشانی نمی روید ازو چیزی دگر
عقدهء زلف تو پندارم که تخم سنبل است.
شوکت (از آنندراج).
تخم مهری که به امید وفا کاشته ایم
بسر دوست که ناکاشته انگاشته ایم.
طالب آملی (از آنندراج).
دهقان بهر زمین که نشاند نهال تاک
من هم ز خاک تخم کدویی فروکنم.
کلیم (از آنندراج).
چنین که تخم بتعجیل میدمد از خاک
فریب دانه در این دامگه نخورده شکار.
کلیم (ایضاً).
درگذر زین عالم پر شور و شر صائب که تخم
در زمین شور بالیدن نمیداند که چیست.
صائب (از آنندراج).
هر کسی تخمی به خاک افشاند و ما دیوانگان
دانهء زنجیر در دامان صحرا کاشتیم.
صائب (از آنندراج).
این تخم توبه را که تو در خاک کرده ای
موقوف آبیاری اشک ندامت است.
صائب (از آنندراج).
شد بهار و رنگ دیگر گردش افلاک ریخت
دانه های اشک بلبل تخم گل بر خاک ریخت.
دانش (از آنندراج).
نکو کاری است هر سو تخم نیکی در زمین کردن
پریشان دانهء چندی بنام خوشه چین کردن.
دانش (از آنندراج).
بسکه با من سازگاری کرد من از درد خویش
تخم خواب اندر دماغ پاسبان افکنده ام.
حسین ثنائی (از آنندراج).
غنچه گشتن حاصل جمعیت این باغ بود
نالهء بلبل عبث تخم پریشان کرد و رفت.
میرزا بیدل (از آنندراج).
- تخم اسپست؛ بزرالرطبه. (الفاظ الادویه).
- تخم اسپغول؛ بزرقطونا. تخم اسپرزه.
- تخم انار کوهی؛ حب القلقل. اناردانهء دشتی. رجوع به حب القلقل شود.
- تخم بلسان؛ حب البلسان. تخم بلسان مصری. رجوع به حب البلسان شود.
- تخم بنگ؛ آنست که بعربی بذرالبنج خوانند و آنرا خَدّاع الرجال نیز گویند و آن سه نوع میباشد: سفید و سیاه و سرخ. بهترین آن سفید است، بعد از آن سرخ، و سیاه آن کشنده میباشد، سرد و خشک است در سوم. (برهان). بذرالبنج. (ناظم الاطباء). بزرالبنج. (ذخیرهء خوارزمشاهی). رجوع به بذرالبنج شود.
- تخم بنگ دیوانه؛ نام هندی دارویی است که به خراسانی اجواین گویند. (از الفاظ الادویه).
- تخم پنج انگشت.؛ رجوع به حب الفقد شود.
- تخم ترشه؛ بزر حماض است. (تحفهء حکیم مؤمن).
- تخم تورک؛ دارویی که به عربی بزرالخرفه نامند. (از الفاظ الادویه).
- تخم تیرماهی؛ دارویی که به فارسی زردک و به هندی مالکنگی نامند. (از الفاظ الادویه).
- تخم جارو؛ نام گیاهی است و از آن جارو کنند برای باغها و حیاط ها. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
- تخم جاروب؛ دارویی است که آنرا برومی آطریلال خوانند. (برهان). تخم خلال. آطریلال. (فرهنگ رشیدی). دارویی است. (ناظم الاطباء). به فارسی تخم خلال و مشهور آطریلال و به هندی کاکجنکی و مسی. در سوم گرم و خشک است. (از الفاظ الادویه). رجوع به تخم خلال شود.
- تخم حماض؛ به هندی چوکی کی پیچ. (الفاظ الادویه).
- تخم خُرفه؛ دارویی که به هندی لویناکی پیچ نامند. (الفاظ الادویه). دندانسا و بعربی بقلة المبارکه خوانند. (از برهان).
- تخم خِلال؛ بمعنی تخم جاروب است که آطریلال باشد. (برهان). تخم خلیل. دارویی است که به رومی آطریلال و به تازی رجل الغراب گویند. (ناظم الاطباء). مشهور به آطریلال. (الفاظ الادویه). رجوع به آطریلال و تخم جاروب و تخم خلیل شود.
- تخم خِلیل؛ تخمی است بمقدار تخم کرفس و شکل و اندام زیره دارد و کبودرنگ میباشد و در غایت تلخی بود، و نبات آنرا بعربی رجل الغراب و حرزالشیاطین خوانند. (برهان). تخم خلال. (ناظم الاطباء). رجوع به تخم جاروب و تخم خلال و آطریلال شود.
- تخم خیری؛ فارسی زراوشان است. (تحفهء حکیم مؤمن).
- تخم ریحان؛ یعنی امثال الاچی و ایلدانه را نامند و تخم کیا نیز گویندش. (شرفنامهء منیری). بعربی بزرالریحان گویند. دوایی است محلل جمیع اورام. (آنندراج) :
طین مختوم و تخم ریحان بس
مار و مرغم که خاک و دانه خورم.خاقانی.
-تخم زرداب؛ ثومون. تخمی است شبیه به خُبّه و به ترکی صفرااودی نامند. منبت گیاه او امکنهء سایه ناک و او شبیه به سداب، برگش درازتر و گلش سفید و تخمش تلخ و تند و ریزه. گویند تربد زرد بیخ اوست و در افعال مشابه خربق، در سیم گرم و خشک و منقی و مسهل اخلاط غلیظه و اقسام کرم شکم و مخرج جنین و مدر بول و حیض و محلل اورام بارده و قدر شربتش نیم درهم و مصلحش کتیرا است. (تحفهء حکیم مؤمن).
- تخم زردک بری؛ دوقو است. (تحفهء حکیم مؤمن).
- تخم سپندان؛ به هندی اسپند است. (الفاظ الادویه). حب الرشاد. مقلیاثا. کثاه. سپید اسپند. خردل سپید. ثفاء. ثالیسقیس. سفید اسفند. سفید اسپند. رجوع به حب الرشاد شود.
- تخم شاهسفرم؛ بزرالریحان. (الفاظ الادویه).
- تخم شربتی؛ تخمی است از قسم ریحان لیک بسیار کوچک از اوست. (الفاظ الادویه). آقای گل گلاب آرد: ریحان کوهی که دانه های سیاه آن بنام تخم شربتی یا بادروج ابیض مشهور است. (گیاه شناسی ص 249). رجوع به ریحان جبلی شود.
- تخم عروس، تخم عروس در پرده؛حب النوم. حب الکاکنج. حب اللهو. رجوع به حب الکاکنج شود.
- تخم قنب؛ بفارسی شهدانج است. رجوع به حب القنب شود.
- تخم قنبیل؛ کاکنج.
- تخم قند؛ قسمی خربزه. (یادداشت مؤلف).
- تخم کاج؛ بفارسی حب الصنوبر صغار را گویند. (از تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به حب الصنوبر شود.
- تخم کاجیره؛ تخم کافشه. قرطم است. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به حب العصفر و قرطم شود.
- تخم کافشه؛ تخم کاجیره. قرطم. رجوع به تخم کاجیره شود.
- تخم کتان؛ به هندی السی و نیسی. (الفاظ الادویه). نباتی است که در دواها بکار برند و اسپرزه گویند و عرب آنرا معرب کرده بذرقطونا خوانند و قطن پنبه است بنابراین آن جامه از پنبه می بافته اند قطن می نامیده اند. گویند درست و نشکستهء این نبات نافع و شکستهء آن سم مهلک است. شاعری گفته :
مثل بذرقطوناست دل درویشان
تا درست است دوا چون شکنی سم باشد.
(انجمن آرا) (آنندراج).
- تخم کدو؛ دانه و هستهء کدو که استعمال دارویی دارد. تخم کدوی معمولی و یا تخم کدوی تنبل و همچنین سایر گیاهان کوکوربیتاسه(19) که قشر چوبی آنرا برداشته باشند دارای طعم شیرین و چرب میباشد و از آن جسم مؤثری بنام په پورزین(20) و یا پی په ری زین(21) استخراج میکنند. از خیلی قدیم تخم کدو را بعنوان جوهر کرم بکار برده اند. در موقع تجویز آن، مغز کدو را بحالت آرد درآورده با شیر یا یک جسم صمغی مخلوط میکنند. در سگ بمقدار 50 گرم و در انسان از 30 الی 60 گرم توصیه میشود. بعد از تجویز آن یک مسهل سبک میدهند. (از درمانشناسی تألیف عطائی ص 409).
- تخم کرفس کوهی؛ فطراسالیون است. (تحفهء حکیم مؤمن).
- تخم کنب؛(22) شهدانج. (تحفهء حکیم مؤمن). کنب دانه.
- تخم کنگر؛ حب الزلم. رجوع به حب الزلم شود.
- تخم کوکنار؛ خشخاش. دانهء گیاهی است که از آن تریاک گیرند و استعمال دارویی دارد.
- تخم کونجه؛(23) باقلای مصری است. (تحفهء حکیم مؤمن).
- تخم گل؛ زردی میانهء گل. (الفاظ الادویه). گرهی باشد سرخ رنگ که بعد از برطرف شدن گل بر درخت گل پیدا میشود. (غیاث اللغات).
- تخم نیلوفر؛ حب النیل است. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به حب النیل شود.
- امثال: بار مانند تخم خویش بود؛ نظیر: از مار نزاید جز ماربچه. (امثال و حکم ص146 و 359).
تخم بد در شوره افشاندن؛ رنجی نه در جای خویش بردن. (امثال و حکم ج 1 ص542). نظیر: تخم چون در شوره کاری...، چگونه کسی تخم در شوره...، چه آن تخمی که در شوره...
|| اصل و مایهء هر جانور اعم از انسان و غیره.
بیولوژی تخم:(24) تخم سلول کاملی است که از آمیختگی یک سلول نر و یک سلول ماده بوجود می آید و منشأ تشکیل همهء جانوران پرسلولی است. سلول تخم از غشایی به نام غشاء ویتلین(25) پوشیده شده است و سیتوپلاسمی دارد که محتوی مقدار کم یا زیاد از ماده ای غده ای بنام لسیت(26) است. در هستهء تخم تعدادی کروموزوم(27) و مقدار معینی کروماتین(28) برای هر نوع جاندار وجود دارد. از تقسیم تخم و تقسیم سلولهای حاصل از تخم، پوستهای جنینی (برون پوست، میان پوست، درون پوست) به وجود می آیند. بتناسب وضع سلولهای دارای لسیت، گاهی تخمها را به سانترولسیت و تلولسیت و غیره تقسیم و دسته بندی میکنند. (از لاروس قرن بیستم).
تولید جنسی در حیوانات و نباتات کاملاً شبیه یکدیگر و عبارت است از آمیزش دو یاختهء موسوم به گامت که هر یک از آنها به تنهایی قابل زیست نیستند و نمی توانند تقسیم شوند، ولی همین که با یکدیگر بیامیزند یاخته ای می سازند که آنرا تخم می گویند و قابل تقسیم شدن و ساختن یاخته های جدید است. این عمل را گشن گیری گویند.
گامت ها پیش از آنکه با یکدیگر بیامیزند اگرچه چند کروموزوم دارند ولی شمارهء آنها نصف عدهء کروموزومهای یاخته های رویشی گیاه است. پس معلوم میشود قبل از آنکه گامتی ساخته شود تغییری در آن روی داده که شمارهء کروموزوم ها را نصف کرده است. این تغییر را کاهش کروموزومی گویند. برای آنکه شمارهء کروموزمها بحالت اصلی باشد و زیاد نشود کاهش کروموزمی لازم است، زیرا اگر کاهش انجام نگیرد پس از آمیزش دو گامت شمارهء آنها دو برابر شده و از حالت طبیعی خود خارج میشوند. در گیاهان پست که یاخته های آنها با یکدیگر اختلافی ندارند، گامت ها همان سلولهای معمولی هستند، ولی در گیاهان عالی، یاخته ها در قسمتهای معینی پس از مقدماتی کاهش کروموزومی یافته، گامتها را تشکیل میدهند. (از تشریح و فیزیولوژی گیاهی تألیف گل گلاب و ... ص 79).
تخم سلول بزرگی است که مالک تمام قدرت و قوه گونه(29) است که به آن تعلق دارد. و در آن تمام مواد لازم حیاتی جمع است. در پرتوپلاسم مواد ذخیره ای به اسم ویتلوس(30)موجود بوده که مقدار آن در وضع نمو رویانی مؤثر است. این قسمت از پروتوپلاسم با ویتلوس را دوتوپلاسم(31) گویند، در صورتی که بخشی از پروتوپلاسم را که بدون ویتلوس است پلاسمای فعال(32) نامند. بر حسب مقدار ویتلوس سه نوع تخم میشناسیم:
1 - تخم های آلسیت(33): مقدار ویتلوس آن کم و در تمام پروتوپلاسم به یک نحو پخش است، مانند تخم بیشتر اسفنجها و کیسه تنان و خارپوستان و تمام پستانداران.
2 - تخم های هترولسیت(34): ویتلوس آن فراوان بوده و در یکی از دو قطب تخم که به اسم قطب رستنی نامیده میشود جمع گردیده است، در صورتی که قطب دیگر که آن را قطب حیوانی گویند بواسطهء هسته و سیتوپلاسم اشغال شده است، مثل تخم شکمپایان و کرمهای حلقوی و بیشتر ماهیان تلئوستئن(35) و دوزیستان و غیره.
3 - تخم های تلولسیت(36): ویتلوس در آن فوق العاده زیاد است و پروتوپلاسم و هسته در بالای تخم در محلی که به اسم قرص زاینده یا سیکاتریکول(37) مینامند رانده شده اند. اندازهء این قبیل تخمها بزرگ و مخصوص سرپایان و ماهیان سلاسین(38) و خزندگان و پرندگان میباشد.
تمام تخمهای حیوانات مختلف را میتوان در جزء سه نوع مذکور قرار داد، تنها تخم بندپایان که از نوع هترولسیت میباشد بواسطهء وضع مخصوص خود از تخمهای دیگر ممتاز است، یعنی هسته در مرکز تخم قرار داشته و دور آنرا پروتوپلاسم بدون ذخیره احاطه مینماید. در بیرون تخم نیز طبقهء پروتوپلاسمی عاری از ویتلوس موجود بوده فقط بین آنها دوتوپلاسم قرار دارد. بعلاوه رشته های پروتوپلاسمی که از دوتوپلاسم عبور میکند باعث ارتباط دو منطقهء پروتوپلاسم میشود. این قبیل تخم ها را سانترولسیت(39) نامند. (از جانورشناسی تألیف فاطمی صص144 - 145).
منشأ تشکیل بدن انسان و کلیهء جانوران پرسلولی از یک سلول اصلی بنام سلول تخم است.
تعریف سلول تخم: سلول تخم، سلولی است که از ترکیب دو سلول نر و ماده به وجود می آید. در هستهء آن تعداد n2 کروموزوم وجود دارد. (انسان دارای 48 = 24 × 2 کروموزوم است). سلول تخم در صورتی که در محیط مساعد قرار گیرد، بزودی نمو کرده تقسیم میشود. سلول نر بنام اسپرماتوزوئید(40)و سلول ماده بنام اوول(41)، هیچیک بطور جداگانه قادر به ادامهء حیات نیست، بلکه اتحاد آنها که منجر به تشکیل سلول تخم میشود، امری لازم برای ادامهء حیات آنها است.
تعریف و مشخصات سلول نر: اسپرماتوزوئید انسان، سلول طویلی بطول قریب 200 میکرون است. در آن سه قسمت سر، گردن و دم تمیز داده میشود. در هستهء آن 24 کروموزوم وجود دارد. سر: بخش اصلی است و قسمت اعظم آنرا هسته پر کرده و کمی سیتوپلاسم آنرا پوشانده است. گردن: بخش سیتوپلاسمی و شامل دو سانتروزوم است. دم: زائدهء طویلی است که بکمک آن اسپرماتوزوئید بسرعت حرکت میکند. اسپرماتوزوئید بوسیلهء دم مواج خود جنبش دارد و بر اثر حرارت، آب سرد، اسیدها و غیره فلج می شود.
تعریف و مشخصات سلول ماده: اوول انسان، سلولی است کروی بقطر 2/0 میلیمتر که در هستهء آن 24 کروموزوم وجود دارد. اوول دارای هستهء درشت ولی فاقد سانتروزوم است. سیتوپلاسم آن محتوی مقدار مختصر مادهء ذخیره ای است. اطراف اوول را پردهء ضخیم شفاف پیوندی پوشانیده است. اوول تمام جانوران پرسلولی، مانند اوول انسان کم ذخیره نیست، بلکه در جانوران دو نوع اوول پرذخیره دیده میشود: 1 - اوولهای هترولسیت(42) که ذخائر فراوان آن بصورت کرات ریز منتشر در سیتوپلاسم، قسمت اعظم سلول را پر ساخته است و هسته و کمی سیتوپلاسم نیز در قطبی جای گرفته است، مثل اوول دوزیستان. 2 - اوولهای تلولسیت(43) که ذخائر فراوان دارند. هسته و سیتوپلاسم بصورت لکهء کوچکی در یک قطب سلول قرار گرفته و بقیهء سلول را ویتلوس(44) پر ساخته، مثل اوول پرندگان.
طرز تشکیل اسپرماتوزوئید و اوول: اسپرماتوزوئیدها و اوول ها از تقسیم سلولهای 48کروموزومی بنام سلولهای ژرمینال نتیجه میشوند. سلولهای مولد اسپرماتوزوئید را اسپرماتوگنی(45) و سلولهای مولد اوولها را اوگنی(46) می گویند. اسپرماتوگنی و اوگنی طی مراحلی چند به سلولهای نر و ماده تبدیل می شوند. در طی این مراحل نصف کروموزومهای خود را از دست میدهند و هر یک دارای 24 کروموزوم می شود.
عمل لقاح: ترکیب سلول نر و سلول ماده را که منجر به تشکیل سلول تخم می گردد لقاح می گویند.
مراحل لقاح: جریان لقاح بدین قرار است که اسپرماتوزوئیدها بطرف اوول حرکت میکنند و آنرا دربرمی گیرند. در این موقع اوول با ایجاد برآمدگی بنام مخروطهء جذابه در سطح خود، یکی از اسپرماتوزوئیدها را بطرف خود جلب می کند. بمحض برخورد اسپرماتوزوئید به اوول، سر اسپرماتوزوئید وارد شده و دم جدا میگردد. غشاء اوول از این پس غیرقابل نفوذ می شود و دیگر هیچ اسپرماتوزوئیدی نمی تواند وارد آن شود. هستهء اوول و هستهء اسپرماتوزوئید بطرف هم پیش میروند و در مرکز بهم چسبیده و ترکیب میشوند و یک هستهء کامل n2کروموزومی ایجاد میکنند. در این موقع اوول تبدیل به سلول تخم شده و آماده برای نمو بهتر می شود.
تک سلولی و پرسلولی: تک سلولی ها به موجوداتی گفته می شود که پیکرشان تنها از یک سلول درست شده باشد و وقتی که تقسیم می شوند سلولهای حاصل، جداگانه به زندگی خود ادامه می دهند. پرسلولی ها به موجوداتی گفته می شود که پیکرشان از اجتماع سلولهای بسیاری تشکیل گردیده است. منشأ این موجودات همان سلول تخم است. سلول تخم پس از تشکیل ابتدا به دو سلول تبدیل میگردد. منتهی دو سلول مزبور بخلاف آنچه در تک سلولیها ذکر شد، از یکدیگر جدا نشده بلکه بهم چسبیده باقی میمانند. پس از چند تقسیم متوالی سرانجام مجموعه ای از سلولها بوجود می آید که کاملاً به یکدیگر پیوستگی دارند و بتدریج تغییر شکل و تغییر ساختمان حاصل کرده بافتها و اعضاء و دستگاههای جانور کامل را به وجود می آورند.
نمو سلول تخم: مراحل جنینی در موجود پرسلولی ـ سلول تخم برای آنکه بصورت جاندار کاملی درآید، تغییرات بسیاری را متحمل میگردد. مراحل تغییرات در یک تخم کم اندوخته بقرار زیر است:
مرحلهء اول - تشکیل مرولا(47): ابتدا سلول تخم بروش تقسیم غیرمستقیم از طول به دو سلول و سپس به چهار سلول و بعداً به هشت سلول تقسیم می گردد. این عمل همچنان ادامه مییابد تا تعداد کثیری سلولهای کوچک ایجاد شود. چون در اینجا اجتماع سلولها منظرهء «توت» را دارند این مرحله را مرولا گویند.
مرحلهء دوم - تشکیل بلاستولا(48): بتدریج سلولهای وسطی بطرف کناره متوجه شده در وسط حفره ای بنام حفرهء تقسیم به وجود می آید که مملو از مایعی است. این مرحله را بلاستولا نامند. از این مرحله حجم مجموعهء سلولها از حجم اولیهء سلول تخم تجاوز نمی کند.
مرحلهء سوم - گاسترولا(49): کم کم در یکی از نقاط بلاستولا فرورفتگی پیدا شده بطرف حفرهء تقسیم پیش میرود. در این موقع جنین شبیه کیسه ای دوجداره است که جدارهء خارجی را برون پوست و جدارهء داخلی را درون پوست نامند. تمام سلولها در این مرحله همچنان بهم شبیه اند. تمام جانوران پرسلولی مرحلهء گاسترولایی را طی می کنند، منتها بعضی از آنها مانند مرجانها تا خاتمهء عمر در این مرحله باقی می مانند و در سلولهای آنها تکامل و تنوعی حاصل نمیگردد.
مرحلهء چهارم - تشکیل مِزودرم: در جانوران عالی، بین برون پوست و درون پوست بر اثر تقسیم سلولهای درون پوست، پوست سومی بنام میان پوست به وجود می آید.
تقسیم کار و عمل بافتها: تا تشکیل میان پوست، تمام سلولهای حاصله ظاهراً به یکدیگر شبیه میباشند و امتیازی ندارند. ولی از این به بعد در سلولها و پوستهای سه گانه تغییراتی روی میدهد، یعنی متناسب با کاری که باید انجام دهند شکل مخصوصی پیدا می کنند و بافتهای مختلف را به وجود می آورند. در واقع با تغییر شکل سلولها تقسیم کار در آنها عملی می شود. برون پوست که مجاورت مستقیم با خارج دارد، قسمتهای بشره، پوشش داخلی دهان و بینی، غدد چربی، غدد مولد عرق، پستانها، سلسله اعصاب و اندامهای حسی را ایجاد می نماید. میان پوست بافت پیوندی، استخوانها، غضروفها، ماهیچه ها، خون و لنف، کلیه ها و مجاری ادرار، غدد تناسلی و بعضی از غدد داخلی مانند غدهء فوق کلیه را به وجود می آورد. درون پوست دستگاه تنفس، جگر و پانکرآس، پوشش درونی لولهء گوارش و بعضی از غدد داخلی مانند تیروئید را به وجود می آورد. در خاتمه، از اجتماع بافتهای مختلف، اعضاء دستگاههای بدن تشکیل میگردد. (از بیولوژی حیوانی تألیف بهزاد و ... صص51 - 59). و رجوع به تخمک شود.
|| اصل هر چیز. (برهان). اصل و نژاد. (فرهنگ رشیدی) (آنندراج). اصل و نسب و نژاد. (ناظم الاطباء). اصل و نسبت و نژاد. (برهان). قوم. نسل. تبار. گوهر :
آن سگ ملعون برفت این سند را از خویشتن
تخم را مانند پاشنگ ایدرش بر جای ماند.
منجیک.
گوی بود از تخم جمشیدشاه
سزاوار شاهی و تخت و کلاه.فردوسی.
که از تخم ایرج یکی نامور
نبینم ابر کینه بسته کمر.فردوسی.
یکی نیکمرد اندر آن روزگار
ز تخم فریدون آموزگار.فردوسی.
فلقراط نام ازدر مهتری
هم از تخم آقوس بن مشتری.عنصری.
تا اصل مردم علوی باشد از علی
تا تخم احمد قرشی باشد از قصی.
منوچهری.
و محمد حمدون نبیرهء مرزبان بود که بروزگار جاهلیت سیستان ایشان را بود و ایشان از تخم رستم دستان بودند. (تاریخ سیستان).
کنون گر تو نباشی جفت و یارم
نیارائی بشادی روزگارم
ز تخم خویش یک دختر به من ده
به کام دل صنم را بر شمن ده.
(ویس و رامین).
بدارم نیز ویرو را چو فرزند
کنم او را ز تخم خویش پیوند.
(ویس و رامین).
به جمشید ماند به چهر و به پوست
گواهی دهم من که از تخم اوست.اسدی.
خوی هر کس از تخمش آید ببار
ز گل بوی باشد، خلیدن ز خار.اسدی.
و چون طبع هرمز در قتالی شناخت از آن نفور گشت و بزرگان را گفت این مرد تخم همگان بخواهد بریدن. (فارسنامهء ابن البلخی). میخواهم که همگان را بکشم تا تخم ایشان بریده شود. (فارسنامهء ابن البلخی). و آفریدون از تخم جمشید بود. (نوروزنامه منسوب به خیام). ملکان... همه فرزندان آفریدون اند و جهانیان را واجب است آئین پادشاهان بجای آوردن از بهر آنکه از تخم ویند. (نوروزنامه). مهتران گفتند این نه از تخم پادشاهان است و گفتار او بفال بد داشته و براندندش. (مجمل التواریخ).
بخوبیش آسمان خورشید خوانده
زمین را تخمی از جمشید مانده. نظامی.
هر آن کره کز آن تخمش بود بار
ز دوران تک برد وز باد رفتار.نظامی.
به قزوین رفت تا مصلحت بنین و بنات و اخوان و اخوات او هر کس که از تخم و قوم او بود... (جهانگشای جوینی).
در عقل نمی گنجد در وهم نمی آید
کز تخم بنی آدم فرزند پری زاید.سعدی.
و رجوع به تخمه شود.
- تخم جهود؛ کنایه از پراکنده و پریشان است. (برهان) (ناظم الاطباء). بمعنی پریشان و پراکنده نوشته اند لیکن وجهش بر فقیر مؤلف معلوم نیست. (آنندراج از بهار عجم). پریشان و پراکنده. (فرهنگ رشیدی).
- تخم چیزی برافتادن؛ کنایه از نابودن و معدوم شدن آن. (غیاث اللغات). نیست و نابود شدن آن به حیثیتی که نام و نشان از آن نماند. (آنندراج) :
تا کف گشودیم بر شاخ عشرت
شد قحطی گل تخمش برافتاد.
ملاطغرا (از آنندراج).
- تخم حرام؛ ولدالزنا و حرامزاده. (آنندراج) :
با دختر رز منشین کافتی تو ز نام آخر
گیرد دل و دین از تو این تخم حرام آخر.
تأثیر (آنندراج) (از بهار عجم).
- تخم سگ؛ زادهء سگ. از نژاد و نسل سگ. این دشنامی است که در تداول امروز بکار برند.
|| بمعنی منی و آب پشت هم هست که مادهء وجود حیوانات است. (برهان). نطفه. (آنندراج). آب پشت و منی. (ناظم الاطباء). || مطلق بیضه را نیز گفته اند اعم از ماکیان و غیر ماکیان. (برهان). تخم مرغ. (فرهنگ رشیدی). بیضهء مرغ. (آنندراج). بیضهء ماکیان و سایر پرنده ها. (ناظم الاطباء). فریزندی و یرنی و نطنزی «تخم»(50) (تخم مرغ)، سرخه ای و شهمیرزادی نیز «تخم»(51). (حاشیهء برهان چ معین).
- تخم ابلیس؛ خصی ابلیس. بندق هندی(52). رجوع به بندق هندی شود.
- تخم سگ ماهی؛ خاویار. تخم تاس ماهی. رجوع به خاویار و تاس ماهی شود.
- تخم ماهی؛ بیضة السمکة. سِرْء. در گیلان آن را اَشْپَل یا اُشْپُل یا اِشْپیل نامند.
- تخم مرغ؛ یعنی بیضهء مرغ که آنرا آستینه و آشتینه نیز گویند. (شرفنامهء منیری). مرغانه. خایهء مرغ. بیضه. چوزی :
باور مکن بوعده و زنهار، دل مده
از ماکیان نسیه به این تخم مرغ نقد.
ابوالمعالی.
هر کس که دید کوفته های به تخم مرغ
این کندهای قلیه به چشمش حقیر شد.
بسحاق اطعمه.
- تخم مرغ خوری؛ تخم خوری. رجوع به تخم خوری شود.
- تخم نوغان؛ تخم پروانه ای که از پیلهء ابریشم برآید و از آن تخم کرم ابریشم به وجود آید و آنرا چون پرورند و به کمال رشد رسد بر اطراف خود می تند و پیلهء ابریشم به وجود آورد. کرم مذکور پس از تنیدن اطراف خود در داخل پیله تغییر شکل و رنگ دهد و اگر جانور را بطریق مصنوعی (خفه کردن با حرارت شدید) نکشند پس از مدتی پروانه های نر یا ماده از پیله ها بیرون آیند و ماده ها پس از جفت گیری شروع به تخم گذاری نمایند و سپس می میرند. پرورش دهندگان کرم ابریشم تخم ها را جمع کنند و در جای بسیار سردی نگه دارند تا بهار سال بعد و چون برگ توت سبز شود و هوا به گرمی گراید تخم ها را از سردخانه ها بیرون آورند و در هوای ملایم یا اطاق هایی که دارای حرارتی معتدل است، دو سه روز گذارند. در این مدت رنگ تخمها تغییر کرده به نیلی می گراید که کشاورزان گیلان این حالت را کاس شدن تخم نوغان گویند و سپس بتدریج کرم های ابریشم از تخم ها درآیند و مانند مورچگان خرد حرکت کنند. چون همهء تخمها به یکباره حاصل ندهند، از جهت جلوگیری از اختلاف رشد، کرمها را که بتدریج از تخم درآیند جدا سازند و در گیلان در ظرفهائی که از سرگین گاو میسازند و آنرا «خاس» نامند گذارند و در چند روز اول برگهای خُردشدهء توت بر آنها ریزند و سپس برگها و شاخ برگهای تازه رس برای خورد کرمها در آن ظرفها نهند. چون کرمها به حد رشد نخستین رسند با توجه به اختلاف رشد، آنها را از خانه به باغهای توت برند و در تلمبار جای دهند و شاخهای پربرگ و لطیف توت را با داس ها بریده در تلمبارها بر روی کرم های ابریشم قرار دهند و کرمها با تغذیهء برگها برومند گردند و زمانی فرامی رسد که دیگر از خوردن بازمانند و به تنیدن پیلهء ابریشم پردازند.
- امثال: از تخم گلین چوزه (جوجه) نزاید. (امثال و حکم دهخدا).
تخم دزد شتردزد میشود؛ پسری در خردسالی تخم مرغی دزدیده به مادر آورد. مادر او را بنواخت و کردهء او را بستود. پسر چون به حد رشد و مردی رسید شتری بسرقت برد. عوانان شحنه او را بگرفتند و پادشاه امر به کشتن او فرمود. پسر هنگام مرگ از جلاد التماس دیدار مادر کرد تا وداع بازپسین بجای آرد. مادر را بیاوردند. پسر به مادر گفت آرزوی من آنست که زبان تو را ببوسم. زال زبان بیرون کرد و پسر زبان او با دندان از بن بکند و گفت... (امثال و حکم دهخدا).
تخم دوزرده می کند؟ (یا) تخم دوزرده نمی کند؛ بسیار عزیز و باارز نیست. (امثال و حکم دهخدا).
- تخم زرین؛ تخم طلا. خایهء طلا.
- || کنایه از هر چیز گرانبها و کمیاب.
- || کنایه از چیز کم یاب که به آسانی حاصل آید و بر اثر شدت آز دارندهء آن از دست بشود، چنانکه: شخصی را مرغی بدست آمد که هر روز یک بیضهء زرین می نهاد و او از آن تخم ها بهره برمیداشت، ولی روزی بطمع آن که از اندرون مرغ زر بیشتری فرا چنگ آرد مرغ را بکشت ولی چیزی نیافت و نادم گشت و مَثَلِ مرغی که تخم زرین می نهاد کنایه از این است: «مرغی که تخم زرین میکرد بمرد. فیلیپوس پدر اسکندر مقدونی هر سال صد هزار خایهء زر به دارا برسم باژ می فرستاد. چون وی بمرد و اسکندر بر اریکهء ملک نشست این پیغام به دارا داد...». (از امثال و حکم دهخدا ج 3 ص1530).
تخم لغ در دهان کسی شکستن؛ به نویدگونه ای کسی را به طمع خام انداختن. (امثال و حکم ایضاً).
تخم مرغش زرده ندارد؛ مرد شید و دغل و تزویر است. (امثال و حکم ایضاً).
تخم نکرد روزی هم که کرد در کاهدان؛ نظیر: احمدک استاد نرفت، روزی که رفت آدینه رفت. (از امثال و حکم ایضاً).
|| تخم چشم؛ کنایه از مجموع سپیدی و سیاهی و مردمک آن. حدقه.
- مثل تخم چشم، کسی را عزیز داشتن؛محافظت کردن و دوست داشتن او.
(1) - tohm.
(2) - tom.
(3) - toxm.
(4) - tauxman.
(5) - taoxman.
(6) - tom.
(7) - tauma.
(8) - tauhma.
(9) - tauxma.
(10) - tohm.
(11) - tuxm.
(12) - toxman.
(13) - tom.
(14) - taghm.
(15) - toghm.
(16) - tughum.
(17) - tim. (18) - ن ل: به شدکار.
(19) - Cucurbitacees.
(20) - Peporesine.
(21) - Piperisine. (22) - در نسخهء چاپی: تخم کتب.
(23) - در نسخهء چاپی: تخم کریخه.
a uf.
(24)
(25) - Membrane vitelline.
(26) - Lecithe.
(27) - Chromosome.
(28) - Chromatine.
(29) - Potentialite.
(30) - Vitellus.
(31) - Deutoplasme.
(32) - Plasma formatif.
(33) - Alecithes.
(34) - Heterolecithes.
(35) - Teleosteens.
(36) - Telolecithes.
(37) - Cicatricule.
(38) - Selaciens.
(39) - Centrolecithes.
(40) - Spermatozoide.
(41) - Ovule.
(42) - Heterolecithe.
(43) - Telolecithe.
(44) - Vitellus.
(45) - Spermatogonie.
(46) - Ovogonie.
(47) - Morula.
(48) - Blastula.
(49) - Gastrula.
(50) - toxm.
(51) - toxm.
(52) - Caesal Pinia Bonducella.

تخم.

[تَ مَ] (اوستایی، ص) در فرس هخامنشی و گات ها و سایر قسمتهای اوستا بمعنی دلیر و پهلوان است. این کلمه به این معنی خود جداگانه مکرراً در اوستا استعمال شده است. در پهلوی و فارسی تهم شده... یکی از سرداران داریوش بزرگ که در کتیبهء بیستون از او اسم برده شده موسوم بوده به تخم سپاد، یعنی دارندهء سپاه دلیر. در تفسیر پهلوی اوستا تخم به تگ ترجمه شده است. (یشتها ج 2 ص 139). رجوع به تخمسپاد شود.

تخم.

[تُ خَ] (اِ) چادری را نامند که نثارچینان بر سر دو چوب بندند و بدان نثار از هوا بگیرند. (فرهنگ جهانگیری) (از برهان) (از فرهنگ اوبهی) (از ناظم الاطباء). چادر نثارچینان و صحیح پخم است ببای فارسی... و فخم نیز آمده... (فرهنگ رشیدی).

تخم.

[تَ] (ع مص) تخمه زده گردیدن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). اصل آن وخم است بمعنی تُخَمه شدن. یقال: تَخَمَ الرجل و تَخِمَ تخماً از باب دوم و چهارم؛ بمعنی اتخام است. (از شرح قاموس ترکی). دزی در ذیل قوامیس عرب آرد: موجب تخمه یا سوءهضم شدن(1). (دزی ج1 ص 142). || تعیین حدود زمین یا راهی. (دزی ایضاً).
(1) - Causer une indigestion.

تخم.

[تُ خُ] (ع اِ) جِ تخوم، بمعنی حد فاصل میان دو زمین. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به تخوم و تخم [ تَ / تُ ] و تخومة شود.

تخم.

[تَ / تُ] (ع اِ) واحد تُخُم و تخوم است. (منتهی الارب). نشان و حد فاصل میان دو زمین. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). حد. (المنجد). ج، تخوم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). ابن اعرابی و ابن السکیت گویند: واحد آن تَخوم و جمع تُخُم است، مثل رَسول و رُسُل. (اقرب الموارد). رجوع به تُخُم و تخوم و تخومة شود. جوالیقی در المعرب آرد: ابوبکر گوید: گروهی بر آنند که تخم واحد است و آن حدود زمین بود و عربی صحیح است و این شعر را از زنی بشاهد آرد:
یا بنی التخومَ لاتظلموها
انّ ظلمَالتخومِ ذوعقالِ.
گروهی دیگر نپذیرند و گویند تخم معرب است و گفتهء نخست برتر و فصیح تر بود. و کسایی و ابن اعرابی گفته اند تَخوم بفتح تاء و جمع آن تُخُم است. فراء آرد: واحد آن تَخْم است. ابوعبید گوید: اصحاب عربیة بر آنند که آن تَخوم به فتح تاء است و آنرا مفرد گیرند و شامیان گویند آن تُخوم بضم تاء است و جمع است و مفرد آن تَخْم بود. گویند: هذه القریة تُتاخِمُ ارضَ کذا و کذا؛ ای تحادها. (المعرب صص87 - 88).

تخم.

[تُ خَ] (ع اِ) جِ تُخَمة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (المنجد). رجوع به تخمة شود.

تخمات.

[تُ خَ] (ع اِ) جِ تُخَمة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (المنجد) (اقرب الموارد). رجوع به تخمة شود.

تخمار.

[تُ] (اِ) تیری که پیکان ندارد و بجای پیکان گرهی دارد. (برهان). تیر بی پیکان و بی پر که تُکمار و تُکه گویند. (فرهنگ رشیدی). تیری که بجای پیکان گرهی داشته باشد. (ناظم الاطباء). رجوع به تکمار و تُکه شود.

تخمار.

[تُ] (اِخ) دهی از دهستان جابلق بخش الیگودرز شهرستان بروجرد است که در چهل ونه هزارگزی شمال الیگودرز و کنار راه مالرو چهارشنبه به آب باریک قرار دارد. جلگه ای معتدل است و 361 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و چاه و محصول آنجا غلات و لبنیات است و شغل اهالی زراعت و گله داری است. صنایع دستی زنان آن کرباس بافی است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

تخماق.

[تُ] (ترکی، اِ) میخ کوب و آن چوبی باشد که بدان میخهای خیمه کوبند. این لفظ ترکی است. (غیاث اللغات از مصطلحات و لغات ترکی). صحیح بهر دو قاف (تقماق)، افزار چوبی که بر سر میخ زنند تا میخ در زمین خوب فرورود و استوار باشد. (آنندراج از بهار عجم). مأخوذ از ترکی، میخکوب و کرتک. (ناظم الاطباء). اصل کلمه دقماق ترکی است. چوبی یا سنگی بر دستهء چوبین استوار کرده که بدان گچ کوبند. کلوخ کوب. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تخماق کوب کردن.

[تُ کَ دَ] (مص مرکب) کوبیدن و له کردن. تخماقی کردن: سر فلان را تخماق کوب کرد؛ یعنی سر او را به تخماق له کرد. رجوع به تخماق و تخماقی کردن شود.

تخماقلو.

[تُ] (اِخ) دهی از دهستان کرچمبو در بخش داران شهرستان فریدن است که در سی ویک هزارگزی شمال باختری داران و ده هزارگزی راه ازنا به اصفهان قرار دارد. جلگه ای سردسیر است و 1227 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانه و قنات و چشمه است و محصول آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. صنایع دستی آنان جاجیم و قالی بافی است. راه ماشین رو و دبستان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

تخماقی.

[تُ] (ص نسبی) منسوب به تخماق. مانند تخماق. || (اِ) خال پیک ورق بازی را در تداول تخماقی نیز گویند. رجوع به تخماق شود.

تخماقی کردن.

[تُ کَ دَ] (مص مرکب)تخماق کوب کردن. کوبیدن و له کردن: سرش را تخماقی کردن؛ سر او را با تخماق له کردن. رجوع به تخماق و تخماق کوب کردن شود.

تخم افشان.

[تُ اَ] (نف مرکب) که تخم افشاند. تخم افشاننده. تخم ریز. تخم پاش. || (ن مف مرکب) محلی که تخم در آن افشانده شده باشد. محل زراعت. تخم افشانده. تخم انداخته.

تخم افشاندن.

[تُ اَ دَ] (مص مرکب)تخم ریختن. تخم انداختن. تخم در زمین افکندن.

تخم افشانی.

[تُ اَ] (حامص مرکب)تخم ریزی. تخم پاشی. کاشتن تخم نبات در زمین.

تخم بازی.

[تُ] (حامص مرکب)تخم مرغ بازی. بازی کردن اطفال به بیضه، در روز عید و نوروز. (آنندراج). روز نوروز عید، کودکان به بیضه های رنگین بازی کنند. (غیاث اللغات). قسمی بازی کودکان که با تخم ماکیان بازی می کنند. (ناظم الاطباء) :
خوش است بر سر کو تخم مرغ بازی یار
نشسته هر طرفی عاشقان قطارقطار.
سیفی (از آنندراج) (از بهار عجم).

تخم بهار.

[تُ مِ بَ] (اِخ) در بیت ذیل مراد برج حَمَل است :
چرا کواکب را اول از زحل گفتند
بطبع آتش از بهر چیست تخم بهار.
در جامع الحکمتین آرد: ... اما جواب آنچه همی گوید که چرا تخم بهار بطبع آتش است آنست که گوییم: غرضش آنست از این سؤال که همی پرسد که چرا برج حمل که از برجهای بهاریست، آتشی است و ما گوئیم: از دوازده برج که جملگی فلک بدان منقسم است سه برج آتشی است و سه برج خاکی... آتشی حمل و اسد و قوس است... و چو آفتاب که سلطانی بر افلاک طبایع مر او راست به برج حمل آید نباتها همی به جنبش افتد... دانستیم که این برج را کز آفتاب این فعل همی اندرو تازه شود طبعی آتشی است. (از جامع الحکمتین ناصرخسرو صص271 - 273).

تخم پاش.

[تُ] (نف مرکب) که تخم پاشد. که تخم افشاند. تخم پاشنده. تخم افشان.

تخم پاشی.

[تُ] (حامص مرکب)تخم افشانی. رجوع به همین کلمه شود.

تخم پاشیدن.

[تُ دَ] (مص مرکب) بزر افشاندن. تخم افشاندن. تخم افشانی کردن.

تخمچه.

[تُ چَ / چِ] (اِ مصغر) سلول ماده که پس از آمیختن با اسپرماتوزوئید تشکیل تخم میدهند. اوول(1). رجوع به تخم و تخمدان شود.
(1) - Ovule.

تخم خوری.

[تُ خوَ / خُ] (اِ مرکب)(1)تخم مرغ خوری. ظرفی که تخم مرغ نیم پخته و یا خام را در آن گذارند.
(1) - Coquetier.

تخمدان.

[تُ] (اِ مرکب) زمینی را گویند که در آن شاخهای درختان فروبرده باشند، یا چیزی کاشته باشند که بعد از سبز شدن به جای دیگر نقل کنند. (برهان). جایی که نهالان در آن کارند و بعد از سبز شدن از آنجا کنند و به جای دیگر نشانند و این زبان اهل شیراز است و در هند کهیته نامند. (آنندراج) (بهار عجم). زمینی که در آن تخم گیاهها و درختان را میکارند و یا شاخه های درخت را فرومیبرند و پس از چندی به جای دیگر نقل کرده غرس میکنند. (ناظم الاطباء) :
ز جمع مال ممسک چون زمین تخمدان باشد
که یک جا مال او آخر نصیب دیگران باشد.
تأثیر (از آنندراج).
صاحب انجمن آرا در ذیل کلمهء تخمگان آرد: و زمینی که در آن تخمها کارند و بعد از روئیدن سبز شود و به جای دیگر نقل کنند تخمدان گویند. (انجمن آرا). || به اصطلاح تشریح، آلتی در دو طرف زهدان حیوانات پستاندار که تخم در آن تولید می گردد و به تازی مبیضه گویند. (از ناظم الاطباء). غده های تناسلی جنس مادهء جانوران را گویند. تخمدان سلولهای مخصوصی بنام سلولهای ماده تولید می نماید و شمارهء تخمدان در انسان و بسیاری از جانوران دو است. سطح خارجی آن پیش از بلوغ در انسان صاف است ولی پس از بلوغ دارای برجستگی هایی بنام فولیکولهای دودگرآف(1)می شود و در هر 28 روز یک بار از یکی از فولیکولها یک سلول ماده آزاد میشود. در سن یائسگی حجم تخمدانها تقلیل می یابد و سطح آنها صاف می گردد. در کالبدشناسی انسان آمده: تخمدان ها(2) غده های تناسلی زن میباشند که دارای دو ترشح خارجی و داخلی هستند، نتیجهء ترشح خارجی تخمچه(3)می باشد. تخمدان ها دو عددند: راست و چپ، که روی جدار طرفی حفرهء لگنی و در عقب رباط های پهن(4) قرار دارند. هر یک از تخمدانها بشکل تخم مرغی است که از خارج به داخل مسطح شده است بطوری که محور اطول آن در نازا(5) تقریباً عمودی است. این عضو دارای دو سطح خارجی و داخلی و دو کنار قدامی و خلفی و دو انتهای فوقانی و تحتانی می باشد. منظرهء خارجی تخمدان صاف است ولی پس از بلوغ کم کم غیرمنظم میشود زیرا بعداً برجستگیهایی به اسم فولیکول گراف روی سطح آن به وجود می آید که هر ماه قبل از دورهء قاعدگی یکی از آنها پاره میشود و تخمچه به خارج میریزد، و پس از پاره شدن التیام می یابد و بجای آن ها جسم زردرنگ یا لوته ئین(6) ظاهر میشود. پس از یائسه شدن یا قطع قاعدگی، حجم تخمدان ها کوچک میشود و برجستگیها از بین میرود و آثار التیام ها کمی باقی می ماند. ارتفاع هر یک از تخمدان ها 5/3 سانتیمتر و عرض آن 2 سانتیمتر و ضخامت آن یک سانتیمتر می باشد. رنگ تخمدان ها در بچه ها سفید صورتی و در اشخاص بالغ قرمز و هنگام قاعدگی رنگ آن تیره میشود. وزن هر یک از تخمدانها 6 تا 8 گرم است و پس از قطع قاعدگی ممکن است از یک گرم کمتر باشد. تخمدان تقریباً در حفرهء لگنی آزاد است و به استثنای کنار قدامی و انتهاهایش که از یک طرف توسط بند کوتاهی به رباط پهن و از طرف دیگر توسط رباط هائی که بوسیلهء صفاق پوشیده شده اند به شیپور رحمی متصل می گردد...
سطح خارجی تخمدان - در زنان نازا تخمدان بطور قائم قرار گرفته و در روی صفاق جدار حفرهء لگنی تکیه می نماید. تخمدان ناحیه ای را به اسم حفرهء تخمدانی(7) اشغال می کند که حدود آن عبارتست از رباط پهن رحمی در پائین و جلو، عروق خاصره ای خارجی در بالا، و عروق هیپوگاستریک و حالب در عقب. در این حفره تخمدان با شریان نافی و عروق و عصب سدادی که از زیر صفاق عبور می کنند مجاورت دارد. شریان رحمی پس از آنکه از جدار لگن دور می گردد انتهای تحتانی حفرهء تخمدان را تقاطع می کند و متوجه قاعدهء رباط پهن می گردد. در زنان چندزا تخمدان کمی پائین تر قرار گرفته و محور اطول آن بطور مایل بطرف پائین و داخل کشیده می شود، بطوری که سطح خارجی آن تحتانی خارجی می گردد و در حفرهء کلودیوس(8) که در زیر و عقب حفرهء فوق الذکر است قرار می گیرد. عناصری که این حفره را محدود می کنند عبارتند از چین صفاقی که توسط حالب بوجود آمده است (در جلو)، جدار خلفی لگن در عقب، چین رحمی - خاجی(9)در پایین و داخل. در اطفال و زنهائی که دستگاه تناسلی آنان بحالت طفولیت باقی مانده است تخمدان بالاتر از حفرهء سابق الذکر قرار گرفته و ممکن است در روی تنگهء فوقانی و یا روی عضلهء پسواس قرار گیرد.
سطح داخلی - محدب است و توسط لالهء شیپور رحمی(10) و بند شیپوری رحمی(11)پوشیده شده است.
کنار قدامی - این کنار تقریباً مستقیم میباشد و به آن بند تخمدان(12) می چسبد که تخمدان را به رباط پهن مربوط می کند. بند تخمدان از یک انتها تا انتهای دیگر تخمدان کشیده شده و در روی این عضو بشکل خط پیچ داری به اسم خط فار(13) متصل می شود. در طول این خط صفاق متوقف می گردد و بجای آن اپتیلیوم تخمدانی ظاهر میشود که تمام وسعت تخمدان را می پوشاند. بند تخمدان در طول کنار قدامی تخمدان فضای باریکی را به اسم ناف تخمدان(14) محدود میسازد که از آن عروق و اعصاب وارد تخمدان میشوند. در طول و جلو و کنار تخمدان حباب شیپور رحمی(15)بطرف بالا می رود.
کنار خلفی آزاد و محدب ضخیمتر از کنار قدامی می باشد و در زنان نازا این کنار در خلفی حفرهء تخمدانی یعنی مجاور عروق هیپوگاستریک و حالب می باشد و در چندزا با جدار خلفی لگنی مجاورت دارد.
انتهای فوقانی یا قطب فوقانی تخمدان مدور است و در نازا در زیر عروق خاصرهء خارجی واقع و روی این انتها رباط کمری- تخمدانی(16)و لوله ای - تخمدانی(17) می چسبد و شیپور رحمی و بند شیپور رحمی آنرا میپوشاند. انتهای تحتانی ضخامتش از انتهای فوقانی کمتر است و به آن رباط رحمی - تخمدانی(18)می چسبد.
تخمدان توسط رباطهای ذیل: 1 - بند تخمدان 2 - رباط کمری - تخمدانی 3 - لوله ای - تخمدانی 4 - رحمی - تخمدانی، در جای خود نگاه داشته میشود.
1 - بند تخمدان کوتاه است و تخمدان در روی آن می تواند حرکات لولالی انجام دهد. 2 - رباط کمری - تخمدانی یا رباط آویزان کننده از نزدیکی مبدأ عروق رحمی- تخمدانی شروع و به انتهای فوقانی و قسمتی از کنار قدامی تخمدان ختم میشود و در طی مسیرش با عروق خاصره ای خارجی تقاطع میکند و در زیر صفاق برجسته و چینی را تشکیل میدهد. 3 - رباط لوله ای - تخمدانی رشتهء ملتحمه و عضلانی صافی است که انتهای فوقانی تخمدان را به سطح خارجی لالهء شیپور رحمی مربوط میکند. بدین ترتیب این رباط از انتهای شرابهء تخمدانی تا رأس لالهء شیپور کشیده شده است. 4 - رباط رحمی - تخمدانی بشکل طنابی است که از الیاف عضلانی صاف و چین صفاقی تشکیل یافته و از انتهای تحتانی تخمدان تا زاویهء طرفی فوقانی رحم، در زیر محل اتصال شیپورها کشیده شده است.
از مجموع رباط های فوق الذکر فقط بند تخمدان و رباط کمری - تخمدانی کاملاً باعث نصب تخمدان می گردند و دو رباط دیگر در نگاهداری تخمدان چندان دخالتی ندارند زیرا رباطهای رحمی - تخمدانی و شیپوری - تخمدانی باعث اتصال تخمدان به اعضایی است که خود آنها متحرکند. (از کتاب کالبدشناسی انسان تألیف حکیم و گنج بخش صص445 - 448).
|| (اصطلاح گیاه شناسی) در گیاه شناسی، قسمت تحتانی گل را گویند. در داخل تخمدان گیاهان پُریاخته، یک یا چند تخمک جای می گیرد و از نمو تخمدان، میوه حاصل میشود و تخمکهای درون تخمدان دانه های میوه را تشکیل میدهند. رجوع به تخمک و تخم شود.
(1) - Follicules de Degraaf.
(2) - Ovaires.
(3) - Ovule.
(4) - Ligaments larges.
(5) - Nullipare.
(6) - Luteine.
(7) - Fossette ovarienne.
(8) - Fossette de Claudius.
(9) - Utero-sacre.
(10) - Pavillon.
(11) - Mesosalpinx.
(12) - Meso-ovarium.
(13) - Ligne de Farre.
(14) - Hile de l'ovaire.
(15) - Ampoule tubaire.
(16) - Lig. lombo-ovarien.
(17) - Lig. tubo-ovarien.
(18) - Lig. utero-ovarien.

تخم دل.

[تُ خُ دِ] (اِخ) دهی از دهستان اوزومدل در بخش ورزقان شهرستان اهر است که در 9هزارگزی شمال خاوری ورزقان و هفت هزارگزی شوسهء تبریز به اهر قرار دارد. کوهستانی و معتدل است و 542 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آنجا غلات و حبوبات و سیب زمینی است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

تخمر.

[تَ خَمْ مُ] (ع مص) خِمار براوکندن [ برافکندن ]. (زوزنی). معجر پوشیدن. (منتهی الارب). مقنعه برافکندن و گفته اند معجر برافکندن. (از آنندراج).

تخمر.

[تَ مُ] (ع اِ) از اعلام زنان است. (منتهی الارب).

تخم ریز.

[تُ] (نف مرکب) زراعت کننده. (برهان). تخم افشان. || (ن مف مرکب، اِ مرکب) محل زراعت. (برهان). جایی که تخم در آن افشانده شود. تخم افشان. || خاگینه را نیز گفته اند. (برهان). خاگینه. (فرهنگ رشیدی). خاگینه که از تخم مرغ سازند. (آنندراج). || قیمه ای که در وقت بریان کردن تخم مرغ بر آن ریزند و بر هم زنند تا همه یکی شود و با نان خورند، و سنبوسه هم از آن سازند. قوت باه دهد. (برهان).

تخم ریزی.

[تُ] (حامص مرکب) عمل تخم فراوان آوردن، مانند تخم ریزی ماهیان در وقت معین از سال یا تخم ریزی حشرات چون مگس و امثال آن.

تخم زا.

[تُ] (نف مرکب) که تخم زاید. زایندهء تخم. تخم دهنده: دوم بستوهای ماده (در فوکوس ها) که در آنها نیز رشته های زایاست. در سررشته های زایای آنها یاختهء درشتی است که به هشت قسمت تقسیم میشود و هر یک از آنها را یک تخمه می گویند و مجموعهء هشت یاخته را که پوستهء ضخیمی دارد، تخمزا می گویند. هر تخمزا پس از رسیدن شکافته شده و هشت یاختهء بهم چسبیده از آن بیرون می آید... (گیاه شناسی گل گلاب صص154 - 155).

تخمس.

[] (اِخ) نام کوهی است که یکی از دو شعبهء آب شاهرود از آن خیزد. حمدالله مستوفی آرد: آب شاهرود به رودبار قزوین دو شعبه است یکی از کوه طالقان قزوین برمیخیزد و دیگری از کوه نسر و تخمس و بر ولایت رودبار الموت بگذرد و در ولایت و ناحیت بره طارمین با سفیدرود جمع شود. (نزهة القلوب ج 3 صص217 - 218).

تخمسپاد.

[تَ مَ دَ] (اِخ) یکی از سرداران داریوش اول که در کتیبهء بیستون بند چهاردهم نام وی آمده است: مردی چیترتخم نام ساگارتی به من یاغی شد و به مردم گفت من شاه ساگارت و از دودمان هووخشتر هستم. فوراً من لشکری از پارسیها و مادیها بقصد او فرستادم. مردی تخمسپادَ نام را که مطیع من است رئیس قشون کرده گفتم بروید و این قشون را که از من برگشته اند و خود را سپاهیان من نمیدانند در هم شکنید. پس از آن تخمسپاد با قشونی حرکت کرد و با چیترتخم جنگید... به ارادهء اهورمزد قشون من بر قشونی که از من برگشته بود فایق آمد... (ایران باستان ج 1 ص544).

تخم شکستن.

[تُ شِ کَ تَ] (مص مرکب) شکستن تخم. خُرد کردن تخم. || عملی که زنان برای رفع اثر چشم زخم کنند و آن چنانست که تخم مرغی را میان دو کف دست گیرند و فشار دهند و نام یک یک کسان و خویشان و همسایگان و آشنایان برند و در بردن آن نام که تخم بشکند، چشم زننده اوست که با شکستن تخم اثر و زهر چشم نابود شود و به چشم زخم زننده بازگردد. (از یادداشت های مرحوم دهخدا).

تخم شل.

[تُ مِ شَ] (اِخ) دهی جزء بخش مرکزی شهرستان لاهیجان است که در هشت هزارگزی جنوب باختری لاهیجان قرار دارد. جلگه ای مرطوب است و 741 تن سکنه دارد. آب آن از استخر و رودخانه و محصول آنجا برنج و ابریشم و چای است. شغل اهالی زراعت است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

تخمط.

[تَ خَمْ مُ] (ع مص) بانگ کردن اشتر. (تاج المصادر بیهقی). بانگ کردن فحل. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد). || آشوب کردن دریا. (تاج المصادر بیهقی). موج زدن دریا. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد). || تکبر کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد). گردن کشی کردن. (آنندراج). || خشم گرفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). غضب کردن. (اقرب الموارد) (المنجد) (آنندراج). || تخمط دندانهای نیش بعیر؛ ظاهر شدن و بلند گردیدن آنها. اوس گوید: تخمط فینا نابُ آخر مقرِم. (اقرب الموارد).

تخم فشاندن.

[تُ فَ / فِ دَ] (مص مرکب) تخم افشاندن :
تو از فشاندن تخم امید، دست مدار
که در کرم نکند اشک نوبهار امساک.
صائب.
رجوع به تخم افشاندن شود.

تخمک.

[تُ مَ] (اِ مصغر) مصغر تخم. رجوع به تخمه شود. || (اصطلاح گیاه شناسی) در گیاه شناسی، دانه های کوچکی است که درون تخمدان به وجود می آید و بر اثر رشد به دانه تبدیل می گردد.
آقای گل گلاب آرد: اگر در داخل تخمدان برشی داده شود در داخل آن اجسامی بنام تخمک یافت میشود که بوسیلهء رشته ای به دیوارهء درونی تخمدان اتصال دارند. طرز اتصال تخمکها به دیوارهء تخمدان، در گیاهان اختلاف کلی دارد. چون اجتماع برچه ها برای تشکیل تخمدان نیز به اشکال گوناگون است وضع قرار گرفتن تخمک ها به چندین شکل دیده میشود... هر برچه را می توان برگی دانست که در یک طرف یا دو طرف آن تاخوردگی پدید آمده و تخمکی ساخته است... مهمترین قسمتهای برچه تخمک و پیدایش آن چنین است که در سطح داخلی پوستهء جفت درونی تخمدان یک برآمدگی کوچک پدید آمده اطراف آن یک حلقه و پس از آن دو حلقه تشکیل می یابد که پوشش داخلی و خارجی را میسازند. تکمهء نخستین که از زنبوریهایی غذائی تشکیل یافته بود، دارای یاخته هایی است که بسرعت تقسیم می شوند. قسمتی از آنها تودهء غذایی بنام خورش می سازند و یکی از آنها که در داخل خورش قرار گرفته کاهش رنگی یافته بتدریج دو، و چهار، و هشت هسته یافته، کیسهء رویانی تشکیل میدهند که سه یاخته در بالا و سه یاخته در پایین دارد و از بهم پیوستن دو هستهء دیگر، هستهء دومین بزرگی در وسط آن کیسه دیده میشود. مهمترین یاخته های کیسهء رویانی یاخته ای است که در بالا و در وسط قرار گرفته، و آنرا تخمه می گویند. پس در هر تخمک کامل می توان قسمتهای ذیل را تشخیص داد:
1 - دو پوستهء داخلی خارجی. 2 - سوراخی در بالای آن که سُفْت(1) نامیده میشود. 3 - تودهء بزرگی در وسط که قسمت اعظم مادهء غذایی است و خورش نامیده میشود. 4 - کیسهء رویانی که در داخل آن تخمه و یاخته های در حال کاهش رنگی قرار گرفته است. 5 - بند یا رشته ای که تخمک را به دیوارهء درونی تخمدان متصل میسازد و اتصال این بند به دیوارهء تخمدان ممکن است تخمک را مستقیم یا معکوس یا مورب قرار دهد...
همینکه دانهء گرده ای بر روی کلاله قرار گیرد ناهمواری سطح آن به ناهمواری های چسبندهء کلاله می چسبد. رطوبت و مادهء غذایی و لعابی کلاله در داخل گرده اثر کرده لولهء گرده ساخته می شود. این لولهء گرده در بافت مرکزی خامه فرومیرود، یعنی بوسیلهء ترشح دیاستازها، یاخته های آن را حل کرده راهی باز میکند و به تخمدان میرسد و از راه سُفْت به دهانهء یکی از تخمک ها راه یافته داخل خورش میگردد. در مدتی که این لوله پیش میرود و در راه است هستهء رویا پیشاپیش میرود و هستهء زایا که در پی آن است به دو قسمت تقسیم می شود و هر یک از آنها یک انتروزوئید (بساکه) می سازد. چون لوله به کیسهء رویان برسد، دیوارهء سلولزی آنرا حل میکند، یکی از بساکه ها از میان یاخته ها گذشته به هستهء دومین میرسد و با آن می آمیزد و هسته ای در وسط کیسهء رویان میسازد و بساکهء دیگر داخل تخمه شده با هستهء آن می آمیزد و تخم را تشکیل میدهد. آمیزش بساکه ها با هسته هایی که در کیسهء رویان است هسته هایی میسازد که n2 کرموزوم دارند... در کیسهء رویانی دو تخم ساخته شده، یکی تخمی که از آمیزش بساکه و تخمه ساخته شده است و دیگری تخمی که از آمیزش بساکه با هستهء دومین تشکیل یافته و شمارهء کروموزوم های آن از n2 بیشتر است. تخمه های آمیزش یافته مبدل به دانه میشوند و هستهء دومین که آمیزش یافته، مبدأ بافت مخصوصی است که آنرا آلبومن می گویند. دیوارهء تخمدان هم در این موقع تغییر شکل یافته ضخیم میشود و مواد غذایی در خود اندوخته میکند و تبدیل به میوه می گردد. پس در هر میوه دو قسمت موجود است: یکی هسته ها یعنی تخمکهای گشنیده و دیگری فرابر که از هر طرف هسته ها را فراگرفته است.
پس از آمیزش تغییراتی در تخمک روی میدهد که خلاصهء آنها از این قرار است: 1- سه یاخته ای که در مقابل تخمه قرار گرفته و دو یاختهء طرفین آن مبدل به لعاب شده به مصرف غذای تخم در هنگام تقسیم میرسند. 2 - یاخته و تخم بلافاصله تقسیم شده در کیسهء جنینی تشکیل جنین میدهند. (در بعضی گیاهان تقسیم آن مدتی پس از تشکیل شروع میشود). بدین طریق که نخست به دو قسمت بالا و پایین تقسیم میشود، آنکه نزدیکتر به سُفْت است فقط از طرف درازی تقسیم شده بند را تشکیل میدهد که وسیلهء اتصال جنین به دیوارهء کیسه است. آنکه دورتر از سُفْت است از جهات مختلف تقسیم شده توده ای از یاخته های بهم چسبیده را تشکیل میدهد که بتدریج شمارهء آنها زیادتر شده کم کم تمام فضای درونی کیسهء جنینی را پر میکند... 3 - در ضمنی که این تغییرات در یاختهء تخم روی میدهد هستهء دوم که آمیزش یافته تقسیمات متوالی می یابد و بافتی می سازد که آنرا آلبومن می گویند. یاخته های آلبومن بتدریج مواد اندوختهء خورش را هضم کرده آنها را به مواد آزتی و قطرات چربی و نشاسته تبدیل میکنند که اندوخته برای جنین است... 4 - دو پوستهء تخمک نیز تغییراتی کرده پوست هسته را تشکیل میدهند.
پس از این تغییرات تخمک مبدل به هسته یا دانه شده است که دارای یک یا دو پوسته و یک تودهء مرکزی مرکب از لبه ها و گیاهکی کوچک می باشد. (از گیاه شناسی گل گلاب صص 180 - 186).
|| در جانورشناسی، آنرا اوول(2) گویند که پس از ترکیب با اسپرماتوزوئید هستهء اولیهء جنین تشکیل می گردد.
آقای دکتر فاطمی آرد: در متازوئرها تولید مثل جنسی بوسیلهء سلولهای مخصوصی صورت می گیرد که معرف دو جنس مختلفند. این سلولها که به اسم گامت(3) موسومند بواسطهء اعضای مخصوص یا غدد تناسلی به وجود می آیند و از اتحاد و ترکیب این دو سلول یعنی گامت نر یا اسپرماتوزوئید با گامت ماده یا تخمک است که فرد جدیدی که تمام صفات گونه را دربردارد تولید میشود. حیوانی که مولد اسپرماتوزوئید است حیوان نر و تولیدکنندهء تخمک را حیوان ماده گویند. (جانورشناسی عمومی تألیف مصطفی فاطمی ص27). رجوع به تخم و تخمدان شود.
(1) - Micropyle.
(2) - Ovule.
(3) - Gametes.

تخم کار.

[تُ] (نف مرکب) که تخم کارد. کارندهء تخم. برزگر. که تخم افشاند. تخم کارنده :
این عهدشکن که روزگار است
چون برزگران تخمکار است. نظامی.
دل تخمکاران بود رنج کش
چو خرمن برآید بخندند(1) خوش.
سعدی (بوستان).
(1) - ن ل: بخسبند.

تخمکاری.

[تُ] (حامص مرکب) کاشتن تخم. تخم کاشتن. زراعت. تخم افشانی. برزگری :
کس بر این تخمه آفرین نکند
تخمکاری در این زمین نکند.نظامی.

تخم کاشتن.

[تُ تَ] (مص مرکب)تخمکاری. کاشتن تخم. تخم افشانی. تخم کِشتن. زراعت :
هر دم از شاخ زبانم میوهء تر می رسد
بوستانها رسته زآن تخمم که در دل کاشتی.
سعدی.

تخمکان.

[تُ مَ] (اِ) بمعنی همان تخم ریحان است. (شرفنامهء منیری) :
بر سر کاچی که دایم میزدم تشنیع و طعن
این زمان بر عذرخواهی تخمکان خواهم فشاند.
بسحاق اطعمه.
کتاب نان بگشا تا جواب برخوانی
خطی که بر ورقش شد ز تخمکان مسطور.
بسحاق اطعمه.

تخم کردن.

[تُ کَ دَ] (مص مرکب) بیضه دادن. (آنندراج از بهار عجم). دادن تخم: این مرغ یک روز در میان تخم میکند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تخم کشتن.

[تُ کِ تَ] (مص مرکب) تخم کاشتن. رجوع به همین کلمه شود.

تخم کشی.

[تُ کَ / کِ] (حامص مرکب)اصطلاحی است برای گشن گیری چارپایان و مواشی، که نران فحل و برگزیده را در میان مادگان اندازند جفت گیری را.

تخم کشیدن.

[تُ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) اخته کردن. از مردی انداختن.

تخم کشی کردن.

[تُ کَ / کِ کَ دَ](مص مرکب) تخم کشی. رجوع به تخم کشی شود.

تخمگان.

[تُ مَ] (اِ) بیضه های آدمی را گویند. (برهان) (انجمن آرا). و بعربی خصیتین خوانند. (برهان). خصیتین که بیضه های آدمی باشد. || تخم روئیدنیها را گویند عموماً و تخم خرفه را گویند خصوصاً. (برهان). تخم روئیدنیها را نیز گفته اند. (انجمن آرا). تخم روئیدنی و تخم خرفه خصوصاً. (ناظم الاطباء).

تخم گذار.

[تُ گُ] (نف مرکب) که تخم نهد. مقابل زاینده. صفت جانورانی که تخم گذارند. مقابل زنده زا: [ گویچه های سرخ خون ] در مهره داران تخم گذار(1)، بیضی شکل و دارای هسته اند. (جانورشناسی عمومی تألیف فاطمی ص 188).
(1) - Ovipares.

تخم گذاری.

[تُ گُ] (حامص مرکب)عمل تخم گذاشتن مرغان و حشرات و ماهیان و دیگر جانوران تخم گذار: هنوز فصل تخم گذاری مرغان آبی فرانرسیده است.

تخم گذاشتن.

[تُ گُ تَ] (مص مرکب)تخم گذاری. بیضه نهادن مرغان و دیگر جانوران تخم گذار. رجوع به تخم گذار و تخم گذاری شود.

تخم گیری.

[تُ] (حامص مرکب)تخم کشی. تخم گرفتن از حیوان نر. رجوع به تخم کشی شود.

تخمم.

[تَ خَمْ مُ] (ع مص) خوردن ریزه های طعام را که بر خوان باقی ماند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تخم مرز.

[تُ مَرْزْ] (اِخ) دهی از دهستان میان ولایت در بخش حومهء شهرستان مشهد است که در 13هزارگزی شمال باختری مشهد و دوهزارگزی شمال شوسهء عمومی مشهد به قوچان قرار دارد. جلگه ای معتدل است و 110 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آنجا غلات و شغل اهالی زراعت و مالداری است و راه شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

تخم مرغی.

[تُ مِ مُ] (ص نسبی) بیضی. بشکل تخم مرغ. چون تخم مرغ از حیث شکل: کلاه تخم مرغی. || در تداول به فروشندهء تخم مرغ هم اطلاق میشود.

تخم نهادن.

[تُ نِ / نَ دَ] (مص مرکب)تخم کردن. تخم گذاشتن جانوران اعم از ماکیان و جز آن :
خود هیچ کرم بید شنیده ست هیچکس
کو تار بست و تخم نهاد و حصار کرد.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص152).

تخمواوروپ.

[تَ مُ او پَ] (اِخ)(1) رجوع به تخموروب و فرهنگ ایران باستان ص33 شود.
(1) - Takhmo-urupa.

تخم و ترکه.

[تُ مُ تَ رَ کَ / کِ] (اِ مرکب، از اتباع) در تداول با تحقیر بمعنی اولاد و احفاد، زاد و رود آرند: از تخم و ترکهء فلان؛ از نسل او. از اولاد او.

تخموروب.

[تَ] (اِخ)(1) پادشاه افسانه ای ایران که جمشید جانشین وی گردید. کریستنسن در شرح سه آتشکدهء نامی ایران آرد: بموجب داستان کهنی که در کتاب بندهشن مذکور است در زمان پادشاه داستانی تخمورب (طهمورث) نام، جماعتی سوار گاو داستانی موسوم به سَرسَئوغ شده از کشور خونیرس(2) به شش کشور دیگر سفر کردند و از نوع بشر جز به این وسیله کسی نمی توانست به آن شش اقلیم برود. شبی در میان اقیانوس چنین اتفاق افتاد که باد سه آتشی را که بر پشت گاو روشن بود به آب افکند. اما آتشها مانند موجود زنده در مکان سابق خود بر پشت گاو مجدداً روییدند و هوا را روشن کردند. یم(3) (جم) که جانشین تخمورب شد بر فراز کوه خورومند(4) در خوارزم آتشکده بنا کرد و آتش فرنبغ را در آن جای داد... (ایران در زمان ساسانیان صص187 - 188).
(1) - در فرهنگ ایران باستان Takhmo-urupa، در مزدیسنا و تأثیر آن در ادبیات پارسی Taxmorubh و در متن کتاب ایران در زمان ساسانیان کریستنسن Takhmorubh و در فهرست نامهای همان کتاب Takhmorobh(طهمورث) آمده است.
(2) - Keshvar Khvaniras.
(3) - Yim.
(4) - Khvarromand.

تخمة.

[تُ خَ مَ / تُ مَ] (ع اِ) ناگوارد. (دهار) (منتهی الارب) (زمخشری). ناگوار. (صحاح الفرس) (ربنجنی) (زمخشری). ناگواره. (زمخشری). در عربی بمعنی بدهضمی طعام که از ابتلای معده پیدا شود. (غیاث اللغات) (آنندراج). ناگواری و ناگوار شدن طعام و در شعر حرف ثانی که خای معجمه است ساکن هم می آید. (آنندراج). ناگوارد و فساد غذا در معده که خلاشمه نیز گویند. (ناظم الاطباء). ثقل غذا. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). ج، تُخَم، تُخَمات. (منتهی الارب) (آنندراج). بضم تاء دونقطه در بالا و خاء منقوطهء مفتوحه، ناگوار شدن طعام و جز آن. و در اصل وخمة بوده و آنرا قلب به تا کرده اند و آن در اصطلاح پزشکان عبارتست از تباه شدن خوراک در معده و استحالهء خوراک به کیفیتی غیرصالحه. کما فی بحرالجواهر. (کشاف اصطلاحات الفنون). رجوع به تخمه شود.

تخمه.

[تُ مَ / مِ] (اِ) اصل و نژاد. (فرهنگ جهانگیری) (برهان) (فرهنگ رشیدی) (ناظم الاطباء) (غیاث اللغات) (آنندراج). اصل. نسل و بدین معنی تخم هم آمده است. (شرفنامهء منیری). از: تخم + ه (نسبت). پهلوی تخمک(1). (حاشیهء برهان چ معین). تخم. دوده. تیره. خاندان. ریشه. سلسله :
بخوردند سوگند یکسر سپاه
کزین تخمه کس را نخواهیم شاه.فردوسی.
هشیوار و از تخمهء گیوکان
که بر درد و سختی نگردد ژکان.فردوسی.
سرافراز وز تخمهء کیقباد
ز مادر سوی تور دارد نژاد.فردوسی.
کشم هرچه زین تخمه آرم بدست
اگر خود بر شاه دارد نشست.
(گرشاسب نامه).
بریدم پی و تخمهء اژدها
جهان گشت از جادوئیها رها.
(گرشاسب نامه).
بت زابلی گفت از این چهار
نیم من جز از تخمهء شهریار.
(گرشاسب نامه).
چنان زندگانی کن که سزاوار تخمهء پاک تست و بدان ای پسر که ترا تخمه و تیره بزرگست و شریف، و از هر دو جانب کریم الطرفین. (منتخب قابوسنامه ص 3). سوم آنکه بر خاندان و تخمهء ما جز آزادگان فرس را ولی نگردانی. (فارسنامهء ابن البلخی ص57). در این میانه بهرام هفت کس از پادشاهزادگان که از تخمهء او بودند و به مردانگی معروف، اختیار کرد. (فارسنامهء ابن البلخی ص79). پس به بغداد آمد [مأمون] با رایت و علامات سبز، پس آل عباس درخواستند... و طاهربن الحسین شفاعت کرد و گفت این [رنگ سیاه]لونی مبارک است بر این تخمه [بر آل عباس یا بنی عباس]. (مجمل التواریخ). و سلمان فارسی را برادرزاده ای بود نام او مادربن فروخ بن بدخشان و تخمهء ایشان به شیراز است و عهدی دارند از پیغامبر. (مجمل التواریخ). و بعد از این نام کس برنیاید از این تخمه. (مجمل التواریخ).
از نسل حسین بن علی شاه شهیدی
نز تخمهء جمشیدی، نز گوهر مهراج.سوزنی.
ثنا و مدح تو بر سوزنی فریضه شده ست
ز اتحاد تو با فخر تخمهء نبوی.سوزنی.
تو از نژاد و تخمهء سگبان قیصری
من از نژاد سلمان یار پیمبرم.سوزنی.
یک تخم به خسروی نشانده
وز تخمهء کیقباد مانده.نظامی.
تخمهء بهمنی و دارایی
از تو می باید آشکارایی.نظامی.
به گیتی چنین بود بنیادشان
که تخمه به گیتی برافتادشان. نظامی.
تاج شاهی طلبی گوهر ذاتی بنمای
ور خود از تخمهء جمشید و فریدون باشی.
حافظ.
- سر تخمه؛ سرسلسلهء خاندان. نخستین کسی از خاندان. بزرگ خانواده :
گرازه سر تخمهء گیوکان
زواره نگهبان تخت کیان.فردوسی.
دریغ آن سر تخمهء اردشیر
دریغ آن جوان و سوار هژیر.فردوسی.
که آمد ز توران سپهدار شاد
سر تخمهء نامور کیقباد.فردوسی.
-کیان تخمه؛ تخمهء کیان. نسل کیان. نژاد کیان. خاندان کیان :
چو سالار چین دید نستور را
کیان تخمه و پهلوان پور را.فردوسی.
|| مرضی است که آدمی و حیوانات دیگر را از چیزی خوردن بسیار بهم میرسد، خصوصاً کبوتر را و بعربی هیضه خوانند. (برهان). نوعی از بیماری باشد، که انواع مرغان را بهم رسد خصوصاً کبوتر را... ناگواریدن طعام باشد و بتازی هیضه خوانند. (فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی). لیکن بتازی به فتح خا است و در اصل وخمه بوده مأخوذ از وخامت. (فرهنگ رشیدی) :
تخمه چون هاضمه تباه شود
معده پژمرده و تباه شود.
سنایی (از فرهنگ جهانگیری).
سگ کلوچه کوفتی در زیر پا
تخمه بودی گرگ صحرا از نوا.مولوی.
از ضعیفی چون نتاند راه رفت
خلق گوید تخمه است از لوت زفت.مولوی.
کم خوری خوی بد و خشکی و دق
پر خوری شد تخمه را تن مستحق.مولوی.
رجوع به تخمة شود. || علتی است که اسبان را شود. (شرفنامهء منیری). || بیماریی که با قی و اسهال همراه است و اکنون به اسم وبا شهرت دارد. (ناظم الاطباء). || تخمهای معطری که بروی نان در وقت پختن پاشند، مانند سیاهدانه و زینیان و نانخواه و تخم خشخاش. (ناظم الاطباء) : بقول روات ثقات هر روزه موازی بیست ویک خروار تخمه بر روی نان می کرده اند. (تاریخ نگارستان). || تخم هندوانه و خربزه و کدو و جز آن ها که بو داده و مغز کرده مانند تنقل خورند. (ناظم الاطباء) (از حاشیهء برهان چ معین).
- تخمه بو دادن برای کسی؛ تملق او کردن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
- امثال: مشتهای بی پول تخمه سیری سه پول؛ نظیر: شتر آمد به یک قاز، کو یک قاز؟
|| مهمترین یاخته های کیسهء رویانی یاخته ایست که در بالا و در وسط قرار گرفته و آنرا تخمه می گویند. (گیاه شناسی گل گلاب ص182). رجوع به تخمک شود.
(1) - toxmak.

تخمه زده.

[تُ مَ / مِ زَ دَ / دِ] (ن مف مرکب) کسی که مبتلی به بیماری تخمه شده باشد. (ناظم الاطباء): مَدیقة؛ گوسپند بیمار و تخمه زده. (منتهی الارب). || نانی دارای تخمه. (ناظم الاطباء).

تخمه شکستن.

[تُ مَ / مِ شِ کَ تَ](مص مرکب) بیرون کردن مغز تخمه با دندان.

تخمه فروش.

[تُ مَ / مِ فُ] (نف مرکب)کسی که کنجد و سیاهدانه و مصالح نان بفروشد. (آنندراج) (بهار عجم). فروشندهء تخمه. که تخم کدو و هندوانه و جز آن فروشد :
چه گویم ز بیداد تخمه فروش
که در سینه ام سوخت دل را ز جوش.
وحید (از آنندراج).

تخمی.

[تُ] (ص نسبی) که تخم گذارد: مرغ تخمی. || که برای کاشتن تخمهایش گذارند تا سخت درشت و رسیده شود: خیار تخمی. بادنجان تخمی. کدوی تخمی. || که برای فحل دادن به ماده نگاه دارند. که از او ماده آبستن کنند. مقابل اخته: اسب تخمی. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تخمیانه.

[تُ نَ / نِ] (اِ مرکب) بزر. (ربنجنی). هر گونه تخم که باشد، چون دانهء گندم و جو و تخم دیگر سبزیها و الحاصل هر دانه ای که قابل کشت در زمین باشد. (از لسان العجم شعوری ج 1 ص309 ورق الف). حبوباتی که برای تخم کاشتن نگاه میدارند. (فرهنگ نظام از مهذب الاسماء).

تخمیر.

[تَ] (ع مص) پوشانیدن چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). پوشانیدن روی. (اقرب الموارد) (المنجد). || مایه کردن در خمیر و گذاشتن آرد و گل و مانند آن را تا خمیر شود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). مایه کردن در خمیر. (از المنجد). || مطرزی در المغرب آرد: و اما خَمَّرت العصیر فتخمر فمما لم اجدهُ. (اقرب الموارد). || در خانه ماندن: خمر بیته؛ لزمهُ. (از المنجد). || شراب نوشانیدن. || سرشتن. (آنندراج). سرشته و سرشتگی. (ناظم الاطباء) :
چون شوم نابود از غم باز بهر سوختن
عشق از آب و گل پروانه تخمیرم کند.
منیر (از آنندراج) (از بهار عجم).
- تخمیر اربعین؛ کنایه از مدت خلقت آدم است. (انجمن آرا). مأخوذ است از حدیث: خمرت طینة آدمَ بیدی اربعین صباحاً. (احادیث مثنوی ص 198)(1).
- ضمیر محبت تخمیر؛ دلی که با محبت سرشته شده باشد. (ناظم الاطباء).
|| شرم داشتن. (آنندراج از منتخب اللغات). || (اصطلاح بیوشیمی) بعضی از یاخته ها در محلهایی زندگی می کنند که اکسیژن به آنها نمیرسد یا بمقدار بسیار کم میرسد و آنها را «بی هوازی»(2) نامند. در تجزیهء غذاها به مولکولهای ساده، اکسیژن هوای آزاد مداخله ندارد ولی تجزیه صورت می گیرد و گازهایی خارج می شود که یکی از آنها گاز کربنیک است. مجموع این اعمال را تخمیر(3) می گویند. پس یاخته های بی هوازی موجب تخمیر می شوند... تنفس و تخمیر از نظر شیمیایی اعمالی هستند که گرما خارج میکنند و آنها را گرماده(4) گویند و از نظر فیزیولوژی اعمالی هستند که انرژی لازم را در دسترس یاخته ها میگذارند. (از گیاه شناسی گل گلاب ص 46).
تقریباً تمام فنومن های حیاتی به تخمیرات بستگی دارند. ممکن است این مواد تخمیری نتیجهء دفع عمل تغذیه ای مادهء زنده باشد و یا آنکه مواد دفعی، برای تبدیل عناصر مواد غذایی محیط مادهء زنده، به مواد قابل جذب مفید واقع شود. عمل هضم در همهء موارد عبارت از نتیجهء تخمیر است که غذا را قابل جذب و سپس قابل تحلیل می سازد. حتی عمل تنفس یک نوع تخمیر است که بوسیلهء یک اکسی داز(5)، آهن هموگلوبینی(6) و غیره حاصل می شود. بسیاری از یاخته ها عامل تخمیرند زیرا که آنها در پروتوپلاسم خود، مایهء تخمیر را که جاذب شیرهء غذایی محیط است به وجود می آورند. بدین طریق است وضع باکتری ها. ولی باکتری ها مایع تخمیری را که به وجود می آورند مربوط به طبیعت آنهاست، ولی اگر انگل موجود زنده ای شوند نتیجهء عمل تخمیر آنها به صور مختلف است که گاهی به زندگی آن موجود لطمه ای نمیزنند و زمانی مناسب با آن موجودات زنده هستند و گاهی هم موجب ایجاد بیماریهای عفونی در موجود زنده می گردند که این حالت اخیر را تخمیر غیرعادی (تخمیر مرضی) و حالت پیشین را تخمیر عادی گویند، چنانکه اغلب در لوله های گوارشی تخمیرهای عادی نقش خاصی برای پیش گیری از حملات میکروبهای پاتوژن دارند. ولی در عفونت ها این تخمیرات غیرعادی می توانند در جایهای دیگری از نسج های مخاطی، نسج های عضلانی، نسج های غده ای و غیره را اشغال کنند و این جذب زیان آور مواد تخمیری علائم عمومی امراض عفونی است.
(در شیمی) عمل تخمیر واکنش شیمیایی تحریکی موجودات زنده (مخمرها) می باشد. نمونهء بارز آن تخمیر الکلی است که شامل تجزیهء قندها در الکل و گاز کربنیک طبق فرمول(7) است. این فعل و انفعال که موجد حرارت است بطور کلی محصول «لوورها»(8)بوده و در حدود 1680 م. این موجودات زندهء ذره بینی بوسیلهء له ون هوک(9) کشف گردید و «شون دو کانیار- لاتور»(10) در 1835 م. این موجودات را مانند قارچ وصف نمود و مشخص ترین آنها مخمر آب جو است. پاستور در تعیین شکل یافتن شراب ثابت کرد که در پوست انگور مقداری از مواد تخمیری وجود دارد. انواع دیگری از مواد تخمیری وجود دارند که چنین به نظر می آید در بوی مایعات الکلی مؤثرند. لوور ممکن است هوازی و بی هوازی در مجاورت هوا و برخورد با مایع قندی گیاه مذکور با مصرف کردن قند مایع بدون تشکیل الکل تولید شود و برعکس در یک محیط دور از هوا بسط مختصری پیدا کرده و موجب تخمیر گردد.
برادران «بوکنر»(11) در سال 1890 م. ثابت کردند که لوور جز بوسیلهء دیاستازها یا آنزیم هائی که وی ترشح می کند فعالیتی ندارد، این دیاستازها با نبودن سلولهای زنده عامل تخمیر می گردند. این ها جوهر ناشناختهء ترکیبی هستند که نقش کاتالیزور را در این فعل و انفعال بعهده دارند. دیاستازهای اصلی که بوسیلهء لوور ترشح می شود عبارتند از: زیماز(12) که گلوکز را تجزیه می کند. انورتین یا سوکراز(13) که ساکاروز را هیدرولیز می نماید. دیاستازها در عین حال، مایهء تخمیری قابل حل(14) یا بی شکل(15) نامیده میشوند، در مقابل مایه های تخمیری شکل دار که موجودات زنده اند. (از لاروس قرن بیستم).
پل کاره(16) در کتاب شیمی آلی خود آرد: تخمیر الکلی از نظر اقتصاد نقش مهمی دارد و یکی از پدیده های جالب شیمیایی است. با وجود اینکه چندین ده سال است که روی این موضوع مطالعات فراوان انجام یافته هنوز هم تمام مراحل آن بخوبی شناخته نشده است. محلول رقیق بعضی از قندهای طبیعی مانند گلوکز و فروکتوز که در عصارهء بسیاری از میوه ها وجود دارند بر اثر فعالیت قارچهای مخمر، به الکل اتیلیک و گاز کربنیک تجزیه می شود.(17)
این فعل و انفعال تقریباً در اواخر قرن هیجدهم میلادی شناخته شد و بعدها پاستور نشان داد که قارچ های مخمر که عمل تخمیر را انجام میدهند بوسیلهء هوا حمل می شود و قندهای استریلیزه و دور از قارچ تخمیر نمی شوند یعنی عمل تخمیر ارتباط محدود با مخمر دارد. مدتها تصور می کردند که فاکتور عمل تجزیهء قند به الکل اتیلیک و اسید کربنیک مربوط به عمل حیاتی مخمر است و روی این اصل به آن «فیگوره» یا «ارگانیزه»(18) می گفتند. ولی پس از مطالعات دانشمندان در سال 1897 م. بوکنر(19) توانست عضو سلولها را بوسیلهء کوارتز پاره کرده و تحت فشار زیاد شیره ای به دست آورد که عمل تخمیر را در خارج از خود سلول انجام دهد. این کشف ثابت کرد که عمل تخمیر می تواند با نبودن سلول زنده انجام شود و از این روی یک اهمیت اساسی در تغییر مکانیسم تخمیر به وجود آورد و فرضیهء تخمیر فیگوره یا ارگانیزه را متزلزل ساخت و ثابت نمود که در علم قندها باید به کاتالیزر توجه شود نه به موجود زنده. این شیره و شیره های مشابه، فرمانت محلول یا «فرمانت بی شکل»(20) و بالاخره، دیاستاز(21) و یا انزیم(22) نامیده شدند. بوکنر مخمر الکلی را زیماز(23) نامیده است. زیماز خاصیت ضدعفونی محسوسی ندارد و می توان آنرا خشک کرد بدون آنکه تجزیه شود و اثرش را از دست بدهد. (شیمی آلی صص 86 - 87).
- تخمیر آمونیاکی(24)؛ این تخمیر بواسطهء باکتری مخصوصی بنام میکرککوس اوره یی(25) تولید می شود. (از گیاه شناسی گل گلاب ص 137).
- تخمیر اسیدی؛ تخمیر اسیدی بوسیلهء میکروکوک شراب که الکل اتیلیک را به اسید استیک تبدیل می کند، مایه های تخمیری نیتروز و نیتریک که بوسیلهء نمک های آمونیاک، که در حال نیترات در خاک وجود دارد، تغییر شکل می یابد. این ها را اکسیداسیون بوسیلهء اکسیژن هوا گویند. (از لاروس قرن بیستم). رجوع به تخمیر سرکه ای شود.
ـ تخمیر الکلی؛ تخمیرهای الکلی همراه با تعامل ثانوی محتوی تقریبی چهار درصد قند است. ابتدا پاستور و سپس بسیاری از دانشمندان وجود گلیسرین و اسید سوکسینیک و الکل سوپه ریور (فوزل)(26) و بالاخره اسید استیک و غیره را در خارج از الکل کشف کردند. (از لاروس قرن بیستم).
- تخمیر سرکه ای(27)؛ عبارتست از تبدیل الکل اتیلیک به اسید استیک، بواسطهء تأثیر باکتری مخصوصی بنام میکرککوس آستی(28). بطور کلی تمام مایعات الکلی که دارای اندک مواد غذایی باشند چون در هوای آزاد قرار گیرند، ترش میشوند، زیرا که الکل آنها به جوهر سرکه بدل می گردد. باکتریهای سرکه به ابعاد یک میکرون، در هوا پراکنده اند، همین که بر روی مایع الکلی بیفتند تکثیر یافته پردهء نازکی بروی آن تشکیل میدهند و چون هوازی هستند قسمتی از اکسیژن هوا را گرفته با الکل ترکیب می کنند و آنرا مبدل به سرکه مینمایند(29).
باکتریهای سرکه در مجاورت هوا با چنان سرعتی زیاد می شوند که پس از چند ماه می توانند در سطح مایع الکلی ورقهء ژلاتینی ضخیمی بسازند که یک جا از روی سرکه برداشته شود و همین ورقه است که بچه سرکه نامیده میشود. شرابهائی که در شیشه ها و بطریها باقی می مانند بهمین طریقه مبدل به سرکه می گردند.
برای تهیهء سرکه باید ابتدا سعی کرد که میکرکک ها پرورش یابند و چون فسفات های قلیایی بمقدار کم ممکن است بمصرف غذای آنها برسد از این جهت اندکی از این مواد باید اضافه کرد، ولی اگر زیاد شد سرعت تکثیر در میکرکک ها بحدی خواهد شد که نه تنها الکل را اکسید کرده مبدل به سرکه میسازند بلکه خود اسید استیک را نیز اکسید کرده مبدل به آب و انیدرید کربنیک می کنند(30). و در این حالت می گویند سرکه برگشته است. ساختن سرکه غالباً ممکن است بواسطهء پیدایش مایه های شراب ساز که از گروه قارچها هستند و بر روی مایهء سرکه اثر میکنند متوقف شود. این قارچ که پردهء نازکی بر روی شراب تشکیل میدهد برنگ سفید است و هم اسید استیک و هم الکل را اکسید و مبدل به آب می کند. (از گیاه شناسی گل گلاب صص 135 - 136).
- تخمیر شیری(31)؛ باکتری های مخصوصی در شیر اثر نموده ابتدا لاکتز آنرا هیدرولیز کرده مبدل به گلوکز و گالاکتز می کند و این هکزوزها به دو ملکول اسید لاکتیک تبدیل می شوند، بی آنکه هیچ گازی از آنها خارج شود. بعضی مواد دیگر بمقدار بسیار کم نیز ساخته می شوند از قبیل اسید استیک و اسید فرمیک. همینکه اسید لاکتیک در شیر ساخته شد کازئین شیر را منعقد می کند و مانع پرورش باکتری می شود. برای آنکه اثر اسید خنثی شود کافی است اندکی مواد آهکی به آن اضافه کنند تا گاز کربنیک خارج شود و تخمیر ادامه یابد. شمارهء باکتریهای تخمیر شیری بسیار زیاد و متفاوت است و در تهیهء نوشابه هایی که از شیر ساخته می شود هر یک از آنها جداگانه یا با یکدیگر اثر می کنند. تأثیر باکتریهای شیری در اسید ساختن محیط های قندی موجب گندزدایی امعاء و جهاز گوارش میشود زیرا که باکتریهای گندزا در محیط های قلیایی رشدشان سریع تر است و اسید لاکتیک یکی از مواد گندزدا است و ضدعفونی می نماید. (از گیاه شناسی گل گلاب صص136 - 137).
(1) - خلقت آدم چرا چل صبح بود
اندر آن گل اندک اندک مینمود. مولوی.
(2) - Anaerobie.
(3) - Fermentation.
(4) - Catabolisme.
(5) - Oxydase. hemoglobinique.
(6) - Fer
(7) - C6H12O6 u 2C2H6O + 2CO2 )خ ذس ح رژح س چذح ررذ + خ چش ح چژذررخزس ح(/
(8) - Levures.
(9) - Leeuwenhoek.
(10) - Schwaun, de Cagniard-Latour.
(11) - Buchner.
(12) - Zymase.
(13) - Invertine ou sucrase.
(14) - Ferments solubles.
(15) - Non figures.
(16) - Paul Karrer.
(17) - C6H12O6 u 2C2H6O + 2CO2 .
(18) - Ferment figure ou organise.
(19) - Buchner.
(20) - Ferment non figure.
(21) - Diastase.
(22) - Enzyme.
(23) - Zymase.
(24) - F. ammoniacale.
(25) - M. uraei
(26) - Fusel.
(27) - F. acetique.
(28) - M. aceti.
(29) - 2O+C2H6O+m.a.u C2H4O2+H2O.
(30) - C2H4O2+4O u 2CO2+2H2O
(31) - F. lactique.

تخمیر.

[تَ] (ع اِ) سطحی از گل و گچ کرده و خطوطی به اقتضای حال بر آن کشیده که پاره آجرهای خرد و درشت تراشیده ای بر آن خطوط نهند و با گچ آن آجرها را بهم استوار کنند و مجموع را چون گُلی در نماها نهند زینت را. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تخمیس.

[تَ] (ع مص) پنج گوشه گردانیدن. (زوزنی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). پنج رکن گردانیدن. || در نزد شاعران، افزودن سه مصراع است به یک بیت، که جمعاً پنج مصراع باشد. (از اقرب الموارد) (از المنجد). شعر مخمس گفتن. رجوع به مخمس شود.

تخمیش.

[تَ] (ع مص) بمعنی خَمْش است یعنی خراشیدن صورت و یا خراشیدن سایر جاهای بدن. رجوع به لسان العرب و خَمْش شود.

تخمیل.

[تَ] (اِ) باطل و بیهوده. (لسان العجم شعوری ج 1 ورق 284 ب) :
پشیمانی شود در کار تحصیل
که گفتارش شود هذیان و تخمیل.
؟ (شعوری ایضاً).

تخمیل.

[تَ] (ع مص) پست کردن. ناچیز ساختن : به استصفا و استقصاء امور... تجمیل ابرار و تخمیل اشرار... پرداخته. (درهء نادره چ شهیدی ص242).

تخم یله.

[تُ یَ لَ / لِ] (اِ مرکب) دارویی که به هندی پلاس پاپرا نامند. (از الفاظ الادویه).

تخمین.

[تَ] (ع مص) به گمان سخن گفتن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (ناظم الاطباء). گفتن در چیزی به گمان و قیاس. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). گفتن در چیزی به حدس. (از اقرب الموارد) (از المنجد). به گمان و قیاس سخن گفتن. (آنندراج) (از فرهنگ نظام) :
تو چون موری و این راه است همچون موی تو تاری
مرو زنهار بر تقلید و بر تخمین و بر عمیا.
سنایی.
حافظا محض حقیقت گوی یعنی سر عشق
غیر از این دیگر خیالاتی به تخمین بسته اند(1).
حافظ.
آنچنان مبذول بوده لطف و احسان عام را
در دل شاعر نگنجد هیچ تخمین و قیاس.
ابوالمعانی (از لسان العجم شعوری).
|| اندازه کردن. (غیاث اللغات) (آنندراج). تعیین کردن مقدار و ارزش چیزی بحسب گمان. (از اقرب الموارد). تثمین و تقدیر. (المنجد). تقدیر و اندازه بطور حدس و گمان. (ناظم الاطباء). اندازه گرفتن. (فرهنگ نظام). || (اِمص) گمان. (شرفنامهء منیری). حدس و قیاس و گمان. (ناظم الاطباء). گمان و قیاس. (لسان العجم شعوری ج 1 ورق 287 الف). از «خُمانا»ی فارسی که بمعنی شک و ظن است مأخوذ است. (مفاتیح العلوم). و «خمانا» به احتمال قوی همان «گمان» فارسی است. رجوع به گمان شود.
(1) - در حافظ چ قزوینی - غنی نیامده، ولی در حافظ چ پژمان ص112 آمده است.

تخمینانه.

[تَ نَ / نِ] (ص نسبی، ق مرکب) تخمیناً. (ناظم الاطباء). رجوع به تخمین و تخمیناً شود.

تخمیناً.

[تَ نَنْ] (ع ق) بطور حدس و گمان. نقیض یقیناً. (ناظم الاطباء) (فرهنگ نظام). کمابیش. بیش و کم. نزدیک. رجوع به تخمین شود.

تخمین زدن.

[تَ زَ دَ] (مص مرکب)برآورد کردن. دید زدن در اندازه. رجوع به تخمین و تخمیناً شود.

تخمینی.

[تَ] (ص نسبی) منسوب به تخمین، یعنی قیاسی و حدسی و گمانی. (از ناظم الاطباء). بطور حدس و گمان. از روی تقریب. رجوع به تخمین و تخمیناً شود.

تخنب.

[تَ خَنْ نُ] (ع مص) تکبر کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تکبر. (اقرب الموارد) (المنجد): تخنب فلان؛ تکبر و اصلهُ رفع خنابة الانف. (اقرب الموارد).

تخنث.

[تَ خَنْ نُ] (ع مص) بدو درآمدن. (تاج المصادر بیهقی). دوتاه و شکسته شدن و دوتاه و خمیده گردیدن. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). نرم و دوتا و شکسته شدن مرد. (از المنجد) (از اقرب الموارد). انخناث. یقال: فیه تخنث و انخناث. (اقرب الموارد). || افتادن از ضعف. (از ذیل اقرب الموارد). || دوتا و خم شدن چیزی. (از اقرب الموارد). || نرمی کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). || سخن نرم مانند زنان گفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). به نرمی و سستی و شکستگی سخن گفتن. (اقرب الموارد). || دهانهء مشک به بیرون خم کرده آب خوردن از آن. (از اقرب الموارد). || بصورت مردان ولی به احوال زنان بودن. (المنجد). مأبونی و مخنثی. یقال: فیه انخناث و تخنث و خناثة. (ناظم الاطباء).

تخندف.

[تَ خَ دُ] (ع مص) خود را به خِنْدِف نسبت دادن. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تخنذب.

[تَ خَ ذُ] (ع مص) خلیع و دلیر گردیدن. (منتهی الارب). رجوع به مادهء بعد شود.

تخنذذ.

[تَ خَ ذُ] (ع مص) خلیع و دلیر گردیدن. (اقرب الموارد) (المنجد) (ناظم الاطباء). بی باکی کنندهء دلیر گردیدن. (شرح قاموس).

تخنس.

[تَ خَنْ نُ] (ع مص) غایب کردن چیزی را. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). تخنس بفلان؛ تغیب به. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تخنم.

[تَ نِ] (اِخ) موضعی یا کوهی است به مدینه. (منتهی الارب). رجوع به تختم [ تُ تُ / تِ تِ ] شود.

تخنیث.

[تَ] (ع مص) بدو درآوردن. (تاج المصادر بیهقی). خم دادن و دوتا گردانیدن چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). و منه سمی المخنث. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). دوتا کردن. (از اقرب الموارد) (از المنجد): خنث فلاناً؛ عطفه. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || نرم و شکسته گردانیدن. (المنجد). || نرم گردانیدن سخن. (اقرب الموارد). رجوع به تخنث شود.

تخنیع.

[تَ] (ع مص) بریدن به تبر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (المنجد) (اقرب الموارد).

تخنیق.

[تَ] (ع مص) خبه کردن کسی را. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). فشردن حلق کسی تا بمیرد. یقال: خنقته العَبْرةُ؛ ای غص بالبکاء حتی کأن الدموع اَخذت بمخنقهِ. (اقرب الموارد) (المنجد)؛ سخت به گریه افتاد چنانکه گویی گریه گلوی او را گرفته است. || پر کردن خنور را. || نزدیک شدن سراب که بپوشد سرهای کوهها را. || نزدیک شدن به چهل سال. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد). || (اصطلاح عروض) تخنیق هم خَرْم است الا آنکه در اشعار عرب این زحاف جز در اول بیت جایز نمی دارند و چون عجم در سایر اجزاء بیت نیز روا میدارند آنرا در غیر صدور نامی دیگر نهاده اند و به گلو بازگرفتن تشبیه کرده و مَفْعولُن چون در حشو بیت افتد و از مَفاعیلن منشعب باشد آنرا مخنَّق خوانند. (المعجم فی معاییر اشعار العجم ص 36). رجوع به خَرْم شود.

تخوار.

[تُ خوا / خا] (اِخ) پادشاه دهستان در عهد کیخسرو. (فهرست ولف). نام پادشاه دهستان است که از مبارزان لشکر کیخسرو بود. (برهان) (ناظم الاطباء). نام پادشاه دهستان است که مبارز و سرلشکر کیخسروشاه بن سیاوش بود. (آنندراج). پادشاه دهستان که ملک بامیان باشد و مبارز کیخسرو، و آن ملک را تخوارستان نیز گویند، طخارستان معرب آن. (فرهنگ رشیدی). نام پادشاه دهستان در زمان کیخسرو. (لغت شاهنامه). آقای دکتر معین در حاشیهء برهان آرد: این نام در کتب قدیم نخوار با نون ضبط شده و تخوار غلط است. (یوستی. نام نامه) (فرهنگ شاهنامه). رجوع به مادهء بعد شود :
ابا شاه شهر دهستان، تخوار
که در چشم او بد بداندیش خوار.فردوسی.

تخوار.

[تُ خوا / خا] (اِخ) یکی از نجبای توران که رفیق فرود بود. (فهرست ولف). نام یکی از اعیان توران که همدست فرود بود. (لغت شاهنامه) :
تو ز ایدر برو بی سپه با تخوار
مدار این سخن بر دل خویش خوار.
فردوسی.

تخوار.

[تُ خوا / خا] (اِخ) سردار سپاه خسرو پرویز. (فهرست ولف). نام سردار خسرو پرویز. (لغت شاهنامه) :
تخوار آن زمان پیش خسرو رسید
که گنج و بنه سوی آن یل کشید.فردوسی.

تخواره.

[تُ خوا / خا رَ] (اِخ) تُخوار. (فهرست ولف) :
تخواره بدو گفت کای نوجوان
تو گر می ندانی سخن، می بدان.فردوسی.
رجوع به تخوار شود.

تخواره.

[ ] (اِخ) از نسل جمشید و فرزند زواره. صاحب مجمل التواریخ والقصص در شرح حال جمشید آرد : ... و از زواره فرهاد و تخواره،(1) و بعد از این نام کس برنیامد از این تخمه و دیگر فرزندان بوده اند جمشید را ولیکن ذکری نگفتست. (مجمل التواریخ چ بهار ص 25).
(1) - در ص 92 مجمل التواریخ چ بهار این نام تخاره آمده: و پسران زواره: فرهاد و تخاره و دختران رستم... ولی در فهرست اعلام تخواره آمده و به ص 25 و 92 ارجاع شده است.

تخوت.

[تُ] (ع اِ) جِ تخت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). جِ تخت، بمعنی جامه دان. (آنندراج). رجوع به تخت شود.

تخوت.

[تَ خَوْ وُ] (ع مص) کم کردن. (تاج المصادر بیهقی). کم و اندک گردانیدن مال. || گرفتن و به یاد آوردن حدیث قوم. || ربودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد). || شکسته شدن و گذاشتن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

تخوخت.

[تُ خو خَ] (ع مص) ترش گردیدن خمیر. (آنندراج). رجوع به تخوخة شود.

تخوخة.

[تُ خَ] (ع مص) ترش شدن خمیر. (تاج المصادر بیهقی). ترش گردیدن خمیر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (از المنجد).

تخود.

[تَ خَوْ وُ] (ع مص) دوتا شدن شاخهء درخت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد).

تخوش.

[تَ خَوْ وُ] (ع مص) کم و اندک کردن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || لاغر گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). لاغر شدن بعد چاقی. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تخوص.

[تَ خَوْ وُ] (ع مص) گرفتن عطیهء کسی را اگرچه قلیل باشد. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). بخشیده را واستاندن. (آنندراج). || گرفتن از کسی چیزی پس چیزی را. (از اقرب الموارد) (از المنجد) (از ناظم الاطباء).

تخوض.

[تَ خَوْ وُ] (ع مص) به تکلف خوض کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (اقرب الموارد) (المنجد).

تخوط.

[تَ خَوْ وُ] (ع مص) آمدن کسی را وقتی بعد وقتی. (منتهی الارب). آمدن وقتی بعد وقتی مر کسی را. (ناظم الاطباء). آمدن وقتی بعد وقتی. (آنندراج) (اقرب الموارد) (المنجد).

تخوع.

[تَ خَوْ وُ] (ع مص) آب بینی بیرون انداختن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تنخم. (اقرب الموارد). || کم و اندک کردن چیزی را. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || قی کردن به تکلف و به این معنی لغت بغدادی است. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تخوف.

[تَ خَوْ وُ] (ع مص) بترسیدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). ترسیدن بر وی چیزی را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از المنجد). ترسیدن. (آنندراج) : او یأخذهم علی تخوف فان رَبکم لرؤف رحیم. (قرآن 16/47). || کم کردن. (تاج المصادر بیهقی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). کم و اندک گردانیدن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تنقص چیزی. (اقرب الموارد) (المنجد). کم و اندک کردن. (آنندراج). تنقص و کمی. (ناظم الاطباء). || تهضم حق. (المنجد). تخوف حقهُ؛ تهضمهُ ایاهُ. || هو یأخذهم علی تخوفٍ؛ ای یصابون فی اطراف قراهم بالشر حتی یأتی ذلک علیهم. (اقرب الموارد).

تخوق.

[تَ خَوْ وُ] (ع مص) دور شدن از یکدیگر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تباعد از. (اقرب الموارد) (المنجد). || فراخ گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). اتساع. (اقرب الموارد) (المنجد).

تخول.

[تَ خَوْ وُ] (ع مص) خال [ دایی ]ساختن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). چنانکه گویند تَعَمَّمَ عَمّاً. (از اقرب الموارد). || تعهد کردن. (زوزنی). تعهد کسی کردن و تیمار داشتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تعهد کسی کردن. (از اقرب الموارد) (از المنجد). و منه الحدیث: کان النبی (ص) یتخولنا بالموعظة؛ ای یتعهدنا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || به فراست دریافتن در کسی خیر را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تخوم.

[تَ] (ع اِ) واحد تُخوم. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). رجوع به تُخوم شود.

تخوم.

[تُ] (ع اِ) نشان و حد فاصل میان دو زمین. (منتهی الارب). حد. (المنجد). جِ تَخْم و تُخْم. فواصل میان دو زمین از نشانه ها و حدود. (از اقرب الموارد). نشان ها و حدود میان دو زمین. (غیاث اللغات) (آنندراج). مؤنث است. ج، تُخوم (علی اللفظ)، تُخُم. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). یا تُخْم و تَخْم و تَخوم و تَخومة، واحد تُخوم است. (منتهی الارب). جِ تُخْم و تَخْم. (المنجد) (اقرب الموارد). ابن اعرابی و ابن السکیت گویند واحد تَخوم و جمع تُخُم، مثل رَسول، رُسُل. (اقرب الموارد). رجوع به تخم و مادهء قبل و المعرب جوالیقی شود : چون بهرام گور بجانب بلاد ارمنیه میرفت اتفاقاً رهگذر او بر دیهی بود از تخوم ساوه که آنرا طخرود میگویند، بدین دیه آتشکده بنا نهاد... (تاریخ قم ص 23). از نزدیک تخوم موصل است. (تاریخ قم ص 181). || فلان طَیّب التخوم؛ ای طَیّب العروق. || جعلتُ سِرَّک علی تخومِ قلبی؛ ای لااغفلهُ. (اقرب الموارد). || حالی که ارادهء آن را دارند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ج، تَخوم. (ناظم الاطباء).

تخومة.

[تَ مَ] (ع اِ) واحد تُخوم. (منتهی الارب). نشان و حد فاصل میان دو زمین. (ناظم الاطباء). رجوع به تخم و تخوم شود.

تخون.

[تَ خَوْ وُ] (ع مص) کم کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). کم کردن از چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (المنجد) (اقرب الموارد). کم کردن حق کسی. (آنندراج): تخوننی فلان حقی؛ ای تنقصنی منهُ. (اقرب الموارد). || تعهد کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (المنجد) (اقرب الموارد). تیمار داشتن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تیمار داشتن. (آنندراج): کان یتخونهم بالموعظة. (اقرب الموارد). || بوقتْ آمدنِ تب، کسی را. (اقرب الموارد). || تغییر حال دادن زمانه از راحتی به سختی و شدت. (المنجد).

تخویچ.

[تَخْ] (اِخ) دهی از دهستان مؤمن آباد در بخش درمیان شهرستان بیرجند است که در دوازده هزارگزی شمال باختری درمیان، بر سر راه بیرجند به درمیان قرار دارد. دامنه ای معتدل است و 91 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آنجا غلات و شلغم و چغندر و شغل اهالی زراعت است. راه اتومبیل رو دارد. در اطراف این ده شورهء باروت یافت می شود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

تخوید.

[تَخْ] (ع مص) به شتاب رفتن. (زوزنی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (المنجد). سریع رفتن. (المنجد) (اقرب الموارد). || نایل شدن به چیزی از طعام. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (المنجد) (اقرب الموارد). یافتن اندکی از طعام. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || فرستادن فحل را در شتران ماده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تخویر.

[تَخْ] (ع مص) ضعیف و منکر شدن. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). ضعیف و سست شدن. (از المنجد). ضعیف شدن مرد. (اقرب الموارد). || سست شدن زمین از کثرت باران و جاری شدن آب بر آن. (از المنجد) (از اقرب الموارد). || نسبت دادن کسی را به سستی. (از المنجد).

تخویس.

[تَخْ] (ع مص) فرستادن شتران را یکان یکان بسوی آب و یکباره رها نکردن تا ازدحام نشود. (از منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || کاستن چیزی. (اقرب الموارد) (المنجد). رجوع به تخویش شود.

تخویش.

[تَخْ] (ع مص) کم و اندک کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (المنجد) (اقرب الموارد).

تخویص.

[تَخْ] (ع مص) آغاز کردن به اکرام کریمان، بعد از آن به اکرام لئیمان. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (المنجد) (اقرب الموارد). || هویدا شدن پیری در کسی. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (المنجد) (اقرب الموارد). || فراگرفتن چیزی اگرچه اندک باشد. (تاج المصادر بیهقی). گرفتن عطیهء کسی اگرچه قلیل باشد. || آراستن تاج به صفحه های زر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (المنجد) (اقرب الموارد): مَثَلُ المرأة الصالحة مَثَلُ التاج المخَوَّص بالذهب. (اقرب الموارد). || جدا ساختن گزیده از مواشی و روان ساختن بسوی آب و حبس کردن جِلاد و شِرار از آنان. (از اقرب الموارد). رجوع به تخوص شود.

تخویض.

[تَخْ] (ع مص) بسیار در چیزی شدن. (تاج المصادر بیهقی). خوض کردن. (زوزنی). || درآمدن به آب. (از منتهی الارب). درآمدن در آب. (آنندراج) (ناظم الاطباء). داخل شدن در آب. (المنجد) (اقرب الموارد).

تخویع.

[تَخْ] (ع مص) کم و اندک کردن چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || شکسته و سست گردانیدن کسی را به زدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || شکستن توجبه پهلوهای وادی را. || ادا کردن وام را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

تخویف.

[تَخْ] (ع مص) ترسانیدن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (غیاث اللغات) (آنندراج). ترسانیدن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) :... فظلموا بها و مانرسِلُ بالاَیاتِ الا تخویفاً. (قرآن 17/59). || گردانیدن کسی را به حالی که مردم از وی می ترسند. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). ترسناک گردانیدن کسی را. (المنجد). خَوَّفَه؛ جعلهُ یخاف و قیل صیره بحال یخافهُ الناس... (اقرب الموارد). || راه را چنان کردن که مردم از آن بترسند. (از المنجد): ماکان الطریقُ مَخوفاً فخَوَّفه السبعُ او العدوُّ. || فرستادن گوسفندان را دسته دسته. (اقرب الموارد).

تخویق.

[تَخْ] (ع مص) فراخ گردانیدن چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). توسیع. (المنجد) (اقرب الموارد).

تخویل.

[تَخْ] (ع مص) پادشاه گردانیدن. (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). || خداوند چیزی گردانیدن. (تاج المصادر بیهقی) (از زوزنی) (از ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). دادن و ملک گردانیدن خداوند برای کسی مال را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): خوّلهُ اللّهُ مالاً؛ اعطاهُ ایاهُ متفضلاً و مَلَّکهُ ایاهُ. (اقرب الموارد) (از المنجد).

تخوین.

[تَخْ] (ع مص) خائن خواندن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). به خیانت منسوب کردن کسی را. || کم و اندک کردن چیزی را. || تیمار داشتن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد). رجوع به تخون شود.

تخویة.

[تَخْ یَ] (ع مص) کشیدن ستاره از بهر فروشدن. (تاج المصادر بیهقی). بی باران شدن ستاره ها و نیز میل کردن به فروشدن و غروب نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || شکم از زمین برداشتن اشتر در حال فروخفتن و مردان در حال سجده و بال فروگذاشتن مرغ. (تاج المصادر بیهقی). شکم بر ران نهادن در خفتن بر روی. (زوزنی). از زمین دور واماندن شکم شتر چون خسبد و مرد چون سجده کند و مرغ چون بال فروگذارد. || به نهایت فربهی رسیدن شتران و گوسفندان. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از المنجد) (اقرب الموارد). || کندن گودالی خُرد، زن را و آتش در آن افروختن و زن بر شرارهء آن نشاندن بخاطر بیماری که او را بود. (اقرب الموارد). خَوَّیتها؛ اذا حفرتَ حَفیرةً فاوقدتَ فیها ثم اقعدتها فیها لداء بها. (منتهی الارب). || ساختن برای زن خَویّه(1) را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).
(1) - طعامی که زائو خورد.

تخیب.

[تَ خَیْ یُ] (ع مص) ظفر نیافتن به آنچه مطلوب بود. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تخیب.

[تُ خَیْ یِ / تُ خُیْ یِ] (ع اِ) وقع فی وادی تخیب؛ یعنی افتاد در باطل. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و آن غیرمنصرف است بخاطر علمیت و وزن فعل. (اقرب الموارد).

تخیتیه.

[تُ خِ تی یِ] (اِخ) دهی از دهستان نهر هاشم بخش مرکزی شهرستان اهواز، که در 22هزارگزی جنوب باختری اهواز و 2هزارگزی خاوری راه آهن اهواز به خرم شهر قرار دارد. دشتی گرمسیر است و 130 تن سکنه دارد. آب آنجا از چاه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. در تابستان راه اتومبیل رو دارد و ساکنین آنجا از طایفهء بنی تمیم هستند. این آبادی از دو محل بنام تخیتیه یک و تخیتیه دو بفاصلهء دو هزار گز دور از هم قرار گرفته اند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

تخیدن.

[تِ دَ] (مص) مصدر منحوت از تخمق یا تخمگ ترکی، خوردن (اهریمنی). نفرین گونه ایست چون زهر مار کردن، کوفت کردن: بِتِخ؛ کوفت کن. زهر مار کن. تِخید؛ زهر مار کرد. کوفت کرد. (یادداشت بخط مؤلف).

تخیر.

[تَ خَیْ یُ] (ع مص) برگزیدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (آنندراج) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد).

تخیط.

[تَ خَیْ یُ] (ع مص) آمیختن سپیدی موی با سیاهی، یا مانند خیوط گشتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). آمیختن سپیدی موی با سیاهی. (آنندراج). پدید شدن موی سپید در سر همچون خیط. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تخیعل.

[تَ خَ عُ] (ع مص) خَیْعَل پوشیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

تخیف.

[تَ خَیْ یُ] (ع مص) متغیر شدن رنگ. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). تغیر و تنوع رنگ چیزی. (المنجد).

تخیل.

[تَ خَیْ یُ] (ع مص) خیال بستن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). صورت بستن چیزی مر کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). در خیال آوردن. (غیاث اللغات) (آنندراج). کسی را خیال نمودن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (از اقرب الموارد) : یکی را تخیل گویند، نخستین درجه که چیزها را بتواند دید و شنید. (تاریخ بیهقی).
گفتم که بر تخیل دل، حسیه چه کرد
گفتا که پنج حاس نهاده ست پنج در.
ناصرخسرو (دیوان ص189).
و آلتهای حفظ و ذکر و تخیل و توهم و تعقل و تذکر و تصور موجود کرد. (سندبادنامه ص315). || به گمان افکندن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) : آتسز را تخیل کردند که وطواط از حال کمال الدین واقف بوده است. (جهانگشای جوینی). || متوجه کردن تهمت را بسوی کسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || به فراست دریافتن در کسی خیر را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || تفرس خیر در کسی کردن. || اختیار کردن کسی را و تفرس خیر در او کردن. (اقرب الموارد). || سزاوار شدن آسمان به باریدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). آمادهء باریدن گردیدن آسمان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ابرناک شدن آسمان برای باران. (آنندراج). آشکار شدن ابر که دلائل باران در آن بود. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || تکبر کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد). || (اصطلاح فلسفه) نزد حکما ادراک حس مشترک است صور را. و نیز آن را به حرکت نفس در محسوسات، بواسطهء قوهء متصرفه تعریف کرده اند. (کشاف اصطلاحات الفنون). حرکت نفس را در محسوسات تخیل و در معقولات تفکر میگویند. قطب الدین گوید: تخیل تجرید صورت منتزع از ماده بود، تجریدی بیشتر، چه خیال او را از ماده فرامیگیرد بر وجهی که محتاج نمیشود به وجود ماده بلکه چون ماده باطل میشود یا غایب شود صورت ثابت باشد در او ولکن غیرمجرد است از لواحق مادی، و از این است که صور در خیال بر حسب صور محسوسه است از تقدیری و تکیفی و وضعی، و هیچ فرق نیست میان ایشان الا عدم احتیاج به حضور ماده لاغیر. (فرهنگ لغات و اصطلاحات فلسفی). || (اصطلاح بدیع) نزد شعرا آنست که شاعر چیزی را در ذهن تخیل کند بسبب تعقل بعضی اوصاف آن که در آن صورت بندد و این را تصور نیز گویند. مثال شعر:
چو در پیش ستون شه بار داده
ستون پیشش به یک پا ایستاده.
کذا فی جامع الصنایع. (کشاف اصطلاحات الفنون).

تخیلات.

[تَ خَیْ یُ] (ع اِ) جِ تخیل. در نفایس الفنون آرد: و آن قضایایی بود که تأثیر کنند در نفس یا انبساطی یا انقباضی یا تسهیل امری یا تهویل یا تعظیم یا تحقیر آن (که مبادی شعر است). رجوع به شعر شود. || موهومات و چیزهای موهومی و خیالی و توهمی. (ناظم الاطباء).

تخیل کردن.

[تَ خَیْ یُ کَ دَ] (مص مرکب) صورت بستن. در خیال آوردن :
هرکه با دوست چو سعدی نفسی خوش دریافت
بجز او در نظرش یار تخیل نکند.سعدی.
رجوع به تخیل شود.

تخیم.

[تَ خَیْ یُ] (ع مص) خیمه زدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (آنندراج). خیمه زدن در جایی. || خوش بوی کردن جامه را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تخییب.

[تَخْ] (ع مص) نومید کردن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). خائب گردانیدن. (زوزنی). ناامید گردانیدن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد) : خَیَّبَهُ اللّهُ؛ ناامید گردانید او را خدای. (منتهی الارب).

تخییث.

[تَخْ] (ع مص) کلانی شکم و استرخای آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (متن اللغة).

تخییر.

[تَخْ] (ع مص) برگزین کردن. (تاج المصادر بیهقی). برگزیدن. (دهار). تفضیل دادن کسی را بر غیر وی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). اختیار کردن. (آنندراج). || مخیر کردن. (زوزنی). اختیار دادن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تخییری.

[تَخْ] (ص نسبی) منسوب به تخییر.
- واجب تخییری.؛ رجوع به واجب شود.

تخییس.

[تَخْ] (ع مص) رام کردن. (تاج المصادر بیهقی) (آنندراج). رام کردن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از المنجد) (از اقرب الموارد): سار معهُ علی جمل قد نَوَّقَهُ و خَیَّسَهُ؛ ای راضهُ و ذللهُ بالرکوب. || بند کردن. (اقرب الموارد) (المنجد).

تخییط.

[تَخْ] (ع مص) سپیدی در سر پدید آمدن. (تاج المصادر بیهقی). آمیختن سپیدی موی با سیاهی، مانند خیوط گشتن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از المنجد) (آنندراج).

تخییف.

[تَخْ] (ع مص) فرودآمدن در منزلی. || بددلی کردن و روی گردانیدن از کارزار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || متفرق و پراکنده شدن گوشت لثه مابین دندانها. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || اَخیاف [ برادران مادری ](1) آوردن زن. (المنجد) (اقرب الموارد). || تقسیم کرده شدن کار میان آنها. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تقسیم شدن مال میان آنها. (از اقرب الموارد).
(1) - اِخوة اَخیاف؛ برادرانی که مادر آنان یکی است و پدرها مختلف. (از اقرب الموارد).

تخییل.

[تَخْ] (ع مص) کسی را به خیالی و ظنی افکندن. (تاج المصادر بیهقی) (از زوزنی). کسی را در خیال انداختن. (غیاث اللغات) (آنندراج) :
عین آن تخییل را حکمت کند
عین آن زهراب را شربت کند.مولوی.
|| (اصطلاح بدیع) تصور وقوع نسبت و لاوقوع آن بدون تردد در قسمتی از استعاره. در جامع الصنایع گوید: تخییل آنست که لفظ مشترک مشتمل معانی آورده شود، چنانکه سیاق ترکیب بر یک معنی تام حاکی بود. و مراعات نظیر کرده آید. و بسبب طوق نظیر گمان بر معنی دوم رود. و آن معنی تام نباشد. و این صنعت نزدیک ایهام و خیال است. و فرق آنست که در خیال یک معنی که مجاز و مصطلح و لطیفه آمیز و یا ضرب المثل مراد باشد و بر معنی حقیقی خیال رود. و در ایهام هر دو معنی تام باشد، لکن یک قریب، دوم بعید. و بعید بسبب سیاق ترکیب باشد. و مراد معنی بعید بود و اینجا همان یک معنی تام بود. الاّ آنکه بسبب طوق نظیر گمان بر معنی دوم رود. و ثابت نباشد و این صنعت در غایت دلاویزی است. مثاله شعر:
کوکب از نور ماه پاره از او
دف خورشید در حراره از او.
لفظ حراره دو معنی دارد، یکی گرمی، دوم دف زدن معروف که در شادیها رسم باشد. و اینجا مراد معنی اول است. در همین معنی تام است، ولکن بسبب ذکر دف، گمان بر حراره میرود. و آن معنی تام نیست و بسبب طوق نظیر دلاویز است. مثال دیگر شعر :
صد گره طول صفش از مردم
لیک در عرض بیشتر زانجم.
لفظ عرض دو معنی دارد، یکی مناسب طول، دوم لشکر. و این معنی دوم که تمامست مراد است و بمعنی اول که مناسب طول است مراد نیست. (از کشاف اصطلاحات الفنون). || متوجه کردن تهمت را بسوی کسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (المنجد). خَیَّلَ علیه تخییلاً و تخیّلاً و هو مصدر ثانٍ شاذ؛ وجّه التهمة الیه. (اقرب الموارد) : و بر تعجیلی که از تسویل شیطان و تخییل بهتان رفته بود تأسفها خورد. (سندبادنامه ص153). || تفرس کردن در کسی خیر را. (منتهی الارب) (از المنجد) (از اقرب الموارد). || خیال نهادن بهر بچهء ناقه تا گرگ از آن بترسد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || باران ناک شدن آسمان. (تاج المصادر بیهقی). آمادهء باران گردیدن آسمان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رعد و برق زدن ابر و آمادهء باران شدن. (از المنجد) (از اقرب الموارد). || خیال کردن. (غیاث اللغات) (آنندراج). || بازاستادن و بددل شدن از قوم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از المنجد) (از اقرب الموارد).

تخییلات.

[تَخْ] (ع اِ) جِ تخییل : از این تخییلات و توهمات بر خاطرش میگذشت. (سندبادنامه ص 240). رجوع به تخییل شود.

تخییلی.

[تَخْ] (ص نسبی) تصوری و توهمی و خیالی. (ناظم الاطباء).

تخییم.

[تَخْ] (ع مص) داخل شدن در خیمه. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (آنندراج) (اقرب الموارد). نصب کردن خیمه و اقامت در آن. (از المنجد). نصب کردن خیام را نیز گفته اند. (اقرب الموارد). || مقیم شدن. (تاج المصادر بیهقی) (آنندراج). مقیم گردیدن در جای. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد). || پیوسته مقیم شدن گاو در آغل. (اقرب الموارد) (المنجد). || چون خیمه شدن تاک. (المنجد). || چون خیمه کردن چیزی را. (تاج المصادر بیهقی). چیزی را چون خیمه کردن. (آنندراج). || پوشیدن آنرا به چیزی و چون خیمه کردن تا بوی خوش گیرد. (منتهی الارب). پوشانیدن آنرا به چیزی تا در آن اقامت کند. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). پوشانیدن عطر را با پوشش تا اینکه بوی خوش آن بماند.

تخییم.

[تَخْ] (اِخ) ناحیه ای به یمامه. (معجم البلدان) (مراصدالاطلاع).

تد.

[تَدد] (ع اِ) دزی در ذیل قوامیس عرب آرد: پستان حیوانات(1). ج، تدود.(2) (دزی ج 1 ص142).
(1) - ظ. مصحفی از ثدی است. رجوع به ثدی شود.
(2) - Mamelle.

تدائم.

[تَ ءُ] (ع مص) انبوهی کردن کاری بر کسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). انبوهی کردن غصه و کار بر کسی. (از المنجد). انبوهی کردن کار بر کسی و زحمت رساندن بر وی. (از اقرب الموارد).

تدابر.

[تَ بُ] (ع مص) بریده شدن از همدیگر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). بریده شدن دوستان از همدیگر. (اقرب الموارد). اختلاف قوم و بریده شدن آنان از یکدیگر. (المنجد). || پشت بر یکدیگر گردانیدن. (زوزنی) (آنندراج). مخالفت و دشمنی کردن قوم. (اقرب الموارد) (از المنجد).

تدابیر.

[تَ] (ع اِ) جِ تدبیر. تدبیرها و بندوبست و صلاح دید. (ناظم الاطباء) : و انواع تدابیر موافق انوار تقادیر نمی آید. (سندبادنامه ص 55). رجوع به تدبیر شود.

تداثر.

[تَ ثُ] (ع مص) کهنه گردیدن رسم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). کهنه گردیدن و ناپدید شدن رسم. (اقرب الموارد) (از آنندراج) (المنجد).

تداجو.

[تُ] (اِخ) توداجو. یکی از امرای دوران بایدوخان و منازع امیر طغاچار : امیر طغاچار بسبب آنکه تداجو با او به قوت و استظهار بایدو، مخالفت و منازعت میکرد از دولت بایدو ملول و نفور شده بود. (تاریخ غازان ص80).

تداخل.

[تَ خُ] (ع مص) بهم درشدن. (زوزنی). بهم درشدن در یکدیگر. (غیاث اللغات) (آنندراج). درآمدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). داخل شدن و مخلوط شدن با چیزی. (از اقرب الموارد) (از المنجد): تداخله منهُ شی ء؛ دخلهُ و خامره. (اقرب الموارد). داخل شدن چیزی در چیزی. (از اقرب الموارد) (از المنجد). عبارت از دخول چیزی است در دیگری بدون آنکه بر حجم و مقدار آن بیفزاید. (تعریفات جرجانی). در عرف حکما عبارت از نفوذ و دخول اشیاء و اجزاء در یکدیگر می باشد بنحوی که در وضع و حجم متحد گردند و بعبارت دیگر داخل شدن چیزی دیگر بدون آنکه به مدخول فیه از لحاظ حجم و مقدار چیزی افزوده شود و بدیهی است که تداخل به این معنی در جوهر محال است، زیرا لازمهء امکان و وقوع این نوع تداخل این است که تمام جهان جسمانی در یک جزء جای گیرد و به حجم و مقدار آن افزوده نشود و چنین امری محال است. (فرهنگ لغات و اصطلاحات فلسفی ص78) :
حزمت دو جهان را به یکی دانه دهد جای
با آنکه در اجسام روا نیست تداخل. قاآنی.
|| (اصطلاح منطق) تداخل اتفاق دو قضیه بود در موضوع و محمول و دیگر لواحق و عوارض... و در کیفیت با اختلاف در کمیت، یعنی یکی کلی بود و دیگر جزوی و لامحاله جزوی در کلی لازم آید، ولیکن این دخول و لزوم منعکس نشود. (اساس الاقتباس چ مدرس رضوی ص97). || (اصطلاح ریاضی) تداخل دو عدد آنست که عدد بیشتر، عدد کمتر را عاد شود، مانند 3 و 9. (تعریفات جرجانی). || تشابه و التباس امور. (اقرب الموارد). || به اصطلاح اطبا، در غذای منهضم، غیرمنهضم را آمیختن. (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تدأدؤ.

[تَ دَءْ دُءْ] (ع مص) پنهان شدن به چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). پوشیده شدن به چیزی. (اقرب الموارد). || آواز گردانیدن شتران در جوف. || درنگ کردن خبر در رسیدن. || خمیدن و کج گردیدن بار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || چمیدن و خرامان راه رفتن. || برگشتن از چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد). || غلطیدن و درگردیدن از جایی بسوی چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). سقوط از اسب. (المنجد). منه الحدیث: فتدأدأ عن فرسه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || تدحرج سنگ. || تزاحم قوم. || جنبیدن. || ساکن گردیدن. (اقرب الموارد) (المنجد).

تدارج.

[تَ رِ] (ع اِ) جِ تَدْرُج. (المنجد). رجوع به تَدْرُج و تذرو شود.

تدارس.

[تَ رُ] (ع مص) با هم درس خواندن. (زوزنی). با هم درس خواندن کتاب: تدارسوهُ حتی حفظوهُ. تدارَسَ الکتابَ و اِدّارسهُ؛ ای درسهُ و فی الحدیث: «تدارسوا القرآن»؛ ای اقرأوهُ و تعهدوهُ لئلاتنسوهُ. (اقرب الموارد). || سبق گفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

تدارق.

[] (اِخ) برادر قیصر روم که با سپاه اسلام در دوران خلافت ابوبکر محاربه نمود. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 1 ص460 شود.

تدارک.

[تَ رُ] (ع مص) دررسیدن آخر ایشان اول ایشان را. تلاحق. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). یقال: تدارکوا؛ ای تلاحقوا. (منتهی الارب). به همدیگر رسیدن. (غیاث اللغات). و منه قوله تعالی : حتی اذا ادّارکوا فیها جمیعاً. (قرآن 7/38). اصله تدارکوا، ادغمت التاء فی الدال و اجتلبت الهمزة لیبقی السکون. (منتهی الارب). || قوله تعالی : بل ادّارک علمهم فی الاَخرة. (قرآن 27/66)؛ یعنی بلکه به کمال رسید دانش آنها در آخرت. (تفسیر ابوالفتوح رازی). در همین تفسیر در شرح آیه چنین آمده است: بعضی ... گفتند «بَلْ» بمعنی «اَمْ» است و عرب هر یک از این دو کلمه بجای یکدیگر بنهند، کقوله : و ارسلناه الی مأة الف او یزیدون (قرآن 37/147)؛ یعنی بل یزیدون... و معنی کلام آنست که بل متابع استفهامی است متضمن جحد یعنی لم یتدارک، علم ایشان به آخرت متدارک شود و متتابع، و در آخرت بدانند آنچه امروز نمیدانند و مورد آیهء تهدید و وعید باشد و بر این قول، ماضی بمعنی مستقبل بود... و بعضی دیگر گفتند: معنی «ادّارَکَ علمهم» آنست که علم ایشان مستوی شود در آخرت، اگرچه امروز مختلف است علمهای ایشان، بعضی شاک اند، و بعضی مقلدند. بر این قول، لفظ علم مجاز باشد برای آنکه تقلید علم نباشد، و ملخص این قول آنست که آنچه ایشان علم می پندارند از شک و تقلید، اینجا مختلف است، فردا متتابع و متدارک شوند یعنی متفق شوند... || رسیدن چیزی به چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || دررسیدن خاک نم باران، خاک نم زمین را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || رساندن خدا به کسی رحمت خود را. (اقرب الموارد) (المنجد). || طلب کردن و نگه داشتن مافات. (اقرب الموارد). دریافتن چیزی که فوت شده باشد. (غیاث اللغات). || دریافتن قوم. (لسان العرب) (اقرب الموارد) (المنجد). دریافتن. (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). دریافتن و به دست آوردن. (آنندراج). عین استدراک است. (کشاف اصطلاحات الفنون):
تدارکتما عَبْساً و ذبیانَ بعدما
تفانوا و دَقّوا بینهم عِطر مَنْشِم.
زهیر (از لسان العرب) (از اقرب الموارد).
|| رای خطا را به صواب جبران کردن. تدارَکَ الخطأَ بالصواب؛ اتبعه. (از اقرب الموارد) (از المنجد). چاره و تلافی و مرمت و تدبیر. (ناظم الاطباء) : وزیر چون پادشاه را تحریض نماید در کاری که برفق... تدارک پذیرد برهان حمق... خویش نموده باشد. (کلیله و دمنه). مادام که سخن گفته نیامده است محل اختیار باقی است و پس از اظهار تدارک ممکن نگردد. هرچه به زرق... ساخته شود... دست تدارک از آن قاصر... باشد. (کلیله و دمنه). و از حضرت بخارا حسام الدوله تاش را بازخواندند تا تلافی آن خلل و تدارک آن حال بکند... تا مهم آن طرف به آخر رساند و خللی که بتازگی حادث شده است تدارک کند و بادغیس و کنج رستاق بزیادت در اعتدال او فرمود. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران صص77 - 78). از سر هفوات و عثرات ما برخیزد و با سر عاطفت و رحمت آید تا بندگان سرگشتهء خدمت آیند و تقصیرهای گذشته را بخدمت پسندیده تدارک کنند. (ایضاً ص156). فوایت ارواح را تدارک نباشد. (ایضاً ص 369). و به قوانین مملکت و امور رعیت اخلال لاحق شدی چنانک تدارک و تلافی آن محال بودی. (جهانگشای جوینی). گفت استیلای مرض از آن گذشت که بواسطهء معالجت تدارک آن توان نمود. (جهانگشای جوینی). مصلحتی فوت شود که تدارک آن ممتنع بود. (گلستان). بعد از مجازا طریق مدارا گرفتیم و سر به تدارک در قدم یکدیگر نهادیم و بوسه بر سر و روی هم دادیم. (گلستان).
دارالشفاء توبه نبسته ست در هنوز
تا درد معصیت به تدارک دوا کنیم.سعدی. || تهیهء اسباب حراست از بدی و آفت و یا
حصول سعادت. (ناظم الاطباء). || تهیه کردن. آماده کردن : در تدارک کار ایشان رسوم لشکرکشی و آداب سپاهداری از نوعی تقدیم فرمود که روزنامهء سعادت به اسم و صیت او مورخ گشت. (کلیله و دمنه). اگر... در تدارک این کار پشت در پشت نیارید وکیل دریا را جرئت افزاید. (کلیله و دمنه). امروز تدبیر از تدارک آن قاصر است. (کلیله و دمنه).
تصدیع در تدارک هر ماحضر مکش
داری چو سرکه و نمکی دردسر مکش.
مخلص کاشی (از آنندراج).
|| ذخیره و توشه و بسیج و جمع آوری. || دوربینی و عاقبت اندیشی. || پاداش و سزا و عقوبت. (ناظم الاطباء). || (اصطلاح بدیع) آنست که معنیی از معانی به نفس مطلق یا به اثبات صریح مخصوص گرداند آنگه آنرا بوجهی از وجوه تدارک کند و شرطی در میان آرد که آن صفت بدان شرط متبدل تواند شد، چنانکه شاعر گفته است:
کجا توانم مالید کعبتین عدو
بلی اگر تو دهی مر مرا بحق یاری.
و دیگری گفته است:
وای، دریغا که مردم از غم تو من
مگر که وصلت مرا ز غم برهاند.
و نزدیک به همین معنی آنست که شاعر در مدح خویش حرفی از حروف استثناء بیارد چنان که مردم پندارند که بعد از آن ذمی خواهد کرد و آنگه صفتی دیگر مدحی بگوید آنرا. (المعجم فی معاییر اشعار العجم ص 282).

تدارکات.

[تَ رُ] (ع اِ) جِ تدارک. بسیجها و تهیه ها. (ناظم الاطباء).
- ادارهء تدارکات؛ اداره ای است که احتیاجات وزارتخانه ها و دیگر بنگاههای دولتی را برمی آورد: ادارهء تدارکات آرتش. ادارهء تدارکات وزارت دارائی.

تدارؤ.

[تَ رُءْ] (ع مص) با یکدیگر خلاف کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). همدیگر را دفع نمودن در خصومت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد). و اِدّارأتم، اصله تدارأتم؛ ای اختلفتم و تدافعتم. ادغمت التاءُ فی الدال و اجتلبت الالف لیصح الابتداء بها. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

تداری.

[تَ] (ع مص) دفع کردن در خصومت. (منتهی الارب). تدافع در خصومت و اختلاف قوم. (اقرب الموارد). || حفاظت نمودن از خود. (ناظم الاطباء).

تداعب.

[تَ عُ] (ع مص) با هم مزاح کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تمازح. (اقرب الموارد) (المنجد): انهُ لیتداعب علی الناس؛ ای یرکبهم بمزاح و خُیلاء و یغمّهم و لایسبّهم. (اقرب الموارد).

تداعک.

[تَ عُ] (ع مص) سوده و خاریده شدن در کارزار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). تمارس در جنگ. (المنجد). || شدت یافتن خصومت میان قوم. (اقرب الموارد) (المنجد).

تداعة.

[تَ عَ] (ع اِمص) آرامش و آسودگی و راحت. (ناظم الاطباء) (از المنجد).

تداعی.

[تَ] (ع مص) پیش آمدن دشمن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (اقرب الموارد). || جمع شدن بر کسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). جمع شدن قوم بر کسی و به دشمنی برخاستن با وی. || لاغر شدن یا مردن شتر فلان. || محاجّه کردن. (اقرب الموارد). || چیستان گفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || خواستن چیزی را. (اقرب الموارد). || شکسته شدن و ویران گردیدن دیوار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). تَداعَتِ الجُدرانُ؛ انقضَّتْ و تهادَمَتْ و قیل بلیت و تصدعت من غیر ان تسقط. (اقرب الموارد). || یکدیگر را خواندن. (آنندراج) (از اقرب الموارد). رجوع به تداعی معانی شود. || ویران کردن: تداعینا علیهم الحیطانَ من جوانبها؛ یعنی دیوارها را از اطراف، به روی ایشان ویران کردیم. (از اقرب الموارد).

تداعی معانی.

[تَ یِ مَ] (ترکیب اضافی، اِمص مرکب) یکی از اعمال نفس، که بدان تصور یک معنی، معنی دیگر را به خاطر آرد. آقای دکتر سیاسی آرند: ... این طور برمی آید که بعضی نفسانیات با روابطی مخصوص چنان پیوستگی بهم پیدا میکند که هرگاه یکی از آنها در صحنهء وجدان نمایان گردد، فوراً دیگران را در آنجا حاضر میکند. این کیفیت، تداعی معانی نام دارد.
در کتب عربی جدید، لفظ اروپایی تداعی معانی(1) را به کلمات «اشتراک افکار»، «اشتراک خواطر»، «تسلسل خواطر یا افکار» و نظایر آن نیز ترجمه کرده اند، غافل از اینکه خود اصطلاح اروپایی «آسوسیاسیون دزیده»(2) از رساندن معنی عاجز و مورد انتقاد حکمای مغرب است. زیرا «آسوسیاسیون» یا اشتراک، بطور ضمنی میرساند که میان دو امر، روابط منطقی ادراک شده است، در صورتی که میان اموری که یکدیگر را به خاطر می آورند شاید هیچگونه رابطهء منطقی و معقول موجود نباشد و اگر هم باشد ذهن بی توجه به آن رابطه از بعضی منتقل به بعض دیگر بشود. لفظ افکار هم نمیتواند بر تمام مقصود دلالت کند، زیرا تنها افکار نیستند که متداعی میشوند، بلکه تمام نفسانیات از احساسات و صوَر گرفته تا انفعالات و افعال همگی دارای این خاصیت میباشند. کلمهء تسلسل نیز این عیب را دارد که دعوت دوجانبهء نفسانیات را نمیرساند. از این رو کلمهء تداعی معانی مناسب به نظر آمده انتخاب گردید، چه اولاً معنی لفظی عام است و ثانیاً تداعی بخوبی میرساند که دعوت و احضار از دو طرف صورت میگیرد، یعنی همچنانکه مثلاً به خاطر آوردن پاره ای اشعار شاهنامه ما را به عظمت ایران باستان و دوره های پهلوانی و آیین زرتشت توجه میدهد، تصور یکی از کیفیات نیز میتواند اشعار فردوسی را به یاد بیاورد و بر همین قیاس.
روابط [ نفسانیات ] را معمولاً عبارت از مجاورت و مشابهت و تضاد دانسته و در نتیجه کیفیت تداعی و توالی نفسانیات را تابع اصول سه گانهء مجاورت و مشابهت و تضاد ذکر کرده اند.
1 - اصل مجاورت: اینست که هر گاه دو امر با هم یا در پی هم ذهن را عارض شوند، بعدها بازگشت یکی از آنها در نفس سبب بازگشت دیگری میشود. مثالهایی که در بالا آورده شده مؤید این اصل هستند... باید دانست که او مجاورت اعم از آنست که مکانی باشد یا زمانی. مجاورت زمانی، مانند نزدیکی انوشیروان و بزرگمهر، فردوسی و محمود غزنوی که از به خاطر آمدن یکی از این دو نام، دیگری نیز به یاد می آید. ثانیاً مجاورت باید ذهنی باشد یعنی ذهن آنرا ادراک کرده باشد تا تداعی ممکن شود، چنانکه مثلاً اگر کسی به تهران آمده و میدان سپه را دیده لیکن متوجه بانک... که در ضلع شرقی آنست نشده باشد، با وجود مجاورت واقعی میدان با مؤسسهء مزبور، تصور آن باعث تصور این نخواهد شد...
2- اصل مشابهت: اموری که ذهن میان آنها مشابهتی تشخیص داده باشد متداعی میشوند، یعنی حضور یکی از آنها در نفس، دیگری را در آنجا حاضر میکند، چنانکه عکس، صاحب عکس را، و پسر، پدر را و بهار، جوانی را و خزان، پیری را... به یاد می آورند. هر اندازه مشابهت بیشتر باشد میل به تداعی زیادتر خواهد بود. لیکن گاهی مشابهتی اندک هم موجب تداعی میشود، چنانکه شاید ما از دیدن شخصی به یاد شخصی دیگر بیفتیم فقط برای اینکه آهنگ صدا یا لبخند آنها به هم شبیه است. دو نویسنده شاید از حیث افکار و عقاید با یکدیگر فرق کلی داشته باشند، لیکن اندک مشابهت در شیوهء چیزنویسی و انشاء کافیست که ذهن ما از یکی به دیگری منتقل بشود.
3 - اصل تضاد: امور متضاد، یکدیگر را در ذهن احیاء میکنند، چنانکه سفیدی، سیاهی را و پیری، جوانی را به خاطر می آورد.
قانون کلی مجاورت: تحویل مشابهت و تضاد به مجاورت: از آنجا که مشابهت و تضاد قابل تحویل به مجاورت هستند میتوان صورت گرفتن تداعی معانی را بر طبق قانون کلی مجاورت و متناسب با تعلق خاطر یا زمینهء انفعالی دانست. اما تحویل تضاد به مجاورت چنین است که دو امر متضاد غالباً تشکیل یک مجموعه را میدهند که هر لحظه در زبان و ذهن با هم مجاورت و اتحاد دارند، چنانکه گفته میشود: بزرگ و کوچک، پست و بلند... این اتحاد به اندازه ای است که یکی از دو امر، شخص را بی اختیار به یاد دیگری می اندازد، بی آنکه توجهی به تضاد آنها داشته باشد. از همین روست که جنبهء خودبخودی تداعیهای بواسطهء تضاد، از سایر تداعی ها غالباً زیادتر است. بیان تحویل مشابهت به مجاورت این است که متداعی شدن دو امر متشابه، بواسطهء وجه شبه، یعنی خصوصیتی است که در آنها مشترک است و آن دو امر با آن دارای مجاورت هستند. پس تداعی بواسطهء مشابهت در واقع تداعی بواسطهء مجاورت مضاعفی خواهد بود. ویلیم جیمس در تأیید همین نظر میگوید: «مشابهت را نباید عامل مستقیم تداعی پنداشت، زیرا تا دو امر قبلاً با هم در ذهن پیدا نشوند نمیتوان میان آنها مشابهتی دریافت نمود. مشابهت رابطه ای است که مانند مناسباتی دیگر از قبیل برتری و فاصله و علیت... بعداً در آنها ملحوظ می افتد... تمام این مناسبات در صورتی میان دو امر ادراک میشوند که آنها قبلاً بواسطهء تداعی با هم به ذهن آمده باشند».
تحویل تضاد و مشابهت به مجاورت با بیان فوق قابل قبول است، بشرط آنکه از مجاورت معنی محدودی که تداعی مذهبان به آن داده اند خواسته نشود، زیرا از پاره ای تداعیهایی که از دو امر تشکیل یافته و کام جنبهء خودبخود دارند، مانند تداعیهای بواسطهء تضاد، که بگذریم، دیگران را دارای پیچیدگی زیادتری خواهیم یافت. علت این جمله آنست که زندگی نفسانی در یک سطح معین جریان ندارد و نفسانیات مانند حلقه های یک زنجیر پهلوی هم ردیف نشده اند، بلکه در جهات مختلف سیر میکنند و آنچه یک حالت نفسانی خوانده میشود، در واقع مجموعه و ترکیبی است از عناصر مختلف و متنوع ادراکی و انفعالی و تحریکی که زمان حالش بر گذشته اتکاء دارد و زیر جریان سطحی وجدانیات صریحه مقداری از عناصر وجدانی ضعیف و مغفول در سیر و حرکت میباشند.
باری مفهوم حقیقی مجاورت عبارت از مجموع مناسباتی است که یک جزء از اجزاء حالت نفسانی با سایر اجزاء آن حالت دارا میباشد و بنابراین قانون کلی مجاورت که آنرا بهمین لحاظ «قانون بازگشت کل گذشته»(3) نیز خوانده اند چنین بیان خواهد شد: هر عنصر نفسانی که به قسمت روشن وجدان بازگردد میل دارد کل حالت نفسانی را که خود جزء آن بوده است در آنجا احیاء نماید، چنانکه مثلاً از تصور قیافهء دوست اروپائی که در اصفهان با وی ملاقات شده، ممکن است تمام حالات نفسانی دیگری... که با رؤیت مسجد شاه و ... همراه بوده و با احساس آن قیافه با هم ذهن را عارض شده اند همگی به قسمت روشن وجدان بیایند. در اینجا این اشکال به نظر میرسد که قانون کلی مجاورت لازمه اش اینست که گذشته با تمام خصوصیات و جزئیاتش احیاء گردد، در صورتی که این امر روی نمیدهد مگر برای بعض کسانی که دچار اختلال دماغ یا ضعف نفس هستند. اینگونه از مریضها نمیتوانند کوچکترین چیزی را یاد کرده بر زبان آورند مگر آنکه همهء خیالات و افکار و انفعالات و حرکاتی را که با آن همراه بوده است نیز به خاطر آورده بیان کنند. این ضعف ذهن بدرجهء سبکتر در پیرزنان پرگو و مردهای سبک مغز که در ضمن گفتگو از ذکر جزئیات امور چشم نمیپوشند و صبر و حوصلهء مخاطبان خود را معروض آزمایشی سخت قرار میدهند، نیز ملاحظه میشود. لیکن این موارد استثنایی است و اشخاص سالم که قوای دماغیشان حالت اعتدال دارد هیچگاه تا این درجه مشمول قانون «بازگشت کل گذشته» نیستند، چنانکه مثلاً هر یک از این کلمات، اسب، باغ، کتاب... در ذهن ما با بسیاری الفاظ و معانی مختلف بستگی و ارتباط دارد و قانون کلی مجاورت یا «بازگشت کل گذشته» ایجاب میکند که شنیدن یا خواندن یا تصور آن کلمه همهء الفاظ و معانی مربوط را به خاطر آورد و حال اینکه چنین نیست و فقط معدودی از آنها نفس را عارض میگردد. پس ناچار باید قائل به وجود موجباتی شویم که امر تذکر را محدود میسازند و میان نفسانیات احیاءشدنی، به انتخاب میپردازند. این انتخاب را تا حدی میتوان با قوانین ذیل توجیه نمود:
الف - شیوع یا تکرار. هر اندازه که شیوع یا تکرار یا استمرار مجاورت ذهنی دو امر بیشتر باشد میل آنها به تداعی یکدیگر زیادتر خواهد بود، چنانکه مثلاً هر قدر شمارهء دفعاتی که حسن و تقی را با هم دیده ایم زیادتر باشد رؤیت یا تصور یکی از این دو نفر آسانتر ما را به یاد دیگری می اندازد.
ب - شدت تأثیر. از تمام نفسانیاتی که ممکن است بواسطهء امری معین احیاء گردند، آنها که تأثیرشان در شخص بیشتر بوده است زیادتر میل به خودنمایی خواهند داشت، مثلاً شنیدن لفظ «دندان» میتواند بسیاری چیزها، از قبیل خمیرهای مختلف دندان، مسواک و قیافهء دکترهای دندانساز... را به خاطر بیاورد، لیکن از میان همهء آنها مجلس دندانکشی زودتر به یاد می آید زیرا تأثیرش زیادتر بوده است.
ج - قرب تحصیل. اموری که جدیداً با هم در ذهن پیوستگی حاصل کرده اند معمو زودتر از اموری که ارتباط قدیمی تری دارند متداعی واقع میشوند، مثلاً چنانچه داستان رستم و سهراب را بتازگی خوانده باشیم، اگر گفتگو از شاهنامه به میان آید فوراً به یاد این داستان می افتیم، نه به یاد قسمتهای دیگر شاهنامه، هرچند که آنها بیشتر معروف ما باشند.
د - فقدان یا ضعف تداعیهای مخالف. یک تداعی به همان اندازه بیشتر مایل است صورت بپذیرد که تداعیهای دیگری که یک جزء آنرا دارا هستند با آن کمتر معارضه نمایند، مثلاً چنانچه در آستانهء ورودی دانشکده همیشه شخص معینی را مشغول دربانی دیده باشیم از تصور آستانهء ورودی، صورت آن شخص آسانتر به یاد می آید تا اگر دربان های دیگری نیز گاه بگاه در آنجا دیده شده باشند.
قانون تعلق خاطر یا زمینهء انفعالی: اصولی که یاد گردید البته تا اندازه ای کیفیت انتخاب نفسانیات را بیان میکنند، لیکن ما را از جنبهء خودبخودی تداعی بیرون نمیبرند و معلوم نمیدارند چرا شما مثلاً از تصور دکان سمساری که دیروز با دوست خود به آنجا رفته بودید به یاد میز و صندلی و فلان قسمت از بیانات سمسار می افتید، در صورتی که دوست شما چیزهای دیگر آن دکان، مثلاً گلدانها و چراغهای مختلف... و قسمتی دیگر از اظهارات سمسار را از خاطر می گذراند. بعبارت دیگر اصول مذکور از توجیه کامل انتخابی که میان نفسانیات احیاءشدنی بعمل می آید عاجز می باشند. این توجیه ناچار باید از قانون تعلق خاطر و یا زمینهء انفعالی خواسته شود. این قانون که مکمل کلی مجاورت است چنین خلاصه میشود: میان تمام نفسانیاتی که ممکن است بواسطهء حالتی احیاء گردند، آنهایی آسانتر احیاء میشوند که با زمینهء انفعالی نفس موافقترند، یعنی بمناسبتی تعلق خاطر به آنها بیشتر است.
زمینهء انفعالی یا دائم است یا موقت:
1 - زمینهء انفعالی موقت: آرزوها و تمایلات گذران و حالت مزاجی هر کس زمینهء انفعالی موقت او را تشکیل میدهند و آن در چگونگی تداعی و توالی نفسانیات دخیل و مؤثر است. ... پاره ای از رؤیاها را میتوان با همین قانون زمینهء انفعالی موقت توجیه نمود...
2 - زمینهء انفعالی دائم: تمایلات همیشگی و آمال و هدف هایی که در زندگی تعقیب میشوند و همچنین سن و شغل و حرفه و ساختمان بدنی و کیفیت مزاجی، زمینهء انفعالی دائم هر کسی را تشکیل میدهند. از این رو است که اشخاص مالیخولیایی غالباً خیالات و افکار حزین را دنبال میکنند و بدبین ها فقط تاریکی ها و بدیها را می بینند.
فعالیت ابداعی ذهن: از این تحقیقات این نتیجه گرفته میشود که ذهن در عمل تداعی معانی، برخلاف قول تداعی مذهبان به احیاء سلسلهء نفسانیات گذشته قناعت نکرده از خود فعالیت ابداعی نیز نشان میدهد و معانی تازه و نو میسازد. یعنی یک عنصر نفسانی فقط میان عناصر دیگر یک کیفیت یا واحد نفسانی(4)قرار ندارد بلکه در چندین کیفیت یا واحد نفسانی دیگر نیز وارد است. بدین جهت همهء آنها بر طبق قانون کلی مجاورت یا بازگشت به کل گذشته، توسط آن عنصر قابل تداعی یعنی احیاءشدنی هستند، لیکن عنصر نفسانی مزبور از میان همهء این نفسانیات فقط آنها را بیدار کرده به یاد می آورد که با زمینهء انفعالی موقت یا دائم ذهن دارای مناسبت و موافقتی هستند و از این رو است که در تداعیها جنبهء ابداع و ابتکار ملاحظه میشود و پاره ای از آنها بسیار تازگی دارند.
اهمیت و تأثیر تداعی معانی - مذهب تداعی: تداعی معانی در تمام اعمال نفسانی، از ادراک حسی گرفته تا حکم و استدلال، دارای دخالت و تأثیر است. توجه به این نکته بعضی حکما را بر آن داشته است که دربارهء اهمیت این عمل ذهن غلو کرده اعمال دیگر نفس را به آن تحویل کنند، یعنی برای توجیه تمام استعدادهای نفسانی حتی عالیترین آنها، مانند قیاس عقلی آنرا کافی بدانند. این مذهب را «مذهب تداعی»(5) میخوانند و آنرا در واقع پیروان مذهب اتمی نفسانی(6) در تکمیل این مذهب و برای توجیه چگونگی ترکیب ذرات یا اتمهای مجرد با یکدیگر آورده اند. اتمی نفسانی اجما آنست که حیات نفسانی را تحلیل کرده به اجزایی میرساند، یا بعبارت دیگر نفس را مرکب از عناصری مجرد ممتاز از یکدیگر میداند که فقط بر روی هم سوار شده باشند، عیناً مانند تیکه های کاشی یا آیینه که در کاشیهای معرق و در آیینه کاریها پهلوی هم گذاشته میشوند. «لک»، «دیوید هیوم»، «اسپنسر» انگلیسی، «کندیاک» و «تِن» فرانسوی از پیروان مذهب اتمی نفسانی میباشند. پیروان مذهب جدید یعنی تداعی مذهبان، توالی نفسانیات و جریان افکار و بدیع ترین ترکیبات ذهنی را عبارت از تداعی میدانند و این عمل را هم فقط تابع قانون مجاورت ذکر میکنند و اجما میگویند: علت ترتیب مخصوص توالی نفسانیات را تنها باید در مقدمات خارجی آنها جستجو نمود، یعنی اگر دیدیم فلان امر بدنبال فلان امر دیگر به خاطر آمد نباید قائل به دخالت و تصرف ذهن شویم بلکه باید بدانیم که علت این توالی آنست که آن دو امر در خارج توأماً یا در پی یکدیگر وقوع یافته اند.
پیشوایان این مذهب مانند هیوم و ستوارت میل قانون تداعی را در عالم نفسانی به قانون تجاذب در عالم فلکی مانند کرده اند و آنرا دارای همان آثار اعجازانگیز تجاذب یا جاذبیت عمومی پنداشته اند. باری بنابر مذهب تداعی، فکر جنبهء رمزآسایی خود را از دست میدهد و عبارت میشود از انعکاس ذهنی تجربی که هر کس در محیط خارج حاصل کرده است. البته این نظر مبالغه آمیز نمیتواند کاملاً مورد قبول باشد، زیرا تبدیل و تحویل فکر منطقی و معقول به توالی خودبخودی نفسانیات ممتنع است...
اینک دخالت واقعی تداعی در سایر کیفیات نفسانی و استعدادهای ذهنی بیان میشود:
الف - ادراک حسی: چنانکه میدانیم ادراک حسی عبارت از معرفت به اشیاء خارجی است. این معرفت را اگر تحلیل کنیم آنرا مرکب از احساسات و صوری چند خواهیم یافت. هر گاه که یکی از این احساسات و صورتهای ذهنی، مث رؤیت یا تصور، چیزی در ذهن پیدا شود، سایرین را بر طبق قانون تداعی به یاد می آورد و بدین طریق از شی ء مزبور ادراک حسی حاصل میشود.
ب - عمل حافظه نیز بی یاری تداعی نمیتواند مفید واقع شود زیرا اگر نگاهداری امور در ذهن و به یاد آمدن آنها با عمل تداعی توأم نباشند، امور مزبور با یکدیگر ارتباطی نخواهند داشت و ممکن نخواهد بود که ذهن از یک امر منتقل به امر دیگر شود، مثلاً از رنگ گل، بوی آن و از فلان لفظ خارجی، کلمهء فارسی معادل آن و از فلان کلمهء فارسی، معنی آن... به یاد آید.
ج - اندکی تأمل و تحقیق معلوم میدارد که تداعی معانی در سایر اعمال نفسانی (انتباه، تخیل، تجرید و تعمیم...) هم کم و بیش، دخالت و تأثیر دارد.
د - از اینها گذشته، تداعی معانی بطور کلی در چگونگی افکار و عقاید و افعال و عواطف مردمان دارای تأثیر کلی است و در واقع صحت و سقم هر ذهنی را میتوان وابسته به چگونگی تداعیهای آن، یعنی ترتیب توالی و ارتباطی که نفسانیات با هم پیدا کرده اند دانست. ذهن صحیح آنست که نفسانیات را حتی الامکان بر طبق روابط معقول به هم پیوستگی داده باشد و ذهن سقیم عکس آن خواهد بود.
تأثیر تداعی در افکار و عقاید: بسیاری از احکام غلط که نسبت به اشخاص و اشیاء صادر میکنیم و بسیاری از خرافات و اوهامی که ذهنمان را فراگرفته، نتیجهء پیوستگی و ارتباط نامعقولی است که نفسانیات ما با هم پیدا کرده اند، مثلاً چون فلان روز سیزده نفر سر سفره حاضر بودند و در همان ماه یا سال یکی از آنها وفات کرد، پس عدد سیزده را نحس میدانند...
تأثیر تداعی در عواطف: بسیاری از حب و بغضهای ما در نتیجهء تصادفات مجاورت و مشابهت ایجاد میشود. محبت یا نفرت ما نسبت به بعضی اشخاص یا به پاره ای اشیاء، برای مصاحبت یا مشابهت آنها با اشخاص یا اشیائی است که مورد محبت یا نفرت ما بوده اند. اشیائی را ما محترم و مقدس میشماریم، برای اینکه با اشخاص محترم و مقدس، مجاورت داشته اند.
تأثیر تداعی در اقوال و افعال: ما از کودکی عادت کرده ایم به اینکه دنبال فلان فکر یا عاطفه، فلان حرکت یا فلان سخن را بیاوریم. این نزدیکی و مجاورت باعث میشود که بعدها هر گاه آن فکر یا آن عاطفه پیدا شود، حرکت یا سخن مربوط فوراً دنبالش بیاید... حس خشم که در کسی معمو با ادای الفاظ خشن و رکیک و با حرکاتی زشت همراه بوده است، همواره آن الفاظ و حرکات را به دنبال می آورد. همچنین است فرار که با ترس، و خم شدن که با حس احترام... توأم است و بر همین قیاس حرکات کودکانه و اعمال زشت و ظالمانه ای که تحت تأثیر تداعیهای نامناسب یعنی خرافات و زعوم باطل صورت گرفته و میگیرند بیشمار هستند و هر کس میتواند در تاریخ اقوام و ملل، و در زندگی روزانه از مطالعهء همنوعان خود نمونه های برجستهء آنرا ملاحظه نماید...
(نقل به اختصار و با تصرف از کتاب روانشناسی از لحاظ تربیت تألیف علی اکبر سیاسی صص156 - 169).
(1) - Association des idees.
(2) - Association des idees.
(3) - La loi de redintegration. (4) - مراد از واحد نفسانی، یک ادراک حسی، یک تصور، یک حکم... است (مانند رؤیت یک منظره، تصور آن منظره، مقایسهء آن با مناظر دیگر) که خود از چندین حالت نفسانی جزء (یا عنصرهای نفسانی) تشکیل شده است.
(5) - L'Associationnisme.
(6) - L'Atomisme psychologique.

تداغش.

[تَ غُ] (ع مص) درآمیختن با همدیگر در کارزار یا در بانگ و فریاد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد).

تداف.

[تَ داف ف] (ع مص) بر یکدیگر نشستن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (المنجد).

تدافع.

[تَ فُ] (ع مص) یکدیگر را دفع کردن. (زوزنی). یکدیگر را دور کردن در کارزار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || تدافع دو مسئله؛ تناقض آنها. (از اقرب الموارد). || دفع نمودن با همدیگر چیزی را و حواله کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تدافع چند تن چیزی را؛ دفع کردن آنرا هر یک از آنان به دیگری. گویند: ضیف یتدافعه الحی؛ یعنی حواله میکند و دفع میکند مهمان را هر یک به دیگری. (از المنجد) (از اقرب الموارد).

تدافعی.

[تَ فُ] (ص نسبی) منسوب به تدافع.
- حملهء تدافعی؛ مقابل حملهء تهاجمی.

تدافف.

[تَ فُ] (ع مص) بر یکدیگر نشستن. (ناظم الاطباء). رجوع به تداف شود.

تدافن.

[تَ فُ] (ع مص) یکدیگر را دفن کردن. (زوزنی). پنهان شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تکاتم قوم. (اقرب الموارد) (المنجد): لو تکاشفتم لماتدافنتم؛ ای لو تکشف بعضکم لبعض. (منتهی الارب).

تدافی.

[تَ] (ع مص) بنوبت گرفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || گشاده رفتن شتر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || دریافتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تدارک چیزی را. (اقرب الموارد) (المنجد).

تداق.

[تَ داق ق] (ع مص) با همدیگر دقت کردن. (منتهی الارب) (آنندراج). تعارض در دقت. (اقرب الموارد). تعارض و تغالب دو مرد در دقت. (المنجد).

تداقق.

[تَ قُ] (ع مص) همدیگر را دقت کردن. (ناظم الاطباء). رجوع به تداق شود.

تداک.

[تَ داک ک] (ع مص) تداکّ بر چیزی؛ ازدحام بر آن. (از اقرب الموارد) (از المنجد). و در مستدرک تاج العروس آمده است: فی حدیث علی رضی الله عنه: ثم تداککتم علیَّ تداکک الابل الهیم علی حیاضها؛ ای ازدحمتم. (تاج العروس ج 7 ص130).

تداکم.

[تَ کُ] (ع مص) همدیگر را راندن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تدافع قوم. (اقرب الموارد) (المنجد).

تداکؤ .

[تَ کُءْ] (ع مص) گردآمدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ازدحام. (تاج العروس). || زحمت دادن. || راندن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تدافع. (تاج العروس) :
و قربوا کلَّ صِهْمیم مناکبه
اذا تداکأ منهُ دفعه شنفا.
ابن مقبل (از تاج العروس).

تدالح.

[تَ لُ] (ع مص) چیزی بهم به چوبی برداشتن. (زوزنی). برداشتن چیزی را بر چوب میان خود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). برداشتن دو تن چیزی را بر چوبی. (اقرب الموارد) (از المنجد). حدیث: ان سلمان و اباالدرداء اشتریا لحماً فتدالحاه بینهما علی عود؛ ای طرحاه علی عود و احتملاه آخذین بطرفیه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تدالح عِکْم؛ داخل کردن چوب در گوشهء جوال و گرفتن طرفین چوب و حمل کردن آن. (اقرب الموارد).

تدأم.

[تَ دَءْ ءُ] (ع مص) فروگرفتن چیزی را آب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). فراگرفتن و بالا آمدن آب بر چیزی. (اقرب الموارد) (از المنجد). || برجستن گشن بر ناقه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). برآمدن فحل بر ناقه. (ذیل اقرب الموارد). || برجستن و سوار شدن کسی بر کسی. (از ذیل اقرب الموارد).

تدامج.

[تَ مُ] (ع مص) یکدیگر را یاری کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). تعاون قوم. (اقرب الموارد) (المنجد). || تدامج قوم بر فلان؛ تألب آنان. (اقرب الموارد). || تدامج بر چیزی؛ اجتماع بر آن. (اقرب الموارد) (از المنجد).

تدامل.

[تَ مُ] (ع مص) با همدیگر صلح نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تصالح قوم. (اقرب الموارد) (المنجد).

تدامیر.

[تَ] (ع اِ) جِ تدمیر. (ناظم الاطباء). جِ تدمیر. هلاکی ها. (آنندراج). رجوع به تدمیر شود.

تدانی.

[تَ] (ع مص) به یکدیگر نزدیک شدن. (زوزنی). با همدیگر نزدیک شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). نزدیک شدن بعض قوم به بعضی دیگر. (اقرب الموارد) (المنجد). || (اصطلاح صوفیه) معراج مقربانست و معراج عالی آنان بالاصاله یعنی بدون وراثت به حضرت قاب قوسین منتهی شود و بحکم وراثت محمدیه به «حضرت او ادنی» رسد... (تعریفات جرجانی). || قلیل و ضعیف شدن شتر کسی. (از ذیل اقرب الموارد) (از المنجد).

تداوک.

[تَ وُ] (ع مص) با هم تنگ شدن در خصومت و شر، یا در حرب و مانند آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تضایق در شر و خصومت. (اقرب الموارد) (المنجد).

تداول.

[تَ وُ] (ع مص) فراگرفتن چیزی را نوبت به نوبت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). از یکدیگر دست بدست فراگرفتن. (غیاث اللغات) (آنندراج). || از یکدیگر فراگرفتن نیزه در حرب. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). || بنوبت گرفتن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از غیاث اللغات) (از آنندراج). تداولته الایدی؛ تعاقبته؛ ای اخذته هذه مرةً و هذه مرةً و منه قولهم: تداولوا الشی ءَ بینهم؛ ای تناقلوه و قلبوه بین ایدیهم و تناوبوه. (المنجد) (از اقرب الموارد). || دست بدست گشتن. از زبانی به زبانی رفتن. رواج یافتن کلمه یا کلامی در زبانی.

تداوم.

[تَ وُ] (ع مص) انبوهی کردن کار بر کسی. (تاج المصادر بیهقی). تدائم. رجوع به تدائم شود.

تداوم.

[تَ وُ] (ع مص) گرد برگشتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || تداوم مرغ در هوا؛ تحلیق آن. (ذیل اقرب الموارد از الاساس).

تداوی.

[تَ] (ع مص) خویشتن را به چیزی دارو کردن. (زوزنی). خویشتن را دارو کردن به چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). دوا کردن و درمان نمودن. (غیاث اللغات). خود را به چیزی دارو کردن. (آنندراج). خود را علاج کردن. (المنجد) :
اگر سنبل از ضعف دل شد سقیم
تداوی به عنبر کند از شمیم.
ملاطغرا (از آنندراج).

تداویر.

[تَ] (ع اِ) جِ تدویر. (ناظم الاطباء) :
اجسام ز اجرام و لطافت ز کثافت
تدویر زمین را و تداویر زمان را.
ناصرخسرو.
رجوع به تدویر شود.

تداین.

[تَ یُ] (ع مص) به وام با یکدیگر فروختن. (زوزنی). به یکدیگر فروختن به وام. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). به نسیه و وام خرید و فروخت کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تبایع به قرض. || وام گرفتن بعضی از بعض دیگر. (اقرب الموارد) (المنجد) : یا ایها الذین آمنوا اذا تداینتم بدین الی اجل مسمی فاکتبوه... (قرآن 2/282).

تدبر.

[تَ دَبْ بُ] (ع مص) به اندیشه از پی کاری فراشدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). بیندیشیدن. (دهار). پس کار اندیشیدن. (غیاث اللغات) (آنندراج). اندیشه کردن و حقیقت چیزی دریافتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). به عاقبت کار نگریستن و تفکر کردن در آن. (از المنجد) (از اقرب الموارد). تبصر و تأمل و تفهم در امری. (از اقرب الموارد) : أَفلایتدبرون القرآن و لو کان من عند غیرالله لوجدوا فیه اختلافاً کثیراً. (قرآن 4/82). أَفلم یدَّبّروا القولَ ام جاءَهم ما لم یأتِ آباءَهم الاولین. (قرآن 23/68). و اصل یَدَّبَّروا، یَتَدَبّروا است. (اقرب الموارد). عبارتست از نگریستن در پایان کارها و این نزدیک به تفکر است الا اینکه تفکر تصرف قلب است با نگریستن در دلیل و تدبر تصرف آنست با نگریستن در عواقب. (از تعریفات جرجانی) : ...او را پیش خواند و فرمود که پس از تأمل بسیار و استخارت و تدبر و مشاورت، ترا به مهمی بزرگ اختیار کردیم. (کلیله و دمنه). شیر... پس از... تدبر... او [گاو]را مکان اعتماد داد. (کلیله و دمنه).

تدبق.

[تَ دَبْ بُ] (ع مص) شکار شدن بر سریشم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). شکار شدن مرغ با دِبْق. (اقرب الموارد) (المنجد). || تدبق چیزی؛ تلزج آن. (المنجد).

تدبی ء.

[تَ] (ع مص) (از «دب ء») پوشیدن چیزی را و پنهان کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (از المنجد).

تدبیب.

[تَ] (ع مص) نشتافتن در رفتن. (زوزنی). به آرامی راه رفتن. (متن اللغه). نیک نرم رفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تدبیج.

[تَ] (ع مص) مزین ساختن باران زمین را به نبات. (متن اللغه) (از اقرب الموارد). || آراسته و نیکو ساختن چیزی را. (اقرب الموارد) (از المنجد). || مزین ساختن اطراف جامه به دیبا. (متن اللغه). مزین ساختن طیلسان به دیبا. (اقرب الموارد). || تحبیر شاعر قصیده را. (از متن اللغه). و آن عبارتست از اینکه در مدح یا ذم یا غیر اینها الوان را ذکر نمایند و معنی حقیقی آنها مراد نباشد... چنانکه در شعر خاقانی:
دندان نکنی سفید تا لب
از تب نکنم کبود هر دم.
دندان سفید کردن کنایه از خندیدن و لب کبود کردن کنایه از شدت تب نمودن است. چنانکه در ابیات مسعودسعد:
فلک در سندس نیلی، هوا در چادر کحلی
زمین در فرش زنگاری، کُه اندر حُلّهء خضرا
زمین خشک شد سیراب و باغ زرد شد اخضر
هوای تیره شد روشن، جهان پیر شد برنا.
و در ابیات رودکی:
همیشه تا بود از لاله کوه شنگرفی
همیشه تا بود از سبزه باغ زنگاری
سر تو بادا چون موردبرگ باسبزی
رخ تو بادا چون لاله برگ کهساری.
(هنجار گفتار صص232 - 233).
و رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون شود.

تدبیح.

[تَ] (ع مص) سر فرودآوردن در رکوع. (زوزنی). گستردن پشت را و سر پست فرودآوردن در رکوع و جز آن. || لازم گرفتن خانه را و جدا نشدن از آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغه) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || منتفخ شدن زمین از سماروغ و هنوز برنیامدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از متن اللغه) (از اقرب الموارد). || ذلیل و خوار شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). خوار شدن مرد. (اقرب الموارد). || سوار شدن بر حمار زخم دار که از تألم آن دست و پایش سست گردد و خم کردن حیوان پس و پشت خود را از درد. || نوعی بازی که کودکی پشت خود خم کند و دیگری از دور بر آن می جهد و سوارش میگردد. (از متن اللغه).

تدبیخ.

[تَ] (ع مص) گوژ کردن پشت را و سر پست فرودآوردن و سرین بیرون کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تدبیح. (المنجد). پشت خم دادن و سر زیر افکندن. مرادف تدبیح است. (آنندراج) (از متن اللغه) (از اقرب الموارد). رجوع به مادهء قبل شود.

تدبیر.

[تَ] (ع مص) اندیشه کردن در عاقبت کار. (تاج المصادر بیهقی). پایان کار نگریستن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). در پس کاری درآمدن و در عقب کاری غور کردن. پایان کاری نگریستن. (غیاث اللغات). نیکو اندیشیدن، و خصم بند ولایت گشای از صفات اوست و با لفظ آوردن و دادن و کردن و ساختن مستعمل. (آنندراج). پایان کار را نگریستن و اندیشیدن و توجه کردن و نظم و ترتیب دادن آن. (از اقرب الموارد) (از المنجد). تأمل و تفکر و اندیشه. (ناظم الاطباء). چاره جویی. معالجه. مداوا. جستن راه علاج و چاره. راه بردن به رفع مشکلات. حل مسائل غامض. بکار بردن رای است در کار سخت، و گفته اند تدبیر نگریستن در پایان است به شناخت خیر، و باز گفته اند تدبیر اجرای امور است بر علم عواقب، و این دربارهء خدای تعالی حقیقت است و برای بنده مجاز. (تعریفات) :
چه سازیم و تدبیر این کار چیست
در اندیشه با ما در این یار کیست؟فردوسی.
که شه کرد در کوه شنگان درنگ
هم ازبهر تدبیر و پیکار و جنگ.فردوسی.
چو سه روز بگذشت افراسیاب
همی زد بتدبیر در آتش آب.فردوسی.
از بزرگان و ز تدبیرگران
پیشدست است به تدبیر و به رای.فرخی.
ولیکن اتفاق آسمانی
کند تدبیرهای مرد باطل.منوچهری.
رزبان گفت چه رایست و چه تدبیر همی
مادر، این بچگکان را ندهد شیر همی.
منوچهری.
پانصد سال ملک یونان که در امان بماند در روی زمین از یک تدبیر راست بود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص91). ایشان را تجربتی نباشد هرچند بتن خویش، کاری و سخی باشند و تجمل و آلت دارند اما در تدبیر راه نبرند، امروز از فردا ندانند. (تاریخ بیهقی ایضاً ص218). اکنون با این جمله نگذارند تدبیری راست برود و این سلجوقیان را بشورانند و توان دانست که آنگاه چه تولد شود. (تاریخ بیهقی ایضاً ص479).
جوان کینه را شاید و جنگ را
کهن پیر تدبیر و فرهنگ را.اسدی.
واکنون تدبیر چیست تام نیاید
بد چو برون بایدم همی شد از این دار.
ناصرخسرو.
به تقدیر باید که راضی شوی
که کار خدایی نه تدبیر ماست.ناصرخسرو.
از اول و آخرْش بپرسیدم و آنگاه
از علت تدبیر که هست اصل مدبر.
ناصرخسرو.
چند روز بدین تدبیر مشغول باید بود تا ایمن شود که حمی یوم، جنسی دیگر از جنسهای تبها نخواهد شد. (ذخیرهء خوارزمشاهی)... که این علامت ها پدید آید، طبیعت را به تدبیرهای پزاننده یاری باید داد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و اگر [ دایه ] آبستن شود تدبیر دایهء دیگر باید کرد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). آنگاه بنای کارهای خویش در تدبیر معاش و معاد، بر قضیت آن نهد. (کلیله و دمنه). از فرایض احکام جهانداری آنست که... تدبیر کارها بر قضیت سیاست فرموده آید. (کلیله و دمنه). تدبیر آنست که ما همه بر شتر فراهم آییم. (کلیله و دمنه).
تدبیر کرای خرِ رهی کن
هم با سبکی هم به تازه روحی.سوزنی.
گفتی که بجوی تا بیابی
جستیم و نیافتیم تدبیر.خاقانی.
هم به تیر و هم به تدبیر ار بخواهد هر زمان
بر سر خوان بچهء سیمرغ بریان آورد.
خاقانی.
ای بر قرار خوبی با تو قرار من چه
از سکه گشت کارم، تدبیر کار من چه؟
خاقانی.
تدبیر موافق تقدیر نیامد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ1 تهران ص259). خواست تا ناحیت غرشستان را بتدبیر خویش گیرد. (ترجمهء تاریخ یمینی ایضاً ص 338). به حسن تدبیر و لطف رعایت مالی فراوان حاصل کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی ایضاً ص359).
زمانی بود و گفت ای مرد هشیار
چه میدانی کنون تدبیر این کار؟نظامی.
در آن غم که تدبیر چون آورد
کز آن سایه خود را برون آورد.
نظامی (از آنندراج).
شاه گفت اکنون بگو تدبیر چیست
در چنین غم موجب تأخیر چیست؟مولوی.
گفت تدبیر آن بود کآن مرد را
حاضر آریم از پی این درد را.مولوی.
هین چه سازم مر مرا تدبیر چیست
زین سپس من چون توانم بی تو زیست؟
مولوی.
ملک گفتا هرآینه ما را خردمندی باید تا تدبیر مملکت را بشاید. (گلستان).
تدبیر صواب از دل خوش باید جست
سرمایهء عافیت کفافست نخست
شمشیر قوی نیاید از بازوی سست
یعنی ز دل شکسته تدبیر درست.
سعدی.
آنرا که عقل و همت و تدبیر و رای نیست
خوش گفت پرده دار که کس در سرای نیست.
سعدی.
شب سه ساعت به امر حق کن صرف
سه حساب و کتاب و دفتر و حرف
سه به تدبیر ملک و رای صواب
سه به آسایش و تنعم و خواب.اوحدی.
بس سراسیمه بُوَد از دم تیغ شه دین
دشمنش را ندهد حادثه تدبیر فرار.
علی قلی بیک (از آنندراج).
|| (اصطلاح پزشکی قدیم) تصرف در اسباب و اختیار سببی که میبایست بکار رود (از جهت نوع و مقدار و قیمت). || تصرف در غذا از جهت لطافت و غلظت و قلت و کثرت. || حقنه. || (اصطلاح فلسفه) اصلاح جوهر روح به ترویح و تنقیه. (کشاف اصطلاحات الفنون).
- بی تدبیر؛ بی فکر. سست اندیشه :
با جوانی سر خوشست این پیر بی تدبیر را
جهل باشد با جوانان پنجه کردن پیر را.
سعدی.
- تدبیرالمدینة (علم تدبیرالمدینه)؛ آن سیاست است... که یکی از سه قسم حکمت عملی است. (کشف الظنون). رجوع به سیاست و تدبیر شهر شود.
- تدبیرالمنزل؛ تدبیر منزل. تدبیر خانه. صاحب کشف الظنون آرد: یکی از سه قسمت حکمت عملی است و آن علم اعتدال احوال مشترک میان انسان و زن و فرزند و خدمتکاران و علاج کردن امور خارج از اعتدال است و موضوع آن احوال اشخاص مذکور است از حیث انتظام بمصالح جمعی که در منزل با یکدیگر شریک اند. و فایدهء آن شناخت چگونگی مشارکت اهل منزل است. و مقصود از منزل خانه ای نیست که از سنگ و چوب ساخته باشد بلکه مقصود سازواری مخصوصی است که بین شوهر و زن و پدر و فرزندان و خادم و مخدوم و صاحب مال و مال وجود دارد اعم از اینکه شهرنشین باشند و یا بادیه گرد.
- تدبیر خانه؛ تدبیر منزل. یکی از سه قسم حکمت عملی است. بوعلی سینا آرد : و اما علم دیگر، علم تدبیر خانه است تا آن انبازی که اندر یک خانه افتد، زن و شوی را و پدر و فرزند را و خداوند و رهی را، برنظام بود. (دانشنامهء علائی چ خراسانی ص 69). رجوع به تدبیرالمنزل شود.
- تدبیر خود؛ (علم تدبیر خود) : سوم علم تدبیر خود است که مردم بنفس خویش چگونه باید که بود. (از دانشنامهء علائی ص69).
- تدبیر سلطان؛ پولتیک و علم سیاست. (ناظم الاطباء).
- تدبیر شهر؛ تدبیرالمدینه. سیاست. علم تدبیر عام. یکی از سه قسم حکمت عملی. علم عملی سه گونه است، یکی علم تدبیر عام مردم تا آن انبازی که ایشان را بدو نیاز است برنظام بود و این دو گونه است: یکی علم چگونگی شرایع و دوم چگونگی سیاسات و نخستین اصلست و دوم شاخه و خلیفه. (دانشنامهء علائی چ خراسانی صص68 - 69) : لاجرم علم عملی سه گونه بود: یکی علم تدبیر شهر، ... (دانشنامهء علائی چ خراسانی ص69). رجوع به تدبیرالمدینة و سیاست شود.
- تدبیر غذا؛ ترتیب غذا و پرهیز. (ناظم الاطباء).
- تدبیر کار؛ انتظام کار و بند و بست آن. (ناظم الاطباء).
- تدبیر معاش؛ تدبیر منزل. خانه داری. (ناظم الاطباء). رجوع به تدبیر منزل و تدبیرالمنزل شود.
- تدبیر منزل؛ از اقسام حکمت عملیه و بنام «علم تدبیر منزل» و «حکمت منزلیه» مشهور است. (از کشاف اصطلاحات الفنون). رجوع به تدبیر خانه و تدبیرالمنزل شود.
- نیک تدبیر؛ خوش فکر. عاقبت اندیش. ضد بی تدبیر :
الا ای نیک رای نیک تدبیر
جوانمرد جهان طبع و جهانگیر.سعدی.
|| پند و نصیحت. || پیشدل. || کنگاش. || جدگاره. جگاره. جلکاره. || مشورت و رأی و تصور و تجویز. شرط و بند و بست. || هنر و زیرکی و هشیاری. (ناظم الاطباء). || پس از مرگ بنده را آزاد کردن. (تاج المصادر بیهقی). بنده را آزاد گردانیدن. (زوزنی). آزاد کردن بنده پس از مرگ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تعلیق العتق بالموت. (تعریفات جرجانی). آزاد ساختن مملوک پس از مرگ، تعلیق، آزاد شدن وی بمردن مالک. (کشاف اصطلاحات الفنون). || از کسی چیزی روایت کردن. (تاج المصادر بیهقی). روایت کردن حدیث از دیگری. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد). || حیله و کوشش کردن در هلاک کسی. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || نیک داشتن والی سیاست اقطاع خود را. (از اقرب الموارد).

تدبیرات.

[تَ] (ع اِ) جِ تدبیر، بمعنی اندیشه و رای و حسن ترتیب. (از ناظم الاطباء).

تدبیر ساختن.

[تَ تَ] (مص مرکب)تدبیر کردن. اندیشیدن. چاره کردن : اگر صواب بینند به بهانهء شکار برنشینند... تا وی با ابوعبدالله و غلامی چند نزدیک ایشان آید و این کار را تدبیری سازند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص220). برحسب آنچه خوانیم تدبیر دیگر میسازیم. (تاریخ بیهقی ایضاً ص326). تدبیر کدخدایی دیگر باید ساخت. (تاریخ بیهقی ایضاً ص394).
چه تدبیر سازم چه درمان کنم
که از غم بفرسود جان در تنم.
سعدی (از آنندراج).

تدبیرساز.

[تَ] (نف مرکب) مدبِّر. چاره جو. متفکر. عاقبت اندیش :
ندید او همی مردم رای ساز
رسیدش به تدبیرسازان نیاز.فردوسی.
سقراط هفت سیر نهاد این را
تدبیرساز و کارکن و رهبر.ناصرخسرو.

تدبیرشناس.

[تَ شِ] (نف مرکب) زیرک و دانا و هوشیار. (ناظم الاطباء) (آنندراج). صاحب آنندراج ذیل «تدبیرشناسندگان» آرد: ای عاقلان و حکیمان ـ انتهی.

تدبیر کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)وضع کردن و اندازه گرفتن. (ناظم الاطباء). || تدبیر ساختن. اندیشیدن. چاره جویی کردن. عاقبت اندیشی : ایشان تدبیر کردند که سوی خاقان، رسول فرستند و هدیه و ساو و باج بپذیرند تا او بازگردد و در مملکت ایشان فساد نکند. (ترجمهء طبری بلعمی). و محمد بن علی اندر شهر آمد روز آدینه، و بر مردمان تدبیر کرد که چه باید کرد. (تاریخ سیستان). جواب داد که نه وقت عتابست قضا کار کرده است تدبیر تلافی باید کرد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص163). بوسهل نیکو نکرد و حق نعمت خداوند را نشناخت بدین تدبیر خطا که کرد. (تاریخ بیهقی ایضاً ص325). روزی چند بیاسود با لشکرها پس تدبیر کرد که لشکرها به اطراف فرستد. (تاریخ بیهقی ایضاً ص 602).
تدبیر آن همی کنم اکنون که برشوم
زین چاه زشت و ژرف، برین بی قرار بام.
ناصرخسرو.
تدبیر بکن مباش عاجز
سر خیره مپیچ بر قژآگند.ناصرخسرو.
گر می بکرد خواهی تدبیر کار خویش
بس باشد ای بصیر خردمند را وزیر.
ناصرخسرو.
نامه ای نبشت با پرویز که لشکر روم بسیارند بدین قدر لشکر تدبیر ایشان نتوان کرد. (فارسنامهء ابن البلخی ص105).
زاد ره هیچ نداریم چه تدبیر کنیم
سفری دور و دراز است ولی بی خبریم.
خاقانی.
هر دو تشویر کار او خوردند
باز تدبیر کار او کردند.نظامی.
چه تدبیر، از پی تدبیر کردن
نخواهم خویشتن را پیر کردن.نظامی.
بدینسان روزها تدبیر کردند
گهی عشرت گهی نخجیر کردند.نظامی.
هرکه بی مشورت کند تدبیر
غالبش بر هدف نیاید تیر.سعدی.
گفتا بجرم آنکه به هفتادسالگی
تدبیر سور می کنی و وقت ماتم است.
سعدی.
گیرم که ز دشمنان بنالی بر دوست
چون دوست جفا کند چه تدبیر کنی؟
سعدی.

تدبیرگر.

[تَ گَ] (ص مرکب) نیکواندیش. (آنندراج). تدبیرساز :
از بزرگان و ز تدبیرگران
پیشدست است به تدبیر و به رای.فرخی.
مردم از ترکیب نیکو خود جهان دیگر است
مختصر لیکن سخنگویست و هم تدبیرگر.
ناصرخسرو.
سپسِ من نتوانند که آیند هگرز
چون خرد باشد، تدبیرگر و پیشروم.
ناصرخسرو.
آباد بر آن کلکت کز بخت لقب دارد
تدبیرگر دولت تصویرگر دوران.
امیر معزی (از آنندراج).

تدبیرگری.

[تَ گَ] (حامص مرکب) تدبیر کردن. عمل تدبیرگر :
پایگاه وزرا یافته نزدیک ملک
از نکورایی و دانایی و تدبیرگری.فرخی.

تدبیس.

[تَ] (ع مص) پوشیدن چیزی را و پوشیده شدن، لازم و متعدی است. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). مخفی شدن و مخفی کردن. (از المنجد). || موزهء خود را زدن بر چیزی تا آواز برآید از آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || شدت یافتن شیرینی انگور چنانکه همانند عسل گردد. || دِبس. شیره شدن عصیر جوشیده. || شیره ساختن مرد عصیر را. (از المنجد).

تدبیق.

[تَ] (ع مص) به سریش استوار کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). شکار کردن به سریشم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). شکار کردن با دِبْق. (اقرب الموارد) (المنجد). رجوع به تدبّق شود.

تدبیل.

[تَ] (ع مص) گرد کردن چیزی. (تاج المصادر بیهقی). گرد کردن و جمع کردن چیزی، چنانکه لقمه را با انگشتان جمع کنند. (از المنجد). پیچیدن و بزرگ کردن لقمه را برای فروبردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بزرگ کردن لقمه. (از المنجد).

تدبیة.

[تَ یَ] (ع مص) کاری گری. (منتهی الارب). صنعت. (تاج العروس). تدبیة چیزی؛ ساختن آنرا. (از اقرب الموارد). صنعت و کارگری. || تجارت کردن. کسب و تجارت. (از ناظم الاطباء).

تدبیة.

[تَ یَ] (ع مص) در ریگستان افتادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). در دبه [ دَ / دِ / دُبْ بَ / بِ ] یعنی در جای پررَمْل افتادن. (متن اللغه). || اختیار کردن راه نیک را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). لازم گرفتن راه خیر را. (اقرب الموارد) (متن اللغه).

تدثر.

[تَ دَثْ ثُ] (ع مص) جامه بخویشتن درگرفتن. (تاج المصادر بیهقی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). جامه بخویشتن فاگرفتن. (زوزنی). پوشیدن جامه. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || پوشیدن دثار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). پوشیدن دثار یعنی جامهء بالا. (آنندراج). || بر ستور نشستن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). برجستن مرد بر پشت اسب و برنشستن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (المنجد). برجستن مرد بر پشت اسب. (آنندراج). برجستن مرد بر پشت اسب و سوار شدن بر آن. (ناظم الاطباء). || برشدن ستور بر ستور. (تاج المصادر بیهقی). برآمدن گشن بر ماده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). برآمدن نر بر ماده. (آنندراج).

تدثیر.

[تَ] (ع مص) آشیان نیکو بکردن مرغ. (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد). درست ساختن مرغ آشیانهء خود را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || برهم نهاده شدن سنگها بر قتیل. (منتهی الارب). سنگ نهادن بر روی کشته. (ناظم الاطباء). || پوشانیدن به دثار. (المنجد). پوشانیدن خفته به روی پوش. (اقرب الموارد). جامه در کسی پوشاندن. (دهار). || کشتن کسی را. (المنجد). کشتن قوم یکدیگر را. (اقرب الموارد).

تدثین.

[تَ] (ع مص) پریدن و بشتاب فرودآمدن مرغ جای جای متقارب. (منتهی الارب). پریدن مرغ و بشتاب فرودآمدن جای جای نزدیک بهم. (ناظم الاطباء). || آشیان گرفتن مرغ در درخت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تدجج.

[تَ دَجْ جُ] (ع مص) درپوشیدن تمام سلاح. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از المنجد) (از اقرب الموارد). || ابرناک گردیدن آسمان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تدجدج.

[تَ دَ دُ] (ع مص) تاریک شدن شب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تدجی.

[تَ دَجْ جی] (ع مص) تاریک گردیدن شب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (المنجد) (اقرب الموارد).

تدجیج.

[تَ] (ع مص) ابرناک شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). ابرناک گردیدن آسمان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (المنجد) (اقرب الموارد). || پوشانیدن سلاح. (تاج المصادر بیهقی). بپوشانیدن به سلاح. (زوزنی). مسلح ساختن کسی را. (اقرب الموارد) (المنجد). || پوشیدن سلاح. (زوزنی).

تدجیل.

[تَ] (ع مص) پوشیدن به چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). پوشیدن چیزی را. (اقرب الموارد) (المنجد). || زراندود کردن شمشیر. (تاج المصادر بیهقی). زراندود کردن برای فریب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). زراندود کردن ظرف. (اقرب الموارد). دجّل الاناء طلاه بالدَجّال؛ ای ماءالذهب و به شبه الدجال لانهُ یظهر خلاف ما یبطن. (المنجد). || جملهء اعضاء به قطران بیالودن. (تاج المصادر بیهقی). همهء اندام شتر را قطران مالیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (المنجد) (اقرب الموارد). ابوعبید گوید: اذا هُنی ء جسد البعیر اجمع فذلک التدجیل، و اذا جعلته علی المشاعر فذلک الدّس. (اقرب الموارد). || نیکو کردن زمین را با سرگین. (از المنجد) (ذیل اقرب الموارد) (از تاج العروس). || اقامت کردن در مکان. (از المنجد).

تدجیه.

[تَ] (ع مص) خفتن در کازهء صیاد. (منتهی الارب) (آنندراج) (از متن اللغه). خفتن مرد در کازهء صیاد. (از اقرب الموارد). خفتن صیاد در دجیه، یعنی در کازه. (از ناظم الاطباء).

تدحدر.

[تَ دَ دُ] (ع مص) غلطیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تدحرج. (متن اللغه) (اقرب الموارد). رجوع به تدحرج شود.

تدحرج.

[تَ دَ رُ] (ع مص) درگردیدن. (مجمل اللغه). گرد گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به تدحدر شود.

تدحی.

[تَ دَحْ حی] (ع مص) (از «دح ی») وارفتن بهر طرف. (منتهی الارب). تبسط. (المنجد) (اقرب الموارد) (متن اللغه) (تاج العروس). یقال: نام فلان فتدحی؛ ای اضطجع فی سعة من الارض. (تاج العروس).(1)
(1) - ناظم الاطباء چنین آورده: چون واوی باشد گسترده شدن و غلطیدن، یقال: دحا الله الارض فتدحت؛ گسترانید خدا زمین را پس گسترده شد، و چون یایی بود وارفتن بهر طرف - انتهی. ولی در منتهی الارب و المنجد و اقرب الموارد و متن اللغه و تاج العروس تدحّی از «دح و» (واوی) نیامده است.

تدخدخ.

[تَ دَ دُ] (ع مص) منقبض و گرفته شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). گرفته شدن مرد. (المنجد) (اقرب الموارد) (متن اللغه). لغت متروک شده است. || اختلاط تاریکی شب. (متن اللغه).

تدخل.

[تَ دَخْ خُ] (ع مص) درآمدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ضد خروج. (المنجد) (اقرب الموارد). || اندرآمدن اندک اندک. (تاج المصادر بیهقی). اندک اندک درآمدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). داخل شدن چیزی اندک اندک. (المنجد) (اقرب الموارد).

تدخن.

[تَ دَخْ خُ] (ع مص) دودکند شدن. (تاج المصادر بیهقی). بوی دود گرفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). دودآگین شدن روی چیزی. (المنجد). دودآگین شدن دیگ. (اقرب الموارد).

تدخیل.

[تَ] (ع مص) درآوردن. داخل ساختن. (از المنجد) (اقرب الموارد).

تدخین.

[تَ] (ع مص) دود کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (آنندراج). دود برآمدن از آتش. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بلند شدن دود آتش. (اقرب الموارد). تدخّن. (المنجد). دودآگین ساختن چیزی را. (اقرب الموارد).

تدرأ.

[تُ رَءْ] (ع ص) تُدرَأة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد): رجل ذوتدرأ؛ یعنی دفع کنندهء خصم است با قوت و شوکت، و چنین است پادشاه که صاحب ساز و برگ جنگ و نیرو باشد در دفع دشمنان. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). مدافع با شوکت و قدرت. (از المنجد) (اقرب الموارد). رجل تدرأ و تدرأة؛ ای ذوعزة و منعة و قوة، و التاء زیدت فیه علی حد زیادتها فی ترتیب و تنضب. (اقرب الموارد). و التاء زائدة کما زیدت فی ترتب و تنضب و تتفل. (منتهی الارب). قوت و توانایی تمام. (آنندراج).

تدرأة.

[تُ رَ ءَ] (ع ص) رجوع به تُدْرَأ شود.

تدرب.

[تَ دَرْ رُ] (ع مص) خو کردن و حریص گردیدن به چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). عادت کردن و مواظب شدن بر کاری. (آنندراج). عادت کردن به چیزی. (المنجد) (اقرب الموارد) (از متن اللغه): تدرب بالامر؛ ضری به و اعتاده. تهدأ. (متن اللغه).

تدربس.

[تَ دَ بُ] (ع مص) پیش گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تقدم. (اقرب الموارد) (متن اللغه).

تدربؤ.

[تَ دَ بُءْ] (ع مص) غلطیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (از متن اللغه). گرد گردیدن چیزی و غلطیدن آن. (ناظم الاطباء).

تدرج.

[تَ رُ] (معرب، اِ) تَذرُج. ج، تَدارِج. پرنده ای خوش نقش و نگار و بلنددم. (المنجد). دراج، فارسی است که معرب شده و اصل آن تَدَرو است. (از المعرب جوالیقی ص91). معرب از تذرو فارسی است، و بترکی قرقاول و در تنکابن و مازندران تورنگ نامند. در دوم گرم و در اول خشک و به غایت لطیف و سریع الهضم و مولد خون، صالح و مقویِ فهم و دماغ و رافع وسواس و اکتحال. زهره و خون او جهت بیاض و نزول آب، و ذرور استخوان او جهت رفع قروح مجرب و طلای سرگین او جهت بهق و برص و کلف و اصلاح بشرهء زنان حامله نافع و سعوط زهرهء او مفتح سدهء دماغی و در رفع نسیان مفید و اکثار او مصدع و مولد مرة الصفرا در محرورین و مصلحش سکنجبین است. (تحفهء حکیم مؤمن). و آنرا در نزد ما و در مصر سمان گویند و این اسم بزبان عراقی است و پرنده ایست بزرگتر از گنجشک و کوچکتر از کبوتر و در ماههای تشرین (پائیز) در حدود ما فراوان گردند و بیشتر بر روی زمین مانند جمل راه روند و چون آواز جنس خود شنوند جمع گردند و در عراق تخم گذارند و نقاط سرد را دوست دارند. و نیکوتر آنها آن است که پرگوشت و ملون باشد. در دوم گرم است. غذایی مقوی است و خون خوب تولید کند و چون خون او را در حال گرم بودن در چشم بچکانند سفیدی آن روشن میشود و خوردن آن دماغ بارد را نیک سازد و نسیان را از بین می برد. و همچنین اگر کیسهء صفرای او را در بینی بریزند دماغ را اصلاح و فراموشی را زایل میکند. و اگر سرمه کنند سفیدی چشم و آب آنرا جلا دهد. و استخوان آنرا بکوبند و مانند سرمه نمایند و روی زخم ریزند بهبودی دهد و خاکستر پر او موی را دراز کند لیک سبب سرعت پیری گردد. و سرگین او بهق و برص و لکه های زنان حامله را برطرف میکند و زیاده روی در استعمال آن سبب سردرد و اخلاط صفراوی در محرورین میشود، و مصلح آن سکنجبین است. (تذکرهء ضریر انطاکی ص 93). و رجوع به تذرو شود.

تدرج.

[تَ دَرْ رُ] (ع مص) اندک اندک قریب گردیدن. (منتهی الارب). اندک اندک نزدیک گردیدن. به تدریج پیش آمدن. (ناظم الاطباء). مرتبه مرتبه سوی چیزی پیش رفتن. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || پایه پایه بالا رفتن. (ناظم الاطباء).

تدردر.

[تَ دَ دُ] (ع مص) تحرک چیزی. (متن اللغه). بحرکت آمدن لحیه. (منتهی الارب). جنبیدن و لرزیدن عضله. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

تدرس السنقل.

[ ] (اِخ) از مترجمین کتب حکمت و طب از زبان یونانی بعربی در زمان خلفای عباسی. ذبیح الله صفا آرد: ضبط اسم تدرس (تذرس) السنقل بدرستی بر من معلوم نیست. شاید تدرس (تذرس) و تذاری و ثادری الاسقف همه یکی و هم ریشه با کلمهء ثیادورس یا ثیاذورس باشد. در آغاز نسخهء خطی ترجمهء انالوطیقا الاولی... اسم ناقل تذاری آمده و بنابراین تذاری و ثیادورس (اسم ناقل همین کتاب در الفهرست) یکی است و از کجاست که این مرد همان نباشد که یک بار دیگر در الفهرست و طبقات الاطبا بشکل تذرس السنقل آمده و ترجمه هایی از کتب حکمت بدو نسبت داده شده. اشکال این تطبیق در اینجاست که ابن الندیم با چند کلمه فاصله تذرس السنقل و تذاری را چون دو تن آورده است و اگر یکی از این دو، تکراری نباشد که بوسیلهء نُسّاخ... صورت گرفته باشد باید آن دو اسم را از یک شخص یعنی از ثیادورس بدانیم که از تصحیف تِدُرُس پدید آمده باشد و برای من تقریباً در این که تذرس و ثادری و تذاری و تیادورس هم صورتهای مختلفی از اسم عربی شدهء تئودورس هستند تردیدی نیست. راجع به السنقل فعلاً اظهاری نمی توانم کرد. (تاریخ علوم عقلی در تمدن اسلامی ص362). رجوع به عیون الانباء ص204 و قاموس الاعلام ترکی شود.

تدرع.

[تَ دَرْ رُ] (ع مص) زره پوشیدن. (تاج المصادر بیهقی). زره و مانند آن درپوشیدن. (زوزنی). زره پوشانیدن. (دهار). پوشیدن مرد زره آهن را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). درع پوشیدن. (از المنجد): تدرع الدرع و بها؛ لبسها، و کذلک المِدرَعة و ربما قالوا تمدرع المدرعة کما قالوا تمنطق و تمسکن و تمسلم تحملوا ما فی تبقیة الزائد مع الاصل فی حال الاشتقاق توفیة للمعنی و حراسة له و دلالة علیه. (اقرب الموارد). || شبی پوشیدن. (تاج المصادر بیهقی). پوشیدن زن پیراهن را و پوشیدن مرد دراعه را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تدرک صویی.

[ ] (اِخ) نهر کوچکی است بر ساحل اناطولی. (از قاموس الاعلام ترکی).

تدرؤ.

[تَ دَرْ رُءْ] (ع مص) پنهان شدن از چیزی جهت فریب دادن آنرا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). پنهان شدن از صیدی برای فریفتن آن. (از اقرب الموارد). پنهان شدن صیاد از صید برای فریب دادن آن. (المنجد). || دست ظلم دراز کردن بر کسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تطاول و تجبر بر کسی. (المنجد). تطاول و تجبر و تکبر بر کسی. (اقرب الموارد).

تدرو.

[تَ دَ] (اِ) تَدرُج. (دهار). نام مرغی است صحرایی شبیه به خروس، در نهایت خوش روشی و خوش رفتاری، و آن را تذرو نیز گویند و معرب آن تدرج است و به تذرو معروف است، گویند با درخت سرو رغبتی دارد... و آن را به دری تورنگ گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). رجوع به تذرو و تورنگ و تدرج شود.
- تدرو بهاری؛ از اسمای معشوق است. (آنندراج).

تدرویه.

[تُ یِ] (اِخ) دهی از دهستان گوده، در بخش بستک شهرستان لار است که در چهل هزارگزی شمال خاوری بستک و 26هزارگزی خاور شوسهء لار به بستک قرار دارد. جلگه ای گرمسیر است و 826 تن سکنه دارد. آب آن از چشمهء شور و چاه و باران است و محصول آنجا غلات و خرما و شغل اهالی زراعت است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

تدره.

[تُ رَهْ] (ع اِمص) دفع و مدافعه. (المنجد) (اقرب الموارد). یقال: هو ذو تدره القوم؛ ای الدافع عنهم. (اقرب الموارد). هو ذوتدرهٍ؛ اذا کان هجاماً علی اعدائه من حیث لایشعرون. (المنجد). هو ذوتدرههم؛ یعنی او راننده و دورکننده است از آنها و حمایت کننده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تدرة.

[تَ دَرْ رَ] (ع اِ) شیر بسیار. (منتهی الارب) (المنجد) (اقرب الموارد).

تدری.

[تَ دَرْ ری] (ع مص) فریفتن. (تاج المصادر بیهقی). فریب دادن صید را. (منتهی الارب) (آنندراج) (المنجد) (اقرب الموارد). فریب دادن شکار را. (ناظم الاطباء). || موی فروکردن زن. (تاج المصادر بیهقی). شانه کردن زن موی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تدریب.

[تَ] (ع مص) تدریب به چیزی (بر چیزی، در چیزی)؛ خوگر گردانیدن کسی را بر آن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). یقال: درّبته الشدائد حتی قوی و مرن علیها. (منتهی الارب). || شکیبائی نمودن در کارزار، وقت شدت و فرار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (اقرب الموارد) (المنجد): صاروا الی التدریب وقف الحرب. (اقرب الموارد). || مواظبت کردن کسی را بر کاری. (آنندراج). || برآغالانیدن و حریص ساختن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). یقال: درّبت البازی علی الصید؛ یعنی برآغالانیدم باز را بر شکار. (ناظم الاطباء).

تدریج.

[تَ] (ع مص) درنَوَردیدن. (دهار). درنوردیدن نامه را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (اقرب الموارد) (از المنجد). || پله قرار دادن بنا را. (اقرب الموارد) (المنجد). || بر کاری داشتن اندک اندک. (تاج المصادر بیهقی). قریب گردانیدن کسی را بسوی چیزی بتدریج. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). پایه پایه چیزی را بسوی چیزی بردن. (آنندراج). درجه به درجه و پایه بپایه چیزی را بسوی چیزی بردن یعنی آهسته آهسته کار کردن. (غیاث اللغات). || تنگ روزی و بی طاقت گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد).
- بتدریج؛ کم کم. خردخرد. اندک اندک. بمرور. متدرجاً : تا هر کس که خرد دارد... و پادشاهی وی را برکشد حیلت سازد تا بتکلیف و تدریج و ترتیب جاه خویش را زیاده کند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 33). و بگوی صلاح تو آنست که یکچند پیش ما نباشی و بغربت مقام کنی که چنین خطایی رفت تا بتدریج و ترتیب این نام زشت از تو بیفتد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص235).
نشاطی نیم رغبت می نمودند
بتدریج اندک اندک می فزودند.نظامی.
تأمل در آیینهء دل کنی
صفایی بتدریج حاصل کنی.سعدی (بوستان).
ولیکن بتدریج تا انجمن
بسستی نخندند بر رای من.
سعدی (بوستان).
مایهء عیش آدمی شکم است
تا بتدریج میرود چه غم است؟
سعدی (گلستان).
رجوع به تدریجاً و متدرجاً شود.

تدریجاً.

[تَ جَنْ] (ع ق) متدرجاً و بطور تدریج و آهستگی. (ناظم الاطباء). به تدریج. خردخرد. کم کم. رفته رفته.

تدریجی.

[تَ] (ص نسبی) منسوب به تدریج.
- تدریجی کردن کاری را؛ عملی را به آهستگی و دوام انجام دادن.
-عمل تدریجی؛ کاری که به آرامی و آهستگی و کم کم اجرا شود. (ناظم الاطباء). مقابل دفعی.

تدریس.

[تَ] (ع مص) سبق گفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). سبق دادن. (آنندراج) (غیاث اللغات). درس دادن کتاب. (از اقرب الموارد) (از المنجد). تعلیم و گفتن درس و سَبَق. (ناظم الاطباء) : و با بوصادق در نشابور گفته که مدرسه ای خواهد کرد سخت به تکلف به سر کوی زنبیل بافان تا وی را آنجا بنشانده آید تدریس را. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 206).
منصب تدریس خون گرید بدانک(1)
فر عزالدین بوعمران نماند.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص876).
منصب تدریس و تربیت فتوای دارالملک غزنه بدو آراسته بود. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص 432).
(1) - ن ل: از آنک.

تدریس کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)تعلیم دادن. درس دادن: فلان در دانشگاه تدریس میکند.

تدریع.

[تَ] (ع مص) زره پوشانیدن کسی را. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد) (از المنجد). و نیز مدرعه و دراعه پوشانیدن کسی را. (منتهی الارب). || پیراهن پوشانیدن زن را. || پیش برآمدن مرد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || خبه کردن. (منتهی الارب) (آنندراج). خفه کردن فلان را. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || ظاهر نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد) (المنجد). ظاهر نمودن آن چیز را. (ناظم الاطباء).

تدریق.

[تَ] (ع مص) نرم گردانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (المنجد) (اقرب الموارد): ملسنی الرجل بلسانه و ملقنی و درقنی؛ ای لیینی و اصلح منی. (اقرب الموارد).

تدریک.

[تَ] (ع مص) پیاپی باریدن باران. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (المنجد) (اقرب الموارد). شدد للمبالغه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تدریم.

[تَ] (ع مص) برابر و هموار گردیدن ناخنها بعد بریدن. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (المنجد) (اقرب الموارد).

تدریه.

[تَ] (ع مص) زیاده کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || دگرگون و ناشناخت ساختن خود را برای کسی. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ناشناخت ساختن خود را برای کسی. (اقرب الموارد).

تدسس.

[تَ دَسْ سُ] (ع مص) مخفی شدن و مخفی کردن خود را. (ناظم الاطباء). حیله و مکر ساختن. (از اقرب الموارد) (از المنجد): تدسس به الی اعدائه؛ ای دسّ علیه. (اقرب الموارد) (المنجد). رجوع به تدسیس شود.

تدسکو.

[تَ / تِ دِ کُ] (اِخ)(1) زبان شناسی که اختلاف پهلوی ساسانی و پهلوی اشکانی را مورد شرح و تفصیل و تأیید قرار داد. رجوع به ایران در زمان ساسانیان کریستن سن ص63 شود.
(1) - در متن: P. Tedesco و در فهرست اعلام: Tadseco

تدسیس.

[تَ] (ع مص) پنهان کردن و در زیر خاک دفن کردن چیزی. (از اقرب الموارد) (از المنجد). شدد للمبالغة، فیقال دسی کما قیل تظنی فی تظنن و فی القرآن و قد خاب من دساها؛(1) ای دسها مع الصالحین. (اقرب الموارد). || مبالغه نکردن در قطران مالیدن شتر. (از اقرب الموارد).
(1) - قرآن 91 / 10.

تدسیم.

[تَ] (ع مص) چرب کردن. (زوزنی). چرب دادن. (مجمل اللغه). بروغن تر کردن. || تر گردانیدن باران. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || سیاه کردن کومان زنخ بچه را تا چشم زخم به وی نرسد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). سیاه کردن. (اقرب الموارد) (المنجد): دسموا نونة الصبی. (اقرب الموارد). || چرب شدن. (مجمل اللغة). چربش دادن. (زوزنی).

تدسیة.

[تَ یَ] (ع مص) (از «دس س») پنهان کردن و بی نام کردن. (تاج المصادر بیهقی). پنهان کردن. (دهار). پنهان و گمنام کردن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). پوشانیدن و گم کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء): و قد خاب من دسیها(1)؛ ای دسها، فأبدل من احدی السینین یاء کتظنیت فی تظننت لان البخیل یخفی منزله و ماله او معناهُ دس نفسه مع الصالحین و لیس منهم او خاب نفس دساها الله. (منتهی الارب). رجوع به تدسیس شود.
(1) - قرآن 91/10.

تدسیة.

[تَ یَ] (ع مص) (از «دس ی») ورغلانیدن کسی را و تباه کردن وی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تباه کردن و گمراه کردن. (غیاث اللغات) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || برداشتن حدیث را از کسی و نقل کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || تدسیة نفس؛ ضد تزکیهء آن. تدسیس آن. (از اقرب الموارد). گمنام و بی قدر ساختن آن. (از المنجد). رجوع به تدسیس شود.

تدشن.

[تَ دَشْ شُ] (ع مص) گرفتن چیزی را. (منتهی الارب) (المنجد). گرفتن. (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

تدعال.

[ ] (اِخ) (پسر بزرگ) یکی از پادشاهانی است که با کدرلاعمر همعهد شد. (سفر پیدایش 14: 1 - 9) (قاموس کتاب مقدس).

تدعب.

[تَ دَعْ عُ] (ع مص) ناز کردن بر کسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد). ناز کردن. (آنندراج).

تدعث.

[تَ دَعْ عُ] (ع مص) پر از کینه شدن سینهء کسی. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از المنجد) (از اقرب الموارد).

تدعدع.

[تَ دَ دُ] (ع مص) رفتار پیر کلانسال. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (المنجد). راه رفتن به رفتار پیر کلانسال که مستقیم راه نرود. (اقرب الموارد). || پر کردن چیزی را. (المنجد) (اقرب الموارد).

تدعر.

[تَ دَعْ عُ] (ع مص) زشت گون و پیسه گردیدن روی کسی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از المنجد) (از اقرب الموارد). || خبیث و ناپاک شدن. (از المنجد) (از اقرب الموارد) :
اخالد هلا اذ سفهت عشیرة
کففت لسان السوء ان یتدعرا.
(از اقرب الموارد).

تدعص.

[تَ دَعْ عُ] (ع مص) تباه و ریزه ریزه گردیدن گوشت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از المنجد) (از اقرب الموارد).

تدعکس.

[تَ دَ کُ] (ع مص) دستبند بازیدن. (از منتهی الارب) (آنندراج). بازی دعکسة کردن و آن بازی مجوسان است. (از اقرب الموارد). ببازی دستبند بازیدن یعنی دست یکدیگر را گرفته رقص کردن. (ناظم الاطباء).

تدعة.

[تُ عَ / تُ دَ عَ] (ع اِ) تن آسانی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). آسایش. (المنجد). || فراخی عیش. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تدعیس.

[تَ] (ع مص) نشان کردن و نیزه درزدن بجائی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). نیزه زدن بجائی. (المنجد). || تذلیل زن. (المنجد).

تدفق.

[تَ دَفْ فُ] (ع مص) ریخته شدن آب. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (المنجد) (اقرب الموارد). ریخته شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || به شتاب رفتن چارپا. (المنجد) (از اقرب الموارد). یقال: فلان یتدفق فی الباطل؛ اذا کان یسارع. (اقرب الموارد) (المنجد).

تدفن.

[تَ دَفْ فُ] (ع مص) پنهان گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). استتار و تواری. (المنجد) (اقرب الموارد). || شتاب کردن شتر در رفتار. (از المنجد) (از اقرب الموارد).

تدفؤ.

[تَ دَفْ فُءْ] (ع مص) جامهء گرم پوشیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از المنجد) (از اقرب الموارد).

تدفیف.

[تَ] (ع مص) زود بکشتن خسته. (زوزنی). شتاب کردن در کشتن خسته. || شتاب نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از المنجد) (از اقرب الموارد). || دف زدن مرد. (المنجد).

تدفیق.

[تَ] (ع مص) نیک ریختن. (تاج المصادر بیهقی) (آنندراج). نیک بریختن. (زوزنی). سخت ریخته شدن آب. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). بسیار ریختن هر دو دست کسی عطا را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ریختن بر دستهای کسی عطا را. (از المنجد) (از اقرب الموارد). شدد للمبالغه. (اقرب الموارد).

تدفین.

[تَ] (ع مص) مرده را در گور کردن : در فرزهء نیشابور قرب صدهزار آدمی هلاک شد و کس به تغسیل و تکفین و تدفین ایشان فرانمی رسید و همه را با آن جامه که داشتند در زیر خاک میکردند. (ترجمهء تاریخ یمینی چ1 تهران ص326).

تدقیق.

[تَ] (ع مص) نیک بکوفتن. (زوزنی). نیک کوفتن. (غیاث اللغات) (آنندراج). نیکو بکوفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از المنجد) (از اقرب الموارد). || باریک کردن. (زوزنی) (دهار) (غیاث اللغات) (آنندراج). باریک گردانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). دقیق گردانیدن چیزی را. (از المنجد) (از اقرب الموارد). || تدقیق در چیزی؛ بکار بردن دقت در آن. (از اقرب الموارد). تدقیق در حساب و غیره؛ دقت نظر در آن بکار بردن. (از المنجد). باریکی و دقت و غوررسی کردن. (ناظم الاطباء). اثبات المسئلة بدلیل دق طریقه لناظریه. (تعریفات جرجانی). اثبات دلیل باشد بوسیلهء دلیل، چنانکه تحقیق اثبات موضوع باشد بوسیلهء دلیل، چنانکه صادق حلوانی در حاشیهء بدیع المیزان ذکر کرده. || نرم کردن آرد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || و مدقق در اصطلاح صوفیان، کاملیست که حقایق اشیاء کماینبغی بر او ظاهر گشته باشد. و این معنی کسی را میسر است که از حجت و برهان گذشته و بمرتبهء کشف الهی رسیده باشد و بعین العیان مشاهده نموده که حقیقت همه اشیاء حق است و بغیر از وجود واحد مطلق موجود دیگر نیست. و موجود به اشیاء دیگر مجرد اضافت بیش نه، کذا فی لطایف اللغات. (کشاف اصطلاحات الفنون).

تدقیق کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)پایان کار را نیک نگریستن و باریک بین شدن و غوررسی کردن. (ناظم الاطباء). رجوع به تدقیق شود.

تدک.

[تَ دَ] (اِ) مرغی که آنرا دراج گویند :
باز قهرش که بال بگشاید
خصم در پیش چون تدک آید.
(لسان العجم شعوری ج1 ورق 281 ب).

تدکدک.

[تَ دَ دُ] (ع مص) دکاوات شدن کوهها. (منتهی الارب). از هم پاشیدن کوهها و نرم شدن خاک و هموار شدن زمین. (از ناظم الاطباء). تهدم کوهها. (اقرب الموارد) (المنجد).

تدکل.

[تَ دَکْ کُ] (ع مص) ناز نمودن بر کسی. || گستاخی کردن. || خود را برداشتن و بزرگ پنداشتن و عزت گرفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از المنجد) (از اقرب الموارد). تکبر کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || درنگی نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (المنجد) (اقرب الموارد).

تدکیک.

[تَ] (ع مص) آمیختن حنظل را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تدکیک حنظل با تمر؛ مخلوط کردن آن، یقال: دککوا لنا. (اقرب الموارد). تدکیک چیزی به چیزی؛ مخلوط کردن آن. (المنجد).

تدکیل.

[تَ] (ع مص) در خاک غلطانیدن دابه را. (منتهی الارب). در خاک غلطانیدن ستور را. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد). در خاک غلطانیدن اسب را. (آنندراج).

تدکیم.

[تَ] (ع مص) درآوردن چیزی را در چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد). || سر خود در خشکنای فلان زدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). سر خود را در وسط حنجرهء کسی زدن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تدکین.

[تَ] (ع مص) بر هم نهادن رخت را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بر هم نهادن متاع را. (اقرب الموارد) (المنجد). || ساختن دکان را. (المنجد).

تدگوئیه.

[تِ ئی یِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان بهرآسمان در بخش ساردوئیهء شهرستان جیرفت که در 27هزارگزی جنوب ساردوئیه و 12هزارگزی راه مالرو بافت به ساردوئیه واقع است و 20 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

تدلث.

[تَ دَلْ لُ] (ع مص) درآمدن و بر روی افتادن. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). تقحم. (اقرب الموارد) (المنجد).

تدلدل.

[تَ دَ دُ] (ع مص) فروهشته شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تهدل. (المنجد) (اقرب الموارد). || آویزان جنبیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد). || دودله و مضطرب شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). اضطراب. (اقرب الموارد). اهتزاز و اضطراب. (المنجد).

تدلس.

[تَ دَلْ لُ] (ع مص) پوشیده داشتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تکتم. (اقرب الموارد) (المنجد). اختفاء. (المنجد). || اندک اندک گرفتن طعام. || لیسیدن شتران بزبان، اندک چیز را در چراگاه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد). || در تاریکی فرودآمدن قوم. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء).

تدلف.

[تَ دَلْ لُ] (ع مص) رفتن و نزدیک شدن. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد).

تدلق.

[تَ دَلْ لُ] (ع مص) بیکبار رسیدن سیل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بناگاه رسیدن سیل. (از المنجد) (از اقرب الموارد): تدلق السیل علیه؛ اندفع. (اقرب الموارد).

تدلک.

[تَ دَلْ لُ] (ع مص) خویشتن بمالیدن. (تاج المصادر بیهقی). خود را مالیدن. (آنندراج). خویشتن مالیدن بوقت شستن اندام. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد). || دلوک مالیدن بدن خود را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بوی خوش مالیدن بخود. (اقرب الموارد) (المنجد).

تدلل.

[تَ دَلْ لُ] (ع مص) ناز کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار) (آنندراج). ناز کردن بر کسی و گستاخی نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد) :
افاطم مهلاً بعض هذا التدلل.
امرؤالقیس (از اقرب الموارد).

تدلمز.

[تَ دَ مُ] (ع مص) آهنگ کردن بر کاری. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

تدلمص.

[تَ دَ مُ] (ع مص) موی پیش سر افتادن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد).

تدله.

[تَ دَلْ لُهْ] (ع مص) بیخود و دل ربوده و عقل رفته گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

تدلی.

[تَ دَلْ لی] (ع مص) (از «دل و») فروآویخته شدن. (تاج المصادر بیهقی). فروهشته شدن. (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (آنندراج). آویخته شدن از درخت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تعلق و فروهشته شدن میوه از درخت. (اقرب الموارد) (المنجد). || سخت نزدیک شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (آنندراج). قریب گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || فرودآمدن از بالا به نشیب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). فرودآمدن. (از المنجد).

تدلی.

[تَ دَلْ لی] (ع مص) (از «دل ی») نزدیک شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد) : ثم دنی فتدلی. (قرآن 53 / 8). || فروتنی نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تواضع. (اقرب الموارد) (المنجد). || تدلل، یعنی خرامیدن. بمعنی تدلل است یعنی خرامیدن، مانند تمطی که بمعنی تمطط است. (ناظم الاطباء). معنی آن تدلل است مانند: ثم ذهب الی اهله یتمطی(1)؛ ای یتمطط. (از اقرب الموارد). || (اصطلاح عرفان) در اصطلاح عرفا، عبارت از نزول وجود مقربین است از مقام بیخودی و فناء در جبروت الهی به مرتبت هوشیاری که بعد از ارتقاء به نهایت مقام و مرتبت خود است و بعبارت دیگر صحو بعد از محو و هشیاری از بیخودی است و این خود نزول است از مقام فناء فی صفات الله و سفر از حق بخلق است و گاه در مقابل نزول تجلیات حق است از مقام قدس ذات خود (که هر کس را بدانجا راهی نیست و لایمسه الا المطهرون(2)) بمراتب نازلهء وجودی برحسب استعدادات وجود در کسب فیض و تجلی. (از تعریفات جرجانی). || نزول مقربین است و اطلاق شود در مقابل نزول حق بمقربین در مقام قرب و نزدیکی مقربین به او. (از تعریفات جرجانی). || درآویختن بدرخت و جز آن. (آنندراج).
(1) - قرآن 75/33.
(2) - قرآن 56/79.

تدلیس.

[تَ] (ع مص) پنهان کردن عیب متاع بر خریدار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). پوشیدن عیب کالا بر خریدار. (آنندراج). کتمان عیب کالا بر مشتری. (از اقرب الموارد) (المنجد). کتمان عیب کالا. || پنهان کردن. (متن اللغه). || (اصطلاح فقه) عیب متاعی را پوشاندن چنانکه بایع متوجه نشود مانند تدلیس ماشطه که زن زشت را زیبا نمایند تا شوی راغب شود. (از شرایع ص 84). و آن چنان است که عاقد نسبت بمورد عقد صفت کمالی را اظهار کند که در آن نباشد. (فرهنگ اصطلاحات حقوقی). مادهء 438 قانون مدنی می گوید: «عبارتست از عملیاتی که موجب فریب طرف معامله شود». اصطلاح حقوقی از معنی لغوی دور نیفتاده است زیرا بر اثر تدلیس حقیقت امر را می پوشانند تا غیر از آنچه هست او را بنمایانند. رجوع به حقوق مدنی تألیف امامی ج 1 صص 513 - 516 و شرح تبصرهء علامه ج 1 ص364 شود. || پنهان کردن اسناد حدیث. (از اقرب الموارد) (از المنجد). تدلیس در اسناد آنست که از شیخ بزرگ حدیث حالی که خود او ندیده باشد و از کسی حدیث شنیده باشد که در مرتبهء مادون اوست یا از کسی شنیده باشد که او از آن شیخ شنیده باشد، و جمعی از ثقات چنین کرده اند. (منتهی الارب). نزد محدثان آنست که راوی اسناد حدیث را بیندازد و این اسقاط چنان ناآشکار باشد که جز کسانی که بر طرق حدیث مطلعند آنرا درنیابند. و چنین حدیثی را مدلس بفتح لام و فاعل این فعل را مدلس بکسر لام خوانند. و مدلس بر سه گونه است: نخست آنکه شیخ خویش را که این حدیث از او شنیده است بیندازد و نام شیخ شیخ، یا آنکه در مرتبهء مقدم بر اوست ذکر کند و لفظ را چنان آورد که مقتضی اتصال نباشد و موهم آن بود، چنانکه اخبرنا یا امثال آن ذکر نکند بلکه بگوید از فلان یا بگوید فلان گفت و چنان نمایاند که روایت را از کسی که از آن شیخ حدیث شنیده است نقل می کند. و در تدلیس شرط است که مدلس هم عصر کسی باشد که از او حدیث کند یا او را دیده باشد اما حدیث او نشنیده باشد یا جز او شنیده باشد. دوم تدلیس شویه است چنانکه راوی ضعیف را از سلسلهء حدیث اسقاط کند، چنانکه مثلاً راوی حدیثی را از شیخی ثقه نقل کند و آن ثقه حدیث را از راوی ضعیف شنیده باشد آنگاه مدلس نام ضعیف را از سلسلهء سند حذف کند و حدیث را به ثقهء دیگری که قبل از آن ضعیف است اسناد دهد. سوم تدلیس شیوخ است چنانکه مدلس شیخ خود را که حدیث از او شنیده است بنامی جز آنچه بدان معروفست بنامد چنانکه شناخته نشود و آن بخاطر انتباه طالب حدیث و اختبار او بخاطر بحث از رواة جائز است. (از کشاف اصطلاحات الفنون). || نزد اسماعیلیان، یکی از مراحل دعوت است و آن دعوی موافقت بزرگان دین و دنیاست با ایشان تا آنکه میل مدعو را بسیار سازند. (از کشاف اصطلاحات الفنون). || (اصطلاح عرفان) در لباس صلاح فساد کردن باشد و در زیر جبهء عبادت شرک ورزیدن. (فرهنگ علوم عقلی). || رسیدن شتر به گیاه قلیل. (از اقرب الموارد) (از متن اللغه).

تدلیس.

[تَ] (اِخ) شهری بمغرب اقصی، بر کنار بحر محیط. (معجم البلدان).

تدلیص.

[تَ] (ع مص) نرم و تابان گردانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تملیس و تفریق چیزی. (اقرب الموارد). تملیس چیزی. (المنجد): دلص السیل الحجر؛ اذا ملسه، کقوله صفاً دلصته السیل اخلق. (اقرب الموارد). || نرم گردانیدن زره. (المنجد) (اقرب الموارد). نرم و تابان گردانیدن زره. (متن اللغه). درفشان گردانیدن زره. (زوزنی). درخشان و مذهب ساختن زره. (از متن اللغه). || برکندن موی پیشانی. (اقرب الموارد) (المنجد). || گاییدن بیرون کُس. (منتهی الارب) (آنندراج). گاییدن بیرون کُس و درمالی کردن. (ناظم الاطباء).

تدلیل.

[تَ] (ع مص) مرفه ساختن کسی را. (اقرب الموارد). || جدا کردن و دور ساختن گیاه از هم و پراکنده کردن آنرا، از لغات دخیل سریانی است. (متن اللغه).

تدلیة.

[تَ یَ] (ع مص) کسی را در کاری افکندن به حیلتی. (تاج المصادر بیهقی). کسی را بحیلت در کاری افکندن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). انداختن یا نزدیک کردن کسی را بغرور. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد) :فدلیهما بغرور. (قرآن 7/22)؛ یعنی نزدیک ساخت آنان را بنافرمانی، یا نزدیک ساخت آنان را از بهشت بزمین یا جرأت داد آنان را بر خوردن. از دلّ، و دالّة، یعنی جرأت. (از منتهی الارب). || چیزی بجای فروگذاشتن. (تاج المصادر بیهقی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی).

تدلیه.

[تَ] (ع مص) ربودن عشق دل کسی را. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) در حیرت و دل ربودگی افکندن عشق کسی را. (اقرب الموارد) (المنجد) (متن اللغه) :
اسفی علی اسفی الّذی دلهتنی
عن علمه فیه علی خفاء.
متنبی (از اقرب الموارد).
|| در حیرت افتادن زن بسبب از دست دادن فرزند. (از متن اللغه)(1).
(1) - در لسان العرب این معنی در تدلّه آمده است. رجوع به تدلّه شود.

تدمر.

[تَ مُ] (اِخ) نام دختر حسان بن اُذَیْنة است. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). رجوع به مادهء بعد شود.

تدمر.

[تَ مُ] (اِخ)(1) پالمیر(2). شهری به شمال شرقی دمشق در واحهء بادیة الشام که پایتخت ملکه زینب و محل تجارت و راه بازرگانی بود. امپراطور اورلیانوس بسال 272 م. آنرا گشود و ویرانیها و ستم های زیادی بر آن دیار و مردمش روا داشت و تا سال 633 م. که عرب بدست خالدبن ولید آنرا گشود در تحت حکومت رومیان بود. (از المنجد). شهری است بشام که بنام تدمر دختر حسان بن اُذَیْنة که بانیهء آن است نامیده شده. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). نخل. شهر بسیار قدیمی است که از نیکوترین شهرهای دنیا بوده است. گویند سلیمان حکیم بانی آن میباشد و بمسافت یکصد میل بشمال شرقی دمشق و شصت میل بغربی فرات و یکصدوبیست میل بجنوب حلب واقع است. موضع شهر شبیه به جزیره ای است که در دشت واقع شود و دشت از هر طرف آنرا احاطه نموده است. چون اسکندر ذوالقرنین بر این شهر دست یافت اسمش را به پالمیرا یعنی شهر نخل مبدل کرد زیرا درختان نخل تناور بسیاری بر آن سایه افکنده بود، و کوه و دشت این شهر بواسطهء عظمت و نیکویی و آثار قدیم و ستونهای عظیم قابل ذکر است، ازجمله ردیفی از ستونهای عظیم شهر را از مشرق بمغرب قطع میکند و ردیف دیگری نیز ردیف فوق را تقاطع کرده است. بسیاری از ستونهای این دو ردیف تا بحال هم برپا میباشد و در یک طرف از دو ردیف هلالی از سنگهای منقوش بنا شده است و در محل اتصال و تقاطع این دو ردیف که چهار زاویه تشکیل مییابد چهار ستون از سنگ سماق دارد که دو تای آن افتاده و دو تا برپا میباشد و علاوه بر اینها ستونهای بسیار و آثار هیکل ها و قبرهای مزین و هیکل آفتاب نیز در آنجا موجود است و قریهء تدمر اکنون در میان دیوارهای یادشده واقع است. خلاصه در نیکویی و آثار قدیمی و جلال و رونق جز بعلبک هیچ شهری در تمام سوریه با آن برابری نتواند نمود. قناتهای قدیمی در این شهر بسیار و بزرگترین منبع های آن قنات طبیعی است که از زیر کوه جنوبی شهر خارج میشود، و درجهء حرارت آبهای گوگرددار این شهر 88 درجهء فارنهایت میباشد. اکثر قبرهای این شهر در خارج واقع و در نهایت استحکام است و بعضی از آنها را در سنگهای زیر زمین تراشیده اند و بعضی دیگر را مثل برجها و دخمه ها بنا کرده اند و در میان آنها تمثالهای منقوش و اجساد مومیایی بسیار است. نظر بوقوع تدمر در میانهء سوریه و الجزیره معلوم میشود که قبل از زمان سلیمان دایرهء تجارتش وسیع بوده بحدی که خود سلیمان هم بهمین قصد آنرا تعمیر کرد (اول پادشاهان 9:18 و دوم تواریخ 8:4)، و زنوبیا یعنی زینب ملکه آنرا پایتخت مملکت خود قرار داد و لیکن ادریلینانس آنرا در 273 ق.م. خراب کرد. (از قاموس کتاب مقدس). رجوع به معجم البلدان و التفهیم و تاریخ اسلام و نزهة القلوب و تاریخ ایران باستان ج 3 ص2112 و 2721 و پالمیر شود.
(1) - Tadmor.
(2) - Palmyre.

تدمری.

[تَ مُ] (اِخ) منسوباً، نام اسب بنی ثعلبة بن سعد است. (منتهی الارب). اسبی است. (اقرب الموارد).

تدمری.

[تَ مُ] (ص نسبی) منسوبست به تدمر که شهریست در طرف بری شام. (انساب سمعانی). رجوع به تدمر شود.

تدمری.

[تَ مُ ری ی] (ع ص) مرد ناکس. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). لئیم. (المنجد) (اقرب الموارد). || یربوع تدمری؛ کلاکموش خرد و کوتاه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از المنجد) (از اقرب الموارد). || ما بالدّار تدمری، و یضم؛ نیست در خانه کسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (المنجد) (اقرب الموارد). و گویند مر زن حسناء را: مارأیت تدمریاً احسن منها؛ یعنی ندیدم کسی را نیکوتر از آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || سگ تدمری؛ از سگها، سگی که نه سلوقی (شکاری) باشد و نه کدری. (اقرب الموارد).

تدمری زاده.

[تَ مُ دَ] (اِخ) محمد درویش (نقیب الاشراف بلاد روم). از علمای قرن چهاردهم هجری است. او راست: الاسعاف لنقیب السادة الاشراف (رساله ای در نحو) که بسال 1299 ه . ق. از تألیف آن فراغت یافت و بسال 1312 ه . ق. در مطبعهء علمیه به طبع رسیده. (معجم المطبوعات ج 1 ستون 629).

تدمریة.

[تَ مُ ری یَ] (ع ص) اذن تدمریة؛ گوش خُرد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (ربنجنی).

تدمس.

[تَ دَمْ مُ] (ع مص) آلوده گردیدن زن به چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). آلوده گردیدن. (المنجد).

تدمشق.

[تَ دَ شُ] (ع مص) محاصره کردن دمشق(1). (ناظم الاطباء). || بدمشق درآمدن. (المنجد) (ذیل اقرب الموارد).
(1) - در تاج العروس و لسان العرب دیده نشد.

تدمل.

[تَ دَمْ مُ] (ع مص) صالح گردیدن زمین و نیرو یافتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). صالح گردیدن زمین با کود. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تدملک.

[تَ دَ لُ] (ع مص) گرد تابان گردیدن چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). نرم و تابان گردیدن. (المنجد). نرم و تابان و گرد گردیدن. (متن اللغه). مدملَک شدن. (اقرب الموارد). || گرد شدن و برآمدن پستان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (المنجد) (متن اللغه) (اقرب الموارد).

تدمن.

[تَ دَمْ مُ] (ع مص) پرسرگین شدن آب و جز آن. (تاج المصادر بیهقی). پرسرگین شدن زمین و آب و جز آن. (از اقرب الموارد) (از المنجد) (از متن اللغه).

تدمیث.

[تَ] (ع مص) نرم گردانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). نرم گردانیدن خوابگاه. (المنجد) (اقرب الموارد): دمث لجنبک قبل النوم مضجعاً؛ یعنی بگستران و آماده و مهیا ساز آنرا. (اقرب الموارد). نرم و آسان گردانیدن مکان. (المنجد). || ذکر کردن حدیث. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد): دمث لی ذلک الحدیث حتی اطعن فی خوضه؛ ای اذکر لی اوله حتی اعرف وجهه فاعلم کیف آخذ فیه و هو قریب من التمهید. (اقرب الموارد). ذکر کردن حدیث یا تمهید آن. (المنجد).

تدمیح.

[تَ] (ع مص) فرودآوردن و پست نمودن سر خود را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). فرودآوردن سر و پشت خود را. (متن اللغه). رجوع به مزاد(1) شود.
(1) - بازیی است از بازیها.

تدمیر.

[تَ] (ع مص) هلاک کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). هلاک کردن و هلاکی افکندن بر کسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از المنجد) (از اقرب الموارد) (از غیاث اللغات) (از المنجد) : و اذا اردنا ان نهلک قریة امرنا مترفیها ففسقوا فیها فحق علیها القول فدمرناها تدمیراً. (قرآن 17/16). ... فدمرناهم تدمیراً. (قرآن 25/36).
بدعت فاضلان منحوس است
این صناعت برای هر تدمیر.خاقانی.
|| پشم دود کردن صیاد کازه را تا صید بوی وی درنیابد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تدمیر.

[تُ] (اِخ) یکی از نواحی اندلس و بر مشرق قرطبه و دارای قراء و قلاع فراوان و مسقط الرأس بسیاری از مشاهیر اسلامی است. رجوع به الحلل السندسیه و معجم البلدان و قاموس الاعلام ترکی شود.

تدمیری.

[تُ] (ص نسبی) منسوبست به تدمیر که از بلاد اندلس می باشد. (انساب سمعانی).

تدمیری.

[تُ] (اِخ) ابراهیم بن موسی بن جمیل تدمیری. رجوع به ابراهیم شود.

تدمیری.

[تُ] (اِخ) ابوالقاسم طیب بن هارون بن عبدالرحمن التدمیری الکتانی. بسال 328 ه . ق. در اندلس درگذشت. (از معجم البلدان).

تدمیس.

[تَ] (ع مص) پنهان کردن چیزی در خاک. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). پنهان کردن. (المنجد). دفن کردن. (المنجد). پنهان کردن چیزی را. (اقرب الموارد). || در خمره را برای شراب. بستن. (از اقرب الموارد).

تدمیع.

[تَ] (ع مص) سخت رفتن اشک از چشم. (آنندراج) (از مؤید الفضلا).

تدمیغ.

[تَ] (ع مص) نرم کردن اشکنه را به چرب. (منتهی الارب) (آنندراج). نرم گردانیدن اشکنه را به چربی. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). چربی در طعام کردن. (از المنجد).

تدمیق.

[تَ] (ع مص) پوشیدن خمیر را به آرد تا خمیر در دست نچسبد. || درآوردن چیزی را در چیزی. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

تدمیم.

[تَ] (ع مص) طلا کردن دِمام را بر چشم خانه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): دمم العین الوجیعة؛ دمها. (متن اللغة). طلا کردن ظاهر چشم را به دمام. (اقرب الموارد). مالیدن ظاهر چشم را بچیزهای مالیدنی مثل دممه، از باب تفعیل. (شرح قاموس).

تدمیم.

[تَ] (ع مص) (از «دم و») خون آلوده گردانیدن کسی را(1). || آسان کردن برای کسی راه را. || دادن کسی را راهی. || ساختن برای کسی راه را. || نزدیک گردانیدن راه را برای کسی، یا عام است. حیاک الله و قرب دارک گفتن مر کسی را. || ظاهر شدن برای کسی و بلاعوض دادن کسی را از مال خود. (منتهی الارب).
(1) - ظ. به این معنی مصحف تدمیة است.

تدمین.

[تَ] (ع مص) سرگین در زمین زدن. (تاج المصادر بیهقی). سرگین ناک گردانیدن ماشیه مکان را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (اقرب الموارد) (المنجد). و کذا دمن القوم الدار و دمن الشاء الماء. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || دستوری دادن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || لازم گرفتن در خانهء کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد).

تدمیة.

[تَ یَ] (ع مص) خون آلود کردن کسی را. (شرح قاموس) (ناظم الاطباء). بیرون آمدن خون از زخم. (از اقرب الموارد). خارج کردن خون از کسی بضربه. (از متن اللغه). || آسان گردانیدن ازبرای کسی راهی. (شرح قاموس). آسان کردن راه را برای کسی. (از اقرب الموارد) (از متن اللغه) (از ناظم الاطباء). || راه دادن کسی را. (از ناظم الاطباء). راه قرار دادن برای کسی. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). || نزدیک گردانیدن برای کسی. ظاهر شدن برای کسی. (از متن اللغه) (از اقرب الموارد) (از شرح قاموس) (از ناظم الاطباء). || بلاعوض کسی را از مال خود دادن.(1) (ناظم الاطباء). || فربه ساختن شبان ماشیه را بچرا. (از متن اللغه).
(1) - منتهی الارب این معانی را در تدمیم (دمّیته تدمیماً) آورده و بدون شک تصحیفی روی داده است.

تدن.

[تَ دَ] (مص) تنیدن(1) :
وسواس بدسگال تو گشته کفن بر او
چون تار کرم پیله که بر خود ز خود تده.
نزاری (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
(1) - ظ. لهجهء محلی است.

تدن.

[] (اِخ) لقب عام ملوک شاش (چاچ). (آثار الباقیه).... شمارهء این خانواده های محلی در ماوراءالنهر که پس از تجزیهء دولت ساسانی رایت استقلال افراشته اند به شمارهء نواحی مهم بوده است و هر خاندانی لقبی و عنوان سلطنتی داشته که تمام افراد آن خاندان بدان مشهور بوده اند چنانکه... پادشاهان شاش یا چاچ «تدن»... نامیده می شدند. (رودکی تألیف سعید نفیسی ج 1 ص176).

تدنس.

[تَ دَنْ نُ] (ع مص) شوخگن شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). ریمناک گردیدن جامه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). چرکین شدن. (آنندراج). ریمناک و شوخگین شدن جامه. (اقرب الموارد) (از المنجد). || زشت و معیوب گردیدن عرض. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تدنق.

[تَ دَنْ نُ] (ع مص) در شاهد ذیل ظاهراً تدنیق و بمعنی دقت نظر در معاملات و نفقات آمده است : با غلامان ترک و معارف لشکر در مواجب و جامگیات و اقطاعات طریق شطط و مناقشت و تدنق پیش گرفت لاجرم روزی بر دست دو سه غلام کشته شد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ1 تهران ص 199). رجوع به تدنیق و مدنق شود.

تدنؤ.

[تَ دَنْ نُءْ] (ع مص) برانگیختن کسی را بر فرومایگی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد): نفس فلان تتدنأه. (اقرب الموارد).

تدنی.

[تَ دَنْ نی] (ع مص) نزدیک درآمدن اندک اندک. (تاج المصادر بیهقی). نزدیک آمدن. (زوزنی). اندک اندک نزدیک شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد). بعید یتدنی خیر من قریب یتبعد. (اقرب الموارد) (المنجد).

تدنیح.

[تَ] (ع مص) رام گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). سر فرودآوردن و رام گردیدن. (از المنجد) (از اقرب الموارد).

تدنیخ.

[تَ] (ع مص) فروتنی کردن. || رام گردیدن. || پست نمودن سر خود را. || ملازم خانه گردیدن. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد). || نشیب و فراز پذیرفتن خربزه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). دَنَّخَت البطیخة؛ انهزم بعضها و خرج بعضها، کقوله و ان رآنی الشعراء دنخوا. (اقرب الموارد). || مشرف شدن قَمَحْدوهء کسی بر بلندی پس هر دو گوش و درآمدن پس هر دو گوش. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). بلند گردیدن قَمَحْدوهء کسی بلندی پس هر دو گوش را و درآمدن پس بلندی پس هر دو گوش. (منتهی الارب).

تدنیر.

[تَ] (ع مص) درخشیدن روی کسی. (ناظم الاطباء). درخشیدن روی کسی مانند دینار. (اقرب الموارد) (المنجد). || صاحب دینار گردیدن کسی. (ناظم الاطباء). بسیاردینار شدن مرد. || دینار سکه زدن. (اقرب الموارد) (المنجد).

تدنیس.

[تَ] (ع مص) شوخگن گردانیدن. (زوزنی). بچرک آلودن. (غیاث اللغات) (آنندراج) (المنجد). ریمناک گردانیدن جامهء کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || معیوب و زشت کردن آبروی کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). کاری کردن که آبرو و اخلاق را زشت کند. (المنجد). || زشت ساختن سوء خلق، کسی را. یقال: دنسه سوء خلقه؛ ای عابه. (اقرب الموارد).

تدنیق.

[تَ] (ع مص) استقصا کردن. (تاج المصادر بیهقی) (اقرب الموارد) (المنجد). نیک نگریستن در کاری و استقصا کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). قال الحسن: لاتدنقوا فیدنق علیکم. (اقرب الموارد). || بدانگ شماره کردن. (زوزنی نسخهء خطی کتابخانهء سازمان ص26). || نزدیک گشتن. (تاج المصادر بیهقی). نزدیک شدن خورشید به فروشدن. (زوزنی). نزدیک شدن آفتاب به فروشدن. (منتهی الارب). نزدیک شدن آفتاب بغروب. (آنندراج) (اقرب الموارد) (المنجد). || نزدیک شدن بمرگ. (المنجد) (اقرب الموارد). فی الحدیث لا بأس للاسیر اذ خاف به ان یدنق للموت؛ ای یظهر الاشفاء علی الموت فراراً من ان یمثل به. (اقرب الموارد). || چشم بگود فروشدن. (تاج المصادر بیهقی). فروشدن چشم بمغاک و سست نگریستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بمغاک فروشدن چشم. (اقرب الموارد) (المنجد). || پیوسته سوی چیزی نگریستن. (تاج المصادر بیهقی). همواره نگریستن در چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد). || ظاهر شدن در وجه کسی لاغری از رنج یا مرض. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (المنجد) (از اقرب الموارد).

تدنیم.

[تَ] (ع اِ) فرومایگی. || آواز کمان. آواز طشت، مانند ترنیم به راء مهمله. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تدنین.

[تَ] (ع مص) بانگ کردن مگس. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تدنیة.

[تَ یَ] (ع مص) ضعیف شدن و در کار خسیس فروشدن. (تاج المصادر بیهقی). || جستجو کردن هر کار خرد و بزرگ را. || نزدیک گردانیدن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد).

تدو.

(1) [تَ] (اِ) جانوری باشد سرخ رنگ که بیشتر در حمامها پیدا شود. (فرهنگ جهانگیری). کرم سرخ رنگ که بیشتر در حمامها باشد. (فرهنگ رشیدی). جانوری است سرخ رنگ و پردار که اغلب در حمامها میباشد و آنرا بعربی ابن وردان گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). سوسک قرمز که بیشتر در حمامها پیدا شود. (فرهنگ نظام). جانوری که در حمامها متکون شود، و تاتو نیز گویند. (ناظم الاطباء). || نام مرغی است صحرایی شبیه بخروس در نهایت خوشرویی و خوشرفتاری. (برهان). تذرو. (ناظم الاطباء). رجوع به تذرو شود.
(1) - در برهان تذو ضبط شده. رجوع به تذو شود.

تدوار.

[تَدْ] (ع مص) دور گردانیدن :
و عرف الخزامی و عرف الندامی
و تدوار خمر و انوار جمر.
؟ (از سندبادنامه ص22).

تدوح.

[تَ دَوْ وُ] (ع مص) نفخ آوردن و فروافتادن شکم از چاقی یا مرض. (از اقرب الموارد). انتفاخ و تدلی بطن. (المنجد).

تدور.

[تَ دَوْ وُ] (ع مص) مدور بودن چیزی. (اقرب الموارد). مدور بودن. (المنجد).

تدورة.

[تَ وِ رَ] (ع اِ) ریگ گرد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ما استدار من الرمل. (اقرب الموارد).

تدورة.

[تَ وِ رَ] (اِخ) سرایی است میان کوهها. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). دارة بین جبال ببلاد العرب. (اقرب الموارد).

تدوم.

[تَ دَوْ وُ] (ع مص) انتظار نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). انتظار کشیدن. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تدون.

[تَ دَوْ وُ] (ع مص) استغنای تام و کامل یافتن مرد. (اقرب الموارد) (المنجد). غنای تام و کامل. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): تدون الرجل؛ استغنی استغناء تاماً. (اقرب الموارد).

تدوه.

[تَ دَوْ وُهْ] (ع مص) متغیر شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد). || سطبر گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || بی اندیشه بکاری درشدن. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تدویح.

[تَدْ] (ع مص) پراکنده نمودن شتران خود را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). پراکنده کردن مال خود را. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || نفخ آوردن شکم و فروافتادن آن. (المنجد).

تدویخ.

[تَدْ] (ع مص) خوار کردن کسی. (تاج المصادر بیهقی). رام گردانیدن کسی را. (اقرب الموارد) (المنجد) (از آنندراج). || راست گردانیدن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || در شهرها گردیدن. (زوزنی). گشتن در شهرها و شناختن آن و دانستن راههای آن. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || چیره شدن بر بلاد و دست یافتن بر اهل آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد). || گیج ساختن درد سر کسی را. (اقرب الموارد) (از المنجد). بسرگیجه افتادن، و ضعیف کردن گرما کسی را. (اقرب الموارد).

تدوید.

[تَدْ] (ع مص) گرم درافتادن طعام. (تاج المصادر بیهقی). گرم در طعام افتادن. (زوزنی). گرم ناک شدن طعام. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد). || بر بانوج نشستن و بر هوا آمد و رفت نمودن غلام. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (ذیل اقرب الموارد).

تدویر.

[تَدْ] (ع مص) گرد کردن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). گرد و مدور گردانیدن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). گرد گردانیدن چیزی. (غیاث اللغات) (آنندراج) (اقرب الموارد) (المنجد). || گردانیدن چیزی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (المنجد). دور گردانیدن چیزی را و طواف دادن آنرا. (از ناظم الاطباء). || (اصطلاح ادب) پارسی گردانیدن بود و شعرا، مدور بیتی را گویند که از هر طرف که آغاز کنی بتوان خواندن و این بازی کودکان بود، مثالش اینست که نموده شد: (از حدائق السحر فی دقایق الشعر). || (اِ) مأخوذ از تازی، گردی و دور. (ناظم الاطباء) :تدویر آن از مقوس فلک حکایت می کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ1 تهران ص421). || انقلاب و گردش، و به اصطلاح هیئت، فلک کوچکی که در میان فلک بزرگتر واقع باشد. (ناظم الاطباء). به اصطلاح علم هیئت فلک کوچک که میان فلک دیگر باشد: بدانکه هر فلکی از افلاک هفتگانه مرکب است از چند افلاک یعنی از چند اجزای مدور و همهء اسمای اجزا این است: ممثل و مائل و جوزهر و مدیر و خارج المرکز و حامل و تدویر. پس در حامل و خارج المرکز تفاوت همین است که در فلک شمس خارج المرکز نامند و در افلاک دیگر حامل گویند و ممثل و مائل و مدیر هر سه بر یک شکل باشند یعنی هر یکی از این هر سه بعد مرکوز شدن حامل آنچه باقی ماند بدو متمم مختلف الثخن تمامیت میگیرد و یکی حاوی بحامل و دیگر محویّ حامل و رقت حاوی و غلظ محوی بجانب اوج و بسوی حضیض همچنین برخلاف یکدیگر. بدان که فلک قمر مرکب است از چهار اجزا، یکی مائل دوم حامل سوم تدویر چهارم جوزهر که محیط هر سه اجزای مذکورهء اوست و فلک عطارد مرکب از چهار فلک یکی ممثل دوم مدیر سوم حامل چهارم تدویر و فلک شمس مرکب از دو فلک یکی ممثل دوم خارج المرکز و تدویر ندارد و شمس در ثخن خارج المرکز خود بجای تدویر مرکوز است و فلک زهره و مریخ و مشتری و زحل هر یکی از اینها مرکب است از سه فلک یکی ممثل دوم حامل سوم تدویر و سوای شمس هر یکی از سیاره در کنارهء تدویر خویش مرکوز است و تدویر در ثخن حامل خود در اینجا شکل فلک قمر نوشته میشود که از آن سوای فلک عطارد شکل پنج فلک دیگر بقیاس آورد چون از جوزهر قطع نظر کنند صورت فلک زهره و مریخ و مشتری و زحل مشخص می شود و چون جوزهر و تدویر هر دو را از نظر اندازند شکل فلک شمس ظاهر میگردد. (آنندراج) (غیاث اللغات). رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون ذیل تدویر و فلک شود :
باد بر رای تو تدویر فلک
بر همین باد ملک را تقدیر.سوزنی.
تا که باشد فلک برشده را
از بر خاک مسطح تدویر.سوزنی.
تاج تو تدویر چرخ تخت تو تربیع عرش
در تو به تثلیث ذات صولت و عدل و حکم.
خاقانی.
جانم بزبان عذر گویا
کای عکس نمای چرخ تدویر.
اثیر اخسیکتی.
همت او که با فلک تدویر و چرخ اثیر برابری می کرد بدست تقدیر زبون گشت. (ترجمهء تاریخ یمینی چ1 تهران ص392). || (اصطلاح علم قرائت و تجوید) توسط میان ترتیل و حدر. (کشاف اصطلاحات الفنون). رجوع به تجوید و ترتیل و حدر شود.

تدویر خوردن.

[تَدْ خوَرْ / خُرْ دَ](مص مرکب) چرخ زدن. (آنندراج) :
فلک ز شکل دواتش همی خورد تدویر
قمر ز رفتن کلکش نمی بود(1) سیار.
امیر معزی (از آنندراج).
(1) - در دیوان (چ عباس اقبال ص 400): همی بَرَد تدویر - ... همی شود سیار.

تدویص.

[تَدْ] (ع مص) فرودآمدن از بالا به نشیب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

تدویم.

[تَدْ] (ع مص) پیوسته باریدن آسمان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (المنجد) (اقرب الموارد). || دور رفتن و دور دویدن سگان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). سخت گریختن سگ. (آنندراج). || استادن آفتاب در میان آسمان. (تاج المصادر بیهقی). برگردیدن آفتاب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). گرد برآمدن آفتاب در آسمان. (از آنندراج). گردیدن آفتاب در میانهء آسمان. (اقرب الموارد) (المنجد): الشمس حَیْری لها فی الجو تدویم. (اقرب الموارد). || دور زدن حدقهء چشم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد). || نیک برآمدن مرغ در هوا یا پریدن و هر دو بال را حرکت ندادن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). گرد برآمدن مرغ در هوا و پریدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). نیک برآمدن و چرخ زدن مرغ در هوا. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || بازی کردن به دوامه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد). || گرد برگشتن و همیشه بودن بر جایی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || پیچیدن عمامه در سر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (المنجد) (ذیل اقرب الموارد). || بسیار کردن در شوربا چربش گوشت را تا آنکه بگردد چربش بالای شوربا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || تر کردن چیزی. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد). || زعفران در آب سودن. (تاج المصادر بیهقی) (المنجد) (اقرب الموارد). سودن زعفران را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || جوش دیگ به آب بنشاندن. (تاج المصادر بیهقی). فرونشانیدن جوشش دیگ به آب سرد یا شکستن جوشش دیگ را به چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (از المنجد) (از آنندراج). و گفته اند نشاندن جوشش دیگ را بچیزی. (اقرب الموارد). || ساکن گردانیدن. (آنندراج). || مست کردن می و سر برگشتن از مستی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بسرگیجه درآوردن شراب مرد را. (آنندراج) (از اقرب الموارد) (المنجد). || زبان بر گرد دهن برآوردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). زبان گرد دهن گرداندن شتر تا آب دهن آن خشک نشود. (اقرب الموارد) (از آنندراج).

تدوین.

[تَدْ] (ع مص) در دیوان نبشتن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). || نام کسی را در دیوان سپاهیان نوشتن. (اقرب الموارد). || ترتیب دادن دیوان را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). فراهم آوردن دیوان را. (اقرب الموارد) (المنجد). || ترتیب و تألیف و فراهم آوردگی. (ناظم الاطباء). جمع نمودن و تألیف کردن. (آنندراج) (غیاث اللغات) :
اجسام ز اجرام و لطافت ز کثافت
تدوین زمین را و تداویر زمان را.
ناصرخسرو.

تدویة.

[تَدْ یَ] (ع مص) (از «دوی») باپوست شدن شیر. (تاج المصادر بیهقی). پوستکی سبک فاسر شیر آوردن. (زوزنی). سر بستن جغرات و شیر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از المنجد) (از اقرب الموارد). سر بستن جغرات و شیر و دادن سرشیر. (آنندراج). || نیک دویدن سگ در زمین و گرد چیزی برگشتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). دویدن سگ در زمین، چنانکه تدویم پریدن مرغ است در هوا و تدویم در زمین نیست چنانکه تدویه در آسمان نیست. (اقرب الموارد). رجوع به تدویم شود. || بالای آب چیزی نمودار شدن که باد آن را ببرد. (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || شنیده شدن بانگ هدیر فحل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

تدویة.

[تَدْ یَ] (ع مص) (از «دوو») در بیابان درآمدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || بسوی بیابان رفتن و اقامت نمودن در آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || بیابانی گفتن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تدویه.

[تَدْ] (ع مص) شتر را بسوی بچه خواندن بلفظ داهِ، بالکسر یا به تسکین یا بلفظ دُهْدُهْ. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

تده.

[تَ دَ / دِ] (ن مف) بمعنی تنیده باشد که از تنیدن مشتق است. (برهان). بمعنی تنیده باشد. (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی). بمعنی تنیده آمده. (آنندراج). تنیده و بافته و پارچه. (ناظم الاطباء). رجوع به تدن و تنیدن شود. || خانهء عنکبوت. (آنندراج).

تدة.

[تِ دَ] (ع مص) (از «وت د») کوفتن میخ. (منتهی الارب). استوار کردن میخ را. (از المنجد) (اقرب الموارد). رجوع به وتد شود.

تدهدم.

[تَ دَ دُ] (ع مص) بیفتادن. (منتهی الارب) (آنندراج). افتادن و ساقط شدن. (ناظم الاطباء) (المنجد). ساقط شدن بنا و جز آن. (اقرب الموارد).

تدهده.

[تَ دَ دُهْ] (ع مص) درگردیدن. (زوزنی). غلطیدن سنگ. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد).

تدهدی.

[تَ دَ دی] (ع مص) غلطیدن سنگ و جز آن. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء): و قد تبدل من الهاء یاء فیقال تدهدی الحجر و غیره تدهدیاً، و دهدیته دهداةً و دهداءً. (منتهی الارب).

تدهقن.

[تَ دَ قُ] (ع مص) کشاورزی نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). دهقان شدن. (اقرب الموارد) (المنجد). رجوع به دهقان شود.

تدهکر.

[تَ دَ کُ] (ع مص) غلطیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). غلطیدن سنگ. (اقرب الموارد). || مستولی شدن بر چیزی و شتافتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || جنبیدن و لرزیدن زن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). لرزیدن و اضطراب زن. (اقرب الموارد).

تدهکم.

[تَ دَ کُ] (ع مص) بناخواست درآمدن در چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || در کار سخت درآمدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || خلاف نمودن و گردنکشی نمودن بر کسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تدهن.

[تَ دَهْ هُ] (ع مص) خویش چرب کردن بروغن. (تاج المصادر بیهقی). بروغن خویشتن چرب کردن. (زوزنی). چرب شدن و طلا کردن روغن بر خود. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). روغن بر خود مالیدن. (اقرب الموارد) (المنجد).

تدهور.

[تَ دَ وُ] (ع مص) بآخر رسیدن شب و پشت دادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

تدهی.

[تَ دَهْ هی] (ع مص) (از «دهی») کار مردمان زیرک و تیزهوش کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد).

تدهیش.

[تَ] (ع مص) در حیرت انداختن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مدهوش ساختن کسی را. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تدهیم.

[تَ] (ع مص) سیاه کردن آتش دیگ را. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد).

تدهین.

[تَ] (ع مص) چرب کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (غیاث اللغات) (آنندراج). تر کردن چیزی را. (از المنجد) (اقرب الموارد). روغن مالیدن. (غیاث اللغات) (آنندراج). چرب کردن بروغن و روغن مالی. (از ناظم الاطباء).

تدهیة.

[تَ یَ] (ع مص) زیرک گفتن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || عیب و نقص کردن کسی را. || آفت رسانیدن بکسی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). سختی و بلا رسانیدن بکسی. (اقرب الموارد).

تدی.

[] (اِخ) (سینه) لقب یهودای حواریست (انجیل مرقس 3:18). در بعضی از نسخه های قدیمی متی تدیوس و یکی لباوس و دیگری «لبیوس که اسم دیگرش تدیوس است» می نویسد. لوقا در هر دو نسب نامه اش او را یهودا خطاب میکند. (انجیل لوقا 6:16 کتاب اعمال رسولان 1:13). رجوع به یهودا شود. (از قاموس کتاب مقدس).

تدیانه.

[تَدْ نَ] (اِخ) قریه ای از قرای نسف. (سمعانی).

تدیانی.

[تَدْ نی ی] (ص نسبی) منسوب است به تدیانه. (سمعانی).

تدیث.

[تَ دَیْ یُ] (ع مص) زن جلبی نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تدیر.

[تَ دَیْ یُ] (ع مص) سرای گرفتن. (تاج المصادر بیهقی نسخهء خطی کتابخانهء سازمان، ورق 261 ب) (متن اللغة): تدیر البقعة؛ خانه گرفت آنرا. (اقرب الموارد) : و معاویة (الاصفر) اول من تدیر کوفن و هی قصبة بین نسا و ابیورد. (معجم الادباء چ مارگلیوث ج 6 ص342).

تدیل.

[تَ] (اِخ) پسر حشم است از قبیلهء جذام. (منتهی الارب).

تدین.

[تَ دَیْ یُ] (ع مص) دیندار شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار) (غیاث اللغات) (اقرب الموارد) (المنجد). دین دار شدن و راستکار شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). دین داری و درستکاری. (ناظم الاطباء). || وام خواستن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تدیوس.

[] (اِخ) رجوع به تدی شود.

تدیه.

[تُ یِ] (فرانسوی، اِ)(1) نوعی مرغ در جزایر آنتیل که با چنگال از درخت بالا رود.
(1) - Todier.

تدییث.

[تَدْ] (ع مص) رام کردن. (تاج المصادر بیهقی). رام و نرم گردانیدن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد). || مجرب ساختن روزگار کسی را. (المنجد). || دیوث گفتن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تدییخ.

[تَدْ] (ع مص) خوار کردن. (تاج المصادر بیهقی) (المنجد). تذلیل. لغتی است در «دوخ»، و اصمعی گوید: دیّخهُ؛ دیّثهُ؛ ای ذلّلهُ. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). || چیره شدن در بلاد و دست یافتن بر اهل آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تدیید.

[تَدْ] (ع مص) گرم افتادن در طعام. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تدییم.

[تَدْ] (ع مص) پیوسته شدن باران. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). پیوسته باریدن آسمان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || پیوسته کردن عطا. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی).

تدیین.

[تَدْ] (ع مص) کسی را وا دین او گذاشتن. (تاج المصادر بیهقی). بر دین خود گذاشتن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (المنجد) (از اقرب الموارد). || مالک شدن امر کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || مالک کردن کسی را چیزی را. (المنجد).

تذأب.

[تَ ذَءْ ءُ] (ع مص) همچو گرگ شدن در خبث و دها. (منتهی الارب). همچو گرگ شدن در خبث. (از المنجد) (از اقرب الموارد). || همچو گرگ ساختن مرد خود را بلباس و پوشیده شده ترسانیدن ناقه را تا بر بچهء غیر مهربان گردد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || از این سو و از آن سو جستن باد. (زوزنی) (از المنجد) (از اقرب الموارد). نرم و مختلف وزیدن باد. (منتهی الارب) (از المنجد). || گرفتن چیزی بنوبت. (منتهی الارب) (از المنجد) (از اقرب الموارد). || ترساندن جن کسی را. (المنجد). رجوع به تذاؤب شود.

تذابح.

[تَ بُ] (ع مص) گلوی یکدیگر را بریدن. (زوزنی). همدیگر را ذبح نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (المنجد) (اقرب الموارد). یکدیگر را گلو بریدن. (آنندراج).

تذأذؤ.

[تَ ذَءْ ذُءْ] (ع مص) بازداشتن و نهی کردن. || دست اندازان راه رفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مضطرب راه رفتن. (اقرب الموارد).

تذاری.

[ ] (اِخ) یکی از مترجمین و نقلهء کتب از زبانهای دیگر به زبان عربی. رجوع به فهرست ابن الندیم چ مصر ص341 و رجوع به تدرس در همین لغت نامه شود.

تذاکر.

[تَ کُ] (ع مص) بهم یاد گرفتن. (زوزنی). بهم یاد کردن. (آنندراج). بیاد یکدیگر آوردن. (ناظم الاطباء). یاد آوردن چیزی. (المنجد). || تفاوض در امری. (المنجد) (اقرب الموارد).

تذامر.

[تَ مُ] (ع مص) یکدیگر را برانگیختن بر جنگ و برانگیخته شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). یکدیگر را برانگیختن بر قتال. (از المنجد). || تلاوم. (المنجد). رجوع به تذمر شود.

تذامم.

[تَ مُ] (ع مص) همدیگر را نکوهیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد) (المنجد).

تذاؤب.

[تَ ءُ] (ع مص) بلباس مانند گرگ شده پوشیدن، برای ناقه تا بر بچهء غیر مهربان گردد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (المنجد) (اقرب الموارد). || نرم و مختلف وزیدن باد. || گرفتن چیزی بنوبت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به تذؤب شود.

تذاوق.

[تَ وُ] (ع مص) همدیگر فراگرفتن نیزه ها را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تناول نیزه ها. (المنجد) (از اقرب الموارد). || چشیدن چیزی. (المنجد). چشیدن متاع را. (اقرب الموارد).

تذاؤل.

[تَ ءُ] (ع مص) خرد و حقیر نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تصاغر. (المنجد) (اقرب الموارد).

تذاؤن.

[تَ ءُ] (ع مص) گیاه ذؤنون چیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تذئیب.

[تَ] (ع مص) گیسو ساختن برای غلام. (منتهی الارب). گیسو ساختن برای کودک. (ناظم الاطباء) (المنجد) (اقرب الموارد). || ذِئْبَة ساختن برای پالان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || تفزیع. (المنجد).

تذایل.

[تَ یُ] (ع مص) فروتر گردیدن حال: تذایلت حالُه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (المنجد) (اقرب الموارد).

تذبال.

[تَ] (ع مص) پژمریدن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : و اما الزهر فیجب ان یجتنی بعد الفقح التام قبل التذبال و السقوط. (کتاب دوم قانون ابوعلی سینا ص152 س12). و کلما کانت الاصول .... اقل تذبالاً... فهو فاضل جداً. (همان کتاب ص152 س23).

تذبذب.

[تَ ذَ ذُ] (ع مص) جنبیدن. (زوزنی) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تحرک. (اقرب الموارد) (المنجد). جنبیدن چیزی که بهوا آویخته باشد. (غیاث اللغات) (آنندراج). جنبیدن و متحرک شدن. (ناظم الاطباء). || دودله شدن و متردد بودن. (غیاث اللغات) (آنندراج). متردد بودن میان دو کار. (ناظم الاطباء).

تذبل.

[تَ ذَبْ بُ] (ع مص) برفتار مردان رفتن زن باآنکه باریک بدن است. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). خرامیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). تبختر و تفتر در راه رفتن. (المنجد) (اقرب الموارد).

تذبیت.

[تَ] (ع مص) خشک شدن لب کسی از تشنگی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد). || بسیار دفع کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد).

تذبیح.

[تَ] (ع مص) بسیار کُشتن. (تاج المصادر بیهقی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (المنجد) (اقرب الموارد). بسیار کشتن حیوانات را. (آنندراج). گستردن پشت و پست نمودن سر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تذبیر.

[تَ] (ع مص) نبشتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). نوشتن کتاب را. (المنجد) (اقرب الموارد).

تذحلم.

[تَ ذَ لُ] (ع مص) فراهم آمدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تذر.

[تَ ذَ] (اِخ) دهی است از دهستان سنخواست، در بخش اسفراین شهرستان بجنورد که در 50هزارگزی باختر اسفراین و بر سر راه مالرو عمومی میان آباد به جاجرم قرار دارد. جلگه ای معتدل است و 83 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانه و قنات و محصول آن غلات و بنشن و شغل اهالی زراعت و مال داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

تذراف.

[تَ](1) (ع مص) رفتن اشک و جز آن. (زوزنی). روان گردیدن سرشک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد) (تاج العروس) (متن اللغه). || ریختن اشک را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (متن اللغه) (المنجد) رجوع به تذرفة و تذریف شود.
(1) - در منتهی الارب: تِذْراف، ولی در کتب دیگر بفتح تاء.

تذرب.

[تَ ذَ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب) (معجم البلدان).

تذرج.

[تَ ذَ] (معرب، اِ) معرب تذرو است و آن مرغی بود صحرائی شبیه به خروس. (برهان). تَذْرُج. لغتی است در تَدْرُج. (از المنجد). رجوع به تدرج و تذرو و تورنگ و قرقاول شود.

تذرس.

[ ] (اِخ) رجوع به تدرس السنقل و مادهء بعد شود.

تذرس السنقل.

[ ] (اِخ) نام یکی از مترجمین و نقلهء کتب از زبانهای دیگر بعربی. رجوع به فهرست ابن الندیم چ مصر ص341 و رجوع به تدرس السنقل در همین لغت نامه شود.

تذرع.

[تَ ذَرْ رُ] (ع مص) پر گفتن و زیاده کردن کلام. || پاره پاره شدن چیزی بر قدر ذراع در طول. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (المنجد) (اقرب الموارد). || تا ذراع درآمدن شتران در آبشخور. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد). || اندازه کردن چیزی را به رش. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). اندازه کردن چیزی را به ذراع. (المنجد) (اقرب الموارد). || توسل گرفتن و ذریعت ساختن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). توسل جستن به وسیله. (اقرب الموارد) (المنجد). || شکافتن زن برگ درخت خرما را تا از آن بوریا بافد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

تذرفة.

[تَ رِ فَ] (ع مص) ریختن اشک را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد) (متن اللغه) (تاج العروس). || جاری ساختن چشم اشک را. (تاج العروس). رجوع به تذراف و تذریف شود.

تذرق.

[تَ ذَرْ رُ] (ع مص) سرمه درکشیدن با اسپست. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (آنندراج).

تذرو.

[تَ ذَرْوْ] (اِ) مرغی سخت رنگین است. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص420) (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). مرغی است رنگین و نیکو. (صحاح الفرس). نام مرغ دشتی باشد. (فرهنگ جهانگیری). تذرج است که مرغ صحرایی شبیه به خروس باشد. (برهان). مرغ معروف خوشرفتار که اکثر در پای سرو گردد، از این جهت عاشق سرو گویند. (فرهنگ رشیدی). بمعنی خروس صحرایی، و بدال مهمله نوشتن و خواندن و بمعنی کبک گفتن خطا است، از جهانگیری و فرهنگ حکیم نورالدین، و در سراج اللغات از فرهنگ قوسی نقل کرده که تذرو بذال معجم مرغی از جنس ماکیان و خروس که در بیشهء استراباد و مازندران بسیار باشد و بغایت خوشرنگ بود و باز سراج الدین علیخان آرزو، قول قوسی را پسند نموده نوشته که مرا اعتماد بر قول قوسی است که صاحب زبان است. (غیاث اللغات). پرنده ای است آتشخوار و خوبرفتار که بکوهپایه بود و آنرا تورنگ و ترنگ و جورپور و کبک نیز گویند. (شرفنامهء منیری). تدرو. (انجمن آرا). کبک، و آن جانوری است سرخ فام و خوشرفتار، بعضی گویند پرندهء کوهی است که آنرا آتشخوار نامند و قیل دراج و بدال مهمله نیز گویند و معرب آن تدرج است و با درخت سرو رغبتی دارد... و آن را به دری تورنگ گویند. (آنندراج). دراج. قرقاول. (زمخشری). مرغ صحرایی شبیه بخروس. نیک خوشروی و خوشرفتار که تدرو و قرقاول و جوربور و چورپور و چور نیز گویند. (ناظم الاطباء). رجوع به تدرج و تدرو و قرقاول و تورنگ و ترنگ شود :
تذرو تا همی اندر خرند خایه نهد
گوزن تا همی از شیر پر کند پستان.
ابوشکور.
بگاه سایه بر او بر تذرو خایه نهد
بگاه شیب بدرّد کمند رستم زال.منجیک.
چه نامست این مرد بر سان سرو
بسرخی رخانش چو خون تذرو.فردوسی.
چو از آمدنْشان شد آگاه سرو
بیاراست لشکر چو پرّ تذرو.فردوسی.
برفتم ز درگاه شاهی به مرو
بگشتم چو اندر گلستان تذرو.فردوسی.
مجلس تو ز نکورویان چون باغ بهار
پُر تذروان خرامنده و کبکان دری.فرخی.
خرم تر از بهاری زیباتر از نگاری
چابک تر از تذروی فرخ تر از همائی.فرخی.
کاخ او پر بتان آهو چشم
بزم او پرتذرو کبک خرام.فرخی.
گشت نگارین تذرو پنهان در مرغزار
همچو عروس غریق در بن دریای چین.
منوچهری.
بر سر سرو زند پردهء عشاق تذرو
ورشان نای زند بر سر هر مغروسی.
منوچهری.
پیش او کی شوند باز سپید
چون تذروان سرخ و چون سرخاب؟
عسجدی.
که جفتی کبوتر چو رنگین تذرو
بدیوار بام آمد از شاخ سرو
نر و ماده کاوان اَبَر یکدگر
بکشّی کرشمه کن و جلوه گر.
اسدی (از انجمن آرا).
خرامان چو با ماه پیوسته سرو
ز گیسو چو در دام مشکین تذرو.
(گرشاسبنامه).
واکنون تذرو با من کی سازد
کز عارضین نبشته چو شاهینم.ناصرخسرو.
بقاش بود نود سال در جهان روزی
عقاب مرگ بکند از تذرو عمرش سر.
ناصرخسرو.
چون نیابد بگه گُرْسنگی کبک و تذرو
چه کند گر نخورد شیر ز مردار کباب؟
ناصرخسرو.
و آزمودن دیگر [ تریاق ] آنست که خروس دشتی را بگیرند یعنی تذروی، و او را شربتی تریاق دهند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
کجا تواند دیدن گوزن طلعت شیر
چگونه یارد دیدن تذرو چهرهء باز؟
مسعودسعد (از کلیله و دمنه).
همای عدل تو چون پرّ و بال باز کند
تذرو دانه برون آرد از جلاجل باز.سوزنی.
از پی آن تذرو زرین پر
آهنین آشیان کنید امروز.خاقانی.
ای تذروان من آن طوق ز غبغب ببرید
تاج لعل از سر و پیرایه ز بر بگشائید.
خاقانی.
کو تذروان بزم و کوثر جام
کز سمن زار بشکفد گلزار.خاقانی.
چنگل دراج بخون تذرو
سلسله آویخته در پای سرو.نظامی.
گوزن و شیر بازی می نمودند
تذرو و باز غارت می ربودند.نظامی.
بپژمرد لاله بیفتاد سرو
بچنگال شاهین تبه شد تذرو.نظامی.
دی تازه تذروی بدم، اندر چمن لطف
امروز فروریخت همه بال و پر من.عطار.
مگر از شوخی تذروان بود
که فرودوختند دیدهء باز.سعدی.
داده ام باز نظر را به تذروی پرواز
بازخواند مگرش نقش و شکاری بکند.
حافظ.
تا کی اندر دام وصل آرم تذروی خوش خرام
در کمینم وانتظار وقت فرصت می کنم.
حافظ.
- پَرّان تذرو؛ تذرو پران. تذرو تیزپرواز :
سپاه از بخارا چو پران تذرو
بیک هفته آمد سوی شهر مرو.فردوسی.
-تذرو رنگین؛ آفتاب، که ترازوی زر و ترنج زر و ترنج مهرگان نیز گویند. (فرهنگ رشیدی).
- تذرو زرنیخ؛ کنایه از انگشت و زغال افروخته باشد. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء).
- تذرو زرین؛ کنایه از آفتاب است و آنرا ترازوی زرین و ترک نیمروز و ترنج زر و ترنج مهرگان نیز خوانند. (انجمن آرا).
- تذرو زرین پر؛ کنایه از آفتاب عالمتاب است. (برهان) (آنندراج). آفتاب. (ناظم الاطباء).
- || آتش. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تذروة.

[تَ رِ وَ] (ع مص) برداشتن باد خاک را و پرانیدن و بردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

تذروی.

[تَ ذَرْ] (ص نسبی) منسوب به تذرو. (ناظم الاطباء).

تذروی.

[تَ ذَرْ] (اِخ) آذر بیگدلی آرد: همشیره زادهء نرگسی است، اصلش از دیار ابهر است... مولانا در اکثر اوقات بهندوستان بوده و هم در آنجا فوت شده و از هر مقوله شعر بسیاری گفته اما دیوانش بنظر نرسید، گویا به ایران نیامده، نظر به این شعر که در وصف طلوع صبح در مثنوی گفته، طبع خوشی داشته است:
در پنبهء صبح آتش افتاد
خاکستر شام رفت بر باد.
(از آتشکدهء آذر چ بمبئی ص224).
در قاموس الاعلام ترکی آرد:... اکثر اوقات در هندوستان بسر می برد و بسال 975 ه . ق. در اکره درگذشت و علاوه بر سائر اشعار منظومه ای بنام «حسن و یوسف» دارد... (از قاموس الاعلام ترکی).

تذروی کردن.

[تَ ذَرْ کَ دَ] (مص مرکب) برفتار خوش تذرو خرامیدن. (ناظم الاطباء).

تذری.

[تَ ذَرْ ری] (ع مص) بر ذرو چیزی شدن. (تاج المصادر بیهقی). درآمدن بر بالای ذروه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از المنجد) (از اقرب الموارد). || از سرمای شمال به صخره و مانند آن پناه بردن. (اقرب الموارد). الشول اذا است بالبرد تذرت بالعضاه. (اقرب الموارد). || از کاه جدا و پاک گردیدن گندم. || زن از برتران قبیله خواستن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تذریب.

[تَ] (ع مص) تیز کردن. (تاج المصادر بیهقی). تیز کردن شمشیر و مانند آن. (اقرب الموارد). تیز کردن شمشیر. (المنجد). تیز کردن سنان را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || زهر دادن شمشیر و جز آن را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || برداشته داشتن زن بچه را تا قضای حاجت کند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تذریح.

[تَ] (ع مص) کاغله در طعام کردن. (تاج المصادر بیهقی). ذراح انداختن در طعام. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ذراریح که نوعی سم است، در طعام ریختن. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || اندکی زعفران و جز آن در آب کردن. (تاج المصادر بیهقی). زعفران در آب تر کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (از المنجد). || گل آلود کردن مطهرهء چرمین نو را تا بوی خوش گیرد. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || ریختن آب در شیر تا بسیار شود. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تذریع.

[تَ] (ع مص) خبه کردن کسی را به ذراع از پس وی. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (المنجد) (اقرب الموارد). || خبر دادن کسی را به چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از المنجد) (از اقرب الموارد). || بستن ذراع شتر را برسن زائد از جهاز. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || بلند کردن مرد دست را برای ترسانیدن یا مژده دادن. (المنجد) (اقرب الموارد). || فراخ کردن بازو را در شناوری. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد) (متن اللغه): ذرع الرجل فی سباحته تذریعاً؛ اتسع و مد ذراعیهُ. (لسان العرب). || اقرار نمودن به چیزی. (منتهی الارب) (المنجد) (اقرب الموارد). || مدد خواستن بدو دست خود و جنبانیدن هر دو دست را در آب کشیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || دست اندازان رفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد). || بدست اشاره کردن مژده ور. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد): سوابق خیل لم یذرع بشیرها. (اقرب الموارد). خبر دادن کسی را به چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد). || زیاده روی کردن مژده دهنده در کلام خود. (اقرب الموارد). || سخت دشنام دادن کسی را مقابل مردمان: ذرعه بیننا؛ ای سببه. (المنجد).

تذریف.

[تَ] (ع مص) افزون شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (آنندراج). فزون آمدن بر صد. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد) (تاج العروس). فزون آمدن بر پنجاه. (متن اللغه) (المنجد) (منتهی الارب). و منه قول علی رضی اللهعنه: قد ذرفت علی الستین(1)و فی روایة علی الخمسین. (تاج العروس). || ریختن اشک را. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد) (المنجد) (متن اللغه). || آگاهانیدن کسی را بر چیزی. (اقرب الموارد). || مشرف گردانیدن کسی را بر مرگ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (متن اللغه) (تاج العروس). نزدیک ساختن کسی را بر مرگ. (المنجد). رجوع به تذراف و تذرفه شود.
(1) - ها انا الاَن قد ذَرَّفْتُ علی الخمسین. (اقرب الموارد).

تذریة.

[تَ یَ] (ع مص) برداشتن باد خاک را و پرانیدن و بردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (اقرب الموارد) (المنجد). || بر باد دادن خاک کان را، بطلب زر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). جستن زر از خاک معدن. (از متن اللغه). || بر باد کردن خرمن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (متن اللغه) (المنجد). || فریز کردن گوسپند و ماندن پاره ای از پشم بر گوسپند جهت نشان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از متن اللغه) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || ستودن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (متن اللغه). || حسب خویش را ستودن. (تاج المصادر بیهقی) (آنندراج). ستودن حسب خود را و برداشتن خود را. (از آنندراج). ستودن حسب خود را. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

تذعب.

[تَ ذَعْ عُ] (ع مص) ترسانیدن پری، کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد).

تذعذع.

[تَ ذَ ذُ] (ع مص) پراکنده و جدا گردیدن مال و جز آن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از آنندراج) (اقرب الموارد) (از المنجد).

تذعر.

[تَ ذَعْ عُ] (ع مص) ترسیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد).

تذعلب.

[تَ ذَ لُ] (ع مص) پنهان رفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || بر پهلو خفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || جامهء سبک پوشیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

تذفیف.

[تَ] (ع مص) زود و سبک بکشتن خسته. (تاج المصادر بیهقی) (از آنندراج) (المنجد). || سبک گردانیدن رخت و بار اشتر را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (المنجد) (اقرب الموارد). || به شتاب رفتن اسب. (اقرب الموارد).

تذقح.

[تَ ذَقْ قُ] (ع مص) متهم کردن کسی را بگناهی که او مرتکب آن نشده است. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

تذقط.

[تَ ذَقْ قُ] (ع مص) گرفتن چیزی را اندک اندک. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

تذقین.

[تَ] (ع مص) نهادن زنخ خود را بر دست یا بر عصای خود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد).

تذکار.

[تَ] (ع مص) یاد کردن چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || نگه داشتن چیزی در ذهن. (تاج العروس) (اقرب الموارد) (المنجد). || ذکر نمودن، و بکسر خطاست، چرا که سوای تبیان و تلقای، هیچ مصدری بر وزن تفعال بکسر نیامده مگر اسم جنس و صفات، برین وزن اکثر می آید چنانکه تمثال و تمساح و تلعاب بمعنی بسیار بازی کننده. (غیاث اللغات) (آنندراج).

تذکارپای خاتون.

[] (اِخ) زن ملک ظاهر بیبرس بندقدار که یکی از ممالیک بحریهء مصر بود. وی خانقاه «رباط بغدادیه» را در قاهره بسال 684 ه . ق. تأسیس کرد. این خانقاه تنها بعبادت اختصاص نداشت بلکه زنی که بعنوان شیخه تعیین میشد میبایست به تدریس علوم متنوع قادر باشد. از شیخه های معروف این خانقاه «ام زینب فاطمهء بغدادیه» بود که بعلم و زهد شهرت داشت. (از قاموس الاعلام ترکی ج 3).

تذکر.

[تَ ذَکْ کُ] (ع مص) یاد کردن و با یاد آوردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (از غیاث اللغات). یاد کردن. (دهار). با یاد آوردن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). یاد آوردن و ذکر کردن. (آنندراج) یاد کردن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) : و آلتهای حفظ و ذکر و تخیل و وهم و تعقل و تذکر و تصور موجود کرد. (سندبادنامه ص 315). || (اصطلاح فلسفه) این اصطلاح هم اخلاقی و هم فلسفی و عرفانی است. تذکر بمعنی یادآوری است و در اصطلاح صوفیان ذکر خدا گفتن و بیاد خدا بودن و از خلق بریدن و بدو پیوستن است و آن برتر از تفکر است... و از لحاظ اخلاقی یکی از انواع فضایل تحت حکمت بود. خواجهء طوسی گوید: اما تذکر وسط بود میان فرط استعراض که اقتضای تضییع روزگار و کلالت آلت کند و میان نسیانی که از اهمال آنچه مراعات او واجب بود لازم آید و هم بر این نسق در انواع دیگر اجناس میباید گفت. و در جای دیگر گوید: و اما تذکر، آن بود که نفس را ملاحظهء صور محفوظه بهر وقت که خواهد بآسانی دست دهد از جهت ملکه ای که اکتساب کرده باشد... (فرهنگ علوم عقلی صص153 - 154). هفتم تذکر و آن عبارتست از آنکه نفس را ملاحظهء صور محفوظ بهر وقت که خواهد بآسانی دست دهد از جهت ملکه ای که اکتساب کرده باشد. (نفائس الفنون قسم دوم، در علوم اوائل، مقالهء اولی در حکمت). شیخ اشراق گوید: هرگاه انسان چیزی را فراموش کند چه بسا یادآوری آن برایش دشوار باشد حتی با جهد و کوشش زیاد نیز نتواند بیاد آورد لکن شده است که برحسب اتفاق همان امر بیادش آید بدون سعی و کوشش در این صورت آن امری که او بیاد آورده است در یکی از قوای بدن او نبوده است وگرنه از نفس ناطقهء او بعد از کوشش دریافتن آن غایب نمی ماند. یعنی اگر در قوای بدنش ثابت بوده و یا اثری از آن بود هر موقع که میخواست بیادش می آمد و چنین نیست که گفته شده اثر آن در یکی از قوای بدن او هست و لکن مانعی از یادآوری آن جلوگیری کرده است و نتوان این ایراد را کرد زیرا جوینده نفس ناطقه است و آن امر مجرد است و برای او مانعی نمی تواند باشد و بنابراین تذکر از عالم نفوس مجرد فلکیه است. (از شرح حکمت اشراق). || نگه داشتن چیز را در ذهن. (اقرب الموارد) (المنجد). || پند گرفتن. (تاج المصادر بیهقی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || مذکر شدن کلمه ای که مؤنث باشد. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تذکرة.

[تَ کِ رَ] (ع مص) بیاد آوردن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). یاد آوردن. (غیاث اللغات) (آنندراج). || پند دادن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (غیاث اللغات) (آنندراج). رجوع به تذکیر شود. || (اِ) یادگار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) :
در بوستان جاه تو شد بنده سوزنی
با ده زبان چو سوسن آزاد مدح خوان
تا نام وی بتذکرهء مدحت تو در
روی آشنا شود چو طفیلی بمیهمان.سوزنی.
نقل کردند از خدمت خواجه محمد حافظی بخاری که اورع الزمان و تذکرهء خانوادهء خواجگان. (انیس الطالبین ص124). || یادداشت. (غیاث اللغات) (آنندراج). آنچه بحاکم نویسند تا جواب بستانند. (نفائس الفنون قسم اول، در علم استیفا ص104) :رسول گفت این سخنها همه حقست، تذکره ای باید نبشت تا مرا حجت باشد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 294). گفت ناچار بونصر نامه ای نویسد و تذکره و پیغامها، و بر رای عالی عرضه کند. (تاریخ بیهقی ایضاً ص295). تذکره ای نبشته آمد و خواجه بونصر بر وزیر عرضه کرد. (تاریخ بیهقی ایضاً ص297). تذکره ای که شیخ ابوالحسین فرا من داده بود مشتمل بر ملتمساتی معین به وی دادم. (ترجمهء تاریخ یمینی چ1 تهران ص48). گفت تذکره ای که داشتی مثال دادیم تا به اتمام رسانند و نخواستیم که بدین قدر شیخ ابوالحسین را غباری بخاطر رسد و وحشتی به اندرون او راه یابد. (ترجمهء تاریخ یمینی ایضاً ص49). || آنچه بدان حاجت بیاد آید. (منتهی الارب) (المنجد) (اقرب الموارد). آنچه بدان حاجت بیاد آید و یاد کرده شود حاجت. (ناظم الاطباء). || نزد مولدین، شهادت سفر. ج، تذاکیر. (المنجد). اندامه. چک مسافر. (ناظم الاطباء). گذرنامه. پاسپورت. || کتابی که در آن خصوصاً احوال شعرا نوشته شده باشد. (ناظم الاطباء): تذکرة الاولیاء عطار. تذکرة الشعرای دولتشاه سمرقندی.

تذکیر.

[تَ] (ع مص) با یاد دادن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). بیاد آوردن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). یاددهی کردن. (غیاث اللغات) (آنندراج). یاد دادن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). در خاطر داشتن چیزی را. (اقرب الموارد) (المنجد) :
چون بتذکیر و بنسیان قادرند
بر همه دلهای خلقان قادرند.مولوی.
|| پند دادن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (آنندراج). پند کردن و نصیحت دادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد). موعظت. ارشاد گمراهان :فذکر فما انت بنعمة ربک بکاهن و لا مجنون. (قرآن 52 / 29). فذکر انما انت مذکر. (قرآن 88 / 21). سالها آنجا بماند در نیکوداشتی هرچه نیکوتر که مرد یگانهء روزگار بود در علم و تذکیر. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص606).
نوح نهصد سال در راه سوی
بود هر روزیش تذکیر نوی.مولوی.
شیر و آهو جمع گردد آن زمان
سوی تذکیرش مغفل این از آن.مولوی.
گفت زآن فصلی حذیفه با حسن
تا بدان شد وعظ و تذکیرش حسن.مولوی.
|| حروف را مذکر کردن. (تاج المصادر بیهقی). مذکر گردانیدن. (غیاث اللغات) (آنندراج). به نری منسوب کردن. خلاف تأنیث. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ضد تأنیث. (اقرب الموارد). مذکر گردانیدن کلمه. (المنجد). || پولاد نهادن بر سر تیر و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد).

تذکیة.

[تَ یَ] (ع مص) تیز کردن آتش. (زوزنی) (آنندراج). برافروختن آتش را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد). || گلو بریدن. (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). گلو بریدن گوسپند و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد). || (اصطلاح فقه) ذبح شرعی است و آن رفتن خون متعارف است از حیوان بسبب قطع اوداج اربعه در حیوانی که او را نفس سانکه بود. رجوع به ذبح شود. || برافروخته شدن آتش جنگ. (المنجد). || کلانسال گردیدن مرد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کلانسال و تناور گردیدن مرد. (اقرب الموارد) (المنجد).

تذلذل.

[تَ ذَ ذُ] (ع مص) مضطرب شدن و فروهشته گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد) (آنندراج). جنبیدن چیزی که آویخته باشد. (آنندراج). || فروتنی نمودن. || زاری کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تذلل.

[تَ ذَلْ لُ] (ع مص) فروتنی کردن و نمودن. (تاج المصادر بیهقی). فروتنی و تواضع نمودن. (اقرب الموارد) (المنجد). فروتنی نمودن و عجز کردن و خود را خوار داشتن. (غیاث اللغات) (آنندراج). فروتنی نمودن و خود را خوار داشتن. عجز و درخواست کردن. (ناظم الاطباء) : او را دیدند قطرات حسرات بر رخساره با تململ و تذلل و توجع و تفجع. (تاریخ بیهق ص 174).
تو آن کمند نداری که من خلاص بیابم
اسیر ماندم و درمان تحملست و تذلل.
سعدی.
|| رام شدن. (زوزنی).

تذلی.

[تَ ذَلْ لی] (ع مص) فروتنی نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تواضع. (اقرب الموارد) (المنجد).

تذلیق.

[تَ] (ع مص) تیز کردن کنارهء چیزی. (تاج المصادر بیهقی). تیز کردن. (زوزنی). تیز کردن کارد را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد). || لاغر گردانیدن اسب را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (المنجد). || آب ریختن در سوراخ سوسمار تا بیرون آید. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد).

تذلیل.

[تَ] (ع مص) خوار کردن. (تاج المصادر بیهقی). رام کردن. (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). خوار پنداشتن کسی را و نرم گردانیدن. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). خوار کردن کسی را. (اقرب الموارد) (المنجد). || نهاده شدن خوشه های خرمابن بر شاخ بی برگ آن تا بردارد آن را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || آویخته و قریب یا برابر و هموار کرده شدن خوشه های انگور. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد) : و دانیة علیهم ظلالها و ذللت قطوفها تذلیلا. (قرآن 76 / 14).

تذمر.

[تَ ذَمْ مُ] (ع مص) افژولیده شدن. (تاج المصادر بیهقی). اوژولیده شدن. (زوزنی). || خویشتن را ملامت کردن. (تاج المصادر بیهقی). نکوهش کردن نفس خود را بر غضب یا بر چیزی که فوت کرد. || دیگرگون و ناآشنا گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد). || خشم گرفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تغضب. (اقرب الموارد) (المنجد): کان یتذمر علی ربه؛ یعنی دلیری میکرد بر وی و برمیداشت آواز خود را در عتاب او. (اقرب الموارد) (المنجد). || ترسانیدن و وعدهء بد کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). تهدید. (المنجد). || برانگیختن بر قتال. (اقرب الموارد).

تذمم.

[تَ ذَمْ مُ] (ع مص) ننگ داشتن. (تاج المصادر بیهقی). عیب کردن و ننگ داشتن از کسی. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). استنکاف و استحیا از کسی. (اقرب الموارد) (المنجد): تذمم الرجل؛ استنکف. لو لم اترک الکذب تأثماً ترکته تذمماً؛ ای مجانبة للذم. (اقرب الموارد).

تذمیر.

[تَ] (ع مص) اندازه کردن کار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). اندازه کردن چیزی. (المنجد). || دست در فرج اشتر کردن تا بچه نر است یا ماده. (تاج المصادر بیهقی) (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). || لمس کردن مذمره(1). (اقرب الموارد) (المنجد). رجوع به مذمر شود.
(1) - مذمره؛ دوش، گردن و آنچه پیرامون آن است.

تذمیل.

[تَ] (ع مص) برانگیختن کسی را بر رفتار نرم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). برانگیختن اشتر را بر رفتار نرم. (المنجد).

تذمیم.

[تَ] (ع مص) مبالغهء ذم. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (آنندراج) (اقرب الموارد) (المنجد). || ذم. ضد مدح. (اقرب الموارد).

تذنب.

[تَ ذَنْ نُ] (ع مص) گرفتن راه را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد) (از متن اللغه). || سر عمامه فروگذاشتن. (تاج المصادر بیهقی). دنباله گذاشتن عمامهء خود را. (منتهی الارب). دنبالهء دستار گذاشتن. (آنندراج) (اقرب الموارد) (المنجد) (متن اللغه). || تعدی و تجنی بر کسی. (المنجد). تجنی و تجرم بر کسی. (اقرب الموارد). تجرم و تجنی بر کسی. (متن اللغه). || آمدن وادی را از جانب آخر آن. (اقرب الموارد).

تذنوب.

[تَ / تُ] (ع اِ) غورهء خرمای نیم رس که از دنباله، رسیدن آغاز کرده باشد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

تذنوبة.

[تَ / تِ بَ] (ع اِ) یکی تذنوب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). واحد تذنوب. (اقرب الموارد). رجوع به تذنوب شود.

تذنیب.

[تَ] (ع مص) دنبال ساختن. (تاج المصادر بیهقی). دنبال کردن. (زوزنی). دنباله دار کردن. (زوزنی). دنباله دار کردن عمامه را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). دنباله پیدا کردن چیزی را. (غیاث اللغات) (آنندراج). رها کردن یک سر عمامه و مانند دم ساختن آنرا. (اقرب الموارد) (از المنجد). || دُم فروبردن ملخ در زمین برای تخم گذاری. (از اقرب الموارد) (المنجد). || بیرون نهادن سوسمار دم خود را در حالی که سر آن در داخل شکاف سنگ باشد. (از المنجد). || دم سوسمار گرفتن. (المنجد). || پختگی پدید آمدن در خرما از جهت دنبال. (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد). پدید آمدن پختگی خرما از سوی دنبال. (زوزنی). رطب شدن گرفتن غورهء خرما. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || نزد شعرا آنست که در لفظی حرفی زیاده کنند تا وزن شعر درست گردد، چون حرف واو در لفظ «سخن» درین شعر:
بودنی بود می بیار کنون
رطل پر کن بگو به پیش سخون.
و این از قبیل الف اشباع است که در آخر بعضی کلمات زیاده کنند، چون لفظ «کاخا» در این بیت:
بسا کاخا که محمودش بنا کرد
که از رفعت همین نامه مرا کرد
کذا فی مجمع الصنایع.
(از کشاف اصطلاحات الفنون).
|| قرار دادن چیزی را دنبال چیز دیگر بخاطر مناسبتی که بین آن دو جزء است بی احتیاج بیکی از دو طرف. (تعریفات جرجانی).

تذنین.

[تَ] (ع مص) روان شدن آب بینی. (اقرب الموارد) (المنجد) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

تذو.

[تَ ذَ / ذُو] (اِ) جانوریست سرخ رنگ و پَردار که بیشتر در حمامها و متوضا میباشد و او را بعربی ابن وردان گویند. (برهان) (آنندراج). ابن وردان، که جانوریست سرخ رنگ و پردار و بیشتر در گرمابه ها میباشد. (ناظم الاطباء). سوسک سرخ که بیشتر در حمامها و در بالوعه ها باشد. سنگم. (مهذب الاسماء). سوسکه. (خلاص نطنزی) (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به تدو و ابن وردان شود.

تذوق.

[تَ ذَوْ وُ] (ع مص) چشیدن. (زوزنی). پاره پاره چشیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد): تذوقت طعم فراقه. (اقرب الموارد).

تذون.

[تَ ذَوْ وُ] (ع مص) صاحب ثروت و نعمت بودن. (اقرب الموارد). توانگری و نعمت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تذؤن.

[تَ ذَءْ ءُ] (ع مص) گیاه ذؤنون چیدن. (منتهی الارب). رجوع به تذاؤن شود.

تذویب.

[تَذْ] (ع مص) بگدازانیدن. (تاج المصادر بیهقی). گدازانیدن(1). (زوزنی) (منتهی الارب). گداختن روغن را. (المنجد) (اقرب الموارد). || ذؤابه ساختن برای کسی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). گیسو ساختن برای کودک. (المنجد) (اقرب الموارد). والاصل ذأب، فابدلت الهمزة واواً علی غیر القیاس، و کان یذوب امه؛ ای یضفر ذؤابتها. (اقرب الموارد).
(1) - در آنندراج و ناظم الاطباء «گذرانیدن» آمده و بدون شک ناصوابست.

تذویح.

[تَذْ] (ع مص) پراکنده کردن شتران را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (المنجد) (اقرب الموارد). || پریشان و متفرق گردانیدن مال را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): کل ما فرقه فقد ذوّحه. (اقرب الموارد).

تذوید.

[تَذْ] (ع مص) مبالغهء ذود. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). راندن و دور کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تذویل.

[تَذْ] (ع مص) نوشتن ذال را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

تذهیب.

[تَ] (ع مص) زراندود کردن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد) (غیاث اللغات) : تذهیب و تزویق آن بجایی رسانید که صنعت صناع رصافه به اضافت تصنع و تنوق نقاشان آن روزگار در مقابلهء آن ناچیز شد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص421).

تذهیبی.

[تَ] (ص نسبی) منسوب به تذهیب. رجوع به تذهیب شود.

تذهیبی.

[تَ] (اِخ) (مولانا...) از اصفهان است. شخصی است درویش نهاد و مصاحب و شوخ طبع در کار تذهیب و جدول کشی و افشان و کاغذ الوان و ابری سازی مهارت دارد. موقعی که حقیر به اصفهان رفتم بمناسبت همکاری ملاقات واقع شد. در مدت چند روز که آنجا بودم یک ساعت از احوال من غفلت نکرد و مساعدت از من دریغ نداشت، در واقع مصاحب خوبی است. این رباعی از اوست:
ای آتش عشق در دل افروختگان
وی خرمن عافیت ز غم سوختگان
دانید که همت ز کیان باید خواست
از بسته لبان و از نظردوختگان.
(از تذکرهء مجمع الخواص ص240).

تذیل.

[تَ ذَیْ یُ] (ع مص) خرامیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد). || گستاخی کردن و میل نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). گستاخی کردن در کلام بدون احتشام. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || سایه افکندن شاخ. (منتهی الارب) (آنندراج). || حرکت دادن دابه دُم را. (اقرب الموارد). حرکت دادن اسب دم خود را از روی نشاط و در حال توسنی. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تذیؤ.

[تَ ذَیْ یُءْ] (ع مص) پاره پاره و تباه شدن جراحت یا جدا شدن گوشت از استخوان بفساد خون و جز آن. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || آماسیدن روی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

تذیی ء.

[تَذْ] (ع مص) پختن گوشت را چنانکه بریان و نیک پخته شود یا از استخوان جدا گردد. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تذییخ.

[تَذْ] (ع مص) رام گردانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تذلیل کسی. (اقرب الموارد). || قبول نکردن نخله گشن را. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد) (المنجد).

تذییر.

[تَذْ] (ع مص) لویشه بر سر ستور کردن. (تاج المصادر بیهقی).(1) || بستن پستان ناقه را بپارچه تا از چوب پاره ها که بر پستان بندند آسیبی نرسد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || آلودن سر پستان ناقه را به سرگین. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). سر پستان شتر به سرگین آلودن تا بچه شیر نخورد. (از اقرب الموارد) (از آنندراج). || سیاه کردنِ علتْ دندان را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).
(1) - چنین است در تاج المصادر، ولی لویشه بمعنی پوزه بند است.

تذییل.

[تَذْ] (ع مص) درازدامن کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (از اقرب الموارد) (از المنجد). چیزی را دامن چیزی کردن. (آنندراج). || نوشتن در ذیل صحیفه علاوه بر آنچه در آن هست. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || (اِ) آنچه پس از تمام کردن کتابی در تکمیل یا توضیح آن نویسند. ذیل. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). ضمیمه. (ناظم الاطباء). || (مص) (اصطلاح معانی) تعقیب جمله ای است بجملهء دیگر که مشتمل باشد بر معنی جملهء اولی برای تأکید منطوق یا مفهوم آن، اول چنانکه در آیهء شریفهء: و قل جاء الحق و زهق الباطل ان الباطل کان زهوقاً(1). جملهء اخیره بمعنی جملهء ماقبلش و تأکید منطوق آن است، چنانکه در بیت ناصرخسرو علوی:
بازِ جهان تیزپرّ و خلق شکار است
بازِ جهان را بجز شکار چه کار است؟
دوم چنانکه در قول نابغهء ذبیانی:
و لست بمستبقٍ اخاً لاتلمّه
علی شعث ای الرجال المهذب.
جملهء اولی دلالت می کند از روی مفهوم بر اینکه برادر مهذب نیست. و از قبیل اول است این شعر:
مریز خون من ای بت بروزگار خزان
مساعدت کن با من بریز خون رزان
چو هست خون رزان قصد خون من چه کنی
که غم فزاید از این و طرب فزاید از آن.
و از قبیل دوم است قول مولوی:
پس بد مطلق نباشد در جهان
بد بنسبت باشد این را هم بدان.
(از هنجار گفتار صص135 - 136).
و رجوع به تعریفات جرجانی و کشاف اصطلاحات الفنون شود.
(1) - قرآن 17 / 81.

تر.

[تَ] (ص) نقیض خشک باشد. (برهان). آب رسیده. (فرهنگ رشیدی). ضد خشک. (انجمن آرا). آبدار. (آنندراج). چیزی که دارای بلّت باشد. مقابل خشک. نمدار و مرطوب. (ناظم الاطباء). محمد معین در حاشیهء برهان آرد: گورانی تر(1)، خیس. فریزندی و نطنزی و یرنی، تر(2). سمنانی و سنگسری و لاسگردی و شهمیرزادی و سرخه ای، تر. دزفولی تر، خیس، مرطوب :
گذاره شد از خسروی جوشنش
بخون تر شد آن شهریاری تنش.دقیقی.
ترّ است زمین ز دیدگان من
چون پی بنهم همی فرولغزم.آغاجی.
چنان تنگ شد روزگار نبرد
گل تر بخوردن گرفت اسب و مرد.فردوسی.
ز بویش جهانی پر از مشک شد
دو دیده مرا ترّ و لب خشک شد.فردوسی.
تا نکردی خاک را با آب تر
چون نهی فلغند بر دیوار بر؟طیان.
گهی ز نوک قلم گنج کن ز خواسته پر
گهی به تیغ زمین کن ز خون دشمن تر.
فرخی.
دریاب که تر میکند از خون جگر
هجران تو از هر مژه دستارچه ای.
ابراهیم بن حسین نسفی.
مرد چون پیر شد جبان گردد
تیر چون تر شود کمان گردد.سنائی.
دود تیره ز چوب تر باشد.سنائی.
خط دبیر تر بود خاک کنند بر سرش
خصم تو شد چو آب تر خاک بسر بر آن تری.
خاقانی.
هر کس را جام درخورش ده
از سوخته فرق کن تران را.خاقانی.
از طمطراق این کرهء تر مترس از آنک
باد است کو دهل زن خیل سحاب شد.
خاقانی.
گبر زشت و از گدایان زشت تر
روز سرد و برف و آنگه جامه تر.مولوی.
هرکه بگوش قبول دفتر سعدی شنید
دفتر وعظش همه همچو دفِ تر شود.
سعدی.
- چشم تر؛ چشم گریان :
از درون سوزناک و چشم تر
نیمه ای در آتشم نیمی در آب.سعدی.
- ناخن تر نشدن؛ مجازاً در بیت ذیل، چیزی نکاستن. بحساب نیاوردن و ارزش بمال بخشیده ننهادن :
ببخشد دست او صد بحر گوهر
که در بخشش نگردد ناخنش تر.نظامی.
|| بسیار مرطوب. آغشته (بخون و آب) :
ز خون دلیران شده خاک تر
بسی کشته افکنده بی پا و سر.
فردوسی.
|| (اصطلاح پزشکی قدیم) ضد خشک، و آن بر دو قسم است: تر بالقوه و تر بالفعل. تر بالقوه آنست که هرگاه از حرارت غریزی منفعل شود تری را در بدن بوجود آرد که نبوده است، و تر بالفعل آنست که تری آن بلمس دریافته شود :
در ایشان گرم و خشک و سرد و تر هست
چنان چون سردترّ و خشک تر هست.
ناصرخسرو.
ترمزاجی مگرد در سقلاب
خشک مغزی مپوی در تاتار.سنائی.
|| کنایه از بحر، مقابل بَرّ. دریاها :
ز بازارگانان که بر ترّ و خشک
درم دارد و درّ و خوشاب و مشک.
فردوسی.
کسی کو بَرَد بر تر و خشک رنج
ز ماهی درم خواهد از گاو گنج.نظامی.
|| تازه و آبدار. (غیاث اللغات) (آنندراج).(3) هر چیز تازه و آبدار و تازه و سبز و نرم و هر چیز که پلاسیده و پژمرده نشده باشد، مانند گیاه تر و میوهء تر و جز آن. (از ناظم الاطباء). تازه و نورس. که تازه از درخت چیده باشند و هنوز خشک نشده باشد. شاداب و پرطراوت :
بادام ترّ و سیکی و بهمان و باستار
ای خواجه این همه که تو بر میدهی شمار(4).
رودکی.
و اندر وی خرمای تر باشد سخت نیکو. (حدودالعالم).
خواهی تا توبه کرده رطل بگیرد
زخمهء غوش ترا به فندق تر گیر.عماره.
سرو را سبز قبایی بمیان دربندند
بر سر نرگس تر، سازند از زرّ کلاه.
منوچهری.
نرگس همی در باغ در، چون صورتی در سیم و زر
وآن شاخهای مورْد تر، چون گیسوی پرغالیه.
منوچهری.
بر برگ سپید یاسمین تر
برریخت قرابهء می حمری.منوچهری.
نرم و تر گردد و خوشخوار و گوارنده
خار بیطعم چو در کام حمار آید.
ناصرخسرو.
یا گشنیز تر اندر هاون بمالند تا چون مرهم شود. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و هر بامدادی سی درمسنگ آب کدوی تر. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
گلبن مهر تو در باغ دل است
آب از آن گلبن تر بازمگیر.خاقانی.
گر بهاران شکوفه میوه کند
من شکوفه کنم ز میوهء تر.خاقانی.
باد مشک آلود گویی سیب تر بر آتش است
کاندرو قدری گلاب اصفهان افشانده اند.
خاقانی.
اگرچه طبع جوید میوهء تر
اگرچه میل دارد دل بشکّر.نظامی.
بسا گل را که نغز و تر گرفتند
بیفکندند چون بو برگرفتند.نظامی.
در آن گلشن چو سرو آزاد میباش
چو شاخ میوهء تر شاد میباش.نظامی.
عاشقی زین هر دو حالت برتر است
بی بهار و بی خزان سبز و تر است.مولوی.
هر دم از شاخ زبانم میوهء تر می رسد
بوستانها رسته زآن تخمم که در دل کاشتی.
سعدی.
ورقی کز آن سعدی سخنی بدو نویسی
ورق درخت طوبی است چگونه تر نباشد؟
سعدی.
چوب تر را چنانکه خواهی پیچ
نشود خشک جز به آتش راست.سعدی.
کسی کز حلاوت ندارد خبر
هلیله نهد نام خرمای تر.امیرخسرو.
- تر دادن بر ستور؛ علف تازه بجای کاه به ستور دادن.
|| آبدار :
کبابی تر بخوردی اول روز
بر او سوده یکی درّ شب افروزنظامی.
کباب تر به اخگر آنچنان هرگز نمی چسبد
که می چسبد ز خون گرمی بدلها لعل خونخوارت.
صائب (از آنندراج).
|| صاف و پاکیزه. (غیاث اللغات). تازه و لطیف و خرم و ناب و بی غش و دلپسند، از هر جنسی :
فراوان ببار اندرون سیم و زر
چه از مشک و از عنبر و عود تر.فردوسی.
از بوی بدیع و از نسیم خوش
چون نافهء مشک و عنبر ترّی.منوچهری.
رخ او هست همچو آتش خشک
لب او هست همچو شکّر تر.
امیرمعزی (از آنندراج).
جگرم خشک شد از بس سخن تر زادن
سخن تر چه کنم زرّ ترم بایستی.خاقانی.
طبق های کافور با بوی مشک
ز کافور تر بیشتر عود خشک.
نظامی (از آنندراج).
گرفته در حریرش دایه چون مشک
چو مروارید تر در پنبهء خشک.نظامی.
باغ دل را سبز و ترّ و تازه بین
پر ز غنچهء ورد و سرو و یاسمین.مولوی.
چشم او را سرمهء ناز آهوی مشکین کند
ابروَش را وسمهء تر مصرع رنگین کند.
ملامفید بلخی (از آنندراج).
|| جوان. نوجوان. تازه جوان. محمد معین در حاشیهء برهان آرد: اوستایی تورونه(5)، جوان. هندی باستان تارونه(6)، جوان. یونانی ترن(7)، استی تارین(8)، پسربچه. فارسی تر و تازه. پهلوی ترّ(9). از همین ریشه است، ترانهء فارسی (جوان خوش روی و دوبیتی و سرود) و تولهء فارسی (بچه سگ) و توره (شغال). (حاشیهء برهان) :
دست و کفّ پای ترّان پرکلخج
ریش پیران زرد از بس دود نخج.طیان.
حاسدم گوید که ما پیریم و تو برنای تر
نیست با پیران بدانش مردم برنا قرین.
منوچهری.
پادشاه تازه و ترّ و جوان
همچو شاخ ارغوان بدرود باد.خاقانی.
عدلش بدل کینه ور گرگ ستمگر
در پرورش برهء تر، مهر شبان داد.ابن یمین.
|| در فن بلاغت، شعر سلیس را گویند که در وی تعقید نباشد، و مقابل اوست خشک که منافی فصاحت و سلاست بود... (کشاف اصطلاحات الفنون). فصیح. شیوا. نغز. لطیف. دلچسب و تازه و آبدار :
اگر نیامد تر شعر من رواست از آنک
نماند آب سخن را چو رانی از پی نان.
سنایی.
... شعر خوش گفتی و چنگ تر زدی. (چهارمقاله).
فرخی را شعری دید تر و عذب. (چهارمقاله).
جگرم خشک شد از بس سخن تر زادن
سخن تر چکنم زرّ ترم بایستی.خاقانی.
ای عندلیب جانها طاوس بسته زیور
بگشای غنچهء لب بسرای غنهء تر.خاقانی.
شعر تر خاقانی چون در لبت آویزد
گویی که همی آتش با آب درآمیزی.
خاقانی.
چون رسول روم این الفاظ تر
در سماع آورد شد مشتاقتر.مولوی.
از هوای سر زلف تو درآویخته بود
از سر شاخ زبان برگ سخنهای ترم.سعدی.
گیرم که حال غرقه ندانند دوستان
آخر درین سفینه نبینند تر سخن.سعدی.
سخن این است گو بگوی جواب
هرکه را اندرین سخن نظر است
کج نشین راست گو بده انصاف
با جزالت نگر چگونه تر است.ابن یمین.
کی شعر تر انگیزد خاطر که حزین باشد
یک نکته از این دفتر گفتیم و همین باشد.
حافظ (از آنندراج).
|| خوش و دلنشین و شیرین :
چو بر چرم آهو براندود مشک
نوایی تر انگیخت از رود خشک.نظامی.
به بربط چون سر زخمه درآورد
ز رود خشک بانگ تر درآورد.نظامی.
|| لطیف. سلیم :
ز طبع تر گشاده چشمهء نوش
بزهد خشک بسته بار بر دوش.نظامی.
|| خشمگین. ناراضی :
هست بابات اسپ و ماما خر
تو مشو تر چو خوانمت استر.سنائی.
به ره چو پیش تو بازآیم و سلام کنم
به خشک پاسخ گویی علیک و تر گردی.(10)خاقانی
|| کنایه از شخصی است که به اندک چیزی از جا درآید. (برهان). کنایه از اشخاص سبکسار که به اندک چیزی از جای درآیند. (انجمن آرا) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). || شخصی که در قمار منازعت کند یا آنچه باخته باشد پس گیرد. (برهان). شخصی که در قمار منازعت کند تا آنچه باخته باشد بازگیرد. (آنندراج). کسی که در قمار منازعت کند و یا کسی که باختهء خود را پس گیرد. (ناظم الاطباء). || کنایه از مردم ملوث و مردار و فاسق هم هست. (برهان). مردم ملوث و ناپاک و بی شرم و مردم فاسق. (ناظم الاطباء) :
یاقوتی جولاهه بمرد و دو پسر ماند
یک تا بچه غر ماند و دگر تا بچه تر ماند.
سوزنی.
در عشق تو تر نیامدن شرط است
کآیینه سیه شود چو تر گردد.خاقانی.
در خدمت تو تر نتوان آمدن از آنک
گردد سیاه روی چو گردد تر آینه.خاقانی.
این دو سه یاری که تو داری ترند
خشک تر از حلقهء در بر درند.نظامی.
|| بمعنی خجل و منفعل و ناخوش و بیدماغ، و این مجاز است، و با لفظ آمدن بمعنی خجالت کشیدن، چه در وقت انفعال عرق می آید و با لفظ شدن و کردن نیز مستعمل. تر آوردن متعدی آن. (آنندراج). نادم و شرمنده. (غیاث اللغات). || (اِ) بمعنی توهین و تحقیر. رجوع به ترمنشت شود. (حاشیهء برهان چ معین).
(1) - tar.
(2) - tar. (3) - صاحب آنندراج، ابر تر و بوسهء تر و شعر تر و شربت تر و شکر تر و کباب تر و نغمهء تر و نالهء تر و کافور تر و وسمهء تر را شاهد این معنی آورده است. رجوع بمعانی بعدی شود.
(4) - ن ل: ای خواجه کن همین و همی بر رهی شمار.
(5) - tauruna.
(6) - taruna.
(7) - Teren.
(8) - tarin.
(9) - tarr. (10) - کذا در دیوان چ سجادی ص670، ولی در نسخهء عبدالرسولی: به تلخ پاسخ گویی علیک و برگردی.

تر.

[تَ] (اِ) مرغی است کوچک و کم سکون و خوش آواز که بعربی صعوه خوانندش، و به این معنی با زای نقطه دار هم آمده است. (برهان). مرغی است کوچک و کم سکون که بعربی صعوه خوانند. (انجمن آرا) (آنندراج) (از ناظم الاطباء).

تر.

[تَ] (اِ) میخ. وتد. (ناظم الاطباء).

تر.

[تَ] (پسوند) باید دانست که کلمهء تر که تفضیل است در فارسی با کلمه ای که ملحق او شود در صورت ترکیب افادهء معنی مبالغه کند چون بهتر و بهترین و خوشتر و خوشترین و نوآیین ترین و مانند آن و بتوسط کلمهء «از» در میان او و مفضلٌعلیه افادهء معنی تفضیل کند، چون فلانی بهتر از فلانی است و در اولیتر و اهمتر و امثال آن محض زایده است چرا که مایلحق خود اسم تفضیل است لیکن چون فارسیان را اعتنا به اصل وضع او نیست بطور کلمات خود کلمه ای بدان ملحق نموده بمعنی مذکور استعمال کنند و این نوعی از تصرفات ایشان بود. (آنندراج). برای تفضیل آمده چون خوشتر و بهتر و بی کلمه ای دیگر مستعمل نشود. (از فرهنگ رشیدی). یکی از حروف اسمی که همیشه در آخر کلمات درمی آید و معنی اکثریت و افضلیت به آنها میدهد مانند سرخ تر یعنی بسیار سرخ و داناتر یعنی بیش از همه دانا و بزرگتر یعنی بسیار بزرگ، و این کلمه از علامات ممیزهء صفت است از اسم یعنی چون در آخر کلمه ای درآید که دارای معنی اسمی و صفتی هر دو باشد آنرا مخصوص بمعنی صفتی میکند یعنی عالم که در اسم و صفت هر دو استعمال میشود ولی چون گوئیم عالمتر تنها دارای معنی صفتی خواهد بود. (ناظم الاطباء). نشانهء صیغهء تفضیلی. در پارسی باستان تره(1) (در اپتره)(2)، اوستایی و هندی باستانی تره(3)، پهلوی تر(4)، کردی تر(5)، استی در(6) و در(7)، گیلکی تر(8). (حاشیهء برهان چ معین) :
چرا عمر کرکس دوصد سال ویحک
نماند ز سالی فزونتر پرستو؟رودکی.
ای کار تو ز کار زمانه نمونه تر
او باشگونه و تو از او باشگونه تر.
شهید بلخی.
که از ما هر آنکس که جنگی تر است
بهنگام سختی درنگی تر است.فردوسی.
بدارم ترا هم بسان پدر
وز آن نیز نامی تر و خوبتر.فردوسی.
بدین منزلت کار دشوارتر
گراینده تر باش و بیدارتر.فردوسی.
زو دوست ترم هیچکسی نیست وگر هست
آنم که همی گویم پازند قران است.فرخی.
اگرچند از نامورتر تباری
وگرچند کز بهترین خاندانی.فرخی.
از مار کینه ورتر ناسازتر چه باشد
گفتار چربش آرد بیرون ز آشیانه.لبیبی.
زرد و درازتر شد از غاوشوی خام
نه سبز چون خیار و نه شیرین چو خربوزه.لبیبی.
تا دولت ما به رأی و تدبیر وی آراسته تر گردد. (تاریخ بیهقی). بهرچه که ببایست که باشد پادشاهان بزرگ را از آن زیادت تر بود. (تاریخ بیهقی). از عراق گروهی را با خویشتن بیاورده بودند... که ایشان فاضلترند. (تاریخ بیهقی).
خاصه تر این گروه، کز دل پاک
شیعت مرتضای کرارند.ناصرخسرو.
خرد زآتشِ طبعی آتش تر است
که مر مردم خام را او پزد.ناصرخسرو.
گفت ای ملعون ندانی که خدا بسیار مثل ترا هلاک کرده از تو بقوت تر و بمال از تو بیشتر؟ (قصص ص116). اگرچه در کتاب نخستین... فصلی گفته آمده است اینجا بشرح تر یاد کرده آید.(ذخیرهء خوارزمشاهی). اما هیچکس بشعر دوستی تر از طغانشاه بن الب ارسلان نبود. (چهارمقاله).
سرهای سراندازان در پای تو اولیتر
در سینهء جانبازان سودای تو اولیتر.خاقانی.
نیست برِ مردم صاحبنظر
خدمتی از عهد پسندیده تر.نظامی.
نخواهم شدن زو جهانگیرتر
نه زو نیز با رای و تدبیرتر.نظامی.
هرکه او بیدارتر پردردتر
هرکه او آگاه تر رخ زردتر.مولوی.
روان تشنه برآساید از کنار فرات
مرا فرات ز سر برگذشت و تشنه ترم.سعدی.
پای بر دیدهء سعدی نه اگر بخْرامی
که بصد منزلت از خاک درت خاکتر است.
سعدی.
کس ندیده ست آدمیزاد از تو شیرین تر سخن
شکّر از پستان مادر خورده ای یا شیر را؟
سعدی.
|| گاه صفات بی علامت «تر» بهمین معنی آیند، چون: مِهْ، کِهْ، بِهْ و کم بجای مهتر و کهتر و بهتر و کمتر:
مریدان بقوت ز طفلان کم اند
مشایخ چو دیوار مستحکم اند.سعدی.
|| گاه زاید آید : چنین چیزها از وی آموختند که مهذب تر و مهترتر روزگار بود. (تاریخ بیهقی).
(1) - tara.
(2) - apatara.
(3) - tara.
(4) - tar.
(5) - ter.
(6) - der.
(7) - dar.
(8) - tar.

تر.

[تَرر] (ع اِ)(1) ناحیهء بین قبل و دبر: بین التر والفر.(2) (دزی ج 1 ص 142).
.
(فرانسوی)
(1) - Perinee
(2) - Espace entre l´anus et les parties .
(فرانسوی)naturelle

تر.

[تَرر] (ع اِ) اسب تاتاری تیزرو. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || اسب متناسب الاعضا و جفاکش. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تر.

[تُرر] (ع اِ) اصل. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (المنجد). || رشتهء راز. (منتهی الارب) (آنندراج). رشتهء راز که گلکاران بدان اندازه گیرند. (ناظم الاطباء). الخیط الذی یمد علی البناء فیبنی علیه، فارسی معرب، و هو بالعربیة الامام. (اقرب الموارد) (از المعرب جوالیقی) (از المنجد). || در حال غضب گویند: لاقیمنک(1) علی التر. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).
(1) - در منتهی الارب چ تهران: لایتمنک.

تر.

[تَرر] (ع مص) بریده شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || بریدن چیزی را، لازم است و متعدی. (منتهی الارب) (آنندراج). || بیرون افتادن استخوان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). انقطاع استخوان و هر عضوی. (اقرب الموارد). انقطاع و ساقط شدن استخوان. (المنجد). ساقط شدن دست. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء): تر الوظیف و ساقها؛ ای سقط. (اقرب الموارد). || دور افتادن از شهر خویش. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). تنها و دور شدن از قوم خویش. (المنجد). || بیرون افتادن هسته از کوبه. (اقرب الموارد). || انداختن شترمرغ مافی البطن خود را. || فربه و باگوشت شدن جسم کسی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تر آمدن.

[تَ مَ دَ] (مص مرکب) خجل شدن. (آنندراج). خجالت کشیدن، چه در وقت انفعال عرق می آید. (آنندراج در ذیل کلمهء تر) :
شوخی که گشته خون دلم از نیمرنگیش
گل در چمن تر آمده از شوخ و شنگیش.
تأثیر (از آنندراج).
|| آزرده شدن. (آنندراج) :
چو پیش صبح روشن شد که حال مهر گردان چیست
تر آمد خندهء خوش بر غرور کامکاران زد.
حافظ (از آنندراج).
ای آزرده دل شده چنین و چنان کرد، و بعضی درین شعر برآمد خوانده اند و در تحیر درآمده اند. (از غوامض) (آنندراج).
تر آمد باز از سیل سرشکم من ندانستم
که خواهد ساخت جام خونفشانم ماجرا امشب.
زکی ندیم (از آنندراج در ذیل کلمهء تر).

ترا.

[تَ] (اِ) دیوار بلند و رفیع را گویند، مانند دیوار خانهء پادشاهان و دیوار قلعه و کاروانسرا. (برهان) (از ناظم الاطباء). دیوار بس رفیع و بلند را گویند مانند دیوار خانهء پادشاهان و دیوار کاروانسرا و حصار قلعه و امثال آن. (فرهنگ جهانگیری). دیواری بزرگ و سخت باشد که بسیار بلند و عظیم بود و در پیش چیزی یا کسی بکشند. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص14). دیوار بلند مانند دیوار خانهء پادشاهان و کاروانسرا و قلعه، و تری به اماله نیز آمده. (فرهنگ رشیدی) (از انجمن آرا) (از آنندراج). دیواری بود یگانه سخت عظیم و بلند که پیش کسی یا چیزی کشند. (اوبهی). سدی و دیواری را گفته اند که در پیش چیزی بکشند، و دیواری که با کاهگل و گلابه استوار کرده باشند. (از برهان). دیواری بکاه سخت کرده، با گلابه استوارکرده. (شرفنامهء منیری) :
صف دشمن تُرا ناستد پیش
ور همه آهنین تَرا باشد.
شهید (از لغت فرس اسدی).
ز بیم تیغ جهانگیر همچو خورشیدش
همیشه ماه تَرا بسته باشد از خرمن.
رضی الدین نیشابوری.
محیط مرکز دولت جمال دنیی و دین
که سد عدلش یأجوج فتنه راست تَرا.
شمس فخری.

ترا.

[تُ] (ضمیر + حرف اضافه) (از «تُ »، مخفف «تو» + «را») ترکیبی باشد از «تو» و «را» که در محاورات و کتابت «واو» را می اندازند. (برهان). کلمهء خطاب. (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا). کلمهء خطاب بمفعول... بهر تقدیر مرکب است از لفظ تو و کلمهء را، و لفظ تو اکثر به واو اشمام خوانده میشود و آن حکم ضمه دارد که در تقطیع واجب الحذف است بلکه در خواندن نیاید، و این واو را بحالت ترکیب ننویسند مگر در صورتی که کلمهء را از لفظ تو جدا واقع شود. (آنندراج). در اصل «تو را» بود. (شرفنامهء منیری) :
ترا در دو گیتی برآورده اند
بچندین میانجی بپرورده اند.فردوسی.
گفت بر من فروش باغ ترا(1)
تا دهم روشنی چراغ ترا.
نظامی (از شرفنامهء منیری).
جسم ترا(2) پاک تر از جان کنی
چونکه چهل روز بزندان کنی.نظامی.
من ای گل دوست میدارم ترا کز بوی مشکینت
چنان مستم که گویی بوی یار مهربان آید.
سعدی.
|| بمعنی خود را هم هست. (برهان). بمعنی خود را نیز آمده. (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (از شرفنامهء منیری). بمعنی خود را نیز تأویل میتوان کرد. (آنندراج) :
خواهی تا توبه کرده رطل بگیرد
زخمهء غوش ترا بفندق تر گیر.عماره.
گر بیارند و بسوزند و دهندت بر باد
تو بسنگ تکژی نان ندهی باب ترا.لبیبی.
|| گاهی بمعنی مضاف الیه نیز آید، در این صورت کلمهء «را» بمعنی «برای» باشد. (آنندراج) :
قسمی که ترا نیافریدند
گر سعی کنی میسرت نیست.سعدی.
|| بتو. با تو :
آنچه بخروار ترا داده اند
با تو به پیمانه بماند و قفیز.کسائی.
(1) - و ظاهراً که بدین معنی باغت را و جسمت را باید خواند که در کلام قدما بسیار آمده است. (فرهنگ رشیدی) ( انجمن آرا).
(2) - و ظاهراً که بدین معنی باغت را و جسمت را باید خواند که در کلام قدما بسیار آمده است. (فرهنگ رشیدی) ( انجمن آرا).

ترا.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان امیری بخش لاریجان است که در شهرستان آمل و هیجده هزارگزی شمال خاوری رینه قرار دارد. کوهستانی و سردسیر است و 135 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه سار و محصول آنجا غلات و لبنیات و گردو است. راه مالرو و زیارتگاهی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

ترا.

[تَ] (اِخ)(1) ربة النوع هندی، زوجهء «بری هرپتی»(2) خدای ستارهء مشتری است.
(1) - Tara.
(2) - Briharapati.

ترا.

[تِ] (اِخ)(1) از جزایر یونان است که شهر سیرنا ازجملهء بلاد آن بود. این جزیره اکنون سانتورن(2) نام دارد. (تاریخ قدیم فوستل دو کولانژ).
(1) - Thera.
(2) - Santorin.

ترا.

[تَ] (اِخ)(1) یکی از شهرهای اتحاد جماهیر شوروی سابق در سیبریهء آسیا است که بر ساحل ایرتیش(2)، یکی از شعب رود اوبی(3) واقع است و 8650 تن سکنه دارد.
(1) - Tara.
(2) - Irtych.
(3) - obi.

ترائب.

[تَ ءِ] (ع اِ) استخوانهای سینه، (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). استخوانهای سینه، و این جمع تریبة است و مجازاً بمعنی سینه آید. (غیاث اللغات). جِ تریبة. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (اقرب الموارد) (دهار) (المنجد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) : یخرج من بین الصلب و الترائب. (قرآن 86 / 7).
معنبرذوائب معقدعقائص
مسلسل عذایر سجنجل ترائب.
نصرالله غزنوی.
از ترائب و بطن فاطمهء زهرا (ع) امام حسن و امام حسین (ع) و محسن سقط و زینب کبری و ام کلثوم کبری. (تاریخ قم ص198). || جای قلاده از سینه، یا آنچه نزدیک دو ترقوه بود از آن، یا مابین دو پستان و دو ترقوه، یا چهار دنده است از جانب راست سینه و چهار دنده از جانب چپ آن، یا دو دست و دو پا و دو چشم. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

ترائق.

(1) [تَ ءِ] (ع اِ) جِ ترقوه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) .
(1) - در اقرب الموارد و المنجد و متن اللغه، ترایق جمع ترقوه آمده. رجوع به ترایق و تراقی و ترقوه شود.

ترائک.

[تَ ءِ] (ع اِ) جِ تریکه. رجوع به تریکه شود.

ترائی.

[تَ] (ع مص) یکدیگر را دیدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (آنندراج). دیدن بعض آنها مر بعض را، کذا تراء الجمعان؛ یعنی دچار شدند آن دو جمعیت بهم. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). دیدن بعض قوم بعض دیگر را. (اقرب الموارد) (از المنجد). || خود را در آیینه دیدن. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد). || نمودار شدن چیزی و پیش آمدن کسی را از پریان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || خود را نمایاندن بکسی. (المنجد): و لما تراءت عند مرو منیتی؛ یعنی هنگامی که درنزدیک مرو مرگ خود را بمن نمایاند. (از اقرب الموارد). نمودار شدن چیزی. (آنندراج): ترائی لی؛ ظاهر شد تا که دیدم یا پیش آمد ببینم او را. || سرخ و زرد شدن غورهء خرما. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ظاهر شدن رنگهای غورهء خرما. (اقرب الموارد). || نگریستن در کار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد). || در برابر یکدیگر افتادن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی): داراهما چتتراءَیان؛ ای تتقابلان. (اقرب الموارد). فی الحدیث: لاترائی ناراهما؛ یعنی لازم است مسلم را که همسایگی نکند با مشرک و خانهء خود را از خانهء مشرک دور دارد بحدی که اگر برافروزد آتش را نبیند آنرا آتش مشرک، و اصل آن تتراءی است و یکی از دو «ت» برای تخفیف حذف شده است. (از منتهی الارب). || مایل شدن به رأی کسی و اقتدا بدو کردن. (المنجد). || نمودار و ظاهر شدن کیفیت کار: تراءی لی ان الامر کیت و کیت؛ ای ظهر لی. (المنجد). || بزحمت هلال را نگریستن که دیده می شود یا نه. (المنجد).

تراب.

[تَ] (اِمص، اِ) ترشح بود از آب و روغن که اندک اندک از کوزه و غیره پالایش گیرد و بترابد بیرون. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص22). ترابیدن آب بود. (حاشیهء همان کتاب). پالائیدن آب بود از جائی. (ایضاً حاشیهء همان کتاب). فروچکیدن روغن بود از ظرف چنانکه بوطاهر خسروانی گفته: از شیشه همان برون ترابد که دروست. (ایضاً حاشیهء همان کتاب). ترشح و چکیدن آب و شراب و روغن و امثال آن باشد از مشک و سبو و مانند آن. (فرهنگ جهانگیری). ترشح و تراویدن و کم کم چکیدن آب و شراب و روغن و امثال آن باشد از کوزه و سبو و مشک و مانند آن. (برهان) (ناظم الاطباء) (آنندراج). چکهء آب و تراوش آن. (ناظم الاطباء). ترابیدن و تراویدن مصدر آنست. (آنندراج). رشحه و چکهء آب و شراب و روغن و مانند آن، و ترابیدن و تراویدن مصدر آن. (فرهنگ رشیدی) (از انجمن آرا). رفتن روغن از آوند بپالایش. (شرفنامهء منیری). آبی یا روغنی باشد که به پالایش از کوزه یا از خم اندک اندک میچکد. (اوبهی) :
اگر تَراب ز دست تو آیدی بزمین
بجای سبزه زبرجد برویَدی ز تُراب.
امیرمعزی.
خموش آب نگه دار همچو مَشک درست
ور از شکاف بریزی تراب، معیوبی.
مولوی (از فرهنگ جهانگیری و رشیدی).
|| بعضی گویند شمشیر باشد، چون گویی این شمشیر تراب است یعنی آب دارد و روشنست. (اوبهی). || بمعنی حیله و زبان آوری هم بنظر آمده است. (برهان).

تراب.

[تُ] (ع اِ) خاک. (منتهی الارب) (آنندراج) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (ناظم الاطباء). بعربی خاک را گویند. (برهان) (جهانگیری). خاک خشک. (غیاث اللغات). زمین نرم. (از اقرب الموارد) (از المنجد). ج، اتربه، تربان، و در آن ده لغت دیگر است: ترب، تربة، تَرباء، تُرباء، تیرب، تیراب، تورب، توراب، تَریب و تِریب(1). (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به همین کلمات شود. بفارسی خاک نامند و آن عبارتست از آنچه از زمین بسبب آفتاب و صدمات نرم شده باشد سرد باعتدال و خشک مخفف و رادع است. (تحفهء حکیم مؤمن) : ... فمثله کمثل صفوان علیه تراب فأصابه وابل... (قرآن 2 / 264). ان مثل عیسی عند الله کمثل آدم خلقه من تراب ثم قال له کن فیکون. (قرآن 3 / 59).
جان و تن حجت تو مر ترا
باد تراب قدم ای بوتراب.ناصرخسرو.
که شود سخت زود دیو لعین
زیر نعلین بوتراب تراب.ناصرخسرو.
سر یافته ست نرمترین بالش از حجر
تن یافته ست پاک ترین بستر از تراب.
مسعودسعد.
اگر تَراب ز دست تو آیدی بزمین
بجای سبزه زبرجد برویَدی ز تُراب.
امیرمعزی.
زهرهء اعدا شکافت چون جگر صبحدم
تا جگر ابر را سده ببست از تراب.خاقانی.
ای ذوالفقار دست هدی زنگ گیر زنگ
کآن بوتراب علم به زیر تراب شد.خاقانی.
(1) - و «تَرْیَب».

تراب.

[تِ] (ع اِ) بن دست گوسپند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). منه حدیث علی علیه السلام: لئن ولیت بنی امیة لانفضهم القصاب التراب الوذمة. (منتهی الارب). || آن یا جمع تَرْب بالفتح است مخفف تَرَب یا صواب الوذام التربه است و آن وذام (روده و شکنبه ها) است که بخاک افتاده باشد. (منتهی الارب).

تراب.

[تُ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان شاه آباد (اسلام آباد غرب) است که در دوازده هزارگزی جنوب باختری شاه آباد و یکهزارگزی شمال شوسهء شاه آباد به ایلام قرار دارد. کوهستانی و سردسیر است و 235 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آنجا غلات دیم و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و تهیهء ذغال و هیزم است و در زمستان عموماً به گرمسیر دیرهء گیلان غرب میروند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

تراب.

[تُ] (اِخ) ابن عمر بن عبید کاتب مصری، مکنی به ابوالنعمان. از ابواحمدبن الناصح روایت کند. او در ذی قعدهء 427 ه . ق. بسن 85سالگی درگذشت. (حسن المحاضره فی اخبار مصر و القاهره ص171).

تراب آباد.

[تُ] (اِخ) دهی از دهستان انار است که در شهرستان رفسنجان و هشتادوسه هزارگزی شمال باختری رفسنجان و چهارهزارگزی شوسهء رفسنجان به یزد قرار دارد. جلگه ای سردسیر است و 70 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آنجا غلات و پنبه، شغل اهالی زراعت است و راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

تراب آلوده.

[تُ دَ / دِ] (ن مف مرکب)خاک آلوده. (آنندراج) (ناظم الاطباء) :
پاک و صافی شو و از چاه طبیعت بدرآی
که صفایی ندهد آب تراب آلوده.حافظ.
بوسه از تشنه لبی سینه گذارد بر خاک
تا شد از خط، لب لعل تو تراب آلوده.
صائب (از آنندراج).

ترابانیدن.

[تَ دَ] (مص مرکب)تراوانیدن: و آن را که همهء تن و همهء رگها پر ز خون باشد طبیعت اندر دفع خون همی کوشد تا بدان طریق که نزدیکتر و آسانتر باشد دفع کند، اما از رگ برون تراباند، یا رگی را بشکافد، یا بوجهی دیگر دفع کند چنانکه خون حیض و بواسیر و مانند آن. (ذخیرهء خوارزمشاهی). رجوع به تراوانیدن شود.

تراب الشاردة.

[تُ بُشْ شا رِ دَ] (ع اِ مرکب)(1) خاک جزیره ایست. (الفاظ الادویه). جزیره ایست در روم که در آنجا هوام متکون نمی گردد و خاک او جهت اسقاط زلوئی که در حلق چسبیده باشد آزموده است حتی گندم و جو مزروع آنجا همین خاصیت دارد. (تحفهء حکیم مؤمن).
Formantera)
(1) - Terre de Charda .(جزیرهء فرمانترا

تراب الصیدا.

[تُ بُصْ صَ] (ع اِ مرکب)(1)خاک مغارهء صیدا است که در بلاد شام است و خوردن یک مثقال آنرا با تخم نیمبرشت جهت التیام استخوان شکسته مجرب دانسته اند. (تحفهء حکیم مؤمن).
(1) - Terre de sidon.

تراب الطرف.

[تُ بُطْ طَ رَ] (ع اِ مرکب)خاکی که از چهارراه برگیرند. (آنندراج).

تراب الفار.

[تُ بُلْ] (ع اِ مرکب)تراب الهالک. اسم سم الفار است. (تحفهء حکیم مؤمن).

تراب القی.

[تُ بُلْ قَ] (ع اِ مرکب)کنگرزد است. (تحفهء حکیم مؤمن). صمغ الحرشف(1).
.
(فرانسوی)
(1) - Gomme d'artichaut

تراب المربعات.

[تُ بُلْ مُ رَبْ بَ] (ع اِ مرکب) خاک چهارراه است و از تراب الطرق که خاک راههای غیر چهارراه باشد الطف و اعدل است و بسبب مصادمات مختلفه بغایت مجفِّف و منقّیِ جراحات چرک دار و باعث التیام او، و جهت استحکام اعضای مسترخیه نافع و جزو بعضی از معاجین قدیمیه است، و از خواص اوست که چون قبل از طلوع آفتاب روز شنبه بدست چپ بردارند و در خرقهء کبود بسته تعلیق کند سحر را باطل نماید و چون در ساعت سیم از روز چهارشنبه بردارند جهت رفع عداوت و تفریق مؤثر است. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به تراب الطرف شود.

تراب الهالک.

[تُ بُلْ ها لِ] (ع اِ مرکب)تراب الفار. سم الفار است. (تحفهء حکیم مؤمن). مرگ موش. شُک. رهج الفار: و به انفاس ممسک الارواح از تراب الهالک حافظ الاجساد برانگیزد. (درهء نادره چ شهیدی ص91)

ترابخان چگنی.

[تُ نِ چِ گِ] (اِخ) از سرکردگان سپاه کریمخان زند. رجوع به مجمل التواریخ ص 339 و 357 شود.

تراب خان نهاوندی.

[تُ نِ نَ وَ] (اِخ)در ابتدا باکریمخان زند مودت و اخلاص داشت و سپس به دشمن او علیمرادخان پیوست. رجوع به مجمل التواریخ ص168 و 221 - 223 شود.

ترابل.

[تَ بُ] (ع مص) شیری نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). هجوم کردن بر مردم و شیری نمودن. (از المنجد). یقال: هو یترابل؛ یعنی او شیری می نماید (منتهی الارب)، مانند شیر می غرد. (ناظم الاطباء).

ترأبل.

[تَ رَءْ بُ] (ع مص) دزد شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تلصص. (اقرب الموارد) (المنجد). || بی سردار و حاکم کارزار کردن. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || شیری نمودن و مانند شیر غریدن. (از المنجد). رجوع به ترابل شود.

ترابنده.

[تَ بَ دَ / دِ] (نف) تراوش کننده. آنکه تراوش کند : و زمینهاء ترابنده که بزبان خوارزم زناف گویند و بخار و پالیزها تره. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و سوزش شیرینه بیشتر از سوزش سعفه باشد و ترابنده تر از سعفه بود. (ذخیرهء خورزمشاهی).
- بافتهای ترابنده؛ در قسمتهای مختلف رستنی بافتهائی است که از پرتوپلاسم آنها موادی ترشح میشود و در نقاط مخصوصی جمع میشود... (گیاه شناسی گل گلاب ص44).
- بشرهء ترابنده؛ بسیاری از شیره ها دارای اسانسهایی هستند که پیوسته ساخته و تبخیر شده، موجب پراکنده شدن بوهای مختلف در هوا می شود... (گیاه شناسی گل گلاب 44).
- پردهء ترابنده.؛ رجوع به گیاه شناسی گل گلاب ص 43 شود.
- کیسه ها و آوندهای ترابنده.؛ رجوع به گیاه شناسی گل گلاب ص43 شود.
- یاخته های ترابنده.؛ رجوع به گیاه شناسی گل گلاب ص43، و ترابیدن و تراویدن شود.

ترابه.

[تِ بَ / بِ] (اِ) طعامی که آب بیش از حد در آن کرده باشند. با آبی بسیار، در حالی که کمی آب مطلوب است. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

ترابة.

[تُ بَ] (اِخ) موضعی است به یمن. (منتهی الارب). شهری به یمن، و خارزنجی گوید وادیی است. (معجم البلدان).

ترئبة.

[تَ ءِ بَ] (ع مص) (از «رب ء») بردن و دور گردانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج). اذهاب. (اقرب الموارد) (المنجد).

تراب هالک.

[تُ بِ لِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) هالوک. رهج الفار. سم الفار. مرگ موش. شُک. رجوع به تراب الهالک شود.

ترابی.

[تُ] (ص نسبی) در زمان بنی امیه دوستداران حضرت علی بن ابیطالب را ترابی می گفتند. (اللباب فی تهذیب الانساب ص171).

ترابی.

[تُ] (ص نسبی) جمعی در مرو به این نسبت انتساب کنند و بداد و ستد حبوبات اشتغال دارند. (انساب سمعانی).

ترابی.

[تُ] (اِخ) از اهالی قسطمون و از شعرای قرن دهم هجری است و بوعظ و تدریس اشتغال داشت. اشعار او عارفانه است. (از قاموس الاعلام ترکی).

ترابی.

[تُ] (اِخ) تقی الدین بن اسماعیل بن یوسف السندی حصکفی الشافعی، مکنی به ابوبکر، مشهور به ترابی. بسال 920 ه . ق. در عمادیه در گذشت. او راست: شرح القصاری فی التصریف. (از اسماء المؤلفین ص238).

ترابی.

[تُ] (اِخ) زاهد نخشبی، ابن احمد. محدث است. (منتهی الارب).

ترابی.

[تُ] (اِخ) عبدالکریم بن عبدالرحمن. محدث است. (منتهی الارب).

ترابی.

[تُ] (اِخ) محمد بن ابی الهیثم. محدث است. (منتهی الارب). ابوبکربن ابی الهیثم محمد بن عبدالصمد ترابی. ابن ماکولا گوید وی ابوبکر محمد بن ابی الهیثم عبدالصمد الترابی المروزی است. از ابومجد عبدالله بن احمدبن حمویه السرخسی روایت کند و از او حسین بن مجدالفراء البغوی و ابوالمظفر سمعانی که هر دو تن شافعی اند و جز آن دو روایت دارند. وی در ماه رمضان 463 ه . ق. در سن 96سالگی درگذشت. (اللباب فی تهذیب الانساب ص171).

ترابی.

[تُ] (اِخ) محمد بن مروزی، ابن احمد. محدث است. (منتهی الارب).

ترابی.

[تُ] (اِخ) مصطفی افندی. از شعرای عثمانی در قرن دهم هجری و از اهالی کلیل است. دارای اشعاری لطیف است و در ذکر تاریخ مهارتی دارد. (از قاموس الاعلام ترکی).

ترابی.

[تُ] (اِخ) نصربن یوسف. محدث است. (منتهی الارب).

ترابیدن.

[تَ دَ] (مص) رفتن آب بپالایش، اندک اندک. و روغن نیز که از انا پالایش گیرد. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). چکیدن آب از کوزه بود. (اوبهی). تراویدن و ترشح کردن باشد مطلقاً، اعم از آب و شراب و روغن و امثال آن از ظروف. (برهان) (آنندراج). چکیدن آب از ظروف. (فرهنگ خطی کتابخانهء سازمان). تراویدن و ترشح کردن و تراوش کردن و بطور رشحات کوچک خارج شدن مایعی از سطح ظرفی که متخلخل باشد. (ناظم الاطباء). رفتن آب بپالایش اندک اندک و چکیدن بنرمی و آهستگی. (شرفنامهء منیری). زهیدن آب و روغن از مسام و سوراخهای خرد، از سفالینه و چرمینه و مانند آن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
بخل همیشه چنان ترابد از آن روی
کآب چنان از سفال نو نترابد(1).
ابوطاهر خسروانی.
از کوزه همان برون ترابد که در اوست.
ابوطاهر خسروانی.
از جام انگبین نترابد جز انگبین
از نفس او نیاید الا لَطَف کنی.منوچهری.
اندر سفال نو کردن [آب را] تا از او بترابد، مضرتهاء آب ببرد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). رگها بدان سبب سست و... گردد و خون از رگها ترابیدن گیرد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و آنچه از سعفه ترابد، ریمی غلیظ و لزج باشد که قوام آن همچون انگبین بوده باشد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). حوضی که پیوسته آب در وی می آید و آنرا بر اندازهء مدخل، مخرجی نباشد لاجرم از جوانب راه جوید و بترابد. (کلیله و دمنه).
از مسام ابر نَتْرابد بجز آب حیات
بس که می گردد ز بحر دست رادش شرمسار.
ابن یمین.
|| مجازاً، پدید آمدن از. آشکار شدن از : هرکه پنج قدح شراب ناب بخورد آنچه اندر اوست از نیک و بد، از او بترابد و گوهر خویش پدید کند. (نوروزنامهء منسوب به خیام). رجوع به تراویدن و تراوش شود.
(1) - ن ل: بترابد.

ترابیزة.

[تَ زَ] (ع اِ) در تداول مردم مصر میز را گویند. (نشوءاللغة ص95).

ترابیه.

[تُ بی یَ / یِ] (ص نسبی)(حروف...) مقابل حروف آتشین است و آنرا حروف خاکی و ارضیه نیز گویند و عبارت از: د، ح، ل، ع، ر، خ، ش میباشد. رجوع به حروف آتشین شود.

تراپ.

[تْرا / تِ] (اِخ)(1) بلوکی از ایالت «سِن اِ اواز»(2) در ولایت ورسای(3) است. 4950 تن سکنه دارد و راه آهن از این نقطه می گذرد.
(1) - Trappes.
(2) - Seine - et - Oise.
(3) - Versaille.

تراپانی.

[تْرا / تِ] (اِخ)(1) شهر و بندری است در جزیرهء سیسیل. نام باستانی آن «دْرِپان»(2) بود. 73300 تن سکنه دارد و معادن نمک و سنگ مرمر آن معروف است. قاموس الاعلام ترکی آرد: در هشتادهزارگزی مغرب ایالت پالرم واقع است. دارای ابنیهء زیبا و تجارت پررونق است. محصولات مرجانی و عاجی و مخصوصاً لیمو و شراب آنجا مشهور است و معبد کهن و ویرانی دارد که به زهره، خداوند جمال منسوب است.
(1) - Trapani.
(2) - Drepane.

تراتر.

[تَ تِ] (ع اِ) کارهای بزرگ. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || شدائد. (اقرب الموارد) (المنجد): ان اصل الحرب فیها التراتر. (اقرب الموارد).

تراتی.

[تُ تی] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان بنت، در بخش نیکشهر شهرستان چاه بهار. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

تراتیر.

[تَ تی] (ع اِ) دختران خویله. (منتهی الارب) (آنندراج). جاریه های رعناء. (تاج العروس).

تراتیزک.

[تَ تی زَ] (اِ) سبزئی است که به تره تیزک اشتهار دارد و ترندنکس نیز گویند، و بعربی جرجیر خوانند. (برهان). تره تیزک. جرجیر. (ناظم الاطباء). سبزئی است که بعربی جرجیر گویند، و اصل آن تره تیزک است. (انجمن آرا) (آنندراج). ترتیزک. تره تندک. شاهی. انداو. تره میره. تره اسپندین (در بندر پهلوی(1)). (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
(1) - بندر انزلی.

تراث.

[تُ] (ع اِ) میراث. (آنندراج) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). آنچه از مرده بکسی رسد. (منتهی الارب) (المنجد) (ناظم الاطباء). و اصل التاء فیه واو. (منتهی الارب). ترکهء میّت. مرده ریگ.

تراج.

[تُرْ را] (اِ) دُرّاج است و آن پرنده ای باشد صحرایی و آنرا شکار کنند و خورند. (برهان). دراج است و آن مرغی است که شکار کنند و گوشتی نیکو دارد. (انجمن آرا) (آنندراج). رجوع به دُرّاج شود.

تراج.

[تَ] (صوت) ترجمهء لفظ آمین است که بعد از دعا بجهت استجابت گویند. (از آنندراج). کلمه ای که جهت استجابت بعد از ختم دعا گویند مانند کلمهء آمین، و تراج باد یعنی آمین باد. (ناظم الاطباء).

تراجز.

[تَ جُ] (ع مص) خصومت کردن با هم در شعر خواندن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تناشد رجز بین یکدیگر. (اقرب الموارد) (المنجد).

تراجع.

[تَ جُ] (ع مص) بهم بازگشتن. (زوزنی). با یکدیگر واپس آمدن. (دهار). بیکدیگر بازگشتن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). سپسایگی بازگشتن و از همدیگر بازستدن هر دو خلیط تا آنچه عامل گرفته است میان هر دو برابر گردد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بازگشتن و منقلب شدن و با یکدیگر رجوع کردن. (غیاث اللغات) (آنندراج) : خاصه در این روزگار تیره که خیرات بر اطلاق روی بتراجع نهاده است. (کلیله و دمنه). چون کار او در علو شأن و نفاذ فرمان و کمال اقبال و حصول آمال بغایت رسید روی در تراجع نهاد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص72). و چون هنگام کار و تراجع روزگار آن طایفه آمد. (جهانگشای جوینی). || رجعت کردن کواکب از حرکات اکثری خود که از مغرب بسوی مشرق میباشد. (غیاث اللغات) (آنندراج).

تراجم.

[تَ جُ] (ع مص) با یکدیگر سنگ انداختن. (زوزنی). سنگ اندازی کردن با هم. (منتهی الارب) (از آنندراج) (اقرب الموارد) (المنجد): تراجموا بالحجاره؛ سنگ اندازی کردند با هم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تراجم.

[تَ جُ] (ع اِ) جِ تُرْجُمان و تَرْجَمان و تَرْجَمة. (از منتهی الارب). جِ ترجمان که به ترکی قبلماچی باشد. (آنندراج). جِ تُرْجُمان و تَرْجَمان و تَرْجَمة. (از ناظم الاطباء).

تراجمة.

[تَ جِ مَ] (ع اِ) تراجم. جِ تَرْجُمان و تُرْجُمان. (المنجد).

تراجی.

[تَ] (ع مص) با هم مراد داشتن. (غیاث اللغات) (آنندراج).

تراجی کلا.

[تَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان بیشه است که در بخش مرکزی شهرستان بابل و در دوازده هزارگزی جنوب خاوری بابل قرار دارد. دشت و جنگل مرطوب است و 55 تن سکنه دارد. آب آن از فاضلاب چشمهء جنید است. محصول آنجا برنج و صیفی و پنبه و کنف و مختصری غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

تراجیل.

[تَ] (ع اِ) کرفس. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد).

تراحم.

[تَ حُ] (ع مص) با یکدیگر ببخشودن. (زوزنی). بر یکدیگر بخشودن. (دهار). بیکدیگر مهربانی کردن. (منتهی الارب). یکدیگر را مهربانی کردن. (ناظم الاطباء). با یکدیگر رحم کردن. (آنندراج) (اقرب الموارد) (المنجد).

تراختن.

[تَ تَ / تِ تَ] (مص) شتابی بسیار کردن. (ناظم الاطباء) (لسان العجم شعوری ج 1 ورق 301 الف) :
اگر نیاز وفا میکنند از آن خونی
بقتل عاشق نالان تراختن گیرد.
ابوالمعالی (از شعوری ایضاً)

تراخم.

[تْرا / تَ خُ] (از فرانسوی، اِ)(1)مرضی است مسری و مزمن که در همجو، مخصوصاً در قسمت لاپلکی آن دانه هایی تولید می کند که کم کم به قسمت همجوی بن کیسی و حتی روی یامه (قرنیه) رسیده و بالاخره منجر به پژمردگی همجو میگردد که بشکل نوارهای التیامی در پشت پلک دیده میشود.
نشانه ها: مانند اغلب امراض مزمن شروع تراخم نیز بی سروصدا و مخفی است، بطوری که غالباً ممکن است شخص ماهها و سالها مبتلا به تراخم باشد بدون این که مختصر توجهی به کسالت خود نموده باشد. به این ترتیب ابتدای این کسالت را غالباً هنگام معاینهء بچه ها قبل از ورود به کودکستان یا دبستان و یا معاینهء سربازان میشود دید. گاهی نیز برحسب اتفاق در موقعی که شخص برای چیز دیگر مثلاً ضربهء چشم یا همجوئید حاد مراجعه می کند، پزشک به تراخم او پی میبرد، و اگر از این بیماران که در روی همجوی پلکی آنان پر از دانه های تراخمی است تحقیقاتی از سابقهء چشم آنها بعمل آید معمولاً اظهار میدارند که تاکنون چشم درد نکشیده اند. فقط گاهی برخی از اشخاص خیلی حساس برای سنگینی پلکها و تاب ترسی (خوف النور) رجوع کرده و اظهار میدارند که صبحها خیلی بزحمت چشمها را باز می کنند، یا در موقع کار چشمهایشان آب ریزش دارد بنابراین نشانه های نهشتی(2) در ابتداء همان آبریزش و تاب ترسی و سنگینی و خستگی چشمهاست. علایمی که چشم پزشک می تواند ببیند، در دورهء سیر تراخم متفاوت است و بهمین جهت دانشمندان تراخم را به حالتهای مختلف تقسیم کرده و دورهء دوم را که دورهء تراخم کامل است برحسب اینکه با همجوئید فصلی یا همجوئید سوزاکی توأم باشد بدسته های فرعی منقسم نموده اند. در اینجا برای سهولت امر از دسته های فرعی صرفنظر میشود و برای اینکه علائم تراخم را در حالات و دوره های مختلف آن شرح دهیم آنرا بشرح زیر تقسیم می کنیم: 1- تراخم اولیه یا مشکوک. 2- تراخم عمومی یا قطعی. 3- تراخم التیامی.
تراخم اولیه: این دوره از تراخم را چون هیچ نوع نشانهء خارجی ندارد بیشتر در هنگام معاینهء دانش آموزان دبستانها می توان دید، در این حال اگر پلکهای کودک مبتلا را برگردانده دقت کنیم دانه هایی بقطر چهار تا هشت دهم میلیمتر در روی همجوی لاپلکی (ملتحمهء ظفره) مخصوصاً در کنار بالایی آن خواهیم دید و چون در کودکان لنفاوی مزاج نیز دانه هایی شبیه بدانه های نامبرده منتها قدری کوچکتر دیده میشود و این خود باعث اشتباه در تشخیص است، به این مناسبت این حالت از تراخم را برخی از دانشمندان تراخم مشکوک نامیده اند. فرق میان دانه های تراخمی و دانه های طبیعی در این است که دانه های تراخمی را همیشه رگهای کوچک احاطه کرده اند و مختصری هم از دانه های طبیعی بزرگتر میباشند و از طرف دیگر عدهء دانه های طبیعی شش تا هشت عدد بیشتر نبوده و معمولاً در ثلث داخلی و خارجی کنار بالائی لاپلک (غضروف ظفره ای) جا دارند، در صورتی که عدهء دانه های تراخمی بزودی زیاد شده و تمام کنار بالایی لاپلک را میگیرد. دانه های داخلی غالباً بهم چسبیده و تودهء بزرگی را درست می کنند، در صورتی که دانه های خارجی مدتها از یکدیگر جدا هستند. این حالت از تراخم ممکن است ماهها و سالها بدون تغییر مانده و بیمار از وجود آن آگاه نشود، فقط اشخاص حساس مختصر سنگینی در چشم خود احساس خواهند کرد.
تراخم عمومی: چنانکه اشاره شد ممکن است تراخم مدتها بحالت اول مانده و دانه ها از یک رج زیادتر نشوند ولی اغلب اوقات بیماری پیشرفت کرده و رجهای دوم و سوم از دانه های تراخمی پیدا شده و کم کم این دانه ها گوشتک (لحیمهء دمعیه) و چینهای نیم هلالی و زاویهء داخلی چشم را احاطه کرده و سطح همجوی لاپلکی (ملتحمهء ظفری) را نیز پوشانیده و از آنجا هم گذشته به همجوی بن کیسی بالایی رسیده و حتی به قسمت بالایی سطح قرنیه نیز میرسد. در این هنگام اگر تصادفاً پلک شخص مبتلا را برگردانند روی مخاط گلی رنگ، دانه های رنگ پریده ای که همان دانه های تراخمی هستند دیده میشوند و اگر به آنها همجوئیدهای دیگر ضمیمه نشده باشند ممکن است دانه ها را شمرد که گاهی در حدود سی دانه میشوند. در همین موقع غالباً دانه های تراخمی به همجوی پلکی تحتانی هم رسیده و بشکل دو رج دانه، یکی بلافاصله زیر کنار آزاد پلک و دیگری در ته بن کیسی همجو دیده می شوند. در معالجهء تراخم باید همیشه این دانه ها را در نظر داشت. در هنگامی که دانه ها به همجوی پلک پائینی رسیده اند دانه های همجوی پلک بالایی کاملاً رسیده و شباهت زیادی به تخم ماهی و خاویار دارند و غالباً در موقع برگردانیدن پلک و یا در تحت مختصر فشار انگشت این دانه ها ترکیده و مایع لزج خون آلودی از آنها بیرون می آید. این مایع مخصوص تراخم بوده و در سایر همجوئیدها دیده نمی شود. علایم شخصی بیمار (نشانه های نهشتی) نیز در این موقع شدت یافته و سنگینی پلک زیادتر شده و گاهی یک نوع افتادگی پیدا می کند که اگر تراخم یکطرفی باشد از دور بهترین مشخص مرض خواهد بود. با همهء این احوال همجو (ملتحمه) تحریکات زیادی نداشته ترشحات آن منحصر به اشک ریزی خیلی کم و ترشح مختصری که صبحها در گوشه های چشم منعقد شده است می باشد... این بود نشانه های معمولی تراخم، ولی باید دانست که در اینجا مثل اغلب بیماریها که علائم همواره یکسان نبوده و برحسب مزاج و اشخاص تغییر می کند. مثلاً بعضی اوقات سطح همجو کاملاً قرمزرنگ بوده و در روی آن عدهء زیادی برجستگیهای سرخ رنگ دیده میشوند که به آن منظرهء مخملی یا توت فرنگی میدهند، گاهی این دانه ها در بن کیسی همجو خیلی بزرگتر از معمول شده و برجستگیهای بزرگی درست می کنند که ممکن است با همجوئید بهاری اشتباه گردد... بعضی اوقات در همجو اصلاً دانه ای دیده نمی شود، فقط یک نوع سرخی و کلفتی مخصوص در آن یافت میشود که با دواهای معمولی همجوئیدها اورام (ملتحمه) بهبودی نمی یابد و در این حال تنها دلیل وجود تراخم، فراهم بودن وسایل سرایت یعنی وجود تراخم در نزد معاشرین و نزدیکان بیمار میباشد.
حالت التیامی: موقعی است که دانه های تراخمی از بین رفته و نسج التیامی جای آنرا می گیرد، در همجوی پلکی مخصوصاً در قسمت لاپلکی آن خطوط سفیدرنگی نازک دیده میشود که بطور نامرتب یکدیگر را قطع کرده اند ولی با این حال بنظر می آید که غالباً همه بطرف یک مرکز التیامی که کمی پائین تر از وسط لاپلک (غضروف ظفره ای) قرار دارد متوجه میباشند. معمولاً وقتی که سیر تراخم نزدیک به تمام شدن است این مرکز بزرگتر شده و یک ناحیهء کوچک التیامی درست می کند که کمی فرورفتگی داشته و شیار درازی نیز در وسط که به آن خط التیامی آرلت(3) می گویند، در این محل همجو بقدری نازک شده است که بنظر می آید لاپلک (تارس) از چیزی پوشیده نیست. همجو در این حالت کاملاً به لاپلک چسبیده و شفافیت خود را از دست داده است بطوری که جوزه های میبومیوس دیگر دیده نمیشوند مگر وقتی که خراب شده و بشکل دانه های زردرنگی در روی همجوی گلی رنگ (رنگ گل هلو) دیده شود، این حالت التیامی در همجوی بن کیسی نیز اثر کرده و گاهی آنرا بقدری جمع میکند که برگردانیدن پلکها را مشکل می سازد. این حالت آخرین مرحلهء تراخم و گاهی دلیل بر بهبودی کامل است و منظرهء آن بقدری ثابت و مشخص مرض است که غالباً آنرا جزء تعریف این بیماری بیان می کنند. مهمترین و خطرناکترین عوارض تراخم ترکیبات یامهء (قرنیهء) آن هستند که ممکن است گاهی به کوری انجامد. (از چشم و بیماریهای آن دکتر باستان ج 1 صص 159 - 165). و رجوع به همان کتاب ص165 و 183 شود.
]. kom ]
(1) - Trachome .
(فرانسوی)
(2) - Subjectifs
(3) - Arlt.

تراخمی.

[تَ خُ] (ص نسبی) بیماری که دیدگانش علت تراخم داشته باشد. که چشمش تراخم گرفته باشد.

تراخور.

[ ] (ع اِ) نوعی ماهی. (دزی ج 1 ص143).

تراخونیتس.

[ ] (اِخ) (زمین سنگلاخ) (لوقا 3:1). شهر کوهستانی پرسنگی است که در طرف شرقی اردن واقع است و فعلاً آن را با قدری از کوه دروزاللّجاه گویند. رجوع به ارجوب شود. و اغسطس امپراطور، این شهر را به هیرودیس کبیر داد بشرط آنکه نسل دزدان و راهزنان را از آنجا قطع کند و چون هیرودیس درگذشت در تحت تسلط پسرش فیلپس درآمد. (قاموس کتاب مقدس).

تراخی.

[تَ] (ع مص) تقصیر کردن. (دهار). کاهلی و تقصیر نمودن. (غیاث اللغات) (آنندراج). || درنگی و سستی و درنگ کردن، یقال: تراخی السماء؛ ای ابطأت. (منتهی الارب). درنگی و سستی و درنگی کردن: تراخی السماء؛ درنگی کرد آسمان و نبارید. (ناظم الاطباء). تأخیر کردن. (غیاث اللغات). تأخیر کردن و دیر باریدن باران. (آنندراج). تأخر. (آنندراج) (المنجد). تباطؤ. (المنجد). تقاعس. (اقرب الموارد): تراخت السماء؛ ای ابطأ المطر. (المنجد). || بطول انجامیدن و به تعویق افتادن کاری. (المنجد) :هر کاری را غایتی است و هر مبدأی را نهایتی که تراخی و تأخیر در توهم نمی گنجد. (جهانگشای جوینی). و چون مدتی از موعد بگذشت و در وصول تراخی تمام افتاد. (جهانگشای جوینی). و در آن چند روز خبر مغول تراخی گرفته بود. (جهانگشای جوینی). || سستی اسب در تاختن. (المنجد). || تباعد. (اقرب الموارد) (المنجد). || (اصطلاح اصول) واپس انداختن عمل از اول وقت آن، تا گاهی که ظن فوت آن رود. و تراخی ضد فور است. (کشاف اصطلاحات الفنون).

تراخی.

[تَ] (اِخ) قریه ای به بخارا. (اللباب فی تهذیب الانساب ص171).

تراخی.

[تَ] (ص نسبی) منسوب به تراخی. رجوع به مادهء قبل شود.

تراخی.

[تَ] (اِخ) محمد بن موسی بن حلیم بن عطیة بن عبدالرحمن تراخی بخاری، مکنی به ابوعبدالله. از ابوسعیب حرانی و جز او روایت کند در سلخ ذی الحجهء سال 350 ه . ق. درگذشت. (اللباب فی تهذیب الانساب ص171).

تراخیس.

[تْرا / تِ] (اِخ)(1) ناحیتی به یونان. رجوع به ایران باستان ص777 شود.
(1) - Trachis.

تراخی نه.

[تْرا / تِ نِ] (اِخ)(1) ناحیتی در یونان که در جنوب شرقی تسالی قرار دارد. رجوع به ایران باستان ج1 ص769 و 798 و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Trachinee.

تراخینی.

[تْرا / تِ] (اِخ) ناحیتی است به یونان. رجوع به ایران باستان ج 1 ص877 شود.

تراد.

[تَ رادد] (ع مص) از یکدیگر رد کردن. (آنندراج). فسخ معاهده کردن و بر هم زدن معاهده. (ناظم الاطباء). فسخ کردن بیعی با رضایت طرفین. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || نزاع کردن و مجادله کردن. (ناظم الاطباء). شکوخیدن زبان در جواب. (اقرب الموارد). || بازگشتن آب از مجرای خود به حاجزی. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

ترادف.

[تَ دُ] (ع مص) یار یکدیگر و پی یکدیگر شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تعاون. (اقرب الموارد) (المنجد). || مناکحت نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تزویج هر یک از دو دوست زنی را از کسان خود بدیگری. (از اقرب الموارد). || پیاپی شدن. (زوزنی) (دهار) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تتابع. (اقرب الموارد ) (المنجد). || در پس یکدیگر نشستن. (آنندراج). در پس یکدیگر سوار شدن. (اقرب الموارد) (از المنجد). || یک چیز را دو اسم بودن، و این لغت مولده است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || در اصطلاح عبارت است از اتحاد در مفهوم، و گفته اند توالی الفاظ است که دلالت آنها مفرد بود، بر شی ء واحد به اعتبار واحد. (تعریفات جرجانی). || به اصطلاح، آوردن دو لفظ مترادف در کلام و آن بقول رشیدالدین وطواط دو قسم است یکی هنر و دوم عیب، هنر آنست که میان مترادفین در استعمالات تفاوت مائی باشد. مثالش از شیخ شیراز:
دریاب دمی صحبت یاری که دگر بار
چون رفت نیاید بکمند آن دم و ساعت.
و از این قبیل است وعد و وعید که با وصف ترادف تخالف استعمال دارد و عیب آنست که میان هر دو مترادف فرقی نباشد چون حرص و آز و جام و ساغر، لیکن آنچه به تتبع معلوم شد در متأخرین بلکه در قدما هم استعمال چنین مترادفات عیب نیست. کمال اسماعیل گوید:
حرامزاده و عیار را نداری دوست
مکارم تو از آن ترک جام و ساغر کرد.
ظهوری گوید:
چمن چمن سمن از باغ و بوستان بدن
دهند جلوه و در تنگی قبا دزدند.
بدیعی سمرقندی که اشعار او را صاحب رشیدی بمثل آورده:
شکر خدا که نیست چو ارباب حرص و آز
گاهی هوای بیدر و گه فکر ساغرم.
(از مطلع السعدین) (از غیاث اللغات از آنندراج).
رجوع به مترادف شود.

تراده.

[تَرْ را دَ / دِ] (اِ) قایق و کرجی و گمی. (ناظم الاطباء). رجوع به طرادة شود.

ترادیف.

[تَ] (ع اِ) قرینه ها، یعنی دو چیز یا بیشتر که با هم مشابه باشند. (غیاث اللغات) (آنندراج).

ترا دی لاورو.

[تِرْ را وُ وُ] (اِخ) یکی از ایالات جنوبی ایتالیا در شمال غربی ناپولی و از ناحیهء قامپانیه (کامپانیا) است. از شمال به آبروجه، از شمال شرقی به سانیو و از مشرق به پرنچیپاتو اولتریوره و از جنوب به ایالتهای پرنچیپاتو چیتریوره و ناپولی و از مغرب به دریاچهء تیرن و از شمال غربی نیز به رم محدود است. طول آن 140هزار گز و عرض آن 65هزار گز است و سکنهء آن 697500 تن اند. مرکز آن فازرته و اسکلهء درجهء اول آن غائته (گائته) است. زمینهای آن حاصلخیز و حبوبات گوناگون دارد و محصول آن کتان، کنویر، زیتون، توت و جز آن می باشد. (از قاموس الاعلام ترکی).

ترارة.

[تَ رَ] (ع مص) پرگوشت شدن. (زوزنی). فربه و باگوشت شدن جسم کسی. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (از المنجد): فی بدنه ترارة؛ ای سمن و بضاضة و امتلاء. (اقرب الموارد). تارّ نعت است از آن. (آنندراج). ترتراً و تروراً و ترارةً. (ناظم الاطباء). رجوع به تارّ شود.

تراره.

[تَ رَ / رِ] (ص، اِ) ترس و ترسو و جبان. || مزبله. (ناظم الاطباء) (استینگاس).

تراریه.

[تَ] (ع اِ) جِ تُرَّهه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد). رجوع به ترهة و ترهات شود.

تراز.

[تَ / تِ] (اِ) رشتهء ریسمان خام. (برهان) (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی). رشتهء ریسمان خام و تار ابریشم. (انجمن آرا) (آنندراج). ابریشم خام. (ناظم الاطباء) :
به جهد گر بجهانی ز سر کوه بکوه
به دود گر بدوانی ز برّ تار تراز.منوچهری.
بچپ و راست مدو، راست برو بر ره دین
ره دین راستر است ای پسر از تار تراز.
ناصرخسرو.
و رجوع به تار تراز شود. || جمال و زیبائی. (ناظم الاطباء). علم جامه. (فرهنگ رشیدی) (غیاث اللغات). بمعنی علم و جامه خصوصاً. (انجمن آرا) (آنندراج). نقوش جامه. (غیاث اللغات) :
تراز زرین بر جامهء ملوک بود
که ماند او را زرین تراز بر دیوار.
عنصری (از انجمن آرا).
|| بمناسبت عَلَم جامه، مطلق زینت و آرایش را نیز گویند. (فرهنگ رشیدی). زینت و آرایش عموماً. (انجمن آرا) (آنندراج). مجازاً، زینت و آرایش. (غیاث اللغات). زینت و آرایش. (ناظم الاطباء) :
غزلی خوان چو حله ای که بود
نام خسرو برو بجای تراز.فرخی.
|| سجاف جامه و طراز آستین و گریبان و زینتی است که قبل از این می کردند. رجوع به طراز شود. || درخت صنوبر. (جهانگیری) (برهان) (فرهنگ رشیدی) (ناظم الاطباء). || مرحوم دهخدا در این بیت، برابری و تعادل معنی کرده اند :
کرد از گل تراز را پاسنگ
تا شکر بدْهدش برابر سنگ.سنائی.
-هم تراز؛ برابر. همشأن. دو کس که در مقام و منزلت یا قدرت و قوت برابر باشند، همپایه و هم قوت. رجوع به ترازو (هم ترازو)، و بهمهء معانی رجوع به طراز شود.

تراز.

[تَ] (نف مرخم) مخفف ترازنده. زیبا و نیکو کننده. زینت و جمال دهنده. سازنده و کارساز :
هیچ شه را چنین وزیر نبود
مملکت دار و کار ملک تراز.فرخی.
-درع تراز؛ سازندهء درع و جوشن :
ز چین زلف مه نیکوان چین و تراز(1)
همیشه سلسله ساز است باد و درع تراز.
قطران (از انجمن آرا).
- سپاه تراز؛ سپاهسالار. نگهدارنده و سازمان دهندهء سپاه. فرمانده سپاه و لشکر :
ندیده هیچ حصاری چو تو حصارگشای
ندیده هیچ سپاهی چو تو سپاه تراز.قطران.
-نقش تراز؛ سازندهء نقش و نگار. نقاش :
چو آهوان ختن آن چراست مشک فشان
چو بت گران تراز(2) این چراست نقش تراز؟
قطران (از انجمن آرا).
(1) - رجوع به تراز (اِخ) شود.
(2) - رجوع به تراز (اِخ) شود.

تراز.

[تَ] (اِ) (اصطلاح فیزیک) اسبابی است که بوسیلهء آن سطوح افقی را می توان تشخیص داد، برای تعیین اختلاف ارتفاع دو نقطه نیز بکار میرود. از اقسام آن تراز آبی، تراز هوائی و تراز بنائی است. تراز آبی از دو لوله تشکیل یافته که بیکدیگر مربوطند و داخل آنها مملو از آب میباشد، سطح آب در هر لوله بواسطهء خاصیت ظروف مرتبطه در روی یک سطح افقی است. تراز هوایی لولهء خمیده ایست که در داخل آن مایع سریع الحرکتی ریخته اند و حباب هوائی نیز در داخل مایع در حرکت است، چون آلت را بر روی سطح افقی قرار دهند در منتهی حد انحنا که علامتی دارد میایستد. تراز بنائی مثلثی است متساوی الساقین که از رأس آن شاقولی آویخته شده که چون قاعدهء مثلث بر سطح افقی قرار گیرد انتهای شاقول بر وسط قاعده واقع میگردد.

تراز.

[تَ] (اِ) حاصل جنسی که از گاو و گوسفند و بز و گاومیش ماده، عاید صاحب آن شود، چنانکه به تراز دادن گاو و گوسفند و غیره، دادن آنها بکسی، با شرط آنکه او سالی فلان مقدار روغن و غیره بصاحب آن بپردازد. دندانی دادن.

تراز.

[تَ] (ع اِ) بیماری گوسفند که درحال کُشَد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || موت ناگهانی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (المنجد).

تراز.

[تَ / تِ] (اِخ) شهری است در ترکستان که منسوب است بخوبان، و معرب آن طراز باشد. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری). شهری است از ترکستان نزدیک اسپیجاب. (فرهنگ رشیدی). شهری است از ترکستان. (انجمن آرا) (آنندراج) (ناظم الاطباء). شهری است از ترکستان که اهل آن بکمال حسن شهرهء آفاق اند. (غیاث اللغات) :
یاد باد آن شب کآن شمسهء خوبان تراز
بطرب داشت مرا تا بگه بانگ نماز.فرخی.
همچنین عید بشادی صد دیگر بگذار
با بتان چگل و غالیه زلفان تراز.فرخی.
اگر نگشت هوا جای آهوان ختن
وگر نگشت زمین جای بتگران تراز.
قطران (از انجمن آرا).
چو آهوان ختن آن چراست مشک فشان
چو بتگران تراز این چراست نقش تراز؟
قطران (از انجمن آرا).
ز چین زلف مه نیکوان چین و تراز
همیشه سلسله ساز است باد و درع تراز.
قطران (از انجمن آرا).
سخنم ریخت آب دیو لعین
به بدخشان و جام و تون و تراز.ناصرخسرو.
رجوع به طراز شود.

تراز.

[تَ] (اِ) اختلاف دارایی و بدهی در حساب. بالانس(1). (فرهنگستان).
(1) - Balance.

ترازده.

[تَ دِهْ] (اِخ) از دهات هزارجریب و دودانگه. رجوع به سفرنامهء مازندران رابینو بخش انگلیسی ص122 و ترجمهء وحید ص164 شود.

ترازس منتس.

[زُ مُ تِ] (اِخ)(1) یکی از ولایات قدیمی پرتقال که در شمال شرقی این کشور قرار دارد.
(1) - Traz - os - Montes.

ترازک.

[تَ زَ] (اِخ) دهی است از دهستان کاکاوند در بخش دلفان شهرستان خرم آباد. در 24هزارگزی باختر نورآباد و 4هزارگزی باختر راه خرم آباد به کرمانشاه قرار دارد. تپه ماهور و سردسیر است و 450 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و قنات و محصول آن غلات و لبنیات، شغل اهالی زراعت است و راه مالرو دارد. ساکنین آن از طایفهء دلاوند میباشند و در ساختمان و سیاه چادر سکونت دارند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

تراز کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)هموار و مستوی کردن چیزی. || قرار دادن تراز در آخر حساب. بالانسه(1). (فرهنگستان). معادل کردن دو ستون دخل و خرج در دفاتر حساب، اعم از دفاتر بانکی یا بازرگانی. || نقش و نگار کردن :
گهی ز میغ زند بر مه دوهفته رقم
گهی ز مشک کند بر گل بنفشه تراز.
قطران (از انجمن آرا).
.
(فرانسوی)
(1) - Balancer

ترازمند.

[تَ مَ] (ص) فرهنگستان ایران این کلمه را بجای متعادل(1) گرفته است. صفت جسمی که در حالت تعادل باشد.
.
(فرانسوی)
(1) - equilibre

ترازن.

[تَ زُ] (ع مص) با همدیگر مقابل و برابر شدن، یقال: الجبلان یترازنان؛ ای یتناوحان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تقابل. (المنجد). تناوح و تقابل دو کوه. (اقرب الموارد).

ترازنامه.

[تَ مَ / مِ] (اِ مرکب) صورتی که خلاصهء دارایی و بدهی در آن نوشته شده باشد. فرهنگستان ایران این کلمه را بجای بیلان(1) اختلاف دارایی و بدهی قبول کرده است.
.
(فرانسوی)
(1) - Bilan

ترازنده.

[تَ زَ دَ / دِ] (نف) سازنده. کارساز. زیبا و نیکو کننده. زینت و جمال دهنده. آرایش کننده. رجوع به تراز (مخفف ترازنده) و ترازیدن شود.

ترازو.

[تَ] (اِ) آلتی باشد که چیزها را بدان وزن کنند. (برهان) (از انجمن آرا) (از آنندراج). آلتی که بدان وزن چیزها را معین کنند، و بتازی میزان گویند. (ناظم الاطباء). محمد معین در حاشیهء برهان آرد: پهلوی «ترازوک»(1)، ایرانی باستان «ترازو»(2)، «تره - آزو»(3)، «تره»(4) از سانسکریت «تولتی»(5)، «تولیه»(6) و «آز»(7)، از «از»،(8) سانسکریت «اج »(9) (راهنمائی کردن، راندن، پیش بردن) - انتهی. بدان که چون مردمان قدیم از سکه خبری نداشتند لهذا لابد بودند که در تجارت خود نقره و طلا را وزن کنند، چنانکه در سفر پیدایش 23:16 وارد است که ابراهیم خلیل برای بنی حت چهارصد مثقال نقره برای قسمت مغاره مکفیله رد نمود. و تجار را عادت این بود که ترازو را با خود حمل کنند و نیز محک و عیار را همراه خود داشته باشند و موسی هم امر فرمود که ترازو و سنگ و «ایفه» و «هین» باید حق باشد. (سفر لاویان 19:36). اما بسا میشد که تجار ترازوی ناراست و کیسه سنگهای مغشوش میداشتند. (کتاب هوشع 12:7، کتاب میکاه 6:11). و فعلاً صورت ترازوها در دیوارهای هیاکل مصر موجود است. (قاموس کتاب مقدس) :
جز برتری ندانی گویی که آتشی
جز راستی نجویی مانا ترازوی.
رودکی (از دیوان فرخی چ دبیرسیاقی ص401).
شنگینه برمدار ز چاکر
تا راست ماند(10) او چو ترازو.لبیبی.
نارنج چو دو کفّهء سیمین ترازو
هر دو ز زر سرخ طلی کرده برون سو.
منوچهری.
چنان دو کفّهء سیمین ترازو
که این کفّه شود زآن کفّه مایل.منوچهری.
هر کس.... مرکب است از چهار چیز... و هرگاه یک چیز از آنرا خلل افتد ترازوی راست نهاده بگشت. (تاریخ بیهقی).
چون حجت گویم به ترازوی من اندر
گر پنج هزارید پشیزی نگرائید.ناصرخسرو.
کار بی دانش مکن چون خرمنه
در ترازو بارت اندر یک پله.ناصرخسرو.
بنزد عقل حکمت را ترازوست
ز یک من تا هزاران بار صد من.
ناصرخسرو.
گفته اند عدل ترازوی خداست در زمین. (عقدالعلی).
زر به ترازو بخواه از من و با من مشو
گاهی چون زر دوروی گه چو ترازو دوسر.
مجیر بیلقانی.
آویخته کی بدی ترازو
گر زآنکه زبان بریده بودی؟خاقانی.
بوسه ای کردم آرزو، گفتی
که ترازو بیار و زر برکش.خاقانی.
اگر صد گنج زر دارد چه حاصل
که سختن را ترازوئی ندارد.خاقانی.
جمله نفسهای تو ای بادسنج
کیل زیانست و ترازوی رنج.نظامی.
مانده ترازوی تو بی سنگ و دُر
کیل تهی گشته و پیمانه پر.نظامی.
دین که قوی دارد بازوت را
راست کند عدل، ترازوت را.نظامی.
ور ترازو نیست گر افزون دهیش
از قسم راضی نگردد زابلهیش.مولوی.
من ترازوئی که میخواهم بده
خویشتن را کر مکن هر سو مجه.مولوی.
هرکه را زر در ترازوست، زور در بازوست. (گلستان).
همه جان خواهد از عشاق مشتاق
ندارد سنگ کوچک در ترازو.سعدی.
نقد هر عمر که در کیسهء پندارم بود
کمتر از هیچ برآمد به ترازوی تواَم.سعدی.
ترازو در کف بقال و من در صورتش حیران
بیا ای مشتری بنگر قمر در خانهء میزان.
وحشی.
- ترازو برافراختن؛ ترازو روان کردن. ترازو نهادن. کنایه از ترازو نصب کردن. (آنندراج) :
به سیر سپهر انجمن ساختن
ترازوی انجم برافراختن.
نظامی (از آنندراج).
و رجوع به ترازو نهادن شود.
- ترازو بر سنگ زدن؛ ظاهراً بمعنی ترازو بر زمین زدن است. (آنندراج) :
فلک یک شه برون ناورد همسنگش بموزونی
مگر زهره کنون بر سنگ خواهد زد ترازو را؟
میرحسن دهلوی (از آنندراج).
- ترازو به (بر) زمین زدن؛ کنایه از ابرام و سماجت طلب شدن. در حق معشوق عاشق کش می گویند. (از آنندراج) :
بدور او فلک خودفروش چند زند
ز مهر و ماه عبث بر زمین ترازو را؟
محمد قلی سلیم (از آنندراج).
- ترازو چشمه داشتن؛ کنایه از زیادتی و سنگینی یک پله ترازوست از پلهء دیگر. (برهان) (ناظم الاطباء) (از فرهنگ رشیدی) (از انجمن آرا) (از آنندراج). عرب گوید یقال فیه عین. (آنندراج) (فرهنگ رشیدی) :
چو غرنیجی بمحشر زنده گردد
بسنجد طاعتش ایزد بمیزان
کم آید طاعتش گوید خدایا
ترازو چشمه دارد سر بگردان.
؟ (از انجمن آرا).
- ترازو روان کردن؛ ترازو نهادن. ترازو برافراختن. کنایه از ترازو نصب کردن. (آنندراج) :
ترازوی همت روان میکنم
سبک سنگی خسروان میکنم.
نظامی (از آنندراج).
و رجوع به ترازو نهادن شود.
- ترازوی آسمان سنجی؛ ترازوی انجم. اصطرلاب :
در ترازوی آسمان سنجی
بازجستند سیم ده پنجی.نظامی.
و رجوع به ترازوی انجم شود.
- ترازوی آهنین دوش؛ یعنی آن ترازو که دستهء وی آهنین باشد. (آنندراج).
- ترازوی انجم؛ کنایه از اصطرلاب. (آنندراج) (ناظم الاطباء) :
بسیر سپهر انجمن ساختند
ترازوی انجم برافراختند.نظامی.
- ترازوی پولادسنجان؛ کنایه از نیزه و سنان مبارزان است. (برهان) (ناظم الاطباء). نیزهء مبارزان. (فرهنگ رشیدی) (غیاث اللغات) (فرهنگ خطی کتابخانهء سازمان). مزیدعلیه ترازوی پولادسنج که ترکیب توصیفی است، و ترازو کنایه از نیزه که صورت ترازو دارد در حق آنکه در وسط آن جای قبض میباشد و هر دو طرف آنرا که یکی را بزبان هندی پهل خوانند و دوم را بوری نامند، بدو کفهء ترازو مناسب است، و می توان گفت که الف و نون در این ترکیب علامت جمع است و پولادسنج کنایه از مردم مباشر به اسلحه، و بر این تقدیر ترازوی پولادسنجان کنایه از نیزهء مبارزان بود :
ترازوی پولادسنجان به میل(11)
ز کفّه بکفّه همی راند سیل.
نظامی (از فرهنگ رشیدی).
- ترازوی دوسر؛ ترازوی قلب. ترازوی خلاف عدل :
گر زآنکه چون ترازوی دونان دوسر نئی
زآن شیرزاد سنبله بالا چه خواستی؟خاقانی.
و رجوع به ترازوی عدل و ترازوی سنگ زن شود.
- ترازوی راستانه؛ ترازو که در هر دو کفهء آن کمی و بیشی نباشد. ترازوی عدل :
این عالم سنگ است و آن دگر زر
عقل است ترازوی راستانه.ناصرخسرو.
و رجوع به ترازوی عدل شود.
- ترازوی زر؛ کنایه از آفتاب عالمتاب است. (برهان). کنایه از آفتاب، و ترک چین و ترک نیمروز و ترنج زر و ترنج مهرگان مترادف آنست. (آنندراج). ترک چین و ترک نیمروز و ترنج زر و ترنج مهرگان کنایه از آفتاب است. (انجمن آرا). آفتاب. (ناظم الاطباء).
- ترازوی سخن؛ وسیلهء سنجش سخن. دانش و علمی که سخن صواب را از ناصواب بازشناسد. منطق. علم میزان :
آنکه ترازوی سخن سخته کرد
بختوران را بسخن پخته کرد.نظامی.
-ترازوی سنگ زن؛ ترازو که یک پلهء آن زیاده باشد و دیگر کم. (غیاث اللغات). مثل ترازوی قلب، و آنرا تنها سنگ زن نیز گویند. (آنندراج) :
زنان را ترازو بود سنگ زن
بود سنگ مردان ترازوشکن.(12)
نظامی (از آنندراج).
- ترازوی شرع؛ میزان دین. محک شرع. اصولی که به آن وسیله در شرع صواب را از ناصواب بازشناسد. حکم شرعی. حکم خدایی. دین :
در ترازوی شرع و رشتهء عقل
فلسفه فلس دان و شعر شعیر.خاقانی.
-ترازوی عاشقی؛ محک عاشقی. وسیلهء آزمایش عاشق :
اینجا و در دمشق ترازوی عاشقی است
لاف از دمشق بس که ترازوت بی زر است.
خاقانی.
- ترازوی عدل؛ ترازو که به سنجیدن در هر دو پلهء آن کمی و بیشی نباشد بلکه برابر باشد. (غیاث اللغات) (آنندراج).
و رجوع به ترازوی راستانه شود.
- ترازوی قلب؛ ترازوی که یک طرفش کم بود و طرف دیگر زیاده. (آنندراج) :
ای کرده ترازو نمایان
میزان و حمل دو کفّهء آن
سنجیده دغل همیشه بازوت
قلب است بهر دو سر ترازوت.
واله هروی (خطاب به آفتاب، از آنندراج).
-ترازوی قیامت؛ ترازوی که روز قیامت اعمال مردم بدان بسنجند. (آنندراج). ترازوی محشر. ترازوی یوم الحساب. میزان :
تا چو عمل سنج سلامت شوی
چرب ترازوی قیامت شوی.نظامی.
در ترازوی قیامت نیست صائب سنگ کم
عشق در یک پله دارد کعبه و بتخانه را.
صائب.
مهیا شو دلا در عشق انواع ملامت را
که سنگِ کم نمی باشد ترازوی قیامت را.
صائب (از آنندراج).
- ترازوی کلام؛ میزان شعر. (ناظم الاطباء). و رجوع به ترازوی نظم شود.
- ترازوی محشر؛ ترازوی قیامت. میزان :
سنگی است حلم او که نگردد ز سیل خشم
آن سنگ در ترازوی محشر نکوتر است.
خاقانی.
و رجوع به ترازوی قیامت شود.
- ترازوی نارنج؛ اطفال جهت بازی از پوست ترنج و لیمو و غیره میسازند :
بر مه آن روز ترنج ذقنش می چربید
که ببازیچهء نارنج ترازو میساخت.
جامی (از آنندراج).
- ترازوی نظم؛ کنایه از علم عَروض که اوزان و بحور شعر بدان معلوم میشود. (آنندراج). و رجوع به ترازوی کلام شود.
- ترازوی یوم الحساب؛ ترازوی محشر. ترازوی قیامت. میزان :
جانْشان گران چو خاک و سر بادسنجشان
بی سنگ چون ترازوی یوم الحسابشان.
خاقانی.
و رجوع به ترازوی قیامت شود.
- علم ترازو؛ علم منطق :
یکی علم منطق که او علم ترازوست. (دانشنامهء علائی).
رجوع به منطق شود.
- کج ترازو؛ آنکه ترازویش کج و ناراست باشد. آنکه ترازوی او دوسر و قلب باشد :
سوم کج ترازوی ناراست خوی
ز فعل بدش هرچه خواهی بگوی.
سعدی (بوستان).
|| نام برج میزان هم هست که ازجملهء دوازده برج فلکی است. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج). برج هفتم از دوازده برج فلکی که بتازی میزان گویند و چون خورشید در مقابل آن درآید اول فصل پائیز و استوای لیل و نهار بود. (ناظم الاطباء). خوارزمی، ترازک. (از حاشیهء برهان چ معین) :
چو کیهان ببرج ترازو شود
جهان زیر نیروی بازو شود.فردوسی.
ز برج بره تا ترازو جهان
دمی تیرگی دارد اندر نهان.فردوسی.
باز دوپیکر و ترازو و دول
ز هوا یافت بهره بیش ممول.سنائی.
گوئی بهای بادهء عیدی است آفتاب
زآن رفت در ترازو و سختند چون زرش.
خاقانی.
فلک طفل خویی است، کاندر ترازو
ز خورشید نارنج گیلان نماید.خاقانی.
چون زر سرخ سپهر، سوی ترازو رسید
راست برابر بداشت کفّهء لیل و نهار.خاقانی.
چو زهره برگشاده دست و بازو
بهای خویش دیده در ترازو.
نظامی (خسرو و شیرین چ وحید ص106).
تا شب او را چقَدَر قَدْر هست
زهرهء شب سنج ترازو بدست.نظامی.
کنون که خور به ترازو رسید و آمد تیر
شدند راست شب و روز چون ترازو و تیر.
؟ (از سندبادنامه ص163).
- ترازوی چرخ؛ برج میزان باشد. (آنندراج) (ناظم الاطباء).
- ترازوی فلک؛ برج میزان. (آنندراج). ترازوی چرخ. (ناظم الاطباء) :
گر بهمه ترازوئی زرّ خلاص درخورد
خور به ترازوی فلک هست چو زر به درخوری.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص429).
باز چو زرّ خالصش سخت ترازوی فلک
تا حلی خزان کند صنعت باد آذری.خاقانی.
بخت بر زرهای انجم در ترازوی فلک
نقش نام اخستان کامران انگیخته.خاقانی.
|| قوّت و پایه. (ناظم الاطباء).
- همترازو؛ هم قوت و همپایه. (انجمن آرا) (آنندراج) (ناظم الاطباء) :
سیه کولهء گردبازو منم
گران کوه را همترازو منم.نظامی.
بداد و دهش چیره بازو بود
جهانبخش بی همترازو بود.نظامی.
بکوشید با همترازوی خویش.نظامی.
|| سقوط. || قلع و قمع. || فرار از جنگ. (ناظم الاطباء). || ادراک و درک. (برهان). عقل. (انجمن آرا) (آنندراج). فهم و دریافت. (ناظم الاطباء). || عدل و عدالت. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج). عدل و عدالت و اعتدال. (ناظم الاطباء). بهمهء معانی رجوع به میزان شود.
(1) - tarazuk.
(2) - tarazu.
(3) - tara - azu.
(4) - tara.
(5) - tulati.
(6) - tulya.
(7) - az.
(8) - az.
(9) - aj. (10) - ن ل: باشد.
(11) - در آنندراج: به کیل.
(12) - محققین بر آنند که در این بیت بمعنی مذکور نیست زیرا که در مصرع دوم بیان زور و دلیری است، پس معنی بیت آن باشد که ترازو زنان را سنگ زن است یعنی زنان همین قدر زور دارند که ترازو بردارند و ترازو اینها را سنگ میزند و سنگ و قدر مردان چنانست که ترازو را میشکند. یعنی زن چنان باید و مرد چنین. پس این انشائی است در صورت اخبار. (آنندراج).

ترازوبره.

[تَ بَ رِ] (اِخ) دهی از دهستان دینور است که در بخش صحنهء شهرستان کرمانشاه و 50هزارگزی شمال باختری صحنه و چهارهزارگزی جنوب کندوله قرار دارد. دامنه ای سردسیر است و 327 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات و توتون است. شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد و در تابستان اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

ترازوج.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان خورش رستم بخش شاهرود است که در شهرستان هروآباد و در 16هزاروپانصدگزی شمال هشجین و 8هزاروپانصدگزی شوسهء هروآباد قرار دارد. کوهستانی و معتدل است و 354 تن سکنه دارد. آب آن از دو رشته چشمه و محصول آنجا غلات و سردرختی است. شغل اهالی گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

ترازوخانه.

[تَ نَ / نِ] (اِ مرکب) قاب ترازو. پلهء ترازو. کفهء ترازو. (یادداشت بخط مؤلف) : و از وی [ از آمل طبرستان ] آلاتهای چوبین خیزد چون کفچه و شانه و شانهء نیام و ترازوخانه و کاسه و طینوری... (حدود العالم).

ترازودار.

[تَ] (نف مرکب) وزّان. سنجنده. وزن کننده. آنکه دارای ترازوست و اشیاء را سنجد و وزن کند. آنکه چیزها را در ترازو کشد و تعیین وزن آنها کند. ترازوسنج :
سرم زآن جفت زانو شد که از تن حلقه ای سازم
در آن حلقه ترازودار، بیاعان روحانی.
خاقانی.
فرستم تا ترازودار شاهان
جوی چندم فرستد عذرخواهان.نظامی.
سنگ کم گر نزدی ماه ترازودارم
بار دل همچو ترازو نشدی بسیارم.(1)
سیفی (از آنندراج).
(1) - ترازو برج میزان را هم گویند، از این جهت با لفظ ماه طرف ایهام پیدا کرده است. (آنندراج).

ترازوداری.

[تَ] (حامص مرکب) عمل ترازودار. شغل کسی که در دکانها و کاروانسراها و جز آنها کار توزین اشیاء را بعهده دارد :
نسیمش در بها همسنگ جان بود
ترازوداری زلفش بدان بود.نظامی.

ترازودان.

[تَ] (اِ مرکب) کپهء ترازو. (ناظم الاطباء). || غلاف ترازو. غلاف میزان. طرازدان. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

ترازو زدن.

[تَ زو زَ دَ] (مص مرکب)چون روستائی در شهر وارد شود بازاریان ترازوی مس یا برنج بردارند و در قفای او روان شده آن ترازو را بهم زنند تا آوازی از آن برآید و مردم شهر مطلع شده هنگامهء ریشخند گرم کنند. (آنندراج) :
از پی عقل، جنون گرم ترازو زدن است
شهر دیوانه کند مردم صحرایی را.
ملا سالک قزوینی (از آنندراج).

ترازو ساختن.

[تَ تَ] (مص مرکب)ترازو کردن. ساختن و درست کردن ترازو :
ز نارنج اگر طفل سازد ترازو
که نارنج و زر هر دو یکسان نماید.خاقانی.
رجوع به ترازو کردن شود.

ترازوسنج.

[تَ سَ] (نف مرکب) سنجندهء ترازو. وزّان. ترازودار :
دست کیوان شده ترازوسنج
سخته از خاک تا به کیوان گنج.نظامی.

ترازو شدن.

[تَ شُ دَ] (مص مرکب)کنایه از برابر شدن دو غنیم باشد در شجاعت و زور. (برهان). برابر و مقابل شدن دو غنیم چنانکه هیچ یک بر دیگری غلبه نکند و ظفر نیابد. (فرهنگ رشیدی). کنایه از برابر شدن دو غنیم باشد چنانکه هیچکدام بر دیگری غلبه نتواند کرد و ظفر و نصرت نتواند یافت. (انجمن آرا). مقابل شدن و برابر شدن. (غیاث اللغات). کنایه از برابر شدن دو فوج چنانکه هیچکدام بر دیگری غلبه نتواند کرد و ظفر نتواند یافت. (آنندراج). برابر شدن دو غنیم در شجاعت و زور با هم. (ناظم الاطباء). || در بعضی از فرهنگها بمعنی افتادن و پیچیدن و گریختن از جنگ مرقوم است. (انجمن آرا). || یک سر تیر و نیزه از چیزی گذشتن و ماندن نصفی از آن بطرف کماندار. (غیاث اللغات). صاحب آنندراج در ذیل «ترازو شدن تیر از چیزی» آرد: بیرون رفتن و گذشتن یک نصف تیر از نشانه، و بر این قیاس ترازو شدن شاخ و مژگان و مانند آن :
تا اشارت کرده ای دل صید ابرو میشود
این کمال را تا کشی تیرت ترازو میشود.
اشرف (از آنندراج).
چون کمان هرچند مشت استخوانی گشته ایم
می شود از جوشن گردون ترازو تیر ما.
صائب (ایضاً).
کشیده ز هر سو بچرخ برین
ترازو شده شاخ گاو زمین.
میرزا طاهر وحید (در تعریف منار، ایضاً).
-ترازو شدن کمان؛ محض ادعا است، مثل مادربختن، و حال آنکه مادربخطا لفظی است مشهور و این نوعی از تفنن بود :
نه خال است آنکه ظاهر از میان آن دو ابرو شد
ز شوخی این کمان بیش از خدنگ از دل ترازو شد.
سیدعبدالله حالی (از آنندراج).

ترازوشکن.

[تَ شِ کَ] (نف مرکب)شکنندهء ترازو. وزنه و باری که در سنجش ترازو را شکند. سنگین. وزین :
زنان را ترازو بود سنگ زن
بود سنگ مردان ترازوشکن.نظامی.

ترازو کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)ترازو ساختن. ترازو درست کردن :
بس طفل کآرزوی ترازوی زر کند
نارنج از آن خَرَد که ترازو کند ز پوست.
خاقانی.
گرچه ز نارنج پوست طفل ترازو کند
لیک نسنجد بدان زیرک زرّ عیار.خاقانی.
صاحب آنندراج در ذیل «ترازو کردن تیر» آرد: متعدی ترازو شدن تیر :
در همان گرمی کشد بر سیخ تا نخجیر را
ناوکش را شصت صاف او، ترازو کرده است.
معز فطرت (از آنندراج).
رجوع به ترازو شدن شود. || در تداول عامه، وزن کردن. سختن و سنجیدن.
- دل را ترازو کردن؛ کنایه از قضاوت صحیح کردن و درست اندیشیدن :
بیائیم و دل را ترازو کنیم
بسنجیم و نیرو ببازو کنیم.فردوسی.

ترازو گشتن.

[تَ گَ تَ] (مص مرکب)ترازو شدن :
نیم آگاه از زلف بلندش اینقدر دانم
که از دلها ترازو گشت مژگان رسای او.
صائب (از بهار عجم و آنندراج).
و رجوع به ترازو شدن شود.

ترازوله.

[تَ لِ] (اِخ) دهی از دهستان سورسور است که در بخش کامیاران شهرستان سنندج و در 32هزارگزی شمال خاوری کامیاران و کنار رودخانهء گاورود قرار دارد. کوهستانی و سردسیر است و 403 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و رودخانهء گاورود و محصول آنجا غلات و لبنیات است و شغل اهالی زراعت و گله داریست. راه مال رو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

ترازومثقال.

[تَ مِ] (اِ مرکب) ترازوئی خرد در جعبهء چوبین که در آن سنگهای فلزین با جاهای مخصوص تعبیه کنند و وزنه ها غالباً دوازده مثقال تا ربع مثقال باشد، و نیز در درون آن جعبه برای قرار دادن نخود و جو و غیره جهت کشیدن جواهر و طلا و داروهای سمی و مانند آن جایی باشد.

ترازو نهادن.

[تَ نِ / نَ دَ] (مص مرکب)ترازو برافراختن. ترازو روان کردن. کنایه از ترازو نصب کردن. (آنندراج) :
بزرگان ایران بفرهنگ او
ترازو نهادند بر سنگ او.
نظامی (از آنندراج).
و جناب خیرالمدققین در شرح بیت... می فرماید یعنی ترازو نصب کردند به امید سنگ و وقر او، یعنی خواستند که موازن و مقلد او شوند و عقل و فِراستی که او دارد ایشان را هم حاصل باشد یا آنکه ترازوی امتحان در دست داشتند و سنگ خرد هر یکی را امتحان می نمودند چون نوبت بعقل وی رسید و آن را زبردست خردهای خویش یافتند دانستند که ترازوی قیاس ما تحمل آن نمی تواند کرد و خواهد شکست، ترازو ز دست افکندند و از آن اندیشه بازآمدند. (آنندراج).

ترازه آس.

[تْرا / تِ زِ] (اِخ)(1) یکی از سناتورهای روم که علیه نرون برخاست و محکوم بمرگ شد و در سال 66 م. اعدام گردید.
(1) - Thraseas.

ترازی بول.

[تْرا / تِ] (اِخ)(1) ژنرال آتنی که سی تن از حکام خودسر آتن را برانداخت و رژیم دمکراسی را در آتن برقرار ساخت و در سال 388 ق.م. کشته شد.
(1) - Thrasybule.

ترازیدن.

[تَ دَ] (مص) ساختن و آراستن. (آنندراج). ساختن و زینت دادن و آرایش کردن. (ناظم الاطباء). نیکو کردن، و طراز نیز گویند. (از لغت فرس اسدی چ اقبال ص148 ذیل تراز، فعل امر از ترازیدن). چنانکه میدانیم در رسم الخط متأخرین به طاء مهمله می نویسند. (آنندراج) :
مجلس نزهت بسیج و چهرهء معشوق بین
خامهء رامش تراز و فرش دولت گستران.
؟ (از لغت فرس اسدی ایضاً).
|| زردوزی نمودن. (ناظم الاطباء). رجوع به طرازیدن شود.

تراژان.

[تْرا / تِ] (اِخ)(1) مارکوس اولپیوس تراژانوس کرینیتوس(2). یکی از امپراتوران بزرگ روم است که بسال 52 م. در ایتالیکا(3) (اسپانیا) متولد شد. پدرش مردی نوخاسته بود و مورد حمایت امپراتور وسپازین(4) قرار گرفت و بمقام کنسولی رسید. تراژان ابتدا در خدمت سپاهی پدر قرار داشت و سپس او هم بمقام کنسولی و بفرماندهی سپاه رسید، آنگاه امپراتور نروا(5) او را بجانشینی خود برگزید. وی پس از درگذشت نروا بسال 98 م. به امپراتوری روم رسید. او با کارهای مفیدی که انجام میداد سنای روم را بشدت پیرو خویش ساخت و مانند امپراتور نروا به حمایت کودکان فقیر همت گماشت. وی در پیشرفت امور کشاورزی کوشش فراوان کرد و نسبت به تفرقه اندازان بی رحمانه رفتار می کرد. مردی زیرک و کاردان و بلندپرواز بود و از مکاتبات او برمی آید که در فراگرفتن مطالب، جدی بلیغ داشت. تراژان نسبت به مسیحیان ظلم و بیدادگری فراوان کرد. وی در ساختن ابنیه علاقهء فراوان داشت و در عین حال تشکیلات دهندهء قابل توجه و سرداری کم نظیر بشمار می آمد. او بماوراء دانوب حمله برد و داکی ها یا داس ها(6) را شکست داد و بسال 114 م. بطرف مشرق حمله برد و ارمنستان را بتصرف درآورد و مقدمات جنگ بزرگی را با خسرو (اشک بیست وچهارم) فراهم ساخت و در سال 116 م. پارتها را شکست داد و از دجله گذشت و شهر تیسفون را تصرف کرد. خسرو اشکانی با خانواده و خزانه از شهر گریخت زیرا صلاح نمیدید که در دشت با قشون روم درآویزد. در آخر سال 116 م. طغیان مردم ایران بر ضد لشکریان تراژان شروع شد و کوشش های امپراتور روم مفید واقع نگردید و ناگزیر به عقب نشینی گشت و هنوز کار بسامان نرسیده بود که تراژان در سال 117 م. درگذشت و آن همه کوشش های امپراتور بلندپرواز روم که می خواست مانند اسکندر جهانگشایی کند بی نتیجه ماند. و رجوع به تاریخ ایران باستان ج 3 صص2469 - 2487 شود.
(1) - Trajan.
(2) - Marcus Ulpius Trajanus Crinitus.
(3) - Italica.
(4) - Vespasien.
(5) - Nerva.
(6) - Daces.

تراژدی.

[تْرا / تِ ژِ] (فرانسوی، اِ)(1) واقعهء هلاکت و حادثه ای که آخرش مصیبت سخت است. (فرهنگ نظام). مأخوذ از «تراگوئیدیا(2)»ی یونانی است، و آن اشعار حزن انگیزی است که بطور کلی اساس داستان آن بر افسانه ها، یا حوادث تاریخی قرار دارد. قهرمانان داستان های مذکور از اشخاص نامدار و مشهور انتخاب می شوند و حادثهء مهمی ابداع می گردد که آن حادثه اعم از این که عشقی یا جنگی باشد غالباً دارای نتایج تأثرانگیز و دردناکی است و صحنه های داستان بنحوی طراحی می شود که انعکاس بدبختی ها و رنج های آن، روح خواننده را بشدت منقلب می سازد. داستانهای غم انگیز و غم انجام. تراژدی نخست بوسیلهء مردم یونان پس از حماسه سرائی و اشعار غنایی بوجود آمد، و بطور قطع می توان گفت که تراژدی در دوران جنگهای مدیک(3) گسترش یافت و در قرن پنجم ق.م. عالیترین آثار آن بوجود آمد و سپس در قرن چهارم ق.م. دورهء زوال و اضمحلال آن در یونان شروع شد.
اصولاً تراژدی از مراسم مذهبی دیونیسوس(4)(ذینوسس) ناشی گشت، زیرا نیایش و پرستش خدا در این مذهب چنان بود که مطالب و شیوه های تازه و جالبی در اشعار غنائی وارد می شد که از آن جمله است ستایش و تهییج احساسات و تناوب در ناله ها و آوازهای سرورانگیز. همچنین نیایش در این مذهب با بیان حالات عاطفی و بوسیلهء حرکات چهره و اندام انجام می گرفت. رجوع به اسخیلوس در همین لغت نامه شود. تراژدی روم عمر چندانی نداشت و در پایان قرن سوم ق.م. جلوه ای کرد و خاموش گشت. آنگاه در دورهء رنسانس(5) تراژدی در فرانسه و آلمان و ایتالیا و اسپانیا و انگلستان بار دیگر وارد میدان هنر گشت و آثار درخشانی پدید آمد.
(1) - Tragedie. ,(یونانی)
(2) - Tragoidia .(لاتینی)Tragadia
(3) - Medique.
(4) - Dionysos.
(5) - Renaissance.

تراس.

[تِ] (ع اِ) جِ تُرْس. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد). رجوع به تُرس شود.

تراس.

[تَ راس س] (ع مص) با یکدیگر راز گفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از المنجد) (از اقرب الموارد).

تراس.

[تَرْ را] (ع ص) سپرساز. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (المنجد) (اقرب الموارد). سپردوز. (مهذب الاسماء) || خداوند سپر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (المنجد) (اقرب الموارد). سپردار. (مهذب الاسماء).

تراس.

[تْرا / تِ] (اِخ)(1) قسمت شمالی یونان قدیم که امروز در قسمت جنوب بلغارستان قرار دارد، و آن قسمت از تراس که اکنون در یونان واقع است ناحیه ایست که بلغارستان را از دریای مدیترانه جدا می سازد و 336700 تن سکنه دارد. نصرالله فلسفی در تاریخ قدیم فوستل دو کولانژ آرد: تراس یا تراسا(2) و یا تراکس(3) یکی از نواحی یونان قدیم بود که امروز بلغارستان و روملی «؟»(4)از آن تشکیل یافته است. یونانیان قدیم زمانی تمام سرزمین اروپا را که در شمال یونان واقع بود تراس می گفتند. رجوع به تراکیا شود.
(1) - Thrace. (2) - ظ: تراسیا.
(3) - Thrax. (4) - ظ: رومانی.

تراسل.

[تَ سُ] (ع مص) بیکدیگر پیغام و رسول فرستادن. (زوزنی). همدیگر نامه فرستادن و جز آن، یقال تراسلوا؛ اذ ارسل بعضهم الی بعض. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). همدیگر فرستادن نامه و جز آن. (آنندراج): تراسل القوم؛ ارسل بعضهم الی بعض و فعل مثلما یفعل الاَخر علی وجه التتابع. (اقرب الموارد) (المنجد).

تراسنی.

[] (اِ) از اسماء هور است بشب. رجوع به ماللهند بیرونی ص174 شود.

تراسة.

[تِ سَ] (ع اِ) سپرسازی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد).

تراسی.

[تَرْ را] (ص نسبی) منسوب به ترسه، که سپرفروش و سپرسازی را افاده می کند. (سمعانی).

تراسیا.

[تْرا / تِ] (اِخ) رجوع به تراس (اِخ) و تراکیا شود.

تراسی بول.

[تْرا / تِ] (اِخ)(1) از بزرگان آتن در دوران اسکندر مقدونی و طرفدار ایرانیها بود. رجوع به تاریخ ایران باستان ج 2 ص1271 و ترازی بول(2) و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Thracybule.
(2) - Thrasybule.

تراش.

[تَ] (اِمص، اِ) طمع و توقع. (برهان) (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (انجمن آرا) (فرهنگ رشیدی). کنایه از طمع باشد. (انجمن آرا) :
همه یار تو از بهر تراشند
پی لقمه هوادار تو باشند.ناصرخسرو.
در تراش اهل طمع(1) خوش دل خراش افتاده اند
میکنم هموار(2) خود را در تراش دیگرم.
ظهوری (از فرهنگ رشیدی) (از آنندراج).
|| شکلِ تراشیدن. شکل تراشیدگی. طرز تراشیدن چیزی، چون تراش قلم و تراش الماس و تراش شانه. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : و بزمین عراق دوازده قلم است هر یکی را قد و اندام و تراشی دیگر. (نوروزنامهء منسوب به خیام). || تراشیدن چیزی. (آنندراج). اسم مصدر از تراشیدن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || (نف مرخم) تراشنده. (بهار عجم) (آنندراج). تراشنده، و همیشه بطور ترکیب استعمال می شود. (ناظم الاطباء).
- اشکال تراش؛ کسی که کاری را بر دیگران سخت و مشکل سازد و مانع پیشرفت کاری گردد.
- الماس تراش؛ آلت یا کسی که الماس را تراش دهد. تراشندهء الماس.
- بت تراش؛ کسی که بت سازد. بتگر. سازندهء صنم : آزر بت تراش که جواب حجت پسر نداشت بجنگش برخاست. (گلستان).
-بهانه تراش؛ بهانه گیر. کسی که بهانه گیرد :
جنون بهانه تراش است و شوق طفل مزاج
ز رقص ذره مرا وجد و حال می گیرد.
صائب (از بهارعجم).
- پنیرتراش؛ آلتی برای تراشیدن پنیر از خیک.
- پیکرتراش؛ مجسمه ساز. بتگر.
- خاراتراش؛ که سنگ خارا تراشد و هموار سازد :
ز خاراتراشان احکام کار
که بر کوه دانند بستن حصار.نظامی.
-خاصه تراش؛ دلاک مخصوص شاه یا امیر یا حاکم. رجوع به خاصه تراش شود.
- خودتراش؛ آلتی که تیغهء نازک و خردی در آن تعبیه کنند، تراشیدن موی صورت یا جز آن را.
- ریش تراش؛ تراشندهء ریش.
- || تیغ و جز آن که موی صورت را بدان تراشند.
- سخن تراش؛ شاعر. (ناظم الاطباء). سخن پرداز.
- سرتراش؛ سلمانی. کسی که سر دیگران را تراشد.
- سُم تراش؛ تیغهء آهنی با دستهء بلند که نعلبندان سم ستوران را بدان تراشند و هموار سازند.
- سنگ تراش؛ حجار. کسی که سنگ را به شکل های مختلف تراشد و هموار سازد.
- شانه تراش؛ کسی که شانهء چوبین سازد.
- قاشق تراش؛ سازندهء قاشق چوبین.
- قلمتراش؛ چاقویی خرد که بدان قلم را تراشند.
- مضمون تراش؛ کسی که معنی را از پیش خود گوید و جعل کند. (ناظم الاطباء).
- هنرتراش؛ در بیت زیر بمعنی ضعیف کننده و ناچیزگیرندهء هنر است :
به حسن و قبح جهانت چه کار افتاده ست
به عیب خلق مبین و هنرتراش مباش.
سالک یزدی (از بهار عجم).
- یخ تراش؛ آلتی که برای تراشیدن یخ پالوده بکار رود.
|| (ن مف مرخم) تراشیده را گویند. (برهان). تراشیده شده. (ناظم الاطباء).
- آجرِ تراش؛ آجری که صیقلی شده باشد.
- الماسِ تراش؛ الماسی که آنرا تراش داده باشند.
- پاتراش؛ که کاملاً تراشیده شده باشد، چون سر و روئی که موهای آن از بن تراشیده شده باشد.
- ناتراش؛ ناتراشیده. کنایه از بی ادب و ناهموار. (آنندراج).
|| (اِ) زائدی که هنگام آراستن چیزی برزده و تراشیده جدا کرده باشند، و آنرا تراشه و خراش و خراشه نیز گویند. (شرفنامهء منیری) :
عرش او بود محمد که شنودند از او
سخنش را دگران هیزم بودند و تراش(3).
ناصرخسرو.
|| افتخار. || نفع. (غیاث اللغات) :
تیغ بلارک ارچه ز گوهر توانگر است
پیوسته هم ز پهلوی تیغت کند تراش.
سپاهانی (از شرفنامهء منیری).
|| میل. || تیغ دلاکی و چاقو. || حک و محکوک. (ناظم الاطباء). || آرایش. (غیاث اللغات).
(1) - در انجمن آرا: در تراش اهل دل.
(2) - در انجمن آرا: همواره.
(3) - مرحوم دهخدا در حاشیهء دیوان این کلمه را بدینصورت: «هیزم پوده ند و تراش» تصحیح کرده اند.

تراش خراش.

[تَ خَ] (ص مرکب)خوش شکل و خوش نما. (ناظم الاطباء).

تراش دادن.

[تَ دَ] (مص مرکب)تراشیدن. || بریدن شاخهای زاید و کوچک درخت را تا شکلی بهتر گیرد. (یادداشت مؤلف).

تراش زدن.

[تَ زَ دَ] (مص مرکب)تراشیدن و ستردن موی. (آنندراج) :
خط را زدی تراش و جهان در ندامت است
مصحف سپید گشت نشان قیامت است.
عبدالرزاق فیاض (از آنندراج).

تراشش.

[تَ شِ] (اِمص) تراشیدن. || (اِ) صورت حکاکی شده. || قطعه ای از حجاری. || تراشهء هر چیز و ستردگی. (ناظم الاطباء) :
سیم و سنگ است پیش دیدهء آنک
هر تراشش ز کلک او گهر است.خاقانی.

تراشش قلم.

[تَ شِ شِ قَ لَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) میدان قلم. جِلْفه.

تراشکار.

[تَ] (ص مرکب، اِ مرکب) آنکه در کارخانه متصدی تراشیدن آهن و پولاد است.

تراشکاری.

[تَ] (حامص مرکب) عمل تراشکار، چون خواهند ابزاری سازند و یا قطعهء فرسودهء ماشینی را عوض کنند قطعهء آهن یا پولادی را در ماشین های مخصوصی قرار دهند و با دقت کافی و تراشیدن آن قطعه از آهن و پولاد ابزار مورد نظر را سازند. رجوع به تراشکار شود.

تراش کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)عبارت از آن است که مانند چیزی که خواسته باشند بسازند و آن چیز که ساخته شود، بعینه مانند منقول عنه گردد. (آنندراج). || تراش کردن درخت؛ بریدن شاخه های زاید آن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || تراشیدن ریش. (ایضاً). || تراشیدن. برداشتن از روی چیزی با آلتی بُرنده. (ایضاً) :
بقوت تو من از جملهء بنی آدم
تراش کردم چیزی چو کفشگر ز ادیم.
سوزنی.

تراشنده.

[تَ شَ دَ / دِ] (نف) حلاق. (ملخص اللغات حسن خطیب کرمانی). سرتراش. سلمانی :
مگر کآن غلام از جهان درگذشت
بدیگر تراشنده محتاج گشت.نظامی.
تراشنده استادی آمد فراز
بپوشیدگی موی او کرد باز.نظامی.
تراشنده کاین داستان را شنید
به از راست گفتن جوابی ندید.نظامی.
|| تراش دهنده، چون تیشهء سنگتراشان، یا درودگران و جز آنها :
هم طبع او چو تیشه تراشنده
هم خوی او برنده چو منشارش.خاقانی.

تراشه.

[تَ شَ / شِ] (اِ) (از: تراش + ه، پسوند نسبت) تراشیده شده و آنچه از تراش برآمده باشد. (از برهان). آنچه از تراشیدن چیزی بهم رسد چون تراشهء چوب و تراشهء قلم و تراشهء خربزه و مانند آن. (آنندراج). آنچه هنگام تراشیدن چوب و قلم ریزد. (فرهنگ رشیدی). آنچه از تراشیدن چوب و جز آن فروریزد. (ناظم الاطباء). تراش. (شرفنامهء منیری). آنچه هنگام تراشیدن قلم و چوب فروریزد. (انجمن آرا): قَلامة؛ تراشه و چیدهء ناخن. نُحاته؛ تراشه. (منتهی الارب). حکیم الملک محمدحسن شهرت بدین معنی تراشیده بسته، چنانکه گوید:
مه نو که بر آسمان جای اوست
تراشیدهء ناخن پای اوست
و در این تأمل است، چه آنچه از ناخن گیرند آنرا تراشه خوانند و تراشیده صفت ناخن و سم و امثال آن واقع میشود، و حیدر در تعریف نعلبند:
مه بدر تا دید از آن ماه رو
تراشیده شد چون سم اسپ ازو.
(از آنندراج).
کمتر تراشهء قلم او عطارد است
زشت آید ار عطارد کیهان شناسمش.
خاقانی.
هر تراشه(1) کز سر اقلام او انداخت تیغ
سربهای تاجداران نسیبش یافتم.خاقانی.
گفت هر دینی که درو بنفس غریزی تراشهء قلم زر شود آن دین باطل نبود، ایمان آورد و قبیله ایمان آورند. (تذکرة الاولیاء عطار).
گر ابن مقله دگرباره در جهان آید
تراشهء قلمت را بدیده برْباید.
؟ (از انجمن آرا).
چنان خطی که اگر ابن مقله زنده شود
تراشهء قلمت را به مقله بردارد.
؟ (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
|| هلال واری از خربزه و هندوانه را نیز گویند. (برهان) در گیلکی تریشه(2). (حاشیهء برهان چ معین). هلال واری که از خربزه و هندوانه جدا کنند. (ناظم الاطباء) : بگیرند تراشهء کدو، تراشهء خیار و شکوفهء بید و برگ خبازی همه را بکوبند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). || آلتی است آهنی که ازو سنگ را می تراشند. (غیاث اللغات). قیاساً از این کلمه که مرکب از تراش مفرد امر حاضر تراشیدن و «ه» علامت اسم آلت است چون کلمهء مناسب بر سر آن درآرند اسم آلت توان ساخت. (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
(1) - ن ل: هر تراشش.
(2) - tarisha.

تراشه.

[تْرا / تِ شِ] (فرانسوی، اِ)(1) آلت تنفس حیوانات. این کلمه در بعضی کتب علمی زبان فارسی آمده: و دیگری کشتن لارو است و چون در این مرحله تنفس بواسطهء تراشه هائی که بتوسط سوراخها در سطح بدن باز میشوند و مستقیماً مجاور هوای خارج هستند هرگاه بطریقه ای مانع دم نوزاد شوند حشره دیگر نمی تواند زندگی کند. (از جانورشناسی عمومی ج 1 ص132).
(1) - Trachee.

تراشه چین.

[تَ شَ / شِ] (نف مرکب)ریزه چین. (آنندراج). خوشه چین. (ناظم الاطباء). ریزه خوار :
تراشه چین سخایش سپهر بی سروپای
نواله خوار نوالش جهان بی بن وبار.
کمال اسماعیل (از شرفنامهء منیری).
خورشید رخش بخواب دیدم
صد همچو قمر تراشه چین داشت.
طالب آملی (از آنندراج).
دلش چو بحر، دوصد ابر را نواله دهد
کَفَش هزار چو دریا تراشه چین دارد.
نجیب الدین جرفادقانی (از آنندراج).
|| آنکه تراشهء چوب برمی چیند. (ناظم الاطباء).

تراشیدن.

[تَ دَ] (مص) ستردن موی و جز آن. (ناظم الاطباء). از تراش + یدن (مصدری)، پهلوی «تاشیتن»(1)... سغدی «تش»(2) (بریدن)... گورانی «تاشن»(3)، گیلکی «بتاشتن»(4)، طبری «بتاشیین»(5). ستردن موی و جز آن. (حاشیهء برهان چ معین) :
ز شوخی و مردم خراشیدنش
فرج دید در سر تراشیدنش.(بوستان).
|| رندیدن. (ناظم الاطباء) (لغت محلی شوشتر). رنده کردن. (حاشیهء برهان چ معین). خراشیدن. خراطی کردن. (ناظم الاطباء) :
تیر را تا نتراشی نشود راست همی
سرو را تا که نپیرائی والا نشود.منوچهری.
|| با آلتی از روی جسمی جزءجزء برگرفتن چنانکه با رنده از روی چوب یا با کمچه از روی خیار و هندوانه و جز آنها. (یادداشت بخط مؤلف) :
از زمی این پشتهء گل برتراش
قالب یک خشت زمین گو مباش.نظامی.
همه در بند کار خویش باشند
همه در کار خون دل تراشند.نظامی.
|| حک کردن. (حاشیهء برهان چ معین) (ناظم الاطباء). || محو کردن. (ناظم الاطباء). ستردن چنانکه گِل خشک شده را از جامه با کاردی یا تختهء لبه تیز. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
چو گاو ریخن آلوده، طبع او در شعر
همی تراشد آلایش از سرین و سُرو.
سوزنی.
|| درست کردن. (ناظم الاطباء) :
کمال، وصف میانش اگر کنی تحریر
قلم بباید باریکتر تراشیدن.کمال خجندی.
|| ساختن و ایجاد کردن. (آنندراج). با آلتی بصورت مقصود درآوردن جسمی را چنانکه خراط قلیان را و بت گر و بت تراش بت را. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
تراشید تابوتش از عود خام
بدو بر زده بند زرین ستام.فردوسی.
در حال نجاری طلب کرد تا صندوق بتراشد. (قصص ص90).
ز چوب خشک خوبان می تراشند آشنا قدسی
مگر چون زلفشان از شانه هر سو محرمی دارد.
(از آنندراج).
از سخن حاصل او آینه سان دست تهی است
ساده لوحی که تراشد سخن از روی سخن.
محسن تأثیر (از آنندراج).
|| جعل کردن و برساختن. ایجاد کردن و به تصنع ساختن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
- بهانه تراشیدن؛ ایجاد کردن دلیل و علتی که نبوده است.
- دروغ تراشیدن؛ ساختن و جعل کردن خبری.
- سخن تراشیدن؛ صاحب انجمن آرا آرد: و سخنگوئی و شاعری را نیز سخن تراشی گویند چنانکه خاقانی گفته:
ختم است برغم چند تاشی
بر خاقانی سخن تراشی.
- انتهی.
رجوع به تراش (ترکیب سخن تراش) شود.
- سرخر تراشیدن؛ بحیلت کسی را موجب زحمت و از کار بازداشتن کسی دیگر کردن. ایجاد مزاحم کردن برای کسی.
- مدعی تراشیدن؛ بحیله ایجاد کردن مدعی برای کسی.
(1) - tashitan.
(2) - tash.
(3) - tashin.
(4) - ba - tashtan.
(5) - ba - ashiyan (?).

تراشیدنی.

[تَ دَ] (ص لیاقت) لایق و قابل تراشیدن. آنچه باید تراشیده شود. رجوع به تراشیدن شود.

تراشیده.

[تَ دَ / دِ] (ن مف) سترده و خراشیده و رندیده. (ناظم الاطباء). || آنچه پس از تراشیدن بحاصل آید: چوب تراشیده، ریش تراشیده، سنگ تراشیده؛ صاف و هموار.
- ناتراشیده؛ خشن. ناهموار. نادرست. خلاف عقل و ادب :
بیک ناتراشیده در مجلسی
برنجد دل هوشمندان بسی.(گلستان).

تراشیده شدن.

[تَ دَ / دِ شُ دَ] (مص مرکب) لاغر شدن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تراص.

[تَ راص ص] (ع مص) چفسیدن و ملصق شدن مردم یکدیگر را. (ناظم الاطباء). رجوع به تراصص شود.

تراصد.

[تَ صُ] (ع مص) نگهبانی کردن دو تن مر یکدیگر را. (المنجد) (از اقرب الموارد).

تراصص.

[تَ صُ] (ع مص) مر یکدیگر چفسیدن مردم در صف، یقال: تراصوا فی الصف؛ اذا تلاصقوا و انضموا. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). ملصق شدن و پیوستن قوم بیکدیگر. (المنجد). ملحق شدن و پیوستن قوم بیکدیگر در صف. (اقرب الموارد). رجوع به تراصّ شود.

تراصع.

[تَ صُ] (ع مص) برجستن گنجشک نر بر ماده، یقال: تراصعت العصافیر؛ اذا تسافدت. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). برجستن گنجشک نر بر ماده. (آنندراج) (اقرب الموارد).

تراصف.

[تَ صُ] (ع مص) تنگ بر یکدیگر آمدن. (زوزنی). با یکدیگر نزدیک ایستادن قوم در صف. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (از المنجد). یقال: تراصفوا فی الصف؛ یعنی بر یکدیگر چفسیدند قوم در صف. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تراصة.

[تَ صَ] (ع مص) محکم و استوار گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (المنجد) (از اقرب الموارد). فهو تریص؛ ای محکم شدید. (المنجد) (از اقرب الموارد).

تراض.

[تَ] (ع مص) با یکدیگر راضی شدن، و در اصل تراضی بود، یاء بجهت تخفیف حذف شده است. (غیاث اللغات) (آنندراج). مأخوذ از تازی، خشنودی و رضامندی. (ناظم الاطباء). رجوع به تراضی شود.

تراضخ.

[تَ ضُ] (ع مص) همدیگر را سنگ و جز آن انداختن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (المنجد). یقال: تراضخنا، ای ترامینا. (منتهی الارب). تیر انداختن قوم بیکدیگر. (اقرب الموارد).

تراضی.

[تَ] (ع مص) از یکدیگر خشنود شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). از همدیگر رضامند و خوشنود شدن. (غیاث اللغات) (آنندراج). از یکدیگر راضی شدن. (اقرب الموارد) (المنجد). || (اِمص) یقال: وقع به التراضی. (منتهی الارب).

تراطن.

[تَ طُ] (ع مص) لوترا(1) گفتن نه به لغت عرب. (زوزنی). همدیگر سخن بزبان عجم گفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (المنجد) (اقرب الموارد). یقال: رأیت اعجمیین یتراطنان. (اقرب الموارد).
(1) - رجوع به لوترا شود.

تراع.

[تَرْ را] (ع اِ) دربان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بَوّاب. (المنجد) (اقرب الموارد). || سیلی که وادی را پر گرداند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (المنجد) (اقرب الموارد).

تراعیة.

[تُ / تِ عی یَ] (ع اِ) ترعی. ترعیة. ترعایة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). مرد نیکو چراننده و نیکو سیاست کنندهء شتران. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || مردی که شتربانی پیشهء او و پیشهء پدران او باشد. (منتهی الارب).

تراغ.

[تَ] (اِ صوت) تراق. آواز بلندی که از شکستن یا شکافتن یا افتادن یا بهم زدن دو چیز سخت برآید. مجازاً، صدای رعد و امثال آنها. مثل: صدای تراغ از صحن شنیدم و از اطاق بیرون رفته دیدم کوزه از دریچه افتاده و شکسته است. این لفظ در قدیم تراک بوده و در تکلم حال مبدل به تراغ شده، چون زبان علمی ایرانیان بعد از اسلام تا چند سال قبل عربی بوده بسیاری از الفاظ فارسی را با حروف عربی مینوشتند ازجمله این لفظ را هم «طراق» مینوشتند و تراق هم با قاف آخر، لیکن این لفظ عربی نیست باید تراغ نوشته شود. (فرهنگ نظام).

تراغای.

[ ] (اِخ) پدر امیر تیمور گورکانی. رجوع به تاریخ ادبیات برون (از سعدی تا جامی) ص208 شود.

تراغم.

[تَ غِ] (اِخ) مالک بن معاویة بن ثعلبة بن عقبة بن السکون، از کندة. (اللباب ج 1 ص172).

تراغمی.

[تَ غَ] (ص نسبی) منسوب به تراغم که بطنی از سکون است. رجوع به تراغم شود. (اللباب ج 1 ص172).

تراغمی.

[تَ غِ] (اِخ) سلمة بن نفیل السکونی التراغمی. در شام سکونت داشت و او را با پیامبر (ص) صحبتی بوده. (اللباب ج 1 ص172).

تراغی.

[تَ] (ع مص) با یکدیگر بانگ و فریاد کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). یقال: تراغوا؛ اذا رغا واحد هیهنا و واحد هیهنا. (منتهی الارب).

تراغیف.

[تَ] (ع اِ) جِ رغیف. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد). رجوع به رغیف شود.

ترافالگار.

[تْرا / تِ] (اِخ)(1) شهری در جنوب غربی اسپانیا بر ساحل اقیانوس اطلس که در ساحل 1805 ناوگان جنگی انگلستان به فرماندهی نلسون کشتی های فرانسه و اسپانیا را که متحداً وارد جنگ شده بودند شکست داد، و مدتی انگلستان بر آن حوالی حکومت کرد.
(1) - Trafalgar.

ترافد.

[تَ فُ] (ع مص) یکدیگر را یاری دادن. (زوزنی). همدیگر را یاری دادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تعاون. (اقرب الموارد) (المنجد). || یخنی نهادن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

ترافض.

[تَ فُ] (ع مص) با هم نوبت کردن آب را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (المنجد). با هم به تناوب برداشتن آب. (از اقرب الموارد): ترافضوا الماء؛ اذا تناوبوه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

ترافع.

[تَ فُ] (ع مص) بهم چیزی برداشتن. (زوزنی) (آنندراج) (المنجد). بلند کردن چیزی را بواسطهء اتفاق در جهد و کوشش دو نفر. (ناظم الاطباء). || با هم عرض کردن چیزی را پیش حاکم. (آنندراج). رجوع مدعی و مدعی علیه به قاضی مَرْضیّالطرفین. (از ناظم الاطباء). قصه برداشتن خصمین بداور. (المنجد). ترافعا الی الحاکم؛ تحاکما. (اقرب الموارد).

ترافق.

[تَ فُ] (ع مص) همراهی کردن. (زوزنی) (دهار) (آنندراج). بهم یار بودن. (زوزنی) (از اقرب الموارد) (از المنجد) (از آنندراج). همدیگر همراه شدن در سفر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || به اصطلاح، گفتن شعر است بر وجهی که هر مصرع او را با مصرع بیتی از آن شعر که منضم سازند معنی تمام و قافیه در ردیف مستقل باشد. (آنندراج). نزد شعرا عبارتست از انشاء شعر بر وجهی که اگر هر مصراع اول را با مصراع دیگر ضم کنند بیتی مستقیم باشد از همان شعر و در لفظ و معنی و قافیه هیچ خلل نیفتد. (مجمع الصنایع از کشاف اصطلاحات الفنون). مانند:
دجله صفت دو چشم خونین من است
آتشکده وصف دل غمگین من است
جانم تف و تب بستر و بالین من است
غرقه شدن و سوختن آیین من است.
امیر معزی (از آنندراج).
از زلف برون کنی اگر تاب شوم
بر لب ننهی اگر می ناب شوم
در چشم نیاوری اگر خواب شوم
از دست بریزیم اگر آب شوم.
(از کشاف اصطلاحات الفنون).

ترافؤ.

[تَ فُءْ] (ع مص) یکدیگر موافقت نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). توافق قوم. (اقرب الموارد). توافق قوم بر چیزی. (المنجد). || قوت دادن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تظاهر قوم. (اقرب الموارد). تعاون قوم بر چیزی. (المنجد): ترافئوا؛ اذا توافقوا و تظاهروا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

ترافیم.

[ ] (اِ) (خوشبختان) لفظ عبری است که گاهی بدون ترجمه وارد شده است چنانکه در کتاب داود 17:5 و اول سموئیل 15:23 و 19:16 مذکور است و گاهی بلفظ بت ترجمه می شود. (کتاب پیدایش 31:19 و 34 و 35). و ظاهراً قصد از بت ها و خدایان صاحب خانه می باشد مثل الپلناتیس که خدای رومیان بوده و از آیه ای که در اول سموئیل 19:13 واقع است یعنی که میکائیل شاؤل را فریب داده ترافیم را در رختخواب داود گذارد معلوم می شود که ترافیم بهیئت آدم بوده است و چون غیر از بت پرستان در نزد سایرین هم یافت می شد می توان گفت که اشاره به بعضی از آلات یا مطالب نجوم فلکی می باشد. و از آیه ای که هوشیع نبی در 3:4 از صحیفهء خود می فرماید معلوم می شود که بنی اسرائیل بطوری در حالت کفر و دریای ضلالت غرق می شوند که نه تنها عبادت خدا بلکه تمامی عبادات را فراموش می نمایند. (قاموس کتاب مقدس).

تراق.

[تَ] (اِ صوت) تراغ. رجوع به تراغ و تَرَغ و تراقی شود.

تراقه.

[تَ قِ] (اِخ) دهی از دهستان ایل تیمور است که در بخش حومهء شهرستان مهاباد و 38هزارگزی خاور مهاباد و 23هزارگزی باختر شوسهء بوکان به میاندوآب قرار دارد. کوهستانی و سردسیر است و 223 تن سکنه دارد. آب آن از دره و محصول آن غلات و توتون و حبوبات است. شغل اهالی زراعت و گله داری است و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تراقی.

[تَ] (اِ صوت) صدای برخورد دو چیز و یا شکستن چیزی سخت : آورده اند که روزی جبرئیل بخدمت مصطفی آمد و این آیه را آورد و قوله تعالی: فخلف من بعدهم خلف اضاعوا الصلوة و اتبعوا الشهوات(1). زمین بجنبید و کوهها بلرزید و تراقی برآمد چنانکه رنگ از روی حضرت پرید. (قصص ص7). حق تعالی یک ذره تجلی بکوه افکند، تراقی صدایی از کوه برآمد و ذره ذره شد. (قصص ص111).
(1) - قرآن 19 / 59.

تراقی.

[تَ] (ع اِ) جِ ترقوه. (دهار) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد). جِ ترقوه، بمعنی چنبرهء گردن. (از آنندراج). و قیل التراقی اعالی الصدر حیثما یترقی فیه النفس. (اقرب الموارد) : کلا اذا بلغت التراقی. (قرآن 75 / 26). رجوع به ترائق و ترایق و ترقوه شود.

تراک.

[تَ] (اِ صوت، اِ) چاک و شکاف. (برهان). شکاف، که الحال طراق گویند. (فرهنگ رشیدی). شکاف. (فرهنگ جهانگیری). مصدرش ترکیدن بود. (از انجمن آرا) (از آنندراج). چاک و شکاف و شقاق. (ناظم الاطباء). چاک و شکاف در جسم سخت که در تکلم تَرَک است. (فرهنگ نظام) :
از دل و پشت مبارز می برآید صد تراک
کز زه عالی کمان خسرو آید یک ترنگ.
عسجدی.
... و تراکی که بر اندام پدید آید از سرما. (الابنیه عن حقایق الادویه).
و بباید دانست که کمترین شکستگی استخوان آنست که اندر وی تراکی پدید آید که دیگر روی استخوان درست مانده باشد و تراک بدو نارسیده، و بتازی آنرا صدع گویند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
بر دل شیر و پلنگ افتد آنگاه تراک
که به شست تو برآید ز کمان تو ترنگ.
خاقانی (از فرهنگ نظام).
|| طراق بود. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص295) (اوبهی). آوازی را گویند که از شکستن یا شکافته شدن چیزی بگوش رسد. (برهان) (از ناظم الاطباء). آواز ترکیدن است. (انجمن آرا) (آنندراج). آواز شکستن و شکافتن چیزی. (فرهنگ رشیدی). آوازی باشد که از شکستن یا شکافته شدن بگوش رسد. (فرهنگ جهانگیری). آواز بلندی که از شکافتن یا شکستن چیزی بگوش رسد که مبدلش تراغ است. (فرهنگ نظام) :
وآن شب تیره کآن ستاره برفت
وآمد از آسمان بگوش تراک.
خسروی (از لغت فرس اسدی).
همانگه بفرمان یزدان پاک
از آن بارهء دژ برآمد تراک.فردوسی.
تراک دل شنود خصم تو ز سینهء خویش
چو از کمان تو آید بگوش خصم، ترنگ.
فرخی.
کُه و دشت و دریا بلرزید پاک
درافتاد بر چرخ گردون تراک.
شمسی (یوسف و زلیخا).
|| صدای رعد را نیز گفته اند. (برهان). صدای رعد. (ناظم الاطباء). مجازاً، آواز رعد و امثال آن. (فرهنگ نظام). طراق معرب آنست. (برهان) (ناظم الاطباء) (انجمن آرا) (آنندراج). کاف را قاف کرده اند چنانکه حکیم سنائی گفته:
چوب را بشکنی طراق کند
آن طراق از سر فراق کند.
مولوی گفته:
تو ناز کنی و یار تو ناز
چون ناز دو شد طلاق خیزد
یار است نه چوب مشکن او را
گر بشکنیش طراق خیزد.
و چون در فارسی غین و قاف بیکدیگر تبدیل یابند ترکیده را ترغیده نیز گویند. (انجمن آرا).

تراک.

[تَ کِ] (ع اِ فعل) اسم فعل است، بمعنی بگذار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). اسم فعل است و معنی آن یعنی ترک کن، چنانکه شاعر گوید :
تراکها من ابل تراکها
اما تری الموت لدی ادراکها.
؟ (از اقرب الموارد).

تراک.

[تَرْ را] (ع ص) بسیار ترک کننده. (المنجد).

تراکاستن.

[تَ تَ] (مص) چکیدن و تقطیر شدن. || عرق کردن و خوی نمودن. (ناظم الاطباء).

تراکب.

[تَ کُ] (ع مص) بر هم نشستن. (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تراکم. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). مطاوعهء راکب و راکبه فتراکب. (اقرب الموارد). || استوار گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تراکتور.

[تْرا / تِ تُرْ] (فرانسوی، اِ)(1)ماشین کشش. نوعی اتومبیل با چرخهای بزرگ و ضخیم و قدرت کشش فراوان که در راهسازی و کشاورزی و جز آن ها بکار رود.
(1) - Tracteur.

تراکس.

[تُ] (اِخ)(1) پسر آله آس(2) و از اشخاص بنام لاریس(3) که با مردونیه فرمانده قشون خشایارشا در جنگ با یونان همکاری کرد. رجوع به تاریخ ایران باستان ج 1 ص854 شود.
(1) - Thoraxe.
(2) - Aleas.
(3) - Larisse.

تراکس.

[تْرا / تِ] (اِخ) رجوع به تراس شود.

تراکض.

[تَ کُ] (ع مص) بهم ستور دوانیدن. (زوزنی). دوانیدن اسبان را بسوی چیزی: تراکضوا الیه خیلهم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). اسب دوانیدن قوم با یکدیگر. (اقرب الموارد) (المنجد).

تراکل.

[تَ کُ] (ع مص) پای بیکدیگر زدن. (زوزنی). جنگ لگد کردن با یکدیگر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). پای بیکدیگر زدن قوم: تراکل القوم؛ رکل بعضهم بعضاً بالارجل. (از اقرب الموارد) (المنجد).

تراکل.

[تِ کِ] (اِ)(1) دزی در ذیل قوامیس عرب آرد: قوش، از نوع پرندگان بسیار بزرگ. و تراکل(2) و عارم، مادهء ارکک(3)طوغان، نوعی از باز. (از دزی ج 1 ص143).
(1) - Terakel.
(2) - Terakell.
(3) - Laneret.

تراکم.

[تَ کُ] (ع مص) بر هم نشستن. (زوزنی) (دهار). گرد آمدن و بر هم نشستن. (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ارتکام. فراهم آمدن با ازدحام و کثرت. || چاق و فربه شدن. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || مجازاً بمعنی هجوم و انبوه. (غیاث اللغات) (آنندراج). هجوم و انبوهی و تکاثف و هنگفتی. (ناظم الاطباء).

تراکمه.

[تَ کِ مَ / مِ] (از ع، ص، اِ) جِ ترکمان. (ناظم الاطباء). طایفه ای از ترکان که در حدود مرزهای شمال شرقی ایران سکونت دارند. رجوع به ترکمان شود.

تراکمه.

[تَ کِ مِ] (اِخ) یکی از دهستان های 9گانهء بخش کنگان، در شهرستان بوشهر است که از جنوب به دهستان حومهء گاوبندی و از شمال به دهستان علامرودشت و از خاور به دهستان بیرم و از باختر به دهستان آل حرم و ثلاث محدود است. این دهستان در جنوب خاوری بخش واقع و هوای آن گرم است. آب آن از چشمه و قنات است و محصول آن عبارتست از غلات، خرما، تنباکو و پیاز. شغل اهالی زراعت است و از 48 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل یافته و در حدود 7200 تن سکنه دارد. قراء مهم آن عبارتند از: لامرد، که مرکز دهستان است، زنگنه، تل خندق، تراکمهء بالا و تراکمهء پائین. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

تراکمهء بالا.

[تَ کِ مِ یِ] (اِخ) دهی از دهستان تراکمه در بخش کنگان شهرستان بوشهر است که در 189هزارگزی جنوب خاوری کنگان و در کنار راه فرعی گله دار به لار قرار دارد. جلگه ای گرمسیر است و 135 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و قنات و محصول آن جا غلات و پیاز و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

تراکمهء پائین.

[تَ کِ مِ یِ] (اِخ) دهی از دهستان تراکمه، در بخش کنگان شهرستان بوشهر است که در 123هزارگزی جنوب خاوری کنگان و بر کنار راه فرعی لار به گله دار واقع است. جلگه ای گرمسیر است و 200 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و قنات و محصول آنجا غلات، خرما، تنباکو و پیاز است و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

تراکومدوز.

[تْرا / تِ مِ] (فرانسوی، اِ)(1)پنجمین راسته از ردهء ئیدرزئرها و نمونهء این جانوران پرسا(2) و تراکی منا(3) میباشند. رجوع به جانورشناسی تألیف آزرم ص124 شود.
(1) - Trachomedusae.
(2) - Persa.
(3) - Trachymena.

تراکه.

[تَ کَ / کِ] (از ع، اِ) ارث و میراث و ترکه. (ناظم الاطباء).

تراکی.

[] (اِخ) تلفظ ترکی تراس(1). رجوع به تراس و تراکیا و تراکیه و ثراقیه شود.
(1) - Thrace.

تراکیا.

[] (اِخ) تراس(1). تراکی. تراکیه. ثراقیه.
از کشورهای قدیمی ناحیهء بالکان و در قسمت جنوب شرقی بالکان واقع است، و در آغاز حدود شمالی آن به طوفه منتهی میشد ولی بعد سلسلهءجبال بالکان حدود آن شناخته شد. سرزمینی که در شمال تراکیا، روبروی صربستان قرار داشت «مسیا» نامیده میشد. از مشرق بدریای سیاه، از جنوب به بسفور و داردانل و مرمره، از مغرب به ماکدونیا (مقدونیه) محدود بوده است. در زمان فیلیپ و اسکندر قسمت غربی تراکیا به مقدونیه الحاق شد... در هر حال ناحیهء تراکیا عبارت بوده است از ولایت ادرنهء حالیه و روم ایلی شرقی. «در سعادت» نیز جزء این خطه بشمار می آید. سکنهء قدیمی آن از اقوام «پلاسج» بودند و با سایر اقوام پلاسجی که در نواحی غربی آناطولی ساکن بودند مناسبات و قرابت داشتند. مردمی شجاع بودند و از راه چوپانی زندگی می کردند، با این همه تمدن آنان از یونانیان قدیمتر بنظر میرسد زیرا یونانیان خود معتقدند که شعر و موسیقی و بعض چیزهای دیگر در آغاز در تراکیا بوجود آمده است. عقاید ایشان مانند عقاید سایر پلاسجیان و یونانیان بوده، و بزرگترین معبود آنان بندیس (کنایه از قمر) و قوتینو بوده است و رب النوعی نیز بنام ساباز که رب النوع جنگ بوده، داشتند. در سواحل تراکیا قصبه ها و اسکله های بسیاری توسط یونانیان بنا شده بود که بعضی از آنها از مستعمرات یونانیان بود و بعضی بطور مستقل اداره میشد. تراکیا بنواحی کوچک بسیار تقسیم شده بود و همچنین در زمان قدیم بین قبایل مستقل بسیاری منقسم گردیده بود. در قرن پنجم ق.م. تحت حکومت ایرانیان اداره می شد، حکمرانان ایرانی بسیاری که تابع ایران بودند بظهور رسیده بودند. در عهد فیلیپ و اسکندر تراکیا بمنزلهء ایالتی تابع دولت مقدونیه بشمار می آمد و پس از مرگ اسکندر جزء حصهء لیسیماخوس گردید و این شخص در 307 ق.م. عنوان حکمدار تراکیا را گرفت و پس از آن در 272 ق.م. بدست سلفقوس شکست دهندهء لیسیماخوس و در 281 ق.م. بدست بطلمیوس کراونوس افتاد، و مدتی نیز گروهی از حکمرانان بر آنجا تسلط داشتند تا در 46 م. بتصرف رومیان درآمد و یکی از ایالات روم محسوب گردید و در تقسیم دولت روم بالطبع جزو امپراطوری شرق قرار گرفت و بعد جزء دولت عثمانی شد. از این پس نام «تراکیا» متروک شده و قسمت شرقی روم ایلی را تشکیل میداد و از زمان قدیم یونانیان که بسواحل تراکیا نزدیک شده اند و پس از ایشان رومیان و بلغارها و اسلاوها که از شمال شرقی به این ناحیه آمده اند بتدریج اهالی قدیمی تراکیا از میان رفته اند. سکنهء امروز آن را ترکان، بلغاریان، رومیان و جز آنان تشکیل میدهند. (از قاموس الاعلام ترکی). رجوع به تراس شود.
(1) - Thrace.

تراکیب.

[تَ] (ع اِ) جِ ترکیب. (آنندراج) (ناظم الاطباء) :
زین است تراکیب نبات و حیوان پاک
بی حاصل همچون پدر خویش و چو مادر.
ناصرخسرو.
رجوع به ترکیب شود.

تراکیدن.

[تَ دَ] (مص) شکافتن و شکافته شدن. || صدا کردن در شکافتن. (ناظم الاطباء).

تراکی منا.

[تْرا / تِ نِ] (فرانسوی، اِ)(1)نمونه ای از راستهء تراکومدوز. رجوع به تراکومدوز شود.
(1) - Trachymena.

تراکیه.

[تَ یَ] (اِخ) تراکی. تراکیا. ثراقیه. تراس. رجوع به تراکیا و تراس شود.

تراگل.

[تُ گِ] (اِخ) از دهات مجاور بارفروش است. رجوع به سفرنامهء مازندران رابینو بخش انگلیسی ص119 و ترجمهء وحید ص160 شود.

ترال.

[تْرا / تِ] (اِخ)(1) از شهرهای لیدی است. رجوع به ایران باستان ج 2 ص1007، 1102، 1262 و ج 3 ص2325 و ترالی شود.
(1) - Tralles.

ترالس.

[تْرا / تِ رالْ لِ] (اِخ) ترال. رجوع به ترال شود.

تراله.

[تْرا / تِ رالْ لِ] (اِخ) (جرعه نوشیدن) یکی از شهرهای بن یامین است که در میانهء یرفئیل و صیلع واقع میباشد. (صحیفهء یوشع 18:27) (قاموس کتاب مقدس).

ترالی.

[تْرا / تِ] (اِخ)(1) یکی از شهرهای ناحیهء قدیمی لیدیا از آناطولی است که در حوالی رودخانهء میاندر (مندرس) قرار دارد و اکنون بنام سلطان حصاری معروف است. (از قاموس الاعلام ترکی). رجوع به ترال شود.
(1) - Talles. Tralli.

ترالیه.

[] (اِخ) تلفظ ترکی تره لی.(1) رجوع به تره لی و قاموس الاعلام ترکی شود.
]. treli ]
(1) - Tralee

ترالیی.

[] (اِخ) الکساندرنام، طبیب معروفی است از شهر ترالی. (از قاموس الاعلام ترکی). رجوع به ترالی شود.

ترام.

[تَ] (ع اِ) این کلمه بعلت مهجور بودن وزن و الفاظ کلمهء «تراموای» در زبان عرب، در فرهنگستان پادشاهی مصر بجای تراموای پذیرفته شده است. رجوع به نشوء اللغة و رجوع به تراموای شود.

ترامبلاد.

[تْرا / تِ] (اِخ)(1) مرکز بخشی در ناحیهء روشه فور(2) واقع در مغرب ایالت شارانت ماریتیم(3) فرانسه است.
(1) - Tremblade.
(2) - Rochefort.
(3) - Charente - Maritime.

ترامبله - له - گونس.

[تْرا / تِ لِ لِ گُ نِ] (اِخ)(1) بلوکی است در ناحیهء پونتواز(2) واقع در شمال ایالت «سِن اِاواز»(3) فرانسه با 95000 تن سکنه.
(1) - Tremblay - les - Gonesse.
(2) - Pontoise.
(3) - Seine - et - Oise.

ترامبلی.

[تْرا / تِ] (اِخ)(1) یکی از مشاهیر علوم طبیعی است که در سال 1784 م. در شهر ژن ایتالیا درگذشت. وی در تاریخ طبیعی اثر چندی تدوین کرد و در این فن به کشفیات متعددی موفق گردید. (از قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Trembley.

ترامز.

[تَ مُ] (ع مص) ایما و اشاره کردن گروهی بیکدیگر: دخلت علیهم فتغامزوا و ترامزوا. (اقرب الموارد) (المنجد).

ترامز.

[تُ مِ] (ع ص) شتری که قوتش بتمام و کمال رسیده باشد. (منتهی الارب) (المنجد). || یا آنکه وقت خوردن سرش بلرزد. (منتهی الارب).

ترامز.

[تُ مِ] (ع ص، اِ) توانا و سخت که توانائی او به انتها رسیده باشد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

ترامس.

[تَ مِ] (ع اِ) مهره های سیمین. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

ترامن.

[تِ مِ] (اِخ)(1) یکی از افراد سیاسی و مشهور آتن در قرن پنجم ق.م. است و در محاصرهء آتن بوسیلهء اسپارتها وی مأمور مذاکرهء صلح شد و سپس در واژگون ساختن رژیم دمکراتیک بسال 411 ق.م. شرکت نمود و در ردیف مردان سی گانه درآمد. قاموس الاعلام ترکی آرد: وی یکی از مشهورترین ناطقین و سرداران آتن بود و در 400 ق.م. می زیست. و رجوع به ایران باستان ج 2 ص984 و 985 شود.
(1) - Theramene.

ترامنس.

[تِ مِ نِ] (اِخ) یکی از رجال لاسدمونیها است که مأمور تنظیم صلحنامه ای از طرف لاسدمونیها و متحدین آنان با تیسافرن فرمانده داریوش شاه گردید. رجوع به تاریخ ایران باستان ج 2 ص967 شود.

ترامو.

[تِ مُ] (اِخ)(1) یکی از ولایات مرکزی ایتالیا که در ایالت آبروز اولتریور(2) و در حدود سواحل دریای آدریاتیک و شمال شرقی روم قرار دارد. سرزمینی کوهستانی کوهستانی و مردم آن بکار کشاورزی و تربیت مواشی اشتغال دارند، کارخانه های پارچه بافی و چرمسازی آن قابل توجه است. این قصبه یکی از نواحی پررونق دوران باستانی روم بود و اکنون در حدود 190000 تن سکنه دارد و مرکز این ولایت شهر ترامو است.
(1) - Teramo.
(2) - Abruzzes ulterieure.

ترامو.

[تِ مُ] (اِخ) شهری در ایالت آبروز و مرکز ولایت ترامو است و 25000 تن سکنه دارد. درین شهر کلیسای بزرگی از دورهء روم بر جای است. رجوع به مادهء قبل شود.

تراموای.

[تْرامْ / تِ رامْ] (انگلیسی، اِ)(1)بطور اعم بمعنی راه آهن است و واگنی برقی یا جز آن از روی آن عبور می کند و مسافرین را از نقطه ای به نقطهء دیگر شهری می رساند. واگون برقی. واگون شهری. خط آهن شهری. صاحب فرهنگ نظام در ذیل تراموی آرد: ارابهء اسبی یا آتشی یا برقی که روی خط آهن راه میرود. لفظ مذکور انگلیسی است. در ابتدا که در تهران راه مذکور را ساختند آنرا تراموی و تراموه می گفتند و اکنون واگون گویند که آن هم از زبان انگلیسی است. رجوع به مادهء بعد شود.
(1) - Tramway.

تراموای برقی.

[تْرامْ / تِ رامْ یِ بَ](ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) نوعی از واگونهای شهری است که بوسیلهء نیروی برق و بر روی ریلهای آهن حرکت کند و در اغلب شهرهای بزرگ دنیا یکی از وسائل مهم رفت و آمد مردم است. رجوع به مادهء قبل شود.
.
(فرانسوی)
(1) - Tramway electrique

تراموی.

[تْرامْ / تِ رامْ وِ] (انگلیسی، اِ)رجوع به تراموای شود.

ترامه.

[تْرا / تِ مِ] (اِخ)(1) مرکز بلوکی است در ناحیهء ماکون(2) از ایالت سائون - اِ - لوار(3)فرانسه.
]. me ]
(1) - Tramayes
(2) - Macon.
(3) - Saone - et - Loire.

ترامی.

[تَ] (ع مص) همدیگر را تیر انداختن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تیر انداختن قوم یکدیگر را و سنگ انداختن آنان بیکدیگر. (اقرب الموارد) (المنجد). || اندوخته شدن چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || بیرون شدن از وطن، و به «ب » متعدی شود، یقال: ترامی به البلاد؛ ای اخرجه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بیرون شدن از بلاد. (اقرب الموارد) (المنجد). || درنگ کردن کار. || مایل گردیدن بسوی پیروزی و بسوی هزیمت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (المنجد): ترامی امره الی الظفر او الخذلان. (منتهی الارب). || تباه گردیدن زخم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || پیوستن بعض ابر با بعض و فراهم آمدن آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد). || تتابع، یقال: مازال الشر یترامی بینهم؛ ای یتتابع. (المنجد). || تیر انداختن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تران.

[تَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان کنارک در شهرستان چاه بهار که در 72هزارگزی شمال باختری چاه بهار و هفت هزارگزی شمال راه مالرو چاه بهار به جاسک واقع است و 25 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

ترانبلاد.

[تْرامْ / تِ رامْ بْلا / بِ] (اِخ)(1)مرکز بخشی از ولایت روشه فور(2) است که در ایالت شارانت ماریتیم(3) فرانسه واقع است و 4350 تن سکنه دارد.
(1) - Trenblade (La).
(2) - Rochefort.
(3) - Charente - Maritime.

ترانپوک.

[تِ رامْ] (اِخ) دهی از دهستان کنارک است که در شهرستان چاه بهار و هشتادهزارگزی شمال باختری چاه بهار و بر کنار راه مالرو بیر به بنت واقع است. جلگه ای گرمسیر است و 85 تن سکنه دارد. آب آن از چاه و باران و محصول آنجا غلات و ذرت و خرماست. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

ترانت.

[تَ] (اِخ)(1) رجوع به تارانت و فرهنگ ایران باستان ص149 شود.
(1) - Tarente.

ترانت.

[تْرا / تِ] (اِخ)(1) ترِنْت. رودی به انگلستان که با اوز(2) می پیوندد و هامبر(3) را تشکیل می دهد.
(1) - Trent.
(2) - Ouse.
(3) - Humber.

ترانت.

[تْرا / تِ] (اِخ)(1) شهری است در ایتالیا که 63000 تن سکنه دارد. در قرن 16 م. اصلاحات و برقراری انضباط های جالبی در مذهب کاتولیک در این شهر پی ریزی گردید.
(1) - Trente.

ترانتن.

[تْرا / تِ تَ] (اِخ)(1) ترِنْتینو. یکی از ولایات شمالی ایتالیاست که در سال 1919 م. از امپراطوری اتریش جدا گردید و 394700 تن سکنه دارد.
(1) - Trentin.

ترانچه.

[تُ چِ] (اِخ) دهی است از دهستان دیگله، در بخش هوراند شهرستان اهر که در 26هزارگزی جنوب هوراند و 10هزارگزی شوسهء اهر به کلیبر واقع است. کوهستانی و معتدل است و 152 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات و سردرختی است. شغل اهالی گله داری و زراعت است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

ترانزآتلانتیک.

[تْرا / تِ] (فرانسوی، ص)(1) ماوراء آتلانتیک. ماوراء اقیانوس اطلس، مانند کشورهائی که در آن طرف اقیانوس اطلس قرار دارند. || نوعی کشتی که بین دنیای قدیم (اروپا) و دنیای جدید (امریکا)، از راه اقیانوس اطلس رفت و آمد میکند.
(1) - Transatlantique ]zat[.

ترانزیت.

[تْرا / تِ] (فرانسوی، اِ)(1)مأخوذ از لاتینی، بمعنی عبور کالا از کشوری به کشور دیگر بدون پرداخت حقوق عبور. صاحب فرهنگ نظام آرد: عبور مال التجاره از مملکتی برای مملکت دیگر، مثال: دولت روس برای مال التجارهء ایران در مملکت خود ترانزیت قبول کرده است.
.
(فرانسوی و انگلیسی)
(1) - Transit

ترانس.

[تِ] (اِخ)(1)یکی از شعرای فکاهی سرای(2) لاتینی که در سال 190 ق.م. در کارتاژ متولد شد. وی ابتدا برده ای بیش نبود و سپس آزاد گشت. او هم مانند پلوت(3)از نویسندگان یونان، خصوصاً از مناندر(4)پیروی میکرد. شش اثر کمدی که از وی باقی مانده عبارتند از: لاندرین(5)، لونوک(6)، لسیر(7)، لوتونتی مورومنوس(8)، لو فورمیون(9) ، لزادلف.(10) در این نمایشنامه ها آثار مضحکه و استهزاء بمراتب کمتر از نمایشنامه های پلوت است. داستانهای ترانس بسیار معتدل ولی بعلت تصویرهای زیبا و ظریفی که از شخصیت های داستان بدست میدهد، آنها را ارزنده و جالب ساخته است. بطور کلی آثار این شاعر قصه پرداز، محتوی ادب و نزاکت و علاقهء شدیدی به اخلاق است.
(1) - Terence. .
(فرانسوی)
(2) - Poete comique
(3) - Plaute.
(4) - Menandre.
(5) - L'Andrienne.
(6) - L'Eunuque.
(7) - L'Hecyre.
(8) - L'Heautontimoroumenos.
(9) - Le Phormion.
(10) - Les Adelfes.

ترانسبایقال.

[] (اِخ)(1) تلفظ ترکی ترانسبایکالی است. رجوع به همین کلمه شود.
(1) - Transbaikal.

ترانسبایکالی.

[تْرا / تِ] (اِخ)(1) یکی از ولایات امپراطوری روس است و چنانکه از نامش پیداست در ماوراء دریاچهء آدریاتیک قرار دارد و بوسیلهء رودهای سلنگا(2) و آنگارای(3) علیا که وارد دریاچهء بایکال میگردند آبیاری میشود. این ولایت وسیع دارای معادن فراوانی از طلا و سرب و نقره و جز این هاست و در این سرزمین شکار حیوانات رایج است و چند کارخانهء ذوب فلزات هم در این ولایت وجود دارد. پس از برقرار شدن دولت اتحاد جماهیر شوروی سابق بسال 1922 م. به جمهوری مغولستان پیوست. وسعت این سرزمین 296430 کیلومتر مربع است و 525240 تن سکنه دارد و مرکز این ولایت چیتا(4) است و در سال 1926 م. این ولایت در قلمرو خاور دور قرار گرفت. (از لاروس کبیر). قاموس الاعلام ترکی در ذیل «ترانسبایقال» آرد: یعنی ماوراء بایقال (بایکال) یکی از سه ایالت شرق سیبری است که در مشرق دریاچهء بایکال و در حدود شمالی کشور چین و مغرب ایالت آمور واقع است. مساحت آن 623596 کیلومتر مربع است و 509633 تن سکنه دارد و رود آمور از میان این ولایت میگذرد و قصبهء کاخته مرکز آن است و نیز سه قصبهء دیگر بنامهای ترچینسک، سلینکیسک و چیته دارد.
(1) - Transbaikalie.
(2) - Selenga.
(3) - Angara.
(4) - Tchita.

ترانستامار.

[تْرا / تِ] (اِخ)(1) هانری دو. رجوع به هانری دوم پادشاه کاستیل(2) شود.
(1) - Henri de Transtamare.
(2) - Castille.

ترانسلوکاسیون.

[تْرا / تِ لُ سیُنْ](فرانسوی، اِ)(1) تعویض. جابجا شدن: مولروپنتر (1929 م.) از راه سیتولوژی و ژنتیک کیفیت تعویض و جابجا شدن (ترانسلوکاسیون) را در کروموزومها مورد مطالعه قرار داده نتایجی که حاصل کرده اند بر تمرکز فاکتورها گواهی میدهد. (از بیولوژی وراثت خبیری ص175). رجوع به ص 151 همان کتاب شود.
.
(فرانسوی و انگلیسی)
(1) - Translocation

ترانس لیتانی.

[تْرا / تِ] (اِخ)(1) نامی است که در دوران امپراتوری «اتریش - هنگری»(2)به هنگری اطلاق می گردید و اتریش را سیسلیتانی(3)می نامیدند. لیتا(4) رودی است که در آن دوران بعنوان مرز بین این دو کشور متحد که امپراتوری بزرگی را تشکیل داده بودند، قبول شده بود.
(1) - Transleithanie.
(2) - Autriche - Hongrie.
(3) - Cisleithanie.
(4) - Leitha.

ترانسموتاتور.

[تْرا / تِ تُرْ] (فرانسوی، ص، اِ)(1) از ترانسموتاسیون(2) فرانسوی. دگرگون کننده: فاکتورهای ترانسموتاتور از فاکتورهایی هستند که در بروز یا عدم بروز صفتی مداخله ندارند ولی می توانند صفت بارزی را تغییر دهند. این دسته فاکتورها را فاکتورهای دگرگون کننده (ترانسموتاتور) می نامند. (از بیولوژی وراثت خبیری ص91).
.
(فرانسوی)
(1) - Transmutateurs .
(فرانسوی و انگلیسی)
(2) - Transmutation

ترانسوال.

[تْرا / تِ سْ] (اِخ)(1) مملکتی است در جنوب آفریقا. (فرهنگ نظام). نام کشوری است در جنوب افریقا دارای معادن طلا و الماس. جمعیت آن متجاوز از دومیلیون نفر است و پایتختش شهر پریتوریا. این کشور سابقاً مستقل بوده ولی اکنون جزو اتحادیهء جنوب افریقا یعنی از دمینیون های انگلیسی می باشد. (ناظم الاطباء). یکی از ایالات متحدهء افریقای جنوبی است که 286052 کیلومتر مربع وسعت و 4802000 تن سکنه دارد. اهالی این سرزمین از بوئرها(2) هستند و مرکز این ایالت پرتوریا(3)و شهر عمدهء آن ژوهانسبورگ(4) است. معادن طلا و الماس و نفت این ناحیه معروف است. در ابتدای سال 1836 م. جزو مستعمرات هلند قرار گرفت و در سال 1849 جمهوری افریقای جنوبی را تشکیل داد و دولت انگلیس در سال 1852 آن را برسمیت شناخت و از سال 1877 تا 1881 تحت حمایت بریتانیای کبیر بود و بسال 1881 مستقل گردید ولی جزو خراج دهندگان انگلستان بشمار می آمد. در سال 1884 که معادن طلای این سرزمین کشف گردید گروه بی شماری به آنجا روی آوردند و تقاضاهای مهاجرین تازه وارد که مورد حمایت دولت انگلستان نیز بودند هیجانات شدیدی را بسال 1895 در آن سرزمین بوجود آورد. تحریکات پی درپی دولت انگلستان کروگر(5)رئیس جمهوری ترانسوال را ناگزیر ساخت که وضع کشور خود را با امپراطوری انگلستان یکسره سازد، از این روی با دولت ارانژ متحد شد و بدولت انگلستان یکسره اعلان جنگ داد و بالغ بر دو سال و نیم این جنگ طول کشید. در سال 1902 بدون آنکه ترانسوال شکست خورده باشد از جنگ خسته شد و ناگزیر به قبول خراج پردازی بدولت انگلستان گردید. در سال 1910 این کشور مانند ایالتی وارد جرگهء اتحادیهء افریقای جنوبی گردید. در قاموس الاعلام ترکی آمده:... ترانسوال میان رودخانهء وال و لیپوپو ممتد گردیده است... و از جنوب به ارانژ و ناتال و از مشرق به زولو و موزامبیک و از شمال و مغرب به پچوانه محدود است... رودهای متعددی دارد که بیشتر آنها به خلیج لیپوپو میریزد. بزرگترین آنها رودخانهء اولیفانت است...
(1) - Transvaal.
(2) - Boers.
(3) - Pretoria.
(4) - Johannesburg.
(5) - Kruger (Krugher).

ترانسیلوانی.

[تْرا / تِ سیلْ] (اِخ)(1) یکی از ولایات کشور رومانی که بین سلسله جبال کارپات و آلپ واقع است و 3420900 تن سکنه دارد. این ولایت را بزبان مردم رومانی آردآل(2) نامند و مرکز آن کلوژ(3) است. این ولایت در قرن یازدهم م. جزو قلمرو هنگری قرار داشت و از سال 1526 تا 1686 م. جزو یکی از شاهزاده نشین های مستقل درآمد و در این سال به سلطهء هابسبورگ درآمد. و رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Transylvanie.
(2) - Ardeal.
(3) - Cluj.

ترانکبار.

[تْرا / تِ کِ] (اِخ)(1) شهریست در ساحل شرقی هندوستان، که در ایالت تانجور و 225هزارگزی جنوب غربی مدرس و در مصب یکی از شعب رودخانهء کاوری واقع است. 26000 تن سکنه دارد و تجارت آنجا رایج و پررونق است. بسال 1616 م. دانمارکیها این شهر را از راجهء تانجور خریداری کردند و بسال 1845 م. به انگلیسیها فروختند. (از قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Tranquebar.

ترانگبین.

[تَ اَ گَ] (اِ) ترنگبین. ترنجبین. دارویی باشد شیرین، گویند مانند شبنم بر خارشتر می نشیند و بعربی مَنّ خوانند و ترنجبین معرب آنست. گویند روزی دم صبحی بود که از آسمان مانند برف بر قوم موسی علیه السلام بارید. (برهان). دارویی است که طعم آن شیرین باشد و آن چنان بود که شبنم بر خاراشتر نشیند و ترنگبین شود، و آنرا بتازی مَنّ خوانند و معرب آن ترنجبین است. (فرهنگ جهانگیری). دوایی است شیرین مثل شکر که مانند شبنم بر درختی خاص که خاردار می باشد منجمد می گردد. (غیاث اللغات). شیره ای که از خار بدرآید مانند شهد، کذا فی الشرفنامه. و در مدارک مذکور است که آسمان همچو برف می بارید بر قوم موسی علیه السلام وقت صبح، و آنرا بتازی مَنّ می گویند. (آنندراج). ترنجبین است و آن شبنمی است که بر خارشتر نشیند و شیرین باشد... و آنرا بعربی مَنّ گویند. (آنندراج). شیره ای که از خار شترخوار بدرآید. (شرفنامهء منیری). شبنمی که بر خارشتر نشیند و مانند انگبین تازه باشد و بعربی مَنّ گویند و ترنجبین معرب آن. (فرهنگ رشیدی). دوایی است شیرین که صمغ گیاهی است و معربش ترنجبین است. (فرهنگ نظام). طرانجبین. (دهار). مَنّ. (بحر الجواهر). فرازی گوید او را بعربی ترنجبین و طلنجبین گویند و اگر به طاء گویند مرکب از طل و انگبین خواهد بود. و زه گوید اشترخار را در خراسان تو گویند و به فرغانه تونی و بفارسی آر و به اصفهان اشترخار گویند. و بنفسه گوید ترنجبین را از یک نوع از انواع خار حاصل کنند و بدین سبب در میان ترنجبین چوب و خار بینند. [ دیگری ] گوید معتدلست در گرمی و سردی تر است، در اول شکم نرم کند و سرفه را سود دارد و تب گرم را منفعت کند. (از ترجمهء صیدنه) : موسی علیه السلام دعای کرد، خدای عزّوجل دعای او مستجاب کرد و بر سر هر خاری ترانگبین بار آورد و ایشان، آن همی خوردند. (ترجمهء طبری بلعمی). و از او [ شهر کش ] استران نیک خیزد و ترانگبین و نمک سرخ که بهمه جهان ببرند. (حدود العالم).
بطعم شکّر بودم بطبع ماذریون
چنان شدم که ندانم ترانگبین از ماز.
مجلدی.
صد خروار برنج و صد خروار خرما و صد خروار عسل و ناردان و چندین هزار مرغ سمن و چندین مغز بادام و ترانگبین و کشمش همه بر شتران بار کرد. (اسکندرنامه نسخهء سعید نفیسی). و مَنّ و سَلْوی ازبرای ایشان بخواست، و آن ترانگبین است و سمانه. (مجمل التواریخ).
با خار خشک خاطرم آرد ترانگبین
بادی که بَرْوَزَد ز نیِ عسکر سخاش.
خاقانی.
که گر ز شکّر و گل با تو تلختر گوید
نهد زمانه بسان ترانگبینش و خار.
ظهیر فاریابی.
خارکان انگبین بر او رانند
زیرکانش ترانگبین خوانند.نظامی.
اندر بلا چو نیشکر اندر رجا، نبات
تلخی برای تست چو خار ترنگبین.
مولوی (از آنندراج).
ترانگبین وصالم بده که شربت هجر
نمی کند خفقان فؤاد را تسکین.
سعدی (از آنندراج).
بنده ای از بندگان خاص حق را ترانگبین می باید تا چندان که ترانگبین خریدم... (انیس الطالبین بخاری ص88).

ترانلو.

[تَ] (اِخ) دهی است از دهستان پیچرانلو که در بخش باجگیران شهرستان قوچان و 12هزارگزی جنوب باختری باجگیران و 10هزارگزی باختر شوسهء قوچان به باجگیران واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 255 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آنجا غلات و بنشن و شغل اهالی زراعت و بافتن قالیچه و گلیم و جوراب است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

تران نن.

[تْرا / تِ نَنْ] (اِخ)(1) ولایتی است در لائوس که 84000 تن سکنه دارد و مرکز آن گزیانگ - کوآنگ(2) است.
(1) - Tran - Ninh.
(2) - Xieng - Kouang.

ترانوا.

[تِرْ را نُ] (اِخ)(1) قصبه ایست در خطهء قلابره از ایتالیا، و در 22هزارگزی شمال غربی جراچه واقع است. بسال 1783 م. بر اثر زلزله خراب شد و امروزه فقط 500 سکنه دارد. (از قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Terranova.

ترانوا.

[تِ] (اِخ) قصبه ایست در ایالت قلاتانیسته(1) از سیسیل که در جنوب غربی قتانه(2) بفاصلهء 55هزار گز واقع است. سکنهء آن 10000 تن هستند. قلعه ای و تجارتی رایج دارد. (از قاموس الاعلام ترکی).
.(کالتانیستا)
(1) - Caltanissetta .(کاتان، کاتانیا)
(2) - Catane

ترانوا.

[تِ] (اِخ) قصبهء کوچکی است در جزیرهء ساردنی. (از قاموس الاعلام ترکی).

ترانوه.

[] (اِخ) تلفظ ترکی ترانوا. رجوع به ترانوا شود.

ترانه.

[تَ نَ / نِ] (اِ) جوان خوش صورت و شاهد تر و تازه و صاحب جمال. (برهان) (ناظم الاطباء). جوان خوش صورت و صاحب کمال. (فرهنگ جهانگیری). جوان خوش صورت و شاهد تر و تازه. (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج). شاهدان تر و تازه. (شرفنامهء منیری) (فرهنگ خطی کتابخانهء سازمان). جوان خوشگل و شاهد تر و تازه. (فرهنگ نظام). از ریشهء اوستائی «تورونه»(1) بمعنی خرد، تر و تازه. (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به تر، توره و توله شود :
هر نسفته دُری، دُری می سفت
هر ترانه ترانه ای می گفت.نظامی.
|| دوبیتی. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص 497) (برهان) (صحاح الفرس) (فرهنگ رشیدی) (فرهنگ خطی کتابخانهء سازمان). رباعی. (غیاث اللغات). دوبیتی یعنی رباعی. (انجمن آرا) (آنندراج) (ناظم الاطباء). دوبیتی که نام دیگرش رباعی است و از اقسام شعر است که دارای چهار مصرع است. در مصرع اول و دوم و چهارم قافیه است و در سوم لازم نیست، بعضی گویند در مصرع سوم هم باید قافیه باشد و الا همان دوبیتی و رباعی است. (فرهنگ نظام). اهل دانش ملحونات این وزن [ رباعی ] را ترانه نام کردند. (از المعجم فی معاییر اشعار العجم) :
از دلارامی و نغزی چون غزلهای شهید
وز دلاویزی و خوبی چون ترانهء بوطلب.
فرخی.
و یکی بود از ندیمان این پادشاه [ امیر محمد ]شعر و ترانه خوش گفتی. (تاریخ بیهقی).
حکمت نتوانی شنود از ایرا
فتنهء غزل نغزی و ترانه.ناصرخسرو.
چون آتش خاطر مرا شاه بدید
از خاک مرا بر زبر ماه کشید
چون آب یکی ترانه از من بشنید
چون باد یکی مرکب خاصم بخشید.
امیرمعزی.
- ترانه های خزانگی؛ مراد از ترانه های عمده و ترانه هایی که پادشاه یا امیری تصنیف کرده باشد. (غیاث اللغات) (آنندراج).
|| نقش. || صوت. (برهان). || به اصطلاح اهل نغمه، تصنیفی است که آن سه گوشه داشته باشد هر کدام بطرزی: یکی بیتی و دیگر مدح و یکی دیگر تلا و تلالا. (برهان) (آنندراج). در موسیقی یک قسمت از چهار قسمت نوبت مرتب یعنی تألیف کامل است و آن چهار قسمت قول است و ترانه و فروداشت. || نغمه. (برهان) (فرهنگ رشیدی) (فرهنگ جهانگیری). سرود. (فرهنگ خطی کتابخانهء سازمان) (برهان). نغمه و خوانندگی و سرود. (ناظم الاطباء). سرود و نغمه و نوعی از سرود. (غیاث اللغات). نغمه و خوانندگی. (انجمن آرا) (آنندراج). نغمه و نوا. (فرهنگ نظام). سرود و اشعار ملی و وطنی، مثال: هر مملکتی ترانه ای ملی دارد. (فرهنگ نظام). موج از تشبیهات اوست و با لفظ گفتن و زدن و بستن و سرودن و سنجیدن و بلند کردن مستعمل. (آنندراج). نوعی از اجناس سرود. (شرفنامهء منیری) : خوانی نهادند سخت نیکو با تکلف بسیار و ندیمانش [طاهر دبیر] بیامدند و مطربان ترانه زنان. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 142).
بدانی چو درمانی آنجا کز آنجا
نه بربط رهاند ترا، نه ترانه.ناصرخسرو.
کاج صمصام را سزد بریال
سوزنی را ترانه بر ره چاچ.سوزنی.
جز بنده که در ترانهء مدحت
دارد صفت رباب رامشگر.اثیر اخسیکتی.
هر نسفته دُری، دُری می سفت
هر ترانه، ترانهای می گفت.نظامی.
در پردهء این ترانهء تنگ
خارج بود ار ندانی آهنگ.نظامی.
خیز ای رفیق خفته که صوت نشیدمان
آتش فکند بر شتران از ترانه ای.اوحدی.
بلندآواز شد موج ترانه
مبارک باد کوس و شادیانه.
محمدخان راسخ (از آنندراج).
لبم به عشق نسنجد ترانهء اظهار
ولی ز اشک من این مدعا برون آمد.
طالب آملی (از آنندراج).
|| بمعنی دهن خوانی و طنز و خوش طبعی نیز هست. (برهان). دهن خوانی و خوش طبعی. || بذله و طعنه. (ناظم الاطباء). || بدخویی. (برهان) حیله وری. (برهان). حیله گری. (ناظم الاطباء). || بدخویی. (برهان) (ناظم الاطباء). || بعضی این لغت را بضم اول مخفف تورانه دانند یعنی خوبان منسوب به توران. (انجمن آرا) (آنندراج).
(1) - tauruna.

ترانه برداشتن.

[تَ نَ / نِ بَ تَ] (مص مرکب) رسا ساختن و بلند کردن سرود و نغمه و ترانه. بلند کردن :
نشسته شاه عالم مهترانه
شکر برداشته چون مه ترانه.نظامی.

ترانه بستن.

[تَ نَ / نِ بَ تَ] (مص مرکب) سرود و نغمه ساختن. نغمه سرایی و سرودگویی کردن :
ز گل به سینهء بلبل هزار خار شکست
کنون ترانه بوصف بهار می بندد.
محمدحسن خان حسن (از بهار عجم) (از آنندراج) (از ارمغان آصفی).

ترانه بلند کردن.

[تَ نَ / نِ بُ لَ کَ دَ](مص مرکب) ترانه برداشتن. رسا و بلند کردن سرود و نغمه :
مطرب بیا بلند کن امشب ترانه را
آتش فکن ز شعلهء آواز خانه را.
میرزا عبدالغنی (از بهار عجم) (از آنندراج).

ترانه پرداز.

[تَ نَ / نِ پَ] (نف مرکب)ترکیب کنندهء آوازها. (ناظم الاطباء).

ترانه تراش.

[تَ نَ / نِ تَ] (نف مرکب)ترانه ساز. آهنگ ساز :
خرک ترانه تراش است و من خرانه تراش
خرانه هاست که در خر همی کنم انشاء.
سوزنی.

ترانه زدن.

[تَ نَ / نِ زَ دَ] (مص مرکب)نغمه سرایی کردن :
سودای زهد خشکم بر باد داده حاصل
مطرب بزن ترانه ساقی بیار باده.
جمال الدین سلمان (از آنندراج).
آتش ز دمم زبانه می زد
شوق از قلمم ترانه می زد.
فیضی (از آنندراج).

ترانه زن.

[تَ نَ / نِ زَ] (نف مرکب) مغنی. (ناظم الاطباء). ج، ترانه زنان :
از نوای تر ترانه زنان
هر دو تن خاستند نازکنان.
امیرخسرو (از بهار عجم).

ترانه ساختن.

[تَ نَ / نِ تَ] (مص مرکب) آهنگ ساختن :
خونم ز دیده مطرب امشب روانه ساخت
یا رب چه درد داشت کسی کآن ترانه ساخت؟
باقر کاشی (از ارمغان آصفی).

ترانه ساز.

[تَ نَ / نِ] (نف مرکب)ترانه سرای. نغمه سرای و سرودگوی. (ناظم الاطباء) :
چون به هوای مدحتت زهره شود ترانه ساز
حاسدت از سماع آن محرم آه و ناله باد.
حافظ.

ترانه سرای.

[تَ نَ / نِ سَ] (نف مرکب)ترانه ساز (از ناظم الاطباء) :
شراب خوار و ترانه سرای و نادره گوی
شگرف و چابک و خرم خرام خدمتگار.
مختاری غزنوی (از ارمغان آصفی).

ترانه سراییدن.

[تَ نَ / نِ سَ دَ] (مص مرکب) آهنگ ساختن. آواز خواندن. نغمه برداشتن. رجوع به ترانه سرای شود.

ترانه سنج.

[تَ نَ / نِ سَ] (نف مرکب)کسی که عالم به چگونگی نغمه ها و سرودها باشد. (ناظم الاطباء).

ترانه سنجیدن.

[تَ نَ / نِ سَ دَ] (مص مرکب) سرود گفتن. نغمه سراییدن :
لبم بعشق نسنجد ترانهء زنهار
ولی ز اشک من این مدعا برون آید.
طالب آملی (از ارمغان آصفی).

ترانه شدن.

[تَ نَ / نِ شُ دَ] (مص مرکب) بجای افسانه شدن که عبارت از کمال شهرت گرفتن است. (بهار عجم) (آنندراج). رجوع به ترانه گشتن شود.

ترانه گشتن.

[تَ نَ / نِ گَ تَ] (مص مرکب) کمال شهرت یافتن. (ارمغان آصفی). افسانه شدن. به کمال شهرت رسیدن. رجوع به ترانه شدن شود :
در کسوت اغیار چو بنمود رخ، آن یار
این قصه در آفاق جهان گشت ترانه.
اسیری لاهیجی (از بهار عجم) (از آنندراج).

ترانه گفتن.

[تَ نَ / نِ گُ تَ] (مص مرکب) نغمه ساختن. سرود گفتن :
هر نسفته دُری دُری می سفت
هر ترانه ترانه ای می گفت.نظامی.

ترانه گوی.

[تَ نَ / نِ] (نف مرکب)ترانه ساز. نغمه پرداز. سرودگوی.

ترانی.

[تْرا / تِ] (اِخ)(1) شهری است در ایتالیا بر ساحل دریای آدریاتیک و 34000 تن سکنه دارد. محصول آن پنبه است.
(1) - Trani.

ترانیدن.

[تَ دَ] (مص) تراکاستن و خوی نمودن و چکیدن. (ناظم الاطباء).

تراو.

[تَ] (اِ) بمعنی تراوش است که از تراویدن و ترشح کردن باشد. (برهان). ترشح و تراوش. (ناظم الاطباء). رجوع به تراوش و تراویدن و تَراب شود.

تراو.

[تْرا / تِ وِ] (اِخ)(1) رودی در شمال آلمان که از لوبک(2) می گذرد و وارد دریای بالتیک می شود و 112هزار گز طول دارد.
(1) - Trave.
(2) - Lubeck.

تراوا.

[تَ] (نف)(1) تراوش کننده، چون: پرده های تراوا و پرده های نیم تراوا. رجوع به گیاه شناسی گل گلاب صص 49 - 50 شود.
.
(فرانسوی)
(1) - Permeable

تراوان.

[تَ] (نف، ق) در حال تراویدن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تراوانکر - کشن.

[تْرا / تِ کُ کُ شَ](اِخ)(1) ایالتی در جنوب غربی هند است که 9265000 تن سکنه دارد و مرکز آن تریواندروم(2) است. رجوع به تراونکور شود.
(1) - Travancore - Cochin.
(2) - Trivandrum.

تراوانیدن.

[تَ دَ] (مص) روان کنانیدن. || تراوش کنانیدن. (ناظم الاطباء).

تراوچه.

[تَ چِ] (اِخ) از روستاهای بخارا: و از آن جمله [روستاها] یکی نور بود و خرقان رود و وردانه و تراوچه. (تاریخ بخارا ص5). در آن زمان هنوز شهر بخارا نبود ولی روستاهای آن آباد بود مانند... و تراوچه. (خزاین العلوم از احوال و اشعار رودکی ص 62).

تراوح.

[تَ وُ] (ع مص) بنوبت کاری را کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || بهر دو دست بخشش کردن، یقال: یداه تتراوحان بالمعروف؛ یعنی گاهی از این دست می بخشد و گاهی از آن دست. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (المنجد).

تراورس.

[تْرا / تِ وِ] (فرانسوی، اِ)(1)چوبها و تخته هائی که در راه آهن زیر خطوط آهن در عرض می گذارند. لفظ مذکور فرانسوی است و جزء زبان فارسی نشده است. (فرهنگ نظام). اما امروزه در فارسی به کار می رود.
.
(فرانسوی و انگلیسی)
(1) - Traverse

تراوس.

[] (اِخ) از مردم تراکیه: مردمان تراکیه اسامی مختلف دارند و باستثنای گت ها و تراوس و تراکیها که بالاتر از کرس تن یانها سکنی گزیده اند باقی مردمان تراکیه همه دارای یک نوع عادات و اخلاق می باشند... اخلاق تراوس ها مانند اخلاق تراکیها است باستثنای این دو مورد: وقتی که طفلی بدنیا می آید دور او جمع شده نوحه خوانی کرده یک بیک مشقات و بلیاتی را که در این دنیا باید تحمل کند می گویند و تأسف از زادن او می کنند، بعکس، وقتی که کسی می میرد شادی می کنند از این که متوفی از چه بلیاتی رسته و حالا در چه احوال خوشی است. (ایران باستان ج 1 ص619). رجوع به تراس و تراکیه شود.

تراوش.

[تَ وِ] (اِمص) تراویدن. (ناظم الاطباء). چکیدن. با لفظ کردن مستعمل. (آنندراج). || ترشح و تقطیر. (ناظم الاطباء). رجوع به تراوش کردن و تراوش نمودن شود.

تراوش کردن.

[تَ وِ کَ دَ] (مص مرکب)چکیدن. تراویدن :
نیست در دست سبوی من عنان اختیار
راز عشق از دل تراوش گر کند معذور دار.
صائب (از بهار عجم) (از آنندراج).
از خرامت بس که کیفیت تراوش می کند
نقش با رطل گران می گردد از رفتار تو.
صائب (ایضاً).

تراوش نمودن.

[تَ وِ نُ / نِ / نَ دَ](مص مرکب) تراویدن. تراوش کردن :
تو بدسگالی و نیکی طمع کنی، هیهات
ز خیر خیر تراوش نماید از شر شر.قاآنی.

تراوض.

[تَ وُ] (ع مص) تراوض در کالا؛ اختلاف و خصومت در آن. (اقرب الموارد). تراوض در بیع و شری؛ تجاذب و کشمکش در آن، و آن چنانست که بین دو معامله گر در امر فزونی و کمی جاری میشود. (المنجد). تجاذب در بیع بزیادی و نقصان. (متن اللغة). || تناظر گروهی در کاری. (المنجد). || مشق تعلیم و تربیت. (ناظم الاطباء).(1)
(1) - در مأخذ دیگری یافت نشد.

تراوغ.

[تَ وُ] (ع مص) همدیگر کشتی گرفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تصارع. (اقرب الموارد) (المنجد). || دستان آوردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تخادع. (المنجد).

تراول.

[تَ وِ] (اِ) برگ گیاهی است نامعلوم. (برهان). برگ گیاه، و در زفان گویا با زای تازی مرقوم است. (شرفنامهء منیری). برگ گیاه، در این زمان بدین معنی با زای تازی نیز آمده است. (آنندراج). برگ و شاخهء یک قسم گیاهی. (ناظم الاطباء).

تراونکور.

[تْرا / تِ وَنْ] (اِخ) نام امارتی است در جنوب هندوستان. (فرهنگ نظام). رجوع به تراوانکر کشن شود.

تراوو.

[تْرا / تِ وُ] (اِخ)(1) پیر. ژنرال فرانسوی که بسال 1767 م. در پولینْی(2) متولد شد و در جنگ وانده(3)معروف گشت و در سال 1836 درگذشت.
(1) - Travot, Pierre.
(2) - Poligny.
(3) - Vendee.

تراوی.

[تَ] (ع اِ)(1) بیست ودو (؟) رکعت نماز نافله در شبهای ماه رمضان معمول عامه که تراویح و ترویحة نیز گویند. (ناظم الاطباء).
(1) - مصحف تراویح. رجوع به تراویح شود.

تراویح.

[تَ] (ع اِ) جِ ترویحة، و آن در اصل اسم است مر یک جلسهء مطلق را، و جلسه ای را که بعد از رکعت چهارم در شبهای ماه مبارک رمضان بر سبیل استراحت میگذرانند نیز ترویحة گویند، چه در آن جلسه استراحت میکنند. سپس هر چهار رکعت نماز را مجازاً ترویحة گفتند، چه در پایان هر چهار رکعت نماز اندک استراحتی کنند. (کشاف اصطلاحات الفنون از درر). و در شرع اسم چهار رکعت نماز نافله ای که در شبهای ماه رمضان میگزارند و آن از سنن مؤکده است، و تراویح بصیغهء جمع اسم است هر مجموع بیست رکعت نماز را در لیالی ماه رمضان. (از همان کتاب از بیرجندی). جِ ترویح، و بیست رکعت نماز نفل که در شبهای ماه رمضان گزارند. آنرا ترویح بهمین سبب گویند که بعد از هر چهار رکعت خود را راحت و آرام میدهند. (غیاث اللغات) (آنندراج). بیست ودو (؟) رکعت نماز نافله که در شبهای ماه رمضان معمول عامه است، و آنرا تراویح بدان جهت گویند که بعد از هر چهار رکعت خود را راحت و آرام میدهند... (ناظم الاطباء) :
بردم این ماه به تسبیح و تراویح بسر
من و سیکی و سماع خوش، آن ماه دگر.
فرخی.

تراوید.

[تَ] (اِ)(1) عصیر و شیرهء جاری شده از چیزی. (ناظم الاطباء).
(1) - ظ. ن مف مرخم است. رجوع به تراویده شود.

تراویدن.

[تَ دَ] (مص) چکیدن. (جهانگیری). چکیدن و تراوش کردن آب و امثال آن باشد. (برهان). رفتن آب به پالا اندک اندک و چکیدن بنرمی و آهستگی. (آنندراج). چکیدن و تراوش کردن و ترشح نمودن و رشحه رشحه خارج شدن آب و شراب و جز آن. (ناظم الاطباء). ترشیح. (مجمل اللغه). ترشح. (دهار). ترابیدن. زهیدن. پالائیدن :
چه خوش بزمی که باشد جلوه گر آن رشک ماه آنجا
تراود آفتاب از سایهء برق نگاه آنجا.
ملا حاجی (از آنندراج).
آب می گردد دل سنگین خصم از عجز من
می تراود آتش از انگشت زنهارم چو شمع.
صائب (از آنندراج).
نه ز کم ظرفیست گر رازم تراوید از درون
خس برون افتد چو آید قلزم اندر اضطراب.قاآنی.

تراویده.

[تَ دَ / دِ] (ن مف / نف) چکیده. تراوش کرده: جمة السفینه؛ جایی از کشتی که آب تراویدهء درزها در آن جمع شود. (منتهی الارب).

تراهات.

[تُرْ را] (ع اِ) در بیت ذیل بجای تُرَّهات جِ تُرَّهة آمده است بمعنی باطل و سخن بی فایده :
خاص در بند لذت و شهوات
عام در بند هزل و تراهات.سنائی.
رجوع به ترهات و ترهة شود.

تراهص.

[تَ هُ] (ع مص) بر هم نشستن و محکم و استوار شدن سنگها. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تراصف ثابت صخره ها. (المنجد).

تراهن.

[تَ هُ] (ع مص) با هم گرو کردن. (زوزنی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تخاطر قوم. (المنجد) (اقرب الموارد). رجوع به تخاطر شود.

تراهی.

[تَ] (ص، اِ) نوباوه. (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی). میوهء نوباوه و نورسیده را گویند. (برهان). میوهء نوباوه و نوبر است. (انجمن آرا) (آنندراج). نوباوه و میوهء نورسیده. (غیاث اللغات) :
برد بوستانبان به ایوان شاه
تراهی(1) ولی هم ز بستان شاه.سعدی.
(1) - لیکن این مصرع چنین مشهور است: به تحفه ثمر هم ز بستان شاه. (فرهنگ رشیدی). آنانکه گفته اند: بتحفه ثمر هم... خواسته اند که «تَراهیِ» غیرمعروف بمعروف تبدیل کرده شود. (انجمن آرا) (آنندراج).

تراهی.

[تَ] (ع مص) همدیگر صلح نمودن و آرمیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). توادع، و آن از معنی وداعة است. (اقرب الموارد). رفتار قوم به آرامش و رفق با یکدیگر. (از المنجد): تراهی القوم؛ تعاملوا برفق و وداعة. (المنجد).

ترأی.

[تَ رَءْ ئی] (ع مص) دیدن در آینه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (المنجد). || پیش آمدن کسی تا دیده شود. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از المنجد). پیش آمدن کسی را تا ببیند او را. || مایل شدن به رأی کسی: هو یترأی برأی فلان. (اقرب الموارد). مایل شدن به رأی کسی و اقتدا کردن به آن. (المنجد).

ترایان.

[تَ] (نف، ق) در حال تراییدن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به تراییدن شود.

ترایان.

[ ] (اِخ) تلفظ ترکی تراژان. رجوع به تراژان و قاموس الاعلام ترکی شود.

ترئیس.

[تَ] (ع مص) مهتر کردن. (زوزنی). مهتر گردانیدن کسی را بر قومی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رئیس گردانیدن. (اقرب الموارد) (المنجد).

ترایق.

[تَ یِ] (ع اِ) جِ ترقوه. (اقرب الموارد) (المنجد) (متن اللغه). رجوع به ترائق شود.

ترئیکا.

[تْرُ / تُ رُ] (روسی، اِ)(1) قسمی ارابهء بزرگ که آنرا سه اسب موازی کشند.
(1) - Troika.

ترایمان.

[تَ] (اِ) نام مرض اسهال است. (فرهنگ جهانگیری) (برهان) (فرهنگ رشیدی) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

ترئیة.

[تَ یَ] (ع مص) بنمودن کسی را خلاف اعتقاد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد). || پیش کردن کسی را آینه، یا پیش داشتن او را تا بیند در آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || (اِمص) خوبی. || (اِ) دیدار خوب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تراییدن.

[تَ دَ] (مص) تراویدن و تراوش کردن. (برهان) (ناظم الاطباء). ترشح نمودن. (ناظم الاطباء). رجوع به ترابیدن و تراویدن شود.

ترب.

[تَ] (اِ) حیلت و زباندانی. (صحاح الفرس). مکر و حیله و زرق و تزویر و گزاف و زبان آوری. (برهان). مکر و حیله و گزاف و تزویر. (فرهنگ جهانگیری). حیله و مکر و فریب و تزویر و فصاحت و زبان آوری. (ناظم الاطباء). حیله و زبان آوری. (انجمن آرا) (آنندراج). زرق و حیله و مکر و گزاف و محال و تزویر و هرزه. تبند و ترکند و ترقند و تروند و دستان مترادف این اند. (شرفنامهء منیری). مکر و حیله. (فرهنگ رشیدی). حیلت و زبان دانی. (حاشیهء لغت فرس اسدی چ اقبال ص28). || گردن را پیچ دادن بود بکین یا بعجب. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص28) :
اندرآمد مرد با زن چرب چرب
گنده پیر از خانه بیرون شد به ترب.
رودکی (از لغت فرس اسدی ایضاً).
|| چون شکنجه و قنج (کذا) بود در رفتن به تیزی. (فرهنگ اسدی نخجوانی) (حاشیهء لغت فرس اسدی چ اقبال ص28). شکنجه و رفتار تند و شتاب. (ناظم الاطباء). || کشک سیاه که بترکی قراقروت گویند. و با را با فا تبدیل کرده ترف و ترفه گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). کشک سیاه باشد، و آنرا ترف نیز گویند. (فرهنگ جهانگیری). رجوع به ترف شود.

ترب.

[تُ / تُ رُ] (اِ)(1) معروف است که عربان فجل خوانند. (برهان). ریشهء گیاهی از طایفهء خاجی شکل مأکول و تند و تیز، و بتازی فجل گویند. (ناظم الاطباء). از تیرهء چلیپائیان که ریشهء ضخیم آن خوراکی و خرجینک آن بندبند است. (از گیاه شناسی گل گلاب ص208) :
چون در حکایت آید بانگ شتر کند
وآروغها زند چو خورد ترب و گندنا.لبیبی.
بی تو همه ظریفان بی ترب و ترّه اند
تو همچو ترب غاتفری زینت تره.سوزنی.
ممدوح را به ترب صفت هیچکس نکرد
چون من که شاعر سخن آرایم و سره.
سوزنی.
از دکانی گر کسی تربی برد
کاین ز حکم ایزد است ای باخرد.مولوی.
در افواه افتاده بود که در مشرق پادشاهی از نسل مغول نشسته است که ترب و تبر نزد او یکسان است. (جهانگشای جوینی). سینهء فلان زمین بلند است، آنرا می باید هموار کرد تا آب خورد و ترب کشته شود و بی کشت نماند. (انیس الطالبین بخاری ص194).
گزر و شلغم و چندر، کلم و ترب و کدو
تره ها رسته تر و سبز بسان زنگار.
بسحاق اطعمه.
(1) - Raphanus.

ترب.

[تَ رَ] (ع مص) خاک آلوده شدن. (زوزنی). بسیارخاک شدن و خاک آلوده گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). خاک رسیدن بر چیزی. (اقرب الموارد) (المنجد). خاک آلوده شدن. (آنندراج). || زیان کار شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || درویش شدن. (زوزنی). محتاج گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). فقیر شدن، گویی که خاک نشین شده است. (اقرب الموارد) (المنجد). بلغت بربر، عزلت گزیدن و خاک نشین شدن. (دزی ج 1 ص143). || تربت یداه؛ یعنی او بخیر نرسد. و این کلمه ایست که عربان گاه در مدح و گاه در ذم آرند، مانند لا اب لک و لا ام لک و لا ارض لک و نحو آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). صاحب اقرب الموارد گوید این از سخنانی است که عرب آن را بصورت دعا استعمال کنند ولی مرادشان دعا نیست بلکه تحریک و تشویق است و گویند: فعلیک بذات الدین تربت یداک. و در صحاح آمده که این جملهء دعائیه است یعنی بخیر نرسی، ولی معنی اول صحیح است - انتهی. || تعب و رنجور شدن. (زوزنی). || دوسیدن بخاک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). خاک بر چیزی کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). گل و آهک بر چیزی یا دیواری مالیدن. (از دزی ج 1 ص 143).

ترب.

[تُ] (ع اِ) خاک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (المنجد) (اقرب الموارد). تَرب. (اقرب الموارد) (المنجد). ج، اتربه، تربان. (اقرب الموارد) (المنجد) (آنندراج).

ترب.

[تَ] (ع اِ) تُراب. تُرْب. (اقرب الموارد) (المنجد). رجوع به تُراب و تُرب شود.

ترب.

[تِ] (ع ص، اِ) همزاد و همسن و توأم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد). هم عمر که بفارسی همزاد گویند. (غیاث اللغات). همزاد. (زمخشری) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). غالباً در مؤنث استعمال شود. (اقرب الموارد) (المنجد). یقال: هذه ترب فلانة؛ یعنی این زن همسال فلان زن است. (اقرب الموارد) (از منتهی الارب). ج، اتراب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به اتراب شود.

ترب.

[تَ رِ] (ع ص) محتاج. (از منتهی الارب). محتاج و فقیر. (ناظم الاطباء). فقیر. (اقرب الموارد) (المنجد). یکی آن تَرِبة است. (اقرب الموارد) (از المنجد). || ریح ترب؛ بادی که خاک را برانگیزد. (المنجد). || لحم ترب؛ گوشت خاک آلوده. || مکان ترب؛ جای بسیارخاک. || (اِ) گیاهی است. (اقرب الموارد) (المنجد).

ترب.

[] (اِخ) حمدالله مستوفی در ذکر بلاد خوزستان آرد: ترب از اقلیم سیم است و شهر کوچک است و گرمسیر، بر کنار دریا افتاده است چنانکه جزر و مد ماهیان را در خشکی اندازد و قوت ایشان از آن بود و مردمش قوی هیکل و درازبالا و صاحب قوت و سیاه چهره باشند. باغستان بسیار دارد، نارنج و ترنج و لیمو و خرمای خوب در او بسیار بود. (نزهة القلوب چ گای لیسترانج ج 3 ص110).

ترب.

[تُ] (اِخ) نام کوهی است. (معجم البلدان).

ترباء .

[تَ] (ع اِ) خاک. تراب. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء).(1) تراب. (اقرب الموارد) (المنجد): لاضربنه حتی یعضّ بالترباء. (اقرب الموارد). زمین. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). نفس زمین: بینهما مابین الجرباء الترباء؛ ای مابین السماء و الارض. (از اقرب الموارد) (المنجد). || یک نوع گیاهی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || سرانگشتان. (ناظم الاطباء).
(1) - در شرح قاموس و منتهی الارب تُرْباء هم بهمین معنی آمده است. ولی در تاج العروس و اقرب الموارد و المنجد و متن اللغه تَرْباء ضبط گردیده است.

تربابان.

[تُ] (اِ) یونانی غافث. (الفاظ الادویه).

تربات.

[تَ رِ] (ع اِ) جِ تَرِبَة. سرانگشتان. (از منتهی الارب). سرانگشتان. (المنجد).

ترباض.

[تِ] (ع اِ) عصفر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). کافشه و عصفر. (ناظم الاطباء).

ترباغ.

[تِ] (اِخ) نام جایی است، و بعضی ترنان (به نون) گفته اند. رجوع به معجم البلدان ج 2 شود.

ترباغة.

[تُ غَ] (ع اِ) کفش تابستانی مسافرین، و آن از پوست گاو یا شتر تهیه می شود که بوسیلهء چهار یا پنج بند بر پا گره می خورد و استوار میگردد. (از دزی ج 1 ص143).

تربالی.

[تَ] (اِ) نام عمارتی است بسیار عالی بناکردهء اردشیر بابکان در شرق شهر گون(1) که از شهرهای فارس است و جون(2)معرب آن است. گویند که بر سر آن بنا آتشکده ای ساخته بودند و در برابر شهر کوهی است و از آن کوه آبی به آن آتشکده می آمده. (برهان) (از انجمن آرا) (از آنندراج) (از فرهنگ رشیدی). عمارتی عالی از بناهای اردشیر بابکان. (ناظم الاطباء). آنچه در این لغت مرقوم شد از فرهنگها نقل افتاد و در آن چند خطاست، اول آنکه طربال به طای مؤلَّف عربی و بمعنی عمارت عالی که بنا کنند یعنی هر کوه و سنگ و هر پاره ای از کوه و سنگ بلند و بزرگ که از کوه پیش و برآمده باشد و دیوار دراز و بلند و چینهء بالائین دیوار است. طرابیل الشام. صومعه های ملک شام، و اینکه نوشته اند نام شهر گون است هم خطا است، جور است و آن نام قدیم شهر فیروزآباد بوده و در جور مرقوم خواهد شد. (انجمن آرا) (آنندراج). تربال مساوی با طربال، همان فیروزآباد یا گور (جور) است. شکل آن مدور است چنانک دایرهء پرگار باشد و در میان شهر آنجا که مثلاً نقطهء پرگار باشد دکه ای انباشته برآورده است [ اردشیربن بابک ] نام آن ایران کرده و عرب آنرا طربال گویند و بر سر آن دکه سایه ها ساخته و در میان گاه آن گنبدی عظیم برآورده و آن را گنبد کیرمان گویند. (فارسنامه از حاشیهء برهان چ معین).
(1) - گور صحیح است. (حاشیهء برهان چ معین).
(2) - جور صحیح است. (حاشیهء برهان ایضاً).

تربامان.

[تُ] (اِ) بیونانی نام گلی است لاجوردی و برگهای آن دراز می باشد و گل و شاخ و برگ آن همه تلخ است، و آن را غافت بر وزن آفت نیز گویند، و بجای بای ابجد یای حطی هم آمده است. (برهان) (آنندراج). گیاهی است که بتازی غافث گویند. (ناظم الاطباء). اغافت را گویند و رازی گوید بر سر نبات گلی است که به بنفشه ماند و از آن بزرگتر است و بمزه تلخ بود و در حرف الف گفته است. (ترجمهء صیدنه).

تربان.

[تِ] (ع اِ) جِ تُراب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد). رجوع به تُراب شود.

تربان.

[تُ] (اِخ) قریه ای به پنج فرسخی سمرقند. (از معجم البلدان).

تربان.

[تُ] (اِخ) نام وادیی است میان ذات الجیش و مَلَل و السیالة، آبهای فراوانی دارد. رسول خدا در غزوهء بدر بدانجا فرودآمد و منزل عروة بن اذینة شاعر کلابی بدانجا بود. کثیر راست :
... و قد مرت علی تربان تحدی
بها بالجزع من مَلَل وسیج.
و شارح ابیات آرد: تربان قریه ای است از ملل بمسافت یک شب از مدینه... (از معجم البلدان). و استقبل طلحة و سعیدبن زید رسول الله صلی اللهعلیه وسلم بتربان (فیمابین ملل و السیالة) و هو منحدر من بدر یرید المدینه. (امتاع ص99). و رجوع به ص65 همان کتاب شود.

تربان.

[تُ] (اِخ) این نام در شعر متنبی آمده، شارحان دیوان نویسند: جایی است در عراق، و این قول اشتباه است و صحیح این است که نام نقبی است پیش از حسمی از جانب مصر، و نصر گوید ناحیتی است بین سماوة کلب و شام. (از معجم البلدان).

تربانتن.

[تِ رِ تِ] (فرانسوی، اِ)(1) جوهر تربانتین. هیدروکربور از اسانس تربانتین. رجوع به تربانتین و هیدروکربور شود.
(1) - Terebenthene.

تربانتین.

[تِ رِ] (فرانسوی، اِ)(1) در زبان فرانسه عصیر سقزی طیاری را گویند که بخودی خود و یا به اعانت شکافهای مصنوعی از اشجار مختلف الطایفه اخذ می کنند و در طب استعمال می نمایند و بفارسی آنرا زنگباری می نامند. (ناظم الاطباء). صمغ البطم. تربنتین. سقز نیمه مایعی که از ساقهء درخت بُطْم (2) یا درختان دیگر که از طایفهء کاج و تربنتاسه(3) باشند جاری می گردد. تربانتین داروئی است که چون بر عضوی دردناک مالند بر اثر قدرت تحریکی درد را دور گرداند.
- اسانس تربانتین؛ اسانسی است که از تقطیر تربانتین بدست آید و برای محلول ساختن چربیها و پیه ها و ساختن رنگهای روغنی و روغن جلا و جز آن بکار می رود. رجوع به صمغ البطم شود.
(1) - Terebenthine. .
(فرانسوی)
(2) - Terebinthe .
(فرانسوی)
(3) - Terebinthacees

تربانی.

[تُ] (ص نسبی) منسوب است به تربان که قریه ای از قراء فرمک در پنج فرسخی سمرقند در سغد. (انساب سمعانی).

تربانی.

[تَ] (اِخ) محمد بن یوسف بن ابراهیم تربانی، مکنی به ابوعلی، از قریهء تربان سمرقند. فقیه و محدث است. از محمد بن اسحاق سمعانی الصغانی روایت دارد و به سال 323 ه . ق. درگذشت. (از معجم البلدان).

تربای.

[تُ] (اِخ) تربای تقشی. از امراء چنگیزخان که به تعاقب سلطان جلال الدین منکبرنی مأمور شد. رجوع به تاریخ جهانگشای جوینی ج 1 ص33، 110، 112، 130، 131 شود.

تربئة.

[تَ بِ ءَ] (ع مص) بردن کسی را و دور گردانیدن او را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بردن و دور گردانیدن کسی را. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تربب.

[تَ رَبْ بُ] (ع مص) پروردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (آنندراج): تربب کودک؛ پرورد کردن او را تا بالغ شود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد). || فا هم آمدن. (تاج المصادر بیهقی). گرد آمدن چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). گرد آمدن قوم. (المنجد). || خواهانی چیزی نمودن: تربب الارضَ؛ یعنی دعوی کرد که او مالک آنست، و کذا تربب العبد و نحوه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). رجوع به ارتباب شود.

تربت.

[تُ بَ] (ع اِ) خاک. (شرفنامهء منیری) (غیاث اللغات) (آنندراج). مطلق خاک. (فرهنگ نظام). تربة:
بر آن تربت که بارد خشم ایزد
بلا رویَد نبات از خاک مسنون.ناصرخسرو.
|| خاکی که از حوالی مرقد مطهر حضرت سیدالشهدا صلوات اللهعلیه می آورند، و هر خاک مقدس مطهری. (ناظم الاطباء). خاک قبر حسین بن علی علیه السلام که شیعه بخوردن آن استشفا کند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). خاک اطراف قبر امام حسین (ع) که برای شفای بیمار و مهر نماز استعمال می شود، و این معنی مأخوذ از معنی اول است. (فرهنگ نظام)
- تربت خوردن بیمار؛ آنست که چون بیماری از دوا زائل نشود خاک تربت امام علیه السلام به نیت شفا میخورانند، و خاک شفا عبارت از آنست. (آنندراج). مجازاً، خوردن خاک گور را به نیت شفا از هرکه باشد :
نه گرد سرمه باشد جلوه گر آن نرگس جادو
ز خاک تیره بختان خورده تربت چشم بیمارش.
تأثیر (از آنندراج).
|| مجازاً بمعنی قبر. (غیاث اللغات). بمعنی گور مجاز است. (آنندراج). گور. (شرفنامهء منیری). گور و مقبره و مرقد. (ناظم الاطباء). مجازاً، گور. (فرهنگ نظام) : و تربت شقیق بلخی(1) رحمة اللهعلیه آنجاست [یعنی به شهر ویشگرد]. (حدود العالم). و تربت محمد بن الحسن الفقیه و کسائی مقری و فراخری هم از آنجاست [یعنی از ری] (حدود العالم)... وی پیر شده است و از وی کاری نمی آید، مراد وی آن است که از لشکری توبه کند و به تربت امیر ماضی بنشیند. (تاریخ بیهقی). تربت پدر را زیارت کرد و بگریست و آن قوم را که بر سر تربت بودند به بیست هزار درم فرمود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص257). اولیا و حشم و بزرگان همراه وی به افغان شال درآمد و به تربت امیر عادل سبکتکین ... فرودآمد. (تاریخ بیهقی ایضاً ص257). روزی بسر تربت ابراهیم و اسحاق رفت. (قصص ص86). آن جماعت فرشتگان بودند بر وی نماز کردند و تربت وی را با زمین هموار کردند. (قصص ص128).
به سر آیم بسوی تربت تو
زین سپس رشک میبرد پایم.مسعودسعد.
بهر طرف که تو از حمله گرز بگذاری
بخیزد احسنْت از تربت نبیرهء سام.
مسعودسعد.
تربتهای ملوک و سلاطین سامانیان بیشتر بماوراءالنهر خراسان است. (مجمل التواریخ). سلطان طغرل بیک را بشهر ری وفات رسید و تربتش آنجا برجاست. (از مجمل التواریخ). و تربتهاء همه به اصفهان و همدانست. (مجمل التواریخ).
بر تربتش که تبت چین شد چو بگذری
از بوی نافه عطسهء مشکین زند مشام.
خاقانی.
در ره دمی به تربت بسطام برزنم
وز طوس و روضه آرزوی جان برآورم.
خاقانی.
بر تربت هر دو زار نالید
در مشهد هر دو روی مالید.نظامی.
که حَسَن باشد مرید و امتم
درس گیرد هر صباح از تربتم.مولوی.
ثنا گفت بر سعد زنگی کسی
که بر تربتش باد رحمت بسی.(بوستان).
بر بالین تربت یحیی پیغمبر (ع) معتکف بودم. (گلستان).
مهربانی ز من آموز گرم عمر نمانَد
بر سر تربت سعدی بطلب مهرگیا را.سعدی.
چنین که در دل من داغ زلف سرکش تست
بنفشه زار شود تربتم چو در گذرم.حافظ.
بگشای تربتم را بعد از وفات و بنگر
کز آتش درونم دود از کفن برآید.حافظ.
نسیم زلف تو چون بگذرد بتربت حافظ
ز خاک کالبدش صدهزار لاله برآید.حافظ.
بر سر تربت ما چون گذری همت خواه
که زیارتگه رندان جهان خواهد بود.حافظ.
بعد مردن تربت ما را عمارت گو مباش
بر سر قبر شهیدان گنبد گردون بس است.
مراد بافقی.
- تربت اولیاء؛ کنایه از مقابر آنان است. (انجمن آرا).
(1) - ن ل: شمس بلخی.

تربت جام.

[تُ بَ تِ] (اِخ) نام یکی از بخشهای هفت گانهء شهرستان مشهد است. از طرف خاور محدود است برودخانهء هریرود که مرز ایران و افغانستان را تشکیل میدهد، از باختر به بخش طیبات و فریمان، از شمال به بخش جنت آباد و فریمان، از جنوب بمرز ایران و افغانستان و دهستان یوسف آباد از بخش طیبات محدود می باشد. تربت جام در یک دهلیز بین کوههای شاه نشین و کجرود و کوه بزک واقع شده. هوای آن گرم و در نزدیکی پل جام و قلعه حمام، سوزان و غیرقابل تحمل است. از طرفی بخواف باختر اتصال داشته، بادهای سختی جریان داشته تولید گرد و غبار نموده به این جهت نودوپنج درصد اهالی مبتلا به تراخم هستند. این بخش از رودخانه، چشمه سار و قنوات مشروب میشود. آب مشروبی شهر از دو رشته قنات که از شمال باختری بطرف جنوب جریان دارد فراهم می گردد و در سالهای خشکسالی آب بقدری کم است که در هر 15 روز یک مرتبه بشهر آب داده میشود. بین بخش تربت جام و جنت آباد رشتهء ارتفاعاتی است که از شمال باختری بطرف جنوب خاوری امتداد داشته که قلهء آن معروف به کوه شاه نشین است و 2080 گز ارتفاع دارد، عرض این کوه 48هزار گز و دارای دره های متعددی است که بهم اتصال دارد و قابل عبور است. کوه بیزک که دنبالهء کوههای بینالود می باشد و در باختر تربت جام واقع است جلگهء باخرز را از جلگهء جام جدا می کند. قرائی که در دامنهء این کوه قرار دارند دارای هوای سالم و آب شیرین می باشند. جام رود که در شمال بند فریمان و بالاجام و میان جام سرچشمه گرفته پس از مشروب نمودن جلگهء جام از شمال خاوری جام عبور نموده در نزدیکی پل جام رود (دوآب) بهریرود متصل می گردد. آب این رود در قسمت بالا جام فقط در ماه اول سال جریان داشته لیکن در قسمت پائین جام همیشه آب جریان دارد. هریرود که مرز ایران و افغانستان و شوروی سابق را تشکیل می دهد از خاور این بخش جریان دارد. بخش تربت جام از سه دهستان بنام بالاجام و میان جام و پائین جام تشکیل یافته است. دارای 154 آبادی بزرگ و کوچک است. جمعیت آن در حدود 62335 نفر است. طوایفی که در حدود این بخش سکنی دارند عبارتند از طایفهء کودانی، کریم دادی، طاهری، قوری، مخته باز، باطوری، سنگچولی، ترکمن، بربری، مریدار، خلیلی، علی خوجه، قلعه گاهی، میش مست، محمددرویش، بریز، قرائی، سیستانی، بلوچ، زوری، کرد، یعقوبخانی، عرب، شیخی. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

تربت جام.

[تُ بَ تِ] (اِخ) شهر کوچک و مرکز بخش تربت جام شهرستان مشهد است که در 144هزارگزی مشهد و 66هزارگزی مرز ایران و افغانستان و بر سر راه شوسهء عمومی مشهد و هرات واقع است. جلگه ای گرمسیر است و 605 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء جام و قنات است و محصول عمدهء آن غلات و بنشن و زیره و انواع میوه جات است. اهالی آنجا بکسب و تجارت و زراعت اشتغال دارند و در حدود 120 باب مغازهء مختلف در آنجا دایر است و دارای دو خیابان است که هم دیگر را در فلکه قطع می نمایند. ادارات دولتی آنجا عبارتند از: تیپ جام، بخشداری، آمار، ثبت املاک، پست و تلگراف، کشاورزی، دارائی، بهداری، فرهنگ، ژاندارمری، شهربانی و بانک ملی. و از ابنیهء قدیمی مقبرهء شیخ جام است که بدستور سلطان سنجر ساخته شده است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

تربت حیدریه.

[تُ بَ تِ حِ دَ ری یِ](اِخ) شهرستان تربت حیدریه یکی از شهرستانهای استان نهم کشور است که از طرف خاور به خط مرزی ایران و افغانستان (که از 7هزارگزی شمال خاوری خوشابه بطرف جنوب امتداد پیدا می کند) محدود می باشد و از طرف شمال به ارتفاعات جنوبی تربت جام و از قریهء چهارتکاب تا نزدیکی سنگ نگر و گردنهء پاقلعه و کوههای چاردخت امتداد دارد و حد فاصل بین دهستان مرکزی فریمان و دهستان زاوه است و از آن به بعد کوههای کم ارتفاع سرجام تا رباط سفید، جلگه رخ را از دهستان احمدآباد و سرجام جدا می کند و سپس مسیل رود کالشور تا مدخل اصلی کالشور جلگه رخ را از نیشابور جدا مینماید. از شمال باختری به شهرستان نیشابور و از باختر بشهرستان کاشمر و از جنوب به بخش قاین از شهرستان بیرجند و شهرستان گناباد محدود می باشد. شهرستان تربت حیدریه نسبت به وسعت خاک و تعداد بخشها و کوهپایه و جلگه های وسیع اختلاف زیادی در فصول چهارگانه با هم دارند، ناچار وضعیت طبیعی هر محلی جداگانه ذکر می شود:
الف - بخش کدکن، در سراسر شمال شهرستان تربت حیدریه واقع و نسبت به تمام بخشها و دهستانها سردسیر است.
ب - جلگهء زاوه و دهستان بالاولایت و حومهء شهر که هوای آنها معتدل است و انواع میوه جات در آنها بعمل می آید و ییلاقهای بسیار خوبی دارند و پائین ولایت نسبتاً گرمسیر است.
ج - بخش رشخوار که شامل دهستان رشخوار و سنگان است و بواسطهء نزدیکی با خواف و گودی اراضی از جلگهء زاوه گرمسیرتر است.
د - جلگهء محولات (بخش فیض آباد و محولات)، تمام منطقه گرمسیر است، محصول و میوه جات آن یک ماه زودتر از سایر مناطق تربت میرسد. انار و انجیر در تمام دهات محولات بعمل می آید، آبهای تربت عموماً شیرین و گواراست، فقط در قسمت رشخوار قسمتی از آبادیها که آب آنها شور و غیرقابل شرب میباشد. رشتهء ارتفاعات بزرگ که از 40هزارگزی جنوب باختری تربت جام شروع می شود و جلگهء جام را از جلگهء طیبات جدا نموده تا دهانهء سنگ نگر و قریهء چهارتکاب در یک رشته امتداد پیدا میکند ازین به بعد بدو رشتهء شمالی و جنوبی تقسیم میشوند: 1 - رشتهء شمالی از قریهء چهارتکاب تا آبادی قرقناتوبیک به تپه ماهورهای مختلف تقسیم میشود و از این به بعد رشتهء اصلی سرجام را تشکیل می دهد و در نتیجه جلگه رخ را از دهستان سرجام و پیوه ژن جدا میکند، این کوه دنبالهء کوههای نیشابور و شاه جهان است. 2 - رشتهء جنوبی، که از دهانهء سنگ نگر شروع میشود در شمال دولت آباد معروف بکوه جام و بالاخره دنبالهء این کوه بسرخ کوه و کوه میش که در جنوب سبزوار است اتصال پیدا میکند. کوههای خاور و جنوب خاوری که از چاه قلعه نزدیکی هشتادان شروع میشود پس از طی 168هزار گز در جنوب بوری آباد و 8هزارگزی جنوب باختری تربت جام خاتمه پیدا میکند. این کوه در جنوب خاوری تربت جام بین بخش خواف و بخش طیبات باخرز واقع است که امتداد آن جلگهء رشخوار و جلگهء سنگان را از جلگهء تربت جدا نموده در هر محلی اسم مخصوصی دارد. در جنوب رشخوار بکوه منرو در جنوب جنگل معروف بکوه شتران میباشد. در شمال خاوری جلگه رخ یک سلسله تپه ماهورهائی از گردنهء یاقوت (بالابند فریمان) شروع میشود. بدواً تپه ماهورهای خاکی است و در 7هزارگزی خاور آق کمر کوه سنگی را تشکیل داده تا گردنهء محمدمیرزا و شکته علاقه و شکته سیاه در جلگه رخ امتداد دارد.
معادن: معادن سنگ مرمر در 24هزارگزی خاور تربت حیدریه در جلگهء زاوه دامنهء کوه سرخ واقع است که اغلب سنگ آنرا به تهران حمل می نمایند. معدن مس در کوه جعفرمشهدی در جنوب خاوری تربت حیدریه واقع است. معدن ذغال سنگ در کوه ساق که در 66هزارگزی تربت است و راه آن صعب العبور میباشد و معدن زاج سیاه بین محولات و ازغند قرار دارد.
رودها: رودخانهء معروف به کال سالار از 24هزارگزی شمال تربت حیدریه از گدار سرخ بالای کامه بالا، سرچشمه گرفته پس از مشروب کردن کامه بالا و پائین و ترسک، رودخانهء کسگک داخل این رودخانه میشود. پل آجری در روی آن ساخته شده و قابل عبور ماشین است. در 18هزارگزی شمال خاوری تربت رودخانه ای است موسوم به صبی که از خاور به باختر جاری است و از شمال شیخ آباد در جلگهء زاوه سرچشمه گرفته پس از مشروب ساختن قسمتی از جلگهء زاوه داخل رودخانهء سالار میشود و آبادیهائی را که در اطراف آن واقعند مشروب ساخته بطرف جنگل سرازیر می گردد و قسمت عمدهء ناحیهء جنگل از این آب مشروب میشود. رود مهجن یا رود معجن معروف به رود ازغد در 54هزارگزی شمال باختری تربت از چشمهء زندگی سرچشمه گرفته از باختر بطرف خاور جریان پیدا کرده و در 4هزارگزی آبادی رود مهجن در مسیر خود آبشاری را تشکیل میدهد که 28 گز ارتفاع دارد و این رودخانه آبادیهای مسیر خود را مشروب می سازد و در 4هزارگزی جنوب رود مهجن داخل رودخانهء حصارچه میشود که هر دو بطرف جنوب جریان پیدا کرده به کال ازغد معروف می شود. رودخانهء سرخ آباد، سرچشمهء آن از 14هزارگزی باختری تربت و دوهزارگزی جنوب بایک میباشد که بطرف شادمهر جریان دارد. رودخانهء قلعه جق در 24هزارگزی شمال باختری تربت از کوههای بایک و 2هزارگزی جنوب فدیهه سرچشمه گرفته بطرف جنوب سرازیر میشود و پس از مشروب کردن زرمهر و خوشدره، در پائین ظهیرآباد داخل رودخانهء سرخ آباد شده بطرف محولات جریان پیدا میکند. رودخانهء شصت دره از 12هزارگزی شمال باختری تربت سرچشمه گرفته بطرف جنوب سرازیر می گردد، و پس از گذشتن از کوههای شصت دره آب آن بواسطهء بسته شدن بجویبارها کم شده ولی در بهار و پائیز سیل زیادی از آن جاری میشود، بطوری که معروف است در سابق سدی در کوههای شصت دره جلو این رودخانه بسته شده بود، الحال آثاری از آن وجود ندارد ولی در دهنهء رودخانه در پانصدگزی شمال باختری آبادی صنوبر محل بسیار مناسبی جهت بستن سد دیده میشود.
سازمان اداری: شهرستان تربت حیدریه از 5 بخش بنام حومهء خواف، رشخوار، کدکن، فیض آباد و محولات تشکیل می گردد و مجموع آبادیهای شهرستان 542 عدد است و در حدود 197027 تن سکنه دارد. جمعیت شهر تربت 23816 نفر است. بطوری که مطلعین محل اظهار میدارند در زمان نادرشاه افشار ششهزار خانوار از طوایف بلوچ و چهارهزار خانوار از طوایف قراتاتار و یکهزار خانوار عرب و بعضی طوایف مختلف بنواحی تربت کوچانده شده با طوایفی که قبلاً در اطراف تربت سکونت داشتند مخلوط شدند لیکن زبان خود را حفظ کرده بزبانهای فارسی، بلوچی، عرب افغانی و ترکی تکلم می نمایند. محصولات عمدهء شهرستان تربت عبارتست از غلات دیمی و آبی، پنبه، زیرهء سبز و انواع میوه جات سردسیری و گرمسیری و بادام و گردو و انار و ریواس بحد وفور دارد و محصولات دامی و روغن و پنیر و پشم و غیره در آنجا بدست می آید.
راه: 1 - راه شوسهء مشهد به زاهدان از گردنهء محمدمیرزا از شمال تربت حیدریه تا گال شور، بین رباط کسائی و عمرانی که آخرین حد تربت است استان نهم را بزاهدان اتصال میدهد. 2 - جادهء اتومبیل رو از طرف تربت بخواف از دهنهء درپال، 18هزارگزی جنوب خاوری تربت حیدریه گذشته از جلگهء رشخوار و سنگان عبور کرده از خوشابه، نزدیک مرز ایران گذشته، بمرز افغانستان اتصال پیدا میکند. دیگر جادهء شوسهء تربت بکاشمر است که از 48هزارگزی منطقهء تربت عبور مینماید. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

تربت حیدریه.

[تُ بَ تِ حِ دَ ری یِ](اِخ) شهر تربت حیدریه در 185هزارگزی مرکز استان مشهد و 900هزارگزی زاهدان بر سر راه شوسهء تجارتی جنوب خاوری کشور ایران قرار دارد. مختصات جغرافیائی آن بشرح زیر است: 36 درجه و 13 دقیقهء طول، 58 درجه و 15 دقیقهء عرض نسبت به گرینویچ. هوای شهر تربت معتدل و مرطوب مالاریائی است، بیشتر آب آن بواسطهء املاح گچی سنگین است و فقط قناتی در 4هزارگزی شمال باختری شهر وجود دارد که آبش گواراست و نظر به دوری راه برای همه مقدور نیست که برای شرب از آن استفاده کنند. شهر تربت حیدریه یکی از شهرهای قدیمی است که در سال 1211 ه . ق. اسحاق خان قراتاتار، به امر نجفعلیخان رئیس طایفهء تاتار در جنب مقبرهء قطب الدین حیدر بنا نموده و خندقی دور آن کشیده، چون بنای تربت در جوار قطب الدین حیدر ساخته شده بود به اسم تربت حیدریه نامیده شد و بواسطهء این که در سر راه هندوستان واقع شده، بسرعت ترقی کرده کوچه ها و بازاری به آن اضافه گردید و بصورت شهر درآمد.
در زمان سلطنت رضاشاه یک خیابان شمال - جنوبی که از وسط شهر عبور میکند احداث شد و یک خیابان از باختر بخاور کشیده شده که بباغ ملی منتهی میشود. شهر تربت بواسطهء نزدیکی بکوه و باغات زیادی که در اطراف آن است از زیباترین شهرهای ایران است، مخصوصاً احداث باغ ملی در روی تپه بزیبائی شهر افزوده است. این شهر در حدود 250 باب مغازه و 4 باب گاراژ دارد. آب مشروب شهر از چند رشته قنات است ولی چون کفایت شهر را نمی کند از آب چاه و آب انبار استفاده میکنند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

تربت حیدریه.

[تُ بَ تِ حِ دَ ری یِ](اِخ) بخش حومهء شهرستان تربت حیدریه است که از 6 دهستان تشکیل میشود و حدود آن بشرح زیر است: از شمال به بخش کدکن و بخش فریمان از شهرستان مشهد و از خاور به بخش خواف و دهستان شهرنو از بخش طیبات و بخش رشخوار و از جنوب به بخش رشخوار و فیض آباد محولات و از طرف باختر به بخش فیض آباد محولات و کدکن محدود است. موقعیت طبیعی: بخش حومه، در شمال خاوری تا اندازه ای کوهستانی و هوای آن معتدل می باشد. محصول عمدهء آن غلات و بنشن و انواع میوه جات و پنبه و ابریشم است. جمع قراء بخش 185 آبادی بزرگ و کوچک است و جمعیت آن در حدود 109624 نفر است. راه شوسهء تجارتی مشهد بزاهدان ازین بخش عبور میکند. دهستان حومهء شهر تربت حیدریه دارای 9 آبادی و 5233 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

تربت خانه.

[تُ بَ نَ / نِ] (اِ مرکب) مقبره. (آنندراج). تربت. گور :
ایاز از شبنم مژگان وضو کرد
به تربت خانهء محمود رو کرد.
حکیم زلالی (از آنندراج).

تربتر.

[تَ بِ تَ] (ص مرکب) بسیار تر و کاملاً مرطوب و نمدار. (ناظم الاطباء). کاملاً مرطوب. (استینگاس).

تربت شیخ جام.

[تُ بَ تِ شِ خِ] (اِخ)رجوع به تربت جام شود.

تربتی.

[تُ بَ] (ص نسبی) منسوب به شهر تربت. (ناظم الاطباء). که از تربت حیدریه یا از تربت جام باشد. || منسوب به مرقد. (ناظم الاطباء).

تربتی.

[تُ بَ] (ص نسبی) خاکی و منسوب به مقبره. (ناظم الاطباء).

تربتی.

[تُ بَ] (اِخ) رجوع به مجالس النفائس ص102 شود.

تربث.

[تَ رَبْ بُ] (ع مص) درنگ کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). درنگ کردن و بازایستادن. (آنندراج). تمکث. (اقرب الموارد). تمکث و تباطؤ. (المنجد) : خدیو گیتی ستان را در اوقات تلبث در آن کشور و تربث در آن بوم و بر، هر روز سالی و هر ماه نو گزنده تر از هلالی می نمود. (درهء نادره چ شهیدی ص486).

تربج.

[تَ رَبْ بُ] (ع مص) مهربان شدن بر بچهء خود: تَرَبَّجَتْ علی ولدها. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مهربان شدن ناقه بر بچهء خود. (اقرب الموارد).(1) || تبلد. (اقرب الموارد) (المنجد). || کند شدن. (تاج المصادر بیهقی). || تحیر. (اقرب الموارد) (المنجد).
(1) - صاحب آنندراج این کلمه را به تصحیف خوانده و چنین آورده: تربح به حای حطی...؛ مهربان شدن زن بر بچهء خود.

تربچه.

[تُ رُ چَ / چِ] (اِ مصغر) ترب از قسم خردگونه، و از آن پاره ای سپید و برخی سرخ باشد. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تربح.

[تَ رَبْ بُ] (ع مص) سرگشته گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تحیر. (اقرب الموارد). || طلب ربح کردن. (از اقرب الموارد) ( از المنجد): هو یتربح و یترقح. (اقرب الموارد).

تربخ.

[تَ رَبْ بُ] (ع مص) نرم و فروهشته گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد): مشی حتی تربخ؛ ای استرخی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

تربد.

[تَ رَبْ بُ] (ع مص) روی ترش کردن. (تاج المصادر بیهقی). متغیر گردیدن روی کسی از غضب و ترش رو شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). از غضب ترش رو شدن. (آنندراج). تعبس. (اقرب الموارد) (المنجد): تربد وجه فلان. (منتهی الارب). || میغ ناک شدن. (تاج المصادر بیهقی). میغناک شدن آسمان. (زوزنی). ابرناک گردیدن آسمان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد): تربدت السماء. (منتهی الارب). || تغییر یافتن رنگ. (اقرب الموارد) (المنجد). || دیدن در پستانهای مواشی نقطه های سیاه و سفیدی که پیش از زادن پدید آید. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تربد.

[تِ بِ] (اِخ) نام شهری است غیرمعلوم. (برهان). نام شهری. (ناظم الاطباء). صاحب برهان گوید نام شهری است غیرمعلوم. فقیر گوید همانا ترمذ را به تصحیف تربد خوانده اند در این صورت معلوم است که شهر غیرمعلوم خواهد شد، ترمذ شهریست مشهور و معروف در ماوراءالنهر.... (انجمن آرا). ظاهراً مصحف ترمذ. (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به ترمذ شود.

تربد.

[تُ بُ / تِ بِ] (اِ) دوایی است معروف که اسهال آورد. (برهان). نام دوایی مسهل، بهندی نسوت گویند. (غیاث اللغات) (آنندراج). دوائیست که اسهال آورد، و آن را تربد مجوف خوانند. (انجمن آرا). ریشهء مسهل که از هند آورند. (ناظم الاطباء). بهترین آن چینی بود و مبیض مدور مصمغ مجوف و در سودن مفیدتر گردد و زود کوفته و بر سرهای صمغ بود و کهن و باریک نبود و بسطبری میان خنصر و بنصر بود و چون بکوبند و بپزند هیچ ریشه بر سر پرویزن نماند و تنک سوراخ بود و باید که بوقت خرج کردن اول بخراشند و بروغن بادام چرب کنند آنگاه بکوبند. طبیعت وی گرم و خشکست در سیم، نافع بود جهت مرضهای عصبانی و مسهل بلغم بود تمام و اندکی از خلط سوخته از هر دو ورک، و ماسرجویه گوید مسهل اخلاط غلیظ و لزج بود و اصح آنست که تنها مسهل بلغم رقیق بود و اگر تقویت کند مسهل بلغم غلیظ بود و استعمال کردن یبوست و صفاف در بدن پیدا کند و مضر بود به امعاء و مصلح بود در آنکه خراشیده باشند و بروغن بادام چرب کرده و کتیرا اضافه کنند و اگر تحویت وی بزنجبیل کنند مسهل بلغم غلیظ و خام بود اما تنها مسهل غلیظ نبود. و تربد زرد و سیاه زهر بود مانند خربق سیاه و غاریقون سیاه و مداوات کسی که آن خورده باشد مانند کسی که خربق سیاه خورده باشد کنند و همان تدبیر کنند، و تربد سفید مجوف چنانکه وصف کرده شد نافع بود جهت درد مفاصل که بلغمی بود و رحم را پاک گرداند تنقیهء تمام و حقنه کردن نافع بود جهت درد آن نزدیک حیض آمدن و نافع بود جهت درد پشت و دماغ را پاک کند در بلغم لزج و مفلوج و مصروع را نافع بود و سرفه را که از رطوبات فم معده بود سود دهد، و علامات این زحمت آن بود چندانکه سرفه بیاید تا قی کند یا خلطی لزج بیرون آید بعد از آن ساکن شود و اگر با هلیلهء کابلی خلط کنند دوای نافع بود مصروع را و بدل آن نیم وزن آن غاریقون و دانگ نیم آن صبر و دانگ نیم آن حنظل، و گویند بدل آن ترمس است، و صاحب جامع در مفرده آورده است که بدل آن پوست درخت توت است بوزن آن، و شربت از تربد از نیم درم تا یک درم بود. (از اختیارات بدیعی). او را بلغت رومی البثیون گویند و بعضی الطریون و سندریون هم گویند و بسریانی طُربل گویند و طونید نیز گویند و بپارسی توبل و بهندی تربح و بسندی تروج گویند و آن چوب پاره ها بود مجوف خاک فام و نیکوتر انواع آن سفید است که آنرا تربد نایژه گویند و بدان اسم بدان خوانند که در وقت تری میان او را بیرون کرده باشند و پوست باز کرده و بر جرم او... و صمغ بود و این نوع را از نهر واله به اطراف هند و غیر آن برند، و نوعی دیگر ازو هست که سفید است و منبت او هم در هند است اما مجوف باشد و چوب او را صمغ نبود و این نوع سطبرتر بود و آسان شکسته شود، و آورده اند که در کوههای نوزاد تربدی هست که در منفعت کم از نوع اول نیست، و نوعی دیگر ازو آنست که لون او زرد است و جرم او پهن و مجوف نبود و این نوع بیخ نبات... و او را در ادویهء قی استعمال کنند. و ابن ماسویه گوید نیکوترین انواع آن آنست که میانهء او سفید باشد و بیرون او هموار و چرب بود و بر بعضی مواضع او صمغ باشد و بر پوست او کرم خوردگی نباشد. در جرم او رشته ها نبود و چوب او تنک باشد و توبرتو نبود و زود شکسته شود و بتحقیق او سفید بود و چون مدتی بر او بگذرد خورده شود و آنچه ازو نیک بود چون به این صفت نباشد منفعت او باطل بود. و ارجانی گوید گرمست در دوم و بلغم را دفع کند و فالج و لقوه و برص و بهق را سود دارد و اگر او را همچنان استعمال کنند اسهال بلغم کند و اندک خلط سوخته نیز دفع کند، و نیکوترین انواع او آنست که لوله ای و سفید بود و مجوف بود بشکل نی باریک و آنچه از او خورده شده باشد و سوراخها شده قوت او اندک باشد. (از ترجمهء صیدنه).
تربد(1) که از تیرهء پیچکیان است(2)، ریشه های ضخیم آن مسهل است. رجوع به گیاه شناسی گل گلاب ص 241 و کارآموزی داروسازی ص184 و دزی ج 1 ص 143 و تذکرهء ضریر انطاکی ص94 و فهرست مخزن الادویه ص171 و الفاظ الادویه ص 73 و تحفهء حکیم مؤمن شود :
جستی بسی زبهر تن جاهل
سمقونیا و تربد و افسنتین.ناصرخسرو.
چون غازیقون کریه و منکر
وز تربد هم میان تهی تر.
خاقانی (تحفة العراقین ص210).
ورنه در عالم کرا زهره بدی
کو ربودی از ضعیفی تربدی.مولوی.
|| چوب و نی میان خالی را نیز گویند. (برهان). نی میان کاواک. (ناظم الاطباء).
(1) - Convolvulus turpethum. .
(فرانسوی)
(2) - Convolvullacees

تربد زرد.

[تِ بِ / تُ بُ دِ زَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) تخم گیاهی خاردار که جیرآهنگ گویند. (ناظم الاطباء).

تربر.

[تَ بُ] (نف مرکب) تربرنده، و قسمی اره که بدان درختان تر برند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || (ن مف مرکب) غله ای که پیش از زرد شدن و رسیدن، برای آفتی چون زنگ و ملخ و جز آن درو شده باشد. (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به تربر کردن شود.

تربر.

[تُ بُ] (اِخ) تیره ای از شعبهء جبارهء ایل عرب از ایلات خمسهء فارس. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص87). رجوع به جَبّاره شود.

تربر بالا.

[تَ بُ رِ] (اِخ) دهی است از دهستان دودج و داریان در بخش مرکزی شهرستان شیراز و 28هزارگزی خاور شیراز و 3هزارگزی راه فرعی بردج به خرامه. جلگه ای است معتدل و 330 تن سکنه دارد. آب آن از چاه و محصول آن غلات و حبوبات و سیب زمینی است. شغل اهالی زراعت است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج7).

تربر پائین.

[تَ بُ رِ] (اِخ) دهی است از دهستان دودج و داریان در بخش مرکزی شهرستان شیراز و 32هزارگزی شیراز و 6هزارگزی راه فرعی شیراز به خرامه. جلگه ای معتدل است و 408 تن سکنه دارد. آب آن از چاه و محصول آن غلات و سیب زمینی است. شغل اهالی زراعت است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7).

تربرسادات.

[تَ بُ] (اِخ) دهی است از دهستان دودج و داریان در بخش مرکزی شیراز و 30هزارگزی خاور شیراز و 3هزارگزی راه بردج به خرامه. دامنه ای است معتدل و 202 تن سکنه دارد. آب آن از چاه و محصول آن غلات و چغندر و سیب زمینی است. شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7).

تربرش.

[تِ بُ] (اِخ)(1) ژرار (تربورگ، تربورخ).(2) نقاش هلندی که در رنگ آمیزی هم آهنگ و نقاشی ظریف دست داشت. وی بسال 1608 م. در زوول(3) بدنیا آمد و بسال 1681 درگذشت.
(1) - Terborch.
(2) - Gerard Terborch (Terburg).
(3) - Zwolle.

تربر کردن.

[تَ بُ کَ دَ] (مص مرکب)حصاد زرع پیش از کمال آن بعلت آفتی چون ملخ و غیره. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به تَربُر شود.

تربره.

[تَ بَ رَ / رِ] (اِ) نوعی از انگور است. (فرهنگ جهانگیری) (برهان) (ناظم الاطباء). نوعی از انگور است، و آنرا تُربک با اول مضموم نیز گویند. (انجمن آرا) (آنندراج) (فرهنگ رشیدی). تُرْبَک. (فرهنگ رشیدی). رجوع به تربک شود. در گناباد خراسان تَربَرّه به انگوری گویند که در فصل پائیز میرسد و رنگ دانه های آن برخی سرخ مایل بسیاهی و پاره ای سفید مایل به سرخی، یعنی دانه های آن دورنگه است.

تربز.

[تَ بُ] (اِ) تربزه. هندوانه. (برهان) (فرهنگ رشیدی) (فرهنگ نظام) (انجمن آرا) (آنندراج) (ناظم الاطباء) :
بود تخم دنیا و دین کاشتن
دو تربز بیک دست برداشتن.
طغرا (از آنندراج).
|| بادرنگ. || خیار. (برهان) (از فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء). رجوع به تربزه شود.

تربز.

[تُ بِ / بُ] (اِ) ترب را گویند و بعربی فجل خوانند. (برهان) (از فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء). با ضم اول و کسر ثالث، مخفف تربیزه است که بمعنی ترب کوچک است. رجوع به ترب و تربزه و تربیزه شود.

تربزه.

[تُ بُ زَ / زِ] (اِ) تربز. هندوانه. (برهان) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء) (فرهنگ رشیدی). میوهء شیرین مبردی که بقدر خربزه و نام دیگر تکلمیش هندوانه است. این لفظ در سنسکریت ترمبوجم است. در هندوستان این میوه را تَربوز گویند. (فرهنگ نظام).
-امثال: تربزه خور را به جالیز چه کار، نظیر: به خوان کسان کدخدایی مکن. (امثال و حکم دهخدا ج 1 ص 543).
|| بادرنگ. || خیار. || ترب. (برهان) (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء). تربز. تربیز. (فرهنگ نظام) :
آنچه نبینید نمودن که چه
تربزهء بی مزه بودن که چه؟
ضیاء بخشی (از انجمن آرا).
رجوع به ترب و تربز و تربیزه شود.

تربسه.

[تَ / تُ بَ سَ / سِ] (اِ) قوس قزح. (برهان) (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی) (ناظم الاطباء). تُرْسه. (فرهنگ رشیدی). کمان مانندی که بعد از باران از اثر شعاع آفتاب در آسمان پیدا می شود، و نامهای دیگرش قوس قزح و کمان مرتضی علی و کمان رستم است. جهانگیری و رشیدی گوید با ضم اول هم صحیح است. (فرهنگ نظام).

تربص.

[تَ رَبْ بُ] (ع مص) چشم داشتن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (غیاث اللغات) (دهار) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (آنندراج). چشم داشتن و انتظار چیزی نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). انتظار. (اقرب الموارد) (المنجد) : للذین یؤلون من نسائهم تربص اربعة اشهر... (قرآن 2 / 226). قل کلٌّ متربصٌ فتربصوا فَسَتعلمون مَن اصحابُ الصراط السَّویّ و من اهتدی. (قرآن 20 / 135). || درنگ کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). توقف کردن. (غیاث اللغات) (آنندراج). درنگ کردن در مکانی. (اقرب الموارد) (المنجد). || بند کردن غله به انتظار گرانی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). غله نگاه داشتن برای فروختن. (غیاث اللغات) (آنندراج). نگه داشتن متاع برای گرانی. || بازایستادن در کاری. (اقرب الموارد) (المنجد).

تربض.

[تَ رَبْ بُ] (ع مص) اندک اندک روزگار گذاشتن. (تاج المصادر بیهقی). || برخاستن مرد از جای خود و بعلت ضعف بی حرکت ماندن. (از اقرب الموارد) (از المنجد). اشکنه ساختن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تربع.

[تَ رَبْ بُ] (ع مص) مربع بنشستن. (زوزنی). به چهارزانو نشستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). دوتا کردن قدمها را بزیر ران مخالف یکدیگر. (اقرب الموارد) (المنجد). || کوهان دراز برآوردن شتر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || برپا شدن و درست گردیدن کاری. (از اقرب الموارد): تربعت بهم الامور فی ظلّ سلطان قاهر. (حضرت علی (ع)، از اقرب الموارد). || بهاران جایی بودن. (زوزنی). بهاران جای بودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). اقامت کردن بمکانی در بهار. (اقرب الموارد). || بهار بخوردن. (زوزنی) (از اقرب الموارد ). خوردن شتر علف بهاری را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || برداشتن سنگ را. (اقرب الموارد). || بریدن شاخه های درخت خرما و چیدن آن: تربع النخیل؛ خُرفت و صُرمت. (اقرب الموارد).

تربق.

[تَ رَبْ بُ] (ع مص) درآویختن چیزی را بگردن. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). معلق ساختن چیزی. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تربقان.

[تُ بَ] (اِخ) دهی از دهستان بالاولایت در بخش حومهء شهرستان کاشمر است که در 12هزارگزی جنوب خاوری کاشمر بر سر راه مالرو عمومی کاشمر قرار دارد. آب آن از قنات و محصولش غلات و میوه جات و انگور و پنبه و زیره است و شغل اهالی زراعت و قالی بافی است و راه ماشین رو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

تربک.

[تُ بِ] (اِ) نوعی از انگور است. (برهان) (فرهنگ رشیدی) (ناظم الاطباء). تربره. (فرهنگ رشیدی). رجوع به تربره شود.

تربک.

[تَ بَ] (اِ) تربه و ترف. کشک سیاه را گویند که بترکی قراقروت و آنرا ترف نیز گویند، و معرب تربه طربق است.(1) (انجمن آرا). ترب و تربه و ترف. کشک سیاه که بترکی قراقروت و بتازی مصل گویند، طربک معرب آن. (فرهنگ رشیدی) :
چو نوشیدم ز تتماجش فروکوبید چون سیرم
چو تربک رو ترش کردم کز آن شیرین بریدستم
مولوی (از انجمن آرا و فرهنگ رشیدی).
(1) - در برهان ترپک به این معنی آمده. رجوع به ترپک شود.

ترب کندن.

[تُ کَ دَ] (مص مرکب) کنایه از جماع کردن. (آنندراج) :
چه تربها که نکندم بطرز خود که فلک
ز یمن هزل بمن داد خط ترخانی.
ملا فوقی ((از آنندراج).
|| در بیت زیر از گلستان بمعنی رفع زحمت کردن و نظایر آن آمده :
امروز دو مرده پیش گیرد مِرْکَن
فردا گوید تربی از اینجا برکن.
سعدی (گلستان چ فروغی ص194).

تربل.

[تَ رَبْ بُ] (ع مص) خوردن گیاه ربل را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد). خوردن آهو گیاه ربل را. (منتهی الارب). || چرا کنانیدن نبات ربل را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد): خرجوا یتربلون. (اقرب الموارد). || شکار کردن و تفحص و جستجوی نبات ربل نمودن، یا عام است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تصید. (المنجد) (اقرب الموارد): خرجوا یتربلون؛ ای یتصیدون. پی جوئی مرد گیاه ربل را. (اقرب الموارد). || سبز شدن نبات پس از خشکی. (تاج المصادر بیهقی). برگ برآوردن و سبز گردیدن درخت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || سبز شدن زمین پس از خشکی، هنگام آمدن پائیز. (اقرب الموارد) (المنجد). نبات آوردن و سبز گردیدن زمین. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || فربه شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (آنندراج). پرگوشت شدن زن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد). || نزد پزشکان، نفخیست که عارض اطراف و غیر آن شود و سبب آن ریختن بلغم رقیق است بر اثر ضعف هاضمه چنانکه در استقساء رخ دهد، میگویند: تربلت المرأة؛ اذا کثر لحمها. (کشاف اصطلاحات الفنون از بحر الجواهر). در علم طب، ورم کردن اطراف بدن یعنی دست و پا و غیر آنست. (فرهنگ نظام).

تربل.

[تُ بُ] (اِ) دزی در ذیل قوامیس عرب آرد: تورم، بادکردگی اعضاء و اطراف بدن بدنبال سوءهاضمه و استسقا و جز آن. (دزی ج 1 ص143). رجوع به بمادهء قبل شود.

تربل.

[تَ بَ / تِ بِ / تُ بُ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب) (معجم البلدان) (مراصد).

تربلیوس.

[تْرِ / تِ رِ بِ] (اِخ)(1) ... پولیو. نویسندهء تاریخ قیصران روم که در عهد دیوکلسین میزیسته است. رجوع به ایران در زمان ساسانیان کریستن سن شود.
(1) - Trebellius Pollio.

تربن.

[تَ بُ] (اِ) زمین بسیار سخت. (برهان) (ناظم الاطباء). زمین سخت. (فرهنگ جهانگیری) (شرفنامهء منیری) (فرهنگ رشیدی) (آنندراج) (انجمن آرا).

تربن.

[تَ رَبْ بُ] (ع مص) روان کردن کشتی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رُبّان شدن. (اقرب الموارد) (المنجد). رجوع به رُبّان شود.

تربنت.

[تِ رِ بَ] (اِ) نام گیاهی: برای مراسم تاجگذاری اردشیر دوم مغ ها دعوت شده بودند و گیاهی که پلوتارک آنرا تربنت می نامد استعمال میشد (ظن قوی این است که این گیاه همان هئومه بوده که در قرون بعد در موقع مراسم مذهبی استعمال میکردند). (تاریخ ایران باستان ج 2 ص 1527).

تربنتین.

[تِ بِ] (اِ) تربنتینا. دزی در ذیل قوامیس عرب این دو کلمه را معادل تربانتین آورده است. رجوع به تربانتین شود.

تربنتینا.

[تِ بِ] (اِ) تربانتین. رجوع به مادهء قبل و تربانتین شود.

تربند.

[تَ بَ] (اِ) پارچه ای باشد که آنرا تر کنند و بر زخم کارد و شمشیر و امثال آن بندند. (برهان) (از ناظم الاطباء). پارچه ای باشد که آنرا تر کنند و بر زخم کارد و شمشیر و مثال آن بندند تا خون بایستد. (انجمن آرا) (آنندراج).

تربنیچ.

[تِ بِ] (اِخ)(1) تربنیتس. مرکز قضای قصبه ای است در سیلزیای پروس که در 25هزارگزی شمال شرقی بروسلا واقع است و 14500 تن سکنه دارد و کلیسای بزرگی در آنجا وجود دارد. (از قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Terbnitz.

تربو.

[تَ] (اِ) پارچهء سفید و سفت و باریک را گویند. (برهان) (ناظم الاطباء). جامهء باریک سفت. (شرفنامهء منیری) (آنندراج). جامهء باریک سفت. (فرهنگ رشیدی). جامهء باریک سفته را خوانند. (فرهنگ جهانگیری) (انجمن آرا).

تربو.

[تَ] (اِ) تربزه. (ناظم الاطباء). رجوع به تربزه شود.

تربوت.

[تَ رَ] (ع ص) شتر رام. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (مهذب الاسماء). یستوی فیه المذکر و المؤنث. (منتهی الارب). مذکر و مؤنث در آن کلمه یکسان است، یقال: جمل تربوت و ناقة تربوت. (ناظم الاطباء) (مهذب الاسماء).

تربورغ.

[تِ] (اِخ) تلفظ ترکی تربورگ، نقاش آلمانی. رجوع به تربرش و قاموس الاعلام ترکی شود.

تربورگ.

[تِ] (اِخ) رجوع به تربرش(1)شود.
(1) - Terborch.

تربول.

[تْرِ / تِ رِ] (اِخ)(1) بلوکی است در ایالت فی نیستر(2) فرانسه که در مشرق فرانسه و بر ساحل دریا قرار دارد و محل حمام دریایی است.
(1) - Treboul.
(2) - Finistere.

تربوله.

[تَ لَ] (اِخ) قلعه ای در جزیرهء صقلیة (سیسیل). (از معجم البلدان) (از قاموس الاعلام ترکی).

تربه.

[تَ بَ / بِ] (اِ) ترب و تَرْبَک و ترف. کشک سیاه. (از فرهنگ رشیدی) (از انجمن آرا). رجوع به تربک و ترپک و ترپه شود.

تربة.

[تَ رِبْ بَ] (ع مص) پروردن کودک را تا بالغ شود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد).

تربة.

[تُ بَ] (ع اِ) لغتی است در تُراب. (منتهی الارب). خاک و تراب. (ناظم الاطباء). تراب. (اقرب الموارد) (المنجد). || مقبره. ج، تُرَب. (اقرب الموارد) (المنجد) (ناظم الاطباء): تربة الانسان؛ رمسه. (المنجد). رجوع به تراب و تربت شود.

تربة.

[تَ رِ بَ] (ع اِ) سرانگشت. ج، تَرِبات. || ریح تربة؛ باد گردناک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (المنجد). رجوع به تَرِب شود.

تربة.

[تَ رِ / رَ بَ] (ع اِ) گیاهی است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (المنجد). ج، تَرِب. (المنجد).

تربة.

[تَ بَ] (ع، اِمص) ضعیفی. (منتهی الارب). ضعف و ذلت. (ناظم الاطباء).

تربة.

[تُ رَ بَ] (اِخ) وادیی است بر دو منزل از مکه که آبش در بستان ابی عامر میریزد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). یاقوت آرد: عرام گوید وادیی است نزدیک مکه بفاصلهء دو روز از آن که در بستان ابن عامر منتهی شود(1)و بنی هلال در آن سکونت دارند و کوههای سراة و یسوم و فرقد در اطراف آن قرار دارند و دارای معدن برم است.
در اخبار عمر (رض) آمده است که هنگامی که رسول خدا او را به غزا فرستاد وی به تربه رفت. اصمعی گوید تربه وادیی است به ضباب و طول آن سه شب است و در آن نخل و زرع و درختان میوه است و هلال و عامربن ربیعه در آن شرکت داشتند. احمدبن محمد همدانی گوید: تربه و زبیة و بیشة سه وادی بزرگ اند، مسیر هر یک از آنها بیست روز است، پائین آنها نجد و بالای آنها سراة است. هشام گوید: تربه وادیی است از سراة شروع میشود و به نجران پایان می یابد، و باز گوید: خثعم مابین بیشه و تربه فرودآمدند و هنوز مستقر نشده بودند که اسلام ظهور کرد. مردی از ساکنان جبلین گفته که تربه آبی است در جانب غربی سلمی. (از معجم البلدان).
(1) - عبارت معجم البلدان و مراصد این است: واد... یصیب فی بستان بنی عامر.

تربه بر.

[تُ بِ بَ] (اِخ) دهی جزء دهستان چهارفریضه است که در بخش مرکزی شهرستان بندر انزلی و 25هزارگزی بندر انزلی بر کنار مرداب واقع شده است. جلگه ای مرطوب است و 330 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء واویلا و محصول آن توتون سیگار و ابریشم و صیفی و شغل اهالی زراعت و صیادی و حصیربافی است. راه مالرو دارد و با قایق هم میتوان به بندر انزلی رفت. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

تربی.

[تَ رَبْ بی] (ع مص) پروردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (آنندراج). غذا دادن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). غذا دادن کودک را تا رشد کند. || تهذیب کودک. (المنجد).

تربی.

[تُ رَ بی ی] (اِخ) حسین بن مقبل که از روات حدیث است، چون بر تربت امیر قیروان مقیم بود بدان لقب ملقب گردید. (منتهی الارب).

تربی.

[تْرِ / تِ رِ] (اِخ)(1) تربیا. رودیست در ایتالیا که وارد شط پو(2) می شود و آنیبال(3) در آنجا بر سمپرونیوس(4) قنسول روم بسال 218 ق.م. پیروز گردید و سووُرُف(5) سردار روسی بسال 1799 م. ماکدونالد(6) را در آنجا شکست داد.
(1) - Trebie.
(2) - Po.
(3) - Annibal.
(4) - Sempronius.
(5) - Souvorov.
(6) - Macdonald.

تربیا.

[تْرِ / تِ رِ] (اِخ)(1) تربی. رجوع به ترِبی و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Trebia.

تربیب.

[تَ] (ع مص) پروردن. (تاج المصادر بیهقی) (آنندراج). پروردن کودک را تا بالغ گردد. || خوشبو کردن روغن را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد).

تربیت.

[تَ] (ع مص) پروردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد): چون بقدرت بیچون ترتیب تربیَت و تربیت و تزتیت عالم امکان بدرجهء رابع رسند. (درهء نادره چ شهیدی ص12). || دست نرم بر انزلی بچه زدن تا بخواب رود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

تربیت.

[تَ یَ] (از ع، مص) تربیة. پرورانیدن. (تاج المصادر بیهقی). پروردن. (دهار) (زوزنی) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد). پروردن و آموختن، و با لفظ دادن و کردن مستعمل. (آنندراج) :
بی تربیت طبیب رنجورم
بی تقویت علاج بیمارم.مسعودسعد.
... و بمزیت تربیت و ترشیح مخصوص شدم. (کلیله و دمنه).
یزدانْش ز لعنت آفریده
وز تربیتش جهان پشیمان.خاقانی.
خاک را زنده کند تربیت باد بهار
سنگ باشد که دلش زنده نگردد به نسیم.
سعدی.
دریغ آمدم تربیت ستوران و آینه داری در محلت کوران. (گلستان). تربیت یکسان است ولیکن طبایع مختلف. (گلستان). فی الجمله پسر در قوت و صنعت سر آمد... تا بحدی که پیش ملک آن روزگار گفته بود استاد فضیلتی که بر من دارد از روی بزرگیست و حق تربیت، وگرنه بقوت ازو کمتر نیستم. (گلستان).
حقوق تربیتت را که در ترقی باد
زبان کجاست که در حضرتت فروخوانم؟
صائب.
- باتربیت؛ باادب و بادانش. (ناظم الاطباء).
- بی تربیت؛ بی ادب. بی دانش. (ناظم الاطباء).
- تعلیم و تربیت؛ آموزش و پرورش.
|| تأدیب و سیاست. (ناظم الاطباء) :
اگر از سختی ایام شود آدم نرم
روی من تربیت سیلی استاد کند.صائب.
رجوع به تربیة و «تعلیم و تربیت» شود. || ترقی و برتری. (ناظم الاطباء). || احسان و تفقد نسبت به شاعر و دیگر زیردستان. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : امیر [ مسعود ] وی [ خواجه احمدحسن ] را گرم پرسید و تربیت ارزانی داشت و به زبان نیکوئی گفت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص144). تا حضرت خلافت با وی [ فضل بن ربیع ] بسر رضا آمد... و امیدوار تربیت و اصطناع فرمود. (تاریخ بیهقی). و این تشریف که خلیفه فرمود بدو رسانید... و امیدوار دیگر تربیت ها گرداند. (تاریخ بیهقی). با آنکه ملک عادل انوشیروان کسری بن قباد را سعادت ذات... و تربیت خدمتکاران حاصل است می بینیم که کارهای زمانه میل به ادبار دارد. (کلیله و دمنه). هرکه هست بر اندازهء تربیت ملک از او فایده بر تواند داشت. (کلیله و دمنه). تربیت پادشاه بر قدر منفعت باید. (کلیله و دمنه).
گر یابد از تو تربیتی کان خاطرش
خندد ز قدر گوهر نظمش بر آفتاب.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص60).
|| غذا و روزی دادن. (ناظم الاطباء).

تربیت.

[تَ یَ] (اِخ) میرزا محمد علیخان تبریزی (1256 - 1318 ه . ش.). مردی فاضل و متتبع بود و کتابخانهء مفصل معتبری از کتب خطی و چاپی فراهم کرده... در اثناء جنگ جهانگیر اول 1914 - 1918 م. آن مرحوم با جمعی ایرانیان مهاجر دیگر به برلین آمده بودند و راقم این سطور نیز در آن اوقات در آنجا بود و مدت سه چهار سال با هم معاشر بودیم، تولدش در ششم خرداد 1256 ه . ش. در تبریز اتفاق افتاد و در بیست وششم یا بیست ویکم یا بیست وهفتم دیماه سنهء 1318 ه . ش. مطابق بیست ویکم یا بیست ودوم جمادی الاَخر سنهء 1358 ه . ق. در تهران فوت کرد. (از وفیات معاصرین بقلم محمد قزوینی، مجلهء یادگار سال 3 شمارهء 4).

تربیت بدنی.

[تَ یَ تِ بَ دَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) پرورش جسمی. آنچه مربوط به تربیت تن باشد، چون بازیها و اقسام ورزش. || (اِخ) نام سازمان بزرگی است در ایران که امور ورزش را اداره میکند و از جهت اداری زیر نظر وزرات فرهنگ قرار دارد.

تربیت پذیر.

[تَ یَ پَ] (نف مرکب)قابل تعلیم. (ناظم الاطباء). مستعد تربیت و تعلیم. قابل پرورش.

تربیت دادن.

[تَ یَ دَ] (مص مرکب)پرورش دادن. آموختن. پروردن : تا طفل رضیع را که رشک گل ربیع بود چون صبا تربیت میداد. (سندبادنامه ص 151). || تفقد کردن. برتری دادن :
اگر مسعود ناصر تربیت(1) داد
عیاضی را به خلعتهای فاخر.انوری.
(1) - ن ل: مرتبت.

تربیت روانی.

[تَ یَ تِ رَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) تربیت روحی. پرورش روانی. آنچه مربوط به تربیت روان باشد. اصولی که بر اساس آن می توان روان کودکان را تا سرحد کمال از انحراف و گرفتار شدن به عقده های روانی و جز آن بازداشت و استعدادهای مختلف آنان را در جهت صحیح هدایت کرد.

تربیت روحی.

[تَ یَ تِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) تربیت روانی. رجوع به همین کلمه شود.

تربیت شدن.

[تَ یَ شُ دَ] (مص مرکب)پرورده شدن. (ناظم الاطباء). بار آمدن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || با علم و ادب شدن. (ناظم الاطباء).

تربیت کاری.

[تَ یَ] (حامص مرکب)تفقد و بزرگداشت :
نصرت این را به تربیت کاری
فلک آن را به تقویت داری.نظامی.

تربیت کردن.

[تَ یَ کَ دَ] (مص مرکب)پرورش دادن و کردن و تعلیم کردن. (ناظم الاطباء). پروردن. پروریدن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به تربیت و تعلیم شود : یکی از وزرا پسری کودن داشت، پیش دانشمندی فرستاد که مر این را تربیت کن مگر عاقل شود. (گلستان).
گر تقویت کنی ز ملک بگذرد بشر
ور تربیت کنی به ثریا رسد ثری.سعدی.
|| آموختن و درس و سَبَق دادن. ادب آموختن. (ناظم الاطباء) : این فرزند را چنان تربیت کن که یکی از فرزندان خویش را. (گلستان).
وآدمی را که تربیت نکنند
تا بصدسالگی خری باشد.سعدی.
نفس را عقل تربیت می کرد
کز طبیعت عنان بگردانی.سعدی.
رجوع به تعلیم شود. || به منصب رسانیدن. (ناظم الاطباء). برآوردن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). برکشیدن و به ترقی و کمال رسانیدن. تفقد و بزرگداشت و برتری دادن :
مرا حق از پی مدح تو در وجود آورد
تو نیز تربیتی کن که دارم استحقاق.خاقانی.
|| سرشتن. (ناظم الاطباء). بهمهء معانی رجوع به تربیت شود.

تربیتی.

[تَ یَ] (ص نسبی) منسوب به تربیت. پرورشی.
- علوم تربیتی؛ پداگوژی(1). علومی که مربوط به آموزش و پرورش باشد. هنر آموزش و پرورش اطفال. رجوع به «تعلیم و تربیت» شود.
.
(فرانسوی)
(1) - Pedagogie

تربیت یافتن.

[تَ یَ تَ] (مص مرکب)پرورده شدن. تعلیم گرفتن : ولیکن اگر در سلک صحبت اینان تربیت یافتی طبیعت ایشان گرفتی. (گلستان). || تفقد و بزرگداشت دیدن. توجه و مرحمت و لطف و اکرام یافتن :
گر این دشمنان تربیت یافتند
سر از حکم و رایت نه برتافتند.(بوستان).

تربیت یافته.

[تَ یَ یا تَ / تِ] (ن مف مرکب) پرورده. تعلیم گرفته : تربیت یافتگان مهد امکان و گذشتگان بنی نوع انسان. (حبیب السیر ج 3 ص1).

تربیث.

[تَ] (ع مص) درنگی کردن. (تاج المصادر بیهقی). درنگی نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). درنگی. (آنندراج). || بازداشتن کسی را از حاجت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بازداشتن کسی را. (المنجد). بازداشتن کسی را از چیزی. (اقرب الموارد) (المنجد).

تربیح.

[تَ] (ع مص) جای دادن کسی را. (منتهی الارب). جای دادن رُبّاح را که کپی باشد در منزل خود. (از ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || به سود رسانیدن کسی را. (اقرب الموارد) (المنجد).

تربید.

[تَ] (ع مص) پستان کردن گوسپند و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج). لغتی است در ترمید. (منتهی الارب). پدید گشتن پستان گوسپند پیش از نتاج و مشاهده شدن لمع سیاه و سفید در پستان آن. (از اقرب الموارد) (از المنجد). ترمید. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به ترمید شود.

تربیز.

[تَ] (ع مص) پر کردن مشک را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد) : و تبریزی شاعر در مقام تبریز هنر تربیز ساغری نتواند نمود. (درهء نادره چ شهیدی ص70). و از کف بلور مانند سقاة لعلی شفاه تبریزی تبریز ساغر یاقوت فام و تربیز معنی خون آشامی نموده. (درهء نادره چ شهیدی ص657). و رجوع به تربیس شود.

تربیزه.

[تُ زَ / زِ] (اِ) در جنوب ایران تربچه را گویند و در زبان فارسی لفظ «یزه» هم مثل لفظ «چه» علامت تصغیر است، و تربزه مخفف تربیزه است. (از فرهنگ نظام). رجوع به ترب و تربز و تربزه شود.

تربیس.

[تَ] (ع مص) درآکندن مَشک و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). پر کردن مشک. (اقرب الموارد) (المنجد). و رجوع به تربیز شود.

تربیض.

[تَ] (ع مص) جای دادن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). برقرار کردن. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || آنقدر آب در مشک کردن که قعر آن را بپوشد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد).

تربیع.

[تَ] (ع مص) چهارسوی کردن. (زوزنی). چیزی را چهارسو ساختن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). چهارگوشه کردن چیزی را. (غیاث اللغات) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). چهارگوشه ساختن چیزی را. (فرهنگ نظام). مربع ساختن خانه یا حوض را. (المنجد). مربع ساختن حوض را. (اقرب الموارد) :
کعبه در تربیع همچون تخت نرد مهره باز
کعبتین جانها و نرّاد انسی و جان آمده.
خاقانی.
پس بر آن مجمر که در تربیع منقل کرده اند
اولین تثلیث مشک و عود و بان افشانده اند.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص114).
تاج تو تدویر چرخ تخت تو تربیع عرش
در تو به تثلیث ذات صولت و عدل و حکم.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص267).
تقطیع و توسیع عرصهء جامع تعیین رفته بود و تأسیس و تربیع آن تمام گشته. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص420). || (اصطلاح نجوم) بیرونی آرد : نیم برید آنست که قمر بچهارم برج باشد از برج آفتاب و درجات قمر چند درجات او و این را تربیع اول خوانند و به شب هفتم بود به تقریب از ماه. (التفهیم چ همایی ص210). ... و چون قمر نیز ببرج دهم باشد از برج آفتاب و درجه های هر دو نیمبرید نام کردند که نور قمر اندر این دو وقت به نیمهء آنچه دیده آید از تن وی راست باشد، پنداری که بدو نیم بریده است و این دو تربیع [ تربیع اول و تربیع دوم ] را هم جزو دوم طالع بیرون آورده اند همچنانکه اجتماع و استقبال را. (التفهیم چ همایی ص210). || (اصطلاح نجوم) از چهارمین خانه نظر کردن کواکب بیکدیگر. (منتهی الارب). به اصطلاح نجوم، از چهارمین خانه نظر کردن کوکب از برج سوم که ربع فلک است بکوکب دیگر. (غیاث اللغات) (آنندراج). در علم نجوم، بودن دو کوکب است بطوری که ربع منطقة البروج یعنی سه برج میان آنها فاصله باشد و آن را نظر تربیعی نیز گویند. (فرهنگ نظام). رجوع به نظر شود. در میان قمر و ستارهء دیگر تفاوت چهار برج یا ده برج باشد، مثلاً اگر قمر در حَمَل باشد و زهره در سرطان و یا قمر در جوزا باشد و زهره در حوت این نظر دلیل دشمنی است از مدار، و این را تربیع از آن گویند که در میان قمر و کوکب دیگر بحساب درجات مفاصلهء نود درجه که چهارم حصهء فلک بود و آن سه برج باشد به اینطور که دو برج سالم و بقدر یک برج از جمع کردن درجات برج قمر و برج دیگر کوکب. (غیاث اللغات) (آنندراج) :
به تثلیث بروج و ماه و انجم
بتربیع و به تسدیس ثلاثا.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص28).
و علامات درج و دقایق و ثوانی و... تربیع و تسدیس بنوشت. (سندبادنامه ص64).
جز کسی کاندر قضا اندرگریخت
خون او را هیچ تربیعی نریخت.مولوی.
سخت میتولی ز تربیعات آن(1)
وز وبال(2) و کینه و آفات آن.مولوی.
(1) - در چ نیکلسن دفتر ششم ص371: او (ردیف).
(2) - در چ نیکلسن ایضاً: دلال.

تربیق.

[تَ] (ع مص) بزغالگان را رسن ها ساختن که در گردن ایشان کنند. (زوزنی) (آنندراج). در ربقه استوار کردن. (المنجد). در ربقه استوار کردن سر بز یا گوسفند را. (اقرب الموارد). || آرایش سخن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). تلفیق کلام. (اقرب الموارد) (المنجد) : و فصاحت تلویح و براعت ترتیب... و متانت تربیق و رزانت ترمیق... (درهء نادره چ شهیدی ص32). || آماده کردن حلقه های ریسمان را برای بستن بزغاله ها. (از المنجد) (از اقرب الموارد).

تربیق.

[تَ](1) (ع اِ) رشته ای که بدان گوسپندان را بندند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (متن اللغه) (لسان العرب).
(1) - در منتهی الارب و ناظم الاطباء بکسر تا آمده.

تربین.

[تْرِ / تِ رِ] (اِخ)(1) قصبه ایست مرکز قضای تربین، واقع در هرسک در 80هزارگزی جنوب غربی موستار و 15هزارگزی شمال شرقی راگوزه(2) و در ساحل رود کوچکی بهمان نام قرار دارد. سکنهء آن 1000 تن است. (از قاموس الاعلام ترکی ج 3).
(1) - Trebigne.
(2) - Ragusa.

تربین.

[تِ رِ] (اِخ) قضائی است میان قره طاغ و دالماسی. زمینهای آن سنگستان است و 2000 تن سکنه دارد. (از قاموس الاعلام ترکی ج 3).

تربیة.

[تَ یَ] (ع مص) غذا دادن و پروردن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد). رجوع به تربیت شود. || تهذیب کسی. (اقرب الموارد) (المنجد). رجوع به تربیت شود. || قوام آوردن ترنج را با عسل و گل و شکر. (از اقرب الموارد). قوام آوردن سیب را بشکر. (المنجد). || آسایش دادن و خلاص بخشیدن کسی را از خبهء گلو. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تربیه.

[تَ یَ / یِ] (از ع، ص) در بیت زیر بمعنی مربّی، یعنی پرورده :
تربیهء آن آفتاب روشنیم
ربی الاعلی از آن رو می زنیم(1).مولوی.
(1) - ن ل: از آن برمیزنیم.

تربیة.

[تُ رَ بی یَ] (ع اِ) گندمی است سرخ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء): و التربیة، حنطة حمراء و سنبلها ایضاً احمر ناصع الحمرة، و هی رقیقه تنتشر مع الدنی برد او ریح... (لسان العرب).

ترپ.

[تَ] (اِ) کشک سیاه را گویند و به ترکی قراقروت خوانند. (برهان). ترپک و ترپه و ترف. کشک سیاه که بترکی قراقروت گویند، به تازی مصل گویند. (از فرهنگ رشیدی). تَرْپَر. تَرْپَک. کشک سیاه و قراقروت و ترف. (ناظم الاطباء). قروت سیاه که آنرا به ترکی قراقروت گویند. (آنندراج). ماده ای است ترش که از آب دوغ گرفته می شود و نام ترکیش قراقروت است و در تهران بهمان نام ترکی گفته می شود و در اصفهان مخفف آن قارا گفته میشود. در کتب طب نام این ماده مصل است، ترپ ضبط نشده است. (فرهنگ نظام) :
از او دید چون آب لب نوشخند
سیه پوش چون ترپ گردید قند.
وحید (از آنندراج).
رجوع به ترپک و ترپه و ترف شود.

ترپاخلو.

[تُ] (اِخ) دهی است جزء دهستان خدابنده لو در بخش قیدار شهرستان زنجان که در 18هزارگزی جنوب قیدار و 3هزارگزی راه عمومی قرار دارد. کوهستانی و سردسیر است و 179 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه سار و محصول آنجا غلات و شغل اهالی زراعت و بافتن قالیچه و گلیم است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

ترپاندر.

[تِ] (اِخ)(1) شاعر و موسیقی دان یونانی است که در لس بس(2) یکی از جزایر بحرالروم متولد شد و در حدود سال 675 ق.م. می زیست. وی ابداع کنندهء اصطلاحات مربوط به چنگ است.
(1) - Terpandre.
(2) - Lesbos.

ترپسیخوره.

[تَ ؟] (اِخ) تلفظ ترکی ترپسی کور. رجوع به همین کلمه و قاموس الاعلام ترکی شود.

ترپسی کور.

[تِ کُرْ] (اِخ)(1) رب النوع رقص و آواز یونان قدیم که با چنگی کهن نمایش داده می شود.
(1) - Terpsichor ]kor[.

ترپک.

[تَ پَ] (اِ) کشک سیاه را گویند و به ترکی قراقروت خوانند و معرب آن طربق باشد. (برهان). ترپ. ترپه. ترف. کشک سیاه... طربق معرب آن. (از فرهنگ رشیدی) (از آنندراج). کشک سیاه و قراقروت و ترف. (ناظم الاطباء) :
چو نوشیدم ز تتماجش فروکوبید چون سیرم
چو تربک رو ترش کردم کز آن شیرین بریدستم.
مولوی (از آنندراج).
رجوع به ترپ و ترپه شود.

ترپن.

[تِ پِ] (فرانسوی، اِ)(1) نام عمومی هیدروکربورهای تربانتین و کامفن(2) و جز آنهاست: اترهای گزانتوژنی مخصوصاً در سری ترپن ها نتایج قابلی دارند. (روش تهیهء مواد آلی ص393).
(1) - Terpenes. .
(فرانسوی)
(2) - Camphene

ترپو.

[تَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان اشکور علیا، در بخش رودسر شهرستان لاهیجان که 38 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

ترپو.

[تْرُ / تِ رُ پُ] (اِخ)(1) نام آلمانی اپاوا(2)، یکی از شهرهای چکسلواکی. || کنگرهء ترپو، که از 20 اکتبر تا 20 دسامبر 1820 م. با حضور پادشاه پروس و امپراطور اتریش، روسیه، انگلستان و فرانسه تشکیل گردید و در مسائل ایتالیا و مخصوصاً ناپل که مردم آن ناحیه علیه پادشاه خود فردیناند پنجم قیام کرده بودند رسیدگی کرد.
(1) - Troppau.
(2) - Opava.

ترپه.

[تَ پَ / پِ] (اِ) بمعنی ترپک است که کشک سیاه و قراقروت باشد. (برهان) (از فرهنگ رشیدی) (از آنندراج). رجوع به ترپ و ترپک و ترف شود.

ترپهلا.

[تِ پَ] (هندی، اِ) لفظی است هندی که معرب او اطریفل است و آن عبارت از ترکیب هلیله و آمله است. (الفاظ الادویه). رجوع به اطریفل شود.

ترپی.

[تُ] (فرانسوی، اِ)(1) قسمی از ماهی که تازیان فِتَر و فترة گویند و رعا نیز گویند. (ناظم الاطباء). نام ایتالیائی آن ترپیلا و نوعی ماهی پهن است که به سفره ماهی شباهت تام دارد و در انتهای سراین جانور عضوی وجود دارد که بوسیلهء آن امواج الکتریکی انتشار می یابد و اگر حیوان در معرض خطر قرار گیرد بکمک امواج الکتریکی از خود دفاع میکند. || نوعی اژدر خودرو، یا موشک است که بوسیلهء هواپیماها و زیردریایی ها در نبردهای دریایی بکار میرود.
(1) - Torpille ]piy'[.

ترپیلا.

[تُ] (فرانسوی، اِ)(1) رجوع به ترپی شود.
(1) - Torpilla.

ترت.

[تَ] (ص) پریشان، و مرت متتابع این است، مثل دغل مغل و قریش و دریش مترادف این است. (شرفنامهء منیری) (آنندراج). پراکنده. (اوبهی). مغشوش و مخلوط. ممزوج. (ناظم الاطباء). بزیان آمده باشد یعنی تباه. (اوبهی). رجوع به ترت و مرت شود.

ترت.

[تُ] (اِ) گیاه گاوزبان است و آنرا چون دیگر سبزیهای خوردنی صحرایی در بهار، در آشها و خورشها ریزند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

ترت.

[تْرِ / تِ رِ] (اِخ)(1) مرکز بخشی است در شهرستان اکس(2) واقع در ایالت بوش - دُ - رن(3) فرانسه که 2650 تن سکنه دارد و سرزمین فلاحتی است.
(1) - Trets.
(2) - Aix.
(3) - Bouches - du - Rhone.

ترتاب.

[تُ] (اِخ) دهی است از دهستان ابوالفارس در بخش رامهرمز شهرستان اهواز که در 33هزارگزی جنوب خاوری رامهرمز و 15هزارگزی جنوب خاوری شوسهء ماماتین به هفتگل قرار دارد. کوهستانی و گرمسیر است و 100 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء ابوالفارس و محصول آن غلات و لبنیات و برنج است و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

ترتاک.

[] (اِخ) (خداوند تاریکی) نام یکی از خدایان عمونیان است، شلمناسر ایشان را به سامره آورد تا عوض بنی اسرائیل در آن جا سکونت ورزند. (کتاب دوم پادشاهان 17:31) (از قاموس کتاب مقدس).

ترتان.

[] (اِ) اسمی است که در کتاب دوم پادشاهان (18:17) دلالت بر رئیس لشکر می نمود. (از قاموس کتاب مقدس).

ترتب.

[تَ رَتْ تُ] (ع مص) بر جای ایستادن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). بر جای ایستادن و بی حرکت بودن. (از المنجد). || راست و درست شدن. (غیاث اللغات) (آنندراج). || (اِ) (اصطلاح فقه) آنست که در آن واحد طلب نسبت بدو شیئی که با هم تضاد دارند فعلیت پیدا کند، به این صورت که فعلیت طلب نیست بمهم، مشروط و مترتب بر عصیان امر به اهم یا مترتب بر بناء بر عصیان امر به اهم باشد. بعبارت دیگر تعلق طلب بالفعل بدو امر از قبیل ازالهء نجاست از مسجد و اقامهء صلوة در یک زمان که اصطلاحاً ازالهء نجاست را اهم و اقامهء صلواة را مهم گویند، در صورتی معقول و متصور است که امر کردن بمهم مشروط باشد به این که امر به اهم عصیان شده باشد و چون امر بمهم مشروط و مترتب بر عصیان امر اهم است آنرا ترتب گویند. در مباحث فقه مواردی یافت میشود که در یک زمان بدو خیر امر شده است که انجام هر دو غیرممکن است، مثلاً جائی که عده ای در حال غرق شدن یا سوخته شدن هستند مکلف مأمور است همهء کسانی را که در خطر مرگ هستند نجات دهد، در صورتی که در آن واحد نمیتوان بیش از یک تن را نجات داد و امر بغیر مقدور هم عقلاً محال است. برای رفع اشکال فرضهائی تصویر شده است که یکی از آنها فرض ترتب است، به این تقریب که طلب نسبت بهر دو مأمورٌبه فعلیت دارد لیکن نه در عرض هم بلکه نسبت بیکی از دو مأمورٌبه اطلاق دارد و آنرا مأموربه اهم گوئیم و بدیگری که آنرا مأموربه مهم گوئیم مشروط است و اطلاق ندارد بلکه امر به مهم مشروط و مترتب است بر عصیان کردن یا بنا بر عصیان گـذاشتن امر با هم، و به این ترتیب امر بمهم در عرض امر با هم نیست بلکه بیک مرتبه یا دو مرتبه متأخر است و آنچه عقلاً محال است این است که طلب نسبت بهر دو ضد فعلیت داشته باشد. فرض ترتب را میرزای بزرگ شیرازی و برخی از متأخران معقول و متصور دانسته اند ولی مرحوم انصاری و صاحب کفایه آنرا غیرمعقول و متصور میدانند، و راه دیگری غیر از فرض ترتب برای رفع اشکال مزبور اندیشیده اند. (از کفایه و تقریرات مرحوم نائینی و حاشیهء سیدمحسن حکیم بر کفایه).

ترتب.

[تُ تَ] (ع ص، اِ) رجوع به تُرْتُب شود. || همیشه. (منتهی الارب). همیشگی. (ناظم الاطباء). ابد. (اقرب الموارد). || روزگار. (منتهی الارب). || بندهء بد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || خاک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

ترتب.

[تُ تُ] (ع ص، اِ) ثابت و پای برجای. (ناظم الاطباء). مقیم و ثابت. (اقرب الموارد) (از المنجد). || خاک. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (المنجد). || جاؤوا ترتباً؛ ای جمیعاً (اقرب الموارد) یعنی همه آمدند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || ابد. (المنجد). || بنده که سه کس پی درپی او را به ارث برند بخاطر ثبات او در بندگی و اقامت وی در آن، او را بدین نام خوانند. (المنجد). و رجوع به مادهء قبل شود.

ترتبة.

[تُ تُبْ بَ] (ع اِ) راه مانندی کوفته و پاسپرده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). راه مانندی که مرد آنرا پیماید. (اقرب الموارد) (المنجد). یقال: اتخذ ترتبةً؛ ای شبه طریق یطأه. (منتهی الارب).

ترتبیدن.

[تُ تَ دَ] (مص مرکب) مرتعش شدن و لرزیدن. (ناظم الاطباء) (استنگاس). رجوع به تپیدن شود.

ترتبیک.

[تَ تَ] (ع اِ) ابزاری برای تراشیدن سنگها. (دزی ج 1 ص143).

ترتر.

[تِ تِ] (اِ صوت) نام آواز بیرون شدن فضول، چنانکه از مسهل خورده یا بیمار اسهال. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

ترتر.

[ ] (اِخ) رودی است در بردع. رجوع به نزهة القلوب ص105 شود. پورداود آرد: یکی از شهرهای بزرگ و معروف اران که امروزه دهی است در میان خرابه، در کنار رود ترتر موسوم است به بردع (برذعه، بردعه)، این اسم معرب پرتو می باشد... (یسنا ج 1 ص41).

ترترک.

[تَ تَ رَ] (اِ) مرغکی که آنرا در ماوراءالنهر دختر صوفی میگویند و بعربی صعوه می خوانند. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری) (از انجمن آرا) (از آنندراج). مرغکی سرخ که در ماوراءالنهر دختر صوفی و بتازی صعوه گویند. (ناظم الاطباء). همان ترندک یعنی صعوه. (فرهنگ رشیدی). پرنده ای است سپید و سبز و نوک دراز. ترندک و سریچه نیز گویندش، به تازیش صعوه نامند و هند مموله. (شرفنامهء منیری).

ترترک.

[تِ تِ رَ] (ص، اِ) مردم سبک و بی تمکین. (برهان) (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

ترترک.

[تُ تُ رَ / رُ] (اِخ) در کوه باباکوهی شیراز جایی ساخته اند که در روزهای سیر مردم به آنجا روند و سنگی در زیر نهاده از بالا لغزیده به پائین آیند. (فرهنگ جهانگیری). جایی است در کوه چل مقام شیراز که به آنجا روند و سنگی در زیر خود نهاده از بالا لغزیده به پائین آیند. (برهان) (ناظم الاطباء) (از فرهنگ رشیدی). در فرهنگ و برهان آمده که در کوه چل مقام شیراز که روزهای سیر مردم بدانجا میروند، جوانان بر کمر آن کوه رفته سنگی در زیر خود نهاده بر آن نشسته پاها دراز کنند و چون آن محل از کثرت این عمل سوده و صاف شده بسهولت از آن بالا بزیر آیند و بزمین رسند و دیگرباره ببالا شوند و چنین کنند و فقیر مؤلف در ایام سکونت شیراز آنجاها را دیده ولی نام آن کوه را چل مقام نشنیده ام. کوهی است قریب به باغ دلگشا که مرقد شیخ مصلح الدین سعدی در آن واقع شده، و آن را سرسرک گویند و بجای تا، سین آورند چه بلفظ شیرازی سریدن بمعنی لغزیدن است. (انجمن آرا) (آنندراج).

ترترة.

[تَ تَ رَ] (ع مص) جنبانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (اقرب الموارد) (المنجد): ترتروا السکران؛ جنبانیدند مست را و حرکت دادند تا هه کند و بوی دهان آن معلوم نمایند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء): ترتروه؛ ای حرکوه و زعزعوه و استنهکوه حتی توجد منه الریح. (اقرب الموارد). رجوع به ترتر شود. || بسیارگویی. (منتهی الارب) (آنندراج). بسیار سخن گفتن. (ناظم الاطباء). بسیار سخن گفتن. (اقرب الموارد). بسیار سخن گفتن و شتاب کردن در گفتار. (از المنجد). || سستی گوشت بدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). سستی در بدن. (المنجد) (اقرب الموارد). || سستی سخن. (منتهی الارب) (آنندراج). کذلک الکلام ترترة، فی کلامه ترترة؛ در سخن او استرخا و سستی است. (ناظم الاطباء). سستی در کلام. (المنجد) (اقرب الموارد).

ترتری.

[تِ] (اِخ)(1) بلوکی است در ناحیهء پِرون(2) در ایالت سوم(3) فرانسه. در این نقطه پِپَنِ هریستال(4) بر تیری(5) سوم پادشاه نستری(6)پیروز شد.
(1) - Tertry.
(2) - Peronne.
(3) - Somme.
(4) - Pepin d'Heristal.
(5) - Thierry.
(6) - Neustrie.

ترتسا.

[تُ تُ] (اِخ)(1) شهری است به اسپانیا بر کنار رود ابره که و 45700 تن سکنه دارد. رجوع به طرطوشه شود.
(1) - Tortosa ]tossa[.

ترتقچی.

[تُ تُ] (ترکی، ص، اِ) اسپ گام رو. (مؤید الفضلا) (آنندراج).

ترتک.

(1) [تُ تُ] (اِ) کبک را گویند و آن پرنده ای است که او را مرغ آتشخواره هم می گویند، و بعضی گفته اند تذرو است که خروس صحرایی باشد، و به این معنی بجای حرف ثانی زای نقطه دار نیز آمده است. (برهان). کبک را نامند، و آنرا مرغ آتشخواره نیز خوانند. (فرهنگ جهانگیری). کبک، و صحیح ترنگ است که مخفف تورنگ است. (فرهنگ رشیدی). جانوری است خوب رفتار آتشخوار و اندک پرد. در کوههای نواحی هند بود، و آنرا ترنگ و تورنگ و تذرو و چورچور و چور و کبک نیز گویند. (شرفنامهء منیری). تذرو و قرقاول و کبک. (ناظم الاطباء). رجوع به ترنگ شود.
(1) - کذا، و ظ: ترنگ.

ترتل.

[تَ رَتْ تُ] (ع مص) آهسته خواندن کلام را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ترسل در کلام. (اقرب الموارد) (از المنجد).

ترتلس.

[] (اِخ) تصغیر ترتلیوس است. (کتاب اعمال رسولان 24:1). شخصی بود که یهود بواسطهء جهالت و بی خبری از قوانین رومیان، از جانب خود فرستادند تا شکایت پولس را بحضور فیلکس برد. (قاموس کتاب مقدس).

ترتم.

[تَ رَتْ تُ] (ع مص) ارتتام. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (المنجد). بسته شدن رشته ای بر انگشت جهت یادداشت. (ناظم الاطباء). بسته شدن رتیمه، و رتیمه رشته ای باشد که بر انگشت بندند جهت یاد دادن چیزی که گفته باشند. (آنندراج). رتیمه بر انگشت بستن. (از اقرب الموارد). رَتْمه بستن مرد بر انگشت خود. (از المنجد).

ترتم.

[تُ تُ / تَ] (ع ص) شر تُرْتُم (تُرْتَم)؛ شر ثابت و دائم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). دائم. (اقرب الموارد) (المنجد).

ترتمیز.

[تَ تَ] (ص مرکب، از اتباع) (از: تر، تازه + تمیز، پاک) با بودن و کردن و شدن صرف شود. رجوع به «تر و تمیز» شود.

ترتنا.

[تُ تُ] (اِخ)(1) شهری بر شمال غربی ایتالیا که مرکز فلاحتی است. در این شهر کلیسایی از دورهء ارمن و کاخی از قرون وسطی وجود دارد.
(1) - Tortona.

ترتند.

[تَ تَ] (ص) بیهوده و بی فایده و بی مصرف. (ناظم الاطباء). و رجوع به لسان العجم شعوری ج 1 ص275 شود. ظاهراً مصحف ترفند است. رجوع به ترفند شود.

ترتنی.

[تَ تَ نا] (ع ص) کنیز و زن فاجره. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به تُرْنی شود.

ترت و پرت.

[تَ تُ پَ] (اِ مرکب، از اتباع) هذیان. پرت و پلا. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || (ص مرکب، از اتباع) تار و مار. ترت و مرت. پخش و پلا. (یادداشت ایضاً).

ترت و پرت شدن.

[تَ تُ پَ شُ دَ](مص مرکب) پرت و پلا شدن. پریشان شدن. پراکنده شدن.

ترت و پرت کردن.

[تَ تُ پَ کَ دَ](مص مرکب) پراکندن. پرت و پلا کردن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به «ترت و پرت» و «ترت و مرت» شود.

ترت و پرت گفتن.

[تَ تُ پَ گُ تَ](مص مرکب) هذیان گفتن. پرت و پلا گفتن. بیهوده گفتن در اثر بیماری یا مستی یا جنون. پراکنده گفتن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

ترتور.

[تُ] (ع اِ) پایکار و دامن بردار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). جِلْواز. (تاج العروس) (متن اللغة). || پیادهء سلطان که بی وظیفه همراه باشد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || مرغی است. (منتهی الارب). فاخته و قمری. (ناظم الاطباء). صاحب نشوءاللغة آرد: ترتور که بمعنی جلواز است و بصورتهای ثرثور و ثؤرور و یؤرور و اترور آمده است از مادهء یونانی ترکور(1) مأخوذ است و ترتور که نوشته اند مرغی است، ظاهراً اسمی است حکایت آواز مرغ را و آن همان است که در فارسی صلصل نامند... (نشوءاللغة صص 136 - 137).
(1) - Torquere.

ترتولیان.

[تِ] (اِخ)(1) ترتولیانوس(2). ستایشگر مسیحی که حدود سالهای 155 - 220 م. متولد شد. نابغه ای توانا و خودسر و سخت گیر بود، معذلک این مدیحه سرای باارزش بوسیلهء مونتانوس(3)متهم به کفر و بدین وسیله لکه دار گردید. آثار فراوانی از وی باقی ماند و نوشته های او شاهکار فصاحت و بلاغت زبان لاتینی است. قاموس الاعلام ترکی آرد: از پیشوایان قدیم نصاری که به سال 160 م. در قارتاح (کارتاژ، تونس قدیم) بدنیا آمد و بسال 245 م. درگذشت. وی کتابی در دفاع از مسیحیت و چند رساله تألیف کرد و به روم سفر نمود و پس از بازگشت به آفریقا گوشه نشین شد، و مذهبی مخصوص بخود تأسیس کرده.
(1) - Tertullien.
(2) - Tertulianus.
(3) - Montanus.

ترتولیانوس.

[تِ] (اِخ) رجوع به ترتولیان شود.

ترت و مرت.

[تَ تُ مَ] (ص مرکب، از اتباع) تباه و تبست باشد. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص51). این لغت از اتباع است بمعنی تاخت و تاراج و زیر و زبر و پراکنده و پریشان و بزیان رفته و نقصان آمده و ازهم افتاده. (برهان) (از ناظم الاطباء). زیر و زبر، مرادف تار و مار. (فرهنگ رشیدی). تاخت و تاراج و زیر زبر باشد و آنرا تار و مار نیز گویند. (فرهنگ جهانگیری) (از آنجمن آرا) (از آنندراج). زیر و زبر. (غیاث اللغات). پراکنده و بزیان آمده. (فرهنگ خطی کتابخانهء سازمان) :
آن مال و نعمتش همه گردید ترت و مرت
آن خیل و آن حشم همه گشتند زاروار.
خجسته (از لغت فرس اسدی).
زین یکی ناصر عبادالله خلقی ترت و مرت
از دگر حافظ بلاداللَّه جهانی تار و مار.
سنایی (دیوان چ مصفا ص109).
ای بسا باد و بوش تکسینان
ترت و مرت از دعای مسکینان.
سنایی (حدیقه، از انجمن آرا).
و خیل قفچاق را بشکست و لشکر ایشان را ترت و مرت کرد. (راحة الصدور راوندی).
در زمانیشان بسازد ترت و مرت
کس نیارد گفتنش از راه پرت.مولوی.

ترتة.

[تُ تَ] (ع اِ) گرفتگی زبان، و آن عیب است. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

ترتیب.

[تَ] (ع مص) ثابت و استوار گردانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (از المنجد) : و بحضرت سلطان رفت و سلطان در ترتیب و تبجیل قدر و تمشیت کار و تمهید رونق او بهمه غایتی برسید. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص438). || یک از پس از دیگر فراکردن. (تاج المصادر بیهقی). از پس یکدیگر واکردن. (زوزنی). راست کردن درجات هر چیزی. (منتهی الارب) (صراح) (ناظم الاطباء). راست کردن درجهء هر چیز و نهادن چند چیز را بمقام و مرتبهء خود. (غیاث اللغات). یکی از پس دیگری فراکردن. (مجمل اللغه). نهادن چیزی بر موضع آن چیز، و با لفظ کردن و دادن مستعمل. (از المنجد) (آنندراج). قرار دادن چیزی در مرتبهء خود. (اقرب الموارد) (آنندراج). رتب الطلائع فی المراقب و المراتب. (اقرب الموارد). قرار دادن هر چیزی است در مرتبهء آن، و اصطلاحاً قرار دادن چیزهای بسیار است بدان گونه که بر همهء آنها یک اسم اطلاق شود. و بعضی اجزاء آنرا نسبتی باشد با بعضی دیگر بسبب تقدم و تأخر. (تعریفات جرجانی) : لوا بدست سواری و منشور و نامه در دیبای سیاه پیچیده بدست سواری دیگر در پیش رسول به ترتیب. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 376). و بترتیب اسباب حرکت مشغول گشت و از اصناف ترک و خلج و هند و افغانی و حشم غز لشکری فراوان فراهم کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص 297).
بماند سالها این نظم و ترتیب.(گلستان).
|| درجه و مقام. (ناظم الاطباء) : چون حرمت بارگاه بیابد با خلعت و نواخت و قاعده و ترتیب، بخوارزم بازگردد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 376). کافّهء مردم را بر ترتیب و تقریب و نواخت بر اندازه بداشت. (تاریخ بیهقی ایضاً ص385).
ترتیب عناصر را بشناس که دانی
اندازهء هر چیز مکین را و مکان را.
ناصرخسرو.
|| رسم و طور و طریق. (ناظم الاطباء) : بر این ترتیب بمسجد جامع آمد [ مسعود ] سخت آهسته. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص292). اگر خداوند سلطان بیند، این ولایت را بر کالنجار بدارد که بروزگار منوچهر کارها همه او راندی ترتیبی بجایگاه باشد. (تاریخ بیهقی ایضاً ص345). خواجگی سخت بزرگ بودی در روزگار، اکنون خواجگی طرح شده است و این ترتیب گذشته است. (تاریخ بیهقی ایضاً ص 363). و بزرجمهر این باب بر آن ترتیب که مثال یافته بود بپرداخت. (کلیله و دمنه).
کس این رسم و ترتیب و آیین ندید.
(بوستان).
سعید آورد قول سعدی بجای
که ترتیب ملکست و تدبیر و رای.(بوستان).
- به ترتیب؛ پایه به پایه. اندک اندک. خردخرد :صلاح تو [ غازی ] آنست که یک چند پیش ما نباشی و به غزنین مقام کنی... تا به تدریج و ترتیب این نام زشت از تو بیفتد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص235). اصحاب سلطان به تدریج و ترتیب و جد و جهد آن درجات یافته اند. (کلیله و دمنه).

ترتیبات.

[تَ] (ع اِ) جِ ترتیب. رجوع به ترتیب شود.

ترتیب دادن.

[تَ دَ] (مص مرکب)راست کردن و آراسته کردن. (ناظم الاطباء) :تا مصارعت کردند و مقامی منیع ترتیب دادند. (گلستان).
آنچه بر شاهدان حسن رواست
جمله ترتیب داده بر اندام.
سنجر کاشی (از آنندراج).
|| هر چیزی را در جای و مقام خود نهادن و نظم دادن. || تسویه کردن. || استوار کردن. (ناظم الاطباء).

ترتیب داده.

[تَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)منظم و نیورادداده. (ناظم الاطباء). مرتب. ترتیب داده شده. (فرهنگ نظام).

ترتیب کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)ترتیب دادن. (ناظم الاطباء). || در شواهد زیر بمعنی فراهم کردن، گرد آوردن و نظم دادن آمده است : و چون ملوک طوایف را ترتیب کرد بابل و پارس و قهستان خاص را بازگرفت. (فارسنامهء ابن البلخی ص58). و قومی را از اهل علم و حکمت ترتیب کنی که هر روز بنوبت آیند و ندیمی من کنند. (فارسنامهء ابن البلخی ص 100). و خلایق را ترتیب کرد تا چون سولاخ شود آن نبیل را زود برکشند. (فارسنامهء ابن البلخی ص 138).
پدر ترتیب کرد آموزگارش
که تا ضایع نگردد روزگارش.نظامی.
|| راست کردن :
چنان ترتیب کرد از سنگ جویی
که در درزش نمی گنجید مویی.نظامی.
شبی خانه از عود پرطیب کرد
یکی بزم شاهانه ترتیب کرد.نظامی.
سلاحی ملک وار ترتیب کرد
به جوشن بر از تیغ ترکیب کرد.
نظامی (از آنندراج).
بفرمود ترتیب کردند خوان
نشستند بر هر طرف میهمان.(بوستان).
ماحضری ترتیب کرده پیش ملک آورد. (گلستان).
نی کاروان برفت تو خواهی مقیم ماند
ترتیب کرده اند ترا نیز محملی.
سعدی.
|| منظم کردن و هر چیزی را در جای و مقام خود نهادن :
شاه که ترتیب ولایت کند
حکم رعیت برعایت کند.نظامی.
|| آراسته کردن : و چون جمع شدند لشکر را عرض داد و ترتیبها کرد و گودرز را با سه تن از مقدمان و اصفهبدان لشکر خواند. (فارسنامهء ابن البلخی ص 45).

ترتیب نهادن.

[تَ نِ / نَ دَ] (مص مرکب)نظام نهادن. رسم گذاردن و انجام دادن کاری بر آئین نظم : خواجه احمد بدیوان آمد و بنشست و شغل وزارت سخت نیکو پیش گرفت و ترتیبی و نظامی نهاد که سخت کافی و شایسته و آهسته و ادیب و فاضل و معاملت دان بود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 382).

ترتیب وار.

[تَ] (ص مرکب) مرتب و باترتیب. (ناظم الاطباء).

ترتیبی.

[تَ] (ص نسبی) مرتب و منظم و باترتیب. || ابتدایی. (ناظم الاطباء).
- اعداد ترتیبی؛ اعدادی که مرتبه را بیان کنند چون نخستین، دوم، سوم، چهارم و جز اینها.
- غسل ترتیبی؛ مقابل غسل ارتماسی. غسلی که نخست سر و گردن و آنگاه جانب راست و سپس جانب چپ را بدان دستور که در شرع آمده است شویند.

ترتیزک.

[تَ زَ] (اِ مرکب) مخفف تره تیزک. (آنندراج). قسمی از بقولات خوردنی است که مزه اش تیزی کمی دارد، از این جهت به تره (سبزی) تیزک، نامیده شد و در اصفهان آن را شاهی گویند و در عربی جرجیر. این لفظ مخفف تیره تیزک است. (فرهنگ نظام). تره تیزک. جرجیر. (ناظم الاطباء). تره تندک. خردل بری. شاه تره. کوله تر. خصه تره. رشاد. و رجوع به تره تیزک و جرجیر شود :
سخن ترتیزک بستان فکر است
سخن طوطیّ هندستان فکر است.
ملا فوقی یزدی (از آنندراج).

ترتیزه.

[تَ زَ / زِ] (اِ مرکب) ترتیزک :
ترتیزه تیز و برگ قجی تیز و سرکه تیز
بریان ستیزه چند کنی با چنین سه تیز؟
بسحاق اطعمه.
رجوع به ترتیزک و تره تیزک شود.

ترتیل.

[تَ] (ع مص) هویدا کردن. (تاج المصادر بیهقی). هویدا کردن سخن. (زوزنی) (دهار). پیدا کردن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). نیکو کردن تألیف کلام را و هویدا کردن آنرا بی تکلف. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). نیکو کردن تألیف کلام. (اقرب الموارد) (المنجد). || هموار و آرمیده و پیدا خواندن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). گشاده خواندن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). در عبارت زیر بمعنی بدقت فراگرفتن آمده است : طلبهء علم روی بدان نهادند و بتحصیل و ترتیل علم مشغول شدند. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص422). || قرائت قرآن به ادای مخارج حروف به آهستگی و آرامیدگی. (غیاث اللغات) (آنندراج). تأنق در تلاوت قرآن. (اقرب الموارد) (المنجد). || رعایت مخارج حروف و حفظ وقف ها، و گفته اند پست کردن صدا و غم انگیز کردن و با حزن قرائت کردن است. (تعریفات جرجانی) : او زد علیه و رتل القرآن ترتیلا. (قرآن 73 / 4). مراد از نزول قرآن تحصیل سیرت خوبست نه ترتیل سورت مکتوب. (گلستان). || رعایت موالات حروف مرکب. (تعریفات جرجانی). || فرستادن آیات از پی یکدیگر. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (از مجمل اللغة) : کذلک لنثبت به فؤادک و رتلناه ترتیلا. (قرآن 25 / 32).

ترتین.

[تَ] (ع مص) پیه آکندن. (تاج المصادر بیهقی).

ترتیوس.

[] (اِخ) (سوم) شخصی بود که به امر پولس رسالهء رومانیان را نوشت. (رسالهء رومیان 16:22) (قاموس کتاب مقدس).

ترتیه.

[] (اِخ) یکی از امرای سلطان محمد خوارزمشاه که با گورخان برخلاف سلطان هم عهد شده در جنگ سلطان با گورخان از سلطان محمد برگشت. جوینی آرد : و ترتیه که امیری بود از اقربای مادر سلطان به نیابت خود با سلطان سمرقند نامزد کرد. (جهانگشای جوینی ج 2 ص76). و ترتیه را که امیری بود ازجملهء اقارب تَرکان خاتون به شحنگی سمرقند نامزد فرمود و سلطان متوجه خوارزم گشت. (جهانگشای جوینی ج 2 ص81). اصفهبد و ترتیه... با یکدیگر برخلاف سلطان هم عهد شدند و نزدیک گورخان در خفیه رسولی فرستادند که ما با لشکر، روز مصاف از سلطان برگردیم بقرار آنک چون غالب شود خوارزم، ترتیه را مسلم باشد و خراسان اصفهبد را. گورخان نیز به اضعاف آن ایشان را موعود گردانید... (جهانگشای جوینی ج 2 ص84).

ترثن.

[تَ رَثْ ثُ] (ع مص) طلا کردن روی را به غُمْرة که نوعی از طلا است که زنان بر روی مالند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). طلا کردن زن روی را به غمره. (از لسان العرب).

ترثی.

[تَ رَثْ ثی] (ع مص) ستودن میت را و گریستن بر وی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). رجوع به ترثیة شود.

ترثین.

[تَ] (ع مص) نیک باریدن باران و تر کردن زمین را. (منتهی الارب) (آنندراج). شدد للمبالغة. (منتهی الارب).

ترثیة.

[تَ یَ] (ع مص) ستودن میت را و گریستن بر وی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). و رجوع به ترثی شود.

ترج.

[تَ] (ع مص) پنهان شدن. (منتهی الارب) (المنجد) (ناظم الاطباء). استتار. (ذیل اقرب الموارد).

ترج.

[تَ رَ] (ع مص) مشتبه شدن بر کسی چیزی از علم و جز آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

ترج.

[تَ] (اِخ) بیشه ای است شیرناک در یمن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مأسدة. (از اقرب الموارد). یقال فی المثل: هو اجرأ من الماشی بترج. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). نام کوهی است در حجاز، شیران بسیار دارد. ابوأسامهء هولی گوید :
الا یا بؤس للدهر الشعوب
لقد اعیا علی الصنع الطبیب
یحط الصخر من ارکان ترج
و ینشعب المحب من الحبیب.
بعضی گفته اند: ترج و «بیشه» دو قریهء متقابل در وادیی میان مکه و مدینه اند. اوس بن مدرک گوید :
یحدث من لاقیت انک قاتلی
قراقر اعلی بطن امک اعلم
تبالة و العرضان ترج و بیشة
و قومَیّ تیم اللات و الاسم خثعم.
و گفته اند: ترج وادیی است در کنار «تباله» بر طریق یمن. (از معجم البلدان) : خشخاش بغداد که اجرأ من الماشی به ترج بودند از شوق دانهء ارزن طالب «ارزنة الروم» و از کمال توحش متوحش و متجاشی گشتند... (درهء نادره چ شهیدی ص310).

ترج.

[تَ] (اِخ) (یوم...) یومی مشهور از ایام عرب است و در آن لقیط بن زرارة بدست کمیت بن حنظله اسیر گردید. (از معجم البلدان).

ترجاله.

[تُ لَ] (اِخ) شهریست اندر اندلس سردسیر، قدیم تر جایی است اندر این ناحیت. (حدود العالم). قصبه ایست در حدود اندلس، منصور از ملوک اندلس آنجا را فتح کرد و بجای اهالی اصلی که مهاجرت کرده بودند مسلمانان را در آنجا سکونت داد. این قصبه موطن ابوجعفربن هارون ترجالی است. و در معجم البلدان بصورت ترجیله آمده است. قصبهء تروکسیلو، یا تروجیلو، واقع در استرومادوره، همین ترجاله یا ترجیله است. (از قاموس الاعلام ترکی ج 3). و رجوع به ترجیله و عیون الانباء فی طبقات الاطباء ج 2 ص75 شود.

ترجالی.

[ ] (اِخ) ابوجعفربن هارون. رجوع به ابوجعفر در این لغت نامه و عیون الانباء ج 2 ص75 و قاموس الاعلام ترکی شود.

ترجان.

[تُ] (اِخ) خره ای از مهاباد آذربایجان. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 4 ص425 و 469 و تورجان شود.

ترجان.

[تَ] (اِخ) قضایی است تابع ارضروم «ارزنة الروم»، و این نام را بمناسبت رودخانهء ترجان که در آن جاری است بدان داده اند. مرکز آن قریهء ماماخاتون است که از ارضروم 14 ساعت فاصله دارد. محصول آن حبوبات مختلف و بعضی از میوه ها و سبزیهاست. سکنهء آن 24368 تن، مرکب از مسلمان و ارمنی است. (از قاموس الاعلام ترکی). و رجوع به همان کتاب شود.

ترجان.

[تَ] (اِخ) نام رودی است در ارضروم «ارزنة الروم» که از قضای ترجان میگذرد و سرانجام به رود فرات میریزد. (از قاموس الاعلام ترکی ج 3).

ترجح.

[تَ رَجْ جُ] (ع مص) بگراییدن. (تاج المصادر بیهقی). گراییدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مایل شدن چیزی بطرفی، و بوسیلهء باء جر متعدی شده معنی مایل گردانیدن دهد چنانکه گویند: ترجحت الارجوحة بالغلام؛ تاب کودک را مایل گردانید. (از شرح قاموس ترکی). در اقرب الموارد: ترجحت الارجوحة بالغلام، و ارجوحه را مرفوع ضبط کرده است؛ یعنی تاب بسبب کودک متمایل شد. || جنبیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تذبذب. (از اقرب الموارد). || آمد و شد چیز آویزان. (از شرح قاموس ترکی). || راجح شدن رأی بر دیگر رأیها. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

ترجرج.

[تَ رَ رُ] (ع مص) لرزیدن و جنبیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). اضطراب. (اقرب الموارد) (المنجد). || طپیدن و جنبیدن. (از اقرب الموارد). تحرک. (المنجد). || آمدن و رفتن چیزی. (منتهی الارب): ترجرج الشی ء؛ اذا جاء و ذهب. (منتهی الارب).

ترجز.

[تَ رَجْ جُ] (ع مص) آواز کردن تندر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). پشت هم غریدن رعد. (از اقرب الموارد). پی درپی شنیده شدن صدای رعد. (از المنجد). || جنبیدن ابر به آهستگی و درنگ جهت کثرت آب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || حُدی کردن حادی به رجز. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || برخواندن شعری از بحر رجز. (المنجد).

ترجع.

[تَ رَجْ جُ] (ع مص) فروختن ناقه و ببهای آن دیگری خریدن مثل آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء): ترجع الناقة؛ اشتریها بثمن اخری مثلها. (منتهی الارب) (المنجد). || انا لله و انا الیه راجعون گفتن در مصیبت. (از المنجد). || آمد و شد کردن (آواز). (از المنجد). رجوع به ترجیع شود.

ترجل.

[تَ رَجْ جُ] (ع مص) پیاده شدن. (تاج المصادر بیهقی). پیاده رفتن. (دهار) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). پیاده شدن از ستور و پیاده رفتن. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || روز بفراخ چاشتگاه رسیدن. (تاج المصادر بیهقی). برآمدن و بلند شدن روز. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بلند شدن روز و خورشید. (از منتهی الارب). بلند شدن خورشید. (از المنجد): و هاج به لما ترجلت الضحی. (اقرب الموارد). || سوده پاگردیدن از پیاده رفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || بند دست در زیر هر دو پا گذاشتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || در چاه فرودآمدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از المنجد). کذا ترجل فی البئر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). فرودآمدن در چاه بی آنکه آویزان کرده شود. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || همچو مرد گردیدن زن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || موی بشانه کردن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

ترجلة.

[تَ جَ لَ] (اِخ) قریهء مشهوری است بین اربل و موصل و از اعمال موصل است و در آنجا بسال 508 ه . ق. میان لشکر زین الدین مسعودبن زنگی بن اقسنقر و یوسف بن علی کوچک صاحب اربل جنگی اتفاق افتاد که در آن یوسف پیروز گردید. و در این قریه چشمهء پرآبی است. (از معجم البلدان).

ترجمان.

[تَ جُ / تَ جَ / تُ جَ / تُ جُ] (1)(ع ص، اِ) شخصی را گویند که لغتی را بزبان دیگر تقریر نماید. (فرهنگ جهانگیری) (برهان). بیان کنندهء زبانی بزبانی، بفتح و ضم یکم و بضم و فتح سوم، پس دو در دو چهار بود و این محقق است از دیوان ادب، و پارسیان پچواک و ترزفان نیز گویندش. (شرفنامهء منیری). تعریب ترزفان است، و در وی سه لغت است... (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). بمعنی تاجُران است. (فرهنگ جهانگیری). کسی را گویند که لغتی را از زبانی بزبان دیگر ترجمه کند، و این لفظ عربی است و اصل آن در فارسی ترزبان بوده آنرا نیز معرب کرده اند ترزفان گفته اند ولی در پارسی باء و فا تبدیل می یابد... (انجمن آرا). کسی که دانندهء دو زبان باشد. که صاحب یک زبان را بصاحب دیگر زبان بفهماند، و این معرب ترزبان است و ضم جیم از آنست که زبان بضم اول است و بفتح نیز آمده و بعدِ معرب کردن این لفظ، مصدر و افعال و اسماء از آن اخذ کردند چون ترجم یترجم ترجمة فهو مترجم چون دحرح یدحرج دحرجة فهو مدحرج. از رسالهء معربات ملا عبدالرشید صاحب رشیدی و در کشف و مدار و منتخب نیز بضم و بفتح جیم است و در مؤید بفتح جیم و در صراح بضم و فتح جیم بمعنی تیلماچی. (غیاث اللغات) (آنندراج). تیلماچی. (منتهی الارب). دیلماچی و پچواک و تاجُران و ترزفان و دیلماج و تیلماچی، یعنی آنکه زبانی را بزبان دیگر بیان کند. (ناظم الاطباء). ج، تراجم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). درگمان(2) فرانسه از این کلمه مأخوذ است. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). از ترگمانا(3)ی سریانی و آن هم از ترگومانو(4)ی آکادی است و فعل آرامی ترگم(5) است (از بروکلمان، لکسیکون سیریاکوم)(6)، از کلمهء آرامی ترگوم(7)، ترگومین(8). تصور میرود ترجمان مأخوذ از آرامی یا ترگمان را بصورت ترژمان و ترزمان نقل کرده اند و بعد کاتبان بشباهت لفظی و معنوی کلمه ترزبان و ترزفان خوانده اند و فرهنگ نویسان هر دو صورت اخیر و مخفف و مبدل آن ترزفان را ضبط کرده اند. (تعلیقات معین بر برهان قاطع ج 5 ص 120 و یادداشت های ایشان) :
یکی ترجمان را ز لشکر بجُست
که گفتار ترکان بداند درست.فردوسی.
بترسید و پرسید از این ترجمان
که ای مرد بیدار نیکی گمان.فردوسی.
بپرسید از آن ترجمان پادشا
که ای مرد روشندل پارسا.فردوسی.
ملک زنگیان به زبان ترجمان، مرا دلخوشی داد. (مجمل التواریخ والقصص).
چنین گفت با رای زن ترجمان
که در سایهء شاه دایم بمان.
نظامی (از آنندراج).
تو نیز آنچه گویی به رومی زبان
بداند نیوشنده بی ترجمان.نظامی.
چون طمع یک سو نهادم پایمردی گو مخیز
چون زبان اندرکشیدم ترجمانی گو مباش.
سعدی.
- ترجمان بودن؛ ترجمانی کردن. مترجم بودن. تقریر بیان دیگری کردن :
اگر هارون ز موسی ترجمان بود
که حجت گفت بر فرعون و هامان؟
ناصرخسرو.
رجوع به ترجمان شود.
|| فصیح و تیززبان و خوش تقریر. (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء). این کلمه را تازیان از ترزبان فارسی گرفته اند. (ناظم الاطباء). مفسر. شارح. سخنگو. بیان کننده :
علی را ترجمان وحی پندار
هم آن معنی هم این معنی در او دان.
ناصرخسرو.
بازیست پیش، حکمت یونانم
زیرا که ترجمان طواسینم.ناصرخسرو.
ترجمان دلست نطق و زبان
مرزبان تن است سود و زیان.سنائی.
وصف تو آنست کز زبان تو گفتم
من بمیان ترجمان راست بیانم.سوزنی.
اهل زبان را به زبان خرد
از ملکوت و ملکم ترجمان.خاقانی.
عمر ابد را شده، مدت او پیشکار
سرّ ازل را شده، خامهء او ترجمان.خاقانی.
ترجمان یوسف غیب است آن مصری قلم
کآب نیل از تارک آن ترجمان افشانده اند.
خاقانی.
زن بر قاضی برآمد با زنان
مر زنی را کرد آن زن ترجمان.مولوی.
ترجمان هرچه ما را در دل است
دستگیر هرکه پایش در گل است.مولوی.
غیر نطق و غیر ایما و سجل
صدهزاران ترجمان خیزد ز دل.مولوی.
طوطی من مرغ زیرک سار من
ترجمان فکرت و اسرار من.مولوی.
|| خبردهنده. مُنهی :
تیغ تو ترجمان اجل گشت خصم را
خصمت سخن ز حلق نیوشد بترجمان.
فرخی.
تیغ او ترجمان فیروزیست
نوک پیکان او زبان ظفر.فرخی.
و گفت رسول ترجمان ضمیر و عنوان سریرت مرسل باشد و رسولی که بدینجا سفیر بود رسید و امارت نفاق و علامات شقاق او ظاهر گشت. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص175). || بمجاز، رسول. واسطه: زبان را او می گرداند بدانچه خواهد و من در میان ترجمانی ام، گوینده بحقیقت اوست نه منم. (تذکرة الاولیاء عطار).
سخن سربمهر دوست بدوست
حیف باشد به ترجمان گفتن.
سعدی.
|| بمعنی تاوان نیز آمده است چنانکه در بهار عجم یافته شد. (غیاث اللغات) (آنندراج). || نیازی را گویند که از گناه و تقصیر گذرانند. (برهان). درین ایام بمعنی نیاز و تحفه هرکه بعد از گناهی گذراند استعمال می شود. (آنندراج). با لفظ کردن مستعمل است. (آنندراج).
(1) - فیه ثلاث لغات، قال الجوهری مثل زعفران ای [تَ جَ] و کعنفوان ای [تُ جُ] و مثل ریهقان ای [تَ جُ]... (از تاج العروس).
(2) - Drogman.
(3) - targmana.
(4) - targ(u)manu.
(5) - targem.
(6) - Brockelmann: Lexicon Syriacum.
(7) - targum.
(8) - targumin.

ترجمان.

[تَ جُ] (اِخ) المیورقی. رجوع به ترجمان تونسی شود.

ترجمان.

[تَ جُ] (اِخ) محمد بن ینال. از امرای دولت عباسی بود و چندی شحنگی بغداد را داشت. رجوع به الاوراق شود.

ترجمان الاسرار.

[تَ جُ نُلْ اَ] (اِخ) لقب حافظ، خواجه شمس الدین محمد شیرازی شاعر معروف ایران. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به حافظ شیرازی شود.

ترجمان تونسی.

[تَ جُ نِ نِ / نُ] (اِخ)صاحب معجم المطبوعات آرد: المیورقی (عبدالله بن عبدالله) از فضلای قرن هفتم هجری است. او راست تحفة الاریب فی الرد علی اهل الصلیب... و صاحب اسماء المؤلفین آرد: وی نصرانی بود و سپس اسلام آورد و بسال 823 ه . ق. از نوشتن کتاب تحفة الاریب... فارغ گشت. (از اسماء المؤلفین ج 1 ص468).

ترجمان دادن.

[تَ جُ دَ] (مص مرکب)تاوان دادن :
گفتمش افراسیاب تیغ و گشتم منفعل
خواندمش نوشیروان عدل و دادم ترجمان.
ظهوری (از آنندراج).

ترجمان داشتن.

[تَ جُ تَ] (مص مرکب) تاوان داشتن :
کار بر قانون ساقی کن در ایام بهار
ترجمان داری، نهی گر بر زمین پیمانه را.
سلیم (از آنندراج).

ترجمان شدن.

[تَ جُ شُ دَ] (مص مرکب) مقرر شدن. مفسر شدن. شارح شدن. بیان کننده شدن :
جهان چو مادر گنگ است خلق را و تو باز
بپند و حکمت از این گنگ ترجمان شده ای.
ناصرخسرو.

ترجمان کشیدن.

[تَ جُ کَ / کِ دَ](مص مرکب) تاوان کشیدن :
عشقم دلیر ساخته در شکوه اینچنین
لطف تو هم مگر بکشد ترجمان من.
ظهوری (از آنندراج).

ترجمان گرفتن.

[تَ جُ گِ رِ تَ] (مص مرکب) تاوان گرفتن :
بر مسندش اگر نفشاند گل نشاط
گیرد صبا ز بلبل تصویر ترجمان.
ملا طغرا (از آنندراج).

ترجمانی.

[تَ جُ] (حامص) ترجمه و تفسیر و تعبیر. (ناظم الاطباء). سخن گزاری. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). و رجوع به معانی ترجمان شود.

ترجمانی.

[تَ جُ] (اِخ) محمد بن محمودبن محمد بن حسن خوارزمی، علاءالدین حنفی (593 - 655 ه . ق.). او راست «یتیمة الدهر فی فتاوی اهل العصر». (هدیة العارفین ج 2 ص125). در اسماء المؤلفین ج 1 ص560 نام مؤلف کتاب مذکور عبدالرحیم بن عبدالله، و مرگ وی بسال 645 ه . ق. آمده است.

ترجمانی کردن.

[تَ جُ کَ دَ] (مص مرکب) سخن را از لغتی به لغت دیگر گرداندن. بیان کردن سخن کسی را بزبانی دیگر : امیر دانشمندی را برسولی آنجا فرستاد با دو مرد غوری... تا ترجمانی کنند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص111).
ماجرای دل نمی گفتم بکس
آب چشمم ترجمانی میکند.سعدی.
و رجوع به ترجمان شود.

ترجمانیة.

[تَ جُ نی یَ] (اِخ) محله ای است بمغرب بغداد متصل به مراوزه، و به ترجمان بن صالح منسوب است. (از معجم البلدان).

ترجمت.

[تَ جَ / جُ مَ] (ع مص) ترجمة :
آن لغت دل که بیان دل است
ترجمتش هم بزبان دل است.
نظامی.
رجوع به ترجمة و ترجمه شود.

ترجمة.

[تَ جَ مَ] (ع مص) تفسیر کردن زبانی را بزبان دیگر. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). بیان کردن سخن کسی را بزبان دیگر. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد): ترجم کلامه و عن کلامه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تفسیر کتابی به لغت دیگر. (از اقرب الموارد): ترجمه بالترکیة؛ ای نقله الی اللسان الترکی. (المنجد). بیان کردن مطالب زبانی بزبان دیگر، و مأخذ این ترجمان است که معرب ترزبان باشد و ترجمان بمعنی کسی که کلام دو شخص متغایراللسان را بیکدیگر بفهماند چون عربان ترزبان را معرب کرده(1)ترجمان ساختند پس از آن مصدر و افعال و اسماء اشتقاق کردند چون ترجم یترجم ترجمة فهو مترجم چون دحرج یدحرج دحرجة فهو مدحرج. اگرچه در لفظ ترجمان بفتح و ضم جیم بعضی اختلاف کرده اند چنانچه منتخب و صراح مگر در لفظ ترجمه بحرکت جیم اختلاف نباید کرد چرا که بر وزن دحرج است، سوای این بحر الجواهر و کشف و منتخب و کنز و مزیل الاغلاط همه بفتح جیم ثابت میکنند. (غیاث اللغات). لغتی را بلغت دیگر آوردن مثلاً تازی را بفارسی یا پارسی را بتازی ترجمه کنند. (آنندراج). بیان کردن زبانی است بزبان دیگر. (کشاف اصطلاحات الفنون از صراح و کنز اللغات). || یاد کردن شرح حال کسی. (از اقرب الموارد). ذکر سیرت مردی. (از المنجد). ذکر سیرت و اخلاق و نسب شخص. ج، تراجم. (اقرب الموارد) (المنجد). || (اِمص) تعبیر و تفسیر. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد) : رساله ناظر بدین ترجمه و بیان است. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص442). || (اِ) اول نامه: ترجمة الکتاب؛ فاتحته. (اقرب الموارد) (المنجد). چند سطری که در بالای نامه نوشته میشود و شامل نام کسی است که نامه را نوشته است، و همچنین نام کسی که نامه را دریافت می دارد. (دزی ج 1 ص144). عنوان نوشتن بر سر نامه که شامل نام نویسنده و مخاطب نامه است: من حسن بن علی الی معاویة بن ابی سفیان. || رقعهء غیرمترجمه؛ نامه ای که نویسندهء آن معلوم نشده باشد. بدون امضاء: و اکتب معها رقعة غیرمترجمة و قال فیها... (معجم الادباء چ مارگلیوث ج 1 ص235 س 15).
(1) - رجوع به ترجمان شود.

ترجمه.

[تَ جَ / جُ مَ / مِ] (از ع، اِمص، اِ) (1)بیان کلامی از زبانی بزبان دیگر. (ناظم الاطباء) : فرمانها بخواسته و فرونگریسته و ترجمه های آن راست کرده... بازفرستاد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 43). امیر خواجه بونصر را آواز داد پیش تخت شد و نامه بستد... و خریطه بگشاد و نامه بخواند، چون بپایان آمد امیر گفت ترجمه اش بخوان تا همگان را مقرر گردد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص291). نسخت بیعت و سوگندنامه را استادم پارسی کرده بود ترجمه ای راست چون دیبا. (تاریخ بیهقی ایضاً ص 295).
-ترجمهء آزاد؛ آن است که مترجم معنی را در نظر گیرد و بیان کند و از ترجمهء کلمه بکلمه چشم پوشد و نیز اگر نقصی بیند رفع و اگر فضولی یابد حذف کند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
|| سرگذشت. تاریخ حیات کسی. کارنامه. شرح حال کسی. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || نام گذاری. تسمیه. نامیدن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || رمز. معما :حکیم [ ارسطو ] نامه ای بخط خویش به ترجمه ای که میان او و اسکندر بود بنوشت، چنانکه هیچکس نتوانستی خواندن، الا شاه و حکیم. (اسکندرنامهء قدیم نسخهء سعید نفیسی). || (اصطلاح بیان) در اصطلاح بلغاء عبارت از آن است که معنی بیت عربی را به فارسی نظم کنند، یا بالعکس. یعنی بیت پارسی را به تازی نظم کنند. (از کشاف اصطلاحات الفنون). این صنعت چنان باشد که شاعر معنی بیت تازی را بپارسی نظم کند یا پارسی را بتازی، مثالش ناصرخسرو گوید:
کردم بسی ملامت مر دهر خویش را
بر فعل بد ولیک ملامت نداشت سود
دارد زمانه تنگ دل من ز دانشش
خرم دلا که دانشش اندر میان نبود
و ترجمهء این مراست بتازی:
عذلت زمانی مدة فی فعاله
ولکن زمانی لیس یردعه العدل
یضیّق صدری الدهر بغضاً لفضله
فطوبی لصدر لیس فی ضمنه فضل.
قاضی یحیی بن صاعد گوید از شعر تازی:
اقول کما یقول حمار سوء
و قد ساموه حملاً لایطیق
سأصبر و الامور لها اتساع
کما ان الامور لها مضیق
فاما ان اموت او المکاری
و اما ینتهی هذا الطریق
و ترجمهء این مراست بپارسی:
من همان گویم کآن لاشه خرک
گفت و می کَنْد بسختی جانی
چه کنم بار کشم راه برم
که مرا نیست جز این درمانی
یا بمیرم من یا خربنده
یا بود راه مرا پایانی.
وطواط (حدایق السحر فی دقایق الشعر ص69).
و رجوع به مترجم شود.
(1) - ناظم الاطباء کلمه های چم و پای خوان و پچوه و نورند و همیراز را معادل این کلمه آورده است.

ترجمه کردن.

[تَ جَ / جُ مَ / مِ کَ دَ](مص مرکب) گفتاری یا نوشته ای را، از زبانی بزبانی دیگر برگرداندن. بیان کردن کلامی یا عبارتی را از زبانی بزبان دیگر : پس دوات خاصه آوردند و در زیر آن بخط خویش، تازی و فارسی عهدنامچه ای که از بغداد آورده بودند و آنچه استادم ترجمه کرده بود نبشت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص295). تذکره نبشته آمد و خواجه ابونصر بر وزیر عرضه کرد و آنگاه هر دو را ترجمه کرد به پارسی و تازی بمجلس سلطان هر دو بخواند سخت پسند آمد. (تاریخ بیهقی ایضاً ص297). بونصر مشکان نامه بخواند و به پارسی ترجمه کرد. (تاریخ بیهقی ایضاً ص378).
بفرمود تا فیلسوفان همه
کنند آنچه دانش بود ترجمه.نظامی.

ترجمه نویس.

[تَ جَ / جُ مَ / مِ نِ] (نف مرکب) مترجم و آنکه ترجمهء چیزی را می نویسد. (ناظم الاطباء).

ترجهاره.

[تَ جِ رَ / رِ] (اِ) ترجهاله. رجوع به ترجهاله شود.

ترجهاله.

[تَ جِ لَ / لِ] (اِ) قیف. تکاو. تکاب. تکاه. بتو. راحتی. ترجهاره. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به ترجهاره و ترجهالی شود.

ترجهالی.

[تَ جِ] (ص نسبی) منسوب به ترجهاله. قیفی. حلقوی: غضروف ترجهالی که آنرا غضروف حلقوی نیز گویند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به ترجهاله شود.

ترجی.

[تَ رَجْ جی] (ع مص) امید داشتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). امید داشتن بچیزی که ممکن باشد. (غیاث اللغات) (آنندراج). امید داشتن به چیزی. (از اقرب الموارد) (از المنجد). اظهار خواستن چیزی ممکن یا کراهت از آن. (از تعریفات جرجانی). امید داشتن به چیزی که بحصول آن اطمینان نبود، و فرق ترجی با تمنی آنست که در تمنی گاه آنچه مورد تمنا بود محالست چون لیت الشباب یعود (کاش جوانی بازمیگشت) لیکن در ترجی آنچه مورد رجاء است ممکن باشد. (از کشاف اصطلاحات الفنون).

ترجی.

[ ] (اِخ) شهرکیست آبادان و قدیمترین شهریست اندر طبرستان. (حدود العالم چ ستوده ص145).

ترجیب.

[تَ] (ع مص) بزرگ داشتن. (تاج المصادر بیهقی). بزرگ و باشکوه داشتن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). تعظیم. (غیاث اللغات). بزرگ داشتن و شکوه داشتن. (آنندراج). || چیزی فرا زیر درخت نهادن تا نشکند از بسیاریِ بار. (تاج المصادر بیهقی). ستون نهادن درخت پربار را، و گاه باشد که بر آن دیواری بنا نمایند تا بر آن دیوار اعتماد نماید و این از جهت ضعف درخت و کثرت بار آن است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بنا کردن دکان و دیوار یا ستون نهادن زیر درخت پربار تا نیفتد و این از جهت ضعف درخت و کثرت بار آن است. (آنندراج). ساختن دکانی در زیر نخلة تا بر آن اعتماد نماید از جهت ضعف. (از اقرب الموارد) (از المنجد). منه المثل: انا جذیلها المحکک و عذیقها المرجب؛ یعنی من رجبة ایشانم که بعقل و فکر من تقویت حاصل می نمایند و از مکروهات نجات می یابند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || خوشه های خرمابن را یا شاخه های وی به برگهای آن بستن تا باد خوشه ها را نریزاند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || در حوالی خرمابن خار نهادن تا دست کسی بدان نرسد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از المنجد). || شاخه های انگور را برابر و هموار کرده بجای آن گذاشتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || ترجیب العتیرة؛ ذبح کردن قربان است در ماه رجب. (منتهی الارب). کشتن قربانی در ماه رجب. (آنندراج) (از المنجد). ذبح کردن گوسفند قربانی در ماه رجب که در جاهلیت معمول بود. (ناظم الاطباء).

ترجیح.

[تَ] (ع مص) افزونی دادن. (تاج المصادر بیهقی). افزونی نهادن. (مصادر زوزنی) (دهار) (از اقرب الموارد) (از المنجد) (آنندراج). دادن کسی را راجح و مائل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) : از حقوق رعیت بر پادشاه آنست که... کسانی را که در کارها عاطل... باشند بر کافیان هنرمند... ترجیح و تفضیل روا ندارد. (کلیله و دمنه). هر طایفه ای که دیدم در ترجیح دین... خویش سخن می گفتند. (کلیله و دمنه). و فایده در تخصیص عدل و سیاست و ترجیح آن بر دیگر اخلاق ملوک آن است که تمامی ابواب مکارم و انواع عواطف را بیشک نهایتی است. (کلیله و دمنه). || راجح قرار دادن کسی را. (از اقرب الموارد). افزونی نهادن و غالب شدن. (غیاث اللغات). افزونی کردن، و با لفظ داشتن و دادن و کردن و نهادن به صلهء «بر» مستعمل. (آنندراج). || (اصطلاح اصول) زیادتی یکی از دو مثل متعارض بر دیگری از جهت وصف. (از کشاف اصطلاحات الفنون). اثبات رجحانی در یکی از دو دلیل بر دیگری. در اصطلاح اصول فقه، رجحان دادن یکی از چند دلیل متعارض بر بقیه بموجب مرجحاتی که در اخبار و روایات ذکر شده است. توضیح آن که هرگاه میان چند دلیل بحسب مدلول یا در مرحلهء اثبات تنافی و تضاد باشد و جمع میان آن ادله از نظر عرف و اصطلاح میسور نباشد، بموجب قواعد کلی طرفین تعارض از حجیت میافتند لیکن در اخبار و روایات برای رجحان یکی از متعارضان بر دیگری مرجحاتی ذکر شده که در صورت وجود یکی از مرجحات مزبور آن دلیلی که خصوصیت مرحج دارد بر دلیل دیگر مقدم داشته میشود و این عمل را ترجیح نامند و تنها در مورد تزاحم ادله بقواعد دیگری عمل میشود. (از کفایة الاصول ملا کاظم خراسانی و تقریرات میرزا حسین نائینی).
- ترجیح بلامرجح؛ چیزی را برتری و فضیلت دادن که سزاوار نباشد. (ناظم الاطباء). مقدم داشتن شخصی یا چیزی یا حکمی را بر دیگری بدون هیچگونه رجحان و برتری.

ترجیح دادن.

[تَ دَ] (مص مرکب)رجحان و برتری و فزونی و فضیلت دادن کسی یا چیزی را بر دیگری. سبقت و تقدم بچیزی یا بکسی دادن :
ترجیح میدهد بپدر اوستاد را
هر کس شناخته ست بیاض و سواد را.
صائب.

ترجیح یافتن.

[تَ تَ] (مص مرکب)رجحان و فزونی و فضیلت بدست آوردن :
هم ز حق ترجیح یابد یک طرف
زآن دو یک را برگزیند زآن کنف.مولوی.
در دلش تأویل چون ترجیح یافت
طبع در حیرت سوی گندم شتافت.مولوی.

ترجید.

[تَ] (ع مص) لرزیدن. رُجِّدَ ترجیداً (مجهو)، شدد للمبالغه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). ارتعاش. (از المنجد).

ترجیز.

[تَ] (ع مص) اُرجوزة خواندن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (المنجد) (آنندراج). و ارجوزه قصیده مانندی از بحر رجز است. (آنندراج).

ترجیع.

[تَ] (ع مص) انا لله و انا الیه راجعون گفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). در مصیبت انا لله و انا الیه راجعون گفتن. (غیاث اللغات) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || گام زدن ستور. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || خط کردن زن واشِمه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بلند گفتن شهادتین را و بعد آهسته گفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از تعریفات جرجانی). شهادتین در بانگ نماز دوباره گفتن چنانکه مذهب شافعی است. (آنندراج). اعاده و تکرار اشهد ان لااله الاالله و اشهد ان محمداً رسول الله در اذان، و آن مذهب اصحاب حدیث است. (مفاتیح). || نغمه گردانیدن. (زوزنی). بگردانیدن آواز. نغمه زدن در آواز. (زمخشری). بازگردانیدن آواز در حلق. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). آواز گردانیدن در حلق. (آنندراج) (از اقرب الموارد). || بازگردانیدن ستور دستها را در رفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). || نگار را دوباره تازه کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). || داده را بازگرفتن. (آنندراج). || بازگردانیدن. (آنندراج). || بازگردیدن. (غیاث اللغات). رجعت و بازگشت. (ناظم الاطباء). || (اِ) ترجیع بند :
بر جناب او و بر اهل جهان فرخنده باد
رجعت نوروز ترجیع من و تقویم او.
خاقانی.
رجوع به ترجیع بند شود.

ترجیع بند.

[تَ بَ] (اِ مرکب) معنی این در لغت برگردانیدن بند است و در اصطلاح آن که شاعر چند بند در بحر موافق و بقوافی مختلف تصنیف نماید و بعد هر بند، یک بیت معینی را که متفق الوزن و مختلف بقوافی هر دو بند باشد باربار بیارد بشرطی که آن بیتِ مکرر بمضمون بیت آخر هر بند مربوط باشد. (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء). پارسی نغمت گردانیدن است، و شعرا ترجیع شعری را گویند که خانه خانه بود و هر خانه ای پنج بیت یا زیادت ده بیت و قافیت هر خانه مخالف قافیهء خانهء دیگر بود و هر خانه ای که تمام شود بیتی بیگانه بیارند آنگاه بخانهء دیگر شوند، و این بیت بیگانه را ترجیع خوانند و این بیت بیگانه بر سه نوع بود بعینه که در آخر خانه همان را بازآرند یا بیت های مختلف بود هر یکی بر قافیتی خاص یا بیتهائی بود بر یک قافیت بعدد ابیات خانهء ترجیع چنانکه چون این ابیات را جمع کنند خانه ای دیگر گردد. (حدایق السحر فی دقایق الشعر ص85). شمس قیس رازی آرد: ترجیع آنست که قصیده را بر چند قطعه تقسیم کنند، همه در وزن متفق و در قوافی مختلف و شعرا هر قطعه را از آن خانه ای خوانند آنگه فاصلهء میان دو خانه بیتی مفرد سازد و آن بیت را ترجیع بند خوانند پس اگر خواهد همان بیت را ترجیع بند همهء خانه ها سازد و در آخر هر قطعه و اول مابعد آن بنویسد و اگر خواهد هر خانه را ترجیع بندی علیحده گوید و اگر خواهد ترجیع بندها بر یک قافیت [بنا] نهد تا قطعه ای مفرد باشد، و جمال الدین محمد عبدالرزاق را در نعت پیغامبر صلوات الله علیه و آله قصیده ای ترجیع هست و الحق سخت نیکو آمده است و بیشتر ابیات آن لفظاً و معناً عذب و مطبوع افتاده...
ای از بر سدره شاهراهت
وی قبهء عرش تکیه گاهت
ای طاق نهم رواق بالا
بشکسته ز گوشهء کلاهت
هم عقل دویده در رکابت
هم شرع خزیده در پناهت
این چرخ کبود ژنده دلقی
در گردن پیر خانقاهت
مه طاسک گردن سمندت
شب طرهء پرچم سپاهت
چرخ ارچه رفیع، خاک پایت
عقل ارچه بزرگ، طفل راهت
جبریل مقیم آستانت
وَافلاک حریم بارگاهت
خورده ست قَدَر، ز روی تعظیم
سوگند بروی همچو ماهت
ایزد که رقیب جان خرد کرد
نام تو ردیف نام خود کرد.
*
ای نام تو دستگیر آدم
وی خُلق تو پایمرد عالم
فراش درت کلیم عمران
چاوش رهت مسیح مریم
از نام محمد است میمی
حلقه شده این بلند طارم
تو در عدم و گرفته قدرت
اقطاع وجود زیر خاتم
در خدمتت انبیا مشرف
وز حرمتت آدمی مکرم
از سعی مبارک تو رفته
هم با سر حرفهء خود آدم
نابوده بوقت خلوت تو
نه عرش و نه جبرئیل محرم
نایافته عز التفاتی
پیش تو زمین و آسمان هم
کونین نواله ای ز جودت
افلاک طفیلی وجودت.
(از المعجم فی معاییر اشعار العجم چ دانشگاه صص295-296).
و رجوع به نفائس الفنون ص49 و مرآت الخیال ص 110 و کشاف اصطلاحات الفنون شود.

ترجیل.

[تَ] (ع مص) جعد کردن موی و فروکردن موی. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). بشک کردن. تجعید. (مجمل اللغة). فروهشته گردانیدن موی را یا میان فروهشته و مرغول گردانیدن آنرا. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تسریح کردن موی: رَجَّلَ جعدها ماشطة الصبا. (از اقرب الموارد). || قوی گردانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (اِ) سپیدی که در یک پای ستور باشد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

ترجیله.

[تُ لَ] (اِخ) شهری به اسپانیا، و نسبت بدان ترجیلی باشد. رجوع به ترجاله و اسپانی و حلل السندسیه ص53 و 100 و مراصد الاطلاع شود.

ترجیم.

[تَ] (ع مص) سنگ بر سر گور نهادن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رُجْمة بر گور نهادن. (از المنجد). || به پنداشت سخن گفتن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): رجم بالغیب؛ ای تکلم بما لایعلمه. (اقرب الموارد) (المنجد).

ترجین.

[تَ] (اِ) گالی. رجوع به گالی شود.

ترجین.

[تَ] (ع مص) بازداشتن ستور را در منزل بر علف. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (از المنجد). بازداشتن ستور را در خانه جهت علف. (ناظم الاطباء). بازداشتن ستور از علف و نفرستادن آن به چراگاه. (از شرح قاموس ترکی). بازداشتن چهارپا را از علف. (متن اللغة).

ترجیة.

[تَ یَ] (ع مص) امید داشتن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از المنجد) (از اقرب الموارد) : و در ترجیهء این اُمنیت و تعلیل به ادراک این مُنْیَت روزگار می گذاشتم. (سندبادنامه ص20). || کسی را امید افکندن. (تاج المصادر بیهقی). کسی را امید دادن. (زوزنی) (از المنجد). امیدوار گردانیدن. (دهار).

ترچلو.

[تَ چِ لَ / لُو] (اِ مرکب) چلوی روغناب داده و بی خورش که بیشتر بیماران را پزند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

ترچین کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)زودتر چیدن و درو کردن زراعت بسبب آفتی که رسیده است چون ملخ و جز آن. گندم و جو و حبوب دیگر را برای آفتی، زودتر از وقت چیدن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

ترچینوئیه.

[تَ ئیِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان حرجند در بخش مرکزی شهرستان کرمان که در 70هزارگزی شمال کرمان و بر سر راه مالرو کرمان به راور واقع است و 25 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

ترح.

[تَ رَ] (ع مص) اندوه گین شدن. (از تاج المصادر بیهقی) (از زوزنی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). محزون گشتن. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || فرودآمدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

ترح.

[تَ رَ] (ع اِ) اندوه. ضد فرح. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). اندوه و غم که ضد فرح است. (غیاث اللغات) (آنندراج). حزن و غم. (المنجد). غم. (اقرب الموارد): ما الدنیا الا فرح و ترح؛ ای سرور و غم. (اقرب الموارد). ج، اتراح. (المنجد) :
گه شرف گاهی سعود و گه فرح
گه وبال و گه هبوط و گه ترح.مولوی.
ما التصوف قال وجدان الفرح
فی الفؤاد عند اتیان الترح.مولوی.
و زمانی مزدوج به فرح و ساعتی منزه از برح و ترح نیر برج برج سعادت با زهرهء زهرا اقران یافت. (درهء نادره چ شهیدی ص256).

ترح.

[تَ] (ع اِ) فقر و درویشی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) : و از حصول آن استعداد، فرحی بی برح و فرجی بی ترح... دریابند. (درهء نادره چ شهیدی ص13).

ترح.

[تَ رِ] (ع ص) کم خیر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از المنجد). || بسیاراندوه. (از المنجد).

ترحاب.

[تَ] (ع مص) دعای نیک و خوش. (از اقرب الموارد) (از المنجد): الدعاء الی الرحب. (اقرب الموارد). مرحبا گفتن. (ناظم الاطباء) : من نیز بدین بشارت استبشار نمودم و مقدم او را به ترحاب و اهتراز جواب دادم. (سندبادنامه ص20). از بادرات افادات سردش «مبرد» بترحاب خود را خنک گوید. (درهء نادره چ شهیدی ص63).

ترحال.

[تَ] (ع مص) کوچ کردن. (غیاث اللغات) (آنندراج). سفر و کوچ و رحلت. (ناظم الاطباء) : و امن و امان بر سبیل ترحال در حال کمر بست. (جهانگشای جوینی). در نزدیکی شهر نزول کردند مترددحال میان اقامت و ترحال. (جهانگشای جوینی).
که بگوید گر بخواهد حال طفل
او بداند منزل و ترحال طفل.مولوی.
از شدت تهطال شد رحال و حل و ترحال در آن وحل... تعسر یافت. (درهء نادره چ شهیدی ص 493).

ترحب.

[تَ رَحْ حُ] (ع مص) مرحبا گفتن. (غیاث اللغات) (از آنندراج). خوش آمد گفتن و مرحبا گفتن. (ناظم الاطباء): ترحب به؛ دعاه الی الرحب و السعة؛ قال له مرحبا. (متن اللغة). رجوع به ترحاب شود.

ترحرح.

[تَ رَ رُ] (ع مص) فراخ کردن اسب پایها را تا کمیز اندازد. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

ترحل.

[تَ رَحْ حُ] (ع مص) کوچ کردن. (متن اللغة) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). انتقال قوم از مکانی. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || سوار شدن ستور را. || پیش آمدن کسی را به ناپسند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): ترحل فلاناً؛ رکبه بمکروه. (اقرب الموارد) (متن اللغة) (المنجد).

ترحلوا.

[تَ حَلْ] (اِ مرکب) تَرَک حلوا که از آرد برنج و شکر و روغن درست کنند :
چون کارد زنیش آنگه پیش تو بیفتد
مانند دو کاسه که بود پر ترحلوا.
ناصرخسرو (دیوان ص499).

ترحم.

[تَ رَحْ حُ] (ع مص) بخشودن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). ببخشودن. (زوزنی). بخشودن و مهربان شدن، و با لفظ کردن و آمدن و فرستادن به صلهء «بر» مستعمل. (آنندراج). مهربانی کردن بر کسی. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). رحم و شفقت و نرم دلی و مهربانی و ملاطفت و خاطرنوازی. (ناظم الاطباء) : و در حلم و ترحم بمنزلتی بود چنانکه یک سال بغزنین آمد از فراشان تقصیرها پیدا آمد... امیر حاجب سرای را گفت این فراشان را بیست تنند فرموده ایم بیست چوب می باید زد... حاجب پنداشت که هر یکی از بیستگان چوب فرموده است. یکی را بیرون خانه فروگرفتند و چون سه چوب بر آن بزدند بانگ برآورد امیر گفت هر یکی را یک چوب فرموده بودیم بیست تنند و آن نیز بخشیدیم مزنید. (تاریخ بیهقی چ ادیب صص125 - 126).
نالم و ترسم که او باور کند
وز ترحم جور را کمتر کند.مولوی.
فقیرم بجرم گناهم مگیر
غنی را ترحم بود بر فقیر.(بوستان).
ترحم بر پلنگ تیزدندان
ستمکاری بود بر گوسفندان.(گلستان).
آخر بترحم سر موئی نگر آن را
کاَهی بُوَدش تعبیه در هر بن موئی.سعدی.
اگر به پرسشم آن بیوفا نمی آید
ترحمش ز چه بر حال ما نمی آید؟
مخلص کاشی (از آنندراج).
- بی ترحم؛ بی رحم. سنگدل. ظالم :
این گُرْسنه گرگ بی ترحم
خود سیر نمی شود ز مردم.سعدی.
|| رحمک الله گفتن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد). و این معنی در ترحیم بیشتر است. (منتهی الارب) (آنندراج) : هارون پوشیده کسان گماشته بود که تا هر کس زیر دار جعفر گشتی و تندّمی و توجعی نمودی و ترحمی، بگرفتندی... و عقوبت کردندی. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص190).
بر خاک از حواری و حورا ترحم است
خاکش بهشت هشتم و چرخ چهارم است.
خاقانی.

ترحم فرستادن.

[تَ رَحْ حُ فِ رِ دَ](مص مرکب) طلب آمرزش کردن. رحمک الله گفتن کسی را :
شو ترحم فرست خاقانی
خاصه کو عالم ترحم شد.خاقانی.
چو نوبت رسد زین جهان غربتش
ترحم فرستند بر تربتش.(بوستان).
و رجوع به ترحم شود.

ترحم کردن.

[تَ رَحْ حُ کَ دَ] (مص مرکب) رحم کردن. بخشیدن و مرحمت نمودن. (ناظم الاطباء). رحم آوردن. شفقت کردن. دلسوزی کردن : حکایت امیر عادل سبکتکین با آهو ماده و بچهء او و ترحم کردن بر ایشان. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص199). این بخشایش و ترحم کردن بس نیکوست. (تاریخ بیهقی ایضاً ص201). هرچند در ازل رفته بود که وی پیغمبری خواهد بود، بدین ترحم که بکرد نبوت وی مستحکم تر شد. (تاریخ بیهقی ایضاً).
خبیثی که بر کس ترحم نکرد
ببخشود بر وی دل نیکمرد.(بوستان).
ای کاش زخم سینهء ما واکند کسی
شاید ترحمی بدل ما کند کسی.
سلیم (از آنندراج).
دزد را دار کند راست ترحم بکنید
که عصا را ز کف کور گرفتن ستم است.
صائب (ایضاً).
زانتظار وعدهء وصلی توان کشتن مرا
آه، آن بی رحم با من این ترحم هم نکرد.
میریحیی شیرازی (ایضاً).
بسیار مخور که نان هراسان از تست
بر خویش ترحمی کن این جان از تست.
میرالهی همدانی.

ترحة.

[تَ حَ] (ع اِ) غم. (از اقرب الموارد): و ما من فرحة الا و بعدها ترحة. (اقرب الموارد) : ابداً یولد ترحة من فرحة و یصب غماً منتهاه سرور. (سندبادنامه ص32). رجوع به تَرَح شود.

ترحی.

[تَ رَحْ حی] (ع مص) گرد شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (آنندراج). گرد شدن مار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد ) (از المنجد).

ترحیب.

[تَ] (ع مص) مرحبا گفتن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار) (آنندراج). مرحبا گفتن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد) :... دید بنواخت و تقریب و ترحیب ارزانی داشت. (سندبادنامه ص298). اگر این عزیمت بنفاذ رسانی... هر آنچه توقع افتد از ترتیب و ترحیب و اکرام و انعام... دربارهء تو به اتمام رسد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص264). پسر او شاه شار بخدمت تخت سلطان آمد و از تقریب و ترحیب بهرهء تمام یافت. (ترجمهء تاریخ یمینی ایضاً ص340).
پس سلامش کرد گرم آن اوستاد
جست از جا، لب بترحیبش گشاد.مولوی.
|| فراخ گردانیدن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): رحب بالرجل ترحیباً؛ قال له مرحبا. رحب به؛ دعاهُ الی الرحب و السعة. (لسان العرب). || فراخ گردانیدن مکان را. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || خواندن کسی را به سوی فراخی. (شرح قاموس) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

ترحیب کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)خوش آمدگویی کردن. گرم پرسیدن. برخورد خوش کردن : چون مرا بدید حالی از اسب پیاده شد و ترحیبی کرد و اهتزازی تمام بمشاهدهء من اظهار نمود. (جهانگشای جوینی). و بتخصیص سلطان عثمان را ترحیب بسیار کرد. (جهانگشای جوینی). چون مرا دیدند ترحیب تمام کردند و در آن مشاورت مرا امین ساختند. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص 75).

ترحیب نمودن.

[تَ نُ / نِ / نَ دَ] (مص مرکب) گرم پرسیدن. برخورد خوش نمودن :دمنه بدید که شیر در تقریب گاو... ترحیب می نماید. (کلیله و دمنه). شتر به ترحیبی تمام نمود. (کلیله و دمنه).

ترحیل.

[تَ] (ع مص) روان کردن کسی از جای خویش. (تاج المصادر بیهقی). کوچ فرمودن کسی را. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج). بیرون کردن کسی را از بلد خویش و از جای برکندن و بی آرام ساختن وی را برای کوچ. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || برداشتن بر کسی شمشیر را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || نگار کردن جامه را. (ذیل اقرب الموارد). || (اِ) سپیدی سیاهی آمیخته یا سرخی بر هر دو شانه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). سفیدی غالب یا سرخیست در شانه. (شرح قاموس). شهبة او حمرة علی الکتفین موضع ما یقع علیه الرحل. (متن اللغة).

ترحیم.

[تَ] (ع مص) مهربانی کردن بر کسی. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). || رحمک الله گفتن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ترحم. (المنجد) (اقرب الموارد). طلب آمرزش کردن بر کسی، و ترحیم در این مورد فصیح تر از ترحم است. (از اقرب الموارد). و رجوع به ترحم شود.
- مجلس ترحیم؛ در تداول فارسی امروز بمعنی مجلس سوگواری، عزاخانه، مجلس ختم و پرسه است.

ترخ.

[تَ] (اِ) گیاهی است، و در بعضی از فرهنگها بمعنی ترنج نیز مسطور است. (فرهنگ جهانگیری). گیاهی است غیرمعلوم، و ترنج را نیز گویند و آن میوه ایست معلوم که پوست آنرا مربا کنند. (برهان) (آنندراج). گیاهی است، و بعضی بمعنی ترنج گفته اند. (فرهنگ رشیدی). نام گیاهی، و قیل ترنج لغة فیه. (شرفنامهء منیری). طرخون و ترنج و نارنج. (ناظم الاطباء).

ترخ.

[تَ] (ع مص) اندک نشتر زدن حجام. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (اِ) اندک نشان حجامت که بر پوست باشد. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

ترخاص.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان اربقایی است که در بخش سرولایت شهرستان نیشابور و 14هزارگزی جنوب باختری چکنه بالا واقع است. جلگه ای است معتدل و 174 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصولش غلات و شغل اهالی زراعت است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

ترخاله.

[تُ لَ] (اِخ) ترجیله. رجوع به ترجیله شود.

ترخان.

[تَ] (اِ) شخصی که پادشاهان قلم تکلیف از او بردارند و هر تقصیر و گناهی که کند مؤاخذه نکنند. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری) (ناظم الاطباء) (از فرهنگ رشیدی) (از غیاث اللغات). لقبی است از القاب که سلاطین ترکستان که ایشان را خان گویند به کسی دهند که هر وقت خواهد بحضور پادشاه رود و اگر تقصیری و خطایی کند او را بمؤاخذه نگیرند. (انجمن آرا) (آنندراج). و مجاز باشد هرگاه که بخواهد بنزد سلطان رود، و به این معنی ترکی است و معرب آن طرخان. (حاشیهء برهان چ معین). کسی را گویند که از جمیع تکالیف دیوانی معاف و مسلم باشد و آنچه در معارک از غنایم بدست او افتد، بر وی مقرر دارند و بدون رخصت ببارگاه پادشاه درآید و تا نُه گناه از او صادر نشود پرسش ننمایند... و وجه تسمیه آن است که وقتی اونک خان به تحریک سنکون پسر خود به گرفتن چنگیزخان مصمم گشته اراده کرد که سحرگاه بر سر او رفته او را از میان بردارد، یکی از امرا صورت واقعه را نزد خاتون خود تقریر میکرد. در آن زمان دو کودک که از گله شیر آورده بودند از بیرون خرگاه این سخن را شنیده متوجه اردوی چنگیزخان گشته او را از این مواضعه مطلع ساختند و چنگیزخان آن دو کودک را که خبر قصد اونک خان آورده بودند تا نُه بطن ترخان ساخت، و طایفهء ترخان که خان در ولایت ماوراءالنهر خراسانند از نسل ایشانند. (سنگلاخ ص155) : ترخان آن بود که از همهء مؤنات معاف بود و در پهر لشکر که باشد هر غنیمت که یابند ایشان را مسلم باشد و هرگاه که خواهند در بارگاه بی اذن و دستوری درآیند. (جهانگشای جوینی). و کسک را ترخان کرد و از اموال چندان فرمود. (جهانگشای جوینی).
ملک خان و میان و بدر و ترخان
به رهواران تازی بر سوارند.سعدی.
شیبک او را [مغول عبدالوهاب را] تربیت کرده منصب شغاولی بدو ارزانی داشته ترخان ساخت. (مجالس النفائس). || بزبان خراسان رئیس و شریف را گویند، و طرخان معرب آن. (فرهنگ رشیدی). رئیس و شریف را نیز گویند. (غیاث اللغات). || در تداول شوشتر بمعنی رئیس و اداره کنندهء بازیهای کودکان و جوانان است. رجوع به لغت محلی شوشتر نسخهء خطی ذیل «دول گرش»، نوعی بازی شود. || در منتخب اللغة که ترجمهء قاموس است گفته ترخان لغت خراسان است و عرب آنرا معرب کرده و طراخنه جمع بسته اند، بلی چنین است ولی لغت ترکی مغولی است نه خراسانی، و بمعنی بی باک و دزد و اوباش نیز در فرهنگ و برهان آورده اند. (انجمن آرا) (آنندراج). رجوع به طرخان شود. || مأخوذ از یونانی، سردار پنجهزار لشکر. || مسخره. (ناظم الاطباء). در سراج اللغات نوشته که ترخان بمجاز در عرف حال بمعنی مسخره نیز مستعمل میشود. (غیاث اللغات). || نوعی از سبزی باشد که با طعام و غیر طعام خورند. (برهان). نوعی از سبزی بود که آنرا مانند پودنه و نعناع با نان و طعام بخورند. (فرهنگ جهانگیری) (از انجمن آرا) (از آنندراج) (از فرهنگ رشیدی) (از غیاث اللغات) (از شرفنامهء منیری). سبزی معروف که طرخون گویند. (ناظم الاطباء). و اصل آن چنانست که سپند را در سرکهء تیز بیاغارند تا طبع وی بگردد آنگاه بکارند، ترخون روید (؟). (انجمن آرا) (آنندراج). این لفظ در برهان ترخون آمده. (شرفنامهء منیری). و ترخوان با واو معدوله در اصل ترهء خوان بوده و عاقرقرحا بیخ ترخوان کوهی است، و ترخوان را ترخون و ترخونی نیز گویند و طرخون معرب آنست. (انجمن آرا) (آنندراج) :
بوی بریان میرسد ترخان بدان خواهم فشاند
بر مزعفر حلقه چی در دور نان خواهم فشاند.
بسحاق اطعمه.
می نهم از شاخ ترخان زلف بر روی پنیر
می کشم از برگ نعنع وسمه بر ابروی نان.
بسحاق اطعمه (از جهانگیری).
|| (اِخ) قومی باشند از ترکان جغتایی. (برهان) (فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی) (غیاث اللغات). نام طایفه ای از ترکان. (ناظم الاطباء). نام طایفه ای است از اعاظم اولوس جغتای. (سنگلاخ ص155).

ترخان.

[تَ] (اِخ) لقب معلم ثانی ابونصر فارابی. (انجمن آرا) (آنندراج). لقب ابونصر فارابی. (فرهنگ رشیدی) (غیاث اللغات). نام پدر حکیم بزرگوار ابونصر فارابی. (ناظم الاطباء). نام ابونصر فاریابی.(1) (برهان) (فرهنگ جهانگیری).
(1) - نام جد ابونصر فارابی (نه فاریابی)، چه نسبت او چنین است: ابونصر مهربن اورلغ بن طرخان. (عیون الانباء از حاشیهء برهان چ معین).

ترخان.

[تَ] (اِخ) ناحیتی در اقلیم هفتم. خواندمیر آرد : الاقلیم السابع. این اقلیم که به قمر منسوب است و... از آنجا ببلاد یأجوج و مأجوج گذرد پس بر بلاد کیماک و شمال بلاد خلج و جنوب بلدان ترخان گذرد... (حبیب السیر چ خیام ج 4 ص 659).

ترخان.

[تَ] (اِخ) (امیر...) از امرای دورهء مغول و معاصر شاهرخ و سلطان ابوسعید. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 4 ص618 و ذیل جامع التواریخ رشیدی ص141 شود.

ترخان.

[تَ] (اِخ) خدیجه سلطان. از زنان سلطان ابراهیم خان و مادر سلطان محمدخان چهارم بود. بنای «یکی جامع = ینی جامع یعنی جامع نو» و کتابخانه و مدرسه و سایر مؤسسات مربوط بدان جامع بدست او اتمام پذیرفت. وی بسال 1094 ه . ق. درگذشت. (از قاموس الاعلام ترکی ج 3).

ترخان آباد.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان اورامان است که در بخش رزاب شهرستان سنندج و 68هزارگزی شمال رزاب و 2هزارگزی خاور راه اتومبیل رو مریوان به رزاب واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 250 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آنجا غلات و لبنیات و توتون است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

ترخان بیگم.

[تَ بِ گُ] (اِخ) یکی از شش زن سلطان احمد میرزا بود و نسبش به امرای ترخانی میرسید. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 4 ص 96 شود.

ترخان فرمودن.

[تَ فَ دَ] (مص مرکب) بمنصب ترخانی رسانیدن : و اتفاقی را که دلالت امیر ایتقول کرده بود و آن جماعت را می شناخت، او را ترخان فرمود و یرلیغ فرمود تا همواره به تفحص مشغول باشد. (تاریخ غازانی ص280). و رجوع به ترخان کردن و ترخان و ترخانی شود.

ترخان کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)ترخان فرمودن. بمنصب ترخانی رسانیدن :
به شکر آن دو هفته ماه تابان
سپه را کرد چندین سال ترخان.
یحیی بن سیبک نیشابوری.
و رجوع به ترخان فرمودن و ترخان و ترخانی شود.

ترخانلار.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان آتش بیگ است که در بخش سراسکند شهرستان تبریز و در 30هزارگزی جنوب باختری سراسکند و 18هزارگزی شوسهء سراسکند به سیاه چمن و 15هزارگزی راه آهن میانه به مراغه قرار دارد. کوهستانی و معتدل است و 303 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

ترخانه.

[تَ نَ / نِ] (اِ) ترخنه. (زمخشری). ترخینه. (فرهنگ جهانگیری). رجوع به ترخینه و ترخنه شود.

ترخانی.

[تَ] (حامص) منصبی در دربار پادشاهان که صاحبش از همهء تکالیف و ادای باج و خراج معاف باشد. (ناظم الاطباء). منصبی بود در عهد سلاطین ترک که صاحب آن منصب را تقصیرات معاف بود مگر معدود یا مخصوص. (آنندراج). منصب مقرری پیش سلاطین ترکستان که صاحبش از جمیع تکالیف نوکری معاف باشد. (غیاث اللغات). ریاست. مطلق العنانی :
اگر صد خون بیک غمزه بریزی کس نمی پرسد
مگر یرلیغ ترخانی ز سلطان ایلخان داری.
نزاری (جهانگیری).
رجوع به ترخان شود. || مجازاً بمعنی مسخرگی نیز آمده است. (غیاث اللغات). بمعنی طنز و تسخر، مجاز است. (آنندراج). مسخرگی. (ناظم الاطباء) :
کار بر ترخانی و طنز و مزاح افتاده است
خدمت صدساله و فضل و هنر منظور نیست.
تأثیر (از آنندراج).

ترخانی.

[تَ] (ص نسبی) منسوب بحکام ترخان :
ندانی ای بعقل اندر خر کبجه بنادانی
که با نر شیر برناید سترون(1) گاو ترخانی.
غضایری رازی (از لغت فرس ص510).
بنابر آن امیر شیرحاجی و امیر نظام الدین احمد فیروزشاه... و امراء ترخانی طریق مشورت مسلوک داشته. (حبیب السیر چ خیام ص64). عرض نمود که امیر مشارالیه می گوید که با وجود قتل امراء ترخانی مادام که گوهرشادآغا در سلک احیا انتظام داشته باشد من به ملازمت نمی توانم رسید. (حبیب السیر ایضاً ص68). و رجوع به همان کتاب ص74 و 223 و 224 شود... بسیاری از سکنهء قزوین و همچنین عدهء کثیری از ایلات... ساروقی، ترخانی (اعقاب حکام ترخانی) و میران را به ری و شهریار کوچ دادند. (سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو بخش انگلیسی ص152 و ترجمهء وحید ص202).
(1) - سُروزَن. (تصحیح مؤلف لغت نامه).

ترخانی.

[تَ] (اِخ) نام طایفه ای از ایلات کرد است که در حدود راوند مسکن دارند. رجوع به جغرافیای سیاسی کیهان ص57 شود.

ترخانی.

[تَ] (اِخ) (مولانا...) بصورت سپاهی بود و به سیرت نیکو، شهرت داشت و این مطلع مولانا جامی را بیتی گفته، مطلع:
ای ز مشکین طره ات بر هر دلی بندی دگر
رشتهء جان را بهر موی تو پیوندی دگر.
جامی.
مرغ دل پر کندم و از سینه بریان ساختم
تا کشم پیش سگت هر لحظه بر کندی دگر.
(از مجالس النفائس ص41 و 214).

ترخته.

[تَ رَ تَ / تِ] (اِ) نوعی از ماهی بغایت عریض و پهنادار را گویند. این ماهی در رودخانهء اندلس میباشد و آن شهریست در حدود مغرب. (برهان) (آنندراج).

ترخجه.

[تَ جَ / جِ] (اِ) هستهء انگور که تکاک هم گویند. (از لسان العجم شعوری ج 1 ورق 292 ب).

ترخر.

[تَ رَ خَ] (اِ) نوعی از بدران باشد که ترب صحرایی است و تخم آنرا به یونانی قردمانا و قرطمانا گویند. (برهان) (آنندراج). رشاد برّی. خردل صحرایی. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به رشاد بری شود.

ترخرانه.

[تَ خَ نَ / نِ] (اِ) شعوری این کلمه را معادل ترخینه آورده است. رجوع به لسان العجم ج 1 ورق 292 ب شود.

ترخش.

[تَ رَخْ خُ] (ع مص) جنبیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

ترخص.

[تَ رَخْ خُ] (ع مص) آسان فراگرفتن. (تاج المصادر بیهقی) (از دهار) (از زوزنی). آسان گرفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). آسانی گرفتن و رخصت یافتن. (آنندراج): رخص له ترخیصاً فترخص؛ ای لم یستقص. (منتهی الارب).
- حد ترخص؛ در تداول فقه، مسافتی که چون مسافر از آن بگذرد روزه از او بیوفتد و نماز کوتاه گردد. رجوع به حد شود.

ترخفنج.

[تَ خَ فَ] (اِ) مصحف برخفچ، خواب سنگین که بعربی کابوس گویند. (از لسان العجم شعوری ج 1 ورق 273 ب). رجوع به برخفـچ شود.

ترخل.

[تَ رَخْ خُ] (ع مص) صاحب بز ماده شدن. (تاج المصادر بیهقی).

ترخم.

[تُ خُ / تُ خَ / تَ خُ] (ع اِ) یقال ماادری ای ترخم هو؛ یعنی نمی دانم که کدام کس است آن. (منتهی الارب). رجوع به ترخمة شود.

ترخم.

[تَ خُ / تُ خَ] (اِخ) وادیی است به یمن. (معجم البلدان). || قبیله ایست از حِمْیَر. (منتهی الارب). ترخم بالضم، قبیله ای است از حمیر. و حافظ گوید بطنی است از یحصب. ابن سمعانی آنرا بفتح تا و ضم خا ضبط کرده است. اعشی راست :
عجبت لاَل الحرفتین کأنما
رأونی نفیا من ایاد و ترخم.(تاج العروس).

ترخمة.

[تَ خُ مَ / تُ خَ مَ / تُ خُ مَ] (ع اِ)ماادری ای ترخمة هو؛ یعنی نمی دانم که کدام کس است آن. (منتهی الارب). رجوع به ترخم شود.

ترخنده.

[تَ خَ دَ / دِ] (اِ) طعنه و طنز و بیهوده و مکر و حیله باشد، و به این معنی بجای خای ثخذ «ف» و «ق» هر دو نیز آمده است. (برهان). در برهان قاطع بمعنی طعنه و طنز و بیهوده و مکر و حیله آورده، همانا ترفند و ترفنده را تبدیل و تصحیف کرده، در ترفند با شاهد بیاید. (انجمن آرا) (آنندراج). رجوع به ترفند و ترقند شود.

ترخنه.

[تَ خَ نَ / نِ] (اِ) ترخانه. (زمخشری). ترخنه دوغ؛ آب کشک. ترخینه. رجوع به ترخینه و ترخوانه شود.

ترخوان.

[تَ خوا / خا] (اِ) ترخان. رجوع به ترخان و ترخون شود.

ترخوانه.

[تَ خوا / خا نَ / نِ] (اِ) نوعی از طعام باشد که مردم فقیر و نامراد بجهت زمستان سازند و آن چنانست که گندم را بلغور کنند و با داروهای گرم در آب بجوشانند تا نیک پزد و قوام گیرد و قدری آب غوره در آن ریزند و اگر میسر نباشد شیر گوسفند. و آنرا گلوله ها سازند و خشک کنند و بوقت حاجت قدری از آن بجوشانند و بخورند. (برهان) (از انجمن آرا) (از آنندراج). و آنرا ترخینه خوانند و بحذف خا ترینه نیز گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). نام دیگرش ترخینه است. (فرهنگ نظام). رجوع به ترخانه و ترخنه و ترخینه شود. نوعی از طعام بوده که فقرا از بلغور و شیر و چیزهای دیگر پخته و قوام آورده می خشکاندند برای زمستان. (فرهنگ نظام) :
عاشق نانم اگر ترخوانه نَبْوَد گو مباش
بلکه با نان نیز اگر بریان نباشد گو مباش.
بسحاق اطعمه.

ترخوران.

[تَ] (اِخ) دهی جزء بخش دستجرد، در شهرستان قم است که در 22هزارگزی شمال دستجرد و 11هزارگزی طغرود که راه فرعی به قم دارد واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 59 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آنجا غلات و بنشن و انار و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد و از طغرود میتوان ماشین برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

ترخوم.

[تَ] (ع اِ) کرگس نر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

ترخون.

[تَ] (اِ) مردم خونی و تونی و بیباک و دزد و اوباش را گویند. (برهان) (از انجمن آرا) (از آنندراج) (از فرهنگ رشیدی) (از فرهنگ جهانگیری) :
تو ترخان و ترخون(1) ز جور تو خواجو
دل از غم چو خانی و رخ زرّ خانی.
خواجوی کرمانی (از آنندراج).
|| چوب بقم را نیز گفته اند و آن چوبی باشد که چیزها بدان رنگ کنند. (برهان). بقم. (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج) :
گیاها بد از خون و ترخون شده(2)
دل خاره زیر و زبر خون شده.(3)
اسدی (از فرهنگ جهانگیری).
|| نام داروییست که آنرا کلکرا نیز خوانند و بتازی عاقرقرحا گویند. (فرهنگ جهانگیری) (از برهان) (از فرهنگ رشیدی). گیاهی است که آگرگره گویند و عاقرقرحا معرب آن است. (انجمن آرا) (آنندراج). || سبزی ایست معروف که آنرا با طعام و حاضری خورند. گویند چون تخم سپند را در سرکهء کهنه بیاغارند مدتی، تا طبع و مزاج آن بگیرد بعد از آنکه بکارند ترخون برآید (؟)، معرب آن طرخون است. قوت باه را نقصان دارد. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی). و رجوع به ترخان و طرخان و طرخون و تبرخون و گیاه شناسی گل گلاب ص266 شود.
(1) - تو ترخون و ترخان (؟).
(2) - در گرشاسب نامهء اسدی ص406: از خون تبرخون شده.
(3) - ایضاً: زیر تبرخون شده.

ترخیص.

[تَ] (ع مص) رخصت دادن (زوزنی) (دهار). رخصت دادن مر کسی را در کاری. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رخصت کردن و اجازت دادن. (غیاث اللغات) (آنندراج).

ترخیم.

[تَ] (ع مص) نرم کردن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). نرم گردانیدن. (غیاث اللغات). نرم کردن آوا. نازک کردن آواز. ترقیق. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || بیفکندن. (از تاج المصادر بیهقی) (دهار). آخر اسم را بیفکندن در ندا. (از زوزنی). انداختن حرف آخر کلمه در ندا و در غیر آن بضرورت لانه تسهیل للنطق. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). انداختن حرف آخر از کلمهء منادی و غیرمنادی. (غیاث اللغات). حذف آخر اسم برای تخفیف. (از تعریفات جرجانی). در لغت بمعنی بریدن دم باشد و نزد علمای نحو، حذف آخر اسم است برای تخفیف و بس، بدون هیچ علت دیگری. و این حذف جائز است در منادی و غیرمنادی آنهم برحسب ضرورت و با شرطهای معین، و آن شرطها بدین تفصیل است: منادی مضاف و شبه مضاف نباشد، مستغاث و مندوب نباشد، جمله نباشد، منادی عَلَمی زیاده بر سه حرف باشد یا با تاء تأنیث باشد. مانند: یا حار، در یا حارث و یا مرو، در یا مروان. و تصغیر ترخیم آن است که حروف زائد از حروف اصلی کلمه را حذف و آن کلمه را بصیغهء تصغیر تبدیل میکنند، مانند: حُمَید در تصغیر احمد، کذا فی الضوء و العباب و غیرهما. (از کشاف اصطلاحات الفنون). رجوع به الموشح ص97 و 98 شود. || بیضه را در زیر بال ماکیان دادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

ترخین آباد.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان افشار است که در بخش اسدآباد شهرستان همدان و 5هزارگزی شمال قصبهء اسدآباد و 5هزارگزی شوسهء اسدآباد به همدان قرار دارد. کوهستانی و سردسیر است و 786 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و رودخانهء محلی و محصول آنجا غلات و لبنیات و انگور زیاد و گردو و فندق و دیگر میوه ها و عسل است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان قالی بافی است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

ترخینه.

[تَ نَ / نِ] (اِ) طرخانه. (برهان) (آنندراج). ترخانه. ترخوانه. (از فرهنگ جهانگیری) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء). ترینه. (انجمن آرا). نوعی از طعام ماحضری باشد که مردم فقیر نامراد بجهت زمستان بسازند، و آن چنان بود که گندم را بلغور نمایند و با ادویهء حاره در آب بیندازند تا نیک فرغار شود و ترش گردد و آنگاه گلوله ها سازند و در آفتاب خشک نمایند و در هنگام حاجت قدری از آن بپزند و بکار برند. (فرهنگ جهانگیری) (از برهان) (از آنندراج) (از فرهنگ رشیدی).

ترد.

[تُ] (ص) شکننده و نازک و رقیق و بی دوام. (ناظم الاطباء). زودشکن. شکننده. سست. مقابل چغر.

ترداد.

[تَ] (ع مص) بازگردانیدن. (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد). || بسیار گردانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || دودله نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). و رجوع به ردّ و تردید شود.

تر دادن.

[تَ دَ] (مص مرکب) به قصیل بستن مواشی را. سبز دادن چارپا را.

تر داشتن.

[تَ تَ] (مص مرکب) تازه و آبدار کردن.
-تر داشتن زبان؛ رطب اللسان :
تا زبان دارم زیبد که زبان
به ثنا گفتن او دارم تر.فرخی.
روز و شب پیش همه خلق زبان
به ثنا گفتن او دارد تر.فرخی.
فرخی، زیبد و واجب بود و هست سزا
که همه سال بدین شکر زبان داری تر.
فرخی.
و رجوع به تر شود.

تردامن.

[تَ مَ] (ص مرکب) کنایه از فاسق و فاجر و بدگمان و عاصی و مجرم و گناهکار و آلودهء معصیت و ملوث باشد. (برهان) (از ناظم الاطباء). کنایه از فاسق و فاجر. (غیاث اللغات) (آنندراج). فاسق. (فرهنگ رشیدی). آلودهء معصیت. (اوبهی) (فرهنگ خطی کتابخانهء سازمان). گنهکار و معیوب و ملوث در چیزی. (شرفنامهء منیری). کنایه از فاسق و عاصی و گنهکار بود. (انجمن آرا) : در کلهء مصاف پیوستن... کار لنگان و لوکان و بی فرهنگانست و کار تردامنان و نامردان. (مقامات حمیدی).
تردامنی که ننگ وجود است گوهرش
دریا نشسته خشک لب از دامن ترش.
مجیر بیلقانی (از آنندراج).
تردامنان چو سر بگریبان فروبرند
سحر آورند و من ید بیضا برآورم.خاقانی.
ملکت گرفته رهزنان برده بکین اهریمنان
دین نزد این تردامنان نه جا نه ملجا داشته.
خاقانی.
آتشین داری زبان زآن دل سیاهی چون چراغ
گرد خود گردی از آن تردامنی چون آسیا.
خاقانی.
عقل را تدبیر باید عشق را تدبیر نیست
عاشقان را عقل تردامن گریبانگیر نیست.
نظامی (از انجمن آرا).
بود تردامن در اول چون زنان
وآخر اندر کار تو مردانه شد.عطار.
چه خیر آید از نفس تردامنش
که صحبت بود با مسیح و منش؟(بوستان).
برآمد خروش از هوادار چست
که تردامنان را بود عهد سست.(بوستان).
چرا دامن آلوده را حد زنم
چو خود را شناسم که تردامنم؟سعدی.
در درون ریاض او نرود هیچ تردامنی جز آب زلال. (ترجمهء محاسن اصفهان ص9). و تردامنی سبک سر در ایام بهار بهر سوی روان و دوان. (ترجمهء محاسن اصفهان ص12).
سر سودای تو در دیده بماندی پنهان
چشم تردامن اگر فاش نکردی رازم.حافظ.
هر دوست که دم زد ز وفا دشمن شد
هر پاکروی که بود تردامن شد.
حافظ.
منزل تردامنان نبود حریم کوی دوست
هرکه نَبْوَد پاکدامن در حرم نامحرم است.
فیض دکنی.

تردامنی.

[تَ مَ] (حامص مرکب) ملوثی. گناهکاری. معیوبی. (شرفنامهء منیری). گناهکاری و فاسقی. (غیاث اللغات) (آنندراج). گناهکاری و فاسقی و فسق و زناکاری. (ناظم الاطباء) :
وآنجا که نور عارض او پرده برگرفت
تردامنی بود که دم از صبحدم زند.خاقانی.
بر پی دونان شوی از پی دون همتی
باز مرا ذم کنی از سر تردامنی.خاقانی.
چه عذر آرم از ننگ تردامنی
مگر عجز پیش آورم کای غنی.(بوستان).

تردامنی کردن.

[تَ مَ کَ دَ] (مص مرکب) تردامنی : پلی را که جهت عبور لشکر بر آب بسته بودند، فرمود تا فرا آب دادند، تا لشکر دل در آب گذارند و تردامنی نکنند و آب از کار نبرند و آب اسلام که از مدتی باز از جویبار آن دیار انداخته بودند بازآرند. (جهانگشای جوینی چ قزوینی ج 2 ص77). و رجوع به تردامن و تردامنی شود.

تردان.

[تَ] (اِخ) دهی جزء دهستان کزاز سفلی است که در بخش سربند شهرستان اراک و 12هزارگزی شمال خاور آستانه و 7هزارگزی راه عمومی قرار دارد. کوهستانی و سردسیر است و 568 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آنجا غلات و انگور و چغندرقند است. شغل اهالی زراعت و گله داری و قالیبافی است. راه مالرو دارد و اتومبیل بسختی میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

تردب.

[تَ رَدْ دُ] (ع مص) مهربانی و نرمی نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مهربانی و تلطف کردن. (از اقرب الموارد). ملاطفت کردن بکسی. (از المنجد).

تردد.

[تَ رَدْ دُ] (ع مص) شد و آمد کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (منتهی الارب). آمد و شد کردن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). گردیدن و رفتن و آمد و شد کردن. (غیاث اللغات) (آنندراج) :
جز به تردد سر و کاریت نیست
بر سر یک رشته قراریت نیست.نظامی.
چون مسافت از رودبار الموت به اردوی پادشاه نزدیک بود بردوام ایلچیان تردد می داشتند. (جهانگشای جوینی). مریدی گفت پیری را، چه کنم کز خلایق به رنج اندرم از بس که به زیارتم همی آیند و اوقات مرا از تردد ایشان تشویش همی باشد. (گلستان). || دودله شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). بی قراری و بی ثباتی و عدم ثبات در رای و توقف در حکم و فتوا و تشویش و پریشانی و اضطراب و اختلال خاطر. (ناظم الاطباء) : تحیر و تردد بدو [شیر] راه یافته است. (کلیله و دمنه). با این فکرت در بیابان تردد و حسرت یک چندی بگشتم. (کلیله و دمنه).
تویی رایت از نصرت آراسته
تردد ز رای تو برخاسته.نظامی.
وفای وعده خود امکان ندارد اما او
در انتظار و تردد فتد مهی سه چهار.
کمال اسماعیل.
در تردد مانده ام اندر دو کار
این تردد کی بود بی اختیار؟مولوی.
این تردد هست که موصل روم
یا برای سحر تا بابل روم.مولوی.
گر نخواهی در تردد هوش جان
کم فشار این پنبه اندر گوش جان.مولوی.
-بی تردد و تحرز؛ بدون پروا و دودلی :دمنه... با دل قوی، بی تردد و تحرز با وی [گاو] سخن گفت. (کلیله و دمنه).
- بی تردد و تکلف؛ بدون شبهه و ریا. (ناظم الاطباء).
|| (اِمص) انکار و امتناع. || اعتراض و تعرض. || مزاحمت. || عدم قبول. || نزاع. || سعی و کوشش و جهد. || محنت. || ترقی و ازدیاد. || آمد و شد. || اسهال. (ناظم الاطباء). || مجازاً، بمعنی فکر و اندیشه. (غیاث اللغات) (آنندراج). تدبیر. (ناظم الاطباء).

ترددات.

[تَ رَدْ دُ] (ع اِ) کوشش و زحمات. (ناظم الاطباء).
-ترددات دنیویه؛ مشاغل دنیوی. (ناظم الاطباء).

تردد ضابطه.

[تَ رَدْ دُ دِ بِ طَ / طِ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) به اصطلاح اهالی هند، دفتر و یا حسابی که مینماید اقسام و حالات بذری که کاشته شده و حد زمینی که کاشته شده و آنچه بی کشت باقی مانده. (ناظم الاطباء).

تردس.

[تَ رَدْ دُ] (ع مص) فروافتادن از مکان خود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تردست.

[تَ دَ] (ص مرکب) مردم جلد و چست و چابک را گویند. (برهان). چست و چابک. (فرهنگ رشیدی). کنایه از چست و چالاک و چابک بود. (انجمن آرا). جَلد و چابک و چالاک و ماهر. (ناظم الاطباء). چست و چالاک. (غیاث اللغات). در این ترکیب لفظ تر بمعنی چست و چالاک است. (آنندراج). || غایتش کنایه از کسی هست که عمل بدست کند چون نقاش و مصوِّر و امثال آن. (آنندراج). بعضی از محققان نوشته اند که بمعنی مَشّاق و کامل هنر و مستعمل در کاری که بدست تعلق دارد، و در سراج اللغات بمعنی چالاک دست، و اطلاق این لفظ بر کسانی کنند که عمل بدست نمایند چنانکه نقاش و کاتب. (غیاث اللغات). || شعبده باز که با سرعت عمل، حقیقت را از بیننده منع کند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || که بسرعت رباید، بی آنکه کسی آگاه شود. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
کشتزار ایزد است این خلق و این تردست مرگ
داس این کشت ای برادر همچنین باشد سزا.
ناصرخسرو.
رجوع به تردستی شود.
|| ترصدا. ترنغمه. خوش نوا. (مجموعهء مترادفات ص 152). رجوع به مادهء بعد شود.

تردستان.

[تَ دَ] (ص مرکب)خوش آهنگ. خوش نغمه :
گل سر پستان بنموده در آن بستان چیست
این نواهای خوش بلبل تردستان چیست؟
منوچهری.
و رجوع به تردست شود.

تردستی.

[تَ دَ] (حامص مرکب) جلدی و چابکی. (برهان). جلدی و چالاکی و چابکی. (انجمن آرا) (ناظم الاطباء). ماهری. (ناظم الاطباء) :
بی باده از این سمند سرمستی بین
وز کوه به جنب رفعتش پستی بین
از بحر کند به خشک لعلی معبر
در فن سبک رویش تردستی بین.
ظهوری (از آنندراج).
زاهدان خشک می ترسند از برق فنا
ما بر این آتش ز تردستی کباب افکنده ایم.
صائب (از آنندراج).
|| شعبده یا قسمتی از آن، و عرب آنرا خِفّة گوید و عامل مهم در آن چستی و جلدی کار مشعبد است که با سرعت عمل حقیقت را از بیننده منع کنند. شعبده بازی. چشم بندی. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به تردست شود.

ترد شدن.

[تُ شُ دَ] (مص مرکب) لطیف و نرم شدن، چنانکه گوشت را در برف یا پیاز و انجیر رنده شده خوابانند تا نرم و ترد شود و از حالت چغری بیرون آید. رجوع به ترد شود.

تردک.

[تَ دَ] (اِ) کرم گندم خوار را گویند. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی). و به این معنی با زای فارسی هم آمده است. (برهان). رجوع به تژدک شود. بعضی ببای عجمی و زای منقوطه گفته اند. (فرهنگ رشیدی). رجوع به پزدک و تزدک شود.

تردلا.

[تُ دِلْ لا] (اِ)(1) تردله. رجوع به تردلة و ترده شود.
(1) - Tordella.

تردلة.

[تُ دِلْ لَ] (ع اِ) ج، ترادل. نوعی از باسترک(1) بزرگ است. تُرْدَنشا. تُرْدِلاّ. رجوع به تُرْدة شود. (از دزی ج1 ص144).
.
(فرانسوی)
(1) - Grive

تردم.

[تَ رَدْ دُ] (ع مص) وژنگ دادن جامه. (تاج المصادر بیهقی). درپی کردن جامه را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). وصله کردن جامه را. (اقرب الموارد) (از المنجد). || به فژنگ شدن جامه. (تاج المصادر بیهقی). کهنه و به پاره آمدن جامه. لازم و متعدی است. (منتهی الارب ) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || مهربانی نمودن و مایل گشتن مادر بر فرزند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || تعطف ناقه به بچهء خود. (از اقرب الموارد) (المنجد). || پس روی کسی کردن و از پس وی درآمدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || اطلاع یافتن بر چیزی که در آن بود. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تردم فلان را؛ دنبال کردن و آگاه شدن بر چیزی که در آن است. (از اقرب الموارد) (المنجد). || دور و دراز کشیدن خصومت و پیکار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). طولانی شدن خصومت. (از المنجد). بدرازا کشیدن و طولانی شدن دشمنی. (از المنجد) (از اقرب الموارد).

تردماغ.

[تَ دَ] (ص مرکب) سرخوش و نیم مست. (غیاث اللغات). تازه دماغ. (آنندراج). خوش. خوشحال. خوشدل. شنگول. پر از نشاط و خرمی. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به تردماغی و تردماغ شدن و تردماغ کردن شود.

تردماغ شدن.

[تَ دَ شُ دَ] (مص مرکب)سرخوش و پرنشاط شدن. خرم و خوشدل گشتن :
ز فواره نی در کف آورده باغ
که از نغمهء او شود تردماغ.
ملاطغرا (از آنندراج و بهار عجم).
رجوع به تردماغ شود.

تردماغ کردن.

[تَ دَ کَ دَ] (مص مرکب)پرنشاط و سرخوش کردن کسی را. خرم و خوشدل ساختن کسی را :
بیا که گر نکنم تردماغت از جامی
کنم ضیافت خشکی به آب حمامی.
مسیح کاشی.
و رجوع به تردماغ شود.

تردماغی.

[تَ دَ] (حامص مرکب) حالت عقل و شعور و بمعنی فرحت و سرور و مستی معتدل. (غیاث اللغات) (آنندراج). || بمعنی تازگی نیز آمده. (غیاث اللغات) (آنندراج). و رجوع به تردماغ شود.

تردنشا.

[تُ دَ] (اِ)(1) تردله. رجوع به تردله و تردة شود.
(1) - Tordencha.

تردو.

[تُ دُ] (اِ)(1) به اسپانیائی تُرْدة است. رجوع به تُرْدة شود.
(1) - Tordo.

تردوفو.

[تِ دُ فُ] (اِخ)(1) یا مجمع الجزایر ماژلان. چند جزیرهء نزدیک بهم می باشند که در منتهی الیه جنوبی آمریکای جنوبی قرار دارند. این جزایر بر اثر تغییرات معرفة الارضی از قسمت جنوبی آمریکای جنوبی که اکنون بنام ماژلان نامیده می شود جدا شده اند و در حدود 2500 تن سکنه دارند.
(1) - Terre de feu.

تردون.

[تِ رِ دُنْ] (اِخ)(1) شهری در کلدهء قدیم که بر مصب غربی رود فرات و در حوالی بصره قرار داشت، و بضبط یونانی تیری دوتیس(2) آمده. (از قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Teredon.
(2) - Tiridotis.

ترده.

[تَ دَ / دِ] (اِ) قبالهء باغ باشد، آنرا ترزده و چک نیز خوانند. (فرهنگ جهانگیری). قبالهء باغ و خانه و امثال آن را گویند. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج) (ناظم الاطباء). قباله و چک. (فرهنگ رشیدی). بپارسی چک خوانند. (انجمن آرا) (آنندراج). ترزده. رجوع به ترزده شود. || مزد راست کردن آسیا بود. (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی) (شرفنامهء منیری) (انجمن آرا) (آنندراج). اجرت آسیا کردن گندم و مزد آسیا تیز کردن هم هست. (برهان). مزد و اجرت آسیا کردن گندم، و ترذه و تژده نیز گویند. (ناظم الاطباء). به این معنی با زای نقطه دار نیز آمده است. (برهان). به زای تازی نیز لغت است. (شرفنامهء منیری).

تردة.

[تُ دَ] (ع اِ) به اسپانیایی تردو، نوعی مرغ که آنرا باسترک(1) گویند: و فتح الجاب فأخرج منه مندیلا فیه اثنتاعشر تردة مارأیت مثل بیاض شحومها و هی مسلوقه. در این عبارت تردة برابر با زرزور ابیض است. و الکالا(2) تردو را زرزور میداند. رجوع به تردله شود. (از دزی ج 1 ص144). و رجوع به تردلا و تردنشا شود.
.
(فرانسوی)
(1) - Grive
(2) - Pedro de Alcala.

تردی.

[تَ رَدْ دی] (ع مص) از جای درافتادن و یا در چاهی افتادن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). درافتادن در چاه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (المنجد). از جایی درافتادن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). از جای بلند افتادن. (آنندراج). به گودی درافتادن. (از اقرب الموارد). || هلاک شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (آنندراج). مردن. (از لسان العرب). || و در آیهء شریفهء ذیل مفسران این معانی را آورده اند، قوله تعالی : و مایغنی عنه ماله اذا تردی. (قرآن 92 / 11)؛ گفت مال او از او غنا نکند چون افتاده باشد، مجاهد گفت چون بمیرد، قتاده و ابوصالح گفتند چون بدوزخ فروشود. (تفسیر ابوالفتوح). || ردا برافکندن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). آراستن جاریه خود را به حمایل و چادر برافکندن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ردا بر دوش افکندن. (آنندراج). ردا پوشیدن جاریه. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تردی.

[تَ] (اِخ) تیره ای از طایفهء عالی و جمالی هفت لنگ. (جغرافیای سیاسی کیهان ص75).

تردید.

[تَ] (ع مص) بسی واگردانیدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). بسیار گردانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) بازگردانیدن و بازآوردن. (غیاث اللغات) (آنندراج). و رجوع به ردّ و مردّ و مردود و ردیدی شود. || تردید قول؛ تکرار آن. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || نزد اصولیان و منطقیان، همان سبر و تقسیم است یعنی ایراد اوصاف مقیس علیه و ابطال بعض آن اوصاف تا باقی اوصاف در علیت بودن متعین شود چنانکه گویند: علت حدوث خانه یا فراهم آمدن [ اجزاء آنست با یکدیگر ] و یا امکان، اما امکان نمیتواند علت حدوث باشد بدلیل خلف زیرا صفات واجب الوجود، بذاتها ممکن است و در واجب الوجود حادث نیست، پس چون امکان، علت حدوث نیست متعین است که فراهم آمدن [ اجزاء ] علت حدوث خانه است. و نیز گویند، علت حرمت خمر یا صفت مست کنندگی آنست یا آب انگور بودن آن یا هر دو و چون عنوان غیرماء و غیرمسکر بودن چنان نیست که علیت اِسکار را باطل سازد، پس مسکر بودن در علیت متعین میشود. || (اصطلاح بدیع) عبارت است از این که لفظی را مکرر نمایند و معانی متعدده از آن قصد کنند چنانکه در این ابیات شیخ صفی الدین الحلی (ره):
له السلام من الله السلام و فی
دارالسلام تراه شافع الامم.
جز غم بجهان هیچ نداریم ولیکن
گر هیچ نداریم غم هیچ نداریم.
زین دست که دیدار تو دل می برد از دست
ترسم نبرم عاقبت از دست تو جان را.
(از هنجار گفتار ص257).
|| دودله نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || زبون و فاسد گردانیدن. (غیاث اللغات) (آنندراج). || عدم موافقت و تعرض و مخالفت. (ناظم الاطباء). || (اِمص) شک و دودلی : و بی تردید بباید دانست که اگر کسی امام اعظم را خلافی اندیشد، خلل آن به اطراف و نواحی مملکت او بازگردد. (کلیله و دمنه).
-امثال: تردید بین نفی و اثبات شق ثالث ندارد؛ چون گویی یا این باشد یا غیر این، سیُمی در میان نتواند بود. (امثال و حکم دهخدا ج 1 ص544).

تردید کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)موافقت نکردن و دودله شدن. (ناظم الاطباء).

تردیف.

[تَ] (ع مص) از پس درآوردن. (تاج المصادر بیهقی). از پی درآوردن. (زوزنی). پسِ خود سوار کردن کسی را. (آنندراج). از پی درآمدن. (دهار).

تردیم.

[تَ] (ع مص) جامه را وژنگ دادن. (تاج المصادر بیهقی). پاره دردادن جامه. (زوزنی). وصله کردن جامه. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || مهربانی نمودن و مایل گشتن بر فرزند. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). مهربانی نمودن و مایل گشتن ناقه بر بچهء خود. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تردین.

[تَ] (ع مص) جامه را بن آستین کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). ردن ساختن برای پیراهن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (المنجد). تریز ساختن برای پیراهن. (ناظم الاطباء).

تردینة.

[تَ یَ نَ] (اِخ) تاردیانته. رجوع به همین کلمه شود.

تردیة.

[تَ یَ] (ع مص) ردا برافکندن کسی را. (تاج المصادر بیهقی) (از زوزنی) (از ذیل اقرب الموارد از تاج العروس). || در چاه انداختن کسی را. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

ترذک.

[تَ ذَ] (اِ) تردک. کرم گندم خوار. (ناظم الاطباء). رجوع به تردک شود.

ترذه.

[تَ ذَ / ذِ] (اِ) همان تردهء مرقوم است. (شرفنامهء منیری). رجوع به ترده شود.

ترز.

[تَ] (ع مص) تارز(1) گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج). سخت و صلب گردیدن. (ناظم الاطباء). خشک و سخت و صلب گردیدن چیزی. (از المنجد). غلیظ و خشک و سخت شدن. (از اقرب الموارد). || بر زمین افکندن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از المنجد). || خوردن گوسپند گیاه تر و منقطع گردیدن بدان اجواف آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از ذیل اقرب الموارد). || افتادن موی دم شتر از بیماری. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به تَرَز شود. || (اِمص) گرسنگی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).
(1) - تارز؛ سخت و صلب.

ترز.

[تَ رَ] (ع مص) گرسنگی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || بر زمین افکندن. (منتهی الارب). || خوردن گوسپند گیاه تر و منقطع گردیدن بدان اجواف آن. (منتهی الارب). || افتادن موی دم شتر از بیماری. (منتهی الارب). و رجوع به تَرْز شود. || بسته شدن آب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (المنجد) (از ذیل اقرب الموارد).

ترز.

[تِ رِ] (اِخ) نام زنی از شاهزادگان اسپانیایی و دختر آلفونس ششم که سفیه و حیله گر بود. وی پس از جنگ و جدال با هانری و آلفونس هشتم و پس از آن با پسرش آلفونس، مغلوب و اسیر شد و بسال 1130 م. در زندان درگذشت. (از قاموس الاعلام ترکی ج 3).

ترز.

[تِ رِ] (اِخ)(1) دآویلا (سَنْت...) (1515 - 1582 م.). زنی عارف و اصلاح کنندهء وضع کارمل فلسطین که در ویلای اسپانیا متولد شد. وی بسال 1533 م. از ویلا به کارمل رفت و 17 دیر برای زنان و 15 دیر برای مردان در آنجا تأسیس کرد. نوشته های او در میان شاهکارهای زبان اسپانیایی همانقدر مطلوب است که آثار مذهبی و عرفانیش در میان مسیحیان. ذکران وی 15 اکتبر است.
(1) - Therese d'Avila (Sainte).

ترز.

[تِ رِ] (اِخ)(1) (1873 - 1897م.) وی از زنان مذهبی دین مسیح در لیزیو(2) بود و بسال 1925 م. در شمار مقدسان درآمد. ذکران وی سوم اکتبر است.
(1) - Therese de L'enfant Jesus ]. (Sainte) [ Therese Martin
(2) - Lisieux.

ترزاده.

[تَ دَ / دِ] (ص مرکب)جدیدالولاده. نوزاد :... آواز باریک باشد و لرزان چون آواز سگ بچهء ترزاده. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

ترزئة.

(1) [تَ زِ ءَ] (ع مص) بسی زیان کردن. (مصادر زوزنی). مصدر رزء از باب تفعیل است ولی در فرهنگهای معتبر عربی دیده نشد، جز این که المرزَّؤون (اسم مفعول از ترزئة) بمعنی «کریمان یا مردمی که برگزیدگانشان مرده باشند» آمده است.
(1) - در تاج المصادر بیهقی (نسخهء قدیمی کتابخانهء سازمان ورق 193 ب)، بصورت ترزیه و متعدی آمده و بسی زیان رسانیدن معنی کرده است.

ترزبان.

[تَ زَ] (ص مرکب) ترزفان. (فرهنگ رشیدی) (ناظم الاطباء). زبان آور و شخصی که گرم گفتگو شود و سخنهای تر و تازه بگوید. (برهان). کنایه از خوش بیان. (از انجمن آرا). ناطق و به فصاحت سخن گوینده. (غیاث اللغات). خوش زبان. (فرهنگ رشیدی). زبان آور و کسی که سخنان تر و تازه گوید. فصیح. (ناظم الاطباء). خوش زبان، و در این ترکیب لفظ تر بمعنی چالاک و چست، بلکه بدین معنی مرکب نیز آمده، غایتش کنایه از کسی که سخن با آب و تاب گوید. (آنندراج) : امیرالمؤمنین در نعمت و راحت ترزبان است بشکر الهی. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص308). || بمعنی ترجمان هم هست، یعنی شخصی که لغتی را از زبانی به زبان دیگر تقریر کند. (برهان). ترجمان. (فرهنگ رشیدی) (ناظم الاطباء). کسی که زبانی را بزبان دیگر بگرداند. ترجمان معرب آنست. (آنندراج). و رجوع به ترزفان و ترجمان شود.

ترزبان شدن.

[تَ زَ شُ دَ] (مص مرکب)رَطْب اللسان گردیدن. خوش بیان شدن. زبان آور و فصیح شدن. رجوع به ترزبان شود.

ترزبان گردیدن.

[تَ زَ گَ دی دَ] (مص مرکب) رَطْب اللسان شدن. خوش بیان گردیدن. زبان آور گردیدن : سرداران قلعه همگی در یک جا جمع شده بذکر... با یکدیگر ترزبان گردیدند. (تاریخ گلستانه). فرستادگان عبدالعلیخان ترزبان گردیده بعرض مطالب پرداخته. (تاریخ گلستانه).

ترزبانی.

[تَ زَ] (حامص مرکب)شیرین زبانی. خوش بیانی :
بگو قاصد ار دانی این ترزبانی
زلال وصال از خبر می تراود.
ظهوری (از آنندراج).
رجوع به ترزبان شود.

ترزده.

[تَ زَ دَ / دِ / تَ رَ دَ / دِ] (اِ) قبالهء خانه و باغ باشد. (برهان). قباله و چک. (انجمن آرا) (آنندراج) (فرهنگ رشیدی) (از فرهنگ جهانگیری). قباله. (صحاح الفرس) (اوبهی) (شرفنامهء منیری). حالا تزده گویند بحذف رای مهمله. (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (از اوبهی). درین ایام او را ترده گویند بحذف زای هوز. (آنندراج) :
قاضی گردون چو دیده عدل و ملک و رای او
مملکت را تا ابد بسته بنامش ترزده.
شمس فخری.
و رجوع به ترده و تزده شود.

ترزفان.

[تَ زَ] (ص مرکب) ترجمان، یعنی شخصی که لغتی را از زبانی بزبان دیگر بیان کند. (برهان). ترجمان. (فرهنگ جهانگیری) (از انجمن آرا) (از آنندراج). ترزبان. (ناظم الاطباء). کسی که لغتی را به لغتی دیگر تقریر نماید برای فهمانیدن کسی، و بعربی ترجمان (ج، تراجمه) گویند و ترزبان نیز گویند و تحقیق آنست که ترجمان معرب ترزبان است و اصل عربی نیست. و بعد از آن از او اشتقاق کردند مترجم و ترجمه و سایر صیغ. (از فرهنگ رشیدی). همان ترجمان مرقوم. (شرفنامهء منیری) :
ز لشکر یکی ترزفان برگزید
که گفتار ایشان بداند شنید.فردوسی.
وصف تو آنست کز زبان تو گفتم
من بمیان راست ترزفان بیانم.سوزنی.
رجوع به ترجمان شود. || ترزبان را نیز گویند و آن شخصی باشد که سخنهای تر و تازه نقل کند. (برهان) (از انجمن آرا) (از آنندراج). و رجوع به ترزبان شود. || (اِ) تاوان و جریمانه. || رشوه و پاره. (ناظم الاطباء).

ترزل.

[تْرِ / تِ رِ زِ] (اِخ)(1) کامیل. ژنرال فرانسوی که بسال 1780 م. در پاریس متولد شد و در سال 1847 به وزارت جنگ فرانسه رسید و بسال 1860 درگذشت.
(1) - Trezel, Camille.

ترزن.

[تَ رَزْ زُ] (ع مص) وقار پیدا کردن در چیزی و ثبات ورزیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

ترزن.

[تْرِ / تِ رِ زِ] (اِخ)(1) از شهرهای یونان قدیم واقع در ساحل شرقی شبه جزیرهء پلوپونز(2) بر جنوب یونان. و رجوع به ایران باستان ج 1 ص801 و اعلام تاریخ تمدن قدیم فوستل دو کولانژ ترجمهء نصرالله فلسفی شود.
(1) - Trezene.
(2) - Peloponnese.

ترزنق.

[تَ زَ نَ] (اِخ) دهی جزء دهستان خان اندبیل است که در بخش مرکزی شهرستان هروآباد و در 9500گزی جنوب باختری هروآباد و دوهزارگزی شوسهء هروآباد به میانه قرار دارد. کوهستانی و معتدل است و 353 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

ترزه.

[تَ زَ] (اِخ) قریه ای است کوچک در کوه فیمابین بسطام دامغان، و در آنجا مدفونند بیست ویک کس از اولاد عمادالدین عبدالوهاب بارسینی که بعقیدهء شیخ علاءالدولهء سمنانی از اولیای آن عهد بوده و هفتادوشش سال عمر نموده... (انجمن آرا).

ترزه.

[تَ زِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان موگویی در بخش آخورهء شهرستان فریدن که در 27هزارگزی باختر آخوره و متصل به راه مالرو کمران واقع است و 37 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

ترزیانوپول.

[تِ رِ نُ پُلْ] (اِخ)(1) شهری است در مجارستان که 5700 تن سکنه دارد. و رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Theresianopol.

ترزیح.

[تَ] (ع مص) لاغر کردن ستور. (تاج المصادر بیهقی) لاغر و نزار گردانیدن شتر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). لاغر کردن ناقه. (از اقرب الموارد) (المنجد).

ترزیز.

[تَ] (ع مص) آسان و بمراد کردن کار را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). آسان و آماده کردن کار را. (از اقرب الموارد) (از المنجد): رززت ذلک الامر ترزیزاً؛ اذا وطأته و مهدته. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || آهار دادن و مهره زدن کاغذ. (تاج المصادر بیهقی). مهره و آهار کردن کاغذ را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). صیقل کردن کاغذ را. (از اقرب الموارد) (از المنجد). بر کاغذ مهره کردن و چیزی را صیقل زدن. (آنندراج).

ترزیف.

[تَ] (ع مص) پیش درآمدن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || بانگ کردن شتر. (از اقرب الموارد) (از متن اللغة) (از المنجد). || شتاب کردن شتر. (از متن اللغة) (از المنجد).

ترزیم.

[تَ] (ع مص) پرونده بستن. (تاج المصادر بیهقی). پرونده کردن جامه ها. (زوزنی). پشتواره بستن جامه ها. || بر زمین زدن خود را و دوسیدن بزمین و از جای نرفتن. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

ترزین.

[تَ] (ع مص) آرامیده گردانیدن. (آنندراج). || تعظیم و تفخیم. (از متن اللغة). باوقار گردانیدن و محجوب نمودن و قابل احترام کردن. (ناظم الاطباء).

ترزیة.

[تَ یَ] (ع مص) رجوع به ترزئة شود.

ترژا.

[تْرُ / تِ رُ] (اِخ)(1) تروا(2). تریا. یکی از شهرهای آسیای صغیر نزدیک ساحل داردانل بود که نخست آنرا «پرگاما» میگفتند. نام سلاطین این شهر از 1614 سال ق.م. در آثار قدیم یونان ذکر شده است. در زمانی که پریاموس پادشاه ترژا بود، پاریس پسر او، هلنوس، زن منلاس پادشاه اسپارتا را بربود. و بدین واسطه مردم یونان همگی به سرداری آگاممنن تسخیر ترژا را کمر بستند و شهر مزبور پس از ده سال محاصره مفتوح و ویران گشت (1270 یا 1183 ق.م.). امروس (هومر)(3) شرح محاصرهء ترژا را در کتاب ایلیاس(4) به تفصیل سروده است. یکی از تجار آلمانی موسوم به «شلی مان» از سال 1871 تا 1883 م. در محل ترژا کشفیاتی کرد و آثار قدیمی گرانبهایی بدست آورد. (از اعلام تاریخ تمدن قدیم فوستل دو کولانژ).
(1) - Troja.
(2) - Troie. .
(3) - Homere
(4) - Iliad.

ترس.

[تَ] (اِ) پارسی باستان و اوستایی ترس(1)، اشکاشمی تراس(2)، گورانی ترس(3)، گلیکی ترس.(4) (حاشیهء برهان چ معین). خوف و بیم. (برهان) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء). بیم و هراس. (فرهنگ رشیدی) (آنندراج). مصدر آن ترسیدن است و اسم(5) آن ترسا و ترسان. (انجمن آرا) (آنندراج). با کردن و خوردن مستعمل. (آنندراج) :
بیامد دوان پهلوان سپاه
پر از ترس و امید نزدیک شاه.فردوسی.
بدو گفت سهراب کاندر گذشت
ز من ترس و تیمار سوی تو گشت.
فردوسی.
روم من بمیدان کینه، دلیر
که از ترس من افکند چنگ شیر.فردوسی.
ایا کرده در بینی ات حرص ورس
از ایزد نیایدْت یک ذره ترس؟لبیبی.
با طاعت و ترس باش همواره
تا از تو به دل حسد برد ترسا.ناصرخسرو.
سخن بسیار باشد جرأتم نیست
نفس از ترس نتوانم کشیدن.ناصرخسرو.
می فروش اندر خرابات ایمنست امروز و من
پیش محراب اندرم با بیم و ترس و با هرب.
ناصرخسرو.
ای شاه دو معنی را ماند بتو خاقانی
کاندر دل از آن هر دو، ترس است که جان کاهد.
خاقانی.
لیکن بدان دیار نیایم ز ترس آنک
پرآبهاست دره و من سگ گزیده ام.خاقانی.
-با ترس و باک، با ترس و بیم؛ ترسان و متوحش :
چو یک هفته در پیش یزدان پاک
همی بود گشتاسب با ترس و باک.فردوسی.
از او پاک یزدان چو شد خشمناک
بدانست و شد شاه با ترس و باک.فردوسی.
-با ترس و بیم؛ ترسان و متوحش. نگران و ناآرام. مضطرب و پریشان :
دل مادر از درد گشته دونیم
همه شب همی بود با ترس و بیم.فردوسی.
-بی ترس و باک؛ پردل و باجرأت. جسور و باشهامت. قوی دل و بی اضطراب :
بیامد سیه دیو بی ترس و باک
همی بآسمان بر پراکند خاک.فردوسی.
تویی آفرینندهء آب و خاک
برین نرّه دیوان بی ترس و باک.فردوسی.
-پیش ترس؛ مدافع. بلاگردان :
به عنکبوت و کبوتر که پیش ترس شدند
همای بیضهء دین را ز بیضه خوار غراب.
خاقانی.
- ترس و باک؛ خوف و هراس. وحشت و نگرانی. ترس و بیم :
بد و نیک داند ز یزدان پاک
وز او دارد اندر جهان ترس و باک.
فردوسی.
بزور جهاندار یزدان پاک
بیفکندم از دل همه ترس و باک.فردوسی.
بیک روی بر نام یزدان پاک
کزویست امید و هم ترس و باک.فردوسی.
-خداترس؛ ترسنده از خدا. آنکه در اعمال و رفتارش خدا را ناظر و حاضر قرار دهد. کسی که بر شریعت و عدالت باشد. خلاف ناخداترس :
خداترس را بر رعیت گمار.(بوستان).
-ناخداترس؛ بی باک از خدا. آنکه از غضب خدا نهراسد و هر عملی را مرتکب شود. کسی که از شریعت و عدالت عدول کند. گناهکار :
طلب کردم از پیش و پس چوب و سنگ
بر آن ناخداترس بی نام و ننگ.
سعدی (بوستان).
سباحان(6) براندند کشتی چو دود
که آن ناخدا ناخداترس بود.
سعدی (بوستان).
-امثال: ترس برادر مرگ است، نظیر: از بند گیرد بداندیش پند. لایقوم الناس الا بالسیف. (امثال و حکم دهخدا).
(1) - tars.
(2) - tras.
(3) - tars.
(4) - tars. (5) - کذا، و صحیح: صفت.
(6) - ن ل: سیاهان.

ترس.

[تَ] (ع اِ) دزی در ذیل قوامیس عرب این کلمه را بند و مانع(1) در معنی کرده است. (دزی ج 1 ص144). || یکی از سه غضروف بالای حنجره :... و اوله رأس الحنجرة من ثلاث غضاریف، احدها الترس. (از تذکرهء داود ضریر انطاکی ج 2 ص 85).
.
(فرانسوی)
(1) - Barre d'une porte

ترس.

[تُ] (ص) سخت و محکم. (برهان) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء). چیز سخت. (غیاث اللغات). سخت. (فرهنگ جهانگیری) :
بر و سینه ای همچو پولاد ترس
حدیث تنومندی آن مپرس.
نظامی (از جهانگیری).
آنچه صاحب جهانگیری بضم اول بمعنی سخت آورده و شعر نظامی را شاهد کرده، در پولادترس معنی اضافی را بوصفی قلب نموده اند، دال را کسره داده اند و پولاد سخت فهمیده اند و حال آنکه «پولادسپر» مراد نظامی بوده، یعنی بر و سینه مانند سپر پولادین. (انجمن آرا) (آنندراج). || زمین سخت. (برهان) (شرفنامهء منیری). زمین سخت که کلند بر آن کار نکند. (فرهنگ رشیدی). زمین درشت. (منتهی الارب) (آنندراج). زمین سخت و درشت. (ناظم الاطباء).

ترس.

[تُ] (ع اِ) سپر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). صفحهء فولاد مستدیری که برای نگاهداری از آسیب شمشیر و جز آن بردارند. (از اقرب الموارد) (از المنجد). ج، اَتْراس، تُراس، تِرَسة، تُروس. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد). سپر را گویند که ترکان قلقان خوانند. (برهان). سپر. (غیاث اللغات) (انجمن آرا) (فرهنگ رشیدی) (فرهنگ جهانگیری). فرق آن با حجف و درق این است که درق و حجف از پوست است که در آن چوب نیست و ترس اعم است. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). آلتی است که بدان ضرب و تیر را دفع کنند، و آنرا جُنّه نامند مأخوذ از اجتنان بمعنی اختفا. و گاه حَجَفة گویند و آن گاه از چوب بود و گاه از آهن و گاه چوبها با نخ پنبه بیکدیگر بافند و اگر از پوست بود آنرا درقه خوانند. (از صبح الاعشی ج 2 ص136).
- ترس الغدر؛ (سپر حیله) نوعی سپر است که جنگاور بگردن اندازد و با سوراخی که در وسط آن تعبیه شده است می تواند تیراندازی کند. (از دزی ج 1 ص144).
- || سنگر سبک جهت حفاظت مستحفظان قلعه، و آن نوعی ماشین است که با الوار سازند و در پشت آن تیر و سنگ قرار دهند و در پناه آن جنگ کنند. (از دزی ایضاً).
- سمک الترس؛ ماهیی است دریایی و پهن. (از دزی ج 1 ص144).
|| قرص خورشید، یقال: غاب ترس الشمس. (از المنجد).

ترس.

[تَ رَ] (اِخ) دهی در مازندران در حوالی بارفروش یا مشهدسر. و رجوع به سفرنامهء مازندران رابینو بخش انگلیسی ص119 و ترجمهء وحید ص160 شود.

ترس.

[تُرْ رِ] (اِخ)(1) (تنگهء...) بغازی است در اقیانوس هند، میان استرالیا و گینهء جدید.
(1) - Torres.

ترس.

[تُرْ رِ] (اِخ)(1) لوئیس وائز دِ. دریانورد اسپانیولی در قرن هفدهم م. که دریاهای جنوب را کشف کرده است.
(1) - Torres, Luis Vaez de...

ترس آباد.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان قطور است که در بخش حومهء شهرستان خوی و 585هزارگزی جنوب باختری خوی و 10هزارگزی جنوب راه ارابه رو قطور به خوی قرار دارد. دره ای است سردسیر و 47 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری است و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد و ساکنان آن از ایل شکاکند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4). ترساباد، نام محلی است و از آنجاست ابومحمد ترسابادی نحوی معاصر زجاج و ابن کیسان. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

ترس آقان.

[] (اِخ) رودی است در سیواس از ولایت آماسیهء آسیای صغیر که طول مجرای آن 70هزار گز است و به یشیل ایرماغ (رود سبز) میریزد. (از قاموس الاعلام ترکی ج 3). و رجوع به آماسیه شود.

ترسا.

[تَ] (نف / ص، اِ) ترسنده و بیم برنده و واهمه کننده را گویند. (برهان). ترسنده. (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج). || نصرانی. (برهان) (دهار). عابد نصاری که بتازی راهب گویند. (فرهنگ رشیدی) (از انجمن آرا) (از آنندراج). پهلوی ترساک. لغةً بمعنی ترسنده و خائف از خدا و مجازاً به مسیحیان اطلاق شده، چنانکه راهب نیز در عربی بهمین معنی است و در فارسی ترسکار نیز بهمین معنی آمده. استاد هنینگ ترسا را ترجمه از سریانی داند. (حاشیهء برهان چ محمد معین) : جهودان و ترسایان ندانستند که آن چه چیز بود که مریم از آن بار گرفت و قدرت خدای بحقیقت نشناختند. (ترجمهء طبری بلعمی). ترسایان امروز آن شب را بزرگ دارند که عیسی اندر آن شب از آسمان فرودآمد و باز به آسمان شد و آن شب عید کنند. (ترجمهء طبری بلعمی). [ و اندر شهر دون ] ترسایان بسیارند. (حدود العالم). و اندر وی [ دههای بکتکین ] ترسایان و گبرکان و صابیان نشینند. (حدود العالم). و این [ مردم ناحیت مرو ] مردمانند ترسا و بدو زبان سخن گویند، به تازی و رومی. (حدود العالم).
جمال گوهرآگین است چون زی(1) قبلهء ترسا
میان زر گهر اندر چنانکه کوکب رخشا.(2)
دقیقی (از فرهنگ اسدی).
امروز بامداد مرا ترسا
بگشود باسلیق به نشگرده.کسائی.
چو بر جامهء ما چلیپا بود
نشست اندر آئین ترسا بود.فردوسی.
جهودان و ترسا ترا دشمنند
دو رویند و با کیش اهریمنند.فردوسی.
هر آنکس که ترساست با لشکرش
همی از پی کیش پیچد سرش.فردوسی.
فضل تو چیست بنگر بر ترسا
از سر هوس برون کن و سودا را
تو مؤمنی گرفته محمد را
او کافر و گرفته مسیحا را
ایشان پیمبران و رفیقانند
چون دشمنی تو بیهده ترسا را؟ناصرخسرو.
گر زی توقول ترسا مجهول است
معروف نیست قول تو زی ترسا.
ناصرخسرو.
ترسا، پسر خدای گفت او را
از بی خردیّ خویش و نادانی.ناصرخسرو.
نخستین پادشاهی که دین ترسایان گرفت از روم، وی بود و رعیت را به ترسایی بازخواند. (مجمل التواریخ و القصص).
گوید کز نسبت سامانیم
سامان ترسا بده باشد مگر.سوزنی.
دم عیسوی جوی کآسیب جان را
ز داروی ترسا شفایی نیابی.خاقانی.
چون موی خوک در زن ترسا بود چرا
تار ردای روح پدرزن درآورم؟خاقانی.
ترسا صنما همدم عیسی است دمت
روح القدسی چگونه خوانم صنمت؟خاقانی.
خدا را که مانند و انباز و جفت
ندارد، شنیدی که ترسا چه گفت؟(بوستان).
ای کریمی که از خزانهء غیب
گبر و ترسا وظیفه خور داری.(گلستان).
من آنرا آدمی دانم که دارد سیرت نیکو
مرا چه مصلحت با آن که این گبر است و آن ترسا.
سلمان.
این حدیثم چه خوش آمد که سحرگه می گفت
بر در میکده ای با دف و نی ترسایی.حافظ.
-جامهء ترسا؛ چادر ترسا:
از برف نو بنفشه گر ایمن گشت
ایدون چرا چو جامهء ترسا شد؟ناصرخسرو.
رجوع به ترکیب بعد و ترسا جامه شود.
- چادر ترسا؛ جامهء زرد و کبود درهم بافته. (ناظم الاطباء).
- || آفتاب و شفق و روشنایی آفتاب. (ناظم الاطباء) :
از پشت کوه چادر احرام برکشید
بر کتف ابر چادر ترسا برافکند.
خاقانی.
صبح که رهبان این کبود کلیسا
بر سر گیتی کشید چادر ترسا.
وصال شیرازی (از انجمن آرا).
و رجوع به ترسا جامه شود.
- خط ترسا؛ خط یونانی است که از چپ براست نوشته میشود. (تعلیقات ضیاءالدین سجادی بر دیوان خاقانی از ترجمهء رسالهء مینورسکی در فرهنگ ایران زمین). خطی که باژگونه نوشته شود :
مسیح وار پی راستی گرفت آن دل
که باژگونه روی داشت چون خط ترسا.
خاقانی.
کز رشک سحرهاش ز حیرت رود به عجز
رای مسیح چون خط ترسا ز کجروی.
خاقانی.
فلک کژروتر است از خط ترسا
مرا دارد مسلسل راهب آسا.خاقانی.
|| آتش پرست. (فرهنگ جهانگیری) (برهان) (غیاث اللغات). طایفهء آتش پرست که در دین حضرت عیسی علیه السلام اند. بتازیش نصرانی خوانند و جمع این ترسایان که با یاء مینویسند غلط است(3) بلکه ترساان بهمزه باید نبشت و یک نسخهء جمال حسینی برین نمط کتابت دیده شده است. (شرفنامهء منیری). صاحب جهانگیری بمعنی آتش پرست نوشته و آن خطا است زیرا که ترسا پیروان حضرت مسیح را گویند و آتش پرست را گبر خوانند. (انجمن آرا) (آنندراج). بمعنی آتش پرست در کلام فصحا دیده نشد. (حاشیهء برهان چ معین). || بمعنی مطلق کافر بلکه بت پرست استعمال کرده اند. (آنندراج) :
نتوان کم ز پیر ترسا بود
میرد از کف صنم برون ندهد.
نظیری (از آنندراج).
|| (اصطلاح صوفیان) نزد صوفیه مرد روحانی را گویند که صفات ذمیمهء نفس امارهء او متبدل شده باشد و بصفات حمیده گراییده گردد. و نیز ترسا بمعنی مرد موحد آمده است. (از کشاف اصطلاحات الفنون). || پیالهء شراب. (مجموعهء مترادفات).
(1) - ن ل: جمال گوهرآگینت چو زرین.
(2) - ن ل: گهر بمیان زر اندر چنان چون زر بود رخشا.
(3) - غلط بودن ترسایان مورد تردید است، چه آوردن «ی» هنگام جمع بستن کلمه های مختوم به الف و «و» (مصوت) قاعدهء مطردی در زبان فارسی است.

ترسائی.

[تَ] (حامص) مسیحیت. عیسویت. نصرانیت : و اندر روم ملکی بود نام او الیانوس و از اهل قسطنطنین بود بر دین ترسائی و دین خویش را دست بازداشت. (ترجمهء طبری بلعمی). و آن ملوک روم بر دین عیسی بودند و ترسائی همی کردند و شریعت انجیل بپای همی داشتند. (ترجمهء طبری بلعمی). و دین عرب رها کرده بود و دین ترسائی گرفته. (ترجمهء طبری بلعمی).
تأویل در سیه شب ترسائی
شمع و چراغ عیسی و شمعونست.
ناصرخسرو.
و این یوسانوس چون باز با قسطنطنیه رسید کیش ترسائی تازه گردانید. (فارسنامهء ابن البلخی ص71).
به آگاهی مرد یزدانشناس
به ترسائی عقل صاحب قیاس.نظامی.
|| (ص نسبی) منسوب به ترسا. (ناظم الاطباء).

ترسابادی.

[تَ] (ص نسبی) منسوب به ترس آباد. رجوع به ترس آباد شود.

ترسابادی.

[تَ] (اِخ) ابومحمد. رجوع به ابومحمد... شود.

ترسابچه.

[تَ بَ چَ / چِ] (اِ مرکب) طفل نصرانی. (ناظم الاطباء). پسر نصرانی که آتش پرست اند (؟) و دین عیسی. (آنندراج). بچهء ترسا :
نغز گفت آن بت ترسابچهء باده پرست
شادی روی کسی خور که صفایی دارد.
حافظ.
و رجوع به ترسازاده شود. || (اصطلاح صوفیان) نزد صوفیه وارد غیبی را گویند که بر دل سالک فرودآید. (از کشاف اصطلاحات الفنون). در اصطلاح سالکان، ترسابچه، مرشد کامل و پیر مکمل را گویند و وجه تسمیهء مرشد کامل به ترسابچه به آن معنی که در ولادت معنی نسبت کامل او بکامل دیگر که متصف بصفت ترسایی و تجرد و انقطاع بوده باشد میرسد و آن کامل را باز بکاملی دیگر بطناً عن بطن که طریق اولیاءالله تا سلسلهء منتهی بحضرت رسالت پناه محمد مصطفی علیه الصلوة والسلام می شود علم وراثت جز به این طریق میسر نمی گردد. (آنندراج). جاذبهء ربانی و جالیهء روحانی را ترسابچه خوانند. بعضی واردی را که از عالم ارواح بقلوب و نفوس بطریق غلبه و استیلا فائض گردد و همه را مشغول سازد و از تفرقهء نفوذ خلاصی دهد ترسابچه گویند. شاعر گوید :
ترسابچه ای دیدم زنار کمر کرده
صد معجزهء عیسی بیدرس ز بر کرده
ترسابچه ام افکند از زهد به ترسایی
زین پس من و زناری در دیر به تنهایی.
و بعضی گویند ترسابچه عبارت از وارد غیبی است که بر دل سالک فرودآید، و بمعنی مرد موحد نیز آید. فرخی گوید :(1)
ترسابچه ای کز می جامش خبرم نیست
خواهم که برم نام، ولی آن جگرم نیست.
عطار گوید :
ترسابچه ای ناگه قصد دل و جانم کرد
سودای سر زلفش رسوای جهانم کرد
زو هرکه نشان دارد دل بر سر و جان دارد
ترسابچه آن دارد، دیوانه از آنم کرد...
(از فرهنگ مصطلحات عرفا ص108).
(1) - تصور نمی رود ترسابچه در شعر فرخی معنی عرفانی داشته باشد.

ترسابلاغ.

[تَ بُ] (اِخ) دهی است از دهستان دشت بیل که در بخش اشنویهء شهرستان ارومیه و 19هزارگزی خاوری اشنویه و هزارگزی خاور راه ارابه رو آغ بلاغ قرار دارد. دامنه و سردسیر است و 102 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آنجا غلات و توتون و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

ترساجامه.

[تَ مَ / مِ] (اِ مرکب) جامهء ترسا. چادر ترسا. جامهء زرد و کبود :
نوک پیکانها چو در هم خانهء عیسی رسید
چرخ ترساجامه را دجال اعور ساختند.
خاقانی.
و رجوع به جامهء ترسا و چادر ترسا ذیل ترکیبات «ترسا» شود.

ترسازاده.

[تَ دَ / دِ] (ص مرکب، اِ مرکب)ترسابچه. (آنندراج) :
حریف آن مسیحامشربم کز ساغر عشرت
به ترسازاده ای نوشد شراب پرتگالی را.
فیضی (از آنندراج).
و رجوع به ترسابچه شود.

ترسا شدن.

[تَ شُ دَ] (مص مرکب)نصرانی شدن. به دین مسیح درآمدن. تنصر :چون بهرام بن هرمز به پادشاهی بنشست همه عمال هرمز را بجای گذاشت و نعمان بن منذر را بملک عرب دست بازداشت و نعمان ترسا شده بود. (ترجمهء طبری بلعمی).
وگر پوشم این نامداران همه
بگویند کاین شهریار رمه
نگر کز پی چیز ترسا شده ست
که اندر میان چلیپا شده ست.فردوسی.
دگر گفت کاین شهریار جهان
همانا که ترسا شد اندر نهان.فردوسی.
مبادا کسی از نیاکان خویش
گزیده نیاکان و پاکان خویش
گذارم به دین مسیحا شوم
نگیرم بخوان باز و ترسا شوم.فردوسی.

ترسا گردانیدن.

[تَ گَ دَ] (مص مرکب)مسیحی گردانیدن کسی را. کسی را به کیش نصاری درآوردن.

ترسان.

[تَ] (نف، ق) خائف. (ناظم الاطباء). ترسنده. در حال ترسیدن. بیم زده. هراسان :
مباشید ترسان ز تخت و کلاه
گشاده ست بر هر کسی بارگاه.فردوسی.
نشست از بر تازی اسب سمند
همی تاخت ترسان ز بیم گزند.فردوسی.
شنیدم سخنهای ناسودمند
دلم نیست ترسان ز بیم گزند.فردوسی.
دژم و ترسان کی بودی آن چشمک تو
گر نکردیش بدان زلفک چون زنگی بیم.
ابوحنیفهء اسکافی (از تاریخ بیهقی چ ادیب ص389).
در حالتی که خواهان است چیزی را که نزد او است از ثواب و ترسانست از بدی حساب. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص312). خواجه بونصر مشکان سخت ترسان می بود. (تاریخ بیهقی).
از آن ترس کو از تو ترسان بود.اسدی.
گر مار نه ای، مردمی، از بهر چرااند
مؤمن ز تو ناایمن و ترسان ز تو ترسا؟
ناصرخسرو.
موسی ترسان از پیش مادر بیرون آمد. (قصص ص 92). چو پیوسته ترسان بود و از هر چیزی گریزان. (نوروزنامهء منسوب به خیام).
عجب ترسانم از هر ماده طبعی
اگرچه مبدع فحلم درین فن.خاقانی.
نیک ترسانم از فساد جهان
مهر کار از صلاح بفرستد.خاقانی.
گرگ ظلم از عدل او ترسان چو مار از چوب از آنک
عدل او ماری ز چوب سرشبان انگیخته.
خاقانی.
ز غم ترسان به هشیاری و مستی
چو مار از سنگ و گرگ از چوبدستی.
نظامی.
یکی از وزرا پیش ذوالنون مصری رفت و همت خواست که روز و شب بخدمت سلطان مشغولم و هنوز از عقوبتش ترسان. (گلستان).
دلش داد گویندهء راه بین
که ترسان بود مرد کوتاه بین.امیرخسرو.
آنچه فخرالدوله از آن خائف و ترسان بود از او بکفایت کرد. (تاریخ قم ص8).

ترسان.

[ تَ رَ] (اِخ) رجوع به ترسانی شود.

ترسان.

[تْرِ / تِ رِ] (اِخ)(1) نویسندهء فرانسوی که به سال 1705 م. در مان(2) متولد شد و داستانهای فراوانی از قرون وسطی به رشتهء تحریر در آورد و بعضویت آکادمی فرانسه نائل گشت و به سال 1783 درگذشت.
(1) - Tressan, Louis de La Vergne (comte de).
(2) - Mans.

ترساندر.

[تِ] (اِخ)(1) یکی از اشخاص عمدهء ولایت ارخمن(2) یونان که معاصر هردوت بود و تاریخ نویس یونانی مطالبی از وی نقل کرده است. رجوع به ایران باستان ج 1 ص839 شود.
(1) - Thersandre.
(2) - Orchomene ]ko[.

ترسان دل.

[تَ دِ] (ص مرکب) هراسان. بیم زده. خائف. آنکه دلش ترسیده باشد :
چو از خنجر روز بگذشت شب
همی تاخت ترسان دل و خشک لب.
فردوسی.

ترساندن.

[تَ دَ] (مص) ترسانیدن. تهدید. ارهاب. بیم دادن :
به لشکر بترسان بداندیش را
به ژرفی نگه کن پس و پیش را.فردوسی.
همی کودکی بی خرد داندم
بگرز و بشمشیر ترساندم.فردوسی.
کردند وعدهء دیگری زین به نیامد باورش
از غدر ترساند همی پرغدر دهر کافرش.
ناصرخسرو.
از کرم دان آنکه میترساندت
تا بملک ایمنی بنشاندت.مولوی.
نصیحتگوی را از من بگو ای خواجه دم درکش
که سیل از سر گذشت آن را که می ترسانی از باران.
سعدی.
از ملامت چه غم خورد سعدی
مرده از نیشتر مترسانش.سعدی.

ترسان شدن.

[تَ شُ دَ] (مص مرکب)بیمناک شدن. خائف شدن :
کودکان اول ببانگ زندگان ترسان شوند
چون برآید روزگاری طبع در هیجا شود.
ناصرخسرو (دیوان چ تقوی ص132).

ترسانک.

[تَ نَ] (اِ مرکب) مَتَرسِ خرمن و مزرعه و باغ. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). مَتَرْسَک.

ترسان گشتن.

[تَ گَ تَ] (مص مرکب)خائف شدن. ترسیدن. مرعوب گشتن. ترسان شدن :
ز هر دو غریوی برآمد که کوه
بدرّید و گشتند ترسان گروه.فردوسی.

ترساننده.

[تَ نَنْ دَ / دِ] (نف) بیم کننده. ذامر. متهدد. موحش. ترس آور. رعب انگیز. || نذیر : برانگیخت او را در حالی که بود چراغ نوردهنده و بشارت دهنده و ترساننده. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 308).

ترسان و لرزان.

[تَ نُ لَ] (ترکیب عطفی، ص مرکب) مرعوب. وحشت زده و مضطرب. بیمناک. خائف.

ترسانة.

[تَ نَ] (معرب، اِ) معرب دارسنا(1)ی ایتالیایی است که آن هم از دارالصناعة گرفته شده است. (دزی ج 1 ص145). ترسخانة. مستودع الذخائر و ادوات الحرب. (المنجد). معمل المراکب (دخیلة). (المنجد). جرجی زیدان آرد: دارالصناعة آنرا گویند که ما امروز ترسانه یا ترسخانه گوییم و ترسانه یا ترسخانه از این کلمه نقل شده است. هنگامی که فرنگیان، بلاد عرب را گشودند ازجمله چیزها که از آنان اقتباس کردند کشتی سازی بود، چنانکه عربها نیز آنرا از اسلاف آنان اقتباس کردند و اسپانیائیها دارالصناعة را «دارسنه»(2)نامیدند و دیگر اروپائیان آنرا از ایشان گرفتند تا آنکه این کلمه بصورت منحوت «آرسنال»(3) درآمد، سپس عرب آنرا از طریق ترکیه از اسپانیائیها گرفته و آنرا ترکی پنداشته و به ترسخانه یا ترسانه(4) معرب کردند، و بهتر است دارالصناعة خوانده شود. (از تاریخ تمدن اسلام ص 161). و رجوع به ترسخانه شود.
(1) - Darsena.
(2) - Darcinah.
(3) - Arsenal.
(4) - Tarsanah.

ترسانی.

[تَ رَ] (ص نسبی) منسوب است به ترسان که بگمان من قریه ای است از قرای حمص. (سمعانی).

ترسانیدن.

[تَ دَ] (مص) خائف کردن و سبب ترسیدن شدن. وعدهء بد دادن و خوف و بیم وارد آوردن. (ناظم الاطباء). ترساندن. تهدید کردن. بیم کردن. تحذیر. هراسانیدن. اخافه. ارهاب. اذعار. تهدید. تهدد. ترهیب. بیم دادن. تخویف. تهویل : زن درحال رقعتی نبشت و حال بازنمود و کنیزک با غازی بگفت و آتش در غزی افتاد که کسان دیگر بترسانیده بودند وی را. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص231). و امیر خالی کرد با عبدوس گفت نیک جهد کردی تا آلتونتاش را در توانستیم یافت که وی را نیک ترسانیده بودند... اما بدان نامه بیارمید. (تاریخ بیهقی).

ترسانیده.

[تَ دَ / دِ] (ن مف) مرعوب.

ترسایان.

[تَ] (اِ) جِ ترسا. مسیحیان. پیروان دین مسیح : یکی گروه آنند که گویند صانع یکی بیشست، چون ترسایان. (جامع الحکمتین ناصرخسرو ص 31). و دیگر صنف ترسایان اند که گویند که خدا سه است و هر سه یکی است. (جامع الحکمتین ص 32). هر گروهی به پیغامبری بیستادندی چنین که ایستاده اند که ترسایان بر پنج روز ایستاده اند. (جامع الحکمتین ص165). اهل الکتاب؛ جهودان و ترسایان. (ترجمان القرآن).

ترسایی.

[تَ] (حامص) رجوع به ترسائی شود.

ترس استودان.

[تَ اُ] (اِ مرکب) دعا و زند و پازند خواندن فارسیان است سه روز بر سر دخمهء میت، بواسطهء آنکه گویند چون روح از قالب مفارقت نماید سه شبان روز ترس و بیم بسیار است. لهذا در این سه شبانه روز بر سر دخمهء او نسک خوانند تا روح او از آن ایمن گردد. و معنی ترکیبی این لغت خوف قبر است، چه ترس بمعنی خوف و بیم باشد، و استودان دخمه و مقبره را گویند. (برهان) (از انجمن آرا) (از آنندراج). خواندن دعا و زند و پازند تا سه روز پس از مرگ کسی بر سر دخمهء گور آن. (ناظم الاطباء). و ستودان نیز آمده، اصلش استخوان دان است. (انجمن آرا) (آنندراج). در بندهش (فصل 28 بند 18) آمده: «در روزها و شبهایی که هنوز روح در زمین بسر می برد و بواسطهء دیو ویزرش (در اوستا ویزرشَ)(1) در بیم و هراس و معذب است، دیو ویزرش بر در ذوزخ آرام دارد. این روزها و شبها عبارتست از سه روز و سه شب که بنابه آیین مزدیسنا روان پس از فوت در سر بالین مرده می ماند و در روز چهارم از جسد مرده جدا شود. (حاشیهء برهان چ معین از یشتها ج 2 ص162).
(1) - Vizaresha.

ترسبزه.

[تَ سَ زَ / زِ] (اِ مرکب) سبزهء تر. قصیل :
چون اسب ترا سخره گرفتند یکی دان
خشک آخر و ترسبزه چو(1) در بند چرایی.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص435).
(1) - ن ل: چه.

ترست.

[تِ رِ] (اِ) یک نوع اندازه ای. (از ناظم الاطباء) (اشتینگاس). || عدد سیصد. (ناظم الاطباء) (اشتینگاس) (شعوری ج 1 ورق 297 ب). || نورد جولاهگان. (ناظم الاطباء).

ترستنسون.

[تُ تِ سُنْ] (اِخ)(1) لنارت. ژنرال سوئدی که به سال 1603 م. در تُرْسْتِنا متولد شد و با فتوحاتی که در جنگهای سی ساله کرد مشهور گشت و به سال 1651 درگذشت.
], Lennart. Tenson ]
(1) - Torstensson

ترستوج.

[تَ رِ] (اِ) مولوس بارباتوس(1). نوعی ماهی. (دزی ج 1 ص145). طرستوج. طریغلا. رجوع به طرستوج شود.
(1) - Mullus barbatus.

ترسخ.

[تَ سُ] (اِخ) قریه ای است بین باکسایا و بندنجین و از اعمال بندنجین است و در آنجا نمکزار وسیعی است. بیشتر نمک بغداد از آن جاست. (از معجم البلدان).

ترسخانة.

[تَ نَ] (معرب، اِ) مصریان درسنای ایتالیایی را که آن هم از دارالصناعه، یعنی زرادخانه گرفته شده است، تغییر داده ترسخانة درست کرده اند. (دزی ج 1 ص145). و رجوع به ترسانة شود.

ترسخن.

[تَ سُ خَ] (ص مرکب)خوش بیان. شیرین زبان. فصیح. ترزبان :
ای ترسخن چرب زبان زآتش عشقت
من آب شدم آب ز روغن چه نویسد؟
خاقانی.
رجوع به تر و ترزبان و ترزفان شود.

ترس خوردن.

[تَ خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب) بیم داشتن. هراسان شدن. ترسان بودن :
سپهدار بد آنقدر ترس خورد
که پیش از عنان تافتن جان سپرد.
ملاطغرا (از آنندراج).

ترسخی.

[تَ سُ] (ص نسبی) منسوب به ترسخ که قریه ای است از نواحی بغداد. رجوع به ترسخ و مادهء بعد شود.

ترسخی.

[تَ سُ] (اِخ) عنان بن مردک الترسخی، مکنی به ابوعبدالله. وی در بغداد اقامت جست و بدانجا مؤذن بود و از ابوبکر احمدبن علی الطریثیثی و ابومنصور محمد بن احمدبن علی الخیاط المقری روایت کند و ابوسعد از وی حدیث نوشت. وی پس از سال 537 ه . ق. درگذشت. (از معجم البلدان).

ترس دادن.

[تَ دَ] (مص مرکب) بیم دادن. متوحش ساختن. ترساندن. ترسانیدن. رجوع به ترس و دیگر ترکیبات آن شود.

ترس داشتن.

[تَ تَ] (مص مرکب) بیم داشتن. هراسناک بودن. وحشت داشتن :
ترس چاه و غم جان دارم و زین هر دو سبب
بخراسان سوی اخوان شدنم نگذارند.
خاقانی.
ندارم ز کس ترس در هیچ کار
مگر زآن کسی، کو بود ترسکار.نظامی.

ترسک.

[تُ سُ] (اِ) سنگ ریزه در گل که در میان نهر آب و اطراف نهر بسیار صلب و محکم شده که با کلنگ فولاد آنرا می شکنند و بعضی از آن را سنگ آسیا می سازند و بسیار دوام می کند، و آنچه بسیار صلب و محکم نشده و زود می شکند آنرا سُکْج گویند. (انجمن آرا) (آنندراج).

ترسکار.

[تَ] (ص مرکب) کسی که از خدا می ترسد. مقدس و پارسا. (ناظم الاطباء). خاشع. متقی. ترسنده از خدا. ترسگار :
یکی جامهء ترسکاران بخواست
بیامد سوی داور داد راست
نیایش همی کرد خود با پدر
بدان آفرینندهء دادگر.فردوسی.
دگر آنکه گفتی تو ای دلربای
که من ترسکارم ز کیهان خدای
که گفتت که من نیستم ترسکار
نیم از گنه عاجز و شرمسار؟فردوسی.
تا غمگن و شادان بود زآن ترسکاران پارسا.
ناصرخسرو.
ندارم ز کس ترس در هیچ کار
مگر زآن کسی کو بود ترسکار.
نظامی.
و گفت مردمان تا ترسکار باشند بر راه باشند و چون ترس از دل ایشان برفت گمراه گردند. (تذکرة الاولیاء عطار). گفتند چونست که ما هیچ ترسنده نمی بینیم؟ گفت اگر شما ترسنده بودی ترسکاران از شما پوشیده نبودی که ترسنده را نبیند مگر ترسنده و ماتم زده، ماتمزدگان را تواند دید. (تذکرة الاولیاء عطار). یکی گفت در گوشه ای نشینم در کسب کردن چه گوئی؟ گفت از خدای بترس که هیچ ترسکار را ندیدم که بکسب محتاج شده. (تذکرة الاولیاء عطار).
همه جا ترس خویش یارم دار
بر در خویش ترسکارم دار.
امیرخسرو (از آنندراج).
|| خائف. ترسنده. ترسو :
چنان چون بود مردم ترسکار
برآید بکام دل مرد کار.فردوسی.
از آن گریه و زاری شهریار
شدند آن همه لشکرش ترسکار.فردوسی.
گرفتند لختی در آنجا قرار
ز میل محیطی همه ترسکار.نظامی.

ترسکاری.

[تَ] (حامص مرکب) ترس از خدا و تقوی و پرهیزگاری. (ناظم الاطباء) :
گه از آزمودن سخن گستری
گه از ترسکاری حدیث آوری.
شمسی (یوسف و زلیخا).
سر از عالم ترسکاری برآر
بترس از کسی کو نشد ترسکار.نظامی.
فضایل پسندیده و سیرت عادله و پرهیزکاری و ترسکاری شعار و دثار او بود. (تاریخ قم ص6). بعلم و ورع و ترسکاری و... راجح آمده. (تاریخ قم ص 9). || رهبانیت. (مهذب الاسماء).

ترس کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب) بیم کردن. وحشت کردن :
نه خوفی از اثر آه خسته ای خوردی
نه ترسی از گذر اشک سایلی کردی.
عماد فقیه (از آنندراج).

ترس کوودو.

[تُرْ رِ کوِ وِ دُ] (اِخ)(1)لئوناردو. ریاضی دان و مهندس اسپانیولی که بسال 1852 م. در سانتا کروز(2) بدنیا آمد و در تهیهء ماشین حساب و ماشین خودکار حساب نتایج درخشانی بدست آورد و در سال 1936 درگذشت.
(1) - Torres Quevedo.
(2) - Santa Cruz.

ترسگار.

[تَ] (ص مرکب) ترسکار. رجوع به ترسکار شود.

ترسگاری.

[تَ] (حامص مرکب)ترسکاری. رجوع به ترسکاری شود.

ترسگین.

[تَ] (ص مرکب) خائف از خدا. متقی. زاهد. || خائف. ترسنده. بیم زده. وحشت زده :
کی مار ترسگین شود و گربه مهربان
گر موش، ماژوموژ کند گاه درهمی.
(منسوب به رودکی).

ترسل.

[تَ رَسْ سُ] (ع مص) به آهستگی خواندن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). آهسته و پیدا خواندن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). به آهستگی سخن گفتن. (از اقرب الموارد). || آهستگی و گرانباری. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ترفق و تمهل. (اقرب الموارد) (المنجد). || گشادن دو پای خویش بر ستور هنگام سواری و افکندن جامه ها بر پاهای خود. || مربع نشستن و افکندن جامه بر روی پاها و پیرامون خود. (از المنجد). || رسالتها انشا کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). انشاء کردن. (دهار). نامه و رسالت ساختن از خود. (منتهی الارب). انشاء رساله. (از المنجد). || دعوی رسالت کردن. (از المنجد) (آنندراج). || از فروع علم انشاء است، و آن علمی است که در آن نکات احوال نویسندهء نامه و گیرندهء آن ذکر شود از جهت ادب و اصطلاحات مخصوص و مناسب هر طایفه، و از جهت عباراتی که باید از آنها احتراز کرد مانند احتراز از دعای زنان بدین جمله: ادامه الله سبحانه و تعالی حراستها، بعلت بودن لفظ «حر» و «است» و نیز احتراز از ذکر لفظ قیام در این ترکیب: الی قیام الساعة، و امثال اینها. (از کشف الظنون). و رجوع به انشاء و نامه نگاری شود : مردی سخت فاضل و ادیب بود و نیکو سخن و ترسل ولیکن سخت بی ادب. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص683). مردی فاضل است در نجوم و طب و ترسل. (چهارمقاله).
چون بحتری و اصمعی و جاحظ و صابی
هر یک گه شعر و ادب و فضل و ترسل.
عبدالواسع جبلی (دیوان ص246).
|| (اِ) بهار عجم نوشته که ترسل مکاتیب که برای اطفال بهم چسپانده دهند تا سواد روشن گردد. (آنندراج). کتاب نظم و نثر که بخطوط مختلف نوشته شده به اطفال دبستان تعلیم کنند تا از هر قسم خط مطلع گردند. (ناظم الاطباء) :
رحل خطش را ز دور چهره مصحف در کنار
وز سر زلف خم اندرخم ترسل در بغل.
اشرف (از آنندراج).

ترسم.

[تَ رَسْ سُ] (ع مص) نشان چیزی بنگریستن. (تاج المصادر بیهقی) (از زوزنی). نشان سرای جستن و نظر کردن بسوی آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). به سرای درنگریستن و نشانهای آنرا نظر کردن. (از المنجد) (از اقرب الموارد). || نظر کردن. بنا کُننده و کَننده که کجا بنا یا کنده شود. (از المنجد) (از اقرب الموارد). || درس دادن و بیاد آوردن: ترسم هذه القصیدة؛ یعنی درس بگو آنرا و بیاد آر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || تذکر چیزی. (از المنجد).

ترسم.

[تُ سُ] (ع اِ) ترشم. نام مسهلی است. (دزی ج 1 ص145).

ترسناک.

[تَ] (ص مرکب) مخوف و خوفناک و خطرناک و هولناک. (ناظم الاطباء). || بیمناک. هراسناک. وحشتناک. خائف : و پارسیان از وی سخت ترسناک بودند و هرگاه رجوع به بهرام کردندی و شکایتی نمودندی ایشان را تسکین دادی. (فارسنامهء ابن البلخی ص78).
پیل شاهی است لیک باهیبت
همه کس ترسناک از این صولت.سنائی.
بدل گفت آن به که شیری کنم
در این ترسناکان دلیری کنم.نظامی.
توانگر که باشد زرش زیر خاک
ز دزدان بود روز و شب ترسناک.نظامی.
برآسود بر خاک از آن ترس و باک
غم و درد برد از دل ترسناک.نظامی.
نه ایم از هجوم عرب ترسناک
ز بسیاری وحش صحرا چه باک؟
هاتفی (از آنندراج).
و رجوع به ترس و ترسناکی شود.

ترسناکی.

[تَ] (حامص مرکب) خوف و بیم و ترس و خطرناکی و وحشت. (ناظم الاطباء) :
سه ماه از ترسناکی بود بیمار
نخفتی هیچ شب زاندوه و تیمار.نظامی.

ترسناکی کردن.

[تَ کی کَ دَ] (مص مرکب) وحشت کردن. بیمناک شدن :
بدرگاه من پای خاکی کنی
ز جوشیدنم ترسناکی کنی.نظامی.

ترسندگی.

[تَ سَ دَ / دِ] (حامص) توهم و تخوف و وحشت. (ناظم الاطباء).

ترسنده.

[تَ سَ دَ / دِ] (نف) آنکه ترس و خوف دارد. (از ناظم الاطباء). خائف. ترسکار : گفتند چونست که ما هیچ ترسنده نمی بینیم، گفت اگر شما ترسنده بودی... (تذکرة الاولیاء عطار). || جبان و کم جرئت. (ناظم الاطباء) :
ز دانا بود شاه با ترس و باک
ز ترسنده مردم برآید هلاک.فردوسی.
بترسید شیروی و ترسنده بود
که در چنگ ایشان یکی بنده بود.فردوسی.
کند هر یک آیین ترس آشکار
نیاید ز ترسندگان هیچ کار.نظامی.

ترسنده شدن.

[تَ سَ دَ / دِ شُ دَ] (مص مرکب) بیمناک شدن. وحشت زده شدن. خائف شدن :
ترسنده از آن شدم که ناگاه ز جان
بی وصل لبت کنیم قالب خالی.سعدی.
-ترسنده دل شدن؛ متوحش شدن : لشکر شاه از آن زنگیان ترسنده دل شدند و همچنان جنگ میکردند. (اسکندرنامه نسخهء سعید نفیسی). و رجوع به ترسنده شود.

ترسو.

[تَ] (ص نسبی) (از: «ترس» + «و»، ظاهراً علامت کثرت) جبان و صاحب جبن و کم جرئت. (ناظم الاطباء). پرترس. بسیارترس. در تداول عوام، بزدل آنکه از هر چیزی کوچک و مختصر ترسد.

ترسو.

[تُ] (اِخ) دهی در کلارستاق. رجوع به مازندران رابینو بخش انگلیسی ص108 و ترجمهء وحید ص146 شود.

ترس و باک.

[تَ سُ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) وحشت. بیم. خوف.
- بی ترس و باک؛ بی ترس و بی باک. خالی از وحشت و بیم :
که تا گیتی از هر بدی پاک کرد
جهان جمله بی ترس و بی باک کرد.
فردوسی.

ترس و بیم.

[تَ سُ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) ترس و باک. خوف و هراس. و رجوع به ترس و «ترس و باک» شود.

ترس ودراس.

[تُرْ رِ وِ] (اِخ)(1) شهری است در پرتغال که بر شمال لیسبون واقع است و 8600 تن سکنه دارد. ولینگتون(2) در سال 1810 م. برای تصرف لیسبون آنرا تبدیل به قلعهء نظامی کرد.
(1) - Torres Vedras.
(2) - Wellington.

ترسوس.

[تَ] (اِخ) نام باستانی تونس. (از فهرست نخبة الدهر دمشقی).

ترسوس.

[] (اِخ) ناحیه ای در سیلیسیای صغیر، نزدیک آدنه. رجوع به فرهنگ ایران باستان ص277 و یشتها ج 1 ص409 و طرسوس شود.

ترس و لرز.

[تَ سُ لَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) خوف و هراس. اضطراب و بیم: با هزار ترس و لرز آن شب را در مقابل گلولهء توپ دشمن صبح کردیم. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

ترسه.

[تَ سَ / سِ] (اِ) قوت واهمه. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

ترسه.

[تُ سَ / سِ] (اِ) قوس قزح. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری) (اوبهی) (انجمن آرا) (آنندراج) (ناظم الاطباء). آژفنداک. (ناظم الاطباء). آنرا تربسه و تربیسه و سرویسه نیز گویند. (انجمن آرا) (آنندراج).

ترسة.

[تِ رَ سَ] (ع اِ) جِ تُرْس، بمعنی سپر. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از المنجد) (از اقرب الموارد).

ترسة.

[تِ سَ] (ع اِ) لاک پشت. (دزی ج 1 ص 144). || نوعی ماهی پهن و شبیه سپر که کروکودیلهای کوچک را میخورد. (دزی ایضاً).

ترسه.

[تَرْ رَ سَ] (اِخ) از قریه های الش است از توابع طلیطله در اندلس. (مراصد) (از معجم البلدان).

ترسه.

[تَ سِ] (اِخ) دهی از دهستان کوهسارات است که در بخش مینودشت شهرستان گرگان و در 27هزارگزی جنوب خاوری مینودشت و 3هزارگزی دوزین قرار دارد. آب آن از چشمه سار و محصول آن غلات و ارزن و لبنیات و حبوب و ابریشم است. شغل مردم آنجا زراعت و گله داری است. صنایع دستی آنان بافتن پارچه های ابریشمی و شال است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3). و رجوع به مازندران رابینو بخش انگلیسی ص129(1) و ترجمهء وحید ص172 شود.
(1) - رابینو این کلمه را بفتح تا و سین آورده است.

ترسی.

[تَ] (اِ) ترسا. مؤلف انجمن آرا آرد: بعضی لغات را که مختوم به الف است اماله نموده با قوافی یایی قافیه کرده اند و بالعکس چنانکه بنت کعب رابعهء قزداری که از متقدمین شعرا و معاصر رودکی بخارایی است ترسا را ترسی ساخته و با مأوی و مانی قافیه کرده چنانکه گوید :
ز بس گل که در باغ مأوی گرفت
زمین رنگ ارتنگ مانی گرفت
چو رهبان شد اندر لباس کبود
بنفشه مگر دین ترسی گرفت.
(از انجمن آرا) (از آنندراج).
و رجوع به ترسا شود.

ترسی.

[تُ] (ص نسبی) هر چیز که بصورت سپر مشابه باشد. (غیاث اللغات) (آنندراج). منسوب به ترس که سپر باشد و سپرمانند. (ناظم الاطباء). || (اِ) نام غضروفی باشد از غضروفهای حنجره که به لمس در زیر زنخدان پیدا باشد، و آنرا درقی نیز گویند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به تُراس شود.

ترسی.

[تَرْ رَ سی ی] (ع ص نسبی)منسوب به تَرَّسة. (از معجم البلدان). و رجوع به مادهء بعد و تَرَّسة شود.

ترسی.

[تَرْ رَ سی ی] (اِخ) رجوع به ابن قطاع و معجم البلدان ذیل تَرّسة شود.

ترسی.

[تُ] (اِخ)(1) از رجال سیاسی و دولتی فرانسه بود که در سال 1665 م. در پاریس متولد شد و در جنگ جانشینی اسپانیا و قرارداد با اتریش موقع خاصی بدست آورد. به سال 1746 درگذشت.
(1) - Torcy.

ترسی.

[] (اِخ) شیخ عبدالرحیم الترسی قادری. از خلفای اشرف زادهء رومی است که به سال 916 ه . ق. درگذشت. او راست دیوان الالهیات ترکی. (از اسماء المؤلفین ج 1 ص563).

ترسی.

[] (اِخ) عبداللطیف بن ابی طاهر احمدبن محمد بن هبة الله الهاشمی الصوفی بغدادی، معروف به ترسی. پس از سال 615 ه . ق. در اشبیلیه درگذشت. از تصانیف اوست: 1 - الدلیل فی الطریق من اقاویل اهل التحقیق. 2 - نزهة الناظر فی مناقب الشیخ عبدالقادر گیلانی. (از اسماء المؤلفین ج 1 ص 614).

ترسیاب.

[تَ] (اِخ) دهی است از دهستان اهلمرستاق که در بخش مرکزی شهرستان آمل و در 15هزارگزی باختر آمل و هزارگزی باختر شوسهء آمل به محمودآباد قرار دارد. دشتی است معتدل و مرطوب و 45 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء هراز و فاضل آب طالش پل و محصول آن برنج و کنف و مختصری غلات است. شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3). و رجوع به مازندران رابینو بخش انگلیسی ص 112 شود.

ترسیان.

[ ] (اِخ) ترسیان و ایغور، از اقلیم ششم و پنجم و در نصف شرقیه قرار دارند. و رجوع به نزهة القلوب ج 3 ص256 شود.

ترسیپ.

[تِ] (اِخ)(1) یکی از رسولان اسکندر به داریوش. رجوع به ایران باستان ج 2 ص1324 و 1325 شود.
(1) - Thersippe.

ترسیدن.

[تَ دَ] (مص) خوف داشتن و خوف کردن و بیم داشتن و بیم کردن و جرئت نکردن و جبن کردن. (ناظم الاطباء). وجل. تهیّب. بیم کردن. هراسیدن. اندیشیدن. باک داشتن :
بتا، نگارا، از چشم بد بترس و مکن(1)
چرا نداری با خود همیشه چشم پنام؟شهید.
یشک نهنگ دارد، دل را همی شخاید
ترسم که ناگوارد، کایدون نه خرد خاید.
رودکی.
کسی کاندر آبست و آب آشناست
از آب ار چو آتش بترسد سزاست.
ابوشکور.
فاش شد نام من بگیتی فاش
من نترسم ز جنگ و از پرخاش.
طاهربن فضل چغانی.
تو چه پنداریا که من ملخم
که بترسم ز بانگ سینی و تشت.خسروی.
ساده دل کودکا، مترس اکنون
نز یک آسیب خر فگانه کند.ابوالعباس.
که شیری نترسد ز یک دشت گور
ستاره هزاران نتابد چو هور.فردوسی.
سپاهش بترسید از بیم شاه
گرفتند ترکان همه کوه و راه.فردوسی.
از آن راز بیرون نیارم همی
که بر جان بترسم که آرم غمی.فردوسی.
چو او را برزم اندرون دیدمی
همیشه ازین روز ترسیدمی.فردوسی.
ای بچهء حمدونه غلیواژ، غلیواژ
ترسم بربایدْت بطاق اندرجه.(2)لبیبی.
ترسی که کسی نیز دل من برباید
کس دل نرباید به ستم چون تو ربایی.
منوچهری.
چو باز دانا، کو گیرد از حباری سر
بگرد دم بنگردد(3) بترسد از پیخال.زینبی.
از آن ترسم که فردا رخ خراشی
که چون من عاشقی را کشته باشی.
(ویس و رامین).
از پادشاهان ترسیدن همی صورت نبندد. (کلیله و دمنه). یا دینداری بود که از عذاب بترسید یا کریمی که از عار اندیشید. (کلیله و دمنه).
ترسم نرسی بکعبه ای اعرابی
کاین ره که تو میروی بترکستان است.
سعدی.
از آن کز تو ترسد بترس ای حکیم
وگر با چو او صد برآیی بجنگ.سعدی.
نالم و ترسم که او باور کند
از ترحم جور را کمتر کند.مولوی.
ترسم که صرفه ای نبرد روز بازخواست
نان حلال شیخ ز آب حرام ما.
حافظ (از آنندراج).
ترسم که اشک در غم ما پرده در شود
وین راز سرنهفته بعالم سمر شود.
حافظ (ایضاً).
کند پوشیده رخ مه را نظاره
که ترسد بیندش چشم ستاره.جامی.
-ترسیدن چشم و دیده از چیزی؛ نفرت کردن چشم از دیدن وی. (آنندراج).
(1) - ن ل: بترس و بترس.
(2) - ن ل:
ای بچهء حمدونه بترسم که غلیواج
ناگه بربایدْت، درین خانه نهان شو.
(3) - ن ل: بگرد دنب نگردد.

ترسیدنی.

[تَ دَ] (ص لیاقت) وحشتناک. رعب انگیز. ترس آور.

ترسیده.

[تَ دَ / دِ] (ن مف / نف) مرعوب. وحشت زده :
چونست زهره، چون رخ ترسیده
مریخ همچو دیدهء شیر نر.ناصرخسرو.

ترسیده کار.

[تَ دَ / دِ] (ص مرکب)ترسیده گار. کسی که بترساند و ترس دهنده. (ناظم الاطباء).

ترسیده گار.

[تَ دَ / دِ] (ص مرکب) رجوع به ترسیده کار شود.

ترسیرا.

[تِ] (اِخ)(1) ترسیره. جزیره ای در مجمع الجزایر آسور(2) است که 94000 تن سکنه دارد و مرکز آن آنگارا(3) است. و شراب و میوه محصول آنجاست. و رجوع به ترسیره و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Terceira.
(2) - Acores.
(3) - Angara.

ترسیره.

[تِ سی رِ] (اِخ) ترسیرا. رجوع به ترسیرا شود.

ترسیع.

[تَ] (ع مص) تباه شدن چشم. (زوزنی). دردمندی نیام چشم و برچفسیدن آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تباه شدن کنج چشم. (از اقرب الموارد). بهم چسبیدن پلکهای چشم. (از المنجد). || دوال را شکافته و در آن دوال دیگر داخل کردن جهت بندش چیزی، چنانکه در مصاحف میباشد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || اقامت کردن مرد در منزل و خارج نشدن از آن. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || مهره بستن به پا یا دست کودک جهت دفع چشم. || فاسد شدن اندام و استرخاء آن. (از المنجد).

ترسیغ.

[تَ] (ع مص) فراخ گردانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). فراخ گردانیدن زندگی. (از المنجد) (از اقرب الموارد). || دو سخن را بهم آوردن. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). تلفیق بین کلام. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || تر کردن باران زمین را تا به رسغ رسیدن آب باران. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). تر کردن باران زمین را و آنقدر زیاد شدن که تا به رسغ چهارپا برسد. (از المنجد).

ترسیل.

[تَ] (ع مص) بسیارشیر گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بسیاررِسْل گردیدن قوم. (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). یعنی شیر مواشی آنان (قوم) فراوان شدن. (از متن اللغة). || هموار و آرمیده و پیدا خواندن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). ترتیل و تأنی در قرائت. رجوع به ترتیل شود. || شیر دادن شتر بچگان را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از المنجد) (از متن اللغة). شیر دادن. (ناظم الاطباء).

ترسیم.

[تَ] (ع اِ) ملازمان تمغادار، یا عام است. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء).

ترسیم.

[تَ] (ع مص) جامه بخط کردن. (از تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد) (از المنجد). جامه را مخطط کردن. (آنندراج). مبالغهء رَسْم. (زوزنی). || نشانه کردن و نیک نوشتن. (آنندراج). نشان گذاشتن و نقش کردن. (فرهنگ نظام). || گماشتن ناقه را چنانکه بر زمین اثری بگذارد. (از اقرب الموارد). || گماشتن ترسیم را، لغت مغربی است. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). || خطوط خفیه کشیدن. (از متن اللغة).

ترسیمی.

[تَ] (ص نسبی)(1) منسوب به رسم و ترسیم. تشریحی. توصیفی. رجوع به رسم و ترسیم و ترکیب زیر شود.
- هندسهء ترسیمی؛(2) یکی از فصول علم هندسه، و واضع آن مونژ(3) است. و مقصود از این هندسه مشخص کردن شکل فضائی است با تصویرهای آن در روی سطح مستوی یا صفحه. برای این کار دستگاه دو صفحه عمود بیکدیگر را بکار میبرند یکی از این دو صفحهء افقی است که معمولاً بموازات صفحهء افق فرض میشود. دیگری قائم که عمود بر صفحهء اول است و آنها را صفحات تصویر گویند. در این دستگاه هر نقطه بوسیلهء دو تصویر افقی و قائم نمایش داده می شود، و سایر اشکال هندسه با تصویرهای افقی و قائم آنها مشخص خواهد شد. از این جهت هر شکل دارای دو تصویر افقی و قائم خواهد بود. محل برخورد دو صفحهء افقی و قائم یاد شده را خط الارض گویند. در این هندسه ارتفاع هر نقطه فضائی، فاصلهء تصویر قائم آن تا خط الارض میباشد و بعد نقطه، فاصلهء تصویر افقی تا خط زمین است.
چنانکه در شکل 1 H نمایندهء صفحهء افقی و Vنمایندهء صفحهء قائم و xy همان خط زمین یا خط الارض است و نقطهء فضائی A در روی این دو صفحه دارای تصاویر a و aخواهد بود. اگر صفحهء V در حول xy در جهت خلاف گردش ساعت (جهت مثلثاتی) 90 درجه دوران دهیم سطح V بر سطح Hمنطبق میگردد و این عمل را تسطیح صفحهء قائم روی صفحهء افقی می گویند. در این صورت میتوان تصویری را که روی دو صفحه داشتیم بر روی یک صفحه نشان دهیم.
چنانکه در شکل دو xy نمایش خط الارض و a a = Aa ارتفاع نقطه و a a = بعد نقطه از صفحهء قائم است، نقطهء حاصل روی صفحهء افق (که همان صفحهء کاغذ است) عبارتست از تصویر افقی و خط الارض و تصویر قائم «اپور» یا ملخص جسم تصویرشده نامند. این هندسه در صنعت برای مشخص کردن اشیاء بوسیلهء مقاطع قائم و افقی و در نجاری، معماری و حجاری و کارهای نظامی و مهندسی و عموم کارهای مکانیکی مورد استفاده قرار میگیرد. (از لاروس قرن بیستم) (از هندسهء ترسیمی تألیف عصار) (از دیکسیونر فرانسه ایلوستره دوپینی دو ورپیر).(4)
.
(فرانسوی)
(1) - Descriptif .
(فرانسوی)
(2) - Geometrie descriptive
(3) - Monge.
(4) - Dictionnaire Fraincais illustre Dupiney de Vorpierre.

ترش.

[تُ / تُ رُ] (ص) مزهء معروف که بعربی حامض گویند. (غیاث اللغات). طعم معروف. (آنندراج). حامض و هر چیز که حموضت داشته باشد و دارای مزهء نامطبوع بود. (ناظم الاطباء). محمد معین در حاشیهء برهان آرد:... پهلوی ترش(1)، کردی ترش(2)، بلوچی ترشپ(3)، ترپش(4)، وخی ترشپ،(5)سریکلی توخب(6)، یودغا تریشپ،(7) افغانی تریو(8) (ترش). حامض. هر چیز که حموضت داشته باشد. ضد شیرین :
آن کودکیِ چو انگبین شد
وآمد پیری ترش چو رخبین.
ناصرخسرو (دیوان ص312).
کز خاک دو تخم می پدید آید
این خوش خرما و آن ترش لیمو.
ناصرخسرو (دیوان ص380).
شراب تلخ و تیره [ را ] ... به آب ممزوج و با طعامهای ترش خورند و نقل میوه های ترش کنند تا زیان ندارد. (نوروزنامهء منسوب به خیام).
هر کسی در بهانه تیزهش است
کس نگوید که دوغ من تُرُش است.نظامی.
|| زمخت و تند و تیز. (ناظم الاطباء). || درشت و سخت رو. زشت و زشت رو. (ناظم الاطباء). زشت و زمخت و تلخ :
بس تُرُشّ و تنگ جایست این ازیرا مر ترا
خُمّ سرکه ست این جهان بنگر بعقل ای بی بصر.
ناصرخسرو (دیوان ص361).
|| بمجاز، غمگین و افسرده، و اغلب با بودن آید.
-ترش بودن؛ غمگین و افسرده و گرفته بودن. عبوس بودن. آزرده بودن :
رخ ترش داری که من خوبم شکر شیرین کنی
چون ترش باشی بتو شیرین روان خواهم فشاند.
خاقانی.
ترش نباشم اگر صد جواب تلخ دهی
که از دهان تو شیرین و دلنواز آید.
سعدی (کلیات چ مظاهر مصفا ص466).
- || ناگوار بودن. زشت و قبیح بودن :
ترش بود پس هفتاد شرک استغفار.
مختاری.
- روی ترش بودن؛ گرفته و غمگین بودن. ترش روی بودن :
جهانسوز و بیرحمت و خیره کش
ز تلخیش روی جهانی ترش.(بوستان).
گهش جنگ با عالم خیره کش
گه از بخت شوریده رویش ترش.(بوستان).
رجوع به ترش روی شود.
|| به اصطلاح قهوه خانه ها، لیمو یا تمر دم کرده. (فرهنگ نظام). در تداول عوام، لیموی ترش و گل گاوزبان دم کرده چون چای را ترش گویند. چای مانندی که از مغز لیموی عمانی کنند آشامیدن را. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
(1) - turush.
(2) - tirsh.
(3) - trushp.
(4) - trupsh.
(5) - treshp.
(6) - tuxbe.
(7) - trishp.
(8) - triv.

ترش.

[تَ / تَ رَ] (ع مص) سبکی کردن و بدخلق گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). سبک شدن و بدخو شدن. (از المنجد). || بخل نمودن. (از منتهی الارب) (آنندراج). بدخلق بودن. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (از آنندراج). تَرِش و تارِش نعت است از آن. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به تَرِش و تارش شود.

ترش.

[تَ رِ] (ع ص) سبک و بدخلق. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بدخلق. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || بخیل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). نعت است از ترش [ تَ / تَ رَ ]. رجوع به همین کلمه و تارِش شود.

ترش.

[تَ] (ع اِ)(1) تخته سنگ کنار دریا. ج، تروش. (دزی ج 1 ص145).
.
(فرانسوی)
(1) - ecueil

ترش آب.

[تُ] (اِخ) دهی از دهستان پاریز است که در بخش مرکزی شهرستان سیرجان و 100هزارگزی شمال خاوری سعیدآباد و بر سر راه مالرو مقصود به پسوجان قرار دارد. کوهستانی و سردسیر است و 300 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آنجا غلات و حبوب، شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. ساکنان آنجا از طایفهء لری هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

ترش آب.

[تُ] (اِخ) دهی است از دهستان کوشه که در بخش خاش شهرستان زاهدان و 25هزارگزی شمال خاش و 18هزارگزی خاور شوسهء زاهدان به خاش قرار دارد. کوهستانی و گرم و معتدل است و 300 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانه و محصول آنجا غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

ترش آب.

[تُ] (اِخ) دهی از دهستان حشمت آباد است که در بخش دورود شهرستان بروجرد و 15هزارگزی خاور دورود و 4هزارگزی شمال راه آهن دورود به اراک قرار دارد. جلگه ای معتدل است و 160 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و رودخانه و محصول آنجا غلات و لبنیات و صیفی است و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

ترش آب.

[تُ] (اِخ) دهی از دهستان عربخانه است که در بخش خوسف شهرستان بیرجند و 59هزارگزی شمال باختری خوسف و 12هزارگزی شمال خاوری کسلان قرار دارد. دره ای معتدل است و 215 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آنجا غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

ترش آب.

[تُ] (اِخ) دهی است از دهستان گل فریز که در بخش خوسف شهرستان بیرجند و 25هزارگزی جنوب خاوری خوسف قرار دارد. جلگه ای گرمسیر است و 89 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آنجا غلات و پنبه و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

ترش آب بالا.

[تُ بِ] (اِخ) دهی از دهستان شهاباد است که در بخش حومهء شهرستان بیرجند قرار دارد. کوهستانی و معتدل است و 64 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آنجا غلات و میوه و عناب است. شغل اهالی زراعت و کرباس بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

ترش آب پائین.

[تُ بِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان شهاباد که در بخش حومهء شهرستان بیرجند و 24هزارگزی جنوب خاوری بیرجند قرار دارد. کوهستانی و معتدل است و 20 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آنجا غلات و میوه و شغل اهالی زراعت و کرباس بافی است. راه مالرو دارد. دو مزرعه و چشمهء یعقوبعلی و ترش آب جزو این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

ترش آبه.

[تُ / تُ رُ بَ / بِ] (اِ مرکب)آبی که بصورت قی برآید با طعم ترش. لعابی ترش که از دهان سرازیر شود. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

ترشاء .

[تِ] (ع اِ) رسن دلو، و مذکور است در «رش و». (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از آنندراج). ریسمان دلو. (از المنجد) (از اقرب الموارد).

ترشائی.

[تُ / تُ رُ] (حامص) حموضت. || گستاخی و درشتی. (ناظم الاطباء).

ترشاب.

[تُ / تُ رُ] (اِ) بمعنی مرکبات است که عبارت از نارنج و ترنج و نارنگی و پرتقال و بالنگ و توسرخ و سلطان المرکبات و لیموی ترش و لیموی شیرین و لیموی عمانی و فتاوی و دارابی و امثال آنها باشد. و این کلمهء فارسی در هندوستان معمول و گاه ترشه گویند و همین معنی اراده کنند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

ترشاب.

[تُ] (اِخ) دهی است از دهستان بریاجی که در بخش سردشت شهرستان مهاباد و 4هزارگزی جنوب سردشت و 3هزارگزی شوسهء سردشت به مهاباد قرار دارد. کوهستانی و جنگلی و معتدل است و 78 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء سردشت و محصول آنجا غلات و توتون و مازوج و کتیراست. شغل اهالی زراعت و گله داری است. صنایع دستی جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

ترشاب.

[تُ] (اِخ) دهی از دهستان گلچرات است که در بخش پلدشت شهرستان ماکو و 39هزارگزی جنوب خاوری پلدشت و پانصد گزی شمال راه ارابه رو نازیک قرار دارد. دامنه ای معتدل است و 55 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آنجا غلات و پنبه است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی جاجیم بافی است. این قریه آب معدنی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

ترشاب.

[تُ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مشیز است که در شهرستان سیرجان و 12هزارگزی جنوب مشیز بر سر راه فرعی مشیز به بافت قرار دارد. جلگه ای سردسیر است و 230 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آنجا غلات و حبوب و شغل اهالی زراعت است. راه فرعی دارد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

ترشاب.

[تُ] (اِخ) آبی در راه قزوین و رشت که طعمی نزدیک به ترشی دارد. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

ترشابه.

[تُ / تُ رُ بَ / بِ] (اِ مرکب)ترشاوه. سماق را گویند و آن معروف است و از آن آش پزند و خورند و آن آش را تتماج گویند، و تتم ترکی است. (انجمن آرا).

ترشاثا.

(1) [تِ] (اِخ)(2) (آقای ولایت) لقب حکام فرس بود. (کتاب عزرا 2:63، کتاب نحمیا 7:65 و 70 و 8:9 و 10:1) (قاموس کتاب مقدس).
(1) - در قاموس کتاب مقدس «ترشانا» آمده است.
(2) - به احتمال قوی عبری شدهء کلمهء پارسی باستان «خشثره پاون» (شهربان) است که در یونانی ساتراپس گردیده.

ترشاش.

[تَ] (ع مص) چکیدن آب و خون و اشک. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

ترشاف.

[تَ] (ع مص) مصدر بمعنی رشف. (از اقرب الموارد) (از المنجد). رجوع به رشف شود.

ترشاله.

[تُ / تُ رُ لَ / لِ] (اِ مرکب)زردآلویی که هستهء آنرا بیرون آورده خشک کرده باشند. (فرهنگ نظام). برگهء زردآلو، از جنس بد و نامرغوب که کمی مزهء ترش دارد. آلوانک. زردآلوی نارس. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

ترشان.

[تُ] (اِ) قسمی بادام به جهرم. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

ترشاندن.

[تُ / تُ رُ دَ] (مص) ترشانیدن. احماض. ترش کردن چیزی را. رجوع به ترش شود.

ترشانیدن.

[تُ / تُ رُ دَ] (مص) ترش کردن چیزی را. (ناظم الاطباء). ترشاندن. احماض. تحمیض. رجوع به ترش شود.

ترشاوه.

[تُ / تُ رُ وَ / وِ] (اِ مرکب) سماق. (فرهنگ رشیدی). ترشابه. و رجوع به ترشابه شود.

ترشایه.

[تُ یِ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش رودسر، در شهرستان لاهیجان که در 5500گزی جنوب خاوری رودسر و 2500گزی جنوب شوسهء رودسر به تنکابن واقع است و 100 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء پلرود و محصول آنجا برنج است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

ترش انبه.

[تُ اَمْ بَ] (اِخ) قریه ای نزدیک فیروزبهرام. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

ترشبا.

[تُ / تُ رُ] (اِ مرکب) ترش با. آش ترش و بلغور ترش. (ناظم الاطباء) :
من سپاناخ توام هر چِم پزی
یا ترش با یا که شیرین می سزی.مولوی.

ترشبالا.

[تُ / تُ رُ] (اِ مرکب) ترشپالا. ابزاری فلزی و سوراخ سوراخ جهت پالایش پالوده و صاف کردن برنج پلاو و سایر چیزها. (ناظم الاطباء).

ترشپالا.

[تُ / تُ رُ] (اِ مرکب) ترشبالا. (ناظم الاطباء). رجوع به ترشبالا و ترشی پالا شود.

ترشت.

[تُ رُ / تِ رِ] (اِ) بیل و ابزاری که باغبانان بدان شاخه های درخت را می برند. (ناظم الاطباء).

ترشت.

[تَ رَ] (اِخ) درشت. دهی است نزدیک شهر طهران. (ناظم الاطباء). اکنون یکی از محلات جنوب غربی و متصل به تهران شده است. رجوع به طرشت شود.

ترشترشیم.

[تْرُ / تُ رُ تِ شَ] (اِخ)(1) مرکز بخشی است در ایالت با- رن(2) فرانسه که بر شمال غربی استراسبورگ(3) واقع است و 690 تن سکنه دارد.
(1) - Truchtersheim.
(2) - Bas - Rhin.
(3) - Strasbourg.

ترشح.

[تَ رَشْ شُ] (ع مص) قوت رفتار گرفتن شتربچه با مادر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد): ترشح الفصیل؛ اذا قوی علی المشی مع امه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || جاری شدن آب از میان سنگها. (از المنجد). تراویدن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار) (آنندراج) (غیاث اللغات). تراوش و تراویدگی. (ناظم الاطباء). بتراویدن آب. (زوزنی). || لیسیدن مادر رطوبت بچه را پس از تولد. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || شایسته شدن مرد بکاری. (از المنجد). || و نیز ترشح در همهء معانی ترشیح بطور مطاوعت استعمال می گردد. رجوع به ترشیح شود. (ناظم الاطباء). || (اِ) رطوبت. نم :
لب از ترشح می پاک کن برای خدا
که خاطرم به هزاران گنه مُوَسْوِس شد.
حافظ.
|| مجازاً بمعنی اندک بارش. (غیاث اللغات) (آنندراج). باران اندک. (ناظم الاطباء). || (اِمص) خوی کردگی. (ناظم الاطباء). || (اصطلاح طب) خارج شدن هر مظروف مایعی از جدار ظرف خود بطور قطره های بسیار کوچک، مانند ترشح خون و ترشح صفرا و جز آن. (ناظم الاطباء).

ترشحات.

[تَ رَشْ شُ] (ع اِ) جِ ترشح. تراوشها. (ناظم الاطباء). رجوع به ترشح شود.

ترش خاستن.

[تُ / تُ رُ تَ] (مص مرکب) ترش برخاستن. عبوس از خواب برخاستن، چنانکه کودکان :
صفرا همه به ترش نشانند و من ز خواب
چون طفل ترش خیزم و صفرا برآورم.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص250).

تر شدن.

[تَ شُ دَ] (مص مرکب) نمدار شدن. (ناظم الاطباء). مرطوب شدن. خیس گشتن :
گذاره شد از خسروی جوشنش
بخون تر شد آن شهریاری تنش.دقیقی.
اگر آب بودی مگر تر شدی
همی بر تنش جامه بی بر شدی.فردوسی.
چه جویی آب ز دلوی که آب نیست در او
چگونه تر شود ار نیستش بر آب گذر؟
مسعودسعد.
بر دریای مغرب برفتی و قدمت تر نشدی. (گلستان).
سگ بدریای هفتگانه بشوی
چونکه تر شد پلیدتر باشد.(گلستان).
ز آب دیدهء من فرش خاک تر می شد
ز بانگ نوحهء من گوش چرخ کر می گشت.
سعدی.
و رجوع به تر شود. || کنایه از اعراضی شدن و آزرده گردیدن باشد به سبب ظرافت کسی. (برهان) (از انجمن آرا) (از ناظم الاطباء). شرمنده و منفعل شدن. (غیاث اللغات) (آنندراج). اعراض که به سبب شرمندگی از ظرافت و هزل روی دهد. (فرهنگ رشیدی) :
هست مامات اسب و بابا خر
تو مشو تر چو خوانمت استر.خاقانی.
در چمن با چشم گریان وصف بالای ترا
آنقدر کردم که قمری تر شد از بالای سرو.
میرزا صادق دست غیب (از آنندراج).
رجوع به تر شود.

تر شدن سخن.

[تَ شُ دَ نِ سُ خَ](مص مرکب) رَطْب اللسان شدن. شیرین و شیوا شدن سخن :
آب شوق از چشم سعدی می رود بر دست و خط
لاجرم چون شعر می آید سخن تر می شود.
سعدی.
و رجوع به تر و ترکیبات آن شود.

ترش رخساره.

[تُ / تُ رُ رُ رَ / رِ] (ص مرکب) ترشرو. (مجموعهء مترادفات). ترشروی :
ملک را بود زنگی پاسبانی
ترش رخساره ای کج مج زبانی.
امیرخسرو (از آنندراج).
و رجوع به ترشرو و ترشروی شود.

ترشرش.

[تَ رَ رَ] (ع اِ) نوعی درخت خاردار. (دزی ج 1 ص145).

ترشرو.

[تُ / تُ رُ رو] (ص مرکب) آنکه دارای روی درهم کشیده بود. (ناظم الاطباء). ترش رخساره. (مجموعهء مترادفات) :
ترشروئی، ابوالعباس نامی
نشسته بر بساط آل عباس.سوزنی.
چو مرد ترشروی تلخ گفتار
دم شیرین ز شیرین دید در کار.نظامی.
می دود بی دهشت و گستاخ او
خشمگین و تند و تیز و ترشرو.مولوی.
زین ترشرو خاک صورتها کنیم
خندهء پنهانْش را پیدا کنیم.مولوی.
- ترشرو بودن؛ بدخلق بودن. روی در هم کشیده بودن :
گر ترشرو بودن آمد شکر و بس
همچو سرکه شکرگوئی نیست کس.مولوی.

ترشروئی.

[تُ / تُ رُ رو] (حامص مرکب)ترشرویی. رجوع به همین کلمه شود.

ترشرو شدن.

[تُ / تُ رُ رو شُ دَ] (مص مرکب) بدخلق شدن. گرفته روی شدن. خشمگین شدن. آزرده و اندوهگین شدن :
همنشینی کو ترشرو شد ز من
هست خوشتر از جبین او قفا.مولوی.

ترشروی.

[تُ / تُ رُ رو] (ص مرکب)ترش رخساره، کنایه از ناخوش و بیدماغ. (آنندراج). ترشرو. عبوس :
ما سیکی خوار نیک، تازه رخ و صلحجوی
تو سیکی خوار بد، جنگ کن و ترشروی.
منوچهری.
مدبرروی و پلیدجامه و ترشروی مباش. (منتخب قابوسنامه ص216). و خداوند قطرب... ترش روی و گرفته و اندوهمند باشد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و خداوند علت [آماس سپرز] ترشروی و با غم و وسواس و اندیشه های بد بود. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
اگر حنظل خوری از دست خوشخوی
به از شیرینی از دست ترشروی.(گلستان).
ز دست ترش روی خوردن تبرزد
چنان تلخ باشد که گویی تبر زد.
سعدی (کلیات چ مظاهر مصفا ص817).
گو ترش روی باش و تلخ سخن
زهر شیرین لبان شکر باشد.
سعدی (کلیات چ مظاهر مصفا ص424).
و رجوع به ترش و ترشرو شود.
- ترشروی نشستن؛ ترش نشستن. کج خلق و گرفته در مجلس بودن. گرفته و عبوس نشستن :
ای دل تو شاد باش که آن یار تندخو
بسیار ترشروی نشیند ز بخت خویش.
سعدی (از آنندراج).

ترشرویی.

[تُ / تُ رُ رو] (حامص مرکب)درهم کشیدگی روی و درشتی. (ناظم الاطباء). ترشروئی. بداخمی :
نه بس شیرین شد این تلخ دوتاپشت
چه شیرین کز ترشرویی مرا کشت.نظامی.
از آن آتش که بر خاطر گذر کرد
ترشرویی به شیرین در اثر کرد.نظامی.
همان ساعت که ایشان بپای قلعه رسیدند، روز از ترشرویی نقاب سحاب فروگذاشت. (جهانگشای جوینی).
از ترشروییّ دشمن در جواب تلخ دوست
کم نگردد شورش طبع سخن شیرین من.
سعدی.
مِهر محکم شود ز خوشخویی
دوستی کم کند ترشرویی.اوحدی.
ترشرویی های صبرم تلخی حسرت فزود
غالباً امداد صفرا می کند لیموی من.
طالب آملی (از آنندراج).

ترشرویی کردن.

[تُ / تُ رُ رو کَ دَ](مص مرکب) بدخلقی کردن. درهم کشیدگی روی نمودن. تعبیس. لبها و ابروان در هم کشیدن، چندانکه صورت خشن و هولناک گردد :
یکی چون ترشی آن غوره خوردی
چو غوره زآن ترشرویی نکردی.نظامی.
ز شورش کردن آن تلخ گفتار
ترشرویی نکردم هیچ در کار.نظامی.
با شراب تازه زاهد ترشرویی می کند
کو جوانمردی که سازد کار این بی پیر را.
صائب.

ترش سر.

[تُ شِ سِ] (اِ مرکب) در طوالش، ازگیل. رجوع به ازگیل شود.

ترشش.

[تَ رَشْ شُ] (ع مص) ورچکیدن و آنچه بدان ماند. (تاج المصادر بیهقی). چکیدن آب و مانند آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ترشش آب و خون بر چیزی؛ تفرق آن. (از اقرب الموارد). چکیدن و جاری شدن آب. (از المنجد). برچکیدن آب یا گل تر یا مثل آن. (آنندراج).

ترش شدن.

[تُ / تُ رُ شُ دَ] (مص مرکب) ترشیدن. حموضت. مزهء ترش گرفتن. ترش گشتن. || فاسد شدن با گرفتن بوی یا طعم ترش. || خشمگین شدن :
کسان که تلخی زهر طلب نمیدانند
ترش شوند و بتابند رو ز اهل سؤال
ترا که می شنوی طاقت شنیدن نیست
مرا که می طلبم خود چگونه باشد حال؟
رودکی (از احوال و اشعار ج 3 ص1006).
و رجوع به ترش شود.

ترش شیرین.

[تُ شُ شی/ تُ رُ شی](ص مرکب) طعمی که از امتزاج ترشی و شیرینی بهم رسد و آن را میخوش و بتازی مُزّ خوانند. (از آنندراج). میخوش و نیم ترش. (ناظم الاطباء). ترش و شیرین. مَلَس. || مجازاً، دارای خشونت آمیخته با خوش طبعی. بظاهر خشمناک و بباطن شادمان :
آن شاهدی و خشم گرفتن بینش
وآن عقده بر ابروی ترش شیرینش.
(گلستان).
در تبسم به جبینش چین است
حسن شوخش چه تُرُش شیرین است.
امام الدین ریاضی (از آنندراج).
و رجوع به ترش و شیرین شود.

ترش طبع.

[تُ / تُ رُ طَ] (ص مرکب)ترش خو و گستاخ و سخت. (ناظم الاطباء). بدخوی و گرفته روی.

ترش طعم.

[تُ / تُ رُ طَ] (ص مرکب) که طعم ترش دارد. ترش مزه. نامطبوع :
انگور نوآورده ترش طعم بود
روزی دو سه صبر کن که شیرین گردد.
(گلستان).

ترشف.

[تَ رَشْ شُ] (ع مص) مکیدن. (زوزنی). مکیدن آب و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بسیار مکیدن آب. (از اقرب الموارد) (المنجد).

ترشک.

[تُ شَ] (اِ) پرنده ای سبزرنگ. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || برگ گیاهی است ترش مزه. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا). و آنرا ترش گیاه نیز گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). گیاهی که بتازی حماض گویند. (ناظم الاطباء). قسمی سبزی صحرایی بهارهء خوردنی با طعمی نزدیک به ترش که در آشها کنند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). ترشه (از ترش)، طبری تِرْشَه. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). ترشک، رومکس(1)، از انواع تیرهء ترشکها(2) که بحالت خودرو در نقاط مرطوب بسیار دیده میشود و برگهای آن دارای اکسالات دو کلسیم زیاد است. انواع دیگر تیرهء ترشکها عبارتند از گندم سیاه و ریوند. و رجوع به گیاه شناسی گل گلاب ص272 و 273 شود :
بسا حاجی که خود را زاشتر انداخت
که تلخک را ز ترشک بازنشناخت.نظامی.
.(لاتینی)
(1) - Rumex .
(فرانسوی)
(2) - Polygonees

ترشک.

[تُ شَ] (اِخ) دهی است از دهستان کوهپایهء بخش نوبران که در شهرستان ساوه و 32هزارگزی شمال خاوری نوبران و 18هزارگزی راه عمومی قرار دارد. کوهستانی و سردسیر است و 237 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه سار و محصول آنجا غلات و بنشن و بادام و شغل اهالی زراعت و گله داری و بافتن قالیچه و جاجیم است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

ترشک.

[تُ شَ] (اِخ) دهی است از دهستان سوسن که در بخش ایزهء شهرستان اهواز و در 42هزارگزی شمال خاوری ایزه قرار دارد. کوهستانی و گرمسیر است و 240 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آنجا غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

ترش کردن.

[تُ / تُ رُ کَ دَ] (مص مرکب) چیزی را با چیزی ترش مخلوط کردن. طعم ترش بچیزی دادن. ترشی به طعام آمیختن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || قوی شدن مادهء حموضت در معده و طعم ترش گرفتن غذا در آنجا. ترشی در معده پدید آمدن و ناراحت شدن شخص از آن. ترش شدن غذا در معده که نوعی از سوءهاضمه است. (یادداشت ایضاً). || مکدر ساختن. ملول ساختن. افسرده کردن :
فرهاد را از آن چه که شیرین ترش کند
این را شکیب نیست گر آنرا ملالتست.
سعدی (کلیات چ مظاهر مصفا ص366).
-ابرو ترش کردن؛ گره بر ابروان افکندن. ابروان را بعلامت خشم در هم کشیدن. خشمگین شدن :
وز آن نیمه عابد سری پرغرور
ترش کرده بر فاسق ابرو ز دور.(بوستان).
تفاوتی نکند گر ترش کنی ابرو
هزار تلخ بگویی هنوز شیرینی.سعدی.
من از تو سیر نگردم وگر ترش کنی ابرو
جواب تلخ ز شیرین مقابل شکر آید.
سعدی.
- رو ترش کردن؛ روی ترش کردن. مجازاً، در هم شدن. تیره و تار شدن :
نه چو ابری که در زمستانها
رو کند ترش وقت بارانها.مکتبی.
- روی ترش کردن؛ روی را بعلامت خشم در هم کشیدن. تعبس. با ملامح و جنات خشم نمودن. چین بر ابرو افکندن. اخم کردن. روی فراهم کشیدن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : روی ترش کرد و سر بجنبانید. (منتخب قابوسنامه ص46). شربتی از این [ از آب انگور مخمر ] بخونی دادند چون بخورد اندکی روی ترش کرد. (نوروزنامهء منسوب به خیام). چون سوی عبدالله خطیب آمد او را ملامت نمود و روی ترش کرد و گفت اگر نه آنستی که تو هنوز خردی.... ترا امروز مالشی دادمی. (نوروزنامه ایضاً). یکی تیزتیز در وی نگریست، پس روی ترش کرد و بخشم گفت برخیز از پیش من. (تاریخ بخارا).
مکن روی بر مردم ای زن ترش
تو گفتی که زنبور مسکین مکش.
(بوستان).
تیغ جفا گر زنی ضرب تو آسایش است
روی ترش گر کنی تلخ تو شیرین گوار.
سعدی.
کسان که تلخی حاجت نَیازمودستند
ترش کنند و بتابند روی زَاهل سؤال.
سعدی.
تا آنگاه که به عمد و قصد اظهار ملامت کرد و روی بر ایشان ترش کرد و جوال جوز آنجا بریخت. (تاریخ قم ص72).
رو ترش کرد از سؤال بوسه و لب پیش داد
داد شفتالو چو دندانم ز آلو کند شد.
سنجر کاشی (از آنندراج).
رجوع به ترشرو و ترش شود.

ترش کلی.

[تُ کَ] (اِخ) ده مخروبه ای است از بخش اترک شهرستان گنبدقابوس که در 6هزارگزی شمال داشلی برون و بر کنار رودخانهء اترک، نزدیک مرز ایران و شوروی سابق قرار دارد. قبل از وقایع شهریور عده ای در آنجا ساکن بودند و فعلاً در نواحی مختلف دشت متفرقند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

ترش کنس.

[تُ کُ نُ] (اِ مرکب) ازگیل وحشی (در رامسر و تنکابن و بعضی از نقاط گیلان). رجوع به ازگیل، و جنگل شناسی ساعی ص234 شود.

ترشکوه.

[تُ] (اِخ) دهی است از دهستان رحیم آباد که در بخش رودسر شهرستان لاهیجان و در 13هزارگزی جنوب رودسر قرار دارد و متصل به رحیم آباد است و 95 تن سکنه دارد. آب آن از پل رود و نهر برزه رود است و محصول آنجا برنج و چای و لبنیات و شغل مردم کشاورزی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

ترشکوه.

[تُ] (اِخ) دهی است از دهستان شیرامین که در بخش دهخوارقان شهرستان تبریز و در 8هزارگزی جنوب بخش دهخوارقان و 5هزارگزی شوسهء آذرشهر به مراغه قرار دارد. جلگه ای معتدل است و 62 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آنجا غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

ترش گردیدن.

[تُ / تُ رُ گَ دی دَ](مص مرکب) ترش گشتن. ترش شدن. حموضت پیدا کردن شیر و شراب و جز آنها.

ترش گشتن.

[تُ / تُ رُ گَ تَ] (مص مرکب) حموضت پیدا کردن. (ناظم الاطباء). و رجوع به ترش گردیدن شود.

ترش گفتن.

[تُ / تُ رُ گُ تَ] (مص مرکب) سخن ناخوش آیند گفتن :
ور کست شیرین بگوید یا ترش
بر لب انگشتی نهی یعنی خمش.مولوی.

ترش گیا.

[تُ / تُ رُ] (اِ مرکب) ترش گیاه. گیاهی است ترش خصوصاً و هر گیاه ترش را توان گفت عموماً. (برهان). حماض بری و هر گیاه ترش. (ناظم الاطباء).

ترش گیاه.

[تُ / تُ رُ] (اِ مرکب) ترش گیا. رجوع به همین کلمه شود.

ترش لگام.

[تُ / تُ رُ لِ] (ص مرکب)بدلگام و سرکش. رجوع به ترش لگامی و ترش لگامی کردن شود.

ترش لگامی.

[تُ / تُ رُ لِ] (حامص مرکب) بدلگامی. توسنی. سرکشی کردن اسب.

ترش لگامی کردن.

[تُ / تُ رُ لِ کَ دَ](مص مرکب) توسنی کردن. بدلگامی کردن. سرکشی کردن : با وی [ اسب ] به چربی گوی و رخسارهء او بمال تا بر دست تو خو کند، آنگه پاره ای نمک اندر دست بده تا بخورد و مزه یابد و خو کند و ترش لگامی نکند. (فرسنامه).

ترشم.

[تُ شُ] (ع اِ) ترسم. رجوع به تُرْسُم شود.

ترش مازو.

[تُ / تُ رُ] (اِ مرکب) نامی است که در کتول گرگان به اوری دهند. رجوع به اوری شود. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

ترش مزاج.

[تُ / تُ رُ مِ] (ص مرکب)گستاخ و ترشخو و سخت. (ناظم الاطباء).

ترش مزگی.

[تُ / تُ رُ مَ زَ/ زِ] (حامص مرکب) ترشی و حموضت. (ناظم الاطباء).

ترش مزه.

[تُ / تُ رُ مَ زَ / زِ] (ص مرکب)چیزی که ذائقه احساس ترشی از آن کند. (ناظم الاطباء). لب ترش.

ترشنبه.

[] (اِخ) دهی است جزء دهستان غار، در بخش شهرری شهرستان تهران که در 16هزارگزی باختر شهرری و 3هزارگزی شمال راه رباط کریم قرار دارد. جلگه ای است معتدل و 186 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و رود کرج و محصول آنجا غلات و صیفی و چغندرقند و شغل اهالی کشاورزی است. راه مالرو دارد و از فیروزبهرام راه ماشین رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

ترش نشستن.

[تُ / تُ رُ نِ شَ تَ] (مص مرکب) ترشرویی کردن و زشت نشستن. (ناظم الاطباء). گرفته و روی درهم کشیده در مجلسی حاضر شدن :
چون کشیدندش به شه بی اختیار
شست(1) در مجلس ترش چون زهر مار.
مولوی.
لعبت شیرین اگر ترش ننشیند
مدعیانش طمع کنند بحلوا.
سعدی (کلیات چ مظاهر مصفا ص342).
قضا به تلخی و شیرینی ای پسر رفته ست
تو گر ترش بنشینی قضا چه غم دارد؟
سعدی (ایضاً ص415).
ترش بنشین و تیزی کن که ما را تلخ ننماید
چه میگوئی چنین شیرین، که شوری در من افکندی.
سعدی (ایضاً ص583).
(1) - شَسْتَن، شِسْتَن؛ نشستن.

ترشو.

[تْرُ / تُ رُ] (اِخ)(1) لوئی ژول (1815 - 1896 م.). ژنرال فرانسوی که به سال 1870 به ریاست دولت دفاع ملی رسید و چندی در پاریس فرمانروایی کرد و پیش از کاپیتولاسیون استعفا داد.
(1) - Trochu, Louis - Jules.

ترش و شیرین.

[تُ / تُ رُ شُ شی] (ص مرکب) ترش شیرین. میخوش. مَلَس : و نیشو اندر سردی بیش از همه است و ترش و شیرین او طبع را نرم کند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و رجوع به ترش شیرین شود.

ترشه.

[تُ / تُ رُ شَ / شِ] (اِ) نام میوه ای است. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). || رستنیی باشد که تخم آنرا بعربی بزرالحماض و حب الرشاد خوانند. اگر قدری از آن تخم در خرقه بندند، و زن بر بازوی چپ بندد مادام که با خود دارد آبستن نشود. (برهان) (از انجمن آرا) (از آنندراج). و آنرا ترشینک نیز نوشته اند. (انجمن آرا) (آنندراج). گیاهی است که گل سرخ دارد، برگش مانند برگ کاسنی، قسمی ترش و قسمی تلخ، و هر دو مسکن تشنگی و صفرا و غثیان و خفقان و حار و درد دندان و یرقان است. و عرب آنرا حماض و شکوفهء آنرا ثابر گوید. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || خمیرمایه. ترشه خمیر. مایه. ترش خمیر. خمیرترش. فُتاق. (یادداشت ایضاً). بهمهء معانی رجوع به ترش و ترشک شود.

ترش هلو.

[تُ / تُ رُ هُ] (اِ مرکب) نامی است که در رامسر به برقوق دهند. رجوع به برقوق شود. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

ترشه واش.

[تُ / تُ رُ شَ / شِ] (اِ مرکب)به لغت تنکابن حماض است. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به ترشه و حماض شود.

ترشی.

[تُ / تُ رُ] (حامص) حموضت. (ناظم الاطباء). مقابل شیرینی :
بزرگوارا دانی کز آفت نقرس
ز جملهء ترشیها همی بپرهیزم.انوری.
یکی چون ترشی آن غوره خوردی
چو غوره زآن ترشرویی نکردی.نظامی.
همه کس را دندان به ترشی کُند شود مگر قاضی را که به شیرینی. (گلستان).
- ترشی دل؛ ترش شدگی معده و دل سوخته. (ناظم الاطباء). رجوع به ترش کردن شود.
|| سختی و ترشرویی. (ناظم الاطباء) :
از شیر شتر خوشی نجویم
چون ترشی ترکمان ببینم.خاقانی.
نه کمال حسن باشد ترشی و روی شیرین
همه بد مکن که مردم همه نیکخواه داری.
سعدی.
|| حزن و اندوه. (ناظم الاطباء). || (اِ) آچار و مخلل و چیزی که در سرکه حفظ کنند و با غذا جهت گوارد و تحریک اشتها تناول نمایند، مانند ترشی بادنجان و ترشی لیمو و ترشی انبه، و هر چیزی که ترش باشد. (ناظم الاطباء) :
هر دوستی که خوانْش من اندر نهم به پیش
شیرینیش مدیح بود ترشیش هجا.سوزنی.

ترشی.

[تَ رَشْ شی] (ع مص) نرمی کردن با یکدیگر. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). نرمی کردن. (از اقرب الموارد) (المنجد).

ترشی آلات.

[تُ / تُ رُ] (اِ مرکب)مخللات و آچارها. (ناظم الاطباء). بغلط بمعنی انواع ترشی. ترشیها.

ترشی انداختن.

[تُ / تُ رُ اَ تَ] (مص مرکب) ترشی گذاشتن. آچار ساختن. پروردن آنچه از میوه ها در سرکه آچار طعام را. آچار کردن سرکه با سبزیها و میوه ها. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
-دختر را ترشی انداختن؛ بمزاح، بشوی ندادن و در خانه داشتن او را. (یادداشت ایضاً).

ترشی بادی.

[تُ / تُ رُ] (ص مرکب) هر چیز ترشی و هر چیز نفاخی. (ناظم الاطباء).

ترشی پالا.

[تُ / تُ رُ] (اِ مرکب)ترشی پالان. ترش پالا. (ناظم الاطباء). زازل. (جهانگیری). آبکش. پرویزن. رجوع به ترشپالا شود.

ترشیجات.

[تُ / تُ رُ] (اِ مرکب) در تداول عوام، جِ ترشی. رجوع به «مفرد و جمع» محمد معین چ دانشگاه صص 100 - 101 شود.

ترشیح.

[تَ] (ع مص) تربیت و نیکو سیاست شتران. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). || نیک مراقبت کردن مال را. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || اصلاح نمودن درخت تا بار آورد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد) : و درختان را که از سالهای دراز و مدتهای مدید ترتیب و ترشیح کرده بودند. (جهانگشای جوینی). || لیسیدن آهوماده چرک و ریم بچهء نوزاد را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || اندک اندک شیر دادن مادر فرزند را تا آنگاه که بمکیدن قوت یابد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || پروردن و کاری را فابرآوردن. (تاج المصادر بیهقی). پروردن و ادب دادن: و هو یرشح للوزارة او الملک؛ ای یربی و یؤدب و یؤهل. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد) :و به مزیت تربیت و ترشیح مخصوص شدم. (کلیله و دمنه)... و به تأدیب و تهذیب و ترشیح خواجهء خویش مهذب الاخلاق گشته. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص51). و امیر سدید، منصوربن نوح، در ترشیح و ترجیح او بر دیگر خدمتکاران مبالغتها نمود. (ایضاً ص57). || چکانیدن. (دهار). آب دادن. (غیاث اللغات) (آنندراج). || نام صنعتی است. (اقرب الموارد) (آنندراج). || (اصطلاح بیان) بر چند معنی است، یکی ترشیح تشبیه است و آن ذکر چیزی است که با مشبه به ملائم باشد مانند انشاب در گفتار فصحا که در مورد چنگال مرگ نسبت به آدمی استعمال کرده اند، که تشبیه نموده اند آنرا به درنده ای که در حال استیلاء بر شکار خود چنگالها را برای دریدن شکار بیرون آورده باشد. دیگر ترشیح تخییل است و آن ثابت کردن چیزی است که ملازم درنده است برای مشبه که مرگ می باشد. و دیگر ترشیح مجاز لغوی است و آن عبارت است از ذکر چیزی که ملائم معنی حقیقی باشد، مانند کلمهء «اطولکن» در این حدیث: اسرعکن لحوقاً بی اطولکن یداً، که لفظ اطولکن ترشیح است مر مجازی را که لفظ ید باشد، که مجاز در مورد نعمت استعمال کنند. و نیز ترشیح مجاز عقلی است و آن «ملائم ما هو له» است، مانند این بیت:
و اذا المنیة انشبت اظفارها
لاصبت کل تمیمة لاتنفع.
که ذکر «انشبت» در این بیت ترشیح است مر اثبات چنگال را برای مرگ. دیگر ترشیح استعارهء مصرحه است و آن عبارت است از ذکر چیزی که ملائم مستعارمنه باشد و در این مورد واجب باشد شی ء ملائم مستعارمنه مقرون باشد بلفظ مشبه به. و همچنین ترشیح استعاره به کنایت، چه آن نیز ذکر چیزی است که ملائم باشد با مستعارمنه، چه انشاب در بیت مذکور ترشیح است مر استعارهء بالکنایه را. (از کشاف اصطلاحات الفنون). و رجوع به استعارهء مرشحه در همین لغت نامه و کشاف اصطلاحات الفنون شود.

ترشی خوری.

[تُ / تُ رُ خوَ / خُ] (اِ مرکب) کاسهء کوچک تر از مرباخوری. کاسهء خرد چینی و غیره، برای نهادن ترشی بر خوان.

ترشیدن.

[تُ / تُ رُ دَ] (مص) ترش شدن و انقلاب و حالت تخمیر در چیزی ظاهر شدن. (ناظم الاطباء) : اگر آن طعام نترشیدی و قی نکردی جزو آدمی خواست شدن. (فیه مافیه).

ترشیده.

[تُ / تُ رُ دَ / دِ] (ن مف / نف)ترش شده. || دختر ترشیده؛ در تداول عامه، دختری که بسیارسال شده و هنوز به شوهر نرفته است.

ترشیز.

[تُ] (اِخ) طریثیث. (سمعانی). شهرکی است از حدود کوهستان و نشابور با کشت و برز بسیار. (حدود العالم). معرب آن طریثیث یا ترشیش. قصبهء کوچکی است که در خراسان و نزدیک نیشابور واقع است و موطن بعضی از شعرا می باشد. (از قاموس الاعلام ترکی). طریثیث بضم اول و فتح دوم و کسر چهارم، نام ترشیز است و ترشیز را یاقوت در معجم البلدان ترشیش ضبط کرده و آنرا تحریفی از طریثیث دانسته است، و طریثیث در عربی مصغر طُرثوث بر وزن عصفور، و آن نباتی است شبیه به قارچ. (تعلیقات بهمنیار بر تاریخ بیهق ص340). شهریست مشهور از بلاد خراسان مشتمل بر دهات و قری و قصبات، پای تخت آنرا سلطانیه گویند که حاکم نشین آنجاست. سمت شرقی آن ارض اقدس و مشهد مقدس حضرت سلطان خراسان صلوات اللهعلیه است. جنوب آن ولایت طبس کیلک است. غربی آن پائین ولایت تربت حیدریه و سمت قبلهء آن سبزوار. شمال آن ولایتِ نیشابور است، و شهر ترشیز واقع است در اواسط شهرهای خراسان، اتفاق غریبی است که قرب و بُعد آن نسبت بهمه شهرهای آنجا تساوی دارد، قنوات و میاه جاریه و دهات بسیار دارد و بسیار خوش آب و هواست. میوه های آن ولایت به آن لطافت و خوبی، هیچ جای دیگر نیست. چنان معلوم می شود که پادشاهان ایران آنجا را تختگاه کرده بودند و گشتاسب در آنجا با زردشت ملاقات نموده و سرو کشمیری را در آنجا کشته بود، چنانکه گفته است:
یکی شاخ سرو آورید از بهشت
به پیش در شهر کشمر بکشت.
گویند ترشیز از بناهای گشتاسب بن لهراسب است. (از انجمن آرا) (از آنندراج). ولایت کوچکی از ولایت خراسان و حاکم نشین آنجا موسوم به سلطانیه است. (ناظم الاطباء). کاشمر. رجوع به کاشمر و ترشیش و مزدیسنا چ 1 ص 188،340 و مرآت البلدان ج 1 ص421 و جهانگشای جوینی ج 2 ص46 و 47 و 70 و 71 و لباب الالباب ج 2 ص49 و التفهیم بیرونی ص148 و 457 و مجمل التواریخ ص109 و ایران باستان ج 3 ص2186 و تاریخ سیستان ص154، 234، 292، 407 و مجالس النفائس ص17، 64، 67، 80، 98، 204، 237 و نزهة القلوب ص143، 146، 178 و تاریخ گزیده ص 518 و تذکرة الملوک ص80 و حبیب السیر و سبک شناسی بهار و تاریخ مغول و تاریخ ادبیات برون و تاریخ عصر حافظ، و طریثیث در همین لغت نامه شود.

ترشی زدن.

[تُ / تُ رُ زَ دَ] (مص مرکب) طعام یا جز آن را با ترشی آمیختن.

ترشیزوک.

[تُ] (اِخ) دهی است از دهستان مهوید که در بخش حومهء شهرستان فردوس و 27هزارگزی شمال خاوری فردوس و 3هزارگزی شمال راه مالرو عمومی گناباد به فردوس قرار دارد. کوهستانی و معتدل است و 158 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آنجا غلات و زیره و میوه و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. مزارع سنگ آوا، خندان، سنگ سیاه کوهی، خانیک محمد، بیلکی و گرروشک جزو این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

ترشیش.

[تَ] (اِ) یک نوع سنگ قیمتی. (ناظم الاطباء).

ترشیش.

[تُ] (اِخ) یاقوت آرد: ناحیه ای از اعمال نیشابور است که اکنون در دست ملاحده قرار دارد، و آنرا در مادهء طرثیث یاد کرده ام. (معجم البلدان). ترشیز. (قاموس الاعلام ترکی). رجوع به طریثیث و ترشیز شود.

ترشیش.

[تَ] (اِخ) در بعضی از کتب و اشعار عرب، این نام به شهر تونس داده شده است. (از قاموس الاعلام ترکی). نام شهر تونس است در افریقا. ابوالحسن بن رشیق گوید نام شهر تونس است در رمیتا. (از معجم البلدان). رجوع به تونس شود.

ترشیش.

[تَ] (اِخ) (زمین سنگلاخ) اول: در کتاب مقدس مذکور است که کشتیهای سلیمان و حیرام هر سه سال یک بار بمکانی که ترشیش نام داشت و در ساحل شرقی افریقا یا در بندر جنوبی آسیا واقع بوده می آمدند و از آنجا طلا و نقره و عاج و میمونها و طاوس ها را می آوردند. (اول پادشاهان 10:22 و دوم تواریخ 9:21). و چون سه سال برای رفتن و آمدن کشتیها لازم بود می توان گفت که احتمال میرود که ترشیش از زمین یهودا دور بوده و یا این که کشتیها بعد از رسیدن بدانجا، بجای دیگر رفته بعد از اتمام شغل به ترشیش می آمدند. و لفظ ترشیش نیز دلالت بر شهر و بندر معروف می نمود که در جنوب اسپانیا واقع بود، و هم اسم نهری است. خلاصه در وجه تسمیهء آن آراء مختلف است و ترجمهء هفتگانهء آن را فرطجنّه نامیده است... وقایعی که در کتاب مقدس دربارهء ترشیش مذکور است یکی این است که یونس پیغمبر بدانجا وارد می شد و بسیاری از اوقات باد شرقی به آن دریا وزیده کشتیهای ترشیشا را که دارای امتعهء نفیسه و گرانبها بود در امواج آبهای دریای روم در هم می شکست. (کتاب مزامیر 48:7، کتاب حزقیال 27:26) و ترشیش را معادن زیاد از قبیل نقره و آهن و حلبی و قلع بسیار بوده. (کتاب حزقیال 27:12). و نویسندگان قدیم در خصوص دولت و مکنت ترشیش گفتگوها بسیار نموده اند، چنانکه گویند در زمان سلطنت رومیان چهل هزار کس معدنچی داشته و بیست وپنجهزار درهم به رومانیان میدادند و چون از جغرافیای آن زمان اطلاعی نداریم نمی توانیم در میان این دو قول ذیل ربط دهیم زیرا در اول پادشاهان (22:48) می گوید یهوشافاط کشتیهای ترشیش را در بحر قلزم ساخت تا به اوفر روند، و در دوم تواریخ (2:36) می گوید که آن کشتیها ساخته شدند تا به ترشیش روند، و بهیچوجه ذکر اوفر را نمی نماید. (مقابل اول پادشاهان 9:28 و دوم تواریخ 9:21). لهذا تأویلات زیاد نموده اند بلکه در میان دو قول فوق ربط و علاقه دهند، منجمله می گویند کشتیهای ترشیش یعنی کشتیهای بزرگ... دوم: یعنی قلعه و او مردی از بن یامینیان بوده. (اول تواریخ 7:1). سوم: یکی از رؤسای هفتگانهء فارس و مادی. (کتاب استر 1:14) (از قاموس کتاب مقدس).

ترشیف.

[تَ] (ع مص) مکیدن آب و مانند آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مکیدن آب. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

ترشی فروش.

[تُ / تُ رُ فُ] (نف مرکب)فروشندهء ترشی.

ترشی فروشی.

[تُ / تُ رُ فُ] (حامص مرکب) عمل ترشی فروش. || کنایه از اخم کردن. || (اِ مرکب) دکان ترشی فروشی.

ترشیق.

[تَ] (ع مص) تیز نگریستن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی).

ترشیم.

[تَ] (ع مص) نبشتن و نگار کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). نوشتن. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

ترشینک.

[تُ / تُ رُ نَ] (اِ) رستنیی باشد بوستانی که به عربی حماض گویند و تخم آن را بذرالحماض خوانند. (برهان). حماض بستانی. (ناظم الاطباء). رجوع به ترشک و ترشه شود.

ترصاه.

[تِ] (اِخ)(1) (شادی) اول: یکی از شهرهای کنعانیان بود که یوشع متصرف شده به اَسباط بنی اسرائیل داد (صحیفهء یوشع 12:24) و تا پنجاه سال پایتخت مملکت شمالی ایشان بود. وقتی که عمری سامره را بنا نمود (اول پادشاهان 14:17 و 15:21 - 23 و 6:23) و در زمان سلطنت منحیم (772 ق.م.) نیز مذکور است. (دوم پادشاهان 15:16). ترصه در نهایت نیکویی و رونق بود. (غزلهای سلیمان 6:4). بعضی بر آنند که ترصه همان تلوزه می باشد و آن بر تلی که به شمال شرقی کوه عیبال دو میل مسافت دارد واقع است و درختان زیتون زیادی بر اطراف آن می باشد لیکن «کاندر» و «ولسون» بر ضد این رای هستند و گمان می برند که موقع آن نیز تیاسیر می باشد و آن به راهی که در میانهء نابلس یعنی شکیم و بیسان یعنی بیت شان می باشد واقع است و در اطراف شمالی این قریه مغاره و قبرهای چندی هست که گمان می برند قبر چهار پادشاه اول اسرائیل است. (اول پادشاهان 16:6). دوم: اسم دختر کهتر صلفحاد است. (سفر اعداد 26:33 و 27:1 و 36:11، صحیفهء یوشع 17:3) (از قاموس کتاب مقدس).
(1) - در قاموس کتاب مقدس «ترصه» آمده است.

ترصد.

[تَ رَصْ صُ] (ع مص) چشم داشتن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (غیاث اللغات) (آنندراج) (از اقرب الموارد). ترقب. (المنجد). چشم داشتن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

ترصدا.

[تَ صَ / صِ] (ص مرکب)ترنغمه. کسی که صدا و نغمهء سیراب داشته باشد. (آنندراج). خوش صدا. کسی که صدای دلنشین و گیرا داشته باشد. خوش لحن :
به ترنغمگی در چمن آبشار
نمی افتد از پایهء اعتبار
شده خطبه خوان بلبل ترصدا
گرفته بمنقار در کف عصا.
ملا طغرا (از آنندراج).

ترصع.

[تَ رَصْ صُ] (ع مص) نشاط و خوشدلی کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). نشاط کردن. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

ترصه.

[] (اِخ) ترصاه. رجوع به ترصاه شود.

ترصیص.

[تَ] (ع مص) استوار کردن بنا و منضم ساختن بعض آن ببعض دیگر. (از متن اللغة). استوار کردن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). استوار کردن چیزی به وجه کمال. (غیاث اللغات) (از آنندراج). ملصق و منضم ساختن بیکدیگر. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || نقاب تنگ دربستن زن، چنانکه جز چشم باز نتوان دید. (تاج المصادر بیهقی). روی بنده را نزدیک چشم نهادن زن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). تنگ بستن زن نقاب را، چنانکه جز دیدگان وی دیده نشود. (از متن اللغة). || به ارزیز بیندودن. (تاج المصادر بیهقی). به قلعی و ارزیز درگرفتن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). به ارزیز گرفتن چیزی را. (از متن اللغة) (غیاث اللغات) (اقرب الموارد) (از المنجد) (آنندراج). || الحاح مرد در پرسش. (از متن اللغة) (از المنجد).

ترصیع.

[تَ] (ع مص) جواهر درنشاندن. (دهار). درنشاندن جواهر در چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). جواهر نشاندن در چیزی. (غیاث اللغات) (آنندراج). جواهر در زر نشاندن. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || برشته درآوردن گوهر در گردن بند. (از اقرب الموارد) (از المنجد). گوهر به رشته کردن. (ترجمان البلاغهء رادویانی). || به ترتیب نیک درست درنشاندن چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بهم بافتن چیزی. (از اقرب الموارد) (از المنجد): رصع الطائر عشّه بالقضبان؛ نزدیک هم قرار داد و بهم بافت شاخه های لانه را. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || اندازه کردن و یافتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). اندازه کردن چیزی. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || شادمانی و خوشدلی کردن. || (اصطلاح بدیع) سخن را بخش بخش کردن هر کلمه ای بمقابل خود و وزن و رَویّ یکسان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). در سخن مقابلهء هر لفظ، لفظی دیگر آوردن که قافیه به آن تواند شد. و بعضی محققان چنین نوشته اند... و به اصطلاح، شاعر یا منشی در برابر هر کلمه، کلمه ای دیگر بیارد که متفق الوزن و موافق القوافی باشد... (از غیاث اللغات) (از آنندراج). مثال از نظم، شاعر گوید:
ای مصور ز تو کمال وفا
وی منور ز تو جمال صفا.
اهلی شیرازی:
گوهر او یافته درج شرف
اختر او یافته برج شرف.
در این شعر با وصف ترصیع، تجنیس هم یافته میشود، والا گوهر و اختر متجانس نیست. مثال نثر مرصع از اعجاز خسروی: امام معظم اعظم همام مکرم اکرم خیر ادریس عمل منیر برجیس محل حاکم والامقام حاتم دریاغلام شهاب الملة الظاهرة نصاب الدولة القاهرة مرجع الفحول و الاجلة منبع العقول و الادلة ... (از آنندراج). آن است که الفاظ در وزن مساوی و در عَجُزها متفق باشند مانند قول خدای تعالی: ان الینا ایابهم. ثم ان الینا حسابهم(1). (از تعریفات جرجانی)... آن است که دبیر و شاعر اندر نظم و نثر بخشهای سخن خانه خانه آرند چنانکه هر کلمه برابر بوده و متفق بوزن و حرفی از اول وی هم همچون آخر بوده. همچنانکه ابوطیب مصعبی گفت (هَزَج):
شکّرشکنست یا سخنگوی منست
عنبرذقنست یا سمنبوی منست.
اندر این بیت هر دو کلمه برابر افتادند و یکسان به وزن چون شکر با عنبر و شکن با ذقن و سخن با سمن و گوی با بوی. و چون اقسام سخن بدین مثال بود که یاد کردم آن را ترصیع خوانند، و این قسم را اندر بلاغت درجه ای بلند است و منزلتی شریف، زیرا که بدام هر خاطری اندرنیاید و دست هر خردی به وی نرسد. مثال دیگر عنصری گوید (مُجْتَثّ):
گره گذاشته از قیر بر صحیفهء سیم
زره نگاشته از مشک بر گل بادام.
رودکی گوید (رَمَل):
کس فرستاد به سرّ اندر عیار مرا
که مکن یاد به شعر اندر بسیار مرا.
عبدالجبار زینبی گفت (رمل):
روز بزمت نامدارا فاخته انبازِ باز
روز رزمت کامکارا شیر شاگرد شبان.
عنصری گوید (متقارِب):
بدیدارْ ماهی بکردارْ شاهی
بفرهنگْ پیری بدولتْ جوانی
بفرمانْ قضایی بمیدانْ بلایی
بنعمتْ زمینی بقدرْ آسمانی.
بیتی سراسر مرصع بر سبیل دعای پایان قصیده، قمری جرجانی گوید (هزج):
علو تختت کفوّ بختت فریّ کارت پریّ یارت
کژینِ (؟) مشکین گزینِ مسکن قرینِ خوبان معینِ یزدان.
عنصری گوید (هزج):
بایسته یمین دول آن قاعدهء ملک
شایسته امین ملل آن خسرو دنیا.
منجیک گفت (قریب):
نگذاشت چو تو هیچ رزم رستم
ناراست چو تو هیچ بزم دارا.
هم منجیک گوید (مجتث):
بروی شمع فروزی مرا بگرد سرای
بموی عنبر سوزی ز فرق تا بقدم.
(از ترجمان البلاغهء رادویانی).
رجوع به المعجم فی معاییر اشعار العجم چ دانشگاه ص250 و کشاف اصطلاحات الفنون و تعریفات جرجانی و مرآة الخیال ص115 و نفایس الفنون ص46 و اساس الاقتباس ص597 و حدایق السحر چ اقبال صص 3 - 5 و ترصیع مع التجنیس و مرصع شود.
(1) - قرآن 88 / 25 و 26.

ترصیع مع التجنیس.

[تَ عِ مَ عَتْ تَ](ع اِ مرکب) آن است که کلام مرصع و متجانس باشد، مثال از سعید اشرف:
عالم از من شد تو تا از من شدی
عالم از من شد تو تا از من شدی.
یکی از قدما هم دارد:
چون از او گشتی همه چیز از تو گشت
چون از او گشتی همه چیز از تو گشت.
ملا عبدالمحسن کاشی:
با من بودی منت نمی دانستم
با من بودی منت نمی دانستم.
... نورالعین واقف:
از سر ما چرا نمی گذری
از سر ما چرا نمی گذری؟
(از مطلع السعدین از آنندراج).
و ترصیع مع التجنیس، مثاله (شعر):
من نیازارم ار تو آزاری
من نیاز آرم ار تو ناز آری.
هکذا فی مجمع الصنایع مثاله ایضاً (شعر):
چون ازو گشتی همه چیز از تو گشت
چون ازو گشتی همه چیز از تو گشت.
(از کشاف اصطلاحات الفنون).
وطواط آرد: هرچند صنعت ترصیع بزرگست چون با او عملی دیگر مثل تجنیس و غیر آن یار شود بلندتر گردد، مثالش تازی:
قد وطئت الدهماء اعقابهم
و خشیت الاعداء اعقابهم.
دیگر: الکوس فی الراحات و النفوس فی الراحات. پارسی: یار سرگشته و کار برگشته.
شعر تازی، مؤملی کاتب گوید:
لم نزل نحن فی سداد ثغور
اصطلام الابطال من وسط لام
واقتحام الاهوال من وقت حام
واقتسام الاموال من وقت سام.
مراست:
جلالک یا خیر الملوک مساعیاً
علی منبر المجد المؤثّل خاطب
فللخُطة النکراء سیبک دافع
و للخِطة العذراء سیفک خاطب.
و متکلّفان گفته اند:
بیمارم و کار زار و تو درمانی
بیم آرم و کارزار و تو درمانی.
گویم که بر آتشم همی گردانی
گویم که بر آتشم همی گردانی.
دیگر:
فغان من همه زآن زلف و غمزگان که همی
بدین زره ببری و بدان زره ببری.
(حدایق السحر چ اقبال ص5).
و رجوع به ترجمان البلاغهء رادویانی چ احمد آتش ص10 شود.

ترصیف.

[تَ] (ع مص) مبالغهء رصف. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). بخوبی بهم ملصق کردن سنگها را در سنگفرش. (ناظم الاطباء). || (اصطلاح علم خط) آن است که نسبت هر حرفی را با حرف دیگر در وضع رعایت کنند. (نفایس الفنون). || بستن پی نازک به اطراف سر تیر. (ناظم الاطباء). رجوع به رصف شود.

ترصین.

[تَ] (ع مص) چیره شدن به شناخت چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (از المنجد): رصن لی هذا النجر؛ ای حققه. (اقرب الموارد) (المنجد).

ترضب.

[تَ رَضْ ضُ] (ع مص) مکیدن آب دهن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

ترضح.

[تَ رَضْ ضُ] (ع مص) کوفته شدن. (تاج المصادر بیهقی). ریزه ریزه شدن سفال خرما و جز آن. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). تکسر. (اقرب الموارد) (المنجد).

ترضخ.

[تَ رَضْ ضُ] (ع مص) شکسته شدن سنگ ریزه. (از المنجد). || ریزه ریزه کردن نان و خوردن آن. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || شنیدن خبری که باور ندارند آن را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

ترضرض.

[تَ رَ رُ] (ع مص) شکسته و ریزه شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). شکسته شدن سنگ. (از اقرب الموارد) (از المنجد): الحجارة ترضرض علی وجه الارض؛ ای تتکسر. (منتهی الارب). || جنبیدن بی درنگ کردن. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

ترضض.

[تَ رَضْ ضُ] (ع مص) کوفتن و شکستن چیزی. (از اقرب الموارد). رجوع به ترضیض شود.

ترضی.

[تَ رَضْ ضی] (ع مص) خشنودی کردن پس از جهد. (تاج المصادر بیهقی). خشنود شدن. (زوزنی). خشنود کردن. (آنندراج). خواستن خشنودی کسی را و خشنود کردن. (منتهی الارب) ( ناظم الاطباء). خواستن رضای کسی را. (از المنجد) ( از اقرب الموارد). و در اساس: «ترضَّیته بمال»؛ اذا طلبت رضاه بجهد منک. (اقرب الموارد).

ترضیض.

[تَ] (ع مص) نیک خورد کردن. (آنندراج) (از اقرب الموارد). شکستن به قطعات بزرگ. (ناظم الاطباء).

ترضیه.

[تَ یَ / یِ] (از ع، مص) خشنود کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (منتهی الارب) (مجمل اللغه) (از اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء). خشنودی و طلب رضا و خشنودی و معذرت. (از ناظم الاطباء).
- ترضیهء خاطر؛ خشنودی خاطر. (ناظم الاطباء).

ترضیه خواستن.

[تَ یَ / یِ خوا / خا تَ] (مص مرکب) طلب رضا و خشنودی کردن و معذرت خواستن. (ناظم الاطباء).

ترطب.

[تَ رَطْ طُ] (ع مص) بسیار مرطوب و نمدار شدن. (ناظم الاطباء). تر شدن، و منه: ترطب لسانی بذکرک. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

ترطم.

[تَ رَطْ طُ] (ع مص) بازداشتن پلیدی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). بازداشتن سَلْح را. (از اقرب الموارد) (المنجد).

ترطیب.

[تَ] (ع مص) تر کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). تر کردن جامه را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تر کردن و تری در مزاج آوردن. (غیاث اللغات) (از آنندراج). و من المجاز: و ما رطب لسانی بذکرک الا ما بللتنی به من برک. (اقرب الموارد). || رُطَب دادن. (تاج المصادر بیهقی). رطب خورانیدن قوم را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || رطب گردیدن بُسر. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

ترطیل.

[تَ] (ع مص) چرب کردن موی را به روغن. (تاج المصادر بیهقی). نرم گردانیدن مو به روغن و شکستن و فروهشتن و گذاشتن آن. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). نرم کردن موی به روغن و گذاشتن و شانه زدن و فروهشتن آن. (از المنجد). نرم گردانیدن موی به روغن و شکستن و شانه زدن آن. (از اقرب الموارد): ما به الا تعدید الثوب و ترطیل الشَّعر. (اقرب الموارد). || وزن کردن به رطل. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

ترع.

[تَ] (ع مص) بازگردانیدن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

ترع.

[تَ رَ] (ع مص) انداختن خود را در کارهای بزرگ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || پر شدن. (تاج المصادر بیهقی). پر شدن خنور. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). پر شدن ظرف. (از اقرب الموارد). پر شدن کوزه یا حوض. (از المنجد). || شتافتن به بدی و غضب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). شتافتن به شر. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

ترع.

[تَ رَ] (ع ص) حوض ترع، کوز ترع؛ حوض پرآب. کوزهء پرآب. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

ترع.

[تَ رِ] (ع ص) شتابنده به بدی و خشم. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || پر و مملو. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). نعت است از مصدر تَرَع. (از منتهی الارب).

ترع.

[تُ رِ] (ع اِ) جِ تُرْعة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بمعنی سبزه زار (از شرح نصاب)، و در کنزاللغات نوشته که ترع بوستانها و درجه ها، و این جمع ترعه است که بالضم باشد. (غیاث اللغات) (آنندراج). رجوع به تُرْعة شود.

ترعاب.

[تَ] (ع مص) ترعیب. ترسانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). و رجوع به ترعیب شود.

ترعابة.

[تِ بَ] (ع ص) بسیار ترسنده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). هو فی السلم تلعابة و فی الحرب ترعابة. (اقرب الموارد).

ترعات.

[تُ رَ] (ع اِ) جِ تُرْعة. (ناظم الاطباء).

ترعایة.

[تِ / تُ یَ] (ع ص) تَرْعیّة(1). (منتهی الارب) (اقرب الموارد). مرد نیکو چراننده و نیکو سیاست کنندهء شتران، و آن که شتربانی پیشهء او و پیشهء پدران او باشد. (ناظم الاطباء). رجوع به ترعیة شود.
(1) - در منتهی الارب به تثلیث تاء و در اقرب الموارد بفتح تاء و جواز تخفیف یاء ضبط شده است.

ترعب.

[تَ عَ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب). نام محلی است. (مراصد الاطلاع) (معجم البلدان).

ترعبل.

[تَ رَ بُ] (ع مص) پاره گردیدن جامه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || کهنه شدن. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

ترعث.

[تَ رَعْ عُ] (ع مص) گوشوار درکردن. (تاج المصادر بیهقی). گوشوار در گوش کردن. (زوزنی) (آنندراج). باگوشواره شدن زن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از المنجد). تقرط. (اقرب الموارد).

ترعد.

[تَ رَعْ عُ] (ع مص) جنبیدن و لرزیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ترجرج. (المنجد) (اقرب الموارد): ترعدت الاَلیة؛ اذا ترجرجت. (منتهی الارب).

ترعرع.

[تَ رَ رُ] (ع مص) بربالیدن کودک. (زوزنی) (دهار). بالیدن کودک و نشو و نما گرفتن. (غیاث اللغات) (آنندراج). جنبیدن و بربالیدن کودک. (منتهی الارب). جوان شدن کودک. (از اقرب الموارد). بالیدن و جوان شدن کودک. (از المنجد). یقال: اذا ترعرع الولد، تزعزع الولد. (اقرب الموارد) : و حال کودک که از سالهای کودکی بسالهای ترعرع و جوانی رسد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). گفت عمر من در سن ترعرع به مراهقی نزدیک بود. (ترجمهء محاسن اصفهان ص94). || جنبیدن و حرکت یافتن دندان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تقلقل و تحرک دندان. (از اقرب الموارد) (از المنجد): ترعرت السن و تزعزت السن بمعنی واحد. (نشوء اللغة). || گویند ترعرع السراب، بنابر همانند کردن آن به آب. (از اقرب الموارد).

ترعظ.

[تَ رَعْ عُ] (ع مص) برابر کردن خواستن بار شتر تا تیز روَد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

ترع عوز.

[تَ عُ عو] (اِخ) نام قریه ای بزرگ نزدیک حران. (ابن الندیم). دهی است به حران. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). یاقوت آرد: قریهء مشهوری است به حران، از بنای صابیان است که آن را بدانجا هیکلی بود و صابیان هیکل ها را بنام ستارگان می ساختند و هیکلی که در این قریه بود بنام زهره بود و معنی ترع عوز به لغت صابیان باب الزهره است و مردم حران در عصر ما این قریه را ترعوز می نامند و نوعی خیار را بدان نسبت دهند که در آنجا کاشته می شود و از آب باران سیراب می گردد. (از معجم البلدان).

ترعوزی.

[تَ] (ص نسبی) منسوب است به ترع عوز. (منتهی الارب) رجوع به همین کلمه شود.

ترعة.

[تُ عَ] (ع اِ) به سریانی بمعنی در. (از المعرب جوالیقی). از الفاظ دخیل است. (نشوء اللغة ص 91). در. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). باب. (ناظم الاطباء): فتح ترعة الدار؛ ای بابها. (اقرب الموارد) (از المنجد). قال رسول الله (ص) : بین بیتی و منبری روضة من ریاض الجنة و منبری علی ترعة من ترع الجنة، قیل له (ص) و ما الترعة، قال الباب. ج، تُرَع. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به نشوء اللغه ص123 شود. || روی.(1) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). صورت. (ناظم الاطباء). || آبشخور. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) . || راه گذر آب سوی نشیب. (دهار). دهانهء حوض و استخر و دهانهء جوی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). گشادن گاه آب به حوض یا زمین یا جدول از نهر. (از اقرب الموارد). مسیل آب بباغ. (از المنجد). || نهر عمیق و مصنوعی که بین دو نهر یا بین دو دریا یا بین دو آب قرار داده باشند. (از المنجد) (از فرهنگ نظام). نهر عمیق و نسبةً وسیعی که میان دو دریا و یا میان دو رود قرار دهند تا کشتی های کوچک و بزرگ از آن بگذرند، مانند ترعهء سوئز بین بحرالروم و دریای احمر و یا ترعهء شاهی که معروفترین ترعه هایی بود که میان دجله و فرات احداث کرده بودند. رجوع به ترعه و کانال شود. || پایه های منبر. (منتهی الارب) (آنندراج). پایهء منبر. (ناظم الاطباء). پلکان منبر. (از تاج العروس). || پایهء نردبان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || مرغزار در زمین بلند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).
(1) - در این معنی مؤلف منتهی الارب را خطایی دست داده است و مؤلف آنندراج و ناظم الاطباء هم نادانسته آن خطا را نقل کرده اند. مؤلف تاج العروس در شرح این کلمه (الوجه) آرد: شارح آن را از معانی ترعة گرفته است و آن خطاست و این مأخوذ از قول ابوعبید است در تفسیر راوی حدیث که گوید «و هو الوجه عندنا» و معنی آن توضیح تفسیر راوی است ولی مصنف پنداشته است که آن از معانی وجه است.

ترعة.

[تُ عَ] (اِخ) دهی است بشام. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). نصر گوید: موضعی است به شام، بعضی روات بدان منسوبند. (معجم البلدان).

ترعة.

[تُ عَ] (اِخ) دهی است به صعید اعلی که صبر از آنجا آرند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ترعة عامر. (معجم البلدان). رجوع به ترعهء عامر شود.

ترعهء آتس.

[تُ عَ / عِ یِ تُ] (اِخ)ترعه ای است که در حدود سال 481 ق.م. بوسیلهء خشایارشا بین دریای مغرب و بحر احمر در دامنهء کوه آتس حفر گردید و این عمل یکی از تدارکات لشکرکشی بزرگ خشایارشا بشمار آمد. و رجوع به تاریخ ایران باستان ج 1 ص714 و 715 شود.

ترعهء سوئز.

[تُ عَ / عِ یِ ءِ] (اِخ)قناة السویس. (المنجد). ترعه ای که بحر احمر را به دریای متوسط متصل میکند و طول آن 168هزار گز است و به سال 1869 م. از بورسعید (پورت سعید) تا بندر سوئز حفر گردید. (از المنجد). ترعهء سوئز بوسیلهء «فردینان دو لسپس»(1) سیاستمدار معروف فرانسوی پایه گذار حفر ترعهء پاناما احداث شد. این ترعه فاصلهء بین لندن تا بندر بمبئی را چهل درصد کوتاه کرده در سال 1875 انگلستان توانست با خرید مقداری از سهام این ترعه، خود را در اداره و نظارت ترعهء سوئز سهیم سازد. پس از جنگ دوم جهانی و کشمکش های طولانی در سال 1945 دولت بریتانیا ناگزیر گردید که نیروی نظامی خود را از ترعهء سوئز خارج نماید. با آنکه قرارداد بهره برداری از این ترعه تا سال 1968 معتبر بود، پس از روی کار آمدن سرهنگ عبدالناصر و بدست گرفتن تمام قدرت در مصر (1954)، در 1956 ملی شدن ترعهء سوئز را اعلام و از کمپانی ترعهء سوئز خلع ید کرد و ادارهء ترعه را دولت مصر در دست گرفت. باآنکه دولتهای فرانسه و انگلیس برای حفظ منافع خود و جلوگیری از ملی شدن این ترعه مداخلهء نظامی کردند و مدتی هم بین نیروهای مصر و انگلیس و فرانسه تصادفات شدیدی روی داد، بر اثر دخالت مجدّانهء دولت امریکا و مخصوصاً سازمان ملل متحد قوای فرانسه و انگلیس خاک مصر را ترک گفتند و در سال 1958 بین دولت مصر (جمهوری متحد عرب) و کمپانی سابق ترعهء سوئز موافقت نامه ای امضا شد که بر طبق آن قرار شد که دولت مصر مبلغ 23میلیون لیره بمدت پنج سال از بابت جبران خسارت به سهامداران ترعهء سوئز بپردازد.
(1) - Ferdinand de Lesseps.

ترعهء عامر.

[تُ عَ / عِ یِ مِ] (اِخ) ترعةُ عامر. جایی است در صعید بالا، بر کنار نیل. در آنجا یک قسم ماهی کوچکی که آن را صرایری نامند بحد فراوان یافت می شود و این ماهی خار (تیغ) زیادی در داخل ندارد. (از معجم البلدان). رجوع به ترعة شود.

ترعی.

[تَ رَعْ عی] (ع مص) چریدن ستور. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). ترعت الماشیة و ارتعت ترعیاً و ارتعاء. (از اقرب الموارد).

ترعی.

[تِ عی ی] (ع ص) مرد نیکو چراننده و نیکو سیاست کنندهء شتران. یا آن که شتربانی پیشهء او و پیشهء پدران اوست. (منتهی الارب). رجل ترعایة. (ناظم الاطباء). تِرعْایة. تراعیة [ تِ / تُ یَ ] . نیکو چرانندهء شتر. (از اقرب الموارد). و رجوع به ترعایة و ترعیة شود.

ترعیب.

[تَ] (ع مص) ترسانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (از المنجد): رعبته ترعیباً فرعب رعباً. یعنی ترسانیدم او را پس ترسید. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || بریدن کوهان و جز آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || راست و نیکو کردن جای پیکان نشاندن تیر را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || بانگ بلند کردن کبوتر. (از اقرب الموارد): عندی حمام له تطریب و الترعیب؛ ای هدیر شدید. (اقرب الموارد). || پر کردن ظرف. (از المنجد).

ترعیب.

[تِ] (ع اِ) جِ ترعیبة.(1) (تاج العروس) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). و رجوع به ترعیبة شود.
(1) - در اقرب الموارد و المنجد «تراعب» جمع ترعیبة آمده است.

ترعیبة.

[تِ بَ](1) (ع اِ) پاره ای از کوهان. (از تاج العروس) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). ج، تِرعیب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ج، تراعیب. (اقرب الموارد) (المنجد). و رجوع به تِرعیب شود.
(1) - در المنجد تَرعیبة آمده است.

ترعید.

[تَ] (ع مص) در اصطلاح قاریان، مرتعش کردن صدا هنگام تلاوت قرآن کریم. صاحب کشاف اصطلاحات الفنون آرد: نزد پاره ای از متأخران قاریان آن است که قاری در حین تلاوت کلام الله آواز خود را بنحوی از حنجرهء خود بیرون آورد که گویی از فرط سرما یا شدت درد صدای او مرتعش میباشد و این صفت در موقع تلاوت کلام الله زشت و منهی عنها است، کذا فی الاتقان. (از کشاف اصطلاحات الفنون).

ترعیش.

[تَ] (ع مص) لرزانیدن. (زوزنی).
|| لرزیدن. (آنندراج). ارعاد. (ذیل اقرب الموارد).

ترعیظ.

[تَ] (ع مص) سست گردانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || برانگیختن و شتابانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). شتابانیدن. (از اقرب الموارد) (از المنجد). از اضداد است. (ناظم الاطباء) (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || جنبانیدن میخ تا برکنند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || جنبانیدن انگشتان تا درد آن معلوم شود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). حرکت دادن انگشتان تا ببینند آیا باکی دارد یا نه. (از اقرب الموارد).

ترعیف.

[تَ] (ع مص) خون انداختن. به رعاف آوردن.(1) (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
(1) - این کلمه بدین معنی در تاج العروس، لسان العرب، اقرب الموارد و منتهی الارب دیده نشد لکن مولف آن را با علامت «م» که اختصار مسلم است ضبط کرده است.

ترعیم.

[تَ] (ع مص) آب از بینی گوسپند پاک کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

ترعیة.

[تَ / تُ / تِ عی یَ] (ع ص) تِرعیّ. رجوع به تِرْعیّ شود.

ترغ.

[تَ رَ] (اِ صوت) مخفف تراغ. آوازی که از شکستن یا افتادن چیز سخت یا بهم خوردن دو چیز سخت یا مانند آنها پیدا شود... وقتی که صدا مکرر باشد ترغ ترغ یا ترغ و تروغ می گویند و لفظ تروغ بدون ترغ استعمال نمیشود... این لفظ را با قاف (ترق) هم می نویسند که حرف عربی است لیکن صحیح همان با غین است. (فرهنگ نظام).

ترغ.

[تُ رُ] (اِ) اسبی باشد سرخ رنگ که آن را کهر خوانند. (برهان) (انجمن آرا). برهان چنین نوشته و در فرهنگها نیافتم. (انجمن آرا). اسب کمیت. (آنندراج). اسب کهر که سرخ رنگ است. (ناظم الاطباء).

ترغازه.

[تَ زَ / زِ] (ص) غالب و سرکش. (فرهنگ جهانگیری) (از ناظم الاطباء). غالب و صاحب حکم و سرکش. (برهان) :
همی کوشم به خاموشی ولیکن زین شکرنوشی
شدم همخوی آن غمزه که آن غمزه ست غمازه
بهل می را به میخواران بهل بت را به بت خواهان
که این را جملگی نقش است و آن را جمله آوازه
که کنزاً کنت مخفیاً فأحببت بأن اعرف
برای جان مشتاقان برغم نفس ترغازه.
مولوی (از آنندراج).
|| کسی که حکمها از روی غلبه و سرکشی کند. (فرهنگ جهانگیری) (از برهان) (از فرهنگ رشیدی) (از انجمن آرا) (از آنندراج). || (اِ) حکمی که از روی تغلب و تسلط و سرکشی شود. (ناظم الاطباء). || سرکشی کردن را نیز گویند. (برهان) (از ناظم الاطباء).

ترغاق.

[تَ / تُ] (اِ) پاس داشتن و خبردار بودن. (برهان). پاسبانی و نگهبانی. (غیاث اللغات) (آنندراج). پاس داری در شب برای رفع دشمن یا دزد. (ناظم الاطباء).
صاحب سنگلاخ در ذیل تورغاق آرد: بدو معنی آمده اول پاسبان و نگهبان و کشیکچی را گویند و بمعنی پاسبانی و حراست هم باشد چنانکه شاعر بفارسی گفته:
بر درگه میمون تو در نوبت تورغاق(1)
میران و مهان بر عدد ریگ برآری.؟
|| دویم نام طایفه ایست از اوزبک، و مؤلف فرهنگ جهانگیری و صاحب برهان قاطع این لفظ را به فتح تا نیز بر وزن چخماق خوانده و فارسی تصور کرده و به این معنی نوشته اند. (سنگلاخ ص172). و رجوع به ترغاک شود.
(1) - مرحوم دهخدا این بیت را از لغت نامهء یوسف ضیاءالدین نقل کرده و شاعر آن را مظهر شیرازی و کلمهء تورغاق را «ترغاق» ضبط کرده اند.

ترغاک.

[تُ] (اِ) پاسبان و پاسداری شب. (غیاث اللغات) (آنندراج). این لفظ ترکی است. (غیاث اللغات). پاسی که در شب دارند تا دزد دست نیابد. مظهر گوید... و ترغاق نیز آمده لیکن این لغت فارسی است پس قاف از استعمال متأخرتر است چه قاف در اصل فرس نیامده. (فرهنگ رشیدی). رجوع به ترغاق شود.

ترغامیشی.

[تُ] (ترکی، اِ) تورغامیشی. اخراج و دور کردن باشد. چنانکه در جلد خامس تاریخ وصاف مذکور است اگر یسور سیورغامیشی کند و اندیشهای دور از خاطرش تورغامیشی. (سنگلاخ ص 172) :بر این موجب معین فرموده ترغامیشی کردند والسلام. (تاریخ غازانی ص140).

ترغان.

[تُ] (اِ) دلیل و رهبر و آنکه راه را هویدا می کند. (ناظم الاطباء). رهبر که بعربی دلیل باشد. (لسان العجم شعوری ج 1 ورق 307 ب). || باج و خراج. (ناظم الاطباء). باج. (لسان العجم ایضاً).

ترغای.

[تُ / تَ] (ترکی، اِ) ترکی است. صاحب سنگلاخ در ذیل «تورغای» آرد: پرنده ای از گنجشک بزرگتر که آن را به فارسی شانه بسر و بعربی هدهد گویند... (سنگلاخ ص172). و رجوع به تُرغی شود.

ترغای.

[تُ / تَ] (اِخ) (امیر...) ابن امیر برکل. از سرداران مغول و پدر امیر تیمور گورکان بود. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 2 ص393 شود. صاحب سنگلاخ در ذیل «تورغای» آرد:... و نیز نام پدر امیر تیمور گورکانست، و بفتح راء هم مستعملست... (سنگلاخ ص172).

ترغچی.

[تَ رَ] (ترکی، ص مرکب، اِ مرکب) به ترکی، کشاورز. (مؤید الفضلاء). کشاورز. (آنندراج).

ترغده.

[تَ رَ / تَ غَ دَ / دِ] (ص)گرفته شده و ترنجیده. (برهان). کوفته شده و ترنجیده. (انجمن آرا) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || هر عضوی و بندی و مفصلی که بسبب دردمندی و آزار آن حرکت نتوان کرد، گویند «ترغده شده است». (برهان) (از فرهنگ جهانگیری) (از شرفنامهء منیری) (از فرهنگ رشیدی) (از انجمن آرا) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) :
ز بس کوب از زمانه یافت دشمنْت
همه اعضای او گشته ترغده.
منجیک (از فرهنگ جهانگیری).
|| افادهء معنی ترکیده میکند. (انجمن آرا) (آنندراج).

ترغده شدن.

[تَ رَ / تَ غَ دَ / دِ شُ دَ](مص مرکب) رجوع به ترغده شود.

ترغش.

[تَ غِ] (اِ) نوعی از زردآلو و قیسی باشد. (برهان) (ناظم الاطباء) (انجمن آرا) (آنندراج) (از فرهنگ رشیدی). و قیسی باشد به دهی از نواحی مشهد. (انجمن آرا) (آنندراج). || قسمی از خرمای خشک. (ناظم الاطباء).

ترغل.

[تُ غُ] (ع اِ) دُرْغُل. ترغله. قُمری. (دزی ج 1 ص145). || کبوتر وحشی. (دزی ایضاً). و رجوع به تِرْغَلّة شود.

ترغلو.

[تِ] (اِخ)(1) تِرگلو. کوهی است در سلسله جبال جولیانهء(2) آلپ که در ایالت لایباخ(3) اتریش(4) قرار دارد و 3398 گز بلندی آن است. (از قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Terglou.
(2) - Les Juliennes.
(3) - Laybach. (4) - شهری است در یوگسلاوی.

ترغلة.

[تِ غَلْ لَ] (ع اِ) کبوتر دشتی. (از المنجد).

ترغم.

[تَ رَغْ غُ] (ع مص) خشم گرفتن. (زوزنی) (آنندراج). خشم کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تغضب بر کسی. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || ترغم کسی دیگری را؛ انجام دادن کاری نسبت به وی که از آن اکراه داشته باشد. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

ترغند.

[تَ غَ] (ص) عضو یا مفصل که بر اثر غلبهء بلغم یا رطوبت از حرکت بازماند، و بعربی فلج گویند و نتیجهء یک علت مزمن است. (از لسان العجم شعوری ورق 274 ب). فالج و مفصل عاری از حرکت. (ناظم الاطباء). و رجوع به ترغده شود.

ترغو.

[تَ] (مغولی، اِ) نوعی از بافتهء ابریشمی سرخ رنگ باشد. (برهان) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). صاحب سنگلاخ در ذیل تورغو آرد: حریر نفیس و بافتهء ابریشمی را گویند... و مجازاً قماش را نامند که بر سر احکام و ارقام چسبانند... مؤلف برهان قاطع ترغو به فتح تا خوانده و فارسی تصور کرده و بمعنی حریر نازک نوشته. (سنگلاخ ص179) : از قماشات قلب مثل کمخا و صوف و کتان و ترغو و قیفک، امید ثبات و توقع دوام مدارید. (البسهء نظام قاری).
گه حصیری گشاد و صندل باف
گاه ترغو و قیف و لاکمخا.نظام قاری.
چو ترغو و چون قیفک و تافته
از آنان که قلبند و وربافته.نظام قاری.

ترغو.

[تُ] (مغولی، اِ) طعام و شراب. (ناظم الاطباء). کلمهء مغولی، بمعنی نزل. (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : که بوقت توجه به جانب مشتاة و مراجعت گذر بر آن باشد تا بدان موضع از شهر نزل آرند که آنرا ترغو گویند، و آن موضع را ترغوبالیغ نام نهاده اند. (جهانگشای جوینی ج 1 ص170). چون چنگیزخان برسید بخدمت استقبال قیام نمودند و درخور ترغو و نزل پیش بردند. (جهانگشای جوینی). پیش آمدند و اظهار ایلی و بندگی کردند و انواع ترغو و پیش کش پیش کشیدند. (جهانگشای جوینی). عزیمت شکار فرمود. خانهء صاحب یلواج بر ممر او افتاد ترغویی پیش آوردند. (جهانگشای جوینی). به دامغان نزول فرمود هیچ آفریده ای پیش نیامدند و ساوری و علوفه و ترغو ترتیب نکرده بودند، غازان خان غضب فرمود. (تاریخ غازان ص 30). بامداد بایدو، پسر خود قپچاق را با جماعتی امرا به بندگی حضرت فرستاد با آش و ترغو. (تاریخ غازان ص71). در این چند سال هرگز دانگی زر و یک تغار و خرواری کاه و گوسفندی و یک من شراب و مرغی بزوائد و نماری و یام و ساوری و ترغو و علفه و علوفه و غیره بر هیچ ولایت حوالت نرفته و نستده اند. (تاریخ غازان ص255). خواتین امیر ارغون و خواجه عزالدین طاهر آنجا ترغو داشتند. (ذیل جامع التواریخ رشیدی). سنداغو ترغو بخورد و او را پیش خود راه نداد. (ذیل جامع التواریخ رشیدی). || آذوقه و ذخیره. (ناظم الاطباء).

ترغوبالیغ.

[تُ] (اِخ) (دیه نزل) قصبه ای است به دوفرسنگی قراقورم. (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : دیگر به دوفرسنگی قراقوم بر جانب مشرق بر گوشهء پشته ای کوشکی ساخته اند که بوقت توجه به جانب مشتاة و مراجعت گذر بر آن باشد... و آن موضع را ترغوبالیغ نام نهاده اند. (جهانگشای جوینی ج 1 ص170). و رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 3 ص53 شود.

ترغود.

[تْرَ / تِ رَ] (اِخ)(1) یکی از سرکردگان عثمانی که طرابلس را در 959 ه . ق. تسخیر کرد. (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
(1) - Tragute.

ترغویشته.

[ ] (اِخ) قضایی است در ترکیه که از شمال به «یکی بازار» (ینی بازار = بازار نو)، از مغرب به برانه و از جنوب غربی به ایپک و از مشرق به مترویجه محدود است. این قضا شامل 62 قریه است. چراگاههای بسیار دارد. سکنهء آن 25000 تن است. (از قاموس الاعلام ترکی ج 3).

ترغویشته.

[ ] (اِخ) قصبه ای کوچک است در سنجاغ ایپک از ولایت قوصوه. سکنهء آن 300 تن است. (از قاموس الاعلام ترکی ج 3).

ترغه.

[تُ غَ / غِ] (اِ) پرنده ایست از گنجشک بزرگتر و مثل بلبل آواز میخواند. (فرهنگ نظام). رجوع به ترقه شود.

ترغه.

[تَ رَغْ غَ / غِ] (اِ) آتشبازی کوچک است که از زدن بر زمین یا آتش دادن فتیلهء آن منفجر شده صدا می کند. وجه تسمیهء صدای ترغ آن است. پس باید با غین نوشته شود نه قاف که اکنون معمول است. (فرهنگ نظام). و رجوع به ترغ و ترقه شود.

ترغه شدن.

[تَ رَغْ غَ / غِ شُ دَ] (مص مرکب) ناگهان به غضب آمدن. (فرهنگ نظام). و رجوع به ترقه شود.

ترغی.

[تُ] (ترکی، اِ) بترکی، گنجشک. (مؤید الفضلا). گنجشک. (آنندراج). رجوع به ترغای شود.

ترغیب.

[تَ] (ع مص) راغب گردانیدن و رغبت نمودن. (تاج المصادر بیهقی). رغبت نمودن. (زوزنی). خواهانی نمودن. (دهار). راغب کردن کسی را و خواهان گردانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). در رغبت و خواهش انداختن کسی را. (آنندراج). برانگیختگی و تحریض و تحریک و اغوا. (ناظم الاطباء). || اعطای چیزی به کسی که خواهان آن است. (از المنجد).

ترغیب کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)برآغالانیدن. (ناظم الاطباء).

ترغیف.

[تَ] (ع مص) کماج ساختن. (ناظم الاطباء).

ترغیم.

[تَ] (ع مص) گفتن کسی را رغماً رغماً. (منتهی الارب) (آنندراج). خوار ساختن و گفتن کسی را رغماً رغماً. (از اقرب الموارد) (از المنجد). اذلال و خواری. (ناظم الاطباء). حدیث: سجدتَیّ السهو کانتا ترغیماً للشیطان؛ ای اغاظة له و اذلالاً. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || ترغیم انف کسی؛ چسباندن آنرا به رغام. || خوار ساختن کسی. || خاضع شدن. (از المنجد).

ترغینان.

[تُ] (اِخ) دهی از دهستان جوخواه بخش طبس است که در شهرستان فردوس و 17هزارگزی شمال باختری طبس، بر سر راه شوسهء عمومی طبس به یزد قرار دارد. جلگه ای گرمسیر است و 159 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آن غله و خرما و گاورس و پنبه است و راه ماشین رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

ترغیة.

[تَ یَ] (ع مص) کفک برآوردن شیر. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد): رغی اللبن ترغیة، و یقال: امست ابلهم ترغی و تنشف؛ ای بها نشافة و رغوة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || بخشم آوردن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

ترف.

[تَ] (اِ) کشک سیاه باشد، و آن را بترکی قراقروت نامند. (فرهنگ جهانگیری). کشک سیاه را گویند، و آن را بعربی مصل و بترکی قراقروت خوانند. (برهان). همان کشک سیاه که از دوغ ترش حاصل کنند و بعربی مصل و بترکی قراقروت خوانند. (انجمن آرا) (آنندراج). نوعی از ترشی که از دوغ جوشانیده و خشک کرده راست کنند تا هنگام حاجت حل کرده پزند. (شرفنامهء منیری). مادهء ترشی که از شیر می گیرند و سیاه و سفید می باشد و سفید آن سبک و متخلخل و مخصوص بکرمان و در آنجا به ترف کرمانی و یا ترف گل سرخی معروف است. (ناظم الاطباء). و این غیر رخبین است، چه السامی فی الاسامی رخبین را کبح ترجمه میکند و مصل را ترف. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : و از وی [ خوارزم ] روی مخده و قزآکند و کرباس و نمد و ترف و رخبین خیزد. (حدود العالم).
هیچ ندانم بچه شغل اندری
ترف همی غنچه کنی یا شکر.
ابوالعباس عباسی.
و دوش نامه رسیدم یکی ز خواجه نصیر
میان نامه همه ترف و غوره و غنجال.
ابوالعباس عباسی.
جز از ترف و شیرین نبودی خورش
فزونیش روغن بدی پرورش.فردوسی.
ز شیراز(1) و از ترف سیصدهزار
شتروار بود اندر آن کوهسار.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج 7 ص2183).
ترفت از دست مده بر طمع قند کسان
ترف خود خوش خور و از طَمْع مَبَر گاز به قند.
ناصرخسرو.
و نوشادر سوده، گر با رخبین، گر با ترف بسرشند و اندر بن زفان، همی مالند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
ما و همین دوغبا و ترف و ترینه
پختهء امروز یا ز باقی دینه.(اسرار التوحید).
تشبیب این قصیدهء ترفند و ترف طعم
مخلص به مدح او شد و شد طعم ترف قند.
سوزنی (از انجمن آرا).
بشعر ترفند از ترف بودم و رخبین
بپند و حکمت اکنون چو شکّر و قندم.
سوزنی.
- ترش نشدن ترف کسی؛ تعبیری یا مثلی است بمعنی به مراد نرسیدن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
ترف عدو ترش نشود زآنکه بخت او
گاویست نیک شیر ولیکن لگدزنست.انوری.
|| کشک سفید و پنیر خشک را نیز گویند. (برهان). پنیر و جغرات خشک... صاحب برهان قاطع نوشته که نان خورشی است که از جغرات می پزند. (غیاث اللغات). و رجوع به تُرْب و تربک و تربه شود.
(1) - شیراز؛ نوعی خوردنی است. و رجوع به شیراز شود.

ترف.

[تُ] (اِ) ترب و فجل. (ناظم الاطباء). و رجوع به تُرب شود.

ترف.

[تَ رَ] (ع مص) بنعمت و آسایش زندگانی کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تنعم. (اقرب الموارد) (المنجد).

ترف.

[تَ رِ] (ع ص) بنعمت و آسایش زندگانی کننده. نعت است از تَرَف. (از المنجد) (از اقرب الموارد).

ترف.

[تَ رَ / تُ] (اِخ) کوهی است یا موضعی است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). نام کوهی است از آن قبیلهء بنی اسد... و اصمعی بفتح اول و ثانی(1) ضبط کرده است. (معجم البلدان).
(1) - منتهی الارب هم بفتح اول و ثانی آورده است.

ترفاس.

[تُ] (اِ) نوعی از کمات است، و آن را هکل نیز گویند و آن رستنی باشد که از زیر خمها و جاهای نمناک روید. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج). قارچ و سماروغ که در جای نمناک روید. (ناظم الاطباء). دزی در ذیل قوامیس عرب به فتح و ضم و کسر تا ضبط کرده و آنرا دنبلان(1) و ریشهء این کلمه را بربری میداند. و رجوع به همان کتاب ج 1 ص145 شود.
.
(فرانسوی)
(1) - Truffes

ترفان.

[تَ] (ص مرکب) مخفف ترزفان است که ترجمان و شخص زبان آور باشد. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری) (از انجمن آرا) (آنندراج). ترزفان و فصیح و طلیق اللسان و نطّاق و ترزبان. (ناظم الاطباء). رجوع به ترزبان و ترجمان شود.

ترفئة.

[تَ فِ ءَ] (ع مص) ترفئة بالرفاء و البنین؛ گفتن بوجه دعا در زناشوئی؛ یعنی مجتمع و برچسبان و با آرام و طمانیت (کذا) باشند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). فا کَسی [بکسی] گفتن بالرفاء و البنین در وقت نکاح. (از زوزنی). گفتن «بالرفاء و البنین» برای کسی؛ یعنی اتفاق و یگانگی را خواستن برای او و آرزو کردن این که وی فرزندان داشته باشد، و این دعایی است که برای متأهل کنند، و تقدیر «بالرفاء» «لیکُن الامر بالرفاء» است و رفاء یعنی اتحاد و یگانگی. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

ترفئة.

[تَ فِ ءَ] (اِخ) سنة الترفئة؛ نام سال چهارم از هجرت بزمان رسول (ص). (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

ترفبا.

[تَ] (اِ مرکب) آشی را گویند که قاتق آن از قراقروت باشد، چه ترف بمعنی قراقروت و با به معنی آش باشد. (برهان). آشی که از قراقروت درست کنند چنانکه سکبا آشی است که از سرکه سازند، و سک مخفف سرکه است. (انجمن آرا) (آنندراج). آش کشک. (ذخیرهء خوارزمشاهی). آش ترف. (ناظم الاطباء).

ترفت.

[تَ رَفْ فُ] (ع مص) شکسته گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

ترفد.

[تُ فَ] (اِ) مرغی خرد و کوچک. (ناظم الاطباء).

ترفرف.

[تَ رَ رُ] (ع مص) بال گستردن پرندگان : مرغان بسیار بر شکل پرستو و بر بالای آن معلق جمع شوند و محاذی آن همیشه بطیران و ترفرف بر سر آن آب مشغول. (ترجمهء محاسن اصفهان ص4).

ترفروش.

[تَ فُ] (نف مرکب) کنایه از کسی است که بظاهر خود را خوب وانماید و بباطن بد باشد. (برهان) (از فرهنگ رشیدی) (از انجمن آرا) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) :
کم شنیدم چو تو لتنبانی
ترفروشی و خشک جنبانی.سنائی.
|| ریاکار و منافق و محیل و مکار و غدار و شریر. || خودبین. (از ناظم الاطباء).

ترفس.

[تَ رَفْ فُ] (ع مص) به افراط خوردن. پرخوری کردن و بحد افراط چاق گردیدن. (از دزی ج 1 ص145).

ترف سیاه.

[تَ فِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) رخبین. قره قروت. کبح. (زمخشری).

ترفض.

[تَ رَفْ فُ] (ع مص) برشاشیده و پریشان شدن. (منتهی الارب). پراکنده و پریشان شدن. (از ناظم الاطباء). || تفرق و جاری شدن اشک. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || رفتن. || شکسته گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تکسر و تبدد. (اقرب الموارد) (المنجد).

ترفع.

[تَ رَفْ فُ] (ع مص) برتری نمودن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). برتری کردن. (دهار). بلندی گرفتن و بالا شدن. (از اقرب الموارد) (از المنجد). بلندی جُستن و کنایه از غرور و تکبر. (غیاث اللغات) (آنندراج): ترفعت بی همتی عن کذا. (از المنجد) : تا کار وی [ بوسهل ] بدان درجه رسید که از وزارت ترفع می نمود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 334). و اوج دولت آن خاندان ایام ملک او [ نصربن احمد سامانی ] بود و اسباب تمنع و علل ترفع در غایت ساختگی. (چهارمقاله ص 31).
این فروع است و اصولش آن بود
که ترفع شرکت یزدان بود.مولوی.
پس اعوذ ازبهر چه باشد چو سگ
گشته باشد از ترفع تیزتگ.مولوی.
|| بلند کردن مرد چیزی را. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

ترفغ.

[تَ رَفْ فُ] (ع مص) فراخ زیستن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). فراخی نمودن در عیش. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (از المنجد). || میان هر دو ران زن نشستن جهت جماع، یقال: ترفغ المرأة؛ اذا قعد بین فخذیها لیطئها. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از منتهی الارب). || پیچاندن دو پای بر شکم شتر از ترسِ افتادن. (از اقرب الموارد). جمع کردن سوار دو پای خود را نزدیک منتهای ران شتر از ترسِ افتادن: ترفغ الرجل فوق البعیر؛ لف رجلیه عند رفغَیّ فخذیه خشیة ان یرمی به. (از متن اللغة). ترفغ فلان فوق البعیر؛ ای خشی ان یرمی به خلف(1) رجلیه عند ثبله.(2) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).
(1) - صاحب تاج العروس آرد: ترفغ فلان علی فوق البعیر؛ یعنی ترسید که شتر او را پشت دو پایش (نزدیک نرینه اش) بیفکند. در همهء نسخه های قاموس «خلف رجلیه» آمده و همچنین در نسخ عباب و تکمله. و این غلط تصحیف است و صواب «فلف رجلیه» است.
(2) - صواب «ثَیْلة» است بمعنی غلاف نرهء شتر و نرهء آن.

ترف فور.

[تْرِ / تِ رِ فُرْ] (اِخ)(1) مرکز بخشی است در شمال ناحیهء بورگ(2) واقع در ایالت اَن(3) فرانسه که 1130 تن سکنه دارد.
(1) - Treffort.
(2) - Bourg.
(3) - Ain.

ترفق.

[تَ رَفْ فُ] (ع مص) رفق کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). مهربانی کردن. (دهار). مهربانی کردن و نرمی نمودن. (غیاث اللغات) (آنندراج). نرمی کردن با کسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || متکی شدن بر کسی. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

ترفل.

[تَ رَفْ فُ] (ع مص) تسود و تملک. (متن اللغة).(1) تسود و ترأس. (ذیل اقرب الموارد از لسان العرب).
(1) - آنندراج و ناظم الاطباء معنی تَرْفَلة (به تکبر خرامیدن) را در ذیل این لغت آورده اند ولی در تاج العروس و اقرب الموارد و منتهی الارب و المنجد «ترفل تَرْفَلَةً» بمعنی تَبَخْتَرَ کبراً آمده است. و رجوع به ترفلة شود.

ترفل.

[تَ فُ](1) (اِخ) ابن داود. محدث است. (از تاج العروس) (منتهی الارب).
(1) - در عباب به ضم تا آمده است. (تاج العروس).

ترفل.

[تَ فُ](1) (اِخ) ابن عبدالکریم. محدث است. (تاج العروس) (منتهی الارب).
(1) - در عباب به ضم تا آمده است. (تاج العروس).

ترفلان.

[تَ فُ] (اِخ) موضعی است بشام در شعر نعمان بن بشیر انصاری که گوید :
یا خلیلیّ ودّعا دار لیلی
لیس مثلی یحل دارالهوان
ان قینیة تحل حفیراً
و محباً فجنتی ترفلان...
(از معجم البلدان).

ترفلة.

[تَ فَ لَ] (ع مص) به تکبر خرامیدن: ترفل ترفلةً. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد) (از متن اللغة).

ترفنج.

[تَ فَ] (ص) راه باریک و دشوار باشد. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص69) (فرهنگ اسدی نخجوانی) (برهان) (فرهنگ جهانگیری) (شرفنامهء منیری) (اوبهی) (فرهنگ رشیدی). باریک و دشوار. (انجمن آرا) (آنندراج) :
راهی کو راستست بگزین ای دوست
دور شو از راه بی کرانه و ترفنج.
رودکی (از لغت فرس اسدی ایضاً).
ره دوزخ خوش و نغز و وسیع است
ره مینوست بس دشوار و ترفنج.
شیخ روزبهان بقلی (از انجمن آرا).

ترفند.

[تَ فَ] (اِ) محمد معین در حاشیهء برهان آرد: از اوستایی ترپ، ترفیات(1)(دزدیدن، با تقلب سرقت کردن)، پهلوی ترفتینیتن(2) (به حیله ربودن)، هندی باستان ترپ -، تراپته(3) (انتقال یافتن، تغییر دادن)، قیاس کنید با تره پو(4)ی یونانی، در فارسی ترب (حیله و مکر) - انتهی. دروغ و تزویر و مکر و حیله باشد. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تزویر و دروغ و مکر بود. (فرهنگ جهانگیری). تزویر و مکر و حیله و زرق. (اوبهی). دروغ. (صحاح الفرس). زرق. (فرهنگ اسدی نخجوانی) :
این چه ترفند است ای بت که همی گوید خلق
که سقر باشد فرجام ترا مستقرا.
خسروانی (از لغت فرس اسدی چ اقبال ص 88).
ای آنکه جز از شعر و غزل هیچ نخوانی
هرگز نکنی سیر دل از تنبل و ترفند.کسائی.
مر مرا ای دروغگوی سترگ
تالواسه گرفت از این ترفند.خفاف.
یکی مهره باز است گیتی که دیو
ندارد به ترفند او هیچ تیو.عنصری.
مکر و ترفندت کنون از حد گذشت
شرم دار اکنون از این ترفند چند.
ناصرخسرو.
چون خود نکنی چنانکه گویی
پند تو بود دروغ و ترفند.ناصرخسرو.
نخستین پند خود گیر از دل خویش
وگرنه نیست پندت جز که ترفند.
ناصرخسرو.
گر اهل عهد و پیمانی از اهل خاندانی تو
وگر زین خانه بیرونی بر افسونی و ترفندی.
ناصرخسرو.
پس چه کفارت این چه کفر بود
یا چه بیهوده باشد و ترفند؟
انوری (از شرفنامهء منیری).
به تلبیس دست ابلیس فروبستی و به ترفند پای دیو در بند کردی. (سندبادنامه ص238). || محال. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص88) (اوبهی) (صحاح الفرس) (فرهنگ اسدی نخجوانی). || ترفنده. (برهان) (فرهنگ جهانگیری) (شرفنامهء منیری). سخن بیهوده. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص88). بیهوده. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (فرهنگ جهانگیری) :
با هنر او همه هنرها یافه
با سخن او همه سخنها ترفند.
فرخی(5) (از لغت فرس اسدی چ اقبال ص88).
آری چو سخنهای جفای تو شنودم
در گوش نگیرم سخن یافه و ترفند.
امیر معزی(6).
نزد من قبله دوست، عقل و وفاست(7)
هرچه زین بگذری همه ترفند.سنایی.
جز مدح تو ترفند بود هرچه نویسم
کردم قلم از نامهء ترفند شکسته.سوزنی.
بشعر ترفند از ترف بودم و رخبین
به پند و حکمت اکنون چو شکّر و قندم.
سوزنی.
به پند و حکمت پیرانه سر بدولت تو
بود که محو شود شعرهای ترفندم.سوزنی.
نبود در کلام تو جز عدل
نرود بر زبان تو ترفند.فخری.
ترفنده نیز بهمین معنی است. ترونده تبدیل فا و واو است و ترکند و ترکنده نیز از تبدیلات فا و کاف است. (انجمن آرا) (آنندراج). ترفنده و ترکند و ترکنده. (فرهنگ رشیدی). و رجوع به همین کلمات شود.
(1) - trap, terefyat.
(2) - tarftinitan.
(3) - tra-, trapate.
(4) - trepo. (5) - رجوع به احوال و اشعار رودکی ج 3 ص990 شود.
(6) - رجوع به احوال و اشعار رودکی ج 3 ص1295 شود.
(7) - در جهانگیری و انجمن آرا: عقل و هوا.

ترفند کردن.

[تَ فَ کَ دَ] (مص مرکب)مکر و حیله کردن. زرق و دستان کردن. تزویر کردن :
بسی چاره ها جست و ترفند کرد
سرانجام پنهان یکی بند کرد.(گرشاسبنامه).
و رجوع به ترفند و ترفنده شود.

ترفنده.

[تَ فَ دَ / دِ] (اِ) بمعنی ترفند است که دروغ و بیهوده و تزویر و مکر و حیله باشد و به این معنی بجای حرف ثالث، قاف هم بنظر آمده است. (برهان). بیهوده باشد. (اوبهی). همان ترفند مذکور. (شرفنامهء منیری) (ناظم الاطباء). و رجوع به ترفند و ترقند و ترکند و ترکنده شود. || بمعنی ترس و بیم هم هست. (برهان) (ناظم الاطباء) (از شرفنامهء منیری).

ترفنیوس.

[تْرُ / تُ رُ فُ یُسْ] (اِخ)(1) معمار لایق و سازندهء معبد دلف.(2) مدخلی که محل آمد و رفت او بود بر اثر معجزاتش مشهور گردید. کسانی که ترفنیوس را ملاقات میکردند در تمام عمر افسرده و غمگین می شدند.
(1) - Trophonios.
(2) - Delphes.

ترفوا.

[تَرْفْ] (اِ مرکب) ترفبا و آش ترف. (ناظم الاطباء).

ترفة.

[تُ فَ] (ع اِ) تازگی از نعمت و آسایش. (منتهی الارب) (آنندراج). نعمت. (اقرب الموارد). نعمت و فراخی عیش. (از المنجد). || طعام خوشمزه. || تحفه و ارمغان. (منتهی الارب) (آنندراج). || تحفه و چیز تازه. (منتهی الارب). || تندی میانهء لب برین. (منتهی الارب) (آنندراج) (بحر الجواهر) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || دزی در ذیل قوامیس عرب این کلمه را مجمر، بخوردان، عطرسوز(1) معنی کرده است. (دزی ج 1 ص145).
.
(فرانسوی)
(1) - Cassolette

ترفه.

[تَ رَفْ فُهْ] (ع مص) آسودگی و دولتمندی. (غیاث اللغات) (آنندراج). برآسوده و تن آسان شدن. (ناظم الاطباء). استراحت و تنعم. (از اقرب الموارد) (از المنجد) : و تمتع و ترفه بغایت کشیده و راهها ایمن و فتنه ساکن شده. (جهانگشای جوینی).

ترفی.

[تَ رَفْ فی] (ع مص) ترفیة. (منتهی الارب) . بالرفاء و البنین گفتن بطور دعا در زناشویی. (از ناظم الاطباء). رجوع به ترفیة و ترفئة و ترفی شود.

ترفی ء .

[تَ] (ع مص) ترفیة. (منتهی الارب). بالرفاء و البنین گفتن به آنکه زن گرفته بود: رفّأ المتزوج ترفئةً و ترفیئاً. (ناظم الاطباء). تهنیت گفتن بکسی. (المنجد): هَنّأهُ فقال له بالرفاء و البنین؛ ای بالالتئام و الاتفاق و استیلاد البنین، و هو دعاء للمتأهل. (المنجد) (اقرب الموارد). و رجوع به ترفی و ترفئة و ترفیة شود.

ترفیح.

[تَ] (ع مص) بالرفاء و البنین گفتن کسی را، و همزه به حا قلب شده است. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). بمعنی ترفیة است. (از المنجد). و رجوع به ترفی و ترفی ء و ترفیة شود.

ترفید.

[تَ] (ع مص) مهتر و بزرگ گردانیدن و بزرگ داشتن، یقال: رُفِّدَ فلان (مجهولاً)؛ ای سوّد و عظم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || نوعی از رفتار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). نوعی از رفتار شبیه هَرْوَلة. (از اقرب الموارد).

ترفیش.

[تَ] (ع مص) ترفیش ریش؛ شانه کردن آن را و راست نمودن، چنانکه به بیل ماند. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

ترفیض.

[تَ] (ع مص) واداشتن آب اندک در مشک. (زوزنی). باقی گذاشتن آب اندک را در مشک: رفض فی القربة ترفیضاً. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || ترفیض وادی؛ اتساع آن. (از اقرب الموارد). || ترفیض شتر؛ بچرا گذاشتن شتران را تا متفرق چرند در چراگاه در نظر گله بان. (از اقرب الموارد). || برآوردن نره را اسب تا برجهد و محکم نشدن انعاظ آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

ترفیع.

[تَ] (ع مص) برداشتن چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || دور شدن و دور نمودن، یقال: رفعهم؛ ای باعدهم فی الحرب. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || مختلف دویدن خر، یقال: رفع الحمار؛ اذا عدا عدواً بعضه ارفع من بعض. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || نیک راندن شتر را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || شکایت بردن پیش حاکم و نزدیک آن شدن با خصم: رفعه الی الحاکم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || (اِ) در تداول امروز رتبه و درجهء بالاتری که به کارمندان کشوری و لشکری دهند. ج، ترفیعات.

ترفیع دادن.

[تَ دَ] (مص مرکب) در تداول امروز، رتبه و درجه دادن.

ترفیل.

[تَ] (ع مص) پر کردن چاه را از آب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) : رفل الرکیة ترفیلاً. (منتهی الارب). || بزرگ داشتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (از المنجد). || خوار و حقیر نمودن (از اضداد است). (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || مالک چیزی گردانیدن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (المنجد). || مهتر نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || فروهشتن ازار را و خرامیدن در آن. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || (اصطلاح عروض) زیاده نمودن در بحر کامل سبب را بر مُتَفاعلن پس مُتَفاعلاتن گردد. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). افزودن سبب خفیف است، چنانکه متفاعلن پس از آنکه نون آنرا به الف تبدیل کنند، تن بر آن افزایند تا متفاعلاتن شود، و آن را مرفَّل نامند. (از تعریفات جرجانی). زیادت کردن سببی است بر وتد مُسْتَفْعلن تا مُسْتَفْعلاتن شود و آن را مرفل خوانند یعنی دامن درازکرده، و با خبن مفاعلاتن شود، و با طیّ مُفْتَعلاتن شود. و ترفیل در اشعار عرب خوش آیندتر بود اگرچه بعضی عروضیان عجم بر ترفیل حرفی زیادت کرده اند در شعر پارسی و آنرا تطویل نام نهاده اند و مستفعلاتن را مُسْتَفْعلاتان کرده و آن را ضرب مطوَّل خوانده... (المعجم فی معاییر اشعار العجم چ دانشگاه ص41). و رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون شود. || (ص) مرد خرامان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و این وصف بمصدر است. (از اقرب الموارد).

ترفینه.

[تَ نَ / نِ] (ص نسبی، اِ مرکب) (از: ترف + ینه، پسوند نسبت) آشی را گویند که قاتق آن را قراقروت کرده باشند. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری). آشی است که قاتق آن از تَرْف کنند. (فرهنگ رشیدی). آش قراقروت. (انجمن آرا) (از آنندراج). آش تَرْف و تَرْفبا. (ناظم الاطباء) :
من مست ابد باشم نی مست ز باغ رز
من لقمهء جان خوردم نه لقمهء ترفینه.
مولوی (از فرهنگ جهانگیری).
و رجوع به ترف و ترفبا شود.

ترفیة.

[تَ یَ] (ع مص) با کسی گفتن بالرفاء و البنین در وقت نکاح. (از تاج المصادر بیهقی). بالرفاء و البنین گفتن به وجه دعا در زناشویی یعنی مجتمع و برچسبان و با آرام و طمانیت (کذا) باشند. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). بالرفاء و البنین گفتن کسی را. (از اقرب الموارد) (از المنجد). و رجوع به ترفی و ترفی ء و ترفئة شود.

ترفیه.

[تَ] (ع مص) آسان گردانیدن کار بر کسی. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). آسوده داشتن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). رهایِش دادن از غم و اندوه و آسایش دادن. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). آسودگی و آسایش دادن و خوشوقت گردانیدن. (غیاث اللغات) (از آنندراج). یقال: رفه عنی ترفیهاً؛ ای نَفَّسَ تنفیساً. (منتهی الارب) :
و غصة صدر اظهرتها فرفهت
حزازة حرفیّ الجوانح و الصدر.
(از اقرب الموارد).
و ترفیه درویشان و تمهید اسباب معیشت... بعدل متعلق است. (کلیله و دمنه). ما را نظر بر ترفیه احوال رعایاست نه بر توفیر اموال خزاین. (جهانگشای جوینی). بر کنار رودخانهء قم سراها و کوشکها بودند که به جهت نزهت و تفرج و ترفیه خاطر در آن می نشستند. (تاریخ قم ص35). || رفههم الله ترفیهاً؛ برآسوده و تن آسان دارد ایشان را خدای. || بر آب آوردن شتران را هرگاه که خواهند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

ترق.

[تَ رَ] (اِ صوت) ترغ. رجوع به تراغ و ترغ شود.

ترقاة.

[تَ] (ع مص) زدن ترقوهء کسی را: ترقیته ترقاةً. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

ترقب.

[تَ رَقْ قُ] (ع مص) گوش داشتن. (تاج المصادر بیهقی). چشم داشتن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). چشم داشت. (غیاث اللغات) (آنندراج). انتظار داشتن کسی را. (از اقرب الموارد) (از المنجد) : از آب برآمدند و در بارگاه افتادند و او از ترقب و ترصد حساد مکار غافل. (جهانگشای جوینی).

ترقبه.

[تُ قَ بَ] (اِخ) رجوع به مرآت البلدان ج 1 ص 423 و طرقبه در همین لغت نامه شود.

ترق ترق.

[تِ رِ تِ رِ] (اِ صوت) حکایت آواز تیر سقف آنگاه که شروع به شکستن کند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). حکایت آواز برخورد دو چیز عموماً.

ترقح.

[تَ رَقْ قُ] (ع مص) کسب کردن. (تاج المصادر بیهقی) ورزیدن و فراهم آوردن برای عیال. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کسب کردن برای عیال. (از اقرب الموارد) (از المنجد): هو یترقَّحُ لعیاله؛ یکتسب لهم. (اقرب الموارد).

ترقدر.

[تَ رَ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان طرقبه که در بخش طرقبهء شهرستان مشهد و یکهزارگزی جنوب باختری طرقبه، بر سر راه مالرو عمومی نیشابور واقع است. کوهستانی و معتدل است و 338 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانه و محصول آنجا غلات و خشکبار و بنشن و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

ترقرق.

[تَ رَ رُ] (ع مص) جنبیدن چیزی. || درخشیدن. || آمدن و رفتن(1). || برگشتن آب در چشم و بهر سو رفتن در آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). گردیدن اشک در چشم خانه. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). || اشک ریختن چشم. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || گردان معلوم شدن آفتاب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). صارت کأنها تدور. (اقرب الموارد) (المنجد). خیلت انها تدور. (متن اللغة).
(1) - در اقرب الموارد و المنجد بدینسان آمده: ترقرق الشی ء؛ جری جریاً سهلاً و تلالا؛ ای جاء و ذهب. و در متن اللغه آرد: ترقرق الماء؛ تحرک و جاء و ذهب. و ترقرق السّرابُ؛ تلالا و لمع. و ترقرق فلان؛ جاء و ذهب.

ترقش.

[تَ رَقْ قُ] (ع مص) زینت دادن و آراستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة) (از المنجد).

ترقص.

[تَ رَقْ قُ] (ع مص) بلند شدن و برآمدن و پست گردیدن و فروشدن (ضد). (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بلند شدن و پست گردیدن. (از اقرب الموارد). بلند شدن و پست گردیدن بسرعت. (از المنجد): اذا ترقصت المفازة غادرت؛ ای ارتفعت و انخفضت و انما یفعل بها ذلک السراب. (اقرب الموارد).

ترقص.

[تَ رَقْ قُ] (ع اِ) مأخوذ از تازی، رقصندگی. (ناظم الاطباء).

ترقط.

[تَ رَقْ قُ] (ع مص) چکیدن بر جامهء کسی خجکهای سیاه یا مانند آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

ترقع.

[تَ رَقْ قُ] (ع مص) ورزیدن و فراهم آوردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کسب کردن در بلاد یا کسب کردن در فراوانی نعمت. (از متن اللغة) (از المنجد). تکسّب. (از اقرب الموارد).

ترقف.

[تَ قُ] (اِخ) نام زنی یا شهری است که از آن شهر است عباس بن ولید. (منتهی الارب) نام زن اود(1)، و از اوست عباس بن ولید ترقفی. و در تکملهء ازهری موافق نیست که آن اسم زنی باشد. (از تاج العروس). بگمان من از اعمال واسط است. (سمعانی). ازهری گوید: شهری است و من گمان دارم از نواحی بندنیجین است از بلاد عراق، و ابومحمد عباس بن عبدالله بن ابی عیسی ترقفی الباکسائی بدان نسبت دارد. و گفته اند ترقف نام زنی است که این شهر بدان نسبت دارد. (از معجم البلدان). و رجوع به ترقفی شود.
(1) - اسم امرأة أود، و منه...

ترقفی.

[تَ قُ] (ص نسبی) منسوب است به ترقف که بگمان من از اعمال واسط میباشد. (انساب سمعانی). و رجوع به ترقف شود.

ترقفی.

[تَ قُ] (اِخ) عباس بن عبدالله بن ابی عیسی الترقفی الباکسائی، مکنی به ابومحمد. یکی از ائمهء اعیان و از مکثرین است و از مجتهدان کثیرالحدیث و واسع الروایة و ثقه و صدوق و حافظ است. بطلب حدیث به شام رفت و از گروهی حدیث شنید، از آن جمله محمد بن یوسف الفریابی است و از وی ابوبکربن ابی الدنیا و اسماعیل بن محمد الصفار نحوی روایت دارند. او در سال 268 یا 267 ه . ق. درگذشت. و گفته اند ترقف اسم زنی است که این بدان نسبت دارد. (از معجم البلدان). و رجوع به ترقف شود.

ترقق.

[تَ رَقْ قُ] (ع مص) مهربانی نمودن بر کسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || رقیق شدن چیزی. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || تنگدل شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || مفتون کردن زن زیبا کسی را چنانکه سست و بی تاب گردد. (از اقرب الموارد).

ترقن.

[تَ رَقْ قُ] (ع مص) خضاب کردن به حنا یا بزعفران. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). خضاب کردن با رقان... که زعفران یا حنا باشد. (از المنجد). و فی الحدیث: ثلاثة لاتقربهم الملئکة المترقن؛ ای المتلطخ بالزعفران. (منتهی الارب).

ترقنج.

[تَ قَ] (اِ) آماس بیضه و فتق. (ناظم الاطباء). بادخایه یعنی دبه که غر و تنج نیز گویند، حکیم سوزنی :
عجب آید مرا ز تو که همی
چون کشی بادخایه و ترقنج.
(لسان العجم شعوری ج 1 ورق 273 ب).

ترقند.

[تَ قَ] (اِ) بیهوده و بی معنی. (ناظم الاطباء). ترفند. (لسان العجم شعوری ج 1 ورق 274 ب) :
طبع پسر مسعود از گفتن ترقند
چون طبع پدر گشت به اشعار طرف بود.
سوزنی (از لسان العجم ایضاً).
|| دروغ و مکر و فریب و حیله و تزویر. (ناظم الاطباء). و رجوع به ترفند شود.

ترقنده.

[تَ قَ دَ / دِ] (اِ) هرزه. بیهوده. || دروغ و محال. || مکر و حیله. (برهان). ترفنده. و رجوع به ترفنده شود.

ترقو.

[تَ] (مغولی، اِ) بافتهء ابریشمی سرخ رنگ. (ناظم الاطباء) :
بستد زبرای قدم خسرو خاور
بر بام افق شکل سراپردهء ترقو.
آزری (از لسان العجم شعوری ورق 289 ب).
رجوع به ترغو شود.

ترقوس.

[تِ] (اِخ) دریاچه ای است در نزدیکی ساحل دریای سیاه که قریهء ترقوس در ساحل جنوبی آن قرار دارد. (از قاموس الاعلام ترکی).

ترقوس.

[تِ] (اِخ) ناحیه ای است در شمال شرقی چتالجه از کشور ترکیه که در ساحل دریای سیاه واقع است و 19 قریه دارد. (از قاموس الاعلام ترکی).

ترقوس.

[تِ] (اِخ) قریه ای است و مرکز ناحیه ای در سنجاق چتالجه از ترکیه، که در شمال غربی درسعادت بفاصلهء 42هزارگزی واقع است. (از قاموس الاعلام ترکی).

ترقوة.

[تَ قُ وَ] (ع اِ)(1) چنبر گردن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (غیاث اللغات) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). استخوانی است مابین ثغرة النحر و عاتق. (از اقرب الموارد) (از المنجد). ج، تراقی، ترائق.(2) (منتهی الارب). مأخوذ از تازی، استخوان چنبر گردن. جناغ سینه. چاهک. (ناظم الاطباء). ترقوه یا چنبر، یک جفت استخوان باریک و نسبةً بلندی است که دو سر هر یک دارای انحنای مخالفی است(3) و در بالای قفسهء سینه در هر طرف بدن بطور افقی قرار دارند که از یک سر به کتف و از سر دیگر به استخوان جناغ متصل می شوند. صاحب برهان، آخر و آخور و آخرک را معادل ترقوه آورده است. و رجوع به همین کلمات شود.
.
(فرانسوی)
(1) - Clavicule (2) - در اقرب الموارد و المنجد: ترایق.
(3) - کمی شبیه به حرف S.

ترقوی.

[تَ قُ وی ی] (ع ص نسبی)منسوب به ترقوه: شریان تحت ترقوی. رجوع به تشریح میرزا علی ص 408 شود.

ترقه.

[تُ قَ / قِ] (اِ) طرقه. مرغی است سیاهرنگ. (ناظم الاطباء). و رجوع به ترغه شود.

ترقه.

[تَ رَقْ قَ / قِ] (اِ) کاغذی به چند تای مثلث تاشده در میان آن باروت سیاه و در شکم آن سوراخی و در سوراخ، فتیله ای بباروت آلوده تعبیه کنند و چون آن فتیله را آتش دهند کاغذ بترکد و آوازی سخت برآرد، و این نوعی آتش بازی است، و ترقه فرنگی نوعی از آن است که استوانه ایست و فتیله ای بر سر دارد. (یادداشت بخط مؤلف).
- ترقه شدن؛ خشمگین شدن. درساعت از جا دررفتن.
- مثل ترقه، مثل ترقه فرنگی؛ بخشم و غضب و حدّتی بسیار از جای جستن.
- مثل ترقه از جا دررفتن؛ به فور سخت خشمگین شدن.
و رجوع به ترغه و ترغه شدن شود.

ترقی.

[تَ رَقْ قی] (ع مص) ببالا برشدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار). بلند شدن. (آنندراج). || برآمدن بر نردبان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). برآمدن بر نردبان پله پله. || بالا رفتن بر کوه. (از اقرب الموارد) (از المنجد). گاهی با الی و گاهی با فی متعدی میشود، فیقال: ترقی و ارتقی الی الجبال و فیه. (از اقرب الموارد). || رسیدن به غایت کاری: ترقی به الامر؛ بلغ غایته. (از اقرب الموارد) (المنجد). یقال: مازال فلان یترقی به الامر حتی بلغ غایته مازال یتنقل به من حال الی حال. (از المنجد). || مأخوذ از تازی، ارتفاع و بالارفتگی. || برتری و سرافرازی و سربلندی. پیش رفتگی و ازدیاد و افزونی و چمک و رسیدن به درجات بلند. (ناظم الاطباء). پیشرفت. مقابل تنزل. پیش رفتن : و همچنین نجم سعادتش در ترقی بود. (گلستان).
حقوق تربیتت را که در ترقی باد
زبان کجاست که در حضرتت فروخوانم؟
صائب.
مرا همیشه مربی چو طالع دون بود
ترقّیَم چه عجب گر چو شمع واژون بود.
ابوطالب کلیم (از آنندراج).
- ترقی خواستن؛ میل به پیشرفت داشتن :
دل عاشق ترقی در دیار عشق میخواهد
عقیق ما امید نیکنامی از یمن دارد.
تأثیر (از آنندراج).
- ترقی داشتن:گهر را در صدف نشو و نما تأثیر، می باشد
اگر دارد ترقی پاک طینت در وطن دارد.
تأثیر (از آنندراج).
- ترقی معکوس؛ تنزل.
|| هنرمندی. (ناظم الاطباء). درجه درجه در علم بالا شدن: ترقی فی العلم؛ ای رقی فیه درجةًدرجةً. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). || (اصطلاح صوفیه) تنقل در احوال و مقامات و معارف. (تعریفات جرجانی). || آسیب دیدن ترقوهء کسی. (از المنجد).

ترقی.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان پایین رخ است که در بخش کدکن شهرستان تربت حیدریه و بر 12هزارگزی شمال کدکن و 6هزارگزی شمال جادهء ماشین رو کدکن به رباط سنگ قرار دارد. تپه ماهوری سردسیر است و 293 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آنجا غله و جالیزکاری و شغل اهالی زراعت و گله داری و کرباس بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

ترقیات.

[تَ رَقْ قیا] (ع اِ) جِ ترقی. مأخوذ از تازی، سربلندیها و سرافرازیها و ترقیها. (ناظم الاطباء).

ترقیح.

[تَ] (ع مص) اصلاح کردن مال را، یقال: فلان یرقح ماله و عیشه؛ ای یصلحه. (از اقرب الموارد). نیکویی سیاست و تیمار داشتن شتران را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). به اصلاح آوردن معیشت. (تاج المصادر بیهقی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی).

ترقیخواه.

[تَ رَقْ قی خوا / خا] (نف مرکب) خواهندهء ترقی. کسی که دارای فکر بلند اجتماعی باشد. کسی که با عقب ماندگی اجتماع مبارزه کند. کسی که موجب پیشرفت اجتماع باشد.

ترقید.

[تَ] (ع مص) تخم بر زیر مرغ گذاشتن برای بدست آوردن جوجه. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || نوعی از رفتار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

ترقی دادن.

[تَ رَقْ قی دَ] (مص مرکب)بالا بردن و بدرجات عالی رسانیدن و سرافراز کردن. (از ناظم الاطباء). و رجوع به ترقی شود.

ترقیدن.

[تَ رَ دَ] (مص) شکافته شدن و ترکیدن. (ناظم الاطباء). شکافته شدن و ترکیدن، و این مبدل ترکیدن است. (غیاث اللغات) (آنندراج).

ترقیش.

[تَ] (ع مص) بیاراستن. (از زوزنی). آراستن سخن را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || سخن چینی کردن. (زوزنی). بربستن و سخن چینی کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). سخن چینی کردن، زیرا نمام کلام خود را آرایش دهد. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || نوشتن سخن را. || نوشتن صحیفه را. || عتاب کردن کسی را. (از اقرب الموارد) ( از المنجد).

ترقیص.

[تَ] (ع مص) برجهانیدن مادر کودک را و جز آن. (زوزنی). برجهانیدن و ببازی داشتن کودک را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). برجهانیدن کسی را. (از اقرب الموارد). || برقص واداشتن کسی را. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || نزد متأخران از قاریان، قصد سکوت است بر سکون و سپس اعراض از آن با حرکت دادن حرف به شتاب، و آن منهی عنه است زیرا از بدعتهایی است که قاریان نهاده اند، چنانکه در دقائق المحکمة و اتقان بیان شده است. (از کشاف اصطلاحات الفنون).

ترقیط.

[تَ] (ع مص) آب پاشیدن بر جامه، چنانکه نقطه ها از آب بر آن پدید آید. (از اقرب الموارد). || (اصطلاح بدیع) صاحب نفائس الفنون در فصاحت لفظی آرد:... هفدهم، ترقیط، و این عبارت است از آنکه کلماتی بیارند که یک حرف از آن منقوط باشد و یکی عاطل، و آن کلمات را رقطا خوانند چنانکه حریری گفته... و از پارسی:
غمزهء شوخ آن صنم خسته بهزل جان من.(مقالهء اولی در علوم ادبی ص46).

ترقی طلب.

[تَ رَقْ قی طَ لَ] (نف مرکب)ترقیخواه. رجوع به ترقیخواه شود.

ترقیع.

[تَ] (ع مص) پاره در جامه دادن. (زوزنی). درپی نهادن جامه را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از المنجد) (از اقرب الموارد). و منه و یقال: رقع دنیاه بآخرته. (اقرب الموارد). پینه زدن جامه را. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || جاهای گری شتر را به قطران مالیدن. (از اقرب الموارد). || تیمار کردن شتران را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). ترقیح. (اقرب الموارد).

ترقیق.

[تَ] (ع مص) تُنُک کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). تنک گردانیدن چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).(1) ضد تغلیظ. (اقرب الموارد) (المنجد). || نیکو کردن سخن را. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || کنایه کردن از چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || ترقیق لفظ؛ ضد تفخیم آن. || اِفساد میان قوم. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || آسان رفتن. (از اقرب الموارد).
(1) - آنندراج و ناظم الاطباء بتصحیف «تنگ» خوانده اند.

ترقی کردن.

[تَ رَقْ قی کَ دَ] (مص مرکب) بدرجات عالی رسیدن و سرافراز گردیدن. بلند و بزرگ شدن :
فلک سرسبزت ار سازد، مرید بید مجنون شو
که هرچند او ترقی می کند سر بر زمین دارد.
محمودبیک فدائی (از آنندراج).

ترقیم.

[تَ] (ع مص) مخطط بافتن جامه را و خط دار کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || کتابت کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). نوشتن. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || آراستن خط و نقطه نهادن تا واضح گردد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || نزدیک با هم نمودن سطور را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || داغ کردن شتر را. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

ترقین.

[تَ] (ع مص) خضاب کردن. (تاج المصادر بیهقی). خضاب کردن ریش را به حنا یا زعفران. || نزدیک با هم کردن سطور را. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). ترقیم. || رقم زدن و نوشتن. (از اقرب الموارد) (از المنجد): العلم درس و تلقین لا طرس و ترقین. (از اقرب الموارد). ترقیم. || نقطه زدن خط را تا واضح گردد. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). ترقیم. || آراستن و زینت دادن خط را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). زینت دادن و نیکو کردن کتاب را. (از اقرب الموارد) (از المنجد). آرایش دادن کتاب را. (آنندراج). || در افراد حساب سیاه کردن مواضع آن باشد تا توهم نشود که کجای خالی و سپید است تا در آن حساب واقع شود. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). سیاه کردن موضعی و دفتر حساب تا گمان نشود که این جا را سفید گذاشته اند برای نوشتن حساب. (آنندراج). سیاه کردن موضعی را بفرد حساب بخط زایده تا گمان نشود که اینجا را برای نوشتن سفید گذاشته اند. (غیاث اللغات). ترقیم. (اقرب الموارد). || باطل کردن عبارتی از دفتر حساب دیوانی. (برهان) (ناظم الاطباء). صاحب نفایس الفنون گوید: خط کشیدن بر حساب نوشته تا ظاهر شود که آن نوشته در حساب آمده بود، بعد از آن گردانیده شد... (آنندراج). || (اِ) در حساب، نشان و علامتیست مر اهل دیوان خراج را که بر رقاع و توقیعات و در افراد حساب کنند تا گمان نباشد که جای سپید و خالی است که در آن حساب واقع شود. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) :
مسند تست بحق بارز مجموع وجود
وآن دگرها همه ترقین عدم را تفضیل.
انوری (از شرفنامهء منیری).
ور قلم در جهان کشد قهرش
بارز کون را دهد ترقین.انوری.
کرده ترجیع حشو اشعارت
بارز صیت دیگران ترقین.انوری.
بر اهل عقل چو کردند عرض دفتر تو
بنور بارز اعداد تو مگر ترقین.
محمد عوفی صاحب لباب.
گر کند آن زلف مشکین بارز مجموع حسن
صفحهء ارژنگ را در حشو ترقین آورد.
کمال اسماعیل (از شرفنامهء منیری).
و بر بارز روایات سلف که سربسر سهو بوده ترقین می نهاد. (جهانگشای جوینی).
منم ز جمع محبان تو فذلک و تو
کشیده بر سر من بی سبب خط ترقین.
ابن یمین.
رای او چون بارز مجموع انوار آمده ست
خط ترقین بهر آن بر روی ماه انور است.
ابن یمین.
دفتر فضل ترا تیر است یک ترقین طراز
مجلس عیش ترا ناهید یک رامش گزین.
مفید بلخی (از آنندراج).
|| (اِ) به لغت نبطی، خطی است که محرِّران در بعضی محل میان دو حرف بی مد کشند. (برهان) (ناظم الاطباء). خطی که محرِّران در بعضی محل میان دو حرف دراز کشند، و این لغت نبطی است. (شرفنامهء منیری).

ترقیة.

[تَ یَ] (ع مص) بلند گردانیدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || برداشتن کلام از کسی و نقل نمودن و برخواندن پیش وی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رقی علیه کلاماً؛ رفع. (اقرب الموارد).

ترک.

[تُ] (ص، اِ) نقیض تازیک باشد. گویند ترکان از اولاد یافث بن نوح اند. (برهان). نام طایفه ای است در ترکستان که تاتار و مغول و سایر اتراک از آن طایفه اند و زبان ایشان معین است. (انجمن آرا) (آنندراج). گروهی از اولاد یافث بن نوح. (ناظم الاطباء). نام قومی منسوب به ترک که مردی بود از فرزندان نوح علیه السلام. (غیاث اللغات). ج، اتراک. (ناظم الاطباء). نقیض تازیک طایفهء بزرگی از طوایف انسانی را گویند. ج، ترکان. (ناظم الاطباء). نام ترک بعنوان قومی بدوی نخستین بار در قرن ششم میلادی دیده میشود. در همان قرن ترکان دولتی نیرومند و بدوی تأسیس کردند که از مغولستان و سرحد شمالی چین تا بحر اسود امتداد داشته است. مؤسس حکومت مزبور که چینیان او را «تومن»(1) نامند. در کتیبه های ترکی بومن(2) در سال 552 م. درگذشت و برادرش «ایستامی»(3) (در طبری ج 1 ص 895 و 896: سنجبوخاقان) که در مغرب فتوحاتی کرده، ظاهراً تا سال 576 م. زیسته است این دو برادر گویا از آغاز مستقل از یکدیگر حکومت می کردند. چینیان از دولت مزبور بنام امپراطوری ترکان شمال و مشرق یاد کرده اند. در سال 581 م. تحت نفوذ سلسلهء چینی «سویی»(4) این دو امپراطوری بطور قطع از یکدیگر جدا شدند و بعدها هر دو تابع سلسلهء چینی «تانگ»(5) (618 - 907 م.) گردیدند. در حدود سال 682 م. ترکان شمال موفق شدند استقلال خود را بدست آورند. دربارهء روابط این ترکان قدیم و اخلاق آنان بحث های بسیار شده است... برای اطلاع بیشتر رجوع به دائرة المعارف اسلام ذیل ترک(6) شود. سلسله های ترک که در ایران دورهء اسلامی سلطنت کرده اند غزنویان (351 - 555 ه . ق.) سلجوقیان (429 ه . ق. - اواخر قرن ششم) خوارزمشاهیان (470 - 628 ه . ق.) (از حاشیهء برهان چ معین) :
کسی را ز ترکان نباشد خرد(7)
کز اندیشهء خویش رامش برد.فردوسی.
بخندید و آنگه بافسوس گفت
که ترکان ز ایران نیابند جفت.فردوسی.
که ترکان بدیدن پریچهره اند
بجنگ اندرون پاک بی بهره اند.فردوسی.
میغ چون ترکی آشفته، که تیر اندازد
برق تیر است مر او را مگرو رخش کمان.
(از لغت فرس ص 215).
کیست از تازک و از ترک در این صدر بزرگ
که نه اندر دل وی دوستتری از زر و سیم.
ابوحنیفهء اسکافی (از تاریخ بیهقی).
چون شراب نیرو گرفتی ترکان این دو سالار را به ترکی ستودندی. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 220). کسان گماریم تا تضریبها می سازند و آنچه ترکان و این دو سالار گویند فراختر زیادتیها می کنند و بازمی نمایند. (تاریخ بیهقی ایضاً ص221). و این ترک ابله [طغرل، حاجب امیر یوسف] این چربک بخورد و ندانست که کفران نعمت شوم باشد. (تاریخ بیهقی ایضاً ص250).
وفا ناید از ترک هرگز پدید
وز ایرانیان جز وفا کس ندید.
(گرشاسبنامه).
ترکان رهی و بندهء من بودند
من تن چگونه بندهء ترکان کنم.ناصرخسرو.
عشق آمد و عقل کرد غارت
ای دل تو بجان بر این بشارت
ترکی عجب است عشق، دانی
کز ترک عجیب نیست غارت.
خواجه عبدالله انصاری.
ما خود ز تو این چشم نداریم از ایراک
ترکی تو و هرگز نبود ترک وفادار.سنایی.
و شاه ندانست که ترکان را وفا نباشد. (اسکندر نامهء قدیم نسخهء سعید نفیسی).
رسم ترکان است خون خوردن ز روی دوستی
خون من خورد و ندید از دوستی در روی من.
خاقانی.
خونم همی خوری که ترا دوستم بلی
ترک این چنین کند که خورد خون بدوستی.
خاقانی.
ترک چون هست به انداختن زوبین جلد
چه زیان دارد اگر مولد او دیلم نیست.
خاقانی.
صواب آن است که آن را بعبارتی که به افهام نزدیک باشد و ترک و تازی را در آن ادراک افتد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ1 تهران ص14). و از خوف مضرت ترکان غز از آمل کوچ کرد، به در مرو رفت. (ترجمهء تاریخ یمینی چ1 تهران ص228).
غارتی از ترک نبرده ست کس
رخت به هندو نسپرده ست کس.نظامی.
چونکه تو بیدادگری پروری
ترک نه ای هندوی غارتگری.نظامی.
ز بس کآورده ام در چشمها نور
ز ترکان تنگ چشمی کرده ام دور.نظامی.
روی ترکان هست نازیبا و گست
زرد و پرچین چون ترنج آبخست.فرقدی.
آن کیست کاندر رفتنش صبر از دل ما می برد
ترک از خراسان آمده ست از پارس یغما میبرد.
سعدی.
نگفتمت که به ترکان نگه مکن سعدی
چو ترک ترک نگفتی تحملت باید.سعدی.
وآنگه تو محصلی فرستی
ترکی که ازو بتر نباشد.سعدی.
|| کنایه از مطلوب و معشوق و غلام باشد. (برهان). مجازاً معشوقان را ترک گویند. (از انجمن آرا) (از آنندراج) مجازاً بمعنی معشوق. (غیاث اللغات). معشوق. (ناظم الاطباء). معشوق بی باک و نامهربان. (فرهنگ رشیدی). غلامان و کنیزان ترک نژاد زیبا بودند بدین مناسبت ترک بمعنی معشوق زیباروی بکار رفته است. (حاشیهء برهان چ معین). کنیزی یا غلامی جمیل از ترکان :
نورد بودم تا ورد من مورد بود
برای ورد مرا ترک من همی پرورد
کنون گران شدم و سرد و نانورد شدم
از آن سبب که بخیری همی بپوشم ورد.
کسایی.
بنشان به تارم اندر مرترک خویش را
با چنگ سغدیانه و با یالغ و کدو.عماره.
ترک من بر دل من کامروا گشت و رواست
از همه ترکان چون ترک من امروز کجاست.
فرخی (دیوان ص21).
گر چون تو بترکستان ای ترک نگاری است
هر روز بترکستان عیدی و بهاری است.
فرخی.
ای ترک به حرمت مسلمانی
کم بیش بوعده ها نپخسانی.معروفی.
ای ترک من امروز نگویی بکجایی
تا کس بفرستیم و بخوانیم و بیایی.منوچهری.
گویی برخ کس منگر جز به رخ من
ای ترک چنین شیفتهء خویش چرایی.
منوچهری.
ترک چو تو ترک نبود آسان
ترکی تو نه دوغ ترکمانی.سنائی.
یکی ترک تازی زبان آمدستم
بمهمان پی عشرت و زیج(8) و بازی.
سوزنی (از یادداشت دهخدا).
بسیم و بمی کرد خواهم من امشب
بر آن ترک تازی زبان ترکتازی.سوزنی.
تو ترک سیه چشمی، هندوی سپیدت من
خواهی کلهم سازی خواهی کمرم بخشی.
خاقانی.
ترک من کآفتاب هندوی تست
عید جانها هلال ابروی تست.خاقانی.
جهان پرشور از آن دارد لب شیرین ترک من
که ترکان دوست میدارند دایم شور و غوغا را.
مغربی (از امثال و حکم دهخدا).
تماشای ترکش چنان خوش فتاد
که هندوی مسکین برفتش ز یاد.(بوستان).
سعدی از پردهء عشاق چه خوش می نالید(9)
ترک من پرده برانداز که هندوی توام.
سعدی.
- ترکان چرخ؛ کنایه از سبعهء سیاره که زحل و مشتری و مریخ و آفتاب و زهره و عطارد و ماه باشد. (برهان) (آنندراج). هفت ستارهء سیاره. (ناظم الاطباء) :
شب که ترکان چرخ کوچ کنند
کاروان حیات بر حذر است.خاقانی.
- ترک اَشقَر؛ مریخ. (ناظم الاطباء).
- ترک بدخواه؛ از اسمای محبوب است. (آنندراج).
- ترک پنجم حصار.؛ رجوع به مادهء بعد شود.
- ترک پنجمین؛ ترک پنجم حصار. مریخ. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
گر شود ناظر به سقف نیم ترک آسمان
بر زمین افتد کلاه از فرق ترک پنجمین.
سلمان ساوجی.
- ترک جفاگر؛ ترک بدخواه. از اسمای محبوب است. (آنندراج).
- ترک چین؛ کنایه از آفتاب عالمتاب است. (برهان). کنایه از آفتاب. (غیاث اللغات) (آنندراج). آفتاب. (فرهنگ رشیدی) (ناظم الاطباء).
- ترک چینی طراز؛ زیبارویی که در زی و هیأت چینیان باشد :
دخت سقلاب شاه نسرین نوش
ترک چینی طراز رومی پوش.نظامی.
- ترک حصاری؛ کنایه از ماه است و آفتاب را نیز گویند. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج). ماه و آفتاب. (ناظم الاطباء). آفتاب. (مجموعهء مترادفات). قمر. (مجموعهء مترادفات) :
چو ترک حصاری ز کار اوفتاد
عروس جهان در حصار اوفتاد.نظامی.
-ترک خرگاهی؛ کنایه از معشوق. از این روی که کار ترکان یعنی سپاهیان نیزه بازی و تیراندازی در میدان جنگ است و محبوبان، آن سپاهیان اند که به تیر مژه و کمان ابرو و شمشیر غمزه با شیفتهء خود در عین خرگاه جنگ می اندازند و مظفر و منصور می شوند. (بهار عجم) (آنندراج) :
در آن ترک خرگاهی آورد دست
شکنج نقابش ز رخ برشکست.(10)
نظامی (شرفنامه ص 467).
- ترک خطای؛ از اسمای محبوب است. (آنندراج). و رجوع به ترک بدخواه و ترک جفاگر شود.
- ترک خو؛ کنایه از بدخو. بی وفا و بدعهد است :
گشاد این ترک خو چرخ کیانی
ز هندوی دو چشمش پاسبانی.نظامی.
-ترک دلستان؛ ترک خطای. از اسمای محبوب است. (آنندراج) :
ای ترک دلستان ز شبستان کیستی
خوش دلبری ندانم جانان کیستی.خاقانی.
-ترک دلکش؛ ترک دلستان از اسمای محبوب است. (آنندراج). و رجوع به ترک ظلم پیشه و ترک طناز و ترک هندو خال شود.
- ترک روستایان؛ کنایه از سیر برادر پیاز است که به عربی ثوم و فوم خوانند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء)
- ترک زاد؛ ترک زاده که زنی ترک او را زاده باشد. فرزند ترک :
بدو گفت بهرام ای ترک زاد
به خون ریختن تا نباشی تو شاد.فردوسی.
و بمنتصف ماه جمیدی الاخرة سنهء ثلاثین پسر دیگر آورد هم ترک زاد. ابومنصور بویه نام کردش. (مجمل التواریخ و القصص). و رجوع به ترک و ترک زاده (اِخ) شود.
-ترک زاده؛ ترک زاد. ابن ترک. فرزند ترک :
که این ترک زاده سزاوار نیست
کس او را بشاهی خریدار نیست.فردوسی.
یکی ترک زاده چو زاغ سیاه
برین کوه بگرفت راه سپاه.فردوسی.
و رجوع به ترک و ترک زاد شود.
- ترک زرد کلاه؛ آفتاب. (مجموعهء مترادفات).
- ترک سلطان شکوه؛ آفتاب. (ناظم الاطباء).
- ترک سنان گذار؛ آفتاب. (مجموعهء مترادفات).
- ترک شیرازی؛ ترکی که در شیراز بسر برد و گویا مانند ترک خطایی از نامهای محبوب است :
ز دست ترک خطایی کسی جفا چندین
نمی برد که من از دست ترک شیرازی.سعدی.
اگر آن ترک شیرازی بدست آرد دل ما را
بخال هندویش بخشم سمرقند و بخارا را
حافظ.
- ترک طناز؛ از اسمای محبوب است. (آنندراج). رجوع به ترک بدخواه و ترک دلکش شود.
- ترک ظلم پیشه؛ از اسمای محبوب است. (آنندراج). و رجوع به ترک خطای و ترک دلکش و ترک هندو خال شود.
- ترک فلک؛ کنایه از کوکب مریخ است و آفتاب را هم گفته اند. (برهان) (از غیاث اللغات). مریخ و آفتاب. (ناظم الاطباء) :
بیا که ترک فلک(11) خوان روزه غارت کرد
هلال عید بدور قدح اشارت کرد.حافظ.
-ترک گردون؛ کنایه از مریخ است. (آنندراج).
- ترک معربد؛ بمعنی ترک فلک است که کنایه از کوکب مریخ باشد. (برهان). مریخ. (آنندراج) (ناظم الاطباء). ترک فلک. (فرهنگ رشیدی).
- ترک نشین؛ جایی که ترکان سکونت کنند، چون دیهی ترک نشین یا محلی ترک نشین، یا قرای ترک نشین.
- ترک نیمروز؛ کنایه از آفتاب جهان آراست. (برهان). ترک چین، کنایه از آفتاب است. (آنندراج). آفتاب. (ناظم الاطباء) (فرهنگ رشیدی).
- ترک وار؛ ترک مانند، مثل ترک :
تهمتن یکی جامهء ترک وار
بپوشید و آمد نهان تا حصار.فردوسی.
- ترک هندوخال؛ از اسمای محبوب است. (آنندراج). و رجوع به ترک طناز و ترک خطای و ترک دلستان شود.
- رخ ترک؛ رخ زیبا و دل انگیز :
هندوی چشم مبیناد رخ ترک تو باز
گر به چین سر زلفت به خطا مینگرم.سعدی.
|| در فهرست ولف اشعار زیر از فردوسی بمعنی غلام(12) آمده است :
چو زان سو پرستندگان دید زال
کمان خواست از ترک و بفراخت یال
به ترک آنگهی گفت زان سو گذر
بیاور تو آن مرغ افگنده پر
بکشتی گذر کرد ترک سترک
خرامید نزد پرستنده ترک.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج 1 ص175).
ورا پنج ترک پرستنده بود
پرستنده و مهربان بنده بود. فردوسی.
- ترک دواتدار؛ غلامی که دوات و قلم منشیان درباری را حمل کند : و بونصر ترجمهء معما به ترک دواتدار داد، امیر بخواند و بنوشتند و به بونصر بازدادند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص445).
|| مجازاً بمعنی سپاهی. (غیاث اللغات). || در ترکی بمعنی شجاع و دلیر و سخت... در چینی تو کو(13) در یونانی تورخویی.(14) (حاشیهء برهان چ معین) :
دل بازده بخوشی ورنه ز درگه شه
فردات خیلتاشی ترک آورم تتاری.
منوچهری.
(1) - Tu - men.
(2) - Bumen.
(3) - Istami.
(4) - Sui.
(5) - T'ang.
(6) - Turks. (7) - مرحوم دهخدا در امثال و حکم ذیل اترک التروک پس از ذکر علل و جهات تاریخی بیزاری و نفرت ایرانیان و گویندگان پارسی زبان از ترکان آرد:... این نیز ناگفته نماند که نظر شعرا و عامهء ایرانی در نظایر این امثال و تعبیرات به ترکان نژادیست، نه همشهریان زردشت و فرزندان قطران و حسین خلف و نه به قسمت عمدهء قفقاز و بخشی بزرگ از ترکستان امروزی که زبان ترکی را آموخته اند و به شهادت دقیقترین تجسسهای تاریخی و بگواهی دانش نژاد شناسی، خالص ترین ایرانیان و بلکه خود اصل و ریشهء تمام نژاد آریایی می باشند.
(8) - عیش. سوزنی چ شاه حسینی ص486.
(9) - ن ل: چه خوش می گوید: (کلیات چ مصفا ص 503).
(10) - در بهار عجم سلاح نقابش و در آنندراج صلاح نقابش.
(11) - و ممکن است از ترک فلک مراد شاعر خود فلک باشد. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). در این صورت ترک فلک اضافه مشبه به است بمشبه.
(12) - Cklave.
(13) - Tu - Kue.
(14) - Tourxoi.

ترک.

[تُ] (ع اِ) حلقه ای که در گوش کنند و قسمت داخلی آن با قلم زنی تزبین شده باشد ج، تِراک. (از دزی ج 1 ص145).

ترک.

[تَ] (اِ) کلاه خود. (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج). خودآهنی. (غیاث اللغات). کلاه خود باشد یعنی کلاه آهنی که در روزهای جنگ بر سر نهند و بعربی مغفر خوانند. (برهان) (از شرفنامهء منیری). و آنرا خود و خوی و سرپایان و کبر و لیرت نیز گویند. (شرفنامهء منیری). کلاه خود و مغفر که در روز جنگ بر سر نهند. (ناظم الاطباء). فارسیان برای معنی خود آهنی در بعض محل بکاف فارسی نیز استعمال کرده اند. (غیاث اللغات). و رجوع به ترگ شود :
برافکند پر مایه برگستوان
ابا جوشن و تیغ و ترک گوان.فردوسی.
چو روزش فراز آمد و بخت شوم
شد آن ترک پولاد برسان موم.فردوسی.
که جز ترک رومی نبیند سرم
مگر کین بهرام بازآورم.فردوسی.
این بدرد ترک رویین را چو هیزم را تبر
وان شود در سینهء جنگی چو در سوراخ مار.
منوچهری.
جرس مانندهء دو ترک زرین
معلق هر دو تا زانوی بازل.منوچهری.
پدر شادمان شد گرفتش ببر
زره خواست با ترک و زرین سپر.
(گرشاسبنامه).
بروز جنگ ز یک میل ترک دشمن تو
دو نیمه گردد و باز اوفتد بصورت دال.
ازرقی (از فرهنگ رشیدی).
در آن ره رفتن از تشویق تاراج
به ترک تاج کرده ترک را تاج.نظامی.
-نیم ترک؛ کلاه خود را گویند و آن کلاهی باشد از آهن که در روزهای جنگ بر سر نهند. (برهان) و رجوع به معنی بعد و ترکیب آن شود.
|| سوزهء کلاه و خیمه. (فرهنگ جهانگیری) بخشها و سوزه های کلاه و خیمه و امثال آن را نیز گفته اند. (برهان). سوزهء کلاه. (شرفنامهء منیری). بخش و سوزهء کلاه و خیمه و مانند آن همچو کلاه سه ترک و چهارترک. (ناظم الاطباء). و ترک ترک قطعه قطعه کلاه و عرقچین را گویند چنانکه چهارترک و دوازده ترک در عرقچین و کلاه درویشی متداول بوده چه شاه اسماعیل صفوی مروج طریقهء شیعهء اثناعشری برای تمیز این طبقه از دیگران از ماهوت سرخ کلاه های دوازده ترک درویشانه دوختن فرموده بود و هر ترکی نام یکی از ائمهء اثناعشر دوخته و این اعلا خلعتی و افسری بود که به بزرگان شیعی داده میشد و به جهت این کلاه سرخ لقب آن طایفه قزلباش باش گردید.... (انجمن آرا) (آنندراج) :
که این هفت اختر تابان مطیعند
کلاهی را که ترک او چهار است.مسعودسعد.
در کلاه فقر می باشد سه ترک
ترک دنیا ترک عقبی ترک ترک.عطار.
شکل هلال هر سر مه میدهد نشان
از افسر سیامک و ترک کلاه زو.حافظ.
طریق کام بخشی چیست ترک کام خود کردن
کلاه سروری آن است کز این ترک بردوزی.
حافظ.
خیمهء نه ترک گردون سایبان جاه تو
کلامی (از یوسف ضیاءالدین در لغت نامهء فارسی به ترکی).
- نیم ترک؛ در تاریخ بیهقی (چ فیاض ص 24) آمده: «و دیگر روز چون بار بگسست و اعیان ری به جمله آمده بودند بخدمت [مسعود] با این مقدمان، و افزون از ده هزار زن و مرد به نظاره ایستاده و اعیان را به نیم ترک بنشاندند». محشی در ذیل همان صفحه گوید: نیم ترک نوعی بوده از خیمه، و بنابه حاشیهء یب (ادیب پیشاوری) نوعی از خیمهء کوچک بوده و در هر حال بفتح تا و سکون است، و کاف آن تازی یا فارسی هر دو محتمل است چه اگر کلمه مستعار از نیم ترک بمعنی کلاه خود باشد چنانکه در برهان قاطع است قاعدةً با کاف فارسی است (چون ترگ با مرگ قافیه شده است) و اگر از ترک بمعنی قطعه های کلاه و خیمه باشد با کاف تازی است بنا بتلفظ جاری. (حاشیهء برهان چ معین ج 4 ص2233) : و دبیران بر این جمله بنسشتندی وی در طارم آمد و بر دست راست خواجه بونصر بنشست در نیمترک چنانکه در میانهء هر دو مهتر افتاد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص139). و حاجب بزرگ بلکاتکین ایشان را به نیم ترک پیش خویش بنشاند. (تاریخ بیهقی ایضاً ص240). و رجوع به ترک و ترگ و معنی پیشین و ترکیب آن شود.
|| کله کلاه و خیمه و امثال آن. (انجمن آرا) (آنندراج). کلاه و گوشهء کلاه. (غیاث اللغات) :
نجم کلاهدوز که ترک کلاه او
بر تارک غلام نهی شه شود غلام.سوزنی.
بدو چگونه کسوتی که از شرفش
کلاه گوشهء عرش است ترک شب پوشم.
انوری.
سبوکشان همه در بندگیش بسته کمر
ولی ز ترک کله چتر بر سحاب زده.حافظ.
|| میان بند عمامه. || آن جای از پشت ستور سواری که در خلف سوار واقع شود و آنچه سوار در خلف خود از بار و اسباب سفر می بندد. (ناظم الاطباء). آنجای از پشت ستور که ردیف نشیند.
- ترک بند؛ خرجین یا ابزاری که به ترک مرکب بندند. بند و دوالی که بر پشت زین است تا اشیایی را که حمل آن خواهند، بر ترک استوار کنند.
- ترک نشستن؛ بر پشت سوار بر نشستن.
- ترک نشین؛ ردیف. مرتدف. آنکه بر پشت سوار نشیند.

ترک.

[تَ رَ] (اِ) خندقی را گویند که بر دور حصار و باغ و قلعه و امثال آن بکنند. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی) (از انجمن آرا) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) :
قدرت تست باغبان ربع زمینش مزرعی
فیض بحور سبعه را ساخته گرد او ترک.
خواجه عمید لویکی (از فرهنگ جهانگیری). || بمعنی رخنه و تراک باشد. (برهان). رخنه و شکاف. (ناظم الاطباء). شکستگی بی انفصال در چینی و شیشه و دیوار و سقف و جز اینها و با خوردن و برداشتن صرف شود. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
- امثال: کاسهء آسمان ترک دارد؛ کنایه از آن است که هیچکس و هیچ چیز، منزه و بی عیب مطلق نیست، نظیر:
همه حمال عیب خویشتنیم
طعنه بر عیب دیگران چه زنیم.سعدی.
و رجوع به امثال و حکم دهخدا ج 3 ص1183 و ج 4 ص1996 شود.
- ترک خوردگی؛ ترک و شکاف برداشتن چیزی.
- ترک خوردن؛ شکاف و شکستگی بی انفصال برداشتن. شکافته شدن سقف یا دیوار یا ظرفی سفالین.
- ترک خورده؛ که شکاف و ترک برداشته باشد. که شکستگی بی انفصال در آن پدید آمده باشد.
- ترک دادن؛ شکاف دادن. شکافی بی انفصال.
- ترک دار؛ ترک خورده. که ترک خوردگی داشته باشد چون کاسه ای یا دیواری ترک دار.
- ترک داشتن؛ شکاف و ترک خوردگی داشتن :
در زمانه مجوی مرد درست
کاسهء آسمان ترک دارد.
(یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
- زهره ترک شدن؛ کنایه از شدت ترس و به شدت ترسیدن. ناگهان مردن بسبب بیم بسیار. از شدت ترس مردن: زهره اش ترکید و بمرد.
|| صدای رعد و هر صدا و آوازی که از شکستن و ترکیدن چیزی آید. (برهان). تراک و صدا و آوازی که از شکستن و ترکیدن چیزی آید و صدای رعد. (ناظم الاطباء). اسم صوت از ترکیدن. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). || حلوایی که از قند و نشاسته و تخم ریحان پزند. (برهان) (از شرفنامهء منیری) (انجمن آرا) (آنندراج) (ناظم الاطباء). از تر + ک (پسوند پدید آورندهء اسم از صفت) ترحلوایی در آذربایجان. (ارمغان سال 12 شمارهء 7 «کاف» بقلم کسروی). و در گیلان هم معمول است. (حاشیهء برهان چ معین). ترحلوا، قسمی حلوا که آنرا از آرد برنج و زعفران و شکر کنند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
تخم ریحان این ترک برده ست
از دلم غصهء خط دلبر.بسحاق اطعمه.
از مشک و قند و روغن و بادام و تخمکان
این رمز بر ترک بخطی تر نوشته اند.
بسحاق اطعمه.
|| مصغرتر هم هست که نقیض خشک است (برهان). مصغرتر، نقیض خشک یعنی کمی تر. (ناظم الاطباء). || دختر بکر و دوشیزه را نیز گویند. (برهان) (ناظم الاطباء). دوشیزه. (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی). دختر دوشیزه. (انجمن آرا) (آنندراج).

ترک.

[تَ] (ع مص) دست بداشتن. (تاج المصادربیهقی). گذاشتن چیزی یا کسی را. (منتهی الارب). گذاشتن. (آنندراج). رها کردن، خلاء و منه: ترک فلان مالاً و عیالاً. (از اقرب الموارد) واگذار کردن چیزی را و رها کردن آن را. (از ناظم الاطباء). رها کردن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). با لفظ گرفتن و کردن و دادن و گفتن مستعمل. (آنندراج). فرو گذاشتن : و هر گاه که متقی در کار این جهان گذرنده تأملی کند، هر آینه مقابح آن را بنظر بصیرت بیند و به ترک حسد بکوشد تا در دلها محبوب گردد. (کلیله و دمنه).
به ترک شر و باتیان خیردارم امر
همه مخالف امر است ترک و اتیانم.سوزنی.
ترک احسان خواجه اولیتر
کاحتمال جفای بوابان.سعدی.
تمنا کند عارف پاکباز
به دریوزه از خویشتن ترک آز.
سعدی (بوستان).
- امثال: ترکت الرأی بالری؛ مثلی است در مورد ابومسلم مروزی :
آنکه می انداخت سر چون خیمه بر گردن به ری
شد اسیر خواری و مستوجب چندین عذاب
کرد رو بر آسمان کای آسمان تدبیر چیست
آسمان گفتش ترکت الرأی بالری در جواب
سلمان ساوجی.
و اشاره است بدین داستان که منصور، ابومسلم را از مرو به بغداد طلبید و او نرفت منصور سوگندها خورد و عهدها گرفت که او را آزاری نرساند و از مرو به نیشابور و از آنجا به ری شد مؤلف مجمل التواریخ نویسد «چون به ری رسید، رأی و خرد آنجا بگذاشت و به همدان شد» و سرانجام به بغداد رفت و به امر منصور کشته شد.
ترک عادت موجب مرض است؛ نظیر: باشیر اندرون شده با جان بدر شود. و رجوع بامثال و حکم دهخدا ج 1 ص257 شود.
- بترک فرمودن؛ بازداشتن. پرهیز دادن کسی از چیزی. منع فرمودن کسی از کاری : چندان که مرا... بترک سماع فرمودی. (گلستان چ یوسفی ص 94).
- بترک گفتن؛ رها ساختن. ترک گفتن. گذاشتن و درگذشتن از چیزی. دست بداشتن از خود یا چیزی یا کسی رجوع به ترک کردن و ترک گرفتن و ترک گفتن شود.
- ترک اولی؛ گناه پیغمبران در مذهب شیعه. گناه معصومین. چون انبیاء باید معصوم باشند از اینرو خطاهای آنان را گناه نمیگویند و ترک اولی می نامند مثلا خطئه آدم و ذوالنون و امثال آن همه ترک اولی باشد. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
- ترک تکبیر؛ کنایه از چهارتکبیر نماز جنایز است. اشاره بفنای آثاری و افعالی و صفاتی و ذاتی. (انجمن آرا).
- ترک جان دادن؛ دست از جان بشستن. رها ساختن جان :
تو برو مصلحت خویش نگهدار که من
ترک جان دادم از آن پیش که دل بسپردم.
سعدی.
و رجوع به ترک دادن شود.
- ترک دنیا؛ زهد. زهادت. رهبه. رهبانیت. دست از علایق دنیا بداشتن. از دنیا و تنعمات آن دست کشیدن :
ترک دنیا به مردم آموزند
خویشتن سیم و غله اندوزند.(گلستان).
|| (اصطلاح عرفانی)... خلاصی از تعلقات جسمانی و خواهش نفسانی و گشتن از ماسوی الله بجذبات حقانی و ترک به این معنی عربی هم هست. (برهان). از عربی وارد فارسی شده. (حاشیهء برهان چ معین). بمعنی جذبهء الهی است که سبب کشش و کشش (؟) می گردد و موجب رفع دوئیت و جدایی و ایقاظ از خواب غفلت گردد :
معنی الترک راحت گوش کن
بعد از آن جام بلا را نوش کن.مولوی.
|| کردن کاری، از لغات اضداد است. یقال ترکت الحبل شدیداً؛ ای جعلته. (منتهی الارب). و نیز بمعنی جعل کردن کاری، یقال ترکت الحبل شدیداً ای جعلته و قوله تعالی و ترکنا علیه فی الاَخرین (قرآن 37/107)؛ ای اجرینا. (ناظم الاطباء). ابقای چیزی. (از اقرب الموارد). || بمعنی آنچه از راه سهو مانده باشد و بر کنار صفحه نویسند مجاز است. (آنندراج) :
گم گشته ز تنگی دهنش همچو میانش
ترکیست از آن مصحف رخسار دهانش.
محسن تأثیر (از آنندراج).

ترک.

[تَ رَ](1) (ع مص) در نکاح آوردن زن تریکه را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از متن اللغه).
(1) - در اقرب الموارد تَرک آمده است.

ترک.

[تَ] (ع اِ) جِ تَرکة. (منتهی الارب). واحد ترکه. (از متن اللغة). تخمهای شترمرغ که جوجه از آنها درآید و در بیابان ترک شود. (از متن اللغة). و رجوع به ترکة و تریکة شود.

ترک.

[تُ] (اِخ) ترکستان بود. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص298). ولایت ترکستان را نیز بطریق مجاز ترک می گویند. (برهان). ترکستان. (ناظم الاطباء) :
اکنون فکنده بینی، از ترک تا یمن
یک چندگاه زیر پی آهوان سمن.دقیقی.
که شد ترک و چین شاه را یکسره
به آبشخور آمد پلنگ و بره.فردوسی.
بدانگه که بهرام شد جنگجوی
از ایران سوی ترک بنهاد روی.فردوسی.
چه از روم و از چین و از ترک و هند
جهان شد مر او را چو رومی پرند.فردوسی.
آنگاه کوههای سردسیر با برفها که میان هندوستان اند و میان زمین ترک. (التفهیم چ همائی ص194).
افریدون که از جباران پارسیان بوده است. زمین را بخشش به سه قسم کرده است... پارهء مشرقی که اندر او ترک و چین است پسرش را داد تور... (التفهیم ایضاً).
همی نگون شود از بس نهیب هیبت تو
بترک، خانهء خان و به هند، رایت رای.
عنصری.
گر روم بدو سپاری و گر ترک
شاهنشه ری کنی غلامش را.ناصرخسرو.
در هری این ساحری دیدی به ترک و روم شو
تا چلیپا سوختن بینی تو در چین و خزر.
سنایی.
کانعام شه که باج ستاند ز ترک و هند
بخشد هم اسب ترکی و هم فیل هندویی.
خاقانی.
رجوع به ترکستان شود.

ترک.

[تَ رَ] (اِخ)(1) نام رودخانه ای است نزدیک دربند شروان. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی) (از انجمن آرا) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). رود بزرگی است که از ارتفاع چهار هزارگزی کوههای قفقاز سرچشمه گرفته از چرکستان و قبرطای می گذرد و وارد درهء وسیع و عمیقی می گردد آنگاه چند رود بآن می پیوندند و پس از عبور از نواحی مختلف منجمله از قصبهء موزدوق و قیزلر، بسوی شرق جاری می گردد سپس دو شعبه شده با تشکیل دلتایی وارد دریای خزر می گردد. طول این رود، 592 هزار گز است و بزبان ارمنی این رود را تِرخ(2) نامند. (از لاروس کبیر و قاموس الاعلام ترکی): ...این عده (لشکر برکای) از دربند قفقازیه گذشته بطرف شروان سرازیر گردیدند هولاگو هم در شوال 660 ه . ق. بشماخی آمد و قشون برکای را منهزم نمود ولی برکای باز تهیهء جمعیتی دیده در حوالی نهر تَرَک بر لشکر اباقاخان (پسر هلاگو) زد و ایشان را در جمادی الاولی 661 ه . ق. در هم شکست و اباقاخان بداغستان برگشت و هولاگو به تبریز آمد. (تاریخ مغول اقبال ص197).
(1) - در لاروس کبیر به کسر اول و دوم (Terek)آمده است.
(2) - Terkh.

ترک.

[تَ رَ] (اِخ) رودی است در ترکستان که وارد سیحون می گردد. لسترنج در شرح آن آرد: رودخانهء ترک که امروز به رودخانه چرچک موسوم است و از جنوب خاوری چاچ میگذرد چنانکه ابن حوقل گوید از کوههای جدغل در شمال رودخانهء نرین و از منطقهء ترک نشین خرلخ که آنرا بسکام نیز می نامند برمیخیزد. در جنوب این رودخانه، رودخانهء دیگری کم و بیش به موازات آن می گذشت و موسوم بود به رودخانهء ایلاق امروز. (ترجمهء سرزمینهای خلافت شرقی ص513). و رجوع به همین کتاب ص507 شود :
چو باشد مناره به پیش ترک
بزرگان به پیش من آرند(1) چک.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ص2270).
بگویش که تا پیش رود ترک
شما را فرستاد بهرام جک.
فردوسی (ایضاً ص2271).
چو بگذشت خاقان ز رود ترک
تو گفتی همی تیغ بارد فلک
فردوسی (ایضاً ص2414).
(1) - در جهانگیری: بزرکان ز ترکان ستانند چک.

ترک.

[تِ رِ] (اِخ) سرزمین ترک یکی از ایالات قدیمی روسیه است که شامل آووه و درهء رود ترک می باشد و مساحت این سرزمین 69467 هزار گز مربع است که 933000 تن سکنه دارد این سرزمین در شمال غربی داغستان واقع است و مرکز آن(1)ولادی قفقاز(2) است در سال 1920 م. ایالت مستقلی بهمین نام تشکیل یافت و سپس در سال 1924 م. جزء قفقاز شمالی گردید. (از لاروس کبیر و قاموس الاعلام ترکی). و رجوع به ترک (رود) شود.
(1) - در قاموس الاعلام ترکی «قیزلر».
(2) - Vladikaukaz.

ترک.

[تَ] (اِخ) نام یکی از بخشهای سه گانهء شهرستان میانه است که در شمال خاوری شهرستان مزبور قرار دارد. این بخش از شمال به شهرستان سراب و از جنوب و خاور به شهرستان خلخال و از باختر به بخش ترکمان محدود است. آب و هوای این بخش بواسطهء کوهستانی بودن، ییلاقی و سردسیر است و آب قسمتی از دهات بخش از رودخانهء گرم و رود ترک و سفیدرود تأمین میشود. محصول عمدهء آنجا غله و حبوبات و درختان بی میوه مانند تبریزی، چنار و قره آغاج و مختصری پنبه و بزرک است. و تمام راههای روستاهای بخش بجز ترک که مرکز بخش است و تا میانه 24 هزار گز است و راه ماشین رو دارد سایرین دارای راه مالرو است.
تقسیمات اداری بخش عبارتست از: دهستان گرم با 58 آبادی و 16480 تن سکنه. کندوان با 32 آبادی و 14191 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

ترک.

[تَ] (اِخ) نام قصبه ای است از مضافات آذربایجان. (برهان) (فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی) (از انجمن آرا) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). قصبه ای است از دهستان کندوان که در بخش ترک شهرستان میانه و 23 هزارگزی شمال میانه و 14 هزارگزی شوسهء میانه به تبریز قرار دارد. این قصبه مرکز بخش ترک و دارای ادارهء پست و بهداری و دبستان و چند دکان است. مختصات جغرافیایی آن بشرح زیر است: طول 47 درجه و 46 دقیقه. عرض 37 درجه و 37 دقیقه و 50 ثانیه. ارتفاع از سطح دریا تقریباً 1450 متر و اختلاف ساعت آنجا با تهران 14 دقیقه و 32 ثانیه است یعنی ساعت 12 در قصبه ترک، ساعت 12 و 14 دقیقه و 32 ثانیه تهران است. کوهستانی و معتدل است و 2899 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و رود ترک و محصول آنجا غلات، عدس، نخود، و بزرک است و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

ترک.

[تَ] (اِخ) دهی جزء دهستان خان اندبیل است که در بخش مرکزی شهرستان هروآباد و در 6 هزار و 500 گزی جنوب باختری هروآباد و دو هزارگزی شوسهء هروآباد به میانه قرار دارد. کوهستانی و معتدل است و 226 تن سکنه دارد آب آن از سه رشته چشمه است و محصول آنجا غلات و سردرختی است شغل مردم زراعت و گله داری و کارگری است راه ارابه رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

ترک.

[تُ] (اِخ) یکی از دهستانهای پنجگانهء شهرستان ملایر است که در شمال شهرستان ملایر قرار دارد و از شمال و شمال باختر به شهرستان همدان و از جنوب به دهستانهای حومه و آور زمان و از خاور به بخش شراء شهرستان اراک و از باختر به شهرستان تویسرکان محدود است. قسمت عمدهء دهستان کوهستانی است وقریه های آن در دره های خاوری کوه الوند واقع است و آب و هوای آن خوش و دارای تابستان معتدلی است. راه شوسهء ملایر به همدان تقریباً از وسط دهستان می گذرد و از اکثر قریه های مهم آن اتومبیل میتوان برد. آب قریه های دهستان از قنات ها و چشمه سارهای کوهستانی تأمین میشود. محصول عمدهء آنجا غلات دیمی و آبی و لبنیات و مختصری انگور و دیگر میوه ها است. بافتن قالیچه و جاجیم بین زنان دهستان مرسوم و قالیچهء بافت قریهء قوزان بهتر از سایر قریه های دهستان است. سنگ سفید که در بلورسازی مصرف دارد در زمنیهای ازندریان استخراج میگردد. در 50 آبادی تشکیل دهندهء این دهستان 32 هزار تن سکونت دارند. مرکز دهستان علی آباد دمق و قریه های مهم آن بشرح زیر است: ازندریان، ازمنگاوی، کمری، کردخورد، قوزان، اشاق قلعه علوی، طاسبندی، طجر علوی، دهنوعلی آباد، دهنهء اسداللهخان، ارزانفوت. الفاوت. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

ترک.

[تُ] (اِخ) دهی است از دهستان تکمران در بخش شیروان شهرستان قوچان که در 17 هزارگزی شمال باختری شیروان و بر سر راه مالرو عمومی زیارت به فوری دربند قرار دارد. کوهستانی و سردسیر است و 306 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و بنشن و شغل اهالی زراعت و مالداری و بافتن قالیچه و گلیم است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

ترک.

[تُ] (اِخ) بگفتهء برخی از نسابان از فرزندان یافث بن نوح و جد اقوام تورانی است، و ظاهراً دو مرد بنام مغول و تاتار که دو قوم نیز بهمین نام شهرت یافته اند از احفاد وی هستند ولی این قول محل تأمل است(1). (از قاموس الاعلام ترکی ج 3).
(1) - بر اساسی نیست.

ترک.

[تَ رَ] (اِخ) نام کوهی است میان ترکستان شوروی و ترکستان شرقی متعلق به چین. (از قاموس الاعلام ترکی ج 3).

ترک آباد.

[تُ] (اِخ) دهی از دهستان پشت رود است که در بخش فهرج شهرستان بم و در 18 هزارگزی باختر فهرج و 2 هزارگزی راه شوسهء بم به زاهدان است جلگه و گرمسیر است و 130 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آنجا خرما، حنا و لبنیات است شغل اهالی زراعت و گله داری است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

ترک آباد.

[تَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش اردکان شهرستان یزد که در 4 هزارگزی شمال باختری اردکان و متصل به جاده یزد قرار دارد. جلگه ای گرمسیر و معتدل است و 1132 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آن پسته و غلات و کنجد و شغل مردم زراعت است و صنایع دستی زنان کرباس بافی است. راه ارابه رو و دبستان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

ترک آباد.

[] (اِخ) از دیهایی است که امیر مبارزالدین و فرزندان او در سالهای 734 - 736 ه . ق. در یزد احداث کرده بودند. و رجوع به تاریخ عصر حافظ ص73 شود.

ترکاباد.

[] (اِخ) از دیهای وازکرود قم، و یقال، مزرعهء مبارکاباد. (تاریخ قم ص137).

ترکات.

[تُ رِ] (ع اِ) جِ تَرِکَة. (ناظم الاطباء) : سلطان مثال داد تا ترکات او به پسر او، امیر ابوحفص سپردند. (ترجمهء تاریخ یمینی نسخهء خطی کتابخانهء سازمان)(1).
(1) - در نسخهء چاپ سنگی (ص 225) متروکات و بالای کلمهء متروکات ترکات ضبط شده است.

ترکاترک.

[تَ تَ] (اِ صوت) صدای برخورد دو چیز سخت. آواز شکستن و ترکیدن چیزی. صداهای موحش چون رعد :جهان پر بانگ و آواز شد و ترکاترک بخاست (تاریخ بیهقی). و رجوع به تَرَک شود.

ترکاتوس.

[تُ] (اِخ) مانلیوس...(1) در سال 353 ق . م. فرمانروای مطلق روم بود و بسال 349 ق . م. سه بار به سمت کنسولی رسید و در سال 340 ق . م. بر لاتینی ها پیروز گشت.
(1) - Torquatus (manlius).

ترکاتوس.

[تُ] (اِخ) مانلیوس...(1) در سال 235 ق . م. کنسول روم بود. وی ساردنی را(2)بتصرف خود درآورد.
(1) - Torquatus (manlius).
(2) - Sardaigne.

ترکادرو.

[رُ دِ رُ] (اِخ)(1) بندر نظامی اسپانیا بر ساحل اقیانوس اطلس که بسال 1823 م. بر اثر هجوم قوای فرانسه سقوط کرد.
(1) - Trocadero.

ترکادرو.

[رُ دِ رُ] (اِخ) (قصر...) بنای عظیمی است که در ارتفاعات پاسی(1) در سال 1878 م. برای نمایشگاه ساخته شد و سپس بسال 1937 م. تجدید بنا گردید و بنام قصر شاییو(2) مشهور است.
(1) - Passy.
(2) - Chaillot.

ترکاری.

[تَ] (حامص مرکب) بزبان مردم هند باغبانی. (ناظم الاطباء).

ترکاش.

[تَ] (ع اِ) به فارسی تَرکَش ج، تراکیش، تیردان: بالقسی و التراکیش. (از دزی ج 1 ص 145). مأخوذ از ترکش فارسی و به معنی آن. (ناظم الاطباء). و رجوع به ترکش شود.

ترکاشه.

[تَ / شِ] (اِخ) دهی است از دهستان بهی در بخش بوکان شهرستان مهاباد که در 26 هزارگزی خاور بوکان و 26 هزارگزی خاور شوسهء بوکان به میاندوآب قرار دارد. کوهستانی و معتدل است و 501 تن سکنه دارد. آب آن از زرینه رود و محصول آن غله و چغندر و توتون و حبوبات است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

ترکالکی.

[تَ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان عقیلی در بخش عقیلی شهرستان شوشتر که در 6 هزارگزی شمال باختری سماله و 25 هزارگزی شمال باختری راه شوسهء شوشتر به مسجد سلیمان قرار دارد. کوهستانی و گرم سیر است و 1200 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء کارون و چاه و محصول آن غله و پنبه است. شغل مردم آنجا زراعت و صنایع دستی آنان قالی بافی است. راه مالرو و دبستان دارد و ساکنین آن از طایفهء بختیاری می باشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

ترکام.

[تِ] (اِخ) دهی است از دهستان پشتکوه سورتیجی در بخش چهاردانگهء شهرستان ساری که در 7 هزارگزی خاوری کیاسر قرار دارد. کوهستانی و معتدل است و 185 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه سار و رودخانه عالیکا و محصول آن غلات و مختصری برنج است و شغل اهالی زراعت است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3). و رجوع به سفرنامهء مازندران رابینو بخش انگلیسی ص 124 شود.

ترکان.

[تِ] (ع مص) گذاشتن. (منتهی الارب) (آنندراج). تَرک. (ناظم الاطباء). واگذاشتن. (از اقرب الموارد). || ترک کردن (از اضداد). (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از المنجد). و رجوع به ترک شود.

ترکان.

[تَ] (اِ) لقب زنان از عالم بی بی و بیگمه. (غیاث اللغات) (آنندراج) :
کار ترکانست نی ترکان برو
جای ترکان خانه باشد، خانه شو.مولوی.
|| ملکه یا از نزدیکان زنانهء شاه از مادر و جز آن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).(1) || از القاب سلاطین ماوراءالنهر بوده اعم از مرد یا زن. (یادداشت ایضاً).
(1) - در نسخهء خطی فرهنگ اوبهی ترکان (بفتح تاء) را بمعنی گدایان نوشته است و بر اساسی نیست.

ترکان.

[تُ] (اِخ) دهی است از دهستان الموت که در بخش معلم کلایهء شهرستان قزوین و در 9 هزارگزی جنوب خاوری معلم کلایه و 46 هزارگزی راه عمومی قرار دارد. کوهستانی و سردسیر است و 69 تن سکنه دارد آب آن از چشمه سار و محصول آن غلات و شغل مردم آنجا زراعت است. راه مالرو صعب العبوری دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

ترکان.

[تُ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان شیراز که در 12 هزارگزی جنوب خاروی شیراز و 2 هزارگزی شوسهء شیراز به جهرم و فیروزآباد واقع است. جلگه ای معتدل است و 148 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آن غله و صیفی کاری است. شغل اهالی زراعت است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

ترکان.

[تُ] (اِخ) دیهی معروف به مرو. (از معجم البلدان).

ترکان.

[تُ] (اِخ) قریه ای است به یک فرسنگی میانهء جنوب و مشرق شیراز. (از فارسنامهء ناصری).

ترکان.

[تَ] (اِخ) رجوع به ابی صالح ترکان شود.

ترکان.

[تَ] (اِخ) (بی بی...). رجوع به بی بی ترکان شود.

ترکان.

[تُ] (اِخ) ترک، ترکستان :
گر ایدونکه گویی که ترکان و چین...
بگیرم زنم آسمان بر زمین
مپندار کین نیز نابودنیست
نشاید کسی کو نفرمودنیست.فردوسی.
رجوع به ترکستان شود.

ترکان آباد.

[تُ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء غربی شهرستان رفسنجان که در 8 هزارگزی شمال باختری رفسنجان و 7 هزارگزی شمال شوسهء رفسنجان به یزد قرار دارد. جلگه ای سردسیر است و 90 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آنجا غله و پنبه و پسته و شغل مردم آنجا زراعت است. و راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

ترکان خاتون.

[تَ] (اِخ) بنت طغماج خان بن بوغراخان و زوجهء ملکشاه سلجوقی بود. چون وی خواهان آن بود که فرزندش محمود با وجود صغر سن به ولایت عهدی ملکشاه برگزیده شود و خواجه نظام الملک وزیر به فرزند دیگر ملکشاه، برکیارق نظر داشت غبار کدورت و نزاع میان خواجه و ترکان خاتون برخاست. وی زبان به سعایت و بدگویی از خواجه بگشاد و در ملکشاه مؤثر افتاد تا آنکه تاج الملک ابوالغنایم قمی را که صاحب دیوان ترکان خاتون بود بجای نظام الملک برگماشت و ترکان خاتون بسال 480 ه . ق. همراه دخترش که بعقد مقتدی خلیفهء عباسی درآمده بود به بغداد رفت و خلیفه او را با اعزاز و اکرام بسیار پذیرفت و چون ملکشاه سلجوقی درگذشت برکیارق در اصفهان افسر پادشاهی بر سر نهاد. اما ترکان خاتون از خلیفه التماس نمود که محمود فرزندش را قایم مقام پدر گرداند. نخست خلیفه بسبب صغر سن از این کار اعراض نمود ولی بالاخره اصرار و الحاح ترکان خاتون مؤثر شد ترکان خاتون سرهنگی باصفهان روان کرد برکیارق به ری گریخت و چون ترکان خاتون این خبر بشنید به اصفهان شتافت و محمود را به سلطنت رسانید. برکیارق پس از چندی باصفهان حمله برد و ترکان خاتون پانصد هزار دینار از متروکات ملکشاه بوی تسلیم کرد که دست از محاصره و جدال بردارد. ترکان خاتون در حدود سنهء 486 ه . ق. درگذشت. و رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 2 ص314، 493 و 501. و تاریخ الخلفا ص 282 شود.

ترکان خاتون.

[تَ] (اِخ) دختر ارسلان خان و زوجهء سلطان سنجربن ملکشاه سلجوقی بود که بسال 535 ه . ق. پس از استیلای گورخان پادشاه قراختای بر سنجر، باسارت گورخان درآمد و گورخان او را حریف مجلس بزم خویش ساخت وی بسال 551 ه . ق. در اسارت ترکان درگذشت. و رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 2 ص 509 و 512. و اخبار دولت سلجوقی ص 92 و 94 شود.

ترکان خاتون.

[تَ] (اِخ) مادر سلطان محمد خوارزمشاه دختر یکی از امرای ترک بود و چون قبول همسری سلطان تکش نمود کسان و نزدیکان خود را در کارهای دولتی دخالت داد و هر ناحیه ای که بدست تکش یا سلطان محمد گشوده می شد، یکی از خواص ترکان خاتون بحکومت آن منسوب می گشت. این زن با آنکه از کفایت و تدبیر بهرهء کافی داشت بواسطهء قرابت با ترکان قنقلی و دخالت دادن ایشان در امور مملکت و استبداد رای و علاقه ای که به خونریزی و عیاشی داشت موجبات زوال دولت سلطان محمد خوارزمشاه را فراهم می ساخت. خاصه آنکه غایرخان که گویا برادرزادهء ترکان خاتون و از نزدیکان وی بود بکمک عمهء خود تجار مغول را بکشت و اموال آنان را تصرف کرد و موجب شعله ور ساختن آتش جنگ چنگیزخان در ایران گردید و هم این زن خونریز و خودخواه و اقارب وی بودند که اسباب عمدهء شکست کار خوارزمشاه را فراهم ساخته اند ترکان خاتون پس از انهزام سلطان محمد و فرار وی به جزیرهء آبسکون از خوارزم حرکت کرده به خراسان و سپس به مازندران گریخت و در قلعهء ایلال از قلاع ولایت لاریجان متحصن گردید. مغول این قلعه را در سال 617 ه . ق. محاصره کرد و پس از چهار سال ترکان خاتون تسلیم گردید و باسارت لشکریان چنگیزخان درآمد و بامر چنگیزخان به قراقروم گسیل گردید و در آن شهر بسال 630 ه . ق. درگذشت. و رجوع به تاریخ مغول اقبال و حبیب السیر ج 2 ص 650، 652، 653 و ج 3 ص45 شود.

ترکان خاتون.

[تَ] (اِخ) خواهر اتابک یزد علاءالدین و زوجهء اتابک محمد بن سعدبن ابی بکر (658 - 660 ه . ق.) بود چون ابوسعد درگذشت پسر صغیرش محمد نامزد اتابکی شد و بعلت خردسال بودن مادر او ترکان خاتون بتدبیر ملک قیام کرد و با کفایت بسیار زمام امور مملکت اتابکان سلغوری را در دست گرفت و به هلاکوخان مغول اظهار خدمت نمود و هلاکو هم فرمان حکومت فارس را بنام پسرش محمد صادر کرد ولی محمد بعد از دو سال درگذشت ترکان خاتون و امرای دولت محمد بن سلغوربن سعد زنگی را به اتابکی برداشتند و چون دست به ستم و لهو و لعب گشاد ترکان خاتون با آنکه دختر خود را بعقد وی درآورده بود با امرای قوم همدست شد و محمد را دستگیر کرد و بخدمت هلاکو فرستاد و امرا را به آوردن سلجوقشاه که در قلعه اصطخر محبوس بود گسیل داشت سلجوقشاه با احترام به شیراز آمد و بر کرسی اتابکی نشست و ترکان خاتون را بزوجیت گرفت و بهنگام مستی غلامی را به کشتن ترکان خاتون که خیال نفاق در سر داشت مأمور کرد و غلام هم ترکان خاتون را بقتل رسانید. و رجوع به تاریخ مغول اقبال و حبیب السیر چ خیام ج 2 ص564 - 567 شود.

ترکان خاتون.

[تَ] (اِخ) دختر سلطان جلال الدین منکبرنی بود که هلاکوخان مغول در سال 656 ه . ق. بپاس خدمات الملک الصالح پسر بدرالدین لؤلؤ یکی از ملوک ایوبی، او را بزوجیت به الملک الصالح داد. هنگامی که قوبیلای قاآن بر تخت خانی مغول جلوس کرد و سلطنت ممالک بین جیحون و شام و مصر را به هلاکوخان سپرد، هلاکوخان حکومت کرمان را به ترکان خاتون داد. و رجوع به تاریخ مغول اقبال و حبیب السیر ج 3 ص97 شود.

ترکان خاتون.

[تَ] (اِخ) قتلق ترکان(1)، دختر براق حاجب و زوجهء قطب الدین سلطان بود و پس از درگذشت شوهرش قطب الدین محمد سلطان بن حمیر تاینکو بامر هلاکو تاج ایالت کرمان را به فرزند خود حجاج سلطان تفویض کرد و خود به ضبط امور ملک و مال پرداخت تا آنگاه که حجاج سلطان نسبت به ترکان خاتون بی حرمتی آغاز نهاد ترکان خاتون متوجه اردو گشت و حجاج سلطان متوحش و متواری شد و به هند روی آورد و با سپاهی از هندیان متوجه کرمان گشت و در بین راه درگذشت و ترکان خاتون نزدیک بیست و شش سال حکومت کرمان را در دست داشت. (656 - 682 ه . ق.). و رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 3 ص268 - 269 و قتلق ترکان و جهانگشای جوینی ج 2 شود.
(1) - علامه محمد قزوینی در حاشیه شد الازار 121 و 190 نام وی را چنین آرد: عصمة الدین قتلغ ترکان خاتون از ملوک قراختای کرمان (655 - 680 ه . ق.).

ترکان خدیو.

[تُ خِ] (اِ مرکب) خدیو ترکان. شاه ترکان. امیر قوم ترک. فرمانروای ترکستان :
چو ارجاسب بشنید گفتار دیو
فرود آمد از گاه ترکان خدیو.دقیقی.

ترکاندن.

[تَ رَ دَ / تَ دَ] (مص) کافتیدن. شکافتن. کفتن. کافتن. غاچ دادن. ترکانیدن. ترک دادن. شکاف دادن.

ترکانده.

[تُ دِ] (اِخ) دهی از دهستان سلطانیه است که در بخش حومهء شهرستان زنجان و 54 هزارگزی زنجان و 12 هزارگزی راه قیدار به سلطانیه قرار دارد. کوهستانی و سردسیر است. و 650 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه سار و رودخانه محلی است. محصول آنجا غله و بنشن و انگور است و شغل مردم آنجا زراعت و بافتن گلیم و قالیچه است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

ترکان رود.

[تُ] (اِخ) رودی است که از کوههای خرقان برمی خیزد و بولایت قزوین می ریزد. و رجوع به نزهة القلوب ج 3 ص222 شود.

ترکانشاه.

[تَ] (اِخ) ابن طغرل شاه بن محمدشاه که بدست برادر بهرامشاه کشته شد. و رجوع به تاریخ افضل ص31و 33و 41 و 43 شود.

ترکانشاه.

[تَ] (اِخ) دوازدهمین از سلاجقهء کرمان (551 - 563 ه . ق.). و رجوع به طبقات سلاطین اسلام ص 136.

ترکانه.

[تُ نَ / نِ] (ص مرکب) منسوب به ترک. || ترک و مانند ترک. (ناظم الاطباء) :
پیچیده یکی لاکی میراند بسر در
بربسته یکی گزلک ترکانه کمر بر.سوزنی.
بر شکن کاکل ترکانه که در طالع تست
بخشش و کوشش خاقانی و چنگزخانی.
حافظ (دیوان چ قزوینی ص 333).
|| سریع و تند و خشونت آمیز و بیرحمانه و خلاف ادب. خارج از لطافت :
ترکانه یکی آتش از لطف برافروز
در بنگه ما زن نه گنه مان نه گنهکار.سنائی.
خون خوری ترکانه کاین از دوستی است
خون مخور ترکی مکن تازان مشو.خاقانی.
خرگاه عیش درشکنید و به تف آه
ترکانه آتش از در خرگه برآورید. خاقانی.
نان ترکان مخور و بر سر خوان
به ادب نان خور و ترکانه مخور.خاقانی.
ترکی صفتی وفای ما نیست
ترکانه سخن سزای ما نیست.نظامی.
ترکانه ز خانه رخت بربست
در کوچگه رحیل بنشست.نظامی.

ترکان هرابرجان.

[تُ هَ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان بوانات بخش بوانات و سرچهان شهرستان آباده که در 60 هزارگزی جنوب خاوری سوریان و 54 هزارگزی شوسهء شیراز به اصفهان واقع است. جلگه ای معتدل است و 627 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آنجا غله و پنبه و میوه است. شغل مردم آنجا زراعت و باغداری و کرباس بافی و تربیت کرم ابریشم است. دبستان و پاسگاه ژاندارمری و راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

ترکانی.

[تُ] (ص نسبی) پاپوشی را گویند از جنس فرجی که زنان ترک پوشند. (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی) (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج) (ناظم الاطباء) :
چون رفت خبر سوی ملکشاه
حالی ز طرب کفن ببخشید
ترکان(1) بموافقت درآمد
ترکانی و پیرهن ببخشید.
شرف شفروه (از انجمن آرا).
(1) - ترکان خاتون نام زن او (ملکشاه) بود. (انجمن آرا) (آنندراج). رجوع به ترکان خاتون شود.

ترکانی.

[تُ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان شهاباد شهرستان بیرجند که در 30 هزارگزی جنوب خاوری بیرجند قرار دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

ترکانیدن.

[تَ رَ / تَ دَ] (مص) ترکاندن. کفتن. کافتن. کافتیدن. شکافتن. غاچ دادن.
- لب ترکانیدن؛ اندک سخنی گفتن.

ترکانیده.

[تَ رَ / تَ دَ] (ن مف) ترک خورده. کفته. شکافته. ترکیده. غاچ خورده.

ترکایش.

[تَ یِ] (اِخ) دهی است از دهستان خانمرود در بخش هریس شهرستان اهر که در سه هزار و پانصدگزی شوسهء تبریز قرار دارد. جلگه و معتدل است و 330 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء قوری چای و چشمه و محصول آن غله و حبوبات و میوه است. شغل آنان فرش بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

ترک الله.

[تَ رَ کُلْ لاه] (اِخ) از القاب امیرخسرو دهلوی. رجوع به فهرست کتابخانهء سپهسالار ج 2 ص 517 شود.

ترکب.

[تَ رَکْ کُ] (ع مص) بر هم نشستن. (از تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). مطاوعه ترکیب. (اقرب الموارد) (المنجد) : چو فراشی و کناسی است، که هر امتزاجی که میان اجزاء امهات افتد بر آن قدر کز آن امتزاج آید، چیزی بسازد نباتی یا حیوانی، بدان مرین سرای را پاک همی دارد و طینتها را از بهر آنک تا ازو ترکب مردم آید. (جامع الحکمتین ناصرخسرو ص130). || استوار شدن بر چیزی. (از تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). استوار گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به ترکیب شود.

ترکتا.

[تِ کُ] (اِ) لفظی است هندی که ترکیبی از زنجبیل و فلفل گرد، سازند. (از الفاظ الادویه ص 73).

ترکتا.

[تَ] (اِخ) از دیه های سدن رستاق مازندران. و رجوع به مازندران رابینو بخش انگلیسی ص 126 و ترجمهء وحید ص 169 شود.

ترکتاز.

[تُ] (اِمص مرکب) ترکتازی. (آنندراج) (ناظم الاطباء). مطلق تاختن. (غیاث اللغات) (از آنندراج). تاخت آوردن بیخبر و ناگاه بر سبیل تاراج بود و غارت. (فرهنگ جهانگیری) (انجمن آرا) (از غیاث اللغات) (از فرهنگ رشیدی) (از آنندراج). مثل تاخت ترکان. (فرهنگ رشیدی) (از غیاث اللغات) (از انجمن آرا) (آنندراج). تاخت کردن. (اوبهی). و با لفظ آوردن و زدن و برداشتن و کردن مستعمل است. (آنندراج). تاخت و تاراج سپاه بطور تعجیل و شتاب و بی خبر و ناگاه و جولان. (ناظم الاطباء) :
ز باران هوا خشک شد هفت سال
دگرگونه شد بخت و برگشت حال
شد از رنج و تنگی جهان پر نیاز
همی بود از هر سویی ترکتاز.فردوسی.
چون موی زنگیم سیه و کوته است روز
از ترکتاز هندوی آشوب گسترش.خاقانی.
جان از پی گرد مرکب تو
بر شه ره ترکتاز بستیم.خاقانی.
در ترکتاز فتنه ز عکس خیال خون
کیوان بشکل هندوی اطلس نقاب شد.
خاقانی.
موی بمویت ز حبش تا طراز
تازی و ترک آمده در ترکتاز.نظامی.
سوی خانهء خود بیک ترکتاز
بچشم فرو بستش آورد باز.نظامی.
روز قیامت ز من این ترکتاز
باز بپرسند و بپرسند باز.نظامی.
هر کجا در هر دو گیتی فتنه ایست
ترکتاز طرهء هندوی تست.عطار.
هندوی یکسوارهء کلکت چو برنشست
بر خیل خانهء قدرش ترکتاز باد.
کمال اسماعیل (دیوان ص 185).
شرط تسلیم است نی کار دراز
سود ندهد در ضلالت ترکتاز.مولوی.
و رجوع به ترکتازی شود.
- از ترکتاز افتادن؛ از حرکت و تاختن باز ماندن :
هم رفیقش ز ترکتاز افتاد
هم براقش ز پویه بازافتاد.نظامی.
- ترکتاز آوردن؛ ترکتازی آوردن. ترکتازی کردن. حمله آوردن. هجوم کردن :
چون به جمعه می شد او وقت نماز
تا نیارد گرگ آنجا ترکتاز.مولوی.
سپهدار غمش در سینه ام زان ترکتاز آرد
که تسخیر بلاد، آیین بود لشکرپناهان را.
طالب آملی (از آنندراج).
- ترکتاز برداشتن؛ ترکتازی کردن حمله و هجوم آوردن :
عشق چون ترکتاز بردارد
نی سوارند، آسمان فرسان.
ملاسالک قزوینی (از آنندراج).
و رجوع به ترکتاز شود.
- ترکتازداشتن؛ در حال ترکتازی بودن حمله و هجوم کردن. تاخت کردن :
وقتها خواهم که گویم با تو راز
تو درون آب داری ترکتاز. مولوی.
- ترکتاز زدن؛ تاخت آوردن. یغماگری حمله و هجوم ناگهانی کردن :
بهر دایره کو زده ترکتاز
ز پرگار خطش گره کرده باز.
نظامی (از آنندراج).
قربان آن زمان که نگاهش به تیغ ناز
بر قلب عاشقان زند از عشوه ترکتاز.
مخلص (از آنندراج).
- ترکتاز ساختن؛ تاختن به ناگاه :
گر گشاید دل سر انبان راز
جان بسوی عرش سازد ترکتاز.مولوی.
-ترکتاز کردن؛ ترک تازی کردن. حمله و غارت و هجوم کردن :
اصحاب فیل بین که به پیرامن حرم
کردند ترکتاز و نه درخورد کرده اند.خاقانی.
و باز سوار شدند و بر ایشان ترکتاز کردند و از چاشت تا بشب جنگ بود. (تاریخ غازان ص 128).

ترکتاز.

[تُ] (نف مرکب) ترکتازنده. غارتگر. (فرهنگ رشیدی) (غیاث اللغات):
دل ترکتازان درآ ن دار و گیر
برآورد از نای ترکی نفیر.
نظامی (از آنندراج).
زنگی بچهء کدام سازی
هندوی کدام ترکتازی.نظامی.
ترکتازی تن گذاری بی حیا
در بلا چون سنگ زیر آسیا.مولوی.
|| کنایه از جور و غارت باشد. (انجمن آرا). حمله و هجوم :
آنچ از آن چاره نیست آنرا باش
بر سرت گرچه ترکتاز رسد.انوری.
ترکتاز غمزهء تو غارت جان درگرفت
رای قربان کرد و اول زخم ز ایمان درگرفت.
خاقانی.
گرد راهش به ترکتاز سپهر
تاج زرین نهاد بر سر مهر.نظامی.
|| (اِ مرکب) کرشمه از روی شهوت. (ناظم الاطباء). || مرد سپاهی. (غیاث اللغات). مردم چالاک و مبارز. (آنندراج). و به همهء معانی رجوع به ترکتازی شود.

ترکتازه.

[تُ زَ / زِ] (اِ مرکب) ترکتاز و ترکتازی. (از ناظم الاطباء). رجوع به ترکتاز و ترک تازی شود.

ترک تازه.

[] (اِ مرکب) نزد صوفیه جذبهء الهی را گویند که سالک مجاهده و رنج بسیار می کشد و گشادگی نمی یابد. ناگاه جذبهء الهی دررسد و او را به مقصود رساند. (کشاف اصطلاحات الفنون ج 2 ص 1555).

ترکتازی.

[تُ] (حامص مرکب) ترکتاز. (ناظم الاطباء) (آنندراج). تاخت آوردن به شتاب و تعجیل و بی خبر و ناگاه باشد بر سبیل تاراج و غارت نمودن. (برهان). غارتگری. (فرهنگ رشیدی). تاختن آوردن. (صحاح الفرس). بمعنی ناگاه تاختن بر سبیل غارت مثل تاختن ترکان. (غیاث اللغات) :
ز زلفت بس نبود این ترکتازی
که هندوی دگر را برکشیدی.خاقانی.
بر آن شیشه دلان از ترکتازی
فلک را پیشه گشته شیشه بازی.نظامی.
گفت ای پسر این چه ترکتازی است
بازی است چه جای عشق بازی است.
نظامی.
چه فرزندی تو با این ترکتازی
که هندوی پدرکش را نوازی.نظامی.
-ترکتازی آوردن؛ حمله و هجوم آوردن. بر سبیل یغما و غارت :
یکچند دلم به هجر آموخته بود
وز ذوق وصال دیده بر دوخته بود.
یاد تو شبانه ترکتازی آورد
بر باد بداد آنچه اندوخته بود.
خان هندی (از انجمن آرا).
- ترکتازی کردن؛ حمله و هجوم ناگهانی. بر سبیل غارت و یغماگری. غارتگری و تجاوز کردن به ناگاه :
ترکتازی کنیم و برشکنیم
نفس زنگی مزاج را بازار.سنایی.
به سیم و بمی کرد خواهم من امشب
بر آن ترکتازی زبان ترکتازی.سوزنی.
گاه بر ببر ترکتازی کرد
گاه با شیر شرزه، بازی کرد. نظامی.
بر آن مه ترکتازی کرد نتوان
که بر مه دست یازی کرد نتوان.نظامی.
می کرد بوقت غمزه بازی
بر تازی و ترک، ترکتازی.نظامی.
ترکتازی کن بتا بر جان و دل
تا زجان و دل شوم هندوی تو.عطار.
هنگام فصل خریف بود، یزک وی ترکتازی کرد. (جهانگشای جوینی).
عبیر آموده دیدم جیب و دامان گل و سنبل
حیاخوش ترکتازی کرده است امروز بر رویت.
میرزا صادق (آنندراج).
|| جولان کردن. (برهان). مطلق تاخت. (غیاث اللغات) (آنندراج) :
لیکن به گرد عسجدی او از کجا رسد
چون هست ترکتازی او با خران لنگ.
سوزنی.
رجوع به ترکتاز شود. || (اِ مرکب) مرد چالاک و سپاهی و به این معنی یای نسبت باشد. (غیاث اللغات).

ترک جوش.

[تُ] (اِ مرکب) گوشت نیم پخته. (برهان) (ناظم الاطباء). لحم نیم خام چه ترکان نیم خام گذارند و می گویند گوشت مهرا قوت نمی باشد. (فرهنگ رشیدی) (از آنندراج). کنایه از یخنی نیم خام است. چه ترکان گوشت را نیم خام خورند و نمی گذارند که مهرا سازند و می گویند گوشت مهرا شده را قوت نمی باشد. (انجمن آرا) :
ترک جوشی کرده ام من نیم خام
از حکیم غزنوی بشنو تمام.مولوی.
بس بجوشیدی در این عهد مدید
ترک جوشی هم نکردی ای قدید. مولوی.

ترک چال.

[تُ] (اِخ) از کوهستانها و ییلاقهای شاه کوه و ساور است. رجوع به مازندران رابینو بخش انگلیسی ص127 شود.

ترک چشم.

[تُ چَ / چِ] (ص مرکب) چشم گیرا. (ناظم الاطباء). زیباچشم. دارای چشم جذاب. که چشم او بیننده را بخود کشد :
کرد را بود دختری بجمال
لعبتی، ترک چشم و هندو خال.نظامی.

ترکچه.

[تُ چَ / چِ] (ص مرکب) ترکی و مانند ترک. (ناظم الاطباء) (اشتنگاس).

ترکح.

[تَ رَکْ کُ] (ع مص) فراخ شدن و فراخ نشستن در مجلس. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || دست در کاری کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || درنگ نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || تصرف کردن در کار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) : اخطار خطیر و اغنام کثیر... بحیطهء ترکح درآمده اکراد... مطیع امر گردون مطاع گشتند. (درهء نادره چ شهیدی ص334).

ترک دادن.

[تَ دَ] (مص مرکب) قطع کردن. پایان دادن. خاموش ساختن. رها کردن :
سنّت عشق سعدیا ترک نمیدهی بلی
کی ز دلم بدر رود خوی سرشته در گلم.
سعدی.
باک مدار سعدیا گر به فدا رود سری
هر که به معظمی رسد ترک دهد محقّری.
سعدی.
نشست شعلهء آواز بلبلان صائب
برای خاطر گل ترک آه و ناله بده.
صاحب (از آنندراج).

ترکدار.

[تَ] (نف مرکب) کسی که خود بر سر نهاده باشد. (ناظم الاطباء). دارندهء ترک. خود پوشیده :
بریده ز هر سو سر ترکدار
پراکنده خفتان همه دشت و غار.فردوسی.
به هر گام بی تن سری ترکدار
بد افکنده چون مجمر زرنگار.
(گرشاسب نامه).
چو جنگی سواران فزون از شمار
زره پوش و جوشن ور و ترکدار.
(گرشاسب نامه).

ترک دره.

[تُ دَ رِ] (اِخ) دهی است از دهستان گوی آغاج که، در بخش شاهین دژ شهرستان مراغه و بر سی و هشت هزار و پانصدگزی جنوب خاوری شاهین دژ و یکهزارگزی شمال راه ارابه رو شاهین دژ به تکاب قرار دارد. دره ای معتدل و سالم است و 151 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غله و کرچک و شغل اهالی زراعت و گله داری است. صنایع دستی آنان جاجیم بافی است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

ترک دشت.

[تُ دَ] (اِخ) از دهات هزار جریب است. رجوع به مازندران رابینو بخش انگلیسی ص 124 و ترجمه وحید ص166 شود.

ترک ده.

[تُ دِ] (اِخ) از دیهای کجور است. رجوع به مازندران رابینو بخش انگلیسی ص109 و ترجمهء وحید ص147 شود.

ترکران.

[تُ کَ] (اِخ) از محلات ناحیهء آمل است. رجوع به مازندران رابینو بخش انگلیسی ص114 شود.

ترک رخساره.

[تُ رُ رَ / رِ] (ص مرکب)خوبروی :
مهی ترک رخساره هندو سرشت
ز هندوستان داده شه را بهشت.نظامی.

تر کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)خیسانیدن و سرشتن چیزی به چیزی. (آنندراج). نم کردن و خیساندن و آب دادن. (ناظم الاطباء) : و سماق و عدس و گل سرخ اندر گلاب تر کنند و بدان گلاب مضمضه کنند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). همه را یک شبانه روز اندر آب باران تر کنند. پس به آتش نرم بپزند تا یک نیمهء آب برود. (ذخیرهء خوارزمشاهی). بگیرند مویز منقی دانه بیرون کرده، صد درمسنگ و به جلاب پخته تر کنند، یک شبانروز. (ذخیرهء خوارزمشاهی). || مرطوب و نمدار کردن :
وز سر سوزن همی جوید سرش
ور نیابد می کند با لب ترش.مولوی.
- تر کردن پوز؛ تر کردن لب. رفع عطش کردن :
ترک این شرب ار بگویی یک دو روز
تر کنی اندر شراب خلد پوز.مولوی.
و رجوع به تر کردن لب شود
- تر کردن چهره؛ در بیت زیر مجازاً تر کردن چهره بخون جگر کنایه از گریستن بدرد و رنج کشیدن و رشک بردن است :
آندم که باد صبح بزلفت گذر کند
مشک ختن بخون جگر چهره تر کند.
سلمان (از آنندراج).
- تر کردن دماغ؛ سر خوش شدن با قلیلی شراب. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). کمی شراب نوشیدن. (ایضاً). سرمست و شادمان کردن خاطر. فارغ داشتن مغز از گرفتگی ها. خرم شدن. شاد خاطر گشتن و شاد گرداندن :
اگر فقیه نصیحت کند که عشق مباز
پیاله ای بدهش گو دماغ را تر کن.حافظ.
لب پیاله ببوس انگهی بمستان ده
بدین دقیقه دماغ معاشران تر کن.حافظ.
- تر کردن دهان؛ تر کردن لب. رفع عطش کردن با آب و می و جز اینها :
جوانشیری برآمد تشنه از راه
بدان چشمه دهان تر کرد ناگاه.نظامی.
|| جرعه ای بلب رساندن :
مگر چون بدان می دهان تر کنم
بدو بخت خود را جوانتر کنم. نظامی.
-ترکردن لب؛ جرعه ای بلب رساندن رفع تشنگی را. در بیت زیر مجازاً آب خوردن. سیراب شدن :
چنان آسمان بر زمین شد بخیل
که لب تر نکردند زرع و نخیل.(بوستان).
|| کنایه از شرمسار کردن و عرق آوردن به خجلت :
زاهد که کسب کرده همه عمر زهد خشک
نامردم ار به یک سخنش تر نمی کنم.
باقر کاشی (از آنندراج).
منم آنکه چون هرزه سرمی کنم
فلک را ز یک حرف تر می کنم.
سلیم (از آنندراج).
شوخ چشمی های خوبان هم بلاست
خندهء گل ابر را تر کرده است.سلیم (ایضاً).
و رجوع به تر شود. || بمعنی تر کردن ذکر به آب دهن و جز آن، برای دخول مجاز است. (آنندراج) :
از منتر اگر مار ز سوراخ کشند
من تر کنم و مار بسوراخ کنم.
اشرف (از آنندراج).

ترکرک.

[تَ رَ رُ] (ع مص) جنبانیدن مشک شیر و مسکهء آن گرفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). یقال ترکرک السقاء، ای تمخضه بالزبد. (منتهی الارب).

ترک رود.

[تُ] (اِخ) رودی است در مازندران و ظاهراً دیهی هم بوده است بهمین نام در حوالی رامسر و آخوند محله کنونی. چه رابینو پس از ذکر نام رودخانه های مازندران (ص 6) بشرح سفر خویش می پردازد و آرد: ده دریا پشته داری سی خانه و یک مسجد... است بعد از عبور از ترک رود از میان آخوند محله که... داشت گذشتیم. (ص 18) و در 106 در ذکر نام دیهای تنکابن (بخش e) سختسر(1) از ترک رود بمانند دیه یاد میکند از این روی ممکن است نام رودخانهء یاد شده و دیه مذکور بسبب مجاورت یکی شده باشد.
(1) - رامسر کنونی.

ترکز.

[تَ کَ] (اِ) مزرعهء کاشته و درو شده و شخم و یا چین دویم. || زمین بایر. || زمین شخم شده. (ناظم الاطباء). و رجوع به ترکژ شود.

ترکزاد.

[تُ] (ن مف مرکب) زادهء ترک. ترک زاده. فرزند ترک. ابن ترک. که زنی ترک او را زاده باشد :
سخن بس کن از هرمز ترکزاد
که اندر زمانه مباد آن نژاد.فردوسی.
بدو گفت بهرام ای ترکزاد
به خون ریختن تا نباشی تو شاد.فردوسی.
و به سنهء ثلاثین پسر دیگر آورد هم ترکزاد. (مجمل التواریخ).
رجوع به ترک زاده شود.

ترکزاد.

[تُ] (اِخ) لقب هرمزبن انوشیروان، چه مادر او دختر خاقان ترک بود. (مفاتیح). هرمزبن نوشیروان ملقب به ترک زاد بود... (حبیب السیر چ خیام ج 1 ص244) :
سخن بس کن از هرمز ترکزاد
که اندر زمانه مباد آن نژاد.فردوسی.

ترک زاده.

[تُ دَ / دِ] (اِ مرکب) فرزند ترک. ترک زاد. که زنی ترک او را زاده باشد:
که این ترک زاده سزاوار نیست
کس او را به شاهی خریدار نیست.فردوسی.
یکی ترک زاده چو زاغ سیاه
برین کوه بگرفت راه سپاه.فردوسی.
رجوع به ترک زاد شود.

ترکژ.

[تَ کَ] (اِ) تخم و بزر. (ناظم الاطباء). تخم که در عربی بذر گویند. (لسان العجم شعوری ج 1 ورق 278 الف). || مزرعه ای که برای کشتن آماده شده باشد. (ناظم الاطباء). در بعضی از نسخه ها مزرعه ای که برای کشت آماده شده باشد و بعربی فلحان گویند. (از لسان العجم ایضاً) و رجوع به ترکز شود.

ترکستان.

[تُ کِ] (اِخ) سرزمین ترکان. جایگاه قوم ترک. این نام اصولا به سرزمینی اطلاق میشده که مسکن اصلی قوم ترک در آنجا بوده و تقریباً ایالت سین کیانک یا ترکستان چین کنونی است ولی بر اثر مهاجرت مستمر این قوم بطرف شرق و غرب(1) رفته رفته قسمت اعظم آسیای مرکزی نام ترکستان بخود گرفت چنانکه دامنه های جبال تیانشان و دره های علیای جیحون و سیحون یعنی حوضهء دریاچه های بالخاش و قره گول و ایسی گول و دره وانهار ایلی و چوو قزلسو که در عهد باستان توران می گفتند(2)بتدریج ترکستان نامیده شده و هم اکنون ترکستان غربی یا ترکستان روس نام دارد. رجوع به ترکستان شرقی و ترکستان غربی و تاریخ مغول اقبال و حماسه سرایی در ایران شود : و ملوک همهء ترکستان اندر قدیم از تغزغز بودندی. (حدود العالم).
گر چون تو به ترکستان ای ترک نگاریست
هر روز بترکستان عیدی و بهاریست.فرخی.
وگر خان را بترکستان فرستد مهر گنجوری
پیاده از بلا ساغون دوان آید به ایلاقش.منوچهری.
و از آن خانان ترکستان و ملوک اطراف بر خط من رفتی. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص296). بغراتکین که پسر بزرگتر بود و ولیعهد، بخانی ترکستان بنشست. (تاریخ بیهقی ایضاً ص432). بر اثر شما لشکری دیگر فرستیم با سالاران و خود بر اثر آییم با خان ترکستان. (تاریخ بیهقی ایضاً ص643).
اینست همان درگه کو را ز شهان بودی
دیلم ملک بابل هندو، شه ترکستان.خاقانی.
بترکستان اصلی شو برای مردم معنی
به چین صورتی تا کی پی مردم گیا رفتن.
خاقانی.
از چنین گوهر زکاتی داد نتوان بهر آنک
باج ترکستان نه باج ترکمان آورده ام.
خاقانی.
و او را اسیر بترکستان بردند ملک بخارا از نظام بیفتاد و وهنی فاحش ظاهر شد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ1 تهران ص115). و معالجت خویش جز هوای ترکستان نشناخت او را در عماری بر صوب ترکستان ببردند. (ایضاً ص121). ابوجعفرذوالقرنین را بدین سفارت تعیین فرمود و بر دست او حملی از تحف خراسان و مجلوباب ترکستان به فخرالدوله فرستاد. (ایضاً ص129).
ترسم نرسی به کعبه ای اعرابی
این ره که تو میروی به ترکستان است.
(گلستان).
- ترکستان روی؛ به حالت اضافی کنایه از روی زیبا و دل انگیز :
غریبی سخت مطبوع اوفتاده ست
به ترکستان رویش خال هندو.سعدی.
-ترکستان شاه؛ ایضاً کنایه از کاخ و جایگاه زیبا و عالی. قصر شاه :
وزان چون هندوان بردن ز راهش
فرستادن به ترکستان شاهش.نظامی.
-ترکستان طبع؛ ایضاً کنایه از فسحت و وسعت میدان طبع باشد. پهنهء وسیع طبع :
چون تویی خاقان ترکستان طبع
مه رخی با مهر عذرایی فرست.خاقانی.
-ترکستان عارض؛ ایضاً ترکستان روی.
کنایه از روی زیبا و گیرا. چهرهء خوش و دلنشین :
گرد ترکستان عارض صف زده
آن سپاه هندوان بدرود باد.خاقانی.
-ترکستان فضل؛ ایضاً کنایه از وسعت دانش :
زمین تا آسمان خورشید تا ماه
به ترکستان فضلش هندوی راه.نظامی.
(1) - وجود نجد وسیع و مرتفع و جبال عظیم هیمالیا مانع نفوذ ترکان بطرف جنوب گردید.
(2) - رجوع به توران شود.

ترکستان چین.

[تُ کِ نِ] (اِخ) رجوع به ترکستان شرقی شود.

ترکستان روس.

[تُ کِ نِ] (اِخ) رجوع به ترکستان غربی شود.

ترکستان شرقی.

[تُ کِ نِ شَ] (اِخ)ترکستان چین سرزمین وسیعی است که در مغرب چین قرار دارد و سلسلهء جبال تیانشان آنرا دو قسمت کرده است. رود تاریم از آن می گذرد و وارد دریاچه لُب نُر می گردد. شهرهای معروف آن کاشغر و یارکند و زونگاری است. این ناحیه که ایالت سین کیانک چین را تشکیل می دهد باندازه خاک ایران وسعت دارد و در قسمت زونگاری معادن نفت و آهن دارد. این ناحیه در پیش مسلمین باسم کاشغر و ختن معروف است. و رجوع به سین کیانک شود.

ترکستان غربی.

[تُ کِ نِ غَ] (اِخ)ترکستان روس. قسمت اعظم این منطقه در قدیم بنام سرزمین تور، توران و خوارزم معروف بود که امروز بین افغانستان و شمال شرقی ایران و قزاقستان روس و ترکستان شرقی و مغولستان خارجی قرار دارد. و جمهوریهای ترکمنستان و ازبکستان در این ناحیه است. رود سیحون و جیحون در آن جاری است و در حقیقت می توان آنرا حوضه دریاچهء ارال و دو رود یاد شده دانست. قسمت شمال غربی این سرزمین را پیش از مغول ترکستان و قسمت جنوب شرقی آنرا فرغانه می نامیدند. و رجوع به توران و ترکستان و تاریخ مغول اقبال و حماسه سرایی در ایران شود.

ترک سلویه.

[تُ سَ یِ] (اِخ) دهی از دهستان میمند در بخش مرکزی شهرستان فیروزآباد و 49 هزارگزی شمال خاوری فیروزآباد و نزدیک راه عمومی میمند به سیمکان قرار دارد... کوهستانی و معتدل است و 626 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آنجا روغن و پشم و پوست و کمی غله و شغل اهالی گله داری و زراعت و باغداری و صنعت دستی زنان گلیم بافی است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

ترک سوار.

[تُ سَ] (ص مرکب) فارس و اسب سوار. (ناظم الاطباء).

ترکش.

[تَ کَ] (اِ مرکب) تیردان. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص218). مخفف تیرکش است که تیردان باشد. (برهان). در اصل تیرکش بود بمعنی جای تیرکشیدن بجهت کثرت استعمال کسره برای تخفیف بفتح بدل شده و یا را حذف کردند. (غیاث اللغات) (آنندراج). بمعنی تیردان است و آن را مخفف تیرکش دانسته اند و آنرا شغاوشگا، به کاف فارسی نیز گفته اند. (انجمن آرا). تیردان و تیرکش. (ناظم الاطباء). ظرفی است که تیرها و پیکانها را در آن گذارند. (قاموس کتاب مقدس). کیش. فضه. جعبه. خوله :
گر کوک ترکشت ریخته شد
من دیده بترکشت برنشانم.عماره.
بفرمای تا اسب و زین آورند
کمان و کمند گزین آورند
همان نیزه و خود و خفتان جنگ
یکی ترکش آگنده تیر خدنگ.فردوسی.
پیاده بکردار آتش بدند
سپردار با تیرو ترکش بدند.فردوسی.
کماندار با تیر و ترکش هزار
بیاورد با خویشتن شهریار.فردوسی.
کوکب ترکش کنند از گوهر تاج ملوک
وز شکسته دست بت، بر دست بت رویان سوار.
فرخی.
گر ملک تیر و کمان در خور بازو کندی
بر سر که بردی ترکش او ترکشگر
از بر و بازوی او چشم همی خیره شود
چشم بد دور کناد ایزد از آن بازو و بر.
فرخی.
ترکش ای ترک بیکسو فکن و جامهء جنگ
چنگ برگیر و بنه درعه و شمشیر از چنگ.
فرخی.
هوا رزمگه کوهش این ابرش است
درخشش کمان آسمان ترکش است.اسدی.
چنان دست زی تیغ و ترکش کشید
که یارد بنزدیک تیغش چخید.اسدی.
از بر جود تو پر تیری
که بر آرد زمانه از ترکش.سوزنی.
امیدم باندازهء دل رسیده ست
خدنگم(1) ببالای ترکش فتاده ست.خاقانی.
وز فم الحوت نهادی دندان
بر سر ترکش ترکان اسد.خاقانی.
ترکش خیری تهی از تیر خار
گاه سپر خواسته گه زینهار.نظامی.
تیر اندازد بسوی سایه او
ترکشش خالی شود در جستجو.مولوی.
چون به ترکش بنگرید آن بی نظیر
دید کم از ترکشش یک چوب تیر.مولوی.
ترکش عمرش تهی شد عمر رفت
از دویدن در شکار سایه تفت.مولوی.
-آخرین تیر ترکش؛ آخرین چاره. آخرین وسیله.
- ترکش انداختن؛ دو وجه می تواند باشد یا از جهت خالی شدن ترکش از تیر بسبب تیراندازی یا از جهت حمله بر دشمن زیرا که وقت جنگ هر چه بدست آید بر دشمن انداخته شود. (از آنندراج). حمله کردن از روی خشم. (ناظم الاطباء) :
سواران همه تیر پرداخته
گهی تیر و گه ترکش انداخته.نظامی.
- || احتمال دارد که ترکش انداختن بمعنی انداختن کیش فدا بود و آن چنانست که امرا و سلاطین ترکش مرصعی با خود دارند تا اگر حریف قصد ایشان بکند و ایشان بر او دست نیابند و بگریزند ترکش مزبور را در راه بیندازند تا دشمن مشغول گرفتن آن شود و آنها در این فرصت از چنگ دشمن رهایی یابند. (از آنندراج).
- ترکش بستن؛ آماده جنگ و خونریزی شدن :
ندیدمش روزی که ترکش نبست
ز پولاد پیکانش آتش نجست.(بوستان).
- || فارغ شدن از جنگ و پیکار. (ناظم الاطباء).
- || بیزار شدن از زندگانی. (از ناظم الاطباء).
- ترکش جوزا؛ ستاره هایی را گویند در برج جوزا که بصورت ترکش واقع شده اند. (برهان) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) :
ز کیش ماست که پر تیر ترکش جوزاست
ز آس ماست که شد آسمان بمه انور.
نظام قاری.
- || تارهای روی سازها را نیز گفته اند. (برهان) (آنندراج) (از ناظم الاطباء).
- ترکش دوز؛ آنکه ترکش می سازد و ترکش مرمت می کند. (ناظم الاطباء) :
ماه ترکش دوز قربان شد دل زارم از او
سینه همچون ترکش قیمه است افکارم از او.
سیفی (از آنندراج).
- ترکش ریختن؛ مغلوب گشتن و تسلیم شدن. (ناظم الاطباء). رجوع به تیر ترکش ریختن در پایان این ترکیبها شود.
- ترکش سهم الغیب؛ آفت ناگهان. (ناظم الاطباء). کنایه از بلای ناگهانی. (آنندراج) :
کیست کز غمزهء تو تیر نهانی نخورد
صف مژگان کجت ترکش سهم الغیب است.
تأثیر (از آنندراج).
و رجوع به سهم الغیب شود.
- ترکش کش؛ کسی که ترکش می بندد. (ناظم الاطباء).
- || کسی که ترکش پر تیر را با امیران و سواران و دلیران برد تا در هنگام حاجت بدان دسترسی یابند :
چو گیرد تک باد و ابر، ابرشم
سزد گر شود ماه ترکش کشم.
(گرشاسب نامه).
یلان کماندار نخجیرزن
غلامان ترکش کش و تیرزن.(بوستان).
-ترکشگر؛ که ترکش همراه سرداران و شاهان برد :
گر ملک تیر و کمان درخور بازو کندی
بر سر که بردی ترکش او ترکشگر
از برو بازوی او چشم همی خیره شود
چشم بد دور کناد ایزد از آن بازو و بر.
فرخی (دیوان چ دبیرسیاقی ص 150).
-ترکش نهادن؛ گذاشتن ترکش را از پیش خود باراده، آنگه من بعد جنگ نکنند. (آنندراج). پرهیز کردن از جنگی که پس از این واقع گردد. (ناظم الاطباء). تسلیم شدن. دست از جنگ کشیدن :
بینداخت شمشیر و ترکش نهاد
چو بیچارگان دست بر کش نهاد.(بوستان).
-تیر ترکش ریختن؛ تسلیم شدن. دست از مبارزه بداشتن. مغلوب شدن. غلبهء خصم را بر خود پذیرفتن :
چو دانست کز خصم نتوان گریخت
همان جایگه تیر ترکش بریخت.(بوستان).
و رجوع به ترکش انداختن و ترکش ریختن شود.
(1) - ن ل: خدنگی.

ترکش.

[تَ کِ] (اِخ) دهی است از دهستان منگور واقع در بخش حومهء شهرستان مهاباد و 54 هزارگزی جنوب باختری مهاباد و چهل و پنج هزار و پانصدگزی باختر شوسهء مهاباد به سردشت. کوهستانی و سردسیر است و 222 تن سکنه دارد.آب آن از رودخانهء بادین آباد و چشمه است. محصول آنجا غله و توتون و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. صنایع دستی آنان جاجیم بافی است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

ترکشیة.

[تُ ؟ شی یَ] (اِخ) دمشقی از قول صاحب کتاب نزهة المشتاق این کلمه را نام یکی از قبایل ترک آورده است. و رجوع به نخبة الدهر ص263 شود.

ترکضاء .

[تِ کِ] (ع اِ) رکض و بقولی راه رفتنی که در آن تبختر باشد. (از اقرب الموارد). التَرکَضی زمانی که مقصور باشد مفتوح است و چون ممدود شود مکسور باشد. راه رفتنی که در آن ترفل و تبختر باشد. (از متن اللغه). صاحب منتهی الارب(1) نویسد: بنظر من بمعنی رکض است.
(1) - در منتهی الارب بفتح تا و ضم کاف هم آمده است.

ترکضی.

[تَ کَ] (ع اِ) ترکضاء. رجوع به همین کلمه شود.

ترکک.

[تَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان طیبی سرحدی بخش کهکیلویه شهرستان بهبهان که در 8 هزارگزی جنوب خاوری قلعه رئیسی مرکز دهستان قرار دارد. کوهستانی و سردسیر است و 75 تن سکنه دارد آب آن از چشمه و محصول آنجا غلات و پشم و لبنیات است شغل اهالی زراعت و گله داری است و صنایع دستی زنان قالیچه و پارچه بافی برای چادر است و مردم آنجا از طایفهء بهمنی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

ترک کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)بهشتن. رها کردن. هشتن. واگذاشتن. یله کردن. بگذاشتن. بینداختن و گذشتن از چیزی. صرف نظر کردن از هر چه موجود است. (از یادداشت های دهخدا). هجران :
هر چیز که هست ترک می باید کرد
وز ترک اساس برگ می باید کرد.
خواجه عبدالله انصاری.
صورتگر زیبای چین، گو صورت و رویش ببین
یا صورتی برکش چنین، یا ترک کن صورتگری(1)
سعدی
جمله مرغان ترک کرده جیک جیک
با سلیمان گشته افصح من اخیک.مولوی.
یک دو روزِ چه که دنیا ساعتی است.
هر که ترکش کرد اندر راحتی است.مولوی
یار جسمانی بود رویش چو مرگ
صحبتش شوم است باید کرد ترک.مولوی
-ترکِ آزار کردن؛ نرنجاندن. آزار نرساندن. کسی را آزرده نکردن :
بگفت ای فلان ترکِ آزار کن
یک امشب به نزد من افطار کن.
سعدی (بوستان).
-ترک پارسائی کردن؛ از زهد کناره گرفتن. بی پروائی کردن در ناشایستها.
-ترکِ تصابی کردن؛ دست بداشتن از لهو و لعب :
چندان که ملامت دیدی و غرامت کشیدی
ترک تصابی نکردی. (گلستان).
-ترکِ خطّ نفس کردن؛ ترکِ کامروائی. ترک هوی و هوس. دست برداشتن از لذّت نفسانی :
در نگارستان صورت ترک خط نفس کن
تا شوی در عالم تحقیق برخوردار دل.
سعدی (خواتیم)
-ترکِ خدمت کردن؛ دست کشیدن از خدمت. رها کردن وظیفه :
وگر ترک خدمت کند لشکری
شود شاه لشکرکش از وی بری.(بوستان).
-ترکِ دنیا کردن؛ دست از دنیا کشیدن. رهبانیت :
ترک دنیا هر که کرد از زهد خویش
پیش آمد پیش او دنیا و بیش.مولوی.
-ترکِ رضا کردن؛ ایثار. از خودگذشتگی. ترکِ علایق و هوی کردن. ترک کام کردن. ترک حظ نفس کردن :
یار آن بود که صبر کند بر جفای یار
ترکِ رضای خویش کند در رضای یار.
سعدی
-ترکِ سفر کردن؛ از رفتن به سفر چشم پوشیدن. خودداری ورزیدن از سفر :
پس از آن ترکِ سفر کنم و به دکانی بنشینم. (گلستان).
-ترک صحبت کردن؛ ترک یاری و مصاحبت کردن. ترک دوستی و معاشرت نمودن :
ما همانیم که بودیم و محبت باقی
ترک صحبت نکند دل که به مهر آکندند.
سعدی (خواتیم)
-ترک صفت کردن؛ رها کردن نام و نشان. اعتنا نکردن به رنگ و صفت :
هر کس صفتی دارد و رنگی و نشانی
تو ترک صفت کن که ازین به صفتی نیست.
سعدی (طیبات)
-ترکِ مبالغه کردن؛ در کار و سخن زیاده روی نکردن. تلهوق. لهوقة. (منتهی الارب).
-ترکِ کام کردن؛ ترک هوی و هوس کردن. از خودگذشتگی. دیگران را بر خود مقدم داشتن. از امیال خود دست کشیدن:
طریق کام بخشی چیست ترک کام خود کردن
کلاه سروری آنست کز این ترک بردوزی.
حافظ
-ترک محال کردن؛ ترک کردن کاری که نتیجهء آن محال و ناشدنی و ناممکن و ممتنع باشد. (از یادداشت های دهخدا)
-ترکِ مستوری کردن؛ از شرم و حیا دست بداشتن. آبروریزی :
هر که با مستان نشیند ترک مستوری کند
آبروی نیکنامان در خرابات آب جوست.
سعدی (طیبات).
-ترک مناصحت کردن؛ دست از نصیحت برداشتن. پند بازگرفتن : ترک مناصحت کردم و روی از مصاحبت بگردانیدم. (گلستان)
-ترکِ نکاح کردن؛ دست از مزاوجت بداشتن.
- || چون رهبانان از زناشوئی پرهیز کردن و خود را برای خدا وقف کردن. تَبَتُّل :
|| انداختن. بینداختن چیزی را. || ماندن. بجای ماندن. || بریدن از کسی. || فراموش کردن. (از یادداشت های دهخدا). و رجوع شود به: از دست نهادن. دست بازداشتن. سردادن. ول کردن.
(1) - ن ل: صورتگر دیبا... یا توبه کن... (کلیات چ مصفا ص 584). و در این صورت شاهد ترک کردن نیست.

ترک کشی ایلاقی.

[] (اِخ) مراد از ترک کشی... همان شاعریست که ترک یا ترکی کشی ایلاقی نام داشته و از شاعران زمان سامانیان بوده است. (احوال و اشعار رودکی ج 3 ص1138). دکتر صفا آرد: عوفی نام او را ترکی کشی ایلاقی(1) آورده و هیچگونه اطلاعی از حال او در دست نیست(2) شاید بود ترک کشی که منوچهری در قصیدهء خود باو اشاره کرده است(3) همین شاعر باشد. و نیز شاید، حسین ایلاقی که رادویانی به نام و شعر او اشاره کرده است(4) همین ایلاقی منسوب به ایلاق، نزدیک چاچ در ماوراءالنهر باشد. این ابیات از اوست:
امروز اگر مراد تو برناید
فردا رسی به دولت آبا بر
چندین هزار امید بنی آدم
طوقی شده بگردن فردا بر.
رادمردی(5) مرد دانی چیست
با هنر ترز خلق گویم کیست.
آنکه با دوستان بداند(6) ساخت
و آنکه با دشمنان بداند(7) زیست.
و رجوع به تاریخ ادبیات ایران دکتر صفا ج 1 صص 408 - 409 شود.
(1) - در مجمع الفصحا ص176: «ترک کشی ایلاقی» آمده است.
(2) - عوفی آرد: ترکی کشی ایلاقی، که شراب فضل را ساقی بود می گوید... (لباب الالباب ج 2 ص26).
(3) - منوچهری در قصیدهء معروف خود در ستایش عنصری بدین مطلع:
ای نهاده بر میان فرق جان خویشتن
جسم ما زنده بجان و جان تو زنده بتن.
چنین آرد:
از خراسان بو شعیب و بوذر آن ترک کشی
و آن صبور پارسی و ان لوکری چنگ زن.
(4) - ترجمان البلاغه ص108 - 109.
(5) - در مجمع الفصحا ص176: رادمردی بدهر و در لباب الالباب ج 2 ص62 رادمردی و مرد.
(6) - در مجمع الفصحا ایضاً: تواند...
(7) - در مجمع الفصحا ایضاً: تواند...

ترک کلا.

[تُ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان دشت سر که در بخش مرکزی شهرستان آمل و 4 هزارگزی خاور آمل قرار دارد. دشتی است معتدل و مرطوب و 360 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء هراز و محصول آنجا برنج و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3). و رجوع به مازندران رابینو بخش انگلیسی ص113 شود.

ترککی.

[تُ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان شبانکاره که در بخش برازجان شهرستان بوشهر و 21 هزارگزی شمال باختری برازجان و 6 هزارگزی رودخانهء شاپور قرار دارد. جلگه و گرمسیر است و 200 تن سکنه دارد. آب آن از چاه و محصول آنجا غله و تنباکو و صیفی و شغل اهالی زراعت است و راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7). قریه ای است دو فرسنگ و نیمی کمتر جنوب ده کهنه. (فارسنامهء ناصری).

ترک گرفتن.

[تَ گِ رِ تَ] (مص مرکب). رها ساختن. دست بداشتن. هشتن. دست بشستن از چیزی :
خوشا آن کس که پیش از مرگ میرد
دل و جان هرچه باشد ترک گیرد.عطار.
دلی گر بدست آیدت دلپذیر
به اندک دل آزار ترکش مگیر.
سعدی (بوستان).
-به ترک کسی گرفتن؛ از او جدا شدن و دور شدن. او را رها کردن. از او دست بداشتن :
گفتی که ترکِ من کن و آزاد شو ز غم
آسان به ترک همچو توئی کی توان گرفت.
امیر خسرو (از آنندراج).
-ترکِ آسایش گرفتن؛ از آسودگی و راحت اعراض کردن. تن به سختی دادن. با رنج و سختی ساختن. دل به سختی و رنج خوش داشتن :
رنجها بردیم و آسایش نبود اندر وجود
ترکِ آسایش گرفتیم این زمان آسوده ایم.
سعدی (بدایع).
-ترک آشنائی گرفتن؛ بیگانه شدن. بریدن از آشنایان :
تا ترک آشنائی عالم گرفته ایم
عالم تمام معنی بیگانهء من است.
صائب (از آنندراج).
-ترکِ جان گرفتن؛ از جان گذشتن. دست از جان کشیدن :
سعدیا گر به جان خطاب کند
ترکِ جان گیر و دل بدست آرش.
سعدی (طیبات).
دلم بردی و ترکِ جان گرفتم
جفاها کردی و آسان گرفتم.
مجد (از آنندراج).
-ترکِ خویش گرفتن؛ ترکِ خویش گفتن. خود را نادیده انگاشتن. به هستی خود بی اعتنا بودن :
جفا و جور توانی بکن که سعدی را
چو ترک خویش گرفت از جفا چه غم دارد؟
سعدی (خواتیم)
-ترکِ کسی گرفتن؛ او را رها کردن و از او دور شدن، روی از مصاحبت او برتافتن :
درین ره جان بده یا ترکِ ما گیر
بدین در سر بنه یا غیر ما جوی.
سعدی (طیبات).
ترکِ مراد گرفتن؛ از آرزوی خود چشم پوشیدن. بدنبال مراد خود نرفتن. از هوای دل اعراض کردن :
آن را که مراد دوست باید
گو ترکِ مراد خویشتن گیر.سعدی (طیبات)

ترک گفتن.

[تَ گُ تَ] (مص مرکب). رها کردن. دست بداشتن. افکندن. ترک کردن. چشم پوشیدن. (از یادداشت های دهخدا)
-بترک گفتن؛ رها کردن. روی برتافتن :
من آن بدیع صفت را بترک چون گویم
که دل ببرد به چوگان زلف چون گویم.
سعدی (خواتیم).
- بترک جان گفتن؛ از جان گذشتن. دست از جان شستن :
سهل باشد بترک جان گفتن
ترک جانان نمی توان گفتن.
سعدی (طیبات از شرفنامهء منیری).
-بترک جور گفتن؛ دست از جور برداشتن. جور نورزیدن :
یا بترکِ جور گو ای سرکش نامهربان
بر اسیران رحمت آور یا بترکِ من بگوی.
سعدی (طیبات).
-بترک خویش گفتن؛ خود را نادیده انگاشتن. بترکِ خود گفتن. به هستی خود بی اعتنا بودن :
دلی دو دوست نگیرد دو مهر دل نپذیرد
اگر موافق اوئی بترکِ خویش بگوئی.
سعدی (طیبات).
-بترک دین و دنیا گفتن؛ از هر تعلقی آزاد شدن. از همه چیز اعراض کردن :
بترک دین و دنیا بایدت گفت
اگر خواهی که گردی محرم راز.
اسیری لاهیجی (از آنندراج).
-بترک سخن گفتن؛ خاموشی گزیدن. ساکت ماندن :
بترکِ سخن گفت خاقانی ایرا
طراز سخن را بس آبی نبیند.خاقانی
-بترک سر گفتن؛ از جان گذشتن. دست از زندگی شستن :
بسم از قبول عامی و صلاح نیکنامی
چو بترک سر بگفتم چه غم از کلاه دارم.
سعدی (کلیات چ مصفا ص 516).
-بترک صحبت گفتن؛ ترک مصاحبت کردن. از یاری بریدن :
فغان که آن مه نامهربان دشمن دوست
بترک صحبت یاران خود چه آسان گفت.
حافظ
-بترک کسی یا چیزی گفتن؛ از او دست برداشتن. آن را ترک کردن :
ترکِ من گفت و بترکش نتوانم که بگویم
چه کنم نیست دلی چون دل او ز آهن و رویم.
سعدی
-بترک همگی گفتن؛ از دنیا و مافیها درگذشتن. از همه چیز دست بداشتن :
خیز نظامی نه گه خفتن است
وقتِ بترکِ همگی گفتن است.نظامی.
-ترکِ تُرک گفتن؛ ترکِ یار گفتن. از محبوب دست بداشتن :
گویند بگوی ترکِ تُرکت
تا بازرهی ز پاسبانی
ترک چو تو تُرک نبود آسان
ترکی تو نه دوغ ترکمانی
سنائی (از امثال و حکم دهخدا).
-ترکِ جان گفتن؛ چشم پوشیدن از جان. دست از جان کشیدن :
یکی تیغ زد بر سر ترگ او
که او ترکِ جان گفت و جان ترک او.
فردوسی.
خوش است زیر مغیلان به راه بادیه خفت
شب رحیل ولی ترکِ جان بباید گفت.
سعدی
یکی را دل از دست رفته بود و ترکِ جان گفته. (گلستان).
ای دل ربوده از بر من حکم از آنِ تست
گر نیز گوئیم بمثل ترکِ جان بگوی.سعدی.
-ترکِ جانان گفتن؛ از محبوب دست بداشتن. از مصاحبت یار روی برتافتن :
سهل باشد بترک جان گفتن
ترک جانان نمی توان گفتن.سعدی (طیبات)
-ترکِ جهان گفتن؛ دست از جهان بداشتن :
کمتر از آن موبد هندو مباش
ترکِ جهان گوی و جهان گو مباش.نظامی.
حافظا ترک جهان گفتن طریق خوشدلی است
تا نپنداری که احوال جهانداران خوش است.
حافظ.
-ترکِ درمان گفتن؛ رها کردن درمان. با درد ساختن. از علاج درد چشم پوشیدن :
من و مقام رضا بعد از این و شکر رقیب
که دل به درد تو خو کرد و ترکِ درمان گفت.
حافظ
-ترکِ دستان گفتن؛ زرق و حیله و مکر را رها ساختن :
به مهلتی(1) که سپهرت دهد ز راه مرو
ترا که گفت که این زال ترک دستان گفت.
حافظ
-ترکِ دوست گفتن؛ دوست را رها کردن. ترکِ دوستی :
محال است اینکه ترکِ دوست هرگز
بگوید سعدی، ای دشمن تو می گوی.
سعدی.
-ترکِ سرگفتن؛ از جان گذشتن. دست از جان شستن :
ترک سر گفتم از آن پیش که بنهادم پای
نه به زرق آمده ام تا به ملامت بروم.سعدی.
-ترکِ صحبت گفتن؛ ترک یاری و مصاحبت کردن. ترک دوستی و معاشرت نمودن. انزوا و گوشه گیری. بریدن از مردم :
خوی بهائم گرفتی و ترکِ صحبت مردم گفتی. (گلستان).
-ترکِ عشق گفتن؛ دست از محبت کشیدن. ترکِ عاشقی کردن :
به تیغ می زد و می رفت و باز می نگرید
که ترک عشق نگفتی سزای خود دیدی.
سعدی.
دگر مگوی که من ترک عشق خواهم گفت
که قاضی از پس اقرار نشنود انکار.سعدی.
-ترکِ عمل گفتن؛ دست از کار کشیدن. منصب و شغلی را رها کردن :
ترکِ عمل بگفتم و ایمن شدم ز عزلت
بی چیز را نباشد اندیشه از حرامی.سعدی.
-ترکِ وصال گفتن؛ در انتظار وصال نبودن. دست از امید وصل کشیدن. ترک مصاحبت و همنشینی کردن :
من ترک وصال تو نگویم
الاّ به فراق جسم و جانم.سعدی.
-ترک وصل گفتن؛ ترک مصاحبت کردن. قطع امید کردن از وصال :
گر مراد خویش خواهی ترکِ وصلِ ما بگو
ور مرا خواهی رها کن اختیار خویش را.
سعدی (خواتیم).
-ترکِ هستی گفتن؛ از خود گذشتن. دست از هستی کشیدن :
سعدی چو ترک هستی گفتی ز خلق رستی
از سنگ غم نباشد بعد از شکسته جامی.
سعدی.
(1) - ن ل: به عشوه ای...

ترکل.

[تَ رَکْ کُ] (ع مص) پای بر بیل نهادن تا بزمین فروشود. (تاج المصادر بیهقی) لگد زدن بر بیل تا فرو رود بر زمین. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از المنجد) (ناظم الاطباء). || کنده شدن زمین با سمهای چارپایان. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

ترکمادا.

[تُ کِ] (اِخ)(1) توماس دو. از معروفترین تفتیش کنندگان عقاید در اسپانیا بود، که بسال 1420 م. در والا دولید(2) متولد شد و بر اثر اعمال ضد بشری شهرت فراوان یافت چنانکه نام وی با تفتیش عقاید یکی گردید. وی در سال 1498 م. درگذشت.
] (Thomas de). ke ]
(1) - Torquemada
(2) - Valladolid.

ترکمان.

[تُ] (نف مرکب) بمعنی ترک مانند است. (برهان). ترک مانند و ماناترک. (ناظم الاطباء). و رجوع به کلمهء بعد شود.

ترکمان.

[تُ کَ] (اِخ) لقب طایفه ای هم هست از ترکان بی اعتدال. گویند این طایفه از اولاد یافث بن نوح نیستند. (برهان). نام طایفه ای است معروف و مشهور از گرگان استراباد تا خوارزم و از آنجا تا بلخ و بخاراو سمرقند و مرو و سرخس. ایلات ایشان صحرانشینی کنند و به خیمه و خرگاه و الاچیق، ییلاق و قشلاق گزینند و چندین طایفه اند و بعضی از ایشان در آذربایجان سالها سلطنت داشتند و در تواریخ مسطور است. (از انجمن آرا) (آنندراج). لقب طایفه ای معروف که در پایه فروتر از ترکان اند. (آنندراج) (بهار عجم). نام قومی از ترک... و در سراج نوشته که چون اینها از ترکان پایه کمتر دارند چنین موسوم شدند یعنی مانند ترکان و بعضی نوشته که مرکب نیست. (غیاث اللغات). اصلی است ترکان را به غایت نامردم و ناداشتند و قیل به فتح تا. (شرفنامهء منیری). طایفه ای از ترکان صحرانشین که اکنون مطیع و منقاد و محکوم دولت روس اند و در ترکستان متفرق باشد. (ناظم الاطباء). ترکمان یا ترکمن نام قومی است ترک در آسیای مرکزی. این نام از قرن پنجم هجری (یازدهم میلادی) نخست به شکل جمع فارسی «ترکمانان» توسط نویسندگان ایرانی مانند گردیزی و ابوالفضل بیهقی استعمال شده و بهمان معنی که اغز در ترکی و غز در عربی و فارسی بکار رفته. میدانیم که غزان نخست در مغولستان سکونت داشتند و در کتیبه های ارخون(1) متعلق به قرن هشتم میلادی، ذکر ایشان در مغولستان رفته. اغزان مزبور را ترک محسوب داشته اند نه ترکمان، ترکمانان، را فقط در جانب مغرب یاد کرده اند، نخست با تلفظ «تو کو مونگ(2) در دایرة المعارف چینی قرن هشتم میلادی (تونگ تین(3) فصل 193). بقول تونگ تین، کلمهء توکومنگ نام دیگریست که بکشور سوک تاک(4) یعنی کشور آلانان اطلاق شده و اینان در آغاز تاریخ میلادی در مشرق تا مسیر سفلای سیردریا مستقر بودند و آنجا در قرن چهارم ه . ق. (دهم میلادی) مقر اصلی اغزان بود. در کتب جغرافیایی عرب، ترکمان (الترکمان یا الترکمانیون) فقط توسط مقدسی(5) در شرح چند شهر واقع در شمال و شمال غربی «اربیجاب» یا «سیرام» که موقع آن درست معلوم نیست، آمده در باب اصل کلمهء ترکمان در قرن پنجم اطلاعی نداشته و اینکه آن را از ترکیب فارسی «ترک مانند» گرفته اند. (محمد کاشغری ج 3 ص307). وجه اشتقاقی عامیانه است (همین وجه اشتقاق در متن برهان نقل شده است). بعلت مهاجرت های ترکمانان بسوی مغرب، زبان و قیافهء آنان تعدیل شد، بقسمی که بین ایشان و بقیهء ترکمانان فقط شباهتی مختصر باقی ماند. امروزه ترکمانان در آسیای مرکزی و شمال گرگان و خراسان سکونت دارند.(6) سلسله های ترکمان که در ایران دورهء اسلامی حکومت کرده اند: قراقوینلو (780 - 874 ه . ق.)، آق قوینلو (780 - 980 ه . ق.)، قاجاریه (210 - ه . ق . 1304 ه . ق.). (حاشیهء برهان چ معین). ج، تراکمه : ... را فرموده ایم با جمله ترکمانان نیشابور نزدیک تو آیند... و ترکمانانرا دل گرم کرده. بخمارتاش سپرد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 267). از خراسان به حدیث ترکمانان و آمدن ایشان به حدود مرو و سرخس و بادغیس و باورد و فسادهای بافراط که میرود. (تاریخ بیهقی ایضاً ص440). و دو سالار محتشم نیز با لشکرها به بلخ و تخارستان اند. چگونه ممکن گردد ترکمانان رودبار را قصد مرو کردن و از بیابان برآمدن. (تاریخ بیهقی ایضاً ص 453).
مر طغرل ترکمان و جغری را
با بخت نبود و با مهی کاری.ناصرخسرو.
از شیر شتر خوشی نجویم
چون ترشی ترکمان ببینم.خاقانی.
و تاختن ترک و ترکمان از دیگر جانب و آنچه یافتندی به غارت بردندی. (فارسنامهء ابن البلخی ص 133).
مشتری را ماهئی صید و کمانی زیر دست
آفت تیر از کمان ترکمان انگیخته.خاقانی.
ترکمان را گر سگی باشد بدر
بر درش بنهاده باشد رو و سر.مولوی.
بر در خرگه سگان ترکمان
چاپلوسی کرده پیش میهمان.مولوی.
تا نشان پای اسبت گم کنند
ترکمانا نعل را وارونه زن.
(یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
ترکمانی نام جنت می شنید
گفت آنجا غارت و تاراج هست.
(یادداشت مرحوم دهخدا).
خطهء ایران زمین را چون سلیمان زمان
یافت در زیر نگین آمد خطاب از آسمان
کاین زمان شمشیر کین بر ترک ترکان آزمای
در دیار ترکمان نه ترک مان نه ترکمان(7).
سلمان (از شرفنامهء منیری).
(1) - Orkhon.
(2) - T'o-ku- mong.
(3) - T'ung - Tien.
(4) - Suk - Tak. ببعد 274و
(5) - BGA, III (6) - رجوع شود به دایرة المعارف اسلام: Turkmenesبقلم .W. Barthold
(7) - صاحب شرفنامه افزاید: و چون بهر سه محل بضم تا بخوانند آن هنگام برین نمط کتابت باشد: در دیار ترکمان نه ترکمان نه ترک مان. پس معنی چنان باشد: در دیار ترکباش نه ترکمان و نه ترک را بگذار. و معنی ترکیب ترک را بگذار و گذارنده ترک و ترک باش است. و بالفتح خود را بگذار و گذارندهء خود بود.

ترکمان.

[تُ کَ] (اِخ) یکی از بخشهای سه گانهء شهرستان میانه که از شمال محدود است به شهرستان سراب و از جنوب به بخش مرکزی و از خاور به بخش ترک و بستان آباد شهرستان تبریز. این بخش عموماً کوهستانی و سردسیر و دارای آب و هوای سالم است. قراء آن همه در دره های ارتفاعات بزکش واقع است و آب این بخش از رودخانه های کوچک محلی بزرلیق، ایشلیق و النجارق تأمین میگردد. راه شوسهء تبریز از دهستان تیرچایی و بروانان این بخش میگذرد وغیر از دهات ایشلیق کلاله، خواجه ده، اونیلق و ترکمان که دارای راه ماشین رو تسطیح شده می باشند و دیگر آبادیهای واقع در کنار شوسه، بقیهء دهات آن دارای راه مالرو است و خط آهن میانه به مراغه از جنوب دهستان اوچ تپهء بخش عبور می نماید. جمع 120 آبادی با 59089 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

ترکمان.

[تُ کَ] (اِخ) قصبه ای از دهستان بروانان است که در بخش ترکمان شهرستان میانه و 33 هزارگزی شمال باختری میانه و 3 هزارگزی شوسهء میانه تبریز قرار دارد. مرکز بخش دارای پست بهداری، شعبهء تلفن و دبستان است و مختصات جغرافیایی آن بقرار زیر است: عرض 37 درجه و 34 دقیقه و 41 ثانیه. ارتفاع از سطح دریا تقریباً 1600 گز و اختلاف ساعت آن با تهران 20 دقیقه یعنی ساعت 12 در ترکمان برابر با ساعت 12 و 20 دقیقه تهران است. عهدنامهء مشهور ترکمان چای بین ایران و روس در این محل بسته شد. کوهستانی و معتدل است و 2751 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و رود ترکمان(1) و محصول آنجا غله و نخود سیاه و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4). و رجوع به ترکمان چای شود.
(1) - ترکمانچای.

ترکمان.

[تُ کَ] (اِخ) دهی از دهستان باراندوزچای است که در بخش حومهء شهرستان ارومیه و 20 هزارگزی جنوب خاوری ارومیه قرار درد. جلگه و معتدل است و 100 تن سکنه دارد. آب آن از باراندوزچای و محصول آنجا غله و توتون و برنج و انگور و دیگر حبوبات و چغندر است شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جوراب بافی است. راه ارابه رو دارد، که اتومبیل هم میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

ترکمان چای.

[تُ کَ] (اِخ) قریه ای از اعمال تبریز. (مرآت البلدان). قصبه ای است در مغرب میانه بر سر راه زنجان به تبریز. رجوع به ترکمان (قصبهء ترکمان) و کلمهء بعد شود.

ترکمانچای.

[تُ کَ] (اِخ) (عهدنامهء...) در اواخر سال 1241 ه . ق .. (1828 م.) قشون دولت روس علی رغم عهدنامهء گلستان که بر اساس آن بیش از نیمی از سرزمین قفقاز را در تصرف خود در آورده بود با حملهء ناگهانی بطرف ایران سرازیر شدند و لشکریان ایران با همهء کوشش عباس میرزای نایب السلطنه نتوانست در مقابل هجوم اشغالگران پایداری نماید و بشکست مجدد ایران و انعقاد عهدنامه ای که سنگین تر از عهدنامهء گلستان بود منجر گردید. این عهدنامه که در قریه ترکمان چای منعقد گردید. بهمین نام معروف شد و بموجب آن بقیهء خاک قفقاز تا ساحل رود ارس به دولت روس تسلیم گردید. بموجب همین عهدنامه انحصار کشتی رانی در دریای مازندران و حق قضاوت کنسولی در داخل ایران بدولت روس تفویض شد و تحمیلات سنگین دیگری بر دولت وارد گردید. و رجوع به مرآت البلدان ج 1 ص410 و عهدنامهء ترکمانچای شود.

ترکمانستان.

[تُ کَ نِ] (اِخ) مملکت ترکمان نشین. (ناظم الاطباء). ترکمنستان و رجوع بهمین کلمه شود.

ترکمان کندی.

[تُ کَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان بهی است که در بخش بوکان شهرستان مهاباد و 8 هزارگزی خاور بوکان و هفت هزار و پانصد گزی شوسهء بوکان به میاندوآب قرار دارد. کوهستانی و معتدل است و 338 تن سکنه دارد آب آن از چشمه و محصول آنجا غله و چغندر و توتون و حبوبات است شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

ترکمانی.

[تُ کَ] (ص نسبی) منسوب به ترکمان. (ناظم الاطباء). چون اسب ترکمانی، دوغ ترکمانی و جز اینها :
یکی زیغ دیدم فکنده در او
نمد پارهء ترکمانی سیاه.معروفی.

ترکمانی.

[تُ کَ] (اِخ) قاسم بن محمد ترکمانی الدمشقی ملقب به زین الدین الحنفی. بسال 888 ه . ق. درگذشت. او راست «مختصرالضوء من شروح السراجیة فی الفرائض». (اسماءالمؤلفین ج1 ص 831).

ترکمانی.

[تُ کَ] (اِخ) محمد بن احمدبن عثمان بن ابراهیم بن مصطفی ماردینی جلال الدین ترکمانی حنفی متولد 714 ه . ق. او راست «الجنان فی مختصر وفیات الاعیان» و «کشف الکاشف» در شرح معنی خبازی در اصول. (از هدیة العارفین ج 2 ص157).

ترکمانیه.

[تُ کَ نی یَ] (ع اِ) دزی در ذیل قوامیس عرب آرد: نوعی لباس زنان است. (دزی ج 1 ص 145). ظاهراً لباسی منسوب به ترکمان و این کلمه شکل عربی ترکمانی است. و رجوع به ترکمانی شود.

ترکمانیه.

[تُ کَ نی یَ] (اِخ) شکل عربی ترکمانان : و قاجاریه استراباد با ترکمانیه متفق شده سرکشی آغاز نمودند. (مجمل التواریخ گلستانه ص8). از انتشارات اخبار سرکشی جماعت اکراد و ترکمانیه و قاجار و ... کشتی حوصله اش بگرداب بلا... افتاده. (مجمل التواریخ ایضاً ص10). و رجوع به ترکمان و اخبار دولت سلجوقیه شود.

ترکمبور.

[تُ کَ] (اِخ) (ترکان بر) دهی از دهستان مهرانروز است که در بخش بستان آباد شهرستان تبریز و پانزده هزارگزی شمال بستان آباد و 5 هزارگزی شوسهء اردبیل به تبریز قرار دارد. آب آن از چشمه و محصول آنجا غله و یونجه و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

ترک محله.

[تُ مَ حَلْ لِ] (اِخ) دهی از دهستان جلال ازرگه است که در بخش مرکزی شهرستان بابل و در 4 هزارگزی باختری بابل و کنار شوسهء بابل به آمل قرار دارد. دشتی معتدل و مرطوب است و 240 تن سکنه دارد آب آن از رودخانهءکاری و کلارود و خران و محصول آنجا برنج و پنبه و غله و کنف و صیفی و سبزی و شغل اهالی زراعت است. مرتع کوه دشت جزء این ده است که در زمستان عده ای از گله داران بند پی برای تعلیف باین محل می آیند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3) و رجوع به مازندران رابینو شود.

ترک محله.

[تُ مَ حَلْ لِ] (اِخ) دهی از دهستان گیلخواران است که در بخش مرکزی شهرستان ساری و 8 هزارگزی شمال خاوری جویبار، بر کنار رودخانهء سیاهرود قرار درد. دشتی معتدل و مرطوب است و 80 تن سکنه دارد. آب آن از سیاهرود و چاه و محصول آنجا برنج و پنبه و غله و کنجد و صیفی است. شغل اهالی زراعت است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3). و رجوع به مازندران رابینو شود.

ترک مزاج.

[تُ مِ] (ص مرکب) شرور و محیل و فریب دهنده. (ناظم الاطباء).

ترکمن.

[تُ کَ مَ] (اِخ) ترکمان. رجوع به ترکمان شود.

ترکمن خیل.

[تُ کِ مَ خِ] (اِخ) دهی از دهستان بالاتجن است که در بخش مرکزی شهرستان شاهی و 6 هزارگزی باختر شاهی قرار دارد. آب آن از نهر حبیب الله و رودخانهء تالار و محصول آنجا برنج و غله و پنبه و صیفی و نیشکر است. شغل مردم آن زراعت است و راه مالرو دارد. از مراتع این دیه گله داران ییلاقی استفاده میکنند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

ترکمنستان.

[تُ کَ مَ نِ] (اِخ) یکی از جمهوریهای دولت اتحاد جماهیر شوروی که در ترکستان غربی و بر کنار دریای مازندران و شمال گرگان و خراسان و قسمتی از مرز شمالی افغانستان قرار دارد. وسعت خاکش در حدود 491000 مترمربع است و بالغ بر یک میلیون تن سکنه دارد و پایتخت آن عشق آباد است که نزدیک مرز ایران واقع است.(1)
(1) - پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، ترکمنستان به عنوان یکی از جمهوری های مستقل شناخته شده است.

ترکمنی.

[تُ کَ مَ] (ص نسبی) منسوب به ترکمن، ترکمانی. چون قالیچهء ترکمنی، اسب ترکمنی و جز این ها. و رجوع به ترکمان و ترکمانی و ترکمن شود.

ترکمنی.

[تُ کِ مَ] (اِخ) ده کوچکی از دهستان سیرچ است که در بخش شهداد شهرستان کرمان و 54 هزارگزی باختر شهداد بر سر راه مالرو سیرچ به کرمان است و 10 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

ترک میدان.

[تُ مَ] (اِخ) از کوههای شاهکوه و ساور که 6800 پا بلندی دارد و در 25 میلی چارده و 11 میلی زیارت قرار دارد. (از مازندران رابینو بخش انگلیسی ص127).

ترکن.

[تَ رَکْ کُ] (ع مص) استوار گردیدن و صاحب وقار شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

ترکند.

[تَ کَ] (ص، اِ) دروغ و تزویر و مکر و حیله و فریب باشد. (برهان) (آنندراج). بیهوده و بی معنی و مکر و حیله و فریب. (ناظم الاطباء). ترفند. و رجوع به ترفند و ترفنده و ترکنده شود.

ترکنده.

[تَ کَ دَ / دِ] (ص، اِ) بمعنی ترکند است که مکر و حیله و فریب و تزویر و دروغ باشد. (برهان) (آنندراج). گول و سبک و صحبت بیهوده و فریب. (ناظم الاطباء). و رجوع به ترفند و ترفنده و ترفند شود.

ترک نشستن.

[تَ نِ شَ تَ] (مص مرکب)پشت سر کسی بر مرکبی سوار شدن. دو پشته سوار مرکبی شدن: رِدف؛ از پی کسی بر مرکبی درنشستن.

ترکنوییه.

[تَ کَ نُ وی یِ] (اِخ) ده کوچکی از دهستان حرجند است که در بخش مرکزی شهرستان کرمان و 50 هزارگزی شمال کرمان و 7 هزارگزی راه فرعی کرمان به راور واقع است و 20 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

ترک نیقولا.

[تُ] (اِخ) رجوع به ترکی نیقولا شود.

ترکو.

[تُ] (اِخ) ده کوچکی از دهستان رود زرد است که در بخش جانکی گرمسیر شهرستان اهواز و 20 هزارگزی باختر باغ و ملک و 4 هزارگزی شمال راه اتومبیل رو باغ ملک به هفتگل واقع است و 20 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

ترکو.

[] (اِخ) بدیع الدین سجزی. رجوع به بدیع الدین شود.

ترکوب کردن.

[تَ] (مص مرکب) هنوز بحد سزاوار خشک نشده، حبوبات را کوفتن در خرمن تا دانه از کاه جدا شود. و اینکار را در سالهای قحط کنند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

ترکون.

[تَ] (اِ) رجوع به ترگون شود.

ترکونه.

[تَ ر رَ نِ] (اِخ) رجوع به تاراگون(1)و طرکونه و نخبة الدهر دمشقی ص245 شود.
(1) - Taragone.

ترک ویران.

[تُ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش شاهین دژ است که در شهرستان مراغه و پانزده هزار و پانصدگزی جنوب خاوری شاهین دژ و 3 هزارگزی خاور راه ارابه رو شاهین دژ به تکاب قرار دارد. کوهستانی و معتدل است و 152 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آنجا غلات و کرچک و بادام و حبوبات است. شغل مردم آنجا کشاورزی و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

ترکویی.

[تُ] (اِخ) دهی است از دهستان کنارک که در شهرستان چاه بهار و 42 هزارگزی شمال باختری چابهار به ایرانشهر و 13 هزارگزی باختر شوسهء چابهار به ایرانشهر قرار دارد. جلگه و گرمسیر است و 120 تن سکنه دارد. آب آن از چاه باران و محصول آنجا غله ولبنیات و خرماست. و شغل مردم آنجا کشاورزی و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

ترکة.

[تَ کَ] (ع اِ) خود آهنین. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). خود آهنین. (از اقرب الموارد). خود آهنین که جنگجویان بر سر نهند. (از المنجد). || بیضهء شترمرغ که گذاشته باشد. (منتهی الارب) (آنندراج). بیضهء شترمرغ و یا هر مرغی که جوجه از آن بیرون آمده باشد. (ناظم الاطباء). بیضهء بعد از خارج شدن جوجه. (از اقرب الموارد). تریکه؛ بیضهء متروکهء شترمرغ و بیضهء بعد از خارج شدن جوجه (از المنجد). ج، تَرک. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || زن میانه قد. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || زن بیوه ای که در خانهء پدرش بماند و کسی با وی ازدواج ننماید. (از المنجد). و رجوع به تریکه شود. || و در حدیث است: جاءالخلیل الی مکة یطالع ترکته، یعنی هاجر و اسماعیل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). و اگر بکسر راء روایت شود. آنرا وجهی است، بمعنی شی ء متروک. (منتهی الارب). چیزی که شخص آنرا ترک کند و باقی گذارد. (از تعریفات جرجانی). در اصطلاح بمعنی تَرِکَة آمده و رجوع به تعریفات جرجانی و ترکه شود.

ترکة.

[تَ رِ کَ] (ع اِ) میراث مرده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). آنچه مال و متاع از مرده ماند. (غیاث اللغات) (آنندراج). میراث. (آنندراج)... و تِرکَة الشی ء المتروک و منه: ترکة المیت. (اقرب الموارد) (المنجد). آنچه را که آدمی در این جهان می نهد و خود بسرای دیگر رود. (از کشاف اصطلاحات الفنون). ج، تَرِکات. (ناظم الاطباء). متروکهء میت. (از تعریفات جرجانی). || در اصطلاح مالی را گویند که از تعلق حق دیگران بعین آن مال صافی باشد. (از کشاف اصطلاحات الفنون): و فی الاصطلاح الترکه ماترک الانسان صافیاً و خالیاً عن حق الغیر. (تعریفات جرجانی).

ترکه.

[تَ رِ کَ](1) (ع اِ) مأخوذ از ترکة تازی، میراث و آنچه از شخص متوفی باقی ماند. پس نهاد. (ناظم الاطباء). مرده ریگ :پارسازاده ای را نعمت بیکران از ترکهء عمان بدست افتاد. (گلستان). چون از آن آگاهی یافتند به قم آمدند و ترکه او برداشتند. (تاریخ قم ص216). و رجوع به تَرِکَة شود.
- ترکهء خانه؛ اثاث البیت. (ناظم الاطباء).
(1) - در تداول فارسی تَرَکَه تلفظ میشود.

ترکه.

[تَ کَ / کِ] (اِ) شاخهء بلند و باریک و سبز از هر درختی مانند ترکهء انار و ترکهء بید. (ناظم الاطباء). شاخ تر و باریک درخت. شاخ باریک و لمس بی گره، یکساله یا دو سالهء درختی. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : که ایشان را مثل زدند و تشبیه کردند در این کتابها به زرعی و کشتی (اخرج شطأه) که ترکه برآرد. (ابوالفتوح ج 9 ص769 ذیل تفسیر کزرع اخرج شَطْأَهُ سوره 48 آیه 29).

ترکه.

[تُ کِ] (اِخ) دهی است از دهستان جوانرود که در بخش پاوهء شهرستان سنندج و 49 هزارگزی جنوب خاوری و 7 هزارگزی جنوب راه اتومبیل رو کرمانشاه به پاوه و 4 هزارگزی جنوب قلعهء جوانرود قرار دارد. کوهستانی و سردسیر است و 50 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غله و توتون و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

ترکه.

[تُ کِ] (اِخ) ده کوچکی از بخش گوران شهرستان کرمانشاه است که نزدیک آبادی علیکه واقع است و 50 تن سکنه دارد که از تیرهء تفنگچی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

ترکه.

[تُ کَ] (اِخ) صاین الدین علی بن محمد بن محمد ترکه. رجوع به صائن اصفهانی شود.

ترکهار.

[تِ کِ] (اِ) تِرکِهارَن. تَرِکهازَن. ظرفی که در آن دوغ را سفت می کنند. (ناظم الاطباء).

ترکه بالا.

[تَ کِ] (اِخ) ده مخروبه ای از بخش حومهء شهرستان نایین است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

ترکه پائین.

[تَ کِ] (اِخ) ده کوچکی است که در بخش حومهء شهرستان نائین و 30 هزارگزی جنوب نائین و 10 هزارگزی راه هاشم آباد به نائین قرار دارد. کوهستانی و معتدل است. 80 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آنجا غله و میوه و حبوبات و شغل مردم کشاورزی است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

ترکه پان.

[تُ کِ] (اِخ) دهی از دهستان جوانرود است که در بخش پاوهء شهر سنندج و 46 هزارگزی جنوب خاوری پاوه و 3 هزارگزی جنوب راه اتومبیل رو کرمانشاه به پاوه قرار دارد. کوهستانی و سردسیر است و 161 تن سکنه دارد آب آن از چشمه و محصول آنجا غله و توتون و لبنیات و شغل مردم کشاورزی و گله داری است راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

ترکه داری.

[تُ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان مهرانرود است که در بخش بستان آباد شهرستان تبریز و 28 هزارگزی شمال باختری بستان آباد و 13 هزارگزی شوسهء تهران به بستان آباد قرار دارد. جلگه و سردسیر است و 575 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آنجا غله و یونجه و شغل مردم زراعت و گله داری است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

ترکه دز.

[تَ کِ دِ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای بخش مسجد سلیمان شهرستان اهواز است. این دهستان از شمال به دهستان حومهء ذیلائی از خاور به بخش قلعهء زراس و از جنوب بدهستان حومهء بخش مسجد سلیمان و از باختر به شهرستان شوشتر محدود است این دهستان کوهستانی و گرمسیر و از 14 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و در حدود 1700 تن سکنه دارد آب آن از چشمه و محصول عمدهء آن غله و شغل اهالی زراعت و گله داری است و عدهء دیگر کارگر شرکت نفت می باشند. راه های دهستان اتومبیل رو و قراء مهم آن عبارتند از چم آسیاب (سیف آباد) قبیلهی، دره گورو، و ساکنین آن از طایفهء بختیاری می باشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

ترکه مرکه.

[تَ کَ / کِ مَ کَ / کِ] (اِ مرکب، از اتباع) زنی لاغر و نیکو قامت. با قدی باریک و بلند.با بالایی باریک و موزون و ظریف. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

ترکه ویس.

[تَ کِ] (اِخ) دهی است از دهستان قلعه شاهین است که در بخش سرپل ذهاب شهرستان قصر شیرین و 8 هزارگزی جنوب خاوری سرپل ذهاب و بر کنار راه فرعی کلاوه قرار دارد. دشتی گرمسیر است و 200 تن سکنه دارد. آب آن از سراب قلعه شاهین و محصول آنجا غله و برنج و توتون و پنبه و لبنیات و شغل مردم زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

ترکی.

[تُ] (ص نسبی) منسوب است به ترک. (آنندراج) (ناظم الاطباء) (شرفنامهء منیری). منسوب به ترک که طایفهء مشرقی و از کفار می باشند و جمعی از آنها اسلام پذیرفته اند. (انساب سمعانی) :
سپاهش همه تیغ هندی بدست
زره ترکی و زین سغدی نشست.فردوسی.
دیبای رومی و ترکی و دیداری و دیگر اجناس. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص424).
نه ترکی وشاقی، نه تازی براقی
نه رومی بساطی، نه مصری شراعی.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص 454).
|| (ص نسبی) زشت. خشن :
با این همه ما را به از این داشت توانی
پنهان ز خوی ترکی ما را به از این دار.
سنائی.
|| زبانی که ترکان بدان تکلم کنند. زبان ترک. دکتر معین در حاشیهء برهان آرد: زبانهای ترکی طبق خصایص صوتی عمومی بدو دستهء عمده تقسیم میشوند: زبانهای «ر» (تخر جدید)(1) و زبانهای «ز» (تغز جدید)(2) بین زبانهای قدیم در دستهء اول بلغاری یا یکی از لهجه های آن وجود داشته و بین زبانهای جدید فقط «چووش»(3) را جزو این دسته باید بشمار آورد. همه در زبانهای دیگر ترکی قدیم و جدید از جمله «یاکوت»(4) به دستهء دوم «ز» تعلق دارد. زبانهای دستهء «ز» سابقاً در نواحی مغولستان سیبری جنوبی و استپ های آلتایی کنونی و در مسکن کلیهء قبایل ترک از دریای اختسک(5) تا بحرالروم - باستثنای ناحیهء چووش، تکلم می شده اند. هر یک از این دسته ها نیز به لهجه هایی فرعی تقسیم می شوند: زبان ترکی عثمانی که امروز زبان رایج و رسمی کشور ترکیه است، در پایان قرن چهاردهم میلادی (هشتم هجری) بصورت زبانی ادبی و فرهنگی درآمد ودر ظرف چهار قرن ثبات و استقرار یافت. تکامل و توسعهء آن وابستگی کامل به توسعهء سیاسی و فرهنگی دولت عثمانی داشته است و بهمین واسطه زبانی عمده در عالم اسلامی شناخته شد و آن از فارسی و عربی اقتباس فراوان کرده است. برای اطلاع بیشتر، رجوع به مقالهء ترک در دایرة المعارف اسلام شود و بجهت اطلاع از ترکی آذری (ترکی معمول در آذربایجان ایران) بمقالهء «آذری» در دائرة المعارف مزبور رجوع شود :
زبان را به ترکی بیاراستی
ز کیخسرو از وی نشان خواستی.فردوسی.
زبانها نه تازی و نه خسروی
نه رومی نه ترکی و نه پهلوی.فردوسی.
ترکان این دو سالار را بترکی ستودندی و حاجب بزرگ بلکاتکین را مخنث خواندندی. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص220). امیر به ترکی مرا گفت زه کمان جدا کن و بر پیل رو و از آنجا بر درخت. (تاریخ بیهقی ایضاً ص458). || اسب. (آنندراج) (شرفنامهء منیری). برذون، اسب ترکی. (زمخشری). نوعی اسب :
عماری از بر ترکی تو گفتی
که طاوسیست بر پشت حواصل.منوچهری.
چهار هزار اسب گرانبها، آن روز بدست آمد یعقوب را دون اشتر و استر و خر و اسبان پالانی و ترکی. (تاریخ سیستان).
شرط آن است که از زرادخانه پنجهزار شتر بار سلاح و بیست هزار اسب از مرکب و ترکی نزدیک ما فرستاده آید. (تاریخ بیهقی).
روز هیجا که ترکیان کردند
زیر ران مبارزان تازی.
انوری (از شرفنامهء منیری).
|| حاشیهء ماهوت و جز آن، نه برنگ متن. حاشیهء دو طرف درازای جامه که بشکل دیگر بافند، جز شکل زمینه. حاشیهء باریکی نه با بافت متن در قماشها، چون ماهوت و فاستونی و دبیت و غیره. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
- ترکی دوزی؛ قسمی دوختن. بی برگرداندن لب جامه، طرف ریش آنرا (جانبی را که ترکی ندارد) به دوختن محکم کردن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). آهنی نازک مربع مستطیل که سوراخی در میان دارد و ریسمان شاقول از آن گذرد. (یادداشت ایضاً).
|| قسمی نمک. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || (حامص) خشونت و جور و ستم. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
ای به ترک دین بگفته از سر ترکی و خشم
دل بسان چشم ترکان کرده از گندآوری.
سنائی.
چو ترکان گشته سوی کوچ محتاج
به ترکی داده رختم را بتاراج.نظامی.
بدین هندو که رختت را گرفته ست
به ترکی تاج و تختت را گرفته ست.نظامی.
بدان غمگین که ملک از دست رفته
به ترکی هندویی ملکش گرفته.نظامی.
-ترکی تاز کردن؛ ترکتازی کردن. با سرعت و شدت حرکت کردن. جولان کردن :
طوطی مرده چنان پرواز کرد
کافتاب از چرخ ترکی تاز کرد.مولوی.
و رجوع به ترکتاز کردن و ترکتازی کردن شود.
- ترکی تمام شدن؛ غرور کسی آخر شدن. (غیاث اللغات). کنایه از غرور کسی آخر شدن و ظاهر گشتن عجز در فنی که دعوی کند و کاری که در پیش صاحب آن کار عظمتی و وقعی داشته باشد. (از آنندراج) :
چو در ترکتازی کنند اهتمام
شود ترکی ترک گردون تمام.
ظهوری (از آنندراج).
... و بر این قیاس ترکی تمام کردن. (آنندراج).
- ترکی تمام کردن؛ پایان دادن غرور. و رجوع به ترکی تمام شدن شود.
- ترکی خواندن؛ دعویهای مخالف و ناحق کردن. در گذاردن حقی. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
- ترکی رفتن؛ قتل و غارت رفتن. تاراج رفتن :
کس نداند تا چه ترکی می رود
با جهان از طرهء هندوی تو.اثیر اخسیکتی.
-ترکی صفتی؛ بدعهدی. خشونت :
ترکی صفتی وفای ما نیست
ترکانه سخن سزای ما نیست.
نظامی.
- ترکی ضرب؛ نوعی از اصول نواختن سازها. (غیاث اللغات) (آنندراج).
- ترکی کردن؛ اشتلم. (فرهنگ رشیدی). کنایه از اشتلم باشد. (انجمن آرا). ظلم و اشتلم کردن. (غیاث اللغات). کنایه از عنف و اشتلم کردن. (آنندراج). جور و خشونت کردن. زمختی و اعتساف. ستم کردن (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
یک زمان با عاشق خود می خور و دلشاد زی
ترکی و مستی مکن، چندانکه خواهی ناز کن.
سنایی.
می نبینید آن سفیهانی که ترکی کرده اند
همچو چشم تنگ ترکان گور ایشان تنگ باد.
سنایی.
از چشمم ار بر آن چچک تو چکد سرشک
ترکی مکن بکشتن من بر مکش نجک.
سوزنی.
حلقهء زلف مجنبان جز بانگشت ادب
هان و هان ترکی مکن با طرهء هندوی او.
شرف الدین شفروه.
مکن ترکی ای ترک چینی نگار
بیا ساعتی چین در ابرو میار.نظامی.
مکن ترکی ای میل من سوی تو
که ترک توام بلکه هندوی تو.نظامی.
- || سخت وزیدن. تند وزیدن. شتاب کردن :
ز ترکی کردن باد جهنده
به ترکستان فتاد آن نیم زنده(6).عطار.
|| نادانی. جهل. سادگی. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || در بیت زیر به معنی زیبایی آمده است :
مگر دید شب ترکی روی من
که چون خال من گشت هندوی من.نظامی.
ترکیم را در این حبش نخرند
لاجرم دوغبای خوش نخورند.
نظامی (هفت پیکر چ وحید ص46).
(1) - R (تخر Takhar جدید).
(2) - Z(تغز Tokozجدید).
(3) - Cuwash.
(4) - Yakut.
(5) - Okhotsk. (6) - ن ل: آن ترک زنده.

ترکی.

[تُ] (اِ) خارانداز را گویند و آن جانوری است از خزندگان «؟» (آنندراج بنقل از هفت قلزم). خارپشت تیرانداز. (ناظم الاطباء).

ترکی.

[تَ رَ] (ص) ترک دار : حاجت به کلاه ترکی داشتنت نیست. (گلستان).
با دلق کبود و با کلاه ترکی
پیوسته کلاه ترکی بی برکی
دعوی چه کنی که رهروی چالاکم
نه نه غلطی ز راه آن سوترکی.بابا افضل.
ظاهراً صورتی از تَرک. رجوع به ترک در همین لغت نامه شود.

ترکی.

[تُ] (اِخ) ده کوچکی از دهستان بازفت است که در بخش اردل شهرستان شهر کرد و 8 هزارگزی شمال باختری اردل واقع است و 72 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

ترکی.

[تُ] (اِخ) بکمش بن عبدالله. مکنی به ابوالحسن. بسال 226 ه . ق. درگذشت. او راست: مطیة الفرق. (از هدیة العارفین ج 1 ص243).

ترکی.

[تَ] (اِخ)(1) ساتلین بن ارسلان الترکی مکنی به ابومنصور، نحوی مالکی و مقیم در قدس بود و بسال 487 ه . ق. درگذشت. او راست: مقدمه ای در نحو. (از اسماء المؤلفین ج 1 ستون 380).
(1) - ضبط کلمه در متن نبود و ظاهراً بضم تا باید باشد.

ترکی.

[تُ] (اِخ) محمد معاویة بن محمودبن محمد بن مصطفی بن حسین بن بابامحمد تونسی حنفی رئیس العلماء بتونس بود. مردی عالم و متکلم متوفی 1294 ه . ق. اوراست. «نزهة الفکر فی اسرار فواتح السور» در شرح راسلهء ابن ملوکه. (هدیة العارفین 2: 381).

ترکی.

[] (اِخ)(1) علی بن بکمش فخرالدین ابوالحسن الترکی. وی بسال 622 ه . ق. درگذشت. او راست: تحفة العشاق. غایة اللذات فی شرح الهوی. مختارالقلوب. منی القلوب نزهة الناظر. (از اسماء المؤلفین ج 1 ستون 706).
(1) - ظ. بضم تا.

ترکی السعودی.

[تُ یَسْ سَ ی ی] (اِخ)ترکی بن عبدالله بن محمد بن سعود امامی از امرای نجد است و پس از کشته شدن پسرعمویش «مشاری بن سعود» ولایت نجد یافت. وی از ترکان و عمال والی مصر (محمدعلی) در «خرج» از ایالت نجد درحج در حال فرار میبود سپس دانست که یکی از آل معمر پسرعمویش مشاری را گرفته و به ترکان سپرده است و ترکان او را کشته اند. ترکی از پناهگاه خود بیرون شد به «عارض» درآمد و مدتی با «ابن معمر» بجنگید و او را بخون پسرعم خود بکشت و حکومت را بدست گرفت و با حکومت او زمامداری آل سعود از سلالهء عبدالعزیزبن محمد به سلالهء برادرش عبدالله بن محمد منتقل گشت که هنوز هم ادامه دارد. وی مردی شجاع بود و اخراج ترکان و مصریان را از بلاد خود بر عهده گرفت. پس «احساء» و «قطیف» را بازگردانید و با «امیر حائل» صلح کرد و نفوذ خود را در «قصیم» گسترش داد. آنگاه پسرعمویش «مشاری بن عبدالرحمن بن سعود» (؟) وی را ناگهان بکشت و قتل او در نوع خود نخستین جریمه در آل سعود بود... وی در سال 1249 ه . ق. (1833 م) درگذشت از اعلام زرکلی چ2 جزء 2 ص66).

ترکیب.

[تَ] (ع مص) چیزی اندر چیزی اندر جای نشاندن. (تاج المصادر بیهقی). چیزی در جایی نشاندن. (زوزنی). چیزی اندر چیزی نشاندن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). بر هم نشاندن. (منتهی الارب). قرار دادن بعض چیز را بر بعضی دیگر. (اقرب الموارد) (از المنجد). برهم نشاندن چیزی را بر بعضی و منضم کردن آن چیز را بسوی غیر آن. (ناظم الاطباء). پیوستگی و برنشاندن چیزی در چیزی و با لفظ گرفتن و دادن و کردن و مستعمل. (آنندراج): رکبه ترکیباً؛ یقام رکب الفص فی الخاتم و النصل فی السهم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ج، ترکیبات. || ترکیب در لغت بمعنی جمع است و در عرف تألیف بود، و آن قرار دادن اشیاء متعدد است، بدانسان که بتوان نام واحدی را بر آن اطلاق کرد و در مفهوم ترکیب نسبت بخاطر تقدیم و تأخیر و مناسبت اجزا معتبر نیست و چنانکه در مفهوم ترتیب حفظ مرتبه از لحاظ تقدیم و تأخیر لازم است و نیز در تألیف باید که بین اجزاء مناسبت بود. (از کشاف اصطلاحات الفنون). رجوع به مرکب شود. || (اِ مص) آمیزش و آمیختگی و اختلاط و امتزاج. (ناظم الاطباء) :
عقل در ترکیب مردم بافرینش حاکم است
گرنه عقلستی ترا نه چون و نه ایراستی.
ناصرخسرو.
از آغاز چون بود ترکیب عالم
چه چیز است بیرون از این چرخ گردان.
ناصرخسرو.
اگر سازنده ایشانند مر ترکیب انسان را
چرا هر چار را با هم عدوی کینه ور دارد.
ناصرخسرو.
همه ترکیب عمرش در فنا یافت
همه بنیاد سودش بر زیان دید.مسعودسعد.
نه روح را پس ترکیب صورت است نزول
نه شمس را ز پس صبح صادق است ضیاء.
خاقانی.
در ساحت زمانه ز راحت نشان مخواه
ترکیب عافیت ز مزاج جهان مخواه.خاقانی.
گر نبات از دست راد او نما یابد همی
ز آب حیوان مایه در ترکیب حیوان آورد.
خاقانی.
همانا که بر جای ترکیب خاک
ز ترکیب گوگرد بود آن مغاک.نظامی
پیشروان پرده برانداختند
پردهء ترکیب درانداختند.نظامی.
-ترکیب پذیر؛ که قابلیت آمیختن با دیگری را داشته باشد. اختلاط یافتنی. ممزوج شدنی :
یک جوهر ترکیب دهنده ست و مصور
یک جوهر ترکیب پذیر است و مصور.
ناصرخسرو.
- ترکیب پذیرفتن؛ مرکب شدن. اختلاط یافتن. ممزوج شدن. بهم آمیختن دو یا چند چیز.
- || جای گرفتن چیزی بر چیزی : چنانکه بتی زرین که به یک میخ ترکیب پذیرفته باشد. (کلیله و دمنه).
- ترکیب دادن؛ بهم آمیختن. پیوستن دو یا چند چیز بیکدیگر :
چو از دوران این نیلی دوائر
زمانه داد ترکیب عناصر...
اگر نه برج ثور و شاخ انگور
دو موجودند از یک مایه صادر
چرا پس خوشهء انگور و پروین
یکی صورت پذیرفت از مصور.
انوری (از آنندراج).
- ترکیب دهنده؛ که بهم ترکیب کند. که چند چیز را با هم آمیزد :
یک جوهر ترکیب دهنده ست و مصور
یک جوهر ترکیب پذیر است و مصور.
ناصرخسرو.
- ترکیب کردن؛ ترکیب دادن. بهم پیوستن و آمیختن چیزها :
روی و ریش و گردنش گفتی برای خنده را
در بیابان زافه ای ترکیب کردی با کشف.
(از حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).
- || چیزی را بچیزی یا بجایی اندر نشاندن :
ترکیب آسمان و طلوع ستارگان
از بهر عبرت نظر هوشیار کرد.سعدی.
- || در اصطلاح نحویان، معلوم کردن حال یک یک کلمات عبارتی که فعل است یا فاعل یا مفعول. مبتدا یا خبر. مضاف یا مضاف الیه و غیرها. چنانکه در عبارت «ضرب زید عمرواً فی یوم الجمعه» ضرب، مفرد غایب مذکر از ثلاثی مجرد. زید، فاعل. عمرواً، مفعول. فی، حرف جر. یوم اسم مضاف. ال، حرف تعریف. جمعه، مضاف الیه. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
- ترکیب گرفتن؛ شکل گرفتن :
بگو جام را لاله بیجا گرفت
که هر سبزه ترکیب مینا گرفت.
ملاطغرا (از آنندراج).
- ترکیب نسبت؛ رجوع به نسبت و التفهیم بیرونی ص 20 شود.
- ترکیبی؛ منسوب به ترکیب. (ناظم الاطباء).
- || مصنوعی و عملی. (ناظم الاطباء).
|| اسب را بر نصف غنیمت عاریت دادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بعاریت دادن اسب برای جنگ که نصف غنیمت از آن وی باشد. (از اقرب الموارد). || سوار گردانیدن. (از المنجد). || برکندن و بردن مرد فسیل نخل را تا در جای دیگر آنرا غرس کند. (از اقرب الموارد). || به اصطلاح کیمیا دو ماده و یا زیادتر را که از حیث صورت و طبیعت مختلف باشند با هم آمیختن تا مادهء دیگری تولید گردد که از هیچ جهت با مواد اصلی مشابهتی نداشته باشد مانند جوهر گوگرد و برادهء آهن که چون این دو را مخلوط کرده ترکیب نمایند جسم دیگری تولید گردد که زاج سبز گویند و از حیث صورت و طبیعت مشابهتی با دو ماده اصلی ندارد. (ناظم الاطباء). || در اصطلاح نحویان جمع کردن کلمه است چنانکه بین آنها اسنادی بود. رجوع به مرکب شود. || لغت. ساختن یک کلمه از اجزاء دو یا چند کلمهء دیگر. از دو کلمه یا بیشتر جزئی گرفتن و یک لغت ساختن. و رجوع به نشوء اللغه ص159 شود. || نزد صرفیان جمع کردن یک حرف یا حروفی است چنانکه کلمه بر آن اطلاق شود. (از کشاف اصطلاحات الفنون). || (اِ) ماده. ریشهء لغت. اب انستاس گوید: هر کلمهء دو حرفی را که دارای یک هجاء (سیلاب) بود و افادهء معنی کند، ماده یا ترکیب، یا اصل یا ترجمه نام دهند و همچنین است اگر هجاء کلمه از یکی تجاوز کند. (از نشوءاللغة ص 3). || نهاد. (السامی فی الاسامی) (مهذب الاسماء) :
عذاب و رنج به ترکیب دشمنانش درند
چو حرص و زهر به ترکیب مور و مار اندر.
ادیب صابر.
|| هیئت و شکل و صورت. (ناظم الاطباء). هیکل و اندام : و مردمان [ به خراسان ] با ترکیب قوی و تندرست. (حدود العالم). زن کنیزکان داشت... یکی... قوی ترکیب. (کلیله و دمنه). گمان می برم که قوت و ترکیب صاحب آن فراخور آواز باشد. (کلیله و دمنه).
شمایلی که در اوصاف حسن و ترکیبش
مجال نطق نباشد زبان گویا را.سعدی.
-خوش ترکیب؛ خوش شکل. (ناظم الاطباء). خوش اندام. که هیکلی زیبا داشته باشد.
- بدترکیب؛ بدشکل. (ناظم الاطباء). زشت هیکل. که اندامی ناموزون داشته باشد.

ترکیبات.

[تَ] (ع اِ) جِ ترکیب. ترکیبها و امتزاجها. (ناظم الاطباء). رجوع به ترکیب و ترکیبها شود.

ترکیب بند.

[تَ بَ] (اِ مرکب) آنکه شاعر چند بند به بحر موافق و به قوافی مختلف تصنیف نماید و مابین هر بیتی علیحده غیر مکرر متفق الوزن و مختلف القوافی حایل کند. (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء). قسمتی است از اقسام ترجیع بند. (از کشاف اصطلاحات الفنون). و رجوع به ترجیع بند شود.

ترکی بن سعید.

[تُ یِ نِ سَ] (اِخ) (... - 1305 ه . ق.) ...بن سلطان حاکم عمان بود و در زمان امارت برادرزاده اش سالم بن ثوینی از عمان برفت و در هند اقامت کرد و چون حکومت به عزان بن قیس رسید به مسقط بازگشت و گروهی از مردم نجد که در آن جا بودند از او پیروی کردند آنگاه عزان به قتل رسید و او بر اکثر مملکت عمان مستولی شد و مابقی در دست کسانی که پیش از عزان ریاست داشتند باقی ماند. (از اعلام زرکلی چ2 جزء 2 ص65).

ترکیبها.

[تَ] (اِ) ترکیبات. جِ ترکیب. رجوع به ترکیب و ترکیبات شود. در اصطلاح این لغت نامه ترکیبها یا مرکبات عبارت از اسم یا مصدری است که با مزید مؤخر یا مزید مقدم مرکب شود و معنی جداگانه دهد جز معنی اصل یکایک دو یا چند کلمه ترکیب. این گونه ترکیبها با علامت - (تیره) از یکدیگر ممیز می شوند: - بد ترکیب؛ بد شکل.

ترکی تونسی.

[تُ یِ نِ] (اِخ) شیخ محمد معاویة بن محمودبن محمد بن مصطفی بن حسن بن بابا محمد تونسی رئیس العلما متکلم، متوفی بسال 1294 ه . ق. اوراست «نزهة الفکر فی اسرار فواتح السور» که شرح رسالهء ابن ملوکة میباشد. (از هدیة العارفین ج 2 ص281).

ترکیدگی.

[تَ رَ دَ / دِ] (حامص)شکافتگی و ترک داری. (ناظم الاطباء). ترک. کفتگی. کافتگی. غاچ. شکاف. شکافتگی: ترکیدگی لب، شقاق الشفه. ترکیدگی مقعد، شقاق المقعد. و رجوع به ترکیدن شود.

ترکیدن.

[تَ رَ دَ] (مص) کفیدن. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). شکاف و ترک وارد آمدن و شکافته شدن. (ناظم الاطباء). کفتن. ترک برداشتن. شکاف برداشتن. منشق شدن :
تو گفتی همی آسمان بترکد
ز خورشید خون بر هوا برچکد.فردوسی.
بس شگفتی نیست گرچون آبگینه بترکد
هر دلی کز شاه ایران اندر آن بغض است و کین.
فرخی.
بترکد جسم(1) پلنگ و بفسرد خون نهنگ
بشکند چنگ هزبر و بگسلد بال عقاب.
عبدالواسع جبلی.
|| شکافتن شکم و مانند آن از پری و انباشتگی. بترکی [ بِ ت تَ رَ ] نفرین است آنرا که بسیار خورد. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
- ترکیدن دل؛ کفتن دل. تپیدن شدید دل از ترس یا غصه و رنج.
- ترکیدنی؛ که قابل ترک برداشتن باشد
- ترکیده؛ شقاق برداشته، ترک خورده، شکافته، کفته. کفیده چون لب و کاسه و آینه و جز اینها.
- || ترکیده را ترغیده نیز گویند و مخفف آن ترغده آمده... بمعنی درد کردن عضوی است. اصل آن ترغیدن استخوان اعضاء بوده اکنون درد را ترغده گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). و رجوع به ترغده شود.
|| آهریمنی زائیدن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || قضاء حاجت. (یادداشت ایضاً). قضاء حاجت کسی را، دشنام گونه بیان کردن.
(1) - ن ل: چشم.

ترکیز.

[تَ] (ع مص) سپوختن نیزه را در زمین. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

ترکیک.

[تَ] (ع مص) باران ریزه باریدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || ملزم کردن کسی را بکاری. (از اقرب الموارد).

ترکی کشی ایلاقی.

[تُ کِ] (اِخ) ترک کشی ایلاقی. رجوع به همین کلمه شود.

ترکیل.

[تَ] (ع مص) به سمها یا پایها کوفتن. (تاج المصادر بیهقی). کوبیدن اسبان زمین را به سمهای خود. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || بمعنی رکل، یعنی با یک پای زدن بر اسب تا تاختن گیرد. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

ترکی نیقولا.

[تُ] (اِخ) یا «ترک نیقولا(1)» (1763 م- 1838 م) نیقولا الترک بن یوسف اسطنبولی یا نیقولابن یوسف الترک یا نقولا الترکی. پدر وی از قسطنطنیه بود سپس در دیرالقمر سکونت جست نیقولا به ادبیات علاقهء وافر داشت تا آنکه از نظم و نثر بهرهء فراوان یافت و جودت قریحه و نبوغ قابل ملاحظه ای در شعر از وی پدید گشت لیکن چون نزد استاد تحصیل نکرده بود اشعارش از نظر صنایع ادبی ضعفی داشت مدتی دراز در خدمت امیر بشیر شهابی زیست و در مدح او قصائد فراوانی گفت. سپس بمصر شد و با گروهی از سوریها از جمله میخائیل صباغ و غیره مأمور تدوین تاریخ حملهء فرانسویها در ایام کشور گشایی ناپلئون اول در نواحی مصر گردید او را مصنفاتی است از آن جلمه تاریخ امپراطور ناپلئون اول و دیگری تاریخی است خطی که ضمن آن اخبار احمدالجزار را آورده است. نسخه ای از دیوان اشعارش که خطی است در کتابخانه شرقیه نزد اباء الیسوعین در بیروت است. و نسخهء دیگر با یازده مقاله در خزانهء تیموریة مانده است و همچنین قسمتی از مزامیر داود نبی را بشعر درآورده که نسخهء آن در خزانهء ادیب قبلان عبدالله کرامه در قاهره است. استاد هوار در کتاب خود (الاداب العربیه ص406) آورده: نقولا در اواخر عمر کور شد و اشعاری را که می سرود دختر وی «ورده» تحریر میکرد و در دیرالقمر درگذشت. او راست:
1 - تملک جمهور الفرانساویة الاقطار المصریة و البلادالشامیة. 2 - مجموع حوادث العرب. (از معجم المطبوعات ص630 - 631).
(1) - نیقولا معرب نیکلا است.

ترکیة.

[تُ کی یَ] (ع اِ) تأنیث ترکی از مردم ترک. ترکیه : گفت که کنیزکی داشتم ترکیه، دو سال است که از من غایب شده است. (انیس الطالبین بخاری).

ترکیه.

[تُ کی یَ] (اِخ) کشور عثمانی سابق، کشوری در آسیای صغیر و شبه جزیرهء بالکان، مساحت آن 762736 هزار گز مربع و جمعیت آن 17000000 تن و پایتخت آن آنکارا (آنقره = انگوریه)(1) شهرهای عمده: استانبول (قسطنطنیه قدیم) ازمیر، ادرنه، بروسه و قونیه. مملکت عثمانی سابق شامل ممالک بالکان و هنگری در اروپا و سوریه و فلسطین و عربستان در آسیا و مصر و طرابلس در افریقا بود.
پس از جنگ جهانگیر اول از متصرفات اروپایی فقط ناحیه تراکیهء شرقی تا ماریتزا(2) و ادرنه باقی ماند و از متصرفات آسیایی فقط آسیای صغیر یا اناطولی که از شمال محدود بدریای سیاه و دریای مرمره، از مغرب بدریای اژه، از جنوب به بحرالروم، سوریه و عراق از مشرق به ایران و قفقازیهء روس محدود است. رودهای عمده عبارتست از: ایزل ایرماق(3) و قزل ایرماق(4) ساکاریه، مندرس(5) سیحون و منبع دجله و فرات در ترکیه است. محصولات فلاحتی آنجا غلات، توتون، میوه ها، پنبه، کنجد، پشم و غیره. معادن آن زغال سنباده، کف دریا. صنایع نساجی آن پنبه، ابریشم، قالی و چرمسازی. حکومت سابقاً در دست سلطان عثمانی بود. و او خلیفهء مسلمین نیز شناخته می شد. ولی از سال 1923 م. جمهوری اعلام گردید و مؤسس جمهوریت و نخستین رئیس جمهوری مصطفی کمال پاشا ملقب به آتاترک (پدر ترک) (1923 - 1938 م) است. و رجوع به مقاله دکتر شفق در مجله دانشکدهء ادبیات شماره 1 سال 11، مهر 42 صص 1 - 15 شود.
(1) - آنکارا بضبط قدیم Ancyra که بهمان مناسبت در کتب ما بشکل انقوره = انکوره = انکوریه آمده، یکی از قدیمترین شهرهای اناطولی یا آسیای صغیر است و در حدود 2000 سال پیش از میلاد مرکز یکی از نواحی دولت هیتی معدود می شد. سپس به تناوب دولتها فریگیه ولیدیه و دولت شاهنشاهی کورش کبیر در آنجا فرمانروایی داشت تا آنکه در قرن سوم پیش از میلاد اقوام «گل» از مغرب اروپا بآنجا مهاجرت کردند و بهمان جهت غلاطیه Galatiaنامیده شد... آثار باستانی در این شهر خوش هوا... نظیر قلعهء قدیم معبد امپراطور آوگوستوس و برج یولیانوس و خرابه های حمامهای رومی و مساجدی مانند علاءالدین حاجی بایرام و موزهء هیتی به ارزش تاریخی آن می افزاید. (از مقالهء دکتر شفق در مجلهء دانشکدهء ادبیات شمارهء مسلسل 41 ص3).
(2) - Maritza.
(3) - Iris.
(4) - Halys.
(5) - Meandre.

ترگ.

[تَ] (اِ) همان ترک با کاف تازی است که گذشت. (شرفنامهء منیری). ترک و خود و مغفر: (ناظم الاطباء) :
خدنگی که پیکانش بد بیدبرگ
فرو دوخت بر تارک ترک ترگ.فردوسی.
چه افسر نهی بر سرت بر، چه ترگ
بر او بگذرد چنگ و دندان مرگ.فردوسی.
که تا کی بود در جهان مرگ اوی
کجا تیره گردد سر و ترگ اوی.فردوسی.
به شمشیر شیران پر از ماز ترگ
ز گرز دلیران به پرواز مرگ.اسدی.
ز مرگ ار بترسی بنه تیغ و ترگ
که جنگ او کند، کو نترسد ز مرگ.اسدی.
بهم بر شده خاک و خون، خود و ترگ
بکف تیغشان گشته منشور مرگ.اسدی.
نه چندان تیر شد بر ترگ ریزان
که ریزد برگ وقت برگ ریزان.نظامی.
شود مرگ بر فرق خصم تو ترگ
که در رزم تو نیستش ساز و برگ.
مؤلف شرفنامهء منیری.
- ترگدار؛ ترکدار. سلحشور و رزم آور که ترک بر سر نهد. دارندهء خود :
بریده ز هر سو، سر ترگدار
پراکنده خفتان همه دشت و غار.فردوسی.
-تیره ترگ؛ کلاه خود سیاه.
- || کنایه از خاک تیره. خاک گور :
بر او تاختن کرد ناگاه مرگ
بسر بر نهادش یکی تیره ترگ.فردوسی.
و رجوع به ترک در همین لغت نامه شود.

ترگائو.

[تُ](1) (اِخ) شهری است در قسمت ].8 gaou ] (2)
«ساکس» آلمان و بر کنار الب(3) 17700 تن سکنه و کارخانهء ماشینهای کشاورزی و کاغذسازی دارد. در آوریل سال 1945 م. آرتش روس و امریکا در این شهر با یکدیگر ملاقات کردند.
]. gaou ]
(1) - Torgau
(2) - Elbe.

ترگ پمپه.

[تُ رُ پُ پِ] (اِخ)(1) تاریخ نویس لاتینی در زمان اگوست بودن(2) است که در «گل»(3) متولد شد. وی نویسندهء «تاریخ عمومی»(4) است و خلاصه ای از آن که بوسیلهء ژوستن تهیه شده بود باقی مانده است. (از لاروس قرن بیستم). و رجوع به اشعار و احوال رودکی ج 1 ص174 شود.
(1) - Trogue - Pompee.
(2) - Auguste.
(3) - Gaule.
(4) - Histoire universelle.

ترگربه.

[] (اِ) بادرنجبویه. (الفاظ الادویه). رجوع به بادرنجبویه و بادرنگ بویه شود.

تر گردیدن.

[تَ گَ دَ] (مص مرکب)لطیف و تازه شدن :
نرم و تر گردد و خوشخوار و گوارنده
خار بی طعم که در کام حمار آید.
ناصرخسرو.
|| مرطوب و نمدار شدن. و رجوع به تر و تر گشتن و ترکیبهای آن شود.

ترگز.

[تَ گَ] (اِ) تاغ. رجوع به تاغ شود.

تر گشتن.

[تَ گَ تَ] (مص مرکب)مرطوب و نمدار شدن :
سراپرده و خیمه ها گشت تر
ز سرما کسی را نبد پای و پر.فردوسی.
چو ابر زلف تو پیرامن قمر می گشت
ز ابر دیده کنارم به اشک تر میگشت.
سعدی.
خم می به ناشستن آسوده تر
که هرچند تر گردد آلوده تر.امیرخسرو.

ترگل ورگل.

[تَ گُ وَ گُ] (ص مرکب، از اتباع) در تداول عامه تر و تازه. تر و تمیز. خوش و خرم

ترگمان.

[تَ گُ] (اِ) ترجمان. رجوع به ترجمان شود.

ترگور.

[تَ گَ وَ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای سه گانه بخش سلوانای شهرستان ارومیه است. این دهستان در قسمت شمالی بخش واقع و هوای آن سردسیر و کوهستانی است. از شمال بدهستان برادوست، از جنوب به دشت، از خاور به روضه چای و از باختر به مرز ایران و ترکیه محدود است. رودخانهء نازلوچای از کوههای مرزی این دهستان سرچشمه گرفته پس از مشروب ساختن زمینهای زراعتی به دهستان نازلو سرازیر می شود. آب مزروعی این منطقه بوسیلهء رودخانهء یاد شده و چشمه سارها تأمین میگردد. دهستان ترگو از 21 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و جمعیت آن در حدود 3470 تن و قراء مهم آن بشرح زیر است. موانا، تولی، انبی، بالولان، خانکاه. محصول عمدهء آن غله و توتون و محصولهای دامی است. شغل اهالی کشاورزی و گله داری است این دهستان فقط یک راه نیمه شوسه به ارومیه دارد و مابقی راههای این منطقه مالرو است. ساکنین دهستان در فصل تابستان احشام خود را به کوههای مرزی جهت ییلاق می برند. مرکز دهستان موانا می باشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4). یکی از بلوک دوازده گانهء ارومیه. (از جغرافی غرب ایران). خره ای از ارومیه است. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). و رجوع به تذکرة الملوک ص 78 و جغرافی غرب ایران ص66، 136، 148، و 150 شود.

ترگون.

[تَ] (اِ) دوال فتراک. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص378) (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی) (صحاح الفرس) (برهان) (فرهنگ رشیدی). فتراک. (فرهنگ جهانگیری). دوال و فتراک. (آنندراج) (ناظم الاطباء). و به ترکی قنجغه گویند. (برهان). مننسکی از فرهنگ شعوری نقل کرده که این لغت تاتاری است و آنرا قنجوغه به زیادت واو قبل از غین نیز نویسند. (حاشیهء برهان چ معین) :
تا بدر پادشاه عادل رفتند
بسته به ترگون درون، فضول و خطا را.
منجیک (از لغت فرس اسدی چ اقبال ص378).

ترگونه.

[تَ نَ / نِ] (ص مرکب) اندکی مرطوب. کمی نمدار : روز شنبه نهم ماه رجب میان دو نماز بارانکی خرد خرد می بارید چنانکه زمین ترگونه می گردید. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص261) و رجوع به تر شود.

ترگوی.

[تَ] (نف مرکب) شیرین بیان. شیرین سخن. رطب اللسان :
شاعر ترگوی شدم لاجرم
تری شعرم به جهان شد سمر.سوزنی.
و رجوع به تر شود.

ترگویست.

[تِ گُ] (اِخ)(1) قصبه ای است در شمال غربی «بکرش» واقع در رومانی که از شهر بکرش 80 هزار گز فاصله و 6000 تن سکنه دارد. (از قاموس الاعلام ترکی ج 3).
(1) - Tergovist.

ترلال.

[تِ] (اِخ) بلوکی است که بر جانب جنوب شهر کشمیر افتاده و اصل آن تین لال بوده زیرا که از قیمت سه لعل آنجا آباد شده و بلغت کشمیری تین، سه را گویند و لال نام پارسی اصل لعل است و لعل معرب لال است و این لغت از لغت کشمیری و پارسی مرکب شده و این بلوک مشتمل بر چهل پاره قریه و مزرعهء خوب و دلگشا است خاصه قریهء شیخ زین الدین که مرقد شیخ مذکور مغفور است. (انجمن آرا) (آنندراج).

ترلان.

[تَ] (اِ) مرغی از جنس باز شکاری است. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

ترلب.

[ ] (اِ مرکب) دنبهء بریان شده.(1) و در فهرست لغات دیوان بسحاق اطعمه چنین آمده است : تزلق ترلب، دنبهء بریان شده که بروی آش آرد ریزند. (دیوان بسحاق ص176). || روغن داغ. (همان مأخذ و همان صفحه) :
دوغش خوش و روغنش مروق
سیر اندک و ترلبش فراوان.
فخرالدین منوچهر.
(1) - از فیشهای بی مأخذ.

ترلپ.

[تُ رُ لْ لُ] (اِخ)(1) (آنتونی.) نویسندهء انگلیسی که بسال 1815 م. در لندن متولد شد و بسال 1882 م. درگذشت. وی داستان نویس بود و بیشتر اساس داستانهای خود را بر زندگی ولایتی ها تنظیم میکرد.
(1) - Trollope (Anthony).

ترلغ.

[تَ لَ] (ترکی، اِ) در ترکی، کشاورزی. (مؤیدالفضلا). کشاورزی. (آنندراج).

ترلک.

[تِ لِ](1) (اِ) جامهء آستین کوتاه پیش واز. (برهان) (ناظم الاطباء). قبا و جامهء آستین کوتاه را گویند و چون این لغت در فرهنگها نیست و در برهان آورده ظن غالب این است ت که پارسی نباشد و ترکی باشد. اما چند بیت در جهانگیری یافته شد و نگاشته میشود و گفته که باول مکسور است و لام مکسور. (انجمن آرا) (آنندراج) :
ترک تیلی قبای ترلک پوش
آفتابی است مشتری در گوش.
ابن یمین (از آنندراج).
گشتم چنان ضعیف که خیاط روزگار.
از بند ترلک تو بدوزد قبای ما(از آنندراج).
دزی در ذیل قوامیس عرب آرد: ترلک یا ترلیک (فارسی) جمع ترالیک. در سوریه جردقه(2) یا لباس زنانهء کوتاه آستین دار(3) یل، شکم بند آستین دارد.(4) || در مصر کفش ساغری، بدون پاشنه. گیوه از پوست(5) و رجوع به ترمیک شود. (دزی ج 1 ص 145).
(1) - دزی به فتح تا آورده است.
(2) - Gilet.
(3) - Camisole a manches.
(4) - Corset a manches.
(5) - Chausson en peau.

ترلنگان.

[تِ لَ] (اِ) درخواست عمر و زندگی از خدا. (ناظم الاطباء). || زنده کننده و پدیدآرندهء همه تعالی و تقدس؛ یعنی محیی و خالق. (لسان العجم شعوری ج 1 ورق 301 ب از شرفنامه).

ترلوه.

[تَ لَ وَ / وِ] (اِ) راهی که گاه مرتفع و گاه مایل باشد. (ناظم الاطباء) (از لسان العجم شعوری ج 1 ورق 292 ب).

ترلیزی.

[تِ] (اِخ)(1) شهری در ایتالیا است که 22600 تن سکنه دارد.
(1) - Terlizzi.

ترلیک.

[تِ] (اِ) بمعنی ترلک است که قبای آستین کوتاه پیش واز باشد. (برهان). ترلک. (انجمن آرا) (آنندراج) (ناظم الاطباء) :
معطر است دماغم ز بوی ترلیکش
ملازمم بدل و جان ز دور و نزدیکش.
نزاری (از انجمن آرا).
و رجوع به ترلک شود.

ترلیون.

[تِ رِ یُ] (فرانسوی، اِ) تریلیون(1)در علم حساب نام طبقهء پنجم است که عدد سیزدهم و چهاردهم و پانزدهم باشد به این شکل:
طبقهءاول طبقهءدوم طبقهءسوم طبقهءچهارم طبقهءپنجم
321 321 321 321 321
لفظ مذکور فرانسوی است. (فرهنگ نظام). این عدد در کتابهای لغت فرانسه متفاوت درج شده از آن جمله در لاروس کبیر (لاروس قرن بیستم) و لاروس کوچک چاپ 1952 یک میلیون میلیون ( 1210) آمده ولی در لاروس کوچک چاپ 1959 یک میلیون بیلیون ( 1810) و در لاروس کوچک چاپ 1964 یک میلیارد میلیارد. (یک با هیجده صفر ضبط شده است. صاحب کتاب لغت و بستر در ذیل کلمهء بیلیون آرد: در انگلستان و آلمان یک میلیون میلیون است و در فرانسه و آمریکا و جاهای دیگر هزار میلیون است و چنین اشتباهی در موارد استعمال اصطلاحات ترلیون و کاترلیون وجود دارد. و همین کتاب در ذیل کلمهء ترلیون آرد: در فرانسه و آمریکا هزار بلیون (1000000000000) و در انگلستان و آلمان (1000000000000000000) است - انتهی.
در سیستم فرانسه نمره ای است که معمولا در امریکا هم متداول است و آن سه بار هزار را در یک هزار ضرب کنند. (1000000000000) و در سیستم انگلستان ده به قوهء 18 ( 1810) است(2).
(1) - Trillion.
(2) - New standard dictionary English Language.

ترلیه.

[] (اِخ) ناحیه ای است در قسمت غربی «مدانیه» از کشور ترکیه، مرکب از 18 هزار قریه است و در حدود 4000 تن سکنه دارد. (از قاموس الاعلام ترکی ج 3).

ترلیه.

[] (اِخ) قصبهء کوچکی است در ولایت خداوندکار از سنجاغ بروسه از کشور ترکیه که تابع «مدانیه» است و در ساحل دریای مرمره واقع و دارای اسکله است. (از قاموس اعلام ترکی ج 3).

ترم.

[تَ رَ] (ع مص) درد کردن گذرگاه سرگین است. (شرح قاموس). || (ع اِ) وجع الخوران(1). (تاج العروس). وجع الخوران الدبر و این بیماریی است که شتر میگیرد. (از متن اللغة). دردی که در کون حیوان عارض می شود. (ناظم الاطباء).
(1) - در منتهی الارب دردخواران معنی شده و درست دردخوران است.

ترم.

[تَ] (ع اِ) تُرم. تُرمَه. نشیمن گاه(1). (دزی ج 1 ص146).
(1) - Anus.

ترم.

[تُ] (ع اِ) ترم. رجوع به ترم و ترمه (نشیمنگاه) شود.

ترم.

[تَ] (اِ) آن بخار که مانند ابر بود لکن بیشتر به زمین نزدیک باشد و آن مثل دود است که هوا را تاریک گرداند و آنرا ترم تژ و تروتژ نیز گویند. به تازیش ضباب خوانند. (شرفنامهء منیری). بخار و نژم. (ناظم الاطباء). مصحف نزم و نژم. (برهان قاطع چ معین). رجوع به نزم و نژم شود. در تداول گناباد خراسان نیز کلمهء نِزم بهمین معنی بکار رود.

ترم.

[ ] (اِ) نوعی است از انواع تره ها و از سیسنبر تیزتر است. (از ترجمهء صیدنه).

ترم.

[تَ رِ] (اِ) ظاهراً لقبی عام است چون قاآن و ایلخان و اتابیک، نوعی از شاهان و امرای ترک را. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : خطاب به عنوانی است برای تگینان و فرزندان افراسیاب از خاتونان و جز ایشان و بر غیر پادشاهان خاقانیه اطلاق نکنند. (دیوان لغات ترک چ استانبول ص 331).
ز سرسنی(1) و طراز است مادر و پدرت
مگر نبیرهء خان و نواده ترمی.حقوری.
(1) - این کلمه در بیتی از حقوری در لغت فرس اسدی چ اقبال ص505 شاهد کلمه نواشه به صورت سرستی آمده است. متن از معجم البلدان تصحیح شد.

ترم.

[تَ] (اِخ) نصر گوید نام قدیمی اُوال است به بحرین. (از معجم البلدان).

ترم.

[تِ] (اِخ)(1) یکی از خدایان اساطیری روم و محافظ مرزها است و آنرا با مجسمهء نیم تنه ای که غالباً بی دست بود بر بالای ستونی از سنگ نشان میدادند.
(1) - Terme.

ترم.

[تِ] (اِخ)(1) نام باستانی سالونیک امروزی. رجوع به سالونیک و ایران باستان ج 1 ص715، 752 و 770 شود.
(1) - Therme.

ترم.

[تِ] (اِخ)(1) صاحب منصب نظامی فرانسه که بسال 1482 م. در «کوزران» متولد شد و در سال 1554 م. از «پارم» در مقابل قشون امپراطوری آلمان دفاع کرد و در سال 1562 م. درگذشت.
(1) - Thermes (Paul de la Barth Seigneur de).

ترم.

[رُ](1) (اِخ) دریانورد هلندی است که بسال 1597 م. در بریل(2) متولد شد و در 1639 م. اسپانیولی ها را در جنگ دون(3)شکست داد و بسال 1653 درگذشت.
(1) - Tromp. (martin).
(2) - Brille.
(3) - Dunes.

ترم.

[رُ] (اِخ)(1) فرزند مارتین ترم دریانورد سابق الذکر که به سال 1629 م. متولد شد و با انگلیسیها و اسپانیولی ها جنگید و پیروز شد.
(1) - Tromp (Cornelis).

ترم.

[تِ رِ] (اِخ) دهی است از دهستان کلیجان رستاق که در بخش مرکزی شهرستان ساری و 10 هزارگزی جنوب خاوری ساری و یکهزار گزی باختر راه عمومی ساری به دو دانگه قرار دارد کوهستانی و معتدل و مرطوب است و 100 تن سکنه دارد. آب آن از رود تجن و چشمه و محصول آنجا برنج و غله و پنبه و میوه و عسل است و شغل مردم زراعت است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

ترم.

[تِ] (اِخ) طرم. نامی است که اهل محل به ناحیهء کبیره ای در جبال مشرف بر قزوین در بلاد دیلم دهند. (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). و رجوع به طرم شود.

ترما.

[تَ رَ] (ع) این کلمه را همیشه مرکب با «لا» استعمال کرده «لاترما» گویند یعنی لاسیما. (ناظم الاطباء). و رجوع به لاترما شود.

ترما.

[تِ] (ع اِ) شالة ترما و بقچهء ترما، شال کشمیر. (دزی ج 1 ص146) رجوع به ترمه شود.

ترماء .

[تَ] (ع مص) تیر انداختن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تیر انداختن یکی دیگری را. (اقرب الموارد).

ترمائیک.

[تِ] (اِخ)(1) (خلیج...) نام باستانی خلیج سالونیک. رجوع به ترم و سالونیک شود.
(1) - Thermaique (golfe).

ترماتود.

[رِ] (فرانسوی، اِ)(1) رماتودها نوعی کرم باشند که بشکل انگل در بدن حیوانات ذی فقار زندگی می کنند و از تیرهء متازوئرها می باشند. و رجوع به جانورشناسی دکتر فاطمی ج 1 ص61 و 63 و بیولوژی دکتر جنیدی ج ص281 شود.
(1) - Trematodes.

ترمان.

[تِ] (اِخ) دهی است از دهستان تراکمه که در بخش کنگان شهرستان بوشهر و 117 هزارگزی شمال راه فرعی لار به گله دار قرار دارد. جلگه و گرمسیر است و 117 تن سکنه دارد آب آن از چشمه و محصول آنجا غله و خرما و پیاز است. شغل مردم آنجا کشاورزی است. و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

ترمانیدن.

[تَ دَ] (مص مرکب) افکندن فرمودن و افکندن کنانیدن. (ناظم الاطباء).

ترماییق.

[تِ] (اِخ) تلفظ ترکی ترمائیک. رجوع به قاموس الاعلام ترکی و ترمائیک شود.

ترمبة.

[تُ رُ بَ / بِ] (ع اِ) ایتالیایی «ترمبا»(1) بمعنی پمپ. (دزی ج 1 ص146). تلمبه. رجوع به پمپ و تلمبه شود.
(1) - Tromba.

ترمپت.

[رُ پِ] (اِ)(1) شیپور. سازی است بادی که در قدیم از شاخ گاو و دیگر حیوانات میساختند و در معابد و کنیسه ها و شکارگاهها و میدانهای جنگ از آن استفاده میکردند. سپس آنرا از فلز ساخته. و بر دو گونه است یکی مخصوص سوار نظام و نظامیان و شکارچیان و دیگری که دارای اجزاء و ترکیبات مفصل تری است مخصوص نوازندگان موسیقی است. این سازها عموماً دارای صدای بلند و مهیج است.
(1) - Trompette.

ترمپیل.

[تِ مُ] (اِخ) رجوع به ترموپیل شود.

ترمتاز.

[] (اِخ) از امرای زمان الجایتو بود که روحانیان و کشیش های مغول را به قبول طریقهء امامیه تشویق کرد. و رجوع به تاریخ ادبیات برون ج 3 ص55 شود.

ترمتای.

[تَ / تُ مَ] (اِ) پرنده ای است شکاری بمقدار پیغو از جنس سیاه چشم. (برهان). مرغی شکاری از جنس سیاه چشم. (ناظم الاطباء). جانوری است شکاری در جثه بمقدار بیغو اما ظن غالب این است ت که این لغت ترکی باشد که صاحب جهانگیری پارسی گمان کرده چه رشیدی ننگاشته. (انجمن آرا) (آنندراج) :
نزد سیمرغ جلال رفعتت
نسر طایر کمتر است از ترمتای.
نزاری قهستانی(1) (از انجمن آرا).
(1) - نزاری بنقل یوسف ضیاءالدین در لغت نامه فارسی بترکی. لیکن شعر به اشعار فخری شبیه است. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

ترمتای.

[] (اِخ) از امرای دوران منکوقاآن است که بفرمان منکوقاآن به نوکاری امیر ارغون منصوب گشت. و رجوع به جهانگشای جوینی ج 2 ص255 و 258 شود.

ترمد.

[تَ مُ] (اِخ) موضعی است در بلاد بنی اسد که پیغمبر (ص) آنرا به حصین بن نضلة الاسدی به اقطاع واگذار فرمود... محمد بن موسی آرد: و صحیح این کلمه ثَرمَداء است. سپس یاقوت گوید: بنظر من ترمد جز ثرمداء است چه ثرمداء آبی است بنی سعدبن زید مناة بن تمیم را در ستارین و دیگری در یمامه و ترمد آبی است بنی اسد را. (معجم البلدان).

ترمد.

[تِ مِ] (اِخ) ترمذ. نام شهری است مشهور به خراسان از جملهء ولایات چغانیان از بلاد ماوراءالنهر که قاعدهء ولایات چغانیان و حاکم نشین آن بلاد است... (انجمن آرا) (آنندراج). نام شهری. (ناظم الاطباء). یاقوت نویسد: در ضبط این نسبت باختلاف سخن گفته اند بعضی بفتح تا، و بعضی بضم تا، گویند و بعضی بکسر تا گویند و متداول بر زبان مردم این شهر فتح تا و کسر میم است و ما در قدیم آنرا بکسر تاء و میم میدانستیم و اهل دقت و معرفت آنرا بضم تا، و میم دانند و هر کدام برای این نام بر حسب آنچه تلفظ میکنند معنی آرند. شهری معروف از شهرهای بزرگ است بر کنار نهر جیحون از جانب شرقی آن و عمل آن به صغانیان متصل است و آنرا کهندژی است و دیواری گرداگرد آن شهر است که بارویی آنرا فرامیگیرد و بازارهای آن بآجر فرش شده است... (معجم البلدان) :
به بلخ آمدم شاد و پیروز بخت
بفر جهاندار با تاج و تخت
سه روز اندر آن جنگ شد روزگار
چهارم ببخشود پروردگار
سپهرم به ترمد شد و بارمان
بکردار ناوک بجست از کمان
کنون تا به جیحون سپاه منست
جهان زیر فر کلاه منست.
(شاهنامه فردوسی چ بروخیم ج 3 ص561).
و اگر قصد بلخ و تخارستان نکند باشد که سوی ختلان و چغانیان و ترمد آید و فسادی انگیزد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص284).
سمرقند یثرب شد و مکه ترمد
ز مکه به یثرب خرامیدسید.سوزنی.
گفتم ای بخت بهشت است سواد ترمد
گفت راضی مشو از روضهء رضوان به گیاه.
انوری (از آنندراج).
و در تهنیت قدوم بر دست او مثالی اصدار کرد و بلخ و هرات و ترمد و بست بر اعتداد او تقریر کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص201). چون بحر مواج و ابر ثجاع ببلخ آمد و جعفر تکین چون دیو از لاحول گریزان بجانب ترمد بیرون شد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ1 تهران ص294) و رجوع به ترمذ شود. سنجر تدبیر کرد... و بر سبیل شکار بکنار جیحون رفت امیر احمد قماج صاحب ترمد کشتیها ترتیب کرد. (تاریخ گزیده ص462). امیر شیخ علی قوشچی را با لشکرگران به انتقام فرستاد ایرانیان از جیحون بگذشتند و در ترمد و ماوراءالنهر خرابی عام کردند. (تاریخ گزیده ص598).

ترمدن.

[تِ مُ دُ] (اِخ)(1) رودی در شمال شرقی آسیای صغیر. و این نام قدیمی ترمه چایی بود. رجوع به ترمه چایی و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Thermodon.

ترمذ.

[تِ مِ] (اِخ) ترمذ. شهری است به خراسان. (منتهی الارب). نام شهری که سادات آنجا بالاتفاق صحیح النسبند. (شرفنامهء منیری). صاحب حدود العالم آرد: ترمذ شهری است خرم و بر لب جیحون افتاده و او را قهندزیست بر لب رود، این شهر بارگه ختلان و چغانیان است و از وی صابون نیک و بوریای سبز و بادبیزن خیزد. (حدود العالم چ ستوده ص109) :
ز ختلان و از ترمذ و ویسه گرد
ز هر سو سپاه اندر آورد گرد.فردوسی.
که باشد مرا ترمذ و ویسه گرد
که خود عهد این دارم از یزد گرد.فردوسی.
چو آمد به ترمذ در و بام و کوی
بسان بهاران پر از رنگ و بوی.فردوسی.
و ایشان را سوی غزنین بردند چنانکه باز نمودم نشاط شراب و صید کرد بر جانب ترمذ بر عادات پدرش سلطان محمود... (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 239). امیر به شراب بنشست و کوتوال ترمذ و سرهنگان دررسیدند. (تاریخ بیهقی ایضاً ص240). دیگر باره قصد چغانیان و ترمذ خواستند کنند و دو سه منزل از سمرقند برفته بودند. (تاریخ بیهقی ایضاً ص 501). و آب نیل چون زیادت می شود دو بار چندان می شود که جیحون به ترمذ. (سفرنامهء ناصرخسرو ص 48). و اصحاب و احزاب او را بانواع قتل... هلاک کردند و فائق چون بشط جیحون رسید کشتی نیافت و بحیلتی خود را از مخلب اجل بیرون انداخت... و بعد از چند روز به ترمذ رفت. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص114). و رجوع به ترمذ شود.

ترمذی.

[تِ مِ] (ص نسبی) یا ترمدی به حرکات ثلاثه و کسر سیم یا ضم آن دو قول و ذال معجمه، منسوب به شهر ترمذ که آن طرف جیحون است. (غیاث اللغات) (آنندراج). منسوب است به ترمد که شهری است در ساحل نهر بلخ که جیحونش خوانند جمعی کثیر از علما و مشایخ و فضلا از این سرزمین ظهور کرده. (از سمعانی). از ترمذ یا ترمد :
جاجم ترمدی است لایق وقت
من در این باب دارم استادی.سوزنی

ترمذی.

[تَ مَ] (اِخ) احمدبن الحسن بن جُنَیدب مکنی به ابوالحسن از حفاظ بود بشام و عراق سفر کرد و در مصر از سعیدبن حکیم بن ابی مریم و کثیربن عفیر و در شام از آدم بن ابی ایاس و در عراق از ابانعیم و احمدبن حنبل و کسانی که در طبقهء آنان بودند حدیث شنید... بخاری در صحیح و ترمذی در جامع و ابوبکربن خزیمة و دیگران از وی روایت کرده اند. (از معجم البلدان ج 2 ص383).

ترمذی.

[] (اِخ) محمد بن احمدبن نصرالترمذی مکنی به ابوجعفر از فقهای شافعی بود که در زمان خویش از فقهای شافعی کسی در دیانت و ورع و زهد بمانند او نبود. در بغداد اقامت داشت و در آنجا از یحیی بن بکیرالمصری و یوسف بن عدی و کثیربن یحیی و جز آنها حدیث گفت و از وی احمدبن کامل القاضی و عبدالباقی بن قانع و دیگران روایت کرده اند... بسال 200 یا 210 ه . ق. متولد شد و در 11 محرم 295 ه . ق. درگذشت. (وفیات الاعیان ج 3 ص 334).

ترمذی.

[تَ رَ] (اِخ) محمد بن اسماعیل بن یوسف سلمی مکنی بابواسماعیل ترمذی متوفی 270 ه . ق. و ابن اثیر در «الکامل» او را صاحب تصانیف شمرده است. (از هدیة العارفین 2:20).

ترمذی.

[تَ مَ] (اِخ) محمد بن علی بن حسن (یاحسین) بن شیرالمؤذن الحکیم الترمذی الصوفی مکنی به ابوعبدالله از بزرگان مشایخ خراسان است از پدر خود و از قتیبة بن سعید و صالح و جز آنان روایت کند و در خراسان و عراق و دیگر نواحی بسیار کس از او حدیث شنیدند. ابوعبدالرحمان سلمی گوید وی را از ترمذ بیرون کردند و بر کفر او شهادت دادند. کتابی که بنام ختم الولایه و کتابی بنام علل الشریعه تصنیف کرد... سپس به بلخ شد و چون با مذهب مردم بلخ موافقت داشت او را پذیرفتند.
از اوست: کتاب الفروق. کتاب غرس الموحدین و کتب دیگر. (از معجم المطبوعات ج 1 ص633).

ترمذی.

[تَ مَ] (اِخ) محمد بن عیسی بن سورة بن موسی بن ضحاک سلمی ضریر بوغی ترمذی، حافظ مشهور، مکنی بابی عیسی. یکی از امامانی است که در علم حدیث به آنان اقتدا کنند. کتاب جامع و علل را در نهایت اتقان تصنیف کرد چنانکه بدو مثل زنند. وی شاگرد بخاری است و نزد بعضی از شیوخ او نیز تلمذ کرد. در سیزدهم رجب سال 279 ه . ق. به ترمذ درگذشت.
سمعانی گوید مرگ او در قریهء بوغ بود بسال 275 ه . ق. نام او را در الانساب ذیل نسبت بوغی آورده است. (وفیات الاعیان). اوراست: 1 - جامع صحیح یا جامع ترمذی. 2 - شمائل النبویة و الخصال المصطفویه. (از معجم المطبوعات). و رجوع به تاریخ گزیده ص760 و هدیة العارفین ص2:19 و الاعلام زرکلی ج 3 ص162 شود.

ترمرا.

[تِ مِ] (اِ) در هندی جرجیر را گویند. رجوع به الفاظ الادویه و جرجیر شود.

ترمرم.

[تَ رَ رُ] (ع مص) جنبانیدن لبها بجهت سخن و گویند ترمرموا یعنی جنبیدند برای گفتار اما دم نزدند. (منتهی الارب) (از آنندراج). جنبانیدن لبها جهت تکلم. (ناظم الاطباء). حرکت دادن لبان برای سخن گفتن و تکلم نکردن. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

ترمره.

[تَ مُ رَ / رِ] (اِ) ترموره، تاب. ارجوحة. (از لسان العجم شعوری ج 1 ورق 292 ب).

ترمز.

[تَ رَ مْ مُ] (ع مص) اضطراب کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || جنبیدن. (تاج المصادر بیهقی). یقال ترمزالقوم فی مجالسهم؛ جنبیدند جهت برخاستن یا برای خصومت. || آماده گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || سخت تیز دادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

ترمز.

[تُ مُ] (روسی، اِ)(1) آلتی است در ماشین که هر وقت بخواهند با آن ماشین را نگه میدارند گویا لفظ مذکور ماخوذ از زبان روسی است. (فرهنگ نظام). مأخوذ از روسی، آلتی است در اتومبیل و دوچرخه و موتورسیکلت و بعضی از ماشین های دیگر که با فشار دادن آن حرکت ماشین را کند و یا آنرا بکلی متوقف می سازند. و بر چند قسم است و بیشتر بوسیله هوا یا آب و یا روغن کار می کند، ترمزهای روغنی که بیشتر در اتومبیل ها بکار میبرند، هنگامی که راننده پای خود را روی اهرم بگذارد و فشار دهد روغن از لوله های مخصوصی وارد استوانه می شود و بوسیلهء فنر صفحه ای را به پیش می راند و چرخ ها را از حرکت بازمیدارد و یا آنکه حرکت چرخها را کند می سازد. (از فرهنگ عمید).
- ترمز کردن؛ متوقف کردن. ماشین را از حرکت بازداشتن.
- || باستهزاء، ترمز کن، از خشم باز آی. بسیار دعوی دروغین و بی جا مکن. بسیار مگوی.
- ترمز نداشتن؛ در تداول عامه فاقد نیروی خویشتن داری بودن. فلانی ترمز ندارد در مورد کسی گویند که نتواند هیجان و خشم خود را بضرورت فرونشاند.
(1) - Frein.

ترمزد.

[تَ مُ] (اِخ) دیهی از دهستان مشک آباد است که در بخش فرمهین شهرستان اراک و 38 هزارگزی جنوب فرمهین قرار دارد. دشتی سردسیر است و 778 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آنجا غله و ارزن و چغندر قند و بنشن و انگور و لبنیات است. شغل مردم آنجا زراعت و گله داری است و صنایع دستی آنان قالی بافی است راه شوسه به اراک دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

ترمزدن.

[تَ مَ دَ] (مص) ساکت شدن. (ناظم الاطباء) (از استینگاس).

ترمزی.

[] (اِ) بهار عجم و آنندراج بیت زیر را از سیفی شاهد این کلمه آورده اند بدون معنی کردن کلمه، و ظاهراً آوندی است شراب را :
یک ترمزی شراب که خوردم حکیم وار
آمد بجوش بحر دل و در فغان شدم.

ترمس.

[تَ مُ] (اِخ) گیاهی ترش مزه که در آش ها کنند. (برهان) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء).

ترمس.

[تُ مُ] (ع اِ) بار درختی است که دانهء آن پهلودار با رخنه باشد. (منتهی الارب) (آنندراج). خرنوب. (ناظم الاطباء) (آنندراج) (لسان العجم شعوری ج 1 ص305).

ترمس.

[تَ / تُ مُ] (اِ)(1) باقلای مصری و باقلای شامی را نیز گفته اند گرم و خشک است در اول و دوم. اگر قدری از آن بجوشانند و آب آنرا با عسل بخور دهند کرمهای کوچک و بزرگ که در معده است بیرون آورد و بهق و برص را نیز نافع باشد. (برهان). باقلای مصری و شامی را نیز گفته اند که کرم معده را آب مطبوخ آن بکشد وبهق و برص را سود دارد و آن را ترمش نیز گویند. (انجمن آرا). باقلای مصری (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). نام دارویی است. (لسان العجم شعوری ج 1 ص279). بفارسی باقلی مصری نامند و از باقلی کوچکتر و سفید و اندک فرو رفته و مایل به زردی و بری او ریزه تر و زردتر و تلخ تر، در دویم گرم و در آخر آن خشک. و بستانی در آخر اول گرم است مدر بول و حیض و جالی و مفتح و محلل و مسقط جنین و کشندهء اقسام کرم شکم و ضماد او جهت بهق و عرق النساء و ورک و آثار ضربه و سقطه، و با آرد جو آب و سرکه جهت تسکین اوجاع حارهء و مطبوخ آن در سرکه و آب خاکستر جهت اورام بارده و تهبج بلغمی و مفاصل، و باقلمونیا جهت ثالیل و بروز مقعد و شقاق او و قطع دانهء بواسیر، و آب طبیخ او با حنظل قاتل کیک و پشه و مجربست و غسل بشره باو باعث سرخی لون و تنقیه او ساخ و مصلح احوال موی، و خوردن او صباح و مساجهت قوهء باصره و قطع صداع مزمن و امان از نزول آب، و با عسل جهت ضیق النفس و سرفهء مزمن و استسقاء و تقویت سپرز و مثانه و رفع حصاة و حمول او به امر ساقط جنین و اکثار او باعث زردی رخسار و ردّی الغذا و دیر هضم است و مصلحش شیرینیها و قدر شربتش با ادویه از سه درهم تا پنج درهم و مفرد آن تا پنج مثقال و بدلش در جلای روی ده وزن آن با باقلی و تخم خربزه، و در دفع کرم بوزن آن درمنهء ترکی و در سایر افعال افسنتین است. و مشهور است که چون ترمس را مقشر کرده در ظرف مس با شیر بقدر پوشیدن آن بجوشانند تا شیر را جذب کند، پس با دو وزن آن روغن گاو بجوشانند تا منعقد گردد و بهمان گرمی بر کنج ران ضماد کنند اسهال صفرا نماید و بر بالای ناف اسهال سودا و بر ورکین و تهیگاه اسهال بلغم کند و هرگاه موضع را به آب سرد بشویند قطع اسهال شود و ترمس بری در جمیع افعال قویتر از بستانی است. (تحفهء حکیم مؤمن).
شلیمر در ذیل ترمس(2)، باقلای مصری آرد: این دارو که امروز(3) در اروپا نامستعمل است در طب عملی ایران موارد استعمال کلی دارد. در طب ایران نظر بر این است ت که این باقلی مدر طمث، سقط کنندهء جنین، مدر و قویاً کشندهء کرمهای معده و روده است. ضمادهای آرد ترمس که با عسل یا با شراب ترکیب یافته باشد در کچلی و گال و در قرحه های بسیار سخت و قرحه های دیگر و تصلب نسج ها و آماس ها مورد ستایش است. محلول خاکستر ترمس اگر با مطبوخ حنظل ترکیب شود از بین برنده دانه های بواسیری است. آب خاکستر ترمس کشندهء کیک و پشه ها است اندازهء آن در مصرف خوراکی 2 تا 5 درهم (6 تا 15 گرم) و مخلوط شده با عسل است. ایرانیان ترمس را برای مداوای آسم و سرفه و استسقاء بکار می برند. (از فرهنگ لغات طبی شلیمر چ دانشگاه ص350) : و خداوند یرقان طحالی را یک ترمس در طبیخ اسارون دهند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و خداوند تب بلغمی را یک ترمس در سه اوقیه شراب دهند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و خداوند ضیق النفس را یک ترمس در یک اوقیه سکنگبین... دهند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و رجوع به مفردات ابن البیطار و ترجمهء فرانسهء این کتاب ج 1 ص 304 و ترجمهء صیدنه و تذکرهء ضریر انطاکی ص 93 و باقلای مصری و ترمش شود.
(1) - Lupin.
(2) - Lupin = Lupinus Albus. (3) - چاپ فرهنگ شلیمر به سال 1874 م. بوده است.

ترمس.

[تِ مِ] (اِخ)(1) از شهرهای باستانی پیسیدیه است. رجوع به ایران باستان ج 2 ص1995 و 1996 شود.
(1) - Termesse.

ترمس.

[تَ / تُ مُ] (اِخ) آبی است از آن بنی اسد. (منتهی الارب) (آنندراج). موضعی است نزدیک قنان از ارض نجد. نصر گوید آبی است از آن بنی اسد. (از معجم البلدان).

ترمساری.

[تُ مُ] (اِخ) دهی است به حمص. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ابوسعد گوید بگمان من از قراء حمص است. (از معجم البلدان) (مراصدالاطلاع).

ترمسو.

[تُ رُ سُ] (اِخ)(1) شهری است به نروژ که شمالی ترین بنادر این کشور را تشکیل میدهد و 29900 تن سکنه دارد.
(1) - Tromso.

ترمسة.

[تَ مَ سَ] (ع مص) غایب شدن از جنگ یا از شور و شغب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

ترمسة.

[تَ مَ سَ / سِ] (اِ) وزنی معادل دو قیراط. (مفاتیح). وزنه ای که معادل هشت گندم و یا دو نخود باشد. (ناظم الاطباء). نصف دانگ که دو قیراط می شود. (از لسان العجم شعوری ج 1 ورق 292 ب).

ترمسة.

[تُ مُ سَ] (ع اِ) سردابه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد)، یقال: حفر ترمسة تحت الارض. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). حفر ترمسة؛ ای سرداباً. و در تاج العروس نویسد تاء زائد است. چه آن از رَمَسَالشی ء است؛ پوشانید آنرا... (از اقرب الموارد).

ترمش.

[تِ مِ] (اِ) غلاف باقلا و خرنوب. (ناظم الاطباء). و رجوع به تُرمُس شود.

ترمش.

[تُ مُ] (اِ) بمعنی... ترمس است که گیاهی باشد ترش مزه که در آشها کنند. (از برهان) (از آنندراج). گیاهی ترش مزه که ترمس نیز گویند. (ناظم الاطباء).

ترمش.

[تَ / تُ مُ] (اِ) باقلای مصری. (از انجمن آرا). باقلای قبطی. باقلای نبطی. باقلای شامی. باقلای مصری. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به ترمس [ تَ / تُ مُ ]شود.

ترمشیر.

[تَ مَ] (اِ) گویند که دارویی است از اجزای اکسیر. (فرهنگ جهانگیری). دارویی است از اجزای اکسیر و کیمیا. (برهان) (از فرهنگ رشیدی) (از انجمن آرا) (از آنندراج). دارویی که از آن اکسیر خالص سازند. (شرفنامهء منیری). اقسام الکسیر(1) (ناظم الاطباء).
(1) - ظ: اقسام الاکسیر.

ترمشیرین.

[تَ] (اِخ) ترمه شیرین. رجوع به همین کلمه شود.

ترمض.

[تَ رَمْ مُ] (ع مص) شوریدن دل. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || آهو گرفتن در گرما. (تاج المصادر بیهقی). صید کردن آهو بوقت گرمگاه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). شکار آهو کردن در وقت تابش آفتاب. (آنندراج). شکار کردن صیاد آهو را در شدت گرما. (از اقرب الموارد) (از المنجد): گویند خرج یترمض الظباء یعنی آهوان را در گرما راند تا آنکه سم آنها برافتاد و پراکنده شد سپس آنها را گرفت. (از اقرب الموارد).

ترمع.

[تَ رَمْ مُ] (ع مص) جنبیدن یا تهدید کردن از خشم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). جنبیدن یا لرزیدن از خشم. (از اقرب الموارد) (از المنجد). جنبیدن از خشم. (از متن اللغه). لرزیدن از شدت غضب. (از متن اللغة): رأیته کأنه یرعد من شدة الغضب. (متن اللغة). || حیران و سرگشته شدن در گمراهی: دعه یترمع فی طُمَّته؛ یعنی بگذار او را تا حیران و سرگشته باشد در گمراهیهای خود و یا آلوده در پیخال خویش. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از متن اللغه).

ترمغز گشتن.

[تَ مَ گَ تَ] (اِ مرکب) آب به بینی افتادن. تر شدن بینی چنانکه به عطسه افتد :
از گرد راهش آسمان ترمغز گشته آنچنان
کز عطسهء مغزش جهان پر مشک تاتار آمده.
خاقانی.

ترمق.

[تَ رَمْ مُ] (ع مص) خوردن شیر را اندک اندک. و نیز ترمق آشامیدن آب و جز آن و یقال: ترمق الماء اذا حساه حسوة بعد حسوة. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از المنجد) (از اقرب الموارد).

ترمک.

[تِ مَ] (اِ) بمعنی قساوت باشد و آن آن است که چون زحمتی بدیگری برسد بر او آسان گذرد و در او رحم و شفقت نباشد. (برهان). قساوت و سخت دلی و عدم رحم و شفقت. (ناظم الاطباء).

ترمکچی.

[تَ مَ] (اِخ) دهی از دهستان گوی آغاج است که در بخش شاهین دژ شهرستان مراغه و در 49 هزارگزی جنوب خاور راه ارابه رو شاهین دژ و یکهزار گزی خاوری راه ارابه رو شاهین دژ به تکاب قرار دارد. دره و معتدل است و 266 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آنجا غلات و بادام و نخود و کرچک است. شغل مردم آنجا زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

ترمگان.

[تُ مَ] (اِخ) (کاروانسرای سنگی) ده کوچکی است از بخش ماهان شهرستان کرمان که در 30 هزارگزی جنوب ماهان و 25 هزارگزی شوسهء کرمان به بم واقع است و 20 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

ترمل.

[تَ رَمْ مُ] (ع مص) آلوده شدن به خون. (تاج المصادر بیهقی) (از المنجد) (از اقرب الموارد). آلوده و حقیر گردیدن. (منتهی الارب). خاک آلوده شدن و حقیر گردیدن. (آنندراج).

ترمم.

[تَ رَمْ مُ] (ع مص) متفرق و پراکنده شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || اصلاح کردن چیزی. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || تعرق. (اقرب الموارد) جدا کردن گوشت را از استخوان. (از المنجد).

ترمنان.

[] (اِ) دزی در ذیل قوامیس عرب این کلمه را معادل اوپاتوار(1) فرانسه آورده است که گیاهی از نوع کمپوزاسه(2) و از رستهء شاهدانهء آبی(3) است. (از دزی ج 1 ص 146).
(1) - Eupatoire.
(2) - Composacees.
(3) - Chanvre d'eau.

ترمنتی.

[] (اِخ) جعفربن یحیی بن جعفر المخزومی المصری ظهیرالدین الترمنتی الشافعی که بسال 682 ه . ق. درگذشت. او راست: شرح الوسایل للغزالی فی الفروع. (از اسماءالمؤلفین ج 1 ستون 254).

ترمنتین.

[تَ رَ مَ] (اِ) تربانتین. (دزی ج 1 ص 146). رجوع به تربانتین(1) شود.
(1) - Terebenthine.

ترمند.

[تَ مَ / تِ مِ] (اِخ) نام شهری است. (ناظم الاطباء).

ترمنش.

[تَ مَ نِ] (اِمص) ترمنشت. (حاشیهء برهان چ معین). و رجوع به ترمنشت شود.

ترمنشت.

[تَ مَ نِ] (اِمص) بدکرداری را گویند. (برهان) (آنندراج). بدی و بدکرداری. (ناظم الاطباء). دکتر معین در حاشیهء برهان آرد: در پازند ترمنیشن(1) برابر است با ترومتی(2) اوستایی بمعنی بادسری و خیره سری و ناسازگاری و برتی و و سرکشی، مقابل آرمتی(3) (فروتنی و بردباری) (جزء دوم کلمه متی(4) از مصدر من(5) اوستایی بمعنی اندیشیدن است). در اوستا و نوشته های دینی پهلوی ترومتی دیوی است رقیب آرمتی. و رجوع به فرهنگ ایران باستان ص 83 شود.
(1) - tar manishn.
(2) - taromati.
(3) - armati.
(4) - mati.
(5) - man.

ترمنی.

[تَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان برگشلو است که در بخش حومهء شهرستان ارومیه و 7 هزارگزی شمال راه ارابه رو امامزاده به ارومیه قرار دارد جلگه و معتدل است و 115 تن سکنه دارد که عده ای از آنها ارامنه و آسوری می باشند. آب آن از شهر چای و چشمه و محصول آنجا غله و انگور و توتون و چغندر و حبوبات است. شغل مردم آنجا زراعت و صنایع دستی آنان جوراب بافی است. راه ارابه رو دارد و تابستان از آن راه می توان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

ترموپیل.

[تِ مُ] (اِخ)(1) (بنادر گرم(2)) تنگه ای است در تسالی(3) بین کوه آنوپه(4) و خلیج مالیاک(5) که قریب یک فرسنگ طول آن و ده ذرع عرض آن است و در این محل لئونیداس(6) پادشاه اسپارت با سیصد تن از سپاهیان خود و چهار یا پنج هزار نفر یونانی با سپاهیان خشایار شا مصاف داده بیست هزار نفر از لشکریان ایران را به هلاکت رسانید و خود نیز بقتل رسید. (480 ق . م.)... تنگهء ترموپیل امروز به لیس کُش تُمُس یا بوکادی لوپو(7) معروف است. (از اعلام تاریخ قدیم فوستل دوکلانژ ترجمهء نصرالله فلسفی). ترموپیل محلی است که بین کوهی بلند و غیرقابل عبور از طرف مغرب و دریا و باتلاقها از طرف مشرق واقع شده. این محل چشمه های آب گرم دارد و در معبری واقع است که از تراخی نه(8) به یونان وسطی می رود و پنجاه پا عرض آن است ولی در پس و پیش ترموپیل معبر مزبور تنگ می شد تا حدی که فقط یک ارابه از آن می توانست بگذرد... (تاریخ ایران باستان ج 1 ص 769). و رجوع به تاریخ ایران باستان ج 1 ص 777، 778، 780، 794، 795، 796، 803، 807، 860، 877، 883، 885، ،و ج 2 ص 1117، 1225، 1231، 1418، 1648، و ج 3 ص 1977، 2023، 2027، 2047، 2067، 2658 و قاموس الاعلام ترکی و فرهنگ ایران باستان ص 292 شود.
(1) - Thermopyles.
(2) - Les portes - chaudes.
(3) - Thessalie.
(4) - Anopee.
(5) - Maliaque.
(6) - Leonidas.
(7) - Bocca di lupo.
(8) - Trachinee.

ترموره.

[تَ رَ / رِ] (اِ) ترمره. (لسان العجم شعوری ج 1 ورق 292 ب). بادپیچی که دارای تختهء جنبان باشد و رجوع به ترمره شود.

ترموزا.

[ ] (اِخ) موزا یا ترموزا، مادر فرهاد پنجم پادشاه اشکانی که با پسرش بر تخت نشسته و زمام امور مملکت را بدست گرفت. رجوع به تاریخ ایران باستان ج 3 ص 2661 و 2680 شود.

ترموس.

[تِ] (اِخ) نام شهری در یونان قدیم که مرکز اتولیا بود و مجلس عمومی حکومتهای متفق اتولیا در این شهر منعقد میشد. (از قاموس اعلام ترکی ج 3).

ترموش.

[تَ] (اِ) درختی ترش مزه که ترمش نیز گویند. (ناظم الاطباء). و رجوع به لسان العجم شعوری ج 1 ورق 279 ب شود.

ترمومتر.

[تِ مُ مِ] (فرانسوی، اِ) میزان الحراره که سرما و گرما را نشان میدهد، این لفظ فرانسوی است(1) و در فارسی مستعمل است لیکن هنوز جزء زبان نشده است. (فرهنگ نظام). مأخوذ از ترموس(2) بمعنی گرما و مترون(3) بمعنی اندازهء یونانی و آلتی است که از روی آن میزان گرما اندازه گیری میشود و معمولا از یک لولهء شیشه ای که دو طرف آن بسته و در قسمت پایین آن مخزنی پر از جیوه یا الکل تعبیه شده است تشکیل می گردد و برای مدرج ساختن آن، ترمومترهای جیوه ای را در ظرف بخار آبی که در حال جوش است (کنار دریا) قرار میدهند، جیوه بر اساس خاصیت انبساط اجسام در مقابل حرارت در لوله بالا میرود ودر نقطه ای که توقف می کند آن نقطه را با عدد 100 علامت می گذارند. سپس مخزن جیوه را در خرده یخ در حال گداز می گذارند. جیوه از لوله پائین می آید و در نقطه ای متوقف می شود که آن را، نقطه صفر میزان الحراره فرض می کنند و در حقیقت نقطه انجماد آب یا نقطه ذوب یخ است. آنگاه میان این دو رقم را با اعداد علامت گذاری نموده که هر قسمت را یک درجه نامند. و اینگونه ترمومترها که بصد درجه تقسیم شده اند ترمومتر سانتی گراد می نامند. چه غیر از این درجه بندی انواع دیگری نیز وجود دارد که از آنجمله است ترمومتر رئومور(4) و ترمومتر فارنهایت(5). ترمومتر رئومور - در این گرماسنج نقطه یخ یا صفر درجهء سانتی گراد برابر است ولی نقطه غلیان آب در این گرماسنج 80 درجه است چه دانشمند فرانسوی در گرماسنج خود بین نقطهء انجماد آب یا ذوب یخ و نقطه غلیان آب را 80 درجه تقسیم کرده و بالنتیجه 80 درجه ترمومتر رئومور برابر با صد درجه ترمتر سانتیگراد می باشد.
ترمومتر پزشکی، این گرماسنج جهت اندازه گرفتن حرارت بدن بکار می رود و چون حد متوسط حرارت بدن انسان 37 درجهء سانتی گراد (5/98 درجهء فارنهایت) است در ترمومترهای پزشکی بر اساس سانتیگراد بین 33 تا 42 درجه بندی می شود .
و برای اینکه بمجرد جدا شدن ترمومتر از بدن انسان (زیر زبان - زیر بغل - داخل مقعد...) و برخورد با حرارت یا برودت محیط، جیوهء داخل ترمومتر تغییر مکان پیدا نکند، خمیدگی مخصوصی در انتهای لولهء ترمومتر نزدیک مخزن جیوه قرار میدهند و هر بار که بخواهند آنرا بکار برند چندین بار ترمومتر را بطرف مخزن تکان شدید میدهند تا جیوهء داخل لوله از خمیدگی بگذرد و کاملا وارد مخزن گردد.
ترمومتر ثبات، که تغییرات حرارت را بر روی صفحهء کاغذ ثبت می کند.
ترمومتر ماگزیما که حداکثر حرارت محیط را در زمان معینی نشان میدهد.
ترمومتر منیما که حداقل حرارت را در زمان محدودی نشان میدهد.
باید توجه داشت که با ترمومترهای جیوه ای نمی توان سرماهای کمتر از 35 درجهء زیر صفر را اندازه گیری کرد زیرا جیوه در 39 - درجه سانتی گراد منجمد میشود. از این روی برای اندازه گیری سرماهای شدید از ترمومترهای الکلی استفاده می کنند زیرا الکل در 120 درجهء سانتی گراد مایع است و بالعکس در 78 درجه سانتی گراد بجوش می آید از این روی ترمومتر ماگزیما و منیما را بطور مرکب بکار می برند که از الکل و جیوه تشکیل می یابد این نوع میزان الحراره می تواند حداکثر درجهء حرارت و حداقل آنرا در مدت معینی مثلا یک شبانه روز تعیین کند و از یک میزان الحرارهء الکلی دراز تشکیل شده است و برای اینکه جای زیاد نگیرد ساقهء آنرا دو مرتبه خم کرده اند و در قسمت خمیدهء آن که بشکل «ایو»ی فرانسه می باشد جیوه ریخته شده و بدین ترتیب الکل به دو قسمت تقسیم می شود: یک قسمت در طرف راست لوله باقی می ماند که بالای آن حباب خالی از هواست کمی الکل در آن بخار می شود و طرف چپ آن منتهی به مخزن الکل است. در بالای دو طرف جیوه دو سوزن فولادی موسوم به نشانه قرار دارد.
طرز عمل - وقتی هوا گرم میشود الکل مخزن وسطی منبسط می گردد و جیوه را در شاخهء چپ بطرف پائین میراند و در نتیجه جیوه در شاخهء دومی بالا می رود و نشانه را همراه می برد. وقتی هوا سرد میشود الکل منقبض می شود و بجای خود برمی گردد. ولی نشانهء طرف راست بکنار لوله می چسبد و پائین نمی آید. در صورتی که جیوه در طرف چپ، نشانه را بالا می برد و اگر دو مرتبه هوا گرم شود این نشانه به کنار لوله می چسبد و این عمل در مدت معینی چندین بار ممکن است تکرار شود. هنگام بازدید ترمومتر نشانهء طرف راست حداکثر درجهءحرارت و نشانهء طرف چپ حداقل آن را نشان میدهد در صورتی که سطح جیوه در این موقع در هر شاخه را که بگیریم درجه حرارت همان زمان را تعیین میکند. مثلا در حداعلای درجه حرارت 5/21 + و حداقل آن 5/10 - و درجه حرارت موقع بازدید 12 درجه است و برای باز گرداندن نشانه های آهنی تا سطح جیوه از یک آهن ربای نعلی شکل استفاده میشود.
ترمومتر دیگری در صنایع بکار میرود بنام: پیرومتر یا ترموالکتریک - اساس این ترمومتر بر این خاصیت است که اگر فصل مشترک دو سیم فلزی مختلف را حرارت دهیم جریان برق در آنها برقرار میشود و بوسیلهء یک «میلی آمپرمتر» دقیق میتوان ثابت کرد که هرچه درجهء حرارت زیادتر شود شدت جریان حاصل نیز بیشتر خواهد شد و با اندازه گرفتن شدت جریان درجهء حرارت را معلوم میسازند. باید دانست که اختراع ترمومتر را به بسیاری از دانشمندان نسبت میدهند ولی حقیقت آن است که گالیله دانشمند ایتالیایی پیش از سال 1597 م. این ابزار را اختراع کرده و سپس تکامل یافته است. (از لاروس قرن بیستم و کتاب فیزیک تألیف رهنما). و رجوع به گرماسنج و میزان الحراره شود.
(1) - Thermometre.
(2) - Thermos.
(3) - Metron.
(4) - Reaumur.
(5) - Fahrenheit.

ترمومطر.

[تِ مُ مِ] (فرانسوی، اِ) مأخوذ از یونانی، افزاری که در تعیین تغییرات درجه حرارت استعمال میگردد. (ناظم الاطباء). ترمومتر. و رجوع به ترمومتر و میزان الحراره شود.

ترموند.

[تِ مُ] (اِخ)(1) شهری است در بلژیک و 9300 تن سکنه دارد و محصول آنجا کابل و پارچه های نخی است.
(1) - Termonde.

ترمه.

[تَ / تُ مِ] (اِ) نمد زین را گویند که تکلتو باشد. (برهان). دو پاره نمد باشد که در زیر زین بدوزند و آنرا ادرم و ادرمه نیز گویند. (فرهنگ جهانگیری) (انجمن آرا) (آنندراج). تکلتو که نمد زین باشد. (ناظم الاطباء). دوپاره نمد که در زیر زین دوزند و صحیح آترمه است مرادف آدرمه. (فرهنگ رشیدی). رشیدی این لفظ را غلط گفته و صحیح آترمه بمعنی ادرمه دانسته شاید مقصودش این است ت که لفظ مذکور لغت علیحده ای نیست بلکه مخفف آترمه است... (فرهنگ نظام) :
زیر باترمه(1) نگه کن چو خُوهی گشت سوار
تا نیفتی چو شوی حمله برو حمله پذیر.
سوزنی (از فرهنگ جهانگیری و انجمن آرا).
|| ترب را هم گفته اند که از بقول است. (برهان). ترب. (ناظم الاطباء).
(1) - در دیوان چ شاه حسینی: زیر پا تیزنگه کن....

ترمه.

[تِ مَ / مِ] (اِ) تیرمه و پارچهء نفیسی که از کرک بافند. (ناظم الاطباء). قسمی پارچهء سطبر ابریشمین. شال کشمیری. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). پارچهء پشمی که قسمی از شال است و دارای رنگ های متعدد و گل و بوته است. (فرهنگ نظام). و رجوع به ترما شود. || کاغذ ترمه؛ قسمی کاغذ آهاردار زرافشان گرانبهای مشرقی شفاف و گاهی با خالهای زرین خرد که قباله ها بر آن نوشتندی. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

ترمه.

[تُ مَ] (ع اِ) رجوع به تِرم و دزی ج 1 ص 148 شود.

ترمه.

[تُ مِ] (اِخ) دهی است از دهستان و بخش سیمکان در شهرستان جهرم است که بر 7 هزارگزی شمال باختری کلاکلی و یکهزار و پانصدگزی باختر راه عمومی سیمکان به خفر قرار دارد. دامنه ای گرمسیر است و 85 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غله و برنج و خرما و مرکبات است. شغل مردم آنجا زراعت و باغداری و صنعت دستی آنان گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

ترمه.

[تِ مَ] (اِخ) قصبه ای است در ولایت طربزون از کشور ترکیه واقع در ساحل رودترمه. سکنهء آن 4000 تن است. رجوع به قاموس اعلام ترکی ج 3 شود.

ترمه چای.

[تِ مَ] (اِخ) نام رودی است در سنجاغ جانیک از ولایت طربزون (ترکیه) مجرای تقریبی آن 80 هزار گز است و به دریای سیاه میریزد. نام قدیمی آن ترمودون بود و از شهر تمیسکور که بقول مورخان قدیم یونان مرکز حکومت آمازونها بوده میگذشته است. (از قاموس اعلام ترکی ج 3).

ترمه زر.

[تَ مَ زَ] (اِخ) از دیه های نور مازندران است. رجوع به مازندران رابینو بخش انگلیسی ص 11 و ترجمه وحید ص 150 شود.

ترمه شیرین.

[تَ مَ] (اِخ) ترمشیرین. پسر دواخان بن براق بن یسوخان از امرای مغول که پس از ایلجیکتای به پادشاهی رسید و مسلمان گشت و اکثر قوم او به تبعیت او باسلام روی آوردند و کار دین اسلام در ولایت ماوراءالنهر و بعضی از نواحی خوارزم و بلاد ایغور قوت تمام گرفت. هنگامی که امیر چوپان به خراسان رسید پسر مهتر خود حسن را بولایت زابل و کابل به جنگ ترمه شیرین فرستاد ترمه شیرین از او منهزم شد. (از تاریخ گزیده ص 577 و 607). و رجوع به ذیل جامع التواریخ رشیدی ص 121 و 122 و حبیب السیر چ خیام ج 3 ص 90، 91 و 210 شود.

ترمی.

[تَ رَمْ می] (ع مص) تیر در نشانه و جز آن انداختن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء): یقال خرجت اترمی اذا خرجت ترمی فی الاغراض و فی اصول الشجر. (منتهی الارب). خرج یترمی، ای یرمی القنص و فی الاساس، یرمی فی الاغراض. (اقرب الموارد).

ترمیا.

[تِ] (اِخ)(1) جزیره ای از مجمع الجزایر سیکلاد(2) یونان در ولایت تزیا(3) است که 75 هزار گز مربع وسعت و 3200 تن سکنه دارد. این جزیره دارای آبهای معدنی و گرم است و محصول آن شراب و ابریشم و پارچه های کتانی است.
(1) - Thermia.
(2) - Cyclades.
(3) - Tzia.

ترمیانک.

[تُ] (اِخ) دهی از دهستان خرمرود شهرستان تویسرکان است که بر 30 هزارگزی شمال باختری شهر تویسرکان و 9 هزارگزی خاور شوسهء کرمانشاه به همدان قرار دارد. کوهستانی و سردسیر است و 182 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء خرمرود و قنات و محصول آنجا غلات و صیفی و توتون و لبنیات و قلمستان است. شغل مردم آن زراعت و گله داری و صنایع دستی قالیبافی است. راه مالرو دارد و در تابستان از والاشجرد اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

ترمیث.

[تَ] (ع مص) ارماث. (تاج المصادر بیهقی). باقی گذاشتن در پستان ناقه شیر را. || زیاده شدن بر پنجاه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). زیاده شدن بر صد. (از المنجد).

ترمیج.

[تَ] (ع مص) کشه کردن سطور بعد نوشتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تباه کردن نویسنده سطرهای خود را پس از نوشتن آن. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

ترمید.

[تَ] (ع مص) خاکسترآلود کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار). در خاکستر کردن چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از المنجد) (اقرب الموارد). و منه المثل: شوی اخوک حتی اذا انضج رمد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || در خاکستر بریان کردن چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || پستان کردن شتر ماده و کذا رمدت الضان والبقر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

ترمیدن.

[تَ دَ] (مص) تیرانداختن و افگندن. (ناظم الاطباء). بمعنی تیرانداختن، کذا در فرهنگ جهانگیری. (لسان العجم شعوری ج 1 ورق 287 ب).

ترمیض.

[تَ] (ع مص) چرانیدن گوسپندان را در زمین تفسیده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ماشیة را در رمضاء چرانیدن. (از اقرب الموارد). || نیت روزه کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || اندک انتظار کرده رفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد): اتیتْ فلاناً فلم اجده فُرمضتهُ. (از اقرب الموارد).

ترمیع.

[تَ] (ع مص) زرد شدن روی زن از بیماری فرج. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || بچهء ناتمام افکندن ماده. (منتهی الارب) (آنندراج). بچهء ناتمام افکندن سباع. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

ترمیغ.

[تَ] (ع مص) بهم آوردن سخن بر لب یا باطل گفتن و بربافتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تلفیق کلام. (اقرب الموارد). || سر را به روغن نیک تر کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || نیک تر کردن طعام را به نان خورش. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

ترمیق.

[تَ] (ع مص) دایم نگریستن. (تاج المصادر بیهقی). پیوسته نگریستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). مانند ترنیق. (از اقرب الموارد): رمقهُ ترمیقاً و گویند رمدت المعزی فرمق رمق بالامر ای اشرب لبنها قلیلا قلیلا لانها تصنع بعد مدة و رجوع به تربیق شود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رمدت الابل فرمق رمق ای در لبنها قبل النتاج فاشرب منهْ قلیلا قلیلا لانها تضع بعد مدة. (از اقرب الموارد). || کار را نیکو محکم ناکردن که کافی و پسند(1)باشد. || بهم آوردن سخن و بربستن دروغ و باطل گفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تلفیق کلام. (از اقرب الموارد) (از المنجد).
(1) - ظ: بسند.

ترمیل.

[تَ] (ع مص) بافتن یا باریک بافتن بوریا را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). باریک بافتن بافته را. (اقرب الموارد) (المنجد). || خون آلود کردن. (تاج المصادر بیهقی). زبون و آلوده و آلوده بخون و ناچیز گردانیدن. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). || ناسره کردن سخن را. (از المنجد). تزییف کلام. (اقرب الموارد). || رمل بر خط پاشیدن. (از المنجد). ریگ پاشیدن نویسنده بر نوشتهء خود تا مرکب آن خشک شود. و این از لغات مولده است. (از اقرب الموارد). || آلوده شدن تیر به خون. (از اقرب الموارد). آلوده شدن جامه به خون. (از المنجد). || ارمله گردیدن زن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بی شوی شدن زن با مرگ شوهر. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

ترمیل.

[تِ] (اِخ)(1) نام قدیمی مردم کی لیکیه که اص از جزیرهء کریت بودند. و رجوع به ایران باستان ج 1 ص 740 و 741 ولیکیها و هی پاخیان شود.
(1) - Termiles.

ترمیم.

[تَ] (ع مص) اصلاح کردن چیزی را. (از اقرب الموارد). اصلاح کردن بنا را. (از المنجد). مرمت کردن چیزی را. (آنندراج): رمم الحائط ترمیماً؛ اصلاح کرد آن دیوار را. (ناظم الاطباء).

ترمینوس.

[تِ] (اِخ)(1) ترم(2). رجوع به قاموس اعلام و ترم در همین لغت نامه شود.
(1) - Terminus.
(2) - Terme.

ترمینی.

[تِ] (اِخ)(1) شهر و بندریست در ایالت پالرم در جزیرهء سیسیل که 18000 تن سکنه دارد.
(1) - Termini.

ترن.

[تَ رَ] (اِ) گل نسرین باشد. (فرهنگ جهانگیری) (غیاث اللغات) (فرهنگ رشیدی). گل نسرین و نسترن باشد. (برهان) (ناظم الاطباء). در جهانگیری و رشیدی بمعنی گل نسرین آورده اند و ظن فقیر آن است که مخفف نسترن باشد. (انجمن آرا) (آنندراج). نام گلی است منسوب به رخ خوبان و شاهدان و آنرا نسترون و نسترن نیز گویند و تازیش نسرین است. (شرفنامهء مینری). || در بعضی فرهنگها بمعنی دشت و بیابان است. (فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی) (از انجمن آرا) (از آنندراج) بمعنی دشت و بیابان هم آمده است. (برهان (از ناظم الاطباء).

ترن.

[تِ رَ] (اِ)(1) قطار راه آهن. (از ناظم الاطباء). قطار اطاقهای ماشین که بر راه آهن میرود لفظ مذکور انگلیسی و در فارسی مستعمل است لیکن هنوز جزء زبان نشده است. (فرهنگ نظام). مجموع چند واگون اعم از باری و سواری با لوکوموتیو که بر روی خط آهن حرکت میکند. قطار.
(1) - Train.

ترن.

[تُ رَ] (اِخ) موضعی است به یمن. (منتهی الارب). ناحیه ای است بین مکه و عدن که پس از آن موزع قرار دارد و آن منزل پنجم است برای حاجیان عدن. (از معجم البلدان).

ترن.

[تِ رُ] (اِخ)(1) برادر هامیلکار(2) پادشاه قرطاجنه (کارتاژ) و معاصر خشایارشا. و رجوع به ایران باستان ج 1 ص 766 شود.
(1) - Theron.
(2) - Hamilcar.

ترن.

[تُ رُ] (اِخ)(1) یکی از سرداران اسکندر که در حمله به ایران شرکت داشت. و رجوع به ایران باستان ج 2 ص 1411 شود.
(1) - Tauron.

ترن.

[رَ] (اِخ)(1) مرکز بخشی در ولایت ارژانتان(2) است که در ایالت اورن(3) فرانسه واقع است و 1340 تن سکنه دارد.
(1) - Trun.
(2) - Argentan.
(3) - Orne.

ترن.

[تِ رَ] (اِخ)(1) رودی است در فرانسه که از سن ماریتیم سرچشمه میگیرد و نواحی بووه(2) را مشروب میسازد.
(1) - Therain.
(2) - Beauvais.

ترن.

[تَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان ایوان است که در بخش گیلان شهرستان شاه آباد، و در 24 هزارگزی شمال باختری جوی زر و 9 هزارگزی باختر شوسهء شاه آباد به ایلام قرار دارد. دامنه ای معتدل است و 250 تن سکنه دارد. آب آن از نهر چشمه و محصول آنجا غله و برنج و حبوبات و توتون و لبنیات است شغل مردم آن دیه که چادرنشین هم هستند، زراعت و گله داری است و زمستانها به گرمسیر غربی ایوان و حدود سومای میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

ترنا.

[تُ] (اِ) جامهء بهم تافته و مانند طناب کرده که چون تر کنند و بدان زنند، سخت مولم بود و گمان می کنم از کلمهء دُرَّهء تازی آید. || ترنا بازی، بازیی از آن کودکان که بازنده را با آن زنند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

ترناب.

[تِ] (اِخ) دهی از دهستان بهمئی گرمسیر است که در بخش کهکیلویهء شهرستان بهبهان و در 21 هزارگزی شمال باختری لک لک، مرکز دهستان قرار دارد. کوهستانی و گرمسیر است. و 80 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء ترناب و محصول آنجا غله و پشم و لبنیات است. شغل مردم آن دیه که از طایفهء بهمئی میباشند زراعت و گله داری است و صنایع دستی آنان بافتن قالیچه و جاجیم و پارچه است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).
ترناس.
[ تَ ] (اِ صوت) صدایی را گویند که هنگام تیرانداختن از چلهء کمان برآید. (فرهنگ جهانگیری). (فرهنگ رشیدی). صدا و آوازی باشد که بوقت تیرانداختن از چلهء کمان برآید. (برهان) (ناظم الاطباء). صدای انداختن تیر از چلهء کمان را گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). اما در شعر فردوسی و اسدی که شاهد آورده اند سرپاس دیده شده به معنی گرز و الله اعلم. (فرهنگ رشیدی) :
دل سرکشان پر ز وسواس بود
همه دشت پر بانگ ترناس(1) بود.
فردوسی (فرهنگ جهانگیری).
کمان ابر و بارانش الماس بود
همه کوه پر بانگ ترناس بود.اسدی (ایضاً).
(1) - در فهرست ولف این کلمه نیامده است.

ترنانه.

[تَ نَ / نِ] (اِ مرکب) نانخورش را گویند و آنرا به تازی ادام خوانند. (فرهنگ جهانگیری). نان خورش را گویند یعنی هر چیز که آن را با نان توان خورد همچو ماست و پنیر و دوشاب و مانند آن و به عربی ادام خوانند. (برهان). ادام و نانخورش. (ناظم الاطباء). بمعنی نانخورش است یعنی چیزی که نان را تر کند و بعربی ادام خوانند. (انجمن آرا) (آنندراج). نان با نانخورش. (فرهنگ رشیدی) (غیاث اللغات). ضد خشکنانه. (فرهنگ رشیدی) :
سائلی آمد بسوی خانه ای
خشک نانی خواست با ترنانه ای.
مولوی (از فرهنگ جهانگیری).
چون روز گردد می رود از بهر کسب و بهر کد
تا خشکنانه او شود از مشتری ترنانه ای.
مولوی (از فرهنگ رشیدی).

ترناوذ.

[تُ وَ] (اِخ)(1) یکی از قراء بخاراست. (از معجم البلدان). و رجوع به ترناوذی شود.
(1) - در انساب سمعانی ترناوه آمده است.

ترناوذی.

[تُ وَ] (ص نسبی) منسوب است به ترناوه(1) که قریه ای است از قراء بخارا. (از سمعانی).
(1) - در معجم البلدان ترناوذ آمده است.

ترناوذی.

[تُ وَ] (اِخ) احمدبن عیسی المؤدب مکنی به ابوحامد. از ابی اللیث نصربن الحسین و محمد بن المهلب و یحیی بن جعفر روایت دارد و ابومحمد عبدالله بن عامربن اسدالمستملی از او روایت کرده است. (از معجم البلدان).

ترناولی.

[تَ وَ] (اِخ) ده کوچکی از بخش مراوه تپه است که در شهرستان گنبد قابوس و 11 هزارگزی خاور مراوه تپه و در کنار رودخانهء اترک قرار دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

ترنبرغ.

[تُ بِ] (اِخ) صورت عربی ترنبرگ است. رجوع به ترنبرگ شود.

ترنبرگ.

[تُ بِ] (اِخ)(1) مستشرقی سوئدی (1807 - 1878 م) که کتابهای ذیل را منتشر کرده است: 1 - جزء من کتاب المحاضره از سیوطی. 2 - الانیس المعرب فی اخبار المغرب از ابن ابی زرع الفاسی. 3- فهرست تاریخ الکامل ابن اثیر. 4 - خریدة العجائب و فریدة الغرائب از ابن الوردی. (از معجم المطبوعات).
(1) - Tornberg (Carl John).

ترنت.

[] (اِخ) شهری به ایتالیا. رجوع به ترانت شود.

ترنت.

[رِ] (اِخ)(1) رودی است در انگلستان که پس از بهم پیوستن با رود اوز(2) رود هومبر(3) را تشکیل میدهد. طول مجرای آن 240 هزار گز است. و رجوع به قاموس الاعلام ترکی و ترانت شود.
(1) - Trent (en,t).
(2) - Ouse.
(3) - Humber.

ترنتن.

[رِ تِ] (اِخ)(1) یکی از شهرهای صنعتی ممالک متحده امریکای شمالی و مرکز نیوجرسی(2) است. که بر کنار رود دلاوار(3) واقع است و 128000 تن سکنه دارد.
(1) - Trenton (Tren'ten).
(2) - New Jersey.
(3) - Delaware.

ترنتو.

[تُ رُ] (اِخ)(1) شهری است در کانادا که مرکز ولایت حاصلخیز اونتاریو(2) است که بر کنار دریاچه ای به همین نام قرار دارد و یکی از شهرهای صنعتی کانادا است و 1173000 تن سکنه دارد.
(1) - Toronto.
(2) Ontario.

ترنتیوس.

[تِ رَ](1) ترانس(2). رجوع به ترانس و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Terentius.
(2) - Terence.

ترنج.

[تَ رَ] (اِ) تنج باشد. (لغت فرس اسدی چ اقبال). بمعنی فراهم نشاندن. (برهان). فراهم نشانده. (ناظم الاطباء). و رجوع به تنجیدن و ترنجیدن و ترنجیده شود. || معبر تنگ و راه دشوار. (از ناظم الاطباء). و رجوع به تنجیدن، ترنجیدن و ترنجیده شود.

ترنج.

[تُ رُ] (اِ) چین و شکنج باشد... (فرهنگ جهانگیری) (از برهان) (از انجمن آرا) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (غیاث اللغات). چین و شکنج و امر بدین معنی. (فرهنگ رشیدی). || سخت درهم فشرده و درهم کشیده باشد و امر به این معنی هم هست. (برهان). محکم بستن میان و تنگ برکشیدن کمربند و امر بدین معنی نیز است. (انجمن آرا) (آنندراج). خشک و درهم کشیده و درهم فشرده و چین دار. (ناظم الاطباء). || سخت و درشت. (ناظم الاطباء). و رجوع به ترنجیدن و ترنجیده شود. || بوتهء کلان که بر هر چهار گوشهء چادر و دوشاله و بعضی از جاهای قبا و غیره از گلابتون و ابریشم الوان نقش کنند. (غیاث اللغات). || نقش گل بزرگی مدور یا چند گوش که در میان قالی بافند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

ترنج.

[تُ رُ / رَ] (اِ) میوه ای است معروف که پوست آنرا مربا سازند و بعربی تفاح مائی خوانند. (برهان). میوه ای است معروف و مشهور. همانا که بواسطهء کثرت چین و شکنج باشد که در پوست آن است که به این اسم موسوم است. (فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی). میوه ای است معروف و مشهور از نارنج بزرگتر و همانا برای کثرت چین و شکنجی که بر روی آن است بدین اسم موسوم شده. (انجمن آرا) (آنندراج). میوه ای از جنس مرکبات و بسیار معطر که دبال و دباله و متک نیز گویند. (ناظم الاطباء). میوه ای است معروف به تازیش متکاء خوانند. (شرفنامهء منیری). میوه ای است از جنس لیمو و آنرا اُترج هم نامند و عامه آنرا کباد خوانند. (از المنجد). ترش آن مسکن شهوت زنان و جالی لون و دافع کلف و داشتن پوست آن در جامه ها مانع کرم است. (منتهی الارب). در لغت فرس اسدی هورن ص 76 بادرنگ را ترنج معنی کرده ولی امروز بادرنگ جز ترنج است. ترنج متک نیست. متک جنس سپرغمهای بریدنی است چون خربزه و امرود و سیب و جز آن و ترنج نوعی از آن است. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :و از بلخ ترنج و نارنج و نیشکر و نیلوفر خیزد. (حدود العالم).
سکندر بیامد ترنجی بدست
ز ایوان سالار چین نیم مست.فردوسی.
اگر تند بادی برآید ز کنج(1)
به خاک افکند نارسیده ترنج.فردوسی.
بیامد بر آن کرسی زر نشست
پر از خشم و بویا ترنجی بدست.فردوسی.
ترنجیده رویش بسان ترنج
دراز است و باریک قد چون زَوَنْج.
طیان.
گه ترنجی در بنان و گه کمانی بر کتف
گاه زوبینی بدست و گاه رطلی بر دهان.
فرخی.
مجلسی سازم با بربط و با چنگ و رباب
با ترنج و بهی و نرگس و با نقل و کباب.
منوچهری.
هر آنگاه که آن محدث را بسوی گرگان فرستادی [ مسعود ] بهانه آوردی که در آنجا سپرغم و ترنج و طبقها و دیگر چیزها آورده می آید. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 129). و ما به بلخ بودیم بچند وقت مجمزان رسیدند از قصدار سه و چهار و پنج و نامه های یوسف آوردند و ترنج و انار و نیشکر نیکو. (تاریخ بیهقی ایضاً ص 251). وقت ترنج و نارنج بود. (تاریخ بیهقی ایضاً ص 461).
چمن در چمن دید سرو سهی
گرانبار شاخ ترنج و بهی.
اسدی (گرشاسب نامه).
بیاورد پس کاردها با ترنج
بر هر زنی کش بود لطف و غنج.
شمسی (یوسف زلیخا).
چو میخواست هر کس بریدن ترنج
یکی کارد بگرفته با ناز و غنج.
شمسی (یوسف و زلیخا).
خرما و ترنج و بهی و لوز بسی هست
این سبز درختان نه همه بید و چنارند.
ناصرخسرو.
درخت ترنج از بر و برگ رنگین
حکایت کند کلهء قیصری را. ناصرخسرو.
مباش مادح خویش و مگوی خیره مرا
که من ترنج لطیف و خوشم تو بیمزه تود.
ناصرخسرو.
در هر باغی درخت گوز و ترنج و نارنج و ... بهم باشد. (فارسنامهء ابن البلخی ص 130).
درختان میوه دار و نهال آنها ترنج و نارنج و بادرنگ و لیمو و گل بنفشه و نرگس و نیلوفر و مانند این در بوستان آورد. (نوروزنامه منسوب به خیام).
ای تو تبتی مشک و، حسودت زرغنج
با بور تو رخش پوردستان خرمنج
بادا رخ حاسدت ترنجیده و زرد
سر بر طبقی نهاده پیشت چو ترنج.سوزنی.
جهان نسیم ترنج حدیث من بگرفت
که نخل زار معانی به بوستان من است.
خاقانی.
از اشکشان چو سیب گذرها منقطش
وز بوسه چون ترنج، حجرها مجدرش.
خاقانی.
تا که ترنج را خزان شکل جذام داد بر
در یرقان شده ست رز همچو ترنج از اصفری.
خاقانی.
برگ نارنج و شاخ تازه ترنج
نخلبندی نشانده بر هر کنج.نظامی.
سبزتر از برگ ترنج آسمان
آمده نارنج بدست آن زمان.نظامی.
رسم ترنج است که در روزگار
پیش دهد میوه پس آرد بهار.نظامی.
ز بسکه دیدهء عشاق بر تو حیرانست
ترنج و دست بیکبار می بُرد سکین.سعدی.
اگر ببینی و دست از ترنج بشناسی
روا بود که ملامت کنی زلیخا را.سعدی.
کاش آنانکه عیب من گفتند
رویت ای دلستان بدیدندی
تا بجای ترنج در نظرت
بی خبر دستها بریدندی.(گلستان).
به شیخ و، سیب مفتی و، ریواس محتسب
بالنگ شد کلو و، ترنجش ظهیر گشت.
بسحق (دیوان ص 43).
- ترنج آسا؛ مانند ترنج :
کسی کو با ترنجم کار دارد
ترنج آسا قدم بر خار دارد.نظامی.
- ترنج افشار؛ آلتی بلورین که با آن آب مرکبات، مانند پرتقال و جز آن را گیرند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
- ترنج بازی؛ ظاهراً بازی با ترنج که بشکل گوی است. ترنج زدن. و رجوع به ترنج زدن شود.
بلبل ز سر ترنج بازی
کردی ز دو رخ ترنج سازی.نظامی.
لیلی ز سر ترنج بازی
کردی ز زنخ ترنج سازی.نظامی.
- ترنج بویی؛ خوشبویی. عطر پراکنی. مهربانی. لطف :
ترشی کند از ترنج خویی
اما نکند ترنج بویی.نظامی.
- ترنج پیکر؛ به شکل و هیئت ترنج. مانند ترنج، مدور. ترنج دیس :
کردی(2) فلک ترنج پیکر
ریحانی او ترنجی از زر.نظامی.
- ترنج جلد کتاب؛ صورت ترنج که بر روی مقوا و جلد کتاب، از طلاء محلول بر قالب زنند. (آنندراج) :
وفا ز قید علائق فتاده چشم مدار
ترنج جلد کتاب است بو نمی دارد.
محسن تأثیر (از آنندراج).
- ترنج خویی؛ بدخویی. ترشرویی :
ترشی کند از ترنج خویی
اما نکند ترنج بویی.نظامی
- ترنج دست انبوی؛ ظاهراً همان ترنج شمامه باشد که صاحب حدود العالم در شرح محصول عام خوزستان یاد کرده است. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : شوش شهری است [ از خوزستان ]، توانگر و جای بازرگانان و بارکدهء خوزستان است و از وی جامه و عمامهء خز خیزد و ترنج دست انبوی. (حدود العالم). رجوع به ترنج شمامه شود.
-ترنج دیس؛ چون ترنج و ترنج پیکر.
- ترنج ذقن؛ ذقن خوبان را به ترنج هم تشبیه میدهند مثل سیب ذقن. (از آنندراج) :
صائب گزیده ای شود از میوهء بهشت
دستی که با ترنج ذقن آشنا شود.
(از آنندراج).
- ترنج زدن؛ صاحب آنندراج در ذیل ترنج و نارنج زدن عروس بر داماد آرد: رسم است در ولایت، که چون داماد عروس را بخانه خواهد که بیاورد بر سر دروازه که میرسد داماد بر عروس و عروس بر داماد ترنج میزند چنانکه از مردم ایران به تحقیق رسیده و این ترنج را از طلا میسازند... در هندوستان زدن ثمرها مثل این، روز چهارم بعد عروسی است و در قدیم الایام رسم بوده که دختر پادشاهی چون به سن تمیز میرسید بر لب بامی برمی آمد و پادشاهزاده هایی که از اطراف به خواستگاری می آمدند پای دیوار حلقه می بستند، هر کرا خوش میکرد ترنج طلا از بالای بام بر سرش میزد، بهمان جوان عقد او می بستند و صاحب نگارستان مینویسد که گشتاسب از پدرش رنجیده در لباس مجهول به روم شتافت در آن وقت تورهء سلاطین آنجا آن بود که چون دختر را وقت شوهر شدی هجوم خلایق را جمع آوردندی تا دختر یکی را منظور ساخته ترنج طلا به جانب او انداختی قضا را در آن ایام همین هجوم بود. دختر قیصر واله جمال گشتاسب شده ترنج بر او انداخت :
نشان سنگ جفا سازدش ز محرم راز
عروس دهر به هر کس که زد به مهر ترنج.
بابافغانی (از آنندراج).
ای آفتاب دم، شب وصل از وفا مزن
زنهار این ترنج طلا را به ما مزن.
محسن تأثیر (ایضاً).
- ترنج زر؛ کنایه از آفتاب عالمتاب است. (برهان). ترنج طلا. (مجموعهء مترادفات). ترنج زر و ترنج طلا، کنایه از آفتاب عالمتاب. (آنندراج). ترنج مهرگان. آفتاب. (ناظم الاطباء). ترنج زرین.
- || گویند پرویز ترنجی از زر دست افشار ساخته بود که هرگاه میخواست باندک زور دست چون موم نرم میشد. (آنندراج) :
کسری و ترنج زر، پرویز و تره زرین
بر باد شده یکسر، با خاک شده یکسان.
خاقانی.
زمانه گفت تو پرویز و من ترنج زرم
بکام خود بطرازم چنانکه میدانی.
عرفی (از آنندراج).
- ترنج سازی(3):بلبل ز سر ترنج بازی
کردی ز دو رخ ترنج سازی.نظامی.
لیلی ز سر ترنج بازی
کردی ز زنخ ترنج سازی.نظامی.
- ترنج سر تابوت:بر ترنج سر تابوت تو خون می گریم
تاش چون سیب به بیجاده مگر درگیرم.
خاقانی.
- ترنج سلطانی؛ نوعی از این میوه (ترنج) ترنج سلطانی نام دارد. (دزی ج 1 ص 146).
- ترنج شمامه؛ من در بغداد میوه ای از نوع مرکبات دیده ام، چند نارنجی کلان، اندکی خفته و به شلغم ماننده، به پوست املس، سخت خوشبوی. و مردم بغداد آنرا چون عطری در جامه دانها نهادندی تا جامه ها بوی خوش گیرند و هم در بغل داشتندی، بردن بوی عرق را. و آنرا ترنج خواندندی مطلق، و گمان برم که ترنج دست انبوی و ترنج شمامه همین ترنج است والله اعلم. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : و از وی (خوزستان) شکر و جامه های گوناگون و پرده ها و سوزن کرده ها و شلواربند و ترنج شمامه و خرما خیزد. (حدود العالم). و رجوع به ترنج دست انبوی شود.
- ترنج منبر؛ شکلی که بر منبر بصورت ترنج سازند. (آنندراج) :
الحق ترنج و سیبی بی چاشنی و لذت
چون سیب نخلبندان یا چون ترنج منبر.
خاقانی (از آنندراج).
چون ترنج منبر از لذت ندارد بهره ای
وعظ من بشنو مچین بیهوده زین بستان انار.
ملاطغرا (از آنندراج).
- ترنج مهرگان؛ بمعنی ترنج زر است که کنایه از آفتاب جهانتاب باشد. (برهان) (آنندراج). آفتاب. (ناظم الاطباء) :
من سپهرم گر بهار باغ شب گم کرده ام
روز را بین کاین ترنج مهرگان آورده ام.
خاقانی.
- ترنج و نارنج در سمور پنهان شدن؛ نهایت خوبی سمور است که ترنج و نارنج در تیغهء سمور پنهان شود... (آنندراج):
سمور خط مشکینش چنان خوش تیغه افتاده
که می گردد ترنج غبغب او در میانش گم.
اشرف (از آنندراج).
- ترنجی؛ به رنگ ترنج. (ناظم الاطباء). و آن غیر نارنجی است :
چون قارورهء صبح نارنج بوی
ترنجی شد از آب این سبز جوی.
نظامی (اقبالنامه چ وحید ص 189).
- || بشکل ترنج؛ ترنج دیس. ترنج پیکر :
در او قرصهء خور ز چرخ ترنجی
چو نارنج در شیشه بینی مصور.خاقانی.
چرخ ترنجی به صبح ساخته نارنج زر
از پی دست ملک مالک رق و رقاب.
خاقانی.
- || با شکل ترنج که شکل ترنج بر آن نقش کرده اند. یا برنگ ترنجی :
ور همچو خز و بز بپوشدت گلیمی
خزت چه همی باید و دیبای ترنجی.
ناصرخسرو.
- زرین ترنج؛ ترنج زر :
زرین ترنج خیمهء افلاک میخ وار
در خاک باد کوفته سر کز تو بازماند.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص 542).
رجوع به ترنج زر شود.
(1) - در فرهنگ اسدی چ اقبال ص 95 کنج را بمعنی زاویه گرفته و همین شعر را شاهد آورده است از این روی ترنج به ضم اول و دوم هم هست.
(2) - ن ل: گرد فلک...
(3) - رجوع شود به یادداشت مرحوم وحید ذیل ص 62 لیلی و مجنون.

ترنجان.

[تُ رُ / رَ] (اِ) معرب ترنگان است که بادرنجبویه(1) باشد که آنهم بادرنگبویه است. (برهان) (آنندراج). ترنگان و بادرنجبویه. (ناظم الاطباء). در کتب طبی بادرنجبویه هم میگویند و عوام آنرا گیاه قوان نامند، رایحه ای خوش و قریب به ترنج دارد. (از فرهنگ شعوری ج 1 ورق 308 الف) از اقسام ریحان و گیاه خوشبویی است و بادرنجبویه و بادرنبویه و بادربویه هم میگویند چنین است در اختیارات بدیعی. (شعوری ایضاً ج 1 ورق 287 ب). نوعی از بادرنجبویه است که بجای سبزی میخورند. (تحفهء حکیم مؤمن). بقلهء اترجیه. (تحفهء حکیم مؤمن). نام عامیانهء بادرنجبویه است. (لکلرک ج 1 ص 184). و رجوع به بادرنجبویه و لکلرک ج 1 ص 183 و 310 شود. || کرفس. (ناظم الاطباء).
(1) - Melisse.

ترنجانی.

[تُ رُ] (ص نسبی) صفت ترنجان است که بادرنجبویه باشد: حبق الترنجانی. (دزی ج 1 ص 146).

ترنجانیدن.

[تُ رُ دَ] (مص) درهم کشیدن. بخسانیدن. متعدی ترنجیدن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). و رجوع به ترنجیدن شود.

ترنجبیل.

[] (ع اِ) گل طاوسی. رتم. رتمه. لزان. وزال. دزی در ذیل قوامیس عرب آرد: گل طاوس اسپانی(1) با گل های زرد و معطر. (دزی ج 1 ص 146).
(1) - Genet d'Espagne.

ترنجبین.

[تَ رَ جَ / جُ / جِ] (معرب، اِ مرکب) معرب ترانگبین یا ترنگبین است. ترشحات و شیرابه های برگ و ساقه های گیاه خارشتر که از لحاظ شیمیایی نوعی از «من»(1)میباشد. در ترکیب ترنجبین ساکارز(2) و ملزیتوز(3) موجود است و آن در تداوی به عنوان ملین استعمال میشود. (فرهنگ فارسی معین) :
ترنجبین و صالم بده که شربت صبر
نمی دهد خفقان فؤاد را تسکین.سعدی.
منّ ترنجبین بود و سلوی مرغ بریان بود. (قصص الانبیاء ص 123). و رجوع به ترانگبین و ترنگبین شود.
(1) - Alhagi Camelerum.
(2) - Saccharose.
(3) - Melezitose.

ترنجح.

[تَ رَ جُ] (ع مص) برگردانیدن سخن. (منتهی الارب) (شرح قاموس) (ناظم الاطباء). ترنجح الرجل؛ اَدارَالکلام فی فیه. (اقرب الموارد).

ترنجک.

[تِ رِ جِ] (اِ) به ترکی چادر. (مؤیدالفضلا) (از آنندراج).

ترنجة.

[تُ رُ جَ] (ع اِ) تُرُنج. معرب از ترنج فارسی است. (منتهی الارب). یک دانه ترنج. (ناظم الاطباء). || و در ترجمهء صیدنه بصورت ترنجه(1) و بمعنی بادرنگبویه آمده است و مؤلف گوید آنرا مفرحة القلب گویند رجوع به ترجمهء صیدنه و بادرنگبویه و بادرنجبویه و ترنجان شود.
(1) - [ تلا رُ جَ ] بی نقطه آخر که گویا مأخوذ از ترنجة یا لهجه ای در ترنج است.

ترنجة.

[تَ رُ جَ] (اِخ) شهرکی است میانه آمل و ساری از نواحی طبرستان. (مرآة البلدان ج 1 ص 426) (مراصد الاطلاع) (از معجم البلدان).

ترنجی.

[تَ رَ / تُ رُ] (حامص) نشکنج و فشردگی با نوک انگشتان موضعی از بدن را. (ناظم الاطباء) (از لسان العجم شعوری ج 1 ورق 310 ب). نشگون. وشگون. نیشگون.
-ترنجی کردن؛ نشگون گرفتن :
رفیق سگ صفت در بزم دلدار
ترنجی میکند پنهان که برخیز.
ابوالمعانی (از شعوری ایضاً).
|| اثری که از آن (ترنجی) باقی ماند. (ناظم الاطباء).

ترنجی.

[تُ رُ] (ص نسبی) به رنگ ترنج. (ناظم الاطباء). به رنگ و هیأت ترنج.
- ترنجی نمای؛ مانند ترنج. ترنجی. بگونه و شکل ترنج :
ز پیروزه جامی ترنجی نمای
که یک نیمه نارنج را بود جای.نظامی.

ترنجیدگی.

[تُ رُ دَ / دِ] (حامص) اسم مصدر از ترنجیدن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). سخت درهم کشیدگی و فشرده شدگی. (ناظم الاطباء). مرحوم دهخدا آرد: این کلمه را صاحب ذخیرهء خوارزمشاهی همه جا با طاء مؤلف نویسد : و تمدد را بپارسی طرنجیدگی گویند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). || درشت گشتگی و دارای چین. (ناظم الاطباء).

ترنجیدن.

[تُ رُ / تَ رَ دَ] (مص) از ترنج(1)+یدن، پسوند مصدری. (حاشیهء برهان چ معین). سخت درهم کشیده و کوفته شدن و چین بهم رسانیدن. (برهان) (ناظم الاطباء). بمعنی سخت و درهم کشیدن و تنگ گرفتن و کوفته شدن و چین بهم رسانیدن. (انجمن آرا) (آنندراج). انقباض. درهم آمدن. فراهم فشرده شدن. تنخیدن :
جان ترنجید از غم هجران مرا
از نسیم وصل کن درمان مرا.ابوالعباس.
ترنجیده رویش بسان ترنج
دراز است و باریک قد چون ترنج.طیان.
بتنجید عذرا چو مردان جنگ
ترنجید بر بارگی تنگ تنگ(2)
عنصری (از لغت فرس اسدی، چ اقبال ص69).
لختی بترنج از قبل دینت(3) میان سخت
از بهر تن ای(4) سست میان چند ترنجی.
ناصرخسرو.
شده برآتش پیکار گوشت پخته و تف
ولیک باز ترنجیده پوست بر تن خام.
مسعودسعد.
سیب بگفت ای ترنج از چه ترنجیده ای
گفت من از چشم بد می نشوم خود جدا.
مولوی (از فرهنگ جهانگیری).
و رجوع به ترنجیدن شود. || درشت گردیدن. (برهان) (ناظم الاطباء) (از انجمن آرا) (از آنندراج). و رجوع به ترنجیده و ترنج شود.
(1) - در هم فشرده.
(2) - رجوع به ترنجیده شود.
(3) - ن ل: جانت.
(4) - ن ل: این.

ترنجیده.

[تُ / تَ رُ / رَ دَ / دِ] (ن مف) اسم مفعول از ترنجیدن. (حاشیهء برهان چ معین). چین و آژنگ و انجوخ گرفته را گویند. (فرهنگ جهانگیری) (از انجمن آرا) (از آنندراج). چین و شکن بهم رسانیده. (برهان) (ناظم الاطباء). چین و شکن گرفته. (فرهنگ رشیدی) :
ای تو تبتی مشک و حسودت زرغنج
بابور تو، رخش پور دستان خرمنج
بادا رخ حاسدت ترنجیده و زرد
سر بر طبقی نهاده پیشت چو ترنج.سوزنی.
|| آغالیده و ریشیده، درهم آمده بود چون پیراهن و غیره که بدست جمع کنند و بشکنند چون شسته باشد. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص 450). بمعنی کشیده است. (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج). درهم کشیده شده. (برهان) (ناظم الاطباء). در فشار و فشرده. درهم آمده :
جان ترنجیده و شکسته دلم
گویی از غم همی فروگسلم.
رودکی (از لغت فرس اسدی چ اقبال ص450).
سکنجیده همی داردم بدرد
ترنجیده همی داردم برنج.ابوشکور.
بیاراست خود را چو مردان جنگ
ترنجیده با بارگی(1) تنگ تنگ(2).
عنصری (از فرهنگ جهانگیری).
جهان بر دلم زین ترنجیده شد
بگو کز که جان تو رنجیده شد.
(گرشاسب نامه).
و رجوع به ترنجیدن شود.
(1) - بربارگی. (فرهنگ رشیدی).
(2) - رجوع به ترنجیدن شود.

ترنجیل.

[تُ رُ] (اِ) بادرنجبویه است که ترنجان باشد. (از دزی ج 1 ص 146). و رجوع به ترنجان و بادرنجبویه شود.

ترنح.

[تَ رَنْ نُ] (ع مص) یاویدن از مستی و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). متمایل شدن از مستی و جز آن. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || میل کردن بر کسی به ترفع و تطاول. (از المنجد) (از اقرب الموارد). || اندک نوشیدن شراب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

ترنخ.

[تَ رَنْ نُ] (ع مص) سست و حقیر شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || چنگ در زدن و درآویختن بکسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تمسک و تشبث بچیزی. (از المنجد) (از اقرب الموارد).

ترند.

[تَ رَ] (اِ) مرغکی است کوچک و کم پرواز و متحرک و خواننده که او را در عربی صعوه خوانند. (برهان) (از ناظم الاطباء) (از انجمن آراء) (از آنندراج). ترندک نیز گویند. ترترک نیز نوشته اند همانا مصحف است. (انجمن آراء) (از آنندراج). ترندک و ترندر [ تَ / تِ رِ ] مرغی است کوچک که بعربی صعوه و در ماوراءالنهر دختر صوفی(1) گویند. (فرهنگ رشیدی) تُمَّرَة یا ابن تمرة که مرغی است کوچکتر از گنجشک. (منتهی الارب). ترندر. (متمم برهان). مرغی است که آنرا فرجان گویند و از گنجشک خردتر است. (از لسان العجم شعوری ج 1 ورق 298 الف) :
لاف دعوی چه کند سرور هند
پیش شاهین چه زند بال ترند.
میرنظمی (شعوری ایضاً).
در نوا نال و در ترانه ترند. (از انجمن آرا).
-امثال: ترند هفت بچه میگذارد یکی بلبل است.
|| بعضی گفته اند نوعی از وطواط است که بعربی وصع گویند. (برهان). بعضی گویند وطواط است. (از انجمن آراء) (آنندراج). || بمعنی گفته اند قسمی است از پرستو و به عربی وصع خوانند. (فرهنگ رشیدی). و رجوع به ترندر و ترندک و ترترک شود.
(1) - رجوع به ترندک شود.

ترند.

[تِ رَ] (اِخ) دهی از بخش سرباز است که در شهرستان ایرانشهر و 30 هزارگزی خاور سرباز، بر کنار راه مالرو سرباز به آبشار قرار دارد. کوهستانی و گرمسیر است و 150 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آنجا ذرت و خرما و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد و مردم آنجا از طایفهء سرباز هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

ترند جم.

[تْ رُ جِ] (اِخ)(1) شهر و بندری در نروژ است که بر کنار اقیانوس اطلس قرار دارد و در قدیم نیداروس(2) نام داشته و 56700 تن سکنه دارد. شهری است صنعتی و دارای یک کلیسای بزرگ و کهنی است که از قرن دوازدهم میلادی بر جای مانده است و در قدیم پایتخت پادشاهان نروژ بوده و قشون آلمان در سال 1940 م. برای هجوم به کشور نروژ نخست این شهر را اشغال کرده بود.
(1) - Trondhjem.
(2) - Nidaros.

ترندر.

[تَ رَ دَ] (اِ) بمعنی ترند است که صعوه باشد. (متمم برهان). صعوه را گویند. (آنندراج). یکنوع گنجشکی که کله اش سرخ است. (ناظم الاطباء). رجوع به ترند و ترندک. و ترترک شود.

ترندک.

[تَ رَ / تِ رَ / رِ دَ] (اِ) مرغی است که آنرا در ماوراءالنهر دختر صوفی گویند و عربان صعوه خوانند. (برهان) (آنندراج). همان ترترک. (شرفنامهء منیری) (لسان العجم شعوری ج 1 ورق 281 ب). نام جانوری است که آن را ترترک نیز گویند و در ماوراءالنهر دختر صوفی می نامند. (فرهنگ جهانگیری). یکنوع حیوان وحشی. (ناظم الاطباء). و رجوع به ترند و ترندر شود.

ترنسن دوکودری.

[تْ رُ سُ رِ] (اِخ)(1)وکیل مدافع و سیاستمدار فرانسوی که بسال 1750 م. متولد شد و دفاع ماری آنتوانت ملکهء فرانسه را بعهده گرفت. آنگاه بوسیلهء دیرکتوار(2) به گینه تبعید شد و بسال 1798 م. در آنجا درگذشت.
(1) - Tronson du Coudray. (شورا یا محکمه ای که بامور
(2) - Directoire عمومی میپردازد).

ترنسیا.

[تِ رَ] (اِخ)(1) زن پول پرست و تندخوی و خودخواه سیسرون که بوسیلهء وی مطلقه گردید.
(1) - Terentia (sia).

ترنش.

[رُ تْ] (اِخ)(1)بلوکی است در حومهء شهر گرنوبل(2) در ایالت ایزر(3) فرانسه که 8300 تن سکنه دارد.
(1) - Tronche.
(2) - Grenoble.
(3) - Isere.

ترنشان.

[ ] (اِ) دزی در ذیل قوامیس عرب این کلمه را معادل گل دکمه(1) آورده است. و سعید نفیسی در فرهنگ فرانسه بفارسی در ذیل «بلوئه»(2) آورد: گل دگمه (طهران) بوته نان روغنی (خراسان) حسن بک اودی (خرقان) ترنشان، ترنجان. ـ انتهی. گیاهی است با گلهای آبی در میان کشتزارها از خانوادهء کمپوزاسه(3).
(1) - Aubfoin, Bluet.
(2) - Bluet ou Bleuet.
(3) - Composacees.

ترنشن.

[تْ رُ شَ] (اِخ)(1) ژان روبرت مستشار حقوقی سویسی که بسال 1710 م. در ژنو متولد شد و بعضویت مجمع بزرگ مشاوران قضایی سویس در آمد و نامه هایی در مخالفت با عقاید ژان ژاک روسو نوشت و دانشمند یاد شده در ضمن نامه هایی به وی پاسخ داد. ترونشن در سال 1781 م. درگذشت.
(1) - Tronchin.

ترنشه.

[تْ رُ شِ] (اِخ)(1) حقوقدان فرانسوی که بسال 1726 م. در پاریس متولد شد و در محاکمه لویی شانزدهم پادشاه فرانسه در مقابل کنوانسیون وکالت و دفاع او را بعهده گرفت. و پس از چندی در تدوین قوانین مدنی فرانسه وظیفهء مهمی برعهده داشت و بسال 1806 م. درگذشت.
]. che ]
(1) - Tronchet

ترنغای.

[تُ رُ] (اِخ) از امرای بزرگ غازان خان و یکی از معتمدانی است که وصول و ایصال موقوفات غازان خان را اداره میکرد. رجوع به تاریخ مغول اقبال ص 306 شود.

ترنغمه.

[تَ نَ مَ / مِ] (ص مرکب) ترصدا. (آنندراج). آنکه سرود تازه میخواند. (ناظم الاطباء). کسی که صدا و نغمهء سیراب داشته باشد. (آنندراج) :
به ترنغمگی در چمن آبشار
نمی افتد از پایهء اعتبار.
ملاطغرا (از آنندراج).
و رجوع به تر و ترکیبهای آن و ترصدا شود.

ترنفسی.

[تَ نَ فَ] (حامص مرکب) در محاوره مراد ترزبانی. (آنندراج). ترزبانی. (مجموعهء مترادفات). تازه نفسی و زبان آوری و فصاحت. (ناظم الاطباء). و رجوع به تر و ترکیبهای آن شود.

ترنق.

[تَ رَنْ نُ] (ع مص) تیره شدن آب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کدر شدن آب. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

ترنک.

[تَ نَ] (اِخ) شهری است در ناحیهء بست و ذکر آن در کتاب فتوح آمده و در کتاب نصر ترنک و ادی است بین سجستان و بست و به بست نزدیکتر است (از معجم البلدان) (از مرآت البلدان). تنوخ. (مرآت البلدان).

ترنکر.

[] (ع مص) دزی در ذیل قوامیس عرب آرد: به اسپانیولی «اتراکار؟»(1) بساحل رسیدن سفینه، سوار شدن بر آن به زور و جبر.
(1) - Atracar.

ترنکیت.

[تَ رِ] (ع اِ) دزی در ذیل قوامیس عرب آرد: اسپانیولی «ترینکت»(1) دگل جلو کشتی.
(1) - Trinquette.

ترنگ.

[تَ / تِ رَ / رِ] (اِ صوت) بانگ کمان است. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص 281). صدا و آوازهء کمان باشد به وقت تیرانداختن. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی) (از ناظم الاطباء). آوازه زه کمان. (انجمن آرا) (آنندراج). آواز کمان. (اوبهی). صدا و آواز کمان بوقت تیرانداختن. (ناظم الاطباء) (غیاث اللغات) :
تراک دل شنود خصم تو ز سینهء خویش
چو از کمان تو آید بگوش خصم ترنگ.
فرخی.
از دل و پشت مبارز می برآید صد تراک
کز زه عالی کمان خسرو آید یک ترنگ.
عسجدی (از لغت فرس اسدی چ اقبال ص281).
ترنگ تیر و چاکاچاک شمشیر
دریده مغز پیل و زهرهء شیر.نظامی.
ترنگ کمانهای بازو شکن
بسی خلق را برده از خویشتن.نظامی.
ترنگ کمان رفته در مغز کوه
فشافش کنان تیر بر هر گروه.نظامی.
کمان جفا می کشی سخت و ترسم
گریزان شوی چون ترنگی برآید.اوحدی.
|| آواز تار به هنگام نواختن ساز. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی) (ناظم الاطباء). آواز تار و رباب و امثال آن. (انجمن آرا) (آنندراج). مرادف درنگ و ترنگیدن و درنگیدن مصدر آن. (فرهنگ رشیدی). و رجوع به ترنگیدن شود :
پیش تو آن راست قدر کو شنواندت
پیش ترنگ چغانه لحن ترانه.ناصرخسرو.
به هنگام آموختن فتنه بودی
تو دیوانه سر بر ترنگ چغانه.ناصرخسرو.
نگشاید نیز چشم و گوشم
رنگ قدح و ترنگ تنبور.ناصرخسرو.
|| صدای رسیدن پیکان تیر و خوردن گرز و شمشیر به جایی. (برهان) (از فرهنگ رشیدی) (از فرهنگ جهانگیری) (ناظم الاطباء). || صدای شکستن تیغ. (از برهان) (از ناظم الاطباء). || (اِ) مطلق زخم باشد خواه زخم شمشیر و کارد و خواه دنبل و امثال آن. (برهان) (از ناظم الاطباء) :
ز زخم تبرزین و از بس ترنگ
همی موج خون خاست از دشت جنگ.
فردوسی.
|| غرقاب. (برهان) (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج). و به زبان هندی موج آب را نامند. (برهان) (جهانگیری). غرقاب و موج. (ناظم الاطباء). || تارک سر. (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج). تارک سر و فرق سر و میان سر را هم گویند. (برهان) (ناظم الاطباء) :
ز تیغ غصه عدوی ترا بریده گلوی
ز سنگ حادثه خصم ترا شکسته ترنگ.
منصور شیرازی (از فرهنگ جهانگیری).
|| انگیز و جست و خیز. (فرهنگ جهانگیری) (برهان) (فرهنگ رشیدی) (ناظم الاطباء) (انجمن آرا) (آنندراج). ترنگانیدن مصدر آن است... (انجمن آرا) (آنندراج) (از فرهنگ رشیدی) (فرهنگ جهانگیری). برانگیزنده و همیشه بطور ترکیب استعمال میگردد. (ناظم الاطباء). و رجوع به ترگانیدن شود.

ترنگ.

[تُ رَ] (اِ) مرغ دشتی را گویند و آنرا تورنگ نیز نویسند. (فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی) (از انجمن آرا) (از آنندراج). مرغ و خروس صحرایی باشد که آنرا تذرو خوانند. (برهان). تورنگ و تذرو و کبک. (ناظم الاطباء). و رجوع به تورنگ و تذرو شود. || بمعنی بندی خانه و زندان هم هست. (برهان) (ناظم الاطباء). زندان. (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج).

ترنگ.

[تِ رَ] (ص) خوب و خوش و زیبا و نکو را گویند. (برهان) (ناظم الاطباء). خوب و خوش و زیبا. (فرهنگ جهانگیری). خوش و زیبا. (فرهنگ رشیدی). خوب و خوش و زیبا و تر و تازه را گویند. (انجمن آرا) (آنندراج) :
لاجرم چون چنین گران جانم
ناخوش و ناترنگ و نادانم.
مسعودسعد (از جهانگیری).

ترنگا ترنگ.

[تَ رَ تَ رَ] (اِ صوت مرکب)اسم صوت از ترنگ + الف واسطه + ترنگ. (حاشیهء برهان چ معین). صدای انداختن تیرهای پی در پی. (برهان) (ناظم الاطباء) (از شرفنامهء منیری). || آواز چلهء کمان. (برهان) (ناظم الاطباء). آوازی که از چاشنی دادن کمان خیزد. (شرفنامهء مینری). || آواز تارهای ساز. (برهان) (ناظم الاطباء) :
ترنگا ترنگی که زد ساز او
به از زند زردشت و آواز او.نظامی.
و در این بیت بمعنی آواز سنج یا چنگ آمده است :
سنج در آمد به ترنگاترنگ
زهره به یکبار فرو ریخت چنگ.
مولوی (از انجمن آرا).
|| آواز تیغ بوقت زدن بر چیز سخت. (غیاث اللغات) (آنندراج) :
ترنگاترنگ درخشنده تیغ
به مه درقها را بر آورده میغ.نظامی.
|| در شاهد زیر بمعنی مطلق آواز و صدا آمده است :
بمغز اندر افتد ترنگاترنگ
هوا پر کند ناله بور و خنگ.دقیقی.

ترنگان.

[تُ رُ / رَ] (اِ) بادرنگبویه و بالنگبویه باشد و ترنجان معرب آن است. (برهان) (از ناظم الاطباء) (از انجمن آرا) (از آنندراج). و آن را به عربی مفرح القلب المحزون خوانند. (برهان). و رجوع به ترنجان شود.

ترنگانیدن.

[تُ رُ / رَ دَ] (مص) مصدر ترنگ است و بمعنی بصدا درآوردن چله کمان باشد. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || ترنگ کردن و برانگیزانیدن و جهانیدن. (ناظم الاطباء). و رجوع به ترنگ شود :
باز شعریش بر ترنگانی(1)
به تقاضا قدم بلنگانی.
اوحدی (از فرهنگ رشیدی).
(1) - در انجمن آرا: بر تلنگانی آمده و توضیح داده است که «را» با «لام» تبدیل می یابد.

ترنگبین.

[تَ رَ گَ] (اِ) ترنجبین. (ناظم الاطباء). بر وزن و معنی ترنجبین است: و آنرا به عربی من گویند و معرب آن ترنجبین است. (از انجمن آرا). و رجوع به ترانگبین و ترنجبین شود.

ترنگ تپه.

[تُ رَ تَپْ پِ] (اِخ) دهی از دهستان استراباد رستاق است که در بخش مرکزی شهرستان گرگان و 20 هزارگزی شمال خاوری گرگان قرار دارد. دشتی معتدل و مرطوب است و 150 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آنجا برنج و غله و توتون سیگار است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان بافتن پارچه های ابریشمی و کرباس است. و راه مالرو دارد. از طرف دانشگاه پنسیلوانی و موزهء کانساپستی، در بهار و پاییز سال 1931 م. و بوسیلهء آقای ولسن باستانشناس امریکا حفریاتی در نزدیک تپه بعمل آمده و اشیاء مکشوفهء آن متعلق به 2 و 3 هزار سال قبل از میلاد بوده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3). و رجوع به سفرنامهء مازندران رابینو بخش انگلیسی ص 127 و ترجمهء وحید ص170 شود.

ترنگ سر.

[تُ رَ سَ] (اِخ) نام کوهی به مازندران. و رجوع بمازندران رابینو بخش انگلیسی ص 153 و ترجمهء وحید ص 204 شود.

ترنگیدن.

[تُ رُ / رَ دَ] (مص) صدا و آواز کردن چلهء کمان و شمشیر و گرز و مانند آن. (ناظم الاطباء). صدای رسیدن گرز و شمشیر و جز آن به چیزی :
ز کوب گرز و ترنگیدن حسام بود
فضای معرکه همچون دکان آهنگر.
اثیرالدین امانی (از فرهنگ جهانگیری).
|| ترنم. (ناظم الاطباء).

ترنلی.

[تُ نِ] (اِ)(1) نوعی از گیاهان پر شاخ و برگ در امریکای استوایی این گیاه مطبوع و زیبا تا 8 گز ارتفاع دارد و میوهء آن بسیار خوشبو و خوراکی است.
(1) - Tornelie.

ترنم.

[تَ رَنْ نُ] (ع مص) سراییدن. (دهار) (مجمل اللغه). سراییدن و برگردانیدن آواز. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). سراییدن و سرود. (غیاث اللغات) (آنندراج). و با لفظ رستن مستعمل. (آنندراج). غنا، خواندن نیکو و خوش گردانیدن صدا. (از اقرب الموارد) (از المنجد) :
ما لاح برقٌ او ترنم طائر.
متنبی (از اقرب الموارد).
|| بانگ کردن کمان درکشیدن و جز آن، یقال: ترنم الحمام یعنی بانگ کرد کبوتر و کذلک الجندب و القوس و کل ما استلذ صوته. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). || نیکو کردن آواز در تلاوت قرآن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

ترنم.

[تَ رَنْ نُ] (ع اِ) آواز نیکو. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || سرود و نغمه و ترانه و خوش خوانی. (ناظم الاطباء) :
ترنمشان خمار از گوش میبرد
یکی دل داد و دیگر هوش میبرد.نظامی.
از تنعم نخفتی و به ترنم گفتی. (گلستان).
تنعم روید از کام و زبانی
که با آه و فغانی همدم افتد.
ظهوری (از آنندراج).
|| مطلق آواز :
به ترنم هجای من خوانی
سرد و ناخوش بود ترنم خر.سوزنی.
|| مطلق آهنگ : و هر قومی را نوعی است از موسیقی، کودکان را جدا و زنان را جدا و مردان را جدا. چون ترنم کودکان را و نوحهء زنان را و سرود مردان را و ویله دیلمان را و دست بند عراقیان را. (مجمل الحکمه). || نام یکی از چهار قطعه تألیفات موسیقی. و رجوع به مجمع الادوار نوبت سوم ص 81 شود

ترنم سرای.

[تَ رَنْ نُ سَ] (نف مرکب)سرودگوی. مغنی. سراینده :
ترنم سرای تهی مایگان
پیام آور دیگ همسایگان.
نظامی.

ترنم شناس.

[تَ رَنْ نُ شِ] (نف مرکب)دوستدار سرود و نغمه. عالم و علاقمند به سرود و موسیقی: موسیقیدان. آهنگ شناس که در نغمات بصیرتی دارد :
ترنمشناسان دستان نیوش
ز بانگ مغنی گرفتند گوش.نظامی.

ترنم فشان.

[تَ رَنْ نُ فَ / فِ] (نف مرکب)مغنی و سرود گوی. (ناظم الاطباء). کنایه از بسیار سراینده. (آنندراج) :
صنم پیکران از لباس زری
ترنم فشان وقت جولانگری.
ملاطغرا در تعریف رقاصان (از آنندراج).

ترنم کردن.

[تَ رَنْ نُ کَ دَ] (مص مرکب)سرود گفتن : اگر در ریاض نعم ایشان [ آل سامان و آل بویه ] چون عندلیب نوای خوش میزدند و یا چون سار بر گلزار ترنمی به نوا می کردند بدیع نبود. (ترجمهء تاریخ یمینی چ1 تهران ص 17).

ترنم گری.

[تَ رَنْ نُ گَ] (حامص مرکب)آوازخوانی و سرودگویی و نغمه پردازی. (ناظم الاطباء). سرود کردن. (آنندراج). ترنم کردن :
چکاوک ز حسن ترنم گری
ز منقار خود میستاند پری.
طغرا (از آنندراج).

ترنموت.

[تَ رَ] (ع ص، اِ) بمعنی ترنم کردن. (منتهی الارب) (آنندراج). ترنم. (ناظم الاطباء): لهُ رنمة حسنه؛ ای ترنم حسن. (اقرب الموارد). || قوسٌ ترنموت، کمان که بانگ کند درکشیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). «ت» را در اول آن افزایند چنانکه در تذنوب افزایند و «واو» و تا را ایضاً در آخر اضافه کنند چنانکه در ملکوت اضافه میکنند. (از اقرب الموارد).

ترنند.

[تَ نَ] (اِ) تموج و موجزدگی و لطمهء دریا. (ناظم الاطباء).

ترنو.

[تِ نُ] (اِخ)(1) بارون گیوم. کارخانه دار و مرد سیاسی فرانسه که بسال 1763 م. در سدان(2) متولد شد و نخستین کسی است که دستگاه بافندگی شال کشمیری را در فرانسه تأسیس کرد و بسال 1833 م. درگذشت.
(1) - Ternaux (baron Guillaume).
(2) - Sedan.

ترنؤ.

[تَ رَنْ نُ ءْ] (ع مص) رنگ کردن با حنا و جز آن. (ناظم الاطباء).

ترنواز.

[تَ نَ] (نف مرکب) مطرب تردست، خوش خوان :
نغمه دلکش نیست تا مطرب نباشد ترنواز.
مخلص کاشی (از آنندراج).
و رجوع به تر و ترنوازی شود.

ترنوازی.

[تَ نَ] (حامص مرکب)خوش خوانی مطرب. (غیاث اللغات). خوشخوانی و نیز بمعنی خوش زبانی از اهل زبان به تحقیق پیوسته که عبارت از کار خوب کردن است اما بیشتر استعمال ترنواز بمعنی مطرب تردست بود. (از آنندراج) :
زدی رود روان در پرده سازی
به گوش خشک مغزان ترنوازی.
زلالی (از آنندراج).
و رجوع به تر و ترنواز شود.

ترنوط.

[تَ] (اِخ) قریهء بزرگ و آبادانی است بین مصر و اسکندریه که در ایام فتوح بین عمروبن عاص و روم بدانجا جنگی درگرفت. بر ساحل نیل واقع است و در آنجا بازارها و مسجد جامع و کنیسهء خراب بزرگی است که کتامه و قاسم بن عبیدالله آن را خراب کردند. در آن قریه دستگاه شیره گیری نیشکر و بستانهای میوه است و بیشتر میوه های اسکندریه از آنجا است و گویند: لاتطول الاعمار کما تطول بترنوط و فرغانه. (از معجم البلدان ج2 جزوهء5 ص 27).

ترنوق.

[تَ / تُ] (ع اِ) گل تنک وقتی که آب نهر یا آب آبرو فرو شود در زمین. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ترنوق [ تَ / تُ ] و تُرنوقا، گل در نهرها. (اقرب الموارد). || مسیل گاهی که آب آن فرونشیند. (از اقرب الموارد) (از المنجد). و رجوع به ترنوقاء شود.

ترنوقاء .

[تُ] (ع اِ) ترنوق. رجوع به همین کلمه شود.

ترنوک.

[تَ] (ع ص) حقیر و لاغر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

ترنومة.

[تَ / تُ مَ] (ع اِ) آواز نیکو. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

ترنه.

[تُ نَ / نِ] (اِ) کلنگ. (آنندراج از مؤید الفضلا).

ترنهادگی.

[تَ نِ / نَ دَ / دِ] (حامص مرکب) خیساندگی: لخاء، ترنهادگی نان. (منتهی الارب). بلت و نقوع آغشتگی در آب. (ناظم الاطباء).

تر نهادن.

[تَ نِ / نَ دَ] (مص مرکب)آغشتن و خیسانیدن. (ناظم الاطباء). آغوندن. خیساندن. خیس کردن. نقوع. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا): نقع الدواء فی الماء؛ تر نهاد دوا را در آب. (منتهی الارب).

ترنهاده.

[تَ نِ / نَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)خیسیده شده و مرطوب شده و آغشته شده. (ناظم الاطباء).

ترنی.

[تَ رَنْ نی] (ع مص) پیوسته نگریستن به سوی محبوب خود. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

ترنی.

[تُ نا] (ع اِ) کنیز و زن فاجر و حرامکار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ابن ترنی؛ لئیم و ناکس. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و یقال؛ ترنی و ابن ترنی، ولدالبغی. (تاج العروس). زن فاجره، زن زناکار: ابن ترنی؛ فرزند زن زناکار که پدرش معلوم نباشد. (از متن اللغة ج 1 ص 395).

ترنی.

[تِ] (اِخ)(1) شهر و مرکز ولایتی است در ایالت اومبری(2) ایتالیا که 84400 تن سکنه دارد. این شهر در حوالی آبشار ولینو(3) واقع است و دارای کارخانهء تصفیهء فلزات میباشد.
(1) - Terni.
(2) - Ombrie.
(3) - Velino.

ترنیان.

[تَ] (اِ) مصحف تریان. (حاشیهء برهان چ معین). طبقی باشد که از شاخهای بید ببافند و آنرا جهیز خوانند. (فرهنگ جهانگیری). سبدی و طبقی باشد پهن که از چوب شاخهای بید بافند. (برهان) (از انجمن آرا) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). و به تقدیم تحتانی بر نون هم بنظر آمده است که بر وزن نریمان باشد. (برهان) (از انجمن آراء) (از آنندراج). و رجوع به تریان و ترینان شود.

ترنیب.

[تَ] (اِ) گل سرخ پژمرده. (ناظم الاطباء).

ترنیب.

[تِ] (اِ) خاک انداز آهنین. (ناظم الاطباء).

ترنیح.

[تَ] (ع مص) بیهوش شدن(1)یقال رنح (مجهو) اذا غشی علیه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || ناو ناوان رفتن از سستی استخوان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || عارض شدن سستی در استخوانها و ناتوانی در جسم هنگام گریختن یا فزع و بسا که این حالت بسبب اندوه بود. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || سستی و مست کردن شراب و مانند آن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ناتوان ساختن و زایل کردن قوت کسی را. (اقرب الموارد). || مایل ساختن باد شاخه را. (از اقرب الموارد) (از المنجد).
(1) - در تاج المصادر بیهقی و المصادر زوزنی متعدی آمده: بیهوش گردانیدن و سرگشته. (تاج المصادر بیهقی). بیهوش گردانیدن. سرگشته گردانیدن. (زوزنی).

ترنیخ.

[تَ] (ع مص) خوار و ذلیل گردانیدن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ذلیل گردانیدن کسی را. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

ترنیع.

[تَ] (ع مص) سر جنبانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). حرکت دادن سر. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

ترنیق.

[تَ] (ع مص) تیره کردن آب را. || صاف کردن آب را. از اضداد است. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || حرکت دادن لواء برای حمله. (از المنجد). || سستی تن و بینایی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): و منه لقیت فلاناً مرنقه عیناه؛ ای منکسر الطرف من جوع و غیره. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || سست کار و شوریده رأی شدن قوم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || پیوسته نگریستن در چیزی و انتظار کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد): و منه قولهم رمدت المعزی فرنق رنق؛ ای انتظرالولادة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || شکستن بازوی مرغ به تیر یا به بیماری، چندانکه بیفتد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || واداشتن و بال جنبان و ثابت ماندن مرغ در هوا. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد): یقال: رنق الطائر اذا حفق بجناحیه فی الهوا و ثبت و لم یطر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || آرامیدن به جایی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). اقامت کردن قوم به جایی و احتباس بدان. (از اقرب الموارد) (از المنجد): یقال رنق و لاتعجل؛ ای توقف و انتظر. (المنجد). || خواب در چشم رفتن کسی را. (از اقرب الموارد). || حرکت کردن لواء. (از المنجد). || به دور خود گشتن سفینه و براه نیفتادن آن. (از المنجد).

ترنیک.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان جعفرآباد فاروج است که در بخش حومهء شهرستان قوچان و 24 هزارگزی شمال باختری قوچان و 3 هزارگزی شمال شوسهء عمومی قوچان به شیروان قرار دارد. کوهستانی و معتدل است و 318 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آنجا غله و انگور و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه ماشین رو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

ترنیم.

[تَ] (ع مص) آواز گردانیدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). ترنم. آواز گردانیدن. (بحر الجواهر). کشیدن و نیکو کردن و برگردانیدن آواز. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || بانگ کردن کبوتر و ملخ و کمان و آنچه که آوازش لذیذ و خوش آید. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و رجوع به ترنم شود.

ترنین.

[تَ] (ع مص) به بانگ آوردن. (تاج المصادر بیهقی). به جِرسِت آوردن کمان و جز آن. (زوزنی). به بانگ آوردن چیزی را. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (آنندراج).

ترنیة.

[تَ یَ] (ع مص) سرود کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || (اِ) سرود. ناله. شادمانی (ناظم الاطباء). || ناله کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || شادمان کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || بر پیوسته نگریستن داشتن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج). شگفت آوردن کسی را حسن کسی و پیوسته نگریستن داشتن او را. (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

ترنیه.

[تِ یِ] (اِخ)(1) بلوکی در ولایت لان(2)فرانسه که بر کنار کانال سن کانتن(3) واقع است و دارای کارخانهء قند و 5900 تن سکنه است.
(1) - Tergnier.
(2) - Laon.
(3) - Saint - Quentin.

ترو.

[تُ] (ص) شکننده و باریک و دقیق و نازک و تنک. (ناظم الاطباء).

ترو.

[تْ رِ وْ] (اِخ)(1) به آلمانی تریر.(2) رجوع به تریر شود.
(1) - Treves.
(2) - Trier.

ترو.

[تْ رِ وْ] (اِخ)(1) مرکز بخشی در ولایت و یگان واقع در ایالت گارد فرانسه است.
(1) - Treves.

تروآد.

[تْ رُ] (اِخ)(1) خره باستانی در آسیای مرکزی که بوسیلهء رودهای سکاماندر(2) و سیموایس(3) مشروب میگردید و مرکز آن تروای سابق الذکر بود. و در سال 335 ق. م. قشون مقدونیها به سرداری کالاس در این شهر از ایرانیان شکست خوردند. و رجوع به تاریخ ایران باستان ج 1 ص 692- 723، 876 و ج 2 ص 1242 و 1243 و مادهء قبل شود.
(1) - Troade.
(2) - Scamandre.
(3) - Simois.

تروآده.

[تْ رُ دِ] (اِخ) تلفظ ترکی تروآد. رجوع به تروآد و قاموس اعلام ترکی شود.

تروآرن.

[تْ رُ] (اِخ)(1) مرکز بخشی از ولایت کان(2) است که در ایالت کالوادو(3)واقع است و در سال 1944 م. جنگ سختی در آنجا روی داد.
(1) - Troarn.
(2) - Caen.
(3) - Calvados.

تروآس.

[تْ رُ] (اِخ)(1) شهری است که از توابع میسیه میباشد که در ساحل روم واقع است و موقعش در نزد تروبا بود که در تاریخ یونانیان مذکور است و پولس رسول چند دفعه بدانجا رفت. کتاب اعمال رسولان 20:5 - 12 و دوم قرنتیان 2:16 و دوم تیموتاوس 4:13. (قاموس کتاب مقدس): یک وزنهء ایرانی که به شکل شیر ساخته شده در ابیدس(2)در سرزمین ترواس نزدیک داردانل پیدا شده و خط و زبان آرامی در آن کنده گری شده است. (فرهنگ ایران باستان ص 158).
(1) - Troas.
(2) - Abydos.

تروا.

[تُ] (اِخ)(1) شهری در آسیای صغیر که آنرا ایلیون(2) و پرگام(3) نیز می نامیدند. یونانیان ده سال این شهر را محاصره کردند و در آخر پس از تسخیر آن را آتش زدند. این جنگهای ده ساله موضوع داستانهایی شد که همر شاعر معروف یونان آنها را سرود و ایلیاد و اودیسه دو شاهکار او شرح همین جنگها است و نام این شهر بوسیله همر جاودانی گردید. شلیمان(4) معتقد است که آثار و بقایای این شهر کهن را در حوالی حصار لیق کشف کرده است. و رجوع به ایران باستان ج 1 ص 19 و ص 723 شود.
(1) - Troie.
(2) - Ilion.
(3) - Pergame.
(4) - Schliemann.

تروال.

[تَ] (اِ) برگ گیاه باشد و در فرهنگ زمان گویا بجای را، زای منقوطه مرقوم است. (فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی). برگ گیاه را گویند و با زای نقطه دار هم باین معنی آمده است. (انجمن آرا) (آنندراج). برگ گیاه را گویند و با زای نقطه دار و زای فارسی هم باین معنی آمده است. (برهان). شاخه های نازک و باریک. (ناظم الاطباء). و رجوع به تزوال و تژوال و تژاول شود.

تروئل.

[تِ ءِ] (اِخ)(1) شهری است در ایالت اراگون(2) اسپانی که 21000 تن سکنه دارد. کلیسای سان پدرو [ پِ رُ ] در آنجاست و در دوران جنگهای داخلی اسپانیا (1936 - 1939 م.) این شهر نقش مؤثری داشت و جنگهای شدیدی در آنجا روی داد.
(1) - Teruel.
(2) - Aragon.

تروئل.

[تِ ءِ] (اِخ) یکی از ولایات ایالت اراگون اسپانی که مساحت آن 14818 هزار گز مربع است و 25491 تن سکنه دارد. و مرکز آن شهر تروئل است. و رجوع به حلل السندسیه ج 2 69 و 100 و قاموس اعلام ترکی شود.

تروالدسن.

[تُ سَ] (اِخ)(1) برتل. پیکرتراش دانمارکی که بسال 1770 م. متولد شد. وی مبتکر ایجاد نقوش برجسته در دکورسازی است و اثر معروفش شیر لوسرن(2)است وی سالها در روم توقف کرد و در 1844 م. درگذشت.
(1) - Thorvaldsen (Bertel).
(2) - Lion de Lucerne.

تروانکر کوشن.

[تْ رَ کُ کُ شَ] (اِخ)(1)یکی از نواحی جنوب غربی هند که حاکم نشین آن تری و اندروم است و 9265000 تن سکنه دارد و گروهی از عیسویان نسطوری در این ناحیه سکونت دارند. و رجوع به فرهنگ ایران باستان ص 167 شود.
(1) - Travancore - cochin.

تروئة.

[تَ وِ ءَ] (ع مص) رجوع به تروی ء شود.

تروب.

[تَ] (ع ص) مستمند و فقیر، چنانکه گویی به خاک چسبیده است. (از المنجد).

تروپاکوکائین.

[تْ رُ کُ] (اِ)(1) این جسم الکالوئید کوکائین ژاوه است و از نظر شیمیایی همشکل تروپین(2) یا پسودوتروپانول(3) می باشد. خاصیت بی حسی موضعی آن از کوکائین زیادتر است و موجب اتساع مردمک چشم نمی شود. بشکل ملح کلرهیدرات و به غلظت کمی کمتر از کوکائین آنرا بکار می برند. (درمان شناسی عطایی ج 2 ص 812). و رجوع به درمان شناسی سپهر ص 112 شود.
(1) - Tropacocaine.
(2) - Tropine.
(3) - Pseudotropanol.

تر و تازه.

[تَ رُ زَ / زِ] (ترکیب عطفی، ص مرکب) ضد پژمرده. شاداب. سبز و خرم. خوش :
روزگاری چنین تر و تازه
نوبهاری چنین خوش و خرم.مسعودسعد.
گر همی خواهی ترا نخلی کنند
شرقی و غربی ز تو میوه چنند
یا در آن عالم حقت سروی کند
تا تر و تازه بمانی تا ابد.مولوی.
و رجوع به تر و تازه کردن شود.

تر و تازه کردن.

[تَ رُ زَ / زِ کَ دَ] (مص مرکب) سرد کردن. (ناظم الاطباء). || آراستن و پیراستن و به صفا و جلوه آوردن. خوش و شاداب کردن. رجوع به تر و تازه و تر شود.

تروتسکی.

[تْ رُ] (اِخ)(1) لیبا برونستن(2)که لوداویدوویچ(3) هم گفته اند. انقلابی روسی که بسال 1879 م. در ایانوکا(4) متولد شد و بسال 1940 م. در مکزیک بوسیلهء تروریست های روسی کشته شد. وی از همکاران لنین بود و در جنگهای داخلی (1918 - 1925 م.) ریاست کمیساریای جنگ روسیه را داشت و از پایه گذاران ارتش سرخ بشمار می آید و به امر استالین در سال 1929 م. تبعید گردید تروتسکی واضع تئوری انقلاب مسلسل بود.
(1) - Trotsky.
(2) - Leiba Bronstein.
(3) - Lev Davidovitch.
(4) - Ianovka.

تر و تمیز.

[تَ رُ تَ] (ترکیب عطفی، ص مرکب) در تداول عوام پاک و پاکیزه. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تر و تیل.

[تَ رُ] (ص مرکب، از اتباع)خیس و تر شده بر اثر آب یا باران :
همچو قبطی بر کشیده ز نیل
سر و تن خیس خورده و تر و تیل.
دهخدا (دیوان ص27)

تروج.

[تَ رَوْ وُ] (ع مص) روایی یافتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || گرد چیزی گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). گرد حوض گردیدن. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تروجن.

[تُ جِ] (اِخ) دهی از دهستان قره طقان است که در بخش بهشهر شهرستان ساری و پنج هزارگزی باختر بهشهر بر کنار شوسهء بهشهر به ساری قرار دارد. دامنه ای معتدل و مرطوب است و 1100 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و قنات و محصول آنجا برنج و غله و پنبه و مختصر ابریشم و صیفی و مرکبات است شغل مردم زراعت و عده ای کارگر کارخانه بهشهر می باشند تپه ای از ابنیهء قدیمی و معدن سنگ ساختمانی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3). و رجوع به مازندران رابینو بخش انگلیسی ص 62 و 125 شود.

تروجة.

[تَ جَ] (اِخ) قریه ای است به مصر از کورهء بحیرة، از اعمال اسکندریه که بیشتر در آن «کمون» زراعت می شود و آنرا ترنجه گویند. (از معجم البلدان). نام قریه ای بفاصلهء شش ساعت از اسکندریه. (ابن بطوطه). رجوع به مراصدالاطلاع شود.

تروجی.

[تَ] (اِخ) عبدالکریم بن احمدبن فراج التروجی مکنی به ابومحمد از قریهء تروجه مصر از محدثان است و از سلفی حدیث شنید و در معجم خود گوید: شیخ اجل او ابوبکربن محمد بن ابراهیم بن الحسین الرازی حنفی است و افتخار او بدو بود. (از معجم البلدان).

تروجیلیونه.

[ ] (اِخ) قصبه ای است که در ایونیا، نزدیک کوه میکالی و روبروی ساموس واقع است و پولس حواری وقتی که از تراوس به ملیتس می رفت یکشب درآنجا توقف کرد. (ازقاموس کتاب مقدس).

تروچپال.

[تِ] (اِخ) یکی از پادشاهان و امیران هند بود که از سلطان محمود غزنوی شکست خورد و متواری شد. در الجماهر ص55 تروچنپال شاه آمده است :
تروچپال سپه را بشب گذاشته بود
به پیل از آب و از آن سو گرفته راه گذار.
فرخی.

تروچسب.

[تَ رُ چَ] (ص مرکب، از اتباع)فرز. چابک. چالاک. سریع. و بی تأمل.

تروچنپال.

[تِ ؟] (اِخ) تروچپال. رجوع به همین کلمه شود.

تروح.

[تَ رَوْ وُ] (ع مص) شبانگاه رفتن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || شبانگاه آمدن قوم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). شبانگاه سیر کردن یا کاری کردن و راحت یافتن. (آنندراج). || بوی چیزی گرفتن آب از جهت قرب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). آب بوی چیزی فراگرفتن. || برگ بیاوردن درخت در خریف و دراز شدن گیاه. (تاج المصادر بیهقی). دوباره برگ درآوردن درخت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). دوباره برگ باز کردن درخت بعد از ادبار تابستان. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || به مروحه باد زدن. (تاج المصادر بیهقی). به مروحه باد کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تروخ.

[تَ رَوْ وُ] (ع مص) در گل و لای افتادن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تر و خشک.

[تَ رُ خُ] (ترکیب عطفی، ص مرکب) نمدار و بی نم. (ناظم الاطباء) :
بیابان همه آتش افروختند
تر و خشک هیزم همی سوختند.فردوسی.
|| بسیار و اندک. (ناظم الاطباء) :
بسوختی تر و خشک و مرا بپاسخ سرد
که دید هرگز سوزنده ای بدین سردی.
خاقانی.
از تر و خشک هر چه داشت وزیر
گفت با زاهد آن تست بگیر.نظامی.
|| بی گناه و گناهکار. در مثل گوید: تر و خشک با هم میسوزند.

تر و خشک کردن.

[تَ رُ خُ کَ دَ](مص مرکب) در تداول عامه کودک یا بیماری را پرستاری کردن.

ترؤد.

[تَ رَءْ ءُ] (ع مص) بحرکت آمدن و وزیدن باد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بحرکت آمدن باد و به چپ و راست متمایل شدن آن. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || برخاستن، پس لرزه گرفتن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || سایه افکندن و میل کردن شاخ درخت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). میل کردن شاخ درخت. (منتهی الارب) (المنجد). || پیچیده شدن گردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (المنجد). || شادمانی نمودن از نعمت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || در چاشت بودن: ترأّد الضحی؛ کان فی الرأد. (اقرب الموارد) (المنجد).

تروده.

[تَ دَ / دِ] (اِ) توده و پشته و تپه. (ناظم الاطباء). || جفت و زوج و دوگانه. (ناظم الاطباء). مصحف ترووه است. رجوع به همین کلمه شود.

تروده.

[تَ دَ / دِ] (اِخ) نام مزرعه ای در نزدیکی شهر کرمان. (ناظم الاطباء).

ترور.

[تُ] (ع مص) بریده شدن و بریدن چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج). لازم است و متعدی. (آنندراج). || دور افتادن از شهر خویش. || بیرون افتادن استخوان. (منتهی الارب) (آنندراج). || ساقط شدن دست. (منتهی الارب). || فربه و با گوشت شدن. (آنندراج). به همهء معانی. رجوع به تر [ تَ ر ر ] شود.

ترور.

[تِ رُ، رْ] (فرانسوی، اِ) مأخوذ از فرانسه(1) و بمعنی قتل سیاسی بوسیلهء اسلحه در فارسی متداول شده است. تازیان معاصر اِهراق را بجای ترور بکار برند و این کلمه در فرانسه بمعنی وحشت و خوف آمده و حکومت ترور هم اصول حکومت انقلابی است که پس از سقوط ژیروندنها (از 31 مه 1793 تا 1794 م.) در فرانسه مستقر گردید و اعدامهای سیاسی فراوانی را متضمن بود. رجوع به تروریست شود.
(1) - Terreur.

ترور کردن.

[تِ رُرْ کَ دَ] (مص مرکب)قتل سیاسی با اسلحه. و رجوع به ترور شود.

تروریست.

[تِ رُ ری] (فرانسوی، ص، اِ)(1)مأخوذ از ترور(2) فرانسه، کسی که طرفدار اصول تشدد باشد. طرفدار شدت عمل و ایجاد رعب و ترس. این کلمه در زبان فارسی متداول به شخصی اطلاق میشود که با اسلحه مرتکب قتل سیاسی شود. و رجوع به ترور و تروریسم شود.
(1) - Terroriste.
(2) - Terreur.

تروریسم.

[تِ رُ ری] (فرانسوی، اِ)(1) اصل حکومت وحشت و فشار. || اصول حکومتی که در فرانسه از 1793 تا 1794 م. مستقر بود. || در زبان فارسی این کلمه باصلی اطلاق می شود که در آن از قتلهای سیاسی و ترور دفاع گردد. و رجوع به ترور و تروریست شود.
(1) - Terrorisme.

تروز.

[تُ] (ع مص) سخت شدن. (تاج المصادر بیهقی). سخت شدن گوشت. (منتهی الارب). سخت گردیدن و هنگفت شدن چیزی. (ناظم الاطباء). خشک شدن و سخت و محکم شدن چیزی. (از المنجد). غلیظ و سخت شدن چیزی. (از اقرب الموارد). یقال: ترزاللحم تروزاً؛ صلب. (اقرب الموارد). || بسته شدن آب. (از المنجد). || افتادن مویهای دم شتر بر اثر بیماری. (از اقرب الموارد).

تروژیلو.

[تْرو ژیلْ لُ] (اِخ)(1) شهری است در پِرو که 62200 تن سکنه و معادن مس و کارخانه های دباغی دارد.
(1) - Trujillo.

ترؤس.

[تَ رَءْ ءُ] (ع مص) رئیس شدن. (زوزنی) (اقرب الموارد) (المنجد). مهتر گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تروس.

[تُ] (ع اِ) جِ تُرْس بمعنی سپر. (منتهی الارب) (آنندراج). و رجوع به تُرْس شود.

تروس.

[تُ] (اِخ)(1) رشته کوهی است در ترکیه که بدریای روم مشرف است. این رشته کوهها که قسمت جنوبی ساتراپی کاپادس را تشکیل می داده (آسیای صغیر)، ایالت سوریه از شمال باین کوهها محدود بوده است.
(1) - Taurus.

تروسک.

[تُ] (اِخ) دهی است از دهستان بالا ولایت بخش حومهء شهرستان تربت حیدریه که در 22 هزارگزی شمال شوسهء مشهد به تربت حیدریه واقع است دامنه ای معتدل و 64 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آنجا غله و میوه و بنشن و شغل اهالی زراعت و گله داری و کرباس بافی است. راه ماشین رو دارد. (ازفرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

تروسو.

[تْ سُ] (اِخ)(1) آرماند. طبیب فرانسوی که بسال 1801 م. در درتور بدنیا آمد و در سال 1867 م. درگذشت وی کتاب در تراپوتیک(2) تدوین کرد که مدتهای درازی از کتابهای کلاسی دانشکده های پزشکی بود.
(1) - Trouseau (Armand).
(2) - Traite de Therapeutique.

تروش.

[تُ] (ص) حامض. (ملخص اللغات). تُرش و تُرُش لهجه ای است که در جنوب خراسان بهمین صورت متداول است. رجوع به ترش شود.

تروع.

[تَ رَوْ وُ] (ع مص) ترسیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تفزع. (اقرب الموارد) (المنجد).

تروغ.

[تَ رَوْ وُ] (ع مص) غلطیدن ستور در خاک. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تمرغ. (اقرب الموارد) (المنجد).

تروغ.

[تَ] (اِخ) رجوع به تروق شود.

تروغبد.

[تُ بَ] (اِخ) قریه ای به چهار فرسنگی طوس. جمعی از زهاد و محدثان از این مکان برخاسته اند. (از سمعانی) (از معجم البلدان). هم اکنون قریهء مزبور را طرقبه یا ترغبه نامند و رجوع به طرقبه در فرهنگ جغرافیایی ایران و همین لغت نامه و تروغبدی شود.

تروغبدی.

[تُ بَ] (ص نسبی) منسوب به تروغبد. رجوع به ترغبد شود.

تروغبدی.

[تُ بَ] (اِخ) محمد بن محمد بن حسین، مکنی به ابوعبدالله. یکی از شیوخ تصوف و معاصر المتقی المستکفی و المطیع و امیر نوح سامانی بود. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تروغبدی.

[تُ بَ] (اِخ) نعمان بن محمد بن احمدبن الحسین بن النعمان طوسی مکنی به ابوالحسن که از محمد بن اسحاق خزیمه استماع کرد و از وی الحاکم ابوعبدالله روایت کرد. وی از مکثرین (فزون حدیثان) است و پیش از سال 350 ه . ق. درگذشت. (از معجم البلدان).

تروغلودیت.

[تْ رُ لُ] (اِ) تلفظ ترکی تروگلودیت است. و رجوع به همین کلمه شود.

تر و فرز.

[تَ رُ فِ] (ترکیب عطفی، اِ و ص مرکب) به چابکی. به چالاکی. به تندی. بی فاصله. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تروفونیوس.

[تْ رُ فُ یُ] (اِخ)(1) معمار یونانی و سازندهء معبد «دلف»(2). و رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Trophonios.
(2) - Delphes.

تروفیم.

[تْ رُ] (اِخ)(1) تروفیموس. و رجوع به مادهء بعد و قاموس اعلام ترکی شود.
(1) - St. Trophime.

تروفیموس.

[تْ رُ] (اِخ) مردی است از اهالی افسس کتاب اعمال رسولان 20:4 و 21:29 که گمان می برند به دست پولس ایمان آورده رفیق و مساعد پولس شد رسالهء دوم تیموتاوس 4:20. (قاموس کتاب مقدس) و رجوع به تروفیم شود.

تروق.

[تَ] (اِخ) پشته ای است. (منتهی الارب) (معجم البلدان). در کتب جغرافی عرب نام تروق یافت نشد. احتمال قوی می رود، دشت تروق همان موضع است که اکنون قریهء طُرُق واقع است و آن قریه ای است معتبر، صاحب پانصد خانوار بر دو فرسنگی مشهد رضا علیه السلام و یکی از منازل راه تهران به مشهد است این نام را بصورت تروغ هم نوشته اند. عباس اقبال دربارهء اسم مذکور چنین توضیح داده اند. همان منزلی که امروزه مردم به املای طرق میگویند و می نویسند واقع در هفت کیلومتری جنوب شهر مشهد بر کنار جادهء مشهد به نیشابور و راه عمومی مشهد بتهران، جزء بلوک تبادگان و از قرای حومهء مشهد. (تعلیقات چهار مقالهء نظامی چ معین ص194): ...پادشاه اسلام سنجربن ملکشاه... بحد طوس به دشت تروق بهار داد. و دو ماه آنجا مقام کرد. (چهار مقالهء نظامی عروضی ص65). و رجوع به طرق شود.

تروک.

[تُ] (اِ) در مثل عامیانهء ذیل جمع ترک آمده است و جمع ترک اتراک است: اترک التروک و لوکان ابوک. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تروگ پومپه.

[] (اِخ) مورخی از اهالی گل، فرانسهء کنونی و معاصر اوگوست امپراطور روم بود (31 ق. م. - 14 م.) ولی کتابهای خود را بزبان لاتین نوشت. او خواست تاریخ عمومی بنویسد و از زمان نینوس پادشاه داستانی آسور شروع کرده سپس به تاریخ ماد و پارس پرداخت ولی معلوم است که مهمترین کتابهای او راجع به دولت مقدونیه بوده، زیرا تاریخ عمومی خود را «فیلیپیک» نامیده. از 44 کتاب او فقط مقدمه ای باقی مانده و سایر کتابها گم شده و از فهرستی که در مقدمهء ذکر کرده، مندرجات کتابهای او معلوم است. و بعلاوه «ژوستن» مورخ رومی اقتباساتی از او کرده که تا زمان ما باقی است. (از تاریخ ایران باستان ج 1 ص79). و رجوع بهمین کتاب ج 1 ص 470 و ج3 ص2053، 2071، 2174، 2175، 2192، 2209، 2247، 2257، 2276 شود.

تروگلو.

[ ] (اِخ) محلی است در کنار دریای احمر. (از تاریخ ایران باستان ج 3 ص 2074).

تروگلودیت.

[تْ رُ لُ] (اِ)(1) نامی است که به انسانهای غارنشین پیش از تاریخ و دوران تاریخی اطلاق میکنند.
(1) - Troglodytes.

ترول.

[تِ] (اِخ) تروئل. رجوع به همین کلمه و الحلل السندسیه ج 2 ص69 و 100 شود.

ترولپ.

[تْ رُ ل لُ] (اِخ) ترلپ. رجوع بهمین کلمه و قاموس اعلام ترکی شود.

ترؤم.

[تَ رَءْ ءُ] (ع مص) بخشودن و مهربان شدن بر کسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ترحم بر کسی. (اقرب الموارد) (المنجد). || ناله کردن و آرزومند شدن ناقه به بچه. (از اقرب الموارد). || مشتاق شدن به چیزی. (از المنجد).

تروم.

[تَ رَوْ وُ مُ] (ع مص) سخریه کردن به کسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

ترومپت.

[تْ رُ پِ] (اِ) ترنپت. رجوع به همین کلمه شود.

ترومتی.

[تَ رُ مَ] (اِ مص) ترمنشت. مقابل آرمتی. بادسری و خیره سری و ناسازگاری و برتنی و سرکشی. رجوع به ترمنشت و فرهنگ ایران باستان ص83 شود.

ترومسو.

[رُ سُ] (اِخ) ترمسو. رجوع به همین کلمه و قاموس الاعلام ترکی شود.

ترومیده.

[تَ / تِ دَ / دِ](1) (ن مف)تروهیده. (فرهنگ رشیدی). آمیخته. || اندوخته. (فرهنگ جهانگیری) (برهان) (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || ورزیده. (ناظم الاطباء).
(1) - مرحوم دهخدا ترومیده و تروهیده را مصحف پژوهیده میدانسته است. رجوع به تروهیدن و تروهیده شود.

ترون.

[تُ] (اِخ)(1) شهری است در لهستان که 104800 تن سکنه دارد. این شهر مرکز مهم تغییرات اساسی لهستان قرار داشت.
(1) - Torun.

ترون.

[تِ رُ] (اِخ)(1) حکمران هی مر که در مقابل حملهء آمیلکار سردار مشهور قرطاجنه (کارتاژ) از گِلُن جبار سیسیل کمک خواست و پس از آتش زدن کشتی های آمیلکار و شکست لشکر او در حدود 150 هزار تن از افرد سپاه کارتاژ کشته شد. رجوع به ایران باستان ص 878 و 879 شود.
(1) - Theron.

تروند.

[تَ وَ] (اِ) ترونده. (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج). میوهء نورس و نوباوه را گویند. (برهان) (ناظم الاطباء). میوه ای را گویند که نخست رسیده باشد و آنرا نوباوه نیز گویند. (فرهنگ جهانگیری). نوباوه. (فرهنگ رشیدی). میوهء رسیده که آنرا نوبر و نوباوه نیز گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). || بمعنی ترفنده است. (فرهنگ جهانگیری). مرادف ترفند و ترفنده نیز گفته اند. (فرهنگ رشیدی). ترب. (شرفنامهء منیری). بمعنی مکر و حیله و تزویر و دروغ و فریب باشد. (برهان). مکر و حیله و تزویر. || فسانه. || محال. || بیهوده و وعدهء دروغ و شکستن عهد. (ناظم الاطباء). و رجوع به ترونده شود.

ترونده.

[تَ وَ دَ / دِ] (اِ) تروند. (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج). میوهء نورس و نوباوه. (ناظم الاطباء) :
تروندهء پالیز جان هر گاو و خر را کی رسد
زان میوه های نادره زیرک دل و گربز خورد.
مولوی (کلیات شمس چ فروزانفر ج 2 ص 4).
میوهء شیرین بکام دوستان زان تازه شاخ
از پی تلخی عیش دشمنان آمد پدید
زان چنان آزاده شاخی این چنین ترونده ای
هم ز بخت خسرو خسرونشان آمد پدید.
ابن یمین (از فرهنگ جهانگیری).
|| مکر و حیله و دروغ و فریب. (ناظم الاطباء). || تجدد و نورسیدگی. (ناظم الاطباء). و رجوع به تروند شود.

تروو.

[تْ رِ] (اِخ)(1) مرکز شاهزاده نشین قدیمی دمب(2) و اکنون مرکز بلوکی در ولایت بورگ است که در ایالت ان(3) فرانسه واقع است و 3900 تن سکنه دارد.
(1) - Trevoux.
(2) - Dombes.
(3) - Ain.

ترووا.

[] (اِخ)(1) تروا. رجوع به همین کلمه و ایران باستان ج 1 ص342، 660، 661، 723، 765 و ج 2 ص 1092، 1213، 1246، 1351، 1755، 1948 و ج 3 ص2063 و 2096 شود.
(1) - Troie.

ترووه.

[تَ / تُ وَ / وِ] (اِ)(1) جفت را گویند و به عربی زوج خوانند. (برهان) (از آنندراج). زوج و جفت و دوگانه و دوتایی. (ناظم الاطباء). || فرد و یکتا. (ناظم الاطباء). رجوع به تروه در همین لغت نامه شود.
(1) - در ناظم الاطباء بگونه های: [ تَ وُ وِ ] و [ تِ وُ وِ ] و [ تُ وِ ] آمده است.

تروویل - سور - مر.

[تْ مِ] (اِخ)(1)مرکز بخشی است در ولایت لیزیو واقع در ایالت کالاوادوس فرانسه که 6800 تن سکنه دارد. بندر کوچکی که مرکز فروش موز می باشد.
(1) - Trouville - sur - mer.

تروه.

[تَ وُ / تُ وَ] (اِ) بمعنی ترووه است که جفت باشد. (برهان) (آنندراج). و رجوع به ترووه شود.

تروه.

[تَ رِ وِ] (اِ) معبر تنگ و راه دشوارگذار. (ناظم الاطباء).

تروهیدن.

[تَ دَ] (مص)... من گمان میکنم تروهیدن و ترومیدن مجعول است. اصل پژوهیدن بوده در هر دو بیت عنصری(1) و بدر جاجرمی... (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
هر که را باز تروهی(2) تو دشمن گیری
که بگیتی همه خائن تن و با نقصان است.
بدر جاجرمی (از شعوری).
رجوع به تروهیده شود.
(1) - رجوع به تروهیده شود.
(2) - به عقیدهء مرحوم دهخدا: باز پژوهشی.

تروهیده.

[تَ / تِ دَ / دِ] (ن مف) بمعنی اندوخته و آمیخته باشد. (برهان) (ناظم الاطباء). بر وزن ترومیده که سابقاً مرقوم شد و بهمان معنی آمده بدرجاجرمی گفته...(1)(انجمن آرا) (آنندراج). محشی فرهنگ اسدی نخجوانی که تحفه هم از او نقل میکند می نویسد: تروهیده (و) ترومیده آموخته و اندوخته بود. عنصری گوید :
مرگ فرهنگ از تروهیده است.
تیز مغزی از او نکوهیده است.(2)
و شعوری می نویسد: ترومیده، آمیخته و اندوخته(3) و سپس در کلمه تروهیده می گوید این تروهیده مذکور است یعنی آمیخته. بدر جاجرمی گوید(4)... (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). و رجوع به تروهیدن و ترومیده و پژوهیدن شود.
(1) - در شاهد تروهیدن آمده است. صاحب انجمن آرا پس از نقل آن بیت آرد: در این بیت مرا تأمل است چه «پژوهی» بمعنی تفحص نیز توان خواند.
(2) - مرحوم دهخدا این بیت را بدینسان تصحیح کرده اند:
هر که فرهنگ او پژوهیده است
تیز مغزی از او نکوهیده است.
ولی در لغت فرس اسدی چ اقبال ص456 این بیت عنصری شاهد فروهیده بمعنی پسندیده بدینصورت آمده است:
هر که فرهنگ از او فروهیده است
تیز مغزی از او نکوهیده است.
(3) - البته آموخته به تصحیف آمیخته شده است. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
(4) - در شاهد تروهیدن نقل شده است.

تروی.

[تَ رَوْ وی] (ع مص) سیراب شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). سیراب شدن و تازه گردیدن درخت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). سیراب شدن درخت. (از المنجد). سیراب شدن و تازه گردیدن مرد یا درخت. (از اقرب الموارد). || اندیشیدن در کار. || معتدل و سطبر و درشت گردیدن بندی مرد یقال: تروت مفاصله اذا اعتدلت و غلظت. || بازگفتن سخن را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). رجوع به ترویة شود.

تروی.

[تْ رُ] (اِخ)(1) پایتخت قدیمی شامپانی(2) و مرکز کنونی ایالت اوب(3) است که بر کنار سن و 158 هزارگزی جنوب شرقی پاریس واقع است و 68900 تن سکنه دارد کلیسای بزرگ سن پیر و سن پل که در قرنهای 13 - 17 میلادی ساخته شده است در این شهر واقع است و نیز کلیساهای سن مادلین و سن ژان و سن اوربن که متعلق بقرن 13 میلادی است در این شهر قرار دارد. این شهر یکی از مراکز صنعتی و فلاحتی است در سال 1420 م. در این شهر قراردادی امضا گردید که نیابت سلطنت هانری پنجم پادشاه انگلستان در فرانسه شناخته شد و در سال 1429 م. ژاندارک قهرمان ملی فرانسه این شهر را از اشغال خارجیان رها ساخت. رجوع به مادهء بعد شود.
(1) - Troyes.
(2) - Champagne.
(3) - Aube.

تروی.

[تْ رُ] (اِخ) ولایتی است در شامپانی (ایالت کنونی اوب) که شهر تروی سابق الذکر در آن واقع است. این ولایت دارای 16 بخش و 254 بلوک است و 175400 تن سکنه دارد. و رجوع به مادهء قبل شود.

ترویا.

[تْ رُ] (اِخ)(1) تروا. رجوع به همین کلمه و فرهنگ ایران باستان ص240 ویسنا ص92، 93، 94 و 106 شود.
(1) - Troia. Troya = Troie.

تروی ء .

[تَرْ ءْ] (ع مص) اندیشیدن در کار و نگریستن پایان آن و در جواب تعجیل نکردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). نگریستن در کار و اندیشیدن در ظروف و پایان آن. (از المنجد). رجوع به تروئة شود.

ترویب.

[تَرْ] (ع مص) ماست گردانیدن (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). جغرات ساختن شیر را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || عاجز و مانده گردانیدن. || مست کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

ترویت.

[تِ رَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان اسفندقه در خبش ساردوئیهء شهرستان جیرفت که در 115 هزارگزی جنوب ساردوئیه و ده هزارگزی شمال راه فرعی جیرفت به بافت واقع است و سه تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

ترویج.

[تَرْ] (ع مص) رایج کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). روان کردن. (تاج المصادر بیهقی). روایی دادن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (غیاث اللغات). رواج دادن کالا. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || آرایش دادن کلام و مبهم ساختن آن چنانکه حقیقت آن درک نشود. (از المنجد). || تعجیل کردن چیزی را. (از المنجد) (از اقرب الموارد). || دوام یافتن غبار بر سر شتر. (از اقرب الموارد).

ترویح.

[تَرْ] (ع مص) راحت دادن. (زوزنی) (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). راحت دادن و منه: ترویحة شهر رمضان سمیت بها لاستراحة بعد کل اربع رکعات. (منتهی الارب). || بجماعت نماز تراویح را خواندن. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || خوشبوی کردن. (تاج المصادر بیهقی). خوشبوی گردانیدن. (زوزنی) (آنندراج) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). خوشبو دار کردن. (غیاث اللغات). خوشبوی کردن روغن. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || با مأوی کردن چهار پای را شبانگاه. (تاج المصادر بیهقی). به خوابگاه بازآوردن ستور را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || خوش ساختن دل کسی را. (از اقرب الموارد) (از المنجد). و از این معنی است قول فارض: «روح القلب بذکر المنحنی». (اقرب الموارد). || شبانگاه رفتن نزد کسان. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || با بادزن خود را باد زدن. (المنجد).

ترویحة.

[تَرْ حَ] (ع اِ) ج، تراویح. رجوع به همین کلمه شود : به جملهء مملکت نامه ها رفت در معنی ترویحهء مساجد و عرض مجالس. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 273). و رجوع به الجماهر بیرونی ص 4، 8، 10، 12، 14، 17، 22، 24، 26، 27، 28، 30 و رجوع به تراوی و ترویح در همین لغت نامه شود.

تروید.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان چنانه است در بخش شوش شهرستان دزفول و در 14 هزارگزی جنوب باختری شوش و 16 هزارگزی باختر راه شوسهء دزفول به اهواز قرار دارد. دشتی است گرم و 350 تن سکنه دارد. آب آن از چاه و محصول آنجا غله و برنج و کنجد است و شغل اهالی زراعت است و راه آن در تابستان قابل اتومبیل رانی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

ترویز.

[تَرْ] (ع مص) قصد کردن چیزی را بعد چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تأمل کردن کلام یا رأی را اندک اندک تا نیکو کند تقدیر او را. (از المنجد). رَوَّزَ رأیه و کلامه؛ هم بشی ء منه بعد شی ء. (اقرب الموارد).

ترویز.

[رِ] (اِخ)(1) شهری است در ایتالیا و بر کنار رود سیل واقع است. 63000 تن سکنه و کارخانه های فلزات و چینی سازی دارد.
(1) - Trevise.

ترویض.

[تَرْ] (ع مص) نیک رام کردن ستور. (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد) (از المنجد). ریاضت دادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || مرغزار کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). مرغزار ساختن زمین را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). مانند روضه ساختن باران، زمین را. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || روضه ساختن زمین بی آب و گیاه را. (از اقرب الموارد). || لازم گرفتن مرغزار را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

ترویع.

[تَرْ] (ع مص) ترسانیدن. (تاج المصادر بیهقی). ترسانیدن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || نیک سیراب کردن نان را به روغن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). نیک آمیخته کردن نان را به روغن. (ناظم الاطباء). رجوع به ترویغ شود.

ترویغ.

[تَرْ] (ع مص) چرب کردن لقمه. (تاج المصادر بیهقی). نیک تر کردن ترید را به روغن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (از المنجد). رجوع به ترویع شود.

ترویق.

[تَرْ] (ع مص) صافی کردن شراب. (تاج المصادر بیهقی). صافی گردانیدن شراب. (دهار). پالودن و روشن و صاف کردن شراب و جز آن. || فروختن چیزی و خریدن بهتر از آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || بالا کردن در قیمت چیزی و نخواستن آن را. || فروهشتن شب تاریکی را. || کمیز کردن مست در جامهء خود. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

ترویل.

[تَرْ] (ع مص) نیک بمالیدن نان به روغن. (تاج المصادر بیهقی). پیه گداخته نانخورش ساختن یا چرب کردن نان را به روغن و یا سخت و بسیار تر کردن آن را به روغن و یا سخت و بسیار تر کردن آن را به روغن یا به مسکه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). سخت مالیدن نان را به روغن. (از المنجد). || برآوردن اسب نره را تا کمیز اندازد یا ایستاده کردن آن را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). فروگذاشتن اسب اندام را از بهر بول. (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد). || فروگذاشتن اسب آب دهن در توبره. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || انزال کردن مرد پیش از رسیدن به زن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

ترویم.

[تَرْ] (ع مص) درنگ کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || جویان گردانیدن. (تاج المصادر بیهقی). طالب و جویندهء چیزی گردانیدن کسی را. || ارادهء چیزی نمودن بعد از چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

ترویة.

[تَرْ یَ] (ع مص) سیراب کردن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار) (آنندراج). سیراب گردانیدن. (زوزنی) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از المنجد). || کسی را بر روایت شعر داشتن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). بر روایت شعر داشتن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از المنجد). || در کاری اندیشه کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (آنندراج). اندیشه کردن در کار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از المنجد). اندیشیدن در کار و نگریستن پایان آن را و تعجیل نکردن در جواب. (منتهی الارب). و رجوع به تروی شود.

ترویة.

[تَرْ یَ] (ع اِ) یوم الترویة، روز هشتم از ماه ذیحجه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). لانهم کانوا یرتوون فیه من الماء لما بعد او لان ابراهیم (ع) کان یتروی و یتفکر فی رؤیاه فیه و فی التاسع عرف و فی العاشر استعمل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) :
وان نارها بین ده رده بر نارون گرد آمده
چون حاجیان گرد آمده در روزگار ترویه.
منوچهری.
بوجعفر منصور فرمان یافت روز سه شنبه پیش از ترویه به روزی. (تاریخ سیستان).

تره.

[تَ رْ رَ / تَ رَ / رِ] (اِ) از «تر» + «ه» (پسوند پدید آورنده اسم از صفت) پهلوی ترک(1) معرب آن ترج و طرج در شاهترج. (حاشیهء برهان چ معین). هر سبزی که با طعام خورند عموماً و گندنا را گویند خصوصاً. (برهان). سبزی باشد که آن را با خوردنیها بخورند. (فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج). هر سبزی بستانی عموماً و چغندر و اسفناج و جرجیر و کرفس و گندنا خصوصاً. (ناظم الاطباء). تره در تهران نوعی از سبزیهای خوردنی است... معروف است و در مصر بسیار مشهور بود. (سفر اعداد 11:5) لکن لفظی که در عبرانی به تره ترجمه شده است بیست و دوبار در عهد قدیم ذکر شده است و در سایر جاها به سبزی ترجمه شده است لهذا بعضی برآنند که در اینجا هم قصد از سبزی هایی است که خورده میشود که تره نیز به همان معنی است. (از قاموس کتاب مقدس). گیاهی است از تیرهء سوسنیها جزو دستهء گل سوسن که گیاهی است دو ساله و در اروپا و آسیا و افریقا می روید ارتفاعش در بعضی گونه ها ممکن است تا 60 سانتی متر برسد. ساقهء گلدارش منفرد است. گل آذینش چتری است و گلها به شکل کره ای در انتهای ساقه قرار دارند. برگهای این گیاه جزو سبزیهای خوردنی مصرف می شود، گندنا، بقل. (فرهنگ فارسی معین) :
بیاورد خوانی بر شهریار
برو خایه و ترهء جویبار.فردوسی.
بیاورد زن خوان و بنهاد راست
برو تره و سرکه و نان و ماست.فردوسی.
بفرمود تا آب نار آورند
همان ترهء جویبار آورند.فردوسی.
ای حجت، پند نشنود جاهل
چون سبز کنی به پیش او تره؟ناصرخسرو.
چه کنی دنیا بی دین و خرد زیراک
خوش نباشد بی نان تره و آویشن.
ناصرخسرو.
تره و سرکه هست و نانت نیست
قامتت کوته است و جاه طویل.ناصرخسرو.
و بخار پالیزهای تره چون کرنب و کیکر و سیر و باقلی و مانند آن. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و طعامهای سنگین و گوشت جانوران بزرگ و ... جمله تره ها زیان دارد. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
ابلهی کن برو که تره فروش
تره نفروشدت به عقل و تمیز.مسعودسعد.
بی تو همه ظریفان بی آب و تره اند
تو همچو ترب غاتفری زینت تره.سوزنی.
بجای میوه همی میخورم زقوم و حمیم
بجای تره و گل مار باشد و خارم.سوزنی.
به نان نارسیده مرا تره پس او
عزیزی دگر نیز مهمان فرستد.انوری.
خوش نمکی شد لبش، ترهء تر عارضش
بر نمک و تره بین، دلها مهمان او.خاقانی.
همچون فلک که بر سر خان قبول و رد
آن را همی که تره دهی نان نمیدهی.
خاقانی.
نه هر زن زن بود هر زاده فرزند
بود تره به تخم خویش مانند.نظامی.
گرچه در خدمت صدر تو هنرمندانند
وین رهی بار دل و زحمت خاطر باشد
لیک رسم است که بر خوان ملوک ایام
تره اول بود و حلوا آخر باشد.
کمال اسماعیل (از فرهنگ جهانگیری).
مرغ بریان به چشم مردم سیر
کمتر از برگ تره برخوان است.
سعدی (گلستان).
سرکه از دسترنج خویش و تره
بهتر از نان دهخدا و بره.(گلستان).
ولیک با همه جرمم امید مغفرت است
که تره نیز بود در مواید سلطان.سعدی.
شاعری نیست پیشه ای که از آن
رسدت نان به تره، تره به دوغ.ابن یمین.
بهای ترهء یکروزه خوان همت اوست
هرآن ذخیره که در بحر و کان بود مخزن.
ابن یمین (از فرهنگ جهانگیری).
عدوی بی کرمش گر کس و گر کس نیست
بهیچ تره نشاید نهاد برخوانش.
سلمان ساوجی (کلیات چ رشید یاسمی ص145).
به هر جریب از بقول و... پیاز و سیر و تره و دیگر خضریات. (تاریخ قم ص112). تره ها و خیارزارها و جالیزها... و سایر خضریات. (تاریخ قم ص121).
کزر و شلغم و چندر، کلم و ترب و کدو
تره ها رسته ترو سبز، بسان زنگار.
بسحاق اطعمه.
باشند خورندگانش فارغ
از زحمت تره و نمکدان.فخرالدین منوچهر.
- ترهء زرین؛ زرین تره :
کسری و ترنج زر پرویز و تره زرین
بر باد شده یکسر با خاک شده یکسان
پرویز کنون گم شد زان گمشده کمتر گو
زرین تره کو بر خوان رو کم ترکوا برخوان.
خاقانی.
- امثال: تره در کوه بریان است، در جائی که چیزی خوردنی یافت نشود هر طعام سهل حکم بریان دارد چون تره که صورت بره پیدا می کند. (آنندراج).
تره به تخمش می رود، حسنی به باباش.
(1) - Tarak.

تره.

[تُرْ رَ] (ع ص، اِ) ج، تراریه. (اقرب الموارد) (المنجد) (ناظم الاطباء). باطل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (اقرب الموارد) (المنجد). ناس تره؛ مردم باطل. (ناظم الاطباء). و رجوع به تُرَّهة و تُرّهات شود :
چون زین زمانه کوفت یالت را
کمتر کنی این دویدن تره.ناصرخسرو.

تره.

[تَ] (اِ) دندانهای کلید را گویند. (برهان) (ناظم الاطباء). || گیاه تیزی را نیز گفته اند که بر سرهای دانه های جو و گندم در خوشه میباشد. و باین دو معنی با زای فارسی هم آمده است. (برهان). موهای تیزی که در خوشه بر سر دانه های جو و گندم است. (ناظم الاطباء). و رجوع به تژه شود.

ترة.

[تُرْ رَ] (ص، اِ) زن حسین خویلة. (منتهی الارب). زن صاحب جمال رعنا. (ناظم الاطباء). الترة، الجاریة الحسناءالرعنا. (تاج العروس).

ترة.

[تِ رَ] (ع مص) کینه ور کردن کسی را. (شرح قاموس). نستیدن کینه را (؟). (منتهی الارب). کینه یا ستم رسانیدن به کسی. (از اقرب الموارد). || ترسانیدن. || مکروه و بدی رسانیدن. || کم کردن مال و حق کسی را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

تره.

[تَ رَ هْ] (ع مص) در ترهات افتادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از المنجد) (ذیل اقرب الموارد).

ترهات.

[تُرْ رَ] (ع اِ) جِ تُرَّهَة.(1) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). سخن های باطل لهوآمیز. جِ ترهت که بمعنی باطل است. (غیاث اللغات) (از آنندراج). سخنان بیهوده و خرافات. (شرفنامهء منیری). جِ ترهة. اباطیل و دواهی. (المنجد). فارسی معرب است آنگاه به باطل استعاره شد پس گویند الترهات البسابس و الترهات الصحاصح و از اسمای باطل است :
تطاول لیلی و اعترتنی وساوسی
لاتٍ اتی بالترهات البسابس.
(از اقرب الموارد).
و ربما جاء مضافاً یقال: اخذ فی ترهات البسابس. (اقرب الموارد). بمعنی بیهوده و هرزه و خرافات و مهملات باشد. گویند عربی است. (برهان). ترهه بر وزن قبره بمعنی ناچیز و باطل است... و جمع آن ترهات بالف و تا و تراریه بر وزن قنادیل می آید و سنایی آنرا تراهات آورده و شمس قیس بر او اعتراض کرده است :
خاص در بند لذت و شهوات
عام در بند هزل و تراهات(2)
(حاشیهء برهان چ معین).
زین چنین ترهات دست بدار
کار کن بگذر از ره گفتار.سنایی.
زاهد گفت اگر مرا آرزوی مرید بسیار... نبودی... به ترهات دزد فریفته نگشتمی. (کلیله و دمنه).
مشنو ترهات او که بیمار
پر گوید و هرزه روز بحران.خاقانی.
چندین هذیانات و ترهات که مردود عقل و نامقبول خرد است ایراد کردم. (سندبادنامه ص 71).
ترا خدای گزید از جهان و شاهی داد
حدیث خصم فسانه ست و ترهات محال.
ظهیری (از شرفنامهء منیری).
این همه ترهات میدانم
من برای تو تو برای منی.عطار.
عقل شیدا شد چه خوانی ترهات
راه پیدا شد چه پایی بی ثبات.مولوی.
نخوت و دعوی و کبر و ترهات
دور کن از دل که تا یابی نجات.مولوی.
بر سرت چندان زعیم ای بد صفات
تا بگویی ترک شید و ترهات.مولوی.
اما آنچه گفته است که «پیش از قیامت یزید و... را زنده کنند و بکشند» اصلی ندارد و از جملهء خرافات و ترهات باشد. (کتاب النقض ص 306). || راه خرد که از راه بزرگ منشعب شود واحد آن ترهة است. (از اقرب الموارد). راه های کوچک. (از المنجد). و رجوع به ترهة شود.
(1) - راه های کوچک و فرعی که از راه اصلی و بزرگ منشعب شود.
(2) - سنایی در این بیت نظر باصل کلمه داشته است و رجوع به حاشیهء ج1 الف ص4 شود. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

ترهاقه.

[] (اِخ) سومین و آخرین پادشاه سلسلهء بیست و پنج مصر که معروف به سلسلهء حبشی هستند. هم خودش و هم اسم خانواده اش حبشی است. وقتی که سناخریب پادشاه آشور برای تصرف فلسطین در قلب آن مملکت بطرف مصر در 701 ق . م. حرکت میکرد شنید ترهاقه پادشاه حبشی برای مقابلهء او می آید (دوم پادشاهان 19:19) سناخریب در شرح کارهای خود بدون ذکر نام پادشاهان چنین می گوید که: «پادشاهان مصر و اسبان جنگی پادشاه حبشه در جنگ التکه حاضر شدند». (قاموس کتاب مقدس).

ترهب.

[تَ رَهْ هُ] (ع مص) راهب شدن. (تاج المصادر بیهقی) (غیاث اللغات) (آنندراج). راهب گردیدن. (از اقرب الموارد) (از المنجد) :
وان دگر بهر ترهب در کنشت
وان یکی بهر حریصی سوی کشت.مولوی.
|| پرستش. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تعبد کردن. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || وعدهء بد کردن کسی را و ترسانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). توعد. (اقرب الموارد) (از المنجد).

تره بار.

[تَرَ / رِ] (اِ مرکب) مقابل خشکبار میوه های تازه و احرارالبقول مانند: خربزه، هندوانه، خیار، گرمک، طالبی، گیلاس، زردآلو، کاهو و سبزیهای خوردنی و جز اینها. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تره بارفروش.

[تَ رَ / رِ فُ] (نف مرکب)فروشندهء تره بار که بقول فروشد.

تره بارفروشی.

[تَ رَ / رِ فُ] (حامص مرکب) عمل تره بارفروش. دادوستد تره بار. || (اِ مرکب) محل داد و ستد تره بار. جایی که در آن تره بار داد و ستد کنند.

تره باغی.

[تَ رِ] (اِ مرکب) گندنا. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به تره شود.

ترهبل.

[تَ رَ بُ] (ع مص) به روش رهبلة رفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). به روش رهبلة رفتن. و رهبلة نوعی از رفتار است. (آنندراج) (از اقرب الموارد). به روش رهبله رفتن و آن نوعی رفتار است مانند هرولة. (از المنجد).

ترهبن.

[تَ رَ بُ] (ع مص جعلی) رهبانیت گرفتن: الا ان یذکر عن عباد بنی اسرائیل ماحملوا علی انفسهم من التشدید او عن عیسی علیه السلام و اصحابه مایقتضیه الترهبن. (صفة الصفوهء ابن جوزی). رجوع به ترهب و رهبانیة شود.

تره پور.

[رِ پُ] (اِخ)(1) بلوکی است در ولایت دیپ(2) که در ایالت سن ماریتیم(3)فرانسه و بر کنار دریای مانش واقع شده است و 5400 تن سکنه دارد. و توقفگاه حمام دریایی است.
(1) - Treport.
(2) - Dieppe.
(3) - Seine - Maritime.

تره تن.

[ ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان قزوین که 37 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

تره تندک.

[تَ رَ / رِ تُ دَ] (اِ مرکب)تره تیزک را گویند و آن سبزه یی باشد که به عربی جیرجیر خوانند. (برهان) (آنندراج). تره تیزک. جیرجیر. (ناظم الاطباء). و رجوع به تره تیزک و شاهی شود.

تره توت.

[تَرْ رِ] (اِ مرکب) در بیت ذیل ظاهراً به معنی برگ درخت توت یا میوهء تر آن آمده است :
عاشقی کز عشق یزدان خورد قوت
صد بدن پیشش نیرزد تره توت.مولوی.
و رجوع به تره شود.

تره تیزک.

[تَ رَ / رِ زَ] (اِ مرکب) از تره + تیز + ک (پسوند) ترتیزک یا شاهی(1)گیاهی است از تیرهء چلیپائیان(2). (حاشیهء برهان چ معین). یعنی سبزه ای که تخمش به هند، هالم و جندمور نام دارد. (شرفنامهء منیری). و رجوع به ترتیزک و تره تندک و شاهی و گیاه شناسی گل گلاب ص 208 شود.
(1) - Lepidium.
(2) - Cruciferes.

تره تیزک.

[تَ رِ زَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان گنجگاه در بخش سنجید شهرستان هروآباد که در 12 هزارگزی باختر مرکز بخش گیوی و 3 هزارگزی شوسهء اردبیل به هروآباد واقع است. کوهستانی و معتدل است و 414 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن حبوبات و غلات و شغل مردم زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

تره حویجک.

[تَ رَ / رِ حَ جَ] (اِ مرکب)گیاهی خودرو دشتی است که برگ آن به برگ حویج (زردک) ماند و در آشها کنند و این نام در کرج معمول است. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

ترهء خراسانی.

[تَ رَ / رِ یِ خُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) رستنی باشد ترش مزه و آنرا در خراسان ساق ترشک خوانند، چه ساق آن بسیار ترش میباشد و در عربی حامضه گویند. سرد و خشک است و قابض. (برهان) (از انجمن آرا) (از آنندراج). ساق ترشک و مرزه. (ناظم الاطباء).

تره خرد نکردن.

[تَرَ / رِ خُ نَ کَ دَ](مص مرکب) در تداول مردم، بی اعتنایی کامل. کمترین ارزشی برای کسی قایل نبودن: فلان برای توتره خرد نمیکند، یعنی کمترین اعتنایی به تو نمیکند.

تره دان.

[تَ رِ] (اِخ) دهی است از دهستان نودان در بخش کوهمرهء نودان شهرستان کازرون، که در 7 هزارگزی شمال نودان، در دامنهء شمالی کوه تل مرگ و رودخانهء شاپور قرار دارد. دامنه و معتدل است و 105 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء شاپور و محصول آنجا غلات و برنج است. شغل مردم آنجا زراعت و قالی و گلیم بافی است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

تره دوغ.

[تَرَ / رِ] (اِ مرکب) سبزیی که در دوغ ریزند. (ناظم الاطباء).

ترهره.

[تَ رَ رُهْ] (ع مص) سرخ و سپید شدن تن کسی از نعمت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). سپید شدن تن کسی از نعمت. (از اقرب الموارد). سپید و نرم و لطیف شدن تن کسی از آسایش زندگی. (از المنجد). || پی هم درخشیدن سراب. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تره زار.

[تَرْ رَ / رِ / تَ رَ / رِ] (اِ مرکب)بستانی که همه جور تره درآ ن کارند و سبزی زار. (ناظم الاطباء). آنجا که بقولات کاشته اند. آنجا که صیفی کارند. || آنجا که تره یعنی گندنا کارند :
خواجه در تره زار انسانی
هست از روی ناخوشش کسنی
خانه ای کو بود در او تنها
خانه ای باشد اندر او کس نی.ابوبکر خال.

ترهس.

[تَ رَهْ هُ] (ع مص) جنبیدن و حرکت نمودن و مضطرب شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تحرک و اضطراب. (المنجد). تمخض و تحرک و اضطراب. (اقرب الموارد).

تر هشتن.

[تَ هِ تَ] (مص مرکب)خشمناک شدن و قهر کردن. (ناظم الاطباء).

ترهء شیر.

[تَ رَ / رِ یِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) تره ای است که بغایت تلخ بود. (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی). تره ای باشد شبیه تبرخون (ترخون) لیکن به غایت تلخ است. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

ترهء صحرایی.

[تَ رَ / رِ یِ صَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) ترهء کوهی. گندنای بری. گندنای صحرایی. رجوع به تره و ترهء کوهی و طیطان شود.

تره غیه.

[رِ یِ] (اِخ)(1) مرکز بخشی است در ولایت لانیون(2) واقع در ایالت کوت دونور(3)که چندان از ساحل دریای مانش دور نیست و 3600 تن سکنه و یک کلیسای بزرگ دارد که متعلق به قرنهای 14 - 15 میلادی است. موطن ارنست رنان(4) نویسندهء معروف فرانسه در اینجاست.
]. ghie ]
(1) - Treguier
(2) - Lannion.
(3) - Cotes - du - Nord.
(4) - Ernest Renan.

تره فروش.

[تَرْرَ / رِ فُ / تَ رَ / رِ فُ](نف مرکب) سبزی فروش. (ناظم الاطباء). فروشندهء تره. فروشندهء گندنا. بقال :
ابلهی کن برو که تره فروش
تره نفروشدت به عقل و تمیز.
چیز باید که کار در عالم
چیز دارد که خاک بر سر چیز.مسعودسعد.
و رجوع به تره شود.

ترهء کوهی.

[تَرَ / رِ یِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) طیطان. طیطانه. گندنای بری. گندنای جبلی. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). و رجوع به طیطان و طیطانه و ترهء صحرایی شود.

ترهء گربه.

[تَرَ / رِ یِ گُ ت / بِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) بادرنجبویه را گویند و آن تره ای باشد که گربه را بآن محبت بسیار باشد. (فرهنگ جهانگیری). بادرنجبویه است، و گربه را باین تره محبت بسیار است. (برهان). بادرنجبویه زیرا که گربه آنرا بسیار دوست میدارد. (انجمن آرا) (آنندراج) (از فرهنگ رشیدی). بادرنجبویه. (ناظم الاطباء). سنبل الطیب. و اینکه در جهانگیری به آن معنی بادرنجبویه داده اند غلط است. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تره گز.

[تَ رَ / رِ گَ] (اِ مرکب) در مازندران حشره ای است شبیه به مورچه با شکمی دراز و چوب خوار و گزیدگی آن آماس آرد و تا قریب یکماه بپاید و آزار دهد. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

ترهل.

[تَ رَهْ هُ] (ع مص) نرم گوشت شدن و نرم شدن عضو. (از کنز). و در منتخب بمعنی سست شدن. (غیاث اللغات) (آنندراج). سست و جنبان شدن. (ناظم الاطباء). سست و جنبان گوشت شدن اسب و مرد. (از اقرب الموارد). رَهِل (سست و جنبان گوشت) شدن. (از المنجد). رخاوت و استرخاء گوشت. (بحر الجواهر). و رجوع به ترهیل شود.

ترهلا.

[تَ هَ] (اِ) ترهلان. طُبّاق. طُبّاقَه. قونیزا. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). و رجوع به طباق و طباقه و ترهلان شود.

تره لازه.

[تْ رِ زِ] (اِخ)(1) بلوکی است در ولایت آنژر(2) فرانسه که 9600 تن سکنه دارد. و مهمترین معادن سنگ فرانسه در آن واقع است.
(1) - Trelaze.
(2) - Angers.

ترهلان.

[تَ هَ] (اِ)(1) قونیزه. قونیزا. طُبّاق. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). این نامی است که مردم بربر به گیاهی اطلاق کنند که به یونانی قونیزه(2) گویند. (از لکلرک ج 1 ص 310). ترهلان و ترهلا اسم بربری گیاهی است که به یونانی فوثیرا گویند و آن را به عربی طباق گویند. (از مفردات ابن البیطار ص138). و رجوع به ترهلا و طباق و طباقه شود.
(1) - لکلرک [ تِ هِ ] Conyza, Terhelan ضبط کرده است.
(2) - Kouniza.

تره لن.

[تْ رِ لُ] (اِخ)(1) مرکز بخشی است در ولایت آوسن(2) فرانسه که 3350 تن سکنه و کارخانهء بافندگی دارد.
(1) - Trelon.
(2) - Avesnes.

ترهلة.

[تَ لَ] (اِ) دزی در ذیل قوامیس عرب آرد: گیاهی است که آنرا در مغرب بجای غافت(1) بکار برند پیش از آنکه این گیاه اخیر شناخته شده باشد. ولی مستعینی نام بربری غافت(2) را ترملان یا ترهلان آورده است. (دزی ج 1 ص146). و رجوع به ترهلان شود.
(1) - غافث.
(2) - غافث.

تره لی.

[تْ رِ] (اِخ)(1) شهر و مرکز ناحیه ای است در ایالت کیوی و در قلمرو دولت آزاد ایرلند قرار دارد. صاحب قاموس اعلام ترکی در ذیل ترالیه آرد: قصبه ای است در ناحیهء مونستر از ایرلند که در ساحل رود لبه قرار دارد و از مصب همین رود که در ساحل اقیانوس اطلس واقع است 2 هزار گز فاصله دارد. این قصبه مرکز ایالت کیوی است و 12500 تن سکنه دارد.
]. Treli ]
(1) - Tralee

تره میره.

[تَ رَ / رِ رَ / رِ] (اِ مرکب)سبزه ای است که آنرا به تازی ایهقان خوانند. (فرهنگ جهانگیری) (شرفنامهء منیری). سبزی و تره ای است که آنرا ایهقان خوانند و آن خردل صحرایی است. (برهان). خردل صحرایی. (ناظم الاطباء). تره ای است که بتازی ایهقان گویند و آن تره ای است که دراز میشود و شکوفهء سرخ دارد و برگش پهن است و خورده میشود. (فرهنگ رشیدی) (از انجمن آرا) (از آنندراج). رجوع به ایهقان شود.

ترهنده.

[تَ هَ دَ / دِ] (ص، اِ) چیزی آراسته و با طراوت را گویند. (فرهنگ جهانگیری) (برهان) (از فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج). آراسته و منظم و با طراوت و ظرافت. (ناظم الاطباء) :
شد ز یمن مقدمت آراسته ترهنده باز
چون ز خیل(1) خسرو سیارگان روی فلک.
عمید لوبکی (از فرهنگ جهانگیری).
این بیت را در فرهنگ جهانگیری و رشیدی از خواجه عمید شاهد آورده اند... و این لغت در برهان هست ولی از این شعر چنان بخاطر میرسد که صاحب فرهنگ خبط و خطا کرده اند و ترهنده را مرادف آراسته دانسته اند و شاعر گفته باشد در مدح ممدوح:
شد ز یمن مقدمت آراسته تر، هند باز
چون ز خیل خسرو سیارگان روی فلک.
ممدوح به خسرو سیارگان و هند را بفلک تشبیه کرده باشد و اگر غیر این باشد و آراسته و ترهنده مرادف باشد شعر ناقص گردد. (انجمن آرا) (آنندراج).
(1) - در انجمن آرا و آنندراج دو بار این شعر تکرار شده است نخست: ز سیر خسرو... سپس: ز خیل...

ترهوط.

[تُ] (ع ص، اِ) بسیارخوار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). مرد بزرگ لقمه و بسیارخوار. (از اقرب الموارد).

ترهوک.

[تَ رَ وُ] (ع مص) جنبان رفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) : مر فلان یترهوک؛ ای کانه یموج فی مشیته. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

ترهة.

[تُرْ رَ هَ] (ع اِ) باطل و سخن بی فایده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || راه خرد که از راه بزرگ بیرون رود. || بلا. || باد. || ابر. || زمین هموار. (منتهی الارب) (آنندراج). || زمین بی آب و گیاه. || جانوری است کوچک در ریگستان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ج، ترهات. تراریه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد). و رجوع به ترهات و تراریه در همین لغت نامه شود.

ترهیب.

[تَ] (ع مص) ترسانیدن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (غیاث اللغات) (آنندراج). || بد حال شدن ناقه از رفتن بعد از آن بحال آمدن آن از خوردن علف. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

ترهید.

[تَ] (ع مص) سخت نادانی و حماقت نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از المنجد) (از اقرب الموارد).

ترهیط.

[تَ] (ع مص) بسیار خوردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || لقمه را بزرگ گرفتن. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || روی مرکب باقی ماندن و پیاده نشدن. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || در درون منزل خود ماندن و خارج نشدن. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

ترهیق.

[تَ] (ع مص) تهمت کردن کسی را به بدی. (تاج المصادر بیهقی). متهم داشتن کسی را به بدی و ستمکار گفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). متهم به شر کردن کسی را. (از اقرب الموارد) (از المنجد). و فی الحدیث «انه صلی علی امرأة ترهق؛ ای تتهم بشر. (اقرب الموارد). || بسیار شدن مهمان نزدیک کسی. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (آنندراج).

ترهیل.

[تَ] (ع مص) سست گردانیدن گوشت. (تاج المصادر بیهقی). سست و جنبان گردانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رخوت در انتفاخ. (از المنجد).

ترهیؤ.

[تَ رَ یُءْ] (ع مص) جنبیدن و ناوناوان رفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). اضطراب و تحرک. (اقرب الموارد) (المنجد). || آماده باران گردیدن ابر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || ارادهء کاری کردن. سپس از آن بازماندن و ارادهء کردن داشتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تری.

[تَ / تَرْ ری] (حامص) رطوبت را گویند. (برهان) (انجمن آرا). رطوبت و بلت. (ناظم الاطباء). مقابل خشکی. (آنندراج) :
نخستین که آتش ز جنبش دمید
ز گرمیش پس خشکی آمد پدید
وز آن پس ز آرام سردی نمود
ز سردی همان باز تری فزود.فردوسی.
این را که همی بینی از گرمی و سردی
از تری و خشکی و ضعیفی و توان را.
ناصرخسرو.
می بکار آید هر چیز بجای خویش
تری از آب و شخودن ز شخار آید.
ناصرخسرو.
هر گاه که دماغ گرم شود تریها را به خویشتن کشد... بدین دو وجه تریها فزونی اندر دماغ بسیار گردد... هر تری که بدو رسد سطبر گردد و بفسرد... حرکت فزونی به دماغ رسد و رطوبتها که در وی باشد بجنباند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). مزاج مردم... تا روزگار رسیدگی گرم و تر باشد و از نزدیک سالهای رسیدگی تری کمتر می شود. (ذخیرهء خوارزمشاهی). اندر روزگار کودکی به سبب بسیاری تری آن گرمی چندانکه هست ننماید. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
سخای ابر چون بگشاید از بند
به صد تری فشاند قطره ای چند.نظامی.
ز تری یکی نیمه جنبش پذیر
ز خشکی دگر نیمه آرام گیر.نظامی.
به تری و خشکی رساند قیاس.نظامی.
|| تازگی و طراوت. (ناظم الاطباء). ظرافت. (غیاث اللغات). لطافت :
تن خنگ بید ارچه باشد سپید
به تری و نرمی نباشد چو بید.رودکی.
از دلاویزی و تری چون غزلهای شهید
وز غم انجامی و خوشی چون ترانهء بوطلب.
فرخی.
همو به نرمی باد و همو به تری آب
همو به جستن آتش همو به هنگ تراب
(از لغت نامهء اسدی بی نام شاعر).
چه عجب زانکه تری لب و گل
از لعاب سحاب دیدستند.خاقانی.
ز تری که می رفت رود و رباب
هوس را همی برد چون رود آب. نظامی.
برانگیخت آوازی از خشک رود
که از تری آرد فلک را فرود.نظامی.
بدین تری که دارد طبع مهتاب
نیارد ریختن بر دست من آب.نظامی.
|| بیدماغی و ناخوشی و درشتی و آزردگی. (غیاث اللغات). کنایه از درشتی و سختی و بی دماغی و ناخوشی. (آنندراج) :
ز تحریک ابر طرب پروری
فتاده هوا در طلسم تری
قرابه سخن سرسری می کند
قدح گر بخندد تری می کند.
ملاطغرا (از آنندراج).
تلخی عالم ناساز شراب است مرا
تری بدگهران عالم آب است مرا.
صائب (ایضاً).
سر برنیاورم ز تری روز بازخواست
از بس که دیده ام تری از آسمان خشک.
صائب (ایضاً).
با تری های حسودان چرب و نرمی می کنم
جامهء مومی بود آسیب باران را علاج.
محمد سعید اشرف (ایضاً).
از تری های جهان است مکدر دل ما
همچو آیینه که از نم ز صفا می افتد.
محمد سعید اشرف (ایضاً).
دل بی حوصله را تاب ظرافت نبود
از تری داغ شود آینه کز فولاد است.
میراللهی همدانی (ایضاً).

تری.

[تَ] (اِ) با یاء مجهول دیوار بسیار بلند و سدی که در پیش چیزی بکشند. (برهان) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء). بندروغ. (ناظم الاطباء). و رجوع به ترا شود.

تری.

[تُرْ را] (ع ص، اِ) دست بریده. (منتهی الارب). دست بریده شده. (ناظم الاطباء). التری من الایدی؛ المقطوعة. (المنجد).

تری.

[تَ رْیْ] (ع مص) درنگ نمودن. (منتهی الارب). درنگی نمودن و سستی کردن. (ناظم الاطباء): تری فی الامر؛ تراخی فیه. (المنجد).

تری.

(اِخ)(1) مرکز بخشی است در ولایت تارب(2) واقع در پیرنهء علیای فرانسه و بر کنار رود بائیز که 1130 تن سکنه دارد و رجوع به تارب شود.
(1) - Trie.
(2) - Tarbes.

تریادة.

[تُ دَ] (اِخ) قریه ای به یمن از مخلاف بعدان. (از معجم البلدان).

تریاز.

[تِرْ] (اِ) ریشهء گیاهی. (ناظم الاطباء). و رجوع به لسان العجم شعوری ج 1 ص299 شود.

تریاض.

[تِرْ] (اِ) از نامهای زنان است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تریاع.

[تِرْ] (اِخ) نام موضعی است. (منتهی الارب) آبی است بنی یربوع را. (از معجم البلدان).

تریاق.

[تَ / تِرْ] (معرب، اِ) معرب تریاک و آن دوایی مرکب است معروف، که چند ادویه را کوفته و بیخته در شهد آمیزند و آن دافع اقسام زهرهای نباتی و حیوانی باشد. (غیاث اللغات). مأخوذ از یونانی، معجونی مرکب از داروهای چند که وقتی آنرا دوای مخصوص همهء اقسام سموم حیوانی و لاغ افعی می دانستند و هر بیست نخود آن دارای یک گندم تریاک است. (از ناظم الاطباء). از راه لفظ، اطبا گویا او را تفسیری نکرده اند اما معنی او، از روی تفهیم در روزگار ما آن است که هر دارویی که مضرات زهرها را دفع کند او را تریاق تعریف کنند. (از ترجمهء صیدنه). مرکبی است معروف که تریاق فاروق قسم اعلای آن است و هر دو کلمه (تریاق و تریاک) یونانی معرب و بمعنی مطلق فادزهر شهرت دارد... (آنندراج). معجونی مرکب از داروهای مسکن و مخدر که به عنوان ضددردها و سموم بکار میرفته و در ترکیبش عصاره های گیاهان خانوادهء شقایق و خشخاش بکار میرفته است، تریاق فاروق، تریاق کبیر. (از فرهنگ فارسی معین). پادزهر. فادزهر. پازهر :
می دشمن مست و دوست هشیار است
اندک تریاق و بیش زهر مار است.
(منسوب به بوعلی سینا).
کسی کش مار نیشی بر جگر زد
ورا تریاق سازد نی طبرزد.
فخرالدین گرگانی (از کشف الاسرار).
ترا که مار گزیده ست حیله تریاق است
ز ما بخواه، گمان چون بری که ما ماریم.
ناصرخسرو.
اگر داد و بیداد داور شوند
بود داد تریاق و بیداد سم.ناصرخسرو.
گر زهر موافقت کند تریاق است
ور نوش مخالفت کند نیش من است.خیام.
شاها طبیب عدلی، بیمار ظلم، گیتی
تسکین علتش را تریاق عدل درخور.
خاقانی.
آن جام جم پرورد کو، آن شاهد رخ زرد کو
آن عیسی هر درد کو، تریاق بیمار آمده.
خاقانی.
شهنشهی که به صحرا نسیم انصافش
ز زهر در دم افعی عیان کند تریاق.خاقانی.
کشت زهر عشق تو عطار را
وقت اگر آمد دم از تریاق زن.عطار.
همچو نی زهری و تریاقی که دید
همچو نی دمساز و مشتاقی که دید.مولوی.
تشریف ده عشاق را پر نور کن آفاق را
بر زهر زن تریاق را چیزی بده درویش را.
مولوی.
تا تریاق از عراق آرند مارگزیده مرده باشد. (گلستان). گفت چندان مبالغه در وصف ایشان بکردی و سخنهای پریشان بگفتی که وهم تصور کند که تریاقند یا کلید خزانهء ارزاق. (گلستان).
هر غمی را فرحی هست ولیکن ترسم
پیش از آنم بکشد زهر که تریاق آمد.
سعدی.
و رجوع به تریاک و ترجمهء صیدنه و تذکرهء ضریر انطاکی و فرهنگ لغات و تعبیرات مثنوی گوهرین ج 3 صص 99 - 113 و ترکیبهای این کلمه شود. || می. (منتهی الارب). می و شراب و داروی اکبر. (ناظم الاطباء) :
تریاق بزرگ است و شفای همه غمها
نزدیک خردمندان می را لقب این است.
منوچهری.
و رجوع به تریاقة شود

تریاق.

[تِرْ] (اِخ) دهی است به هرات. (منتهی الارب) (از معجم البلدان). و رجوع به تریاقی شود.

تریاقات.

[تَ / تِرْ] (ع اِ) تریاق، فادزهرها و داروهای دافع سم :
زهرها هر چند زهری می کنند
زود تریاقاتشان برمی کنند.مولوی.

تریاق اربعه.

[تَ / تِرْ قِ اَ بَ عَ / عِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) معجونی است دافع زهرها و مفید صرع و لقوه. اجزایش چهار است: جنطیانا، حب الفار، زراوند، مر. (غیاث اللغات) (آنندراج). بگیرند زراوند طویل و جنطیانا و حب الفار و مر، از هر یکی راستا راست بکوبند و بپزند و با انگبین مصفی بسرشند شربت یک مثقال. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

تریاق اکبر.

[تَ / تِرْ قِ اَ بَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) تریاق فاروق، تریاق الافاعی. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). داروئی که از گوشت افعی ها بدست آرند. (ابن بیطار ج 1 ص48). و رجوع به تریاق و تریاق فاروق و تریاق کبیر شود.

تریاق الافاعی.

[تَ / تِرْ قُلْ اَ] (ع اِ مرکب) تریاق الافاعی لمثرود یطوس(1) تریاق اکبر. تریاق فاروق. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به تریاق فاروق و تریاق شود.
(1) - La theriaque a la vipere de
Mithridate.

تریاق الثمانیه.

[تَ / تِرْ قُثْ ثَ ی یَ](ع اِ مرکب) تریاق ثمانیه رجوع به همین کلمه شود.

تریاق الجبل.

[تَ / تِرْ قُلْ جَ بَ] (ع اِ مرکب) تریاق جبلی. مخلصه. نوش گیاه. کتان بری. محاجم. ابوقالس. ابوقادوس... (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تریاق الحیه.

[تَ / تِرْ قُلْ حَ یْ یِ] (ع اِ مرکب) در کنج چشم گاو کوهی و در بز کوهی نیز باشد. و از آن گاو کوهی نیکو بود و به شیرازی آنرا ارس بران خوانند. (اختیارات بدیعی).

تریاق الطین.

[تَ / تِرْ قُطْ ط] (ع اِ مرکب) بگیرند گِلِ مختوم و حب الفار راستا راست بکوبند و به روغن گاو بمالند و چرب کنند و به انگبین بسرشند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

تریاق المجانین.

[تَ / تِرْ قُلْ مَ] (ع اِ مرکب) از گوشت خارپشت است و بیماران صرع و مالیخولیا را سود دهد. (از بحر الجواهر).

تریاق بزرگ.

[تِ/ تَرْ قِ بُ زُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) ظاهراً همان تریاق اکبر یا تریاق کبیر است: و بهترین چیزی مردم پیر را تریاق بزرگ است خاصه به سبب سده. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

تریاق بوشنجه.

[تِ / تَرْ قِ شَ جَ / جِ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) لبن الیتوع: ولبن الیتوع که آنرا تریاق بوشنجه گویند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

تریاق پارسی.

[تَ / تِرْ قِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) رجوع به تریاق فارسی شود.

تریاق تپه.

[تِرْ تَپْ پَ] (اِخ) دهی است از بخش شهریار شهرستان تهران که در 11 هزارگزی جنوب باختری شهریار و 11 هزارگزی راه عمومی قرار دارد. جلگه ای است معتدل و 182 تن سکنه دارد. محصول آنجا غله و بنشن و چغندر و انگور است. شغل مردم زراعت است و راه مالرو دارد. و از رباط کریم میتوان ماشین برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

تریاق ترکی.

[تَ / تِرْ قِ تُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) مومیایی را گویند و آن انسانی و کانی هر دو میباشد. (برهان) (آنندراج). مومیایی. (ناظم الاطباء).

تریاق ثمانیه.

[تَ / تِرْ قِ ثَ یَ / یِ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) تریاقی که از اختلاط و اخلاط (مرکبات) هشت گانه سازند و سود آن بیشتر از تریاق اربع است. (از بحر الجواهر). تریاقی که از هشت خلط کنند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). زراوند طویل، ریوند چینی، پوست بیخ کبر، حب الفار، مر، جنطیانا، قسط مر، عروق. از هر یکی راستا راست همه را بکوبند و پزند و به انگبین مصفی بسرشند. شربت یک مثقال و در بیماری صرع سود دارد. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

تریاقدار.

[تَ / تِرْ] (نف مرکب) دارندهء تریاق :
هم در او افعی گوزن آسا شده تریاقدار
هم گوزنانش چو افعی مهردار اندر قفا.
خاقانی.
و رجوع به تریاق الحیه شود.

تریاق روستایی.

[تَ / تِرْ قِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) سیر برادر پیاز را گویند و به عربی ثوم و فوم خوانند. (برهان) (آنندراج) (از ناظم الاطباء).

تریاق زار.

[تَ / تِرْ] (اِ مرکب) محل تریاق. آنجا که پادزهر بسیار باشد. (فرهنگ فارسی معین) :
کوه اگر پر مار شد باکی مدار
کو بود در اندرون تریاق زار.مولوی.

تریاق طبیعی.

[تَ / تِرْ قِ طَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) تریاق فارسی و تریاق طبیعی پادزهر است. (تحفهء حکیم مؤمن). و رجوع به تریاق و تریاق فارسی شود.

تریاق فارسی.

[تَ / تِرْ قِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) پادزهر را گویند و به عربی حجرالتیس خوانند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). پادزهر. (تحفهء حکیم مؤمن). حجرالتیس. (اختیارات بدیعی). و رجوع حجرالتیس شود.

تریاق فاروق.

[تَ / تِرْ قِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) همین معجون تریاق است که مذکور شد. (ناظم الاطباء). شریف ترین انواع آن تریاق فاروق است که او را به لغت یونانی مثرودیطوس(1) گویند و در ترکیب قرص افعی و امثال آن بکار برند و معنی فاروق در این موضع جداکننده... و نجات دهندهء تن از مضرت زهر. و امتحان او طرق مختلف گفته اند و یکی از آن طرق آن است که اگر کسی سیر خورده باشد و تریاق بعد از آن بخورد رایحهء او را دفع کند... دیگر آنکه قی و اسهال را که از سقمونیا باشد قطع کند. (از ترجمهء صیدنه) :
از آن بر خویشتن زهر آزمودی
که صد تریاق فاروقیش بودی.عطار.
زان نشد فاروق را زهری گزند
که بد آن تریاق فاروقیش قند.مولوی.
و رجوع به تریاق و تریاق اکبر و تریاق کبیر و تریاق الافاعی و ترجمهء صیدنه و تذکرهء ضریر انطاکی و فرهنگ لغات و تعبیرات مثنوی ج 3 صص 105 - 110 و تریاک شود.
(1) - Mithridate.

تریاق کبیر.

[تَ / تِرْ قِ کَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) معجونی است مرکب از هفتاد ادویه و این را تریاق فاروق نیز گویند. دافع جمیع زهرها و مقوی دل و دماغ. (غیاث اللغات) (آنندراج). و رجوع به تریاق و تریاق فاروق و تریاق اکبر شود.

تریاق کوهی.

[تَ / تِرْ قِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) مخلصه. نوش گیاه. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). و رجوع به نوش گیاه و تریاق الجبل شود.

تریاق لان.

[تَ / تِرْ] (اِ مرکب) محل تریاق. مکان پادزهر. (فرهنگ فارسی معین) :
سروری زهر است جز آن روح را
که بود تریاق لانی ز ابتدا.مولوی.
و رجوع به فرهنگ لغات و تعبیرات مثنوی ج 3 صص 110 - 113 و لان و مادهء بعد شود.

تریاق لانی.

[تَ / تِرْ قِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) پادزهر لان و لان نام کوهی است. (غیاث اللغات) (آنندراج) (از بهار عجم). و رجوع به مادهء قبل شود.

تریاقة.

[تِرْ قَ] (ع اِ) می. (منتهی الارب). شراب و می. (ناظم الاطباء). و رجوع به تریاق شود.

تریاق هروی.

[تَ / تِرْ قِ هَ رَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) نباتی است در نواحی هری و برگ او به برگ سوسن مشابهت دارد و گل او چون گل سوسن است و بوی او به ابرسا ماند. خاصیت وی آن است که زهر افعی دفع کند... (ازترجمهء صیدنه). و رجوع به تریاق شود.

تریاقی.

[تِرْ] (ص نسبی) منسوب است به تریاق که قریه ای است از قرای هرات. (سمعانی). و رجوع به تریاق و مادهء بعد شود.

تریاقی.

[تِرْ] (اِخ) عبدالعزیزبن محمد بن ثمامة التریاقی مکنی به ابونصر از ابی محمد عبدالجباربن محمد بن عبدالله الجراحی المروزی و ابی القاسم ابراهیم بن علی و دیگر هریان روایت دارد. و از وی ابوالفتح عبدالملک بن عبدالله کروخی (و این آخرین کسی است که از وی در بغداد حدیث کرد) و ابوجعفر حنبل بن علی بن الحسین صوفی سنجری و غیره روایت کرده اند. تریاقی در ماه رمضان 483 ه . ق. در هرات درگذشت و در باب خشک دفن شد. (از معجم البلدان). و رجوع به مادهء قبل شود.

تریاک.

[تَ / تِرْ] (اِ) بمعنی پادزهر است. (فرهنگ جهانگیری). معجونی است که معربش تریاق است. و مطلق پازهر را گویند. (فرهنگ رشیدی). پازهر را گویند و معرب آن تریاق است. (برهان). پازهر بتازیش تریاق و دریاق گویند. (شرفنامهء منیری). معجونی معروف که دفع زهر کند... و مطلق پادزهر را تریاک گویند و تریاق معرب آن است. (انجمن آرا). مطلق پادزهر و پازهر بزی که حجرالتیس باشد. (ناظم الاطباء) : و اندر بوشنگ [ بخراسان ] گیاهی است که شیر او تریاک است زهر مار و کژدم را. (حدود العالم).
که این آشتی جستن از بهر چیست
نگه کن که تریاک این زهر چیست.
فردوسی.
نه از تخم ایرج زمین پاک شد
نه زهر گزاینده تریاک شد.فردوسی.
سرانجام بستر جز از خاک نیست
از او بهره زهر است و تریاک نیست.
فردوسی.
اگر چند از مار گیرند زهر
هم از وی توان یافت تریاک بهر.
(گرشاسبنامه).
ز تریاک لختی ز بیم گزند
بخورد و گره کرد بر زین کمند.
(گرشاسبنامه).
مسخره ای بود که او را متوکل پیوسته عذاب داشتی و مار بیاوردندی تا او را بزدی و تریاک دادی تا بخوردی و شیر را بیاوردندی تا او را عذاب دادی و متوکل از آن خندیدی. (از مجمل التواریخ).
یک جهان زیر گنبد افلاک
کام پر زهر و خانه پر تریاک.سنائی.
اگر چه با همه خارم، ترا شدم تریاک.
سوزنی.
مهرهء افعی است آن لب، زهر افعی باک نیست
ای گوزن آسا، نه من فرزند تریاک توام.
خاقانی.
ندانی که تریاک چشم گوزنان
ز دندان هیچ اژدهائی نیاید.خاقانی.
هست تریاک رضاش از دم فردوس چنانک
زهر چشمش ز سموم سقر آمیخته اند.
خاقانی.
چو تو در گوهر خود پاک باشی
بجای زهر او تریاک باشی.نظامی.
نوش گیا پخت و بدو در نشست
رهگذر زهر به تریاک بست.نظامی.
گوزن از حسرت این چشم چالاک
ز مژگان زهر پالاید ز تریاک.نظامی.
زهر و تریاک هر دو از یک معدن می آید. (مرزبان نامه).
بدو گفتم آخر ترا باک نیست
کشد زهر جایی که تریاک نیست.(بوستان).
تریاک در دهان رسول آفرید حق
صدیق را چه غم بود از زهر جانگزا.
سعدی.
اگر تو زخم زنی به که دیگری مرهم
وگر تو زهر دهی به که دیگری تریاک.
حافظ.
دل ما را که ز مار سر زلف تو بخست
از لب خود به شفاخانهء تریاک انداز.
حافظ (دیوان چ قزوینی ص179).
گرت یکدم نبینم می دهم جان
بلی افیونیم تریاکم اینست.
باقر کاشی (از آنندراج).
و رجوع به تریاق شود. || و در این روزگار افیون را گویند. (فرهنگ جهانگیری). و افیون را نیز تریاک خوانند. (برهان). بمعنی افیون مستحدث است و در قدیم نبود. (فرهنگ رشیدی). و معنی افیون لغتی است مستحدث و آن خود زهر و نام پارسی آن «؟» هپیون(1)است... (انجمن آرا). بمعنی افیون اصطلاح جدید افیونیان است که شهرت گرفته. (غیاث اللغات). مهابل و اپیون(2). (ناظم الاطباء).
تریاک یا افیون را از خیلی قدیم می شناخته اند بقراط و معاصرین او ذکر از آن نموده و پزشکان یونانی و رومی آن را بکار می برده اند ابوعلی سینا و رازی اولین پزشکانی هستند که افعال و خواص تریاک را بوجه کاملی تعریف و تفسیر نموده و این دارو را وارد «تراپوتیک» نموده اند و در تمام کتب طب قدیم ایران فصول جامعی از خواص تراپوتیکی و فرمول معجونهای گوناگون این دارو می توان یافت که بعنوان مسکن قوی بکار می رفته است.
معجون برشعسا را قدما بعنوان آرام کننده درد و دافع سرعت انزال بکار می برده اند از این معجون ترکیبی است از فلفل سفید و بزرالبنج(3) هر کدام 20 قسمت، تریاک 10 قسمت، زعفران 5 قسمت فرفیون(4) و سنبل الطیب و عاقرقرها(5) از هر کدام یک قسمت، عسل 150 قسمت. مقدار خوراک این معجون 20 تا 60 سانتی گرم (1 - 3 نخود) است. تریاک شیره ای است که در پوست کوکنار(6)وجود دارد. در آخرین روزهایی که هنوز این پوست سبز و تازه است به آن تیغ می زنند، تریاک بصورت شیرهء سیال که سفید مایل به زرد است از آن خارج شده وپس از اینکه مدتی در هوا ماند منعقد و تیره رنگ می گردد. ارزش دارویی تریاک بسته به میزان مرفین آن است. تریاک افیسینال(7) تریاک ازمیر است که 10 - 12 درصد مرفین دارد. میزان مرفین تریاک سایر نقاط آسیای صغیر و اسلامبول بین 7 - 12 درصد است. تریاک مصر 6 - 7 درصد مرفین دارد... ترکیب شیمیایی تریاک بسیار غامض و در حدود 18 آلکالوئید از آن بدست آمده و از آنها خواص و آثار الکالوئیدهای زیر کاملا شناخته شده است: مرفین 210 - 1 درصد. نارکوتین 6 - 7 درصد. پاپاورین 1 درصد. تبائین 15 - 5/0 درصد. کدئین 7% - 50/0 درصد. نارسئین 10/ - 50/0 درصد. آثار و خواص این آلکالوئیدها با یکدیگر مختلف است ولی چون مقدار مرفین از همه بیشتر است تریاک نیز از حیث خواص با آن مشابه یعنی آرام کنندهء درد و خواب آور است. با وجود این همیشه نمی توان مرفین و تریاک را بجای یکدیگر بکار برد مث اثر مرفین در اسهال به هیچوجه قابل مقایسه با آثار جالب توجه تریاک نیست.
جذب و دفع ـ تریاک بسهولت از راههای معدی و معوی و زیر جلدی جذب می شود ولی از راه جلد جذب آن بمقدار بسیار ناچیز و با نهایت اشکال صورت می گیرد. تریاک در درجهء اول بوسیلهء مدفوع و ادرار و تا اندازه ای هم از راه تنفس و شیر دفع میشود. و رجوع به درمان شناسی دکتر غربی ج 1 صص75 - 101 شود.
(1) - بیونانی oPion و به فرانسه opium..
(2) - بیونانی oPion و به فرانسه opium..
(3) - Jusquiame.
(4) - Eup horbe.
(5) - Pyrethre.
(6) - Papaver Somniferum. (7) - ترکیبی که در داروخانه ها ساخته و حاضر است، Officinol.

تریاک.

[تَرْ] (اِخ) ده کوچکی از دهستان همای جان است که در بخش اردکان شهرستان شیراز و 11 هزارگزی خاور اردکان و هزارگزی شوسهء اردکان به شیراز واقع است و 20 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی تریاق ایران ج 7).

تریاک اکبر.

[تَ / تِرْ کِ اَ بَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) پازهر بری. (ناظم الاطباء). تریاق اکبر. تریاق کبیر :
کلکت طبیب انس و جان تریاک اکبر در زبان
صفراییی لیک از دهان قی کرده سودا ریخته.
خاقانی.
ز دشمن جفا بردی از بهر دوست
که تریاک اکبر بود زهر دوست.(بوستان).
و رجوع به تریاق و ترکیبهای آن شود.

تریاک برگردان.

[تَ / تِرْ بَ گَ] (نف مرکب) برگرانندهء تریاک. داروها که تریاک خورده را دهند تا تریاک خورده را قی کند. فادزهر و تریاق تریاک. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تریاک بریدن.

[تَ / تِرْ بُ دَ] (مص مرکب) نشأة افیون زایل شدن. (از آنندراج). خنثی شدن حالت تخدیری تریاک بر اثر خوردن چیز ناموافق. و این حالت در کسانی که معتاد بدان هستند رنج آمیز است :
یاران نکشید تیغ بیباکی را
مهجور مسازید من خاکی را
دشوارتر از بریدن شاهرگ است
تریاک اگر برید تریاکی را.
شرف (از آنندراج).
بریدن از تو برنگ بریدن تریاک
رسانده است بلب جان ناتوان مرا.
شفیع اثر (از آنندراج).
|| تریاک گذاشتن. (آنندراج). ترک کردن استعمال تریاک :
یک لطف نمایان تو در حق من این بود
کز وعدهء تریاک تو تریاک بریدم.
عشرتی (از آنندراج).

تریاک بزرگ.

[تَ / تِرْ کِ بُ زُ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) تریاک اکبر. تریاک کبیر : ... و بعلم طب نیز رنج برد و تریاک بزرگ او بدست آورد. (ترجمهء طبری بلعمی). و رجوع به تریاق و ترکیبهای آن شود.

تریاک خوردن.

[تَ / تِرْ خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب) در هلاک خود کوشیدن. (آنندراج). خود را بتریاک مسموم کردن :
بمن گفتی ای آفتاب غلام
که افیون حلال است و صهبا حرام
چنانم حدیث تو از کار برد
که خواهم از این قصه تریاک خورد.
طاهر وحید (از آنندراج).
محبت کرد از بس تلخ بر من زندگانی را
اگر زهرم نمیداد آسمان تریاک میخوردم.
سلیم (از آنندراج).

تریاکدار.

[تَ / تِرْ] (نف مرکب) دارندهء تریاک بمعنی پادزهر. کسی که تریاق دارد :
بدین بنده پاسخ چنین داد شاه
ز تریاک دار و ز تریاک خواه
که گر مار گشته بمیرد بزهر
نیابد از آن مرد تریاک بهر.
(شاهنامه ج 4 ص1995).
چنین داد پاسخ ورا شهریار
که خونیست آن مرد تریاکدار.
فردوسی (شاهنامه ج 4 ص 1994).

تریاک ده.

[تَ / تِرْ دِهْ] (نف مرکب)تریاک دهنده. دارودهنده. شفادهنده :
تریاک ده اوست مشک ده او
چون چشم گوزن و ناف آهو.
(از ص11 ترجمهء محاسن اصفهان).
رجوع به تریاک شود.

تریاک رسیدن.

[تَ / تِرْ رَ / رِ دَ](مص مرکب) متکیف شدن به تریاک. (آنندراج). سرایت کردن نشأهء تریاک در کسی.

تریاک روستا.

[تَ / تِرْ کِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) تریاق روستا. رجوع به همین کلمه شود.

تریاک زن.

[تَ / تِرْ زَ] (نف مرکب) آنکه خشخاش را تیغ زند تا تریاک آن را بگیرند. خشن زن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تریاک سای.

[تَ / تِرْ] (نف مرکب)تریاک مال. (ناظم الاطباء). و رجوع به همین کلمه شود.

تریاکسوز.

[تَ / تِرْ] (نف مرکب) از بین برنده و خنثی کنندهء پادزهر. زایل کننده و سوزانندهء تریاق و اثر آن :
به رزم اندرون زهر تریاکسوز
به بزم اندرون ماه گیتی فروز.فردوسی.

تریاک کاری.

[تَ / تِرْ] (حامص مرکب) کشت خشخاش برای تریاک. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تریاک مال.

[تَ / تِرْ] (نف مرکب)تریاک سای. کسی که تریاک را لوله می کند برای فروش. (ناظم الاطباء).

تریاکن تر.

[تَ / تِرْ کُ تِ] (اِ)(1) کشتی سی پارویی. (ایران باستان ج 3 ص1819).
(1) - Triacontere.

تریاکی.

[تَ / تِرْ] (ص نسبی) افیونی را تریاکی خوانند. (فرهنگ جهانگیری). کسی که به افیون خوردن عادت دارد. (غیاث اللغات) (آنندراج). افیونی است. (برهان). آنکه مبتلا به خوردن یا کشیدن تریاک است. تریاک کش. وافوری. || (اصطلاح) تریاکی چیزی شدن و کردن، کنایه از مألوف و معتاد چیزی شدن و کردن. (آنندراج). تریاکی چیزی بودن، سخت بدان معتاد بودن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
شقایق از آن بر لب جو شده
که تریاکی صحبت او شده.
ملا طغرا (در تعریف گل کوکنار از آنندراج).
در مذاقم سخن تلخ گوارا گردید
تا لب لعل تو تریاکی دشنامم کرد.
معز فطرت (از آنندراج).
|| به رنگ تریاک، قهوه ای.

تریاکی.

[تَرْ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان انگوران در بخش ماه نشان شهرستان زنجان و 10 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

تریال.

[تِ] (ع اِ) دزی در ذیل قوامیس عرب آرد: دف دورویه(1). و م. سیمونه(2)می اندیشد این کلمه بمعنای زنگهایی که بتوالی و طبق موازین و آهنگ نواخته شود. این اسم را از جهت صداهای متوالی و زنگوله یی با دف دورویه تطبیق کرده اند. (دزی ج 1 ص 146).
(1) - Tambour de basque.
(2) - M. Simonet.

تریامان.

[تَ] (اِ) غافث است. (تحفهء حکیم مؤمن). نام گلی است. (ناظم الاطباء). و رجوع به غافث شود.

تریاملون.

[] (اِ) حلفا است. (تحفهء حکیم مؤمن). و رجوع به حلفا شود.

تریان.

[تَ / تِ] (اِ) طبقی بود که از بید بافند بر مثال سله. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص 327). چیزی باشد از شاخ بید بافته بر مثال طبقی. (حاشیهء همین کتاب). چپینی باشد بر مثال طبقی از بید. (فرهنگ اسدی نخجوانی). طبقی بافته که از شاخ بید بافند. (صحاح الفرس). ترنیان. (فرهنگ جهانگیری) (انجمن آرا) (آنندراج) (فرهنگ رشیدی) (ناظم الاطباء). طبقی را نیز گویند که از شاخ بید بافند. (برهان). طبقی که از شاخه های بید بافند. (فرهنگ رشیدی) (از انجمن آرا) (آنندراج). و چپین نیز گویند. (فرهنگ رشیدی). چیزی باشد مثال طبقی از شاخ درخت بافند. (اوبهی). سبدی که از شاخه های بید سازند. (ناظم الاطباء). ترینان. (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج) :
بیرون شد پیرزن سوی سبزه
و آورد پژند چیده(1) بر تریان.
اسماعیل رشیدی (از لغت فرس اسدی چ اقبال ص 327).
برای مطبخت از کشتزار چرخ آرند
بقول بر طبق مه بصورت تریان.
فخری (از انجمن آرا).
|| طبق چوبین. (برهان) (ناظم الاطباء). و رجوع به ترنیان و ترینان شود.
(1) - در حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی: چند.

تریان.

[تُ] (اِخ) دهی از دهستان چهار اویماق است که در بخش قره آغاج و شهرستان مراغه و 38 هزارگزی قره آغاج و 27 هزارگزی جنوب شوسهء مراغه به میانه قرار دارد. کوهستانی و سردسیر است و 113 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانه و محصول آنجا غله است. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

تریئة.

[تَ یِ ءَ] (ع مص) رهانیدن کسی را از خبه. (منتهی الارب). رهانیدن کسی را از خفگی. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || اندیشیدن در کار و فکر نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تریب.

[تَ رَیْ یُ] (ع مص) تریب بکسی، دیدن از وی چیزی که به شک اندازد وی را. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || تریب از کسی یا چیزی، ترسیدن از آن. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تریب.

[تَ] (ع ص) درویش، چنانکه به خاک زمین چسبیده است. (از المنجد). در اصطلاح فارسی خاک نشین. محتاج.

تریب.

[تَ / تِ یَ] (ع اِ) لغتی در تراب. (از تاج العروس) (منتهی الارب). تراب و خاک. (ناظم الاطباء). خاک و زمین . (از اقرب الموارد).

تریب.

[تَ] (ع اِ) سینه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

تریبال ها.

[تْ] (اِخ)(1) نام قومی کهن که در تراکیای قدیم، مشرق بلغارستان کنونی سکونت داشته و بوسیلهء فیلیپ دوم حکمران مقدونیه مغلوب شدند و سرزمین آنان مضبوط قشون مهاجم شد. (از قاموس الاعلام ترکی). یکی از اقوام کوچک و آزادی بودند که در تراکیا می زیستند و پادشاه آنان سیرموس(2) بود که از اسکندر منهزم گردید. و رجوع به ایران باستان ج2 ص1228،1230،1247 و 1638،1807 و تراکیا شود.
(1) - Triballes.
(2) - Syrmos.

تریبون.

[تِ] (فرانسوی، اِ)(1) مؤلف فرهنگ نظام در ذیل کلمهء «تریبون» (؟) آرد: این لفظ فرانسوی است لیکن در خود فرانسه بمعنی سکو و منبر است نه میز خطابه. (فرهنگ نظام ج 2). مأموری که حفظ حقوق مردم را بر عهده داشت. (ایران باستان ج 3 ص 2297). این کلمه از تریبونوس(2) لاتینی اخذ شده و در روم قدیم به صاحب منصب قضایی اطلاق می شده که وظیفهء او دفاع از حقوق و منافع ملت بود. و شاید بهمین جهت و بطور اخص در ایران به میز خطابهء مجلس شورای ملی اطلاق گردید و رفته رفته به میز خطابه و سخنرانی هم گفته اند. و رجوع به تریبونوس شود.
(1) - Tribun.
(2) - Tribunus.

تریبوناتوس.

[تْ] (اِ) مقام تریبونوس. (از اعلام تمدن قدیم ترجمهء نصرالله فلسفی). و رجوع به مادهء بعد شود.

تریبونوس.

[تْ] (اِ) فلسفی در اعلام تمدن قدیم آرد: نامی بود که رومیان قدیم بر جمعی از صاحبمنصبان لشکری یا کشوری اطلاق میکردند. صاحبمنصبان لشکری را «تریبونوس سپاهی» می خواندند و صاحبمنصبان کشوری را نیز بنا بر وظایف مختلف آنان عناوینی مانند «تریبونوس ملی»، «تریبونوس طرب» بود. تریبونوس سپاهی به رؤسای لژیون های روم اطلاق می شد. و هر لژیونی را نخست سه تریبونوس بود ولی در سال 345 ق . م. پیش از میلاد برای هر لژیونی شش تریبونوس تعیین کردند. تریبونوس کنسولی فقط از سال 444 ق . م. تا 366 ق. م. وجود داشت و این مقام بواسطهء تمایل طبقهء عوام به احراز مقام کنسولی پدید آمد.
تریبونوس های مزبور شش نفر بودند و اختیارات آنان با کنسولان روم برابر بود. لیکن چون افراد طبقهء «پِلبِس» بمقام کنسولی نایل آمدند تریبوناتوس کنسولی برافتاد. تریبوناتوس خزانه، به صاحبمنصبانی گفته میشد که مأمور مالیهء عمومی بودند و تاریخ ایجاد این مقام معلوم نیست.
سپاهی را در موقع انجام وظیفه لباس مخصوصی بود و همگی مطیع فرمان سپهسالار بودند. در دورهء سلطنت روم معمولا تریبونوس های سپاه را سلاطین انتخاب می کردند لیکن در زمان جمهوری انتخاب آنان از جانب کنسولان انجام می یافت. احراز مقام تریبونوس سپاه بر کسانی میسر بود که پنجسال در سپاه خدمت کرده یا در ده جنگ شرکت نموده باشند. تریبونوس طرب، بر کسانی اطلاق می شد که مأمور مراقبت و ترتیب بازیها و اعیاد ملی و عمومی بودند و این مقام اهمیت بسیار داشت. در باب تریبونوس ملی یا تریبونوس پلبس و طرز انتخاب آنان که بوسیلهء مردم و با تشریف خاصی انجام می شد: رجوع به کتاب تمدن قدیم فستل دوکلانژ ترجمهء نصرالله فلسفی ص 308 - 312 شود.

تری بونوس.

[تْ] (اِخ) بنقل پروکپوس طبیبی معروف که طبابت دربار روم میکرد. پس از شکست رومیان از انوشیروان، پادشاه ایران، برای متارکهء موقت پانصد سنتناری و طبیب مذکور را مطالبه کرد. رومیان آن مبلغ و طبیب را بخدمت نوشیروان گسیل داشتند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تری بونین.

[تْ بُ نِ یَ] (اِخ)(1) مستشار حقوقی روم در قرن ششم میلادی بود که بدست ژوستینین اول بریاست دیوان ایالتی روم رسید و در تدوین مجموعهء تصمیمات معروفترین علمای حقوق روم و همچنین تدوین اصول حقوق، بر هیئت مأمور این کار سمت ریاست را داشت.
(1) - Tribonien.

تریبة.

[تَ بَ] (ع اِ) واحد ترائب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). استخوان سینه. (زمخشری) (از المنجد) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). واحد ترائب و آن استخوان سینه است. (از اقرب الموارد). و رجوع به ترائب شود.

تریبة.

[تُ رَ بَ] (اِخ) موضعی است به یمن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). صاحب تاج العروس آرد: قریه ای است نزدیک زبید در یمن و در آن آرامگاه ولی مشهور طلحة بن عیسی بن اقبال که به هتار معروف میباشد و من آن را چندین بار زیارت کردم و او را کرامات معروفی است. (از تاج العروس).

تری پارادیزیوم.

[تْ] (اِخ)(1) سرزمینی است واقع در سوریهء علیا. پس از آنکه نیابت سلطنت به آن تی پاتر خواهرزادهء اسکندر متوفی رسید وی وارد این سرزمین شد و او ری دیس را که بر ضد او مشغول دسایس بود گرفته توقیف کرد. رجوع به ایران باستان ج 3 ص1992 - 1993 شود.
(1) - Triparadisium.

تریپ تولم.

[تْ تُ لِ] (اِخ)(1) پادشاه افسانهء الوزی(2) (سرزمینی در آتیک). که گاوآهن را اختراع کرده و کشاورزی را به مردم آتیک یاد داد.
(1) - Triptoleme.
(2) - Eleusis.

تریپولی.

[تْ پُ] (اِخ) شهر و بندری در شمال لبنان است که 100000 تن سکنه دارد و یکی از بنادر نفتی است.

تریپولی.

[تْ پُ] (اِخ) طرابلس شرق. طرابلس شام. کنت نشینی در سوریه که در دوران جنگهای صلیبی بوسیلهء کنت های تولوز ایجاد گردید. آقای پیرنیا آرد: در فینقیه شهری بود که یونانیها آنرا تریپولیس(1) یعنی سه شهر می نامیدند این شهر به قول دیودور ترکیب شده بود از آراد (اَرواد: تورات کتاب حزقیال باب 27)، صیدا و صور که هر یک بمساحت یک استاد (85 متر) از دیگری واقع بود. عبارت دیودور قاصر است و از آن چنین استنباط می شود که از شهر مزبور یک شهر تشکیل شده و مسافت بین آنها این اندازه بوده ولی مقصود او چنین نبوده و میخواسته بگوید شهری بنا شده بود که اهالی آراد و صیدا و صور بدانجا رفته و هر کدام محله ای تأسیس کرده و دور آن دیواری کشیده مجزا از یکدیگر زندگانی می کردند و مسافت این محله از یکدیگر باین اندازه بود زیرا این نظر موافق اطلاعات جغرافیایی و تاریخی است. تریپولیس نزدیک جبل لبنان و در مصب رودی واقع است که به دریای مغرب می ریزد. بعدها شهر مزبور در موقع جنگهای صلیب بدست فرانکها افتاد و پس از آن مسلمین شهری در نزدیکی تریپولیس قدری دورتر از دریا ساخته که موسوم به طرابلس شرق گردید. (ایران باستان ج 2 ص 1167 - 1168). و رجوع به طرابلس شام شود.
(1) - Tripolis.

تریپولی.

[تْ پُ] (اِخ)(1) طرابلس غرب، پایتخت کشور لیبی است که در کنار دریای مدیترانه واقع است و 184000 تن سکنه دارد. این شهر مرکز امور اداری و تجارت است و در سال 1911 م. دولت ایتالیا آنرا از تصرف ترکهای عثمانی بدر آورد و سپس در سال 1943 م. دولت انگلیس آنرا اشغال کرد. و رجوع به طرابلس غرب و تریپولیتن شود.
(1) - Tripoli.

تریپولیتن.

[تْ پُ تِ] (اِخ)(1) سرزمینی است در افریقای شمالی و بر کنار دریای مدیترانه و 215000 کیلومتر مربع و 800000 تن سکنه دارد این سرزمین یکی از نایب السلطنه نشین های ترکان عثمانی بود که با قرارداد اوشی در سال 1912 م. تسلیم ایتالیا گردید. و در سال 1934 م. با سیرنائیک متحد شد و لیبی ایتالیا را تشکیل داد و پس از جنگ جهانی دوم و استقلال لیبی یکی از استانهای لیبی بشمار آمد مرکز آن تریپولی است که پایتخت این کشور هم هست. در سال های 1941 - 1943 م. جنگهای سختی بین آرتش انگلستان از طرفی و ارتش متحد ایتالیا و آلمان از طرف دیگر در این سرزمین روی داد که به پیروزی آرتش انگلیس منجر گردید. و رجوع به تریپولی و طرابلس غرب شود.
(1) - Tripolitaine.

تریپولیس.

[تْ پُ] (اِخ)(1) نام قدیمی تریپولیتزا(2) و یکی از مراکز ارکادی قدیم است که 17600 تن سکنه دارد.
(1) - Tripolis.
(2) - Tripolitza.

تریت.

[تَ / تُ] (اِ) ریزه کردن نان باشد در میان دوغ و شیر و شربت و آبگوشت و مانند آن. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری). نان ریزه شده در میان آبگوشت و شیر و دوغ و کشک و مانند آن جهت تناول کردن. (ناظم الاطباء). ترید و آن را اشکنه نیز گویند. (از فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی) که بتازی ثرید گویند. (فرهنگ رشیدی) (فرهنگ جهانگیری). نان ریزه کردن در میان دوغ و شیر و شربت و آبگوشت و آنرا به پارسی اشکنه و به تازی ترید را ثرید گویند. (انجمن آرا) (آنندراج) :
بس کن و این سر تنور بنه
تا که نانهات را تریت کنند.
مولوی (از جهانگیری و انجمن آرا).
روغنی کز پاچه جمع آورد پیر کله پز
کفچه کفچه بر تریت شیردان خواهم فشاند.
بسحاق اطعمه (از جهانگیری و انجمن آرا).
اگر چه مطبخیت انتظار مهمان داد
تو از تریت سردیگ عذر خواهی کن.
بسحاق اطعمه (ایضاً).
و رجوع به ترید و ثرید شود.

تریتا.

[تْ] (اِخ)(1) در سانسکریت نام فریدون است و رجوع به فریدون ویسنا ج1 ص57 و تری تنه شود.
(1) - Trita.

تری تان تخم.

[تْ تَ] (اِخ)(1) پسر اردوان و یکی از فرماندهان بزرگ خشایارشا است که مخالف جنگ با یونان بود. رجوع به ایران باستان ج 1 ص 738، 751 و 767 شود.
(1) - Tritantaechme.

تری تخم.

[تْ تَ] (اِخ)(1) پسرویدرن و برادر استاتیرا (زن اردشیر پسر داریوش دوم). که آمس تریس دختر داریوش را بزنی گرفت و چون پدرش درگذشت به جای او والی شد و عاشق خواهر خود رُکسانَه گردید و در صدد قتل آمس تریس برآمد ولی توطئهء او کشف شد و داریوش یکی از ندیمان وی را مأمور نجات آمس تریس کرد. تری تخم بدست وی کشته شد. و رجوع به ایران باستان ج 2 ص 961 و تریتن تخمس شود.
(1) - Tritantaechme.

تریت شک.

[تْ رَ کِ] (اِخ)(1) یکی از تاریخ نویس های مشهور آلمان است که بسال 1834 م. در درسد(2) متولد شد و تاریخ قابل توجهی بنام «تاریخ آلمان در قرن نوزدهم» نوشت و در سال 1896 م. درگذشت.
(1) - Treitschke (Heinrich von).
(2) - Dresde.

تریت قشلاقی.

[تِ قِ] (اِخ) دهی است از دهستان خروسلو در بخش گرمی اردبیل که 75 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

تریتن تخمس.

[تْ تَ تَ مِ] (اِخ)(1)پورداود آرد: تریتن تخمس در فرس هخامنشی چیتهرن تخم(2) این نام در سنگ نبشته بهستان نیز آمده و نام یکی از سرکشان بوده که به داریوش بشورید و لفظاً یعنی تهم چهر یا دلیر. (فرهنگ ایران باستان ص209). ظاهراً این همان کسی باید باشد که پیرنیا در ایران باستان او را تری تخم ضبط کرده، نه تری تان تخم که یکی از فرماندهان خشایارشا بود.
(1) - Tritantakhmes.
(2) - Cithran Takhma.

تری تنه.

[تْ تَ نَ] (اِخ)(1) در افسانهء نزاع با مار سه سر که در اوستا بصورت «ثره اته اونه»(2) یعنی فریدون آمده است. و رجوع به مزدیسنا ص 36 و تریتا و فریدون شود.
(1) - Traitana.
(2) - Thraetaona.

تریتون.

[تْ تُ] (اِخ)(1) یکی از خدایان دریا، در اساطیر یونان قدیم است. وی پسر پزئیدون(2) و امفی تریت(3) بود.
(1) - Triton.
(2) - Poseidon.
(3) - Amphitrite.

تریث.

[تَ رَیْ یُ] (ع مص) درنگ کردن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تریج.

[تَ] (ع ص) ریح تریج؛ باد تند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). باد شدید. (از المنجد). || رجل تریج؛ مرد سخت اعصاب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). شدیدالاعصاب. (اقرب الموارد) (المنجد).

تریج.

[تِ] (اِ) تریز. تیریز: به تریج قبای کسی بر خوردن، بصورت استهزاء؛ کمترین بی حرمتی شدن به کسی که حرمتی ندارد. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). و رجوع به تریز و تیریز شود.

تریچلی.

[تُ چِ] (اِخ)(1) دانشمند معروف ایتالیایی که مخترع بارومتر است. تولدش در شهر فائینزا در سال 1017 و وفاتش 1057. ه . ق. (از ناظم الاطباء). فیزیکدان ایتالیایی و یکی از شاگردان گالیله بود که به سال 1608 م. در فائن زا(2) متولد شد و در سال 1643 م. موفق به اختراع بارومتر گردید و اندازه گیری فشار جو را بدست آورد. و در سال 1647م. در جوانی درگذشت. و رجوع به بارومترشود.
(1) - Torricelli (Evangelista).
(2) - Faenza.

تریچی.

[تَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان میان آب در بلوک البروایه بخش مرکزی شهرستان اهواز و 30 هزارگزی شمال اهواز به اندیمشک واقع است و 50 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

تریچیناپالی.

[تْ] (اِخ) تریچینوپولی. رجوع به همین کلمه شود.

تریچینوپولی.

[تْ نُ پُ] (اِخ)(1) امروز آنرا تیروچیراپالی(2) نامند. شهری است به جنوب هندوستان و ولایت دکن، در ایالت مدرس واقع است و 250000 تن سکنه و کارخانهء بافندگی و توتون سازی دارد. صاحب قاموس الاعلام ترکی در ذیل تریچیناپالی(3) آرد: شهری است که در خطهء کرنت و ادارهء مدرس هندوستان و ساحل راست رودکاوری و 150 هزارگزی مغرب تانجاور قرار دارد زمانی یکی از راجه نشین های مستقل هند بود و دارای بتخانه ای است.
(1) - TrichinoPoly.
(2) - Tiruchirapalli.
(3) - Trichinapali.

ترید.

[تَ / تُ] (اِ) تریت است که ریزه کردن نان باشد در شیر و دوغ و غیره. و آن را به عربی ثرید گویند با تای مثلثه. (برهان). تریت. (ناظم الاطباء) : هاشم عمرو نام داشت و عبدمناف او را از همه دوستتر داشتی و هاشم او را از پس پدر نام کرد که رسم ترید اندر رفاده او آورد. (ترجمهء طبری بلعمی). عبدمناف هر مردی را چهارنان و عصارهء خوردنی و یک لخت گوشت بدادی و هاشم ترید بیفزود تا نان بیشتر شد و او را بدین سبب هاشم نام کردند لانهُ هشم الترید. (ترجمهء طبری بلعمی).
ور به شرع سیدی آگاهی از سر خدای
آب حنا بر ترید و سنگ بر رخسار کو.
سنایی.
بر در آن منعمان چرب دیک
می دوی بهر ترید مرده ریگ.مولوی.
گفتند اگر میخواهی درد ساکن شود آن سگ را ترید بخوران. (منتخب لطایف عبید زاکانی ص166 چاپ برلن).
کشکبا گرچه غلیظ است تریدش باید
پند ما گوش کن و در عمل آور زنهار.
بسحاق اطعمه.
و رجوع به تریت شود.

ترید.

[تَ] (اِخ) صاحب تاج العروس آرد: در نسخ چنین است و اکثر لغویان آنرا فروگذاشته اند و آنچه را که شیخ ما بنقل از صاحب قاموس تصحیح کرده این است که کلمهء تَرمُد و آن جایگاهی است در دیار بنی اسد... و من میگویم این کلمه در اللسان و نهایه در ثرمد ضبط شده و نام آن در حدیثی هم آمده است که پیامبر به حصین بن نضله نوشت که او را ترمد است و شارحان کلمه را چنین تفسیر کرده اند که موضعی در دیار بنی اسد است و ترمد لغتی در آن است. (از تاج العروس).

تری داشتن.

[تَ تَ] (مص مرکب)رطوبتی بودن. رطوبت مزاج بودن : شراب نو، نشاید مردمانی را که تری دارند و باد بر ایشان غلبه دارد. (نوروزنامهء منسوب به خیام)

تریدرا.

[دِ] (اِخ)(1) رودی در شمال غربی روسیه است که کورلاند(2) و لیونی(3) را مشروب میسازد و 150 هزار گز طول دارد و در خلیج لیونی میریزد. (از قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Treider - .Aa
(2) - Courlande.
(3) - Livonie.

ترید کردن.

[تَ / تُ کَ دَ] (مص مرکب)اشکنه کردن. شکستن نان را در طعام. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به ترید و تریت شود.

تریدن.

[تَ دَ] (مص) بیرون کشیدن. (فرهنگ جهانگیری). کشیدن و بیرون آوردن. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کشیدن. (غیاث اللغات) (فرهنگ رشیدی). تزیدن. (برهان). و اصح بمعنی کشیدن، تزیدن باشد. (فرهنگ رشیدی). و رجوع به تزیدن شود.

تریدن.

[تُ دَ] (مص) رمیدن. (برهان) (فرهنگ جهانگیری) (غیاث اللغات) (انجمن آرا) (آنندراج). رمیدن و گریختن. (ناظم الاطباء). رمیدن و شوریدن، مرادف توریدن. (فرهنگ رشیدی).

تریدی.

[تَ ] (اِخ) منسوب به ترید عمروبن محمد (در همهء نسخ قاموس چنین است). وی شاعر بود و آنچه بیشتر به گمان من رسد وی تزیدی است منسوب به شهری در یمن که در آنجا پارچه های راه راه می بافند. و شاعر منسوب به ترید عمروبن مالک گوینده این شعر است:
و لیلتها بآمد لم ننمها
کلیلتنا بمیافارقینا.(از تاج العروس).

تریر.

[تَ] (ص) ترساننده را گویند. به عربی نذیر خوانند با نون و دال نقطه دار. (برهان). ترساننده که به تازی نذیر گویند. (ناظم الاطباء). خود کلمه هم مصحف نذیر است. (حاشیهء برهان چ معین). و رجوع به نذیر شود.

تریر.

[تْ یِ] (اِخ)(1) ترِو(2). شهری است در آلمان، بر کنار رود موزل که 81700 تن سکنه دارد. در این شهر آثاری از ساختمانهای مخروب دورهء تسلط روم متعلق به قرن اول و کلیسای بزرگی متعلق به قرن 14 - 11 م. وجود دارد. این شهر در قرون وسطا مرکز یک مطران انتخابی بوده است. و رجوع به ترو شود.
(1) - Trier.
(2) - Treves.

تری رم.

[تْ رِ] (اِ)(1) در آن زمان (زمان داریوش بزرگ) کشتی بزرگی بود که پاروزنهای آن به سه صف در سه طبقه جا میگرفتند (ایران باستان ج1 ص 561). و رجوع به همین کتاب ج 1 ص668، 740 و ج 2 ص 926، 1006، 1112، 1135، 1174، 1242، 1485، 1923 و ج 3 ص1971، 1976، 1978، 2006 شود.
(1) - Triremes.

تریز.

[تِ] (اِ) شاخ جامه و قبا را گویند و آن دو مثلث باشد از دو طرف دامن جامه. (برهان). قطعه ای از جامه و قبا و آن مثلث باشد. (غیاث اللغات). شاخ جامه و قبا یعنی دو مثلث واقع در هر طرف دامن آن. (ناظم الاطباء). شاخ جامه که تیریز گویند. (فرهنگ رشیدی). صاحب انجمن آرا در ذیل تریر آرد: بر وزن حریر، شاخ جامه باشد و آن دو مثلث است از دو طرف دامن جامه و آنرا تیریز نیز گویند... و اینکه برهان تریر بر وزن حریر گفته(1) و من نیز چنان نوشته ام خطاست و تریز است با زاء نقطه دار در آخر و آن مخفف تیریز است... (انجمن آرا) (آنندراج) :
زین خام که دارد جگر پخته تریزش
پرزی به هزار اطلس معلم نفروشم.خاقانی.
ای ازل بر قد تو جست قبای
ابدت دامن کشان بر پای
هفته ات هفت بند از چپ و راست
شش تریزت ز شش جهت پیر است.
ملا ملک قمی (از انجمن آرا).
|| بال و پر مرغان را نیز گفته اند. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج). بال مرغ. (ناظم الاطباء). و رجوع به تیریز و تریج شود.
(1) - ظ: بر اساسی نیست.

تریست.

[تْری یِ] (اِخ)(1) شهر و بندری است در ایتالیا و بر کنار دریای آدریاتیک، در خلیجی به همین نام واقع است و 273000 تن سکنه دارد. یکی از مراکز پرفعالیت تجارتی و دارای پالایشگاه نفت است. این بندر پیش از سال 1918 م. تحت تسلط دولت اتریش بود و پس از پایان جنگ جهانی ضمیمهء ایتالیا گردید و در سالهای 1947 م. و 1954 م. با وسعت 700 کیلومتر مربع و 400000 تن سکنه بشکل شهر و بندری آزاد درآمد و سپس مجدداً به ایتالیا پیوست.
(1) - Trieste.

تریستام.

[تْ] (اِخ)(1) دریانورد پرتقالی قرن پانزدهم م. که سه مسافرت کامل و موفقیت آمیز به آفریقا کرده بود.
(1) - Tristam (Nuno).

تریستان داکنها.

[تْ کُ] (اِخ)(1) گروهی از جزایر انگلستان است که در اقیانوس اطلس و در مغرب دماغهء امیدواری قرار دارد. در این جزایر کارخانه های کنسروسازی از ملخ دریایی تأسیس یافته و جمعاً 275 تن سکنه دارد که کار اکثر آنان تولید همین کنسرو است.
(1) - Tristan Da Cunha.

تریستان لرمیت.

[تْ لِ] (اِخ)(1) از مارشالهای فرانسه و از افسران دربار شارل هفتم و لویی یازدهم و از مردان بی رحم بود که به قوانین و عدالت اعتنایی نداشت. هنگامی که بی نظمی های شدیدی بر اثر جنگهای صد ساله در فرانسه روی داد او کمترین اقدامی در ایجاد آرامش از خود نشان نداد وی کتابی بنام دانستنی های ضروری پلیس تدوین کرد.
(1) - Tristan L'Hermite.

تریسلی.

[تُ سِ] (اِخ)(1) تریچلی رجوع به همین کلمه شود.
(1) - Torricelli.

تریسینو.

[تْ] (اِخ)(1) شاعر ایتالیایی که در سال 1478 م. در ویسانس متولد شد و بسال 1550 م. درگذشت وی از نخستین نویسندگان تراژدی است که آثار او به سوفونیسب(2) معروف است.
(1) - Trissino.
(2) - Sophonisbe.

تریش.

[تَ / تِ] (اِ) پارهء بلند کم عرض که از پارچه یا پوست یا امثال آنها جدا کنند. (فرهنگ نظام). قطعه ای از پارچه و یا پوست و جز آن که بلند و باریک باشد. (ناظم الاطباء). تریشه. (ناظم الاطباء) (فرهنگ نظام). و رجوع به تریشه شود.

تریش.

[تَ] (اِ) خدمت. (آنندراج). به ترکی(1) خدمت. (مؤیدالفضلا).
(1) - در قاموس عثمانی این کلمه نیامده است.

تریش.

[تَیْ یُ] (ع مص) به نیکی رسیدن و بدنبال آن، اثر آن بروی دیده شدن. (از اقرب الموارد). ارتیاش. (اقرب الموارد). رجوع به همین کلمه شود. || ابوالفتوح در تفسیر خود کلمهء «ریشا» را به نقل از عبدالله عباس، مجاهد و ضحاک و سدی به مال(1) تفسیر کرده و اضافه میکند: یقول اعرب، تریش الرجل اذا تمول. (تفسیر ابوالفتوح چ2 ج 4 ص356).
(1) - ریش در عربی بمعنی مال است و تریش بمعنی تمول. شباهت آن با کلمهء Reiche آلمانی که اصل کلمهء Richesse, Riche فرانسوی است غریب است. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تریشه.

[تَ / تِ شَ / شِ] (اِ) تریش. (ناظم الاطباء) (فرهنگ نظام) :
جلدی به تن خستهء این زار نمانده ست
سراج غمت بسکه کشیده ست تریشه.
سلیم (از فرهنگ نظام).
و رجوع به تریش شود. || تراشه و خرده(1) که از تراشیدن چوب بیرون می آید. (از فرهنگ نظام). چوب خرد نوک تیز که گاه شکستن هیزم، از هیمه جدا شود. چوب نسبةً خرد که از شکستن چوبهای خشک پیدا آید با نوک و اطرافی خلنده و برنده : تریشهء اجاق گیرانهء خوبیست. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
(1) - در متن خورده است!

تریص.

[تَ] (ع ص) محکم و استوار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || میزان التریص، ترازوی راست و محکم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). میزان تریص و مُترَص ترازوی برابر و همسان چنانکه نتوان از هیچ پلهء آن چیزی کاست یا بر آن افزود. (از متن اللغه) (از اقرب الموارد).

تریع.

[تُ] (ع ص) خود را در کارهای بزرگ اندازنده، نعت است از تَرَع مصدر. (از منتهی الارب). کسی که خود را در کارهای بزرگ اندازد. (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تریع.

[تَ ر ی یُ] (ع مص) درنگ کردن و توقف نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). مکث و توقف. (از المنجد) (از اقرب الموارد)(1) (از تاج العروس از عباب). مکث و درنگ یا توقف. (از متن اللغة) (از تاج العروس از لسان). درنگ کردن و ایستادن. (شرح قاموس). || نمایان شدن و ناپدید شدن سراب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد) (از تاج العروس). || سرگشته گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تحیر. (اقرب الموارد) (المنجد) (تاج العروس). || فراهم آمدن قوم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). اجتماع قوم. (از اقرب الموارد) (از المنجد) (از تاج العروس). || جنبیدن و درخشیدن روغن بر سر طعام. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). جاری شدن چربی و روغن در طعام هنگامی که مقدار زیادی در غذا ریخته شود. (از اقرب الموارد). || جاری شدن آب. || دست پر برکت و بخشنده داشتن. (از اقرب الموارد) (از المنجد).
(1) - صاحب اقرب الموارد درنگ کردن و توقف کردن را بصورت دو معنی آورده است.

تریغ.

[تَ رَیْ یُ] (ع مص) تر گردیدن ترید. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تر گردیدن ترید به نان خورش. (از اقرب الموارد). تروغ. (اقرب الموارد). رجوع به مصدر مزبور شود.

تریف.

[تَ رَیْ یُ] (ع مص) به زمین علفناک رسیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد) (آنندراج).

تریف.

[تَ] (ع ص) تَرِف. (المنجد). و رجوع به ترف شود.

تری فزای.

[تَ فَ] (نف مرکب) که در مزاج تری افزاید : و غذاهای لطیف زودگوار و تری فزای باید داد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و طعامهای تری فزای باید خورد چون شوربای گوشت بره و گوشت مرغ و مانند آن. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و رجوع به تر و تری شود.

تری فون.

[تْ فُ] (اِخ)(1) مرحوم پیرنیا در ایران باستان ج 3 از دو نفر بنام تری فون ذکر میکند یکی در ص2089 در شرح سلسلهء سلوکی های سوریه که او را تری فون یادیودت (142 - 138 ق. م.) ذکر کرده و در حاشیه آورده: (که بعضی «فیلوپاتر» نوشته اند) این تری فون پس از آن تیوخوس سوم نهمین پادشاه سلوکیه است که در سوریه سلطنت کرده است (پس از آن تیوخوس ششم و پیش از آن تیوخوس هفتم). و رجوع به مادهء بعد و ایران باستان ج 3 ص2169 و 2229 شود.
(1) - Triphon.

تری فون.

[فُ] (اِخ)(1) پیرنیا در شرح حال بطالسه آرد: پس از بطلمیوس سوم بطلمیوس چهارم، فیلوپاتر به تخت نشست (221 - 204 ق. م) ... فیلوپاتر پادشاهی بود سخت عیاش و دائم الخمر... از این جهت او را تری فون نامیده اند که بمعنی سست یا گرم و نرم است. در زمان او معشوقه اش آگاتوکله، نفوذ زیادی در امور دولتی داشت. از کارهای او معبدی است که برای هومر شاعر حماسی معروف یونان ساخت. (ایران باستان ج 3 ص2155). و رجوع بمادهء قبل شود.
(1) - Tryphone.

تریق.

[تَ رَیْ یُ] (ع مص) نمایان شدن و درخشیدن سراب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). روان شدن و جنبیدن و درخشیدن سراب روی زمین. (از اقرب الموارد). روان شدن و جنبیدن سراب روی زمین. (از المنجد).

تریک.

[تَ] (ع اِ) خوشهء انگور که دانهء آنرا خورده باشند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). خوشهء خرما یا خوشهء انگوری که هر چه در آن بوده خورده باشند یا چیز کمی از آن باقیمانده باشد. (از المنجد). خرمایی که بار آنرا گرفته باشند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). خوشهء خرمائی که فروفشانده شده باشد، هر چه در آن بوده. عذق یا خوشهء خرما از نخل مثل عنقود است از انگور. (از اقرب الموارد).

تریک.

[تَ] (ع اِ) جِ تریکة. رجوع به تریکة شود.

تریک.

[تَ] (اِخ) مرغزاری است به یمن. (منتهی الارب). موضعی است در پایین یمن که در آنجا رودخانه ها و آبگیرها و باغی وجود دارد. (از معجم البلدان).

تریک.

[تُ رَ] (اِ مصغر) مصغر ترک است. (سمعانی). و رجوع به تریکی شود.

تریک.

[تُ رَ] (اِخ) طرابلسی محدث است. (منتهی الارب). وی یکی از شیوخ ابن جمعی غسانی بود و او از طرابلس شام است. در معجم شیوخ ابوعتبه چنین دیدم که تریک از وی حدیث کرده است. (از تاج العروس).

تریک.

[تَ] (اِخ) پدر محسن که از محدثان است. (منتهی الارب).

تریکوپیس.

[تْ] (اِخ)(1) از نویسندگان و اعضای دولت یونان است (1788 - 1873 م.). وی کتابی در تاریخ انقلاب یونان نوشت. و پسرش از رجال سیاسی یونان بود. و رجوع به مادهء بعد شود.
(1) - Tricoupis (Spyridon).

تریکوپیس.

[تْ] (اِخ)(1) فرزند سابق الذکر است که از رجال سیاسی یونان بشمار می آید. وی در سال 1832 م. در نوپلی(2) متولد شد و در سال 1885 م. در گذشت. او رئیس حزب لیبرال یونان بود. و رجوع به مادهء قبل شود.
(1) - Tricoupis (charilaos).
(2) - Nauplie.

تریکه.

[تَ کَ] (ع ص، اِ) زنی که مانده باشد و کسی او را نخواهد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). زنی که فروگذاشته شود و هیچکس با او زناشویی نکند. (از اقرب الموارد) (از المنجد). زنی که شوهر نکند. (آنندراج). || مرغزاری که ناچریده مانده باشد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || آبی که از سیل باقیمانده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || بیضه ای که بچه از آن برآمده یا بیضهء شترمرغ که گذاشته باشد. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). بیضهء متروک شتر مرغ، بیضه ای که جوجه از آن خارج شده باشد. (از المنجد). بیضه ای که جوجه از آن خارج شده باشد و بقولی بیضهء شترمرغ بخصوص. (از اقرب الموارد). || خود آهنین. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). خود آهنینی که در جنگها بر سر نهند. (از المنجد) : اقتحم فی المعرکة و علی رأسه تریکة. (اقرب الموارد). ج، ترائک و تریک. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). و رجوع به تریک و ترائک شود.

تریکی.

[تُ رَیْ] (ص نسبی) منسوب است به تُرِیْک که مصغر ترک میباشد. (سمعانی).

تریلیون.

[تْ یُنْ] (فرانسوی، عدد)ترلیون. رجوع به همین کلمه شود.

تریم.

[تَ] (ع ص، اِ) فروتنی نماینده برای خدا. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || مرد ملوث به معایب یا ملوث به چرک. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تریم.

[تَ] (اِخ) شهری است به حضرموت. (منتهی الارب) (از متن اللغه). نام یکی از دو شهر حضرموت است زیرا حضرموت اسم تمام ناحیه ای است که دو شهر شبام و تریم در آن قرار دارد و در هر یک قبیله ای است که هر شهر بنام همان قبیله نامیده میشود. (از معجم البلدان).

تریم.

[تِ یَ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). نام وادیی است میان مضایق و وادی یبع... ابن السکیت گوید نزدیک مدین است. (از معجم البلدان).

تری مورتی.

[تْ] (اِخ)(1) تثلیث هندو، که مرکب است از «برهما»، بعنوان خدای خالق، «ویشنو» خدای حافظ و نگهبان و «سیوا» خدای ویران کننده و از بین برنده. و این معرف سه نیروی ابدی طبیعت است.
(1) - Trimourti.

تریمی.

[] (اِخ) عبدالله بن عبدالرحمن بن ابی عبیدالتریمی الحضرمی الیمنی. در سال 613 م. درگذشت. او راست کتاب الاکمال. (از اسماءالمؤلفین ج 1 ص 459).

ترین.

[تَ] (مزید مؤخر = تر، تفضیلی+ین نسبت) علامت صفت عالی. پساوندی است که چون بر صفتی افزون گردد آنرا ممتاز سازد. چون بد+ترین = بدترین. به + ترین = بهترین. بزرگ + ترین = بزرگ ترین :
از عباد ملک العرش نکو کارترین
خوشخویی، خوش سخنی، خوش منشی، خوش حسبی.
منوچهری.
چنان دان که نادان ترین کس تویی
اگر پند دانندگان نشنوی.
(از سندبادنامه ص234).
تازه ترین سنبل صحرای ناز
خاصه ترین گوهر دریای راز.نظامی.
مبارکتر شب و خرمترین روز
که دوشم قدر بود، امروز نوروز.سعدی.
و رجوع به صفت شود.

ترینا قریا.

[] (اِخ) تریناکری. رجوع به همین کلمه و قاموس الاعلام ترکی شود.

تریناکری.

[تْ] (اِخ)(1) نام باستانی جزیرهء سیسیل که تازیان آن را صقلیه میخوانند. رجوع به سیسیل و صقلیه شود.
(1) - Trinacrie.

ترینان.

[تَ] (اِ) طبق پهن چوبین باشد. (برهان) (آنندراج). طبقی است. (شرفنامهء منیری). طبق چوبین. (ناظم الاطباء). || و طبق و سبد پهنی را نیز گویند که از شاخهای باریک چوب بید ببافند. (برهان) (آنندراج). سبدی است که از بید ببافند. (شرفنامهء منیری). سبدی که از شاخه های باریک بید سازند. (ناظم الاطباء). و بکسر تحتانی هم آمده است که بر وزن سختیان باشد. (برهان) (آنندراج). و رجوع به تریان و ترنیان شود.

ترینه.

[تَ نَ / نِ] (اِ مرکب) نوعی از قاتق باشد که مردم نامراد و فقیر در آشهای آرد کنند و طریق ساختنش آن است که نان نیم پخته را ریزه ریزه کرده با فلفل و زیره و سیاه دانه، نیم کوفته، و سبزیهای ریزه کرده مانند شلغم و چغندر و گندنا و پودینه و امثال آن، مجموع را در تغاری کنند و سرکه و دوشاب بر بالای آن ریزند و مشت بسیاری بزنند تا خوب خمیر شود، و در آفتاب نهند، و همچنین تا چهل روز بدین دستور هر روز سرکه و دوشاب بر آن ریزند و بر هم زنند و در آفتاب نهند تا بقوام آید، و بعد از چهل روز قرصها از آن سازند و خشک کنند و در وقت احتیاج قرصی از آن در آب گرم اندازند تا نرم شود، قاتق آش کنند. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی) (از انجمن آرا) (از آنندراج). نوعی از قاتق که مردم نامراد و درویش در آشها کنند. (ناظم الاطباء). مخفف تربا بود. (فرهنگ خطی کتابخانهء سازمان لغتنامه). صاحب آنندراج در ذیل ترخوانه آرد: ... و آنرا بحذف خا، ترینه نیز گویند :
شمس دنیا تو فخر دین منی
فخر دنیا تو شمس دین منی
گر همه نیکوان(1) ترینه شوند
تو کبیتای کنجدین منی.طیان.
شکر چه نهی به خوان بر چون نداری
به نطع اندر مگر سرکه و ترینه.ناصرخسرو.
ترینه گر نخورد مرد سفله پیش از مرگ
پس از وفات چه لذت ز تره(2) و حلواش.
سنایی.
ما و همین دوغبا وترف و ترینه
پختهء امروز یا ز باقی دینه.
(از اسرارالتوحید ص 276).
و رجوع به ترخوانه شود. || اقسام سبزیها را نیز گویند. (برهان) (ناظم الاطباء). انواع سبزی ها را نامند مانند تره بادام و تره تیزک و بادرنجبویه و ترب و گندنا و امثالهم. (فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی) : دیگر آنکه بیشتر خوردنی ها پوسانند، پس میخورند چون ترینه و چغندر آب و شلغم آب؟ و غیر آن. (ذخیرهء خوارزمشاهی). || و طعامی باشد که آنرا با گوشت و گندم و سرکه بپزند و آنرا بعربی عویشه(3) خوانند با عین بی نقطه، بر وزن همیشه. (برهان). نان خورش که به تازی عویشه گویند. (ناظم الاطباء). جنسی از طعام که به تازیش عویشه خوانند. (شرفنامهء منیری).
(1) - ن ل: ریدکان.
(2) - ن ل: زبره. ز زیره.
(3) - عویشه در منتهی الارب. اقرب الموارد و تاج العروس و لسان العرب و محیط المحیط دیده نشد.

ترینه با.

[تَ نَ / نِ] (اِ مرکب)(1) آش ترینه. صاحب ذخیرهء خوارزمشاهی این کلمه را آورده است و گوید : ترف با وترینه با هر دو همچون دوغ با باشند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به ترینه وا شود.
(1) - از ترینه + با، بمعنی آش.

ترینه وا.

[تَ نَ / نِ] (اِ مرکب) ترینه با : شیخ را گفتند باران نمی بارد، دعا کن تا باران بارد. آن شب برفی بزرگ بارید روزی دیگر گفتند چه کردی گفت ترینه وا خوردم یعنی که من قطبم چون من خنک شدم همه جهان که بر من میگردد خنک شد. (تذکرة الاولیاء عطار). رجوع به ترینه با شود.

ترینیاک.

[تْ] (اِخ)(1) بلوکی است در ولایت سن نازر(2) که در ایالت لوار اتلانتیک(3)فرانسه واقع است 6900 تن سکنه و کارخانه استخراج فلزات دارد.
(1) - Trignac.
(2) - Saint - Nazaire.
(3) - Loire - Atlantique.

ترینیته.

[تْ تِ] (اِخ)(1) یکی از جزایر آنتیل است که 4822 کیلومتر مربع وسعت و 792000 تن سکنه دارد. مرکز آن «پورت آف سپن»(2) است. در این جزیره زراعت نیشکر و کاکائو و مرکبات رواج کامل دارد معدن نفت و قیر آن قابل توجه است. این جزیره با جزیرهء توباگو(3) یکی از دولتهای مشترک المنافع بریتانیای کبیر را تشکیل میدهند.
(1) - Trinite.
(2) - Port of Spain.
(3) - Tobago.

ترینیداد.

[تْ] (اِخ)(1) شهری است در ساحل جنوبی جزیرهء کوبا که 15000 تن سکنه دارد و یکی از مرکز تجارت کشور کوبا است.
(1) - Trinidad.

تریو.

[تَ] (اِ) با واو مجهول پارچه و جامهء سفید باریک را گویند. (برهان) (انجمن آرا) (از آنندراج). پارچه و جامهء سبک نازک. (ناظم الاطباء).

تری و اندروم.

[] (اِخ) حاکم نشین تروانکر - کوشن (یکی از نواحی جنوبی هند) است. و رجوع به تروانکر - کوشن در همین لغت نامه شود.

تریولت.

[تِ یُ] (اِخ)(1) والی پاراپامیز که اسکندر او را معزول کرد. و کنت کورث گوید که اسکندر این والی خارجی را از جهت تعدیاتی که کرده بود کشت. و رجوع به ایران باستان ج 2 ص 1842 شود.
(1) - Teriolte.

تریون.

[] (اِ) به یونانی دفلی است. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به دفلی و خرزهره شود.

تریوه.

[تَ وِ] (اِ) راهی بود بر شبه پشته(1). (لغت فرس اسدی چ اقبال ص482). راه پشته پشتهء ناهموار پست و بلند را گویند. (برهان) (از ناظم الاطباء). راه پشته پشته بود. (فرهنگ جهانگیری) (انجمن آرا) (آنندراج) (شرفنامهء منیری). راهی پشته پشته. (صحاح الفرس) :
بر که و بالا چو جه؟ همچون عقاب اندر هوا
بر تریوه راه چون جه؟ همچو بر صحرا شمال.
شهید (از لغت فرس اسدی).
چون باز پرنده برگریوه
چون باد رونده بر تریوه.لطیفی.
(1) - ن ل: راهی بود پشته پشته.

تریة.

[تَ ری یَ] (ع اِ) از: «وری») آنچه حائض وقت اغتسال بیند از زردی اندک و خفی. (منتهی الارب). آنچه حائض ببیند بهنگام غسل کردن و آن چیزی است خفی و اندک و کمتر از زردی و تیرگی و اصل آن وریة است. (از محیط المحیط).

تریه.

[تَ رَیْ یُهْ] (ع مص) شد و آمد کردن میغ و کوراب. (تاج المصادر بیهقی). درخشیدن و ناپدید شدن سراب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). نمایان و ناپدید شدن سراب. (از اقرب الموارد).

تریه.

[تُ یِ] (اِخ)(1) از نویسندگان خوش طبع و شیرین بیان فرانسوی است. وی بسال 1823 م. متولد شد و در سال 1907 م. درگذشت. او راست رایمند.(2) و سوواژئون(3) وی به عضویت آکادمی فرانسه نایل آمد.
(1) - Theuriet (Andre).
(2) - Raymonde.
(3) - Sauvageonne.

تری یاریوس.

(اِخ)(1) یکی از سرداران مجرب رومی و رئیس ساخلو قشون روم در پنت بود که از مهرداد ششم پادشاه پنت شکست خورد و فراری شد. و رجوع به ایران باستان ج 3 ص2143 و 2147 شود.
(1) - Triarius.

ترییث.

[تَ] (ع مص) نرم گردانیدن. || عاجر کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || بطی ء گفتن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

ترییخ.

[تَ] (ع مص) سست کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). سست و ضعیف کردن. (از المنجد).

ترییر.

[تَ] (ع مص) غالب شدن فربهی بر قوم. || با ارزانی و فراخ سالی شدن شهرها. || فربه شدن شتربچگان بحدی که از جنبش عاجز گردند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || فربه شدن و غالب شدن فربهی بر قوم. || در ارزانی و فراخی رسیدن قوم (مجهولا). (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

ترییس.

[تَ] (ع مص) مهتر گردانیدن. (تاج المصادر بیهقی). و رجوع به ترئیس شود.

ترییش.

[تَ] (ع مص) پرنهادن تیر را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || ضعیف کردن بیماری کسیرا. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

ترییع.

[تَ] (ع مص) فراهم آمدن قوم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || پاکیزه و افزون شدن طعام و جز آن. || پاکیزه و افزون گردانیدن طعام و جز آن. (از اقرب الموارد).

ترییغ.

[تَ] (ع مص) تر کردن ترید را بروغن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

ترییم.

[تَ] (ع مص) مکان کردن جایی. (تاج المصادر بیهقی). مقیم بودن به جایی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || پیوسته شدن باران. (تاج المصادر بیهقی). || تیره بودن و مقیم بودن ابر بی باران. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || پیوسته بودن ابر و از جای نرفتن آن. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || افزون شدن بر چیزی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تز.

[تَ] (اِ) مرغکی بود کوچک و لونش خشینه بود و نیک نتواند پریدن و در گلستانها بیشتر بود. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص170). نام مرغی بود که بیشتر در بوستانها بود و نیکو نتواند پرید و آوازک حزین داشته باشد. و در جثه و لون مانند خشینه بود. (فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی). نام مرغکی است خوش آواز و کم سکون و بیشتر در گلستانها می باشد و آنرا به عربی صعوه میگویند. (برهان) (از ناظم الاطباء). مرغکی است خوش آواز در بوستان آوازی حزین دارد. (انجمن آرا) (آنندراج). مرغکی باشد کوچک و بانگی برنگ گنجشک کند و برجهنده و نیک نتواند پرید و نشاطی بود و در گلستانها بیشتر بود و نوای خوش زند و در بعضی مواضع آنرا توذ گویند و به زبان اصفهانی ترمذ گویندش. (فرهنگ اوبهی) :
چون(1) لطیف آید(2) بگاه(3) نوبهار
به بانگ رود و بانگ کبک و بانگ تز.
رودکی (از لغت فرس).
|| کل و کچل را گویند یعنی سری که زخم یا جای زخم در آن باشد. (برهان) (از انجمن آرا) (از آنندراج). کچل. (فرهنگ رشیدی). کل و کچل. (ناظم الاطباء). ریختگی موی سر از ضعف یا پیری... و امروز تاس گویند با تبدیل فتحه به الف و زاء به سین. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
نخواهم مغز گوز از بهر آنرا
که مغز گوز خوردن سر کند تز.سوزنی.
|| دندانهء کلید را نیز گویند. (برهان) (از ناظم الاطباء) (از فرهنگ اوبهی). بمعنی دندانهء کلید به نون و زای فارسی است. (فرهنگ رشیدی). دانهء کلید که در برهان آورده غلط است به نون و زای فارسی است یعنی نژ... (انجمن آرا) (آنندراج) :
دهکار بی دهست و شتربان بی شتر
پالان بی خر است و کلیدی تهی ز تز.
(از فرهنگ اوبهی).
و رجوع به تژ و تژه و تزه و نژ شود. || برگ نوبر را گویند. (فرهنگ جهانگیری) (ناظم الاطباء). برگ نو برآمده از درخت را هم گفته اند. (برهان). بمعنی برگ نو برآمده در برهان است، در رشیدی نیست. (انجمن آرا) (آنندراج).
(1) - ن ل: بس.
(2) - ن ل: آمد.
(3) - ن ل: بوقت.

تز.

[تِ] (فرانسوی، اِ)(1) مأخوذ از یونانی(2)بمعنی پیشنهاد، تکلیف، موضوع و مسئله، مطلب، مبحث، موضوع بحث. || موضوعی که کسی برای اثبات آن کتباً یا شفاهاً بکوشد. (فرهنگ فارسی معین). موضوعی که در ملاء عام در مدارس و مدارس عالیه طرح کنند و به ثبوت آن بپردازند. (فرهنگ فرانسه بفارسی نفیسی). || رساله ای که دانشجو پس از فراغ تحصیل تألیف کند و از مطالب آن در جلسه ای دفاع نماید. پایان نامه. رسالهء دکتری. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - These.
(2) - Thesis.

تزآر.

[تَ زْ] (ع مص) بانگ کردن شیر. (از محیط المحیط) (از اقرب الموارد). غریدن شیر. (ناظم الاطباء).

تزاءک.

[تَ ءُ] (ع مص) شرم داشتن. (منتهی الارب). رجوع به تزاؤک شود.

تزابی.

[تَ] (ع مص) تکبر کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || نوعی از رفتار آهسته با تکبر و ناز. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء): یقال هو یتزابی؛ ای یمشی فی تمدد و بط ء. (اقرب الموارد).

تزاجر.

[تَ جُ] (ع مص) زجر کردن بعضی مر بعضی را از منکر. (ناظم الاطباء). بازداشتن بعضی مر بعضی را از منکر. (از اقرب الموارد). بازداشتن گروهی مر گروهی را از شر. (از المنجد). || یکدیگر را به هیجان آوردن لشکریان. (ناظم الاطباء).

تزاحف.

[تَ حُ] (ع مص) با یکدیگر نزدیک گردیدن در جنگ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تزاحک.

[تَ حُ] (ع مص) بهمدیگر نزدیک شدن و دور گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). از لغات اضداد است.

تزاحم.

[تَ حُ] (ع مص) انبوهی کردن. (زوزنی) انبوهی نمودن قوم بر چیزی و گرد آمدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). انبوهی و انبوهی کردن. (غیاث اللغات) (آنندراج). تنگ گردیدن قوم. (از المنجد): و در دفع تراکم حوادث و تزاحم افواج خصوم و تلاطم امواج هموم تغافل و تخاذل پیشه ساخت. (ترجمهء تاریخ یمینی چ1 تهران ص 58). و از اِثارت غبار و تزاحم امطار متسوقه و اهل معاملات متأذی میشدند. (ترجمهء تاریخ یمینی ایضاً ص 439). || تدافع قوم. (از المنجد). || تلاطم امواج. (از المنجد). || (اصطلاح اصول فقهی). علماء اصول فقه را در باب تزاحم دو اصطلاح است، عام و خاص اول - منافات میان دو حکم یا دو دلیل است بطور مطلق. بنابراین اصطلاح تزاحم مرادف تعارض است و امیتازی با آن ندارد. دوم - آن است که دو حکم در اصل با یکدیگر منافات نداشته باشند و هر دو دارای مصلحت و علت تشریع باشند اما انجام دادن آن دو دستور با هم در برخی از موارد غیرممکن یا غیرمشروع گردد. بر طبق اصطلاح خاص این دو حکم را در مورد مذکور متزاحم و نسبت میان آن دو را تزاحم گویند. در مقابل تعارض که منافات دو حکم است در اصل، بدینگونه که تنها یکی از آنها دارای اقسامی جداگانه، ترجیح یکی از دو حکم متزاحم بوسیلهء مرجحاتی ویژه است که در باب تعارض بکار نمیرود. تزاحم بمعنی خاص از مباحث جالب و دقیق اصول فقه است که در قرن اخیر ابتکار شده است. رجوع به اجودالتقریرات سیدابوالقاسم خویی (مبحث اجتماع امر و نهی) و مبحث تعادل و تراجح از کتاب فوائدالاصول شیخ محمدعلی کاظمینی شود.

تزاخی.

[تَ] (اِخ) از قراء بخاراست. (از معجم البلدان).

تزار.

[تِ] (اِخ) تسار(1). کلمهء روسی مشتق از سزار لاتینی. عنوان امپراتوران روسیه.
(1) - Tsar.

تزأر.

[تَ زَءْ ءُ] (ع مص) بانگ کردن شیر و غریدن. (منتهی الارب) (از المنجد) (از اقرب الموارد). بانگ کردن و غریدن شتر(1). (ناظم الاطباء). و رجوع به تزآر شود.
(1) - ظ: شیر.

تزارا.

[] (اِخ)(1) شاعر روسی که بسال 1896 م. در موانست(2) متولد شد. وی پایه گذار مکتب دادائیسم(3) بود.
(1) - Tzara (Tristant).
(2) - Moinest.
(3) - Dadaisme.

تزارید.

[تَ] (ع اِ) چین ها و شکن ها که مشابه بافتن زره باشد. (غیاث اللغات) (آنندراج). غصون الدماغ لان نظمها یشبه نظم زردالجوشن. لکن زردالمقدم اکثر افراداً من زردالمؤخر. (بحر الجواهر).(1)
(1) - این کلمه در لسان العرب و تاج العروس و متن اللغه و اقرب الموارد و دیگر کتب لغت عرب که در دسترس بود ملاحظه نشد.

تزأزؤ.

[تَ زَءْ زُءْ] (ع مص) جنبیدن و از جای رفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تحرک و تزعزع. (متن اللغه) (المنجد). تزعزع. (اقرب الموارد). || سرین جنبان رفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). اطراف جنبان رفتن. (از المنجد). اطراف جنبان رفتن به هیئت قصار. (از اقرب الموارد). پنهان گردیدن و اطراف جنبان رفتن به هیئت قصار. (از متن اللغه). || ترسیدن و پنهان شدن. (زوزنی) (از المنجد) (از اقرب الموارد). ترسیدن و پوشیده گردیدن. || خرد نمودن خود را از ترس. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). خود را جمع و کوچک کردن و دور شدن. (از المنجد) (از اقرب الموارد) (از متن اللغه).

تزاعم.

[تَ عُ] (ع مص) با همدیگر سخن ناموثوق بگفتن و اختلاف نمودن. (منتهی الارب). با همدیگر سخن غیر موثق گفتن و اختلاف کردن. (ناظم الاطباء). با یکدیگر سخن غیرموثق گفتن. (از المنجد) (از متن اللغه). || تضافر در کاری. (از المنجد) (از متن اللغه): تزاعموا، تضافروا، ان کان بعضهم لبعض زعیماً. (متن اللغه). رجوع به تضافر شود.

تزانط.

[تَ نُ] (ع مص) انبوهی کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تزاحم قوم. (از اقرب الموارد) (از متن اللغه).

تزاو.

[تَ] (اِخ) نام مبارزی بوده تورانی داماد افراسیاب و گیو او را زنده گرفت و به انتقام برادرش بقتل آورد و با زای فارسی هم آمده است. (برهان). نام یکی از پهلوانان تورانی است که داماد افراسیاب بوده و گیو او را زنده بکمند گرفته و بخون برادرش بهرام به قتل رسانید و آن با زای فارسی نیز آمده. (انجمن آرا) (آنندراج). مبارزی تورانی که داماد افراسیاب بود. (ناظم الاطباء) :
چنین گفت با گیو جنگی تزاو
که تو چون عقابی و من چون چکاو.
فردوسی (از انجمن آرا).
و رجوع به تژاو شود.

تزاوج.

[تَ وُ] (ع مص) با یکدیگر جفت شدن. (زوزنی). با یکدیگر جفت کردن. (دهار). جفت و قرین شدن با هم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || تشابه سخن بیکدیگر در سجع و وزن. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تزاور.

[تَ وُ] (ع مص) یکدیگر را زیارت کردن. (زوزنی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغه) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || برگشتن از چیزی و مایل شدن از آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغه) (از اقرب الموارد) (از المنجد). میل کردن و انحراف نمودن. (آنندراج).

تزاوف.

[تَ وُ] (ع مص) بازی کردن کودکان ببازی مخصوص. (ناظم الاطباء). آمدن یکی از کودکان است بپایهء دکان و گذاشتن دست خود بر تیزی آن و گستردن بدن خویش را و چرخیدن در هوا، تا بجای نخستین بازگردد و آن تمرینی است ورزشی. (از اقرب الموارد). ممارست کردن در پاره ای از حرکات بدنی برای تمرین اعضا و چابک گشتن. (از المنجد).

تزاؤک.

[تَ ءُ] (ع مص) شرم داشتن. (از المنجد) (از اقرب الموارد). رجوع به تزاءک شود.

تزاول.

[تَ وُ] (ع مص) اشتغال نمودن در کاری و با هم واکوشیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تعالج قوم. (از اقرب الموارد) (از المنجد). تعالج و تحاول. (از متن اللغة).

تزاویق.

[تَ] (ع اِ) جِ تزویق. (ناظم الاطباء): و رنگهای گوناگون آمیخت از بهر تزاویق دیوارهای سارها. (فارسنامهء ابن البلخی ص32). رجوع به تزویق شود.

تزاهد.

[تَ هُ] (ع مص) حقیر شمردن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغه) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تزاید.

[تَ یُ] (ع مص) افزون شدن. (زوزنی) (غیاث اللغات) (آنندراج) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). افزونی و ازدیاد و زیادتی. (ناظم الاطباء). || به تکلف افزودن در سخن و جز آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تزید در سخن. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || افزودن قیمت کالا هر یک مقابل دیگری تا به نهایت رسد. (از المنجد). مزایده. (از اقرب الموارد) (از متن اللغه). || (اِ) (اصطلاح پزشکی) افزایش بیماری و گذشتن مرض از دوران ابتدایی : چون نفثی اندک همی باشد نشان آن بود که طبیعت آغاز پزانیدن علت کرده است و بیماری از ابتدا، در گذشته است، و هنوز اندر فزونیست و طبیبان این وقت را تزاید گویند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

تزایغ.

[تَ یُ] (ع مص) بچسبیدن. (زوزنی). سوی یکدیگر کنبانیدن و تمایل کردن. (ناظم الاطباء). سوی یکدیگر کنبانیدن، و کنبانیدن بمعنی بر جهانیدن و کشانیدن باشد. (آنندراج). تمایل. (متن اللغه) (المنجد) (اقرب الموارد): تزایغت اسنانهُ؛ ای تمایلت. (اقرب الموارد).

تزایل.

[تَ یُ] (ع مص) پراکنده شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از المنجد) (اقرب الموارد). || جدایی و جدا شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || شرم داشتن از کسی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغه) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تزئیم.

[تَ] (ع مص) ترسانیدن کسی را (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از المنجد) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة).

تزبب.

[تَ زَبْ بُ] (ع مص) با کف شدن دهن وقت سخن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تزبد در کلام. (از اقرب الموارد). خارج شدن کف از گوشهء دهان در کثرت سخن. (از المنجد). || مویز شدن انگور. (از اقرب الموارد) (از المنجد) : لقد تزببت لکن فاتک العنب. (اقرب الموارد). || پر خشم شدن مرد. (از المنجد).

تزبتر.

[تَ زَ تُ] (ع مص) تکبر کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء): تزبتر علیهم تکبر. (متن اللغه).

تزبد.

[تَ زَبْ بُ] (ع مص) فرو بردن مسکه (کره) را یا خلاصهء آن گرفتن. || (مص ل) شتابی نمودن در سوگند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || با کف شدن دهن. (تاج المصادر بیهقی). کفک برآوردن دهن کسی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). خشمناک شدن مرد و ظاهر شدن کفک از گوشهء لبان وی. (از متن اللغة). || خشمناک شدن مرد و ترسانیدن. (از المنجد).

تزبر.

[تَ زَبْ بُ] (ع مص) لرزیدن از خشم. (از متن اللغة). || خود را به زبیر منسوب کردن. (از متن اللغة).

تزبرة.

[تَ بِ رَ] (ع اِ) خط. (منتهی الارب). خط و کتابت. (اقرب الموارد) (متن اللغة). اصمعی گوید: سمعت اعرابیاً یقول انا اعرف تزبرتی؛ ای خطی و کتابتی. (اقرب الموارد). نبشته و خط. (ناظم الاطباء). || (مص) نبشتن. (منتهی الارب). نوشتن. (ناظم الاطباء). زبره. تزبرة. (ناظم الاطباء).

تزبع.

[تَ زَبْ بُ] (ع مص) خشمگین شدن. || بدخلقی نمودن. || عربده نمودن. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد) (از متن اللغة). || اذیت رسانیدن بمردم و آزردن آنان. (از متن اللغة). || سخن درشت و رنجش و رنج گفتن گرفتن. (منتهی الارب) (آنندراج). مداومت داشتن بر سخن رنج آمیز و مستقیم نشدن. (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). سخن درشت و رنجش آمیز گفتن گرفتن. (ناظم الاطباء). || براه راست وفاق و نیکو اخلاق نرفتن. (منتهی الارب) (آنندراج). براه راست نرفتن و نیکو اخلاق نبودن. (ناظم الاطباء). || متغیر گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تزبی.

[تَ زَبْ بی] (ع مص) کوی ساختن صیاد خویشتن را تا در آنجا پنهان شود. (تاج المصادر بیهقی). خانه ساختن صیاد خویشتن را تا در آنجا پنهان شود. (زوزنی). زیبة ساختن برای شکار دده. (منتهی الارب) (آنندراج). زبیه ساختن برای شکار حیوانات سبع. (ناظم الاطباء). و زبیة مغاکی جهت شکار شیر و دده. (آنندراج). کندن مغاک جهت شکار شیر و حیوانات سبع. (از متن اللغة) (از المنجد) (از اقرب الموارد). || پنهان شدن در زبیة برای صید. (از المنجد).

تزبیب.

[تَ] (ع مص) قریب به فروشدن گردیدن آفتاب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). میل کردن و نزدیک شدن آفتاب به غروب. (از اقرب الموارد) (از المنجد) (از متن اللغة). || با کف شدن دهن. (تاج المصادر بیهقی). کف بر دهن آوردن. (زوزنی): تکلم فلان حتی زبب شدقاهُ؛ یعنی کفک برآورد دو کنج دهن او. (منتهی الارب) (آنندراج). خارج شدن کف از دو گوشهء دهان مرد از پرحرفی. (از اقرب الموارد) (از المنجد) (از متن اللغة). || مویز شدن و مویز کردن. (تاج المصادر بیهقی). مویز شدن انگور. (زوزنی). مویز گردانیدن انگور را. (منتهی الارب) (آنندراج) (از متن اللغة) (ناظم الاطباء). خشک و مویز گردانیدن انگور. (از المنجد). مویز گردانیدن انگور و انجیر. (از اقرب الموارد).

تزبید.

[تَ] (ع مص) واچیدن پنبه. (تاج المصادر بیهقی). پنبه زدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). واچیدن و از هم جدا کردن پنبه تا پاک شود و برای رشتن آماده گردد. (از اقرب الموارد) (از المنجد) (از متن اللغة). || فاکو(1) شدن دهن. (تاج المصادر بیهقی). کفک برآوردن کنج دهن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). تزبد؛ کف برآوردن دو گوشهء لب از خشم. (از متن اللغة). || کف فراگرفتن شیر. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد).
(1) - ظ: فاکف. (با کف).

تزبیر.

[تَ] (ع مص)(1) نوشتن. (ناظم الاطباء).
(1) - در اقرب الموارد و محیط المحیط: زبرالکتاب تزبرة و در المنجد، زبر و ازدبرالکتاب کتبهُ.

تزبیل.

[تَ] (ع مص) بارآوردن زمینی را به کود دادن. (از المنجد) (از متن اللغة). نیرو دادن زمین را به سرگین. (ناظم الاطباء).

تزبیة.

[تَ بِ یَ] (ع مص) از پس راندن آنرا. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). راندن آنرا. (اقرب الموارد) (از المنجد) (از متن اللغة). || گوشت را در زبیة گذاشتن جهت شکار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد) (از متن اللغة).

تزتت.

[تَ زَتْ تُ] (ع مص) آراسته شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). آراسته شدن و آراسته شدن عروس. (آنندراج). آراستن عروس را. (از اقرب الموارد) (از متن اللغة): زتت العروس فتزتت هی؛ یعنی آرایش کردم عروس را پس آراسته شد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء): از لمعهء آن دو گوهر گرانبها جراید جواهر مجردات، تزتت بزیب تکثر یافت. (درهء نادره چ شهیدی ص2).

تزتک.

[تُ تَ] (اِ) تفک دهن را گویند. (فرهنگ جهانگیری). تفک دهن را گویند و آن چوبی باشد میان خالی به درازی نیزه که با گلولهء گل و زور نفس گنجشک و امثال آن را بدان بزنند. (برهان) (از انجمن آرا) (از ناظم الاطباء).

تزتیت.

[تَ] (ع مص) آراستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): چون بقدرت بیچون ترتیب تربیت و تربیت و تزتیت عالم امکان بدرجهء رابع رسید. (درهء نادره چ شهیدی ص12).

تزجی.

[تَ زَجْ جی] (ع مص) به اندکی روزگار گذاشتن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). بس کردن و اکتفا نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). به چیزی بس کردن. (آنندراج). بچیزی اکتفا کردن. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد): تزج من دنیاک بالبلاغ؛ ای اکتف منها ببلغة العیش. (عدی بن رقاع از اقرب الموارد). کار او بدان رسید که به خفارت کاروانها و تجار باز ایستاد و از جعالات ایشان تزجی میکرد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ1 تهران ص 314). و شوهر زن را میکشت و میجوشانید و با اجزا و اعضای او تزجی و تغذی میکرد و مردم را از شوارع درمی ربودند و میکشتند و میخوردند. (ترجمهء تاریخ یمینی ایضاً ص327).

تزجیج.

[تَ] (ع مص) باریک کردن ابرو. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). دراز و باریک گردانیدن ابرو. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || راست و برابر کردن چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از المنجد) (از اقرب الموارد): نقر خشبة ثم زجج موضع النقر. (اقرب الموارد) (المنجد).

تزجیة.

[تَ جِ یَ] (ع مص) روزگار گذاشتن. (تاج المصادر بیهقی). به نرمی راندن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کیف تزجی الایام؛ ای کیف تدفعها. (اقرب الموارد) : اگر رغبتی هست تا ساعتی بمناولت آن تزجیة روزگار کنیم. (مرزبان نامه ص 84). رکن الدین چون دید که در دست بجز خسران نخواهد داشت و در این مدت که به سوف و لعل تزجیة وقت میکرد. (جهانگشای جوینی).

تزحر.

[تَ زَحْ حُ] (ع مص) پیچاک کردن شکم و دم برآوردن و به بیماری زحیر مبتلا شدن. || روان شدن شکم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || زادن زن بچه را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تزحزح.

[تَ زَ زُ] (ع مص) دور شدن. (زوزنی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تزحف.

[تَ زَحْ حُ] (ع مص) رفتن. (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد) (از المنجد). به تکلف رفتن بسوی کسی یا عام است. (منتهی الارب). به تکلف رفتن بسوی کسی. (آنندراج) (از ناظم الاطباء). || با سرین خرامیدن کودک بر زمین پیش از آنکه راه رود. (از ناظم الاطباء).

تزحل.

[تَ زَحْ حُ] (ع مص) دور شدن از جای (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تزحلف.

[تَ زَ لُ] (ع مص) غلطیدن و دور شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). رجوع به تزحلق شود.

تزحلق.

[تَ زَ لُ] (ع مص) غلطیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). تزحلف. (المنجد). رجوع به تزحلف و تزحلک شود.

تزحلک.

[تَ زَ لُ] (ع مص) غلطیدن (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تزحلق. (اقرب الموارد). رجوع به تزحلق و تزحلف شود.

تزحن.

[تَ زَحْ حُ] (ع مص) درنگ کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || تقبض. || تحرک از جای. (از المنجد). || بناپسندی کار کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). گویند تزحن الشراب و علیه اذا تکاره علیه بلاشهوة؛ یعنی به اکراه و بی خواهش خورد آب را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تزحول.

[تَ زَ وُ] (ع مص) درگشتن از جای خود و دور گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). لغزیدن و دور شدن از جایگاه خود. (از اقرب الموارد) (از متن اللغة).

تزحیر.

[تَ] (ع مص) سخت پیچان کردن شکم و روان شدن آن و سخت مبتلا گردیدن به علت پیچاک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). گشاده شدن شکم به سختی پیچش شکم چنانکه خون میرفته باشد و سخت مبتلا گردیدن به علت پیچاک. (آنندراج) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || مردن بچهء ناقه یکماه پیش از ایام ولادت پس گوی را در مخلاة کرده یک شب در شرمگاه او گذارند و بینی وی را بند کنند، سپس آن گوی را... برآرند و بچهء نوزاد دیگری را به وی بنمایند، پس ناقه گمان میبرد که حالا بچه زاده است و بینی آن را بگشایند. پس آن ناقه بوی کند آن بچه را، و مهربان شود پس میدوشند آنرا و این فعل ترحیز است. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تزحیل.

[تَ] (ع مص) دور گردانیدن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تزخر.

[تَ زَخْ خُ] (ع مص) پر شدن دریا از آب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة). پر شدن و بالا آمدن آب دریا و رودخانه. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تزخراب.

[تِ خَ] (اِخ) دهی است از دهستان روضه چای، در بخش حومهء شهرستان ارومیه و ده هزار و پانصدگزی شمال باختری ارومیه و 2 هزارگزی شمال راه ارابه رو ارومیه به موانا قرار دارد جلگه ای معتدل است و 350 تن سکنه دارد. آب آن از روضه چای و محصول آنجا غله و چغندر و توتون و انگور و حبوبات است. شغل مردم زراعت و صنایع دستی آنان جوراب بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران، ج 4).

تزخراب.

[تِ خَ] (اِخ) دهی است از دهستان آجرلو در بخش مرکزی شهرستان مراغه که در 64 هزارگزی جنوب خاوری مراغه و هشت هزار و پانصدگزی شمال خاوری شوسهء شاهین دژ به میاندوآب قرار دارد. دره ای معتدل است و 213 تن سکنه دارد. آب آن از دره جان آقا و محصول آنجا غله و حبوبات و بادام و کرچک است. شغل مردمش زراعت و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

تزخراب دهنه.

[تِ خَ دَ هَ نِ] (اِخ) دهی است از دهستان باراندوزچای در بخش حومهء شهرستان ارومیه که در 27 هزارگزی جنوب خاوری ارومیه و چهار هزار و پانصدگزی شمال شوسهء ارومیه به مهاباد قرار دارد جلگه ای معتدل است و 172 تن سکنه دارد. آب آن از باراندوزچای و محصول آنجا غله و چغندر و انگور و توتون و حبوبات است. شغل مردم زراعت است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

تزخف.

[تَ زَخْ خُ] (ع مص) نیکو و آراسته شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد) (از متن اللغة).

تزخور.

[تَ زَ وُ] (ع مص) فخر کردن مرد به چیزی که دارد. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد) || تکبر. توعد. (از متن اللغة).

تزخیف.

[تَ] (ع مص) بسیار گفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || به تکلف فصاحت نمودن. || به انگشتان از کسی گرفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). به انگشتان خود چیزی را از کسی گرفتن بمانند شاهین. (از اقرب الموارد).

تزد.

[تَ زَ] (اِ) ملخ سیاه. (ناظم الاطباء). صراراللیل. جَزد. (زمخشری، یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تزدغ.

[تَ زَدْ دُ] (ع مص) نازبالش گرفتن و نازبالش خواستن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مخده را زیر صُدغ گذاشتن. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد).

تزده.

[تَ دَ] (اِ) مطلق اجرت را گویند عموماً. (برهان). مزد. (فرهنگ جهانگیری). تزده و اجرت. (ناظم الاطباء). عموماً اجرت را گویند. (انجمن آرا). مزد مطلق. (فرهنگ رشیدی). || اجرت راست کردن آسیا خصوصاً. (برهان) (از ناظم الاطباء). مزد راست کردن آسیا، لکن به رای مهمله نیز گذشت. (فرهنگ رشیدی). خصوصاً اجرت راست کردن آسیا و در نسخهء سروری به زای فارسی است و به رای مهمله غلط است. (انجمن آرا). طسق. بُرکَه. (السامی فی الاسامی) تژده. و رجوع به تژده شود. || قبالهء خانه و باغ و امثال آنرا نیز گفته اند. (برهان). تژده(1) و قبالهء خانه و باغ و مانند آن. (ناظم الاطباء).
(1) - تژده باین معنی نیامده است. رجوع به تژده شود.

تزر.

[تَ زَ] (اِ) خانهء تابستانی و ییلاقی. || کرسی مملکت و تختگاه. (ناظم الاطباء). و رجوع به تجر و طزر شود.

تزرج.

[تِ زِ] (اِخ) دهی است از دهستان رابر، در بخش بافت شهرستان سیرجان که در 36 هزارگزی خاور بافت و 2 هزارگزی راه مالرو بافت به رابر قرار دارد. کوهستانی و سردسیر است و 40 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانه و محصول آنجا غله و حبوبات است شغل مردم آنجا زراعت و از طایفهء فلاحی هستند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

تزرج.

[تِ زِ] (اِخ) دهی است از دهستان طارم، در بخش سعادت آباد شهرستان بندرعباس که در 36 هزارگزی باختری حاجی آباد، بر سر راه مالرو طارم به درگاه قرار دارد. کوهستانی و گرمسیر است و 328 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آنجا خرما و غله و شغل مردم آنجا زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

تزرج.

[تِ زِ] (اِخ) دهی است از دهستان حصن در بخش زرند شهرستان کرمان که در 30 هزارگزی جنوب باختری زرند و 10 هزارگزی باختر زرند رفسنجان قرار دارد. جلگه ای معتدل است و 159 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آنجا غله و حبوبات و پسته و پنبه است. شغل مردم آنجا زراعت است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

تزرج.

[تِ زِ] (اِخ) دهی است از دهستان سربنان در بخش زرند شهرستان کرمان که در 48 هزارگزی خاوری زرند و 6 هزارگزی خاور راه مالرو زرند به راور قرار دارد. کوهستانی و سردسیر است و 50 تن سکنه دارد آب آن از قنات و محصول آنجا غلات و حبوبات است شغل مردم آنجا زراعت است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

تزرج.

[تِ زِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان سبلوئیه در بخش زرند شهرستان کرمان که در 30 هزارگزی جنوب باختری زرند و 10 هزارگزی باختر راه مالرو زرند به رفسنجان واقع است و 10 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

تزرر.

[تَ زَرْ رُ] (ع مص) گویک بستن پیراهن. (ناظم الاطباء) (از المنجد) (از ذیل اقرب الموارد). || (مص) استوار کردن گویک پیراهن را. (ذیل اقرب الموارد).

تزرزر.

[تَ زَ زُ] (ع مص) جنبیدن و متحرک شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تحرک. (متن اللغة) (المنجد) (اقرب الموارد).

تزرع.

[تَ زَرْ رُ] (ع مص) شتافتن به سوی بدی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از المنجد) (از اقرب الموارد).

تزرک.

[تِ زِ] (اِخ) قریه ای است در دو فرسنگی شمال طارم، در بلوکات سبعه. (از فارسنامهء ناصری).

تزرنق.

[تَ زَ نُ] (ع مص) متغیر و دیگرگون گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || پوشیدن جامه و پوشیده شدن در آن. || و بر زرنوق (نهر کوچک) به اجرت آب کشی کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || به سلف خرید کردن. (از اقرب الموارد) (از متن اللغة) (از المنجد).

تزرو.

[تَ رُوْ] (اِ) شنجرف. (ناظم الاطباء).

تزرو.

[تَ زَ رْوْ] (اِ) تذرو و قرقاول. (ناظم الاطباء).

تزره.

[تَ رِ / رَ] (اِ) محور آهنی سنگ آسیا. (ناظم الاطباء).

تزری.

[تَ زَ رْ ری] (ع مص) عتاب کردن و عیب نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تزرید.

[تَ] (ع مص) تنگ کردن چشم یعنی ترشرویی و غضب کردن بر کسی. (از متن اللغة).

تزریف.

[تَ] (ع مص) پاک کردن و دور نمودن. || افزودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغه) (از المنجد) (از اقرب الموارد). || زیاده کردن در سخن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). زیاده کردن در سخن و دروغ گفتن. (از المنجد). و فی الحدیث : کان الکلبی یزرف فی الحدیث. (اقرب الموارد). || نفوذ کردن تیر در چیزی. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || فرقه فرقه گردانیدن قوم. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تزریق.

[تَ] (مص)(1) ریا و نفاق و دروغ و کسی را به ریا و نفاق و دروغ نسبت کردن. (غیاث اللغات) (آنندراج).
(1) - در فرهنگهای معتبر عرب از جمله لسان العرب، قطر المحیط، متن اللغة، اقرب الموارد و جز اینها این وزن و معنی نیامده است.

تزریق.

[تَ] (مص)(1) درچکانیدن. داخل کردن داروی مایع در زیر پوست بدن یا در داخل رگ بوسیلهء سوزن مخصوص آمپول زدن. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - این وزن و معنی در عربی نیامده است.

تزریقات.

[تَ] (اِ) جِ تزریق. درچکانیدنها. و رجوع به تزریق شود.

تزریق بیان.

[تَ بَ] (ص مرکب) کاذب و دروغگو. (غیاث اللغات) (آنندراج). و رجوع به تزریق شود.

تزریق کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)درچکانیدن داروی مایع در زیر جلد، یا در داخل عضله یا ورید انسان و حیوان بیمار. تزریق. و رجوع به تزریق شود.

تزریم.

[تَ] (ع مص) قطع کردن کمیز بر کسی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). قطع کردن. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد): زرمهُالدهر؛ ای قطع عنهُالخیر. (المنجد). || قطع کردن اشک و سخن و جز آن بر کسی. || بخیل نمودن (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). نسبت دادن کسی را به بخل. (از متن اللغة).

تزریة.

[تَ رِ یَ] (ع مص) بسی زیان رسانیدن. (مجمل اللغة. یادداشت بخط مؤلف).

تزس.

[تِ زِ] (اِخ)(1) تزه. رجوع به همین کلمه و فهرست اعلام تمدن قدیم فوستل دوکلانژ ترجمه نصرالله فلسفی شود.
(1) - Thesee.

تزعب.

[تَ زَعْ عُ] (ع مص) شتافتن. (از متن اللغة). || شادمان شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تنشط. (متن اللغة). نشاط داشتن. (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). || خشم گرفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تغیظ. (متن اللغة) (اقرب الموارد) (المنجد). || در اکل و شرب کثرت کردن و زیادت نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). در خوردن و آشامیدن زیاده روی کردن. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || مال را در خود تقسیم کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تقسیم کردن قوم مال را در میان خود. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تزعزع.

[تَ زَ زُ] (ع مص) جنبیدن. (زوزنی) (دهار) (منتهی الارب) (آنندراج). جنبش. (غیاث اللغات). تحرک و تقلقل چیزی. (از اقرب الموارد) (المنجد). تحرک. (متن اللغة). || بهم خوردن یا لقی دندانها. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || (اِ) حالتی در دماغ که چنان نماید که حرکت کند با درد. حالتی در مغز که گویی جنبان است با دوار و دردی. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تزعل.

[تَ زَعْ عُ] (ع مص) شادمان شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تنشط. (اقرب الموارد) (المنجد). شاد شدن. (از متن اللغة).

تزعم.

[تَ زَ ع عُ] (ع مص) دروغ بربستن و کاذب گفتن. (منتهی الارب) (آنندراج). تکذب. (اقرب الموارد) (متن اللغة). || به تکلف زعامت بر خود بستن و خود را زعیم دانستن. (از متن اللغة).

تزعیر.

[تَ] (ع مص) خواندن خر نر را تا بر ماده جهد. (منتهی الارب) (از متن اللغة).

تزعیف.

[تَ] (ع مص) هلاک کردن. (غیاث االغات نقل از صراح) (آنندراج).(1).
(1) - در غالب کتب لغت عربی چون لسان العجم، متن اللغة، اقرب الموارد، منتهی الارب و المنجد این وزن نیامده ولی این معنی در اوزان دیگر چون ازعاف و ازدعاف و جز اینها آمده است.

تزغ.

[تَ] (اِ) چوب تاغ(1) را گویند و آن هیزمی است که آتش آن بسیار بماند و بضم اول هم بنظر آمده است. (برهان) (آنندراج). در برهان بمعنی چوب تاغ آورده (انجمن آرا). هیزم را گویند. (اوبهی). چوب تاغ که آتشش مدتی میماند. (ناظم الاطباء). رجوع به تاغ و تاق در همین لغت نامه شود.
(1) - ن ل: تاق.

تزغم.

[تَ زَغْ غُ] (ع مص) برگردانیدن شتر بانگ را در گلو. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). بازگردانیدن شتر بانگ را در لهازیم خود. (از اقرب الموارد) (از متن اللغة) (از المنجد). بازگردانیدن شتر بانگ را در لهازیم خود. (از المنجد). || سخن گفتن در خشم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از المنجد). چون غضبناک سخن گفتن. (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). || نالیدن شتربچه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). آرام نالیدن شتربچه. (از اقرب الموارد). || (ع اِ) آوازی ضعیف یا بانگ وحدت، یا نالهء آرام، مانند نالهء بچه شتر. (از متن اللغة).

تزغو.

[تَ] (اِ) ذخیره و آذوقه(1) و تزقو. (ناظم الاطباء). بلوشه در شرح لغات و اصطلاحات جامع التواریخ رشیدی این کلمه را معرب توسخوی مغولی و بمعنی نزل آورده است. رجوع به توضیحات بلوشه درج 2 ص27 جامع التواریخ رشیدی و ترغو در همین لغت نامه شود.
(1) - صحیح: آزوقه.

تزغوبالیق.

[تَ] (اِ) ترغوبالیق. رجوع به ترغو و تزغو و ترغوبالیق شود.

تزغیب.

[تَ] (ع مص) باکنده مویه «؟» شدن. (تاج المصادر بیهقی). موی ریزهء زرد برآوردن چوزه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). موهای زرد برآوردن جوجه. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تزف.

[تَ / تِ زُ] (اِ) ریچالی باشد که از کشک سازند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || به معنی تری و تازگی هم گفته اند. || نعمت و آسایش را نیز گویند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). باین معنی ظاهراً مصحف ترف عربی بمعنی ناز و نعمت و به ناز زیستن است. (حاشیهء برهان چ معین).

تزفان.

[تَ] (اِ) مخفف ترزفان است که ترجمان باشد، و آن شخصی است که لغت زبانی رابزبان دیگر تقریر کند. (برهان) (آنندراج). همان ترجمان است. (شرفنامهء منیری). ترزفان ، ترجمان. (ناظم الاطباء). و رجوع به ترجمان در همین لغت نامه شود.

تزفزف.

[تَ زَ زُ] (ع مص) سخت جنبیدن از سرما و جز آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تزفی.

[تَ زَفْ فی] (ع مص) ترسانیدن (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تزفیت.

[تَ] (ع مص) بزفت بیندودن. (تاج المصادر بیهقی). بزفت اندودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة). بزفت اندودن و زفت بالکسر، قیر که در خنور و کشتی مالند تا آب نزهد از وی. (آنندراج). به قیر اندودن کشتی و جز آن. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تزقف.

[تَ زَقْ قُ] (ع مص) به شتاب ربودن چیزی را و فروخوردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). فروخوردن چیزی را. (از اقرب الموارد). بلعیدن لقمه را. (از المنجد). || ربودن گوی بدست از هوا. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). به شتاب ربودن چیزی را. (از متن اللغة) (از المنجد) (از اقرب الموارد). ربودن گوی را به چوگان. (از اقرب الموارد). قال ابوسفیان لبنی امیة: تزقفوها تزقف الکرة؛ یعنی الخلافة. (اقرب الموارد).

تزقم.

[تَ زَقْ قُ] (ع مص) بسیار خوردن و لقمه کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تزقم لقمه، بلعیدن آن و تزقم چیزی تلقم آن. (از متن اللغة). تلقم. || زقوم خوردن (از المنجد) (از اقرب الموارد). || افراط نمودن در شیر نوشیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). زیاده روی در نوشیدن شیر. (از متن اللغة) (از المنجد) (از اقرب الموارد).

تزقو.

[تَ] (اِ) ذخیره و آذوقه(1). (ناظم الاطباء). رجوع به تزغو و ترغو شود.
(1) - صحیح: آزوقه.

تزقیب.

[تَ] (ع مص) در آواز درآوردن مکاء را و آن مرغی است خوش آواز. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). در آواز درآوردن مکاء و آن پرنده ای است. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تزقیق.

[تَ] (ع مص) موی بریدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ستردن موی پوست را. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || پوست کشیدن از جانب سر. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). کندن پوست از جانب سر بطرف پا. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). پوست کندن. (از المنجد).

تزک.

[تُ زُ] (ترکی، اِ) ترتیب و انتظام و ضابطهء لشکر و مجلس و این لفظ ترکی است. گاهی توزک به زیادت واو نویسند مطابق رسم خط ترکی. (غیاث اللغات) (آنندراج). || ترکش. (آنندراج) (بهارعجم) :
فوج صد بوالهوس از ناوک آهی شکنم
تزک سینه پر از ناوک دلدوز من است.
سنجر کاشی (از آنندراج).

تزکر.

[تَ زَکْ کُ] (ع مص) فراهم آمدن شراب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). فراهم آمدن شراب در خیک. (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). || کلان گردیدن شکم کودک و نیکو حال شدن او. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). کلان و مانند خیک شدن شکم کودک و نیکو حال شدن وی. (از متن اللغة). || پر شدن. (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || پر شدن شکم کودک. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تزکزک.

[تَ زَ زُ] (ع مص) گرفتن ساز و سامان خود را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). گرفتن زِکَّة خود را. (از اقرب الموارد). گرفتن زکه یعنی سلاح خود را. (از المنجد). گرفتن عدهء خود را. (از متن اللغة).

تزکی.

[تَ زَکْ کی] (ع مص) گوالیدن و افزون گردیدن. (منتهی الارب) (از المنجد) (از اقرب الموارد). گوالیدن. (آنندراج). || پاکی کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). پاک شدن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). زکی شدن. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || زکوة بدادن. (زوزنی) (آنندراج). || صدقه دادن. (تاج المصادر بیهقی) (آنندراج). صدقه کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تزکیت.

[تَ] (ع مص) پر کردن مشک. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (آنندراج) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد) (از ناظم الاطباء). || به خشم و غضب آوردن کسی را. (از متن اللغة). || سخت خشمناک کردن کسی را. (از متن اللغة).

تزکیت.

[تَ یَ] (ع مص) تزکیة، ستودن : و این سحرها که بیدپای برهمن کرده است در فراهم آوردن این مجموعات... از آن ظاهرتر است که در آن باب به تحسین و تزکیت حاجت افتد. (کلیله و دمنه). و یا هیچ تکلف را در تزکیت آن مجال وصفی تواند بود. (کلیله و دمنه). و رجوع به تزکیة در همین لغت نامه شود.

تزکیر.

[تَ] (ع مص) پر کردن چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || (مص ل) کلان گردیدن شکم کودک و نیکو شدن حال او. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). و رجوع به تزکر در همین لغت نامه شود.

تزکیم.

[تَ] (ع مص) پنهان داشتن کار بر کسی. (منتهی الارب) (آنندراج). لغتی است در تزکین. (جوهری از اقرب الموارد). و بعدی بعلی یقال زکم علیه اذا لبس. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). و رجوع به تزکین شود.

تزکین.

[تَ] (ع مص) پوشیده و پنهان داشتن کار بر کسی و مشتبه گردانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد) (از متن اللغة). تشبیه و تلبیس. (اقرب الموارد). || جای دادن حدیث نفس را در دل. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || اندازه کردن و بگمان گفتن چیزی را. (از متن اللغة). || (ع اِ) حدیث نفس. (منتهی الارب) (آنندراج). حدیث نفس و وقوع ظن در دل. (ناظم الاطباء). گمانهایی که در نفس ها واقع شوند. (از اقرب الموارد).

تزکیة.

[تَ یَ] (ع مص) زکات مال بدادن. (زوزنی). زکات دادن از مال. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از غیاث اللغات) (از آنندراج) (از مجمل اللغة) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة) (از المنجد). || زکات مال بستدن. (زوزنی). زکات ستدن. (مجمل اللغة). زکات از کسی گرفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || پاک گردانیدن. (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (غیاث اللغات) (مجمل اللغة). پاک کردن. (دهار) (آنندراج). پاکیزه گردانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || بستودن. (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). ستودن خود را. (منتهی الارب) (مجمل اللغة) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد): تزکیة المرء نفسه قبیح. || گوالانیدن. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || گوالیدن و افزون شدن. || تشنه گردیدن. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || گواهی بر عدالت گواه دادن. (از متن اللغة). || تزکیهء شهود، (در تداول فقه)؛ تعدیل گواهان. در صورتی که عدالت شاهد در نزد حاکم محرز نبود یا جرح شود ممکن است عدالت گواه جرح شده بوسیلهء گواهی افراد عادل دیگر اثبات گردد و این گواهی دادن بر عدالت گواه جرح شده را در فقه تزکیة گویند :
تزکیه باید گواهان را بدان
تزکیه اش اخلاص و موقوفی بدان.مولوی.
|| (اِ) پاکیزگی و پاک گردانیدگی. (ناظم الاطباء). بمعنی زکات است. (از اقرب الموارد) (از المنجد). رجوع به زکات و زکوة شود.

تزلب.

[تَ لَ] (اِ) دنبهء برشته شده را گویند که بر روی آشهای آرد ریزند. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج) (ناظم الاطباء). فخرالدین منوچهر در صفت لاخشه که نوعی از آش آرد است گوید :
از چشمهء ماهتاب کن صحن
وز قرصهء آفتاب نه خوان.
دوغش خوش و روغنش مروق
سیر اندک و تزلبش فراوان.
(فرهنگ جهانگیری).
ظاهراً ترلب مصحف این کلمه است و رجوع به ترلب در همین لغت نامه شود.

تزلج.

[تَ زَ ل لُ] (ع مص) بلغزیدن پای. (تاج المصادر بیهقی). لغزیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تزلق. (متن اللغة) (اقرب الموارد) (المنجد) : تزلج السهم عن القوس؛ یعنی تیر از کمان لغزید و گذشت. (از اقرب الموارد). || ایستادن و اصرار کردن بر شرب نبید. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). الحاح در نوشیدن شراب. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تزلجب.

[تَ زَ جُ] (ع مص)(1) لغزیدن از چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).
(1) - در اقرب الموارد و متن اللغة و قطر المحیط و المنجد: تزلجب نیامده و تزلحب بدین معنی آمده است. رجوع به تزلحب شود.

تزلح.

[تَ زَلْ لُ] (ع مص) چشیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). چشیدن چیزی را. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تزلحب.

[تَ زَ حُ] (ع مص) لغزیدن از چیزی. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (از المنجد). در منتهی الارب و ناظم الاطباء این کلمه به تصحیف تزلجب آمده است. رجوع به تزلجب شود.

تزلحف.

[تَ زَ حُ] (ع مص) یکسو گردیدن و دور شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). دور شدن و عقب ماندن. (از متن اللغة). دور شدن. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تزلخ.

[تَ زَلْ لُ] (ع مص) لغزیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تزحلق. (اقرب الموارد) (المنجد). و رجوع به تزحلق شود.

تزلزل.

[تَ زَ زُ] (ع مص) جنبیدن. (دهار) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). لرزیدن و جنبیدن. (غیاث اللغات) (آنندراج). اضطراب و تحرک. (از متن اللغة). || لرزیدن زمین بر اثر زلزله. (از اقرب الموارد) (از المنجد) (از قطر المحیط). || بازگشتن نفس در سینه هنگام مرگ. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). لرزیدن نفس در سینه هنگام مرگ. (از المنجد). || (اِ). جنبش و اضطراب و آشفتگی و لرزش (ناظم الاطباء) :
ای دوست دل منه تو در این تنگنای خاک
تا ممکن است عافیتی بی تزلزلی.سعدی.
بنیاد خاک بر سر آب است از این قبل(1)
خالی نباشد از خللی یا تزلزلی.
سعدی (بوستان).
تزلزل در ایوان کسری فتاد.
سعدی (بوستان).
|| هول و هراس و ترس و وحشت. (ناظم الاطباء). || آوارگی از راه راست و لغزش. (ناظم الاطباء). || زمین لرزه و زلزله. (ناظم الاطباء).
(1) - ن ل: سبب.

تزلع.

[تَ زَلْ لُ] (ع مص) شکافته شدن. (تاج المصادر بیهقی). بشکافتن. (زوزنی). کفتن پا و کفتن دست. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تشقق پا. (از متن اللغة). تشقق پوست پا. (از اقرب الموارد). و شکافته شدن ظاهر یا باطن پا. شکافته شدن ظاهر کف دست. (از المنجد). || شکستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تکسر. (متن اللغة). || سوختن پوست به آتش. (از متن اللغة) (از ذیل اقرب الموارد). || ریختن پر. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || فاسد شدن جراحت. (از المنجد).

تزلغ.

[تَ زَلْ لُ] (ع مص) کفته گردیدن پای کسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). شکافته شدن پای کسی. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). صواب آن است که با عین مهمله باشد. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). افضل آن است که تزلع باشد. (از المنجد). و رجوع به تزلع شود.

تزلف.

[تَ زَلْ لُ] (ع مص) فراپیش شدن. (تاج المصادر بیهقی). پیش درآمدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تقدم. (اقرب الموارد) (متن اللغة) (المنجد). || تقرب. (متن اللغة) (اقرب الموارد) (المنجد). || متفرق شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تزلق.

[تَ زَلْ لُ] (ع مص) زینت گرفتن و خوش عیش شدن تا آنکه گونه سرخ و سپید و درخشان گردد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة) (از المنجد).

تزلق.

[تَ لَ] (اِ) ترلب. تزلب :
این تزلق شوربا که باشد
با منصب و جاه جوش بره.بسحاق اطعمه.
و رجوع به ترلب و تزلب و بسحاق ص176 شود.

تزلقی.

[تُ لُ] (اِ) آچار و ترشی آلات. (ناظم الاطباء) (ا زلسان العجم شعوری).

تزلل.

[تَ زَلْ لُ] (ع مص) لغزش و لغزیدن. (غیاث اللغات) (آنندراج).

تزلیج.

[تَ] (ع مص) برآوردن سخن را و روان گردانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بیرون کردن سخن و روان گردانیدن آن یعنی افشای آن. (از اقرب الموارد). افشای سخن بین مردم. (از المنجد). || به اندک چیزی زندگی را بسر بردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تزلیخ.

[تَ] (ع مص) هموار گردانیدن و تابان کردن چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تملیس چیزی. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). و رجوع به تملیس در همین لغت نامه شود.

تزلیف.

[تَ] (ع مص) زیاده کردن در سخن و افزودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). زیاده کردن در سخن. (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). تزریف. (از متن اللغة). || فراپیش شدن. (مجمل اللغة). تقدیم چیزی. (از المنجد). و رجوع به تزریف و تقدیم در همین لغت نامه شود.

تزلیق.

[تَ] (ع مص) موی ستردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی).ستردن موی سر را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || لغزان گردانیدن جای. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || نیک آلودن بدن به روغن و مانند آن به حدی که دست را بلغزاند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || لغزانیدن کسی را. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || پیوسته تیز داشتن حدیده را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تزلیم.

[تَ] (ع مص) راست تراشیدن و نیکو قد کردن. (تاج المصادر بیهقی). راست و درست گردانیدن تیر را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). راست و برابر گردانیدن چیزی را. (از اقرب الموارد) (از المنجد) (از متن اللغة). || نرم و تابان کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). نرم گردانیدن چیزی را. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || بگردانیدن آسیا را و گرفتن کنارهای آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || بد کردن غذای کسی را. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة) (از المنجد). || اصلاح کردن سنگ جهت آسیا و هر چیز که کناره های آنرا بگیرند. (از متن اللغة). || پر کردن ظرف. (از متن اللغة). || اندک کردن عطاء. (تاج المصادر بیهقی) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تزم.

[تَ] (اِ) میغ را گویند و آن بخاری و ابر تنکی باشد که بر روی زمین پهن شود و آنرا به عربی ضباب خوانند و باین معنی بجای حرف اول نون و بجای حرف ثانی زای فارسی هم آمده است. (برهان) (آنندراج). میغ و بخار. (ناظم الاطباء). رجوع به تژم و نژم شود.

تزم.

[تِ زِ] (ع اِ) تزمة. دزی در ذیل قوامیس عرب این کلمه را معادل بُت(1) فرانسه آورده و ظاهراً از چزمهء ترکی بمعنی موزه مأخوذ شده است. رجوع به دزی ج 1 ص146 شود.
(1) - Bottes.

تزمت.

[تَ زَمْ مُ] (ع مص) آهسته شدن. (تاج المصادر بیهقی). آهستگی و وقار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). توقر. (اقرب الموارد). آهستگی در وقار. (از متن اللغة). سالمند و باوقار بودن. (از المنجد). و رجوع به توقر در همین لغت نامه شود.

تزمجر.

[تَ زَ جُ] (ع مص) غریدن شیر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از المنجد) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). || آواز برآوردن یا آنکه در آواز خشونت و درشتی داشتن. (از متن اللغة).

تزمخر.

[تَ زَ خُ] (ع مص) در خشم آمدن و بانگ برزدن پلنگ. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از المنجد) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). شکوفه آوردن و بلند شدن گیاه. (از متن اللغة). || امتلاء و اکتهال شباب. (از متن اللغة). انبوه شدن و بهم درپیچیدن درخت. (از متن اللغة).

تزمزم.

[تَ زَ زُ] (ع مص) بانگ کردن شتر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة) (از المنجد). || گفتن چیزی را : ماتزمزمت به شفتای؛ یعنی نگفتم آنرا. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). || زمزمه کردن برسم مجوسان :فجلس ابن المقفع یأکل و یزمزم علی عادة المجوس. فقال له عیسی اتزمزم و انت علی عزم الاسلام. فقال اکره ان ابیت علی غیر دین (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تزمل.

[تَ زَمْ مُ] (ع مص) خویشتن در جامه پیچیدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). خود را در جامه پیچیدن. (مجمل اللغة). در پیچیده شدن به جامه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تلفف و تدثر. (متن اللغة). پیچیده شدن به جامه. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تزمنت.

[تِ مَ] (اِخ) قریه ای است از توابع بهنسا در مغرب نیل از صعید. (از معجم البلدان).

تزمة.

[تِ مَ] (ع اِ) تزم. رجوع بهمین کلمه شود.

تزمیح.

[تَ] (ع مص) کشتن زماح را که مرغی است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). رجوع به زماح شود.

تزمیر.

[تَ] (ع مص) نای زدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة) (از المنجد). || پر کردن مشک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). || غل کردن کسی را به جامه. (از متن اللغة).

تزمیع.

[تَ] (ع مص) شتابی کردن و تیز رفتن ناقه. (منتهی الارب). || بچهء ناتمام افکندن ناقه. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد): زَمَّعت الناقةُ؛ القت ولدها. (متن اللغة). زمعت الناقة؛ رمَّعت. (اقرب الموارد). رجوع به ترمیع شود. || تزمیع بر کاری، اراده استوار کردن بر آن. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || بانگ کردن زنبور. (از متن اللغة).

تزمیل.

[تَ] (ع مص) در جامه پیچیدن. (تاج المصادر بیهقی). خود را در جامه پیچیدن. (مجمل اللغة). در پیچیدن به جامه و پنهان کردن. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد).

تزمیم.

[تَ] (ع مص) بسیار ماهار برکردن. (تاج المصادر بیهقی). مهار در بینی شتر کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد).

تزنئة.

[تَ نِ ءَ] (ع مص) تنگ گردانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). و رجوع به تزنیة شود.

تزنبر.

[تَ زَ بُ] (ع مص) تکبر نمودن و گردنکشی کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تکبر. (اقرب الموارد) (المنجد). || روی ترش نمودن. تقطیب. (اقرب الموارد) (المنجد).

تزنتر.

[تَ زَ تُ] (ع مص) خرامیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تبختر. (متن اللغة) (اقرب الموارد) (المنجد).

تزنجر.

[تَ زَ جُ] (ع مص) از زنگار کلمهء فارسی. زنگار گرفتن. زنگ زدن. زنگاری شدن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : و اذا رش علیه الخل تزنجر. (ابن البیطار ج 1 ص145 شش سطر بآخر مانده). و هو [ ای النحاس ] یتزنجر بالخل و الروسختج المحرق منه بالایقال اوفی اتون الزجاج. (الجماهر فی الجواهر للبیرونی یادداشت ایضاً).

تزنح.

[تَ زَنْ نُ] (ع مص) واگشاده شدن در سخن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). رجوع به تزنخ شود. || مرة بعد اخری آب خوردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || برداشتن و بلند کردن نفس خود را زائد از مرتبهء خود و تکبر نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بلند کردن نفس خود فوق مرتبهء خود. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). رجوع به تزنخ شود. || تنگ گرفتن بر کسی در داد و ستد یا وامی. (از اقرب الموارد) (از المنجد) (از متن اللغة).

تزنخ.

[تَ زَ نُ] (ع مص) واگشوده شدن در سخن. || تکبر نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تزند.

[تَ زَنْ نُ] (ع مص) تنگ آمدن به جواب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). عاجز شدن از جواب. (از المنجد): سألته مسئلة فتزند؛ ای فتعسرالجواب علیه. (المنجد). || تنگ شدن سینه. (از متن اللغة). گرفتار شدن در امری و (به تنگ آمدن) و تنگ سینه شدن. (اقرب الموارد) (از المنجد). || خشم گرفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تغضب. (اقرب الموارد) (المنجد). خشم گرفتن و بهم سائیدن دندانها چنانکه آواز برآید. (از متن اللغة).

تزندر.

[تَ زَ دَ] (اِ) مرغکی است که او را به عربی صعوه گویند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به ترند و تژ و صعوه در همین لغت نامه شود

تزندق.

[تَ زَ دُ] (ع مص) ملحد شدن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). زندیق شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). یا تخلق به اخلاق زندیق (از اقرب الموارد): من تمنطق تزندق، ای من تعلم علم المنطق تهور فی الزندقه لانه یتورط فی الاقیسة و النتائج بما یفسدالعقاید الدینیة التی مارها علی التسلیم. (المنجد).

تزنر.

[تَ زَنْ نُ] (ع مص) باریک و کوفته گردیدن چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). باریک شدن چیزی. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || زنار پوشیدن - از لغات مولده است - (از متن اللغة). زنار برمیان بستن. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تزنف.

[تَ زَنْ نُ] (ع مص) خشمگین گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از المنجد) (از اقرب الموارد).

تزنگ.

[تِ زَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش سروستان در شهرستان شیراز که در دو هزارگزی جنوب خاوری سروستان، بر کنار شوسهء شیراز به فسا قرار دارد. جلگه ای معتدل است و 129 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و چشمه و محصول آنجا غله و تنباکو و میوه و صیفی است. شغل مردم آنجا زراعت و قالیبافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

تزنیج.

[تَ] (ع مص) کم دادن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). در ذیل اقرب الموارد نویسد: عطاء مزنج کمعظم، اندک. و در تاج آرد: کسی از ائمهء لغت این کلمه را ننوشته و ظاهراً تحریف مزلج است. (ذیل اقرب الموارد).

تزنیح.

[تَ] (ع مص) بار بار آب خوردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تزنیخ.

[تَ] (ع مص) برداشتن بزغاله سر خود را وقت شیر مکیدن، از گرفتگی گلو یا خشکی حلق. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة). || درآویختن کنه در آنچه مورد علاقهء اوست. (از متن اللغة).

تزنید.

[تَ] (ع مص) دروغ گفتن. || عذاب کردن زاید از جرم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). || تنگ نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || بخل ورزیدن. (از متن اللغة). || پر کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). پر کردن مشک را. (از متن اللغة) (اقرب الموارد) (از المنجد). || آتش برآوردن از آتش زنه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة) (از المنجد). || افزودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). قالوا: مایزندک و مایُزندک و مایزَندک احد علی فضل زید ای مایزیدک. (متن اللغة) (از المنجد). || با هم دوختن کناره های فرج ناقه را به میل های خرد وقتی که زهدان آن بعد ولادت بیرون افتاده باشد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). || تنگ گرفتن بر خانوادهء خود. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || تنگ شدن سینه در کاری. (از اقرب الموارد) (از المنجد). به تنگ آمدن از آن. و رجوع به تزند شود.

تزنیق.

[تَ] (ع مص) بر عیال خود در نفقه تنگی کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تنگ گرفتن بر عیال خود بر اثر بخل یا فقر. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || زناق بستن در زیر حنک اسب. || استر را به پای بند بستن. (از المنجد).

تزنیم.

[تَ] (ع مص) وکیل مخاصمت فرستادن بسوی کسی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کسی را به دشمنی کسی برانگیختن. (از متن اللغة) (المنجد) (اقرب الموارد).

تزنین.

[تَ] (ع مص) پیوسته ماش خوردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از المنجد) (از اقرب الموارد).

تزنیة.

[تَ یِ] (ع مص) به زنا منسوب کردن. (تاج المصادر بیهقی) (مجمل اللغة). به زنا منسوب کردن و زانی خواندن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از المنجد). || کار بر کسی تنگ گرفتن. (تاج المصادر بیهقی). تنگ گرفتن بر کسی. (منتهی الارب) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || تنگ کردن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب). و رجوع به تزنئة در همین لغت نامه شود.

تزواج.

[تَزْ] (ع اِ) اتصال و الحاق و مزاوجت. (ناظم الاطباء). این کلمه در کتب لغت عربی دیده نشده است.

تزوال.

[تَزْ] (اِ) برگ گیاه را گویند و با زای فارسی هم آمده است. (برهان) (آنندراج). برگ و شاخ گیاه. (ناظم الاطباء). و رجوع به تژوال و تژاول شود.

تزوج.

[تَ زَوْ وُ] (ع مص) زن کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || شوی کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || نکاح کردن در قومی. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). زن گرفتن از قومی. (از المنجد). || داماد آنان شدن. (از متن اللغة). || درآمیختن خواب کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تزود.

[تَ زَوْ وُ] (ع مص) توشه برداشتن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). توشه برگرفتن. (زوزنی) (آنندراج). توشه گرفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). زاد سفر برگرفتن. || برای آخرت عمل کردن. (از متن اللغة). رسیدن نیزه به پشت گوش کسی: تزود منی طعنة بین اذنیه؛ اصیب بها. (اقرب الموارد) (از متن اللغة). || داغ بر میان دو چشم کسی گذاشتن: تزود سمة فاضحة بین عینیه؛ اتسم بها بسعی فیه. (اقرب الموارد). || بردن نامه از امیر به عامل وی تا باندازهء شأن و وظیفه اش برندهء نامه را یاری دهد: تزود من الامیر کتاباً الی عامله، حملهُ منهُ الیه لیستعین به علی شأنه. (اقرب الموارد).

تزؤر.

[تَ زَءْ ءُ] (ع مص) بانگ کردن شیر و غریدن. (آنندراج). رجوع به تزأر و تزآر در همین لغت نامه شود.

تزور.

[تَ زَوْ وُ] (ع مص) دروغ گفتن. (از متن اللغة) (از المنجد). || تزویر. (متن اللغة) (اقرب الموارد) (المنجد): تزوَّرالشی ء؛ زوَّره لنفسه. (اقرب الموارد) (المنجد). تزور الکلام؛ زوره لنفسه. (متن اللغة) :
ابلغ امیرالمؤمنین رسالة
تزورتها من محکمات الرسائل.
(اقرب الموارد).

تزورق.

[تَ زَ رَ] (ع مص) خالی نمودن شکم. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة). انداختن آنچه در شکم بود و ریخ زدن. (منتهی الارب).

تزوع.

[تَ زَوْ وُ] (ع مص) دور شدن گوشت از پی. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). دور گشتن گوشت از عصب. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تزول.

[تَ زَوْ وُ] (ع مص) نیک زیرک گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || به نهایت در زیرکی و ظرافت رسیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || ممتاز شدن. || نیکو کردن و اصلاح نمودن کسی یا چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). عبارت تاج العروس چنین است: و تزوله و زوله اجاده، هکذا فی النسخ والصواب اجاءه و هکذا حکاهُالفارسی عن ابی زید ـ انتهی. در محیط المحیط، اقرب الموارد، المنجد، معجم متن اللغة نیز اجاءه ضبط شده است. فعل اجاء متعدی است از جاء یعنی آورد آنرا (معنی مناسب با ثلاثی، و جز این معنی معانی دیگر نیز دارد). مؤلف منتهی الارب تنها بقاموس اعتماد کرده و کلمه را بمعنی اجاد گرفته است و ناظم الاطباء و دیگران نیز از او پیروی کرده اند.

تزوی.

[تَ زَوْ وی] (ع مص) زاویه گرفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). گوشه گرفتن. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || تقبض. (اقرب الموارد) (المنجد).

تزویج.

[تَ زْ] (ع مص) مرد را زن دادن و زن را شوی دادن. (تاج المصادر بیهقی) (از زوزنی) (از ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (از دهار) (منتهی الارب) (از غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). و زوجناهم بحور عین. (قرآن 44 و 52 / 20). || جفت و قرین کردن. (زوزنی) (غیاث اللغات) (آنندراج) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). چیزی را به چیزی قرین کردن. (از المنجد). فردی را قرین فرد دیگر کردن :
خطبهء تزویج پراکنده کن
دختر خود نامزد بنده کن.نظامی.
|| در بیت زیر، ظاهراً بمعنی بهم آمیختن، همبستر شدن :
به پاکی مریم از تزویج یوسف
به دوری عیسی از پیوند عیشا.خاقانی.

تزوید.

[تَزْ] (ع مص) توشه دادن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). عطا کردن زاد. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تزویر.

[تَزْ] (ع مص) بیاراستن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). آراستن و بر پای داشتن چیزی را و راست و نیکو کردن آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بیاراستن و نیکو گردانیدن و راست کردن چیزی. (آنندراج از کنز). آراستن و بر پای داشتن چیزی. (از اقرب الموارد) (از المنجد) (از متن اللغة). آراستن دروغ را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). مکر و فریب کردن و بیاراستن دروغ. (غیاث اللغات). تزیین دروغ. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). فهو مزور؛ ای سموهُ بالکذب. (متن اللغة). || (اِ) فریب و مکر و دروغ و دورویگی و نفاق و غدر و حیله و ریو. تلبیس. (ناظم الاطباء) : تمویه و تزویر آنها مرا در خشم او افکند. (کلیله و دمنه).
ترا حرفی به صد تزویر در مشت
منه بر حرف کس بیهوده انگشت.نظامی.
زهد پیدا کفر پنهان بود چندین روزگار
پرده از سر برگرفتم اینهمه تزویر را.سعدی.
گره بر سر بند احسان مزن
که این زرق و شید است و تزویر و فن.
(بوستان).
از آن تصویر و تزویر استکشاف فرمود. (ترجمهء تاریخ یمینی چ1 تهران ص431). || اصلاح و نیکو کردن هر چیزی از خیر و شر. (از متن اللغة). || مایل گردانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (المنجد). || گرامی داشتن زائر را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (المنجد): استضات بهم فنورونی و زرتهم فزورونی. (اقرب الموارد). || احسان کردن قوم بصاحب و بزرگ خود. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || باطل گردانیدن شهادت را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد) (از متن اللغة). || نشان و علامت کردن به زور و بهتان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد): زور نفسه اذا رشحها بالزور. (منتهی الارب). || دروغ بستن به کسی. || تهمت زدن بر کسی. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || دروغ ظاهر کردن. (آنندراج از منتخب). || آماده کردن کلام را در نفس خود. || چیزی را بخاطر نیکویی آن خاص خویش کردن. (از اقرب الموارد). || خوردن مرغ تا آنجا که چینه دانش برآید. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). || تزویر خط، ساختن آن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). مانند کسی خط نوشتن. خط کسی را تقلید کردن : مزور بحسن خطه علی ابی عبدالله بن مقلة تزویراً لایکاد یفطن له. (معجم یاقوت چ مارگلیوث ج 1 ص411).

تزویرخیز.

[تَزْ] (نف مرکب) که بر اساس تزویر و غدر و فریب باشد. که از تزویر خاسته باشد :
نباشد چنین نامه تزویرخیز
نبشه به چندین قلم های تیز.نظامی.
و رجوع به تزویر شود.

تزویر داشتن.

[تَزْ تَ] (مص مرکب)دورویه بودن و مکر داشتن. (ناظم الاطباء). و رجوع به تزویر شود.

تزویر کردن.

[تَزْ کَ دَ] (مص مرکب)دورویگی کردن و نفاق کردن و مکر کردن و فریب دادن و غدر کردن و دروغ گفتن. (ناظم الاطباء). سخن دروغ را آرایش دادن. دروغی را راست نمودن :
اینجا بگاه نتوان تزویر شعر کردن
افسوس کرد نتوان بر شیر مرغزاری.
منوچهری.
گفت چه گوئید اندر مردی که نامهء مزور از من به عبدالله خزاعی برده است و بر من تزویر کرده از بهر فائدهء خویش. (تاریخ بخارا) :
خواهند جماعتی که تزویر کنند
از حیله طریق شرع تغییر کنند.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص 903).
از سر زلف تو، همه هیچ بود
هرچه دلم حیله و تزویر کرد.عطار.
می خور که شیخ و حافظ و مفتی و محتسب
چون نیک بنگری همه تزویر میکنند.حافظ.

تزویرگر.

[تَزْ گَ] (ص مرکب) مزور. غدار. حیله گر. دروغگو. دروغ پرداز :
تزویرگر نیم من، تزویرگر تو باشی
زیرا که چون منی را تزویرگر شماری.
منوچهری.

تزویط.

[تَزْ] (ع مص) بزرگ و کلان کردن لقمه را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تزویع.

[تَزْ] (ع مص) برگردانیدن شتران را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). || پراکنده و متفرق ساختن شتران را. (از المنجد). || فراهم آوردن باد کاه ریزه را تا بپراند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد).

تزویق.

[تَزْ] (ع مص) آراستن. (دهار). آراستن و درست کردن سخن و کتاب را. (منتهی الارب) (آنندراج). آراستن و نیکو گردانیدن. (ناظم الاطباء). آراستن کلام و کتاب. (از متن اللغة). آراستن و نیکو کردن سخن. (از المنجد). تقویم کتاب. (از متن اللغة). نیکو گردانیدن چیزی را. (از اقرب الموارد). || بمعنی نقش کردن مطلق نیز آمده از این جهت هر چیز منقش را مزوَق گویند و نقاش را مزوِق. (از آنندراج). نقش کردن مسجد و خانه. (از اقرب الموارد) (المنجد). نقش کردن و اصل آن از زاووق و آن زئبق (جیوه) است. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). جوهری گوید: قدیقع فی التزاویق لانه یجعل مع الذهب علی الحدیدة ثم یدخل النار فیذهب منه الزئبق و تبقی الذهب ثم قیل لکل منقش مزوق و ان لم یکن فیه زئبق. (متن اللغة). تزیین با طلا، باینکه طلا را با جیوه مخلوط کرده و بر روی چیزی مالیده سپس آنرا در آتش گذارند تا جیوه فرار کند و طلا باقی ماند. و نیز هر نقش و زینتی را گویند اگرچه جیوه در ساختن آن بکار نرفته باشد و همچنین تصویر و تماثیل زینتی را گویند. ج، تزاویق. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). منقش کردن به سیماب. (زوزنی). طلا کردن در هم را به سیماب. (از المنجد). || نسو کردن. (زوزنی). و رجوع به تزاویق شود.

تزویل.

[تَزْ] (ع مص) دور کردن کسی را از جای. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). دور کردن کسی را. (از متن اللغة) (از المنجد). || برگردانیدن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || نیکو کردن و اصلاح نمودن چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تزه.

[تَ زَ / زِ] (اِ) دندانهء کلید بود که از چوب کنند. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص442). دندانهء کلیددان باشد. (صحاح الفرس) تزه و مدنگ دندانهء کلید بود. (نسخه ای از اسدی یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
دندانهء کلید باشد. (اوبهی) :
دهقان بی ده است و شتربان بی شتر
پالان بی خر است و کلیدان بی تزه.
لبیبی (از لغت فرس اسدی چ اقبال ص442).
و رجوع به تز، و رجوع به مدنگ و تژه شود.

تزه.

[تِ زِ] (اِخ)(1) یکی از قهرمانان یونان قدیم، پسر اژه(2) و پادشاه آتن بود که شخصیت نیمه افسانه ای داشت و اعمالش از بعضی جهات به هراکلس(3) شباهت داشت در لابیرنت کرت(4) دختر مینوس(5)، بنام آریان(6)رشته ای به او داد و او را راهنمایی نمود تا وی با مینوتور(7) دیو آدمخوار جنگید و او را کشت. وی آنگاه شاهزاده خانم مذکور را در جزیرهء ناکزوس(8) از دست داد و چون به هادس(9) خدای دوزخ حمله کرد بدوزخ محکوم گشت که بطور ابدی و نشسته در دوزخ بماند، تاریخ نویسان یونان او را اولین تشکیلات دهنده آتیک و تنظیم کنندهء قوانین اولیه آتن میدانند و رجوع به تزس شود.
(1) - Thesee.
(2) - Egee.
(3) - Heracles.
(4) - Labyrinthe de Crete.
(5) - Minos.
(6) - Ariane.
(7) - Minotaure.
(8) - Naxos.
(9) - Hades.

تزهد.

[تَ زَهْ هُ] (ع مص) عبادت کردن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). زهد نمودن. (زوزنی). پارسایی کردن. (دهار). زهد نمودن و عبادت کردن. (آنندراج). تعبد. (اقرب الموارد). برای عبادت ترک دنیا کردن. (از المنجد) :
بده جام فرعونیم کز تزهد
چو فرعونیان ز اژدها میگریزم.خاقانی.

تزهف.

[تَ زَ هْ هُ] (ع مص) روبرو گردانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). روی برگردانیدن و اعراض کردن از کسی. (از المنجد).

تزهلج.

[تَ زَ لُ] (ع مص) درگذشتن نیزه و راست شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تزهلق.

[تَ زَ لُ] (ع مص) سپید شدن. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). سفید شدن جامه. (از اقرب الموارد). || صاف و روشن گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || فربه گشتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). فربه گشتن حیوان. (از اقرب الموارد).

تزهنع.

[تَ زَ نُ] (ع مص) لباس پوشیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || آماده شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تزهید.

[تَ] (ع مص) خلاف ترغیب. (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد) (از المنجد). بر ناخواهانی برانگیختن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || اندازه کردن نخل. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || کم کردن و کم شمردن چیزی را. || گرامی داشتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || در بعضی از نسخ قاموس بمعنی تبخیل آمده است. (منتهی الارب). تبخیل. (از اقرب الموارد).

تزهیة.

[تَ یَ] (ع مص) رنگ گرفتن غورهء خرما. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة) (از المنجد). (مص م) به حرکت آوردن بادزن باد را. (از متن اللغة). به حرکت آوردن و برانگیختن بادزن باد را. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تزیب.

[تَ زَیْ یُ] (ع مص) فراهم آمدن و مجتمع گردیدن گوشت کسی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تزیخ.

[تَ زَیْ یُ] (ع مص) جدا گردیدن و پراکنده شدن و از جای رفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || تذلل. (متن اللغة) (اقرب الموارد) (المنجد). رجوع به تذلل شود.

تزید.

[تَ زَیْ یُ] (ع مص) گران شدن نرخ. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || دروغ گفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة). || در سخن افزون کردن. (تاج المصادر بیهقی). به تکلف افزودن در سخن و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || یازیدن شیر در بانگ کردن. (منتهی الارب) (آنندراج). || راه رفتن شتر به تکلف بیشتر از طاقت خود. (از متن اللغة). || گردن کشیدن ناقه و رفتن مافوق رفتار تند. (از اقرب الموارد).

تزید.

[تَ زَیْ یُ] (ع اِ) نوعی از رفتار و آن فوق عَنَق است. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة).

تزید.

[تَ] (اِخ) تزیدبن حلوان پدر قبیله ای است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به تزیدیة شود.

تزیدن.

[تَ دَ] (مص) بیرون کشیدن و برآوردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). و رجوع به تریدن شود.

تزیدی.

[تَ ] (اِخ) رجوع به تریدی و انساب سمعانی شود.

تزیدیة.

[تَ دی یَ] (ع اِ) چادرهاست با خطوط سرخ منسوب به تزیدبن حلوان. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). رجوع به تزیدبن حلوان شود.

تزیغ.

[تَ زَیْ یُ] (ع مص) خود را آراستن زن. (منتهی الارب) (آنندراج). خود را آرایش کردن زن. (ناظم الاطباء). تبرج و تزین. (متن اللغة) (المنجد) (اقرب الموارد). || تلبس. (اقرب الموارد). || تمایل دندان: تزیغت اسنانهُ؛ تمایلت. (متن اللغة). رجوع به تزایغ شود.

تزیف.

[تَ زَیْ یُ] (ع مص) ناروان شدن درهم. (از اقرب الموارد) (از المنجد). ردی و ناسره گردیدن. (از اقرب الموارد): ثبت ولاتبغ ماتزیف. (حریری از اقرب الموارد).

تزیق.

[تَ زَیْ یُ] (ع مص) سرمه کردن و آراستن زن خود را. (منتهی الارب) (آنندراج). سرمه کردن در چشم و خویشتن را زینت دادن و آراستن. (ناظم الاطباء). تزین و اکتحال زن. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تزیک.

[تَ] (ص، اِ) تازیک که غیر عرب و ترک باشد. و رجوع به تازیک و تاجیک و تاژیک و تازی شود.

تزیل.

[تَ زَیْ یُ] (ع مص) پراکنده و متفرق شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). پراکنده شدن. (تاج المصادر بیهقی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). تفرق. (متن اللغة) (اقرب الموارد) (المنجد).

تزیم.

[تَ زَیْ یُ] (ع مص) متفرق و پراکنده گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). پراکنده گردیدن خیل و شتران و جز اینها. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || متفرق شدن و سخت آگنده و با هم پیوسته گردیدن گوشت ـ از لغات اضداد است ـ (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تزین.

[تَ زَیْ یُ] (ع مص) آراسته شدن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). خویشتن را بیاراستن. (زوزنی). خویشتن را برآراستن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (از مجمل اللغة). نیک و آراسته شدن. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد): تزین اصلها و تصون فرعها. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 299).

تزیی.

[تَ زَیْ یی] (ع مص) پوشش گرفتن و آراسته شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). پوشش گرفتن. (از اقرب الموارد) (از المنجد): تزیا بزی القوم؛ ای لبس کمایلبسون. (اقرب الموارد). تزیا بزی الصلحا؛ لباس نیکان گرفت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تزییت.

[تَزْ] (ع مص) روغن زیت دادن کسی را. (تاج المصادر بیهقی) (از زوزنی). روغن زیت توشه دادن. (منتهی الارب) (آنندراج). روغن زیتون توشه دادن. (ناظم الاطباء). روغن زیتون را به قوم توشه دادن. (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). || روغن زیتون در چراغ ریختن. (از اقرب الموارد). || طلا کردن چیزی را به روغن زیتون. (از اقرب الموارد).

تزیید.

[تَزْ] (ع مص) افزون کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تزییر.

[تَزْ] (ع مص) لویشه برکردن ستور را. (زوزنی). با لویشه استوار کردن بیطار لب ستور را. (از اقرب الموارد). با لواشه پیچانیدن بیطار لب ستور را. (ناظم الاطباء).

تزییغ.

[تَزْ] (ع مص) راست کردن میل کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). راست کردن زیغ (میل از حق. شک) کسی را. (از اقرب الموارد) (از المنجد). راست کردن خمیدگی چوب. (از متن اللغة).

تزییف.

[تَزْ] (ع مص) نبهره کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). ناسره و ناروان گردانیدن دراهم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ناسره کردن درم. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد) : و چون پدرش از این شیوه عاری بود پسر بدین تلبیسات و تزییفات در جنب او عالمی متفوق می نمود. (جهانگشای جوینی). || تحقیر و تصغیر کسی. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || بلند و مرتفع ساختن بناء. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تزییل.

[تَزْ] (ع مص) جدا وا کردن. (تاج المصادر بیهقی). جدا وا شدن. (زوزنی). جدا کردن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). جدا کردن و پراکنده نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تفریق. (متن اللغة) (اقرب الموارد) (المنجد). جدا کردن. (از متن اللغة) : فزیلنا بینهم و قال شرکاؤهم... (قرآن 10/28).

تزیین.

[تَزْ] (ع مص) آراستن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بیاراستن. (زوزنی) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). آرایش. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
ای جان ترا بباغ دهقان
از علم و عمل جمال و تزیین. ناصرخسرو.
آنکه زو خاک سیه حورالعین گشت
حور ازو یابد بر خلد برین تزیین.
ناصرخسرو (دیوان ص342).
زبانها به تحسین عبارات و تزیین اشارات او روان گشت. (ترجمهء تاریخ یمینی چ1 تهران ص 367). کمال براعت و بلاغت او در تزیین و تحسین مقالات خویش معروف. (ترجمهء تاریخ یمینی ایضاً ص 274).
گازر مباش از پی تزیین دیگری
جامه سپید کرد ورا رو مسود است.
ابن یمین.

تزیینات.

[تَزْ] (اِ) جِ تزیین. آرایشها. زینتها. و رجوع به تزیین در همین لغت نامه شود.

تزیین دادن.

[تَ زْ دَ] (مص مرکب)آراستن. آرایش دادن. زینت دادن :
مسافری تو و گرد جهان مسافروار
همی شوی و جهان را همی دهی تزیین.
امیر معزی (از آنندراج).
ادب ملاحظه می کرده ام که تا غایت
نداده ام به ثنای تو شعر را تزیین.
آصفخان جعفر (از آنندراج).
و رجوع به تزیین در همین لغت نامه شود.

تزیین نفس.

[تَزْ نِ نَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از تخلق به اخلاق حمیده است. (انجمن آرا). و رجوع به تزیین شود.

تزییة.

[تَزْ یِ یَ] (ع مص) چیزی را زیّ کسی کردن. (تاج المصادر بیهقی). پوشش دادن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از المنجد). || و یقال: هذه زای فزیها؛ ای اقرأها بالزای. (المنجد).

تژ.

[تِ] (اِ) دندان کلیددان بود. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص180). و رجوع به تز و تژده و تژه در همین لغت نامه شود. || برگ درخت نوبرآمده و گیاه نورسته را گویند و آن را به عربی حقل بر وزن عقل نامند. (برهان) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). برگ گیاه نوبرآمده بود. (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی). برگ درخت نوبرآمده. (انجمن آرا). برگ گیاه که از نو برآید. (شرفنامهء منیری): الاحقال؛ تژ بیاوردن کشت. (تاج المصادر بیهقی). || مرغکی باشد حقیر جثه و آواز حزینی هم دارد و عربان صعوه خوانند. (برهان) (آنندراج). مرغکی باشد کوچک جثه. (فرهنگ جهانگیری). صعوه. (انجمن آرا). مرغی کوچک که آواز حزین دارد. (ناظم الاطباء). رجوع به تز شود.

تژآتی.

[تِ ژِ] (اِخ) ساکنان و مردم تژه. تژه آت(1): خشایارشا در ولایت ملیان اردو زد و یونانیها تنگهء تروموپیل را اشغال کردند... قوهء یونانی در اینجا عبارت بوده از سیصد نفر اسپارتی... هزار نفر تژآتی و ... (ایران باستان ج 1 ص777). رجوع به تژه و تژه آت شود.
(1) - Tegeates.

تژاو.

[تَ] (اِخ) نام یکی از پهلوانان تورانی است که داماد افراسیاب بود و او بر دو گروه پادشاهی داشته و گیو او را زنده به کمند گرفت و به انتقام برادر خویش بهرام به قتل رسانید. (فرهنگ جهانگیری) (از برهان) (از فرهنگ رشیدی) (از شرفنامهء منیری) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تزاو :
چنین گفت با گیو جنگی تژاو
که تو چون عقابی و من چون چکاو.
فردوسی (شاهنامه ج 2 ص 760).
همی کرد خواهش مر او را تژاو
همی خواست از کشتن خویش تاو.فردوسی.
که تاج تژاو آورد پیش من
و یا پیش این نامدار انجمن.فردوسی.
و رجوع به تزاو در همین لغت نامه شود.

تژاول.

[تَ وِ] (اِ) بمعنی تراوال است که برگ گیاه باشد. (برهان) (آنندراج). برگ و شاخ گیاه. (ناظم الاطباء). برگ گیاه لیکن تراول به رای مهمله و به تقدیم واو بر الف گذشت. (فرهنگ رشیدی). و رجوع به تراول و تروال و تزوال و تژوال در همین لغت نامه شود.

تژ برآوردن.

[تِ بَ وَ دَ] (مص مرکب)برآمدن برگ تازه از درخت و گیاه و کشت. و رجوع به تژ شود.

تژتوف.

[تِ ژِ تُ] (اِخ) ویلهلم فُن(1) آمیرال اتریشی (1827 - 1871 م.) که در نزدیکی لیسا(2) با نیروی دریایی ایتالیا که به فرماندهی پرسانو بود در سال 1866 م. جنگید.
(1) - Tegettoff Wilhelm von.
(2) - Lissa.

تژدک.

[تَ دَ] (اِ) کرم گندم خوار باشد. (فرهنگ جهانگیری). کرم گندم ضایع کن را گویند. (برهان) (آنندراج). کرم گندم خوار لیکن به رای مهمله گذشت. (فرهنگ رشیدی). کرم گندمخوارک و قیل بازای تازی (شرفنامهء منیری). شپشک گندم. (ناظم الاطباء). و رجوع به ترک و پزدک و تژدک شود.

تژده.

[تَ دَ / دِ] (اِ) مزد گندم آسیا کردن. || اجرت آسیا ساختن و تیز نمودن آسیا باشد. || دندانه های کلید. || غنچهء گل. || غنچه زدن برگ باشد از درخت یعنی سربرآوردن از درخت. (برهان) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). و رجوع به ترده و تزده و تژده شود.

تژگ.

[تِ] (اِخ) دهی از دهستان خوسف در بخش خوسف شهرستان بیرجند است که در 18 هزارگزی شمال باختری خوسف قرار دارد. دامنه ای است معتدل و 120 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصولش پنبه و شغل مردم آنجا زراعت و کرباسبافی است. راه مالرو دارد و اهل محل تجک نیز می گویند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

تژم.

[تَ / تِ] (اِ) میغ را گویند و آن بخاری باشد ملاصق زمین و به کسر اول هم آمده است. (برهان). میغ و تزم و بخار. (ناظم الاطباء). بر وزن عزم که در برهان آورده تصحیف و خطا است و اصل تژم است و خواهد آمد و بمعنی میغ است. (انجمن آرا) (آنندراج). و رجوع به تژم و تزم شود.

تژن.

[ ] (اِخ) در تاریخ غازان اگر تصحیفی روی نداده باشد نام ناحیه و نام رودی بوده در خراسان، در حوالی خبوشان و رادکان : ... تابستان و پاییز غازان در حدود خبوشان و رادکان به شکار مشغول بوده و امرا بکار لشکر... و ترتیب تغار لشکر و قیشلامیتی در تژن باورد فرمود و بر آبی که آنرا کال تژن می گویند بندی فرمود. (تاریخ مبارک غازانی مصحح کارل یان ص23).

تژوال.

[تَژْ] (اِ) برگ گیاه را گویند. (برهان). تزوال. (ناظم الاطباء). و رجوع به تژاول و تروال و تراول و تزوال در همین لغت نامه شود.

تژه.

[تَ ژَ / ژِ] (اِ) غنچهء گل باشد. (فرهنگ جهانگیری). غنچهء درخت و غنچهء گل باشد. (برهان) (ناظم الاطباء). بمعنی غنچهء گل خصوصاً و غنچهء هر درخت عموماً. (انجمن آرا) (آنندراج). غنچهء گل چنانکه در فرهنگ گفته. (فرهنگ رشیدی). غنچهء درخت. (شرفنامهء منیری). || دندانهء کلید را نیز گویند. (برهان) (از انجمن آرا) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). دندان کلیددانِ. (شرفنامهء منیری). تزه :
دهقان بی ده است و شتربان بی شتر
پالان بی خر است و کلیدان بی تژه.لبیبی.
و رجوع به تز و تزه و تژده در همین لغت نامه شود. || و چوب بزرگی را هم گفته اند که اطراف چوبهای سقف خانه را بر آن نهند. (برهان). چوب بزرگی که آن را تیر گویند و اطراف چوبهای سقف خانه را بر آن نهند. (انجمن آرا) (آنندراج). چوب بزرگ و حمالی که از اطراف چوبها سقف خانه را بر آن نهند. (ناظم الاطباء). و فی السامی الجایزة، تژه یعنی شاه تیر. (فرهنگ رشیدی). || و خسهای سر تیزی که بر سر دانه های گندم و جوی که در خوشه است می باشد. (برهان) (از انجمن آرا) (از آنندراج). خسهای سر تیز برنج و جو و گندم که در خوشه باشد. || حشفه و سرنره. || چوبی که بدان دوغ را می شورانند جهت گرفتن مسکه. (ناظم الاطباء).

تژه.

[تِ ژِ] (اِخ)(1) شهری باستانی به یونان که در قسمت شرقی آرکادی قرار دارد و دارای معبد بزرگی است که از آثار باستانی یونان است. و رجوع به تژآتی و تژه آت و ایران باستان ج 1 ص843، 844، 845، 846، 855، 860، و ج2 ص942 و ج 3 ص 2022 و 2023 شود.
(1) - Tegee.

تژه آت.

[تِ ژِ](1) (اِخ) ساکنان تژه. اهالی تژه. رجوع به تژه آتی و تژه در همین لغت نامه شود.
(1) - Tegeate.

تس.

[تُ] (اِ) پس باشد همانا بود. (کذا).. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص200) (فرهنگ اسدی نخجوانی). بادی را گویند. که از طرف اسفل بی صدا رها شود. (فرهنگ جهانگیری) (از برهان). بادی که از مقعد بیصدا برآید. (فرهنگ رشیدی) گوز بیصدا مقابل ضراطه. (آنندراج) (از غیاث اللغات). ریح مذموم اسفل که بیصدا باشد. (انجمن آرا). بادی که از راه پایین بیصدا رها شود. (ناظم الاطباء) :
خواجه یکی غلامک رُس دارد
کز ناگوارد خانه چو تس دارد.
منجیک (از لغت فرس اسدی چ اقبال ص200).
دستت به خیو تر کن و بر دست تسی ده
و آنگه به سر و ریش برادرش همی مال.
لامعی.
دایم ز پی گنده تر از خویش رود
مانند تسی که از پس سنده بود.
طغرا (از آنندراج).
رسیده ست صیت تو تا اندلس
که بادا به ریش حسود تو تس.
(از مؤلف شرفنامه منیری).
|| در عربی آب دهن انداختن به سوی کسی. (فرهنگ جهانگیری). آب دهن به جانب کسی انداختن را نیز گویند و بعضی به این معنی عربی میدانند. (برهان). تفی که به جانب کسی اندازند. (ناظم الاطباء).

تس.

[تَ] (اِ) طپانچه و سیلی باشد. (برهان) (ناظم الاطباء). طپانچه باشد. (فرهنگ جهانگیری) (از انجمن آرا) (از آنندراج) (از فرهنگ رشیدی) :
رخ اعدات از تس نکبت
همچو قیر و شبه سیاه آمد.
رودکی (از فرهنگ جهانگیری).
اگر تو یادگیری یککی بس
وگر با دوکنی یارت بنی کس
و گر بی سه کنی بی یار گردی
و گر افزون کنی بر سر زنی تس.
(یکی از پارسیان از انجمن آرا).

تسآل.

[تَ] (ع مص) سأل سؤا و مسألة و سآلة و سأله و تسآلا. خواستن. (منتهی الارب) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد): قال مؤلف الکتاب ولقد طال تطوافی و کثر تسآلی عن العسکریین. (معجم الادباء یاقوت ج 3 ص126). و رجوع به سؤال شود.

تساءل.

[تَ ءُ] (ع مص)(1) یکدیگر را پرسیدن و از یکدیگر خواستن. (زوزنی). از یکدیگر پرسیدن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). همدیگر خواستن چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). از یکدیگر پرسیدن قوم. (از اقرب الموارد) (از المنجد).
(1) - در زوزنی و ترجمان القرآن و آنندراج تساؤل آمده و رجوع به تساؤل در همین لغت نامه شود.

تساب.

[تَ ب ب] (ع مص) از یکدیگر بریدن. (مجمل اللغة) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تقاطع. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || یکدیگر را دشنام گفتن. (مجمل اللغة). یکدیگر را دشنام دادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تشاتم. (اقرب الموارد) (المنجد).

تسابغ.

[تَ بِ] (ع اِ) جِ تسبغ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (المنجد). و رجوع به تسبغ شود.

تسابق.

[تَ بُ] (ع مص) بر یکدیگر پیشی گرفتن. (زوزنی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از دهار) (از اقرب الموارد) (از المنجد) : اصناف خلایق به خدمت او تسابق و تسارع نمودند. (جهانگشای جوینی). || تناضل در تیراندازی. (از متن اللغة). || گرو بستن در اسب دوانی. (از متن اللغة).

تسابی.

[تَ] (ع مص) بندی کردن بعضی مر بعضی را. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). اسیر کردن بعض قوم مر بعضی را. (از اقرب الموارد) (از متن اللغة) (از المنجد). || دل بردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). اسیر کردن کسی با محبت (از اقرب الموارد) (از المنجد) (از متن اللغة).

تسابیح.

[تَ] (ع اِ) جِ تسبیح. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به تسبیح شود.

تساتل.

[تَ تُ] (ع مص) بپای شدن.(1)(زوزنی). یکی بعد دیگر برآمدن قوم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || خارج شدن بعض قوم بر اثر بعضی دیگر. (از متن اللغة). خارج شدن قوم متتابع یکدیگر، یکی پس از دیگری. (از المنجد). || قطره قطره جاری شدن اشک. (از متن اللغة) (از المنجد). || پاره شدن رشته لؤلؤ. (متن اللغة). پراکنده شدن لؤلؤ متتابع یکدیگر. (از المنجد).
(1) - ظ: تصحیف پیاپی شدن است.

تساجل.

[تَ جُ] (ع مص) با یکدیگر فخر کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تباری. (اقرب الموارد). تباری و تسابق. (المنجد).

تساجم.

[تَ جُ] (ع مص) روان شدن اشک. (المنجد). تسجیم. (متن اللغة). اسجام. (المنجد).

تساچه.

[تَ چَ چِ] (اِ) تمساح و نهنگ و دوزن و مگرمج، که بزبان فرانسه کروکودیل و به زبان رومی کروکودیلس گویند. حیوانی است. ذوالمعاشین، از طایفهء لزارد و آنچه از این حیوان در رودخانه های بزرگ افریقا دیده می شود، از شش تا هشت متر طول دارد و کلهء آن دارای وضع مخصوصی است که درازایش دو مرتبه زیادتر از پهنای وی می باشد و 38 دندان در بالا و 30 عدد در پایین دارد و پنجه های آن از طرف خلف مانند پنجهء اردک می باشد و دم این حیوان پهن و مخصوص به سباحت آن است و این حیوان در روی خاک به اشکال و زحمت حرکت می کند ولی در آب بسیار جسور و متهور است به انسان حمله می نماید و گلوله هایی را که به اطراف آن می اندازند بواسطهء پوستش دفع می کند و اهالی مصر در قدیم این حیوان را پرستش می کردند. (ناظم الاطباء). و رجوع به تمساح شود.

تساخین.

[تَ] (ع اِ) موزه ها. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). خِفاف. (اقرب الموارد) (متن اللغة) (المنجد). کفش راحتی و سبک. صاحب متن اللغة افزاید... واحد آن تسخان یا تسخن است و ابن درید گوید: ولااعرف صحة ذلک. || قدور. (متن اللغة). مراجل. (اقرب الموارد) (المنجد). || و چیزی است مانند چادر که علما و دانشمندان آن را بر سرانداختی (کذا) واحد ندارد یا واحد آن تسخن و تسخان است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). چیزی مانند طیلسان است و واحد ندارد و گویند واحد آن تَسخَن و تَسخان است. (از اقرب الموارد) (از المنجد). چیزی مانند طیلسان است که بدان سر را پوشند و مخصوص دانشمندان و موبدان که آنرا بر سر نهند و تسخان معرب تشکن «؟» است. (از متن اللغة).

تسار.

[تَ رر] (ع مص) با کسی راز گفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). با هم راز گفتن. (آنندراج) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). با هم راز گفتن و آگهی یافتن بعض قوم از سرّ بعضی دیگر. (از المنجد). || لذت بردن از آنچه که تو ناخوش داری آنرا مانند خاراندن و قلقلک دادن قسمتی از بدن. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد): تَسارَّ زید الی ما تکرهُ، استلذهُ و اذا حک بعض جسده او غمز فاستلذهُ قیل هو یَتَساَرُّ الی ذلک. (اقرب الموارد). و رجوع به تسارر شود.

تسار.

[تِ] (اِخ) تزار. رجوع به تزار در همین لغت نامه شود.

تسار.

[] (اِخ) گای لیتسرانج مصحح فارسنامهء ابن البلخی این اسم را که در متن فارسنامهء مصحح وی آمده تحریفی از سام می داند و در نسخهء چاپ سیدجلال الدین تهرانی ص48 تیسار آمده است. او وزیر اردشیربن بابک است : ... وزیری داشت نام او تسار و پیش از آن از جلمهء حکیمان بوده و این وزیر با رای صایب و مکر و حیلهء بسیار بود... (فارسنامهء ابن البلخی چاپ گای لیسترانج ص60)

تسارر.

[تَ رُرْ] (ع مص) تسار. رجوع به تسار شود.

تسارس.

[تَ رَ] (اِخ) قصری در برقه. و رجوع به معجم البلدان ج 2 ص386 شود.

تسارسکویی - سلو.

[کُ سِ لُ] (اِخ)(1) از شهرهای روسیه که امروز نامش پوشکین است و از 1920 تا 1937 م. آن رادتسکویی سلو(2) می نامیدند. این شهر در حوالی لنین گراد واقع است و در گذشته اقامتگاه تابستانی تزارهای روسیه بود و 50000 تن سکنه دارد.
(1) - Tsarskoie - Selo ou Tzarskoie
Selo.
(2) - Detskoie - Selo.

تسارع.

[تَ رُ] (ع مص) بهم (با هم) شتافتن. (زوزنی). شتافتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). پیشی گرفتن و شتافتن. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد): اصناف خلایق به خدمت او تسابق و تسارع نمودند. (جهانگشای جوینی).

تساروند.

[تَ وَ] (اِخ) تیره ای از طایفهء ممزائی ایل چهارلنگ بختیاری. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 75).

تساعی.

[تُ ی ی] (ع ص) کامل کنندهء عدد نه را. (ناظم الاطباء). دارای نه تایی. (از اقرب الموارد) (از المنجد): التساعی ذوالتسعة من کل شی ء. (از اقرب الموارد).

تسافح.

[تَ فُ] (ع مص) زنا کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تسافد.

[تَ فُ] (ع مص) بر یکدیگر گشنی کردن. (زوزنی). برجهیدن ددان. (منتهی الارب). برجهیدن ددان بروی یکدیگر. (ناظم الاطباء). جماع کردن بهائم. (غیاث اللغات) (آنندراج). برجستن نر بماده. (از متن اللغة). قدیقال فی غیرالانسان کالنکاح والمباشرة و المجامعة فی الانسان. (بحر الجواهر).

تسافه.

[تَ فُ هْ] (ع مص) نادانی کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تجاهل. (اقرب الموارد) (المنجد).

تساقب.

[تَ قُ] (ع مص) نزدیک شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تقارب. (از متن اللغة) (اقرب الموارد) (المنجد).

تساقط.

[تَ قُ] (ع مص) بیوفتادن (زوزنی). بیفتادن (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). پی در پی افتادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تتابع سقوط چیزی. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || خود را بر چیزی افکندن. || (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). || افتادن. || بیفکندن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تساقی.

[تَ] (ع مص) یکدیگر را شراب دادن. (زوزنی). یکدیگر را آب و جز آن دادن. (مجمل اللغة). یکدیگر را آب خورانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تساکر.

[تَ کُ] (ع مص) مستی نمودن بی مستی. (زوزنی). مستی نمودن. (دهار). خود را مست وانمودن بغیر مستی و نشأة. (غیاث اللغات) (آنندراج). مستی نمودن از خود بی مستی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة). مستی نمودن. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || استعمال سکر. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تساکین.

[] (اِخ) از دیه های طبرش(1). (تاریخ قم ص 139).
(1) - ظ: تفرش.

تسال.

[ ] (ع اِ) دزی در ذیل قوامیس عرب این کلمه را سیم آهنی معنی کرده است. رجوع به همین کتاب ج 1 ص146 شود.

تسالب.

[تَ لُ] (ع مص) تخالس. رجوع به تخالس در همین لغت نامه شود.

تسالف.

[تَ لُ] (ع مص) همدیگر شوی دو خواهر شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (متن اللغة). به زنی گرفتن مردی خواهرزن دیگری را. (از اقرب الموارد) (از المنجد). و رجوع به سِلفان شود.

تسالم.

[تَ لُ] (ع مص) با یکدیگر صلح کردن. (زوزنی) (از منتهی الارب) (از غیاث اللغات) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). توافق. (المنجد). تصالح. (متن اللغة) (اقرب الموارد) (المنجد): تَساَلَما؛ تصالحا. «هو لایتسالم خیلاه»؛ او سخن راست نمیگوید که شنیده شود از وی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). || با هم رفتن. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد): و اذا تَساَلَمتَ الخیل تسایرت لایهیج بعضها بعضاً. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تسالوس.

[تِسْ سا] (اِخ) یکی از اطبا و محارم اسکندر که از طرف وی به دربار پیکسودور، پادشاه کاریه رفت تا مانع ازدواج دختر پیکسودور، با برادر اسکندر گردد. و همین امر باعث گردید که فیلیپ وی را زندانی کند. تسالوس تا زمانی که فیلیپ زنده بود در زندان بسر برد و پس از قتل فیلیپ مورد توجه فراوان اسکندر قرار گرفت. (از ایران باستان ج2 ص 1211).

تسالونیک.

[تِ لُ] (اِخ) سالونیک(1) بندری است در مقدونیهء یونان که 377000 تن سکنه دارد و یکی از مراکز صنعتی و تجارت یونان است. هاکس در قاموس کتاب مقدس، ذیل تسالونیکی آرد: معنی این لفظ غلبهء بر تسلی می باشد. آن بندری است از قسمت دوم مقدونیه که در سر خلیج ترمای به مسافت 27 میل از پلاه و 67 میل از امفپولس واقع است. اعمال رسولان 17:1. خلیج مسطور بواسطهء وجود گرمابهای طبیعی ثرما خوانده شد و چون بر راه کناتیا واقع بود بدان واسطه نیکو گشته بود و راه اتصالی بین شهر رومیه و تمام اطراف شمالی دریای یوجان بود بنابراین برای تجارت خوب و برای انتشار انجیل هم بر خشکی و هم بر دریا خیلی مناسبت داشت و در جذب سلونیان و بلغاریان به دین مسیح اسباب عمده ای بود. کسدر پسر انتی پطر این شهر را تخمیناً در سال 315 ق . م. دوباره بنا نمود و آن را به اسم زوجهء خود تسلانیکا که خواهر اسکندر کبیر بود موسوم ساخت. در زمانی که امیلیوس پالس بعد از غلبه بر مقدونیه آن سرزمین را به چهارقسمت تقسیم کرد، این شهر حاکم نشین قسمت دوم و پایتخت رومانیان گردید... پولس فعالیتهای دینی قابل توجهی در این سامان معمول داشت و چند بار باین شهر رفت. این شهر در سال 904 م. بدست قشون اسلام فتح شدو سپس در سال 1439 م. بدست ترکها افتاد و در تمام این ادوار مسکن گروهی از یهودیان و مسیحیان بود. این شهر اکنون دارای ستونهای شکسته از آثار قدیم و قطعات حجاری شده است و مساجدی که اکنون در آنجا یافت میشود قبلا از کلیساهای مسیحیان بوده است.
هنگامی که پولس، مقدونیه را بقصد آتن ترک کرد، تیموتیوس (تیموتاوس. رجوع به همین کلمه شود). و سیلاس را در تسالونیک گذاشت تا مؤمنان را در ایمان ثابت و برقرار گردانند و بعد از آن به کلیسای این شهر دو نامه نوشت. اولی بسال 52 - 53 م. در قزنتس نگاشته شد. و رجوع به قاموس کتاب مقدس ص254 و سالونیک و سلانیک شود.
(1) - Thessalonique. Salonique.

تسالی.

[تِ] (اِخ)(1) از نواحی شمال یونان است. از طرف شمال به اولیمپ و از مغرب به پند و از جنوب به کوه اوتا و از مشرق به اوسا و په لیون محدود است. شهرهای اصلی این ناحیه عبارتند از ولو(2) و لاریسا(3). این سرزمین را تسالیا نیز نامند و در حدود پنجاه هزار تن از سکنهء آن مسلمانند ناحیهء بسیار آبادان و پرمحصول است و عمدهء محصولات آنجا زیتون و توتون و غله است. در دشتهای سرسبز این سرزمین پرورش مواشی بسیار رایج است. در سال 1460 م. بتصرف ترکهای عثمانی درآمد و سپس بر طبق قرارداد برلن به دولت یونان واگذار گردید. رجوع به ایران باستان ج 1 ص667، 704، 747، 752، 753، 767، 768، 769، 774، 000 و ج 2 ص 1190، 1193، 1200، 1222، 1225، 1231، 1247، 1260، 000 و ج 3 ص1978، 2027، 2032، 2049، 2163 000 و تمدن قدیم فوستل دوکلانژ و فرهنگ ایران باستان ص236 و 275 و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Thessalie.
(2) - Volo.
(3) - Larissa.

تسالیا.

[تِ] (اِخ) تسالی. رجوع به همین کلمه شود.

تسالیان.

[تِ] (اِخ) تسالین(1) مردم تسالی رجوع به تسالی و تاریخ ایران باستان ج 2 ص1225، 1293، 1393، 1695، 1809، 1888 شود.
(1) - Thessaliens.

تسالیون.

[تِ یُ] (اِخ)(1) یکی از محارم تِنّ پادشاه صیدا بود که به رسالت نزد اردشیر سوم رفت و آمادگی پادشاه صیدا را به انقیاد و همکاری با اردشیر اعلام داشت. رجوع به ایران باستان ج 2 ص 1169 - 1171 شود.
(1) - Thessalion.

تسالیه.

[تِ یَ / یِ] (اِخ) تسالی. رجوع به همین کلمه شود.

تسامح.

[تَ مُ] (ع مص) با یکدیگر آسان فاگرفتن. (زوزنی). همدیگر آسانی کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). آسان گرفتن. (غیاث اللغات) (آنندراج). تساهل. (زوزنی) (متن اللغة) (اقرب الموارد) (المنجد). سهل انگاری و اغماض و چشم پوشی و بی احتیاطی و بی پروایی و بی اهتمامی و نرمی و ملایمت بپاس خاطر کسی. (ناظم الاطباء). || جوانمردی کردن. (غیاث اللغات) (آنندراج). || استعمال لفظ در غیر معنی حقیقی آن بدون قصد علاقهء مقبوله، و بدون نصب قرینه ای که دلالت بر آن کند. باعتماد بر فهم مخاطب. (چلیبی در حاشیهء تلویح). و در اصطلاحات سیدجرجانی: تسامح عبارتست از اینکه غرض از گفتار دانسته نشود، و برای فهم آن نیازمند باشند بتقدیر لفظی دیگر. (از کشاف اصطلاحات الفنون). رجوع به تعریفات جرجانی شود.

تسامع.

[تَ مُ] (ع مص) از یکدیگر شنیدن و فاش شدن خبر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). مشهور شدن بین مردم و شنیدن بعضی از بعضی دیگر. (از متن اللغة). شنیدن بعضی از بعضی دیگر و تناقل آن. (از اقرب الموارد) (از المنجد). نقل کردن مطلبی از غیر. (از کشّاف اصطلاحات الفنون) : چون مردم آن ناحیت در بامداد آمدند و به تسامع آنچه در شب رفته بود معلوم کردند. بعضی بر دست عرب مسلمان شدند. (تاریخ قم ص257). || عبارت است از اشهاد و آن چیزی است که بر حسب تواتر یا شهرت یا غیرآن، علم و یقین بدان حاصل شده باشد. چنین است در جامع الرموز، در کتاب الشهاده. (از کشاف اصطلاحات الفنون).

تسامی.

[تَ] (ع مص) با یکدیگر نورد کردن به بزرگی. (زوزنی). با هم نبرد کردن ببزرگی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تفاخر. (المنجد). تباری. (متن اللغة) (اقرب الموارد). || یکدیگر را به اسم خواندن. (از متن اللغة). || برنشستن: تساموا علی الخیل؛ رکبوا. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || برآمدن و بلند گردیدن مرد. (از متن اللغة) (از المنجد).

تسان.

[تَ ن ن] (ع مص) گزیدن فحول یکدیگر را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تکادم و دندان گرفتن فحول یکدیگر را. (از متن اللغة). تکادم. (اقرب الموارد).

تساند.

[تَ نُ] (ع مص) پشت واگذاشتن. (زوزنی). پشت باز نهادن بسوی آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة). اعتماد کردن بر آن. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || یاری دادن یکدیگر را تحت رایات مختلف نه آنکه جمع گردند در زیر رایت امیر واحدی. (از متن اللغة): حرج القوم متساندین علی رایات شتی؛ لم یکونوا تحت رایة امیر واحد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || همدیگر را غالب کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تساور.

[تَ وُ] (ع مص) ظاهر شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || خود را بلند نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد).

تساوق.

[تَ وُ] (ع مص) پی همدیگر شدن شتران و رام گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج). تتابع و تقاود شتران. (از اقرب الموارد) (از متن اللغة) (از المنجد). || انبوهی نمودن اغنام در رفتار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تساوک.

[تَ وُ] (ع مص) چسبیدن در رفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || سوده شدن بعض استخوانهای دابه به بعض دیگر از لاغری. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). || بد رفتن از ناتوانی. || نرم و سست رفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رفتن به رفتاری ضعیف. (از اقرب الموارد) (از المنجد). تسروک. (اقرب الموارد). تمایل در رفتار از ضعف و لاغری. (از متن اللغة).

تساؤل.

[تَ ءُ] (ع مص) همدیگر خواستن چیزی را. (آنندراج). تساءل. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد). و رجوع به تَساءُل شود.

تساوم.

[تَ وُ] (ع مص) بها کردن متاع. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). گفتگو کردن فروشنده و خریدار در بهای کالا و بحد متوسط توافق کردن. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (المنجد).

تساوی.

[تَ] (ع مص) همدیگر مانند شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تماثل. (متن اللغة) (آنندراج) (اقرب الموارد). || مستوی و برابر گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). برابر شدن دو چیز. (غیاث اللغات) (آنندراج). و رجوع بمساوات شود.
ـ تساوی الطرفین؛ برابر شدن دو طرف. (غیاث اللغات) (آنندراج).

تساهل.

[تَ هُ] (ع مص) همدیگر آسان گرفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تسامح. (زوزنی) (متن اللغة). تلاین و تسامح. (اقرب الموارد) (المنجد). || تساهل امر بر چیزی ضد تعاسر بر آن است. (از اقرب الموارد). || تساهل در عبارت، ادای لفظی است آنچنانکه دلالت صریحی بمقصود نکند. (از تعریفات جرجانی).

تساهم.

[تَ هُ] (ع مص) قرعه زدن. (زوزنی). با یکدیگر قرعه زدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تقارع. (متن اللغة) (اقرب الموارد) (المنجد). || تقسیم کردن چیزی. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تسایر.

[تَ یُ] (ع مص) با هم رفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || زایل شدن خشم از کسی. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تسایف.

[تَ یُ] (ع مص) با یکدیگر شمشیر زدن. (زوزنی). با هم شمشیر زدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تضارب با شمشیر. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تسایل.

[تَ یُ] (ع مص) روان شدن مایع. (زوزنی). روان شدن لشکر از هر جهت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). روان شدن گروهی از لشکریان یا گروهی از اسبان از هر جهت. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). توارد قوم از هر جهت. (از المنجد).

تسأسؤ.

[تَ سَءْ سُءْ] (ع مص) مختلف شدن کارها و دشوار گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مختلف شدن کار. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد): تسأسات الامور علی او تسیأت، اختلف. (متن اللغة).

تسباغه.

[تُ غَ] (ترکی، اِ) به ترکی سلحفاة است. (تحفهء حکیم مؤمن). لاک پشت. و رجوع به لاک پشت و سلحفاة شود.

تسبانیدن.

[تَ دَ] (مص) سبب شکافتن لب شدن و تفسانیدن(1). (ناظم الاطباء). || گرم کردن(2). (ناظم الاطباء). || خبه کردن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). خفه کردن. (ناظم الاطباء) : چیزی افتاد میان تلو و خار آن را بتسبانید. (ترجمهء دیاتسارون ص 213 انجیل لوقا).
(1) - مبدل تفسانیدن است. و این لغت بدین معنی در دیگر کتب لغت دیده نشده است.
(2) - مبدل تفسانیدن است. و این لغت بدین معنی در دیگر کتب لغت دیده نشده است.

تسبب.

[تَ سَبْ بُ] (ع مص) سبب قرار دادن. تسبب الیه،جعله الیه سبباً. (از متن اللغة). سبب شدن: تسبب بالامر؛ کان سبیاً لهُ. (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || زحمت کشیدن (ناظم الاطباء). || خواستن اسباب. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || توسل: تسبب به الیه؛ توسَّل. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تسبج.

[تَ سَبْ بُ] (ع مص) گلیم سیاه پوشیدن. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد): کالحبشی التف او تسبجا. (عجاج اقرب الموارد).

تسبخ.

[تَ سَبْ بُ] (ع مص) بیارمیدن گرما و سست و ضعیف گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة). بیارمیدن و سست و ضعیف گردیدن گرما و خشم. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تسبسب.

[تَ سَ سُ] (ع مص) روان و جاری گردیدن آب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة). جاری شدن آب. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تسبغ.

[تَ بِ / بَ] (ع اِ) دامن خود که بر زره نشیند. (منتهی الارب). آنچه که خود بدان با زره متصل می شود و موجب پوشیدن گردن گردد. (از المنجد). ج، تَسابِغ. (اقرب الموارد). و رجوع به تسبغة شود.

تسبغة.

[تَ بِ / بَ غَ] (ع اِ) تسبغ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (المنجد). دامن خود که بر زره نشیند. ج، تسابغ. (ناظم الاطباء). و رجوع به تسبغ و تسابغ شود.

تسبند.

[تَ بَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان فروغق که در بخش ششتمد شهرستان سبزوار و در 42 هزارگزی باختر مشهد قرار دارد. جلگه و گرمسیر است و 335 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آنجا غله و زیره و شغل اهالی زراعت و کرباسبافی است راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

تسبیب.

[تَ] (ع مص) سبب ساختن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (مجمل اللغة) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از المنجد): سببهُالامر؛ کان سبباً لهُ (المنجد). || اسباب فراهم آوردن آن. (از المنجد) (از اقرب الموارد): سببهٌ الاسباب؛ وجدها. (اقرب الموارد) (المنجد) :
شاه با خود گفت شادی را سبب
آنچنان غم بود از تسبیب رب(1).مولوی.
|| دشنام دادن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). فراوان دشنام دادن. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد): او را بدین سبب به انواع تعذیب و تسبیب فراگرفتند. (ترجمهء تاریخ یمینی چ1 تهران ص360). || راست و برابر کردن مجرای آب. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد): سببهُللماءِ مجری؛ سَوّاهُ. (متن اللغة) (اقرب الموارد) (از المنجد). || در اصطلاح حقوقی آنکه کسی بر اثر ترک یا انجام عملی سبب تلف یا نقصان مالی گردد که این در صورت اول باید مثل یا قیمت مال تلف شده و در صورت دوم باید از عهدهء نقص قیمت آن مال برآید. این اصطلاح با اتلاف از این جهت فرق دارد که در اتلاف فعل مثبت و بلاواسطه موجب تلف است، بخلاف تسبیب که فعل یا ترک و باواسطه سبب تلف مال میشود. (از حقوق مدنی امامی ج 1 ص392 و مادهء 331 قانون مدنی). || مال متعذرالوصولی را چون رزق کسی قرار دادن، تا مرتزق در وصول آن با عامل یاری دهد. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : صواب آن است که از خازنان نسختی خواسته آید به خرجها که کرده اند و آن را به دیوان عرض فرستاده شود و منکه بوسهلم لشکر را بر یکدیگر تسبیب کنم و براتها بنویسند تا این مال مستغرق شود و بیست گانی نباید داد یکسال، تا مالی به خزانه باز رسد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 258). من که بونصرم باری هرچه امیر محمد مرا بخشیده است از زر و سیم و جامهء نابریده و قباها و دستارها و جز آن همه معد دارم... و هم امروز به خزانه بازفرستم پیش از آنکه تسبیب کنند و آب بشود. (تاریخ بیهقی ایضاً ص259). و اتباع خدم را به تسبیب بر سر عمال کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
(1) - ن ل: غم شود حاصل زهی کار عجب.

تسبیح.

[تَ] (ع مص) خدای را به پاکی یاد کردن. (تاج المصادر بیهقی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). به پاکی یاد کردن و صفت کردن خدای را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). به پاکی خدا را یاد کردن. (غیاث اللغات). تنزیه الحق عن نقائص الامکان و الحدوث. (تعریفات جرجانی). منزه داشتن حق جل و علا باشد از نقائص عالم امکان و نشانه های حدوث و از عیوب ذات و صفات همچنانکه تقدیس نیز به همین معنی باشد. (کشاف اصطلاحات الفنون). || سبحان الله گفتن. (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد) : فسبح بحمد ربک و کن من الساجدین. (قرآن 15 / 98). و رجوع به سورهء 20 آیهء 130 و پنجاه و ششم آیهء 73 و 96 و شصت و نهم آیهء 52 و صد و دهم آیهء 3 شود. و سبح بالعشی و الابکار. (قرآن 3/36). و رجوع به سورهء بیست و پنجم آیهء 60 و چهلم آیهء 57 و پنجاهم آیهء 38 و پنجاه و دوم آیهء 48 شود.
بردم این مه به تراویح و به تسبیح(1) بسر
من و سیکی و سماع خوش و آن ماه پسر(2).
فرخی.
مونس جان و دل من چیست تسبیح و قران
خاک پای خاطر من چیست اشعار و خطب.
ناصرخسرو.
نیکان ملت را بدین یاد تو تسبیح مهین
پیکان نصرت را بکین عزم تو هنجار آمده.
خاقانی.
حرمتی دارد چنان توقیع او کاندر بهشت
صبح ذلک گشت تسبیح زبان اعتبار.
خاقانی.
به صد تسلیم گفت ای من غلامت
زبانم وقف بر تسبیح نامت.نظامی.
پردهء سوسن که مصابیح تست
جمله زبان از پی تسبیح تست.نظامی.
خانه پر از دزد، جواهر بپوش
بادیه پر غول، به تسبیح کوش.نظامی.
ای یاد تو یادگار جانان
تسبیح زبان بی زبانان.عطار.
سعدیا عشق نیامیزد و شهوت با هم
پیش تسبیح ملایک نرود دیو رجیم.سعدی.
گدایی است تسبیح و ذکر و حضور
گدا را نباید که باشد غرور.سعدی (بوستان).
دگر دستها را ز مرفق بشوی
ز تسبیح و ذکر آنچه دانی بگوی.
سعدی (بوستان).
اندیشه کردم که مروت نباشد همه در تسبیح و من به غفلت خفته. (گلستان).
همه شب نبودش قرار و هجوع
ز تسبیح و تهلیل و، ما را ز جوع.
سعدی (بوستان).
|| نماز کردن. (تاج المصادر بیهقی) (غیاث اللغات) (از متن اللغة) (اقرب الموارد) (از المنجد) (ناظم الاطباء). || (اِ). صلات و ذکر و تحمید. (متن اللغة). نماز. (منتهی الارب). || صاحب قاموس مقدس در ذیل تسبیحات آرد: در عهد جدید این لفظ با مزامیر و سرودهای روحانی ذکر گشته است افسسیان 5:19 کولسیان 3:16 و چنانکه در کتاب اعمال 16:25 مسطور است که پولس در زندان فیلپی تسبیح نمود و همچنین منجی ما با شاگردان خود بعد از صرف شام آخرین تسبیح خواند انجیل متی 26:30. || مجازاً بمعنی یکصد دانه در رشته کشیده نیز آمده. (غیاث اللغات). سبحه و بلون و دانه های رشته کشیده. (ناظم الاطباء) ... و نیز کلمهء مولدی است بمعنی سبحه، و آن مهره هائی است مدور، به رشته کشیده از گل پخته یا یسر یا چیزی دیگر که بدان شمار تسبیح و دیگر اذکار و اوراد نگاه دارند. و عدد آن مهره ها غالباً صد باشد و کمتر و بیشتر نیز بود، چون تسبیح هزار دانه و غیر آن. و تسابیح جمع آن است. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). معمولا استعمال این کلمه را به معنی سبحه یعنی منظومهء مهره های معروف، جزو غلطهای مشهور می شمارند ولی چنانکه علامه محمد قزوینی در مقالهء خود به عنوان «تسبیح به معنی سبحه صحیح و فصیح است» تحقیق فرموده اند(3) کلمهء تسبیح علاوه بر ادبیات فارسی در ادبیات خود عرب نیز در معنی سبحه استعمال شده است. (نشریهء دانشکدهء ادبیات تبریز سال اول شمارهء 2) :
فلک به گردن خورشید بر شود تسبیح
مجره رشتهء تسبیح و مهره هفتورنگ.
منشوری (از لغت فرس اسدی چ اقبال ص292).
باز تسبیح آشکار افکنده ام
باز زنار از نهان دربسته ام.خاقانی.
اشک داود چو تسبیح برآرید از چشم
خوش بنالید که داود نوائید همه.خاقانی.
دانه دانه گهر اشک ببارید چنانک
گره رشتهء تسبیح ز سر بگشائید.خاقانی.
بر شکل زاهده ای تعویذها در گردان افگند، و تسبیح برگرفت و عصا و رکوه به دست کرد. (سندبادنامه ص 191).
غولی است جهان فرشته پیکر
تسبیح به دست و تیغ در بر.نظامی.
مرغ هوا در دلم آرام کرد
دانهء تسبیح مرا دام کرد.نظامی.
ور زلف پریشان را بر هم فکنی حلقه
تسبیح همه مردان زنار کنی حالی.عطار.
به جای حلقهء ابریشمین به کف تسبیح
به جای زخمه، به دستش دعای تمخیثا.
کمال اسماعیل (دیوان ص 205).
ای طبل بلندبانگ در باطن هیچ
بی توشه چه تدبیر کنی وقت بسیج
روی طمع از خلق بپیچ ار مردی
تسبیح هزار دانه بر دست مپیچ.سعدی.
عبادت به جز خدمت خلق نیست
به تسبیح و سجاده و دلق نیست.
سعدی (بوستان).
گویهای صدره ات تسبیح خیرات حسان
گوشه های دامنت سجادهء روح الامین.
سلمان ساوجی.
ما قلب را شکسته و پیمانه ساخته
تسبیح را گسسته و زنار کرده ایم.
سلمان ساوجی.
ز رهم میفکن ای شیخ به دانه های تسبیج
که چو مرغ زیرک افتد، نفتد به هیچ دامی.
حافظ.
ترسم که روز حشر عنان بر عنان رود
تسبیح شیخ و خرقهء رند شرابخوار.حافظ.
رشتهء تسبیح اگر بگسست معذورم بدار
دستم اندر دامن ساقی سیمین ساق بود.حافظ.
خطت که بر خط یاقوت می نهم ترجیح
نوشته است بر آن لعل لب که آنت ملیح
گرفته اند به گردن تعلقی هر کس
من آن کمند دلاویز و پارسا تسبیح.
کمال خجندی.
از لبت شور ما خوش است آری
کل شیٍ من الملیح ملیح
زاهد شهر ما عجب مرغی است
دام کرده ز دانهء تسبیح.جامی.
چو آبگوشت بدوش افکند سجادهء نان
به گردنش کنم از دانهء نخود تسبیح.
بسحاق اطعمه.
منه زنهار دل بر مهلت صد سالهء دنیا
که آخر می شود چندانکه یک تسبیح گردانی.
صائب.
صد عقده زهد خشک به کارم فکنده بود
ذکرش به خیر باد که تسبیح می گسیخت.
صائب.
زاهد چه بلایی تو که این دانهء تسبیح
از دست تو سوراخ بسوراخ گریزد.
میرزا ابوالقاسم قائم مقام دوم.
طایر قدسی به تسبیح فقیه از ره مرو
دانه می ریزد اسیر دام میسازد ترا.
لسانی شیرازی.
- تسبیح چشم بلبل؛ سبحه که مهره های آن خالهای گرد، غیر رنگ خود داشته باشد، نزدیک هم. مانند جامه های چشم بلبل که قسمی از پارچه است. (آنندراج) (بهار عجم) :
گریه ام در آستین تسبیح چشم بلبل است
تا کدامین شاخ گل را دست بر دامن زدم.
ثأثیر (از آنندراج).
- تسبیح کربلائی؛ سبحه که از خاک کربلای معلی سازند. (بهار عجم) (آنندراج) :
در کوی بیوفایان دانی شریک من چیست
چون پیش اهل کوفه تسبیح کربلایی.
سلیم (آنندراج).
(1) - ن ل: این ماه به تسبیح و تراویح بسر.
(2) - ن ل: خوش این ماه دگر.
(3) - مجلهء یادگار سال دوم شمارهء پنجم.

تسبیحات.

[تَ] (ع اِ) جِ تسبیح. اذکار و اوراد. (ناظم الاطباء) :
صبر کردن جان تسبیحات تست
صبر کن کان است تسبیح درست.مولوی.
رجوع به تسبیح شود.

تسبیحات اربعه.

[تَ تِ اَ بَ عَ / عِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) عبارت است از: سبحان الله و الحمدللّه و لااله الا الله و الله اکبر. که در رکعتهای سوم و چهارم از هر نماز سه بار خوانند و سپس به رکوع روند.

تسبیح ثریا.

[تَ حِ ثُ رَ ی یا] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از پروین. عقد ثریا :
بشکنند از قدح مه تن گردون زنهار
که بدست همه تسبیح ثریا بینند.خاقانی.

تسبیح خانه.

[تَ نَ / نِ] (اِ مرکب)عبادتگاه و معبد و نمازگاه. (ناظم الاطباء).

تسبیح خوان.

[تَ خوا / خا] (نف مرکب)آنکه ذکر خدا را به صوت خوش میخواند. (ناظم الاطباء) :
بنمایم دوازده صف، راست
همه تسبیح خوان بی آواز.ناصرخسرو.
اگر مرغ زبان تسبیح خوان است
چه تسبیح آرد آن کو، بی زبان است.نظامی.
نه بلبل بر گلش تسبیح خوان است
که هر خاری به تسبیحش زبان است.
(گلستان).
گفتم این شرط آدمیت نیست
مرغ تسبیح خوان و من خاموش.(گلستان).
|| آنکه نماز برای کسی میکند و اجرت میگیرد. (ناظم الاطباء).

تسبیح ساز.

[تَ] (نف مرکب) آنکه سبحه را بسازد. (بهار عجم) (آنندراج). سازندهء سبحه. (ناظم الاطباء) :
چه گویم من از مهر تسبیح ساز
که رویم بود سوی او در نماز.
وحید (از آنندراج).

تسبیح سال.

[تَ حِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) رشتهء سالگره. (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء) :
چه حاجت است به تسبیح سال عمر مرا
که میشود به یک انگشت این حساب تمام.
صائب (از آنندراج).

تسبیح سلیمان.

[تَ حِ سُ لَ / لِ یْ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) ذکر و اوراد و مناجات حضرت سلیمان. سرودهای حضرت سلیمان. (از قاموس مقدس) :
بهر تسبیح سلیمان عصمتی
اشک داودی ز قرائی فرست.خاقانی.
و رجوع به تسبیح شود.

تسبیح شمار.

[تَ شُ] (نف مرکب) کنایه از زاهد. (آنندراج) (بهار عجم) (ناظم الاطباء) :
غافل مشو از حلقهء تسبیح شماران
زان دام بیندیش که از دانه گذارند.
صائب (از آنندراج).

تسبیح کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)خدا را به پاکی یاد کردن. صلات و ذکر و تحمید و تقدیس کردن خدا. تنزیه کردن :
تسبیح می کنندش پیوسته
در زیر این کبود و تنک چادر.ناصرخسرو.
و ماهی چهل شبانه روز دهن بر هم ننهاد تا نفس یونس را نگیرد و با یونس تسبیح میکرد، از آن تسبیح که پیشتر از آن میکرد. (قصص الانبیاء ص135).
سزد گر عیسی اندر بیت معمور
کند تسبیح از این ابیات غرا.خاقانی.
و رجوع به تسبیح شود.

تسبیح گفتن.

[تَ گُ تَ] (مص مرکب)تأویب. عبادت خدا. نام خدا را به پاکی بر زبان آوردن :
یارب بدست او که قمر زد دو نیم شد
تسبیح گفت در کف میمون او حصا.سعدی.
و رجوع به تسبیح و دیگر ترکیبات آن شود.

تسبیح گوی.

[تَ] (نف مرکب) عابد. کسی که نام خدای تعالی را به پاکی بر زبان آورد. گویندهء سبحان الله :
چو بادند پنهان و چالاکپوی
چو سنگند خاموش و تسبیح گوی.
(بوستان).
و رجوع به تسبیح و دیگر ترکیبات آن شود.

تسبیح گویان.

[تَ] (نف مرکب، ق مرکب)در حال تسبیح گفتن :
بر زمین الحمدللّه خون حیوان بسته نقش
بر هوا تسبیح گویان جان حیوان آمده.
خاقانی.
نقش نامت کرده دل محراب تسبیح وجود
تا سحر تسبیح گویان روی در محراب داشت.
سعدی.
و رجوع به تسبیح و دیگر ترکیبات آن شود.

تسبیخ.

[تَ] (ع مص) سبک گردانیدن. (زوزنی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || آرام دادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || واچیدن پنبه. (تاج المصادر بیهقی). واخیدن پشم و پنبه. (زوزنی). پیچیدن پنبه و مانند آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). پیچیدن پنبه بعد از کمان زدن برای رشتن. (از متن اللغة). تنفیش و توسیع پنبه. (از اقرب الموارد). تنفیش پنبه. (از المنجد). || سبک کردن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد): «اللهم سبخ عنی الحمی والشدة اوالاذی؛ ای اکشفه عنی و خففه و اما قوله «فسبخ علیک الهمّ»؛ فعلی فیه بمعنی عن. (اقرب الموارد). || بیارمیدن رگ از درد و جست (ضربان) دردگین. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). آرمیدن رگ. (از المنجد): سمع اعرابی یقول: «الحمدللّه علی تسبیخ العرق و اساغة الریق». (اقرب الموارد). || بیارمیدن و سست گردیدن گرما. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). آرمیدن و سست شدن گرما و غضب و جز آنها. (از متن اللغة). سست شدن گرما. (تاج المصادر بیهقی). || نیک خفتن. (تاج المصادر بیهقی). در خواب سنگین و طولانی شدن. (از متن اللغة). بخواب سنگین خفتن. (از اقرب الموارد) (از المنجد).(1) || فارغ بودن. (از اقرب الموارد) (از المنجد).(2) || تباعد در زمین. (از متن اللغة).
(1) - منتهی الارب و به پیروی آن آنندراج و ناظم الاطباء بجای معنی مصدری، معنی اسمی از آن گرفته و خواب سنگین معنی کرده اند.
(2) - در منتهی الارب و آنندراج و ناظم الاطباء بمعنی اسمی: فراغ معنی شده است.

تسبید.

[تَ] (ع مص) موی ستردن و از بیخ برکندن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). از بیخ برکندن موی چنانکه به پوست بچسبد: سبد شعره؛ استأصله حتی الزقه بالجلد. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || چرب ناکردن سر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). چرب ناکردن و شستن سر. (از متن اللغة). || گشاده و تر رها کردن موی سر. (منتهی الارب) (آنندراج) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). شانه کردن مرد سر خود را و رد کردن مویها را و رها کردن آنها را. (از ناظم الاطباء). || نمایان شدن پرچوزه و موی سر بعد ستردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). نمایان شدن پرچوزهء مرغ و موی سر پس از ستردن. (ناظم الاطباء). برآمدن موی ریزهء زرد جوجه. (از متن اللغة). || پر درآوردن جوجه و سیخ شدن پر آن. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || روییدن موی پس از تراشیدن و آغاز شدن سیاهی آن. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). روییدن موی پس از تراشیدن. (از المنجد). || نو برآمدن گیاه نصی در قدیم آن. (منتهی الارب) (آنندراج). نو برآمدن گیاه نصی در ریشه کهنهء آن. (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). از نو روییدن گیاه تازه بین قدیم آن. (از المنجد).

تسبیدن.

[تَ دَ] (مص) دارای شکاف و شقاق و بست شدن. (ناظم الاطباء) (از اشتنگاس) || خفه کردن و خفه شدن. (ناظم الاطباء) (از اشتنگاس) (از شعوری). زیاد گرم شدن. (ناظم الاطباء) (از اشتنگاس). || تیز گشتن. (ناظم الاطباء).

تسبیط.

[تَ] (ع مص) باطل کردن ناقه آبستنی خود را و بچه افکندن میش. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بچهء ناتمام افکندن ناقه و میش. (از متن اللغة). افکندن ناقه و میش بچه را پیش از آنکه (خلقت آن) تمام شود و یا پیش از آنکه خلقت بچه آشکار شده باشد. (از اقرب الموارد) (از المنجد). و رجوع به تسبیغ شود.

تسبیع.

[تَ] (ع مص) هفت عدد کردن چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). هفت تایی کردن چیزی را. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (المنجد). || بر هفت رکن ساختن چیزی را. || شستن آوند را هفت بار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || وظیفه کردن قرائت قرآن را در هفت شب. || اقامت نمودن نزد زن خود هفت شب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). || هفتاد کامل کردن درمهای خود را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). فاذا اردت سبعین قلت کمله سبعین او یقال سبع دراهمه، ای کملها سبعین (مولدة) (متن اللغة). || هفتصد کس شدن قوم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): سَبَعَ القوم؛ تُمّوا سبعمائة رجل. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || در هفت ماه زاییدن زن. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || سبع الله لک، خدای اجر دهد ترا هفت مرتبه و یا هفت ضعف دهد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). سبع الله لک، اعطاک اجرک سبع مرات او سبعة اضعاف و فی اللسان: «سبَّع الله لک رزقک سبعة اولاد و هو علی الدعاء». (از اقرب الموارد) (از المنجد) (از متن اللغة).

تسبیغ.

[تَ] (ع مص) بچه افکندن شتر که به زادن نزدیک آمده باشد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). افکندن ناقه بچهء ناتمام خود را. (از متن اللغة). بچه انداختن آبستن. (از اقرب الموارد): سبغت الناقه ولدها: القته لغیر تمام و قد اشعر فهی مسبغ، و هی مسباغ اذا کان ذلک لها عادة. (متن اللغة). و رجوع به مسبغ و مسباغ و تسبیط شود. || (اِ) نوعی از تصرفات عروض. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). نزد عروضیان افزوده کردن حرف ساکن باشد در سبب خفیفی که در آخر جزء واقع است مانند افزودن الف در لن از مفاعیلن که مفاعیلان شود و مانند فاعلاتن که افزوده شود در آخر آن نون دیگری، بعد از آنکه نون آن تبدیل به الف شده باشد که فاعلاتان گردد و جزئی که عمل تسبیغ در آن بکار برده شده مسبغ نامند و تسبیغ در لغت تمام کردن است پس از این زیادتی گویا که آن جزء تمام و منقطع می شود از زیادتی دیگر. (از کشاف اصطلاحات الفنون). رجوع به تعریفات جرجانی شود.

تسبیق.

(1) [تَ] (ع مص) ناتمام افکندن گوسفند بچهء خود را. || گرفتن آنچه را که گرو بسته بود و بردوانیدن اسب یا دادن آنرا. از لغات اضداد است. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از المنجد) (از اقرب الموارد). || بند پای بر پای مرغ گذاشتن. (از متن اللغة) (اقرب الموارد) (از المنجد). || مسابقه گذاشتن بین خیل. (از متن اللغة). || بدره گذاشتن میان شعراء تا هر کدام که غالب آیند جایزه را دریافت کنند. (از متن اللغة) (از المنجد). و رجوع به سبق و مسابقه شود.
(1) - باغین مشهورتر است. (از متن اللغة) (از المنجد) و رجوع به تسبیغ شود.

تسبیک.

[تَ] (ع مص) گداختن زر و نقره. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ذوب کردن نقره و جز آن و ریختن در قالب. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || نیکو کردن ترصیف و تهذیب کلام. (از المنجد).

تسبیل.

[تَ] (ع مص) سبیل کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). در باختن در راه خدای. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). قرار دادن چیزی در راه خیر و در راه خدا. (از المنجد) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة): یقال سبَّل ضیعتهُ و فی الحدیث :احبس اصلها وسبل ثمرتها. (اقرب الموارد). چنانکه در تعریف وقف گویند. هو حبس العین و تسبیل الثمرة. و رجوع به وقف و حبس شود. || مباح کردن چیزی را چنانکه گویی راهی برای رسیدن بدان قرار داده اند. (متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || سست کردن جامه. (متن اللغة). افکندن پرده و از آن معنی قول مردم که «سبل شعره» یعنی رها کرد آنرا. (المنجد).

تسپی.

[تِ] (اِخ)(1) شهر قدیمی بئوسی(2) که در دامنهء کوه هلیکون(3) یونان قرار داشت و رجوع به تسپیان و تسپیه شود.
(1) - Thespies.
(2) - Beotie.
(3) - Helicon.

تسپیان.

[تَ] (اِخ)(1) ساکنان پسی. گروهی از مردم یونان که با خشیارشا جنگیدند و قشون ایران محل آنها را آتش زدند. و رجوع به ایران باستان ج 1 ص 753، 782، 784 و 802 و تسپی شود.
(1) - Thespiens.

تسپیس.

[تِ] (اِخ)(1) شاعر یونان قدیم است که در قرن ششم پیش از میلاد می زیست و او را بوجود آورندهء تراژدی یونان می پندارند. و رجوع به تراژدی و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Thespis.

تسپیه.

[تِ] (اِخ) تلفظ ترکی تسپی. رجوع به تسپی و تسپیان شود.

تست.

[تَ] (اِ) پیاله و مشربه. (ناظم الاطباء). شاید مصحف طست باشد.

تست.

[تِ] (انگلیسی، اِ)(1) کلمه ای است انگلیسی که اخیراً در زبان فارسی متداول شده و بمعنی امتحان و آزمایشی است که در مورد شناسائی استعدادهای طبیعی یا اکتسابی افراد بکار برند. و امتحان شونده باید از طریق جستن قرائن و شواهد موجود در تست پرسش ها را تکمیل کند و جواب صحیح بدهد. این نوع امتحان بر مبنای پرسش های کوتاه و فراوان استوار است.
(1) - Test.

تستر.

[تَ سَ ت تُ] (ع مص) در پرده شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (آنندراج) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || پوشیده شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || پرهیز کردن. || دور داشتن چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تستر.

[تُ تَ] (اِخ) بزرگترین شهر کنونی خوزستان و این معرب شوشتر است... (معجم البلدان). شهری است و آن را ششتر به دو شین گفتن لحن است. گویند نخستین باره ای که بعد طوفان احداث یافته بارهء آن شهر است. (منتهی الارب). شهری است مشهور از آنجاست سهیل بن عبدالله تستری... و ششتر به هر دو شین خطاست چنانکه صاحب قاموس گفته و می تواند بود که ششتر فارسی باشد و تستر عربی و در فارسی آنرا شوشتر نیز گویند. (آنندراج). و رجوع به المعرب جوالیقی ص38 و ص 91 پ و تاریخ سیستان ص75، 115 و 248 و تاریخ گزیده ص554 و نزهة القلوب ج 3 ص109، 112، 189، 215 و 218 و شدالازار ص535 و تاریخ جهانگشای ج 1 ص25 و ج 2 ص153، و 204 و رودکی ص131 و تاریخ عصر حافظ ص398، 399، 406، 407 و معجم البلدان و قاموس الاعلام ترکی و شوشتر شود.

تستری.

[تُ تَ] (ص نسبی) منسوب است به تستر که شهری است از کورهء اهواز از بلاد خوزستان. (سمعانی) منسوب است به تستر معرب شوشتر. و رجوع به تستر و تستری شود.

تستری.

[تُ تَ] (اِخ) ابوالقاسم هبة اللهبن احمد عمرالحریری التستری المقری (منسوب به تستریون بغداد) که از ابوطالب اعشاری و ابواسحاق برمکی و جز آنان حدیث شنید و از وی گروه کثیری روایت کنند که آخرین آنان ابوالیمین الکندی است. (از معجم البلدان).

تستری.

[تُ تَ] (اِخ) احمدبن عیسی بن حسان مکنی به ابوعبدالله المصری، معروف به تستری. گویند وی تجارت لباسهای تستریه (شوشتری) می کرد یا آنکه به تستر مسافرت کرده. از مفضل بن فضاله و مصری و رشیدبن سعیدالمهری حدیث کرد. و از وی مسلم بن حجاج نیشابوری و ابراهیم حربی و ابن ابی الدنیا و عبدالله بن محمد بغدادی روایت کردند و در سامرا بسال 243 ه . ق. درگذشت. (معجم البلدان).

تستری.

[تُ تَ] (اِخ) برکة بن نزاربن عبدالواحد. مکنی به ابوالحسن که از ابی القاسم حریری و جز وی حدیث کرد و بسال 600 ه . ق. درگذشت. (از معجم البلدان).

تستری.

[تُ تَ] (اِخ) سهل بن عبدالله بن یونس بن عیسی بن عبدالله بن رفیع، مکنی به ابومحمد رجوع سهل... شود.

تستری.

[تُ تَ] (اِخ) شجاع بن علی الملاح التستری که از ابی القاسم الحریری حدیث شنید و از وی محمد بن مشق استماع کرد. (از معجم البلدان).

تستری.

[تَ تُ] (اِخ) عبدالرزاق بن احمدبن محمد البقال التستری که مردی با ورع و صالح بود و در رمضان سال 468 ه . ق. در جوانی درگذشت. (از معجم البلدان).

تستری.

[تُ تَ] (اِخ) عبدالواحدبن نزار، برادر برکة بن نزار شبستری مکنی به ابونزار که از عمر بن عبدالله حربی و ابی الحسن علی بن محمد بن ابی عمر بزاز حدیث کرد. و امام حافظ بن نقطه از وی حدیث شنید. (معجم البلدان).

تستری.

[تُ تَ] (اِخ) محمد بن اسعد بدرالدین التستری الشافعی که در قزوین متولد شد. بمصر سفر کرد آنگاه به بغداد و سپس به همدان رفت. وی شیعی مذهب بود و بسال 732 ه . ق. در گذشت. اوراست: تنویرالمطالع یعنی شرح مطالع ارموی، حل عقد مطالع الانوار کذا، کاشف الاسرار شرح طوالع الانوار و محاکمه بین فخرالدین رازی و خواجه نصیر طوسی در شرح اشارات ابن سینا. (از اسماءالمؤلفین ج 2 ص148).

تستریون.

[تُ تَ ری یو] (ع ص نسبی)جمع تستری. (معجم البلدان). منسوبان به تستر (شوشتر). و رجوع به تستر شود.

تستریون.

[تُ تَ ری یو] (اِخ) محله ای به بغداد، در جانب غربی بین دجله و باب البصره بود که در آن اهالی تستر (شوشتر) سکونت داشتند و لباسهای شوشتری درست می کردند. (از معجم البلدان).

تستریة.

[تُ تَ ری یَ] (ع ص نسبی)مؤنث تستری (منسوب به تستر) رجوع به دزی ذیل قوامیس عرب شود. (از معجم البلدان). شوشتری. تستری: انه کان یتجر فی الثیاب التستریة. (معجم البلدان ج 2 ص 389). || نام گیاهی که آنرا بعربی ظفره نیز گویند. در نسخه ای از ابن بیطار ذیل ظفره(1)آمده: و تسمی التستریة لانها کثیراً ما توجد ببلاد تستر. (دزی ج 1 ص 146).
(1) - Hieracium Pilosella.

تس تس.

[تِ تِ] (ع اِ صوت) کلمه ای است که بدان تکه را زجر کنند تا بازگردد. (منتهی الارب).

تست کردن.

[تِ کَ دَ] (مص مرکب)امتحان کردن، آزمایش کردن. رجوع به تِست در همین لغت نامه شود.

تستور.

[تُ] (ع اِ)(1) درم نبهره. (منتهی الارب).
(1) - مصحف تستوق است. رجوع به همین کلمه شود.

تستوق.

[تُ] (ع اِ)(1) درم نبهرهء مغشوش و قلب. (ناظم الاطباء). پول قلب با روکشی از نقره. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد).
(1) - در منتهی الارب این کلمه تستور آمده و بدون تردید تصحیفی روی داده است.

تستیر.

[تَ] (ع مص) پردگی کردن. (تاج المصادر بیهقی). پردگی گردانیدن. (زوزنی). پردگی کردن دختر را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). پوشیده کردن و پرده بستن. (غیاث اللغات) (آنندراج). پنهان ساختن. (از متن اللغة). پوشیده کردن. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تسجام.

[تَ] (ع مص) تسجیم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (متن اللغة). روان کردن اشک. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). روان کردن آب. (از المنجد). و رجوع به تسجیم شود.

تسجیح.

[تَ] (ع مص) تعریض کردن کسی را بسخن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || بانگ کردن کبوتر. (از متن اللغة).

تسجیر.

[تَ] (ع مص) روان کردن آب را (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || پر کردن تنور از هیزم برای گرم کردن آن. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || آتش افروختن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). و در قرآن است : و اذالبحار سجرت (قرآن 81/6). در تفسیر این کلمه بعضی گویند گرم گردید و بعضی گویند پر شد به روان شدن بعضی به بعضی دیگر تا آنکه دریای واحدی تشکیل داد. (از اقرب الموارد). || منقلب شدن دریا و بلند شدن امواج آن. (از المنجد). || ناله کردن ناقه. (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). در صدای رعد هم بکار برند. (از متن اللغة).

تسجیس.

[تَ] (ع مص) تیره گردانیدن آب را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة). || بد بو و ضایع شدن آبشخور. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تسجیع.

[تَ] (ع مص) سخن با سجع گفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || بانگ کردن کبوتر. (از اقرب الموارد) (از المنجد). و رجوع به سجع و مسجع شود.

تسجیف.

[تَ] (ع مص) پرده فروگذاشتن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). فروگذاشتن پرده را بر خانه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تسجیل.

[تَ] (ع مص) سجل کردن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || سجل نوشتن. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). قباله و تمسک نوشتن قاضی. (آنندراج). || قضاوت کردن و حکم کردن و اثبات کردن در سجل. (از متن اللغة). تقیید اوراق در محاکم و مجالس. (از المنجد): تسجیل الاوراق لتقییدها فی المحاکم والمجالس. (اقرب الموارد). || حکم کردن قاضی علیه کسی. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || نشان گذاشتن بر چیزی و شهره ساختن آنرا. (از متن اللغة) (از المنجد). || تقریر و تثبیت کردن حق کسی را برای وی. (از المنجد). || ایستاده کردن نره. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). انعاظ. (متن اللغة). || از بالا بزیر افکندن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). با تیر از بالا افکندن. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). و با «با» متعدی شود چنانکه گویند سجل به؛ ای رمی به. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). || عهد و پیمان نمودن. || پر کردن حوض. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تسجیم.

[تَ] (ع مص) روان کردن اشک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). روان کردن اشک و آب باران و جز آن. (از متن اللغة) (المنجد). و رجوع به تسجام شود.

تسجین.

[تَ] (ع مص) نیک شکافتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || گرادگرد خرمابن گو کندن تا آب در آن ایستد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد).

تسجیة.

[تَ یَ] (ع مص) کسی را در جامه پیچیدن و جامهء مرده درکشیدن. (تاج المصادر بیهقی). پوشانیدن مرده را به جامه و مانند آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). و از این معنی است، سج معایب اخیک، یعنی بپوشان و پرده برافکن آنرا. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تسحب.

[تَ سَحْ حُ] (ع مص) ناز کردن. (تاج المصادر بیهقی)(1) (مجمل اللغة) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). و با علی متعدی شود چنانکه گویند: تسحب علیه؛ ای ادل علیه. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). ناز. (ملخص اللغات حسن خطیب). ناز که معشوقان را به عاشقان باشد. (غیاث اللغات) (آنندراج) : آن باد که در او شده بود بوسهل از آنجا دور نشد و از تسحب و تبسط باز نایستاد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص334). بوسهل را نیز به شغل عرض مشغول کردیم تا بر یک کار بایستد و مجلس ما از تسحب و تبسط برآساید. (تاریخ بیهقی ایضاً). رسولی فرستادی و عذر خواستی از آن فراخ تسحب ها و تبسط ها که سلطان از او بیازرد. (تاریخ بیهقی). چون لشکر قصور و فتور او بدیدند دامن تحکم و تسحب کشیدن گرفتند و در مراتب و مناصب بیش از مقادیر خویش مطالبت کردند. (ترجمهء تاریخ یمینی چ1 تهران 188).
(1) - در حاشیهء تاریخ بیهقی چ فیاض ص330 این کلمه بدینسان: ناز کردن و دلبری کردن از تاج المصادر، معنی شده است.

تسحج.

[تَ سَحْ حُ] (ع مص) بسیار خراشیده شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از المنجد) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة).

تسحح.

[تَ سَحْ حُ] (ع مص) روان شدن آب از بالا. تسحسح. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). روان شدن آب و جز آن. (از متن اللغة). روان شدن آب و اشک و باران از بالا. (از اقرب الموارد). فراوان روان و جاری شدن. (از المنجد).

تسحر.

[تَ سَحْ حُ] (ع مص) سحور کردن. (تاج المصادر بیهقی). سحور خوردن. (زوزنی) (دهار) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). طعام سحری خوردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تسحسح.

[تَ سَ سُ] (ع مص) تسحح. روان شدن آب از بالا. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). روان شدن آب و جز آن. (از متن اللغة). و رجوع به تسحح شود.

تسحن.

[تَ سَحْ حُ] (ع مص) نیکو دیدن هیئت مال را و نیکو یافتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). نگریستن به هیئت و رنگ و نهاد مال. (از اقرب الموارد) (از متن اللغة) (از المنجد): تسحن المال؛ نظر الی سَحَنائِه. (متن اللغة).

تسحیج.

[تَ] (ع مص) خراشیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة) (از المنجد). || بدندان گرفتن گورخر یکدیگر را و نیک خراشیدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). بدندان گرفتن چنانکه تأثیر کند در آن. (از متن اللغة).

تسحیر.

[تَ] (ع مص) محتاج گردانیدن به طعام و شراب. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || بسی جادویی کردن. (زوزنی) بسیار جادویی کردن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). جادو کردن. (دهار) (از اقرب الموارد) (از المنجد). جادویی کردن. || فریفتن. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). خدعه کردن. (از متن اللغة). || مشغول کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). غذا دادن و سرگرم کردن کسی را به طعام و شراب. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد): سحره بالطعام و الشراب؛ غذّاه و عللهُ. (از متن اللغة). || سحری دادن کسی را. (از اقرب الموارد) (از المنجد) (از متن اللغة).

تسحیم.

[تَ] (ع مص) سیاه گردانیدن. (از اقرب الموارد) (از متن اللغة).

تسحیة.

[تَ یَ] (ع مص) مهر کردن نامه. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد).

تسخان.

[تَ] (ع اِ) واحد تساخین. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). به قولی واحد تساخین است. (از المنجد). و رجوع به تساخین شود.

تسخئة.

[تَ خِ ءَ] (ع مص) قرار دادن مخرجی از برای آتش در زیر دیگ. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). و رجوع به سخ ء شود.

تسخر.

[تَ خَ] (اِ) مسخرگی و تمسخر باشد. گویند عربی است. (برهان). مأخوذ از تازی، استهزاء و بذله و مسخرگی و سخریه. (ناظم الاطباء). بمعنی تَسَخُّر فارسیان استعمال کرده اند. (شرفنامهء منیری) :
آن دهن کژ کرد و از تسخر بخواند
نام احمد را دهانش کژ بماند.مولوی.
سالها جستم ندیدم یک نشان
جز که طنز و تسخر این سرخوشان.مولوی.
گفت رو خواجه مرا غربال نیست
گفت میزان ده بر این تسخر مایست.مولوی.
تیر را چرخ ار بدورش خواند کاتب باک نیست
پیش امی می نهاد آری پی تسخر دوات.
کاتبی (از شرفنامهء منیری).
برخر همی نشاند خصم ترا به عنف
هر روز سخره وار پی تسخر آسمان.
(مؤلف شرفنامهء منیری).
و رجوع به تَسَخُّر شود.

تسخر.

[تَ سَخْ خُ] (ع مص) به سخره گرفتن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). فرمان بردار کردن دیگری را و رام کردن و بی مزد کاری گرفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بی مزد کاری را بر دیگری تکلیف کردن. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || چارپای کسی را بدون مزد سوار شدن. (از متن اللغة). || استهزاء و ریشخند کردن کسی را: تسخر به و منه؛ هزی ء به. (از المنجد). و رجوع به تَسخَر شود.

تسخر زدن.

[تَ خَ زَ دَ] (مص مرکب)ریشخند زدن. استهزاء کردن. تمسخر کردن :
پر ز سر تا پای، زشتی و گناه
تسخر و خنبک زدن بر اهل راه.مولوی.
گفتم ز کجایی تو تسخر زد و گفت ای جان
نیمیم ز ترکستان نیمیم ز فرغانه.
مولوی (دیوان شمس چ فروزانفر ج5 ص120).
پرهیز دارید که تسخر زنید بر یک کودک. (دیاتسارون ص140 یادداشت بخط مرحوم دهخدا). و رجوع به تَسخَر و تَسَخُّر شود.

تسخر کردن.

[تَ خَ کَ دَ] (مص مرکب)مسخره کردن. استهزاء کردن. (ناظم الاطباء). ریشخند کردن :
بر همه یْ تسخر کنان اهل خیر
بر همه یْ کافر دلان اهل دیر. مولوی.
و رجوع به تَسخَر و تَسَخُّر در همین لغت نامه شود.

تسخط.

[تَ سَخْ خُ] (ع مص) اندک شمردن. (تاج المصادر بیهقی). کم شمردن || بناجایگاه دادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). اندک شمردن و بنا جایگاه دادن عطا. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || خشم گرفتن و ناخشنود شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ناخشنود شدن و خشم گرفتن. (از اقرب الموارد) (از المنجد). خشم گرفتن. (از متن اللغة). || مکروه و ناخوش داشتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة) (از المنجد). || ناپسند گردیدن. (از متن اللغة).

تسخم.

[تَ سَخْ خُ] (ع مص) کینه گرفتن بر کسی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تغضب. (متن اللغة). تحقد. (اقرب الموارد). کینه و خشم گرفتن بر کسی. (از المنجد). || روی را سیاه کردن. (از متن اللغة). و رجوع به تسخین و تسحیم شود.

تسخن.

[تَ خَ] (ع اِ) واحد تساخین. تسخان. (منتهی الارب) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). و رجوع به تساخین شود.

تسخی.

[تَ سَ خْ خی] (ع مص) تکلف کردن در سخاوت. (تاج المصادر بیهقی). سخاوت کردن. (زوزنی). به تکلف جوانمردی کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تسخی ء .

[تَ ءْ] (ع مص) تسخئة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به تسخئة شود.

تسخیخ.

[تَ] (ع مص)(1) دنبال به زمین فرو بردن ملخ. (تاج المصادر بیهقی).
(1) - در تاج العروس و متن اللغة و اقرب الموارد و منتهی الارب و المنجد در این وزن نیامده است.

تسخید.

[تَ] (ع مص) نم گرفتن اوراق و چفسیدن بعض آن بر بعض. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). نم گرفتن برگهای درخت و نشستن بعض آنها بر بعض دیگر. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد): سُخِّدَ ورق الشجر، بصیغة المجهول؛ ندی و رکب بعضه بعضاً. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تسخیر.

[تَ] (ع مص) رام کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (آنندراج) (مجمل اللغة). مطیع و منقاد کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). فرمانبردار کردن. (صراح اللغة). رام کردن و فرمانبردار کردن. (غیاث اللغات). || کسی را کاری بی مزد تکلیف کردن. (تاج المصادر بیهقی). کسی را بر کاری تکلیف کردن بی مزد. (مجمل اللغة). تکلیف کردن کاری را بی مزد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). بی مزد کار فرمودن. (آنندراج) : و سخر لکم الشمس و القمر دائبین. (قرآن 14/3) (از اقرب الموارد).

تسخیر کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)رام گردانیدن و بطور قهر و جبر مطیع ساختن. (از ناظم الاطباء) :
تو کز تفحص عنقا غبار خواهی شد
چرا غزال قناعت نمی کنی تسخیر.خاقانی.
|| فتح کردن. (ناظم الاطباء). تصرف کردن. مسخر ساختن. گرفتن :
چون آفتاب گرچه نداریم لشکری
تسخیر عالم از نظر پاک کرده ایم.صائب.
به این دماغ که از سایه اجتناب کنیم
چه لایق است که تسخیر آفتاب کنیم.
ابوطالب کلیم (از آنندراج).
|| در بیت زیرا مجازاً بمعنی نهفتن، محفوظ کردن چنانکه دیگران بدان دست نیابند :
راز ما از پردهء دل عاقبت بیرون فتاد
غنچه بوی خویش را تسخیر نتوانست کرد.
صائب (از آنندراج).

تسخیف.

[تَ] (ع مص) لاغر کردن گرسنگی کسی را. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). || سبک کردن چیزی را. (از المنجد).

تسخیل.

[تَ] (ع مص) عیب کردن. || ضعیف شمردن و به ضعف نسبت کردن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). و این لغت هذیلیة است. (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). || سست هسته بار آوردن خرمابن و صاحب باردانهء سخت ناشده گردیدن و بار آوردن یا بیفگندن بار را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد).

تسخیم.

[تَ] (ع مص) سیاه کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (آنندراج). سیاه گردانیدن. (مقدمهء لغت میر سید شریف جرجانی). سیاه گرانیدن و یا به سیاهی دیگ سیاه کردن آنرا. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از متن اللغة): سخم الله وجههُ؛ سودهُ (اقرب الموارد) (از المنجد). || به خشم آوردن کسی را. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (آنندراج) (اقرب الموارد) (از متن اللغة) (از المنجد). || گرم کردن آب را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تسخین آب. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). و رجوع به تسخین شود. || بو گرفتن گوشت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). بوی گرفتن و از حال برگردیدن گوشت. (از متن اللغة).

تسخین.

[تَ] (ع مص) گرم کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از المنجد) (از اقرب الموارد). ضد تبرید. (ناظم الاطباء) (از متن اللغة). گرم کردن که مقابل سرد کردن باشد. (غیاث اللغات) (آنندراج).

تسخین.

[تِ] (ع اِ) بمعنی کفش که در پا کنند. (غیاث اللغات) (آنندراج).(1)
(1) - ظ: مصحف تسخن است که جمع آن تساخین می باشد و رجوع به تساخین شود.

تسدج.

[تَ سَدْ دُ] (ع مص) دروغ گفتن و بربافتن دروغ را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تکذب و تخلق. (متن اللغة) (اقرب الموارد). دروغ گفتن و اباطیل بهم بربافتن. (از المنجد).

تسدد.

[تَ سَدْ دُ] (ع مص) بسته شدن رخنه و جز آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة). || مطاوعهء تشدید. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || استقامت یافتن. (از اقرب الموارد).

تسدی.

[تَ سَدْ دی] (ع مص) بر زبر چیزی شدن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || بر ناقهء فراخ گام سوار شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || پیروی نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). || غلبه یافتن بر اَمری. (از متن اللغة). || بافتن جامه را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تسدیح.

[تَ] (ع مص) کشتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تسدید.

[تَ] (ع مص) توفیق دادن. (تاج المصادر بیهقی). توفیق صواب و سداد دادن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). نیکو کردن و توفیق صواب و سداد دادن خدا کسی را در قول و عمل. (از متن اللغة). توفیق دادن و ارشاد کردن کسی را بر سداد یا در صواب در کردار و گفتار. (از اقرب الموارد). ارشاد کردن کسی را به صواب. (از المنجد) : و از ایزد تعالی امداد توفیق و تسدید خواهیم. (سندبادنامه ص30). || راست گردانیدن. (تاج المصادر بیهقی). راست کردن. (دهار). راست و درست کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). راست و درست نمودن و درستی و استواری. (غیاث اللغات) (آنندراج). || راست کردن نیزه و در طول نهادن آنرا، خلاف تعریض. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تسدید رمح؛ تقویم آن. (از متن اللغة) (از المنجد): سَدَّدَ الرمح و نحوهُ؛ قَوَّمَهُ و هو خلاف عرضهُ. (اقرب الموارد). || راست کردن تیر را بسوی شکار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة). || توفیق صواب یافتن و صواب جستن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). طلب سداد کردن کسی در اعمال خود. (از متن اللغة). || میانه راه رفتن در قول و فعل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || آموختن نضال کسی را. || راندن شتر را به هر جای سبز و خرم و صاف و هموار. || اصلاح کردن رخنه و تَرَک چیزی. || نیک عمل کردن در مال خود. (از متن اللغة).

تسدیس.

[تَ] (ع مص) شش رکن ساختن چیزی را. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). چیزی را به شکل شش گوشه ساختن و به شش جزء تقسیم کردن (ناظم الاطباء). شش گوشه کردن. (غیاث اللغات) (آنندراج) (کشاف اصطلاحات الفنون). || (ع اِ) در اصطلاح منجمان واقع شدن ستاره برج سوم از ستارهء دیگر باشد. (منتخب کشاف اصطلاحات الفنون). باصطلاح اهل تنجیم اگر میان دو ستاره تفاوت به سه برج و یا یازده برج باشد، چنانکه قمر در حمل باشد و مشتری در جوزا، و یا آنکه قمر در جوزا باشد و مشتری در حمل و این نیم دوستی است (از مدار) و این را تسدیس از آن گویند که میان قمر و کوکب دیگر مفاصله شصت درجه که سدس یعنی ششم حصه فلک باشد واقع بود. (غیاث اللغات) (آنندراج). واقع شدن ستاره ای از برج دویم از برج ستارهء دیگر. (ناظم الاطباء). در اصطلاح احکام نجوم یکی از نظرات خمسه است. هرگاه میان دو برج یا دو کوکب سدس فلک یعنی 60 درجه فاصله باشد این حالت را تسدیس خوانند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
مه به تسدیس زحل کرده نظر با آفتاب
وصلتی کرده برسم بخردان باستان.انوری.
به تثلیث بروج و ماه و انجم
به تربیع و به تسدیس ثلاثا.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص25).
و علامات درج و دقایق و... و تسدیس بنوشت (سندبادنامه ص64). و رجوع به نظر (اصطلاحات نجوم) شود.
زثورش زهره و ز خرچنگ برجیس
سعادت داده از تثلیث و تسدیس.نظامی.
گفت وقتی چو زهره در تسدیس
با سلیمان نشسته بد بلقیس.نظامی.

تسدیک.

[تَ] (ع مص) خنورهای خرما را بر همدیگر نهادن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بر هم نهادن سبدهای خرما. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد).

تسدیم.

[تَ] (ع مص) دهن اشتر ببستن. (تاج المصادر بیهقی): فنیق مُسَدَّم، کمعظم؛ جعل علی فمه الکعام. (ذیل اقرب الموارد از صحاح). || تغییر یافتن و بدبو شدن آب بسبب دیر ماندن. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تسدیة.

[تَ یَ] (ع مص) پود در دادن چیزی را. (زوزنی). بافتن جامه را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || نیکویی نمودن به سوی کسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || گرفتن معروف را نزد خود، اعمال نیک را پیشه ساختن: سدّی معروفاً؛ اتخذه عنده. (از المنجد). و رجوع به تسدی شود.

تسران دوبور.

[تِ دُ بُ] لِئون.)(1) دانشمند آثارجوی (1855 ـ 1913 م.) است وی در پاریس متولد شد و «استراتوسفر»(2) را کشف کرد و پایه گذار رصدخانهء تراپ(3) بود. (از لاروس).
(1) - Teisserenc de Bort Leon.
(2) - Stratosphere.
(3) - Trappes.

تسرئة.

[تَ رِ ءَ] (ع مص) بسیار اولاد گردیدن زن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || بیضه نهادن ملخ. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة). بیضه نهادن ملخ و ماهی. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تسرب.

[تَ سَرْ رُ] (ع مص) در سوراخ درآمدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). در سوراخ شدن وحشی. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). انسراب (متن اللغة) (اقرب الموارد). || پر گردیدن آب و شراب. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تسربل.

[تَ سَ بُ] (ع مص) پیراهن پوشیدن. (زوزنی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). جامه پوشیدن. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). و رجوع به سربال شود.

تسرح.

[تَ سَرْ رُ] (ع مص) گشاده شدن و فروهشته شدن موی(1). (ناظم الاطباء). || خارج شدن و رفتن مرد از مکان. (از متن اللغة) (از المنجد) (از اقرب الموارد). || تسرح کتان، تخلص بعض آن از بعضی دیگر. (از المنجد). || زدوده شدن اندوه از کسی. (از اقرب الموارد) (از متن اللغة) (از المنجد).
(1) - به این معنی در متن اللغة و اقرب الموارد و منتهی الارب و المنجد در تسریح آمده و رجوع به تسریح در همین لغت نامه شود.

تسرر.

[تَ سَرْ رُ] (ع مص) سریه گرفتن کسی را. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد): تسرر فلان؛ اتخذ سریة و یقال تسری ایضاً علی الابدال... (اقرب الموارد). || بزنی گرفتن مردی مالدار و لئیم دختری را، یا بزنی گرفتن دختری بی چیز را بخاطر شرافت نسب او. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || شکافته شدن جامه. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد): تسررالثوب؛ تشقق.

تسرسر.

[تَ سَ سُ] (ع مص) تنگبافی جامه و به اندک ریسمان بافتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تهلل. (اقرب الموارد). تهلل و تشقق. (متن اللغة).

تسرط.

[تَ سَرْ رُ] (ع مص) فروبردن چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) بلعیدن چیزی را. (از اقرب الموارد) (از المنجد). آسان درحلق فرو بردن. (از متن اللغة).

تسرع.

[تَ سَرْ رُ] (ع مص) شتافتن بسوی بدی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). بشتافتن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (آنندراج). || پیشی گرفتن و شتافتن به چیزی. (از اقرب الموارد) (از متن اللغة) (از المنجد). || شتاب کردن. (از المنجد).

تسرعف.

[تَ سَ عُ] (ع مص) نیکو پرورش یافتن کودک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). نیکو کردن غذاء کودک. (از اقرب الموارد) (از متن اللغة).

تسرف.

[تَ سَرْ رُ] (ع مص) مکیدن و خوردن(1) (کشف اللغات) (آنندراج). اگر درست باشد قلب ترشف است. و یا تصحیف آن.
(1) - این معنی در این وزن در غالب کتب عربی منجمله لسان العرب و قطر المحیط و متن اللغة و اقرب الموارد و منتهی الارب و المنجد دیده نشده است.

تسرق.

[تَ سَرْ رُ] (ع مص) اندک اندک دزدی کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة) (از المنجد). || دزدیده نگریستن و شنیدن. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تسرم.

[تَ سَرْ رُ] (ع مص) پاره پاره شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تسرمط.

[تَ سَ مُ] (ع مص) اندک و تنک گردیدن موی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کم و سبک شدن موی. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تسروک.

[تَ سَ رْ وُ] (ع مص)(1) سروکة. (منتهی الارب). بد روشی و درنگی و سستی در رفتار از لاغری یا ماندگی. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد): سروک فلان و تسروک، مشی مشیة ردیة اوبطیة من هزال او اعیاء. (قطر المحیط).
(1) - در متن اللغة: سردک و تسردک و تسارک، آمده و ظاهراً تصحیفی روی داده است.

تسرول.

[تَ سَرْ وُ] (ع مص) شلوار پوشیدن. (زوزنی). ازار پوشیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). سراویل پوشیدن. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). سروال پوشیدن. (از المنجد). و رجوع به سروال و شلوار و سراویل شود.

تسرة.

[تَ سِرْ رَ] (ع مص) شادمانه کردن. (تاج المصادر بیهقی). شاد کردن کسی را. (منتهی الارب). مسرور ساختن کسی را. (از متن اللغة). خوشحال و شادمان ساختن کسی را. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تسری.

[تَ سَرْ ری] (ع مص) به تکلف مردمی نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || سریت خریدن. (زوزنی). سریة گرفتن کنیزک را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). سریه گرفتن. (از المنجد) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). تسور. (متن اللغة) (اقرب الموارد). اعداد الامة ان تکون موطوه بلاعزل. (تعریفات جرجانی). || سردادن کسی را. (از متن اللغة). زدوده شدن اندوه. (از متن اللغة).

تسریب.

[تَ] (ع مص) گله گله گردانیدن اسب و اشتر. (تاج المصادر بیهقی). گله گردانیدن اسب و اشتر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || گله گله فرستادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || عطا کردن چیزها را یکی بعد دیگری. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || از این سو و زان سو کندن چاه و جز آن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || آب در مشک نو کردن تا طعم آن خوش گردد. (تاج المصادر بیهقی). آب در مشک نو ریختن تا درزها استوار گردند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). آب در قَربَة ریختن. (از المنجد): و یسرب من یتبعهُ لکی یجهل مربعهُ؛ ای یردهُ فی سربه ای طریقه. (اقرب الموارد). || در مال کسی تصرف کردن چنانکه خواهی. (تاج المصادر بیهقی). || روان کردن آب. (از متن اللغة) (از المنجد). || در اصطلاح عامه، بازگشتن مرد به خانه اش. (از المنجد).

تسریج.

[تَ] (ع مص) موی بافتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد) (از متن اللغة). || نیکو گردانیدن روی و جز آن. (تاج المصادر بیهقی). زیبا و نیکو گردانیدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء). آراستن و نیکو گردانیدن روی را. (از متن اللغة). نیکو کردن چیزی را. (از المنجد): سرج الله امرک؛ ای حسَّنهُ و نوَّرهُ. (اقرب الموارد) (المنجد). || توفیق یافتن در چیزی. (از متن اللغة). موفق ساختن خدای کسی را. (از المنجد). || در تداول عامه دور دور بخیه زدن جامه را و صواب تشریج است. (از المنجد). رجوع به تشریج شود. || به دروغ بافتن حدیث را گویند: «سَرَّجَ علیَّ اسروجةً و انه لیسرج الاحادیث تسریجاً». (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). || دروغ گفتن در هر چیز تا بدانجا که هیچ گفتهء او را براست ندارند. (از متن اللغة).

تسریح.

[تَ] (ع مص) رها کردن. (زوزنی). طلاق دادن زن را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رهانیدن زن. (آنندراج). طلاق دادن. (از اقرب الموارد) (از متن اللغة) (از المنجد) :الطلاق مرتان فامساک بمعروف او تسریح باحسان... (قرآن 2/229). || به چرا گذاشتن ستور. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). چرانیدن. (آنندراج). چرانیدن چارپا. (از متن اللغة). || آسان کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (آنندراج). آسان نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة) (از المنجد). || توفیق دادن خدا کسی را در خیری. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). و ازهری گوید: که این حرفی غریب است. (از متن اللغة). || موی فروکردن. (زوزنی). گشادن موی و فروهشتن آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج). گشادن موی و فروهشتن آن پیش از شانه زدن یا بشانه. (از متن اللغة). شانه زدن موی. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || رسول فرستادن بسوی کسی. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || فرستادن قوم. (از المنجد): و دیگری را از مصاحبان وزیر به قهستان تسریح دادند به طلب حاکم آنجا. (جهانگشای جوینی). و در تجهیز و تسریح عساکر به قمع و قهر ایشان مبالغت می نمود. (جهانگشای جوینی). || گشودن و گشایش دادن چیزی را. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تسرید.

[تَ] (ع مص) درز دوختن ادیم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از المنجد). دوختن کفش. (از متن اللغة). || سوراخ کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از المنجد). || نیکو روان و نقل کردن سخن را. || پی در پی داشتن روزه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || دارای سراد شدن درخت خرما. (از المنجد). رجوع به سراد شود. || بافتن زره را و استوار کردن بعض حلقه های آن به بعض دیگر. (از متن اللغة).

تسریر.

[تَ] (ع مص) تا به ناف رسیدن آب کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). || شادمان کردن کسی را. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || بزنی دادن سریه را به کسی. (از المنجد).

تسریع.

[تَ] (ع مص) تسریع بمعنی شتافتن اصلا در کتب لغت دیده نمی شود، بجای آن اسراع بر وزن اکرام است که سرعت مانند قدرت نیز اسم آن میباشد. (نشریهء دانشکدهء ادبیات تبریز سال دوم). شتابانیدن. (دهار). || مبادرت کردن بسوی چیزی و سرعت کردن. (از متن اللغة). || و نیز تسریع زادن گوسفند است بچهء خود را زنده پیش از تمام شدن وضع. و چنین حمل را سَرّوع خوانند. این کلمه را از بعض بادیه نشینان شنیدم و در کلام ائمهء لغت ندیدم و چنان می بینم که فصیح است. (از متن اللغة).

تسریق.

[تَ] (ع مص) منسوب کردن به دزدی. (تاج المصادر بیهقی). به دزدی منسوب کردن. (زوزنی). به دزدی منسوب کردن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از المنجد) (از اقرب الموارد). || دزدی کردن. (بمعنی سرق) (اقرب الموارد) (از المنجد): «لاتحسبن دراهماً سرَّقتها». (اقرب الموارد).

تسریم.

[تَ] (ع مص) پاره پاره کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تسریة.

[تَ یَ] (ع مص) از: («س ری») سریه برآوردن و سریه فرستادن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || زدودن اندوه را از کسی. (از متن اللغة).

تسریه.

[تَ یَ] (ع مص) از: («س ر و») افکندن جامه را از خود. (از اقرب الموارد). از خود افکندن چیزی را. (منتهی الارب).

تسس.

[تُ سُ] (ع اِ) اصول ردیة. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تس سگ.

[تُسْ، سَ] (اِ مرکب) گیاهی است دوایی که آنرا به تازی بنفسج الکلاب خوانند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (انجمن آرا). گیاهی است دوایی که شباهنگ نیز گویند. (فرهنگ رشیدی). شباهنگ و به عربی بنفسج الکلاب. (الفاظ الادویه). رجوع به شاهبانگ شود.

تسطح.

[تَ سَطْ طُ] (ع مص) مساوی شدن سطح (مطاوعة تسطیح). (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). گسترده شدن. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || فرو خفتن ناقه. (از المنجد).

تسطیح.

[تَ] (ع مص) پهن کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || برابر و هموار کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تسطیح القبر، خلاف تسنیمه. (منتهی الارب) (از متن اللغة) (ناظم الاطباء). برابر و هموار کردن خانه. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || فرو خوابانیدن ناقه را. (از المنجد). و رجوع به تسطح شود.

تسطیح کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)برابر کردن. (ناظم الاطباء). هموار کردن. یکسان کردن. صاف و مسطح کردن زمین و جز آن. و رجوع به تسطیح و تسطح در همین لغت نامه شود. || علم تسطیح کره. دانستن چگونگی نقل کره است به سطح با حفظ خطها و دائره ها که بر آن رسم شده است و چگونگی نقل این دائره ها از دائره بخط. (از کشف الظنون). رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون شود. از جمله کتابها که در این علم نوشته شده کتاب تسطیح الکرة منسوب به بطلمیوس است.

تسطیر.

[تَ] (ع مص) نوشتن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (آنندراج) (غیاث اللغات) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از المنجد). || فراهم آوردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تألیف نمودن. (آنندراج) (از متن اللغة). || با هم آوردن چیزی که آنرا اصلی نباشد. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تألیف اساطیر. (المنجد). چیزهای باطل آوردن. (آنندراج). سخن های پریشان و بی اصل گفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || احادیث شبیه باطل آوردن. (از اقرب الموارد) (از المنجد). گفته ها را برای کسی آراستن و زینت دادن. (از اقرب الموارد). || برگماشته شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تسطیع.

[تَ] (ع مص) داغ کردن گردن شتر را در درازی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). || ساطع کردن. (از اقرب الموارد) (از المنجد). رجوع به سَطع و سطوع شود.

تسطین.

[تَ] (ع مص) استوار کردن و سنگین نمودن چیزی را. (از ناظم الاطباء).(1)
(1) - این کلمه در اقرب الموارد، متن اللغة، قطر المحیط، منتهی الارب و المنجد و لسان العرب و دیگر کتب لغت دیده نشده.

تسع.

[تَ] (ع مص) نه بکردن. (تاج المصادر بیهقی). نه گردانیدن ایشان را به اینکه خود نهم ایشان گردد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). با خود، آنها را نه گردانیدن. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || نهم شدن. (زوزنی) (آنندراج). نهم ایشان شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || دزی در ذیل قوامیس عرب این کلمه را بمعنی نه برابر کردن آورده است. رجوع به همین کتاب ج 1 ص147 شود. || نه یک بستدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). نه یک گرفتن از اموال کسان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد) (از آنندراج).

تسع.

[تِ] (ع عدد، ص، اِ) تسع نسوة؛ نه زن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). این کلمه همیشه در مؤنث استعمال میشود. (ناظم الاطباء). تسعة برای معدود مذکر و تسع برای معدود مؤنث است چنانکه گویند تسعة اقلام و تسع صحائف و همچنین است در مرکب چنانکه گویند تسعة عشر رجلا و تسع عشره امراةً. ج، تسعات. (از اقرب الموارد). و رجوع به تسعة شود.
- آباء تسع؛ نه فلک. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
- تسع آیات؛ یعنی نه آیات: یکی عصا دوم قحط سیم دریا چهارم ملخ پنجم شپش ششم خون هفتم ید بیضا هشتم غوکان نهم طوفان و شاعری همه را به نظم آورده:
عصا سنة بحر جراد و قمل
دم و ید بعدالضفادع طوفان.
(منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).
- تسع مأتة؛ [ تِ عَ مِ ءَ تِ ن ] نهصد. (ناظم الاطباء).
و رجوع به تب در همین لغت نامه شود. || مدت تشنگی شتران. (آنندراج) (ناظم الاطباء). ظم ءٌ من اظماء الابل و هو ان لاترد الی تسعة ایام. (از اقرب الموارد). (تسع و مسع از اسماء شمال است). (معجم متن اللغة).

تسع.

[تُ] (ع اِ) نه یک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). ج، اَتساع. (متن اللغة) (اقرب الموارد) (المنجد).

تسع.

[تُ سَ] (ع اِ) سه شب از ماه، شب هفتم و هشتم و نهم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة).

تسعات.

[تِ] (ع اِ) جِ تِسع و تِسعَة رجوع به تسع شود.

تسعب.

[تَ سَعْ عُ] (ع مص) دراز شدن مانند رشته از آب لزج و نحو آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کشیده و دراز شدن. (از متن اللغة) (از المنجد).

تسعد.

[تَ سَعْ عُ] (ع مص) گیاه سعدان جستن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از المنجد). || ضد تشؤم. (المنجد). و رجوع به تشؤم شود.

تسعر.

[تَ سَعْ عُ] (ع مص) افروخته شدن آتش. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). اتقاد. رجوع به همین کلمه شود. || مشتعل شدن هیزم. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || برانگیخته شدن جنگ. (از متن اللغة).

تسعسع.

[تَ سَ سُ] (ع مص) سپری شد زندگانی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || پیر و خرف شدن مرد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة). || بیشتر گذشتن از ماه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بیشتر روزهای ماه سپری شدن. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). || نزدیک نهادن پیرمرد گامها را و لرزیدن از پیری. (از متن اللغة). نزدیک نهادن گامها. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || برهنه شدن دندان از لب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). || فرو افتادن حال کسی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). انحطاط حال کسی. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). || بد حال شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). دگرگون و فاسد شدن هر چیز. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد).

تسعن.

[تَ سَعْ عُ] (ع مص) پر شدن از فربهی یا نیک فربه گردیدن شتر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تسعون.

[تِ] (ع عدد، اِ) نود. (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تسعة.

[تِ عَ] (ع عدد، اِ) بمعنی نه که عدد معروف است. (غیاث اللغات) (آنندراج). مذکر تسع. (متن اللغة). این کلمه همیشه در مذکر استعمال می شود و تسعة رجال، یعنی نه مرد. (از ناظم الاطباء). و رجوع به تسع در همین لغت نامه شود.
- تِسْعَةَ عَشَر؛ در مذکر استعمال می شود یعنی پانزده. (ناظم الاطباء).

تسعیر.

[تَ] (ع مص) نرخ نهادن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار) (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). قرار دادن نرخ برای چیزی. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || آتش نیک افروختن. (تاج المصادر بیهقی). آتش افروختن. (دهار) (آنندراج) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). برافروختن آتش. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || برانگیختن حرب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). برانگیختن جنگ. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). || متفق شدن گروه بر نرخی. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || تعمیم یافتن شر در قومی. (از متن اللغة): سعرالقوم شراً؛ عمهم به. قال الجوهری: و لایقال اسعرهم. (متن اللغة).

تسعیر.

[تَ] (ع اِ) فارسیان بمعنی نرخ استعمال کنند. (آنندراج). نرخ. (ناظم الاطباء) :
بازگشت و گفت هفتم از رجب
گفت در ری چیست تسعیر ای عجب.
مولوی.
... چند از مال دیوان که تسعیر اندک داشت به بهای گران به بقالان به طرح داده بود. (مجالس سعدی).
گر ز باران می شود تسعیر نازل از چه رو
شد ز اشکم حسن گندمگون جانان قیمتی.
(از آنندراج).
|| تقویم و تعیین نرخ و ارزش و بهاء و قیمت. (ناظم الاطباء). قیمت نهادن و نرخ معین کردن. (فرهنگ نظام): هر ماه قیمت آن از قرار تسعیر صاحب نسق و محتسب الممالک و ریش سفیدان صنف که بمهر ناظر رسد ابتیاع شود. (تذکرة الملوک چ2 ص 31) و رجوع به همین کتاب ص47 و 50 شود. || خراج. (ناظم الاطباء).

تسعیرات.

[تَ] (اِ) جِ تسعیر. مأخوذ از تازی، نرخها و تسعیرها. (ناظم الاطباء) : در باب تسعیرات اجناس که اصناف به مردم شهر می فروشند اگر احدی از اهل حرفه از قرارداد تخلف نماید او را تخته کلاه نماید تا موجب عبرت دیگران گردد. (تذکرة الملوک چاپ دوم ص49).

تسعیرنامجات.

[تَ مِ] (اِمرکب) جِ تسعیرنامه. اوراقی که در آنها نرخ های اجناس تعیین و ثبت می گردید : او التزام مزبور را ضبط و از روی آنها تسعیرنامجات نوشته بمناسبت به ناظر بیوتات عرض و به حقیقت واقع آن برسد. (تذکرة الملوک ص 10). و رجوع به تسعیر و تسعیر نامچه شود.

تسعیر نامچه.

[تَ چَ / چِ] (اِ مرکب)تسعیرنامه : مشرفان بیوتات موافق اخراجات بعد از وضع باقی صاحبجمعان سند ابتیاع، به انضمام ده نیم رسومات بر ضمن تسعیرنامچه قلمی و ناظر مهر نموده به خرج خود مجری دارند. (تذکرة الملوک چ2 ص 10).

تسعیف.

[تَ] (ع مص) آمیختن مشک و مانند آن به خوشبویهای دیگر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد).

تسعین.

[تِ] (ع عدد، ص، اِ) نود. (ناظم الاطباء). تسعون. || مجازاً اِست. در تداول هجاگویان دُبُر. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
ز تسعین خرخمخانه سازم خمرهء مرهم
بریزم اندر او سیماب و زرچوبه برون آرم.
سوزنی.
از در تسعین به جایگاه حجامت.سوزنی.
چو من بختم برخاست او به قصد قصاص
خیار بر در تسعین من نهاد و فشار.مختاری.

تسغبل.

[تَ سَ بُ] (ع مص) پوشیدن زره را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد).

تسغسغ.

[تَ سَ سُ] (ع مص) درآمدن در خاک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). داخل شدن در زمین. (از اقرب الموارد) (از متن اللغة) (از المنجد): ان لم یعقنی عائق التسغسغ، که مقصود در شدن در زمین است. (لیث از اقرب الموارد). || جنبیدن دندان ثنیه. (منتهی الارب). جنبیدن دندان ثنایای کسی. (ناظم الاطباء) (از متن اللغة). || خلاصی یافتن از امری. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تسغیم.

[تَ] (ع مص) فروخورانیدن خشم و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). فروخورانیدن آب. (از اقرب الموارد) (از المنجد). تجریع. || فربه و بناز پرورده کردن کودک. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تسفد.

[تَ سَفْ فُ] (ع مص) در راه تنگ رفتن. (منتهی الارب). || تعرقب. (از اقرب الموارد) (متن اللغة) (المنجد). رجوع به تعرقب شود. || از پس سوار اشتر شدن. (از متن اللغة). استسفاد. (متن اللغة).

تسفر.

[تَ سَفْ فُ] (ع مص) بسفر رفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || میان مغرب و عشا چریدن شتران. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). چریدن در اوائل شب. (از المنجد). || چریدن شتران برگهای افتاده را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || تدارک حاجت کسی نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تدارک حاجت کسی نمودن پیش از فوت آن. (از متن اللغة): تسفَّر شیئاً من حاجته؛ تدارکهُ. (اقرب الموارد). || طلب کردن انکشاف روی زنان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد): تسفر النساء عن وجوههن، طلب سفورهن لیختار اشرقهن وجهاً و جمالا. (متن اللغة). || خواستن از کسی نصف چیزی را که بر طریق تاوان و جرمانه بر ذمهء او بود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). || در سفیدهء صبح یا سفیدهء روز یا سفیدهء عصر آمدن. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). در اوائل شب آمدن. (از المنجد). || (مص م) پذیرفتن پوست اثر چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تسفسط.

[تَ سَ سُ] (ع مص) سفسطة. سوفسطایی شدن :
این تسفسط نیست تقلیب خداست
می نماید که حقیقتها کجاست.مولوی.
پس تسفسط آمد این دعوی جبر
لاجرم بدتر بود زین هر دو گبر.مولوی.
و رجوع به سفسطه و سوفسطایی شود.

تسفط.

[تَ سَفْ فُ] (ع مص) اندک اندک گرفتن و بر خویشتن چیدن آب و مانند آن. (منتهی الارب) (آنندراج). || نوشیدن. (از اقرب الموارد) (از متن اللغة) (از المنجد). آشامیدن همهء آنچه در آوند بود. (ناظم الاطباء): تسفطت الدنان الخمر؛ تشربتها. (متن اللغة).

تسفع.

[تَ سَفْ فُ] (ع مص) گرم شدن به آتش. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد): اتیتنی فی غداة قِرَّةٍ و انا اتسفع بالنار. (اقرب الموارد).

تسفل.

[تَ سَفْ فُ] (ع مص) به زیر فرو شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). فرو شدن و پست گردیدن و به نشیب آمدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). تصوب. (متن اللغة) (اقرب الموارد). تنزل. (المنجد). به نشیب آمدن. (از متن اللغة).

تسفه.

[تَ سَفْ فُهْ] (ع مص) سفاهت شنوانیدن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || جنبانیدن باد درخت را. (تاج المصادر بیهقی) (آنندراج). کج و سایه دار گردیدن باد شاخها را و جنبانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || زشت گفتن کسی را. (ناظم الاطباء). || (ع مص) کسی را به چیزی فریفتن. (منتهی الارب). فریب دادن از مال. (آنندراج). فریفتن کسی را از مال خود. (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || سفاهت کردن. (زوزنی). سفاهت بر خود بستن و اظهار سفاهت کردن. (از ناظم الاطباء). تندی و نادانی کردن. (آنندراج).

تسفیح.

[تَ] (ع مص) کار بیهوده کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تسفید.

[تَ] (ع مص) گوشت را در سیخ درآوردن برای بریان کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از المنجد) (از اقرب الموارد).

تسفیر.

[تَ] (ع مص) به سفر فرستادن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة) (از المنجد). || میان مغرب و عشا چرانیدن شتران را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). میان دو عشا و سفیدی صبح چرانیدن شتران را. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). || برافروختن و شعله ناک گردانیدن آتش را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || سفار بر پشت بینی شتر نهادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). سفار بر پشت بینی شتر نهادن و مهار کردن در بینی شتر. (از متن اللغة). سفار در بینی شتر کردن. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || نزدیک شدن آفتاب به غروب و آن محرف تشفیر است. (از متن اللغة). رجوع به تشفیر شود.

تسفیط.

[تَ] (ع مص) گل اندودن حوض را و اصلاح کردن آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة). تشریف و اصلاح و گل اندودن(1) حوض. (از اقرب الموارد). تشریف و اصلاح حوض. (از المنجد).
(1) - در اقرب الموارد آمده: سفط حوضه، شرفهُ و اصلحهُ و لاطفهُ. و این «لاطفهُ» تصحیف «لاطهُ» است. بمعنی گل اندود کردن.

تسفیع.

[تَ] (ع مص) سوختن آتش و باد گرم روی را و رنگ گردانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد).

تسفیل.

[تَ] (ع مص) به زیر فروبردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). به نشیب آوردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تصویب چیزی. (از متن اللغة). تصویب چیزی. یعنی به زیر آوردن آن از بالا به پایین. (از اقرب الموارد): (از المنجد). و رجوع به تصویب در همین لغت نامه شود.

تسفیه.

[تَ هْ] (ع مص) سفیه خواندن. (زوزنی). بی خرد خواندن. (مجمل اللغة). نسبت نادانی کردن به سوی کسی. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). نادان و سفیه خواندن. (آنندراج). به سفاهت منسوب کردن کسی را. (اقرب الموارد) (از المنجد). || نادان گردانیدن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). نادان و سفیه کردن. (آنندراج).

تسقط.

[تَ سَ ق قُ] (ع مص) خطا جستن. (تاج المصادر بیهقی). خطا و لغزش جستن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). خطا و سقوط کسی را خواستن. (از متن اللغة). خواستن، درافتادن کسی را. (از اقرب الموارد) (از المنجد): تسقط فلاناً؛ تتبع عثرته و ان یندر منهُ مایؤخذ علیه. (اقرب الموارد). || اندک اندک گرفتن خبر را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة) (از المنجد). || سخن چینی نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || دروغ بربستن. || برانگیختن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تسقف.

[تَ سَقْ قُ] (ع مص) حاکمی ترسایان کردن. (مجمل اللغة). اسقف شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تسقی.

[تَ سَقْ قی] (ع مص) خوردن شتران حوذان تر را و فربه شدن از آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). || خون و مانند آن در خویشتن چیدن. (تاج المصادر بیهقی). قبول کردن چیزی آب را و سیرآب شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد): تسقی الماء و الصبغ اذا تشرَّبهُ (اقرب الموارد).

تسقید.

[تَ] (ع مص) لاغر گردانیدن اسب را بعد فربه کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تحمیر(1) (متن اللغة). تضمیر. (اقرب الموارد) (المنجد).
(1) - صواب تضمیر است و در متن اللغة به تصحیف آمده است.

تسقیع.

[تَ] (ع مص) رفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء): ما ادری این سَقَعَ و سَقَّع؛ ای این ذهب. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). نمیدانم کجا رفت. (ناظم الاطباء).

تسقیف.

[تَ] (ع مص) خانه سقف کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار). خانه پوشیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). سقف کردن خانه را. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || سقف گردانیدن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). و رجوع به اسقف و تسقف شود.

تسقیم.

[تَ] (ع مص) بیمار کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). سقیم و مریض کردن کسی را. (از اقرب الموارد) (از متن اللغة) (از المنجد).

تسقیة.

[تَ یَ] (ع مص) بسیار آب دادن. (تاج المصادر بیهقی) (مجمل اللغة). آب دادن کسی را. (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). || باران خواستن. (تاج المصادر بیهقی) (مجمل اللغة). سقاک الله یا سقیاً لک گفتن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || چند بار جامه را در صمغ (صبغ؟) فرو بردن. (از اقرب الموارد) (از متن اللغة).

تسک.

[تِ] (اِ) در تداول عوام به معنی بخش و قسم و سهم خرد و کم باشد و نیز بمعنی صدقه و زکوة: باجی تسکم ده. و گمان میکنم طسق عربی که میگویند معرب از فارسی است از همین کلمه است. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || اجرت. خراج کشت و زرع به هر جریبی. (یادداشت ایضاً). و رجوع به طسق شود.

تسکا.

[تُ] (اِ)(1) یک قسم درخت جنگلی است در شمال ایران که رنگ برگ و پوستش تار است. (فرهنگ نظام). چوب این درخت کم دوام و غالباً جهت سوخت بکار رود و بیشتر در کنار رودخانه ها و آبگیرها و باتلاقها میروید و در پاره ای از روستاهای گیلان آنرا توسه و توسکا، نامند و رجوع به توسکا و توسه شود.
Subcardata
(1) - Alnus (جنگل شناسی ساعی ج 2 ص127).

تسکا.

[تُ] (اِخ) دهی است از دهستان کالج در بخش مرکزی شهرستان نوشهر و دو هزارگزی جنوب المده، بر کنار شوسهء المده به گلندرود قرار دارد. دشتی معتدل و مرطوب است و 100 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء کچ رود و محصول آنجا برنج است و شغل مردم آنجا زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3) و رجوع به سفرنامهء مازندران رابینو بخش انگلیسی ص109 شود.

تسکا.

[تُ] (اِخ) دهی است از دهستان نشتا، که در شهرستان شهسوار و 18 هزارگزی جنوب خاوری شهسوار و 3 هزارگزی شوسهء شهسوار به چالوس قرار دارد. دشتی معتدل و مرطوب است و 50 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء کاظم رود و محصول آنجا برنج است. شغل اهالی زراعت است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

تسکاب.

[تَ] (ع مص) ریختن آب را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ریختن آب و اشک و مانند آن. (از متن اللغة) (از المنجد).

تسکابن.

[تُ بُ] (اِخ) دهی است از دهستان بالا خیابان که در بخش مرکزی شهرستان آمل و 13 هزارگزی شوسهء آمل به لاریجان قرار دارد. دشتی معتدل و مرطوب است. و 315 تن سکنه دارد. آب آن از تجرود هراز و محصول آنجا برنج و مختصری غله و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان شال بافی است. راه مالرو دارد و عده ای از سکنه آنجا در تابستان به ییلاق کمربن میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3). و رجوع به سفرنامهء مازندران رابینو بخش انگلیسی ص114 شود.

تسکاتک.

[تُ تُ] (اِخ) دهی است از دهستان بلدهء کجور که در بخش مرکزی شهرستان نوشهر و 15 هزارگزی باختر المده و 27 هزارگزی خاور نوشهر و بر کنار شوسهء نوشهر به المده قرار دارد. دشتی معتدل و مرطوب است و 156 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء کلرود و محصول آنجا برنج و شغل مردم زراعت و تهیهء زغال است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

تسکان.

[تُ] (اِخ)(1) مرکز حکومت و قدرت ایتالیای مرکزی بود و در جنوب فلورانس واقع است و 3267000 تن سکنه دارد و در سال 1860 م. ضمیمهء ایتالیا گردید.
(1) - Toscane.

تسکانینی.

[تُ] (اِخ)(1) موسیقی دان و رهبر موسیقی که در سال 1867 م. در پارم ایتالیا متولد شد. وی رهبری موسیقی میلان و نیویورک را بعهده داشت و در سال 1957 درگذشت.
(1) - Toscanini (Arturo).

تسکسک.

[تَ سَ سُ] (ع مص)(1) تضرع. (متن اللغة) (اقرب الموارد) (قطر المحیط) (المنجد): تسکسک الیه؛ تضرع. (قطر المحیط).
(1) - در منتهی الارب و به پیروی آن در ناظم الاطباء به تصحیف تسکک آمده است و رجوع به تسکک شود.

تسکع.

[تَ سَکْ کُ] (ع مص) سرگشته شدن. (زوزنی). سرگشته گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). سرگشته شدن در کاری. (از اقرب الموارد) (از المنجد). بی راه رفتن. (از متن اللغة). || بسیار مدت بودن در کار باطل و تمادی نمودن در آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تمادی در باطل. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || به گوشه ای رفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || در تاریکی ندیدن. (از اقرب الموارد) (از المنجد): الا انه فی غمرةِ یتسکع. (اقرب الموارد). || در تداول مردم تملق گفتن به کسی و تذلل کردن برای کسی. (از المنجد).

تسکف.

[تَ سَکْ کُ] (ع مص) پاشنهء در ساختن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || پا بر آستانهء در گذاشتن. (از اقرب الموارد) (از المنجد): والله لا اتسکف لهُ بیتا؛ ای لا ادخل لهُ بیتاً. (اقرب الموارد).

تسکک.

[تَ سَکْ کُ] (ع مص)(1) زاری کردن. (منتهی الارب). زاری کردن و تضرع نمودن. (ناظم الاطباء).
(1) - در متن اللغه و اقرب الموارد و قطر المحیط و المنجد تسکسک بمعنی تضرع آمده و ظاهر تسکک تصحیف این کلمه است و رجوع به تسکسک شود.

تسکل علف.

[تِ کِ عَ لَ] (اِ مرکب)گیاهی است در درهء کتول، دارای شیرهء نارنجی رنگ که زگیل را بدان مداوا کنند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تسکن.

[تَ سَکْ کُ] (ع مص) بیچاره شدن. (تاج المصادر بیهقی). درویش شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). مسکین شدن. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). || مانند مسکین گشتن: تسکین الرجل؛ اذا تشبه بالمسکین. (منتهی الارب). مانند مسکین گشتن. (از ناظم الاطباء). و رجوع به تمسکن شود. || مطمئن شدن و وقار یافتن. (از المنجد).

تسکنج.

[تَ کَ] (اِ) بزبان مردم اصفهان، نشکنج. (ناظم الاطباء).

تسکی.

[تِ] (اِ)(1) آنچه صاحبخانه را از مال قمار باشد. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
(1) - در یادداشت دیگر تسگی با گاف فارسی هم به همین معنی آمده است.

تسکیت.

[تَ] (ع مص) خاموش کردن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تسکیر.

[تَ] (ع مص) چشم ببستن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (آنندراج). چشم بستن و مانع دیدن شدن و سرگشته ساختن کسی. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد) :قوله تعالی، سُکَّرَت ابصارنا (قرآن 15/15)؛ ای مدت و منعت النظر اوغشیت او حیرت او لحقها مایلحق شارب المسکر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || خوه (خبه، خفه) کردن. (تاج المصادر بیهقی). خبه کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). خفه کردن. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || بستن در را. (از المنجد). || مانند شکر شدن چیزی. (از المنجد).

تسکین.

[تَ] (ع مص) بیارامانیدن. (تاج المصادر بیهقی). آرام دادن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از کشاف اصطلاحات الفنون). ساکن و آرام قرار دادن کسی را. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). با لفظ دادن و کردن مستعمل. (آنندراج). سکون و عدم حرکت. آسایش و راحت و آرامی. تسلا و دلنوازی و ملایمت. اطمینان و آسایش خاطر. (ناظم الاطباء) :برادر ما امیر محمد را... بر تخت ملک نشاندند... و اندر آن تسکین وقت دانستند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص73). امیر را تسکین پیدا آمد و آنجا عید کرد و سخت بینوا عیدی. (تاریخ بیهقی ایضاً ص643).
کندی مکن، بکن چو خردمندان
صفرای جهل را به خرد تسکین.
ناصرخسرو.
بر امیدی کز شکر سازد لبش تسکین جان
هم گلاب از دیده و هم ناردان افشانده اند.
خاقانی.
تیغ تو تسکین ظلم، نزد تکین آب خورد
تیر تو طغرای فتح، پیش طغان مغتنم.
خاقانی.
از هیچ کسی به هیچ دردی
تسکین شفارسان ندیده ست.خاقانی.
درویشی را شنیدم که در آتش فاقه می سوخت و خرقه به خرقه همی دوخت و تسکین خاطر مسکین را همی گفت... (گلستان). || پیوسته بر خر سریع و تیز سوار شدن. || راست کردن نیزه را به آتش. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). || ساکن گردانیدن حرف. (از المنجد). || اصطلاح اهل رمل بمعنی جای دادن هر شکل است به ترتیب مخصوص و تسکینات اشکال در علم رمل بسیار است. رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون شود.

تسکین.

[تَ] (اِخ) دهی است از دهستان رودبار که در بخش معلم کلایهء شهرستان قزوین و بر 54 هزارگزی باختر معلم کلایه و 30 هزارگزی راه عمومی قرار دارد. کوهستانی و سردسیر است و 59 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء فشام و محصول آنجا غله و لبنیات و عسل و انگور است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه صعب دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

تسکین.

[تَ] (اِخ) دهی است از دهستان طارم علیا که در بخش سیردان شهرستان زنجان و 36 هزارگزی شمال باختری سیردان و سر راه عمومی مالرو طارم بالا به منجیل قرار دارد. کوهستانی و سردسیر است و 264 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانه و محصول آنجا غله و پنبه است. شغل مردم آنجا زراعت و صنایع دستی آنان گلیم و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

تسکین بخش.

[تَ بَ] (نف مرکب)آرام کننده. || نامهء تعزیت. (ناظم الاطباء).

تسکین دادن.

[تَ دَ] (مص مرکب) آرام دادن. تسلی دادن. ملایم کردن. (ناظم الاطباء) : یک چیز مانده است که اگر آن کرده آید به عاجل الحال این کار را لختی تسکین توان داد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 329).
به ذکا کرد ملک را ثابت
به دها داد فتنه را تسکین.مسعودسعد.
به وقت آنکه در آغاز فتنه بود جهان
که داد جز تو به تدبیر فتنه را تسکین؟
امیر معزی (از آنندراج).
چند گویی که مهر از او برگیر
خویشتن را به صبر ده تسکین.سعدی.
ترنجبین وصالم بده که ضربت صبر
نمیدهد خفقان فؤاد را تسکین.سعدی.
مرا از نامه و پیغام صائب دل نیاساید
به حرف و صوت نتوان داد تسکین اضطرابم را.
صائب (از آنندراج).
پیک یار آمد و تسکین دل نالان داد
برگ گل در قفس مرغ گرفتارم ریخت.
دانش (از آنندراج).
|| دلنوازی کردن. (ناظم الاطباء).

تسکین ساز.

[تَ] (نف مرکب) آرام کننده. آسایش رساننده. تسلی دهنده. درمان کنندهء درد. طبیب :
در این علت سرای دهر خرسندی طبیبت بس
چو تسکین سازت این باشد کند درد تو درمانی.
خاقانی.

تسکین فزا.

[تَ فَ] (نف مرکب)تسلی بخش. افزایندهء آرامش :
چو تبخال کو تب برد درد دل را
به از درد، تسکین فزایی نبینم.خاقانی.

تسکین کده.

[تَ کی کَ دَ / دِ] (اِ مرکب)آرامگاه. (ناظم الاطباء). از عالم تجلی کده. (آنندراج). جای آرامش و آسایش :
کعبه تسکین کده و دیر تسلی گاه است
ناله سر کن همه جا خانهء فریادرس است.
دانش (از آنندراج).

تسکین کردن.

[تَ کی کَ دَ] (مص مرکب) آرام کردن و از حالت هیجان چیزی را انداختن. (ناظم الاطباء) :
بزن نشتر ز چشم مست بر شریان تاک دل
به این شربت مگر تسکین توان کردن تب ما را.
خان واضح (از آنندراج).

تسگ.

[تِ] (اِ) پولی از همه خردتر. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || کوچکترین قسمتی از چیزی: باجی تسگی بده، یا باجی تسگم ده؛ تعبیری مثلی است و از آن نکوهش کسی است که آزوقهء خانه ای را یکجا نخرد و به تفاریق و اجزاء خریداری کند. (یادداشت ایضاً).

تسگی.

[تِ] (اِ) تسکی. رجوع به همین کلمه شود.

تسلا.

[تَ سَلْ لا] (ع، اِ) دلاسایی و خاطرنوازی. آسایش و اطمینان و خشنودی و شادکامی. (ناظم الاطباء). صاحب آنندراج در ذیل تسلی آرد: سنجر کاشی تسلا و همچنین تعدا، هر دو به الف استعمال کرده :
گر زآنکه در این خجسته مطلب
اقبال توام دهد تسلا.
بنشینم و بر مراد خاطر
آسوده ز قیل و قال دنیا.
رجوع به تسلی شود.

تسلب.

[تَ سَلْ لُ] (ع مص) جامهء سوگ پوشیدن زن بر شوی و غیر آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد).

تسلج.

[تَ سَلْ لُ] (ع مص) دوام کردن بر خوردن شراب و بسیار خوردن آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || بلعیدن طعام بدون دشواری. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تسلح.

[تَ سَلْ لُ] (ع مص) سلاح پوشیدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || خوش آمدن شتر حامل سلاح بدیدار و چاق نمودن آن در چشم، تسلحت الابل بأسلحتها؛ سمنت و حسنت فی عینک. (از متن اللغة).

تسلخ.

[تَ سَلْ لُ] (ع مص) خراشیده شدن پوست از بیماری و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || انسلاخ. (اقرب الموارد) (المنجد). رجوع به انسلاخ شود.

تسلس.

[تَ سَلْ لُ] (ع مص) سالوسی و مکاری. (لطایف از غیاث اللغات) (آنندراج). سالوسی کردن :
تا به ناموس مسلمانی زیند
در تسلس تا ندانی که کیند.مولوی.
نور آن گوهر چو بیرون تافته ست
زین تسلسها فراغت یافته ست.مولوی.

تسلس کردن.

[تَ سَلْ لُ کَ دَ] (مص مرکب) ریا و مکر کردن. سالوس فروشی کردن. سالوسی کردن :
او ندارد خود هنر الا همان
کو تسلس میکند با مردمان.مولوی.
و رجوع به تسلس شود.

تسلسل.

[تَ سَ سُ] (ع مص) پیوسته رفتن آب و آنچه بدان ماند. (زوزنی). در هم پیوسته روان شدن آب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). پیوسته شدن و روان شدن. (غیاث اللغات) (آنندراج). || اتصال و پیوستگی بهم مانند زنجیر. زنجیربندی و توالی و انتظام و هر امری که وجود آن موقوف به وجود دیگری باشد. (ناظم الاطباء). || (اصطلاح فلسفه) عبارت است از وجود امور غیرمتناهیه در یک وقت بر سبیل توقف یکی از آن موقوف بر دیگری باشد و آن دیگری موقوف بر دیگری از آنها، و همچنین الی غیر نهایت. چنانکه مراتب اعداد که غیرمتناهی اند، اگر در یک وقت جمع شوند از جانب انتهای فرضی. (غیاث اللغات) (آنندراج). || نزد محدثان عبارت است از توارد رجال حدیث است یکی پس از دیگری بر حالت و صفت واحد، هنگام روایت حدیثی خواه این صفت قولی باشد یا فعلی یا قولی و فعلی هر دو... رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون شود. ... در اصطلاح فلسفه عبارت از ترتب امور غیرمتناهی است به نحوی که مرتبت لاحق مترتب بر مرتبت سابق و به دنبال آن باشد. و بالاخره اموری که در ترتب وجودی به یکدیگر پیوسته باشند. «و هو وجود علل و معلولات فی سلسلة واحدة غیرمتناهیة». (کشف المراد ص67). تسلسل از لحاظ امور متسلسل بر چند نوعند:
الف - تسلسل در امور اعتباری که برحسب اعتبار معتبر و اعتبارکننده است و آن را تسلسل یقفی نامیده اند که با توقف و عدم اعتبارکننده متوقف میشود. این نوع از تسلسل را باطل ندانسته اند چون در حقیقت تسلسل نیست و شخص میتواند هر اندازه که بخواهد اوهام و تخیلات خود را دنبال هم ادامه دهد.
ب - تسلسل در حوادث و زمانیات. این نوع تسلسل نیز باطل نیست زیرا اجزاء آن بطور متدرج موجود و معدوم می شوند و مجتمع در وجود نمی باشند و حوادث زمانی هر یک در ظرف خود موجودند...
ج - تسلسل در علل و معلول که عبارت از ترتب امور غیرمتناهی است که هر مرتبتی علت لاحق و معلول سابق خود باشد. صدرا گوید: تسلسل در علل و معلول عبارت از تراقی عروض علیت و معلولیت است الی غیرالنهایه به آنکه آنچه معروض علیت است معروض معلولیت باشد پس اگر معروضات متناهیة العدد باشند دور است و الا تسلسل است... و رجوع به فرهنگ علوم عقلی تألیف سجادی صص 157 - 158 شود. || در پهنا پدید آمدن برق و سحاب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || طولانی شدن درخشیدن برق. (از متن اللغة). || برق زدن شمشیر. (از المنجد). || تنک شدن جامه از استعمال. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (اقرب الموارد) (از المنجد): تسلسل الثوب؛ اذا لبس حتی رق. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تسلط.

[تَ سَلْ لُ] (ع مص) گماشته شدن. (تاج المصادر بیهقی). برگماشته شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || دست یافتن. (زوزنی). بر کسی دست یافتن و غلبه کردن. (غیاث اللغات) (آنندراج). غالب گشتن و چیره شدن. (ناظم الاطباء). غالب شدن و دست یافتن بر کسی با قوت و قدرت. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). مسلط شدن بر کسی. (از المنجد): سلطه الله علیهم فتسلط؛ چیره کرد و غالب نمود خدای او را بر ایشان پس چیره شد. غلبه و چیرگی و دست یافتگی. (ناظم الاطباء): تسلط و اقدام شیر مقرر است. (کلیله و دمنه). || استقلال و تصرف با قدرت و حکومت مستقل. (ناظم الاطباء).

تسلطن.

[تَ سَ طُ] (ع مص) سلطان شدن. (ناظم الاطباء).

تسلع.

[تَ سَلْ لُ] (ع مص) سرگشته شدن. (تاج المصادر بیهقی). || شکافته شدن. (زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). شکافته شدن پاشنه و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد) (از متن اللغة).

تسلف.

[تَ سَلْ لُ] (ع مص) سلف فاستدن. (تاج المصادر بیهقی). سلف واستدن. (زوزنی). بها پیش گرفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || وام گرفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). استقراض. (متن اللغة) (اقرب الموارد). قرض گرفتن. (از المنجد). || سُلفه خوردن. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تسلق.

[تَ سَلْ لُ] (ع مص) به دیوار برشدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). بالا رفتن بر دیوار صاف. (از متن اللغة). || بی آرامی و اضطراب از درد یا اندوه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد): تسلق علی فراشه تقلب ظهراً لبطن قلقاً و هما او وجعاً. (متن اللغة). || به پشت خوابیدن. (از المنجد).

تسلل.

[تَ سَلْ لُ] (ع مص) از میان گروهی بدرآمدن. (تاج المصادر بیهقی). بیرون آمدن از میان گروهی. (زوزنی). پنهان بیرون آمدن از میان چیزی یا عام است. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). به آهستگی و استخفاء از میان ازدحام یا تنگنا بیرون آمدن. (متن اللغة) (اقرب الموارد) (از المنجد). از میان مردم بیرون آمدن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). || در پسها پنهان شدن. (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). || اضطراب. (متن اللغة).

تسلم.

[تَ سَلْ لُ] (ع مص) فاپذیرفتن. (تاج المصادر بیهقی). پذیرفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). فاستدن. (زوزنی). گرفتن. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || اسلام آوردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). داخل شدن در اسلام. (از متن اللغة). اسلام آوردن و مسلمان شدن: تسلم فلان، اسلم یقال کان «وثنیاً ثم تَسَلَّم»؛ ای صار مسلماً کما یقال کان بدویاً فتحضر. (از اقرب الموارد). مسلمان شدن. (از المنجد). || راه سپردن و خطا ناکردن در آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): تسلم الطریق؛ اذا رکبهُ و لم یخطی ء. (منتهی الارب). || تبری کردن. (از المنجد). دور بودن از کسی چنانکه رابطهء خیر و شری میان آنان نباشد: تسلم منهُ تبرأ لا خیر بینهما و لا شر. (از متن اللغة).

تسلم.

[تَ لَ] (ع اِ) کلمه ای است که همیشه مضاف «ذی» واقع شود و معنی آن «به سلامت» می باشد، یقال اذهب بذی تسلم اذهبا بذی تسلمان و اذهبوا بذی تسلمون؛ یعنی بروید به سلامت. و لا بذی تسلم ماکان کذا و کذا و در مثنی لا بذی تسلمان و در جمع لا بذی تسلمون و در مؤنث لا بذی تسلمین و در جمع لا بذی تسلمن ای لا والله الذی یسلمت ما کان کذا و کذا و سلامتک ماکان کذا. (از منتهی الارب) (از متن اللغة) (ناظم الاطباء).

تسلی.

[تَ سَلْ لی] (ع مص) سلوت افتادن و واشدن اندوه و تاریکی و آنچه بدان ماند. (مجمل اللغة) (سلوف اسلوت؟) افتادن و واشدن انبوه (اندوه؟) و تاریکی و آنچ بدان ماند. (تاج المصادر بیهقی). واشدن اندوه. (دهار). خورسند و بی غم شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). دلخوشی یافتن و خوش عیش شدن. (آنندراج). انکشاف همّ. (متن اللغة) (اقرب الموارد) (المنجد): اسلاهُ عنه فتسلی؛ بی غم کرد او را، پس بی غم گردید. (منتهی الارب). || به تکلف خود را آرام نمایاندن. (از اقرب الموارد). و رجوع به تسلا شود.

تسلی.

[تَ سَلْ لی] (ع اِ) بی غمی و خرسندی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || (ص) دلخوش و خوش عیش، مجاز است. (آنندراج). آسوده. مطمئن. خشنود. شادکام :
مگر نسیم چمن همره آورد، ورنی
مشام شوق تسلی به جذب بو نشود.
طالب آملی (از آنندراج).
ز حسن شوخ تسلی مشو به دیدن خشک
گلی که میرود از دست ازو گلاب مگیر.
صائب (از آنندراج).
هرگز آهوی نگاه تو نشد رام اسیر
دل خود را به چه صیاد تسلی دارد.
اسیر (از آنندراج).
اگر چنانکه تسلی به حرف من نشوی
برم ز دست تو افغان به خسرو آفاق.
طاهر وحید (از آنندراج).
دلم بوصل تسلی نبود زآنکه تمام
گل وصال ترا بوی از جدایی بود.
علی نقی کمره (از آنندراج).
و رجوع به تسلا و تسلی و ترکیبات آن شود.

تسلی.

[تَ سَلْ لی] (اِخ) تخلص ابراهیم شیرازی شاعر متأخر ایران است، وی به هندوستان سفر کرد. از اوست:
در پریشانی اگر حالم چنین خواهد گذشت
آهم از افلاک و اشکم از زمین خواهد گذشت.
(از قاموس اعلام ترکی).

تسلی.

[تَ سَلْ لی] (اِخ) تخلص میرزا معصوم استرابادی از شاعران متأخر ایران است. از اوست :
آنچنان کز صفر گردد رتبهء اعداد بیش
پایهء این ناکسان از هیچ بالا رفته است.
(از قاموس اعلام ترکی).
و رجوع به الذریعه ج 9 ص170 شود.

تسلی.

[تَ سَلْ لی] (اِخ) ابوالحسن پسر میرزا جعفر از سادات شیراز معروف به دست غیب است و تولیت امامزاده محمد بدست نیاکان او بود. ابتدا در شیراز و سپس به اصفهان نزد حکیم هدایت تحصیل کرد و بعراق سفر کرد و با حکیم صدرالدین الهی به حج رفت. و رجوع به الذریعه ج 9 ص170 شود.

تسلیب.

[تَ] (ع مص) سلاب پوشانیدن کسی را. (ناظم الاطباء). لباس عزا پوشانیدن کسی را. (منتهی الارب). سلاب و جامهء ماتم پوشانیدن کسی را. (ناظم الاطباء). لباس عزا پوشانیدن زن را. (از متن اللغة). || مردن بچهء زن یا ناقه یا بچهء ناتمام انداختن زن یا ناقه. (از قطرالمحیط) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تسلی بخش.

[تَ سَلْ لی بَ] (نف مرکب)تسلی دهنده. آرام کننده. آرامش دهنده. مسکن. تسکین بخشنده. و رجوع به تسلی و ترکیبات آن شود.

تسلیت.

[تَ یَ] (ع مص) تسلیة. اندوه وابردن. (مجمل اللغة). مأخوذ از تازی، پند و نصیحتی که در بیرون کردن غم و اندوه از دل کسی گویند، ویژه چون آن کس مصیبت زده باشد. دلاسایی و خاطرنوازی و آسایش. (ناظم الاطباء). دلداری. اندوه بردن. غم زدایی. و رجوع به تسلی و تسلیة و تسلیت کردن شود.

تسلیت دادن.

[تَ یَ دَ] (مص مرکب)تسلیت گفتن. دلداری دادن. سرسلامتی.

تسلیت کردن.

[تَ یَ کَ دَ] (مص مرکب)آرام کردن و غم و اندوه از دل کسی بیرون نمودن. (ناظم الاطباء). و رجوع به تسلیت و تسلی و تسلیة شود.

تسلیت نامه.

[تَ یَ مَ / مِ] (اِ مرکب)سوگ نامه. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تسلیح.

[تَ] (ع مص) رُبِ سُلح را بر خیک روغن مالیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). || شمشیر را سلاح کسی گردانیدن. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد) (از متن اللغة). || سلاح پوشانیدن کسی را. (از المنجد). || به ریخ زدن انداختن گیاه تر، شتر را. (از متن اللغة). به ریستن واداشتن شتر یا حیوان دیگر را. (از متن اللغة) (از المنجد).

تسلیح اخلاقی.

[تَ حِ اَ] (اِخ) جمعیتی است که اساس آن بر چهار اصل استوار است و آن چهار اصل عبارتند از: 1 - راستی مطلق. 2 - پاکیزگی یا صفای مطلق. 3 - محبت مطلق. 4 - عدم خودخواهی مطلق.
پیروان این عقیده گمان دارند که بشر با قبول این چهار اصل به صلح و صفا و سعادت واقعی خواهد رسید.

تسلیخ.

[تَ] (ع مص) پوست کندن. (غیاث اللغات) (آنندراج). پوست باز کردن. (از متن اللغة) (از المنجد): سلخ الجرب الجلد؛ قشره. (متن اللغة). سلخ الحر جلده فانسلخ؛ کشطه. (المنجد). و رجوع به انسلاخ شود.

تسلیخ.

[تَ] (اِ) سجاده و جانماز را گویند و به این معنی با شین نقطه دار هم آمده است. (برهان) (از ناظم الاطباء). سجاده است که فارسی آن جای نماز است و این لغت چون غیرمشهور است در اشعار به مناسبت تشبیه، تسبیح خوانده اند و مرکز لام را با، تصور کرده اند. شمس فخر اصپهانی در لغت خود که معیار جمالی نام دارد با توبیخ و زرنیخ قافیه کرده... و اینکه در شعر خواجه حافظ خوانده اند: «تسبیح و طیلسان به می و میگسار بخش» مصحف شده چه تسبیح بمعنی سبحان الله(1) گفتن است. چنانکه تکبیر، اللهاکبر و تحمید، الحمدللّه گفتن. و آنکه در این ایام به تسبیح مشهور شده سبحه به ضم سین است و سبحات به ضمتین جمع آن است و در قاموس گفته سبحه به ضم، مهره ها که عدد تسبیح به آن گیرند و نماز نافله و ذکر حق تعالی و سبحات به ضمتین مواضع سجود و سبحات وجه الله انوار جلال حق تعالی... علی ای حال تسلیخ در اشعار خواجه نیز اصح و احسن است از تسبیح چنانکه گفته :
ترسم که روز حشر عنان بر عنان رود
تسبیح شیخ و خرقهء رند شرابخوار.
قطع نظر از اینکه تسبیح بمعنی مشهور اطلاق بر آن مهره ها کرده صحیح نیست به حسب معنی نیز سجاده شیخ و خرقهء رند شرابخوار عنان بر عنان روند، مناسبتر است و رب مشهور الاصل له و در این کتاب غلطهای مشهور بسیار ذکر شده و خواهد شد... و تسلیخ را تشلیخ نیز گفته اند... (انجمن آرا) (آنندراج). سجاده و جانماز و تشلیخ. (ناظم الاطباء). و رجوع به تشلیخ شود :
تسلیخ چه می باید و سجاده چه باشد
بر مرکب بیطاقت تن اینهمه بار است.
عمعق.
دلقت به چه کار آید و تسلیخ و مرقع
خود را ز عملهای نکوهیده بری دار.سعدی.
ز بیم محتسب قهر تو نهد زهره
بجای چنگ و دف و جام و مصحف و تسلیخ.
شمس فخری (از انجمن آرا).
ای اشهری، ای به فارسی شهره
اندرخور صدهزار توبیخی
با موی سفید و زردی گونه
همچون گچ منتقش به زرنیخی
در دست خسان چو سبحه گردانی
در زیر مراثیان چو تسلیخی.
(یکی از استادان سلف از انجمن آرا).
(1) - بمعنی سبحه هم آمده. و رجوع به تسبیح شود.

تسلی دادن.

[تَ سَلْ لی دَ] (مص مرکب) آرامش بخشیدن. دلگرمی دادن. در بیت زیر معنی اقناع کردن، خود را به ندانستگی زدن ظاهر است :
به رغم من کند با هر کسی گرمی و من خود را
تسلی داده می گویم که استغنا نمی داند.
حاجی اسماعیل یحیی (از آنندراج).

تسلیس.

[تَ] (ع مص) درنشاندن جواهر و ترکیب دادن زیور غیر شبه را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ترصیع و تألیف زیور با جواهر غیر خَرَز. (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). ترصیع زیور. (از متن اللغة). ترصیع زیور با جواهر. (از المنجد).

تسلی شیرازی.

[تَ سَلْ لیِ] (اِخ)اسمش آقا رجبعلی و شغلش مذهّبی در تذهیب اوراق و تهذیب اخلاق. مقبول و مطبوع اهالی آفاق بوده، گاهی شعری می گفته. از اوست :
تسلی گر دمی خواهی به کام خویش دوران را
ترا افلاک دیگر باید و سیارهء دیگر.
ترک جان گفتم و فارغ شدم از زاری دل
نشد آسانتر از این چارهء بیماری دل.
(مجمع الفصحا ج 2 ص83).

تسلیط.

[تَ] (ع مص) برگماشتن. (زوزنی) (از ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). برگماشتن کسی را بر کسی. (آنندراج). || چیره گردانیدن کسی را. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || روان کردن حکم و قدرت را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). قوت و قهر دادن کسی را بر دیگری. (از متن اللغة). قهر و قدرت کسی را بر دیگری روان کردن. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تسلیع.

[تَ] (ع مص) شکافتن. (زوزنی) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || آویزان کردن سَلَع. (اقرب الموارد) (از المنجد). در منتهی الارب و متن اللغة شرحی در معنی تسلیح آمده است که خلاصهء آن چنین است: در جاهلیت به هنگام خشکسالی و قحطی هیزمهایی از درخت سلع و عُشر به پشت و دم گاو می بستند و آتش بر آن میزدند و گاو را به کوه برمیکردند و از این کار باریدن باران می خواستند.

تسلیف.

[تَ] (ع مص) پیش فرستادن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || نهاری دادن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). ناشتاشکن دادن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || ناشتا شکستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ناشتایی خوردن. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || مهیا کردن ناشتایی کسی را. (از اقرب الموارد). || بها پیش دادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || قرض دادن کسی را. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تسلیک.

[تَ] (ع مص) اسلاک. (متن اللغة). || داخل شدن در مکان. (از المنجد). پیچاندن رشته را بر مِسلَکَة. (از المنجد).

تسلیک.

[تَ] (ع اِ)، روانگی. || درسلک کشیدگی. (ناظم الاطباء).

تسلی کردن.

[تَ سَلْ لی کَ دَ] (مص مرکب) آرامش دادن. آرام کردن :
آنچنان عشق تو، بدخوی برآورد مرا
که تسلی به دو عالم نتوان کرد مرا.
صائب (از آنندراج).
اسیر ناز تو گردد اثر بس است تغافل
به یک جواب تسلی کند هزار جوابش.
شفیع اثر (ایضاً).
در قفس دل را به نومیدی تسلی کرده ام
بوی گل گر بر مشامم میخورد جان میدهم.
محسنای شیرازی (ایضاً).

تسلی گاه.

[تَ سَلْ لی] (اِ مرکب) جای دلنوازی و مکان تسلا. (ناظم الاطباء). از عالم تجلی گاه چنانکه در لفظ تسکین کده گذشت. (آنندراج). و رجوع به تسکین کده شود.

تسلیم.

[تَ] (ع مص) سلام کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). سلام دادن. (دهار). سلام و تحیت و تکریم. (ناظم الاطباء). || فاسپردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). سپردن. (دهار) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (غیاث اللغات). سپردن ودیعه را به صاحبش. (ناظم الاطباء). سپرد کردن (کذا) کسی را بسوی چیزی. (منتهی الارب). اعطای چیزی به کسی. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). سپردن، چنانکه گویند فلانی جان به حق تسلیم کرد. (آنندراج). || گردن نهادن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار) (غیاث اللغات) (آنندراج). راضی شدن به چیزی. (از اقرب الموارد) (از المنجد) :
کنون پندار مُردم، آشتی کن
که در تسلیم ما چون مردگانیم.مولوی.
سر تسلیم نهادیم به حکم و رایت
تا چه اندیشه کند رأی جهان آرایت.سعدی.
ناسزایی را که بینی بختیار
عاقلان تسلیم کردند اختیار.سعدی.
|| رام شدن به کسی. (از اقرب الموارد) (از المنجد). توانا کردن اجیر مستأجر را بر نفس خویش. اطاعت و انقیاد و فرمانبرداری. سرسپردگی. (ناظم الاطباء) :
به صد تسلیم گفت ای من غلامت
زبانم وقف بر تسبیح نامت.نظامی.
|| با خشنودی به پیشواز قضا رفتن. و گویند تسلیم، پایدارماندن و دگرگون نگشتن در ظاهر و باطن هنگام نزول بلا. (از تعریفات جرجانی). الانقیاد لامر الله تعالی و ترک الاعتراض فیما یلائم. (تعریفات جرجانی). عبارت است از آنکه به فعلی که به باری سبحانه و تعالی تعلق داشته باشد یا به کسانی که بر ایشان اعتراض جائز نباشد رضا دهد و به خوش منشی و تازه رویی آنرا تلقی نماید، اگرچه موافق او نبود. (نفایس الفنون). گردن دادن به حکم قضا و راضی بودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). راضی بودن به حکم خدا. (از متن اللغة). رضای به قضای خدا. (ناظم الاطباء) : و اختصه بالطریق الرضیة التی من اوجبها و اولاها و احقها و احراها التسلیم لامر الله تعالی و قضائه. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 299).
از خداوند جهان حکم و ز بنده تسلیم.
(از تاریخ بیهقی ایضاً ص390).
کلکش ازبهر شرف محکوم تیغ آمد بلی
مرتبت بفزود اسماعیل را تسلیم او.خاقانی.
اولش کردم تسلیم به حق
باز تسلیم دگرسان چکنم.خاقانی.
از سر تسلیم دل پیش عزیزان فقر
حلقه بگوش آمدن غاشیه هم داشتن.
خاقانی.
نیست کسبی از توکل خوبتر
چیست از تسلیم خود محبوبتر.مولوی.
طریق درویشان ذکر است و شکر و خدمت و طاعت و ایثار و قناعت و توحید و توکل و تسلیم و تحمل. (گلستان).
|| برهانیدن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). رهانیدن کسی را از آفت و بی گزند داشتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رهانیدن و نجات دادن خدا کسی را از آفتها و عیب ها. (از متن اللغة). رهانیدن خدا کسی را از آفت. (از اقرب الموارد) (از المنجد). سلامت دادن. (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). به سلامت داشتن. (غیاث اللغات). سلامت و امنیت و عافیت. (ناظم الاطباء). || سلم دادن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). بها پیش دادن در بیع. || اعتراف کردن به صحت دعوی. (از متن اللغة). اعتراف و اقرار و پذیرفتاری. || قبول دین اسلام. (ناظم الاطباء). || خالص کردن چیزی را برای کسی. (از متن اللغة). خالص کردن چیزی. (از المنجد). || (اصطلاح فقه) گفتن السلام علینا و علی عباد الله الصالحین، یا السلام علیکم و رحمة الله و برکاته یا هر دو. که تسلیم آخرین جزء نماز محسوب است و با تلفظ آن نماز خاتمه می یابد که مشهور است ابتداء نماز تکبیر و آخر آن تسلیم است. || در علم جدل عبارت از این است ت که امری محال یا منفی یا مشروط به حرف امتناع فرض شود، سپس به قانون جدل این امر مسلم فرض شود آنگاه در صورت تقدیر وقوع این امر عدم فایدهء آنرا رسانند، مانند قول خدا: مااتخذ الله من ولد و ماکان معه من اله اذاً لذهب کل اله بما خلق و لعلا بعضهم علی بعض. (قرآن 23/91). که معنی این است ت: خدا نه فرزندی گرفته و نه جز او خدای دیگری همراه اوست. اگر چنین بود خدایان بعضی بر بعض دیگر برتری می جستند و کار عالم به سامان نمی شد. (از کشاف اصطلاحات الفنون ص769).

تسلیم.

[تَ] (اِخ) تخلص محمدهاشم شیرازی است که در زمان عالمگیر به هندوستان رفت و در سال 1109 ه . ق. درگذشت. از اوست :
غریب کوی توام با وطن چه کار مرا
سپرده ام به تو خود را بمن چه کار مرا.
(از قاموس الاعلام ترکی).
و رجوع به الذریعه ج 9 ص171 شود.

تسلیم.

[تَ] (اِخ) محمدطاهر شیرازی که به شغل صحافی اشتغال داشت از اوست :
از بس ز آشنایی مردم رمیده ام
دایم تلاش معنی بیگانه میکنم.
(از قاموس الاعلام ترکی).

تسلیمات.

[تَ] (ع اِ) تحیات و تکریمات. (ناظم الاطباء). جِ تسلیم.

تسلیم اصفهانی.

[تَ مِ اِ فَ] (اِخ) حسن صدرالافاضل. شاعری ادیب بود. او راست: رسالهء صبح صادق و دیوان اشعارش بالغ بر پنجهزار بیت است. (از الذریعه ج 9 ص170).

تسلیم اصفهانی.

[تَ مِ اِ فَ] (اِخ) میرزا زین العابدین، پسر میرزا معین الدین وزیر بکتاش خان حاکم بغداد. وی منشی محمدزمان حاکم کوه کیلویه بود. بیت اول دیوان وی این است:
به نامش میکنم اول رقم منشور دیوان را
چو(1) تاج شمع زرین می کنم طغرای عنوان را.
(از الذریعه ج 9 ص171).
و رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - ن ل: چه.

تسلیم اصفهانی.

[تَ مِ اِ فَ] (اِخ) میرزا صادق نام داشته و چندی لوای سیاحت افراشته ارادت غلام علی شاه هندی را گزیده... گویند مردی صاحب ذوق بود اما به طریق سلسلهء جلالیه رفتار می نمود ملاقاتش اتفاق نیفتاد. چند سال قبل از این (تاریخ تصنیف کتاب) فوت شد دیوانش به نظر رسید قریب پنجهزار بیت است. این دو بیت از اوست:
صوفی که گوید بر ملا روی تو دیدم بارها
گر راست میگوید چرا بانگ انالحق میزند.
ترا با خلقت اشیا چه کار است
همان بهتر که اشیا را ندانی.
(ریاض العارفین ص246).

تسلیم خراسانی.

[تَ مِ خُ] (اِخ) نام وی شاهرضا و مرید میرزا حسین سبزواری بود. (از الذریعه ج 9 ص 171).

تسلیم سهسوانی.

[تَ مِ سَ سَ] (اِخ)محمد انوار حسین. اوراست: تاج المدائح فی مدائح کلب علیخان بهادر، حاکم رامپور. (از الذریعه، ج 9، ص 171).

تسلیم شدن.

[تَ شُ دَ] (مص مرکب) تن دادن. گردن نهادن. گردن دادن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : از جمله واجبتر و بهتر و حقتر و سزاوارتر آنهاست تسلیم شدن مر فرمانهای خدا را. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص308).
سعدیا تسلیم فرمان شو که نیست
چارهء عاشق بجز بیچارگی. سعدی.
تسلیم شو گر اهل تمیزی که عارفان
بردند گنج عافیت از کنج صابری.سعدی.
هاون از یار جفا بیند و تسلیم شود
تو چه یاری که چو دیک از تف دل جوش کنی.
سعدی.
تسلیم قضا شوم کز این قید
کس را به خلاص رهنمون نیست.سعدی.
|| به زانو درآمدن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || دست از جنگ کشیدن و خود را در اختیار دشمن قرار دادن.

تسلیم کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)واگذاشتن. دادن. سپردن. درسپردن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : و تسلیم کرد مرآنکس را که امر و خلق از اوست باز گردیده. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 310). این همه در آن مجلس به من تسلیم کرد. (تاریخ بیهقی ایضاً ص377).
کردی از صدق و اعتقاد و یقین
خویشی خویش را به حق تسلیم.
ناصرخسرو.
ای به هر مفخرت که در گیتی است
کرده فرزانگان ترا تسلیم.مسعودسعد.
به جهد شیشهء سیماب گر در او ریزی
به شیشهء تو کند شوشه های زر تسلیم.
سوزنی (دیوان چ شاه حسینی ص401).
چون فخرالدوله وفات یافت به قابوس کس فرستاد... و او را بخواند تا ولایت بدو تسلیم کند. (ترجمهء تاریخ یمینی چ1 تهران. ص260).
مرا تا عشق تو تعلیم کردند
دل و جانم به غم تسلیم کردند.نظامی.
اگر جرمیست اینک تیغ و گردن
ز تو کشتن ز من تسلیم کردن.نظامی.
شاه دید او را و بس تعظیم کرد
مخزن زر را بدو تسلیم کرد.مولوی.
تسلیم مفاتیح قلاع و خزائن بدو کردند. (گلستان چ یوسفی ص 98).
این بگفت و نعره بزد و جان به حق تسلیم کرد. (گلستان).
من اختیار خود را تسلیم عشق کردم
همچون زمام اشتر در دست ساربانان.
سعدی.
کرد تسلیم به می مسند بی تابی را
هر سپندی که در این انجمن از جا برخاست.
صائب (از آنندراج).
بر مهر بت ای برهمن دیگر در دعوی مزن
تسبیح را بستان ز من تسلیم کن زنار را.
ظهوری (از آنندراج).
ز دور می نهد انگشت بر زمین خورشید
چو پیش رأی منیر تو میکند تسلیم.
ظهوری (ایضاً).
|| گردن نهادن. قبول کردن. مسلم داشتن :
من آن مثل را تسلیم کردم و گفتم
حکیم را ز کریم و کریم را ز حکیم.
حکیم وار چو تسلیم کردم و گفتم
کریم وار ز من و زین دین کند تسلیم.سوزنی.
لطیفه ای بشنو از کمال خود که در آن
ملوک نی که ملک هم مرا کند تسلیم.
انوری (از آنندراج).

تسلیمی.

[تَ] (اِخ) از سادات آن دیار (کاشان) است. به غیر از این مطلع شعری از او مسموع نشد :
گویند بهاری شد و گل آمد و دی رفت
ما بی تو ندانیم که کی آمد و کی رفت.
(آتشکدهء آذر چ شهیدی ص248).

تسلیة.

[تَ یَ] (ع مص) از: («س ل و») اندوه ببردن و سلوت فرمودن. (تاج المصادر بیهقی). سلوة دادن و سلوة فرمودن. (زوزنی). خرسندی و بی پژمانی دادن. (منتهی الارب). چون واوی باشد خرسندی و بی پژمانی دادن. (ناظم الاطباء). دور کردن اندوه از کسی. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). تسکین و تسلا و تسلیت. (ناظم الاطباء). و رجوع به تسلیت شود. || (از سلی) بیرون کشیدن سلای ناقه را از رحم آن. (منتهی الارب). و چون یایی باشد بیرون کشیدن سلای ماده شتر را از رحم آن. (ناظم الاطباء). جدا کردن یارک گوسفند. (از متن اللغة) (از المنجد): سلی الشاة و تسلیة، نزع سلاها. (اقرب الموارد).

تسلیه بخش.

[تَ یِ بَ] (نف مرکب) هر چیز که موجب تسکین و تسلی گردد. (ناظم الاطباء). آرام کننده. تسکین دهندهء درد و غم. آرامش دهنده. و رجوع به تسلیت و تسلی و تسلیة شود.

تسلی یاب.

[تَ سَلْ لی] (نف مرکب)تسلی یابنده. آرام. آسوده. تسکین یافته :عادلشاه بدین سخنان فریب آمیز تسلی یاب شد (تاریخ شاهی ص354).

تسمالی.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان برگشلوست که در بخش حومهء شهرستان ارومیه و ده هزار و پانصدگزی جنوب خاوری ارومیه و سه هزار و پانصدگزی شمال خاوری شوسهء ارومیه به مهاباد واقع است. جلگه ای معتدل است و 130 تن سکنه دارد. آب آن از شهر چای و محصول آنجا غله و توتون و انگور و چغندر و حبوبات است. شغل مردم زراعت است و راه ارابه رو و پنج باب دکان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

تسمت.

[تَ سَمْ مُ] (ع مص) میانه راه رفتن و نیکو سیرت شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || آهنگ و قصد کردن راهی. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تسمح.

[تَ سَمْ مُ] (ع مص) مسامحه و سهل کاری. (فرهنگ نظام). سهل گرفتن در چیزی. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تسمط.

[تَ سَمْ مُ] (ع مص) آویخته شدن به چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تعلق به چیزی. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). و رجوع به تعلق شود.

تسمع.

[تَ سَمْ مُ] (ع مص) فانیوشیدن. (زوزنی). گوش دادن. (دهار). شنودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). شنیدن صدا یا گفتار کسی را. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). و گویند «اسمعهُ و اسمع الیه» ای تسمعهُ پس ابدال و ادغام می شود چنانکه در تزین ازین گویند. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). || اندک اندک شنیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة). || گوش داشتن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). گوش نهادن بسوی کسی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). گوش داشتن سوی کسی تا آنچه را پوشیده گوید بشنود. (المنجد).

تسمعة.

[تَ مِ عَ] (ع مص) تسمیع. (منتهی الارب). تشبیع(1) کردن و تشهیر نمودن و منتشر کردن ذکر کسی. || شنوانیدن آواز کسی را. || برداشتن گمنامی از کسی. (ناظم الاطباء). و رجوع به تسمیع در همین لغت نامه شود. || (ع اِ) شنوایی. فعلته تسمعتک و تسمعة لک یعنی کردم آنرا تا بشنوی. (منتهی الارب) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). مردم تسمیعة گویند. (از متن اللغة). فعلته تسمعتک، کردم آنرا برای شنوایی تو یعنی تا بشنوی و کذلک فعلته تسمعة لک . (ناظم الاطباء).
(1) - ظ: تشنیع.

تسمل.

[تَ سَمْ مُ] (ع مص) خوردن آب باقیمانده را یا برگرفتن آنرا. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). نوشیدن آب قلیل. (از المنجد). || ستیهیدن در نوشیدن نبیذ. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). پافشاری کردن در نوشیدن شراب. (از اقرب الموارد) (از متن اللغة) (از المنجد).

تسملو.

[ ] (اِ) (نوعی لباس) سلسله دوز و زنجیره ای. (دیوان البسهء نظام قاری) :
چو بنمود در تسملو آن زره
گریبان از اوحدی گفت زه.
نظام قاری (دیوان البسه ص 182).
یکی زره ببر از تسملو درافکنده
یک از قوارهء جیبش به پیش روی سپر.
نظام قاری.

تسمن.

[تَ سَمْ مُ] (ع مص) فربه شدن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || مبالغت کردن شخص در آنچه در او نیست، از خوبی. (از متن اللغة). ادعا کردن شخص آنچه را از خوبی که دارای آن نیست. (از المنجد). || فراخی دوست داشتن در خوردنی و نوشیدنی. (از متن اللغة).

تسمه.

[تَ مِ] (ترکی، اِ) چرم خام و دوال چرمی باشد. (برهان) (ناظم الاطباء). چرم خام و رشته های دراز چرم و دوال چرمی باشد. (آنندراج). از ترکی تاسمه و معرب آن طسمه. (حاشیهء برهان چ معین) :
کنون آن باز پریده ست و مانده ست
بدستش تسمه ای و جفت زنگی.
سلطان ابویزید آل مظفر.
چو رگ زن ساعد سیمین او دید
به خود چون تسمه زین اندیشه پیچید.
شفائی (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
تسمه ای در سبال او می بست و او را بر بالای مردم در چرخ می آورد. (مزارات کرمان ص30).
- تسمه از گردهء کسی کشیدن؛ دوال از پشت کسی برکشیدن. رجوع به دوال شود.
|| زغرهء پوستین و دوال نعلین. (دیوان السبهء نظام قاری) :
پوستین بخیه چو از جیب نماید بندند
تسمه از گوز گره بر بن ریشش ناچار.
نظام قاری (ایضاً ص13).
بر گرد قاقم تسمه ز قندز
چون آبنوس است بر تختهء عاج.
نظام قاری (ایضاً ص53).
خلیلدان چو در آید به نطق با چمته
سلق ز تسمه زند بند بر زبان فصیح.
نظام قاری (ایضاً ص54).
|| دوال نعلین. (البسه نظام قاری). || موی شانه کردهء بالای پیشانی را نیز گویند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). مصحف کسمه. (حاشیهء برهان چ معین).

تسمه باز.

[تَ مَ / مِ] (نف مرکب) کنایه از دغاباز و فریب دهنده. (آنندراج) :
تسمه بازی نیست چون سراج در بازار دهر
زین اسپی چون بسازد کم ز پالان خر است.
ملا طغرا (از آنندراج).
و رجوع به تسمه بازی شود.

تسمه بازی.

[تَ مَ / مِ] (حامص مرکب)دغلی و فریب و نوعی از قمار. (غیاث اللغات) (ناظم الاطباء). دغلی از قماربازی که مردم در آن بسیار فریب خورند و ظاهراً دوال بازی همین است. (آنندراج). و رجوع به تسمه باز شود.

تسمی.

[تَ سَمْ می] (ع مص) خویشتن را نام کردن یا نام نهادن. (زوزنی). نام نهادن. (دهار). خویشتن را نام نهادن. (آنندراج). نامیده شدن به آن. || منسوب شدن به قومی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تسمیت.

[تَ یَ] (ع مص) نام خدای گفتن بر چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || دعا کردن کسی را که عطسه زند. (تاج المصادر بیهقی) یرحمک الله گفتن عطسه دهنده را. (منتهی الارب) (از المنجد) (آنندراج) (ناظم الاطباء). دعا کردن عطسه کننده را چنانکه گویند: یرحمک الله. ابوعبید گوید تشمیت اعلی است و ثعلب گوید اصل تسمیت است. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). و رجوع به تشمیت شود. || ملازم بودن میانه روی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || ملازم راه بودن: سمَّت فلانُ؛ لزم السمْت ای الطریق. (از اقرب الموارد) (از متن اللغة) (از المنجد).

تسمیج.

[تَ] (ع مص) زشت گردانیدن کسی را. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از اقرب الموارد) (از المنجد) (از متن اللغة).

تسمیح.

[تَ] (ع مص) نرم رفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). آسان رفتن. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || راست کردن نیزه. (تاج المصادر بیهقی). راست کردن نیزه به ثقاف. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || شتابی کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). اسراع. (متن اللغة) (اقرب الموارد) (المنجد). || گریختن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || آسان کردن. (تاج المصادر بیهقی). آسانی کردن با کسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة). آسانی و نرمی کردن و منه المثل: اذا لم تجد عزاً فسمح؛ ای فکن لیناً و منهُ، و سمَّح للقرینة بالقیاد. (از اقرب الموارد). آسانی و نرمی کردن. (از المنجد).

تسمید.

[تَ] (ع مص) نسبید. (زوزنی). از بن برکندن موی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة). از بن برکندن یا تراشیدن موی را. (از اقرب الموارد) (از المنجد). و رجوع به تسبید شود. || نیک سرگین در زمین زدن. (تاج المصادر بیهقی). بار دادن زمین را به سماد و سماد سرگین خاکستر آمیخته. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || به بازی گرفتن کسی را. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تسمیر.

[تَ] (ع مص) استوار کردن چیزی را. و میخ دوز نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). چیزی را به میخ استوار کردن. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). در، یا جز آنرا به میخ استوار کردن. (از المنجد). || دامن برزدن و رها کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || زود رها کردن تیر را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة). تشمیر چیزی یعنی رها کردن آن یا رها کردن تیر به شتاب. (از اقرب الموارد). رها کردن تیر. (از المنجد). || بسیار آب کردن شیر. (تاج المصادر بیهقی). تنک کردن شیر به آب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تنک و رقیق کردن شیر به آب. (آنندراج). رقیق کردن شیر را با آب. (از اقرب الموارد) (از متن اللغة) (از المنجد). || نوشیدن خمر را. (از المنجد). || نوشیدن خمر را. (از المنجد). || کور کردن چشم کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). آتش در دیده کشیدن یا کور کردن آن. (از متن اللغة). || چریدن چارپا نبات را. (از المنجد). || شتابانیدن شتر را. (از متن اللغة). و رجوع به تشمیر شود.

تسمیط.

[تَ] (ع مص) رها کردن قرض دار خود را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). || بر فتراک آویختن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بر فتراک زین چیزی بستن. (آنندراج). آویختن چیزی بر پشت اسب خود. (از متن اللغة). || آویختن به سموط(1). (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || شعر مسمط نظم کردن. (از متن اللغة) (از المنجد): سمَّط الشاعر، نظم الشعر مسمطاً ای مقسَّماً علی اجزاء عروضیة مقفاة علی غیر رویّ القافیة. (اقرب الموارد). آن است که بنای ابیات قصیده بر پنج مصراع متفق القوافی نهند و مصراع ششم را قافیه مخالف قوافی اول آرند که بنای شعر بر آن باشد چنانکه منوچهری گفته است:
خیزید و خز آرید که هنگام خزانست
باد خنک از جانب خوارزم وزانست
آن برگ رزان بین که بر آن شاخ رزانست
گوئی به مثل پیرهن رنگرزانست
دهقان به تعجب سرانگشت گزانست
کاندر چمن و باغ نه گل ماند و نه گلزار.(2)
... و باشد که در عدد مصاریع بیفزایند چنانکه گفته است:
ایا ساقی المدام، مرا باده ده مدام
سمن بوی لاله فام، که تا من در این مقام
زنم یک نفس بکام، که کس را ز خاص و ز عام
در این منزل ای غلام امید قرار نیست
و این مسمط را اگر بسبب رعایت قوافی
از مربع مضارع دارند بناء آن بر هشت مصراع باشد و اگر از مثمن مسجع نهند بناء آن بر چهار مصراع باشد و آنچه معزی گفته است:
ای ساربان منزل مکن جز در دیار یار من
تا یک زمان زاری کنم بر ربع و اطلال و دمن
ربع از دلم پرخون کنم اطلال را جیحون کنم
خاک و دمن گلگون کنم از آب چشم خویشتن.
آنرا مسجع خوانند و مسمط جز چنان است که گفتیم و تسمیط در رشته کشیدن مهره ها است و این شعر را از بهر آن مسمط خوانند که چند بیت را در سلک یک قافیت کشیده اند. (از المعجم فی معاییر اشعار العجم ص287 - 288). شعر گفتن بر وجهی که چهار قافیه متماثل در هر بیتی آورده شود چنانکه سعدی گوید :
در رفتن جان از بدن گویند هر نوعی سخن
من خود به چشم خویشتن دیدم که جانم میرود.
(آنندراج).
|| ضم کردن شاعر به هر شطر از قصیدهء شاعر دیگر شطری از خود را چنانکه صدری از شعر خود به عجز شعر او یا عجزی از شعر خود به صدر شعر او ضم کند. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || خاموش شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). اسماط. (از المنجد). || لازم گردیدن: سمطهُ؛ لزمهُ. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || سوگند یاد کردن کسی بر حقی. (از متن اللغة). || (اصطلاح طبی) التهابی است که در بن درون رانها پدید آید بر اثر ساییده شدن، از بسیار راه رفتن. (از المنجد).
(1) - سموط ج سِمط رشتهء مروارید یا شبه و جز آن و گردن بند. و رجوع به همین کلمه شود.
(2) - ن ل: گلنار

تسمیع.

[تَ] (ع مص) تشنیع کردن و تشهیر نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). افشا و آشکار کردن عیب کسی و مشهور و رسوا کردن او را. (از اقرب الموارد) (از المنجد) (از متن اللغة): و من الحدیث «من سمع بعبدٍ سمع الله به» سمع الله به اسامع خلقه، شهره و شنع علیه. (از متن اللغة). || منتشر کردن ذکر کسی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). زائل ساختن گمنامی از کسی یا پراکنده ساختن ذکر او. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || شنوانیدن آواز کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد) (از متن اللغة). || گفتن «سمع الله لمن حمده». تسمیع پس از رکوع هر نماز مستحب است.

تسمیک.

[] (اِخ) نام یکی از طوایف ترکمن ایران و رجوع به جغرافیای سیاسی کیهان ص103 شود.

تسمیل.

[تَ] (ع مص) اندک آب شدن حوض. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). خارج نشدن از حوض و دلو جز آب کمی. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). آب اندک آوردن دلو. || گل و لای آوردن دلو از چاه. || گل و لای آوردن دلو از چاه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || پاک کردن حوض را از گل و لای. || نرمی کردن با کسی به سخن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تسمیم.

[تَ] (ع مص) زینت دادن تنگ اسب یا شتر با شبه های سفید دریایی منظوم. (از متن اللغة). عروه برای آن ساختن. (از متن اللغة). || زهرریختن در چیزی. (از اقرب الموارد). زهرریختن در طعام. (از المنجد). || در اصطلاح طب سم خوردن (خوراندن؟). (ناظم الاطباء).

تسمین.

[تَ] (ع مص) فربه کردن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (آنندراج) (غیاث اللغات) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). || چرب کردن طعام را به روغن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). درست کردن طعام را با روغن. (از اقرب الموارد) (از متن اللغة) (از المنجد). || روغن دادن. (تاج المصادر بیهقی). روغن توشه دادن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از المنجد). روغن به خورد کسی دادن. (غیاث اللغات) (آنندراج). || سردکردن. (تاج المصادر بیهقی). خنک کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). کمی سرد کردن، به زبان مردم طائف و یمن. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد): اُتی الحجاج الثقفی بسمکة فقال للطباخ سمنها؛ ای بردها و کان من اهل الطائف. (اقرب الموارد). || بسیار حمد گفتن: و سَمَّنتُ فی الحمد حتی سَمِن. (اقرب الموارد) (از المنجد). || عطای بسیار کسی را دادن. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تسمیة.

[تَ یَ] (ع مص) نام کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (دهار). نامیدن و به نامی خواندن و نام نهادن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). نام نهادن. (غیاث اللغات) (آنندراج). نام گذاشتن برای کسی. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || بسم اللهالرحمن الرحیم گفتن. (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ذکر نام خدا. (از متن اللغة). آوردن شروع کنندهء کار نام خدا را. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تسمیه.

[تَ] (ع مص) بر سر خود گذاشتن شتران را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تسنت.

[تَ سَنْ نُ] (ع مص) خواستن مرد، زن کریمه را به وقت توانگری خود و درویشی زن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بزنی خواستن مرد لئیم و مالدار زن گرامی نسب بی چیز را. (از اقرب الموارد). بزنی گرفتن مرد، زنی را از قحط سال بخاطر بی چیزی بودن زن، در حالی که شوی کفو زن نباشد. (از متن اللغة).

تسنح.

[تَ سَنْ نُ] (ع مص) بازکاویدن از چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). استفحاص چیزی. (از متن اللغة) (از المنجد). || گردیدن در چیزی. (منتهی الارب). || پشت کردن بباد یا خود را پوشانیدن از آن. (از اقرب الموارد).

تس نفسی.

[تُ نَ فَ] (حامص مرکب)هرزه گویی. (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تسنم.

[تَ سَنْ نُ] (ع مص) ناگاه فرو گرفتن کسی را. (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (اقرب الموارد) (از المنجد). || برآمدن بر چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || برجستن فحل بر ماده شتر. || رفتن بر دیوار، از جانب آن. (از متن اللغة). || فزون گشتن و منتشرشدن پیری در کسی. (از متن اللغة) (از المنجد). || نیک باریدن ابر بر زمین. (از متن اللغة).

تسنن.

[تَ سَنْ نُ] (ع مص) متغیر شدن. || به راهی درشدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). گذشتن از عَدوه. (از متن اللغة). || عمل کردن به سنت. (از المنجد). || مذهب اهل سنت را در اختیار کردن. (از متن اللغة). سنی گری، سنی شدن. مقابل تشیع. چاریاری.
- از اهل تسنن؛ از اهل سنت و جماعت، سنی. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). و رجوع به سنت شود.

تسنه.

[تَ سَنْ نُهْ] (ع مص) سال زده شدن و گره گرفتن خوردنی و جز آن. (تاج المصادر بیهقی). سال زده شدن. (زوزنی). از حال بگشتن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). گره بستن نان و شراب و جز آن و برگردیدن و تباه شدن و سال زده شدن خرمابن و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تباه شدن و گره گرفتن یا متعفن شدن نان و شراب و جز اینها. (از اقرب الموارد). بوی گرفتن نان. (از المنجد). دگرگون شدن وگره گرفتن و فاسد شدن طعام و نان و جز آن. (از متن اللغة). || تنگسالی کشیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || زیان رسانیدن. تنگسالی نخله را. (از متن اللغة). || سال کردن، نزدیک کسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). سال گذرانیدن. (آنندراج). یکسال اقامت کردن نزد کسی. (از المنجد) (از متن اللغة). تسنی عنده اقام سنین. (متن اللغة). || سال سال بار نیاوردن خرمابن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || مهیاشدن. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || رواج یافتن طعام. (از اقرب الموارد). || برشدن بر چیزی. (از متن اللغة) (از المنجد). || برجهیدن شتر بر ناقه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): تسنی البعیر الناقة، تسداها لیضربها. (متن اللغة) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || گشاده شدن قفل. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تسنی.

[تَ سَنْ نی] (ع مص) بگردیدن. (تاج المصادر بیهقی). از حال بگشتن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). برگردیدن و متغیر شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). اصل آن تسنن و یکی از نونها به یاء بدل شده است. مثل تغضی از تغضض. (منتهی الارب). تغیر. (متن اللغة) (المنجد). تغیَّرو فی الاساس «و لم یتسن لم تغیّره السنون». (اقرب الموارد). || آسانی و نرمی کردن در کار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تَسَهُّل و تیسر شخص در کار خود. (از اقرب الموارد) (از المنجد). آسان کردن کسی در کار خود. (از متن اللغة). || افسون کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). || خوشنودکردن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). راضی کردن کسی را. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || تسنی چیزی؛ تیسر آن. (از متن اللغة).

تسنیت.

[تَ] (ع مص) زیره در دیگ افکندن. (تاج المصادر بیهقی). دیگ افزار در دیگ کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تسنیخ.

[تَ] (ع مص) جستن چیزی را و خواهانی کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). خواستن چیزی را. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد).

تسنید.

[تَ] (ع مص) چوب فرا دیوار گذاشتن. (تاج المصادر بیهقی) (از زوزنی). چوب به دیوار اندر وانهادن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). چوب را زیر دیوار گذاشتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). استوار کردن و راست کردن چیزی را: سندالشی ء وثقهُ و دعمهُ. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || سند بودن کسی را (از متن اللغة). || پوشانیدن چادر سَنَد را به کسی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). پوشیدن سند. (از متن اللغة) (از المنجد). پوشیدن سند که آن نوعی بُرد است. (از اقرب الموارد).

تسنیم.

[تَ] (ع مص) بزرگ کوهان کردن گیاه، شتر را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || پرکردن آوند را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). پرکردن ظرف. (آنندراج). پرکردن ظرف چنانکه از سر آن بگذرد و مانند کوهان برآمده گردد. (از متن اللغة). پرکردن آوند. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || پرکردن کیل چنانکه سنامی بر فوق آن درست شود. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || برآمدن بر چیزی. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || برداشتن چیزی را: سنم الشی ء؛ رَفعهُ. (از متن اللغة). || چیزی برسان خرپشته کردن. (تاج المصادر بیهقی). خرپشته کردن قبر را، خلاف تسطیح. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تسنیم.

[تَ] (اِخ) چشمه ای است در بهشت. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (از زمخشری). آبی است در بهشت که بالای غرفه ها روان است، یا چشمه ای است که بالای اهل جنت برآمده. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). چشمه ای است در بهشت که آب آن از بلندی فرو ریزد. (از متن اللغة). آبی است در بهشت. (از متن اللغة) (از المنجد) : و مزاجهُ من تسنیم عیناً یشربُ بها المقربون. (قرآن 83 / 27 و 28).
شفای تب زدگان بود شربتش گویی
که برد شربتش از سلسبیل و از تسنیم.
سوزنی.
بشارتی برساند به گوش مجلسیان
ز خمر و حور و قصور و ز کوثر و تسنیم.
سوزنی.
قربه ای پرکن ز تسنیم ضمیر
روح را با آن به سقایی فرست.خاقانی.

تسنین.

[تَ] (ع مص) تیز و روشن و تابان کردن کارد و مانند آن. (منتهی الارب) (آنندراج). تیزکردن کارد و جز آن با سنگساب. (از متن اللغة). تیزکردن و صیقلی دادن کارد را. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || آراستن و نیکوکردن سخن را. || راست کردن نیزه را به سوی کسی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || سنان گذاشتن نیزه را. (از متن اللغة) (از المنجد). || تسویک دندانها. (از متن اللغة) (از المنجد). || رستن دندانهای بدنه [ شتر یا گاو قربانی که بمکه فرستند ]. (از متن اللغة).

تسنیة.

[تَ یَ] (ع مص) واگشادن و آسان کردن. (تاج المصادر بیهقی). آسان کردن چیزی را و بگشادن گره و مانند آن را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). آسان کردن و گشادن چیزی را. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). سهل و آسان گردانیدن کاری. (از المنجد). || برنشستن و برآمدن چیزی را. (از متن اللغة). || خوشنودگردانیدن کسی را. (از متن اللغة).

تسو.

[تَ] (اِ) پهلوی تسوک(1) و معرب آن طسوج (محل و ناحیه) یشتها ج 2 ص330 ح بنقل از ایرانشهر مارکوارت ص74 (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به تسوک شود. || مقدار و وزن چهار جو باشد. (برهان) (ناظم الاطباء) (از شرفنامهء منیری). || قیراط. (مهذب الاسماء). یک حصه از بیست و چهار حصهء شبانه روز که عبارت از یک ساعت باشد و یک حصه از بیست و چهار حصهء چوب گز استادان خیاط و همچنین یک حصه از بیست و چهار حصهء سیر استادان بقال و معرب آن طسوج است. (برهان) (از ناظم الاطباء). حصه ای از بیست و چهار حصهء گز باشد. و سیر و روز و شب و غیره را نامند. و مثلا از بیست و چهار حصهء گز یک حصه تسو باشد و سیر را که بیست و چهار توله است یک توله را تسو گویند و معرب آن طسوج باشد. (جهانگیری) (از انجمن آرا) (از آنندراج). ربع دانگ. طسوج به فتح و تشدید سین معرب آن و در فرهنگ حصه ای از بیست و چهار حصهء گز و سیر و روز و شب. مثلا از بیست و چهار حصهء گز یک حصه تسو باشد و از بیست و چهار تولهء سیر یک توله و از بیست و چهار ساعت از شب و روز یک ساعت. اما این معانی در فرس دیده نشده. (فرهنگ رشیدی). رشیدی گفته این معانی که صاحب جهانگیری نوشته در فرس دیده نشده و مستعمل هند است و حق با اوست. (انجمن آرا) (آنندراج). یک بیست و چهارم حصهء هر چیز. (غیاث اللغات) : ... از مقدار یک درم که زمین است پنج دانگ و سه تسو گفته اند اهل کفر و شرک و بدعت و ضلالت اند. (کتاب النقض ص492). از أقصی بلاد روم و فرنج و ... تا سد یأجوح و مأجوج و ... سومنات یک تسو مسلمان است. (کتاب النقض ص492).
با کف درپاش تو هر دم ز ننگ
ابر زند بر رخ دریا تفو
گرچه به خروار مرا هست فضل
نیست ز دانگانه مرا یک تسو.
کمال اسماعیل (از فرهنگ جهانگیری).
|| ربع دانگ درهم. دو حبه از درهم. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
نوحه گر کز پی تسو گرید
او نه از چشم، کز گلو گرید.سنایی.
مزد حق کو مزد آن بی مایه کو
این دهد گنجیت مزد و آن تسو.مولوی.
هیچکس نسیه بنفروشد بدو
قرض ندهد هیچکس او را تسو.مولوی.
خواجهء فردا و حالی پیش او
او نمی بیند ز گنجی جز تسو.مولوی.
|| در بیت زیر بمعنی دیه. حق الرضا. غرامت :
گفت صوفی پس روا داری که او
سیلیم زد بی قصاص و بی تسو.مولوی.
|| اندک. ذره :
بر خیال و خواب چندین ره کنی
نیست عقلت را تسویی روشنی.مولوی.
(1) - Tasuk.

تسوئة.

[تَ وِ ءَ] (ع مص) تباه کردن چیزی را. (از المنجد). || عیب کردن کسی را. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). عیب کردن و توبیخ کردن کسی را. (از المنجد): اِنْ اَسَأْتُ فَسَوِّیْ علیَّ؛ ای ان فعلت سوءاً فوبخنی علیه. (اقرب الموارد). و رجوع به تسوی ء و تسویة شود.

تسوج.

[تَ] (اِ) اصل آن تسو و فارسی است که تعریب شده و جیم به آخر آن الحاق گشته، و معنی آن نیم دانگ است. (لسان العجم شعوری ج 1 ورق 273 ب) :
چو دیناریست شش دانگ ای برادر
و دانگی چارتسو جست اشهر.(1)
شمس فخری (از شعوری ایضاً).
و رجوع به تسو و طسوج شود.
(1) - کذا و در معیار جمالی چ کیا دیده نشد.

تسوج.

[تَ] (اِخ) یکی از دهستانهای پنجگانهء بخش شبستر شهرستان تبریز است که در شمال باختری بخش و ساحل دریاچهء ارومیه واقع است. از شمال به شهرستان مرند و از جنوب به دریاچهء ارومیه و از خاور به دهستان شرفخانه و از باختر به ولایان محدود است. قراء ساحلی آن دارای هوای معتدل و مرطوب و راه آن ارابه رو است که میتوان اتومبیل برد. ولی قراء کوهستانی که دارای آب و هوای سالم است راه مالرو دارند. آب این دهستان از چشمه ها و رودخانه های محلی تأمین میشود. و محصول عمدهء آن غله و حبوبات و زردآلو و سیب میباشد. این دهستان از چهارده آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و جمعاً 13480 تن سکنه دارد. و مهمترین قراء آن تسوج که مرکز دهستان است و قره تپه وامستجان می باشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4). و رجوع به مادهء بعد شود.

تسوج.

[تَ] (اِخ) قصبه ای از دهستان تسوج در بخش شبستر شهرستان تبریز است که در 33 هزارگزی شمال باختری شبستر در مسیر شوسهء صوفیان به شاهپور قرار دارد. جلگه ای معتدل است و 4300 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آنجا غله و حبوبات است شغل مردم زراعت و گله داری است. راه شوسه و فرهنگ و شعبهء آمار و بهداری و پست و دبستان و 25 باب دکان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

تسوج.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان کوار در بخش سروستان شهرستان شیراز است که در 95 هزارگزی باختر سروستان و 4 هزارگزی شوسهء شیراز به فیروزآباد واقع است، جلگه ای معتدل است و 948 تن سکنه دارد آب آن از رودخانهء قره آغاج، و محصول آنجا غله و چغندر و صیفی است. شغل مردم آنجا زراعت است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

تسوخ.

[تَ سَ وْ وُ] (ع مص) در گل و لای افتادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة). در گل افتادن. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تسود.

[تَ سَ وْ وُ] (ع مص) نکاح کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تزوج. (از متن اللغة) (اقرب الموارد) (المنجد). مطاوع تسوید. (از المنجد). و رجوع به تسوید شود. || کارزار کردن قوم: تسودالقوم اقتتلوا. (از متن اللغة).

تسؤر.

[تَ سَء ءُ] (ع مص) بقیهء نبیذ را خوردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة) (از المنجد): تسأر النبیذ؛ شرب سؤره و بقایاه. (متن اللغة).

تسور.

[تَ سَوْ وُ] (ع مص) به دیوار بر شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). بر دیوار برآمدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بر دیوار برشدن. و از راه دیوار به خانه شدن. (مجمل اللغة). بر بالای دیوار شدن. (از اقرب الموارد) (از متن اللغة) (از المنجد). تسلق. و رجوع به تسلق شود. || دست آورنجن در دست کردن. (تاج المصادر بیهقی). یاره بر دست خود نهادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). دست برنجن به دست کردن. (از متن اللغة) (از المنجد) (ازاقرب الموارد). و رجوع به سوار شود.

تسوس.

[تَ سَوْ وُ] (ع مص) کرم افتادن در طعام. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) :و اذا عتق السوسن المعروف بالایرس، تسوس و تثقب غیر انه یکون حینئذ اطیب رائحة منه قبل ذلک و قوته مسخنة ملطفه و یصلح للسعال. (ابن البیطار ج 1 ص71).

تسوشیما.

(اِخ)(1) مجمع الجزایری در مدخل جنوبی دریای ژاپن و جزء کشور ژاپن است که بین کشور کره و ژاپن واقع است و 38000 تن سکنه دارد. و در سال 1905 م. امیرال توگو یکی از فرماندهان نیروی دریایی ژاپن نیروی دریایی روسیه را در سواحل این مجمع الجزایر منهدم ساخت.
(1) - Tsou - Shima.

تسوق.

[تَ سَوْ وُ] (ع مص) بازار جستن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || خرید و فروخت کردن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). خرید و فروش کردن قوم. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || خود را بازاری نمودن به خرید و فروخت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) : و ممکن است این سخن... در معرض تسوق پیش ضمایر آید. (کلیله چ مینوی ص17). و اگر این بنده، کتاب از تازی به پارسی برد بدان تسوقی نمی جوید. (کلیله ایضاً ص 421). || خریدن کالا از بازار. (از متن اللغة). و رجوع به سوق شود.

تسوک.

[تَ سَوْ وُ] (ع مص) مسواک کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تسوک.

[تَ] (اِ) تسو: ابر شهر، دارای... و چهار طسوج (معرب از تسوک پهلوی، در فارسی تسو) یعنی محل است. ریوند یکی از آن چهار طسوج است. (یشتها ج 2 ص330) و رجوع به تسو و تسوج و طسوج شود.

تسول.

[تَ سَوْ وُ] (ع مص) استرخای آن قسمت از شکم که در زیر ناف است. (از متن اللغة). رجوع به تسون شود.

تسوم.

[تَ سَوْ وُ] (ع مص) خویشتن را نشان کردن در جنگ. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). نشان حرب بستن بر خود. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). علامت جنگ بر خود بستن تا بدان شناخته شود. (از متن اللغة). نشان گرفتن. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تسومة.

[تَ مَ] (ع اِ) نعلین. (ناظم الاطباء).

تسون.

[تَ سَوْ وُ] (ع اِ) استرخای شکم و آن تسول است بر ابدال. (از متن اللغة). استرخای شکم. (ناظم الاطباء). و رجوع به تسول شود.

تسوی.

[تَ سَ وْ وی وِ] (ع مص) راست شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). برابر شدن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). مستوی و برابر گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تماثل. (متن اللغة) (از اقرب الموارد). مستوی شدن. (از المنجد). || هلاک شدن در آن زمین. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). و رجوع به تسویة شود.

تسوی ء .

[تَ سْ ءْ] (ع مص) تسوئة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (المنجد) (اقرب الموارد). عیب کردن کسی را و منسوب به بدی نمودن و بد گفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). عیب کردن کسی را (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). عیب کردن کسی را بر عملی و توبیخ کردن. (از المنجد). || بدی کردن: ان اسأت فسؤیْ علی؛ یعنی اگر بد کنم بگو که بد کردی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). افساد. (المنجد). و رجوع به تسوئة و تسویة شود.

تسویت.

[تَ سْ یَ] (ع مص) تسویة: دوازده خانه را تسویت چگونه باید کردن. (التفهیم بیرونی ص 309). و رجوع به تسویة و تسویة البیوت(1) و التفهیم چ جلال همایی صص309 - 311 شود.
(1) - در غیاث اللغات و به پیروی از او در آنندراج به تصحیف تسویدالبیوت آمده است.

تسوید.

[تَ سْ] (ع مص) مهتر کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار) (آنندراج). مهتر گردانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). سید و رئیس کردن کسی را. (از متن اللغة). سید گردانیدن کسی را. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || سیاه کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار). سیاه کردن و کنایه از نوشتن. (غیاث اللغات) (آنندراج). رنگ چیزی را سیاه گردانیدن. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || مهتران قومی را کشتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بزرگ قومی را کشتن. (از متن اللغة). کشتن بزرگ و مهتری را. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || کوفتن پلاس کهنه را جهت تداوی پشت ریش شتران. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). || دلیر گردانیدن کسی را. (از متن اللغة). || دلیر شدن. (از اقرب الموارد).(1)
(1) - در منتهی الارب و به پیروی از آن در آنندراج و ناظم الاطباء معنی اسمی از این کلمه گرفته و دلیری معنی کرده اند.

تسویر.

[تَ سْ] (ع مص) دست ورنجن پوشانیدن. (تاج المصادر بیهقی). یاره بر دست کسی نهادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). دست بند پوشیدن. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). بر دیوار برآمدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || باره بر دیوار قرار دادن. (از متن اللغة). باره برآوردن بر چیزی. (از اقرب الموارد). || دیوار برآوردن بر گرد شهر. (از متن اللغة) (از المنجد). و رجوع به تسور و سوار و سور شود.

تسویس.

[تَ سْ] (ع مص) شپشه در طعام افتادن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). سو درافتادن در چیزی. || آراستن و زینت دادن کاری را برای کسی و مرتکب آن شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تسویس فلان امری را برای فلان آراستن و زینت دادن آن امر. (از متن اللغة). آراستن و زینت دادن امری. (از اقرب الموارد). زینت دادن کاری را برای کسی. (از المنجد). || سیاست در گردن کسی افکندن. سوس فلان امورالناس (مجهولا)؛ ای صیرملکاً. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة). پادشاه شدن بر قومی. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || رئیس قرار دادن کسی را برای قومی. (از متن اللغة). || گویند سوس عظمی یعنی از اندوه هلاک شدم. (از متن اللغة).

تسویط.

[تَ سْ] (ع مص) بسیار بیامیختن. (تاج المصادر بیهقی). بیامیختن. (از زوزنی). آمیختن چیزی را به چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). محتوی دیگ را بهم آمیختن. (از متن اللغة). || زملوق از شاخ گندنا برآوردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد): سوط الکراث، اخرج سیاطه و هی قضبانه التی علیها زمالیقه و هی مایخرج من الزهر فی الرأس القضیب، (متن اللغة). || خلط کردن در کاری. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تخلیط در کاری. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || مباشرت کردن در جنگ. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تسویغ.

[تَ سْ] (ع مص) روا داشتن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). روا داشتن چیزیرا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تجویز چیزی. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). روان کردن و روان نمودن. (غیاث اللغات) . || دادن کسی را چیزی و روا کردن عطا را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). اعطای مال. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد) :بعد از آن سعدالملک سعدبن محمدالاَبی وزیر محترم و مشیر حضرت سلطنت بوده و اصحاب فریقین از علماء و ائمهء ایشان و ... از وی صلات و عطایا و تسویغ و ادرار ستده اند. (نقص الفضائح ص 221).

تسویغات.

[تَ سْ] (ع اِ) جِ تسویغ. تسویغات السلاطین، عطایای پادشاهان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). لغت مولده است. (منتهی الارب). و رجوع به تسویغ شود.

تسویف.

[تَ سْ] (ع مص) کار واپس افکندن. (تاج المصادر بیهقی) (مجمل اللغة). تأخیر کردن و درنگ انداختن. (غیاث اللغات) (آنندراج) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). در تأخیر انداختن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || باربار سوف افعل گفتن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد): سوفت الرجل، اذا قلت لهُ مرة بعد اخری سوف افعل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). وعده های فریب دادن. (غیاث اللغات) (آنندراج). امروز و فردا کردن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
فارغ از مرگ و ایمن از تخویف
جرم حالی و، توبه در تسویف.سنایی.
تمامت آنچ اشارت رفت بی تعویق و تسویف بدو دهند. (جهانگشای جوینی). باز اندیشهء تعویق و تسویف و انتظار. وقوع... با معاذیر ایلچیان را بازگردانید. (جهانگشای جوینی). || مالک کار خود گردانیدن کسی را و حاکم گردانیدن او را در آن کار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تسویق.

[تَ سْ] (ع مص) تنه دار گردیدن درخت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ساقه دار شدن درخت. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || مالک گردانیدن کسی را بر کار خود. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || راندن چارپا را. (از اقرب الموارد). تحریک کردن چارپا بر عقب رفتن. (از المنجد).

تسویک.

[تَ سْ] (ع مص) مسواک کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). مسواک بدندان مالیدن. (آنندراج). مالیدن دهان را با مسواک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مالیدن و از آن است تسویک دندان به مسواک. (از اقرب الموارد) (از متن اللغة) (از المنجد). تَسَوُّک. (آنندراج).

تسویل.

[تَ سْ] (ع مص) بیاراستن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). آراستن کاری را. (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء). یقال سولت لهُ نفسه؛ ای زینت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). آراستن کاری را در نفس. (از متن اللغة). آراستن و سهل و آسان کردن کاری را در نفس. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || بیراه کردن شیطان کسی را : سول له الشیطان؛ ای اغواه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة). آراستن شیطان گناهان را در نفس مردم. (غیاث اللغات) (آنندراج). گمراه کردن شیطان کسی را: سول لهُ الشیطان، اغواهُ و سهل لهُ من السَّوَل؛ ای الاسترخاء. یقال هذا من تسویلات الشّیاطین و ما تطلبهُ و تسأله. (از اقرب الموارد) (از المنجد) : و بر تعجیلی که از تسویل شیطان و تخییل بهتان رفته تأسفها خورد. (سندبادنامه ص153). شیطان تسویل دماغ... را به سودای محال آگنده کرد. (جهانگشای جوینی).
اهل الهام خدا عین الحیات
اهل تسویل هو اسم الممات.مولوی.
تا بدیدم روی عزرائیل را
باز آوردی فن و تسویل را.مولوی.
|| سؤال کردن و خواستن به زبان. (غیاث اللغات) (آنندراج). || افترا و سخن آرایی. (غیاث اللغات) (آنندراج).

تسویلات.

[تَ سْ] (ع اِ) جِ تسویل. مأخوذ از تازی، فریب و اغوا. (ناظم الاطباء).
- تسویلات شیطانی؛ فریب و مکر و اغوای شیطان. (ناظم الاطباء). و رجوع به تسویل شود.

تسویم.

[تَ سْ] (ع مص) به چرا گذاشتن ستوران. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). رها کردن اسبان را به چرا. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). رها کردن ستوران و راندن آنها را به چراگاه. (از متن اللغة). گسیل کردن گله. (از اقرب الموارد). گسیل کردن و رها کردن گله به چرا. (از المنجد). || با نشان کردن ایشان (ستوران). (تاج المصادر بیهقی). نشان کردن. (زوزنی) (آنندراج). نشان و علامت گذاشتن اسب را. علامت گذاشتن اسب را (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). علامت گذاشتن اسب را به چیزی که بدان شناخته شود. (از متن اللغة). || داغ کردن. (زوزنی). داغ کردن ستوران. (دهار). || غارت کردن بر قومی. (تاج المصادر بیهقی). غارت کردن بر قوم و تباهی رسانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). غارت کردن. (آنندراج). غارت کرن بر قوم و حیرت افکندن در آنان. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد): سوم علی القوم؛ اغار علیهم و عاث فیهم. (متن اللغة). || تکلیف کاری دادن کسی را. و دادن و بر سر خود گذاشتن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تکلیف کردن کاری را بر کسی یا واگذاشتن آنرا بدو. (از اقرب الموارد) (از المنجد) (از متن اللغة). || گذاشتن کسی را: سوم فلاناً؛ گذاشت آنرا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). گذاشتن و رها کردن کسی را بدانچه خواهد کند: سوم فلاناً؛ خلاه و سومه لما یریدهُ. (از اقرب الموارد) (از المنجد). و من امثالهم: «عبد و سُوم»؛ ای خُلی و ما یرید یقولونه فی اللئیم اذا اُطلقت یده. (المنجد). || حاکم کردن کسی را در مال خود. (تاج المصادر بیهقی). حاکم گذاشتن کسی را در مال خود تا هرچه باید کند. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). حاکم کردن کسی را بر مال خود. (از متن اللغة). حاکم گردانیدن کسی را بر دارایی خود و روان کردن او را بر آن. (از اقرب الموارد) (از المنجد): سومه فی مایملکه؛ حکمه و صرفه. (المنجد). || نیکو گردانیدن. (تاج المصادر بیهقی). || حلقهء رویین قراردادن بر درع. (از متن اللغة).

تسویة.

[تَ سْ یَ] (ع مص) راست کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار). راست و برابر کردن چیزی را. (منتهی الارب) (از غیاث اللغات) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). برابر کردن. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد): سویت المعوج فمااستوی. (از اقرب الموارد) (از المنجد).
- تسویة البیوت؛ اصطلاح نجومی، صاحب غیاث اللغات و به نقل از او صاحب آنندراج در ذیل تسویدالبیوت(1) آرند: باصطلاح منجمین آن است که شکل دوازده خانهء بروج بر تخته یا کاغذ کشند و مطابق بودن کواکب در برج فلکی در هر خانهء آن اسم کوکب نویسند و در آن شکل نظر کرده نحوست و سعادت طالع مولود دریافت نمایند. (غیاث اللغات) (آنندراج). و رجوع به التفهیم بیرونی چ جلال همائی صص309 - 311 و تسویت شود. || برابر کردن و هر دو را بر یک مثل نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة). سوی بینهما؛ جعلها مثلین. (متن اللغة). تعدیل کردن میان دو چیز: سواهُ به و سوّی بینهما؛ عدَّل. (اقرب الموارد) (از المنجد). || مثل آن ساختن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة): سواه به؛ جعلهُ مثلهُ (متن اللغة). || راست ساختن چیزی را. (از اقرب الموارد). راست ساختن چیزی را و همین معنی به مطلق عمل آید چنانکه گویند: الابار یسویّ الابر؛ سوزن ساز سوزن را راست کرد. (از المنجد). || هلاک شدن در زمینی: سویت علیه الارض (مجهولا)؛ هلاک شد در آن زمین. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). هلاک شدن در زمین و مدفون شدن درآ ن. (از المنجد). || خشک و بی گیاه شدن زمین: سوی ارضهم؛ صارت جدبأ. || معتدل شدن. || مستقر و مستولی شدن. || پیش آمدن. || نیکو شدن. || به منتهای قدرت جوانی رسیدن: سوی فلان؛ بلغ اشدهُ و انتهی شبابه. بسوی کسی روی آوردن: سواه قصد قصدهُ. (از متن اللغة). و رجوع به تسوی شود.
(1) - تصحیف تسویة البیوت.

تسویة.

[تَ سْ یَ] (ع مص) از: («س و ء») عیب کردن کسی را و منسوب به بدی کردن و بد گفتن. (منتهی الارب). و رجوع به تسوئة و تسوی ء شود.

تسویه.

[تَ سْ یَ] (ع اِ) تسویة. مأخوذ از عربی، راست کردگی و درست کردگی و برابری. (ناظم الاطباء).

تسویه دادن.

[تِ سْ یَ دَ] (مص مرکب)آراستن و درست کردن و سازمان دادن :سلطان لشکر را تعبیه داد و قلب و جناحین را تسویه. (جهانگشای جوینی).

تسه تسه.

[تِ سِ تِ سِ] (اِ)(1) نوعی مگس آفریقایی
از جنس گلوسین(2) که موجب انتشار بیماری خواب میگردند.
(1) - Tse - Tse.
(2) - Glossine.

تسهر.

[تَ سَهْ هُ] (ع مص) بیدار بودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تسهل.

[تَ سَهْ هُ] (ع مص) آسان شدن. (تاج المصادر بیهقی). آسان و نرم شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). آسان شدن کار. (از اقرب الموارد) (از المنجد) (از متن اللغة): ما تسهل لی ان افعلهُ. (اقرب الموارد) (المنجد).

تسهوک.

[تَ سَ وُ] (ع مص) آهسته و سبک رفتن ستور. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). نرم رفتن. (اقرب الموارد) (از متن اللغة). || زشت رفتن. || تسهوک در رفتن کسی، افتادن وی. (از متن اللغة). ادبار. || هلاک شدن. (از اقرب الموارد).

تسهید.

[تَ] (ع مص) بیخواب گردانیدن. (تاج المصادر بیهقی). بیخواب گردانیدن کسی و بیدار کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || از بین بردن غم و اندوه خواب کسی را. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تسهیل.

[تَ] (ع مص) آسان گردانیدن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). نرم و آسان گردانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). آسان کردن. (زوزنی) (غیاث اللغات) (آنندراج). || آسان ساختن موضع را: سهل الموضع؛ جعله سهلا. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || تسهیل نزد علماء صرف و تجوید، آن است که همزه را بین آهنگ خود و بین حرف حرکت خود قرائت کنند یعنی همزه را بین همزه و واو اگر همزه مضموم باشد، و بین همزه و الف اگر همزه مفتوح باشد، و بین همزه و یا، اگر همزه مکسور باشد، قرائت کنند این نوع همزه را همزهء بین بین نامند و برخی گفته اند: بین بین دو نوع است نوع دوم آن اینکه همزه بین آهنگ خود و بین حرف حرکت ماقبل خود قرائت شود. و در جاربردی گوید: همزه بین بین نزد کوفیان ساکن و نزد ما متحرک باشد. ولی حرکتی سست و ضعیف که بسوی سکون متمایل باشد. و ازینرو: لاتقع الاحیث یجوز وقوع الساکن غالباً. ولاتقع فی اول الکلام. || از کشاف اصطلاحات الفنون). || به اصطلاح اهل معما، یکی از اعمال تعمیه است که انواع آن چهار است: انتقاد و تحلیل و ترکیب و تبدیل. انتقاد، اشارت کردن است به بعض حروف چنانچه حرف اول را سر و رخ و لب و تاج و حرف وسط را میان و دل و کمر و حرف آخر را پا و دامن و غیره گفتن. چنانکه برای اسم شمس در این مصراع، مصراع اول شام و میان چمن و دامن نرگس.
و تحلیل آنکه لفظ مفرد را دو پاره کرده عمل نمایند یعنی لفظی را که به اعتبار معنی شعری مفرد باشد، به اعتبار معنی معما مرکب دارند به دو جزء یا بیشتر. چنانکه در اسم تقی:
چو نبود مهر و مه ای طرفه ساقی
بود پیوسته رخسار تو باقی.
لفظ باقی را که به اعتبار معنی شعری مفرد است و به اعتبار معنی معمای مرکب داشتند. از لفظ با که برای الصاق وصله می آید و از لفظ قی چون رخساره لفظ تو را که تای فوقانی باشد با لفظ قی ضم کردند تقی پیدا شد. و ترکیب عبارت از آن است که دو لفظ را که در معنی شعری هر یکی مستقل باشد یا غیرمستقل برای حصول صورت اسمی آن هر دو لفظ را مرکب کرده یک لفظ فرض نموده معنی آن مراد کنند، چنانکه در اسم عمر:
مرغ دلهای کسان را به پیام آن غمزه
صید خود ساخته بیدانه و دام آن غمزه.
از ترکیب لفظ دام و لفظ آن دامان مرکب نموده و از دامان به عمل انتقاد حرف آخر غمزه که ها باشد مراد داشته و دانه کنایه از نقطه غین و زای غمزه، پس به نفی نقطه و نفی ها، عمر حاصل شد.
تبدیل عبارت است از آنکه بعض حروف را از کلمه به جهت صورت گرفتن اسم مطلوب به حرف دیگر بدلالتهای لطیف بدل نمایند چنانچه در اسم عوض:
بر لب حوض چون دهان شستی
چشمهء خضر شد کنارهء حوض.
چون کنارهء لفظ حوض را که حای حطی است به مرادف چشمه که لفظ عین باشد به مناسبت تجانس لفظی به حرف عین بدل سازند، عوض پیدا می گردد. (از غیاث اللغات) (از آنندراج).

تسهیم.

[تَ] (ع مص) بُرد به خط بافتن. (تاج المصادر بیهقی). منقش کردن جامه. || (زوزنی). چادر مخطط بافتن: سهم البرد؛ خططها بصور کالسهام. (از متن اللغة). || (اصطلاح علم بدیع) آن است که شاعر نسق شعر بر وجهی نهد که بعضی از آن بر بعضی دلالت کند و چون صاحب طبعی یک مصراع از آن بشنود بداند که مابعد آن چه تواند بود چنانکه شاعر گفته است:
خون عاشق مباح داشت بتم
باز وصلش حرام داشت مدام
نه مباحست آنچه داشت مباح
نه حرامست آنچه کرد حرام.
چون شاعر بشنود که:
نه مباحست آنچه داشت مباح.
هر آینه دریابد که تمامی آن، آن باشد که:
نه حرامست آنچه کرد حرام.
و همچنین آنچه بر قافیت دلالت کند هم از این قبیل باشد چنانکه عمادی گفته است:
در غم یار، یار بایستی
یا غمم را کنار بایستی.
اندرین بوستان که عیش منست
گل طمع نیست، خار بایستی.
و این صنعت را از آن جهت تسهیم خواندند که شاعر، دیگری را در دانستن بعضی از آنچه نظم خواهد کرد مساهم و مشارک گردانیده است. (از المعجم فی معائیر اشعار العجم چ مدرس رضوی چ دانشگاه ص374). و رجوع به ارصاد و کشاف اصطلاحات الفنون شود.

تسی.

[تِ] (اِ) حقی که قماربازان صاحب خانه را دهند از برده های خویش. و این کلمه با تسو و تسگ از یک اصل است. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). و رجوع به تسگ و تسو شود.

تسی.

[تَ] (اِ) تشی و خارپشت. (ناظم الاطباء). و رجوع به تشی شود.

تسی.

[] (اِخ) دهی در ناحیهء چرام کوه گیلویه است که در هفت فرسخ و نیم مشرق تل گرد واقع است. (از فارسنامهء ناصری بخش دوم ص272).

تسیار.

[تَ] (ع مص) رفتن. (تاج المصادر بیهقی). سیر. (ناظم الاطباء) (متن اللغة) (از اقرب الموارد) (المنجد). رجوع به سیر شود.

تسیپی.

[تِ] (اِخ) تسپی(1) نصراله فلسفی در فرهنگ اعلام تمدن قدیم فوستل دوکولانژ این کلمه را «تسیپی» ضبط کرده و نوشته است: از بلاد قدیمی بئوسیالبه است که امروز آن را نئوکوریو(2) یا درمیوکاسترو(3) مینامند. مردم این شهر در جنگهای ایران و یونان با سپاهیان لئونیداس یاری کردند و بدین واسطه مشهورند. و رجوع به تسپی شود.
(1) - Thespies.
(2) - Neocorio.
(3) - Dermio Castro.

تسیتسی هار.

[] (اِخ)(1) شهری در شمال شرقی چین است و 668000 تن سکنه دارد.
(1) - Tsitsihar.

تسیج.

[تَ سَیْ یُ] (ع مص) گرد گرفته شدن.(1) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).
(1) - این کلمه در لسان العرب، متن اللغة، اقرب الموارد و المنجد نیامده است.

تسیدن.

[تِ دَ] (مص) رها کردن حیوان هوای گندهء معده را از فرود سوی با آوازی. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). گویا لهجه ای در کلمهء چُسیدن باشد که بی آواز است.

تسیر.

[تَ سَیْ یُ] (ع مص) باز شدن پوست کسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تقشر جلد. (متن اللغة) (اقرب الموارد) (المنجد). || به روش کسی رفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || سیر کردن. (غیاث اللغات) (آنندراج).

تسی رانانا.

[ ] (اِخ) فیلی برت(1) از اعضای دولت ماداگاسکار بود در سال 1912 م. متولد شد و به ریاست جمهوری ماداگاسکار انتخاب گردید.
(1) - Tsiranana (Philibert).

تسیطر.

[تَ سَ طُ] (ع مص) برگماشته شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). مسلط شدن بر چیزی و اشراف داشتن و نگهبانی کردن بر آن و متعهد احوال آن شدن. (از متن اللغة). || مسلط کردن. (ناظم الاطباء).

تسیطل.

[تَ سَ طُ] (ع مص) تنها و بی هیچ چیز بودن: جاء یتسیطل؛ اذا جاء وحده و لیس معهُ شی ء (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة) (از المنجد).

تسیع.

[تَ] (ع اِ) نه یک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (مهذب الاسماء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). تُسع. (اقرب الموارد) (المنجد). ج، اتساع(1). (ناظم الاطباء).
(1) - اَتساع، جمع تُسع است نه تسیع. رجوع به اقرب الموارد و المنجد و قطر المحیط شود.

تسین.

[تِ] (اِخ)(1) یکی از بخشهای کشور سویس است که 15700 تن سکنه دارد و مرکز آن بلنزونا(2) است.
(1) - Tessin.
(2) - Bellinzona.

تسین.

[تِ] (اِخ)(1) به ایتالیایی تیسینو(2)رودی است به سویس و ایتالیا که پس از عبور از برکهء ماژور، از پاوی میگذرد و داخل پو میشود و 248 هزار گز طول دارد. آنیبال در سال 218 ق . م. پلی بر روی آن ساخت.
(1) - Tessin.
(2) - Ticsino.

تسینان.

[تْ] (اِخ)(1) شهری در چین و مرکز ولایت شان تونگ(2) است و 862000 تن سکنه و کارخانهء بافندگی دارد.
(1) - Tsi - Nan.
(2) - Chan - tong.

تسینگ.

[تْ] (اِخ)(1) سلسله ای از فرمانروایان چین که در سالهای 1644 - 1911 م. حکومت داشته اند.
(1) - Ts'ing.

تسینگ تائو.

[تْ] (اِخ)(1) شهر و بندری در شان تونگ است که سابقاً در تصرف آلمان بود. این شهر یکی از مراکز صنعتی چین است و 1121000 تن سکنه دارد.
(1) - Tsing - Tao.

تسینگ کیانگ.

[تْ] (اِخ)(1) شهری در کیانگ سوی چین است که 100000 تن سکنه دارد.
(1) - Tsing - Kiang.

تسینگ هه.

[تْ] (اِخ)(1) ولایتی در چین غربی که مرکز آن سی نینگ(2) است و 2050000 تن سکنه دارد.
(1) - Tsing - Hai.
(2) - Si - ning.

تسیؤ.

[تَ سَیْ یُءْ] (ع مص) دوشیدن شیر گردآمده ناقه را. (از متن اللغة). || فرو گذاشتن شتر ماده، شیر را از پستان بدون دوشیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة) (از المنجد). || مختلف شدن کارها. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مختلف شدن کارها برکسی چنانکه نداند کدام را دنبال کند: تَسَیَّأَت علی فلان الامور؛ اختلفت فلایدری ایها یتبع. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || اقرار کرن فلان پس از انکار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). اقرار کردن فلان به حق کسی بعد از انکار: تسیّأت فلان بحقی؛ اقرّ به بعد انکار. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تسییب.

[تَ سْ] (ع مص) یله کردن ستور و آنچه بدان ماند. (تاج المصادر بیهقی). یله کردن گوسفند و آنچه بدان ماند. (زوزنی). گذاشتن ستور را بر سر خود. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تسییب کسی؛ به سر خود رها کردن او را آنچنانکه هر جا بخواهد برود. (از متن اللغة). || سائبة کردن یا فروگذاشتن ناقه را. (از متن اللغة). و رجوع به سائبة شود.

تسییج.

[تَ سْ] (ع مص) احاطه کردن باغ را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). سیاج ساختن دیوار را. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). احاطه کردن مو را. (از المنجد). و رجوع به تَسَیُّج و سیاج شود.

تسییح.

[تَ سْ] (ع مص) برد بافتن بخط. (تاج المصادر بیهقی). چادر مخطط بافتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مخطط بافتن جامه با خطوط مختلف که یکسان نباشد. (از متن اللغة). || روان ساختن. (از اقرب الموارد). || فزونی یافتن کلام کسی. (از متن اللغة). || آراستن کلام کسی. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || برآوردن اسب نره را بدون استواری انعاظ. (از متن اللغة). و رجوع به تسییی شود.

تسییر.

[تَ سْ] (ع مص) راندن. (تاج المصادر بیهقی) (ترجمان عادل بن علی) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || از شهر بیرون کردن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (از غیاث اللغات) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). اخراج کردن کسی از شهری به شهری دیگر. (از متن اللغة). اخراج و اجلای کسی از شهری. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || جامهء مخطط بافتن به خطها چون دوال. (تاج المصادر بیهقی). جامهء خط دار بافتن مانند دوال. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). قرار دادن مرد خطهای چون دوال را بر جامه اش. (از متن اللغة). قراردادن خطهای چون دوال بر جامه و نیزه. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || جل از پشت ستور بازکردن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || مثل پدید کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة). روان کردن مثل میان مردم. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || احادیث اوائل آوردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || حنای مخطط بستن زن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). خضاب کردن زن. (از متن اللغة). || روان کردن. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || سیر دادن. (غیاث اللغات) (آنندراج). || (اصطلاح احکام نجوم) در اصطلاح منجمان تسییر استخراج بعد است از درجهء دلیل تا آن درجه که مدار حکم بدوست و در بیشتری از تسییرات که رانند مدت هر درجه ای را سالی شمرند و گاهی ده یا صد یا هزار سال و گاهی یکروز یا کمتر (ح التفهیم. ص525. چ جلال همایی). تسییر، سیردادن درجه است بمقدار معینی و در احکام نجوم مقرر است که چون درجهء طالع مولودی را سیر دهیم و به درجه ای از درجات سهامات یا جایگاه سیارات رسد اثر خاصی بر آن مترتب است. (یادداشت از سیدجلال الدین تهرانی). نزد منجمان نام عملی است و بیانش در لفظ حد بگذشت. (کشاف اصطلاحات الفنون) :
از طالع میلاد تو دیدند رصدها
اختر شمران، رومی و یونانی و مائی
تسییر براندند و براهین بفزودند
هیلاج نمودند که جاوید بقائی.خاقانی.
هرکه را تسییر درجهء طالع دولت به جرم قاطع محنت رسید. (جهانگشای جوینی).

تسییع.

[تَ سْ] (ع مص) بکاه گل کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). گل اندودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). گل اندودن دیوار. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || آلودن بدن به پیه و مانند آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). پیه مالیدن چیزی را. (از اقرب الموارد). طلا کردن سفینه به قیر. (از متن اللغة). قیراندودن سفینه یا خیک را. (از اقرب الموارد). روغن یا قیر اندودن چیزی را. (از المنجد).

تسییل.

[تَ سْ] (ع مص) روان کردن مایع. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). روان راندن آب و آنچه بدان ماند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). راندن آب و مانند آن. (آنندراج). جاری ساختن آب و مانند آن. (از متن اللغة). جاری ساختن. (از اقرب الموارد). جاری ساختن آب. (از المنجد).

تسییی ء .

[تَسْ] (ع مص) دوشیدن شیر گردآمده را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || فروگذاشتن شتر ماده، شیر را از پستان بدون دوشیدن: سیأت و تسیأت الناقة، ارسلت اللبن من غیر حلب. (از المنجد). و رجوع به تسیؤ شود. || برآوردن اسب نره را، بدون استواری انعاظ آن: سیأ الفرس ادلی و لم یستحکم انعاظه. (از متن اللغة).

تش.

[تَ] (اِ) آتش را گویند که عربان نار خوانند. (برهان). آتش. (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج) (ناظم الاطباء) :
از آن پس نبد زندگانیش خوش
ز تیمار زد بر دل خویش تش.فردوسی.
ز رستم دل نامور گشت خوش
نزد نیز بر دل ز تیمار تش.فردوسی.
موسی اندر درخت هم تش دید
سبزتر می شد آن درخت از نار.
مولوی (از جهانگیری).
|| تیشه ای بزرگ بود. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص207). تیشه ای بزرگی که بدان درخت شکافند. (برهان) (از اوبهی) (ناظم الاطباء). تیشه ای بزرگ که درخت بدان بشکافند و پاره کنند، بیشتر درودگران دارند. (شرفنامهء منیری). تیشه. (فرهنگ رشیدی) (از آنندراج). مخفف تیشه. (غیاث اللغات). و تیشهء درودگری را نیز گفته اند. (برهان) (از ناظم الاطباء). اوستائی تشه(1)، تبر. (حاشیهء برهان چ معین) :
به هیچ روی تو ای خواجه برقعی نه خوشی
بگاه نرمی گویی که آبداده تشی.
منجیک (از لغت فرس اسدی).
از گراز(2) و تش وانگشته و بهمان و فلان
تا تبرزین و دبوسی و رکاب و کمری.
کسایی.
با دوات و قلم و شعر چکار است ترا
خیز و بردار تش و دستره و بیل و پشنگ.
ابوحنیفهء اسکافی.
ای سوزنی به سوزن توحید حرب کن
کان سوزنی که از تو تبرها کنند و تش.
سوزنی (از آنندراج).
وقتی با محمد زاهد که درویشی صادق بود در صحرا بودیم بکاری بیرون آمده بودیم و تشها با ما بود، حالتی پدید آمد، تشها را گذاشتیم و روی در بیابان آوردیم. (انیس الطالبین بخاری ص93). شیخ امیرحسین و شیخ محمد نزدیک باغی... ایستاده بودند و تشها و زنبر پیش ایشان بود. (انیس الطالبین بخاری ص160).
خرم چگونه باشد خصمت که چرخ دارد
از بهر حرق و خرقش پیوسته آتش و تش.
(شمس فخری).
(1) - tasha. (2) - ن ل: گواز.

تش.

[تِ] (اِ) عطش و تشنگی را گویند. (برهان) (ناظم الاطباء). تشنگی. (جهانگیری) (رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج). دکتر معین در حاشیهء برهان آرد: بمعنی تشنه. اوستا، ترشنه(1)، تشنگی. پهلوی، تیشن(2). هندی باستان، ترشنا(3). ارمنی، ترشامیم(4)، پژمرده شدن. کردی، تی، تنی(5) افغانی، تژه ای(6). بلوچی، توناگ(7) وخی، تخ تخی(8). سریکلی، تور، توری(9). شغنی، تشنه، تشنگی(10). یودغا، تروشنه(11). سانسکریت ترشنا(12) (تشنگی). || شپش را نیز گفته اند، و آن جانورکی است خونخوار که بیشتر در سرکار کوکناری و تریاکی بهم میرسد. (برهان). شپش. (جهانگیری) (رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج) (ناظم الاطباء).
(1) - tarshna.
(2) - tishn.
(3) - trshna.
(4) tarshamim.
(5) - ti. 'Teni.
(6) - tazhai.
(7) - tunnag, tunag.
(8) - tax' Taxi.
(9) - tur'Turi.
(10) - tashna'Tashnagi.
(11) - trushna.
(12) - trshna.

تش.

[تُ] (اِ) حرارت و اضطرابی باشد که بسبب غم و اندوه عظیم در دل کسی پدید آید. (برهان) (از فرهنگ رشیدی) (فرهنگ جهانگیری) (از ناظم الاطباء). قلق و اضطرابی که از غم در دل پدید آید. (انجمن آرا) (آنندراج) :
|| بمعنی تو او را، مخفف تواش، مرکب از لفظ تو به صیغهء خطاب و شین. (آنندراج) :
رو به پیش دیگ لیس ای کاسه لیس
تش خداوند و ولی نعمت نویس.مولوی.
چشم حس افسرد بر نقش ممر
تش ممر می بینی و او مستقر.مولوی.
بیخودی نامه بخود تش خوانده ای
اختیار از خود نشد تش رانده ای.مولوی.
اگر در عدم رفته باشد فقیری
امید تش از نیمهء راه خوانده.
خسرو (از آنندراج).
روزها شد که بنده می آید
بر در و، ره نمی دهد چاوش
ایمن از عدل تو زمانه چنان
که نیابد ضرر ز آتش تش.
پور بهای جامی (از آنندراج).

تش.

[تَ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان رشت که در 11 هزارگزی شمال رشت و 4 هزارگزی شمال خاور پیر بازار واقع است و 534 تن سکنه دارد آب آن از تش رود سفید رود و محصول آنجا ابریشم و برنج است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

تش.

[تِ] (اِخ)(1) رودی است که از پیرنه سرچشمه میگیرد. و سه ره(2) را مشروب میسازد و وارد دریای مدیترانه میشود و 82 هزار گز درازا دارد.
(1) - tech.
(2) - Ceret.

تشائی.

[تَ] (ع مص) متفرق و پریشان شدن قوم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تفرق قوم. (متن اللغة) (اقرب الموارد) (المنجد). || تسابق قوم. (متن اللغة) (المنجد). || باهم دور شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تباعد. (اقرب الموارد) (المنجد): تشاءَی مابینهما؛ تباعد. (متن اللغة).

تشابر.

[تَ بُ] (ع مص) با یکدیگر نزدیک شدن دو گروه در حرب، گویی میان ایشان اندازهء شبری مانده است. (منتهی الارب). نزدیک شدن دو گروه در جنگ چنانکه میان آنان فاصلهء وجبی باشد. (از اقرب الموارد) (از المنجد). تقارب در جنگ. (از متن اللغة).

تشابک.

[تَ بُ] (ع مص) برجهیدن ددان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). حمله کردن ددان. (از متن اللغة). با هم درآمیختن بیکدیگر و چیزها در یکدیگر آوردن و بهمدیگر کردن انگشتان و غیر آن. (غیاث اللغات) (آنندراج). || درهم و مختلط شدن کارها. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). اختلاط و تداخل و التباس امور. (از اقرب الموارد) (از المنجد). انبوه و ازدحام چیزها. (غیاث اللغات) (آنندراج).

تشابه.

[تَ بُ هْ] (ع مص) بهم مانیدن. (زوزنی) (دهار) (مجمل اللغة). بیکدیگر مانند شدن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). مانند شدن یقال تشابها یعنی به همدیگر مانند شدند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بهمدیگر مانند شدن. (آنندراج) (از متن اللغة). بیکدیگر مانند شدن به حدی که موجب اشتباه گردد. (از اقرب الموارد). بیکدیگر شبیه بودن. (از المنجد). || پوشیده شدن. (مجمل اللغة). || متشابه یعنی غیرمحکم شدن کار. (از المنجد). || نزد متکلمان اتحاد در کیفیت است که آن را مشابهت نیز گویند همچنین است در شرح مواقف و در اطول آمده است که در اصطلاح علم کلام تشابه اتحاد در اعراض است. (از کشاف اصطلاحات الفنون). و تشابه اطراف، نزد بلغا قسمتی از تناسب است. (از کشاف اصطلاحات الفنون). و رجوع به تناسب شود.

تشاتم.

[تَ تُ] (ع مص) یکدیگر را دشنام دادن. (زوزنی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). دشنام دادن قوم بیکدیگر. (از المنجد).

تشاجب.

[تَ جُ] (ع مص) بهم درشدن کار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تشاجر.

[تَ جُ] (ع مص) با یکدیگر خلاف کردن. (زوزنی) (دهار). منازعت و خلاف کردن دو گروه با هم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). نزاع کردن دو کس با هم. (آنندراج) (از متن اللغة). تخالف و تنازع قوم. بیکدیگر درآمدن آنان در نزاع بمانند اشتباک درختان. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || بر یکدیگر نیزه زدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از دهار) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || چریدن ستور تمام گیاه را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || به خَوزدن رسیدنِ درخت. (منتهی الارب). || درآمدن چیزی در چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از المنجد).

تشاجی.

[تَ] ()ع مص) استوار و قوی شدن. || اندوهگین گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تمنع و تحازن. (متن اللغة). تحازن یعنی تظاهر به اندوه. (از المنجد). تشاجی زن بر شوی خود، تمنع و تحازن وی. (از اقرب الموارد). || گام نزدیک گذاشتن چاپار در رفتار، تشاجت الدابة؛ تقرمطت فی مشیها. (از متن اللغة).

تشاچه.

[تَ چِ] (اِ) تساچه و تمساح. (ناظم الاطباء).

تشاح.

[تَ ح ح] (ع مص) با همدیگر حریصی کردن بر کاری تا فوت نشود یقال: تشاح الرجلان علی الامر ای لایریدان یفوتهما. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تنازع دو نفر در کاری که هیچیک نخواهند آنرا از دست بدهند. (از متن اللغة). حریصی کردن قوم بر یکدیگر، در امری و یا بر امری. (از المنجد). حریصی کردن بعضی بر بعضی دیگر در امری و سبقت گرفتن آنان بر یکدیگر چنانکه هیچیک نخواهند آن را از دست بدهند. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). پیش گرفتن قوم بر یکدیگر در مختص ساختن چیزی بخود. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || پیشی گرفتن دو خصم در جدال بخاطر غلبه بر یکدیگر. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تشاخز.

[تَ خُ] (ع مص) اختلاف و خصومت افتادن میان قوم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تشاخس.

[تَ خُ] (ع مص) پساپیش شدن دندانها. (زوزنی). پساپیش شدن دندانها و ریخته شدن بعض آن از پیری. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || اختلاف و خصومت افتادن میان قوم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از المنجد). || تباه و پریشان شدن کار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). پریشان شدن کار. (از اقرب الموارد). || دو پاره شدن سر، از ضرب و مایل و کژ شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). مایل شدن سر. (از متن اللغة). || گشادن خر دهان خود را وقت خمیازه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || دوری افتادن بین گروهی و تباه شدن. (از اقرب الموارد). || پراکنده گردیدن امر قوم. (از اقرب الموارد).

تشار.

[تَ] (اِخ) دهی است از دهستان اوراامان لهون در بخش پاوهء شهرستان سنندج که در 43 هزارگزی شمال باختری پاوه و هزارگزی باختر راه اتومبیل رو پاوه به نوسود قرار دارد. کوهستانی و معتدل است و 120 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه محصول آنجا توت گردو و انار و مختصری غلات است. شغل اهالی مکاری گری و باغبانی و زغال فروشی است. و صنایع دستی زنان کرباس بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

تشارس.

[تَ رُ] (ع مص) همدیگر دشمنانگی نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج). با همدیگر دشمنانه رفتار نمودن. (ناظم الاطباء). با یکدیگر عداوت و خصومت ورزیدن. (از متن اللغة). با یکدیگر عداوت کردن قوم. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تشارک.

[تَ رُ] (ع مص) با یکدیگر انبازی کردن. (دهار). انبازی کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد).

تشارین.

[تَ] (ع اِ) جِ تشرین. (المنجد). و رجوع به تشرین شود. || کلمه ای است که بر فصل خریف (پاییز) دلالت کند. (از المنجد). || در نزد مردم برگ درخت توت است که در این دو ماه (تشرین اول و تشرین دوم) از درخت چیده و بمصرف تغذیهء گاو و غیره رسانند. (از المنجد).

تشازب.

[تَ زُ] (ع مص) چشم داشتن بهره خود را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). چشم داشتن هر یک بهرهء خود را. (از متن اللغة). تشازب قوم بر آب و جز آن، انتظار داشتن هر کس بهرهء خود را. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تشازر.

[تَ زُ] (ع مص) همدیگر نظر کردن به دنبال چشم. (منتهی الارب) (آنندراج). همدیگر را بدنبال چشم نظر کردن (ناظم الاطباء). یکدیگر را با نظر عداوت و بغض نگریستن. (از متن اللغة). یکدیگر را با گوشهء چشم نگریستن. (از اقرب الموارد). یکدیگر با گوشهء چشم با اعراض و غضب نگریستن. (از المنجد).

تشاعر.

[تَ عُ] (ع مص) شاعری نمودن کسی که شاعر نباشد. (زوزنی). خود را شاعر وانمودن. (آنندراج). ادعای شاعری نمودن و خود را شاعر پنداشتن. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تشاغل.

[تَ غُ] (ع مص) خویشتن را مشغول کردن از چیزی. (دهار) (زوزنی). تشغل به چیزی. (از المنجد). اشتغال به چیزی. (اقرب الموارد). شغلی بخود بستن و خویشتن را بدان مشغول ساختن. (از متن اللغة).

تشاف.

[تَ ف ف] (ع مص) همهء چیزی را گرفتن و استقصای آن کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || خوردن همهء باقی آب را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). آشامیدن همهء آنچه را که در خنور است. (اقرب الموارد). || بردن فضل و فزونی چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). و در مثل گویند: «لیس الری من التشاف» و تشاف آن است که بیاشامد همهء آنچه که در خنور است. مأخوذ است از شفافة و آن مانده است و معنی مثل این است ت که «لیس من لایشتف لایروی» یعنی نه هر که همهء آنچه را که در خنور است نیاشامد، سیراب نگردد. چه گاه سیراب شدن بکم از این نیز دست دهد و این مثال را بخاطر قناعت کردن مرد آرند هر گاه به پاره ای از حاجت خود برسد، یعنی چنان نیست که حاجت تو آنگاه روا گردد که به همهء آنچه خواهی برسی، بلکه هرگاه نصیب بیشتری از آن یافتی به آن قناعت کن. (مجمع الامثال). و در اقرب الموارد و المنجد مثال به نحو دیگری معنی شده است.

تشاکس.

[تَ کُ] (ع مص) با یکدیگر بدخویی کردن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). با یکدیگر بد خویی کردن و مخالفت نمودن(1) (آنندراج). با یکدیگر تضاد و اختلاف داشتن. (از متن اللغة). تخالف قوم. (اقرب الموارد) (المنجد): اللیل والنهار یتشاکسان؛ ای یتضادّان. (اقرب الموارد) (المنجد).
(1) - در منتهی الارب و ناظم الاطباء مخالطت نمودن است و ظاهراً مخالفت نمودن صحیح است و این اشتباه از نسخهء چاپ تهران است که ناظم الاطباء هم از آن نقل کرده ولی آنندراج از نسخهء مصحح دیگری از منتهی الارب «مخالفت نمودن» آورده است.

تشاکل.

[تَ کُ] (ع مص) با یکدیگر مانیدن. (زوزنی). بهم مانیدن. (دهار). مشابه شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بهمدیگر مانند شدن. (آنندراج) (از متن اللغة). تماثل. (اقرب الموارد) (المنجد). || موافقت کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). توافق. (متن اللغة) (اقرب الموارد) (المنجد).

تشاکه.

[تَ کُ هْ] (ع مص) همدیگر مشابه شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): یقال تشاکها، اذا تشابها. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تشابه. (اقرب الموارد) (المنجد).

تشاکی.

[تَ] (ع مص) همدیگر را گله کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). گله کردن بعض قوم از بعض دیگر. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تشام.

[تَ م م] (ع مص) یکدیگر را بوییدن. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد) (ناظم الاطباء): الارواح تتشامّ کما تتشامّ الخیل. (اقرب الموارد). و رجوع به تشامم و تشمیم شود. || در نظر حریف آمدن. (ناظم الاطباء). این معنی در متن دیگر دیده نشد.

تشامم.

[تَ مُ] (ع مص) همدیگر را بوییدن. || نزدیک شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به تشام و تشمیم شود.

تشان.

[تَ ن ن] (ع مص) درآمیخته شدن. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). امتراج دو چیز. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || کهنه گردیدن مشک. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة). || درکشیده شدن. || خشک شدن پوست. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). خشک شدن و درکشیده شدن پوست بی آنکه کهنه باشد. (از متن اللغة).

تشان.

[تَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش حومهء شهرستان بهبهان که در 28 هزارگزی شمال باختری بهبهان و 28 هزارگزی شمال راه اتومبیل رو بهبهان به اهواز واقع است. دامنه ای گرمسیر است و 1200 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آنجا غله و برنج و کنجد است. شغل اهالی زراعت است و راه مالرو دارد. در این آبادی خرابه هایی از دورهء ساسانیان وجود دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

تشان.

[تَ] (اِخ) دهی است از دهستان ریز در بخش خورموج شهرستان بوشهر که در 102 هزارگزی جنوب خاور خورموج، در دامنهء کوه ریز واقع است. دامنه ای گرمسیر است و 450 تن سکنه دارد آب آن از قنات و چاه و محصول آنجا خرما و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

تشانؤ.

[تَ نُءْ] (ع مص) مثل تباغض. (زوزنی). یکدیگر را دشمن داشتن. یقال: تشانؤا اذا تباغضوا. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). تباغض. (متن اللغة) (اقرب الموارد) (المنجد).

تشاور.

[تَ وُ] (ع مص) مشورت کردن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). کنکاش کردن. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). تداول رأی و مشورت. (از متن اللغة). با یکدیگر مشاورت کردن. (از اقرب الموارد) (از المنجد): ... فان ارادا فصالا عن تراضٍ منهما و تَشاوُرٍ فلا جناح علیهما... (قرآن 2/233).

تشاوس.

[تَ وُ] (ع مص) نگریستن بگوشهء چشم از تکبر یا غضب و رخساره کژ کردن در آن حال. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). از گوشهء چشم نگریستن از کبر یا غضب. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || کوچک کردن چشم و کشیدن پلکها در نگاه کردن. (از اقرب الموارد) (از المنجد): و هو یتشاوس فی نظره اذا نظر بمؤخر عینیه و مال بوجهه فی شق العین التی ینظر بها. (متن اللغة). || اظهار تکبر و نخوت کردن. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || برگردانیدن سر و با یک چشم به آسمان نگریستن. (از اقرب الموارد) (از متن اللغة).

تشاوش.

[تَ وُ] (ع مص) درآمیخته شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). اختلاط قوم. (از متن اللغة). تهاوش. (اقرب الموارد) (المنجد). صاغانی گوید: که تشاوش مانند تشوش است و ابومنصور گوید آنرا در عرب اصلی نیست و از کلام مولدین است و اصل آن تهویش است بمعنی تخلیط و جوهری گوید تشویش تخلیط است. (از اقرب الموارد). و رجوع به تهاوش و تشویش شود.

تشاوظ.

[تَ وُ] (ع مص) با هم دشنام دادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). یکدیگر را دشنام دادن و تشاتم. (از متن اللغة). دشنام دادن به یکدیگر. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تشاول.

[تَ وُ] (ع مص) به نیزه و جز آن بسوی یکدیگر حمله کردن در جنگ. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تشاؤم.

[تَ ءُ] (ع مص) فال بد زدن بچیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تطیر و ترقب شر. (از متن اللغة). تطیر و آن ضد تیمن است. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || بسوی دست چپ کسی شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بسوی چپ گرفتن کسی را. (آنندراج) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). || گرفتن ناحیهء شام را. (از المنجد) (از متن اللغة). || خویشتن را بملک شام نسبت کردن. (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و رجوع به تشاءم شود.

تشاهد.

[تَ هُ] (ع مص) با هم گواهی دادن. (غیاث اللغات) (آنندراج). گواهی دادن با هم. (ناظم الاطباء). || با هم حاضر شدن و ملاقات کردن. (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تشاهر.

[تَ هُ] (ع مص) کسی را شهره ساختن. (از متن اللغة).

تشاهیر.

[تَ] (ع اِ) جِ تشهیر. (ناظم الاطباء).

تشایخ.

[تَ یُ] (ع مص) خواجه و پیر نمودن خود را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تشایظ.

[تَ یُ] (ع مص) همدیگر را دشنام دادن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تشاوظ. (متن اللغة). و رجوع به تشاوظ شود.

تشایع.

[تَ یُ] (ع مص) همدیگر شریک شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). همدیگر شریک شدن در خانه. || توافق بر کاری. || پراکنده شدن. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || خود را شیعی نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تشأشؤ.

[تَ شَءْ شُءْ] (ع مص) متفرق و پریشان شدن قوم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تفرق قوم. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). || مضطرب و پریشان شدن کار قوم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). پست شدن کار قوم. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). پست شدن کار، تشأشأ امرهم اتضع. (از متن اللغة). || قبول نکردن نخله لقاح را و نبودن خسته در غوزهء آن. (از متن اللغة).

تشبب.

[تَ شَبْ بُ] (ع مص) غزل گفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تشبیب. رجوع به تشبیب شود. || افروخته شدن آتش. سخت در گرفتن جنگ. (از اقرب الموارد) و رجوع به تشبیب شود.

تشبث.

[تَ شَبْ بُ] (ع مص) چنگ درزدن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار) (غیاث اللغات). درآویختن به چیزی و چنگ درزدن. (منتهی الارب) ((ناظم الاطباء) (از آنندراج). دست درزدن به چیزی و تمسک شدید. (از متن اللغة). دست درزدن به چیزی. (از اقرب الموارد) (از المنجد) : بکتوزون روی بدو آورد تا خطه از تشبث(1) او بیرون کند. (ترجمهء تاریخ یمینی نسخهء خطی کتابخانه سازمان ص 162) روی به نیشابور نهاد تا منصب قدیم خویش نگاهدارد و تشبثی که به نا استحقاق به شغل او حادث گشته است زائل گرداند. (ترجمهء تاریخ یمینی چ1 تهران ص203).
(1) - در نسخهء چ1 تهران ص198 به تصحیف تشبب آمده است.

تشبح.

[تَ شَبْ بُ] (ع مص) یازیدن آفتاب پرست بر چوب و مانند آن. یقال: تشبح الحرباء علی العود؛ ای امتد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از المنجد).

تشبر.

[تَ شَبْ بُ] (ع مص) بزرگ شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مطاوعه تشبیر؛ بمعنی تعظیم. (از متن اللغة). تعظم، یقال: شبَّره فتشبَّر؛ ای عظَّمهُ فتعظَّم. (اقرب الموارد) (از المنجد).

تشبص.

[تَ شَبْ بُ] (ع مص) بهم درشدن درختان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). اشتباک درخت و داخل شدن بعض آن در بعض دیگر. (از متن اللغة). اشتباک درخت. (از اقرب الموارد) (از المنجد). رجوع به تشبک و تشابک و اشتباک شود.

تشبع.

[تَ شَبْ بُ] (ع مص) بتکلف سیر نمودن خود را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). خود را سیر نشان دادن بدون سیر بودن. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) || خود را آراستن بچیزی که ندارد و بسیار نمودن. (از متن اللغة). || افزون شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || بار بار خوردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بدنبال هم خوردن. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). بسیار خوردن. (از المنجد). || ادعا کردن زن بهره ای را نزد شوی خود بیش از آنچه وسنی های او دارند، تا آن را بخشم آورد. (از متن اللغة).

تشبک.

[تَ شَبْ بُ] (ع مص) بیکدیگر درآمدن چیزی و درآویختن از چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). در همدیگر کردن انگشتان و چیزهای طولانی در یکدیگر درآوردن. (غیاث اللغات). مطاوعة شبک؛ درآویخته شدن و درآمدن بعض چیزی در بعض دیگر. (از اقرب الموارد). اشتباک و اختلاط؛ داخل شدن بعض چیزی در بعض دیگر. (از المنجد). || درهم شدن کارها. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). اختلاط و تداخل و التباس امور. (از اقرب الموارد). التباس سخن و کارها. (از المنجد). اختلاط. (از متن اللغة).

تشبه.

[تَ شَبْ بُ] (ع مص) مانندگی کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (مجمل اللغة). مانستن. (بحر الجواهر) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مانند شدن. (آنندراج) (از متن اللغة). شبیه گشتن و در عمل همانند شدن: تشبه به، ماثلهُ و جاراهُ فی العمل. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تشبی.

[] (اِخ) اول پادشاهان، 17:1، منسوب به تشبه و آن قریه ای بود که ایلیای تشبی در آنجا تولد یافت و بعید نیست که همان استیب یالستیت حالیه باشد که بمسافت 12 میل به جنوب دریای جلیل، و 10 میل به شرقی اردن، در وادی که در میان تلهای جلعاد می باشد واقع است. (قاموس کتاب مقدس).

تشبیب.

[تَ] (ع مص) صفت جمال زن و حال خود با وی بگفتن. (تاج المصادر بیهقی). وصف جمال زن و حال خود با وی در شعر بگفتن. (زوزنی). غزل گفتن یعنی صورت و جمال زنی و حال خود با وی در عشق گفتن. (منتهی الارب). غزل خواندن به زنان و اظهار تعشق کردن به ایشان. (شرح قاموس). ذکر احوال ایام شباب کردن و صفت معشوق. (غیاث اللغات) (آنندراج). غزل گفتن برای فلان زن و به کنایه سخن گفتن در حب آن. (ناظم الاطباء). غزل و نسیب گفتن زن را در شعر و تعریض به دوستی وی کردن. (از متن اللغة). نسیب گفتن شاعر زن را و وصف محاسن وی کردن. (از اقرب الموارد) (از المنجد). ذکر روزگار جوانی و لهو. (از متن اللغة). ذکر ایام شباب و لهو و غزل. (از المنجد) (از اقرب الموارد). در لغت، ذکر ایام شباب و صفت معشوق و شرح حال خویش است. (کشاف اصطلاحات الفنون). || به اصطلاح شعرا آنچه در ابتدای قصیده قبل از مدح ممدوح بیتی چند در بیان عشق ذکر کنند، چرا که شاعر بذکر معشوق آتش شوق را اشتعال میدهد. (غیاث اللغات) (آنندراج). زینت دادن قصیدهء خود را به ذکر زنان. (ناظم الاطباء). ایراد کردن در ابتدای قصیده قبل از مدح ممدوح بیتی چند در عشق و حال معشوق. (ناظم الاطباء). تشبیب در شعر، آراستن و نیکو کردن ابتدای آن به ذکر زن و اشتیاق به وی و این از تشبیب آتش و افروختن آن است و مجازاً ابتدای قصاید را بطور مطلق تشبیب می نامند حتی اگر در آن ذکر شباب هم نشده باشد. (از متن اللغة). عادت بر این جاری شده که ابتدای قصائد مدح را تشبیب بگویند و سپس بدان جا کشید که ابتدای هر امری را تشبیب بگویند اگرچه محتوی ذکر شباب نباشد. (از اقرب الموارد) (از المنجد). صفت حال معشوق و حال خویش در عشق او گفتن باشد. و این را نسیب و غزل نیز خوانند اما مشهور مستعمل آن است که در میان مردم صفت هرچه کنند، در اول شعر و هر حالی را که شرح دهند الا مدح ممدوح، آن را تشبیب خوانند. (حدایق السحر فی دقایق الشعر وطواط). ... در استعمال شعرا آن است که صفت هر چیز که کند مثل عشق و معشوق و فراق و امثال آن و شرح هر حال که دهد مانند حال مکان معشوق و حال خود و حال زمان و حال زمانیان و نحو آن، تا مدح ممدوح آن را تشبیب گویند. بالجمله ابیاتی که اوائل قصیده باشد تا مدح ممدوح مشتمل بر آنچه خاطر خواهد آن را تشبیب نامند. و هر قصیده که مشتمل باشد بر ابیات تشبیب لازم است که آن را تخلص آورند یعنی گریز و انتقال است از اسلوب تشبیب سوی مدح ممدوح به وجهی مناسب و طرزی لطیف. و هر قصیده ای که تخلص نبود آن را، مقتضب گویند و هر قصیده که از تشبیب خالی بود چنانچه ابتدا بمدح کند، آن را مجدد نامند... و صاحب جامع الصنایع تشبیب را مرادف غزل ساخته و در ... ترجمهء صحیح بخاری گفته تشبیب آن را گویند که شاعر پیش از ذکر مدایح ابیاتی می آورد که در آن ذکر حسن و جمال محبوبی کنند و بعضی مطالب می آورد غیر از مدایح. (از کشاف اصطلاحات الفنون) :
ثنای حران نیکو بسر توانم برد
هر آنگهی که تو تشبیب شعر من بویا.
آغاجی شاعر (از المعجم ص183).
شاعری تشبیب داند، شاعری تشبیه و مدح
مطربی قالوس داند، مطربی شَکَرتوین.
منوچهری.
و رجوع به تاریخ تمدن جرجی زیدان جزء 5 ص 63 شود. || آغاز به نوشتن کتاب کردن. (از اقرب الموارد) (از المنجد): فی الحدیث فلما سمع حسان شعرالهاتف، شبب بجوابه؛ ای ابتدأ فی جوابه. (اقرب الموارد). آغاز کردن در مقصود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مقدمه : عهدنامه نبشتم بدین تشبیب و قاعده. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص132). شرح رموز و اشارات تقدیم نموده آمد و ترجمه و تشبیب آن کرده شد. (کلیله و دمنه چ مینوی ص25). ایزد تبارک تعالی نهایت همت ملوک عالم را مطلع دولت و تشبیب اقبال و سعادت این پادشاه بنده پرور کناد. (کلیله و دمنه ص27). || برافروختن آتش. (از متن اللغة). در لغت برافروختن آتش. (غیاث اللغات) (آنندراج).

تشبیح.

[تَ] (ع مص) پهن کردن. (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة) (از المنجد). پهناور گردانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || بزرگسال شدن، پس یک کالبد را دو دیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). پیر شدن و بر اثر ناتوانی چشم، شخصی را دو شخص دیدن. (از المنجد).

تشبیر.

[تَ] (ع مص) اندازه کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). با شَبر سنجیدن. (از متن اللغة). تقدیر کردن چیزی. (اقرب الموارد) (از المنجد). || بزرگ داشتن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). بزرگ داشتن قدر کسی و نزدیک گردانیدن او را. (از متن اللغة).

تشبیع.

[تَ] (ع مص) سیر شدن. (دهار) نزدیک سیری رسیدن گوسپندان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد): شبعت غنمه تشبیعاً اذا قاربت الشبع و لم تشبع. (منتهی الارب). || (اصطلاح علم بدیع) نزد بلغا از محسنات لفظیه است و آن چنان است که لفظ قافیه را ابتداء بیت دوم کنند و اگر در هر مصراع همچنین کنند خوبتر و لطیفتر آید مثاله:
ز من دل ببردی و خستی جگر
جگر عاشقان را بدین سان نگر
نگر کز غمت شد پریشان دلم
دلم به چنین زد چو دیدم خطر.
.... و این اعم است از معاد.. (کشاف اصطلاحات الفنون). و به اصطلاح تشبیع چنان است که لفظ قافیه را ابتدای بیت دوم آرند و همچنین اگر در جمیع ابیات آرند بهتر بود.. (آنندراج).

تشبیک.

[تَ] (ع مص) انگشتان بهم درگذاشتن و آنچه بدان ماند. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (از دهار). درآمیختن و بیکدیگر درآوردن چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). در همدیگر کردن انگشتان و غیر آن. (آنندراج). انگشتان در یکدیگر درافکندن. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد) : ... و مبانی موالات میان هر دو پادشاه مستحکم و مشایخ هر دو دولت در تشبیک اسباب عصمت و توشیح دواعی قربت و ... قواعد الفت بمسامیر مظاهرت... بایستادند. (ترجمهء تاریخ یمینی چ اول تهران ص320). || فروکردن باد اعضاء آنان را در یکدیگر و منقبض ساختن آن همچون شبکه. (از اقرب الموارد). || به دشمنی ها دست درکردن و فرورفتن در آن. (از متن اللغة).

تشبیم.

[تَ] (ع مص) شبام در دهان بزغاله کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). و رجوع به شِبام شود.

تشبیه.

[تَ] (ع مص) مانند کردن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). مانند او کردن آن را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مانند کردن چیزی را به چیزی و با لفظ کردن و دادن مستعمل. (آنندراج). مشابهت و تمثیل و یکسانی و مانندگی. (ناظم الاطباء). || (اصطلاح علم بیان) دیگر از جملهء بلاغت تشبیه گفتن است و راست ترین و نیکوترین آن است که چون باشگونه کنیش تباه نگردد و نقصان نپذیرد و هر یکی از ماننده کردگان بجای یکدیگر بایستد بصورت و بمعنی. تشبیه بر چند گونه است: یکی آن است که چیزی به چیزی ماننده کنند به صورت و به هیأت. یا چیزی بر چیزی ماننده کنند به صفتی از صفتها، چون حرکت و سکون و لون و رنگ و شتاب و درنگ، چون اتفاق افتد به چیزی ماننده کرده دو معنی یا سه معنی از وصفهای تشبیه، آنگه قوی گردد... و من اکنون بیتهای این باب یاد کنم تا نگرنده تأمل کند و وی را روشن شود کیفیت انواع این بابها.
معروفی گوید (رمل):
می بر ساعدش از ساتکنی سایه فگند
گفتی از لاله پشیزه ستی بر ماهی شیم.
عماره گوید (هزج):
جای کمرت شعر عماره ست همانا
کز یافتنش خیره شود وهم خردمند.
هم عماره گوید (قریب):
پیراهنم از خون و آب دیده
چون توز کمان گشت و من کمانم.
شاعر گوید (هزج):
زین آمدن دیرت و غایب شدن زود
شادی ز دلم گم شد و اندوه بیفزود
چون تشنهء مخمور که آب سحری سرد
ساقی به بلور اندر بنمودش و بربود.
تشبیه بلیغتر آن بود که چیزی پوشیده ظاهر گردانی به تشبیه چنانکه خسروی گوید (قریب):
اندر دل تو زفتی و بخیلی
معروفتر از کرده های دیگر.
عنصری گوید (هزج):
هزیمت رفتگان چونان همی رفتند روی از پس
چو اندر رستخیز آن کس کجا گویندهء بهتان
دو دست اندر عنان چونان چو اندر سلسله دوزخ
دو پای اندر رکاب ایدون چو اندر کندهء زندان.
هم عنصری گوید (مجتث):
اگرچه باد(1) ندارد ز نقش و عطر خبر
ببابش(2) اندر نقاش گردد و عطار
گهی بگستردش همچو مشک بر لاله
گهیش توده کند چون بنفشه بر گلزار
گهش چو سلسله دارد شکسته بر پیوند
گهش چو دایره دارد کشیده بر پرگار
ازوست رونق آن روی و این چنین نشگفت
که ابر تیره بود رونق شکفته بهار.
کسایی گوید (مجتث):
دو دیدهء من و از دیده اشک دیدهء من
میان دیده و مژگان ستاره وار پرید
به جزع ماند یک بر دگر، سیاه و سپید
به رشته کرده همه گرد جزع مروارید.
ابوالحسن عراقی گوید (مضارع):
زلفین تو به عاشق تو ماند
خو کرده در نگون و نگونساری
پنداریا که روز فراقستی
آشفته و سیه شده و تاری.
شاعر گوید (قریب):
ماهی که بدو بنگری تو یک ره
آن سال نباشد خسوف مه را
چونان که دل من ربود چشمت
بیجاده نداند ربود که را.
کسایی گوید (مجتث):
میانهء دل من صورت تو بیخ زده ست
چو مهر کش نتوان بازکندن از دیوار.
منجیک گوید (مجتث):
همی هر آنچه نه آزادگیست پیشه کنی
سر تو ازدر آن است که زیر تیشه کنی
یکیت رویی بینم چنانکه مر خر را
به گاه ناخنه برداشتن لویشه کنی.
فرخی گفت (رمل):
اژدهاکردار پیچان در کف رادش کمند
چون عصای موسی اندر کف موسی گشته مار
همچو زلف نیکوان موردگیسو تاب خورد
همچو عهد دوستان سالخورده استوار.
میرعلی پورتگین گوید (مجتث):
به پنج حال به عاشق همی بماند شمع
که برشمردم هر پنج را بگیر شمار
به گونه و به سرشک و گداز و سوزش دل
بسان عاشق تا روز هر شبی بیدار.
عنصری گوید (هزج):
الا تا نرگس خوبان همی بر مشتری تابد
بودشان در شکنج زلف رخ چون ماه جوشن ور.
فی التشبیه المکنی:
و این خوش بود. چون شاعر از چیزی ماننده کرده خبر دهد، عبارت کند بنام چیزی ماننده کرده بر سبیل کنایت بی ادات تشبیه. و ادات تشبیه چون بود و همچون و گویی و پنداری و حکایت کند آنچه از وی آید به الفاظ تشبیه چنانک شاعر گوید (رمل):
سی و دو قطره سرشک سحری ای عجبی
که نهفته ست به دو قطره می قطربلی.
ابوالعلاء (مجتث):
همی گرست و همی نرگسانْش لاله گداخت
به زیر لالهء بگداخته نهفته زریر.
فرخی گوید (رمل):
چون پرند بیدگون بر روی پوشد مرغزار
پرنیان هفت رنگ اندر سر آرد کوهسار.
عنصری گوید (رمل):
گاه بر ماه دوهفته گرد مشک آری پدید
گاه مر خورشید را در غالیه پنهان کنی
گاه بی جوش از بر گلبرگ برجوشی همی
گاه بی مشک از بر کافور مشک افشان کنی.
منجیک گوید (مضارع):
ار انگبین لبی سخن تلخ مر چراست
ور یاسمن بری تو به دل چون که آهنی
منگر به ماه نورش خیره شود ز مشک
مگذر بباغ سرو سهی پاک بشکنی.
چند تصرف نیکو کرده است: یکی لب را به انگبین مانند کرده است و برش به یاسمین و دلش به آهن و رویش به یاسمین و دلش به آهن و رویش به ماه و قامت به سرو.
فی التشبیه المرجوع عنه:
و این چنان بود که شاعر از تشبیه کرده، بازایستد و بازگرداند و چیزی ثابت کرده را نفی گرداند به قلب، برسبیل مبالغت، چنانکه روی را به ماه قیاس کند، و رخ را به لاله، و آنگه بازگوید ماه را کسوف است و لاله نپاید، چنانکه فرخی گوید (مجتث):
به قد، گویی سروست در میان قبای
به روی، گویی ماهست برنهاده کلاه
چو ماه بود و چو سرو نه ماه بود و نه سرو
کمر نبندد سرو و کله ندارد ماه.
فی التشبیه الشرطی:
چون شاعر چیزی را به چیزی تشبیه کند به شرط و گوید ار چنان بودی چنین بودی و مانند وی این عمل را از جملهء بلاغت دارند و منطقیان این قیاس را شرطی خوانند، چنانکه عنصری گوید (مضارع):
سروست و بت نگار من آن ماه جانور
ار سرو سنگدل بود و بت حریربر.
رودکی گوید (مجتث):
به سرو ماند، گر سرو لاله دار بود
به مورد ماند، گر مورد روید از نسرین.
فی التشبیه المعکوس:
و چون شاعر متضاد را بیکدیگر قیاس کند و صفت آن این را دهد، و صفت این مر آن را، منطقیان این را قیاس عکس خوانند. و این نوع اندر جملهء تشبیهات بغایت بدیع است. مثالش چنانکه عنصری گوید (متقارب):
ز سم سواران و گرد سپاه
زمین ماه روی و زمی روی ماه.
شاعر گوید (هزج):
ز بس کشته ز بس غرقه ز خیل دشمنان گفتی
چه شد هامون چه شد جیحون که این چونین شد آن چونان.
فی التشبیه المزدوج:
چون شاعر یک صفت از صفات خویش و یک صفت از صفات مقصودش را بهم کند و بر یک چیز قیاس کند اندر یک بیت، آن را از جملهء بدیع صنعت شمرند. و بر این حال بیشتر غزل آید چنانکه منطقی گوید (مضارع):
یک لفظ ناید از دل من وز دهان تو
یک موی ناید از تن من وز میان تو
شاید بُدن که آید جفتی کمان خوب
زین خم گرفته پشت من و ابروان تو
شیز و شبه ندیدم مشک سیاه و قیر
مانند روزگار من و زلفکان تو
مانا عقیق نارد هرگز کس از یمن
همرنگ این سرشک من و دو لبان تو.
و پیش از آن که این فصل را ختم کنم فرق بگویم میان تشبیه و استعارت. ایرا که هر دو به یکدیگر نزدیکند بمعنی. بدان که استعارت تشبیهی بود بی تحقیق و تشبیه استعارتی بی اضطراب. و اندر جمله بباید دانستن که تشبیه از استعارت به حروف تشبیه ماننده بود. و حرف تشبیه آن است که یاد کردم. هرکه تأمل کند بداند و بشناسد. (ترجمان البلاغهء رادویانی چ احمد آتش صص44 - 54). شمس قیس رازی در المعجم و رشیدالدین وطواط در حدایق السحر و صاحب آنندراج بنقل از مطلع السعدین و جواهرالحروف و صاحب مرآت الخیال تشبیه را به هفت قسم منقسم کرده اند بدین سان: تشبیه صریح (مطلق). تشبیه کنایت. تشبیه مشروط. تشبیه معکوس (عکس). تشبیه مضمر (اضمار). تشبیه تسویت (تسویه). تشبیه تفضیل. و رجوع به المعجم فی معاییر اشعار العجم ص262 و حدایق السحر و کشاف اصطلاحات الفنون و مرآت الخیال ص116 و الموشح ص86 و آنندراج و تعریفات جرجانی و اساس الاقتباس ص11 شود :
شاعری تشبیب داند شاعری تشبیه و مدح
مطربی قالوس داند مطربی شَکَرتُوین.
منوچهری.
|| طریقت مشبهه. (یادداشت مرحوم دهخدا). طریقهء فرقی که در توحید به تشبیه قائل بودند :
حکمت از حضرت فرزند نبی باید جست
پاک و پاکیزه ز تشبیه و ز تعطیل چو سیم.
ناصرخسرو (دیوان ص300).
او تشبیه به من حوالت کرد و من اعتزال بدو. (ترجمهء تاریخ یمینی چ اول تهران ص433). و رجوع به مشبهه و خاندان نوبختی چ اقبال شود. || مشکل شدن کار بر کسی: شبّه علیه الامر مجهو. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مشکل شدن و التباس کار بر کسی. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد).
(1) - در متن: یاد، تصحیح از دکتر محمد معین.
(2) - در متن: بتابش، تصحیح از دکتر محمد معین.

تشبیهات.

[تَ] (ع اِ) جِ تشبیه. رجوع به تشبیه شود.

تشبیه کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)چیزی را به چیزی شبیه و مانند کردن. (ناظم الاطباء) : و حکما تن مردم را تشبیه کرده اند به خانه ای که اندر آن خانه مردی و خوکی و شیری باشد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص96). تا بدان حد که سلاطین روزگار را در نیکوکاری بدو تشبیه کنند. (کلیله و دمنه).
تشبیه روی تو نکنم من به آفتاب
کاین مدح آفتاب به تعظیم شأن تست.
سعدی.
تا کرده ام به روی تو تشبیه ماه و خور
دارم ز روی تو همه دم انفعالها.
اسیر لاهیجی (از آنندراج).
تشبیه توان کرد به صحن چمنش
لیکن چو نظر کنی در اینجا سخن است.
ملا نصیرای همدانی (از آنندراج).
و رجوع به تشبیه شود.

تشبیه گر.

[تَ گَ] (ص مرکب) مانندکنندهء چیزی به چیزی دیگر :
تشبیه گران سخن آرای به صد قرن
شبه تو نیابند ز اقران و ز اشباه.
سوزنی (دیوان چ شاه حسینی ص345).

تشبیهی.

[تَ] (ص نسبی) منسوب به تشبیه. رجوع به تشبیه و تشبیهی (اِخ) شود.

تشبیهی.

[تَ] (اِخ) از سادات کاشان است و به هند سفر کرد و سالها در آن دیار در سلک فقر می زیست. از او است:
دودست این جهان و آن جهان پوچ
کیجه (؟) پیش من است این پوچ و آن پوچ.
بیدلی کش طعن رسوایی زدم عمری کجاست
تا در این رسوایی از من انتقام خود کشد.
بهر زیارت آمد بر تربت شهیدان
یا رب دگر چه دارد ناآرمیده ای چند.
به سگ یار اگر نسبت اغیار کنم
این جفایی ست که نسبت به سگ یار کنم.
شکرت ای ضعف چه گویم که در آن کو شبها
پی آسایش او راه فغانم بستی.
یکی بر خود ببال ای خاک گورستان به شادابی
که چون من کشته ای زان دست و خنجر در لحد داری.
کلید خلد می دادم بهای مژدهء وصلش
کسی گر میخرید اینجا متاع آن جهانی را.
کف پا به هر زمینی که رسد تو نازنین را
به لب خیال بوسم همه عمر آن زمین را.
به این یک می فروشد عشوه زان یک می خرد حیرت
به ذرات جهان خورشید من گرم است بازارش.
تا نپرسند ز من واسطهء خاموشی
به رفیقان بضرورت لب من در سخن است.
(از آتشکدهء آذر) (از مجمع الخواص) (از ریاض العارفین) (از قاموس الاعلام ترکی).

تشت.

[تَ] (اِ) آوند معروف و طشت معرب آن است. (غیاث اللغات) (از انجمن آرا) (از آنندراج). معروف، طشت و تست معرب آن. (فرهنگ رشیدی). ظرف فلزی بزرگ و پهن که گودیش کمتر از لگن است و به تازی طشت گویند و نیز لگن و طبق و خوان را گویند. (ناظم الاطباء). معرب آن طشت، اوستا تشته(1) (ظرف)، پهلوی تشت(2)، ارمنی تاس، تشتک،(3) افغانی تشت(4)، بلوچی تاس(5)، نیز در عربی طاس از همین ریشه است. ایتالیایی تزء(6)، فرانسه تاس(7)... (از حاشیهء برهان چ معین) :
تو چه پنداریا که من ملخم
که بترسم ز بانگ سینی و تشت.خسروی.
بفرمود تا دردمیدند بوق
بیاورد پس تشتهای خلوق.فردوسی.
سر کو ز فدا دریغ باشد
شایستهء تشت و تیغ باشد.نظامی.
تشت طلب کرد و یکی تیغ تیز
تشت دگر کرد بر آن گنج ریز.امیرخسرو.
و رجوع به طشت و طست و ترکیبهای تشت شود.
- تشت از بام افتادن؛ کنایه از رسوا شدن باشد. (برهان) (از فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء). کنایه از فاش شدن راز. (آنندراج) :
بار دگر فتنه را تشت ز بام اوفتاد
خواب مرا بازبست دلبر بیدار من.
مولوی (از انجمن آرا).
چون بدید او را خلیفه مست گشت
پس ز بام افتاد او را نیز تشت.مولوی.
چو رازی در دهان عام افتاد
مکن پنهان که تشت از بام افتاد.
صاحب انجمن آرا.
تشت من چون آفتاب از دامن چرخ اوفتاد
ساده لوح آن کس که می خواهد کند رسوا مرا.
صائب (از آنندراج).
- تشت از بام افگندن؛ کنایه از فاش کردن راز. (آنندراج) :
رسوای کوی عشق چو خورشید محشریم
از بام آسمان فلک، افگنند تشت.
سلیم (از آنندراج)
- تشت و آب خواستن؛ کنایه از سفر بازآمدن. پا از گرد راه شستن. (آنندراج) :
دنیا خراب و دین بخلل بود، عدل تو
آباد کرد هر دو کنون تشت و آب خواه.
انوری (از آنندراج).
- تشت و سبو؛ طشت و سبو. رجوع به همین کلمه شود.
- تشت و طبق؛ طشت و طبق. رجوع به همین کلمه شود.
- تشت و طبق چیدن.؛
رجوع به طشت و طبق چیدن شود. و رجوع به تشت آتش، تشت بلند، تشتچه، تشت خان، تشتخاناه، تشتخانه، تشتخوان، تشتدار، تشت زدن، تشت زر، تشت زرین، تشت سرنگون، تشت سیمین، تشت نگون، تشت و خایه و تشته شود.
(1) - tashta.
(2) - tasht.
(3) - tas, tashtak.
(4) - tasht.
(5) - tas.
(6) - tazza.
(7) - tasse.

تشت آتش.

[تَ تِ تَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از خورشید است. (برهان). آفتاب. (فرهنگ رشیدی) (ناظم الاطباء) (انجمن آرا). و رجوع به تشت زر و تشت زرین شود.

تشتاقه.

[] (اِ) در فرهنگ ترکی سنگ پشت. (آنندراج) (بهار عجم) :
چو قرباقه (کذا) اکنون صدا میزنی
چو تشتاقه این دست و پا میزنی.
یحیی کاشی (از آنندراج) (بهار عجم).
رجوع به تسباغه شود.

تشت بلند.

[تَ تِ بُ لَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از آسمان است. (برهان) (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء). || کنایه از آفتاب هم هست. (برهان) (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء).

تشتت.

[تَ شَتْ تُ] (ع مص) پراکنده شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). پراکنده شدن و پریشانی. (غیاث اللغات) (آنندراج). تفرق. (اقرب الموارد) (متن اللغة) (المنجد). انتشار. (از متن اللغة).

تشتچه.

[تَ چَ / چِ] (اِ مصغر) تشت خرد. ظرفی از برنج که صرافان در آن پول ریزند. (یادداشت مرحوم دهخدا). و رجوع به طشتچه شود.

تشت خان.

[تَ] (اِ مرکب) بمعنی خانی که بر آن طعام و نان نهند. (انجمن آرا) (منتهی الارب).

تشتخاناه.

[تَ] (اِ مرکب) طشتخاناه. رجوع به همین کلمه شود.

تشتخانه.

[تَ نَ / نِ] (اِ مرکب) جامهء خواب را گویند، از توشک و لحاف و نهالی و مانند آن. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری) (ناظم الاطباء). در فرهنگ بمعنی لحاف و نهالی و غیره .... (فرهنگ رشیدی) (آنندراج). || توشک خانه را هم گفته اند. (برهان). خانه ای که رختخواب در آن نهند. (ناظم الاطباء). در فرهنگ جهانگیری ... بمعنی توشکخانه گفته و شعر اخسیکتی را شاهد آورده ... (از فرهنگ رشیدی) (از انجمن آرا) (از آنندراج). لیکن در این بیت معنی اول (آفتابچی خانه، خانه ای که آفتابه و لگن در آن گذارند) مناسبتر است و مبالغه اش بیشتر است. (فرهنگ رشیدی) :
آنجا که تشت خانهء مدحت کنند باز
تن دردهد وطای ملایک به مفرشی.
اخسیکتی (از فرهنگ جهانگیری).
|| خانه ای را نیز گویند که تشت و آفتابه در آن گذارند و آن را آفتابچی خانه نیز میگویند. (برهان). آفتابچی خانه. (فرهنگ رشیدی). آفتابچی خانه یعنی خانه ای که آفتابه لگن در آن گذارند. (ناظم الاطباء). خانه ای که آفتابه و لگن در آن گذارند. (انجمن آرا) (آنندراج) :
شاید که تشت دار سرایش شود خضر
زیرا که تشت خانهء او چرخ اخضر است.
شرف شفروه (از فرهنگ رشیدی).
|| گاهی از روی تعظیم بر ادبخانه هم اطلاق کنند که عربان مبرز گویند. (برهان) (ناظم الاطباء). و از روی ادب و کنایه آبخانه را نیز گویند. (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج). متوضی. (انجمن آرا) (آنندراج). مبال :
در جمع هرزه گویان ار گفت بد چه عیب
شرمندگی ندارد در تشتخانه تیز.
امیرخسرو (از فرهنگ رشیدی).
و رجوع به طشتخانه شود.

تشتخوان.

[تَ] (اِ مرکب) خانی را گویند که به جهت نان و طعام گذارند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). سینی. مجموعهء میز طعام از رخام و مانند آن. (یادداشت مرحوم دهخدا). سینی. (لغت نامهء اسدی ذیل کلمهء سینی). خوانی که بر آن طعام و نان نهند. (فرهنگ رشیدی). و رجوع به طشتخوان شود.

تشتدار.

[تَ] (نف مرکب) آفتابه چی. (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی). و او را آبدستان دار نیز گویند. (فرهنگ جهانگیری). آفتابچی را گویند یعنی شخصی که طشت و آفتابه را نگاه دارد و پاکیزه سازد. (برهان) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). پیشخدمت و آفتابه چی. (انجمن آرا) (آنندراج). آن کسی که آبدست پیش و پس از خوان می آورده. (یادداشت مرحوم دهخدا) :
مصطفی استاده خوان سالار و رضوان تشت دار
هدیه دندان مزد خاص و عام یکسان آمده.
خاقانی.
شاید که تشت دار سرایش شود خضر
زیرا که تشتخانهء او چرخ اخضر است.
شرف شفروه (از انجمن آرا).
و رجوع به طشتدار شود.

تشتر.

[تَ تَ] (اِخ) نام میکائیل علیه السلام. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (فرهنگ اوبهی). در فرهنگ اسدی بشتر آمده و غلط است و صحیح تشتر است. (یادداشت مرحوم دهخدا). در فرهنگها می نویسند نام میکائیل است... ولی در ترجمهء آن به میکائیل تسامح است و تشتر ستارهء شعری است(1) و نزد ایرانیان تشترت ایزد باران است. (یادداشت ایضاً). در پهلوی تیشتر(2)، اوستا تیشتریه(3)؛ از توصیف اوستا شکی نمی ماند که مراد از تشتریه، ستارهء شعرای یمانی است که در زبانهای اروپایی سیریوس و کانی کولا(4)گویند. «بارتولمه صص 651 - 652». فلوطرخس مورخ نویسد: [ بر طبق عقیدهء ایرانیان ] هرمزد سیریوس را نگهبان و پاسبان ستارگان قرار داد. در «تشتریشت» بند 44 آمده: «ما ستارهء تشتر درخشان و باشکوه را تعظیم می کنیم که اهورمزدا، او را سرور و نگهبان همهء ستارگان برگزیده، چنانکه زردتشت را برای مردمان. « تیشترینی(5) در اوستا نام جمعی از ستارگان است که در نزدیک تشتر هستند و او را یاری میکنند. هوگ، تشتر را با تیر (عطارد) یکی دانسته ولی معلوم نیست که تشتر و تیر هر دو دارای یک ریشهء لغوی باشند اگرچه تیشتریهء اوستایی در پارسی «تیر» گفته میشود. یشت هشتم (تشتریشت) را معمولاً «تیریشت» گویند و چهارمین ماه سال و سیزدهمین روز هر ماه که بنام فرشتهء تیشتر است، تیرماه و تیرروز گویند. شایان توجه است که در بندهش، فصل پنج آمده که سبعهء سیاره، با سبعهء ثابته در جنگ و ستیز است، «تیر (عطارد) بر ضد تشتر ...». تشتر در فرهنگها بمعنی فرشتهء باران ضبط شده و بسا او را با میکائیل تطبیق کرده اند. لابد بمناسبت آنکه تشتر فرشتهء باران و بالنتیجه ایزد ارزاق است و میکائیل هم فرشتهء روزی است. (حاشیهء برهان چ معین) :
تشتر(6) راد خوانمت پرگست
ار چو تو کی بود به گاه عطا.دقیقی.
گرچه تشتر(7) را عطا باران بود
مر ترا درّ و گهر باشد عطا.
(از فرهنگ اسدی).
و رجوع به یشتها ج 1 صص324 - 325 و مزدیسنا و تأثیر آن در ادب پارسی ص 311، 312، 313 و 329 شود.
(1) - Sirius.
(2) - tishtar.
(3) - tishtarya.
(4) - Canicula.
(5) - tishtryeni. (6) - در فرهنگ اسدی چ اقبال ص152 بشتر. و رجوع به بشتر شود.
(7) - در فرهنگ اسدی چ اقبال ص152 بشتر. و رجوع به بشتر شود.

تشتر.

[تَ تَ] (اِخ) تستر. (سمعانی). نام شهر. (غیاث اللغات) (آنندراج). رجوع به تستر در همین لغت نامه شود.

تشت زدن.

[تَ زَ دَ] (مص مرکب) کنایه از گرفتن آفتاب و ماه بود. (انجمن آرا). کوفتن مس و جز آن به هنگام گرفتن ماه و آفتاب و این رسم ولایت است و در هندوستان هنگام آبله برآوردن کودک اگر رعد و برق در خروش آید، همین عمل میکنند. (آنندراج) :
روی تو چو ماه است و مرا سینه چو تشت
من تشت همی زنم که مه بگرفته.
(از انجمن آرا).
بر ماه گرفته تشت میزد.زلالی (از آنندراج).
و رجوع به تشت شود.

تشت زر.

[تَ تِ زَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از آفتاب جهانتاب. (برهان) (آنندراج). تشت زرین. آفتاب. (فرهنگ رشیدی) (ناظم الاطباء) :
مگر روز قیفال او راند خواهد
که تشت زر از شرق رخشان نماید.
سراج الدین سکزی (از انجمن آرا).
|| تشتی از طلا. و رجوع به طشت زر شود.

تشت زرین.

[تَ تِ زَرْ ری] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از خورشید است. (برهان) (آنندراج). تشت زر. آفتاب. (فرهنگ رشیدی) (ناظم الاطباء). و رجوع به تشت زر و تشت آسمان شود.

تشت سرنگون.

[تَ تِ سَ نِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از افلاک و آسمان بود. (انجمن آرا).

تشت سیمین.

[تَ تِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از ماه است. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج). ماه. (فرهنگ رشیدی) (ناظم الاطباء).

تشتک.

[تَ تَ] (اِ مصغر) تشت کوچک. (یادداشت مرحوم دهخدا). ظرفی سخت بزرگ از چوب، شبیه به ناوه که خبازان آرد یک روزه و نیم روزه در آن خمیر کنند. (یادداشت ایضاً). و رجوع به طشتک شود.

تشتکی.

[تَ تَ] (اِ مرکب) رکابی. (آنندراج).

تشتگر.

[تَ گَ] (ص مرکب) تشت ساز. (ناظم الاطباء). آنکه تشتها بسازد. (آنندراج). طسّاس. (منتهی الارب). و رجوع به طشتگر شود.

تشت نگون.

[تَ تِ نِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) تشت سرنگون. طشت نگون. رجوع به این دو کلمه شود.

تشت و خایه.

[تَ تُ یِ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) آن نوعی بازی است که خایهء مرغ را خالی کرده به شبنم پر کنند و راهش ببندند و در هوای گرم در تشت نهند و اگر گرم نباشد در زیر تشت آتش کنند و شبنم مستحیل بهوا شود، بالطبع میل به بالا کند و چندان رود که از چشم غایب شود و بجای شبنم سیماب کنند همین اثر دارد. (برهان) (از انجمن آرا) (از غیاث اللغات) (از فرهنگ رشیدی) (آنندراج). یک نوع بازی که تخم مرغ آگنده از پاره ای داروها را در میان تشتی در آفتاب گذارند تا بالا رود. (ناظم الاطباء) :
تشتی است این سپهر و زمین خایه ای در آن
گر علم تشت و خایه ندانسته ای بدان.
خاقانی (از انجمن آرا).
|| نام طلسمی هم بوده است. (برهان). نام طلسمی. (ناظم الاطباء). || کنایه از زمین و آسمان هم هست چه زمین در میان آسمان است. (برهان) (آنندراج). زمین و آسمان. (ناظم الاطباء). || علم نجوم را نیز علم تشت و خایه میگویند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). و رجوع به طشت و خایه شود.

تشته.

[تَ تَ / تِ] (اِ) ناوه. (صحاح الفرس). || تشتک. (یادداشت مرحوم دهخدا). || تشت و طبق و خوانچه. (ناظم الاطباء). و رجوع به تشتک و طشتک شود.

تشتی.

[تَ شَتْ تی] (ع مص) زمستان جای مقام کردن. (تاج المصادر بیهقی). زمستان کردن. (زوزنی). به جایی در زمستان اقامت کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (از المنجد). اقامت کردن در شهر ایام سرما. (از متن اللغة) (از المنجد). || در زمستان دامنهء کوه را چراگاه کردن. (از متن اللغة). و رجوع به شتا شود.

تشتیت.

[تَ] (ع مص) پراگنده کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تفریق. (از اقرب الموارد) (از متن اللغة) (از المنجد): شتّته اللهُ؛ فرّقهُ. (متن اللغة) : و التماس کردند که نظام الفت و اجتماع کلمت ایشان از تشتیت و تفریق صیانت فرمایند. (ترجمهء تاریخ یمینی). تا روزگار که مفرق احباب و ممزق اصحاب است در میان آمد و جمع ایشان به تفریق و تشتیت رسانید. (ترجمهء تاریخ یمینی چ اول تهران ص 308).

تشتیر.

[تَ] (ع مص) تنقیص نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || عیب کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). عیب کردن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). عیب کردن و بد گفتن و بد شنوانیدن کسی را. (از المنجد). بد گفتن کسی را. (از متن اللغة). || پلک چشم گردانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تشتیوان.

[تَ] (اِ) به لغت یونانی بسفایج را گویند و آن دارویی است مسهل سودا و به عربی کثیرالارجل و ثاقب الحجر و اضراص الکلب خوانند. (برهان) (آنندراج). گیاهی است دارویی که بسفایج نیز گویند. (ناظم الاطباء). و رجوع به لکلرک ج 1 ص311 شود.

تشتیة.

[تَ یَ] (ع مص) اقامت کردن در زمستان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). اقامت کردن در شهری به زمستان. (از المنجد). و رجوع به تشتّی شود. || بسنده بودن زمستان را. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از المنجد).

تشجب.

[تَ شَجْ جُ] (ع مص) اندوهگین شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تحزن. (متن اللغة) (اقرب الموارد) (المنجد).

تشجع.

[تَ شَجْ جُ] (ع مص) دلیری نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). و رجوع به تشجیع شود.

تشجن.

[تَ شَجْ جُ] (ع مص) به یاد آوردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || بهم درشدن درخت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بهم درآمدن و در یکدیگر شدن شاخه های درخت. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || غمگین شدن بر کسی. (از متن اللغة). اندوهگین شدن. (از المنجد). || تحرک. (متن اللغة) (المنجد).

تشجیج.

[تَ] (ع مص) درگذشتن در عزیمت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تصمیم گرفتن بر امری. (از اقرب الموارد). تصمیم. (متن اللغة). || بسیار سر شکستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بسیار سر شکستن و مجروح کردن. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تشجیر.

[تَ] (ع مص) منقش کردن به درختان. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). نقش کردن به صورت درخت و از اینجا است جامهء مشجر. (آنندراج). || درخت شدن گیاه. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || زراعت درخت کردن مکانی را و این مستحدث است. (از المنجد). || بالای شاخ نهادن خوشهء خرمابن را تا شکسته نگردد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تشجیع.

[تَ] (ع مص) دلیر کردن کسی را. (زوزنی). دلیر کردن و دل دادن کسی را. (زوزنی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). دلیر کردن و قوت قلب دادن کسی را. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || به شجاعت صفت کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). || دلیر گردانیدن و پیش فرستادن کسی را بر کاری. (از اقرب الموارد) (از المنجد): شجّعهُ علی الامر؛ جرأهُ و اَقدمهُ. (المنجد).

تشح.

[تَ شَ] (ع اِ) ترس و بیم بمعنی تشحه است. رجل اَتشح؛ مرد تشحه ناک. (منتهی الارب). مردی است بددل یا خشمناک یا پلیدنفس و حریص. تشح به تحریک مثل تشحه. (از شرح قاموس). || جدّ و حمیت. (آنندراج). رجوع به تشحه شود.

تشحاء .

[تَ] (ع ص) مؤنث اتشح؛ یعنی زن خبیث النفس و حریص. (ناظم الاطباء). رجوع به تشح و تشحة شود.

تشحذ.

[تَ شَحْ حُ] (ع مص) راندن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). طرد کردن کسی را. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد): تشحذنی فلان و ترعفنی؛ ای طردنی و عنانی. (اقرب الموارد). || الحاح کردن کسی را در سؤال. (از متن اللغة) (از المنجد).

تشحط.

[تَ شَحْ حُ] (ع مص) جنبیدن بچه در سلا. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). || در خون گردیدن. (تاج المصادر بیهقی). طپیدن کشته در خون. (منتهی الارب) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تشحة.

[تُ حَ] (ع اِ) جدّ و درستی است که در مقابل هزل و بازی باشد. (شرح قاموس). جدّ و حمیت، در اصل وشحة بوده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || ننگ و عار داشتن و اصل آن وشحه است... (شرح قاموس). || بددلی و ترس است. (شرح قاموس) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ترس و بیم. (از ذیل اقرب الموارد). || خشمناک شدن و پلیدنفس شدن و حریص بودن است. مثل تشح به تحریک در همهء اینها که گذشت. (شرح قاموس). خبث نفس و حرص. || آزاری است که در پایهای شتر عارض شود. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). و رجوع به تشح شود.

تشحی.

[تَ شَحْ حی] (ع مص) گشاد و فراخ کردن زبان را در چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء): تشحی بر کسی؛ فراخ کردن زبان را در آن. (از اقرب الموارد) (از متن اللغة) (از المنجد).

تشحیذ.

[تَ] (ع مص) تیز کردن کارد را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تیز کردن کارد و شمشیر و جز آن. (آنندراج) (غیاث اللغات). تیز کردن. جلا دادن : نه از تأمل اشارات و تجارب این کتاب خاطر انور قاهری را تشحیذی صورت بندد و نه از مطالعهء این عبارات، الفاظ درافشان شاهنشاهی را مددی تواند بود. (کلیله و دمنه). و به تعصب و هواداری به فراخان برخاستند و در تصویب رای و تشحیذ عزم او سعی میکردند. (ترجمهء تاریخ یمینی چ اول تهران ص 113).

تشحیط.

[تَ] (ع مص) در خون طپانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). و رجوع به تشحط شود.

تشحیم.

[تَ] (ع مص) شحم خورانیدن قوم را: شحّم القوم؛ اطعمهم الشحم. (از المنجد).

تشخانه.

[تَ نَ / نِ] (اِ مرکب) آتشکده. (یادداشت مرحوم دهخدا) :
حصار بستد و تشخانه را بکند و بسوخت
ز شهر و دشتش گلزار کرد آتشدان.
مختاری (دیوان چ همایی ص358).

تشخص.

[تَ ش خْ خُ] (ع مص) جدا و ممتاز شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تعین یافتن و معین گردیدن. (غیاث اللغات). تعین یافتن و معین گردیدن و جدا و ممتاز شدن. (آنندراج). انفراد و شخصیت و بزرگی و بزرگ منشی. (ناظم الاطباء). مطاوع تشخیص است یقال شخصه و فتشخص. (از اقرب الموارد) (از المنجد). آنچه بدان چیزی از غیر خود ممتاز شود چنانکه چیز دیگر در آن چیز مشارک آن نباشد. (از تعریفات جرجانی). || بصورت شخص نمایان شدن خیال چیزی برای کسی. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تشخیت.

[تَ] (ع مص) رسانیدن. (منتهی الارب). ابلاغ. (متن اللغة) (اقرب الموارد) (المنجد).

تشخیر.

[تَ] (ع مص) گلیم از پشت ستور برگرفتن از جهت رحاله. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة) (از المنجد). جل از پشت ستور برگرفتن جهت گذاشتن زین و پالان. (ناظم الاطباء). || خوشهء خرما و مانند آن را بر شاخ نهادن تا شکسته نگردد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تشخیص.

[تَ] (ع مص) معین کردن چیزی. (غیاث اللغات) (آنندراج). معین کردن و تمیز دادن چیزی از جز آن و از این است تشخیص امراض در نزد پزشکان. (از اقرب الموارد) (از المنجد). بازشناختن از یکدیگر. (یادداشت مرحوم دهخدا) :
چون نقش غم ز دور ببینی شراب خواه
تشخیص کرده ایم و مداوا مقرر است.حافظ.
|| بمعنی اجازه گرفتن نیز مستعمل است. (غیاث اللغات) (آنندراج). و رجوع به تشخص شود.

تشخیم.

[تَ] (ع مص) تباه کردن طعام. (تاج المصادر بیهقی) (از منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). فاسد کردن طعام را. (از اقرب الموارد) (از متن اللغة) (از المنجد). || تغییر کردن رایحهء دهان. (از متن اللغة) (از المنجد).

تشدخ.

[تَ شَدْ دُ] (ع مص) شکسته شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). شکسته شدن سر. (از متن اللغة) (از المنجد) (از اقرب الموارد). انشداخ. (متن اللغة) (المنجد).

تشدد.

[تَ شَدْ دُ] (ع مص) سخت شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). سخت و دشوار شدن کاری. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || سختی نمودن در چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). سختی کردن در کار. (از المنجد). سختی کردن. (غیاث اللغات) (آنندراج). شدت و قوت آشکار کردن. (از متن اللغة). || تقوی. (اقرب الموارد) (المنجد). || (اِمص) درشتی و سختی و تندی و تعدی و ظلم. سختی در غضب. (ناظم الاطباء) : دست رد بر روی التماس سلطان نهاد و راه تمرد و تشدد پیش گرفت. (ترجمهء تاریخ یمینی چ اول تهران ص290).

تشدد کردن.

[تَ شَدْ دُ کَ دَ] (مص مرکب) سختی کردن در کار و سخت گرفتن در کار و به سختی تغیر و غضب کردن. (ناظم الاطباء). و رجوع به تشدد شود.

تشدق.

[تَ شَدْ دُ] (ع مص) لب پیچیدن در شیوازبانی. (تاج المصادر بیهقی). بتکلف فصاحت نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || با کج کردن گوشهء دهان مردمان را ریشخند کردن. (از المنجد). || بدون احتیاط و احتراز گفتار را بسط دادن. (از المنجد). || چون اشدق سخن گفتن. (از اقرب الموارد) (از متن اللغة).

تشدیخ.

[تَ] (ع مص) سر شکستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از المنجد). و رجوع به تشدخ شود. || غورهء خرما را تر نهادن تا شکسته گردد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تشدید.

[تَ] (ع مص) استوار کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار) (غیاث اللغات) (آنندراج). قوت دادن و گران نمودن، خلاف تخفیف. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || سختی نهادن بر کسی. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). سختی نمودن. (غیاث اللغات). بر کسی سختی کردن. (آنندراج). تنگ گرفتن بر کسی. (از اقرب الموارد) (از آنندراج) : خفت ها و تشدیدها رفت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص261). از درگاه امیران محمد و مسعود در باب غاشیه و جناغ فرمان رسید و تشدیدها رفت. (تاریخ بیهقی ایضاً ص 366). طوطی را به چه تهمت چنین تعذیب و تشدید فرمودی. (سندبادنامه ص99). و از طرفین تأکید و تشدید در آن یاد کرد. (تاریخ قم ص252). || سخت احتراز کردن از کمیز. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || مشدد کردن حرف. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). حرف را مشدد ساختن. (آنندراج). تخفیف ندادن حرف. (از اقرب الموارد). نقیض تخفیف حرف. (از المنجد). نام کیفیتی است که عارض شود حرف را بوسیلهء ادغام و تخفیف مقابل آن است. (از کشاف اصطلاحات الفنون). حرفی را سخت تلفظ کردن چنانکه دو حرف نماید چون واو در تنوع و دال در عده و لام در علت .... (یادداشت مرحوم دهخدا). شعرای ما همه جا مطرداً هر تشدیدی را برای ضرورت مخفف آرند و تقریباً استثنایی در این قاعده نیست. (یادداشت ایضاً). در فارسی بسیاری از کلمات، مشدد و هم مخفف آیند چون امید، دره، زر، پشه:
پشّه ز چه یک روز زید پیل چه صد سال
زیرا ز پشه پیلان با رنج و عنااند.
ناصرخسرو.
و این قاعده را فارسی زبان در شعر نسبت به کلمات عربی هم معمول میدارد چون حد، مر، حق، رب و...:
گر عادلی از طاعت بگذار حق رزق
بنگر به بصیرت که بران ره بصرااند.
ناصرخسرو.
آنها که ندانند به طاعت حق روزی
بر جور و جفااند نه بر عدل و وفااند.
ناصرخسرو.
یا رب چه شد این خلق که با آل پیمبر
چون کژدم و مارند و چو گرگان فلااند.
ناصرخسرو.
و رجوع به مادهء بعد شود.

تشدید.

[تَ] (اِ) علامتی چون سرسین « ّ » که بر روی حرفی گذارند تا مشدد تلفظ شود. (یادداشت مرحوم دهخدا). نام علامت املایی مانند دندانه های سین که چون آن را بر بالای حرفی گذارند آن حرف دو مرتبه خوانده شود. (ناظم الاطباء). و رجوع به مادهء قبل شود.

تشذب.

[تَ شَذْ ذُ] (ع مص) متفرق و پریشان شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تفرق قوم. (اقرب الموارد).

تشذر.

[تَ شَذْ ذُ] (ع مص) جنگ را ساختن. (زوزنی). آمادهء جنگ شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). مهیا شدن برای قتال و حمله. (از اقرب الموارد). || شادمان شدن. || سرعت نمودن بسوی کاری. || جنبیدن. || کج شدن تازیانه. || پریشان و متفرق شدن قوم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || از حد درگذشتن در جنگ. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تطاول قوم در جنگ. (از اقرب الموارد). || دامن به میان پای گرفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). استثفار. (اقرب الموارد). || بیم کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). توعد. (اقرب الموارد). || تهدید نمودن. || خشم گرفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تغضب. (اقرب الموارد). || سر جنبانیدن شتر ماده از نشاط به دیدن علف. || از پس برنشستن ستور را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تشذیب.

[تَ] (ع مص) باز کردن پوست درخت. || راندن و دفع کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || درخت پیراستن. (زوزنی). خشاوه کردن درخت را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || پراکنده کردن شتران را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تفریق و تمزیق مال. (از اقرب الموارد). || کار و تراش اول در تیر قمار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تشذیذ.

[تَ] (ع مص) تنها و نادر کردن آن را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). تنها و نادر کردن کاری را. (آنندراج).

تشر.

[تَ شَ] (اِ) عتاب. توپ. پرخاش. گفتاری درشت با آوازی بلند و تهدید کسی را. (یادداشت مرحوم دهخدا).

تشرآباد.

[تَ شَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان نهارجانات در بخش حومهء شهرستان بیرجند. رجوع به فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9 شود.

تشراب.

[تَ] (ع مص) نوشیدن آب را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). شرب. (ناظم الاطباء).

تشرب.

[تَ شَرْ رُ] (ع مص) نوشیدن و آشامیدن. (غیاث اللغات) (آنندراج). || در خویشتن چیدن. (تاج المصادر بیهقی). درخوردن جامه خوی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || سرایت کردن و درگذشتن از چیزی بچیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). سرایت کردن رنگ در جامه. (از اقرب الموارد).

تشرج.

[تَ شَرْ رُ] (ع مص) بهم درشدن چیزی به چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): تشرج اللحم بالشحم؛ یعنی تداخل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تشر زدن.

[تَ شَ زَ دَ] (مص مرکب)توپیدن. (یادداشت مرحوم دهخدا). عتاب کردن. پرخاش کردن. و رجوع به تشر شود.

تشرشر.

[تَ شَ شُ] (معرب، مص) مصدر منحوت عربی از شرشر فارسی. حکایت صوت فروریختن آب. (یادداشت مرحوم دهخدا).

تشرشر کردن.

[تَ شَ شُ کَ دَ] (مص مرکب) در تداول، بمزاح شاشیدن. (یادداشت مرحوم دهخدا).

تشرط.

[تَ شَرْ رُ] (ع مص) نیک نگریستن در کار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تأنق در عمل. (از اقرب الموارد). || بتکلف پذیرفتن شروطی را که بزیان او باشد. (از اقرب الموارد).

تشرف.

[تَ شَرْ رُ] (ع مص) شرف جستن. (زوزنی). بزرگ پنداشتن و بزرگ منش گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || دارای شرف شدن خانه. || شرف یافتن کسی از غیر خود. (از اقرب الموارد). || شرف دانستن، یقال: تشرف بکذا؛ ای عده شرفاً. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). || کشته شدن اشراف قوم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || دست را بالای ابرو قرار دادن تا بتواند چیزی را ببیند و نیک تشخیص دهد. (از اقرب الموارد). || بالا برآمدن چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): تشرف للشی ء؛ تطلع الیه. (اقرب الموارد). || بسوی چیزی نگریستن و چشم آن داشتن و از این معنی است حدیث لاتشرفوا البلاء؛ ای لاتطلعوا الیه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تشرق.

[تَ شَرْ رُ] (ع مص) در آفتابگاه نشستن. (تاج المصادر بیهقی) (از زوزنی) (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تشرم.

[تَ شَرْ رُ] (ع مص) شکافته شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تشقق. (اقرب الموارد). پاره پاره گردیدن. (از اقرب الموارد).

تشری.

[تَ شَرْ ری] (ع مص) خوارج شدن. (تاج المصادر بیهقی). شاری گردیدن یا نسبت کردن خود را بسوی شراة از خوارج. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). از شراة شدن. (از منتهی الارب). || متفرق و پریشان شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تشریب.

[تَ] (ع مص) خورانیدن. || در مال کسی تصرف نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || مشک جدید را گل اندود کردن تا خوش بوی گردد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تشریج.

[تَ] (ع مص) دوختن نه محکم. (تاج المصادر بیهقی). دوردور بخیه زدن جامه را. || بند بستن خریطه را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || دوال در گوشهء جامه دان کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تشریح.

[تَ] (ع مص) نیک شرح کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). نیک بیان کردن. (دهار). نیک هویدا کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). به کمال وضاحت بیان کردن و آشکار کردن. (غیاث اللغات). نیک بیان کردن سخن را. (آنندراج). اظهار و آشکار کردن چیزی است. می گویند شرحت الغامض؛ یعنی مشکل را تفسیر و روشن ساختم. (از کشاف اصطلاحات الفنون) :
تشریح نهاد خود درآموز
کاین معرفتی است خاطرافروز.نظامی.
با فکر او چو سر به گریبان فرو کنم
تشریح زلف خم بخمش موبمو کنم.
کلیم (از آنندراج).
|| شرحه کردن گوشت. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). کفانیدن و پیدا کردن فربهی گوشت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). قطع کردن و جدا کردن فربهی بعض چیزی از بعض دیگر و از آن است تشریح در نزد اطباء. (از اقرب الموارد). || (اصطلاح پزشکی) بیان کردن حقایق و اشکال اعضای درونی و برونی و شمار استخوانها و بیان محل و پیوند هر عضو و بیان رگها و عصبها. (غیاث اللغات). به اصطلاح اطباء بیان کردن حقیقت اعضای بدن انسان را علم تشریح گویند. (آنندراج). علمی که در آن بحث می کنند از آلات و ادوات بدن حیوانی. (ناظم الاطباء). بر خلاف علم فیزیولوژی که وظایف الاعضا می باشد. تشریح، علم به چگونگی اعضای جسم است. (الموسوعة العربیة). بازشناختن اعضا و جوارح کالبد انسان یا حیوان را از راه شکافتن بدن، تشریح یا کالبدشکافی گویند و این دانش پایهء دانش پزشکی جدید را تشکیل میدهد. تشریح از دوران باستانی در میان اقوام ایرانی و هندی و مصری متداول بود و جای جای بر اثر نفوذ مذهبی شدت و ضعف داشته است. امروز در مراکز پزشکی، موضوع تشریح به چند قسمت تقسیم می شود. اگر در بیمارستان و برای تشخیص بیماری مریض، پس از مرگ کالبد را بشکافند تشریح مرضی نامند و اگر متعلق به دانستن کلیات اعضاء و نسجها و عناصر اولیه بدن باشد، آن را تشریح عمومی گویند و اگر برای شناختن جزء جزء اعضا و اسامی و اشکال آنها و روابطی که با هم دارند و بالاخره ترتیب نسج و ظاهر و باطن و خصوصیات آنها باشد، آن را تشریح تفصیلی خوانند. رجوع به کتاب تشریح میرزاعلی صص 6 - 17 و مقدمهء دکتر امیر اعلم بر کتاب کالبدشناسی توصیفی (کتاب اول) و کالبدشکافی شود.

تشریح کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)بازنمودن مطلبی. تفسیر کردن. شرح و بیان موضوعی غامض. || (اصطلاح پزشکی) کالبدشکافی. رجوع به تشریح شود.

تشریحی.

[تَ] (ص نسبی) منسوب و متعلق به علم تشریح. (ناظم الاطباء).

تشرید.

[تَ] (ع مص) راندن. (تاج المصادر بیهقی). رمانیدن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). راندن و پراکنده نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). طرد کردن. رمانیدن. تفریق. (از اقرب االموارد). || شنوانیدن عیب کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تشریذ.

[تَ] (ع مص) رانده و رمیده گردانیدن و پریشان و متفرق ساختن و منه: فشرذبهم من خلفهم فی قراءة الاغمش، و ابن جنی گوید ترکیب «ش ر ذ» را در کتب لغت ندیده و «ذال» باید بدل از «دال» باشد. (منتهی الارب). و رجوع به تشرید شود.

تشریر.

[تَ] (ع مص) به آفتاب خشک کردن. (تاج المصادر بیهقی). به آفتاب نهادن چیزی را تا خشک شود. || مشهور و معروف کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تشریز.

[تَ] (ع مص) عذاب کردن. || دشنام دادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تشریع.

[تَ] (ع مص) بیان کردن راه را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || به آبشخور آوردن. (زوزنی). به آب آوردن شتران را که احتیاج به کشیدن دلو و ریختن آن در حوض نباشد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || فرورفتن در آب. || شراع قرار دادن سفینه را. (از اقرب الموارد). || در عرف فقیهان و حقوق دانان، قانون نهادن. وضع قانون. قانون گذاری. || در تداول خاص متشرعه، امر غیرمشروعی را بشرع منسوب داشتن، چنانکه امر غیرمحرمی را حرام یا عمل غیرواجب را واجب شمردن. بدعت نهادن. امر غیردینی را در دین وارد ساختن.

تشریف.

[تَ] (ع مص) بزرگوار کردن. بزرگ قدر گردانیدن. (از اقرب الموارد). بزرگداشت. بزرگ داشتن. بزرگوار داشتن. حرمت داشتن. (یادداشت مرحوم دهخدا) :بوبشر تبانی رحمه الله هم امام بزرگ بود و به روزگار سامانیان، و ساخت زر داشت و بدان روزگار این تشریف سخت بزرگ بوده است. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص195). فرمود تا او را [ فضل ربیع را ] هم در سرایی که اعیان نشستندی جای معین کردند و امیدوار تربیت و اصطناع. درحال عبدالله طاهر از پیش خلیفه بیرون آمد و این تشریف که خلیفه فرمود بدو رسانید. (تاریخ بیهقی). و وی این تشریف را [ نعت حمید امیرالمؤمنین را ] در روزگار مبارک امیر مودود یافت. (تاریخ بیهقی).
شرف چیز بهنگام پدید آید از او
چون پدید آمد تشریف علی روز غدیر.
ناصرخسرو.
علی آن یافت ز تشریف که در روز غدیر
شد چو خورشید درخشنده در آفاق شهیر.
ناصرخسرو.
از خلیفه اندرخواست که او را گرامی کند و به خانهء وی رود به مهمانی ... تا او را اندر میان عرب تشریف بود. خلیفه اجابت کرد. (تاریخ بخارا). اما چون سوگند در میان است از جامه خانهء خاص برای تشریف و مباهات ... برگیرم. (کلیله و دمنه).
تشریف ضربت او، ارواح وحشیان را
تعلیم شکر دادی، هنگام انفصالش.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص229).
بر در او چون درش حلقه بگوشی رفته ام
تا پی تشریف سر، تاج کیان آورده ام.
خاقانی (ایضاً ص257).
اگر تشریف شه ما را نوازد
کمر بندد رهی، گردن فرازد.نظامی.
به تشریفم حدیث از گنج میرفت
غلام از ده، کنیز از پنج میرفت.نظامی.
میم و واو و میم و نون، تشریف نیست
لفظ مؤمن جز پی تعریف نیست.مولوی.
ملک بهم برآمد و کشف خبر فرمود، قاصد را بگرفتند و رسالت بخواندند. نبشته بود که حسن ظن بزرگان بیش از فضیلت بنده است و تشریف قبولی که فرمودند، بنده را امکان اجابت آن نیست. (گلستان).
اجزای خاک مرده به تشریف آفتاب
بستان میوه و چمن لاله زار کرد.سعدی.
-تشریف آوردن؛ آمدن شخص بزرگ. (ناظم الاطباء ). آمدن. (آنندراج).
- تشریف بردن؛ رفتن. (ناظم الاطباء) (آنندراج) :
شام هجران تو تشریف به هر جا ببرد
در پس و پیش هزاران شب یلدا ببرد.
ملا وحشی (از آنندراج).
به روزنم همه ذرات نور در جنگند
از آن زمان که از این کلبه برده ای تشریف.
طالب آملی (ایضاً).
- تشریف دادن؛ بزرگ گردانیدن. بزرگی و فخر دادن. قدر دادن. شأن و مقام دادن کسی را :
درخواه کز آن زبان چون قند
تشریف دهد به بیتکی چند.نظامی.
چون مطلع شد که صفات من در صفات او برسید، از حضرت خود مرا نام نهاد و بخودی خود مرا تشریف داد و یکتایی پدید آمد و دویی برخاست. (تذکرة الاولیاء عطار).
گر پای بر فرقم نهی، تشریف قربت میدهی
جز سر نمی دانم نهاد از عذر این اقدام را.
سعدی.
ز پشت پدر تا به پایان شیب
نگر تا چه تشریف دادش ز غیب.(بوستان).
هیهات که چون تو شاهبازی
تشریف دهد بر آستانم.سعدی.
میدهد تشریف غم هرگه که میخواهد به دل
هیچ مانع نیست در باز است مهمان آشناست.
شاپور طهرانی (از آنندراج).
و رجوع به تشریف آوردن شود.
- تشریف داشتن؛ حضور داشتن. این کلمه را از جهت اکرام و احترام گویند: فلان در آن مجلس تشریف داشتند که این حادثه پیش آمد.
- || حرمت داشتن. فخر داشتن. بزرگی داشتن :
تشریف شهادت ز دم تیغ تو داریم
فرض است در ارواح طواف جسد ما.
طالب آملی (از آنندراج).
- تشریف شریف ارزانی داشتن؛ آمدن شخص بزرگواری بخانهء شخصی کوچکتر از خود. (ناظم الاطباء).
- تشریف فرما شدن؛ آمدن یا رفتن شخص بزرگ و گرانقدری به جایی.
- تشریف فرمایی؛ ورود شخص بزرگ یا سلطانی بجایی.
- تشریف فرمودن؛ تشریف دادن : و با فرمانبرداران چه تشریفها فرمود، تا تو زبان را پیوسته به شکر و ثنای خداوند مشغول سازی. (قصص الانبیاء ص3).
- رئیس تشریفات؛ رسولدار. (یادداشت بخط دهخدا). در خارجه شخصی است که امور مهمانان سیاسی خارجی را از جهت پذیرایی و دید و بازدیدهای رسمی زیر نظر دارد. رجوع به تشریف و تشریف دادن و دیگر ترکیبهای تشریف شود.
|| بالا برآمدن جای دیده بان. || کنگره ساختن خانه را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (اِ) فارسیان بمعنی خلعت آرند که امرا و سلاطین به کسی دهند برای بزرگ گردانیدن او و لفظ تشریف به لفظ پوشیدن و داشتن، و برای رفتن به لفظ بردن و دادن و آوردن و فرمودن مستعمل. (غیاث اللغات). و فارسیان به معنی خلعت با لفظ پوشیدن و در بر افکندن و داشتن و خواستن و به معنی رفتن با لفظ بردن و به معنی آمدن با لفظ دادن و آوردن و فرمودن استعمال نمایند. (آنندراج). خلعت و پایزه و پوششی که امرا و پادشاهان برای بزرگ گردانیدن کسی به وی دهند. (ناظم الاطباء). تشریف بمعنی خلعت، با لفظ پوشیدن و در بر افکندن و داشتن و خواستن و به معنی رفتن با لفظ بردن و به معنی آمدن با لفظ دادن و آوردن و فرمودن استعمال نمایند. (آنندراج). خلعت و بجز انواع جامه بر همه بخشش ها، چون اسب و غلام و کنیز و حتی ملک و امثال اینها اطلاق می شده و هر طبقه یا گروهی خلعتی خاص داشتند چون خلعت وزیران یا خلعت قضات یا خلعت دبیران و جز اینها : پس چون پیغمبر صلی اللهعلیه وسلم به خانه اندر دلتنگ شدی به کوه حرا رفتی و همی گشتی و به شب به خانه آمدی دل تافته و از این حال خدیجه سخت اندوهگین بودی تا آن روزی که خدای عزوجل خواست که او را تشریف رسالت پوشد. (ترجمهء طبری بلعمی).
خجسته بادت تشریف و خلعت سلطان
فزونت بادا هر روز خلعت و ایجاب.
مسعودسعد.
امیر علی گفت پسر برهانی در این تشریفی که خداوند جهان فرمود [ مراد اسبی است که سلطان سنجر به معزی بخشیده است ] هیچ نگفتی. حالی دو بیتی بگوی. (چهارمقالهء نظامی).
نیست بر رای تو پوشیده که من خدمت تو
ازبرای تو کنم، نز پی تشریف و نواز.انوری.
مرا مشرف دارد به خلعت و تشریف
چو آستانش ببوسم به حرمت و تعظیم.
سوزنی.
دارد سر و تنم سر و پای و دل هوات
تشریف تو، سلاح تن و سر، نکوتر است.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص76).
دستار خز و جبهء خارا نکوست، لیک
تشریف وعده دادن استر نکوتر است.
خاقانی (ایضاً ص77).
از حضرت بخارا تشریفی و خلعتی چنانکه به رسم اصحاب جیوش معتاد بود روانه کردند. (ترجمهء تاریخ یمینی چ اول تهران ص109). امیرالمؤمنین القادربالله خلعتی نفیس و تشریفی گرانمایه به سلطان فرستاد که در هیچ عهد، هیچ کس را از ملوک و سلاطین، مثل آن... مشرف نگردانیده بود. (ترجمهء تاریخ یمینی ص176). سلطان او را با تشریف لایق و خلعت گرانمایه گسیل کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ اول تهران ص341).
به تشریفم حدیث از گنج میرفت
غلام از ده، کنیز از پنج میرفت.نظامی.
پس آن گه داد با تشریف و منشور
همه ملک مهین بانو به شاپور.نظامی.
درم داد و تشریف و بنواختش
به قدر هنر مرتبت ساختش.(بوستان).
نکونام را جاه و تشریف و مال
بیفزود و، بدگوی را گوشمال.(بوستان).
چه خوب است تشریف شاه ختن
وزان خوبتر ژندهء(1) خویشتن.(بوستان).
به طهارت گذران منزل پیری و مکن
خلعت شیب چو تشریف شباب آلوده.
حافظ.
هرچه هست از قامت ناساز بی اندام ماست
ورنه تشریف تو بر بالای کس کوتاه نیست.
حافظ.
از سپهر سفله تشریف تن آسانی مخواه
پیرهن از چاه دارد یوسف کنعان درو.
صائب (از آنندراج).
گردد چو غنچه تنگ برش چتر سبز چرخ
تشریف جاهت ار فکند در بر آفتاب.
حسین ثنائی (از آنندراج).
چرا نپوشد تشریف امتیاز از حق
برهنه نیست به عهدش مگر که تیغ جهاد.
کلیم (ایضاً).
- تشریف بخشیدن؛ اهدا کردن خلعت :
اگر بیگانگان تشریف بخشند
هنوز از دوستان خوشتر گدایی.سعدی.
-تشریف پوشیدن؛ خلعت و پایزه پوشیدن. (ناظم الاطباء).
- تشریف دادن؛ خلعت دادن. (یادداشت مرحوم دهخدا). دادن پوششی به کسی بزرگداشت را :
دادن تشریف تو از پی تعریف شاه
بر سر ابنای عصر کرد مرا نامدار.خاقانی.
ملک تشریف خاص خویش دادش
ز دیگر وقتها دل بیش دادش.نظامی.
قد چون سروش از دیوان شاهی
به گلبن داده تشریف سپاهی.نظامی.
-تشریف فرستادن؛ خلعت فرستادن. دادن پوشش و جز آن به کسی بزرگداشت را :
خواجه تشریفم فرستادی ز مال
مالت افزون باد و خصمت پایمال.سعدی.
(1) - ن ل: جامهء.

تشریفات.

[تَ] (ع اِ) آرایش و زینتی که جهت پذیرائی میهمان محترم در خانه دهند و آنچه از مأکول و مشروب برای وی حاضر نمایند. (ناظم الاطباء). تکلفی که میزبان جهت خوشگذرانی میهمان کند.

تشریفاتچی.

[تَ] (اِ مرکب) کسی که برای پذیرایی میهمان محترم میگمارند. (ناظم الاطباء). مهماندار.

تشریق.

[تَ] (ع مص) گوشت قدید کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). قدید کردن گوشت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). قدید کردن گوشت در آفتاب. (از اقرب الموارد). || بسوی مشرق شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). سوی مشرق شدن و روی به شرق کردن. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || نماز عید کردن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): لاتشریق الا فی مصر جامع. (منتهی الارب). || خوبی و درخشش روی. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). زیبا و تابان روی بودن. || اندودن بنا با شارق (ساروج). (از اقرب الموارد). || (اِ) ایام تشریق سه روز است بعد از روز نحر. و یا این ایام را بدان جهت تشریق گویند که تا آفتاب تابان نشود، قربانی را نحر نکنند. (از ناظم الاطباء) (از منتهی الارب) (از آنندراج). ایام تشریق سه روز بعد از عید اضحی است و ایام نحر سه روز است از عید اضحی و ک چهار روز شود که اول آن نحر است و لاغیر و آخر آن تشریق است نه جز آن و دو روز میانگین را نحر و تشریق نامند. (از کشاف اصطلاحات الفنون نقل از هدایه). || (اصطلاح نجومی) اما ستارگان علوی دوری ایشان را از آفتاب هیچ حدی نیست ولکن آفتاب از ایشان سبکتر است و بر ایشان بگذرد و از ایشان دور شود تا ستارهء علوی از زیر شعاع او بیرون آید و بامدادان بمشرق دیده آید و آن را تشریق خوانند. (التفهیم همایی ص81).

تشریک.

[تَ] (ع مص) شراک در نعلین کردن. (تاج المصادر بیهقی). نعلین را شراک کردن. (زوزنی). شراک ساختن برای نعلین. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). شراک بستن نعلین را. (آنندراج). بند انداختن کفش را. (از اقرب الموارد). || فروختن بعض خریده را به قیمت خریده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || هنباز کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). انباز کردن کسی را. (آنندراج). چون بسیاری از کتب لغت این کلمه را به شراک قرار دادن یعنی بند کفش انداختن تفسیر کرده و متعرض معنی دیگری برای آن نشده اند از اینجا تصور شده است که استعمال آن در معنی شریک ساختن مانند تشریک مساعی و امثال آن جزو غلطهای مشهور است ولی حقیقت آن است که در بعضی لغتها برای کلمهء مزبور این معنی نیز قید شده است چنانکه فیومی در المصباح المنیر گوید: «و شرکت بینهما فی المال تشریکاً». بنابراین امثال تشریک مساعی را نمیتوان جزو غلطهای مشهور شمرد. (دکتر خیام پور، نشریهء دانشکدهء ادبیات تبریز سال اول شمارهء 2).

تشریم.

[تَ] (ع مص) شکافتن. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). شکافتن چیزی. (از اقرب الموارد). || خسته رمیدن صید. (منتهی الارب) (آنندراج). نجات یافتن شکار زخمدار. (از اقرب الموارد).

تشرین.

[تَ](اِخ) نام ماه رومی از ماههای پاییز. (از تاج العروس). نام دو ماه است از ماههای رومی. (منتهی الارب). دو ماه خریفی اند که ترکان یکی را تشرین الاول و دیگری را تشرین الاخر گویند. (شرفنامهء منیری). نام دو ماه در زبان رومی یکی را تشرین اولی گویند و آن را به هندی تقریباً کاتک گویند و دیگر را تشرین آخری نامند و آن را به هندی تقریباً آگهن خوانند. (غیاث اللغات) (آنندراج). نام دو شهر است بین ایلول و کانون اول و آن دهمین ماه است و شمارهء روزهایش 31 است و تشرین دوم و آن ماه یازدهم است و عدّهء ایامش 30 روز است. ج، تشارین. (از المنجد). تشرین اول، ماه اول از سال رومی و تشرین دوم ماه دوم آن. (ناظم الاطباء) :
تا چون مه آبان نباشد مه آذار
تا چون مه آذار نباشد مه تشرین.فرخی.
بسیار شمرد بر تو گردون
آذار و دی و تموز و تشرین.ناصرخسرو.
-تشرین آخر؛ عقرب. (بحرالجواهر). ماه سوم پاییز. (السامی فی الاسامی). یا تشرین ثانی، اول آن مطابق است تقریباً با غرهء نوامبر قیصری و آدوکنیش ایرانی باستانی و بیست وهشتم آبانماه جلالی. (یادداشت مرحوم دهخدا).
- تشرینان؛ مثنای تشرین. تشرین الاول و تشرین الثانی هی قبل الکانونین. (از تاج العروس).
- تشرین اول؛ میزان. (بحرالجواهر). ماه دوم پاییز. (السامی فی الاسامی). غرهء آن مطابق است با نوزده درجه و چهل وهشت دقیقهء میزان و بیست وهفتم مهرماه جلالی و سیزدهم اکتبر و باغیادیش ایرانی باستانی. و در توقیعات تقاویم این روز را روز جستن باد جنوب نویسند. (یادداشت مرحوم دهخدا). تشرین اول برابر است با ماه اکتوبر. (فرهنگ فارسی معین).

تشزر.

[تَ شَزْ زُ] (ع مص) خشم گرفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || آماده شدن برای جنگ. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). آمادهء قتال شدن. (از اقرب الموارد).

تشزن.

[تَ شَزْ زُ] (ع مص) سخت شدن و درشت گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). اشتداد. (اقرب الموارد). || راست درایستادن با کسی در خصومت و جز آن. (تاج المصادر بیهقی). برپا و آماده شدن برای کسی جهت خصومت و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || مهیا شدن برای سجود: تشزن للسجود؛ ای تهیا. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). || آمادهء سفر شدن. (از اقرب الموارد). || بر زمین زدن صاحب خود را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || دشوار و سخت گردیدن چیزی بر کسی. (از اقرب الموارد). || خوابانیدن گوسفند برای ذبح کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تشزیب.

[تَ] (ع مص) باریک و پژمرده کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). خوار و باریک ساختن اسب. (از اقرب الموارد).

تشزین.

[تَ] (ع مص) بر زمین زدن: شزن صاحبه تشزیناً؛ بر زمین زد او را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به تشزن شود.

تشسیع.

[تَ] (ع مص) نعلین را شسع کردن. (زوزنی). دوال ساختن برای نعل. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تشصیر.

[تَ] (ع مص) چوب شصار در بینی ناقه کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تشطی ء .

[تَ ءْ] (ع مص) روان شدن هر دو کرانهء رودبار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تشطیب.

[تَ] (ع مص) بریدن پوست را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). و کذلک السنام. (منتهی الارب) (آنندراج).

تشطیح.

[تَ] (ع مص) بی حیایی کردن. || به اصطلاح صوفیه کلمات مخالف ظاهر شرع گفتن. (غیاث اللغات) (آنندراج).

تشطیر.

[تَ] (ع مص) مال را به دو نیمه کردن با کسی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). نصف کردن چیزی. (از اقرب الموارد). || یک نیمهء پستان دوشیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || دو خلف اشتر بستن. (تاج المصادر بیهقی). دو پستان ناقه را بستن و دو دیگر گذاشتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (اصطلاح بدیع) افزودن بر کل شطری از شعر، شطر دیگری (مولده). (از اقرب الموارد). قسمی از سجع است و آن قرار دادن هریک از دو نیمهء شعر است مسجع به سجعی مخالف سجع نیمهء آخر. و این که در این تعریف قید شده است که هر یک از نیمهء شعر دارای سجعی باشد مخالف سجع دیگر برای آن است که جایز است هر دو نیمه را مسجع خوانند. از قبیل تسمیهء جزء به اسم کل مانند این بیت شعر:
تدبیر معتصم بالله منتقم
لله مرتغب فی الله مرتقب.
مرتغب یعنی راغب در آنچه وسیلهء نزدیکی برضای حق باشد و مرتقب یعنی انتظاردارندهء ثواب یا بیمناک از عقاب حق که در سجع اول مسجع میمی و در ثانی مسجع بایی آورده. (از کشاف اصطلاحات الفنون).

تشطیط.

[تَ] (ع مص) درگذشتن از حد و اندازه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تشطیة.

[تَ یَ] (ع مص) پوست از شتر باز کردن و جدا کردن گوشت آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || کم کردن از چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تشظی.

[تَ شَظْ ظی] (ع مص) توتو از هم برخاستن نی و آنچه بدان ماند چون بشکند. (تاج المصادر بیهقی) (از زوزنی) (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). || انشقاق پی: «کالدرتین تشظی عنهما الصدف». (از اقرب الموارد). کفتن پی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || برجستن پارهء چوب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || پراکنده شدن قوم. (از اقرب الموارد). و رجوع به تشظیظ شود.

تشظیظ.

[تَ] (ع مص) پریشان و متفرق ساختن قوم را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). و رجوع به تشظی و تشظیة شود.

تشظیة.

[تَ یَ] (ع مص) پریشان و متفرق کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تشعب.

[تَ شَعْ عُ] (ع مص) پراکنده شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || شاخ شاخ گردیدن راه و درخت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء ). و رجوع به تشعث شود. || شاخ در شاخ شدن و گروه در گروه شدن. (غیاث اللغات) (آنندراج). || همدیگر دور شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تباعد از چیزی. (از اقرب الموارد). || نیکو گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). انصلاح چیزی. (از اقرب الموارد). || مردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تشعث.

[تَ ش عْ عُ] (ع مص) پراکنده شدن و شاخ شاخ شدن. (تاج المصادر بیهقی). پراکنده و پریشان شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تفرق قوم. (از اقرب الموارد). و رجوع به تشعب شود. || بر همدیگر نشستن موی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || گرفتن چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): تشعث ماله؛ اخذه و منه: تشعث الدهر فلاناً. (اقرب الموارد). || کم خوردن طعام. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || داخل کردن تشعیث در شعر. (از اقرب الموارد). و رجوع به تشعیث شود.

تشعر.

[تَ شَعْ عُ] (ع مص) باموی گشتن. (تاج المصادر بیهقی). موی برآوردن بچه در شکم و باموی شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). موی برآوردن جنین. (از اقرب الموارد).

تشعشع.

[تَ شَ شُ] (ع مص) اندک ماندن از ماه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). سپری شدن روزهای ماه جز مقدار کمی از آن: تشعشع الشهر تقضی الا اقله. (از اقرب الموارد). || شعاع انداختن. پرتو افکندن. پرتوافکنی. درخشندگی. ج، تشعشعات. (فرهنگ فارسی معین). || (اصطلاح فیزیک) در فیزیک تشعشع بمجموعهء عناصری اطلاق میشود که همواره ایجاد موجی می کنند و با موج در فضا انتقال می یابند.
توضیح: از آنجا که اساس تشعشع بر موج است، همواره دو تشعشع از یکدیگر - بر اثر فرکانسی که امواج آنها ایجاد می کنند - متمایز می گردند. اگر سرعت انتشار موج تشعشعی «V» و طول موج آن «l» و فرکانس آن F باشد این رابطه بین آنها برقرار است:
V = F. l
در این رابطه l طول موج است و V برحسب آن و Fتغییر می کند.
در تلفنهای بی سیم تشعشعات هرتزی ای(1)بکار می رود که با طول موجهای متغیر از چند دسیمتر تا دوهزار متر اندازهء آن تغییر می کند و سرعت انتشار نور و تشعشعات الکترومغناطیسی با طول موج بلند سیصدهزار کیلومتر در ثانیه است و این سرعت برای اشعهء a صادر از پاره ای از اجسام رادیواکتیو در حدود بیست هزار کیلومتر در ثانیه می باشد و از آن اشعهء ٌّ که معمولاً بیشتر است و اشعهء کاتودیک(2) از 22000 کیلومتر تا 50000 کیلومتر در ثانیه تغییر می کند. همواره می توان با استفاده از منشوری بوسیلهء انکسار یا انحرافی در یک شبکهء طیفی از یک دسته شعاعی نورانی(3) که نور آن مونوکروماتیک(4) نباشد بوجود آورد و وضع آن دستهء شعاعی نو را مطالعه نمود و بهمین طریق ممکن است در سایر تشعشعات عمل کرد یعنی با استفاده از منشورهایی که جنس اجسام سازندهء آن بخاصیتی است که کمتر تشعشعات آن را بخود می گیرد و یا با به کار بردن شبکه هایی بسیار ظریف و متناسب با طول موج تشعشع طیف تشعشع بوجود آورد و در آن مطالعه کرد. این عمل که اساس اسپکتروسکوپی(5) نور است بتازگی برای تبیین وضع ساختمانی کریستالهایی بکار میرود که از آن اشعه ای با طول موج بسیار کوتاه می گذرانند. میدانهای الکتریکی و مغناطیسی بر تشعشعات اثر می گذارند و موجب میشوند که بتوانیم از آن بوسیلهء ثبت عکاسی طیفهایی بدست آوریم از روی کیفیت یک تشعشع همواره می توان شدت آن را ملاحظه کرد و این شدت بطریق فوتومتری - مستقیم و یا غیرمستقیم - قابل اندازه گیری است.
(1) - Hertzienne.
(2) - Rayons cathodiques.
(3) - Faisceau de lumiere.
(4) - Monochromatique.
(5) - Spectroscopie.

تشعشعی.

[تَ شَ شُ] (ص نسبی) منسوب به تشعشع.
-حرارت تشعشعی؛ حرارتی است که بر اثر تشعشع از جایی به جای دیگر منتقل می گردد مانند دستگاههای حرارتی تشعشعی که با نصب لوله های مخصوص در جدار ساختمان و گذراندن آب یا هوای گرم از آنها موجب گرم شدن اتاقهای ساختمان می شود. و رجوع به کتاب علم و زندگی صص 167 - 169 و تشعشع شود.

تشعیب.

[تَ] (ع مص) جدا و متفرق کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). متفرق کردن چنانکه قابل بازگشت نباشد. (از اقرب الموارد). || کاسه وابستن. (تاج المصادر بیهقی). کاسه وا دربستن. (زوزنی). دربستن کاسهء شکسته را (از لغات اضداد است). (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تشعیث.

[تَ] (ع مص) پراکنده کردن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). پریشان کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || دور کردن و دفع نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). دفع کردن و راندن از کسی. (از اقرب الموارد). || نکوهیدن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || به نیکی رسانیدن کسی را. || خوردن مقدار کمی از طعام. || آوردن شاعر تشعیث را در شعر خود. (از اقرب الموارد). || (اصطلاح عروض) آن است که فاعلاتن را مفعولن کنند و در این تغییر عروضیان را اختلاف است. بعضی گفتند که عین انداخته اند فالاتن مانده است مفعولن بجای آن نهاده اند و بعضی گفته اند لام انداخته اند فاعاتن مانده است مفعولن به جای آن نهاده اند. زجاج که یکی از ائمهء نحو و لغت بوده است می گوید: پیش من بصواب نزدیکتر آن است که گوئیم فاعلاتن را خبن کرده اند فعلاتن بمانده است آنگه عین را ساکن گردانیده اند فع لاتن شده است، مفعولن بجای آن نهاده اند ازبهر آن که ما را در بحر کامل تسکین متحرک دومین از فاصله، معهود است و هیچ جایگاه خرم وتد در میان جزوی نداریم و مفعولن چون از فاعلاتن خیزد آن را مشعث خوانند یعنی ژولیده و آشفته گردانیده. (المعجم فی معائیر اشعار العجم چ مدرس رضوی ص38). و رجوع به تعریفات جرجانی شود.

تشعیر.

[تَ] (ع مص) موی برآوردن بچه در شکم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). موی برآوردن جنین. (از اقرب الموارد). || موی را داخل موزه کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). آستر کردن موزه به موی. (از اقرب الموارد).

تشعیل.

[تَ] (ع مص) برافروختن آتش را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تشغبر.

[تَ شَغْ بُ] (ع مص) پیچان وزیدن باد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به تشغزب شود.

تشغر.

[تَ شَغْ غُ] (ع مص) بحد نهایت رسیدن در بدی. || بغایت جهد و امکان رفتن شتر و سخت دویدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تشغزب.

[تَ شَغْ زُ] (ع مص) پیچان وزیدن باد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به تشغبر شود.

تشغیب.

[تَ] (ع مص) شغب کردن. (تاج المصادر بیهقی). برانگیختن فتنه و بدی و تباهی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تشغیة.

[تَ یَ] (ع مص) قطره قطره چکانیدن کمیز را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). قطره قطره بول کردن مرد. (از اقرب الموارد).

تشفع.

[تَ شَفْ فُ] (ع مص) شفاعت کردن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). شفاعت خواستن. (زوزنی) (از اقرب الموارد). || در جملهء زیر به معنی درخواست و خواهش کردن آمده است : و از من اندرخواست به وجه تشفع و تضرع و تقرب ... و نرم تر قولی التماس کرد تا سؤالاتی که اندر آن قصیده است، به نام او حل کرده شود. (جامع الحکمتین ناصرخسرو چ معین ص17).

تشفی.

[تَ شَفْ فی] (ع مص) شفا جستن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (آنندراج). شفا یافتن: تشفی بکذا و اشتفی به اشتفاء؛ نال به الشفاء. (از اقرب الموارد). || شفا یافتن از خشم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بری شدن از خشم. (از اقرب الموارد). از غضب و کینه رستن. (آنندراج) : علی رایض حسنک را به بند می برد و استخفاف می کرد و تشفی و تعصب و انتقام می بود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص177). چون بازجستی نبود کار او را و حال او را [ حسنک را ] انتقامها و تشفی ها رفت. (تاریخ بیهقی ایضاً). و تشفی و تلافی خلل جز بمظاهرت و مضافرت آن دولت ممکن نگردد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ اول تهران ص68). جز به عبدهء نار و عندهء کفار و تشفی به درک ثار راضی نشدند و سه روز متواتر در پی ایشان می رفتند. (ترجمهء تاریخ یمینی ایضاً ص418).
- تشفی جستن؛ شفا یافتن. تسکین و آرامش یافتن از درد و خشم و جز آنها : از درد آن تشفی جوید و هر یک را از آن زمره مکافاتی واجب دارد. (جهانگشای جوینی).
- تشفی خاطر؛ آسایش خاطر از غیظ و خشم. (ناظم الاطباء).
- تشفی دادن؛ تسکین دادن. شفا دادن. آرام کردن کینه وخشم و جز آنها : و کینهء قدیم را که در دل داشت تشفی داده. (جهانگشای جوینی).

تشفیر.

[تَ] (ع مص) کم و قلیل شدن مال و رفتن آن. (از اقرب الموارد). || نزدیک فروشدن گردیدن آفتاب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). به غروب نزدیک شدن خورشید. (از اقرب الموارد). || اطلاع یافتن مرد بر کاری و آگاه شدن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). اشراف مرد بر امری. (از اقرب الموارد). || گاییدن زن را بر کنارهء فرج. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تشفیع.

[تَ] (ع ص) شفاعت کسی بدادن. (زوزنی). شفاعت دادن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). یقال: شفع شفاعة فشفعته؛ ای طلب المعاونة فقبلت شفاعته ای طلبهُ و اعطیته الشفاعة. (اقرب الموارد). || شفع یا جفت چیزی گردانیدن. (از اقرب الموارد).

تشفیف.

[تَ] (ع مص) سودمند شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || افزون گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || سست و ضعیف گردیدن اندوه. (از اقرب الموارد).

تشفیق.

[تَ] (ع مص) کم کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). کم کردن چیزی را. (از اقرب الموارد). || بد بافتن جامه را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تشفیة.

[تَ یَ] (ع مص) سودمند گردیدن. || افزون شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تشقق.

[تَ شَقْ قُ] (ع مص) شکافته شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). شکافته شدن هیزم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مطاوعهء تشقیق؛ شکافته شدن هیزم. (از اقرب الموارد): و حال زهره فی تشققه کحال السوسن فی اول انفتاحه. (ابن البیطار). حجر خزفی، حجر شبیه بالخزف، سریع التشقق. (ابن البیطار). ثم یتشق وجهه و یفور منه الماء. (نخبة الدهر دمشقی). || نیک پیدا گردیدن برق. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || لاغر گردیدن اسب. (از اقرب الموارد).

تشقیح.

[تَ] (ع مص) رنگ برآوردن غورهء خرما. (زوزنی). رنگ کردن غورهء خرما و سرخ گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تشقیص.

[تَ] (ع مص) اعضای ذبیحه را جدا کرده در میان شرکاء بخشهای برابر کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). جدا کردن اعضای ذبیحه بخش کردن آن بین شرکا به بخش های مساوی. || پاره پاره کردن گوشت را برای فروختن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تشقیق.

[تَ] (ع مص) نیک بشکافتن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). شکافتن هیزم را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). هیزم و جز آن شکافتن. (آنندراج). || سخن را به نیکوروش بیرون آوردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). سخن را نیکو بیرون آوردن. (آنندراج). سخن را به نیکوترین مخرج بیرون آوردن و در حدیث «تشقیق الکلام علیکم شدید»؛ ای التطلب فیه لیخرجه احسن مخرج. (از اقرب الموارد).

تشقیة.

[تَ یَ] (ع مص) رنگ کردن غورهء خرما. یقال: شقه النخل تشقیها؛ ای شقحها. رنگ گرفتن غورهء خرما. یقال: شقه النخل تشقیها؛ ای شقحها. (منتهی الارب). رنگ گرفتن غورهء خرمابن. (ناظم الاطباء). و رجوع به تشقیح شود.

تشک.

[تَ] (اِ) طسق معرب تشک فارسی است و معنی آن وظیفه ای است که بر اصناف زروع نهند بر هر جریبی و آن را به فارسی تشک گویند، یعنی اجرت. (مفاتیح خوارزمی). و رجوع به طسق شود.

تشک.

[تُ شَ] (اِ) دوشک و نهالی و بستر و فراش. (ناظم الاطباء). و رجوع به توشک شود.

تشکر.

[تَ شَکْ کُ] (ع مص) سپاس داری نمودن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). سپاس داری کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). با لام متعدی شود. یقال: تشکر له بلائه؛ ای شکر له بلاء. (منتهی الارب). سپاسگزاری کردن.

تشکک.

[تَ شَکْ کُ] (ع مص) بگمان افتادن. (تاج المصادر بیهقی). گمان کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). در شک افتادن. (تاج المصادر بیهقی). گمان کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). در شک افتادن. (غیاث اللغات) (آنندراج). شک کردن در امری. (از اقرب الموارد).

تشکل.

[تَ شَکْ کُ] (ع مص) صورت گرفتن چیزی. (ناظم الاطباء). (غیاث اللغات) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || بعضی از میوه پخته شدن. (تاج المصادر بیهقی). به پختن درآمدن انگور و رسیده شدن بعض آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). نیم رس شدن انگور. (آنندراج).

تشکن.

[تَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان سماق، بخش چگنی شهرستان خرم آباد. کوهستانی و معتدل است و 480 تن سکنه دارد. آب آن از سراب رفسنجان و محصول آنجا غلات و لبنیات است و مردم آنجا به زراعت و گله داری اشتغال دارند. و در چادر و خانه ساکنند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

تشکی.

[تَ شَکْ کی] (ع مص) گله کردن. (تاج المصادر بیهقی). گله کردن از کسی. (زوزنی) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). شکوه کردن. (آنندراج) (از اقرب الموارد). || شکوه(1) ساختن زن تا دوغ زند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).
(1) - شکوه بفتح اول و سوم و سکون دوم پوست برهء شیرخوار که در وی شیر و آب نهند. (منتهی الارب).

تشکی.

[تَ شَ] (اِخ) دهی از دهستان سرطا، بخش رامهرمز شهرستان اهواز. 100 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء رامهرمز و محصول آنجا غلات و برنج است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

تشکید.

[تَ] (ع مص) دادن و بخشیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تشکیدزه.

[تُ دَ زَ] (اِخ) از قریه های سمرقند است که احمدبن محمد تشکیدزی از آن جا است. (از معجم البلدان).

تشکیدزی.

[تُ دَ] (اِخ) احمدبن محمد از مردم تشکیدزهء سمرقند است که از وی امام السعید ابوالمظفربن ابی اسعد حدیث کرد. (از معجم البلدان).

تشکیر.

[تَ] (ع مص) سپاس داری کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). و رجوع به تشکر شود.

تشکیک.

[تَ] (ع مص) به شک افکندن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). در گمان افکندن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). در شک افکندن کسی را. (غیاث اللغات). در شک انداختن. (آنندراج). || (اصطلاح منطق) تشکیک در لغت به معنی شک و تردید است و به این معنی است که یک لفظ دارای مفهوم واحدی باشد ولکن اموری که آن مفهوم شامل آن میشود، متفاوت می باشند به تقدیم و تأخر و بالجمله کلی را مشکک می گویند در صورتی که افراد و مصادیق آن به یکی از جهات با یکدیگر مختلف باشند به نحوی که اطلاق آن بر هر فرد به یکی از جهات اولویت داشته باشد تا اطلاق آن بر فردی دیگر چنانکه اطلاق مفهوم نور بر نور قوی و شدید، مقدم است تا اطلاق آن بر نور ضعیف و اطلاق آب، بر آب دریا، مقدم است، تا اطلاق آن بر آب موجود در ظرف کوچک. و اطلاق عالم، بر شخصی که جامع علوم باشد اولویت و تقدم دارد تا اطلاق آن بر کسی که یک مسأله از علوم را بداند. و بهمین طریق تمام موجودات از لحاظ مراتب وجودی یکسان نمی باشند و هر یک در مرتبت خاصی قرار گرفته اند که از لحاظ شدت و ضعف متفاوتند. بعضی از لحاظ وجودی مقدم و بعضی مؤخر و همین طور از لحاظ کمی و کیفی و غیره متفاوتند. در هر حال تمام موجودات عالم، وجوه مشترکی دارند و وجوه امتیازی و همان مابه الامتیاز است که در انواع و افراد، نوعی و صنفی موجب تشکیک است. و هر فردی از نوعی را موجود جدا از سایر افراد همنوع خود نشان میدهد. و تشکیک به همین اعتبار گفته می شود. (فرهنگ علوم عقلی). و رجوع به اسفار ج 2 ص1 شود.
- تشکیک اتفاقی؛ این اصطلاح را آخوند ملاصدرا در مواردی بکار برده است و ظاهراً مراد او از این نوع تشکیک نحوهء تشکیک خاص است که در وجوه قائل است. که نه از قبیل تشکیک عامی است و نه خاصی. و شاید نظر او این باشد که وجود با آنکه در حقیقت نوعیه یکسانند در مراتب مشککند و در عین اتحاد در نوع به کمال و نقص میکند و تشکیک آنها در مراتب است. و آن مراتب هم امور عدمی هستند و بنابراین در عین اتفاق در نوع، مشکک می باشند. (از اسفار ج 1 ص14).
- تشکیک خاص؛ تشکیک را در موردی خاص گویند که مابه الاختلاف در آن عین مابه الاتحاد باشد نه به امور زائده بر ذات. (فرهنگ علوم عقلی).
- تشکیک عامی؛ تشکیک را در موردی عامی گویند که مابه الاختلاف در آن غیر مابه الاتحاد باشد. و در حقیقت تشکیک به امور زائدهء بر ذات باشد از قبیل عوارض و قوابل. (فرهنگ علوم عقلی دکتر سجادی صص161 - 162). و رجوع به تعریفات جرجانی و کشاف اصطلاحات الفنون شود.

تشکیل.

[تَ] (ع مص) صورت کردن آن را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). صورت دادن. (غیاث اللغات) (آنندراج). تصویر چیزی. (از اقرب الموارد). شکل کشیدن. (غیاث اللغات). || ساختگی و صورت بستگی و انتظام و ترتیب. (ناظم الاطباء). || موی پیش سر را در حضله بافتن زن، چپ و راست. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). بافتن زن موی پیش سر را که مجتمع کرده باشد بچپ و راست. (از ناظم الاطباء). || به پای بند بستن پای ستور را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || مشتبه گردیدن کار و پوشیده شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). التباس کاری. (از اقرب الموارد). || رسیدن انگور یا به رسیدن درآمدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (اِ) هیکل. کالبد. (ناظم الاطباء).
- تشکیلات؛ سازمان(1). (فرهنگستان).
- تشکیل دادن؛ صورت دادن. شکل دادن. سازمان دادن.
- تشکیل شدن؛ صورت گرفتن. شکل گرفتن. سازمان گرفتن. و رجوع به سازمان شود.
(1) - Organisation.

تشکیة.

[تَ یَ] (ع مص) شکوة ساختن زن تا دوغ زند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). شکوة ساختن برای دوغ زدن. (آنندراج) (از اقرب الموارد). و رجوع به تشکی شود.

تشلشل.

[تَ شَ شُ] (ع مص) چکانیدن و ریختن شمشیر خون را: تشلشل السیف بالدم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). حدیث: یتشلشل دماً؛ ای یتقاطر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || ریختن و چکانیدن کمیز. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء).

تشلیح.

[تَ] (ع مص) برهنه کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تشلیخ.

[تَ] (اِ) سجاده بود. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص77) (اوبهی). سجاده و جای نماز باشد. (فرهنگ جهانگیری) (از برهان) (از فرهنگ رشیدی). سجاده و مصلی. (شرفنامهء منیری). همان تسلیخ که سجاده باشد. (انجمن آرا) (آنندراج). دکتر محمد معین در حاشیهء برهان آرد: در سه نسخه از لغت فرس اسدی هم کلمهء تشلیخ بمعنی سجاده آمده و بیتی نامفهوم از ابوالعباس شاهد آمده، بگمان ما این هیأت غریب، که هیچ شباهتی با وزن و هیأت معهودهء کلمات فارسی و قیافهء آنها ندارد یا محتملاً از یکی از السنهء سامی و آرامی از قدیم الایام در زبان فارسی داخل شده بوده است و بعدها مهجور و متروک شده یا آنکه صاف و ساده تصحیف کلمهء تسبیح بوده است که کسی در عبارتی بواسطهء کم و زیادبود نقاط آن این کلمه را بد خوانده و به تشلیخ یا تسلیخ تصحیف کرده بوده و از پیش و پس عبارت هم معنی سجاده برای آن حدس زده بوده است. در هر حال صحت و اصالت این کلمه تا درجهء زیادی قرین شک و تردید در ذهن انسان جلوه گر می شود. (نقل به اختصار از مقالهء علامهء مرحوم قزوینی بعنوان «تسبیح بمعنی سبحه صحیح و فصیح است» در مجلهء یادگار سال 2 شمارهء 5) :
این سلب من در ماه دی
دیده چون تشلیخ در کیشان (؟)
ابوالعباس (از لغت فرس اسدی).
و رجوع به تسبیح و تسلیخ شود.

تشمت.

[تَ شَمْ مُ] (ع مص) خائب بازگردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). خائب و بدون غنیمت بازگشتن قوم. (از اقرب الموارد).

تشمر.

[تَ شَمْ مُ] (ع مص) خرامیدن در رفتن یا به سرعت رفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || شکرده شدن. (تاج المصادر بیهقی). آماده شدن کار را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج). اراده کردن و مهیا شدن برای کاری. (از اقرب الموارد) : شیر تشمر او [شتربه] را مشاهدت کرد. (کلیله و دمنه). ابوعلی به مرو رفت و بحضرت بخارا کس فرستاد و بحقوق اسلاف و توفر بر شرایط عبودیت و تشمر بر لوازم خدمت و تکاثر به اقارب و موالی خویش توسل ساخت. (ترجمهء تاریخ یمینی چ اول تهران ص110). || بشتاب رفتن اسب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). و رجوع به تشمیر شود.

تشمز.

[تَ شَمْ مُ] (ع مص) برگردیدن گونهء روی کسی و ترنجیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تمعر و تقبض روی. (از اقرب الموارد).

تشمس.

[تَ شَمْ مُ] (ع مص) در آفتاب ایستادن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). در آفتاب نشستن و ایستادن. (از اقرب الموارد). || بخل ورزیدن بر کسی. (از اقرب الموارد).

تشمس.

[تُ شُمْ مَ] (اِخ) شهری است قدیمی در مغرب و بارهء کهنی در آنجا باقی است ... (از معجم البلدان). صاحب الحلل السندسیه میم را مکسور ضبط کرده و نویسد: شهر بزرگی بود. باره ای از سنگ دارد که بر نهر سفدر مشرف است و بین آن تا دریا قریب یک میل فاصله است. این شهر قراء آبادی دارد که بربرها در آن زندگی می کنند، بر اثر فتنه ها و جنگ های متوالی ویران گردید. (از حلل السندسیه ج 1 ص45).

تشمص.

[تَ شَمْ مُ] (ع مص) ترنجیده و درگرفته شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تشمعل.

[تَ شَ عُ] (ع مص) متفرق شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تفرق قوم. (از اقرب الموارد).

تشمق.

[تَ شَمْ مُ] (ع مص) شادمان شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تنشط مرد. (از اقرب الموارد). || غیرت و رشک خوردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد):تشمق الرجل اذا تنشط و غار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تشمل.

[تَ شَمْ مُ] (ع مص) چادر مشمل پوشیدن و صاحب آن شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تشمم.

[تَ شَمْ مُ] (ع مص) بوییدن بدرنگ. (تاج المصادر بیهقی). بوییدن. (زوزنی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بوییدن و گویند بوییدن به آهستگی. (از اقرب الموارد).

تشمیت.

[تَ] (ع مص) دعا کردن کسی را که عطسه زند. (دهار). دعای عطسه گفتن یا عام است و منه حدیث: زواج فاطمة علیها الصلوة و السلام فاتاهما فدعا لهما و شمت علیهما ثم خرج. و دعای عطسه مسنون است نزد شافعی و دیگران مر شنونده را و مشهور از مالکیة وجوب آن است. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). دعا کردن عطسه کننده را. (از اقرب الموارد). || خائب و خاسر گردانیدن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || فراهم آوردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تشمیر.

[تَ] (اِ) دوایی است که آن را بسفایج خوانند و به این معنی با فوقانی مابین شین و میم هم بنظر آمده است که تشتمیر باشد. (برهان) (آنندراج). بسفایج. (ناظم الاطباء). و رجوع به بسفایج و بسپایه شود.

تشمیر.

[تَ] (ع مص) جامه فراهم گرفتن. (تاج المصادر بیهقی). جامه فاهم گرفتن. (زوزنی). جامه را فراهم گرفتن. (دهار). برداشتن جامه را و برچیدن: شمر الثوب عن ساقه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). دامن بر میان زدن. (آنندراج). || درایستادن در. (تاج المصادر بیهقی). عزیمت کاری کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || خرامیدن در رفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || شتاباندن کسی را در راه رفتن. (از اقرب الموارد) . || کوشیدن و سرعت نمودن در رفتار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). کوشیدن در رفتن. (از آنندراج) (از اقرب الموارد). || فراهم آوردن چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || سبکی و شتابی کردن در کار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). سبکی کردن در کار. (از اقرب الموارد). مجازاً چستی و چالاکی. (غیاث اللغات). چست شدن در کاری. (آنندراج). || رها کردن کشتی و جز آن را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). کشتی و غیر آن روان کردن. (آنندراج). ارسال کشتی و جز آن. (از اقرب الموارد). || اراده کردن کاری را. (از اقرب الموارد).

تشمیزج.

[تَ زَ] (اِ) چشمیزک است که شیرازیان چشم خوانند و آن تخمی است سیاه و املس که با نبات سایند و در چشم کشند. (برهان) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). معرب از فارسی، دانه های سیاهی است که در یمن برآید و آن را در شفای بیماریهای چشم بکار برند. (دزی ج 1 ص147). معرب از چشمیزک فارسی است و او را چشمک و چشم نامند. دانه ای است بقدر به دانه مثلث و سیاه و براق در آخر دویم گرم و خشک و جالی و با اندک حدت و بغایت قابض و محلل و مقوی باصره و جهت دمعه و غشاوه و جراحت قضیب و اعضای عصبانی نافع و چون در جوف پیاز یا خمیر گذاشته در زیر آتش پخته پس مقشر کرده با نبات و زعفران و مامیران کحل ترتیب دهند در اکثر امراض چشم قوی الاثر است. (تحفهء حکیم مؤمن).

تشمیس.

[تَ] (ع مص) چیزی را به آفتاب سوختن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || در آفتاب گستردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). آفتاب دادن و به آفتاب خشک کردن. (یادداشت مرحوم دهخدا): و یشمس [ عصارة الحصرم ] فی اناء من نحاس. (ابن البیطار). اذا اغرقت [ ذراریح ] فی دهن و شمست فیه اسبوعا. (ابن البیطار). || پرستیدن آفتاب را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || شماس شدن و ممارست کردن در عمل شمامسة. (از اقرب الموارد). و رجوع به شماس شود. || تنفر داشتن: الا ان تشمس من ظلم؛ ای تنفر. (از اقرب الموارد).

تشمیص.

[تَ] (ع مص) بدرشتی راندن ستور را یا عام است: شمص الدواب تشمیصاً(1). || درخستن ستور را به چوب تا شتاب رود. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).
(1) - در منتهی الارب چ تهران و به تقلید آن در ناظم الاطباء بدرستی راندن آمده ولی صحیح بدرشتی است چنانکه در اقرب الموارد آمده است: شمص الدواب؛ طردها طرداً عنیفاً.

تشمیع.

[تَ] (ع مص) بر بازی انگیختن کسی را و بازی کنانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بر بازی برانگیختن کسی را. (از اقرب الموارد). || غوطه دادن جامه را در موم گداخته. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تشمیل.

[تَ] (ع مص) دامن برچیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || صاحب چادر مشمل شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || به شمله پیچیدن چیزی را. (از اقرب الموارد).

تشمیم.

[تَ] (ع مص) بوییدن. (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تشن.

[تَ / تِ شَ] (اِ) جاکشو است و آن دانه باشد نرم و سیاه و لغزنده از عدس بزرگتر که در داروهای چشم بکار برند. (برهان) (آنندراج) (از فرهنگ رشیدی) (از ناظم الاطباء).

تشن.

[تِ شَ] (اِخ)(1) شهری در سیلزی که در سال 1779 م. در این شهر قرارداد صلحی بین فردریک دوم پادشاه پروس و ماری ترز ملکهء اتریش منعقد گردید و جنگ بر سر باویر خاتمه یافت. این شهر در سال 1920 م. به دو قسمت تقسیم شد. قسمتی با 34900 تن سکنه به چکسلواکی و قسمت دیگر با 20000 تن سکنه به لهستان واگذار شد.
(1) - Teschen.

تشنج.

[تَ شَنْ نُ] (ع مص) انجوغ گرفتن. (تاج المصادر بیهقی). درکشیدگی و ترنجیدگی پوست. یقال: تشنج جلده؛ ای تقبض. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). کشیده شدن عضو که از حرکت انبساطی بازماند، خواه از برودت، خواه از یبوست. (غیاث اللغات) (آنندراج). بهم بازآمدن و کوتاه شدن عضله ها و عصب ها باشد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). تقلصی است که بر عصب عارض گردد و مانع انبساط اعضاء شود. (از کشاف اصطلاحات الفنون) (از بحر الجواهر) :
بود کمپیری نودساله کلان
پرتشنج روی و رنگش زعفران.مولوی.
از تشنج رو چو پشت سوسمار
رفته نطق و طعم دندانها ز کار.مولوی.
برف گشته موی همچون پرّ زاغ
وز تشنج روی گشته داغ داغ.مولوی.
|| لرزیدن. (فرهنگ فارسی معین). || در فارسی معاصر بهم ریختگی، هیجان و آشوب را گویند: بازار متشنج است. اوضاع متشنج است. اوضاع دچار تشنج شده. و رجوع به متشنج شود.

تشنع.

[تَ شَنْ نُ] (ع مص) کوشیدن ستور و جز آن در رفتن: تشنع البعیر اذا عدا عدواً شدید. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). || آماده شدن جنگ را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). آماده شدن برای کاری. (از اقرب الموارد). || سلاح درپوشیدن. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || غارت پراکنده کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). پراکنده کردن غارت. (از اقرب الموارد). || کهنه و پاره شدن جامه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). شکافته شدن جامه. (از اقرب الموارد). || زشت گردیدن حال قومی بر اثر اختلاف و پریشانی رأی آنان. || ارادهء کاری شنیع کردن. (از اقرب الموارد).

تشنف.

[تَ شَنْ نُ] (ع مص) با برگوشی شدن. (تاج المصادر بیهقی). ورگوشی در گوش کردن. (زوزنی). با ورگوش شدن. (دهار). گوشواره نهادن خود را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تشنک.

[تَ نَ] (اِ) از پیش سر، جایی را گویند که در کودکی نرم و جهنده میباشد و آن را به عربی یافوخ خوانند. (برهان) (آنندراج) (از فرهنگ رشیدی) (از ناظم الاطباء). و جاندانه نیز گویند. (فرهنگ رشیدی). و رجوع به یافوخ و جاندانه شود.

تشنک.

[تَ شَ نَ] (اِ)(1) سواک النبی. ناعمه. ابوشوشه. قویسه. مریمیه. سلبیه. مریم گلی.(2)و امروز باغبانهای ما سلبی گویند. (یادداشت مرحوم دهخدا).
(1) - Sauge. (2) - سعید نفیسی در کتاب لغت فرانسه ذیل «سوژ» آرد: گیاه تشنک. مریم گلی. بهمن. بهمن احمر. بهمن سرخ. بیریمیه. بهمنان. شالبیه. قویسه. ناعمه - انتهی. لاتینی «سالویا» نوعی از این گیاه که دارای گلهای سرخ رنگ است جهت زینت بکار آید. نوع دارویی آن دارای گلهای بنفش است و از خانوادهء لابیاسه (Labiacees) می باشد. (از لاروس). و رجوع به واژه نامهء گیاهی دکتر زاهدی صص162 - 163 شود.

تشنگی.

[تِ نَ / نِ] (حامص) عطش. (آنندراج). پهلوی تیشنه کیک(1) حاصل مصدر از تشنه. عطش. (حاشیهء برهان چ معین). عطش و آب طلبیدن طبیعت. میل به نوشیدن آب داشتن. (ناظم الاطباء) :
ز بس تشنگی چاک گشته زبان
پر از خاک آورد گشته دهان.فردوسی.
شد از رنج و از تشنگی شاه مات
چنین یافت از چرخ گردان برات.فردوسی.
تن از خوی پرآب و دهان پر ز خاک
زبان گشته از تشنگی چاک چاک.فردوسی.
نه همه تشنگی و گرسنگی باید خورد
نوبت گرسنگی خوردن بردیم بسر.فرخی.
چو بسپردم من اندر تشنگی جان
مباد اندر جهان یک قطره باران.
(ویس و رامین).
شور است آب او ننشاندت تشنگی
گر نیستی ستور مخور آب تلخ و شور.
ناصرخسرو.
وز بیم تشنگی قیامت همیشه تو
در آرزوی قطرگکی آب زمزمی.ناصرخسرو.
تشنگی، آب شور ننشاند
مخور آن، کت از او شکم راند.سنایی.
آب کم جو تشنگی آور به دست
تا بجوشد آبت از بالا و پست.مولوی.
از غایت تشنگی که بردم
در حلق نمیرود زلالم.سعدی.
(1) - tishnakik.

تشنگی.

[تَ شَ] (اِ) علتی است (در کودکان) که زنان او را تشنگی گویند و آن آماسی باشد گرم که اندر غشاء مغز پدید آید و نشان این علت آن است که جایگاه مغز فرونشسته تر شود و درد به چشم و حلق فرو همی آید و چشم و همهء تن زرد شود. باید که کدوی تر بتراشند و خیار و به آب عنب الثعلب و آب بقلة الحمقاء و آب گشنیز تر و روغن گل و سرکه چند قطره و بهم زنند و بر سر او می نهند و اگر این چیزها نباشد، سپیدهء خایهء مرغ با روغن گل بهم بزنند و ضماد کنند نافع بود. (ذخیرهء خوارزمشاهی) (یادداشت مرحوم دهخدا).

تشنن.

[تَ شَنْ نُ] (ع مص) درکشیده و ترنجیده شدن. || کهنه گردیدن مشک. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || یرا گرفتن و خشک شدن اندام بر استخوان از پیری. (منتهی الارب) (آنندراج). ترنجیده شدن پوست انسان از پیری. (از اقرب الموارد).

تشنه.

[تِ نَ / نِ] (اِ) ترجمهء عطشان. (آنندراج). کسی که میل و خواهش نوشیدن آب را دارد و عطشان. (ناظم الاطباء) ... پهلوی تیشنک(1) از تیشن(2) از تریشن(3)، اوستایی ترشنه(4)، سانسکریت ترشنه(5)، اورامانی تشنه(6)، گیلکی تشنه(7)، فریزندی و یرنی تجنا(8)، نطنزی تاشنا(9)، سمنانی تشون(10)، سنگسری تششون(11)، سرخه ای تشند(12)، لاسگردی تشن(13)، شهمیرزادی تاشنه(14)، عطشان، که تشنگی دارد ... (از حاشیهء برهان چ معین). ج، تشنگان :
تشنه چون بود سنگدل دلبند
خواست آب آن زمان به خنداخند
داد در دست او مرندهء آب
خورد آب از مرند او بشتاب.منجیک.
ز ترکان کس از بیم افراسیاب
لب تشنه نگذاشتندی بر آب.فردوسی.
بدان گونه شادم که تشنه به آب
دگر سبزه از تابش آفتاب.فردوسی.
بیفکند بس گور جنگی ز تیر
دل تشنه هامون ز خون کرده سیر.فردوسی.
هرکه مر این آب را ندید در این خاک
تشنه چو هاروت ماند و غرقه چو ذوالنون.
ناصرخسرو.
یارانْش تشنه یکسر، وز دوستی یْ ریاست
هر یک همی به حیلت دعوی کند سقائی.
ناصرخسرو (دیوان چ مینوی ص332).
ای تشنه ترا من رهی نمودم
گر مست نیی راست زی لب یم.
ناصرخسرو.
چند در این بادیهء خوب و زشت
تشنه بتازی به امید سراب.ناصرخسرو.
تشنه است خاک او ز سرچشمهء جگر
خون سوی حوض دیده به کاریز میبرید.
خاقانی.
تشنه بمانده مسیح شرط حواری بود
لاشهء خر ز آب خضر سیرشکم داشتن.
خاقانی.
امروز که تشنه زیر خاکی
فیض از کرم خدات جویم.خاقانی.
همیشه با دل تشنه در آن غم
که گر آبی خورم دریا شود کم.عطار.
چشمهء آب حیات بی لب سیراب تو
تشنهء دایم شده خشک دهان آمده.عطار.
تشنه می نالد که کو آب گوار
آب می گوید که کو آن آبخوار.مولوی.
تشنه را گر ذوق آید از سراب
چون رسد در وی گریزد جوی آب.مولوی.
تشنگان گر آب جویند از جهان
آب هم جوید به عالم تشنگان.مولوی.
تشنهء سوخته بر چشمهء حیوان چو رسید
تو مپندار که از پیل دمان اندیشد.سعدی.
تشنه را دل نخواهد آب زلال
کوزه بگذشته بر دهان سکنج.سعدی.
آب از پی مرگ تشنه جستن
هم کار آید ولی بشستن.امیرخسرو دهلوی.
بر آن تشنه بباید زار بگریست
که بر کف آب و باید تشنه اش زیست.
جامی.
|| بمعنی آرزومند مجاز است. (آنندراج).
- به خون یا بر خون کسی تشنه بودن؛خواهان مرگ کسی بودن :
به چنگ اندرش آبگون دشنه بود
به خون پریچهرگان تشنه بود.فردوسی.
گرفتم که بر خون این مرد [حسنک]، تشنه ای، مجلس وزیر ما را حرمت و حشمت بایستی داشت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص182). گفت بوبکر دبیر به سلامت رفت ... دلم از جهت وی مشغول بود، فارغ شد و به دست این بی حرمتان نیفتاد، خاصه بوسهل زوزنی که بخون وی تشنه است. (تاریخ بیهقی). ...مهتر لشکر کجاست و بخون خوارزمشاه تشنه است. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص320).
-تشنه بودن؛ میل به آب کردن و عطش داشتن. (ناظم الاطباء) :
هر که باشد تشنه و چشمه نیابد هیچ جای
بی گمان راضی بباشد گر بیابد آبکند.
شهید بلخی.
کنون بی گمان تشنه باشد ستور
بدین ده بود آب یک روی شور.فردوسی.
دل گرسنه است، قوت فرماید
روح تشنه است، راح بفرستد.خاقانی.
- || میل به هر چیزی از روی شوق نمودن. (ناظم الاطباء).
- تشنهء چیزی بودن؛ کنایه از اشتیاق هر چیز است. (برهان). اشتیاق به چیزی داشتن. (ناظم الاطباء).
|| بمعنی تشنگی آمده است چنانکه گرسنه بمعنی گرسنگی و آلوده بمعنی آلودگی. (یادداشت مرحوم دهخدا) :
ز پات اسب کنی چونت راه باید رفت
به گاه تشنه کف دست جام باید کرد.
ناصرخسرو.
خوردن بی تشنه نخواهم ز آب
بی سفرم نیست بکار اسب و زین.
ناصرخسرو.
کجاست خسته که آماده گشت مرهم جود
کراست تشنه که آب کرم زلال شده است.
رضی الدین نیشابوری.
(1) - tishnak.
(2) - tishn.
(3) - trishn.
(4) - tarshna.
(5) - trshna.
(6) - taeshnae.
(7) - taeshnae.
(8) - tajna.
(9) - tashna.
(10) - tashun.
(11) - tashshon.
(12) - tashand.
(13) - tashan.
(14) - tashna.

تشنهء آب زا.

[تِ نَ / نِ یِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) بمعنی مستسقی است که هرچه آب خورد رفع تشنگی او نشود و زرداب در شکمش افزاید و این لغت در فرهنگ و لغت ها نبود. از این شعر عنصری بدست آمد. (انجمن آرا) (از آنندراج) :
چو تشنهء آب زا از بیم و از رنج
هلاک خویش را گشته خریدار.
عنصری (از انجمن آرا).

تشنه اشک.

[تِ نَ / نِ اَ] (ص مرکب)اشک خواه :
بیش از این کاوش مکن با دل که چشم تشنه اشک
از برای گریه کردن آب از گوهر گرفت.
صائب (از آنندراج).

تشنه جگر.

[تِ نَ / نِ جِ گَ] (ص مرکب)کنایه از اشتیاق باشد. (برهان). کسی که اشتیاق چیزی را داشته باشد. (ناظم الاطباء). تشنه دل. کنایه از مشتاق است. (انجمن آرا) :
تشنه جگر و غریق آبیم
شب کور و ندیم آفتابیم.نظامی.
ای که از آب عقیق تو فلک سرسبز است
نیست انصاف بر این تشنه جگر خندیدن.
صائب (از آنندراج).
صبر کن بر نفس گرم خود ای تشنه جگر
که چو دل آب شود، چشمهء حیوان گردد.
صائب (ایضاً).

تشنه چشم.

[تِ نَ / نِ چَ / چِ] (ص مرکب)حریص. آزمند :
تشنه چشم افتاده است آیینهء اسکندری
ورنه آب زندگانی دل سیاهی بیش نیست.
صائب (از آنندراج).

تشنه خوار.

[تِ نَ / نِ خا / خُوا] (نف مرکب) که تشنگان را کشد. که تشنگان را در خود فروبرد. تشنه کش. بسیار سوزان :
خاصه در این بادیهء دیوسار
دوزخ محرورکش تشنه خوار.نظامی.
و رجوع به تشنه کش شود.

تشنه خون.

[تِ نَ / نِ] (ص مرکب)خونخوار. (ناظم الاطباء). تشنه بخون.

تشنه دل.

[تِ نَ / نِ دِ] (ص مرکب) بمعنی تشنه جگر است که کنایه از اشتیاق باشد. (برهان). تشنه جگر. (مجموعهء مترادفات) (ناظم الاطباء) :
خاقانیا نه تشنه دلانند زیر خاک
کاریز دیده بی نم خونین چه مانده ای.
خاقانی.
به شیران(1) مده نوشداروی معنی
ز تشنه دلان ناشتایی طلب کن.خاقانی.
از تو نشاید که بدین سان روم
تشنه دل از چشمهء حیوان روم.
امیرخسرو (از آنندراج).
(1) - ن ل: به سیران.

تشنه دلی.

[تِ نَ / نِ دِ] (حامص مرکب)آرزومندی. اشتیاق داشتن :
چه اسائت ز من آمد که بدین تشنه دلی
به سوی مشرب احسان شدنم نگذارند.
خاقانی.

تشنه زبان.

[تِ نَ / نِ زَ] (ص مرکب)تشنه لب. عطشان :
آب روان بود فرود آمدم
تشنه زبان بر لب رود آمدم.نظامی.
و رجوع به تشنه لب شود.

تشنه زده.

[تِ نَ / نِ زَ دَ / دِ] (نف مرکب)عطشان. مشتاق آب : زمین شور را مانی که پاره ای آب شور می داری تا مرغان کور تشنه زده گرد تو درآمده اند. (کتاب المعارف).

تشنه شدن.

[تِ نَ / نِ شُ دَ] (مص مرکب) عطشان شدن. خواهان نوشیدن شدن :
چون تشنه شوم به رشتهء جان
آبی ز جگر کشید خواهم.خاقانی.
|| سخت خواهان و آرزومند شدن. (یادداشت مرحوم دهخدا) :
مستمع چون تشنه و جوینده شد
واعظ ار مرده بود گوینده شد.مولوی.

تشنه کام.

[تِ نَ / نِ] (ص مرکب) کسی که کام وی از تشنگی خشک شده باشد. (ناظم الاطباء). سخت تشنه. تشنه لب. || آرزومند. خواهان چیزی :
ز فیض باده جوش گل بباد است
چراغان تشنه کام یک چراغ است.
محمد زمان راسخ (از آنندراج).

تشنه کامی.

[تِ نَ / نِ] (حامص مرکب)آرزومندی. خواهان چیزی بودن :
دگر از تشنه کامی های مشتاقان چه می پرسی
به رنگ لاله تنها جام می نوشد نبیذ اینجا.
ناصرعلی (از آنندراج).
رجوع به تشنه کام شود.

تشنه کش.

[تِ نَ / نِ کُ] (نف مرکب)کشندهء خواهان آب. که تشنگان را کشد. که تشنه را بفریبد بطلب آب و بکشد :
زین سراب تشنه کُش پرهیز کن
تشنگان بسیار کشته ست این سراب.
ناصرخسرو.

تشنه گشتن.

[تِ نَ / نِ گَ تَ] (مص مرکب) عطشان شدن. خواهان نوشیدن آب شدن. طالب شدن :
کار بوسه، چو آب خوردن شور
بخوری بیش، تشنه تر گردی.
رودکی (یادداشت مرحوم دهخدا با تردید).

تشنه لب.

[تِ نَ / نِ لَ] (ص مرکب)عطشان و سوخته لب. (ناظم الاطباء) :
دوستان تشنه لب را زیر خاک
از نسیم جرعه دان یاد آورید.خاقانی.
من گل خون به دهان آمده و تشنه لبم
بر گل تشنه، گه ژاله هوایید همه.خاقانی.
تشنه لب بر در دریا چو صدف
سر و تن بی سپری خواهم داشت.خاقانی.
رطب بر خوان رطب خواری نه بر خوان
سکندر تشنه لب بر آب حیوان.نظامی.
من آن تشنه لب غمناک اویم
که او آب من و من خاک اویم.نظامی.
بدو گفت نابالغی کای عجب
چو مردی، چه سیراب و چه تشنه لب.
(بوستان).
رندان تشنه لب را آبی نمی دهد کس
گویی ولی شناسان رفتند از این ولایت.
حافظ.
شاید که به آبی فلکت دست نگیرد
گر تشنه لب از چشمهء حیوان به درآیی.
حافظ.
زینهار از آب آن عارض که شیران را از آن
تشنه لب کردی و گردان را در آب انداختی.
حافظ.

تشنیا.

[تِ نَ / تِ] (اِ) تشنگی : یکی از انبیا بیست سال به گرسنیا و تشنیا و برهنیا و بلا... بسیار مبتلا بود. (کیمیای سعادت). تا بیم آن بود که از گرسنیا و تشنیا بمیرد. (کیمیای سعادت). گفت از دنیا سه چیز دوست دارم: شبهای دراز و تشنیا در روزهای دراز و نشستن با قومی که سخن ایشان همه گزیده و حکمت بود. (کیمیای سعادت).

تشنیج.

[تَ] (ع مص) باانجوغ کردن. (تاج المصادر بیهقی). ترنجیده ساختن پوست را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تقبیض. (اقرب الموارد).

تشنیح.

[تَ] (ع مص) زشت گفتن بکسی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تشنیع. (اقرب الموارد). و رجوع به تشنیع شود.

تشنیخ.

[تَ] (ع مص) خرمابن را از خار آن صاف و پاکیزه کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تشنیر.

[تَ] (ع مص) عیب کردن. (زوزنی). عیب کردن کسی را یا شنوانیدن عیب او را و رسوا کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد).

تشنیز.

[تِ] (اِخ) دهی از دهستان کیار، بخش بروجن شهرستان شهرکرد. 1214 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانه و محصول آن غله و برنج و حبوب و انگور و زردآلو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

تشنیط.

[تَ] (ع مص) بریان کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تشنیع.

[تَ] (ع مص) نیک زشت کردن و زشت گفتن بر کسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). زشت گفتن به کسی و ملامت کردن کسی را. (غیاث اللغات). زشت گفتن به کسی. (آنندراج). بسیار سرزنش و بدگویی کردن کسی را: شنع فلاناً؛ کثر علیه الشناعة. (از اقرب الموارد) :
همانا خروس است غماز مستان
که تشنیع او را، ز ایشان نماید.خاقانی.
شاه تشنیع ترک خود بشناخت
هندوی کرد پیش او درتاخت.نظامی.
زمانه ایمن از غوغا و فریاد
زمین آسوده از تشنیع و بیداد.نظامی.
نبودش ز تشنیع یاران خبر
که غرقه ندارد ز باران خبر.(بوستان).
به تشنیع و دشنام و آشوب و زجر
سفید از سیه فرق کردم چو فجر.(بوستان).
و گر قانع و خویشتن دار گشت
به تشنیع خلقی گرفتار گشت.(بوستان).
و غلبه و آواز برداشتند و تشنیع آغاز نهادند. (جهانگشای جوینی).
کش کشانش آوریدند آن طرف
او فغان برداشت بر تشنیع و تف.مولوی.
من نیم در امر و فرمان نیم خام
تا بیندیشم من از تشنیع عام.مولوی.
|| زشت شمردن چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || آشکارا نمودن. || خویشتن درچیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || به ستوه آمدن. (منتهی الارب) (آنندراج). || کوشیدن و سرعت نمودن در رفتار. (از اقرب الموارد). || کوشیدن ستور و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج). انکماش و کوشش بعیر در رفتار. (از اقرب الموارد). کوشیدن در رفتار و شتابی کردن. (ناظم الاطباء). || خرامیدن ماده شتر در رفتار. (ناظم الاطباء).

تشنیع زدن.

[تَ زَ دَ] (مص مرکب) زشت گفتن. (آنندراج) :
ای تو قدیم میکده، هم مستی و هم می زده
تشنیع های بیهده چون می زنی ای بدگهر.
مولوی (از آنندراج).
چون جری کم آمدش در وقت چاشت
زد بسی تشنیع او، سودی نداشت.مولوی.
همچنین این ماجراها بازرفت
باز زد آن مدعی تشنیع زفت.مولوی.
دشنام دهد دشمن تشنیع زند دوست
چندان شنوم از که و چندین به که گویم.
میرخسرو (از آنندراج).

تشنیع زن.

[تَ زَ] (نف مرکب) بدگوی. سرزنش کننده. ملامت گر :
مرغ سحر تشنیع زن، بر قتل مرغ بابزن
مرغ صراحی در دهن تریاق غمها داشته.
خاقانی.
و رجوع به تشنیع و تشنیع زدن شود.

تشنیف.

[تَ] (ع مص) گوشواره در گوش کسی کردن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). ورگوشی در گوش کسی کردن. (زوزنی). گوشواره نهادن زن را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || آرایش کردن کلام را. (از اقرب الموارد).

تشنیق.

[تَ] (ع مص) چوب شنیق در خانهء کبت انگبین کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || تقطیع بالطول. (تاج المصادر بیهقی). پاره پاره نمودن و آراستن چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از قطر المحیط). در معنی این مصدر در کتب لغت اختلافی بدین سان دیده میشود: در ترجمهء فارسی قاموس آمده تشنیق پاره پاره کردن و آراستن. و در معنی اسم مفعول آن (مشنق) آمده خمیری است که پاره پاره کرده شده است در روغن زیتون. صاحب منتهی الارب در ذیل مشنق آرد: گوشت پاره پاره و خمیر مقطع مالیده با زیت است. صاحب تاج العروس آرد: التشنیق التقطیع و ایضاً التزیین و در ذیل مشنق عیناً مطالب صحاح را در این باره نقل کرده است. در صحاح تشنیق آورده نشده است ولی در ذیل مشنق آرد: قال الکسائی لحم مشنق؛ ای مقطع و هو مأخوذ من اشناق الدیة و قال الاموی للعجین الذی یقطع و یعمل بالزیت مشنق. در اقرب الموارد ذیل مصدر چنین آرد: شنق الشی ء قطعه و زیته و در ذیل مشنق آرد: المقطع و العجین المقطع المعمول بالزیت. از این روی تنها در اقرب الموارد معنی اسم مفعول با مصدر هم آهنگی دارد.

تشوخ.

[] (اِخ) شهرکی است (به ماوراءالنهر) از فرغانه. و از وی سیماب خیزد. (حدود العالم چ سیدجلال الدین تهرانی ص68). در چ دانشگاه ص112 «بیتموخ» و ذیل صفحه «شوخ؟» و در متن انگلیسی ص116 شمارهء 49 «شوح (؟)» آمده است.

تشود.

[تَ شَوْ وُ] (ع مص) برآمدن آفتاب یا بلند شدن آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تشوید. برآمدن آفتاب و ابومنصور گوید که صواب با ذال است. (از اقرب الموارد).

تشوذ.

[تَ شَوْ وُ] (ع مص) عمامه در سر بستن. (تاج المصادر بیهقی). عمامه بر سر بستن خویش را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تشور.

[تَ شَوْ وُ] (ع مص) تشویر خوردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). شرمنده شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). شوریده شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و رجوع به تشویر شود.

تشوش.

[تَ شَوْ وُ] (ع مص) شولیده شدن. (مجمل اللغة). شوریده شدن کار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تشوط.

[تَ شَوْ وُ] (ع مص) نیک راندن اسب را. (منتهی الارب) (آنندراج). نیک راندن اسب را تا مانده شود. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تشوف.

[تَ شَوْ وُ] (ع مص) خویشتن را آراستن. (تاج المصادر بیهقی). خود را آراستن دختر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تزین. (اقرب الموارد). || برآمدن بر چیزی تا بنگرد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || چشم داشتن. (تاج المصادر بیهقی). انتظار خبری کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || سر بیفراشتن از برای نگریستن. (زوزنی). سر دروا نگریستن چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). یقال: النساء یتشوفن من السطوح؛ ای ینظرن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

تشوق.

[تَ شَوْ وُ] (ع مص) آرزومند شدن و آرزومندی نمودن. (تاج المصادر بیهقی). آرزومندی نمودن. (زوزنی) (از غیاث اللغات). ظاهر کردن شوق را و بتکلف آرزومندی کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). آرزومندی نمودن و ظاهر کردن شوق را بتکلف. (آنندراج). بتکلف اظهار شوق کردن. (از اقرب الموارد).

تشؤک.

[تَ ش ءْ ءُ] (ع مص) باخار شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). رجوع به تشویک شود.

تشؤم.

[تَ شَءْ ءُ] (ع مص) خویشتن را به شام نسبت کردن. || بسوی چپ گرفتن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بسوی دست چپ کسی شدن. || فال بد زدن بچیزی و یعدی بالباء. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ضدتیمن. (اقرب الموارد).

تشون.

[تَ شَوْ وُ] (ع مص) سبکی عقل و رای. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). سبک شدن عقل کسی. (از اقرب الموارد).

تشوه.

[تَ شَوْ وُ] (ع مص) گوسفند صید کردن. (تاج المصادر بیهقی). شکار کردن شاة را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || ناشناس کردن خود را برای کسی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تنکر و تغول برای کسی: اتشوهت علی قومی ان هداهم الله؛ ای اتنکرت و تقبحت لهم. (از اقرب الموارد). || زشت شدن. (آنندراج). مطاوعه تَشویه. (از اقرب الموارد).

تشویب.

[تَشْ] (ع مص) نرم راندن. || دفع کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء): شوب عنه؛ دافع و نضح عنه فلم یبالغ. (اقرب الموارد).

تشویح.

[تَشْ] (ع مص) ناشناختن و انکار کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ناشناختن چیزی را. (از اقرب الموارد).

تشوید.

[تَشْ] (ع مص) برآمدن آفتاب و بلند شدن آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تشود. برآمدن آفتاب. (از اقرب الموارد). و رجوع به تشود شود.

تشویذ.

[تَشْ] (ع مص) مایل به غروب شدن آفتاب. || درگرفتن ابر آفتاب را و پوشش مانند تنک و بی آب گرداگرد آن شدن. || عمامه بر سر بستن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تشویر.

[تَشْ] (ع مص) ریاضت دادن اسب را یا سوار شدن بر آن و برگردانیدن در وقت عرض بیع تا بنگرند روش و حسن و نجابت آن را. || با کسی کاری کردن که موجب شرم باشد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || خجل کردن. (دهار) (از اقرب الموارد). خجل و شرمگین کردن. (ناظم الاطباء). شرمنده کردن. (آنندراج). || خجلت و شرمساری. (غیاث اللغات). خجلت و شرمساری کشیدن. (ناظم الاطباء). شرمنده شدن. (آنندراج). خجالت و انفعال. (آنندراج) :
پرآژنگ و تشویر شد مادرش
ز گفتن پشیمانی آمد برش.فردوسی.
سکندر به رخ رنگ تشویر یافت
ز گفتار او بر جگر تیر یافت.فردوسی.
بدو آسیابان بتشویر گفت
که جز تنگدستی مرا نیست جفت.فردوسی.
خواست که از تشویر و رسوایی ... هلاک شود. (کیمیای سعادت).
شد ز تشویر ماه رویش سرخ
در غم جامه گشت چشمش تر.مسعودسعد.
بتشویر گفتم که از بی ستوری
به بیگانگی می کشد آشنایی.انوری.
تشویر بتان از رخ رخشان تو خاست
تسکین روان از لب خندان تو خاست.
خاقانی.
جام خم کن جرعه بر خامان بریز
عذر تشویر از پشیمانی بخواه.خاقانی.
هم در تو به صدهزار تشویر
دارد رقم هزار تقصیر.نظامی.
و اگر در این باب با ما مفاوضتی رفتی پیش از نفاذ تدبیر بدین تشویر و تقصیر مأخوذ نگشتی. (سندبادنامه ص127). و اگر این خدمت در معرض تقصیر و تشویر جلوه کرده ست و .... در بارگاه اعلا، اعلاه الله شرف ملاحظتی و استماعی یابد. (سندبادنامه ص 343).
از خواب و خور خویش چه گویم که نمانده
جز حسرت و تشویر ز خواب و ز خور من.عطار.
زهی ماه در مهر سرو بلندت
شکر درگذارد ز تشویر قندت.عطار.
جوان گفت(1) از میان موج تشویر
مرا بگذار و دست یار من گیر.(گلستان).
باقی اسیران سر در پیش انداختند و از تشویر و خجالت جواب ندادند. (ترجمهء تاریخ یمینی چ اول تهران ص406). || پریشانی و آشفتگی. || شرم. (ناظم الاطباء). || اشارت کردن بدست سوی کسی. (تاج المصادر بیهقی). اشارت کردن. (زوزنی). اشارت کردن به سوی چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). بدست و چشم و ابرو و جز اینها اشارت کردن. (از اقرب الموارد). اشاره کردن. (غیاث اللغات). || بلند کردن آتش را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || برهنه نمودن عورت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). و رجوع به ترکیبهای این کلمه شود.
(1) - ن ل: همی گفت.

تشویر.

[تَشْ] (اِخ) دهی از دهستان طارم علیا بخش سیردان شهرستان زنجان. دارای 392 تن سکنه. آب آن از رودخانهء لهینه محصول آن غله و پنبه و انگور و گردو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

تشویر خوردن.

[تَ خوَرْ / خُر دَ] (مص مرکب) تشویر کشیدن. آشفته شدن و مضطرب شدن. || خجلت و شرمساری کشیدن. (ناظم الاطباء) :
خورشید که برزند سر از کوه
آن به که خورد ز جام تشویر.جنیدی.
فروماند کاوس و تشویر خورد
از آن نامداران و مردان مرد.فردوسی.
سپهسالار ایران کز کمانش
خورد تشویرها برج دوپیکر.عنصری.
جمله اندر شأن وی [ ذوالنون ] متحیر بودند و به روزگارش منکر ... چون وفات یافت بر پیشانی وی نبشته یافتند که: «هذا حبیب الله مات فی حب الله ...» چون اهل مصر بدیدند جمله تشویر خوردند و توبه کردند از آن جفائی که بر وی کرده بودند. (کشف المحجوب هجویری). ... و فضیحتی از معده و بول و قضاء حاجت خویش می بیند و تشویر می خورد و پشیمان همی شود که لذت گذشت و فضیحتی بماند. (کیمیای سعادت).
روی تو ماه زمین است و نباشد بس عجب
گر ز نور او خورد تشویر ماه آسمان.
امیرمعزی (از آنندراج).
گر پای سگ کویش بر دیدهء ما آید
زین مرتبه بر دیده تشویر توان خوردن.
خاقانی.
هر دو تشویر کار او خوردند
باز تدبیر کار او کردند.نظامی.
نقل است که چون شیخ به در مسجدی رسیدی ساعتی بایستادی و بگریستی. پرسیدند که این چه حال است؟ گفتی: خویشتن را چون زنی مستحاضه می یابم که تشویر می خورد که به مسجد دررود و مسجد بیالاید. (تذکرة الاولیاء عطار). اهل مصر که آن حالت بدیدند جمله تشویر خوردند و گفتند توبه کردیم از جفاها که با وی کرده بودند و کارها کردند بر سر خاک او که صفت نتوان کرد. (تذکرة الاولیاء عطار).
زهی ز رفعت تو خورده آسمان تشویر
زهی ندید ترا چشم روزگار نظیر.
کمال اسماعیل (از آنندراج).
فریادکنان غمین، غمین شد ز برت
تشویرخوران، خجل خجل بازآمد.
(از بدایع الازمان فی وقایع کرمان).
|| اشارت کردن. (ناظم الاطباء). و رجوع به تشویر شود.

تشویر دادن.

[تَشْ دَ] (مص مرکب)شرمگین کردن. خجل کردن. (یادداشت مرحوم دهخدا) :
کند لطائف طبع تو بحر را حیران
دهد شمائل حلم تو کوه را تشویر.
انوری (از آنندراج).
ز مکر طاعن طاعون گرفته ایمن باش
که بانگ سگ ندهد نور ماه را تشویر.
بدر جاجرمی.
و رجوع به تشویر شود.

تشویر کردن.

[تَشْ کَ دَ] (مص مرکب)خجل و شرمگین نمودن. (ناظم الاطباء). و رجوع به تشویر شود.

تشویر کشیدن.

[تَشْ کَ دَ] (مص مرکب) خجلت کشیدن. شرمساری بردن :
در خلقتم اوستاد تقدیر
جز کن نکشید هیچ تشویر.
واله هروی (از آنندراج) (از بهار عجم).
و رجوع به تشویر شود.

تشویش.

[تَشْ] (ع مص) شوریده گردانیدن. (تاج المصادر بیهقی) (مجمل اللغة). شوریده بکردن. (زوزنی) (دهار). شوریده کردن کار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). پریشان کردن. (غیاث اللغات). در قاموس آمده است که تشویش و مشوش و تشوش همگی لحن اند و صواب تهویش و تهوش و مهوش است. (از منتهی الارب). و این عربی الاصل نیست و فارسیان بمعنی رنج و محنت با لفظ داشتن و خوردن و کشیدن و دادن و کردن استعمال می نمایند. (آنندراج). || (اِمص) پریشانی و آشفتگی و اضطراب و بی آرامی و وحشت و هراس و حیرت و شوریدگی خاطر. (ناظم الاطباء) : ... فوجی قوی از هندوان و از هر دستی پیش کنم .... و راه سیستان گیرم ... تا ایمن باشیم اما تشویش این خاندان بننشیند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص49). چون بنشست تشویشی دید، بدگمان گشت بترسید، درساعت بند آوردند و وی را ببستند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص655). چون خبر بشهر افتاد که هارون رفت تشویشی بزرگ بپا شد. (تاریخ بیهقی ایضاً ص700).
چرا بایست از هول قیامت
چنین تشویشها بر دل کشیدن.ناصرخسرو.
معلف اسبان تازی را خران بگرفته اند
در چنین تشویش ملک ای زیرکان افسار کو.
سنایی.
خار فتنه مادت تشویش ملک و دولت باشد. (سندبادنامه ص203). سلطان از جهت وفات پدر و تشویش حال غزنه از آن مهم بازماند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص216).
در آن ره رفتن از تشویش و تاراج
به ترک تاج کرده ترک را تاج.نظامی.
تا نظر بر جهت نقاب نبست
دل ز تشویش و اضطراب نرست.نظامی.
چون حاجتش برآمد و تشویش خاطرش برفت، وفاء نذرش به وجود شرط لازم آمد. (گلستان). مریدی گفت پیری را چه کنم کز خلایق به رنج اندرم از بس که بزیارتم همی آیند و اوقات مرا از تردد ایشان تشویش همی باشد. (گلستان).
یا به تشویش و غصه راضی شو
یا جگربند پیش زاغ بنه.(گلستان).
بازرستم من ز تشویش و عذاب
دوش خوش خفتم در آن بی خوف خواب.
مولوی.
ای ز دلها برده صد تشویش را
نوبت تو شد بجنبان ریش را.مولوی.
شب را چون گذرانید با تشویش آوازهای قوالان و غلبهء آن جمع که رقص میکردند. (انیس الطالبین بخاری ص141).

تشویش داشتن.

[تَشْ تَ] (مص مرکب) شوریده خاطر بودن و مضطرب بودن و بی قرار بودن و آزرده بودن. (ناظم الاطباء) :گفت ای یار عزیز آنگه که تو دیدی غم نانی داشتم و امروز تشویش جهانی. (گلستان).

تشویش کردن.

[تَشْ کَ دَ] (مص مرکب) مضطرب شدن و بهم برآمدن و بی آرام شدن و آزرده شدن. (ناظم الاطباء) : اگر عیاذبالله شغبی و تشویشی کنید پیداست که عدد شما چند است این شش هزار سوار و حاشیت یک ساعت دمار از شما برآرند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص359). || مضطرب کردن پریشان و آزرده کردن : چند بار پیش راه مرا گرفت و همچنان مرا تشویش کرد. (انیس الطالبین بخاری ص 34). در این اثنا مرا میل اهل و اولاد تشویش کرد. (انیس الطالبین ص79). و مبلغ هزار دینار از من طلب داشتند و تشویش بسیار کردند. (انیس الطالبین ص 177). || در این بیت بوستان بمعنی از پیش خود راندن و سرزنش کردن. (آنندراج) :
بداندیش را زجر و تشویش کرد
پشیمانی از گفتهء خویش خورد.سعدی.

تشویص.

[تَشْ] (ع مص) دندان مالیدن به مسواک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

تشویط.

[تَشْ] (ع مص) دراز شدن سفر. || جوش دادن دیگ را. || نیک پختن گوشت را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || راندن اسب را بحدی که مانده گردد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || چیزی با آتش داشتن تا موی بسوزد. (تاج المصادر بیهقی). سوختن پشک گیاه را. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تشویع.

[تَشْ] (ع مص) فراهم آوردن قوم را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تشویف.

[تَشْ] (ع مص) مبالغة الشوف. (تاج المصادر بیهقی). آراستن جاریه را. (از اقرب الموارد). و رجوع به تشوف شود.

تشویق.

[تَشْ] (ع مص) آرزومند کردن. (تاج المصادر بیهقی) (مجمل اللغة) (دهار). آرزومند گردانیدن. (زوزنی). به آرزو آوردن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (غیاث اللغات) (ناظم الاطباء). برانگیختن یا بشوق آوردن کسی را: شوقه الیه؛ هیجه؛ ای حمله علی الشوق. (از اقرب الموارد).

تشویق کردن.

[تَشْ کَ دَ] (مص مرکب)شایق کردن و راغب نمودن. (ناظم الاطباء). به شوق آوردن. خواهان و آرزومند ساختن.

تشویک.

[تَشْ] (ع مص) سپید شدن کشت پیش از آنکه پراکنده گردد. || باخار گشتن. (زوزنی). خار برآوردن و خارناک شدن درخت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || خار بر دیوار نهادن. (تاج المصادر بیهقی) (از منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || دندان اشتر برآمدن. (تاج المصادر بیهقی). دندان نشتر شتر برآمدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || پستان از جای برخاستن. (تاج المصادر بیهقی). پستان دختر برخاستن. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || سیخ پرشدن چوزه و مانند آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). باموی شدن چوزه. (تاج المصادر بیهقی). سر برزدن پرهای جوجه. (از اقرب الموارد). || سخت شدن سبلت کودک. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). خشن شدن شارب غلام. (از اقرب الموارد). || موی برآمدن بعد از ستردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). برآمدن موی سر پس از تراشیدن. (از اقرب الموارد).

تشویل.

[تَشْ] (ع مص) کم شدن شیر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کم شدن شیر ماده شتر. (از اقرب الموارد). اندک شیر گردیدن اشتر. (تاج المصادر بیهقی). خشک شدن شیر ناقه و شائله گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). خشک شدن شیر شتران ماده و در اللسان کم شدن: شول النوق؛ جفت البانها بالجیم و فی اللسان «خفت البانها و قلت بالخاء». (از اقرب الموارد). || کم گردیدن آب توشه دان. || اندک باقی گذاشتن در توشه دان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || کم شدن آب دلو. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کم شدن آب و کم شدن آب دلو. (از اقرب الموارد). || دوسیده شدن شکم شتر به پشت. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || فروهشته و سست شدن نره در وقت ارادهء مجامعت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تشوین.

[تَشْ] (ع مص)(1) جدا و متفرق نمودن و واکردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). یقال: هو یشون(2) الرؤس؛ ای یفرج شونها. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). او وا می کند درزهای کاسهء سرها را. (ناظم الاطباء).
(1) - در اقرب الموارد و قطر المحیط و تاج العروس و لسان العرب در این وزن نیامده است.
(2) - در تاج العروس و لسان العرب و اقرب الموارد ثلاثی مجرد آن بدین معنی آمده است.

تشویة.

[تَشْ یَ] (ع مص) بریانی دادن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). بریانی خورانیدن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج). || بریان کردن. (تاج المصادر بیهقی) (غیاث اللغات). بریانی کردن (زوزنی). || دادن گوشت کسان را تا بریان کنند. (منتهی الارب). دادن گوشت برای بریان کردن. (آنندراج).

تشویة.

[تَشْ یَ] (ع مص) زشت خلق کردن. (تاج المصادر بیهقی). زشت خلق گردانیدن. (زوزنی). زشت گردانیدن روی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). زشت کردن روی و جز آن. (آنندراج). || چشم بد رسانیدن کسی را. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء).

تشه.

[تَ شَ / شِ] (اِ) پیمانهء روغن. (برهان) (شرفنامهء منیری) (ناظم الاطباء). پیمانهء روغن که بدان روغن در چراغ اندازند. (غیاث اللغات) (آنندراج).

تشهاق.

[تَ] (ع مص) گردانیدن گریه را در سینهء خود. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || رسیدن کسی را چشم زخم. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || بانگ کردن خر. (از اقرب الموارد). || (ع اِ) بانگ خر و گویند تشهاق، آخر بانگ خر و زفیر اول آن است. (منتهی الارب). بانگ خر و یا آخر بانگ آن. (ناظم الاطباء). شهیق. (اقرب الموارد). || ارتفاع کوه و جز آن. (از اقرب الموارد).

تشهجب.

[تَ شَ جُ] (ع مص) درهم شدن کار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تشهد.

[تَ شَهْ هُ] (ع مص) به تحیات نشستن و شهادت آوردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). تحیات خواندن در نماز. (زمخشری). اشهد ان لااله الاالله گفتن در نماز و نشستن تا آنجا و فی الحدیث: یعلمنا التشهد کما یعلمنا السورة؛ ای التحیات الله. (منتهی الارب). گفتن تحیات در نماز. (از اقرب الموارد). کلمهء شهادت خواندن و اشهد ان لااله الاالله گفتن. (غیاث اللغات). گفتن شهادت در نشست پس از رکعت دوم هر نماز و نیز در نشستن پس از رکعت چهارم در نمازهای ظهر، عصر، عشا، و رکعت سوم در نماز مغرب به این عبارت: اشهد ان لااله الاالله وحده لاشریک له و اشهد ان محمداً عبده و رسوله :
از سجودش به تشهد برو آنگه به سلام
زو سلامی و درودی ز تو بر جمع کرام.
منوچهری.
زو دید آن نماز که قائم بود الف
راکع بماند دال و تشهد نمود لام.خاقانی.
|| خواستن شهادت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

تشهل.

[تَ شَهْ هُ] (ع مص) رفتن آب روی است. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): تشهل الرجل؛ ذهب ماء وجهه. (اقرب الموارد).

تشهی.

[تَ شَهْ هی] (ع مص) آرزو کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). خواهانی چیزی کردن و آرزومند وی شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). آرزو کردن و آرزومند چیزی شدن. (آنندراج). || خواهانی کردن بعد خواهانی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تشهیب.

[تَ] (ع مص) سوختن کسی را گرمی و برگردانیدن گونهء او. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). دیگرگون کردن گرما رنگ کسی را. (از اقرب الموارد).

تشهید.

[تَ] (ع مص) مذی آوردن مرد. (منتهی الارب). برآمدن آب مرد در وقت ملاعبت. (از قطرالمحیط).

تشهیر.

[تَ] (ع مص) آشکارا کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || رسوا کردن کسی را. (از اقرب الموارد). شهرت دادن رسوایی کسی را چنانکه کسی را بر خر سوار کرده بشهر گردانیدن. (غیاث اللغات) (آنندراج). || شمشیر برکشیدن از نیام و برداشتن آن بر مردم یا عام است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). شمشیر از نیام برکشیدن. (آنندراج). برکشیدن شمشیر و برداشتن آن بر مردم. (از اقرب الموارد).

تشهیزج.

[تَ زِ] (اِ) تشمیزج. (ناظم الاطباء). و رجوع به همین کلمه شود.

تشهیة.

[تَ یَ] (ع مص) کسی را گفتن چه آرزو کند تا ترا بدهم. (تاج المصادر بیهقی). فا کسی گفتن ترا چه آرزو می باشد تا ترا آن بدهم. (زوزنی). بر خواهانی چیزی انگیختن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تشی.

[تَ] (اِ)(1) خارپشت کلان را گویند که خارهای خود را مانند تیر اندازد و بعضی گویند به این معنی عربی است. (برهان). خارپشت بزرگ را گویند که خارهای ابلق سیاه و سفید دارد و چون کسی را بیند خود را حرکتی دهد، خارهای خود را مانند تیر پراند و فرورود و آن را چوله نیز گویند و صاحب برهان گفته بعضی گویند تشی عربی است و خطا کرده و فارسی دری است و در کل تبرستان این لغت و نام شایع است. (انجمن آرا) (آنندراج). خارپشت کلان تیرانداز. (ناظم الاطباء). بمعنی سغر است. (اوبهی). همان اسغر یعنی خارپشت که خارهای ابلق دارد و چون تیر بسوی مردم اندازد. (فرهنگ رشیدی). جانوری است ... که در پشتش مانند دوک خارهای سرتیزند. چون کسی قصدش کند خود را بیفشاند، خارها چون تیر جهند و در اندام قاصد نشینند و آن را جبروز و چزک و چیزو و چکاشه و ریکاشه و ریکاسه و زکاسه و سغر و سفر و سیخول و سغرته و سکاشه و سکر و سکرنه و روباه ترکی نیز گویند. بتازیش قنفذ ... نامند. (شرفنامهء منیری). اسدی در لغت فرس در ذیل «سکنه» آرد: خارپشت بود و داروا(2) نیز گویندش و تشی و مرنگو و جخو و بیهن و کوله نیز گویندش. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص 506) :
ز هر جانور کان شناسد کسی
نبد چیز الا تشی بد بسی.(گرشاسبنامه).
تو این را سوی پارسی چون کشی
یکی شکنه خوانند و دیگر تشی
همه مرزهای خراسان تمام
مرنگوش خوانند و بیهن تمام.اسدی.
(1) - Porc - epic. (2) - راورا. (تصحیح در حاشیهء کتاب بخط مرحوم دهخدا).

تشیأ.

[تَ شَیْ یُءْ] (ع مص) تشیؤ. رجوع به همین کلمه شود.

تشیئة.

[تَشْ یِ ءَ] (ع مص) برانگیختن کسی را بر کاری. || زشت گردانیدن خدای روی کسی را. (ناظم الاطباء). و رجوع به تشیی ء شود.

تشیخ.

[تَ شَیْ یُ] (ع مص) خواجه و پیر شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). پیر شدن. (از اقرب الموارد). || پیری نمودن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار) (مجمل اللغة):
شیئان عجیبان هما ابرد من یخ
شیخ یتصبی و صبیٌ یتشیخ.
(یادداشت مرحوم دهخدا).

تشید.

[تَ شَیْ یُ] (ع مص) پوست را خوشبوی مالیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). و رجوع به تشیید شود.

تشیر.

[تَ] (اِ) سایه گاهی که در آن کسی راحت کند. (ناظم الاطباء). سایه گاه. (لسان العجم شعوری ج 1 ورق 277 الف). سایه گاهی برای استراحت. (از اشتینگاس).

تشیره.

[تَ رَ / رِ] (اِ) گلوله ای را گویند که از سنگهای الوان و سخت سازند و بدان بازی کنند. (برهان) (ناظم الاطباء) (از انجمن آرا) (از آنندراج). و آن را تیره با یای مجهول نیز گویند. (انجمن آرا) (آنندراج).

تشیط.

[تَ شَیْ یُ] (ع مص) سوخته شدن. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). احتراق. (اقرب الموارد). || لاغر و نزار گردیدن از بسیاری جماع. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تشیطن.

[تَ شَیْ طُ] (ع مص) دیو شدن و نافرمان و سرکش گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کار شیطان کردن. (از اقرب الموارد).

تشیظم.

[تَ شَیْ ظُ] (ع مص) شتاب کردن بر کسی در سخن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): تشیظم علیه بالکلام؛ تخطرف. (از اقرب الموارد).

تشیع.

[تَ شَیْ یُ] (ع مص) دعوی شیعت کردن. (تاج المصادر بیهقی). دعوی مذهب شیعت کردن. (زوزنی). دعوی مذهب شیعه کردن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء). خود را شیعه نمودن. (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء). دعوی شیعیت کردن. و خود را شیعی نمودن. (منتهی الارب): تشیع الرجل؛ ادعی دعوی الشیعة. (اقرب الموارد). || پراکنده شدن قطره های شیر در آب. || هلاک شدن در هوای چیزی. || سبک عقل و برافروخته کردن خشم کسی را. || پراگنده شدن [ آثار ] پیری در کسی. (از اقرب الموارد).

تشیع.

[تَ شَیْ یُ] (از ع، اِ) مذهب شیعه. (ناظم الاطباء). و رجوع به شیعه شود.

تشیم.

[تَ شَیْ یُ] (ع مص) در چیزی درآمدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). داخل شدن چیزی در چیزی دیگر و از این معنی است: «تشیم الحریق القصب». (از اقرب الموارد). آتش بجایی درشدن. (تاج المصادر بیهقی). || درآمدن پیری. (از منتهی الارب) (آنندراج). برآمدن پیری بر کسی. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). || مانند پدر شدن در خوی و طبیعت و در شکل و روش. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تشیؤ.

[تَ شَیْ یُءْ] (ع مص) ساکن شدن خشم کسی. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از آنندراج).

تشیی ء .

[تَشْ] (ع مص) برانگیختن کسی را بر کاری. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || نفرین کردن کسی را که خدا زشت گرداند روی او را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

تشییب.

[تَشْ] (ع مص) سپیدموی کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). سپید کردن اندوه سر کسی را. || پیر کردن اندوه کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تشییح.

[تَشْ] (ع مص) ترسانیدن. || بنظر مضایقه نگریستن خصم را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تشییخ.

[تَشْ] (ع مص) پیر شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). خواجه و پیر شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || کسی را پیر خواندن از بهر تبجیل. (تاج المصادر بیهقی). خواجه و پیر خواندن کسی را ببزرگی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || عیب کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و با علی متعدی شود. (منتهی الارب). || رسوا نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): شیخ به؛ ای فضحه. (منتهی الارب).

تشیید.

[تَشْ] (ع مص) بلند کردن بنا. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). برافراشتن چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). برافراشتن بنا. (غیاث اللغات) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || مجازاً بمعنی استوار و محکم کردن. (غیاث اللغات) (آنندراج). استواری و افراختگی. (ناظم الاطباء) : و در تشیید آن معانی قاعده ای ممهد گردانید. (جهانگشای جوینی). و اتباع سرگردان او از غایت شقاوت و جهالت، تشیید آن اساس و اتمام آن ابتدا نکردند. (جهانگشای جوینی). || شیداندود کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). انداییدن دیوار با آهک و گچ و جز آن. (غیاث اللغات) (آنندراج). || بوی خوش به تن مالیدن. (از اقرب الموارد). و رجوع به تشید شود.

تشییز.

[تَشْ] (ع مص) چادر مخطط به خطوط(1) سرخ بافتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). برد مخطط به خطوط قرمز بافتن. (از اقرب الموارد).
(1) - در نسخهء چاپ تهران: بخطوطهای.

تشییص.

[تَشْ] (ع مص) رنج و اذیت دادن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). شکنجه دادن قوم با رنج و اذیت. (از اقرب الموارد).

تشییط.

[تَشْ] (ع مص) سر و پاچهء گوسفند سوختن و پاک کردن آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). در شعلهء آتش گرفتن کله پز سر و پاچهء گوسفند را تا هرچه موی و پشم در آن است سوخته شود. (از اقرب الموارد). || گوشت را بر آتش انداختن تا بسوزد و گند و بوی کند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). گوشت به آتش قرار دادن تا از آن دود برآید و قسمتی بسوزد ولی پخته نشود. (از اقرب الموارد). || سوزانیدن چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || جوش دادن دیگ را مانند تشویط آن. (از اقرب الموارد). تشویط. (تاج المصادر بیهقی). و رجوع به تشویط شود. || برگردانیدن شتران را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بانگ کردن شبان شتران را تا برگردند. (از اقرب الموارد). || روزه داشتن بعد رمضان شش روز. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). شش روز بعد از رمضان روزه داشتن. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || تابع و پیرو کردن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || دمیدن شبان، نی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تشییع.

[تَشْ] (ع مص) از پی مسافر و جنازه شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). برآمدن با کسی تا وداع کند او را و برساند او را بمنزل و گسیل کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). پس مسافر و جنازه رفتن. (آنندراج). خارج شدن با کسی تا با وی وداع کند و او را بمنزلش برساند. (از اقرب الموارد). || دلیر گردانیدن. (تاج المصادر بیهقی). شجاع و دلیر گردانیدن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || آتش به هیمه ریزه تیز کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). برافروختن آتش را به هیزم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). فروزانیدن آتش را. (آنندراج). || به آتش سوختن. (تاج المصادر بیهقی) (آنندراج). سوختن چیزی را به آتش. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || آشکارا کردن. (دهار). || چیزی را به چیزی نیرو دادن. || دعوی شیعه بودن کردن. (از اقرب الموارد).

تشییع کردن.

[تَشْ کَ دَ] (مص مرکب)مشایعت و بدرقه کردن جنازه یا مسافر را : و آن روز که خواست که به سند رود از برادر اندرخواست که مردمان را گویند تا مرا تشییع کنند. پس ... فرمان داد .... تا منادی کرد که باید با برادر امیر مشایعت کنند که او به ولایت سند همی رود. (تاریخ سیستان). و رجوع به مشایعت شود.

تشییف.

[تَشْ] (ع مص) دوا را شیاف ساختن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تشییم.

[تَشْ] (ع مص) اندازه کردن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || دست خود را بر سر یا جامه کسی زده کشتن او را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). گرفتن سر یا جامهء کسی را برای کشتن وی. (از اقرب الموارد). || درآمدن در چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تشیین.

[تَشْ] (ع مص) نوشتن «شین» نیکو. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تصائی.

[تَ] (ع مص) بانگ کردن و آواز نمودن چوزه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به تصئی شود.

تصابب.

[تَ بُ] (ع مص) باقی آب خوردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || زیستن بقیهء عمر :
لقوم تصاببت المعیشة بعدهم
اعز علیَّ من عفاء تغیرا.
ای فقدهم اشد علیَّ من الشیب.(از اقرب الموارد).

تصابح.

[تَ بُ] (ع مص) به سختی خود را زیبا نمودن. فیقال: فلان یتصابح و تتحاسن. (از اقرب الموارد).

تصابر.

[تَ بُ] (ع مص) با یکدیگر صبر کردن دو گروه در جنگ. (زوزنی) (یادداشت مرحوم دهخدا).

تصابی.

[تَ] (ع مص) فریب دادن کسی را و مقتول ساختن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || میل کردن بسوی کودکی و بازی و لهو. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || امردپرستی. (غیاث اللغات) (آنندراج). مأخوذ از تازی، امردپرستی و بچه بازی. (ناظم الاطباء). || عشق ورزیدن. عشق بازی کردن. (یادداشت مرحوم دهخدا) : پارسایی را دیدم به محبت شخصی گرفتار نه طاقت صبر، نه یارای گفتار. چندان که ملامت دیدی و غرامت کشیدی، ترک تصابی نگفتی. (گلستان).

تصات.

[تَ صات ت] (ع مص) همدیگر جنگ کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تصاحب.

[تَ حُ] (از ع، مص) مالکیت و صاحب شدگی. (ناظم الاطباء). صاحب و مالک شمردن و شدن... این لفظ که به شکل عربی است در عربی استعمال نشده و جعل فارسی زبانان است از لفظ صاحب. (فرهنگ نظام). در لغت بمعنی مصاحبت و دوستی(1)است ولی معمولاً آن را از کلمهء صاحب بمعنی مالک میگیرند و بجای تملک استعمال می کنند. (نشریهء دانشکدهء ادبیات تبریز سال اول شمارهء 2).
(1) - المنجد.

تصاحب کردن.

[تَ حُ کَ دَ] (مص مرکب) مالک شدن. در تصرف خود درآوردن. (ناظم الاطباء): فلان زمین مرا تصاحب کرده است. (فرهنگ نظام). و رجوع به تصاحب شود.

تصاخب.

[تَ خُ] (ع مص) همدیگر فریاد کردن و همدیگر را زدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تصادف.

[تَ دُ] (ع مص) مقابل و روبرو شدن بدون قصد. (فرهنگ نظام). بازخوردن. برخوردن. برخورد. (یادداشت مرحوم دهخدا). تقابل. (اقرب الموارد). || (اِمص) سانحه. حادثه. ج، تصادفات. || در تداول امروز مرگ یا جراحت ناشی از واژگون شدن یا بهم خوردن وسایط نقلیهء تندرو مانند هواپیما، اتومبیل و جز اینها.

تصادفاً.

[تَ دُ فَنْ] (ع ق) ناگهان. (یادداشت مرحوم دهخدا). بناگاه.

تصادفی.

[تَ دُ] (ص نسبی، ق) ناگهانی. اتفاقی.

تصادق.

[تَ دُ] (ع مص) با یکدیگر راست گفتن. (زوزنی). با یکدیگر راست شدن در دوستی و سخن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). با یکدیگر راستی نمودن در دوستی و سخن. (غیاث اللغات). || با یکدیگر دوستی داشتن. (زوزنی). با هم دوستی کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تصادم.

[تَ دُ] (ع مص) بهم واکوفتن. (زوزنی). برهم زدن و با هم کوفتن و انبوهی کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بهم واکوفته شدن. (مجمل اللغة). بهم واکوفتن. و گاهی مراد از آن انبوه باشد. (غیاث اللغات) (آنندراج). خود را بیکدیگر زدن سواران و انبوهی کردن. (از اقرب الموارد): تصادم الجیشان و اصطدما. (اقرب الموارد). || تصادف. رجوع بهمین کلمه شود.

تصادم کردن.

[تَ دُ کَ دَ] (مص مرکب)بهم برخوردن و دوچار شدن. (ناظم الاطباء).

تصادیع.

[تَ] (ع اِ) زحمات و دردسرها. (ناظم الاطباء). جِ تصدیع.

تصارخ.

[تَ رُ] (ع مص) با هم بانگ و فریاد کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تصارع.

[تَ رُ] (ع مص) کشتی گرفتن: تصارع الرجلان و اصطرعا؛ حاولا ایهما یصرع صاحبه. (از اقرب الموارد).

تصارف.

[تَ رُ] (ع مص) داد و ستد کردن. مبادله کردن: و کانت دنانیر الفرس و دراهمهم بین ایدیهم یردونها فی معاملتهم الی الوزن و یتصارفون(1) بها بینهم الی ... (نقود العربیة ص104).
(1) - در کتب لغت تصارف وجود ندارد لکن از افعالی است که بر قیاس گرفته شده است. (از حاشیهء همین کتاب).

تصارف.

[تَ رُ] (از ع، اِ) احکام و اوامر خودسرانه، با قدرت کامله و اوامر پادشاهی. ج، تصارفات. (ناظم الاطباء).

تصارم.

[تَ رُ] (ع مص) از یکدیگر بریدن. (زوزنی). با هم بریدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تقاطع. (اقرب الموارد).

تصاریف.

[تَ] (ع اِ) جِ تصریف. احکام و اوامر خودسرانه. (ناظم الاطباء). || تبدیلات و انقلابات و حوادث زمانه. (ناظم الاطباء). گردانیدنها و گذشتن ها و برگشتن ها. (غیاث اللغات) (آنندراج). تصاریف دهر؛ نوائب آن. حدثان آن. (یادداشت مرحوم دهخدا) : بر این فن متبحر و ریان گشته و بر تصاریف احداث واقف شده و رای او به ممارست این فن متانت یافته. (ترجمهء تاریخ یمینی چ اول تهران ص 20). گمان بسته که مجال حوادث ایام در آن محال محال باشد و دست تصاریف روزگار بدامن دولت او نرسد. (ترجمهء تاریخ یمینی ایضاً ص33). تا مگر ث... و انقیاد و طواعیت را از تصاریف زمان سایه بان سازد. (جهانگشای جوینی).

تصاعد.

[تَ عُ] (ع مص) دشوار شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || ببالا برشدن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (از اقرب الموارد). بالا برآمدن بر جای بلند. (غیاث اللغات) (آنندراج). || (اِ مص) بالاروی و بالارفتگی و صعود. (ناظم الاطباء). || (اصطلاح ریاضی) تصاعد در علم ریاضی بر دو قسم است:
الف - تصاعد حسابی: هرگاه سلسله ای از اعداد پیاپی یکدیگر نوشته شده باشد هر یک از آنها مساوی باشد با عدد ماقبل با اضافه یک مقدار ثابت گویند که این اعداد یک «تصاعد حسابی» را تشکیل میدهند و در این صورت مقدار ثابت مزبور را قدر نسبت تصاعد حسابی و هر یک از اعداد مزبور را یک جمله از تصاعد حسابی مینامند.
مثال اول: در سلسلهء اعداد
...و 15 و 11 و 7 و 3
هر عدد مساوی است با جملهء سمت راست خود به اضافهء عدد ثابت «4» (قدر نسبت).
مثال دوم: در سلسلهء اعداد
... و 10- و 4- و 2 و 8
هر جمله برابر است با جملهء سمت راست خود به اضافهء عدد ثابت «6-». پس قدر نسبت این تصاعد «6-» میباشد.
... و X8 + a3 و X5 + a3 و X2 + a3
هر جمله برابر است با جملهء سمت راست خود به اضافهء مقدار ثابت X3 (قدر نسبت تصاعد). هرگاه در یک تصاعد حسابی قدر نسبت عددی مثبت باشد آن تصاعد را «صعودی» گویند و هر گاه قدر نسبت تصاعد عدد منفی باشد تصاعد مزبور را «نزولی» می نامند.
ب - تصاعد هندسی: هرگاه سلسله ای از اعداد پیاپی یکدیگر نوشته شده باشند بطوری که هر یک از این اعداد مساوی باشد با عدد مابعد خود ضرب در یک عدد ثابت، گویند این اعداد یک «تصاعد هندسی» را تشکیل داده اند و در این صورت مقدار ثابت مزبور را «قدر نسبت» تصاعد هندسی، و هر یک از اعداد مزبور را یک جمله از تصاعد می نامند.
مثال اول: در سلسلهء اعداد
.... و 108 و 36 و 12 و 4
هر عددی مساوی است با عدد سمت راست خود ضرب در عدد ثابت «3» (قدر نسبت تصاعد هندسی مفروض).
مثال دوم: در سلسلهء اعداد
...2هر جمله مساوی است با حاصل ضرب جملهء سمت راست خود در عدد ثابت
3 - (قدر نسبت تصاعد هندسی).
جمله های هر تصاعد را میتوان از راست و چپ هر قدر که بخواهند ادامه دهند. لیکن هرگاه جمله های تصاعد را از راست و چپ محدود کنند، تصاعدی بدست می آید که دارای یک جملهء اول و یک جملهء آخر می باشد و چنین تصاعدی را محدود می نامند. غالباً قدر نسبت تصاعد هندسی را با علامت «r» و در تصاعد هندسی محدود، جملهء اول را «a» و آخر را «I» و عدهء جمله ها را با علامت «n» نمایش میدهند. محاسبهء جملهء nام تصاعد هندسی محدود اگر جملهء اول a باشد جملهء دوم ar و جملهء سوم2 arو جملهء دهم 9ar است و بهمین ترتیب معلوم میشود که جملهnام عبارت است از «1I=ar n-». و رجوع به کتاب متمم حساب تألیف قربانی و صفاری شود.

تصاعدی.

[تَ عُ] (ص نسبی) منسوب به تصاعد. رجوع به تصاعد شود.
- مالیات تصاعدی؛ از انواع مالیات مستقیم است که بر اساس افزایش سود مقدار مالیات افزایش می یابد.

تصاغر.

[تَ غُ] (ع مص) خرد نمودن بخویشتن. (منتهی الارب) (آنندراج). خویشتن را خوار نمودن. (ناظم الاطباء). تحاقر. (اقرب الموارد). || حقیر آمدن بچشم کسی. (زوزنی). خوار شدن و حقیر گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تصاف.

[تَ صا ف ف] (ع مص) همدیگر صف بستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): تصاف القوم؛ اجتمعوا صفاً مثل تساطروا. (اقرب الموارد). || دو رسته گردیدن با هم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تصافح.

[تَ فُ] (ع مص) یکدیگر را دست گرفتن. (زوزنی). همدیگر دست گرفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). دست یکدیگر گرفتن و این قائم مقام معانقه است. (غیاث اللغات) (آنندراج). گرفتن هر یک دست یار خود را و گذاشتن کف دست خود بر کف دست دیگری چنانکه در ملاقات و تسلیم عمل کنند. (از قطر المحیط). || بهم آمدن بعض مژگان بر بعضی دیگر. (از اقرب الموارد).

تصافق.

[تَ فُ] (ع مص) با یکدیگر بیعت کردن. (زوزنی). همدیگر دست زدن در بیع و بیعت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تبایع قوم. (اقرب الموارد).

تصافن.

[تَ فُ] (ع مص) بخش بخش کردن آب را. (منتهی الارب) (آنندراج). بخش بخش کردن آب را به حصه ها؛ چنانکه ریگی در ته آوند افکنند و آب بر آن ریزند چندانکه ریگ را بپوشاند، آنگاه یکی آن را بیاشامد و همچنین تا همگی آب نوشند و این کار را در هنگام تنگ آبی کنند. (از اقرب الموارد).

تصافی.

[تَ] (ع مص) با یکدیگر دوستی ویژه داشتن. (زوزنی) (از اقرب الموارد). || همدیگر را صادقانه کار کردن. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تصالج.

[تَ لُ] (ع مص) با هم کری نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). رجوع به تصالخ شود.

تصالح.

[تَ لُ] (ع مص) اصطلاح. (زوزنی). با یکدیگر صلح کردن. (دهار) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). با هم آشتی کردن و نیکویی نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). خلاف تخاصم و اختصام. (اقرب الموارد).

تصالح کردن.

[تَ لُ کَ دَ] (مص مرکب)آشتی کردن : چون ... از مجاورت ایشان و بازگشتن از این سخن و تصالح کردن از جهت ایشان نومید شد و هیچ حیلت نماند ایشان را گفت ... (تاریخ قم ص 255).

تصالخ.

[تَ لُ] (ع مص) خویشتن را کر کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). و رجوع به تصالج شود.

تصالیب.

[تَ] (ع اِ) جِ تصلیب. (ناظم الاطباء). نقوش صلیب و نقش هر صورتی. (ناظم الاطباء). و رجوع به تصلیب شود.

تصامم.

[تَ مُ] (ع مص) خویشتن را کر نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): تصام فلان عن الحدیث؛ اری من نفسه انه اصم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) : و عبدالله بن عزیز راه تغافل و تصامم از آن معاذیر و اعراض از مضمون آن طوامیر پیش گرفت. (ترجمهء تاریخ یمینی چ اول تهران ص89). و از دعوت مرگ تغافل و تصامم میسازیم تا کمند قضا در گردن افتد و بند اجل محکم گردد. (ترجمهء تاریخ یمینی ایضاً ص180). محمد امین حماد را گفت شنیدی تصامم نمود. (جهانگشای جوینی).

تصانیف.

[تَ] (ع اِ)جِ تصنیف. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). آنچه از کتابها تصنیف میشود. (از اقرب الموارد). جمع تصنیف است بمعنی کتاب. (فرهنگ نظام). آثار و نوشته ها :
بنام قیصران سازم تصانیف
به از ارتنگ چین تنکلوشا.خاقانی.
در تصانیف حکما آورده اند که کژدم را ولادت معهود نیست. (گلستان). و رجوع به تصنیف شود. || مأخوذ از عربی، کلمات انشایی. (ناظم الاطباء). و رجوع به تصنیف شود.

تصاول.

[تَ وُ] (ع مص) بر یکدیگر حمله بردن. (زوزنی). بیکدیگر حمله نمودن و برجستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تواثب. (اقرب الموارد).

تصاویر.

[تَ] (ع اِ) جِ تصویر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). صورتهای برانگیخته از چوب و گل و جز آن. (منتهی الارب). تماثیل. (اقرب الموارد). نگارها و صورت ها و نقشها و تصویرها. (ناظم الاطباء) :
وگر آذر بدانستی تصاویرش نگاریدن
نه ابراهیم از آن بدعت بری گشتی نه اسحاقش.
منوچهری.
و مبارات بر عمارات بازارها خرج کردند. و چنان معمور شد که چشم از تصاویر و تعاریج آن سیر نگشتی. (ترجمهء تاریخ یمینی چاپ اول تهران ص 439).
ز یک عکس شمشیرش این هفت رقعه
تصاویر این هفت ایوان نماید.خاقانی.
روی گندم گون او بوده تصاویر بهشت
آدم از سودای گندم زان پریشان آمده.
خاقانی.
در همه گیتی نگاه کردم و بازآمدم
صورت کس خوب نیست پیش تصاویر او.
سعدی.
نقاش که صورتش ببیند
از دست بیفکند تصاویر.سعدی.
بسان بتکده شد باغ و راغ کانون گشت
در آن ز نور تصاویر و اندرین از نار.
حکیم غمناک.
و رجوع به تصویر شود.

تصاویرخانه.

[تَ نَ / نِ] (اِ مرکب) خانهء تصاویر. جایی که در آن تصاویر نهند :
دل تصاویرخانهء نظر است
شهدالله نوشته گرد عذار.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص197).

تصایح.

[تَ یُ] (ع مص) بر یکدیگر بانگ زدن. (زوزنی). یکدیگر را آواز دادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || کفتن نیام شمشیر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تشقق غلاف شمشیر. (از اقرب الموارد).

تصأصؤ.

[تَ صَءْ صُءْ] (ع مص) ترسیدن از کسی. || رام گردیدن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد).

تصئی.

[تَ صَءْ ئی] (ع مص) بانگ و آواز کردن جوجه. (از اقرب الموارد). و رجوع به تصائی شود.

تصبب.

[تَ صَبْ بُ] (ع مص) ریخته شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). ریخته شدن و فرود آمدن آب از بالا به نشیب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). فرود آمدن آب از کوه. (از اقرب الموارد). تحدر. رجوع به همین کلمه شود.

تصبح.

[تَ صَبْ بُ] (ع مص) بامداد خفتن. (تاج المصادر بیهقی). پگاه خفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || شراب بامداد خوردن. (تاج المصادر بیهقی). || در آن وقت (پگاه) به چیزی تعلل کردن و خوردن. (منتهی الارب). تعلل بچیزی به بامداد یعنی چیز کمی خوردن تا آنکه طعام آماده شود. (از اقرب الموارد). خوردن چاشت.

تصبر.

[تَ صَبْ بُ] (ع مص) شکیبایی کردن. (زوزنی) (دهار) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || خود را بستم بازداشتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || بتکلف صبر کردن. (از اقرب الموارد) : و تصبر و اصطبار می برزیدند و بر چندان تعذیب و تشدید صبر و جلادت مینمودند. (سندبادنامه ص329).

تصبصب.

[تَ صَبْ صُ] (ع مص)پریشان و نیست گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): صبصبه فتصبصب؛ ای فرقه و محقه فتفرق و انمحق. (اقرب الموارد). || رفتن اکثر شب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || شدت دلیری و خلاف و نزاع . (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || شدت گرمی. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

تصبغ.

[تَ صَبْ بُ] (ع مص) در دین و ملت درآمدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). در دین درآمدن کسی و نیکو شدن دین او. (از اقرب الموارد).

تصبی.

[تَ صَبْ بی] (ع مص) فریفتن مرد زن را و در فتنه انداختن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || دل ببردن. (تاج المصادر بیهقی). || خواندن زن کسی را به سوی بازی (صبا) و مشتاق گردانیدن وی را آن زن. (از ناظم الاطباء).

تصبیح.

[تَ] (ع مص) بامداد نزدیک کسی آمدن. (تاج المصادر بیهقی) (آنندراج). بامداد آمدن. (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). آمدن کسی را در بامداد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || صبوحی دادن. (زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). نوشانیدن صبوح که شراب بامدادی باشد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). صبوح نوشانیدن قوم را. (از اقرب الموارد). صبوحی دادن که شراب بامدادی است. (آنندراج). || گفتن کسی را عم صباحاً. (منتهی الارب). صباح بخیر گفتن. (آنندراج). صبحک الله بخیر گفتن فلان مر فلان را. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). درود گفتن کسی را به صبح. (یادداشت مرحوم دهخدا). در دعا گویند صبحک الله بخیر؛ یعنی صبح با خیر دارد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || سیر کنانیدن قوم را تا این که صبح کنند بر آب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (ع اِ) طعام چاشت، اسم است بر تفعیل. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): کان یقرب الی الصبیان تصبیحهم فیختلسون. (اقرب الموارد).

تصبیر.

[تَ] (ع مص) شکیبایی فرمودن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). امر کردن کسی را به شکیبایی. (از اقرب الموارد). خواستن از کسی شکیبایی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). شکیبایی خواستن. (آنندراج) (از اقرب الموارد). || بدون وزن و کیل گرفتن طعام را. (از اقرب الموارد). و رجوع به صُبرَة شود. || تصبیر میت؛ قرار دادن صبر در بطن آن برای جلوگیری از سرعت بوی گرفتن جسد و تاکنون دیده نشده. (از اقرب الموارد). مومیایی کردن اجساد مردگان را چنانکه در مصر قدیم. (یادداشت مرحوم دهخدا).

تصبیغ.

[تَ] (ع مص) انداختن ناقه بچهء موی برآورده را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || غورهء خرمابن به پختن درآمدن و از دنباله رنگ برآوردن گرفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || مبالغهء صبغ. (زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). رنگ کردن جامه را شدد للمبالغه. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و رجوع به صبغ شود.

تصبین.

[تَ] (ع مص) مالیدن با صابون و صابون زدن. (ناظم الاطباء).

تصتع.

[تَ صَتْ تُ] (ع مص) دودله شدن در کاری یا تنها آمدن یا بدون چیزی دیگر و یا برهنه آمدن یا آمدن و رفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). جاء فلان یتصتع الینا و علینا. (اقرب الموارد).

تصتم.

[تَ صَتْ تُ] (ع مص) سخت دویدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تصتیم.

[تَ] (ع مص) تمام کردن و استوار کردن. (تاج المصادر بیهقی). تمام کردن چیزی و استوار کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تکمیل کردن چیزی. (از اقرب الموارد).

تصتیه.

[تَ] (ع مص) خوار و حقیر گردانیدن کسی را و رام گردانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تصحب.

[تَ صَحْ حُ] (ع مص) شرم داشتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد): هو یتصحب من مجالستنا؛ ای یستحیی. (اقرب الموارد). و رجوع به مادهء بعد شود.

تصحت.

[تَ صَحْ حُ] (ع مص) شرم داشتن و شرمناک شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد): تصحت الرجل عن مجالستنا تصحتاً؛ استحی کتصحب. (اقرب الموارد). رجوع به تصحب شود.

تصحف.

[تَ صَحْ حُ] (ع مص) بخطا خواندن نبشته را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). خطا کردن قاری در خواندن. (از اقرب الموارد).

تصحن.

[تَ صَحْ حُ] (ع مص) خواستن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تصحیح.

[تَ] (ع مص) از بین بردن بیماری مریض. (یادداشت مرحوم دهخدا) (از اقرب الموارد). در لغت از بین بردن بیماری از مریض است. (از تعریفات جرجانی). مصدر باب تفعیل و مشتق از لفظ صحت است که بمعنی ضد بیماری از بدن بیمار است. (از کشاف اصطلاحات الفنون). || درست کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). راست و درست کردن. (غیاث اللغات) : به تصرف صاحبدیوان رقعه ها عرض دادند و سلطان به تصحیح آن حال مثال فرمود. (ترجمهء تاریخ یمینی چ اول تهران ص 366). || غلط گرفتن. غلط گیری کردن. غلط گیری در مطبعه. (یادداشت مرحوم دهخدا): تصحیح کتاب؛ از بین بردن افتاده های آن. (از اقرب الموارد). || درست گفتن چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || در اصطلاح از بین بردن کسور واقعه بین سهام و افراد (وارث) است. (از تعریفات جرجانی). نزد علمای علم فرائض، عبارت است از این که سهام ورثه را از کمترین عددی که ممکن باشد گیرند بنحوی که کسری به هیچیک از وارثان نیفتد. (شریفی از کشاف اصطلاحات الفنون). || نزد محدثان عبارت است از نوشتن کلمهء «صح» بر کلامی که احتمال شک در آن رود. مانند آن که لفظی تکرار شود و حذف آن مکرر، اخلالی در آن کلام نرساند. (کشاف اصطلاحات الفنون).

تصحیح دادن.

[تَ دَ] (مص مرکب)درست کردن. تصحیح کردن :
نهاده بر رخ گل نقطه های شک شبنم
بباغ رو کن و تصحیح این رساله بده.
صائب (از آنندراج).
بس که دارد خط تو اصلاح او را در نظر
در میان خواب هم تصحیح قرآن میدهم.
صائب (از آنندراج).
و رجوع به تصحیح کردن شود.

تصحیح کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)اصلاح کردن و درست نمودن. (ناظم الاطباء). درست کردن. || غلط گیری کردن. (یادداشت مرحوم دهخدا). و رجوع به تصحیح شود.

تصحیحه.

[تَ حَ / حِ] (اِ) نظر و ملاحظه و تفتیش. (ناظم الاطباء).
- داغ تصحیحه؛ جایی که اسبهای سپاهی را داغ کنند. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس).

تصحیف.

[تَ] (ع مص) خطا کردن در صحیفه یعنی خطا کردن در کتاب. (مجمل اللغة یادداشت مرحوم دهخدا). خطا در نوشته. (منتهی الارب) (بحر الجواهر) (ناظم الاطباء). خطا کردن در کتابت. (غیاث اللغات) (از آنندراج): صحفه تصحیفاً فتصحف؛ تغییر داد آن را بنحوی که مشتبه گردید پس تغییر داده شد. (ناظم الاطباء). || خطا کردن در قرائت. (زوزنی). خطا کردن در قرائت کلمه و روایت آن در کتاب و گویند تحریف کلمه است از وضع آن و در مصباح آمده که تصحیف، دگرگونی لفظ است بدان گونه که معنی مراد تغییر کند و اصل آن خطاست. (از اقرب الموارد). قرائت چیزی است برخلاف آنچه که کاتب آن اراده داشته است و یا برخلاف آن که بر آن اصطلاح کرده اند. (از تعریفات جرجانی). و تصحیف در احادیث فراوان وارد شده است خواه در متن و خواه در سند و کتابها در این فن نوشته اند که از آن جمله است: التصحیف تألیف حسن بن عبدالله بن سعید عسکری متوفی بسال 382 ه . ق. || به اصطلاح معما تغییر کردن در نقاط و حروف به اثبات یا به محو کردن و بعضی چنین تصریح کرده که تصحیف به اصطلاح معما لفظی را به بردن نقطه، یا به آوردن نقطه یا به نقل نقطه، لفظی دیگر مقرر گردانند چنانکه بوسه را به تغییر نقاط توشه گردانند. (غیاث اللغات) (آنندراج). در مطلع السعدین نوشته که تصحیف آن است که بر تبدیل نقاط الفاظ مصرع یا فقره از مدح به ذم کشد. شاعر گفته:
به کویت ناگهان گبری درآمد
زدی تیری که بشکست آن سر گبر.
(از آنندراج).
که هرگاه لفظ کویت و گبر و تیر را تصحیف کنند شعر از مدح به هجو کشیده میشود :
همچو تصحیف قبا باد و چو مقلوب کلاه
دشمنت اعنی هلاک و حاسدت اعنی فنا.
سنائی.
آن روز رفت آب غلامی که یوسفی
تصحیف عید شد ببهای محقرش.خاقانی.
با هرکه انس گیری از او سوخته شوی
بنگر که انس نیز به تصحیف آتش است.
خاقانی.
مجلس انس حریفان را هم از تصحیف انس
در تنور آن کیمیای جان جان افشانده اند.خاقانی.
و از آن جایگاه بگذشت بر عزم قنوج، و به تصحیف آن (فتوح) فال گرفت. (ترجمهء تاریخ یمینی چ اول تهران ص413).
مرا بوسه گفتا به تصحیف ده
که درویش را توشه از بوسه به.(بوستان).

تصحیف خوانی.

[تَ خوا / خا](حامص مرکب) بد خواندن کلمه ای بنحوی که معنی آن تغییر پذیرد. (ناظم الاطباء).

تصخیر.

[تَ] (م مص) فرمانبردار کردن دیگری را و رام کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تسخیر کردن کسی را. (از اقرب الموارد).

تصدئة.

[تَ دِ ءَ] (ع مص) زنگ زدودن زن آیینه را تا بدان چشم را بسرمه کشد. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). زنگ زدودن آینه را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

تصدد.

[تَ صَدْ دُ] (ع مص) پیش آمدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تعرض. (اقرب الموارد).

تصدر.

[تَ صَدْ دُ] (ع مص) سینه راست کرده نشستن در مجلس. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || در پیشگاه نشستن. (تاج المصادر بیهقی). در صدر نشستن. (زوزنی). در صدرجای نشستن از مجلس. (منتهی الارب) (آنندراج). در صدر مجلس نشستن. (ناظم الاطباء). نشستن در صدر مجلس که اول قوم باشد. (از اقرب الموارد). || درگذشتن اسب به دویدن از اسبان دیگر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تصدع.

[تَ صَدْ دُ] (ع مص) پراکنده شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). متفرق و پریشان گشتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || گریخته غایب شدن در زمین. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || شکافته شدن و پاره پاره شدن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). شکافته شدن چیزی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

تصدف.

[تَ صَدْ دُ] (ع مص) رو برگردانیدن از کسی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). اعراض از کسی. (از اقرب الموارد).

تصدق.

[تَ صَدْ دُ] (ع مص) صدقه دادن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). صدقه کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بخشیدن صدقه بر مسکینان: تصدق و لو بظلف محرق؛ ای اعط صدقة و لو خسیسة کالظلف المحرق و لاترد السائل. (از اقرب الموارد) : از ملک من بیرون است و تصدق است بر مسکینان. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 318). || (اِ) مأخوذ از تازی صدقه و خیرات و هر چیز که دفع بلا کند و بلا گرداند. (ناظم الاطباء). ج، تصدقات : وجوه برّ و تصدقات را پادشاه نزد او می فرستاد که به مستحقین رساند. (تذکرة الملوک چ دبیرسیاقی ص2). زکوة و خمس و تصدق و روشنایی مسجد ... (تذکرة الملوک ایضاً ص96).
- وجه تصدق؛ خیرات دفع بلا : ملخص این که برسانیدن وجه تصدق خسوف و کسوف در روز مولود به جماعت مستحقین به منجم باشی یا ملاباشی بی نسبت نیست. (تذکرة الملوک ایضاً ص 20).

تصدق دادن.

[تَ صَدْ دُ دَ] (مص مرکب) صدقه دادن. (ناظم الاطباء). رجوع به تصدق شود.

تصدق شدن.

[تَ صَدْ دُ شُ دَ] (مص مرکب) بلاگردان شدن. (ناظم الاطباء). و رجوع به تصدق شود.

تصدق فرمودن.

[تَ صَدْ دُ فَ دَ] (مص مرکب) تصدق کردن و رجوع به مادهء بعد شود.

تصدق کردن.

[تَ صَدْ دُ کَ دَ] (مص مرکب) صدقه دادن و خیرات کردن. || عفو فرمودن و بخشیدن. (ناظم الاطباء). عفو کردن، چنانکه دیهء قاتل را اولیای مقتول. (یادداشت مرحوم دهخدا). و رجوع به تصدق و ترکیبات آن شود.

تصدقی.

[تَ صَدْ دُ] (ص نسبی) منسوب به تصدق.
- وجوه تصدقی؛ پولهای دفع بلا. پولهای صدقه : و روز مولود سلاطین وجوه تصدقی که قورچی باشیان .... بنظر آفتاب اثر می رسانیده اند ... به مستحقین تقسیم می نمودند. (تذکرة الملوک ص20). و رجوع به تصدق و ترکیبات آن شود.

تصدؤ.

[تَ صَدْ دُءْ] (ع مص) پیش آمدن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تعرض به کسی. (از اقرب الموارد).

تصدی.

[تَ صَدْ دی] (ع مص) پیش آمدن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار) (زوزنی) (غیاث اللغات) (آنندراج). پیش باز آمدن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). پیش آمدن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) : و چون خبر واقعهء او به سلطان غیاث الدین رسید، تفکر و تحیر به احوال او تهدی کرد و عجز و ضعف تصدی نمود. (جهانگشای جوینی). || تعرض نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تعرض نمودن به چیزی و آن استشراف بر آن است تا ناظر بر آن چیز باشد. (از اقرب الموارد). || سر به سوی کاری برداشتن. (از اقرب الموارد). تصدی کاری؛ مباشرت آن. (یادداشت مرحوم دهخدا).

تصدید.

[تَ] (ع مص) دست بر دست زدن چندان که آواز آید. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). دست بر دست زدن. (از اقرب الموارد). و رجوع به تصدیة و تصفیق شود. || ریمناک گردیدن جراحت. (از اقرب الموارد).

تصدیر.

[تَ] (ع مص) نوشتن عنوان و صدر نامه را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). دیباچه نوشتن. (غیاث اللغات). سر نامه نوشتن. (آنندراج). نوشتن مؤلف صدر یعنی دیباچهء کتاب را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). || ظاهر کردن اسب سر خود را و درگذشتن و پیشی نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بازگردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). واگردانیدن. (زوزنی). || درگذشتن اسب در دویدن از اسبان دیگر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || در پیشگاه نشاندن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || اول گردانیدن. (دهار). مقدم گردانیدن. (آنندراج) (غیاث اللغات). || افتتاح کردن به عبارتی. (از اقرب الموارد). || پیشگاه نشستن. (دهار). || (اِ) آن رسن که بر سینهء اشتر بندند. (مهذب الاسماء). || نزد علمای فن بدیع از محسنات شعر است و ردالعجز الی الصدر نیز نامیده میشود و آن در نثر چنان است که قرار داده شود یکی از دو لفظ مکرر یا متجانس یا ملحق به هر دو در اول فقره و لفظ دیگر در آخر فقره. (از کشاف اصطلاحات الفنون). و رجوع به همین کتاب و ردالعجز الی الصدر شود.

تصدیع.

[تَ] (ع مص) پراکنده کردن. (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). جداجدا کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || شکافتن. (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (از اقرب الموارد). || دردسر رسانیدن. (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). دردسر دادن. (دهار) (آنندراج) (غیاث اللغات). و به لفظ دادن و کشیدن مستعمل. (غیاث اللغات) (آنندراج) :
مجتمع گشتند مر توزیع را
بهر دفع زحمت و تصدیع را.
مولوی.
شوق تصدیع عرض حالی داد
تا ز ناگفته گفت واله بس.
واله هروی (از آنندراج).
تصدیع در تدارک بر ماحضر مکش
داری چو سرکه با نمکی دردسر مکش.
مخلص کاشی (ایضاً).
|| دردمندسر شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (اِمص) دردسر و آزردگی خاطر. مزاحمت و آزار. و رنج و محنت و اضطراب. (ناظم الاطباء).
- تصدیع خاطر؛ آزردگی خاطر. (ناظم الاطباء).

تصدیع دادن.

[تَ دَ] (مص مرکب)دردسر دادن :
دادمش تصدیع نثر و میدهم ابرام نظم
دانم ابرام مثنا برنتابد بیش از این.خاقانی.

تصدیع ده.

[تَ دِ] (نف مرکب) رنج و محنت رساننده. دلازار و زحمت دهنده. (ناظم الاطباء).

تصدیعه.

[تَ عَ / عِ] (از ع، اِ) مأخوذ از تازی تصدیع. رجوع به تصدیع شود. (ناظم الاطباء). زیادت «ها» در آخر این لفظ غلط است و صحیح تصدیع است بدون «ها». (بهار عجم از غیاث اللغات و آنندراج). فقیر مؤلف گوید که اگر در آخر لفظ تصدیعه تای فوقانی که از جهت وقف «ها» شده است برای مرة قرار دهند و بمعنی یک بار دردسر دادن ای یک بار تکلیف دادن مستعمل نمایند، درست است و این مستفاد است از فصول اکبری. (غیاث اللغات) (آنندراج). و رجوع به تصدیع شود.

تصدیغ.

[تَ] (ع مص) بر صدغ شتر داغ و نشان کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تصدیق.

[تَ] (ع مص) راستگوی داشتن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). راستگو داشتن و راست پنداشتن. (غیاث اللغات). راست گردانیدن و باور داشتن و با لفظ کردن مستعمل. (آنندراج). ضدتکذیب. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) : اگر کسی از آن اعلام دهد بضرورت او را بر آن تصدیق باید داشت. (کلیله و دمنه). و آن این است که یاد کرده می آید، ضایع گردانیدن فرصت ... و تصدیق اخباری که محتمل صدق و کذب باشد. (کلیله و دمنه). سزاوار تصدیق و تحسین بود. (گلستان).
عیسی نتوان گشت به تصدیق خری چند.
صائب.
|| (اِ) گواهی و جوازی که دلیل مهارت و خبرگی و یا آمادگی و عدم آمادگی شخصی در انجام کاری باشد از مرجع صلاحیتدار.
- تصدیق رانندگی؛ تصدیقنامه یا گواهی نامه ای که شخص را در رانندگی اتومبیل، موتوسیکلت و جز آن مجاز میسازد و مرجع رسمی صدور آن ادارهء راهنمایی و رانندگی است و اشخاص واجد شرایط پس از گذراندن امتحانات لازم بدریافت آن نائل میگردند.
- تصدیق شش ابتدایی؛ گواهینامهء خاتمهء تحصیل شش سالهء ابتدایی است. و رجوع به تصدیقنامه شود.
- تصدیق طبیب؛ شهادت طبیب. (ناظم الاطباء). گواهی و یا تصدیقنامه ای است مشعر بر بیماری و یا صحت و سلامت شخص. چنانکه پیش از ازدواج زن و شوی باید هر یک از طبیب جواز یا تصدیق صحت مزاج و آمادگی برای این عمل را دریافت دارند وگرنه محاضر رسمی از جاری ساختن صیغهء نکاح خودداری خواهند کرد. و یا اگر شخصی مکلف باشد در وقتی معین در محکمه یا مرجع دیگری مانند جلسهء امتحان حاضر گردد و به علت بیماری قادر به حضور در آن محکمه یا مرجع رسمی نباشد، باید طبیب معتمدی بیمار بودن و عدم آمادگی او را در حضور در آن محکمه تصدیق نماید. و ارائهء این تصدیق طبیب از وی رفع مسئوولیت خواهد کرد.
- تصدیق متوسطه؛ گواهینامهء گذراندن و خاتمه دادن به تحصیلات شش سالهء متوسطه است. دیپلم متوسطه. و رجوع به دیپلم و تصدیقنامه شود.
- تصدیق مدرسی؛ تصدیقی است که صلاحیت دارندهء تصدیق را در تدریس علوم معقول و منقول و مقدمات آن از ادبیات (صرف، نحو، معانی بیان و منطق) را گواهی میکند و مرجع صدور این تصدیق وزارت آموزش و پرورش است. و رجوع به تصدیقنامه شود.
|| (مص) دویدن وحشی و التفات نا کردن آن وقتی که حمله آورند بر وی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || زکوة گوسفند و جز آن به صدقه شدن. (تاج المصادر بیهقی). صدقه بستدن. (زوزنی). صدقات گرفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). صدقه گرفتن، مصدق کمحدث صدقات گیرنده نعت است از آن. (آنندراج). || (اِمص) (اصطلاح منطق) در علم منطق تصور با حکم باشد، چنانکه گویی زید نویسنده است یا نویسنده نیست. (غیاث اللغات) (از آنندراج). عبارت است از صورت حاصل در ذهن با حکم. (یادداشت مرحوم دهخدا). تصدیق عبارت از اذعان به نسبت میان امور است و در هر تصدیقی بنابر مشهور سه تصور لازم است: 1 - تصور موضوع. 2 - تصور محمول. 3 - تصور نسبت میان موضوع و محمول. بعضی از محققان متعلق اذعان را نسبت حکمیه نمی دانند بلکه «وقوع و لاوقوع» میدانند و بنابر آن تصدیق را مرکب از چهار جزء میدانند و در این که این اجزاء شرط تصدیق میباشند یا شطر، نیز اختلاف است، بعضی تصدیق را امری بسیط میدانند و آن همان حکم بوقوع و لاوقوع است و اجزاء را شرط حصول اذعان به وقوع و لاوقوع میدانند. و بعضی دیگر میگویند اجزاء شطرند و تصدیق مرکب از آن اجزاء است. (فرهنگ علوم عقلی تألیف دکتر سجادی ص163). و رجوع به اساس الاقتباس چ مدرس رضوی صص 240 - 344 و کشاف اصطلاحات الفنون شود.

تصدیق کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)اقرار به راستی کردن. (ناظم الاطباء). راست شمردن. راستگوی شمردن. راست داشتن. راستگوی داشتن. (یادداشت مرحوم دهخدا) :
به هر پیام که آورد کرده ام تصدیق
به هرچه از تو رسیده است گفته ام صدّق.
انوری.
نرسد نامهء سعدی به کسی در همه عالم
که نه تصدیق کند کز سر دردی است(1) فغانش.
سعدی.
وآن که او را نبود از اسرار داد
کی کند تصدیق او نالهء جماد.مولوی.
تصدیق مهربانی ما جمله کرده اند
انکار تا کی از دل نامهربان بپرس.
ظهوری (از آنندراج).
(1) - ن ل: درد است.

تصدیقنامه.

[تَ مَ / مِ] (اِ مرکب)گواهی نامهء تعلیم در دروس ابتدائی و متوسطه. (یادداشت مرحوم دهخدا).

تصدیم.

[تَ] (ع مص) مبالغهء صدم. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). رجوع به صَدم شود.

تصدیة.

[تَصْ یَ] (ع مص) (از «ص دی») دست بر هم زدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). دست بر دست زدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (از «ص د د») پیش آمدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تصرخ.

[تَ صَرْ رُ] (ع مص) آواز برداشتن در عطسه دادن. (تاج المصادر بیهقی). تکلّف کردن در فریاد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): التصرخ بالعطاس حمق. (بحر الجواهر) (منتهی الارب).

تصرف.

[تَ صَرْ رُ] (ع مص) دست در کاری کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). دست در کاری زدن. (آنندراج). || برگردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). دگرگون شدن روزگار بر کسی. || حیله و تقلب کردن در کاری. (از اقرب الموارد). || به اصطلاح تصرف آن است که مثلاً شاعری شعری منظوم ساخته و معنی مقصود را به لطافتی که می باید ادا نکرده، دیگری به قوت طبع دخلی در آن بکار برد و به تغییر الفاظ، معنی را لطیف سازد یا مصرع دیگر مناسب تر از مصرع اول موزون نماید مثال تغییر لفظ تصرف خان سراج المحققین است در دو شعر طاهر وحید. اول:
اعتبارات جهان رفته است پیش از آمدن
نامها در وقت کندن از نگین افتاده است.
تصرف:
نامها در کندن، از چشم نگین افتاده است.
دوم:
مستحق را زین بخیلان چشم احسان داشتن
همچو خون کم کردن فصاد از رویین تن است.
لفظ «ریزش» بجای «احسان» تصرف است.
مثال تبدیل مصرع، قاسم مشهدی:
به دیر و کعبه میرقصند سرمستان آزادی
که روز جمعه بازی گاه طفلان است مکتبها.
شاه ناصرعلی مصرع اول را چنین گفته:
چو خواندی درس آزادی گلستان میشود زندان.
تصرفی که شاه صفی در شعر آصفی نموده مثل ندارد، شعر این است:
می توانی که دهی اشک مرا حسن قبول.
شاه صفی بجای «می توانی» چشم دارم تصرف نمود. (از مطلع السعدین بنقل آنندراج). و رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون شود. || توجه و تملک و ضبط و قبض. (ناظم الاطباء) :
آگاه نئی کزین تصرف
بر سود منم تو بر زیانی.ناصرخسرو.
اگر مثال باشد تا عمال بعضی را در قبض و تصرف خود گیرند. (کلیله و دمنه). اول آنکه در سخن مجال تصرف یافتند. (کلیله و دمنه).
دست تصرف قلم اینجا شکست
کین همه گنجینه در این پرده هست.نظامی.
و من متحیر بودم که به چه کیفیت این حال مرا میگیرند. خواجه فرمودند که من متصرفم، اگر میخواهم میدهم و اگر میخواهم می گیرم و این حال ترا به جذبه پیدا شده است. از آن جهت محل تصرف است و حالی که به متابعت سلوک می بود هر صاحب تصرفی آن را نمی تواند تصرف نمود. (انیس الطالبین بخاری ص219). تا ملک از تصرف او به در رفت و بر آنان مقرر شد. (گلستان). برخی از بلاد از قبضهء تصرف او به در رفت. (گلستان).
چنان روزگارش به کنجی نشاند
که بر یک پشیزش تصرف نماند.(بوستان).
از خدا دان خلاف دشمن و دوست
که دل هر دو در تصرف اوست.سعدی.
و او مملکت خویش به حکم استحقاق و وصایت و ممالک برادران به حق وراثت با تصرف گرفت. (ترجمهء تاریخ یمینی چ اول تهران ص85). و کلیدهای خزاین از او بستد و ذخایر و دفاین قلعه به تصرف گرفت. (ترجمهء تاریخ یمینی ایضاً ص201). لشکر او را بفریفت و روی به ولایت او نهاد تا بتصرف(1)خویش گیرد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ اول تهران ص64). با لشکر بسیار از ترک و عرب و دیلم روی به جرجان نهاد، هر کجا رسید از ولایت قابوس خراب کرد و عمال خویش را بر سر ولایت فرستاد و با تصرف گرفت. (ترجمهء تاریخ یمینی ایضاً ص66). || حکومت و اختیار و قدرت و اقتدار و توانایی فوق العاده. (ناظم الاطباء) : آن گنج و خزینه و تجمل و پادشاهی و تصرف و ولایت و خدم و حشم و لشکر و فرمانروایی که امروز مراست در همهء جهان کراست. (تاریخ بخارا). || ربودگی بکارت دختر. (ناظم الاطباء). در تداول بکارت دختر را برداشتن: دختر را تصرف کرد. || ایراد گرفتن. اعتراض کردن :
چو ظاهر به عفت بیاراستم
تصرف مکن در کژ و کاستم.(بوستان).
|| تأثیر. دخالت. نفوذ : و من بعد هرگز نتوانست بطریق گذشته در من تصرف کند. (انیس الطالبین بخاری ص120). خواجه فرمود باغ شما این است حال عجیبی در من تصرف کرده بود. (انیس الطالبین بخاری ص242).
(1) - ن ل: با تصرف.

تصرفات.

[تَ صَرْ رُ] (از ع، اِ)معامله جات و تملکات و اموال و جمع کل اخراجات. (ناظم الاطباء).

تصرف داشتن.

[تَ ص رْ رُ تَ] (مص مرکب) مالک بودن. بدست آوردن. قدرت داشتن. (ناظم الاطباء) :
تصرف در مزاج عالم از فیض سخن دارم
چراغی کرده ام روشن که در هر انجمن دارم.
ناصرعلی (از آنندراج).

تصرف کردن.

[تَ صَرْ رُ کَ دَ] (مص مرکب) مالک شدن و دخالت کردن. (ناظم الاطباء). اکتساب. (تاج المصادر بیهقی). به تملک درآوردن.

تصرم.

[تَ صَرْ رُ] (ع مص) جلدی کردن. (تاج المصادر بیهقی). چابکی کردن و نیک رسا شدن در کار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تجلد. (اقرب الموارد). || پاره پاره شدن. (تاج المصادر بیهقی). بریده گردیدن. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). تقطع. (اقرب الموارد). || سپری شدن سال. || انقطاع و سکون جنگ. (از اقرب الموارد).

تصریب.

[تَ] (ع مص) صمغ سرخ را خوردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). صمغ خوردن. (از اقرب الموارد). || شیر ترش نوشیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تصریج.

[تَ] (ع مص) به صاروج کردن. (تاج المصادر بیهقی). صاروج اندودن حوض را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تصریح.

[تَ] (ع مص) هویدا گفتن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (مجمل اللغة). آشکار گفتن. (دهار). گشاده و روشن گفتن، خلاف تعریض. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). خالص و روشن گفتن. (آنندراج) : و حسن از اینها همه(1) گفته است، چه بتعریض و چه بتصریح. (جهانگشای جوینی). وقت وقت بتعریض و گه گاه بتصریح چنان فرانمودی. (جهانگشای جوینی). || هویدا کردن. (زوزنی). پیدا و آشکار کردن کار را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج). || هویدا شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). پیدا و آشکار شدن. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). لازم و متعدی است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || ظاهر و آشکار کردن چیزی را که در دل داشت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). آشکار کردن حق، لازم و متعدی است. (از اقرب الموارد). || ویژه شدن شراب پس از کف انداختن. (تاج المصادر بیهقی). رفتن کفک شراب و روشن و پاکیزه شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رفتن کفک شراب. (از اقرب الموارد). || خطا کردن تیرانداز و نرسیدن تیر او به هدف. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || نیک سخت شدن سال قحط و صریح و خالص گردیدن در شدت و تنگی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد).
(1) - ن ل: جایها.

تصرید.

[تَ] (ع مص) اندک کردن. (زوزنی). کم کردن عطا. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || کم از سیرابی آب دادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || بریدن. (یادداشت مرحوم دهخدا). قطع کردن چیزی را: صرد شربه؛ اذا قطعه. (از اقرب الموارد). || پیدا شدن دانهء گندم و جو پیش از خوشه. (یادداشت مرحوم دهخدا) (از اقرب الموارد).

تصریر.

[تَ] (ع مص) پیش گرفتن ناقه در رفتار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || راست کردن گوش برای شنیدن. (از اقرب الموارد).

تصریع.

[تَ] (ع مص) افکندن کسی را. || قافیه آوردن در مصراع اول از بیت. || بیت را صاحب دو مصراع گردانیدن. || دو در ساختن مر باب را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تصریف.

[تَ] (ع مص) گردانیدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (معجم اللغة) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). برگردانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). دگرگون ساختن و تشدید برای مبالغه است. (از اقرب الموارد). || تصرف دادن کسی را در کار. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || هویدا کردن. (تاج المصادر بیهقی). بیان و واضح گردانیدن آیات را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || روان و رایج گردانیدن دراهم و متاع و کالای فروختنی را. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) : و تصریف زر به نقره بازگردانیدن آن است. (نفایس الفنون قسم اول ص105). || برگردیدن باد از طرفی به طرفی یا برگردانیدن آن است. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). برگردانیدن باد از سویی به سوی دیگر. (از اقرب الموارد). || خمر صرف خوردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). شراب ساده خوردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || برآوردن بعض کلام را از بعض دیگر. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). اشتقاق بعض کلام از بعضی دیگر. (از اقرب الموارد). تحویل اصل واحد است به امثلهء مختلف تا معنی مقصود که جز بدان تعبیر حاصل نشود بدست آید. (از تعریفات جرجانی). علم به اصولی است که بدان بنای کلمه شناخته شود. (از تعریفات ایضاً). گردانیدن یک لفظ بسوی صیغه های مختلف تا از آن معنی متفاوت حاصل شود و آن را صرف نیز نامند :
منم دانسته در پرگار عالم
بتصریف و به نحو اسرار عالم.نظامی.
و رجوع به صرف و اشتقاق شود.

تصریم.

[تَ] (ع مص) منقطع کردن شیر به علاج. (تاج المصادر بیهقی). سر پستان ناقه بریدن تا شیر منقطع و خشک گردد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || از بن بریدن درخت را. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). || پاره پاره کردن رسن و جز آن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تصریة.

[تَ یَ] (ع مص) گوسفند را نادوشیدن تا پستان وی پرشیر شود از بهر بیع. (تاج المصادر بیهقی). نادوشیدن گوسفند و جز آن را تا شیر جمع شود در پستان. (منتهی الارب) (آنندراج) (از المنجد) (از اقرب الموارد).

تصعاق.

[تَ] (ع مص) صعق، بیهوش گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج).

تصعب.

[تَ صَعْ عُ] (ع مص) دشوار گردانیدن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). دشوار گردانیدن کاری را. (از اقرب الموارد). || دشوار شدن کار. (از اقرب الموارد).

تصعد.

[تَ صَعْ عُ] (ع مص) دشوار آمدن و شاق گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). دشوار آمدن چیزی. (آنندراج). || برنجانیدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). || برشدن. (تاج المصادر بیهقی). به بالا برشدن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). بالا رفتن. (آنندراج) (از اقرب الموارد).

تصعر.

[تَ صَعْ عُ] (ع مص) کژ کردن روی یا کژ کردن رخسار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). کج کردن روی از خودپسندی. (از اقرب الموارد).

تصعرر.

[تَ صَ رُ] (ع مص) گرد شدن از درد و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تصعصع.

[تَ صَ صُ] (ع مص) جنبیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || پراکنده شدن. (زوزنی). متفرق و پراکنده گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بددل و خوار و ذلیل شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || فروتنی کردن. || زوال پذیرفتن صفهای قوم از جایی که بودند. || تصعصع به کسان؛ متفرق و پراکنده کردن زمانه آنها را. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

تصعفر.

[تَ صَ فُ] (ع مص) پیچیده شدن گردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تصعلک.

[تَ صَ لُ] (ع مص) درویشی نمودن. (زوزنی). درویش و محتاج گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): بلینا زماناً بالتصعلک و الغنی. (اقرب الموارد). و ذؤبان العرب لصوصهم و صعالیکهم ... الذین یتلصصون و یتصعلکون. (تاج العروس در مادهء ذئب). و رجوع به صعلوک شود. || انداختن شتران پشمها را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تصعیب.

[تَ] (ع مص) دشوار گردانیدن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (آنندراج).

تصعید.

[تَ] (ع مص) بر کوه شدن. (تاج المصادر بیهقی). برآمدن. (بحر الجواهر). برآمدن بر کوه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). برآمدن بر جای بلند. (غیاث اللغات) (آنندراج). || فرود آمدن در وادی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). در وادی رفتن. (تاج المصادر بیهقی). || گذرانیدن چیزی را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || به اصطلاح اطباء و مهوسان (کیمیاگران) اجزای لطیف بعض ادویه بتأیید آتش از میان دیگ و غیره بسرپوش آن منجمد ساختن، چنانکه نوشادر و کافور و غیره را کنند. (غیاث اللغات) (آنندراج). گداختگی و ذوب و تقطیر و به اصطلاح کیمیا اجزای لطیف و قابل تبخیر داروها را به تابیدن آتش از میان دیگ و یا قرع به سرپوش آن رسانیدن و منجمد ساختن. (ناظم الاطباء). یک قسم کشتن سیماب است که سیماب را در آوندی دارند و یک آوند بالای او پوشند و هر دو آوند را، دهن متصل داشته در زیر وی آتش کنند، سیماب از آوند زیرین جسته به آوند بالایین چسبیده کشته گردد :
چون روغن طلق است طل، بحر دمان زیبق عمل
خورشید در تصعید و حل، آتش در اعضا داشته.
خاقانی.

تصعیر.

[تَ] (ع مص) روی بگردانیدن. (زوزنی) (از ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). کژ کردن رخسار از کبر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): و لا تُصَعِّر خدک للناس. (قرآن 31 / 18)؛ ای لاتمله عنهم کما یفعل المتکبرون. (از اقرب الموارد). || و گاهی این میلان و کژی رخسار خلقی باشد نه از ساختگی و اختیار. (آنندراج) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تصغیر.

[تَ] (ع مص) خرد گردانیدن چیز یا کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). کوچک کردن. (آنندراج). خرد کردن. (دهار). تحقیر. (تاج المصادر بیهقی) (اقرب الموارد). || در تداول علم صرف جاری کردن اسم را بر فُعَیل و نحو آن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). مصغر ساختن کلمه یعنی حرف اول را ضم دادن و دوم را فتح و بعد از حرف دوم «یا» درآوردن چون «رجیل» بالضم و الفتح. تصغیر رجل و کلمهء مصغر را نیز تصغیر گویند و این نوع در کلام است و در فارسی کاف در آخر آوردن چون مامک تصغیر مام یا جیم و ها در آخر آوردن چون کوهچه و باغچه. (آنندراج). کوچک کردن. خرد کردن. علامت تصغیر کلمه در فارسی «اک» است یعنی کاف ماقبل مفتوح و چون در آخر کلمه درآید، نشانهء کوچکی و خردی است چون پسرک، موشک. و «هاء» تصغیر که باز نشانهء کوچکی است چون پسره و «چه» نیز علامت تصغیر است چون باغچه، ایچه، سرایچه، دریچه و بنیچه و «واو» مضموم در بعضی از لهجه ها همین معنی دهد: پسرو، دخترو. (یادداشت مرحوم دهخدا).
مادر این بچگکان را ندهد شیر همی.
منوچهری.
شررکهای دود مشعل فکر
گهرکهای دانه دانهء ماست.
علی نقی کمره (از آنندراج).
ز بس کوچک دلم از خیل طفلان یارکی دارم
ز معشوقی و عاشق بیخبر دلدارکی دارم
نه شادم می توان گفتن ز شادی نی ز غم غمگین
که با سود و زیان ناآشنا غمخوارکی دارم.
شهرت (از آنندراج).
علامت تصغیر گاهی افادهء گزیدگی و محبوبیت کند. (یادداشت مرحوم دهخدا):
وآنگاه یکی زرگرک زیرک جادو
بآژیر بهم بازنهاده لب هر دو.منوچهری.
آن غلامک را چو دید اهل ذکا
آن دگر را کرد اشارت که بیا.
کاف رحمت گفتمش تصغیر نیست
جد چو گوید طفلکم تحقیر نیست.
(مثنوی چ خاور ص92 س 25).

تصفت.

[تَ صَفْ فُ] (ع مص) چالاک و توانا شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تصفتت.

[تَ صَ تُ] (ع مص) چالاک و توانا شدن. (منتهی الارب). بمعنی تصفت است که توانا و چالاک گردیدن باشد. (ناظم الاطباء). و رجوع به مادهء قبل شود.

تصفح.

[تَ صَفْ فُ] (ع مص) چیزی باستقصا بنگریستن. (زوزنی). نگریستن چیزی باستقصا. (تاج المصادر بیهقی). نظر کردن در ظاهر کار و جستجوی آن نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). در کاری به خوب وجه نظر کردن و حاصل این تلاش تفحص و جستجو است. (غیاث اللغات) (آنندراج). || صفحه صفحه نگریستن. (غیاث اللغات) (آنندراج). تأمل کردن در چیزی و نگریستن در صفحات آن. (از اقرب الموارد). || ورقه ورقه شدن. (یادداشت مرحوم دهخدا): و هو [ ای الطلق ] یتصفح اذا دق صفائح بیض دقاق. (ابن بیطار).

تصفق.

[تَ صَفْ فُ] (ع مص) دودله شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تردد. (اقرب الموارد). || پیش آمدن و متعرض شدن کار را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || برگردیدن ناقه بر شکم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). پشت بر شکم گردیدن ناقه هنگام زاییدن. (از اقرب الموارد).

تصفیح.

[تَ] (ع مص) پهن کردن چیزی. (تاج المصادر بیهقی). پهن گردانیدن چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || فرش کردن مکانی با سنگ های پهن. (از اقرب الموارد). || دست بر هم زدن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). تصفیق. چپک. چپه. چپه زدن. چپک زدن. (یادداشت مرحوم دهخدا). و رجوع به تصفیق شود.

تصفید.

[تَ] (ع مص) بند کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). نیک بند کردن و محکم ساختن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تصفیر.

[تَ] (ع مص) زردرنگ کردن چیزی را. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || رنگ زرد کردن جامه را. (از اقرب الموارد). || خالی کردن خانه را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بانگ و فریاد کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || صدا کردن ستور را با دو لب. (از اقرب الموارد). || خواندن خر را به سوی آب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تصفیف.

[تَ] (ع مص) رسته کردن. (تاج المصادر بیهقی). به صف ایستادن و ایستاده کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و رجوع به صف شود.

تصفیق.

[تَ] (ع مص) پر گردانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || آمیختن شراب با آب. (تاج المصادر بیهقی) (از زوزنی). || شراب از انایی به انایی بردن. (تاج المصادر بیهقی) (از غیاث اللغات) (از آنندراج). شراب را یا شراب ممزوج را از خنوری به خنور دیگر کردن تا صاف گردد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (ازاقرب الموارد). || دست بر هم زدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (آنندراج). دست بر دست زدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). زدن دو دست بر یکدیگر چنانکه آواز برآید. (از اقرب الموارد). || به کف دست بر دست دیگر زدن. (از اقرب الموارد). || اشتر از چراگاهی به چراگاهی بردن. (تاج المصادر بیهقی). ستور را از چراگاه به چراگاه دیگر گردانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). اشتر را از جای چریده به جای ناچریده بردن. (از اقرب الموارد). رفتن. || گرد چیزی گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || جنبانیدن باد درخت را. (آنندراج). || بهم زدن مرغ بالهای خود را چنانکه صدا دهد. (از اقرب الموارد).

تصفین.

[تَ] (ع مص) ترتیب دادن زنبور خانهء خود را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تصفیة.

[تَ یَ] (ع مص) صافی کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (از اقرب الموارد). روشن و صافی کردن. (از ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). روشن کردن. (منتهی الارب) (دهار) (ناظم الاطباء). صاف کردن و پاک نمودن. (غیاث اللغات). روشن کردن و پاک نمودن. (آنندراج). پالودن. پالایش. (یادداشت مرحوم دهخدا). || (اِمص) در تداول فارسی صافی و روشن. (از ناظم الاطباء). || پاکی و پاکیزگی. || صلح و آشتی. || بند و بست. || ترتیب و انتظام و آرایش. (ناظم الاطباء). و با کردن و شدن و نمودن بکار رود.
- تصفیه ادارات یا سازمانها؛ اعضای ناصالح را معزول کردن و کسان شایسته بجای آنان آوردن.

تصفیه خانه.

[تَ یَ نَ / نِ] (اِ مرکب)پالایشگاه. جایی که نفت یا جز آن را صاف کنند.

تصفیه کردن.

[تَ یَ کَ دَ] (مص مرکب)صاف کردن و روشن و پاکیزه نمودن. (ناظم الاطباء). پالودن. || مأخوذ از تازی و در تداول امروز اصلاح سازمانها از نظر اعضای صالح و ناصالح.

تصقر.

[تَ صَقْ قُ] (ع مص) درنگ کردن. || افروخته شدن آتش. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || شکار کردن به چرخ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). شکار کردن با مرغ شکاری. (از اقرب الموارد).

تصقیر.

[تَ] (ع مص) افروختن آتش را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تصقیع.

[تَ] (ع مص) سوگند خوردن برای کسی به چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تصلب.

[تَ صَلْ لُ] (ع مص) سختی کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || سخت و محکم شدن. (آنندراج). سخت شدن. (از اقرب الموارد).
- تصلب شرایین؛ سخت شدن شریانها که نوعی بیماری است.

تصلصل.

[تَ صَ صُ] (ع مص)بازگردانیدن آواز را در حلق. || خشک شدن گل و لای غدیر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بانگ کردن زیور. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). صدا کردن زیور. (از اقرب الموارد).

تصلع.

[تَ صَلْ لُ] (ع مص) بالا برآمدن آفتاب، یا در وسط آسمان رسیدن یا از ابر بیرون آمدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). انصلاع. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || برطرف شدن ابر آسمان. (از اقرب الموارد).

تصلف.

[تَ صَلْ لُ] (ع مص) لاف زدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (غیاث اللغات) (آنندراج) (از اقرب الموارد). لاف زنی نمودن و چاپلوسی کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تملق. (اقرب الموارد) : آفت عقل تصلف است ... و آفت دل ضعیف، آواز قوی. (کلیله و دمنه). و ممکن است که این سخن در لباس تصلف بخاطر گذرد. (کلیله و دمنه).
مرد صوفی تصلفی بنمود
خود تصوف تکلفی بنمود.سنائی.
از تکلف و تصلف تجنب نمایی. (ترجمهء تاریخ یمینی). || ملول شدن شتر از علف شیرین و میل نمودن بسوی شوره گیاه. || در زمین درشت افتادن قوم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تصلق.

[تَ صَلْ لُ] (ع مص) فریاد کردن زن از درد زه. (تاج المصادر بیهقی). بانگ کردن زن از درد زه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || در خاک غلطیدن ستور و جز آن از مشقت و اندوه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || پهلو به پهلو شدن هر دردمند از درد. (از اقرب الموارد) (آنندراج). || آمد و شد در آب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). گردیدن و تاب خوردن ماهی در آب. (از اقرب الموارد).

تصلی.

[تَ صَلْ لی] (ع مص) گرم شدن به آتش. (تاج المصادر بیهقی). کشیدن گرمی آتش را و تابیدن به آتش. || راست کردن عصا را بر آتش. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تصلیب.

[تَ] (ع مص) بر دار کردن. (تاج المصادر بیهقی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (دهار) (آنندراج). بر دار کشیدن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || صلیب ساختن مسیحی با دست بر خود. (از اقرب الموارد). چلیپا ساختن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || صلیب گرفتن رهبان. (از اقرب الموارد). || به نگار چلیپا نگارین کردن جامه و جز آن را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || سخت محکم گردیدن. سخت و محکم گردانیدن لازم و متعدی است. || خشک شدن خرمای تر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || چربش گرفتن از گوشت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || (اِ) هیئت خمار که پوشش است مر زنان را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). ج، تصالیب. فی الحدیث: لم یکن فیه تصالیب الا بفضة و هی جمع تصلیب و هو تصویر الصلیب و المراد الصور. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تصلیح.

[تَ] (ع مص) نیکو کردن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تصلید.

[تَ] (ع مص) نیک بخیل گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تصلیط.

[تَ] (ع مص) برگماشتن. لغتی است در تسلیط. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تصلیع.

[تَ] (ع مص) عذر آوردن. || ظاهر شدن حبه و نبودن خاک بر آن. || هر دو دست را برابر بر زمین گسترده ریخ زدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || روشن و تابان شدن آفتاب. (از اقرب الموارد). || پهن و گشاده کردن پوست را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

تصلیک.

[تَ] (ع مص) بستن سر پستان ناقه را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تصلیل.

[تَ] (ع مص) نیک گندا شدن گوشت. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). || بانگ کردن لگام و مانند آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تصلیم.

[تَ] (ع مص) از بن بریدن گوش. (تاج المصادر بیهقی). از بن بریدن گوش و بینی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بریدن و گفته اند بریدن گوش و بینی از بن. (از اقرب الموارد).

تصلیة.

[تَ یَ] (ع مص) (از «ص ل و») دوم آمدن اسب در سبق. (تاج المصادر بیهقی). دوم اسب رهان گردیدن یعنی تالی شدن سابق را. || راندن خر ماده را و درآوردن بر راه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || نماز کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). نماز گزاردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || درود دادن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). درود فرستادن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). درود گفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (از «ص ل ی») در آتش افکندن و سوختن. (تاج المصادر بیهقی). در آتش درآوردن. (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). به آتش درانداختن و به آتش درآوردن و مقیم گردانیدن در آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): و تصلیةُ جحیم. (قرآن 56 / 94). || راست کردن چوب به آتش. (تاج المصادر بیهقی). راست کردن عصا و چوب را به آتش. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تصمع.

[تَ صَمْ مُ] (ع مص) خون آلود شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تصمیت.

[تَ] (ع مص) خاموش کردن. (تاج المصادر بیهقی). خاموش بودن و خاموش گردانیدن. لازم و متعدی است. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تصمید.

[تَ] (ع مص) استوار و آگنده کردن. (تاج المصادر بیهقی). آگنده کردن. (زوزنی). || سربند پیچیدن. || آهنگ کردن. (از اقرب الموارد).

تصمیر.

[تَ] (ع مص) بخل کردن و منع نمودن. || در وقت غروب آفتاب درآمدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تصمیع.

[تَ] (ع مص) برگذشتن بر عزیمت خود. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || برآوردن سر اشکنه را و باریک کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تصمیغ.

[تَ] (ع مص) داخل کردن صمغ در چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || صمغ به سر مالیدن تا موی بسته گردد. (از اقرب الموارد).

تصمیم.

[تَ] (ع مص) کر گردانیدن کسی را. (از اقرب الموارد). || گزیدن کسی را و دندان فروبردن در آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بگذشتن شمشیر و تیر از آن چیز که بر آن آید. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). درگذشتن شمشیر از استخوان و آهن و جز آن از آنچه بر وی آید یا رسیدن پیوندها را و بریدن. || قادر کردن مرد اسپ را بر گیاه، پس فربه و کلان شکم گردیدن. || بیاد کسی دادن سخن را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || خالص کردن و استوار کردن. (غیاث اللغات) (آنندراج). || بگذشتن در رفتن و جز آن. (تاج المصادر بیهقی). بگذشتن در کاری. (زوزنی). گذشتن در کار و در عزیمت. (از منتهی الارب). برای خود در کاری رفتن و عزم بر آن کردن. (از قطر المحیط). || (اِمص) مأخوذ از تازی در فارسی امروز بمعنی اراده، عزم، قصد و بیشتر با داشتن و گرفتن استعمال شود. || (اصطلاح نجوم) در اصطلاح احکامیان دوری کوکب از آفتاب بمقدار شانزده درجه و نیم. (یادداشت مرحوم دهخدا). تصمیم آن است که ستاره با آفتاب باشد و یا بمقارنهء او کمتر از شانزده دقیقه مانده بود و یا بمقارنه بر او گذشته بود به کمتر از شانزده دقیقه. (التفهیم بیرونی چ همایی ص461).

تصمیم داشتن.

[تَ تَ] (مص مرکب)عزم داشتن. اراده داشتن. قصد داشتن: او تصمیم دارد که این کار را بکند.

تصمیم گرفتن.

[تَ گِ رِ تَ] (مص مرکب) اتخاذ تصمیم. اراده کردن. قصد نمودن : مگر تصمیم نگرفته اند که نژاد بشر نابود شود؟ (سایه روشن هدایت ص19).

تصندل.

[تَ صَ دُ] (ع مص) سخن گفتن با زنان و عشقبازی کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تغزل با زنان. (از قطر المحیط).

تصنع.

[تَ صَنْ نُ] (ع مص) خویشتن برآراستن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). آراستن خویشتن. (دهار). روش نیکو نهادن از خود و خویشتن را آراستن و بتکلف نیکوسیرتی کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). روش نیکو نمودن از خود. (غیاث اللغات) (آنندراج) : شکر نعمت بزرگان واجب است و ذکر جمیل و دعای خیر و ادای چنین خدمتی در غیبت اولیتر است از حضور. که آن به تصنع نزدیک است و این از تکلف دور. (گلستان). || آراستن زن حسن خود را. (غیاث اللغات) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || خوش آمد و چاپلوسی نمودن. (غیاث اللغات) (آنندراج).

تصنعی.

[تَ صَنْ نُ] (ص نسبی)ساختگی. (یادداشت مرحوم دهخدا). خلاف حقیقی. و رجوع به تصنع شود.

تصنف.

[تَ صَنْ نُ] (ع مص) خراشیدن و پوست کنده شدن لب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || شکافته شدن ساق. (از اقرب الموارد). || آماده شدن گیاه و درخت برگ آوردن را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تصنی.

[تَ صَنْ نی] (ع مص) نشستن نزدیکی دیگ بحرص که گوشت را کفانیده کباب سازد و بریانی کند بحدی که خاکستر بدو رسد. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تصنیع.

[تَ] (ع مص) نیکو تربیت یافتن جاریه تا فربه شود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و از این معنی است: تصنیع الشی ء لتحسینه و تزیینه بالصناعة. (اقرب الموارد).

تصنیف.

[تَ] (ع مص) گونه گونه ساختن چیزی را و جدا کردن بعض آن را از بعض و تمیز دادن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). صنف صنف کردن و نوع نوع گردانیدن و جدا ساختن بعض نوع را از بعض. و در بعض کتب چنین نوشته که تصنیف نوع نوع گرفتن و جمع کردن. مأخوذ از صنف که بالکسر است. (غیاث اللغات) (آنندراج). تصنیف کتاب از آن است. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || کتابی را از خود نوشتن. (یادداشت مرحوم دهخدا). || برگ برآوردن درخت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و در اساس آمده: «صنف النبات و الشجر و تصنف؛ صار اصنافاً». (از اقرب الموارد).
|| نوع نوع کردن مطالب و جمع آوری آنها. || (اِ) ایجاد و اختراع و انشاء مباحث علمی. ج، تصانیف. (از ناظم الاطباء). کتاب. نامه، که باب باب و فصل فصل کرده اند مطالب آن را. ج، تصانیف و تصنیفات. (یادداشت مرحوم دهخدا) : در تاریخی که میکنم سخنی نرانم که آن به تعصبی و میلی کشد و خوانندگان این تصنیف گویند شرم باد این پیر را. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص175). پس از یک چند رسولان ... بخوبی بازگردانیدند سوی ترکستان سخت خوشنود و نامه ها برفت در این باب سخت نیکو و همه در رساله ای که تصنیف من است. (تاریخ بیهقی ایضاً ص434). در این تصنیف مردان کار بر چه جمله فرمود. (تاریخ بیهقی ایضاً ص 462).
خراسان چو بازار چین کرده ام من
به تصنیفهای چو دیبای چینی.ناصرخسرو.
مرا جز به تأیید آل رسول
نه تصنیف بود و نه قیل و نه قال.
ناصرخسرو.
و او را [ انوشیروان را ] خود تصنیفات وصایاست که تأمل آن سخت مفید باشد. (فارسنامهء ابن البلخی ص 9).
زیشان شنو دقیقهء فقر از برای آنک
تصنیف را مصنف بهتر کند بیان.خاقانی.
|| ترکیب و ترتیب نواهای موسیقی. (ناظم الاطباء). در تداول امروزین، قول. حرارة. کخ کخ. حال. کاری. موالیا. قوما. کان و کان. عروض البلد. ملعبه. زجل. موشح. موشحة. شرقی. سرود. ملمع. (یادداشت مرحوم دهخدا) : حافظ شربتی در علم موسیقی علم بوده و نقش ها و تصنیفهای او در میان مردم مشهور است. (مجالس النفائس ص267).

تصنیف ساز.

[تَ] (نف مرکب) کارسرای. حراره گوی. وشاح. زاجل. زجال. مُوَشِّح. (یادداشت مرحوم دهخدا). سازندهء سرود و تصنیف. که تصنیف و نواهای موسیقی سازد:
تو شاعر نیستی تصنیف سازی.
ایرج میرزا.
و رجوع به تصنیف شود.

تصنیف کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)نوشتن کتابی را : کتاب گلستانی تصنیف توانم کرد. (گلستان). و رجوع به تصنیف شود.

تصنیم.

[تَ] (ع مص) تصویر کردن و نقش بستن. (منتهی الارب) (از شرح قاموس) (آنندراج) (ناظم الاطباء)(1). || آواز کردن مرد. (از تاج العروس) (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد) (از معجم متن اللغة). || به هر دو نوبت یک بار دوشیدن شتر را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).
(1) - در تاج العروس و قطر المحیط و اقرب الموارد و متن اللغة به این معنی نیامده است.

تصوب.

[تَ صَوْ وُ] (ع مص) به نشیب فروشدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). فرودآمدن از بالا به نشیب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). فروشدن، ضد برآمدن. (از اقرب الموارد). || فرودآوردن باران. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). فرودآمدن باران. (آنندراج).

تصوح.

[تَ صَوْ وُ] (ع مص) شکافته شدن موی و جز آن. (تاج المصادر بیهقی). شکافته شدن و پراکنده گردیدن موی. (از اقرب الموارد). کفیدگی و پراکندگی موی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || خشک شدن گیاه. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). خشک شدن تره از سر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تصور.

[تَ صَوْ وُ] (ع مص) صورت شدن. (تاج المصادر بیهقی). صورت و پیکر گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || افتادن: ضربه فتصور؛ زد او را پس بیفتاد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || نزدیک شدن به افتادن: و طعنه فتصور؛ ای مال الی السقوط. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || صورت کردن با خویشتن. (تاج المصادر بیهقی). با خود صورت کردن چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || صورت بستن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). در دل خود صورت چیزی بستن. (غیاث اللغات) (آنندراج). پنداشتن. انگاشتن. (یادداشت مرحوم دهخدا). || (اِ) پندار و گمان و خیال وهم و فکر و قیاس و اندیشه و تفکر و تأمل و دریافت و فهم و ادراک. (ناظم الاطباء) : و آلتهای حفظ و ذکر و تخیل و توهم و تعقل و تذکر و تصور موجود کرد. (سندبادنامه ص315).
گفتم اگر نبینمت مهر فرامشم شود
میروی و مقابلی، غایب و در تصوری.
سعدی.
گفتم تصور مرگ از خیال به در کن و وهم بر طبیعت مستولی مگردان. (گلستان).
آنچه من دیدم تصور بود آیا در خیال
وین که می بینم به بیداری است یارب یا بخواب.
سلمان ساوجی.
|| (اصطلاح منطق) حصول صورت چیزی در عقل. (از تعریفات جرجانی). به اصطلاح اهل منطق حصول صورت شی ء در عقل بغیر حکم چنانکه تصور زید و عمرو و بکر و تصور غلام زید. (غیاث اللغات). ادراک ماهیت چیزی است بدون آنکه حکمی به نفی یا اثبات بر آن صادر شده باشد. (از تعریفات جرجانی). هر علمی و ادراکی که چون آن را اعتبار کنند، مجرد یابند از حکم، چه به اثبات و چه به نفی. مثال: حیوان ناطق. (از اساس الاقتباس).

تصور بستن.

[تَ صَوْ وُ بَ تَ] (مص مرکب) تصور کردن. (ناظم الاطباء). رجوع به تصور و تصور کردن شود.

تصور کردن.

[تَ صَوْ وُ کَ دَ] (مص مرکب) خیال کردن و توهم کردن. (از ناظم الاطباء). پنداشتن. گمان بردن. (یادداشت مرحوم دهخدا) :
نه سخن گفتن نباشد هرچه آن را نشنوی
این چنین در دل تصور مردم شیدا کند.
ناصرخسرو.
تا نه تصور کنی که بی تو صبورم
هر نفسی میزنم ز بازپسین است.سعدی.
چند خرامی و تکبر کنی
دولت پارینه تصور کنی.(گلستان).
دور نباشد که خلق روز تصور کنند
گر بنمایی بشب طلعت خورشیدوار.سعدی.

تصوری.

[تَ صَوْ وُ] (ص نسبی) منسوب به تصور. خیالی. وهمی. (ناظم الاطباء). || مقابل تصدیقی. رجوع به تصور (اصطلاح منطق) شود.

تصوریدن.

[تَ صَوْ وُ دَ] (مص جعلی)پنداشتن و اندیشیدن. (ناظم الاطباء).

تصوع.

[تَ صَوْ وُ] (ع مص) خشک شدن گیاه. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || پراکنده و پریشان شدن موی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). شکافته و ترنجیده و درکشیده شدن موی و گویند پراکنده شدن و ریختن آن. (از اقرب الموارد). پراکنده شدن. (تاج المصادر بیهقی). همدیگر دور و متفرق شدن قوم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تصوف.

[تَ صَوْ وُ] (ع مص) به مذهب صوفیه درآمدن مرد. (ناظم الاطباء). صوفی شدن مرد. (از اقرب الموارد). || خوی صوفیه گرفتن و متصوف شدن. (از اقرب الموارد). || پشمینه پوشیدن. مأخوذ از صوف بالضم که بمعنی پشم و نوعی از پشمینه و به اصطلاح از خواهش نفسانی پاک شدن و اشیاء عالم را مظهر حق دانستن. (غیاث اللغات) (آنندراج). نام مذهب طایفه ای از اهل حقیقت که از خواهش های نفسانی پاک شده و اشیای عالم را مظهر حق میدانند و گویند در زمان سابق این طایفه صوف میپوشیدند لهذا کلمهء تصوف را بر افعال و اعمال آنان اطلاق نموده اند و یا آنکه آن کلمه میتواند مشتق از صوف باشد که بمعنی یک سو شدن و رو گردانیدن است چه آنان از ماسوی الله یک سو شده و رو گردانیده اند. (ناظم الاطباء). رجوع به صوفیه شود : یکی را از مشایخ پرسیدند که حقیقت تصوف چیست؟ گفت پیش از این طایفه ای بودند در جهان بصورت پراکنده و بمعنی جمع و امروز طایفه ای اند بصورت جمع و بمعنی پراکنده. (گلستان).
گر دیگر آن نگار قباپوش بگذرد
ما نیز جامه های تصوف قبا کنیم.سعدی.
او را در زیّ تصوف ریاستی بتمکین و حکمی به اعلاء علیین راست شد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ اول تهران ص429).
- اهل تصوف؛ صوفیه. (ناظم الاطباء).
- علم تصوف؛ علمی که در آن بحث میشود از اعراض از ماسوی الله و وصول به حق. (ناظم الاطباء).

تصوق.

[تَ صَوْ وُ] (ع مص) آلوده شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): تصوق بعذرته؛ یعنی آلوده گردید به پلیدی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تصوک.

[تَ صَوْ وُ] (ع مص) آلوده شدن به سرگین خود. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تصون.

[تَ صَوْ وُ] (ع مص) خویشتن صیانت کردن. (تاج المصادر بیهقی). خود را از معایب حفظ کردن. (از اقرب الموارد) :گلشن معانی را از خار و خاشاک خلاف توقی و تصون واجب بیند. (سندبادنامه ص63). و پشت پای به روی تصون و تدین زد. (سندبادنامه ص217). و هرآینه هر کس که شروعی پیوندد، از بیم صولت او احتراس و تصون کند و آتش بلا به نفس خود نکشد. (جهانگشای جوینی). و هرچه موجبات نقصان و مادهء خسران او خواهد بود در دنیا و دین تحرز و تصون از آن واجب داند. (جهانگشای جوینی).

تصویب.

[تَصْ] (ع مص) کسی را در کاری به صواب منصوب کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). راستگوی دانستن کسی را و راستگوی شمردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). راست و درست داشتن و راستی. (غیاث اللغات) (آنندراج). || به نشیب فرود آوردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). فرود آوردن. (غیاث اللغات) (آنندراج). || پست داشتن سر را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || مایل گردانیدن آوند را بسوی فرودین تا آنچه درون آن است روان گردد. (از اقرب الموارد). || رها کردن اسب را تا تیزتر رود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (اِمص) راست کردن تیر بسوی نشانه. (از اقرب الموارد). || (اِ) در فارسی امروزین صواب دید و صواب شمردگی و راست ودرست شمردگی. (از ناظم الاطباء). با «کردن و شدن و گردیدن» صرف شود.

تصویب شدن.

[تَصْ شُ دَ] (مص مرکب) تصویب گردیدن. روایی یافتن. مورد قبول اکثریت مراجع قانون گذاری واقع شدن امری به منع یا ایجاب.

تصویب کردن.

[تَصْ کَ دَ] (مص مرکب) روا کردن. صَحّ گذاشتن. صواب شمردن. پسندیدن. (یادداشت مرحوم دهخدا). رأی دادن اکثریتی از مراجع اداری یا قانونگذاری چون مجلس شورا یا در اجرا یا عدم اجرای امری.

تصویبنامه.

[تَصْ مَ / مِ] (اِ مرکب)صورت نوشته شدهء امری که در هیأت دولت با رأی اکثریت اعضای دولت مورد قبول قرار گرفته و ظاهراً بشکل قانون درآمده باشد.

تصویت.

[تَصْ] (ع مص) آواز کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تصویح.

[تَصْ] (ع مص) خشک گردانیدن آفتاب نبات را. (تاج المصادر بیهقی). خشک گردانیدن نبات را. (زوزنی). خشک ساختن گیاه را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). خشک گردانیدن آفتاب و باد چیزی را. (از اقرب الموارد): صوحته الریح؛ اذا یبسه. (منتهی الارب). || خشک شدن به گرما. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). خشک شدن. لازم است و متعدی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تصوید.

[تَصْ] (ع مص) نوشتن صاد را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تصویر.

[تَصْ] (ع مص) صورت کردن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار) (زوزنی). صورت کردن چیزی را و آفریدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). صورت کردن و این مصدر بمعنی اسم مفعول مستعمل است. (غیاث اللغات). صورت و شکل قرار دادن چیزی را و نقش کردن و رسم نمودن. (از اقرب الموارد) :
کین محال است و فریب است و غرور
زآنکه تصویری ندارد وهم کور.مولوی.
|| صورت کردن جنین در رحم مادر :
جانی ز تو بستدند و دادند
فرزند ترا بگاه تصویر.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص777).
|| (اِ) صورت برانگیخته از چوب و گل و جز آن. (منتهی الارب). صورتی که از چوب و گل و امثال آن سازند یا بر دیوار و غیر آن نگارند و این مجاز است و با لفظ کشیدن و کردن مستعمل. (آنندراج). صورت و نقش و رسم و شبیه و پیکر و نگار و بت و شکل و صورت کشیده شده ای بر روی صفحهء کاغذ و یا پردهء نقش شده. تندیس و تندسه و تندس. (ناظم الاطباء). ج، تصاویر. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد) :
بسان فالگویانند مرغان بر درختان بر
نهاده پیش خویش اندر پر از تصویر دفترها.
منوچهری.
نوروز برنگاشت به صحرا به مشک و می
تمثیل های عزه و تصویرهای می.منوچهری.
به دمهای سنجاب نقاش آبان
به زرنیخ تصویر بستان نماید.خاقانی.
|| در بیت زیر بمعنی نظر، حکم، کیفر، امر آمده است :
دار کی ماند بدزدی لیک آن
هست تصویر خدای غیب دان.مولوی.

تصویرات.

[تَصْ] (ع، اِ) در فارسی امروزین تصویرها. صورتها. شکلها. بت ها و تندیسه ها. (از ناظم الاطباء). و رجوع به تصاویر و تصویر شود.

تصویرخانه.

[تَصْ نَ / نِ] (اِ مرکب)اطاقی که در آن پرده های نقاشی صورت دار باشد. (ناظم الاطباء).

تصویر سایه دار.

[تَصْ رِ یِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) بتی که از سنگ و جز آن باشد. (ناظم الاطباء). صورتی که سایه اش افتد. مثل تصویر سنگ و آهن و طلا و غیره و این بمذهب امامیه شکستنی است بخلاف تصویر رنگ و ته نشان. (آنندراج). بت که از سنگ و آهن و غیره باشد و در مذهب شیعه شکستن آن واجب است بخلاف تصویر رنگ. (غیاث اللغات) :
شد ز یمن سایهء لطفش هما مردود خلق
در جهان مانند تصویری که باشد سایه دار.
اثر (از آنندراج).
هر کس به سایهء دگری از درش رود
می بایدش شکست چو تصویر سایه دار.
شفیع اثر (از آنندراج).

تصویر کردن.

[تَصْ کَ دَ] (مص مرکب) صورت کشیدن و نقش کردن. (ناظم الاطباء) :
شمس در خارج اگرچه هست فرد
مثل او هم می توان تصویر کرد.مولوی.
خیال قد تو در آبگیر دیدهء من
بجای هر مژه سروی همی کند تصویر.
نجیب الدین جربادقانی(از آنندراج).
آن زمان کارزوی دیدن جانم باشد
در نظر نقش رخ خوب تو تصویر کنم.
حافظ.
مصوری که شبیه ترا کند تصویر
ز خامه اش سرانگشت در دهان ماند.
صائب (از آنندراج).
|| به خیال آوردن. (یادداشت مرحوم دهخدا). تصور کردن :
بجز این هرچه کیمیا گویند
آن سخن مشنو و مکن تصویر.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص888).
گر کام دل از زمانه تصویر کنی
بیفایده خود را ز غمان سیر کنی.سعدی.

تصویرکش.

[تَصْ کَ / کِ] (نف مرکب)تصویرگر. مصور. (آنندراج). صورتگر. نگارندهء صورت، که صورت کشد و شکل چیزی را نگارد :
شوخ تصویرکشم جلوهء رنگین دارد
نقش پایش چو قلم صورت گلچین دارد.
مفید بلخی (از آنندراج).

تصویر کشیدن.

[تَصْ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) صورت کردن. رسم کردن صورت چیزی :
اگر میدید با هم اتحاد بلبل و گل را
مصور میکشید از رنگ گل تصویر بلبل را.
غنی (از آنندراج).
در چشم مور جلوه ندارم ز لاغری
تصویر من به موی میانی کشیده اند.
قاسم مشهدی (از آنندراج).

تصویرگر.

[تَصْ گَ] (ص مرکب)تصویرکش. مصور. (آنندراج). و رجوع به تصویرکش و تصویر شود.

تصویع.

[تَصْ] (ع مص) تصویح. (زوزنی). خشک کردن باد نبات را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). و رجوع به تصویح شود. || تیز کردن سر چیزی را و گرد ساختن از اطراف و جوانب آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بر راه فرود آوردن خر ماده خر را و چپ و راست وی رفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || آماده کردن زن جایی را برای پنبه زدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || حرکت دادن پرنده سر خود را. || سرکشی کردن اسب. (از اقرب الموارد).

تصویغ.

[تَصْ] (ع مص) مبالغهء صوغ. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی).

تصویل.

[تَصْ] (ع مص) برآوردن چیزی را به آب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). شستن و آب سایی کردن جواهر. (بحرالجواهر) (یادداشت مرحوم دهخدا). شستن داروها به آب بطرزی خاص. (یادداشت مرحوم دهخدا). رجوع به ذخیرهء خوارزمشاهی باب پنجم از جزو نخستین از گفتار دوم از کتاب ششم شود : و تدبیر بعض سنگهای دیگر چون اقلیمیا و زاجات آن است که نخست آن را بسوزند، پس تصویل کنند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). || روفتن اطراف خرمن را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || سوختن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تصویم.

[تَصْ] (ع مص) روزه گرفتن داشتن کسی را. (از اقرب الموارد).

تصویة.

[تَصْ یَ] (ع مص) خشک شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || خشک کردن پستان ناقه ز بهر فربهی. (تاج المصادر بیهقی). شیر نادوشیدن ناقه و مانند آن را تا فربه شود. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بار ناکردن شتر را و بمراد او گذاشتن تا گشن قوی گردد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). شتر برای گشنی پروردن. (زوزنی).

تصهال.

[تَ] (ع مص) بانگ کردن اسب. (تاج المصادر بیهقی).

تصهمم.

[تَ صَ مُ] (ع مص) کار صهمیم کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). رجوع به صهمیم شود.

تصیئة.

[تَ ءَ] (ع مص) تصیؤ. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به همین کلمه شود.

تصیح.

[تَ صَیْ یُ] (ع مص) خشک شدن گرفتن تره از سر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تصوح تره. (از اقرب الموارد). و رجوع به تصوح شود.

تصیح.

[تَ صَیْ یُ] (ع مص) (از «ص وح») پراکندگی موی و پریشانی آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). لغتی است در تصوح. (منتهی الارب). و رجوع به تصوح شود.

تصید.

[تَ صَیْ یُ] (ع مص) شکار جستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). صید کردن. (تاج المصادر بیهقی نسخهء خطی کتابخانهء سازمان ص261 ورق ب). و رجوع به تصیید شود.

تصیر.

[تَ صَیْ یُ] (ع مص) به پدر خود مانا شدن. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تصیطر.

[تَ صَیْ طُ] (ع مص) برگماشته شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تسیطر. (از اقرب الموارد). رجوع به تسیطر شود.

تصیع.

[تَ صَیْ یُ] (ع مص) جنبیدن آب بر زمین. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || خشک شدن گیاه. (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد).

تصیف.

[تَ صَیْ یُ] (ع مص) تابستان جایی مقام کردن. (تاج المصادر بیهقی). بمعنی اصطیاف است. (منتهی الارب). تابستان به جایی اقامت نمودن. (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). ییلاق کردن. (یادداشت مرحوم دهخدا). و رجوع به تصییف شود.

تصیؤ.

[تَ صَیْ یُءْ] (ع مص) درشورانیدن سر را به شستن چنانکه چرک از وی پاک نشود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تصیی ء .

[تَصْ] (ع مص) اندک تر کردن سر را یا نیکو نشستن آن را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة).(1) || سرخ شدن گرفتن غورهء خرما. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة).
(1) - منتهی الارب این کلمه را ذیل «صوء» و اقرب الموارد در «صیأ» ضبط کرده است.

تصییح.

[تَصْ] (ع مص) خشک گردانیدن آفتاب گیاه را. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). خشک گردانیدن باد و آفتاب گیاه را. تصویح. (از اقرب الموارد). و رجوع به تصویح شود. || مبالغه کردن در صیاح. (از اقرب الموارد). رجوع به صیاح شود. || شکستن و شکافتن چیزی. (از اقرب الموارد).

تصیید.

[تَصْ] (ع مص) صید کردن. (غیاث اللغات) (آنندراج). و رجوع به تصید شود.

تصییر.

[تَصْ] (ع مص) گردانیدن. (تاج المصادر بیهقی) . میل دادن و بازگردانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). گردانیدن و تغییر دادن از صورتی یا حالتی به صورت یا حالت دیگر. (از اقرب الموارد).

تصییص.

[تَصْ] (ع مص) بلایه بار آوردن خرمابن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تصییغ.

[تَصْ] (ع مص) طعام را در نان خورش تر کردن و چرب نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تصییف.

[تَصْ] (ع مص) بسنده بودن تابستان را. (تاج المصادر بیهقی) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). گویند هذا الطعام یصیفنی؛ یعنی برای تابستان مرا بسنده است. || تابستان به جایی اقامت کردن. (از اقرب الموارد). و رجوع به تصیف شود.

تضاجر.

[تَ جُ] (ع مص) اندوهناک نمودن خود را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تضاجع.

[تَ جُ] (ع مص) همدیگر پهلو بر زمین نهادن و بر پهلو خفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || تغافل از امری. (از اقرب الموارد).

تضاجم.

[تَ جُ] (ع مص) اختلاف کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تضاحک.

[تَ حُ] (ع مص) خندیدن. (زوزنی). خندیدن و با هم خندیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || بتکلف خندیدن قوم. || یکدیگر را خندانیدن. (از اقرب الموارد).

تضاد.

[تَ دد] (ع مص) با یکدیگر دشمنی کردن. (زوزنی). با یکدیگر مخالفت کردن. (از اقرب الموارد). با همدیگر ضد بودن و با همدیگر دشمنی کردن. (غیاث اللغات) (آنندراج). مخالف یکدیگر بودن و با هم خصومت کردن. (ناظم الاطباء). || ناهمتایی کردن. (زوزنی). ناهمتا شدن و بی همتایی کردن. (دهار). || (اِمص) در فارسی امروزی، تناقض و تخالف و عدم توافق و ضدیت و ناسازگاری. (از ناظم الاطباء). دشمنی. مخالفت : سگ صیاد بر سبیل عادت راسو مشاهده کرد، تضاد طبیعی و خلاف صنیعی در وی بجنبید درجست و راسوی را بکشت. (سندبادنامه ص202). و تضاد و تنافی از مزاج طبایع اربعه برخیزد و دور نبود که عقرب سنان نیفکند و خارپشت تیر نیندازد. (سندبادنامه ص 343). || (اصطلاح منطق) و تضاد آن بود با وجود تقابل اجتماع ایشان بر صدق محال بود، اما بر کذب ممکن بود. چه ضدان جمع نیایند اما مرتفع شوند. (اساس الاقتباس چ مدرس رضوی ص97). و رجوع به همین کتاب ص56 و 58 و تقابل شود. || یکی از صنایع معنوی و آن جمع بین ضدین یا اضداد است و این صنعت را مطابقه و طباق و تکافؤ نیز نامیده اند. (یادداشت مرحوم دهخدا). و رجوع به متضاد شود.

تضارب.

[تَ رُ] (ع مص) با یکدیگر شمشیر زدن از نیرومندی. تجالد. (زوزنی). با هم خصومت نمودن و جنگ کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تجالد و زدن بعضی بعض دیگر را. (از اقرب الموارد).

تضارس.

[تَ رُ] (ع مص) ناهموار آمدن بنا. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || با یکدیگر خصومت ورزیدن و جنگ کردن قوم. (از اقرب الموارد).

تضازن.

[تَ زُ] (ع مص) فراگرفتن با هم و همدیگر غلبه نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): تضازنا؛ تعاطیا فتغالبا. (اقرب الموارد).

تضاعف.

[تَ عُ] (ع مص) دوچند شدن آنچه کسی را بود و دوچندان کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). دوچندان شدن چیزی که از پیش بود. (از اقرب الموارد).

تضاعیف.

[تَ] (ع اِ) جِ تضعیف. (آنندراج) (ناظم الاطباء). || تضاعیف الشی ء؛ ماضعف منه و لیس لهُ واحد و تضاعیف الکتاب؛ اضعافه. (یادداشت مرحوم دهخدا). تضاعیف چیزی؛ اثناء آن. مطاوی آن. (یادداشت ایضاً) : در تضاعیف این مکاتیب از مجاری احوال خویش و کید حساد و اهمال حقوق ... بندی ایراد کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی). چون مأمون طاهربن الحسین و علی بن عیسی را به محاربهء برادر خود محمد امین به بغداد فرستاد، در تضاعیف آن، محمد امین حماد راویه را که از ندمای او بود میگوید که امروز تماشا کنیم و بنشاط شراب مشغول شویم. (جهانگشای جوینی). در تضاعیف این حالات هنوز کیوک بازنرسیده بود. (جهانگشای جوینی).

تضاغط.

[تَ غُ] (ع مص) فراهم آمدن و انبوهی کردن و فشردن همدیگر را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تزاحم. (اقرب الموارد).

تضاغن.

[تَ غُ] (ع مص) بر یکدیگر کین گرفتن. (زوزنی). با هم کینه ورزیدن و پنهان داشتن کینه را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تضاغی.

[تَ] (ع مص) گریستن. (یادداشت مرحوم دهخدا). گریستن و ناله کردن از ضرب یا از آزار. (از اقرب الموارد). || بانگ و فریاد کردن. (یادداشت مرحوم دهخدا). گریستن و بانگ و فریاد کردن از گرسنگی. (از اقرب الموارد).

تضاف.

[تَ ف ف] (ع مص) (از «ض ف ف») انبوهی کردن و گرد آمدن بر آب و جز آن وقت سبک گردیدن حال آنها. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || سبک گردیدن احوال(1) قوم و انبوهی کردن و گردآمدن آنها بر آب. (از قطر المحیط).
(1) - در اقرب الموارد «اموال» آمده است. در محیط المحیط نویسد: تضاف القوم خفت احوالهم (او الصواب اموالهم).

تضافر.

[تَ فُ] (ع مص) با هم مدد کردن و یاری نمودن در کار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). هم پشت شدن و یکدیگر را یاری دادن. (آنندراج). با هم مدد و یاری کردن در کار. (از اقرب الموارد): عجبت من تضافرهم علی باطلهم و فشلکم عن حقکم. (اقرب الموارد). بهم رسیدند و در تظاهر و تظافر مجتمع و متفق شدند. (ترجمهء تاریخ یمینی چ اول تهران ص 68).

تضافط.

[تَ فُ] (ع مص) پر گردیدن گوشت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تضافن.

[تَ فُ] (ع مص) با هم مدد کردن بر چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). تعاون بر چیزی. (از اقرب الموارد).

تضال.

[تَ ل ل] (ع مص) عذر گم کردن راه آوردن. (ناظم الاطباء). ادعای ضلال کردن. (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد).

تضام.

[تَ م م] (ع مص) فراهم شدن قوم. (منتهی الارب)(1) (ناظم الاطباء). فراهم آمدن. (آنندراج). فراهم شدن بعض قوم بر بعضی دیگر. (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد): تضاموا حتی تتاموا مائة رجل. (اقرب الموارد). || کشیده شدن به سوی چیزی و فراهم آمدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).
(1) - در منتهی الارب تَضامُم ضبط شده ولی در تاج العروس و لسان العرب و اقرب الموارد و متن اللغه تضام آمده و در قطر المحیط تضام القوم تضاماً ضبط شده است.

تضامم.

[تَ مُ] (ع مص) تضام. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). فا هم آمدن. (مجمل اللغة) (یادداشت مرحوم دهخدا). و رجوع به تضام شود.

تضامن.

[تَ مُ] (ع مص) در اصطلاح فارسی امروزین، ضامن یکدیگر شدن. (یادداشت مرحوم دهخدا). تضامن در «شرکت تضامنی» و امثال آن از کلمات مجعول است. در کتب لغت بجای آن تضمین و تضمن را قید کرده اند. (نشریهء دانشکدهء ادبیات سال اول شمارهء 2). || (اصطلاح حقوقی) نوعی از تعهد است که: 1 - در صورت تعدد طلبکاران هر یک از آنان حق دریافت تمام طلب را از بدهکاران داشته باشند و این تضامن مثبت نامند. این نوع تضامن عملاً کم اتفاق می افتد. 2 - در صورت تعدد بدهکاران هر یک از آنان مسؤول پرداخت تمام دین باشند و این را تضامن منفی نامند. (از فرهنگ حقوقی تألیف جعفری لنگرودی).

تضامنی.

[تَ مُ] (ص نسبی) منسوب به تضامن. (یادداشت مرحوم دهخدا).
-شرکت تضامنی؛ نوعی شرکت تجاری است که هر یک از شرکاء مسؤول تمام بدهی شرکت در مقابل طلبکاران است و بعبارت دیگر طلبکار حق دارد تمام طلب خود را از هر یک از شرکاء مطالبه نماید. مقابل شرکتهای غیرتضامنی که شرکاء بنسبت سهم الشرکهء خود در مقابل دیون شرکت مسؤولیت دارند. و رجوع به تضامن شود.

تضاؤل.

[تَ ءُ] (ع مص) نزار شدن. (تاج المصادر بیهقی). نزار و حقیر و خرد و باریک شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). خرد شدن. (از اقرب الموارد). || پوشیدن شخص خود را به نشستن و حقیر و خرد نمودن خود را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). پنهان ساختن خود به نشستن و خرد و حقیر نمودن از ترس. (از اقرب الموارد).

تضایف.

[تَ یُ] (ع مص) تنگ شدن رودبار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): اذا تضایفن علیه انسلا؛ ای اذا صرن قریباً منه الی جنبه. (اقرب الموارد). || از دو جانب آمدن قوم رودبار را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || از دو جانب آمدن سگان شکار را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || (اصطلاح فلسفه) بودن دو چیز چنانکه تعقل یکی از آن دو جز بقیاس با دیگران ممکن نباشد. (کشاف از مطول). و گفته اند بودن دو چیز چنانکه تعلق یکی از آن دو سبب تعلق دیگری بدو باشد مانند ابوّت و نبوّت. (از تعریفات جرجانی). و رجوع به اساس الاقتباس چ مدرس رضوی ص58 شود.

تضایق.

[تَ یُ] (ع مص) تنگ شدن. (زوزنی). تنگ گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ضد اتساع. (اقرب الموارد) (قطرالمحیط) : و عرصهء جولان بر سلطان تضایق میگرفت. (جهانگشای جوینی). || با همدیگر تنگ شدن و در یک جا نگنجیدن. (غیاث اللغات) (آنندراج). نگنجیدن قوم در مکانی یا با هم تنگ شدن در اخلاق: تضایق القوم لم یتسعوا فی خلق او مکان. (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب).

تضبب.

[تَ ضَبْ بُ] (ع مص) فربه گردیدن کودک. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). فربه شدن کودک و گشاده گردیدن بغلهای او و کوتاه شدن گردن او و در الاساس آمده که تضبب کودک شروع بفربه شدن اوست. (از اقرب الموارد).

تضبط.

[تَ ضَبْ بُ] (ع مص) به قهر و بندی گرفتن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج). گرفتن کسی را به حبس و قهر. (از اقرب الموارد). به قهر و اسیری گرفتن کسی را. (ناظم الاطباء). || به پارهء گیاه رسیدن گوسپندان و شتابی کردن آنان در چرا. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || قوی و توانا گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). توانا و فربه گردیدن. (از اقرب الموارد).

تضبیب.

[تَ] (ع مص) ضبیه(1) خورانیدن کودک را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || ضبیه ساختن برای کودک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || فراگرفتن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || ضباب ساختن برای در. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).
(1) - ضبیه، مسکه و آنچه از مسکه سازند برای خوردن کودک. (آنندراج).

تضبید.

[تَ] (ع مص) بیاد کسی چیزی را دادن که موجب غضب او باشد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تضبیر.

[تَ] (ع مص) فراهم آوردن. (منتهی الارب) (از قطر المحیط) (از ناظم الاطباء). || سخت استواری استخوانها و پری گوشت و گرد اندامی. (منتهی الارب). سخت استوار شدن استخوانها و گرد آمدن گوشت مرد. (از قطر المحیط).

تضبیع.

[تَ] (ع مص) بددل شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ترسیدن. (از اقرب الموارد). || یازیدن ستور بازوها را در رفتن. || حائل گشتن میان کسی و میان آن چیزی که او قصد رمی او کرده بود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

تضجر.

[تَ ضَجْ جُ] (ع مص) نالیدن و بی قراری کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). دلتنگی و بی آرام شدن. (غیاث اللغات).

تضجع.

[تَ ضَجْ جُ] (ع مص) در کاری تقصیر کردن. (زوزنی). فروایستادن از کار. (منتهی الارب). استادن از کاری. (آنندراج). فروایستادن از کار و اقامت نکردن در آن. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || اقامت کردن بجایی. (منتهی الارب). مقیم بودن بجای. (آنندراج). || پیوسته بودن ابر در جایی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تضجیج.

[تَ] (ع مص) رفتن و مایل گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رفتن و بقولی مایل گردیدن. (از اقرب الموارد). || سم دادن پرنده یا درنده را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بر بانگ و فریاد انگیختن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تضجیع.

[تَ] (ع مص) تقصیر کردن. (تاج المصادر بیهقی) . کوتاهی نمودن در کار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || نزدیک به غروب شدن آفتاب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تضحضح.

[تَ ضَ ضُ] (ع مص) جنبیدن سراب و درخشیدن آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ترقرق سراب. (از اقرب الموارد).

تضحک.

[تَ ضَحْ حُ] (ع مص) خندیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تضحی.

[تَ ضَحْ حی] (ع مص) چاشت خوردن. (تاج المصادر بیهقی). خوردن وقت چاشت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || قربانی کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || نماز چاشت گزاردن. || در چاشت چریدن گرفتن شتران. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تضحیک.

[تَ] (ع مص) خندانیدن. (ناظم الاطباء).

تضحیة.

[تَ یَ] (ع مص) در وقت چاشت خورانیدن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || قربان کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). ذبح کردن گوسفند در چاشتگاه روز اضحی سپس از کثرت استعمال به ذبح کردن در روز اضحی گفته اند حتی اگرچه در آخر روز باشد. (از اقرب الموارد). ذبح کردن گوسفند را وقت چاشت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || چرانیدن گوسفند در چاشتگاه. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). چرانیدن مواشی و جز آن را در چاشتگاه. (از اقرب الموارد). || رفق کردن. (تاج المصادر بیهقی) . شتاب نکردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): ضح رویداً؛ یعنی شتاب مکن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تضخیم.

[تَ] (ع مص) کلان و بزرگ کنانیدن. (ناظم الاطباء). سطبر و کلان گردانیدن. (از اقرب الموارد).

تضرب.

[تَ ضَرْ رُ] (ع مص) جنبش نمودن و حرکت کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تضرج.

[تَ ضَرْ رُ] (ع مص) خون آلود شدن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). آلوده شدن جامه و جز آن به خون. (از اقرب الموارد). || آراستن زن خود را. || شکفته شدن شکوفه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || منتشر درخشیدن برق. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || شکافته شدن. (تاج المصادر بیهقی). شکافته شدن جامه و برق. (از اقرب الموارد). || سرخ گردیدن رخسار و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تضرر.

[تَ ضَرْ رُ] (ع مص) رنجور شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (آنندراج). || گزندیافتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). گزند و و آسیب یافتن. (آنندراج).

تضرع.

[تَ ضَرْ رُ] (ع مص) زاری کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (غیاث اللغات) (آنندراج). زاری نمودن به سوی خدا و عجز و خواری کردن و حاجت خواستن از وی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) : خود را اندرافکن و به خواهش و تضرع و زاری پیش این کار شو. (تاریخ بیهقی). بسیار تضرع نمودند [ ماهیها ] . (کلیله و دمنه).
آنگه به نوحه باز پس آیید پیش حق
بهر بقای شاه تضرع برآورید.خاقانی.
چیپال جز به معاودت و مراجعت رسول و تضرع و زاری چاره ای ندید. (ترجمهء تاریخ یمینی چ اول تهران ص37). رسولان فرستادند و زنهار خواستند و در مصالحه تضرعی تمام پیش گرفتند. (ترجمهء تاریخ یمینی ایضاً ص207). به وقت حاجت پیرامن آن طوف کرده و تضرع و زاری نموده و معظم آن قوم از خوف لشکر سلطان اوطان بازگذاشته بودند. (ترجمهء تاریخ یمینی ایضاً ص415).
زان که خواهی کز بلایش واخری
جان او را در تضرع آوری.مولوی.
دگر بارش بتضرع و زاری بخواند. (گلستان).
دست تضرع چه سود بندهء محتاج را
وقت دعا بر خدا وقت کرم در بغل.
(گلستان).
|| برآمدن سایه و برگردیدن. || قریب به پویه دویدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تضرع کردن.

[تَ ضَرْ رُ کَ دَ] (مص مرکب) نالیدن. زاری کردن. به خدای بنالیدن :در آن حالت به سه حاجت سبک مؤنت بدیشان تضرع کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ اول تهران ص 205).
تضرع کنان را به دعوت مجیب.(بوستان).
گر تضرع کنی و گر فریاد
دزد زر بازپس نخواهد داد.(گلستان).
من و اهل بیت من سر بر زمین نهادیم و تضرع و زاری کردیم. (انیس الطالبین بخاری ص104).

تضرع کنان.

[تَ ضَرْ رُ کُ] (ق مرکب) در حال تضرع :
بدان تا ز باغ تو یابد بری
تضرع کنان هر کسی بر دری.نظامی.
زبان آوران رفته از هر مکان
تضرع کنان پیش آن بی زبان.(بوستان).

تضرغم.

[تَ ضَ غُ] (ع مص) شیری کردن دلاوران و شیر شدن آنان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تضرفط.

[تَ ضَ فُ] (ع مص) نشستن بر پشت کسی و برآوردن هر دو پای را از زیر بغل او و نهادن آنها را بر گردنش. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بر پشت کسی نشستن یا خارج کردن هر دو پای را از زیر بغل وی و نهادن آنها را بر گردن او. (از اقرب الموارد). || محکم و استوار شدن چیزی به ریسمان مطاوع ضرفطة. (از اقرب الموارد).

تضرم.

[تَ ضَرْ رُ] (ع مص) زبانه زدن آتش. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). افروخته شدن آتش. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || خشم گرفتن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). برافروخته شدن از خشم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). خشم گرفتن. (آنندراج). برافروخته شدن از خشم بر کسی. (از اقرب الموارد).

تضرة.

[تَ ضِ / ضُرْ رَ] (ع اِ) تنگی و بدحالی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بدی حال. (از اقرب الموارد). تنگ و کمی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). نقصان و کمی که در چیزی درمی آید. (شرح قاموس).

تضریب.

[تَ] (ع مص) زدن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || نوشیدن شیر دوشیدهء بعد(1) آبستن. (منتهی الارب). || نوشیدن شیر آمیخته شده از شیر چند شتر. (ناظم الاطباء). شرب الضریب، و الضریب اللبن یحلب من عدة لقاح فی اناء. (اقرب الموارد). || فرورفتن چشم کسی به مغاک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || آمیختن چیزی به چیزی. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || نکنده زدن. (تاج المصادر بیهقی). نکنده زدن جامه را. (منتهی الارب). بخیه زدن جامه را. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || میان قومی بهم برآوردن. (تاج المصادر بیهقی) (مجمل اللغة). برآغالانیدن و سخن چینی کردن. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بر انگیختن و برغلانیدن. (آنندراج). بر انگیختن و دشمنی انداختن میان دو کس. (از اقرب الموارد) : بوسهل زوزنی ... فسادی کرده بود در باب خوارزمشاه آلتونتاش، و تضریبی قوی رانده بود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص319). در این باب دو نامه نبشت یکی بدست قاصد و یکی بر دست سوار سلطان که آنچه نبشته بوده است آن، تضریبی بوده که ابوالفتح میان دو مهتر ساخته. (تاریخ بیهقی ایضاً ص 322). دست وی را از شغل عرض کوتاه کرده او را نشاندند تا تضریب و فساد وی از ملک و خدمتکاران دور شود. (تاریخ بیهقی ایضاً ص331) به تضریب نمام خاین بنای آن [ دوستی ] خلل پذیرد. (کلیله و دمنه). آنچه شیر برای تو میسگالد از آن معانی که برشمردی، چون تضریب خصوم نیست. (کلیله و دمنه). پیش از آن که تضریب و تخلیط او در دل و طبع شاه جای گیرد. (سندبادنامه ص73). تا ابنای دولت و انشاء حضرت زبان وقیعت دراز کردند و در تثریب و تضریب مجال فسیح یافتند. (ترجمهء تاریخ یمینی چ اول تهران ص57). چون این مثال به تاش رسید بدانست که حاسدان مجال تضریب یافته اند و مکیدت خصمان به نفاذ رسیده است. (ترجمهء تاریخ یمینی ایضاً ص81). || برانگیختن دلاور را در جنگ. (از اقرب الموارد).
(1) - در متن چنین است و ظاهراً چند آبستن.

تضریب کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)تفتین کردن. دشمنی انداختن. سخن چینی کردن : همیشه چشم نهاده بود [ بوسهل زوزنی ] تا پادشاهی بزرگ و جبار بر چاکری خشم گرفتی و آن چاکر را لت زدی و فروگرفتی این مرد... و تضریب کردی و المی بزرگ بدین چاکر رسانیدی. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 176). چون به غزنی بودند بوسهل زوزنی در باب خوارزمشاه آلتونتاش حیلتی ساخته بود و تضریبی کرده بود. (تاریخ بیهقی ایضاً ص287). و میان بوسهل و عبدوس بد است و این سگ چنین تضریبی کرده است. (تاریخ بیهقی ایضاً ص322). و رجوع به تضریب شود.

تضریج.

[تَ] (ع مص) فراخ و فروهشته کردن گریبان را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || سخت دوانیدن شتران را در غارت. || آراستن سخن و زینت دادن آن را. || رنگ سرخ کردن جامه را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || خون آلود کردن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). خون آلود کردن بینی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تضریس.

[تَ] (ع مص) مجرب و آزموده نمودن و استوار و محکم ساختن جنگ کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || سخت گرفتن زمانه مردمان را. (از اقرب الموارد). || دندانه دندانه کردن. (یادداشت مرحوم دهخدا) (فرهنگ فارسی معین). || بدندان گزیدن. (یادداشت مرحوم دهخدا). || دندانه ای در یاقوت یا لؤلؤ یا چوب، گویند فی الیاقوتة تضریس. (از المنجد).

تضریط.

[تَ] (ع مص) بانگ تیز برآوردن از دهن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بانگ گوز از دهان برآوردن. شیشکی بستن. (یادداشت مرحوم دهخدا). ضرطه دادن با دهان. (از اقرب الموارد). || افسوس کردن به کسی. (منتهی الارب) (آنندراج). استهزاء کردن کسی را. (از اقرب الموارد). || گوز کنانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تضریع.

[تَ] (ع مص) نزدیک گشتن آفتاب به فروشدن. (تاج المصادر بیهقی). غروب کردن یا نزدیک به غروب رسیدن آفتاب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || خوب ناپختن شیره را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || وقت فرودآوردن از دیگدان رسیدن دیگ را. || قریب به پویه دویدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تضریم.

[تَ] (ع مص) نیک برافروختن آتش. (تاج المصادر بیهقی). آتش برافروختن. (زوزنی). برفروزانیدن آتش را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). شعله ور ساختن و برافروزانیدن آتش را. (از اقرب الموارد). افروختن. (آنندراج).

تضریة.

[تَ یَ] (ع مص) برآغالانیدن کسی را به چیزی و حریص کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || تافتن کنارهء جوال یا خرجین. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

تضع.

[تُ / تُ ضُ] (ع مص) (از «وض ع») در آخر پاکی آبستن شدن. (تاج المصادر بیهقی). در آخر طهر و ابتدای حیض آبستن گردیدن زن. یقال: ماحملته امه وضعاً و تضعاً. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تضعضع.

[تَ ضَ ضُ] (ع مص) فروتنی کردن و عاجز گردیدن و نیازمند شدن بسوی کسی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). فروتنی کردن و خوار و نیازمند شدن. || ضعیف و نزار شدن جسم کسی از بیماری و اندوه. || کم شدن مال کسی. (از اقرب الموارد). || فرونشستن بنا و افتادن و جنبیدن آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تضعف.

[تَ ضَعْ عُ] (ع مص) ضعیف شمردن و سست پنداشتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). خوار شمردن کسی را و بد کردن بدو. (از اقرب الموارد). || خوار و گمنام شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تضعیف.

[تَ] (ع مص) سست و ناتوان پنداشتن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ضعیف شمردن کسی را. (از اقرب الموارد). و رجوع به تضعف شود. || ضعیف خواندن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). به سستی و ضعف منسوب کردن حدیث را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). منسوب به ناتوانی کردن. (آنندراج). به ضعف منسوب کردن حدیثی را. (از اقرب الموارد). || ضعیف کردن. (تاج المصادر بیهقی) (ناظم الاطباء). ناتوان کردن. (دهار). || ناتوان ساختن سفر کسی را. (از اقرب الموارد). || افزون کردن. (زوزنی) (دهار) (تاج المصادر بیهقی). یک چیز را دوچندان نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). دوچندان کردن و افزون کردن. (آنندراج). دوچندان کردن چیزی. (از اقرب الموارد). دوچند گردانیدن. (غیاث اللغات). || نزد محاسبان، افزودن عددی باشد بر خودش مانند افزودن چهار بر چهار که حاصل عمل هشت باشد. و چنین عددی را مضعَف نامند و حاصل عمل را تضعیف خوانند. مانند هشت در مثال مذکور، و گاه تضعیف را بمعنی ضرب استعمال کنند. چنانکه در پاره ای از حواشی تحریر اقلیدس بیان شده. (از کشاف اصطلاحات الفنون).
-تضعیف بیوت شطرنج؛ دو چندان گردانیدن خانه های شطرنج یعنی در هر خانهء شطرنج دوچند کردن اعداد چیزی از اعداد خانه ای که بالای اوست مثلاً اگر در خانهء اول یک برنج نهند در خانهء دوم دو برنج نهند و در خانهء سوم چهار برنج و در خانه چهارم هشت برنج ... و علی هذا القیاس تا خانهء شصت وچهارم ... (غیاث اللغات) (آنندراج). و رجوع به غیاث اللغات شود :
لعب دهر است چو تضعیف حساب شطرنج
گرچه پایان طلبندش نه همانا بینند.خاقانی.
|| (اِ) غش کیمیا. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). غش و فساد کیمیا. (ناظم الاطباء).

تضغیث.

[تَ] (ع مص) تر کردن باران زمین و گیاه را. (از منتهی الارب). تر کردن باران. (ناظم الاطباء). نمدار کردن گیاه را جعله اضغاثاً(1). (از اقرب الموارد). || (اِ) زمین و گیاه تر از باران. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). آنچه از باران زمین و گیاه را نمناک سازد. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).
(1) - الضغث؛ قبضة حشیش مختلطة الرطب بالیابس. (اقرب الموارد).

تضفیت.

[تَ یَ] (ع اِ) (اصطلاح عروض) مأخوذ از ضفو یعنی تمام. شمس قیس رازی آرد: و همان عروضی متکلف بجای فاع، متحرکی و دو ساکن بر فاعلاتن افزوده است و آن را فاعلییاتان کرده و این تغییر را تضفیت نام نهاده و اصل آن ضفو است به ضاد معجمه و گویند درع ضاف یعنی زرهی تمام و این متکلف از این فعل بناء تفعیلی بکرده است ... (المعجم فی معاییر اشعارالعجم ص39).

تضفیر.

[تَ] (ع مص) موی بافتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بهم بافتن موی. (از اقرب الموارد).

تضکضک.

[تَ ضَ ضُ] (ع مص)گشاده روی و شادمان گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). انبساط و ابتهاج. (اقرب الموارد).

تضلال.

[تَ] (ع مص) منسوب کردن کسی را به ضلالت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بگمراهی درانداختن کسی را. || راه نیافتن بمکان شتر عقال کردهء خویش. (از اقرب الموارد). و رجوع به تضلیل شود.
|| (اِ) ضل بتضلال؛ ای باطل. (منتهی الارب). باطل را گویند. (ناظم الاطباء). باطل. (از اقرب الموارد). وادی تضلل و وادی تضلل و ضل تضلال؛ الباطل. (اقرب الموارد).

تضلع.

[تَ ضَلْ لُ] (ع مص) سیر بخوردن. (زوزنی). پرشکم شدن از سیری یا سیراب گردیدن تا آنکه به اضلاع رسد آب و یا عام است. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): کان یتضلع من زمزم. (اقرب الموارد).

تضلل.

[تُ ضُلْ لِ / تُ ضَلْ لِ] (ع اِ) باطل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). و رجوع به تضلال شود.

تضلی.

[تَ ضَلْ لی] (ع مص) لازم گرفتن گمراهان و اختیار کردن صحبت آنان را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تضلیع.

[تَ] (ع مص) بر هیئت پهلو نقش کردن جامه. (تاج المصادر بیهقی). نگارین کردن جامه را به شکل اضلاع. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || (اصطلاح علم ریاضی و نجوم) پهلو کردن است و معنی او آن است که مکعب داری و همی خواهی که آن عدد دانی که از او بجای آمد چون او به دو بار به دو درزدند همچون آن مکعب (3 × 3 × 3) که بیست وهفت است که ضلع او سه است که از وی آمد چون دو بار بر سه زده آمد و گاهگاه این ضلع را کعب خوانند. (التفهیم بیرونی چ همایی ص43). و رجوع به تکعیب شود.

تضلیل.

[تَ] (ع مص) تَضلال. (اقرب الموارد). بی راه خواندن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). منسوب کردن کسی را به ضلالت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || بیراه گردانیدن. (دهار). ضایع گردانیدن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). و رجوع به تضلال شود. || گمراهی: الم یجعل کیدهم فی تضلیل. (قرآن 105 / 2)؛ آیا نگردانید حیلهء ایشان را در گمراهی. (تفسیر ابوالفتوح ج 10 ص375).

تضمخ.

[تَ ضَمْ مُ] (ع مص) بوی خوش بر خویشتن آلودن. (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد). آلوده شدن ببوی خوش. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تضمد.

[تَ ضَمْ مُ] (ع مص) مرهم بر جراحت خویش بستن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). ضمادبسته شدن جراحت. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تضمر.

[تَ ضَمْ مُ] (ع مص) چفسیدن و ترنجیده شدن پوست کسی از لاغری. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تضمن.

[تَ ضَمْ مُ] (ع مص) پذیرفتن چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از تاج المصادر بیهقی) (از دهار). || لازم گرفتن چیزی را از کسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || در میان خویش آوردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). میان اندرگرفتن. (دهار). فراهم گرفتن چیزی را و مشتمل گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مشتمل گردیدن بر چیزی. (از اقرب الموارد). || فراهم گرفتن مکتوب و لفظ و معنی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). فراهم گرفتن لفظ معنی را و چیزی را در ضمن گرفتن. (آنندراج). || (اصطلاح منطق) دلالت تضمنی، دلالت لفظ است بر جزء موضوع له چنانکه از لفظ انسان که برای حیوان ناطق وضع شده، حیوان خواهند. (از اساس الاقتباس چ مدرس رضوی ص7).

تضمنی.

[تَ ضَمْ مُ] (ص نسبی) مقدر و محذوف. (ناظم الاطباء).

تضمیخ.

[تَ] (ع مص) ببوی خوش آلودن. (تاج المصادر بیهقی) (از زوزنی). آلودن بدن را به بوی خوش. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تضمید.

[تَ] (ع مص) جز از دستار چیزی در سر بستن. (تاج المصادر بیهقی) (از زوزنی). عصابه بستن سر را جز عمامه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بر جراحت ضماد بستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ضماد بر جراحت و خستگی کردن. (از اقرب الموارد). || آلودن چیزی را به چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تضمیر.

[تَ] (ع مص) لاغر کردن فربه را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). لاغر گردانیدن. (از اقرب الموارد). || اندک علف دادن اسبان را بعد فربهی. (منتهی الارب). اسبان را در رباط جای دادن و آب و علف آنها را افزودن تا فربه شوند و سپس آب و علف را بمدتی کاستن و تاختن آنها را تا لاغر گردند و مدت تضمیر در نزد عرب چهل روز است. (از اقرب الموارد).

تضمیز.

[تَ] (ع مص) خاموش گردانیدن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تضمین.

[تَ] (ع مص) چیزی را به پایندانی(1) فرا کسی دادن. (تاج المصادر بیهقی) (از زوزنی). چیزی را به ضمان دادن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). || پذیرانیدن و تاوان دادن او را آن چیز. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). پذیرانیدن و ضامن گردانیدن کسی را. (غیاث اللغات) (آنندراج). غرامت دادن کسی چیزی را. (از اقرب الموارد). || در پناه و جای آوردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). در پناه خود درآوردن. (غیاث اللغات) (آنندراج). || در میان چیزی نهادن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). در ظرف قرار دادن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). در ظرف قرار دادن چیزی را. (از اقرب الموارد). چیزی در میان چیزی نهادن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). چیزی را در میان نهادن. (غیاث اللغات) (آنندراج). || (اصطلاح قافیه) در فن عروض وابسته بودن قافیهء بیت است به مابعد خود بدان سان که بیت بالاستقلال فایدت (معنی) نکند و آن عیب است. (از اقرب الموارد). نوع اول آن است که تمام معنی بیت اول به بیت دوم متعلق باشد و بر آن موقوف. و آن بیت را مضمن خوانند و ضمان مال در شریعت آن است که کسی ذمت خویش را در تعلق دین با ذمت مدیون پیوندد و گویند در ضمان خدا باش یعنی به حفظ و کلائت خدا پیوسته باش و بحکم آنکه استادان صنعت گفته اند که شعر چنان میباید که هر بیت بنفس خویش مستقل باشد و جز در ترتیب معانی و تنسیق سخن بیکدیگر محتاج نباشد، بدین جهت تضمین را عیب شمرده اند. پس هرچند این احتیاج و تعلق بیشتر بود، بیت معیب تر باشد و فی الجمله این معنی در اشعار عرب بیشتر تواند بود برای آن که در شعر تازی می افتد که از یک کلمه بعضی قافیت مصراع اول میشود و بعضی اول مصراع دوم چنانکه گفته اند:
لم ابک للاظعان ولت ام لرس
م مقفر اوحش منهم و درس.
کلمهء لرسم را دو نیمه کرده است و رس را قافیهء درس ساخته و میم را از آخر اسم به اول مصراع دوم برده. و شک نیست که این جنس مضمن قبیح باشد اما چون در اشعار پارسی این جنس تفریقات الا در نظمی که بر سبیل هزل و ظرافت گویند نیفتد چنانکه سوزنی گفته است:
شادمان باد مجلس مستو
فی مشرق حمید دین الجو
هری آن صدر کز جواهرال
فاظ او اهل دین و دانش و دو
لت تفاخر کنند و جای تفا
خر بود زانک از آن جواهر طو
ق مرصع شود بگردن اب
نای ارباب فر و زینت و رو
نق آن طوق هرکه یافت براص
حاب دیوان و دین بود مستو
لی به اقبال و جاه و مجلس می
مون او زانک کلک اوست صنو
بر بستان نظم و نثر و معا
ملت ملک و دین و از هر نو
عی که جویی دروست جمله و با
ز به آنست مثل او مستو
فی زهی خط و خامهء تو مسل
سل و مشکین چو زلف لعبت نو
شاد و نوشاد شد بو دی
وان شاه نو اینت شادی نو.
....
توقیف معانی ابیات بر یکدیگر چندان قبیح نباشد که آن را در معایب شعر باید آورد بلکه از این جنس افتد که سخت بدیع و نادر باشد چنانکه مسعودسعد گفته است:
جوادکفی عادل دلی که در قسمت
ز ظلم و بخل نیامد نصیب او الا
که جام باده به ساقی دهد ز دست تهی
به تیغ سر بزند کلک را نکرده خطا.
و دیگری گفته است:
راست گویی که در دل شعرا
راست گویی که در دو چشم بشر
از پی مدحت تو رست زبان
وز پی دیدن تو خاست بصر.
و از جنس مضمنات آنچه متکلفان شعرای متقدم فراهم نهاده اند و آن را استدراک نام کرده سخت قبیح است هم از روی تضمین و هم از وجه استدراک چنانکه متکلفی گفته است:
نخواهم که باشد ترا خان و مان
نه نیزت که باشد دیه و دودمان
جز آگنده از نعمت و سیم و زر
جز آراسته از کهان و مهان.
|| (اصطلاح بدیع) درآوردن بیت دیگران در شعر خویش. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تضمین کردن شاعر در شعر خود. (از اقرب الموارد). درآوردن شعر مشهور دیگری را در شعر خود. (غیاث اللغات) (آنندراج). و نوع دوم از تضمین آن است که بیتی یا مصراعی از شعر دیگران در شعر خویش درج کند و این نوع اگر در موضع خویش متمکن باشد و در عذوبت و رونق ماقبل بیفزاید آن را پسندیده دارند چنانکه رشید گفته است و مصراع عنصری را تضمین کرده:
نمود تیغ تو آثار فتح و گفت فلک
چنین نماید شمشیر خسروان آثار.
و باشد که شاعر تنبیه کند در بیت خویش که در این شعر چیزی از گفتهء دیگران تضمین میکنم چنانکه انوری گفته است:
در این مقابله یک بیت ازرقی بشنو
نه از طریق تنحل بوجه استدلال
زمرد و گیه سبز هر دو همرنگند
و لیک زین به نگین دان کشند و زان بجوال.
و همو گفته است و هم شعر خویش تضمین کرده:
از گفته های خویش سه بیت از قصیده ای
کانجا نه معتبر بود اینجا نه مستعار
آورده ام بصورت تضمین درین مدیح
نز بهر آنک بر سخنم نیست اقتدار
لکن چو سنتی است قدیمی، روا بود
احیاء سنت شعرای بزرگوار
ای فکرت تو مشکل امروز دیده، دی
وی همت تو حاصل امسال داده پار
قادر به حکم بر همه کس آسمان صفت
فایض به جود بر همه کس آفتاب وار
در ابر اگر ز دست تو یک خاصیت نهند
دست تهی برون ندمد هرگز از چنار.
و اگر مثلی سایر در شعر خویش تضمین کند آن را ارسال المثل خوانند چنانکه بلمعالی رازی گفته است:
نادیده روزگارم، از آن رسم دان نیم
آری بروزگار شود مرد رسم دان.
و چنانکه عنصری گفته است:
چنین نماید شمشیر خسروان آثار
چنین کنند بزرگان چو کرد باید کار.
و همو گفته است و بیشتر مصاریع امثال است:
فعل آلوده گوهر آلاید
از خم سرکه سرکه پالاید
هر کجا گوهری بدست بدی ست
بدگهر نیک چون تواند زیست
بد ز بدگوهران پدید آید
هر کسی آن کند کزو زاید.
(از المعجم فی معاییر اشعارالعجم چ مدرس رضوی صص218 - 222) :
و شرایط سخن آرایی در تضمین امثال و تلفیق آیات ... تقدیم نموده آید. (کلیله و دمنه).
آورده ام سه بیت به تضمین ز شعر خویش
در مرثیه بنام نریمان برآمده.خاقانی.
این قطعه کنم بمدح تضمین
کاستاد منم سخنوران را.خاقانی.
ز گفتهء قدما بیتی از رهی بشنو
که هست تضمین بر آستین شعر طراز.
کمال اسماعیل.
و رجوع به ترجمان البلاغه چ آتش ص103 و حدایق السحر چ مرحوم اقبال ص72 و مرآت الخیال و آنندراج شود.
(1) - ضمانت. رهن. گرو.

تضمین مزدوج.

[تَ نِ مُ دَ وَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) این صنعت چنان بود که دبیر یا شاعر بعد از آن که حدود اسجاع و قوافی نگاه داشته باشد و شرایط آن بجای آورده، در اثنای ابیات دو لفظ مزدوج یا بیشتر بکار بندد. مثال از قرآن: و جئتک من سَبَاءٍ بنَبَاءٍ یقینٍ. (قرآن 27/22). از قول نبوی: المؤمنون هینون لینون. دیگر: المؤمن دعب لعب. از سخن بلغا: فلان زین بعلمه الجم و مجده الاشم زمانه وفاق بفضله الباهر و حسبه الزاهر اقرانه. در این دو قرین زمانه و اقرانه که به آخر هر یک افتاده اند سجعند و اعتماد قرینه ها بر آن است که آن لفظها متفق الاواخر که در اثنای هر قرینه ای افتاده است چون علمه الجم و مجده الاشم و فضلهُ الباهر و حسبهُ الظاهر مزدوجند و این مزدوج آوردن از جهت زیادت آرایش است و در حدود اسجاع اصلی بدان حاجت نیست. پارسی: فلان به سیرت گزیده و عادت پسندیده معروف است و به خدمتکاری دولت و طاعتداری حضرت موصوف. مثال در مرثیهء اسماعیل عباد گفته اند:
مضی الصاحبُ الکافی و لم یبقَ بعدهُ
کریم یروی الارض فیض عمامه
فقدناه لماتم و اعتم بالعلی
کذاک خسوفُ البدر عنه تمامه.
غرض لفظ تم و اعتم است از این قطعه که مزدوجند. مثال دیگر مراست:
تعود رسم الوهب و النهب فی العلی
و هذان وقت اللطف و العنف دابه
ففی اللطف ارزاق العفاة هباته
و فی العنف اعمارَ العداة نهابهُ.
غرض از این بیتها وهب و نهب و لطف و عنف است که مزدوجند. فرخی گوید:
چو چین قرطه بهم برشکسته جعد گشن
چو حقله های زره بر گره دو زلف دوتاه.
دیگر شاعر گوید:
هزاران چنبر از عنبر به روی روز بربندی.
مثال دیگر:
ز دینارگون بید و ابر سپید
زمین گشته زرین و سیمین سما.
غرض از این بیتها زره و گره و چنبر و عنبر و سپید و بید است که مزدوجند. در اثنای ابیات افتاده است. (از حدایق السحر چ اقبال صص27 - 28).

تضوء .

[تَ ضَوْ وُءْ] (ع مص) ایستادن در تاریکی تا ببیند در روشنی آتش اهل آن را. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تضوئة.

[تَ وِ ءَ] (ع مص) روشن کردن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). روشن کردن. (آنندراج). روشن کردن خانه را. (از اقرب الموارد). || میل کردن از کاری و برگردیدن. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). مایل گردیدن و میل کردن از کاری. (ناظم الاطباء).

تضوج.

[تَ ضَوْ وُ] (ع مص) بسیار گردیدن خمهای رودبار. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

تضور.

[تَ ضَوْ وُ] (ع مص) آمادهء گریستن شدن. || فریاد کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). فریاد کردن از درد ضرب یا از گرسنگی. (از اقرب الموارد). || بر خویشتن پیچیدن از گرسنگی یا از زخم. (تاج المصادر بیهقی). بر خویشتن پیچیدن. (زوزنی). درپیچیدن و غلطیدن بر پشت و شکم، از گرسنگی و اندوه و الم و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). و منهُ الحدیث: دخل علی امرة و هی تتضور من شدة الحمی. (منتهی الارب). || بانگ کردن گرگ و سگ و شیر و روباه از گرسنگی. (از اقرب الموارد). || گشادن چوزه هر دو بازو را پیش مادر تا خورش دهد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). و رجوع به تضیر شود.

تضوع.

[تَ ضَوْ وُ] (ع مص) جنبیدن نافه و دمیدن بوی آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || آمادهء گریستن گشتن کودک. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || گشادن چوزه هر دو بازو را پیش مادر تا خورش دهد او را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || بانگ کردن ضُوَع. (اقرب الموارد).

تضوک.

[تَ ضَوْ وُ] (ع مص) آلوده شدن در پلیدی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تضوکع.

[تَ ضَ کُ] (ع مص) گران گردیدن از بی کفشی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تضون.

[تَ ضَوْ وُ] (ع مص) بسیاربچه شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تضویح.

[تَضْ] (ع مص) نوشانیدن کسی را شیر تنک به آب آمیخته. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || آمیختن شیر را با آب. (از اقرب الموارد). و رجوع به تضییح شود.

تضویط.

[تَضْ] (ع مص) اندوختن و فراهم آوردن چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تضویة.

[تَضْ یَ] (ع مص) مایل کردن چیزی را به چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تضهیب.

[تَ] (ع مص) نیک بریان ناکردن بریانی. (تاج المصادر بیهقی). بر سنگ تفسان بریان کردن گوشت را یا نیم پخته کردن آن را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || کمان و نیزه را آتش دادن. (تاج المصادر بیهقی) . در آتش داشتن کمان و نیزه و مانند آن را وقت راست کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). به آتش داشتن کمان را برای راست کردن آن. (از اقرب الموارد).

تضهیه.

[تَ] (ع مص) مشابه گردیدن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تضیئة.

[تَ یِ ءَ] (ع مص) بسیاربچه شدن زن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). و رجوع به تضون شود.

تضیح.

[تَ ضَیْ یُ] (ع مص) تنک گردیدن شیر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رقیق شدن شیر آب آمیخته. (منتهی الارب). || نوشیدن شیر آب آمیخته را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تضیر.

[تَ ضَیْ یُ] (ع مص) بانگ کردن گرگ و سگ و شیر. || فریاد کردن روباه از گرسنگی. || فریاد کردن و درپیچیدن و طپیدن از گرسنگی و الم و آزردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). و رجوع به تضور شود.

تضیع.

[تَ ضَیْ یُ] (ع مص) جنبیدن نافه و دمیدن بوی آن و پراکنده گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تضوع. (زوزنی) (اقرب الموارد). و رجوع به تضوع شود.

تضیف.

[تَ ضَیْ یُ] (ع مص) مهمان شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). مهمان گردیدن نزدیک کسی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بمهمانی آمدن کسی را. (از اقرب الموارد). || خواستن از کسی تا او را مهمان کند. (از اقرب الموارد). || به غروب نزدیک شدن آفتاب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || خمیدن و میل کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

تضیق.

[تَ ضَیْ یُ] (ع مص) تنگ شدن. (زوزنی) (آنندراج). تنگ گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ضد اتساع. (اقرب الموارد).

تضییح.

[تَضْ] (ع مص) شیر به آب آمیخته کسی را دادن. (تاج المصادر بیهقی). نوشانیدن کسی را شیر تنک آب آمیخته. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). شیر تنک آب آمیخته نوشانیدن. (آنندراج) (از اقرب الموارد). || شیر به آب آمیختن. (از زوزنی) (از تاج المصادر بیهقی). آب آمیختن شیر را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). آمیختن شیر به آب. (از اقرب الموارد).

تضییع.

[تَضْ] (ع مص) ضایع کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (غیاث اللغات) (آنندراج). مهمل و هیچکاره گردانیدن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). ضایع کردگی و اتلاف. (ناظم الاطباء) : و هیچ خردمند تضییع عمر در طلب آن جایز نشمرد. (کلیله و دمنه). و تضییع منفعتی از آن جهت. (کلیله و دمنه). تضییع نفایس اموال و احتمال تحکمات فاسد لشکر بر تحفظ خانه و موافقت برادر و رعایت مصلحت کلی راجح دید. (ترجمهء تاریخ یمینی چ اول تهران ص190). || بی تیمار گذاشتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || در مثل: الصیف ضیعت اللبن، بکسر تاء اگرچه بدان به مذکر و جمع خطاب کنند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). و در مجمع الامثال، فی الصیف ضیعت اللبن نیز روایت شده، برای کسی مثل زنند که خود فرصتی مناسب را از دست داده است، سپس در پی بدست آوردن آن برمی آید.

تضییف.

[تَضْ] (ع مص) مهمان فرود آوردن و مهمانی کردن. (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد). مهمان را فرود آوردن. (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). مهمانی کردن. (دهار). مهمان داشتن کسی را. || به فروشدن نزدیک گشتن آفتاب. || میل دادن چیزی را به چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تضییق.

[تَضْ] (ع مص) تنگ کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ضد توسیع. (اقرب الموارد). || کار تنگ فراگرفتن. (تاج المصادر بیهقی). کار تنگ گرفتن. (از زوزنی) (دهار) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). تنگ گرفتن بر کسی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تضییقات.

[تَضْ] (ع اِ) جِ تضییق. در فارسی امروزین سخت گیری ها. (یادداشت مرحوم دهخدا).

تطابق.

[تَ بُ] (ع مص) اتفاق کردن. (زوزنی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ائتلاف و اتفاق و تساوی. (اقرب الموارد). مطابقه و موافقت و اتفاق و اتحاد و یک جهتی و برابری و یکسانی و مشابهت و پیوستگی. (ناظم الاطباء).

تطارد.

[تَ رُ] (ع مص) بر یکدیگر حمله آوردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تطارش.

[تَ رُ] (ع مص) خود را کر نمودن و بتکلف کر ساختن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تطارق.

[تَ رُ] (ع مص) در پی یکدیگر رفتن شتران. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (آنندراج).

تطاریف.

[تَ] (ع اِ) جِ تطریف. اطراف و جوانب انگشتان: اختضبت المرأة تطاریفها؛ ای اطراف اصابعها. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تطاعم.

[تَ عُ] (ع مص) داخل کردن کبوتر نر دهن را در دهن کبوتر ماده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تطاعن.

[تَ عُ] (ع مص) با یکدیگر نیزه زدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تطالل.

[تَ لُ] (ع مص) گردن دراز کردن تا دور نگرد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و رجوع به تطاول شود.

تطاوح.

[تَ وُ] (ع مص) دور انداختن آنها را جدایی. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). تطاوحت بهم النوی. (منتهی الارب). بینداختن. (آنندراج). || منازعت کردن. (از اقرب الموارد).

تطاوع.

[تَ وُ] (ع مص) نرم گردنی نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) فرمانبرداری نمودن و نرم گردنی نمودن. (ناظم الاطباء). تطاوع لهذا الامر حتی یستطیعهُ؛ تکلف استطاعته. (اقرب الموارد).

تطاول.

[تَ وُ] (ع مص) گردن دراز کردن بوقت نگریستن به چیزی. (منتهی الارب). کشیده ایستادن مرد برای نگریستن دور. (از اقرب الموارد). || گردن کشی کردن. (دهار) (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (آنندراج). گردنکشی و تکبر نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از غیاث اللغات). و مراداً بمعنی ظلم مستعمل میشود و در خیابان نوشته که تطاول بمعنی درازدستی و کنایه از ظلم و تعدی. (غیاث اللغات). تکبر و خودبینی و غرور و گستاخی و درشتی و بی شرمی و ظلم و جور و تعدی و زبردستی و دستبرد و درازدستی و تصرف ناحق. (ناظم الاطباء). فارسیان بمعنی ظلم و بیداد با لفظ کردن و کشیدن استعمال نمایند. (آنندراج) : و چون حال چنین بودی دستهای تطاول کوتاه بودی و عمال بر هیچ کس ستم نیارستندی کردن. (نوروزنامهء منسوب به خیام). به تغلب و تطاول شهر بدست گرفتند. (ترجمهء تاریخ یمینی چ اول تهران ص371). یکی را از ملوک عجم حکایت کنند که دست تطاول بمال رعیت دراز کرده بود. (گلستان). قومی که از دست تطاول این بجان آمده بودند و پریشان شده بر ایشان گرد آمدند. (گلستان).
تا تطاول نپسندی و تکبر نکنی
که خدا را چو تو در ملک بسی جانورند.
سعدی.
گفت در خدمت پادشاه اشتهاری یافته ام و کسی بر من تطاول ننموده. (جهانگشای جوینی).
نی من تنها کشم تطاول زلفت
کیست که او داغ آن سیاه ندارد.حافظ.
گذار کن چو صبا بر بنفشه زار و ببین
که از تطاول زلفت چه بی قرارانند.حافظ.
این لطایف کز لب لعل تو من گفتم که گفت
وین تطاول کز سر زلف تو من دیدم که دید.
حافظ.
|| بلند گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || افزون شدن. || فخر نمودن در درازی بنا و بلندی آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تطاول پیشه.

[تَ وُ شَ / شِ] (ص مرکب)جابر و متعدی. (ناظم الاطباء). و رجوع به تطاول شود.

تطاول کردن.

[تَ وُ کَ دَ] (مص مرکب)ظلم و جور کردن. معامله کردن با درشتی و گستاخی. (ناظم الاطباء). تجاوز و تعدی :
پسندیده کاران جاویدنام
تطاول نکردند بر مال عام.(بوستان).
تطاول که تو کردی به دوستی با من
من آن بدشمن خونخوار خویش نپْسندم.
سعدی.
چو از زلفش بدین روز اوفتادم
بمن ای شب مکن چندین تطاول.
امیرخسرو (از آنندراج).
و رجوع به تطاول شود.

تطاوین.

[تَ] (اِخ) رجوع به تتوان و اعلام المنجد شود.

تطایر.

[تَ یُ] (ع مص) پراکنده شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تفرق چیزی. (از اقرب الموارد). || دراز گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): و فی الحدیث «خذ ما تطاول من شعرک»؛ ای طال. (اقرب الموارد) (از منتهی الارب). || درگرفتن ابر همهء آسمان را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تطایؤ.

[تَ یُءْ] (ع مص) (از «ط وء») گران گردیدن نرخ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تطأطؤ.

[تَ طَءْ طُءْ] (ع مص) سر فروداشتن. (زوزنی). پست کردن سر را و فرود افگندن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): تطأطأت لهم تطأطؤ الدلاة؛ ای خفضت لهم نفسی کتطأمن الدلاة. و دلاة جمع دال است و آن از دلو گرفته شده است. (از اقرب الموارد).

تطبب.

[تُ طَبْ بُ] (ع مص) پزشکی نمودن. (زوزنی). طبابت و پزشکی کردن کسی که علم طب نمیداند. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || علاج کردن. || پزشک خواستن برای کسی. (از اقرب الموارد).

تطبج.

[تَ طَبْ بُ] (ع مص) سخنهای گوناگون و رنگارنگ گفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تفنن و تنوع در کلام. (از اقرب الموارد).

تطبطب.

[تَ طَ طُ] (ع مص) بانگ کردن آب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تطبع.

[تَ طَبْ بُ] (ع مص) خوی کسی گرفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || پر کردن مشک و جز آن. (تاج المصادر بیهقی). پر گردیدن آوند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تطبع النهر کذلک. (منتهی الارب). پر گردیدن نهر. (از اقرب الموارد). || بتکلف و بخلاف طبع کردن کار را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). و یقال: الطبع یغلب التطبع. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تطبق.

[تَ طَبْ بُ] (ع مص) با پوشش شدن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). تو بر تو پوشیدن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج). || برابر شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) :یقال: «اطبقه فتطبق و طبقهُ فانطبق»؛ ای جعله مطبقاً فصار کذلک. (اقرب الموارد).

تطبیب.

[تَ] (ع مص) مشک را به چوب خانه آویختن و دوغ زدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || نیفه(1) بر دیبا دوختن تا فراخ شود. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). طبابه یا بنیقه افزودن خیاط بر جامه جهت فراخ شدن. (از اقرب الموارد). || درز مشک را به دوال دوختن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).
(1) - صحیح بنیقه است.

تطبیخ.

[تَ] (ع مص) بپختن. (یادداشت مرحوم دهخدا) (از اقرب الموارد). || جنبیدن و بالیدن کودک. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ترعرع و عقل یافتن کودک. (از اقرب الموارد). || پیر شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || بزرگ شدن بچهء سوسمار. (از اقرب الموارد).

تطبیس.

[تَ] (ع مص) گل اندود کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تطبیع.

[تَ] (ع مص) پر کردن مشک و جز آن. (تاج المصادر بیهقی). پر کردن مشک و دلو را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). پر کردن دلو. (از اقرب الموارد). || پلید گردانیدن چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). نجس کردن ظرف را. (از اقرب الموارد).

تطبیق.

[تَ] (ع مص) درگرفتن تمامهء چیزی را و شامل گشتن. || پوشیدن ابر هوا را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || روی زمین فراگرفتن باران. (تاج المصادر بیهقی). فروگرفتن آب زمین را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). همه جا رسانیدن ابر باران را و همهء زمین فروگرفتن آب باران. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). || هر دو دست در میان ران نهادن در رکوع. (تاج المصادر بیهقی). دست میان دو ران نهادن در رکوع. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بر بندگاه آمدن شمشیر یا جدا کردن عضو. (تاج المصادر بیهقی). رسیدن شمشیر بر پیوند وقت زدن و جدا کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): یصمم احیاناً و حیناً یطبق، و قولهم للرجل اذا اصاف الحجة انه یطبق المفصل. (اقرب الموارد). || هر دو دست معاً برداشتن و نهادن اسب در دویدن. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). تقریب. (از اقرب الموارد). || سم بر سم نهادن در رفتن و دویدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || برابر کردن و موافق نمودن. (منتهی الارب). مطابقه و مقابله و موافقت و برابر کردن دو چیز با هم. (ناظم الاطباء). موافق گردانیدن چیزی با چیزی و با لفظ دادن مستعمل. (آنندراج). || طباق. مطابقه. (تعریفات جرجانی) (کشاف اصطلاحات الفنون). رجوع به طباق شود. || ایراد دلیل بر وجه مدعی. (از کشاف اصطلاحات الفنون).

تطبیل.

[تَ] (ع مص) دهل نواختن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). طبل زدن. (از اقرب الموارد).

تطجین.

[تَ ] (ع مص) سرخ کردن در روغن بر تابه پس از آب پز کردن چنانکه مرغ را. و اصل این کلمه عربی نباشد چه «ط» و «ج» در یک کلمهء عرب جمع نشود. (یادداشت مرحوم دهخدا): قلیة مُطَجَّنَه؛ بریان شده با طاجن. (از ذیل اقرب الموارد).

تطحین.

[تَ] (ع مص) آرد کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تطرئة.

[تَ رِ ءَ] (ع مص) تازه کردن. (زوزنی) (از اقرب الموارد). و رجوع به تطریة شود.

تطرب.

[تَ طَرْ رُ] (ع مص) به طرب آوردن. (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد). سرود گفتن و در طرب آوردن و شادمان کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تطرتم.

[تَ طَ تُ] (ع مص) آلوده به گل گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). در اقرب الموارد تَطَریُم ضبط شده است.

تطرثت.

[تَ طَ ثُ] (ع مص) گیاه طرثوث چیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تطرح.

[تَ طَرْ رُ] (ع مص) مشی متطرحاً؛ به رفتار ماندگان رفت. (منتهی الارب). متساقطاً. (از اقرب الموارد) (متن اللغة).

تطرز.

[تَ طَرْ رُ] (ع مص) نگارین شدن جامه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). مُعلَم شدن جامه. (از اقرب الموارد).

تطرس.

[تَ طَرْ رُ] (ع مص) چیزی پاک و نفیس خوردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): هویتطرز فی اللباس و یتطرس فی المطعم؛ ای یتنوق فلایلبس الا فاخراً و لایأکل الا طیباً. (از اقرب الموارد). || بری گردیدن. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). پرهیز کردن از چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تطرش.

[تَ طَرْ رُ] (ع مص) به شدن از بیماری. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || آوردن و بردن چارپایان را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || اختلاف و اختلاط شتر با چارپایان. (از اقرب الموارد).

تطرف.

[تَ طَرْ رُ] (ع مص) نو گرفتن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار). گزیدن چیزی را. (از ذیل اقرب الموارد). || در اطراف چراگاه چریدن ناقه و نیامیختن با دیگران. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || از حد اعتدال گذشتن در مسأله ای. || آمدن به طرف. || گرفتن از اطراف چیزی. تحیف. || غارت بردن. (از اقرب الموارد).

تطرق.

[تَ طَرْ رُ] (ع مص) راه کردن و راه یافتن. (غیاث اللغات) (آنندراج). || سیر کردن بسوی کسی و رسیدن بدو. || راه خواستن برای امری. (از اقرب الموارد). || عبور کردن از یکدیگر در راه و مزاحم شدن و اذیت کردن. || مسافرت نمودن. منشعب شدن و جدا شدن. (ناظم الاطباء). || شکسته شدن. (غیاث اللغات) (آنندراج). مقابلی و جدایی و بی قراری و مقابلی الفاظ مترادف. (ناظم الاطباء).

تطرم.

[تَ طَرْ رُ] (ع مص) خفی و نهان گفتن سخن را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). التیاث در سخن. (از اقرب الموارد).

تطریب.

[تَ] (ع مص) آواز خوش گردانیدن. (تاج المصادر بیهقی) (از دهار) (مجمل اللغة). نیکو کردن آواز. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بازگردانیدن و کشیدن و نیکو کردن آواز. (از اقرب الموارد). کشیدن و نیکو کردن آواز. (صراح). || در طرب آوردن. || سرود گفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تغنی. (اقرب الموارد). || کشیدن بجانب چیزی. دراز کردن آواز و قرائت. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). استعمال قاری تطریب را در قرائت خود. (از اقرب الموارد). || نزد متأخران قراء، با آواز قرائت کردن قرآن است بنحوی که در غیرمورد، مقصور را ممدود خواند یا ممدود را به قسمی طولانی سازد که قانون قرائت آن را جائز نشمارد. (از کشاف اصطلاحات الفنون). || بانگ کردن مرغی که طوق دارد. (تاج المصادر بیهقی) .

تطریح.

[تَ] (ع مص) بسیار اوکندن. (تاج المصادر بیهقی). بسیار بیوکندن. (زوزنی). افکندن و دور کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بلند کردن بنا. (تاج المصادر بیهقی). طویل و دراز ساختن بنا را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تطرید.

[تَ] (ع مص) دراز کشیدن تازیانه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || دور کردن فرمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تطریز.

[تَ] (ع مص) بر جامه طراز کردن. (زوزنی). طراز کردن جامه. (دهار). نگارین کردن جامه را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تطریس.

[تَ] (ع مص) سیاه کردن باب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بازنوشتن بر نوشته. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). اعادهء کتابت بر مکتوب. (یادداشت مرحوم دهخدا) (از اقرب الموارد). نوشتن کتابتی نیمه زدوده بر جای آن. (یادداشت ایضاً) (از اقرب الموارد). || مبالغت نمودن در زدودن نوشته. (از اقرب الموارد).

تطریف.

[تَ] (ع مص) کارزار کردن بر گرد لشکر. (تاج المصادر بیهقی). بر کرانهء لشکر زدن و برگردانیدن خصم را در حرب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). جنگ کردن در کرانهء لشکر. || قرار دادن کسی یا چیزی را در کرانه. (از اقرب الموارد). || افتادن دندان اشتر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بازگردانیدن شتران و جز آن را بر کسی. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بازگردانیدن اوایل خیل را بر اواخر آن. (از اقرب الموارد). || خضاب کردن زن سر انگشتان را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). نگار و نگارین کردن زن سر انگشتان را به حنا و جز آن. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

تطریق.

[تَ] (ع مص) وقت کفانیدن بیضهء سنگ خوار رسیدن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). رسیدن وقت کفانیدن بیضهء سنگ خوار. (آنندراج). نزدیک شدن خروج بیضهء قَطاة. (از اقرب الموارد). هذا الفعل خاص لها و لایقال لغیرها. (منتهی الارب). || بچه در شکم شتر و زن گرفتن. (تاج المصادر بیهقی). دشوار گردیدن زاییدن بچه، ناقه را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). و همچنین است برای زن. (از منتهی الارب). بسته شدن شکم ناقه و زن و هر بارداری، و دشوار گردیدن خروج بچه از شکم. (از اقرب الموارد). || انکار کردن حقی را و سپس اقرار نمودن به آن. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بازداشتن اشتر از گیاه و جز آن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || راه بازدادن. (تاج المصادر بیهقی). راه ساختن برای کسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). راه قرار دادن برای شتر. (از اقرب الموارد). || کشیدن حدیده را به مطرقه (شُدّد للمبالغة). (ناظم الاطباء). کشیدن و نازک کردن زرگر زر را. (از اقرب الموارد).

تطریة.

[تَ یَ] (ع مص) تازه کردن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار) (مجمل اللغة). تر و تازه کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || نم کردن جامه را. (صراح) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || بگشادن بوی خوش را و آمیختن به چیز دیگر تا معطر گرداند آن را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). و چنین است طری الطعام. و طری الغسلة؛ پروردن دست شستنی را به بوی خوش و همچنین است طری العود؛ ای رباهُ بالطیب لیتبخر به. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). و رجوع به تطرئة شود.

تطسیس.

[تَ] (ع مص) رفتن در جهان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). یقال: ماادری این طسس هو؛ ای ذهب. (منتهی الارب)؛ نمیدانم به کجا رفته است او. (ناظم الاطباء).

تطعم.

[تَ طَعْ عُ] (ع مص) چشیدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (آنندراج). چشیدن. یقال: تطعم تطعم؛ یعنی بچش تا اشتها پیدا شود، پس بخور. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

تطعیم.

[تَ] (ع مص) شاخی را به شاخ درخت دیگر پیوند دادن. || پرمغز گردیدن استخوان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تطغم.

[تَ طَغْ غُ] (ع مص) خویشتن را نادان نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تجاهل. (اقرب الموارد).

تطفئة.

[تَ فِ ءَ] (ع مص) فرونشاندن آتش را. (ناظم الاطباء). میراندن و سرد کردن آتش. (غیاث اللغات) (آنندراج). فرونشاندن چنانکه تشنگی را. (یادداشت مرحوم دهخدا). و رجوع به اطفاء شود.

تطفش.

[تَ طَفْ فُ] (ع مص) پلیدی کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تطفل.

[تَ طَفْ فُ] (ع مص) طفیلی کردن. (تاج المصادر بیهقی). ناخوانده به مهمانی آمدن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). طفیلی شدن. (آنندراج) (از اقرب الموارد). || خوی کودکان گرفتن مرد. (از اقرب الموارد).

تطفیح.

[تَ] (ع مص) پر کردن حوض. (تاج المصادر بیهقی) . پر کردن. (زوزنی). لبریز گردانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تطفیر.

[تَ] (ع مص) کفک برآوردن شیر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || برجهانیدن اسب از نهر. (از اقرب الموارد).

تطفیف.

[تَ] (ع مص) کم پیمودن کیل. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). کم پیمودن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). کم پیمودن پیمانه را و آن تا لب پیمانه باشد نه با طفافه. || گستردن مرغ هر دو بازو را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || برجستن اسب یا قریب شدن آن را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || تنگ گرفتن نفقه بر عیال. || بازدادن کمترین آن را که از وی گرفته بود. || نزدیک به غروب شدن خورشید. (از اقرب الموارد).

تطفیل.

[تَ] (ع مص) بچسبیدن آفتاب به فروشدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). به غروب میل کردن آفتاب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). میل کردن آفتاب به غروب. (آنندراج). نزدیک شدن خورشید به غروب. (از اقرب الموارد). || نزدیک شدن شب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || روی فراکردن تاریکی شب. (تاج المصادر بیهقی). پیش آمدن تاریکی شب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). نزدیک شدن شب و پیش آمدن با تاریکی خود. (از اقرب الموارد). || اندیشه کردن و دریافتن حقیقت کلام را. || خاک آلوده گردیدن گیاه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || نیکو اصلاح و پرورش کردن ناقه بچه را. || شتر بابچه را آهسته و نرم راندن تا بچه از مادر جدا و دور نشود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). نرم راندن شتربان چنانکه بچه ها جدا نشوند. (از اقرب الموارد). || طفیلی کردن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). ناخوانده بر مهمانی آمدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). طفیلی گردانیدن. (آنندراج).

تطلاب.

[تَ] (ع مص) تفتیش و تجسس و تفحص. (ناظم الاطباء).

تطلب.

[تَ طَلْ لُ] (ع مص) پیاپی جستن یا جستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). پیاپی و با تکلّف جستن. (از اقرب الموارد).

تطلس.

[تَ طَلْ لُ] (ع مص) پاک و محو شدن نبشته. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || طیلسان پوشیدن خود را. (تاج المصادر بیهقی) (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد). خرج متقلسا متطلساً. (اقرب الموارد).

تطلع.

[تَ طَلْ لُ] (ع مص) چشم داشتن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). پیوسته در چیزی نگریستن و انتظار کردن. || واقف و آگاه شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || خرامیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || با اندام فروهشته راه رفتن. (از اقرب الموارد). || پر شدن پیمانه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || چیره شدن مرد. || دررسیدن کسی را. (از اقرب الموارد).

تطلق.

[تَ طَلْ لُ] (ع مص) بگذشتن. (تاج المصادر بیهقی) . به سرعت گذشتن آهو و روی نگردانیدن آهو. || شاشیدن اسب پس از رفتار. || گشاده رویی کردن در روی کسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از آنندراج). خلاف تقبض. (از اقرب الموارد).

تطلوس.

[] (ع اِ) ج، تطلسات. طیطلوس. احکام و دستورهای کلیسا. (از دزی ج 1 ص147 و ج 2 ص 81).

تطله.

[تَ طَلْ لُهْ] (ع مص) مختلف شدن. (منتهی الارب).

تطلی.

[تَ طَلْ لی] (ع مص) لازم کردن بازی و شادمانی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || اندوده شدن. (تاج المصادر بیهقی). قطران مالیده شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). قطران به خویشتن مالیدن. (از اقرب الموارد).

تطلیب.

[تَ] (ع مص) به مهلت خواستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تطلیث.

[تَ] (ع مص) افزودن بر چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تطلیح.

[تَ] (ع مص) ستهیدن بر آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). مانده گردانیدن شتر مرد را. (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد). مانده گردانیدن شتر را و هلاک کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

تطلیس.

[تَ] (ع مص) محو کردن نوشته را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

تطلیع.

[تَ] (ع مص) برآمدن غورهء خرمابن. || پر کردن پیمانه را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

تطلیف.

[تَ] (ع مص) افزودن بر چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تطلیق.

[تَ] (ع مص) گشنی دادن خرمابن را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || بازگردیدن روح مارگزیده در بدن او و سلامت یافتن و آرمیدن درد او. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || طلاق دادن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رها کردن زن. (آنندراج) (از اقرب الموارد) : پس دوستی به وی نامه نوشت و از وی استفسار حال کرد و تعجب نمود از تطلیق وی آن زن را بحکم جانبی که او را با آن زن بوده بود. (تاریخ بیهق چ بهمنیار ص167). || مفارقت کردن از شهر. || ترک کردن قوم را. (از اقرب الموارد).

تطلیم.

[تَ] (ع مص) دست زدن بر نان تا برابر و پهن گردد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || پاک کردن با حوله و دستمال و جز آن عرق و مانند آن را. (یادداشت مرحوم دهخدا). پاک کردن عرق از پیشانی. (از اقرب الموارد).

تطلیة.

[تَ لِ یَ] (ع مص) قطران مالیدن شتر را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). طلا کردن و روغن مالیدن. (ناظم الاطباء). || بیماروانی کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). بیمارداری کردن و تیمار نمودن. || سرود گفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || دشنام دادن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء).

تطمس.

[تَ طَمْ مُ] (ع مص) پوشیده شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || سترده شدن. (تاج المصادر بیهقی). محو و ناپدید شدن خط و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). محو و ناپدید گردیدن چیزی. انطماس. (از اقرب الموارد).

تطمع.

[تَ طَمْ مُ] (ع مص) آرزومند و حریص شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از ذیل اقرب الموارد).

تطمل.

[تَ طَمْ مُ] (ع مص) آلوده شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تطمیح.

[تَ] (ع مص) برداشتن اسب هر دو دست را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || بلند انداختن کمیز را. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). انداختن. (از اقرب الموارد).

تطمیر.

[تَ] (ع مص) نوردیدن و فروهشتن پرده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || نوردیدن و درنوشتن چیزی. (از اقرب الموارد) (آنندراج).

تطمیع.

[تَ] (ع مص) طمع افکندن. (تاج المصادر بیهقی) . امیدوار کردن و آرزومند گردانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). به طمع آوردن کسی را. (از ذیل اقرب الموارد). ترغیب و تحریض. (ناظم الاطباء) : بوسهل زوزنی در باب خوارزمشاه آلتونتاش حیلتی ساخته بود و تضربی کرده بود و تطمیعی نموده بود ... آلتونتاش در سر آن شد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص287). بوسهل زوزنی .... فسادی کرده بود در باب خوارزمشاه آلتونتاش و تضریبی قوی رانده بود و تطمیعی نموده. (تاریخ بیهقی ایضاً ص319).

تطمیم.

[تَ] (ع مص) فرود آمدن مرغ بر شاخ درخت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تطنثر.

[تَ طَ ثُ] (ع مص) گران شدن جسم از بسیار خوردن پیه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تطنف.

[تَ طَنْ نُ] (ع مص) آگاه گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || انتظار کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از قطر المحیط). || پوشیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || آمدن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تطنی.

[تَ طَنْ نی] (ع مص) داغ کردن در پهلوی شتر خود. (ناظم الاطباء).

تطنیب.

[تَ] (ع مص) به طناب محکم کردن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). کشیدن چیزی را به طناب و بستن به آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || بجایی مقام کردن. (تاج المصادر بیهقی). اقامت نمودن در جایی. || آواز برآوردن گرگ. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || درازپشت شدن اسب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || استوار کردن خانه را با طناب. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || دوختن مشک را به دوال. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تطنیخ.

[تَ] (ع مص) بناگوارد آوردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): طنخه اذا تخمه. (منتهی الارب).

تطنیف.

[تَ] (ع مص) با آز و حرص قریب کردن نفس خود را. || تهمت کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || خار و خسک بر دیوار نهادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تطنین.

[تَ] (ع مص) ببانگ درآوردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). آواز کردن. (از اقرب الموارد).

تطنیة.

[تَ یَ] (ع مص) علاج کردن از طنا. (تاج المصادر بیهقی). علاج طنی نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || داغ کردن در پهلوی شتر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تطو.

[تَطْوْ] (ع مص) ستم کردن و جور نمودن. (منتهی الارب).

تطواف.

[تَ] (ع مص) گرد چیزی گردیدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

تطواف.

[تَ / تِ] (ع اِ) جامه ای که در آن طواف کنند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تطوان.

[تِ] (اِخ) تطاوین. تتوان رجوع به تتوان شود.

تطوح.

[تَ طَوْ وُ] (ع مص) سرگشته شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). سرگردان گردیدن در جهان و اینجا و آنجا انداختن خود را و آمدن و رفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || هلاک شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). || فروافتادن در چاه. (از اقرب الموارد).

تطود.

[تَ طَوْ وُ] (ع مص) گرد گردیدن و رفتن در جهان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تطویف. تطوید. (اقرب الموارد). و رجوع به این دو کلمه شود.

تطور.

[تَ طَوْ وُ] (ع مص) تنوع و قسم قسم بودن. این لفظ در کتب لغت معتبر عربی نیست لیکن در عربی جدید «؟» استعمال شده و در فارسی هم استعمال گشته. (فرهنگ نظام).

تطوس.

[تَ طَوْ وُ] (ع مص) آراستن زن خود را و زینت کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). خود را چون طاووس آراستن زن. (از اقرب الموارد).

تطوس.

[] (اِخ) پسر اشغانوس ملک روم. وی چهل سال پس از ارتفاع مسیح (ع) به ایلیاء رفت و کشتار کرد و ویران نمود و اسیران فراوان گرفت. (از ایران باستان ج 3 ص2551).

تطوع.

[تَ طَوْ وُ] (ع مص) چیزی که فریضه نباشد بکردن. (تاج المصادر بیهقی). چیزی که نه فریضه باشد و نه سنت، کردن. (زوزنی) (مقدمهء لغت میرسید شریف جرجانی). عبادتی نه فریضه کردن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). طاعت که نه فریضه بود و نه سنت. (مهذب الاسماء). فرمان بردن و آنچه بر خود لازم نباشد بجا آوردن یعنی مستحبات و نوافل. (غیاث اللغات) (آنندراج). آنچه نه فریضه باشد آوردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تکلف طاعت. (از اقرب الموارد) : هر ساعت به طاعت مشغول شدی و نافله ای و تطوعی برآوردی. (سندبادنامه ص191). یکی در مسجد سنجار به تطوع بانگ نماز گفتی. (گلستان).
- صلوة التطوع؛ نماز نافله. (منتهی الارب). نماز نافله و هر چیز که فریضه نباشد. (ناظم الاطباء).
|| توانایی نمودن از خود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تطوف.

[تَ طَوْ وُ] (ع مص) گرد برآمدن. (تاج المصادر بیهقی). گردیدن. (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). گرد چیزی گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تطوق.

[تَ طَوْ وُ] (ع مص) طوق در گردن خویش کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (از آنندراج). گردن بند پوشیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || مانند گردن بند شدن مار بر گردن کسی. (از اقرب الموارد).

تطول.

[تَ طَوْ وُ] (ع مص) منت نهادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || فضل و فزونی نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). فضل کردن. (زوزنی).

تطول.

[تِ وَ] (ع اِ) رسن دراز که ستور را را به علف بندند و رسن که بدان پای ستوران بندند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

تطوی.

[تَ طَوْ وی] (ع مص) حلقه زدن مار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و رجوع به تحوی شود.

تطویح.

[تَطْ] (ع مص) انداختن کسی را در هوا و هوس. || سرگشته و پریشان نمودن و آواره کردن در جهان و پریشان نمودن و آواره کردن و اینجا و آنجا بردن. || هلاک ساختن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || به عصا زدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). با عصا زدن کسی را. (از اقرب الموارد). || فرستادن بجائی که از آن آمدن نتواند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تطوید.

[تَطْ] (ع مص) بسی فاوا گشتن در کوهها و خفتن و مست گردانیدن شراب. (تاج المصادر بیهقی) . سرگردان گردیدن و رفتن و درآمدن در کوهها. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تطود. تطویف. (اقرب الموارد).

تطویس.

[تَطْ] (ع مص) رفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): ما ادری این طوس به؛ ای این ذهب به. (منتهی الارب). نمی دانم کجا برد او را. (ناظم الاطباء). || طاوس کشیدن نقاش. || پیکر بکردن. (تاج المصادر بیهقی) . || آراستن چیزی و این معنی اخیر در کتابهای لغت نیست ولیکن در کلام بعضی مولدین وارد شده است. (از اقرب الموارد). || رنگ طاوس گرفتن. رنگ پر طاوس گرفتن. (یادداشت مرحوم دهخدا) : و بعضی وسمهء تنها برنهند و رنگ او طاوسی آید و رنگ وسمهء هندی زودتر گیرد و تمامتر آید لکن طاوسی تر آید و رنگ وسمهء کرمانی دیرتر گیرد ولکن سیاه تر بود و تطویس او کمتر بود. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

تطویش.

[تَطْ] (ع مص) امروز و فردا کردن غریم خود را. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || از بیخ بریدن شرم مرد. (یادداشت مرحوم دهخدا): طوش الذکر؛ خصاه. (اقرب الموارد).

تطویع.

[تَطْ] (ع مص) فرمانبردار گردانیدن. (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). آسان کردن کار بر کسی و توانا کردن بر کاری. منه قوله تعالی: فطوعت له نفسه قتل اخیه (قرآن 5 / 30)؛ یعنی آسان کرد و توانا نمود و یا پیرو او گشت و فرمانبرداری نمود و یا دلیر کرد او را و اعانت کرد و پذیرفت حکم وی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). آسان کردن کاری را و توانا کردن کسی را بر کاری. (آنندراج). || سزاوار گردانیدن چیزی را. (زوزنی).

تطویف.

[تَطْ] (ع مص) بسی فاوا گشتن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). گرد چیزی گردیدن (شُدّد للمبالغه). (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). طواف کردن چیزی. (از اقرب الموارد). تطواف. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). و رجوع به این کلمه شود. || پر کردن ملخ و مردم زمین را چون طوفان. (از اقرب الموارد).

تطویق.

[تَطْ] (ع مص) توانا گردانیدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). توانا کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): طوقنی الله اداء حقه؛ توانا کند مرا خدای بر ادای حق او و یا توانا کرد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || راضی شدن و اجازت دادن و آسان نمودن، لغتی است در تطویع. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || تکلیف دادن کسی را بر چیزی که فوق طاقت وی باشد. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). تکلیف کردن به چیزی. (آنندراج). تکلیف کردن ایشان را. (از اقرب الموارد). مکلف به فوق طاقت کردن. (یادداشت مرحوم دهخدا). || طوق دار گردانیدن. (زوزنی). در گردن کردن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). گردن بند پوشانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). طوق در گردن کسی کردن. (آنندراج). || والی گردانیدن و امین ساختن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || فرمانبردار گردانیدن. (آنندراج).

تطویل.

[تَطْ] (ع مص) دراز و فروهشته کردن رسن ستور را در چراگاه و چنین است «طول فرسه». (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || دراز کردن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار) (غیاث اللغات) (آنندراج). دراز نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) :
قصه کوته بهست از تطویل.
ابوحنیفهء اسکافی (از تاریخ بیهقی چ ادیب ص 388).
و سرگذشت او بسیار است و در این کتاب بیش از این تطویل نتوان کردن. (فارسنامهء ابن البلخی ص83). و تطویل از حد می گذرد. (کلیله و دمنه). || زمان دادن. (تاج المصادر بیهقی). مهلت دادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || (اصطلاح عروض) بعضی عروضیان عجم بر ترفیل حرفی زیادت کرده اند در شعر پارسی و آن را تطویل نام نهاده و مستفعلان کرده ... (المعجم فی معاییر اشعار العجم چ مدرس رضوی ص41). || (اصطلاح معانی بیان) زائد بودن لفظ است بر اصل مقصود. (از تعریفات جرجانی) (از کشاف اصطلاحات الفنون).

تطهر.

[تَ طَهْ هُ] (ع مص) سر و تن شستن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). پاک شدن و غسل آوردن زن از خون و جز آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). پاک شدن و سر و تن شستن. (آنندراج). پاک شدن از ریم و آلودگی و غسل کردن زن. (از اقرب الموارد). || پرهیز کردن از گناه و از هر زشتی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). خود را بازداشتن از گناه. (آنندراج). خودداری کردن از گناه. (از اقرب الموارد).

تطهل.

[تَ طَهْ هُ] (ع مص) برگردیدن رنگ و مزهء آب. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). فاسد شدن و برگشتن بوی آب. (از اقرب الموارد).

تطهم.

[تَ طَهْ هُ] (ع مص) کراهیت داشتن طعام. (تاج المصادر بیهقی). ناخوش داشتن طعام را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). اندوهگین گردیدن از کسی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || ناخوش داشتن صحبت کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): فلان یتطهم عنا؛ ای یستوحش. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

تطهمل.

[تَ طَ مُ] (ع مص) بی هیچ چیز رفتن. || حیله انگیختن برای گرفتن چیزی. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تطهیر.

[تَ] (ع مص) پاک کردن. (منتهی الارب) (دهار) (غیاث اللغات) (آنندراج). پاک گردانیدن و از همین است تطهیر ختان. || ختنه کردن. (یادداشت مرحوم دهخدا) :
کار او و تو تا گه تطهیر
کار طفل است و آن حجامش
شکرش در دهان نهد و آنگه
ببرد پاره ای ز اندامش.خاقانی.
و رجوع به تطهیر کردن شود. || شستن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). غسل دادن چیزی به آب. (از اقرب الموارد). پاک کردن از معصیت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).
- تطهیر سرائر؛ عبارت است از لبّ لباب و غایت علم سلوک. (کشاف اصطلاحات الفنون).
- تطهیر قلب؛ راه ندادن خیالات فاسد در دل. (انجمن آرا).

تطهیر دادن.

[تَ دَ] (مص مرکب) غسل دادن. پاک کردن. آب کشیدن :
بس که آلودهء عصیان شده دل تا محشر
دامنش را نتوان داد به زمزم تطهیر.
علی خراسانی (از آنندراج).
و رجوع به تطهیر شود.

تطهیر کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)پاک کردن. شستن. || ختنه کردن : مثال داد تا کوشک کهن محمودی زاولی بیاراستند تا از امیران، فرزندان چند تن تطهیر کنند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 366). و رجوع به تطهیر شود.

تطهیر گرفتن.

[تَ گِ رِ تَ] (مص مرکب)تطهیر یافتن. پاک شدن. طهارت یافتن :
صادق آن مهبط اسرار لدنی که گرفت
دامن شرع ز سرچشمهء علمش تطهیر.
علی خراسانی (از آنندراج).
و رجوع به تطهیر شود.

تطهیر یافتن.

[تَ تَ] (مص مرکب) پاک شدن. تطهیر گرفتن. طهارت یافتن :
پیش از این بود پر از لوث خطا چون زمزم
یافت از آب کف شرع پیمبر تطهیر.
علی خراسانی (از آنندراج).
و رجوع به تطهیر و ترکیبات آن شود.

تطهیم.

[تَ] (ع مص) رسیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || همه یک بار فراهم آمدن به کاری. || کلان و پرگوشت گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تطیاب.

[تَ] (ع مص) خوش شدن و خوشبوی شدن و پاکیزه شدن. (تاج المصادر بیهقی). خوشمزه و پاک و پاکیزه گردیدن و حلال شدن. || گیاه ناک گردیدن زمین. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || خوش کردن و پاک و پاکیزه ساختن نفس و جز آن را. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). خوش و گشاده کردن نفس را به چیزی. (از اقرب الموارد). و رجوع به طیب شود.

تطیب.

[تَ طَیْ یُ] (ع مص) خود را خوشبوی کردن. (تاج المصادر بیهقی). خویشتن را خوشبوی کردن. (زوزنی). آلودن خود را به بوی خوش و خود را خوشبوی کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). خوشبودار کردن و خوشبودار شدن. (غیاث اللغات) (آنندراج).

تطیخ.

[تَ طَیْ یُ] (ع مص) آلوده شدن. (تاج المصادر بیهقی). به زشتی آلوده شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تطیر.

[تَ طَیْ یُ] (ع مص) فال بد گرفتن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). فال بد زدن به چیزی. (از اقرب الموارد). و در اصل فال گرفتن به مرغ است و آن را عرب به فال بد می داند. (آنندراج) : و در سرایی که شب وصول نزول کرد، سر سرای فرود آمد. سلطان از آن تطیر کرد و دانست که علامتی است. (جهانگشای جوینی).

تطیلة.

[تُ طَ لَ] (اِخ)(1) شهری بر ساحل رود ابره، در اسپانیا. و رجوع به معجم البلدان و الحلل السندسیه و عقدالفرید و نزهة القلوب و اعلام المنجد شود.
(1) - Tudela.

تطین.

[تَ طَیْ یُ] (ع مص) بگل کردن. (تاج المصادر بیهقی). آلوده گردیدن به گل. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). به گل آلودن چیزی را. (از اقرب الموارد).

تطییب.

[تَطْ] (ع مص) خوش کردن. (زوزنی) (غیاث اللغات) (آنندراج). خوش گردانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || پاک و پاکیزه ساختن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). پاک کردن. (غیاث اللغات) (آنندراج). || پاک یافتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || خوشبوی کردن. (زوزنی) (غیاث اللغات) (آنندراج) : بازرگانی بوده است که در تطییب اطعمه و ترتیب اغذیه مبالغتها نمودی. (سندبادنامه ص 205). || بخشیدن نیمی از وام را به وام دار. || آسوده ساختن والی خاطر کسی را. (از اقرب الموارد).

تطییح.

[تَطْ] (ع مص) انداختن جامه را جایی که ضایع و تباه شود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || ضایع گردانیدن چیزی. (از اقرب الموارد). || سرگشته کردن. (تاج المصادر بیهقی). حیران گردانیدن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || هلاک و تباه کردن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تطییخ.

[تَطْ] (ع مص) پر کردن کسی را به پیه و گوشت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || پاییدن و مداومت کردن عذاب بر کسی چندان که او را بکشت و هلاک کرد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). پاییدن و مداومت کردن شکنجه کسی را تا هلاک وی. (از اقرب الموارد). || آلوده کردن کسی را به قولی یا به فعلی زشت. (تاج المصادر بیهقی). بکار زشت آلودن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || دشنام دادن و ستیهیدن. (از اقرب الموارد).

تطییر.

[تَطْ] (ع مص) بپرانیدن. (زوزنی). پرانیدن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بخش بخش کردن چیزی را. || باردار کردن گشن همه مادیان را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تطییف.

[تَطْ] (ع مص) بسیار طواف کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تطیین.

[تَطْ] (ع مص) بگل کردن. (زوزنی). بگل اندودن بام و جز آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بگل اندودن. (آنندراج) (از اقرب الموارد) : هر آن پادشاهی که بیت المال خود به مال رعایا که به جور و ظلم و غیرراستی از ایشان ستده باشد و گرفته پر کند و معمور سازد حال او همچو حال کسی باشد که گل از ستونهای سرای و بنیاد خانه بکند و بدان سقف و طرح آن را تطیین کند. (تاریخ قم ص148).

تظارف.

[تَ رُ] (ع مص) خود را بتکلف ظریف نمودن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). بتکلف زیرکی نمودن. تظرف. (از اقرب الموارد).

تظافر.

[تَ فُ] (ع مص) هم پشت شدن. تظاهر. (زوزنی). تضافر. تعاون. (ذیل اقرب الموارد).

تظالم.

[تَ لُ] (ع مص) مظلومی نمودن بی مظلومی. (زوزنی) (یادداشت مرحوم دهخدا). || همدیگر را ستم کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || شاخ زدن بزها یکدیگر را از نشاط: وجدنا ارضاً تظالم مغراها. (از اقرب الموارد).

تظاهر.

[تَ هُ] (ع مص) هم پشت شدن. (زوزنی) (دهار) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). یارمند شدن با هم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). یکدیگر را یاری نمودن. مددگاری و با هم پشت دادگی. (ناظم الاطباء). با هم پشتی دادن و مددگاری کردن. (غیاث اللغات) (آنندراج). || به پشت درآوردن (از لغات اضداد است). (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). || نمودن. (زوزنی). وانمود کردن. وانمودن. نمودن چیزی را بی آنکه او را اصلی باشد. (یادداشت مرحوم دهخدا).

تظاهرات.

[تَ هُ] (از ع، اِ) جِ تظاهر. نمایشها. این کلمه بیشتر در مورد تجمع و حرکت سیاسی مردم در خیابانها و میدانهای شهر اطلاق می شود.

تظاهر نمودن.

[تَ هُ نُ / نِ / نَ دَ] (مص مرکب) هم پشتی کردن. یاری نمودن. مددکاری نمودن : ابوعلی همچنان به شعار دعوت نوح تظاهر می نمود و در ولایات خویش خطبه و سکه بنام او می کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ اول تهران ص112). مشایخ بخارا بر عقب او بفرستاد و تضرعها بسیار نمود و او را با مقر ملک خویش خواند و به طاعت و متابعت او تظاهر نمود. (ترجمهء تاریخ یمینی ایضاً ص185). به طاعت او تظاهر نمود و از صدق موالات در انتظار وصول رایات او اعلام داد. (ترجمهء تاریخ یمینی ایضاً ص262). || در اصطلاح امروز ظاهرسازی کردن. نمودن چیزی را بی آنکه او را اصلی باشد. و رجوع به تظاهر شود.

تظبظب.

[تَ ظَ ظُ] (ع مص) اندک اثر کردن چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء): تظبظب الشی ء کان لهُ وقع یسیر. (اقرب الموارد).

تظرف.

[تَ ظَرْ رُ] (ع مص) ظرافت نمودن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). بتکلّف زیرکی نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). زیرکی نمودن. (آنندراج). تظارف. (از اقرب الموارد). و رجوع به تظارف شود.

تظرمط.

[تَ ظَ مُ] (ع مص) در گل و لای افتادن و آلوده گردیدن در آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). در گل افتادن. (از اقرب الموارد).

تظریب.

[تَ] (ع مص) سخت و درشت گردیدن سم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تظفیر.

[تَ] (ع مص) خوشبوی کردن جامه را به ظفار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || پیروزی دادن و پیروزمند ساختن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). پیروز گردانیدن خداوند کسی را بر دشمن وی. (از اقرب الموارد). || ظفرک الله گفتن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). دعا کردن کسی را به پیروزی. (از اقرب الموارد). || ناخن فروبردن در چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). فروبردن ناخن در روی کسی. فروکردن ناخن در سیب و مانند آن. (از اقرب الموارد). || بقدر ناخن برآمدن عرفج. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || برآوردن زمین گیاه را چندان که به انگشت کنده شود. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || مالیدن پوست را تا اظفار آن تابان گردد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). مالیدن و نرم و تابان کردن پوست. (از اقرب الموارد).

تظلل.

[تَ ظَلْ لُ] (ع مص) سایه گرفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تظلم.

[تَ ظَلْ لُ] (ع مص) از بیدادی کسی بنالیدن. (تاج المصادر بیهقی). بنالیدن از بیدادی کسی. (زوزنی) (دهار). شکایت نمودن از ظلم کسی. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). فریاد کردن و نالیدن از بیداد کسی. (غیاث اللغات) (آنندراج). و با لفظ کردن و زدن و برآوردن مستعمل. (آنندراج). شکایت از ظلم و ستم و دادخواهی. (از ناظم الاطباء). از بیداد کسی نالیدن. (مقدمهء لغت میرسید شریف جرجانی) :اگر به تظلم پیش تو آیند حواله بمن باید کرد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 428).
شبروان بار ز منزل به سحر بربندند
من سربار تظلم به سحر باز کنم.خاقانی.
تا کی از هجر او تظلم ما
عمر ما در سر تظلم شد.خاقانی.
شد زبانم موی و شد مویم زبان
از تظلم این چه بیداد است باز.خاقانی.
داد کن از همت مردم بترس
نیمشب از تیر تظلم بترس.نظامی.
و رجوع به ترکیبهای این کلمه شود. || کم کردن حق کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || حواله کردن ظلم را بر خود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). احاله کردن ظلم بر نفس خود. (از اقرب الموارد).

تظلم آوردن.

[تَ ظَلْ لُ وَ دَ] (مص مرکب) تظلم برآوردن. داد خواستن. دادخواهی کردن :
بترس ز آه دل بینوا که روز جزا
تظلم آورد و از تو داد بستاند.سعدی.

تظلم برآوردن.

[تَ ظَلْ لُ بَ وَ دَ](مص مرکب) تظلم آوردن :
چون شاه حبش دم تظلم
پیش قزل ارسلان برآورد.خاقانی.
تظلم برآورد و فریاد خواند
که شفقت برافتاد و رحمت نماند.(بوستان).
و رجوع به تظلم و مادهء پیش شود.

تظلم بردن.

[تَ ظَلْ لُ بُ دَ] (مص مرکب) دادخواهی. شکایت پیش بزرگی بردن. از بزرگی داد خواستن :
خط سیه کرده تظلم به در چرخ برید
که شما در خط این سبزوطائید همه.
خاقانی.
و رجوع به تظلم و دیگر ترکیبهای آن شود.

تظلم دار.

[تَ ظَلْ لُ] (نف مرکب)دادخواه :
چون رباب است دست برسر عقل
از دم وصل تو تظلم دار.خاقانی.

تظلم زدن.

[تَ ظَلْ لُ زَ دَ] (مص مرکب)شکایت کردن از ظلم و تعدی کسی. داد خواستن. دادخواهی کردن :
دل شد از دست نه جای سخن است
نز توام جای تظلم زدن است.خاقانی.
ور در عذاب خشم تو دل زد تظلمی
بس بادش این عذاب دگر کز تو بازماند.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص532).
تظلم زنانند بر شاه روم
که بر مصریان تنگ شد مرزبوم.
نظامی (از آنندراج).
زنم چندان تظلم در زمانه
که هم تیری نشانم بر نشانه.نظامی.

تظلم کردن.

[تَ ظَلْ لُ کَ دَ] (مص مرکب) شکایت نمودن از تعدی و ظلم و ستم و زیان. (ناظم الاطباء). دادخواهی کردن. داد خواستن : کار بدان منزلت رسید که رشید سوگند خورد که هر کس که از علی تظلم کند آن کس را نزد وی فرستد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص423).
مرا ز انصاف یاران نیست یاری
تظلم کردنم زان نیست یارا.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص25).
بر در آن کسی تظلم کن
که فلک شکل حلقهء در اوست.خاقانی.
هم ز عذر خود تظلم کرد چرخ
کان تظلم گوش من بشنود بس.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص209).
گفته ای شاهی برین در کیست با چندین فغان
داد خواهم بر در سلطان تظلم می کنم.
امیرشاهی سبزواری (از آنندراج).
و رجوع به تظلم و ترکیبهای آن شود.

تظلم کنان.

[تَ ظَلْ لُ کُ] (ق مرکب) در حال دادخواهی. در حال تظلم. دادخواهانه :
تظلم کنان سوی راه آمدند
عنانگیر انصاف شاه آمدند.نظامی.
تظلم کنان رفته زین مرز و بوم
مروت به یونان و مردی به روم.نظامی.
و رجوع به تظلم و ترکیبهای آن شود.

تظلمگاه.

[تَ ظَلْ لُ] (اِ مرکب) جایی که در آن دادخواهی کنند. محل تظلم و دادخواهی :
زو مظالم توز و ظالم سوزتر، شاهی نبود
تا تظلمگاه این میدان اغبر ساختند.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص114).
وز پی آنکه در تظلمگاه
این تظلم نیاورم بر شاه.نظامی.
و رجوع به تظلم و دیگر ترکیبهای آن شود.

تظلی.

[تَ ظَلْ لی] (ع مص) لازم گرفتن سایه و تن آسانی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و رجوع به تظلل شود.

تظلیف.

[تَ] (ع مص) افزون نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تظلیل.

[تَ] (ع مص) سایه وان کردن و در سایه کردن. (تاج المصادر بیهقی) (از زوزنی). سایبان کردن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). سایه انداختن و سایه داری. (غیاث اللغات) (آنندراج). پوشاندن و در سایه افکندن. (از اقرب الموارد). || ترسانیدن به تازیانه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تظلیم.

[تَ] (ع مص) ظالم خواندن. (تاج المصادر بیهقی). به ظلم نسبت کردن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تظمئة.

[تَ مِ ءَ] (ع مص) تشنه کردن. || لاغر کردن اسب فربه را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). تضمیر اسب. (از اقرب الموارد). و رجوع به تضمیر شود.

تظنن.

[تَ ظَنْ نُ] (ع مص) گمان بردن. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و رجوع به تظنی شود.

تظنی.

[تَ ظَنْ نی] (ع مص) گمان بردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). اصل آن تظنن است و یکی از نونها تبدیل به یاء شده. (از منتهی الارب). و رجوع به مادهء قبل شود.

تظؤر.

[تَ ظَءْ ءُ] (ع مص) دایگی کردن و مهربان شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تظهر.

[تَ ظَهْ هُ] (ع مص) در نیمروز بجایی شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || ظهار کردن از زن. (تاج المصادر بیهقی). انت علیّ کظهر امی گفتن مرد زن خود را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). ای انت علیّ حرام کظهر امی فکنی بالظهر عن البطن تأدبا و عدی بمن لتضمن معنی التجنب لاجتناب اهل الجاهلیة عن المراة المظاهر منها اذ الظهار طلاق عندهم. (اقرب الموارد).

تظهیر.

[تَ] (ع مص) فراموش کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). فراموش کردن حاجت. (از اقرب الموارد). || به وقت ظهیره درآمدن و در آن وقت به جایی شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). در ظهیره بجایی شدن قوم. || بر بلندی شدن. (از اقرب الموارد). || مرد، مر زن خود را انت علی کظهر امی گفتن و یعدی بمن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و رجوع به مادهء قبل شود. || (اصطلاح قافیه) نزد شعرا تکرار حرفی است که پیش از حرف اعتاب باشد.
مثال:
خان اعظم ستوده آنکه بشر
از کرمهای اوست مستبشر.
راء روی است و شین اعتاب و باء تظهیر. (از جامع الصنایع بنقل کشاف اصطلاحات الفنون).

تظیی ء .

[تَظْ] (ع مص) اندوهگین گردانیدن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تع.

[تَ] (علامت اختصاری) بجای تعالی نویسند. (ناظم الاطباء). رمز است از تعالی. و رجوع به همین کلمه شود.

تع.

[تَع ع] (ع مص) درماندن در سخن. || درشکوخیدن ستور در ریگ. || سست شدن و فروهشتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). سست شدن. (از اقرب الموارد). || قی کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعابی.

[تَ] (ع مص) میل کردن یکی به جانب قومی و دیگری به جانب قومی دیگر و این وقتی باشد که هر دو قوم برای هر یکی از آن هر دو طعامی خیار کرده باشند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (اِ) علمی است که از آن کیفیت ترتیب سپاهیان در جنگ، و چگونگی صف بندی آنان معلوم میشود. (از کشف الظنون ذیل علم التعابی).

تعابیر.

[تَ] (ع اِ) در تداول فارسی، جِ تعبیر. و رجوع به تعبیر شود.

تعاتب.

[تَ تُ] (ع مص) با یکدیگر عتاب کردن. (زوزنی). با یکدیگر خشم گرفتن و همدیگر خشمگینی نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تعاتع.

[تَ تِ] (ع اِ) اخبار دروغ بیمناک. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). اراجیف و تخلیط. (اقرب الموارد). || شوریدگی کار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

تعاثث.

[تَ ثُ] (ع مص) سخت راندن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعاجل.

[تَ جُ] (ع مص) همدیگر شتافتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تعاجیب.

[تَ] (ع اِ) شگفتی ها، و آن را واحد از لفظ خود نباشد. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعاد.

[تَ عادد] (ع مص) زائد از هزار بودن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). تعدد. (اقرب الموارد): القوم یتعادون علی الف؛ یعنی آنها زائدند از هزار. (منتهی الارب). و رجوع به تعدد شود.

تعادل.

[تَ دُ] (ع مص) با یکدیگر راست آمدن. (زوزنی، یادداشت مرحوم دهخدا). با یکدیگر برابر شدن. (آنندراج). هم سنگی. با یکدیگر راحت شدن. با هم برابر شدن. با هم راست شدن. (یادداشت مرحوم دهخدا). || (اصطلاح فیزیک) حالت سکون جسمی را تعادل گویند که تحت تأثیر چند قوه واقع شده باشد که یکدیگر را خنثی کنند. شرط تعادل در اجسام متکیه آن است که خط قائم مارّ بر مرکز ثقل در درون یا بر محیط کثیرالاضلاع اتکاء واقع شود و در اجسام معلقه آن است که خط قائم مار بر مرکز ثقل بر محور تعلیق بگذرد.
- تعادل بی تفاوت؛ آن است که جسم را به هر وضع که قرار دهیم دارای تعادل باشد.
- تعادل پایدار؛ تعادلی است که چون جسم اندکی از حال تعادل خارج شود مجدداً بوسیلهء حرکات نوسانی بصورت اول درآید.
- تعادل ناپایدار؛ در موقعی است که چون جسم را از حال تعادل خارج کنیم بوضع تعادل پایدار درآید. و رجوع به مقاومت مصالح ص1 و فیزیک اردلان شود.

تعادی.

[تَ] (ع مص) دور شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). || همدیگر دشمنی کردن. || اختلاف گردیدن میان کسان. || مردن یکی بعد دیگری. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || پیاپی شدن نوائب. (از اقرب الموارد). || برابر ناشدن جای. || با هم دویدن و نبرد کردن در دویدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (اِ) جایهای ناهموار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || تباهی. || دوری. || فساد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تعار.

[تَ عارر] (ع مص) بیدار ماندن و پهلو به پهلو گردیدن بر بستر در شب با بانگ و آواز. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). بیداری و عبارت اساس «برخاستن از خواب است با گفتاری». (از اقرب الموارد).

تعار.

[تَعْ عا] (ع اِ) زخمی که خون آن منقطع نشود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تعار.

[تِ] (اِخ) کوهی است به بلاد قیس. (منتهی الارب). نام کوهی است. (ناظم الاطباء). و رجوع به عقدالفرید ج 1 ص288 و معجم البلدان شود.

تعارج.

[تَ رُ] (ع مص) لنگان رفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بتکلف لنگ نمودن خود را بی آنکه لنگ باشد. (از اقرب الموارد).

تعارز.

[تَ رُ] (ع مص) منقبض و ترنجیده شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تعارض.

[تَ رُ] (ع مص) یکدیگر را پیش آمدن. (زوزنی). خلاف یکدیگر آمدن خبر و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). معارضه کردن یکی با دیگری. (از اقرب الموارد) : کفشگر در معرض تعارض درحال سر تفکر به گریبان حیرت فروبرد. (ترجمهء محاسن اصفهان). || (اصطلاح اصول) هرگاه یکی از دو دلیل حکمی را اثبات کند و دیگری نفی آن را به طوری که جمع بین مدلول آن دو دلیل ممکن نباشد گویند بین آن دو دلیل تعارض است و آن دو را نسبت به یکدیگر متعارض گویند. چنانکه یکی از دو دلیل وجوب و دیگری حرمت عملی خاص را بیان کند. بنابراین هرگاه بتوان بین مدلول دو دلیل بنحوی سازواری داد چنانکه مثلاً مدلول یکی از دو دلیل عام و دیگری خاص باشد یا مدلول دیگری حاکم بر مدلول دیگری یا رافع آن بود بین آنها تعارضی نیست.

تعارف.

[تَ رُ] (ع مص) یکدیگر را شناختن. (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (غیاث اللغات) (آنندراج). همدیگر را شناختن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از قطر المحیط). شناختن دو نفر یکدیگر را. (فرهنگ نظام). || در تداول امروزی، خوش آمد گفتن در اول ملاقات، پس از درود. (یادداشت مرحوم دهخدا). اظهار آشنایی و احوالپرسی. (ناظم الاطباء). احوالپرسی کردن از یکدیگر. (فرهنگ نظام): در ادب ایران به دوست باید سلام و تعارف کرد. (فرهنگ نظام). || تکلف و اسباب ضیافت فراهم کردن: فلان با مهمان خیلی تعارف میکند. (فرهنگ نظام). || کسی را به مهمانی یا گرفتن چیزی خواندن. (فرهنگ نظام): هرچه تعارف کردم فلان ناهار نخورد. (فرهنگ نظام). دعوت کردن به ضیافتی یا گرفتن چیزی و تحفه ای. || (اِ) تحفه و هدیه که به کسی داده می شود. (فرهنگ نظام). هدیه و پیشکش. (ناظم الاطباء). معنی دوم و سوم و چهارم و پنجم محدث است در فارسی و در عربی نیست. (فرهنگ نظام).
- امثال: تعارف آب حمام؛ تعارف شاه عبدالعظیمی. (امثال و حکم دهخدا)؛ دعوت کردن کسی را به چیزی بی ارزش چون آب خزینهء حمام را به تازه وارد اهداء کردن.
تعارف آمد و نیامد دارد؛ اگر گمان کرده بودید که او احسان شما را نمی پذیرد بر خلاف پذیرفت. (امثال و حکم دهخدا). و این مثل را در موردی زنند که خواننده و دعوت کننده بدروغ و ریا چیزی را به اصرار هدیه میکنند یا دعوتی را پیشنهاد می نماید بگمان آن که دعوت شونده از قبول آن سر باز خواهد زد ولی در عمل خلاف این فکر پیش آید.
تعارف شاه عبدالعظیمی است؛ این که بزبان گوید بمنزل من آیید یا فلان متاع از شما باشد و از دل راضی نیست. (امثال و حکم دهخدا).
تعارف کم کن و بر مبلغ افزای؛ نظیر از بارک الله قبای کسی رنگین نشود. و نِشود بز به پچ پچی فربه. (از امثال و حکم دهخدا).

تعارف دادن.

[تَ رُ دَ] (مص مرکب)تعارف فرستادن. هدیه و پیشکش فرستادن و دادن. (ناظم الاطباء).

تعارف فرستادن.

[تَ رُ فِ رِ دَ] (مص مرکب) تعارف دادن. رجوع به همین کلمه شود.

تعارف کردن.

[تَ رُ کَ دَ] (مص مرکب)کسی را به مهمانی یا گرفتن چیزی خواندن. و رجوع به تعارف شود.

تعاریج.

[تَ] (ع اِ) نوعی موزائیک. (دزی). قسمی تزیین در بنا : چنان معمور شد که چشم از تصاویر و تعاریج آن سیر نگشتی. (ترجمهء تاریخ یمینی چ اول تهران ص439). || نواری از پارچهء چین دار. (دزی). از عبارتی که دزی نقل کرده است، نوعی دالان پیچ در پیچ. || پیچ خوردن روده ها بر یکدیگر. (از بحر الجواهر). رجوع به تعریج شود.

تعازل.

[تَ زُ] (ع مص) از همدیگر گوشه گرفتن و به یک سو دور شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعازی.

[تَ] (ع مص) همدیگر را بصیر فرمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (اِ) جِ تعزیه : از قضای حقوق و قیام به مراسم تهانی و تعازی دامن درکشید. (ترجمهء تاریخ یمینی چ اول تهران ص434). رجوع به تعزیه شود.

تعاسر.

[تَ سُ] (ع مص) سخت و استوار گردیدن. || دشوار شدن. || ملتوی گشتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || با یکدیگر دشوار گرفتن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). با هم دشواری کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || عدم توافق خریدار و فروشنده و یا زن و شوی. || به بدیهه سخن گفتن بی آنکه قبلاً آن را آماده ساخته باشد. (از اقرب الموارد).

تعاسیف.

[تَ] (ع اِ) در مصباح آرد: گویا جِ تَعساف است. بر وزن تفعال که در ثلاثی مجرد مطرد است. (از اقرب الموارد). یقال: «عسفت الطریق»؛ اذا اسلکته علی غیر قصد و «هو راکب التعاسیف»؛ یعنی بدون قصد راه پیماینده است. (ناظم الاطباء).

تعاشر.

[تَ شُ] (ع مص) آمیختن همدیگر را آن گروه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تخالط و تصاحب قوم. (از اقرب الموارد).

تعاشق.

[تَ شُ] (ع مص) با همدیگر عشق نمودن. (منتهی الارب). با همدیگر عشق نمودن و عشق ورزیدن. (ناظم الاطباء).

تعاشی.

[تَ] (ع مص) شبکوری نمودن. (زوزنی). شب کوری نمودن از خود. (منتهی الارب) (آنندراج). شب کوری نمودن و شب کوری بر خود بستن. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || تجاهل. (اقرب الموارد).

تعاشیب.

[تَ] (ع اِ) پاره های متفرق زمین گیاهناک. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و یقال: ارض فیها تعاشیب؛ ای عشب. و آن جمعی است بی واحد. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعاض.

[تَ عاض ض] (ع مص) یکدیگر را گزیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعاضد.

[تَ ضُ] (ع مص) یاری نمودن همدیگر را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تعاون و تناصر. (اقرب الموارد).

تعاطس.

[تَ طُ] (ع مص) بتکلف عطسه دادن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تعاطف.

[تَ طُ] (ع مص) بر یکدیگر مهربانی کردن. (زوزنی) (از دهار). بر همدیگر مهربانی نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از غیاث اللغات) (از اقرب الموارد) (از آنندراج). || سر جنبانیدن در رفتار و نرم رفتن و خرامیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعاطی.

[تَ] (ع مص) بدست گرفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). گرفتن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). تناول. (اقرب الموارد). || بناحق گرفتن چیزی را. || همدیگر نبرد کردن در گرفتن. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بر سر انگشتان پای استاده دست بسوی چیزی دراز کردن. || خوض کردن در چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || دلیری کردن. || مرتکب کاری شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || کار نیکو و گزیده کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || مأخوذ از عربی، سپردن بیکدیگر و به همدیگر دادن و عطا کردن. (ناظم الاطباء). بیکدیگر دادن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی): تعاطی افکار. تعاطی اقداح.

تعاظل.

[تَ ظُ] (ع مص) در پی ماده بر زبر یکدیگر رفتن سگان و ملخ و جز آن به گشنی. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء).

تعاظم.

[تَ ظُ] (ع مص) بزرگی نمودن. (زوزنی). تکبر. (اقرب الموارد). بزرگ شدن بر کسی: تعاظمه؛ بزرگ شد بر وی، و یقال: امر لایتعاظمه شی ء؛ یعنی کاری است که چیزی نسبت به آن بزرگ نیست. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعافر.

[تَ فُ] (ع مص) سپید گردانیدن ترید را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعافس.

[تَ فُ] (ع مص) کشتی گرفتن. یقال: تعافسوا اذا تعالجو فی الصراع. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). کشتی گرفتن و آلوده گردیدن به خاک. (آنندراج).

تعافف.

[تَ فُ] (ع مص) دوا کردن بیمار: تعاف یا مریض؛ یعنی دوا بکن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || دوشیدن ناقه را بعد اول. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). تعاف ناقتک؛ یعنی بدوش ناقهء خود را بعد دوشیدن اول. (منتهی الارب).

تعافی.

[تَ] (ع مص) صحت یافتن. (ناظم الاطباء). به عافیت رسیدن. (از اقرب الموارد). || ترک کردن. (یادداشت مرحوم دهخدا). ترک کردن چیزی. (از اقرب الموارد).

تعاقب.

[تَ قُ] (ع مص) پیروی کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). از پس یکدیگر درآمدن. (زوزنی) (از دهار) (از آنندراج): لایتعاقب علیه اللیل و النهار. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص298). تعاقب هر دو [ شب و روز ] بر فانی گردانیدن جان .... مصروف است. (کلیله و دمنه). || در پس گریخته دویدن. (غیاث اللغات) (آنندراج).

تعاقد.

[تَ قُ] (ع مص) تعاهد. (زوزنی) (اقرب الموارد). با یکدیگر عهد بستن. (زوزنی). با همدیگر عهد و پیمان نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). با همدیگر گره بستن و پیمان بستن. (آنندراج). || در زیر یکدیگر رفتن سگان در پی ماده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تعاقر.

[تَ قُ] (ع مص) با هم پی زدن ستور را جهت آزمایش پی زنی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || بمبارات کشتن شتر را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). یقال: تعاقرا؛ ای عقرا ابلهما لیری ایها اعقر لها. و منه الحدیث: تأکلوا من تعاقر الاعراب فانی لاآمن من ان یکون مما اهل به لغیرالله. (منتهی الارب).

تعاقل.

[تَ قُ] (ع مص) خردمندی نمودن بی خردمندی. (زوزنی) (از اقرب الموارد). خردمندی نمودن بی خرد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || دیت را میان همدیگر قسمت نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعاقم.

[تَ قُ] (ع مص) پیروی نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تعاقب. (اقرب الموارد).

تعاکر.

[تَ کُ] (ع مص) بر یکدیگر نیزه زدن قوم در پیکار و با هم درآمیختن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). اختلاط و تشاجر قوم در خصومت. (از اقرب الموارد).

تعاکس.

[تَ کُ] (ع مص) نزد محاسبان مترادف با معنی عکس است. (از کشاف اصطلاحات الفنون). رجوع به عکس شود.

تعاکظ.

[تَ کُ] (ع مص) با هم پیکار کردن و حجت آوردن. || با هم نازیدن و فخر کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

تعال.

[تَ لَ] (ع اِ فعل) فعل امر است(1) از تعالی یعنی بیا. (از منتهی الارب). کلمهء امر مشتق از تعالی یعنی بیا. (آنندراج). فعل امر از تعالی و اصل آن در موردی است که مردی در بالا باشد و کسی را که در پایین است بخواند پس گوید تعال. و بر اثر کثرت استعمال معنی بیا به خود گرفته بی آنکه موضع دعوت شونده مورد توجه باشد، پائین یا بالا و یا مساوی ... (از اقرب الموارد) :
بل چو هزیمت شدم از پیش دیو
گفت مرا بختم از اینجا تعال.
ناصرخسرو (دیوان ص252).
به عالی فلک برکند سر سخن
ز بس فخر چون منْش گویم تعال.
ناصرخسرو (دیوان ص256).
هین رها کن بدگمانی و ضلال
سر قدم کن چون که فرمودت تعال.مولوی.
بانگشان درمیرسد زان خوش خصال
کای ز ما غافل هلا زوتر تعال.مولوی.
یا بریدالحمی حماک الله
مرحبا مرحبا تعال تعال.حافظ.
رجوع به تعالی شود.
(1) - در فارسی و شعر به سکون هم آمده است. و صاحب اقرب الموارد می نویسد: و ضمایر بدان می پیوندد و بر فتح باقی میماند چنانکه گویند: تعالَ یا رجل و تعالیا یا رجلان و تعالوا یا رجال و تعالی یا امرأة و تعالیا یا امرأتان و تعالَینَ یا نساء و چه بسا که لام را در جمع مذکر ضمه دهند تعالوا و در جمع مؤنث کسره، تعالی.

تعالج.

[تَ لُ] (ع مص) عمل کردن و مشغول شدن به چیزی. (ناظم الاطباء). || یکدیگر را علاج کردن. تعاطی علاج. (از اقرب الموارد). || با هم کوشش کردن. (ناظم الاطباء). || تعالج دو مرد؛ تزاول و تقاتل آنها. (از اقرب الموارد).

تعالل.

[تَ لُ] (ع مص) پاک گردیدن زن از نفاس. || تا غایت رفتار راندن ناقه را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || مکیدن کودک شیری را که در پستان مادر بود. (از اقرب الموارد).

تعالم.

[تَ لُ] (ع مص) بهم دانستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || دانستن. یقال: تعالمه الجمیع؛ یعنی دانستند آن را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

تعالی.

[تَ] (ع مص) بلند شدن. (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). بس بلند شدن و برآمدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ارتفاع (برآمدن). (از اقرب الموارد). و رجوع به تعال شود.

تعالی.

[تَ لا] (ع فعل ماضی)(1) صیغهء ماضی معلوم است از باب تفاعل که اکثر اسم الهی را حال(2) واقع می شود چنانکه خدای تعالی و حق تعالی؛ یعنی برتر است خدا. (غیاث اللغات) (آنندراج). کلمهء فعل مأخوذ از تازی یعنی بلند شد و اگرچه صیغهء ماضی است ولی بیشتر حال واقع میشود مر اسم الهی را مانند اللهتعالی و خدای تعالی و حق تعالی؛ یعنی برتر است خدا و همچنین تعالی الله؛ یعنی برتر است خدا و تعالی شأنه؛ برتر است شأن او. (ناظم الاطباء) : حاسدان را هرگز آسایش نباشد که با تقدیر خدای تعالی دایم بجنگ باشند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 339). ششم آنکه از خداوند سبحانه و تعالی نومید نیستم. (تاریخ بیهقی ایضاً ص341). هرون سخت خویشتن دار است ان شاءالله تعالی که در غیبت بنده همچنین بماند. (تاریخ بیهقی ایضاً ص 379).
دو مفتی اند که فتوای امر و نهی دهند
قضا و رأی تو ملک ملک تعالی را.انوری.
و بعد از آن به قدرت ایزدتعالی، آن فرّ و اقبال اپرویز و پارسیان نقصان گرفت. (فارسنامهء ابن البلخی ص 104). و اول نعمتی که خدای تعالی بر من تازه گردانید دوستی پدر و مادر بود. (کلیله و دمنه). و بباید دانست که ایزدتعالی هر کاری را سببی نهاده است. (کلیله و دمنه). ایزد تبارک و تعالی به کمال قدرت و حکمت عالم را بیافرید. (کلیله و دمنه).
سرمهء دیده ز خاک در احمد سازند
تا لقای ملک العرش تعالی بینند.خاقانی.
عالم به اقطاع آن او نزل بقا بر خوان او
فیض رضا بر جان او ایزدتعالی ریخته.
خاقانی.
ما همه فانی و بقا بس تراست
ملک تعالی و تقدس تراست.نظامی.
ایزدتعالی در وی نظر نکند. (گلستان).
او خدایست تعالی ملک الملک قدیم
که تغیر نکند ملکت جاویدانش.سعدی.
گر خداوند تعالی به گناهیت بگیرد
گو بیامرز، که من حامل اوزار تو باشم.
سعدی.
- تعالی الله؛(3) وه وه. خه خه. زه زه. به به. بخ بخ. تبارک الله. ماشاءالله. بنام ایزد. بارک الله. زه زهی. احسنت. (یادداشت مرحوم دهخدا) :
رویست بنام ایزد یا ماه تمام است آن
زلفست تعالی الله یا تافته دام است آن.
خاقانی.
تعالی الله چه روی است این که گویی آفتابستی
و گر مه را حیا بودی، ز حسنش در نقابستی.
سعدی.
تعالی الله چه دولت دارم امشب
که آمد ناگهان دلدارم امشب.
(منسوب به حافظ، یادداشت بخط مرحوم دهخدا)
- || برتر است خدا. (ناظم الاطباء) :
تعالی الله یکی بی مثل و مانند
که خوانندش خداوندان خداوند.نظامی.
گفتم تعالی الله دوران باخبر در حضور و نزدیکان بی بصر دور. (سعدی، یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
(1) - ناظم الاطباء تعالی به کسر لام ضبط کرده است.
(2) - کلمهء حال نوعی مسامحه است و صحیح «صفت» است و در ترکیب حق تعالی جزء دوم صفت مرکب و در تعالی الله صوت است.
(3) - در اینجا و در معنی بعد کلمه در فارسی به صورت صوت تحسین و تعجب بکار رود.

تعالیق.

[تَ] (ع اِ) جِ تعلیقه. تعلیقات. رجوع به تعلیقه شود.

تعالیم.

[تَ] (ع اِ) جِ تعلیم. تعلیمات. رجوع به تعلیم شود.

تعامس.

[تَ مُ] (ع مص) بقصد غافل نمودن خود را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || مشتبه گذاشتن بر دیگران کار خود را و نادانسته آوردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعامش.

[تَ مُ] (ع مص) تغافل ورزیدن در چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). و رجوع به مادهء قبل شود.

تعامل.

[تَ مُ] (ع مص) با یکدیگر داد و ستد کردن. (از اقرب الموارد) : فی سنة 800، ابتدی ضرب النحاس و التعامل به. (نقودالعربیه ص71). عوام از تحامل فضول در ابواب تعامل دست بداشتند. (ترجمهء تاریخ یمینی چ اول تهران ص 349).

تعامه.

[تَ مُهْ] (ع مص) سرگشته و متردد شدن در گمراهی و منازعت و جز آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعامی.

[تَ] (ع مص) خویشتن را کور ساختن. (زوزنی). کوری نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). خود را کور نمودن. (آنندراج). کوری را بخود بستن. (ناظم الاطباء).

تعاند.

[تَ نُ] (ع مص) با یکدیگر عناد داشتن. (از اقرب الموارد). || (اصطلاح فلسفه) نزد حکما عبارت است از تقابل بین دو امر وجودی، بنحوی که تعقل یکی از آن دو امر، موقوف به تعقل امر دیگر نباشد و بین آن دو امر نیز اختلاف و تباعد بسیار وجود نداشته باشد و در این حال این دو امر بنام متعاندین نامیده می شوند. مانند سرخی و زردی که هر دو را نسبت به یکدیگر متعاندین خوانند. (از کشاف اصطلاحات الفنون).

تعانق.

[تَ نُ] (ع مص) دست در گردن یکدیگر افکندن در محبت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). بغلگیر شدن. (غیاث اللغات) (آنندراج): تعانقوا عند الوداع. (از اقرب الموارد).

تعانیق.

[تَ] (ع مص) جِ تعنوق. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). و رجوع به تعنوق شود.

تعاود.

[تَ وُ] (ع مص) بر یکدیگر برگردیدن هر فریق در جنگ و جز آن و میل نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعاوذ.

[تَ وُ] (ع مص) بهمدیگر پناه بردن قوم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء): اعتماد کردن قوم به یکدیگر و پناه بردن بعضی بر بعضی دیگر. (از اقرب الموارد).

تعاور.

[تَ وُ] (ع مص) دست به دست گردانیدن چیزی را و به نوبت گرفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعاوک.

[تَ وُ] (ع مص) با هم کارزار کردن و کشش نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). اقتتال. کارزار کردن قوم. (از اقرب الموارد).

تعاون.

[تَ وُ] (ع مص) هم پشت شدن. (زوزنی). یکدیگر را یاری کردن. (دهار) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). یاری کردن بعض قوم بعضی دیگر را. (از اقرب الموارد). با هم مددکاری یکدیگر کردن. (غیاث اللغات) (آنندراج) : از خار و خاشاک و شاخ و بال بیشه ای که در آن حوالی بود دستهای فراوان به تعاون دستها فراهم آوردند و غور آن خندق بینباشتند. (ترجمهء تاریخ یمینی چ اول تهران ص 250).

تعاونی.

[تَ وُ] (ص نسبی) منسوب به تعاون.
- شرکت تعاونی.؛ رجوع به شرکت شود.

تعاوی.

[تَ] (ع مص) گرد آمدن بر کسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعاویذ.

[تَ] (ع اِ) جِ تعویذ. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعاهد.

[تَ هُ] (ع مص) تیمار داشتن و نگاهداشت امور نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تفقد و تحفظ. (اقرب الموارد). || با یکدیگر عقد بستن. (زوزنی). با یکدیگر عهد کردن. (دهار). تعاقد. (زوزنی). و عهد نو بستن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تجدید عهد کردن. (از اقرب الموارد). با همدیگر عهد کردن و ضامن شدن. (آنندراج).

تعایر.

[تَ یُ] (ع مص) یکدیگر را عیب کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تقبیح کردن و منسوب به ننگ نمودن یکدیگر را و در الاساس بمعنی تعاتب آمده است. (از اقرب الموارد). و رجوع به تعاتب شود.

تعایش.

[تَ یُ] (ع مص) با یکدیگر زیستن. (زوزنی). با همدیگر زیست کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بر دوستی و یگانگی با یکدیگر زندگی کردن. (از اقرب الموارد).

تعایی.

[تَ] (ع مص) درماندن در کار و عاجز گشتن. || نیکو و استوار نتوانستن کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || دشوار شدن کار بر کسی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تعب.

[تَ عَ] (ع مص) مانده گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (اِ) ماندگی و مشقت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رنج و ماندگی. (غیاث اللغات) (آنندراج). رنج و محنت و زحمت و سختی و ماندگی. (ناظم الاطباء) :
به رنج و غم و درد و سوز تعب
ببردند آن روز دیگر به شب.فردوسی.
وزآن روی وز مارها در تعب
که ناخورده چیزی سه روز و سه شب.
فردوسی.
تهمتن به کشتی دو روز و دو شب
همی بود با کک به رنج و تعب.فردوسی.
دشمن و دوست به کام دل این خسرو باد
مرساناد خداوند به رویش تعبی.
منوچهری.
ای طلبکار طربها مطربی را عمروار(1)
چند جویی در سرای رنج و تیمار و تعب.
ناصرخسرو.
در این مقام طرب بی تعب نخواهد دید
که جای نیک و بد است این سرای پاک و پلید.
سنائی.
و خردمند چگونه آرزوی چیزی کند که رنج و تعب آن بسیار باشد. (کلیله و دمنه). فایدهء آن [ شهد ] اندک است و رنج و تعب آن بسیار باشد. (کلیله و دمنه).
بس تاریک است روز خاقانی
تا کی ز تعب همی به شب دارد.خاقانی.
باش همراه من اندر روز و شب
تا نبیند از عطش لشکر، تعب.مولوی.
هر خری کز کاروان تنها رود
بر وی آن راه از تعب صدتو شود.مولوی.
(1) - مرحوم دهخدا مصراع اول را چنین تصحیح کرده اند: ای طلبکار طربها مر طرب را غمروار.

تعب.

[تَ عِ] (ع ص) مانده. نعت است از تعب بمعنی مانده گردیدن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). و رجوع به تعب شود.

تعبئة.

[تَ بِ ءَ] آماده و ساخته کردن سامان لشکر را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). آماده و ساخته کردن متاع و کار و لشکر و جز آن را و یونس آرد عبیت الجیش تعبیة و بلاهمزه. (از اقرب الموارد). و رجوع به تعبیة شود.

تعبب.

[تَ عَبْ بُ] (ع مص) ستهیدن در خوردن نبیذ. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). الحاح در نوشیدن شراب. (از اقرب الموارد): ترکته یتعبب النبیذ؛ ای یتجرعهُ بکثرة. (اقرب الموارد).

تعبد.

[تَ عَبْ بُ] (ع مص) عبادت کردن. (تاج المصادر بیهقی). بندگی کردن. (دهار). پرستش کردن خدای را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بندگی کردن و عبادت کردن. (غیاث اللغات) (آنندراج). پرستیدن و یگانه شدن در عبادت. (از اقرب الموارد) : آنجا شوند با نبید و رود و سرود و پای کوفتن و آنجا حاجتها خواهند از خدای و آن را چون تعبدی دارند. (حدودالعالم). تعبد و تعفف در دفع شر، جوشنی عظیم است. (کلیله و دمنه). جوابش نگفتم و سر از زانوی تعبد برنگرفتم. (گلستان).
منشور در نواحی و مشهور در جهان
آوازهء تعبد و خوف و رجای تو.سعدی.
|| تکلف در عبادت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || به طاعت خواندن کسی را. (از اقرب الموارد). || به بندگی گرفتن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). بندهء خود ساختن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). به بندگی گرفتن و خوار کردن. (آنندراج). || سرکشی کردن شتر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بازایستادن و سرکشی کردن شتر. (از اقرب الموارد). || راندن شتر را چندانکه عاجز و مانده گردد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعبداً.

[تَ عَبْ بُ دَنْ] (ع ق) از روی تعبد و بندگی و بطور بندگی و اجبار، نه بطور آزادی و خواهش. (ناظم الاطباء). بی دلیل و بی پرسش از چون و چرا. از راه بندگی. به امر. چون بندگان. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به تعبد شود.

تعب دادن.

[تَ عَ دَ] (مص مرکب)آزردن و مانده کردن و خسته نمودن. (ناظم الاطباء) :
مثال گرْسنه چشمان شکم پرست مباش
که میدهد تعب آن پیرهن که دارد آش.
اسماعیل ایما (از آنندراج).

تعبس.

[تَ عَبْ بُ] (ع مص) روی ترش کردن. (تاج المصادر بیهقی). || رام کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). ناخوش و ترشروی گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تجهم و تقطب. (اقرب الموارد).

تعبش.

[تَ عَبْ بُ] (ع مص) دعوی باطل کردن بر کسی: تعبشنی بدعوی باطل؛ ادعاها علیّ. (اقرب الموارد).

تعبشم.

[تَ عَ شُ] (ع مص) عبشمی شدن. (منتهی الارب). عبشمی یعنی از طایفهء عبدشمس شدن. (ناظم الاطباء).

تعبعب.

[تَ عَ عُ] (ع مص) هلاک کردن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || تعبعب فلان الشی ء؛ اتی علیه کلّه. (اقرب الموارد).

تعب فروش.

[تَ عَ فُ] (نف مرکب) «؟» فروشندهء تعب. آنکه تعب دهد. رنج و سختی محنت و زحمت دهنده :
آنگه که روز خویش ببیند تعب فروش
نه رحم یادش آید و نه لهو و نه طرب.
ناصرخسرو (دیوان ص433).
و رجوع به تعب شود.

تعبقس.

[تَ عَ قُ] (ع مص) عبقسی یعنی از طایفهء عبدالقیس شدن و ادعای خویشی و قرابت کردن. (ناظم الاطباء).

تعب کاه.

[تَ عَ] (نف مرکب) کاهنده و کم کنندهء رنج و سختی. آنکه زحمت و محنت مشقت را میکاهد :
هستند به بزم تو کمربسته قلم وار
بیجاده لبان طرب افزای تعب کاه.سوزنی.

تعب کشیدن.

[تَ عَ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) رنج بردن. درد کشیدن. سختی و محنت کشیدن :
کو صبح که بار شب کشیدم
در راه بلا تعب کشیدم.خاقانی.
تو از گرانی خود می کشی تعب صائب
ز خار باد صبا ایمن از سبکباری است.
صائب (از آنندراج).
گبز است حاصلی که ز خرمن گذشته است
کی مور خواهشم تعب دانه می کشد.
اسیر (از آنندراج).
باقی به عبث تو زحمت خویش مکش
پیوسته تعب ز صحبت خویش مکش.
ملاعبدالباقی (از آنندراج).

تعبی.

[تَ عَبْ بی] (ع مص) آراستن و آماده کردن لشکر و سامان آن را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). و رجوع به تعبیة شود.

تعبی ء .

[تَ] (ع مص) تعبئة. (منتهی الارب). آماده و ساخته کردن سامان لشکر را. (ناظم الاطباء). و رجوع به تعبئة و تعبیة شود.

تعبید.

[تَ] (ع مص) رمیدن و گریختن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || دیری نکردن در کار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). شتافتن. (از اقرب الموارد). || به بندگی گرفتن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). به بندگی گرفتن و بنده قرار دادن. (از اقرب الموارد) (زوزنی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || خوار داشتن. خوار داشتن کسی چندانکه کار بندگان را کند. (از اقرب الموارد). || خوار داشتن راه و جز آن را. (از اقرب الموارد). || گرامی کردن. (تاج المصادر بیهقی). گرامی داشتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || به قطران آلودن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (از اقرب الموارد). || به قیر اندودن کشتی و جز آن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) (از اقرب الموارد).

تعبیر.

[تَ] (ع مص) بیان کردن خواب را و آگاه کردن از انجام کار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). بیان کردن و بیان نمودن معنی خواب و به لفظ کردن و نهادن و راندن و رفتن و زدن مستعمل. (غیاث اللغات). بیان خواب کردن و خبر دادن از مراد آن. (آنندراج). خواب گزاردن. (دهار). خواب گزاری کردن. (نفایس الفنون). ظاهر کردن معنای حقیقی رؤیاهای فوق الطبیعة. (سفر پیدایش 41 کتاب دانیال 2:3) (قاموس کتاب مقدس). || علم تعبیر رؤیا، علمی است که از آن مناسبت بین تخیلات نفسانی و امور غیبی شناخته شود تا از نخستین به دومین انتقال یابند و بدان بر احوال نفسانی در خارج یا بر احوال خارجی در آفاق و منفعت بشری و انذار استدلال کنند بسبب آنچه در خواب دیده شده است. (از کشف الظنون). و رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون شود :
ببینید گفتا که تعبیر چیست
چه سازیم او را و تدبیر چیست.فردوسی.
بخواب دیدمی که من به زمین غور بودمی... و ایشان [ طاوس و خروس ] در زیر قبای من همی پریدندی ... و تو هر چیز بدانی تعبیر این چیست؟ (تاریخ بیهقی چ ادیب ص108).
پریشان می شوی حال دل عاشق چه میپرسی
نمی داند اجل تعبیر یک خواب پریشانش.
خاقانی.
الوداع ای کعبه کاینک هفته ای در خدمتت
عیش خوابی بوده و تعبیرش احزان آمده.
خاقانی.
همهء حکما از تعبیر آن [ خواب ] فروماندند مگر درویشی. (گلستان). || تفسیر کردن سخن را. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). معنی را بگونهء الفاظ درآوردن. (نفایس الفنون). تفسیر و تأویل و بیان و توصیف و گزاره و گزارش. (ناظم الاطباء) :
و جده ای بود مرا زنی پارسا و خویشتن دار و قرآن خوان و نبشتن دانست و تفسیر قرآن و تعبیر اخبار پیغامبر صلی الله علیه و اله و سلم. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 106). کما شاهد فی الالواح العالیه صریحاً فلایحتاج الی تأویل و تعبیر. (حکمت اشراق ص237). || سخن از کسی یا از دل خود گفتن. || نمودن آنچه در دل باشد. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || استفسار نمودن غیری پس بیان کردن از او. || درگذشتن از آب و درگذرانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). درگذشتن از آب. (از اقرب الموارد). گذرانیدن. (یادداشت مرحوم دهخدا) :
پرس پرسان کین به چند و آن به چند
از پی تعبیر وقت و ریشخند.
مولوی (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
|| نمودن کسی را گرمی چشم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || دشوار شدن کار بر کسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || به اندیشه خواندن نامه را بی آواز. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || هلاک گردانیدن کسی را. || به یک بار سنجیدن درم بعد از آنکه به تفاریق سنجیده باشد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || پیمودن گندم و مانند آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تعبیر رفتن.

[تَ رَ تَ] (مص مرکب) تعبیر شدن :
دیدم بخواب خوش که بدستم پیاله بود
تعبیر رفت و کار به دولت حواله بود.
حافظ.

تعبیر زدن.

[تَ زَ دَ] (مص مرکب) تعبیر کردن :
تعبیر خواب بر که زنم هر شبی ز تو
خوابی دروغ راست کنم بهر جان خویش.
امیرخسرو (از آنندراج).

تعبیر کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب) بیان کردن به عبارت دیگر که واضح تر باشد. (از ناظم الاطباء). تأویل و تفسیر و شرح و بیان. || بیان کردن خواب. تفسیر کردن خواب. شرح رؤیا و خواب و خبر دادن از مراد آن :
خیال دولت تو هرکه بیند اندر خواب
معبرش همه نیک اختری کند تعبیر.
امیرمعزی (از آنندراج).
در خواب شوم روی تو تصویر کنم
بیدار شوم وصل تو تعبیر کنم.خاقانی.
گر ندانید که تعبیر کنید آتش و آب
رمز تعبیر ز آیات و سور بگشائید.خاقانی.
هرکه سر زلف تو در خواب دید
کافریش زلف تو تعبیر کرد.عطار.
با دل بی خبر اظهار ندامت ز گناه
همچو خوابی است که در خواب کنی تعبیرش.
صائب (از آنندراج).
من یکی خواب پریشانم ولی ناگفتنی
جز خموشی کس نمی یابم که تعبیرم کند.
منیر (از آنندراج).

تعبیرگو.

[تَ] (نف مرکب) معبر. (آنندراج). معبر و آنکه تعبیر خواب بیان کند. گزارشگر و گزارش کن. (ناظم الاطباء). خوابگزار. و رجوع به تعبیر شود.

تعبیرنامج.

[تَ مَ] (اِ مرکب) تعبیرنامه. خواب نامه. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). و رجوع به تعبیرنامه شود.

تعبیرنامه.

[تَ مَ / مِ] (اِ مرکب) کتابی که در آن تعبیر خوابها را نوشته اند. || گزارش نامه و گزارنامه. (ناظم الاطباء). و رجوع به تعبیر شود.

تعبیس.

[تَ] (ع مص) مبالغهء عبوس. (زوزنی). ترشرویی کردن، شدد للمبالغه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). ترشروئی کردن و درکشیدن لبها را. (از اقرب الموارد). درهم کشیدن ابروان و روی ترش کردن(1). (از اقرب الموارد).
(1) - در متنهای دیگر بصورت یک معنی است.

تعبیق.

[تَ] (ع مص) گلو بریدن و ذبح کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || برافروختن (پراکنده ساختن) بوی خوش. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

تعبیل.

[تَ] (ع مص) فروافکندن برگ درخت را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تعبیة.

[تَ یَ] (ع مص) تعبئة. (اقرب الموارد). لشکر بترتیب بداشتن جنگ را. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). تَعَبّی. (منتهی الارب). آراستن و آماده کردن لشکر و سامان آن را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء). آراستن. (غیاث اللغات). تعبیه. آرایش جنگی :
پیرایهء عالم تویی، فخر بنی آدم تویی
داناتر از رستم تویی، در کار جنگ و تعبیه.
منوچهری.
خوارزمشاه چون بشنید، ده سرهنگ با خیل سوی بخارا تاختن آورد و خود به تعبیه رفت و راه ها از چپ و از راست بگرفت تا از کمین خللی نزاید. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص348). آلتونتاش چون به دبوسی رسید طلیعهء علی تکین پیدا آمد، فرمود تا کوس فروکوفتند و بوقها بدمیدند با تعبیهء تمام براند و لشکرگاهی کردند برابر خصم. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص350). چون صبح بدمید خوارزمشاه بر بالایی بایستاد و سالاران و مقدمان نزدیک وی و تعبیه ها بر حال خویش. گفت ای آزادمردان چون روز شود خصمی سخت... پیش خواهد آمد. (تاریخ بیهقی ایضاً ص351). و بسیجیدهء آن شده که بر این تعبیه در صحرای مباسطت آیم. (کلیله و دمنه). ابوعلی هم بر آن منوال تعبیهء لشکر بیاراست. (ترجمهء تاریخ یمینی). چون به نزدیک دشمن رسید به تعبیهء لشکر مشغول شد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ اول تهران ص349). || ساختن چیزی که قدری غریب نماید. (غیاث اللغات).
|| آماده کردن و ترتیب دادن چیزی. (آنندراج). نظم و ترتیب دادن :
این دولت و این ملک ببازی نتوان داشت
بازی نبود تعبیهء اختر سیار.
امیرمعزی (از آنندراج).
بفرمود تا بزمگان او به تعبیهء خیول و تغشیهء فیول بیاراستند. (ترجمهء تاریخ یمینی چ اول تهران ص 332). || مقرر نمودن. متمکن کردن. قرار دادن. استوار کردن.
|| حیلهء جنگی. خدعهء جنگی. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : خوارزمشاه چون لشکر سلطانی بدید اول بشکوهید که علی تکین [ یعنی جنگ با علی تکین ] تعبیه است [ و قصد این لشکر فروگرفتن خوارزمشاه است ]، خود را فراهم گرفت(1) و کشتی از(2) میان جیحون بازگردانیده بود تا کدخدایش احمد عبدالصمد وی را قوت دل داد. (تاریخ بیهقی، یادداشت مرحوم دهخدا). || پنهان کردن و پوشیدن چیزی را. (غیاث اللغات). پنهان داشتن. به حیله و مکر در جایی قرار دادن : و در میان ما به عیاری تعبیه شده تا بوقت فرصت یاران را خبر کند. (گلستان). چه دانید اگر این هم از جملهء دزدان است به عیاری در این کاروان تعبیه شده. (گلستان). || بمجاز مطلق حیله :
قومی که در این سفر مرا همراهند
از تعبیهء زمانه بس آگاهند.انوری.
روباهی در شارع راهی ماهیئی دید با خود اندیشید این موضع دریا و رود نیست و نه دکان صیاد و ماهی فروش است که ماهی تواند بود. این بی بهانه ای و تعبیه ای نباشد. (سندبادنامه ص47). گفتند گوسفندی است با زنی بازی میکند. گفت این کار بی تعبیه ای نیست. (سندبادنامه ص81). گرچه بمویی آسمان داشته اند بر سرم
موی به موی دیده ام تعبیه های آسمان.
خاقانی.
صحبت این خاک ترا خوار کرد
خاک چنین تعبیه بسیار کرد.نظامی.
|| بمعنی تحکم و تسلط نیز دیده می شود :
مباش غره ببازوی خود که از رخ تست
هزار تعبیهء پادشاه حسن انگیز.
حافظ (از آنندراج).
|| عطرها آمیختن. (تاج المصادر بیهقی). عطر بیامیختن. (زوزنی، یادداشت مرحوم دهخدا).
|| (ص) ساخته و ترتیب داده و مقرر شده و جای گرفته :
دهرسیه کاسه ایست ما همه مهمان او
بی نمکی تعبیه است در نمک خان او
خاقانی.
هر بار نفس که برگشایم
غم تعبیه در میان ببینم.خاقانی.
دانم که هر آنچه ساز کردند
بر تعبیه ایش باز کردند.نظامی.
اول که نه آفریده بودم
وین تعبیه ها ندیده بودم.نظامی.
تعبیه ای را که در او کارهاست
جنبش افلاک نمودارهاست.نظامی.
سعدی غرض از حقهء تن آیت حقست
صد تعبیه در تست و یکی بازنجستی.
سعدی.
آخر به ترحم سر مویی نگر آن را
کاهی بودش تعبیه در هر بن مویی.سعدی.
بلبل از فیض گل آموخت سخن ورنه نبود
این همه قول و غزل تعبیه در منقارش.
حافظ.
(1) - در بیهقی چ ادیب ص348: نگرفت.
(2) - ایضاً: در میان.

تعبیه ساختن.

[تَ یَ / یِ تَ] (مص مرکب) مرتب و منظم کردن و قرار دادن. (ناظم الاطباء) :
دیر است که بر چرخ همین تعبیه سازند
هفت اختر سیاره در این شغل و در این کار.
امیرمعزی (از آنندراج).

تعبیه شدن.

[تَ یَ / یِ شُ دَ] (مص مرکب) واقع شدن و قرار گرفتن. (ناظم الاطباء).

تعبیه شکستن.

[تَ یَ / یِ شِ کَ تَ](مص مرکب) نامرتب کردن و تغییر دادن. (ناظم الاطباء) :
بر آن سو تعبیه زان گونه بشکست
که مهر رایگان شد دست بر دست.
امیرخسرو (از آنندراج).

تعبیه کردن.

[تَ یَ / یِ کَ دَ] (مص مرکب) آماده کردن و آراستن. (ناظم الاطباء). آراستن لشکر. آرایش جنگی. آماده کردن لشکر و سامان آن را :
بامدادان حرب غم را تعبیه کن لشکری
اختیارش بر طلایه افتخارش بر بنه.
منوچهری.
بازآمدند تا آن صحرا... و پیاده و سوارهء خود تعبیه کرد و میمنه و میسره و قلب و جناحها... (تاریخ بیهقی چ ادیب ص435). اکنون یا ظفر ما را باشد یا به شمشیر کشته شویم و تعبیه کردند و هر یکی از ایشان پادشاه زاده ای بود که به مردانگی مثل نداشت. (فارسنامهء ابن البلخی ص 96).
سپاه حق را چون دولت تو تعبیه کرد
کمین گشاد ز هر جانبی طلیعهء داد.
مسعودسعد.
لشکری تعبیه کنی که به جنگ
کوه صحرا کنی و صحرا غار.مسعودسعد.
|| حیله کردن. فریفتن. بکار بردن حیله و فریب در کسی : حاجبش را طغرل که وی را عزیزتر از فرزندان داشتی بفریفتند بفرمان سلطان و تعبیه ها کردند تا بر وی مشرف باشد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص250). قاید منچوق را تعبیه کرده و از وی بازاری ساخته. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص334). || مقرر نمودن و نصب کردن و محکم نمودن. (ناظم الاطباء). جای دادن. قرار دادن. متمکن کردن. استوار کردن : و درست آن است که... مادهء او [ دندان ] اندر استخوانها که دندان از وی برآید تعبیه کرده ست و آماده نهاده. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
در جسم خاک تعبیه کرده است باد و روح
گویی که باد چون دم عیسی مریم است.
انوری (از آنندراج).
پس روزی قرصی چند ساخت و پلپل و سپندان در آن تعبیه کرد. (سندبادنامه ص192). و هر کس که به کاشان ... رسیده باشد ... داند که علوهمت ... تا چه حد بوده است و بر قدرت باری تعالی استدلال کند که جهانی در جوانی و عالمی در عالمی و بهشتی در سرشتی... تعبیه تواند کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ اول تهران ص22).
در تنش جست و یافت آن دو گهر
تعبیه کرده در میان کمر.نظامی.
چون بلیناس به بلاد جبل رسید به شهر قم طلسمی از بهر دزدی کردن تعبیه کرد. (تاریخ قم ص87). و رجوع به تعبیه شود.

تعتاب.

[تَ] (ع مص) یک پای برداشته جهان جهان رفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعتب.

[تَ عَتْ تُ] (ع مص) خشم گرفتن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). با هم خشم گرفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). خشم را با هم وصف کردن. (از اقرب الموارد). || بناز خطاب کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). به ناز و کرشمه یکدیگر را خطاب کردن. (از اقرب الموارد). || عیب کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعتبط.

[؟] (ع اِ) نوعی از کبوتر وحشی. (دزی ج 1 ص 147).

تعتت.

[تَ عَتْ تُ] (ع مص) استقرار نگرفتن بر سخن خود و نرفتن بر آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). استمرار نداشتن بر کلام خود و تردد فراوان کردن. (از اقرب الموارد).

تعتد.

[تَ عَتْ تُ] (ع مص) ریزه کاری نمودن در کار خود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ریزه کاری کردن در صنعت خویش. (از اقرب الموارد).

تعترف.

[تَ عَ رُ] (ع مص) بزرگ منشی کردن. خلاف تَعَفرُت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعتع.

[تَ تَ] (ع مص) سخن فاناک گوینده. (ناظم الاطباء) (آنندراج) (منتهی الارب): تعتع فی الکلام؛ تردد فیه من عی. (منتهی الارب). تردد فیه من حصر اوعی. (اقرب الموارد).

تع تع.

[تُ تُ] (اِ فعل) امر است به فروتنی کردن. (منتهی الارب).

تعتعة.

[تَ تَ عَ] (ع مص) درماندن در سخن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || درشکوخیدن ستور در ریگ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || بی آرام و تفته کردن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || درآمدن در سخن گوینده و او را به تعب افکندن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
- تعتعهء شهود؛ نزد فقها آن است که هنگامی که کسی شهادت میدهد قاضی کلماتی گوید که شاهد را از ادای شهادت بازدارد. (یادداشت ایضاً). در ادای شهادت دخالت کردن. تعتعه بدین طریق صورت می گیرد که در موقع ادای شهادت کلمات چندین گفته شود که سبب تردید شاهد یا انحراف او از تعقیب مقصود یا غیر آن گردد و این امر بر قاضی حرام است. || سخت جنبانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تعتعة.

[تَ تَ عَ] (ع اِ) واحد تعاتع. (ناظم الاطباء). رجوع به تَعاتِع شود.

تعتم.

[تَ عَتْ تُ] (ع مص) درنگ و تأخیر کردن. (غیاث اللغات) (آنندراج). || دوشیدن شتران در شامگاه. (از اقرب الموارد).

تعتور.

[تَ عَ وُ] (ع مص) مانان یا منسوب گردیدن به ایشان [ قبیلهء عتواره ] . (منتهی الارب). مانا گردیدن به قبیلهء عتواره یا منسوب شدن به آنها. (ناظم الاطباء) (از تاج العروس) (از اقرب الموارد). و رجوع به عُتواره شود.

تعته.

[تَ عَتْ تُهْ] (ع مص) خویشتن را نادان نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تجاهل و تغافل. (اقرب الموارد). || خود را دیوانه نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تجنن. (اقرب الموارد). || احمق و سست گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || سستی کردن. بددل شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || دلشدگی و بی عقلی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || زیادتی کردن در طعام و لباس. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مبالغه در پوشیدنی و خوردنی. (از اقرب الموارد). || پاک شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تنظف و تحسن و تزین. (اقرب الموارد).

تعتی.

[تَ عَتْ تی] (ع مص) نافرمانی کردن. (تاج المصادر بیهقی). بزرگ کردن و درگذشتن از حد. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). استکبار و درگذشتن از حد. (از اقرب الموارد).

تعتیب.

[تَ] (ع مص) نیفهء ازار برچیده از پیش وابستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). جمع کردن نیفهء شلوار و درهم پیچیدن آن از پیش. (از اقرب الموارد). || آستانهء در ساختن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || درنگ کردن مرد. (از اقرب الموارد).

تعتید.

[تَ] (ع مص) ساختن. (تاج المصادر بیهقی). آماده کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مهیا و آماده کردن و بسیج کردن چیزی برای روزی. (از اقرب الموارد).

تعتیق.

[تَ] (ع مص) کهنه کردن. (تاج المصادر بیهقی). کهنه کردن خمر. (زوزنی). کهنه و دیرینه کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کهنه کردن جامه. (از اقرب الموارد). || بسیار شاخ خرما بریدن. (تاج المصادر بیهقی). || گَزیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بدهن گزیدن کسی را. (از اقرب الموارد).

تعتیم.

[تَ] (ع مص) جنبانیدن مرغ بال را بر سر مردم و دور نرفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بازایستادن از کاری. (تاج المصادر بیهقی). || بازایستادن از کاری و بازداشتن از آن. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || درنگ کردن در مهمانی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || دیر واداشتن و درنگی شدن. (تاج المصادر بیهقی). درنگ کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || سپسا یکی رفتن و گریختن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || در وقت عتمه رفتن. (تاج المصادر بیهقی). در وقت عتمه رفتن یا آمدن یا بازگشتن در آن وقت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعثر.

[تَ عَثْ ثُ] (ع مص) بسر درآمدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). شکوخیدن و بسر درآمدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). لغزیدن و بسر درافتادن. (از اقرب الموارد). || شکوخیدن زبان در سخن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تلعثم. (اقرب الموارد).

تعثکل.

[تَ عَ کُ] (ع مص) بسیارخوشه گردیدن عذق. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). بسیارخوشه گردیدن عذق یعنی خرمابن با بار. (ناظم الاطباء). عذق متعثکِل و معثکَل و نخلة متعثکله، نعت است از آن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

تعثلب.

[تَ عَ لُ] (ع مص) زشت شدن حال و لاغر و نزار گردیدن از پیری یا عام است. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعثیث.

[تَ] (ع مص) خوش کردن آواز را در سرود و خوش سراییدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ترنم در غنا. (از اقرب الموارد).

تعثیر.

[تَ] (ع مص) بسر درآوردن و خوار و هلاک گردانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بلغزش درآوردن و بسر درآوردن. (از اقرب الموارد).

تعثین.

[تَ] (ع مص) دود برآوردن آتش. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بوی دود دادن جامه را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بخور دادن جامه را. (از اقرب الموارد). || آمیختن و برانگیختن تباهی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). انداختن تخلیط و برانگیختن فساد در میان قوم. (از اقرب الموارد).

تعجابة.

[تِ بَ] (ع مص) رجل تعجابه؛ مرد به شگفت آورنده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): و از خدای تعالی متصور نباشد. چه بر حضرت او تعالی چیزی پوشیده نبود. و اینکه در حدیث آمده است: عجب ربک من قومٍ یساقون الی الجنة فی السلاسل، محمول بر مجاز است و معنی آن عظم ذلک عنده و کبر لدیه باشد. اعلم انه انما یتعجب الادمی من الشی ء اذا عظم موقعه عنده و خفی علیه سببه. و له صیغتان: ما افعله و افعل به: ما احسن زید و احسن بزید. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تعجب.

[تَ عَجْ جُ] (ع مص) شگفت داشتن. (دهار). به شگفت آمدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). در شگفت افتادن. (آنندراج). || فریب دادن و در فتنه انداختن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (اِ) انفعال نفس از آنچه سببش پوشیده باشد. (از اقرب الموارد). انفعالیست نفس را گاه شعور به امری که سبب آن پوشیده بود و چون سبب ظاهر شود تعجب برطرف گردد. || شگفتی. حیرت. (ناظم الاطباء) :
دهقان به تعجب سر انگشت گزانست.
منوچهری.
مر ندما را از آن فزود تعجب
کردند از وی سؤال از سبب آن.
ابوحنیفهء اسکافی.
استادم بونصر را بخواند تا آنچه از اریارق رفته بود از تهور و تعدیها، چنانکه دشمنان القاء کنند و بازنمایند وی همه بازنمود، چنانکه غازی به تعجب بماند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص229). نسخت آن به رشید عرضه کردند سخت شاد شد و به تعجب بماند. (تاریخ بیهقی ایضاً ص424).
من به تعجب به خود فروشده زین خواب
کز خضر آواز السلام برآمد.خاقانی.
انگشت تعجب جهانی
از گفت و شنید ما به دندان.(گلستان).
و رجوع به ترکیبهای این کلمه شود. || (اصطلاح بدیع) این صنعت چنان باشد که شاعر در بیت از چیزی تعجب و شگفتی نماید. مثالش ادیب ترک گوید:
یا شمعاً یضی ء بلاانطفاء
و یا بدراً یلوح بلا محاق
فانت البدر ما معنی انتقاصی
و انت الشمع ما سبب احتراقی.
مثالش از شعر پارسی، عنصری را:
نیستی دیوانه بر آتش چرا غلتی همی
نیستی پروانه گرد شمع چون جولان کنی.
دیگر من گویم:
من چرا دارم نگویی آب در دیده مقیم
گر تو داری چاه دانم در زنخدان ای پسر.
(حدایق السحر فی دقایق الشعر ص84).

تعجب آوردن.

[تَ عَجْ جُ وَ دَ] (مص مرکب) حیرت کردن و شگفت نمودن. (ناظم الاطباء). ابراز شگفتی کردن. شگفتی نمودن. و رجوع به تعجب و ترکیبهای آن شود.

تعجب داشتن.

[تَ عَجْ جُ تَ] (مص مرکب) تعجب کردن. (ناظم الاطباء). و رجوع به تعجب کردن شود.

تعجب کردن.

[تَ عَجْ جُ کَ دَ] (مص مرکب) تعجب داشتن. تعجب نمودن. شگفت کردن و آشفته شدن. (ناظم الاطباء). شگفتی کردن. حیرت کردن. در شگفتی و حیرت شدن. حیران ماندن : تعجب کردند از عمر دراز و تأسف همچنان بر حیات دنیا. (گلستان). از آن حالت تعجب کردم که در اوقات امکان اقوات چون باری تعالی حکمی رانده باشد و برات وفات قومی روان کرده. (ترجمهء تاریخ یمینی چ اول تهران ص 331).

تعجج.

[تَ عَجْ جُ] (ع مص) پردود شدن خانه. (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد). از دود پر گردیدن خانه، مطاوع تعجیج است، یقال: عجج البیت فتعجج. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). و رجوع به تعجیج شود.

تعجر.

[تَ عَجْ جُ] (ع مص) باشکن شدن شکم. (تاج المصادر بیهقی). نورد گرفتن شکم از فربهی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تعکن شکم. (از اقرب الموارد). و رجوع به تعکن شود.

تعجرف.

[تَ عَ رُ] (ع مص) بزرگ منشی کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تعجرف بر کسی؛ تکبر بر او. || ستم کردن بر کسی. (از اقرب الموارد). || به اکراه بر کاری داشتن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تعجرف بر قوم؛ واداشتن ایشان را بر آنچه از آن اکراه دارند. (از اقرب الموارد). || بی باکی و شتابزدگی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). یقال: جمل فیه تعجرف؛ ای قلة مبالاة بسرعته. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تعجز.

[نَ عَجْ جُ] (ع مص) برنشستن بر عجز شتر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بر کونستهء ستور نشستن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). برعجز شتر نشستن، چنانکه تسنم بر کوهان سوار شدن است. || ادعای عجز کردن. (از اقرب الموارد).

تعجس.

[تَ عَجْ جُ] (ع مص) از پی چیزی فروشدن. (تاج المصادر بیهقی). در پی کاری شدن و پیروی نمودن کسی را بر کاری. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). پیجویی و تعقیب کار کسی. (از اقرب الموارد). || پی هم باریدن باران. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بند کردن و بازداشتن و یعدی بالباء. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بازداشتن و بتأخیر انداختن قوم را. (از اقرب الموارد). || در آخر شب برآمدن و رفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). در ساعتی از شب یا به هنگام سحر بیرون رفتن. (از اقرب الموارد). || درنگ نمودن و بازایستادن. || سرزنش نمودن کسی را. || تکبر کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || سپس انداختن کاری را و یقال: تعجسهُ عرق سوء؛ ای قصر به عن المکارم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعجل.

[تَ عَجْ جُ] (ع مص) برانگیختن و شتافتن فرمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || بشتافتن. (تاج المصادر بیهقی). شتافتن و شتابی نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || پینو را بغلظ کف دست دراز کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). کشک را بغلظت و درازی کف دست دراز ساختن. (از اقرب الموارد). || بها سردست دادن. (منتهی الارب) (آنندراج). || به شتاب فاستدن. (تاج المصادر بیهقی). زود گرفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کرایه را بشتاب گرفتن. (از اقرب الموارد).

تعجلد.

[تَ عَ لُ] (ع مص) بزرگ گردیدن کار و سخت و دشوار گردیدن آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعجن.

[تَ عَجْ جُ] (ع مص) فربه شدن اشتر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || عجین شدن چیزی. (از اقرب الموارد).

تعجه.

[تَ عَجْ جُهْ] (ع مص) خود را نادان نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تجاهل. (اقرب الموارد). || دیری گزیدن کار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). دشوار شدن. (از اقرب الموارد).

تعجهن.

[تَ عَ هُ] (ع مص) لازم گرفتن زن را چندانکه به خانهء خود آورد و زفاف برد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). لازم گرفتن عروس را تا او را بزفاف برد. (از اقرب الموارد). || خوانسالار شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). عُجاهِن یا آشپز کسی شدن. (از اقرب الموارد). || سفیر و رسول کدخدائی گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تعجیب.

[تَ] (ع مص) کسی را به شگفتی آوردن. (تاج المصادر بیهقی). کسی را شگفتی نمودن. (زوزنی). کسی را به شگفتی افکندن. (دهار). به شگفت آوردن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). در شگفت انداختن. (آنندراج). برانگیختن شگفتی کسی. (از اقرب الموارد). و رجوع به تعجب شود.

تعجیج.

[تَ] (ع مص) خانه پردود کردن. (تاج المصادر بیهقی). از دود پر کردن خانه و جز آن، یقال: عجج البیت دخاناً و من الدخان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج). پر کردن خانه از دود. (از اقرب الموارد). || برانگیختن باد غبار را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || برانگیختن باد چیزی را. (از اقرب الموارد).

تعجیز.

[تَ] (ع مص) درنگی گردانیدن کسی را. (زوزنی). درنگی کردن. (مجمل اللغة). بازداشتن از چیزی و بر درنگ داشتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تثبیط. (اقرب الموارد). || عاجز گردانیدن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (از اقرب الموارد). || به عجز منسوب کردن. (زوزنی) (مجمل اللغة). منسوب به عجز کردن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). به عجز و عدم اقتدار منسوب کردن کسی را. (از اقرب الموارد).
- اهل تعجیز؛ کسانی که نسبت عجز به خدا میدادند. عباس اقبال در ذیل ص 132 خاندان نوبختی آرد: تعجیز در این مورد نسبت عجز دادن بخداوند تعالی است و اهل تعجیز به اصطلاح مخالفین کسانی بوده اند که خداوند را فقط در جواهر قادر میدانستند نه بر جواهر و اعراض کلاً و در میان معتزله مخصوصاً ابوعمر و معمربن عباد سلمی از معاصرین ابراهیم نظام و علاف طرفدار این عقیده بوده است. (مقالات اشعری ص 192 و 548 و تعریفات جرجانی ص97). و معمری گفته است که اعراض از قبیل رنگ و طول و عرض و طعم و بو و خشونت و نرمی و حسن و قبح و صورت و قوت و ضعف و مرگ و زندگی و رستاخیز و مرض و صحت و عافیت و کوری و کری و بینایی و شنوایی و فصاحت و فساد و صحت میوجات کار خداوند نیست بلکه ساخت اجسامی است که این اعراض در آنها وجود دارد و دهریون نیز با او در این عقیده که نهایتی برای اشیاء موجود نیست موافقت داشتند. (ابن حزم ج 4 ص194). و ابن الراوندی با این که بر بسیاری از عقاید معمر طعن میزده در «افعال طبائع» با او همعقیده بوده و مثل معمر می گفته است که آنچه را فلک بر آنها شامل است مثل حرکت و سکون و تألیف و افتراق و تماس و مباینت، فعل خداوند نیست. (الانتصار ص54). احتمال کلی دارد که ابوعیسی وراق نیز مثل ابن الراوندی در پاره ای از این عقاید با معمر اشتراک داشته و کتابی در آن خصوص نوشته بوده که ابومحمد (ابومحمدحسن بن موسی نوبختی) آن را نقض کرده است. و رجوع به کتاب خاندان نوبختی ص 87 شود. || پیر شدن. (زوزنی). پیر شدن زن. (مجمل اللغة). عجوز شدن زن. (از اقرب الموارد). گنده پیر شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || کلان سرین گردیدن، یستعمل مجهولاً. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تعجیف.

[تَ] (ع مص) از قوت خویش واگرفتن از برای کسی. (زوزنی). بازداشتن خود را از طعام با وجود اشتها تا دیگری خورد یا سیر خورانیدن هم طعام را. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). عَجف. عُجوف. (اقرب الموارد). || الاکل دون الشبع. (تاج المصادر بیهقی). کمتر از سیری خوردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). خوردن کمتر از سیری. (از اقرب الموارد).

تعجیل.

[تَ] (ع مص) شتافتن در کاری. (دهار) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). شتافتن و پیشی نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). عجله و شتاب و شتاب زدگی و چالاکی و جلدی. (ناظم الاطباء). شتاب کردن در کاری. (غیاث اللغات) (از اقرب الموارد) :
وان قطرهء باران که فرود آید از شاخ
بر تازه بنفشه نه بتعجیل به ادرار.منوچهری.
مثالها رفت به خراسان بتعجیل، ساخته شدن مردمانی که آرزومند خانهء خدای عزوجل بودند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص363). امیر بتعجیل رفت و راهبری بر ما کرد، اینک میرویم. (تاریخ بیهقی ایضاً ص640). صواب آن است که بتعجیل رسول فرستیم. (تاریخ بیهقی ایضاً ص685). ملک را مقرر شود که در کار شتربه تعجیل واجب است. (کلیله و دمنه). دیگران در تحویل تعجیل و مسارعت می نمودند. (کلیله و دمنه). چندانکه نامه به نزدیک برزویه رسید بر سبیل تعجیل بازگشت. (کلیله و دمنه).
می درده و مهره نه بتعجیل
این ششدرهء ستمگران را.خاقانی.
بتعجیل میراند بر کوه و رود
کجا سبزه ای دید، آمد فرود.نظامی.
لاله ز تعجیل که بشتافته
از تپش دل خفقان یافته.نظامی.
مکر شیطان است تعجیل و شتاب
لطف رحمان است صبر و احتساب.مولوی.
که تأنی هست از یزدان یقین
هست تعجیلت ز شیطان لعین.مولوی.
-امثال: تعجیل بد است لیک در خیر نکوست.
تعجیل کننده پیرو شیطان است؛ العجلة من الشیطان و التأنی من الرحمن؛ تندی و شتاب از دیو و آهستگی از یزدان است ...: شتابزدگی کار شیطان و بی صبری از باب نادانی. (مرزبان نامه). و رجوع به امثال و حکم دهخدا ج 1 ص258 و 548 و ترکیبهای این کلمه شود.
|| بشتابانیدن. (زوزنی) (از ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). برانگیختن و شتافتن فرمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). || بها زودتر دادن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || گوشت را بشتاب پختن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || زودتر گرفتن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || عجاله یا ماحضر ساختن برای قوم. (از اقرب الموارد). || پیش کردن کسی را: عجلّت له من التمر؛ پیش کردم او را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || مقدار دبز کف دست دراز کردن پینو را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعجیلاً.

[تَ لَنْ] (ع ق) مأخوذ از تازی، بطور تعجیل و بطور شتاب و بجلدی و بچالاکی. (ناظم الاطباء). و رجوع به تعجیل شود.

تعجیلانه.

[تَ نَ / نِ] (ص نسبی، ق مرکب) بطور تعجیل و بچابکی و جلدی. (ناظم الاطباء). و رجوع به تعجیل شود.

تعجیل دادن.

[تَ دَ] (مص مرکب)شتاب فرمودن. برانگیختن به شتاب و پیشی گرفتن :
خجلت حلم تو داده است زمین را تسکین
غیرت حکم تو داده است زمان را تعجیل.
انوری (بهار عجم) (آنندراج).
و رجوع به تعجیل و ترکیبهای آن شود.

تعجیل فرمودن.

[تَ فَ دَ] (مص مرکب) تعجیل کردن : هرکه بر درگاه پادشاهان بی جریمه جفا دیده باشد... پادشاه را تعجیل نشایست فرمود در فرستادن او بجانب خصم. (کلیله و دمنه). و رجوع به تعجیل و دیگر ترکیبهای آن شود.

تعجیل کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)شتاب کردن و چالاکی و جلدی کردن. (ناظم الاطباء). عجله کردن. تعجیل فرمودن :
بر وی نتوان کردن تعجیل به به کردن
تعجیل به طب اندر باشد ز سبکساری.
منوچهری.
بسیار کالا و قماش آوردند و گفتند طغرل نیک تعجیل کرد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص617).
جز که در کار دین و جستن علم
در دگر کارها مکن تعجیل.ناصرخسرو.
من آن دانم که تعجیل کار گاو کرده آید. (کلیله و دمنه). ملاح در آب افتاد و تا یکی را برهانید، آن دیگر هلاک شد. گفتم بقیت عمرش نمانده بود از این سبب در گرفتن او تأخیر کردی و در آن دیگر تعجیل. (گلستان). هر آنچه دانی که هرآینه معلوم تو خواهد شد، به پرسیدن آن تعجیل مکن. (گلستان). و در امثال هدایا تعجیل کند. (مجالس سعدی ص20).
مکن تعجیل تا از عشق رنگی برکند کارت
که سازد سنگ را لعل آفتاب آهسته آهسته.
صائب (آنندراج).
و رجوع به تعجیل و دیگر ترکیب های آن شود.

تعجیم.

[تَ] (ع مص) سخن گفتن بزبان عجم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). عربی را عجمی ساختن. || عجم برزدن. (تاج المصادر بیهقی). نقطه نهادن نوشته را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). کتاب را نقطه کردن. (آنندراج).

تعجیه.

[تَ یَ] (ع مص) درچیدن و کج کردن روی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). شکلک ساختن. (یادداشت مرحوم دهخدا).

تعجیه.

[تَ] (ع مص) عیب کردن دو کس را پس فرق کردن میان هر دو(1). (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || چشم کردن دو کس را و فراق افتادن میان آنان. (از تاج العروس) (از لسان العرب) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (از معجم متن اللغه).
(1) - در تاج العروس و اقرب الموارد و قطر المحیط چنین آمده
: عجه بینهما تعجیهاً؛ عانهما ففرق بینهما. و در لسان العرب آمده است: عجهت بین فلان و فلان؛ معناهُ انهُ اصابهما بعینه حتی وقعت الفرقه بینهما. قال و قال اعرابی اندر الله عین فلان لقد عجه بین ناقتی و ولدها. و در معجم متن اللغة تعجیه نظیر لسان العرب چنین معنی شده: اصابهما بعینه فوقعت الفرقة بینهما. از این روی گمان میرود که صاحب منتهی الارب عانهما را به تصحیف عابهما خوانده و بهمین جهت جدایی افتادن میان دو کس را فرق کردن معنی کرده است.

تعدا.

[تَ عَدْ دا] (از ع مص) بمعنی ظلم، در اصل این لفظ تعدی به یای تحتانی است مگر فارسیان به تصرف خود اکثر، یای الفاظ این وزن را بدون قاعدهء عربی به الف بدل نمایند چنانکه: تمنی و تولی و تجلی و تماشی را تمنا و تولا و تجلا و تماشا خوانند و این نوعی از تفریس است. (غیاث اللغات) (آنندراج). بجای تعدی استعمال شده است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
روم ناقوس بوسم زین تحکم
شوم زنار بندم زین تعدا.خاقانی.
دستش به نیزه ای که علی الرؤس اژدهاست
اقلیم روس را به تعدا برافکند.خاقانی.
رجوع به تعدی شود.

تعداء .

[تَ] (ع مص) دویدن اسب. دویدن خواستن آن: عد الفرس عَدْواً و عُدُوّاً و عَدَواناً بالتحریک و تعدآء او عدی... (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعداد.

[تَ] (ع مص) مصدر است بمعنی عد (شمردن). (از اقرب الموارد). شمار کردن. (غیاث اللغات) (آنندراج). و رجوع به عَدّ شود.

تعداد.

[تِ] (از ع، اِ)(1) در فارسی امروزین شماره و حساب و شمردگی و شمار. (ناظم الاطباء).
(1) - صاحب غیاث اللغات و آنندراج.

تعداد کردن.

[تِ کَ دَ](1) (مص مرکب)شمار کردن و شمردن. (ناظم الاطباء) : ابوبکر هذلی تعداد اشراف بصره و فقها بصره و اصحاب رسول که در آنجا بودند کرد. (تاریخ قم ص294).
(1) - کسر تاء تلفظ امروز فارسی زبانان است و صحیح آن بفتح تاء است. رجوع به تعداد شود.

تعدد.

[تَ عَدْ دُدْ] (ع مص) زیادت آمدن در عدد. (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد). زیاده از هزار بودن. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). هم یتعددون علی الف؛ ای یزیدون علی ذلک فی العدد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (اِ) در فارسی امروزین افزون از یک. عدد بسیار. و متعدد و فراوانی و بسیاری. (از ناظم الاطباء). کثرت. بسیاری. چندتائی.

تعدف.

[تَ عَدْ دُ] (ع مص) اندک چشیدن چیزی را. یقال: ماتعدفت؛ ای ماذقت قلیلاً فضلاً عن کثیر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعدی.

[تَ عَدْ دی] (ع مص) فاگذاشتن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). درگذشتن از کار و ترک دادن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تجاوز کردن از حد خود. (غیاث اللغات). از حد درگذشتن. (آنندراج). گذشتن. (از اقرب الموارد). || افزونی جستن بر کسی. (تاج المصادر بیهقی). افزونی جستن. (زوزنی). || ستم کردن بر کسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). ظلم و ستم و زبردستی و ستمگری و جور و ریژک و جبر و زور و زورآوری و سختگیری و درازدستی. (از ناظم الاطباء). مجازاً به معنی ستم و ظلم آید. (غیاث اللغات) : استادم بونصر را بخواندند تا آنچه از اریارق رفته بود از تهور و تعدیها باز نمود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص229). پیغام داده و نموده و گفته که اصل تهور و تعدی از شما بوده. (تاریخ بیهقی ایضاً ص354). تعدی سلجوقیان از حد و اندازه می بگذرد و ولایت خوارزمشاه ملک را باید داد. (تاریخ بیهقی ایضاً ص704). دست تعدی گشاد و بضرورت تنی چند را فروکوفت. (گلستان). و بظلم و تعدی معروف بود. (گلستان). || گرفتن مهر را: تعدی مهر فلانة؛ گرفت آن را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || به شیر، از می بی نیاز شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بی نیاز گردانیدن چراگاه از شراء گیاه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). بی نیاز گردانیدن چراگاه از خریدن گیاه. (ناظم الاطباء). || متعدی کردن فعل لازم را به یکی از ادوات تعدیه. (ناظم الاطباء): تعدی الفعل کان متعدیاً. (از اقرب الموارد). تجاوز فعل از فاعل به مفعول به، مقابل لزوم.

تعدیات.

[تَ عَدْ دی] (ع اِ) مأخوذ از تازی اجحافات و ظلمها و ستمها و زبردستیها. (ناظم الاطباء).

تعدید.

[تَ] (ع مص) به استقصای چیزی شمردن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). شمردن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). شمار کردن. (غیاث اللغات) (آنندراج). || شمار کردن مناقب مرده. (از اقرب الموارد). || مالی که آن را عدد بسیار نباشد جمع کردن. (تاج المصادر بیهقی). || مال بسیار جمع کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ساز و سامان زمانه ساختن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (آنندراج). || (اصطلاح بدیع) عبارت است از صنعت سیاقة الاعداد و آن ایراد اسماء مفرد به یک روش است. (از کشاف اصطلاحات الفنون). و رجوع به سیاقه شود.

تعدیق.

[تَ] (ع مص) ترجیح دادن رأی خود را در اندازه و تخمین کاری که یقین آن نداشت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). || انداختن عدوقه [چنگ قلاب] را در چاه تا برآورد از آن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تعدی کردن.

[تَ عَدْ دی کَ دَ] (مص مرکب) ستم کردن. ستمگری. ظلم کردن. زورآوری و سختگیری کردن. درازدستی کردن : در منازعتی که میرفت میان بختیار و عضدالدوله، بی ادبیها و تعدی ها و تهورها کرد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص191). خداوند آنچه بایست فرمود در آن تعدی که وی کرد. (تاریخ بیهقی ایضاً ص636). تا تعدی نکند از نفسی بیشتر. (تفسیر ابوالفتوح ج 1 ص 272). فلان عامل را که فرستاده بولایت تعدی نکندی. (مجالس سعدی ص22). و رجوع به تعدی شود.

تعدیل.

[تَ] (ع مص) راست کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). راست کردن. یقال: عدل الحکم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). راست و درست کردن. (غیاث اللغات) (آنندراج). راست کردن چیز یا حکمی. (از اقرب الموارد). راستی و درستی و برابری و صحت و عدالت. (ناظم الاطباء). || عدل خواندن. (تاج المصادر بیهقی). عادل خواندن. (زوزنی). شایستهء گواهی گردانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج). پاک گردانیدن شاهد. (از اقرب الموارد). || تسویه. (کشاف اصطلاحات الفنون). || برابر کردن ترازو را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). برابر کردن چیزی را به چیزی. (غیاث اللغات) (آنندراج). برابر کردن ترازو و کیل را. (از اقرب الموارد). || عدلین قرار دادن کالا را. (از اقرب الموارد). || یقال: شرب حتی عدل؛ یعنی نوشید چندان که شکمش مانند تنگبار گردید. || بدرستی نمودن کاری را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).
- جرح و تعدیل؛ رجوع به جرح و جرح و تعدیل شود.
- علم تعدیل؛ صاحب کشف الظنون بنقل از مولی ابن الخیر در ذیل علم تعریف آرد که: علمی است که بدان تفاوت شب و روز و تداخل ساعات در شب و روز بهنگام اختلاف آنها در تابستان و زمستان شناخته شود و سپس آرد که ابن الخیر این دانش را از فروع علم هندسه دانسته و شاید آنچه وی یاد کرده همان تعدیلات مستعمل در دستوری است که برای استخراج تقویم از زیج وضع شده و در آن جدول تعدیل ایام است و در زیج جدولهایی در این باره یافت میشود و پیداست که اگر مراد وی این معنی باشد آنگاه تعدیل از مسائل علم زیج و تقویم است ... و خلاصه علم بودن آن درست نیست. رجوع به کشف الظنون و تعدیل شمس شود.

تعدیل ارکان.

[تَ لِ اَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) به اصطلاح فقه به آهستگی، راست و درست ادا کردن رکوع و سجود و غیره. (غیاث اللغات) (آنندراج). و رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون شود.

تعدیل النهار.

[تَ لُنْ نَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) نیمهء فضل النهار بود. رجوع به فضل النهار و التفهیم بیرونی چ همایی شود.

تعدیل اول.

[تَ لِ اَوْ وَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) آن را اختلاف اول هم نامند چه نخستین تفاوتی است که یافت شود و آن تعدیل مفرد نیز خوانده شود بسبب انفرادش از غیر آن برخلاف تعدیل دوم که با اول درآمیخته است. و این اصطلاح در نزد اهل هیأت است ولی اهل عمل یا اصحاب زیج آن را تعدیل دوم خوانند چه بر حسب عمل مؤخر از تعدیل سوم است که زیج دانان آن را تعدیل اول مینامند و آن قوسی است میان وسط و تقویم. عبدالعلی بیرجندی در حاشیهء چغمینی میگوید که این در خورشید و ماه صحیح است ولی در متحیره مابین وسط معدل و تقویم تعدیل اول است ولی ما بین وسط غیر معدل و تقویم در نزد آنان نامی ندارد. رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون و التفهیم بیرونی چ جلال همایی ص125 شود.

تعدیل دوم.

[تَ لِ دُوْ وُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) رجوع به تعدیل اول شود.

تعدیل سوم.

[تَ لِ سِوْ وُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) رجوع به تعدیل اول شود.

تعدیل شمس.

[تَ لِ شَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) بیرونی نویسد: آفتاب که بر اوج باشد یا بر حضیض، آن دو خط که سوی او بیرون آید از مرکز عالم و از مرکز فلک اوج یکی گردند و میانشان اختلاف نبود و چون بجز این دو جای باشد از محیط فلک اوج آن دو خط یکی نشوند ولکن چون بر آفتاب تقاطع کنند یکی بجایی رسد از ممثل و دیگری بجای دیگر. پس آن قوس از ممثل که میان این دو خط بود تعدیل اوست بر آن روی که بصورت بستن مبتدی نزدیک تر است نه بتحقیق اما اگر حقیقتش خواهی بدان که اندر علم هندسه پیدا شد که زاویه ها که بر مرکز دایره باشند یا بر محیط او به اندازهء آن قوسها باشند که برابرشانند از محیط. وزین جهت بیشتر حالها زاویه، بجای قوس بکار همی داریم زیرا که بر یک نسبت اند و چون رفتن بر محیط فلک اوج راست بود اندر مدتها راست آن زاویه ها که بر مرکز او برابر آن وقتها باشند نیز راست بوند یک مر دیگر را وز قبل این اندر وسط شمس همان است. اگر گوئیم که قوس دوری آفتابست اندر فلک اوج از آن نقطه که برابر حمل است یا اگر بگوئیم که آن زاویه است بر مرکز فلک اوج که یکی خط او به سر حمل رسد و دیگر به آفتاب و بر این قیاس حصه میانه را گوئیم که زاویه ای است بر مرکز فلک اوج که یکی خط او به اوج رسد و دیگر به آفتاب و نیز بحصهء مقوم، ای راست کرده، که آن زاویه ای است بر مرکز عالم که یکی خط او به اوج رسد و دیگر به آفتاب و چون هر دو حصه بر این مثال دانسته آید، «تعدیل شمس» آن فضله بود که میان این هر دو حصه بود و مقدارش آن زاویه بود که از تقاطع آن دو خط آید که از مرکز فلک اوج وز مرکز عالم سوی آفتاب آیند وزین جهت او را همیشه زاویهء تعدیل خوانیم... (از التفهیم بیرونی چ جلال همایی صص117 - 118). و رجوع به حاشیهء ص118 و 119 و 120 همین کتاب و کشاف اصطلاحات الفنون و کشف الظنون شود.

تعدیل طول.

[تَ لِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) اصطلاح نجومی. رجوع به التفهیم بیرونی چ جلال همایی ص125 شود.

تعدیل کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)برابر کردن و از روی عدالت چیزی را تقسیم کردن. (ناظم الاطباء). || در فارسی امروزین کاستن از شدت و حدت چیزی یا عملی: فلان کس نظر خود را تعدیل کرد. رفتار خود را تعدیل کرد.

تعدین.

[تَ] (ع مص) شکافتن زمین را به کلند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || پر شدن شکم آبخور از آب. (از ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). || نیرو دادن زمین و کشت را به سرگین. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعدیة.

[تَ یَ] (ع مص) بازگردانیدن از کاری. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || مشغول ساختن کسی را بکاری. || بازگرداندن کسی را از کاری. || واگذاشتن کسی کاری را. (از اقرب الموارد). || فاگذرانیدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). درگذرانیدن. (دهار). گذرانیدن. (غیاث اللغات) (آنندراج). روا داشتن و نافذ گردانیدن و یقال: عد عنه؛ ای اصرف بصرک عنه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). روا داشتن و نافذ ساختن چیزی. (از اقرب الموارد). || فعل را متعدی کردن به مفعول. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). فعل لازم را متعدی کردن. (غیاث اللغات) (آنندراج). || (اصطلاح اصول) نقل حکم از اصل به فرع. (از تعریفات جرجانی). و رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون شود.

تعذر.

[تَ عَذْ ذُ] (ع مص) استوار نگردیدن امر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). استوار نگردیدن و مشکل و دشوار و تنگ شدن کار. (از اقرب الموارد). || ممتنع بودن و از این معنی است تعذر ابتداء به ساکن. (از اقرب الموارد) : و رسیدن آن بر خواص و عوام تعذری ظاهری دارد. (کلیله و دمنه). || مدروس شدن رسم. (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد). کهنه و محو شدن نشان سرای. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || سپس ماندن و درنگ کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || آلوده شدن به عذرة. (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). || دشخوار شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). دشوار شدن کار. (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || عذر خواستن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار) (از اقرب الموارد). عذر و حجت آوردن. (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء). حجت آوردن برای نفس خود. (از اقرب الموارد) :
اگر مطلب بدوزخ بردن ماست
تعذر چند باید آوریدن.ناصرخسرو.
بفرما بی تعذر تا برندم
چرا باید ز چشم عمرو دیدن.ناصرخسرو.
|| گریختن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بیزار شدن از گناه. (از اقرب الموارد).

تعذفر.

[تَ عَ فُ] (ع مص) خشم گرفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تغضب. (اقرب الموارد).

تعذل.

[تَ عَذْ ذُ] (ع مص) نکوهش پذیرفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || اعتاب. (اقرب الموارد).

تعذلق.

[تَ عَ لُ] (ع مص) جنبیدن در رفتار خود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). جنبان و متحرک رفتن. (از اقرب الموارد).

تعذیب.

[تَ] (ع مص) عذاب دادن. (تاج المصادر بیهقی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). در شکنجه کشیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). به رنج افکندن. (از اقرب الموارد). شکنجه کردن. (آنندراج). شکنجه و عذاب و عقوبت و آزار. (ناظم الاطباء) : طوطی را به چه تهمت چنین تعذیب و تشدید فرمودی. (سندبادنامه ص99). هرکه به تأدیب دنیا، راه صواب نگیرد به تعذیب عقبی گرفتار آید. (گلستان). بعضی از ودایع او پیش یکی از تجار ظاهر شد و او را بدین سبب به انواع تعذیب و تسبیب فراگرفتند. (ترجمهء تاریخ یمینی چ اول تهران ص360). || بازداشتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بازداشتن از چیزی. || حبس کردن چیزی. || علاقه قرار دادن تازیانه را. (از اقرب الموارد).

تعذیر.

[تَ] (ع مص) ثابت نشدن کسی را عذری. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || عذر بدروغ آوردن. (زوزنی). عذر آوردن. (آنندراج). || مبالغه کردن در عذر کسی. (از اقرب الموارد). || دمیدن سبزهء رخسار غلام. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مو بر عذار کودک برآمدن. (از آنندراج). دمیدن موی بناگوش پسر. (از اقرب الموارد). || به عذره بیالودن. (زوزنی). آلودن چیزی را به پلیدی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). به عذره یعنی به سرگین آلودن چیزی را. (آنندراج) (از اقرب الموارد). || ناپدید کردن نشان سرای. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || مهمانی ختنه ساختن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). طعام جهت ختنه و بنای خانه پختن. (آنندراج). || به مهمانی ختنه خواندن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). || تقصیر کردن. (زوزنی). تقصیر کردن و سستی کردن در کار. (دهار). تقصیر کردن در کار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). کوتاهی کردن در کاری بعد از کوشش. (از اقرب الموارد). تقصیر کردن. (آنندراج). || دروش کردن چشم شتر را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). یقال: عذر عین بعیرک؛ ای سمه بغیر سمة بعیری لیتعارف من ابلنا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || زخم کردن گوش شتر از برای نشان. (آنندراج).

تعذیق.

[تَ] (ع مص) بریدن شاخهای خرما. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعذیل.

[تَ] (ع مص) بسی ملامت کردن. (زوزنی). نکوهیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ملامت کردن. (از اقرب الموارد).

تعر.

[تَ] (ع مص) بانگ برزدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تعر.

[تَ عَ] (ع اِ) اشتعال جنگ. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تعرب.

[تَ عَرْ رُ] (ع مص) بیابانی شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). در بادیه جای گرفتن و بیابانی شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || خویشتن را به عرب مانند کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تخلق به اخلاق عرب و تشبیه به آنان کردن. || دوستی نمودن زن برای شوی خود. (از اقرب الموارد).

تعرج.

[تَ عَرْ رُ] (ع مص) بند نمودن چهارپایه(1)را در خانه و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بند کردن بارگی را در خانه و برپای داشتن. (از اقرب الموارد). || کج شدن بنا. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).
(1) - ظ: چارپای به صواب نزدیک تر است چنانکه اقرب الموارد معنی کرده است.

تعرز.

[تَ عَرْ رُ] (ع مص) سخت و دشوار گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). استعصاب (دشوار شدن). (از اقرب الموارد).

تعرس.

[تَ عَرْ رُ] (ع مص) دوستی کردن با زن و فریفته گشتن بر وی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). دوستی کردن با زن. (از اقرب الموارد).

تعرش.

[تَ عَرْ رُ] (ع مص) پاییدن و ثبات ورزیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ثباب ورزیدن به مکان. (از اقرب الموارد). || ملازم کار گشتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعرص.

[تَ عَرْ رُ] (ع مص) اقامت نمودن بجای. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعرض.

[تَ عَرْ رُ] (ع مص) پیش آمدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار). پیش آمدن و در پی کسی شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). پیش آمدن کسی را و به چیزی در پرداختن. (غیاث اللغات). پیش آمدن کسی را. (آنندراج). پیش آمدن و طلب کردن. (از اقرب الموارد). || چپ و راست رفتن شتر بر کوه از دشواری راه. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || کژ گردیدن. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || کرانه و ناحیه ظاهر نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). فرمان بردن اسب که در بند بود، رانندهء خویشتن را. || تباهی در شدن بچیزی. || عراضه از همسفران خواستن. || طلب معرفت نمودن و متصدی آن شدن. (از اقرب الموارد). ممانعت و زبردستی و جور و ظلم و ستم و دست درازی و زیان و نقصان. (از ناظم الاطباء). || مزاحمت. (ناظم الاطباء) : آورده اند که در آبگیری از راه، دور و از گذریان و تعرض ایشان مصون، سه ماهی بودند. (کلیله و دمنه). اگر تعرض خویش از ما زایل کنی هر روز موظف یکی شکار... بمطبخ ملک فرستیم. (کلیله و دمنه). || اعتراض و مخالفت. (ناظم الاطباء). ملامت. نکوهش :
اگر هشیار اگر مخمور باشی
چنان زی کز تعرض دور باشی.نظامی.
گفتم زبان تعرض مصلحت آن است که کوتاه کنی که مرا کرامت این شخص ظاهر شد. (گلستان). یاران ارادت من در حق او خلاف عادت دیدند و بر خفت عقل من حمل کردند. یکی زان میان زبان تعرض دراز کرد و ملامت کردن آغاز. (گلستان). || روی آوردن. تصدی. پرداختن به ... : خردمندان ... از جنگ عزلت گرفته اند و از ... تعرض مخاطره ... تجنب واجب دیده. (کلیله و دمنه). حال بگفت، روی از توقع او در هم کشید و تعرض سؤال از اهل ادب در نظرش قبیح و ناپسند آمد. (گلستان).

تعرض کردن.

[تَ عَرْ رُ کَ دَ] (مص مرکب) مخالفت و ممانعت نمودن و بازداشتن و دست درازی کردن. (ناظم الاطباء). آسیب رسانیدن. آزار دادن. گزند رسانیدن : آواز دادم قوم خویش... ایشان را گفتم گواه باشید که من پیغام امیرالمؤمنین معتصم میگذارم، بر این امیر بوالحسن افشین که میگوید بودلف قاسم را مکش و تعرض مکن و بخانه بازفرست که اگر وی را بکشی ترا بدل وی بکشند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص173). || نشان کردن در حساب، در جایی که احتمال سهو و خطا باشد. (ناظم الاطباء). و رجوع به تعرض شود.

تعرعر.

[تَ عَ عُ] (ع مص) گشن ناک شدن شتر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || گر گردیدن شتر: تعرعرت الابل؛ اصابها داءُ العرة. (از اقرب الموارد).

تعرف.

[تَ عَرْ رُ] (ع مص) معرفت جستن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). شناختن. (آنندراج) :
من که باشم با تعرفهای حق
که برآرد نفس من اشکال و دق.(مثنوی).
|| پژوهیدن. (فرهنگ فارسی معین). بازجست و تحقیق از کار کسی : رعایای خراسان قصه ها به درگاه سلطان روان کردند و بتعرف صاحبدیوان رقعه ها عرض دادند. (ترجمهء تاریخ یمینی چ اول تهران ص336). || معرفه ساختن اسم، ضد تنکر. || معروف شدن نزد کسی. || خواستن چیزی را از کسی چندانکه بشناسد آن را: تعرف فلان عنه فلانُ؛ ای تطلبهُ حتی عرفهُ. (از اقرب الموارد). تعرفت ماعندک؛ خواستم و جستم چیزی را چندانکه شناختم آن را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || خواستن چیزی: تعرف الضالة؛ طلبها و منه قول حریری: «فغدوت غدو المتعرف»؛ ای طالب المفقود. (از اقرب الموارد).

تعرفگری.

[تَ عَرْ رُ گَ] (حامص مرکب)وضع و فرض کردن. (وحید دستگردی). شناساندن :
بود مه و سال ز گردش بری
تا تو نکردیش تعرفگری.
نظامی (مخزن الاسرار چ وحید ص112).

تعرفة.

[تَ رِ فَ] (ع اِ) صورت قیمت و ارزش متاع یا صورت مالیاتی که به کالا تعلق میگیرد چون تعرفهء گمرکی(1). دکتر خیام پور در نشریهء دانشکدهء ادبیات تبریز آرد: در «تعرفهء گمرکی» و امثال آن که بزبان فرانسه نیز تاریف(2) گویند در اصل تعریفه است که مصدر «عرف» به تشدید «را» را گرفته و تاء نقلی بر آن افزوده اند(3) ولی اغلب گمان کنند که آن خود مصدری است مانند تکمله و تبصره و از این رو آن را بشکل تعرفه بدون یاء استعمال کنند و حال آن که نه لفظ «تعرفه» در لغت هست و نه صیغهء «تفعله» در فعل سالم قیاسی است ولی چون کلمهء مزبور از طرف فرهنگستان نیز بتصویب رسیده است شاید مانعی از استعمال آن نباشد. (سال اول شمارهء دوم ص 18).
(1) - Tarif.
(2) - Tarif. (3) - التعریفة المرة و فی اصطلاح ارباب السیاسة تطلق اولاً علی مایؤخذ من الرسم علی الداخل و الخارج من البضائع. ثانیاً علی الکتاب المتضمن بیان مایؤخذ علی کل صنف منها. ثالثاً علی لائحة اسعار العملة المعینة من الحکومة یقال عملة تعریفة لتتمیز عن العملة الرائجة فی البندر. (محیط المحیط).

تعرق.

[تَ عَرْ رُ] (ع مص) گوشت از استخوان بازبریدن. (تاج المصادر بیهقی). گوشت از استخوان بریزیدن. (زوزنی). گوشت از استخوان باز کردن و بخوردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بدندان کشیدن گوشت از استخوان: ماترکت السنة لهم عظماً الا تعرقتهُ. (از اقرب الموارد). || منتفع شدن به چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || در سایهء شتر راه رفتن و کم کم از آن منتفع شدن: تعرق فی ظل ناقتی؛ امش فی ظلها و انتفع به قلیلاً قلیلا. (از اقرب الموارد). || بر زمین افکندن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || اندک آب ریختن در شراب و ممزوج کردن. || ریشه دوانیدن درخت در زمین. (از اقرب الموارد).

تعرقب.

[تَ عَ قُ] (ع مص) براه پشت رفتن از کوه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). براه پشت کوه رفتن. (آنندراج) (از اقرب الموارد). || از خلف اسب سوار شدن. (از اقرب الموارد). || بازگردیدن از کاری. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || در دروغ و اخلاف به عرقوب شبیه شدن: فلان اذا مطل تعقرب و اذا وعد تعرقب. (از اقرب الموارد).

تعرم.

[تَ عَرْ رُ] (ع مص) گوشت از استخوان باز کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). جدا کردن گوشت از استخوان. (از اقرب الموارد).

تعروش.

[تَ عَ وُ] (ع مص) متعلق کاری شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || درنگ کردن بمکانی. (از اقرب الموارد). || بر ستور سوار گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بر چارپا سوار شدن. (از اقرب الموارد).

تعری.

[تَ عَرْ ری] (ع مص) برهنه شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || خالی گردیدن از چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). و رجوع به تعریة شود.

تعریب.

[تَ] (ع مص) پاک کردن زبان از غلط گویی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). پاک کردن سخن از خطا. (آنندراج). مهذب ساختن سخن از لحن. (از اقرب الموارد). || سخن پیدا گفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || بریدن شاخ خرما. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بریدن شاخ خرما و آشکار کردن و تشذیب آن. (از اقرب الموارد). || نشتر کردن اشاعر ستور را سپس آن داغ کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || زشت نمودن قول یا فعل کسی را و بازگردانیدن بر آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). عرب علیه قبح علیه کلامه. (الاساس از اقرب الموارد). || از قوم گفتن و حجت آوردن برای ایشان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || نیک نوشیدن آب صافی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). فراوان نوشیدن آب صافی را. (از منتهی الارب). || آزمند گشن گردانیدن گاو نر، ماده را. || به انکار بازگردانیدن. || سخن عجمی را عربی کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). اسم عجمی را بر روش عرب بیان کردن و عربی کردن آن. (از اقرب الموارد). || کمان عربی ساختن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). اتخاذ کمان یا اسب عربی را. (از اقرب الموارد). || تباه گردیدن ذرابت معده (؟). (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). بیمار ساختن فساد معده کسی را: عربه العرب؛ مرضه الذرب. (از اقرب الموارد). || فحش گفتن و سخن زشت بر زبان راندن. || بیعانه دادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعریج.

[تَ] (ع مص) خمانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تمییل بنا و نهر. (از اقرب الموارد). جنبانیدن (چمانیدن؟) بنا. (تاج المصادر بیهقی). || میل کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). خم شدن از جانبی بجانب دیگر. (از اقرب الموارد). || ایستادن. (تاج المصادر بیهقی). بر پای داشتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بند کردن مطیة را در خانه و جز آن و با علی متعدی شود. || بوقت غروب درآمدن. || توقف نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعرید.

[تَ] (ع مص) درگذشتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). نفوذ کردن. (از اقرب الموارد): عرد السهم فی الرمیة تعریداً. (منتهی الارب). || گذاشتن راه را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ترک کردن راه و منحرف شدن از آن. (از اقرب الموارد). || بلند شدن ستاره و نزدیک بغروب رسیدن، بعد برآمدن در میانهء آسمان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || گریختن. (تاج المصادر بیهقی) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): عرد عن قرنه احجم و نکل. (از اقرب الموارد). || قوی شدن جسم مرد پس از بیماری. (از اقرب الموارد). || برنیاوردن حاجت: عرد فلان بحاجتنا اذالم یقضها. (از اقرب الموارد).

تعریر.

[تَ] (ع مص) سرگین در زمین زدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (از اقرب الموارد). بار افکندن زمین را. (منتهی الارب). بار افکندن زمین را. و بار سرگین حیوانات را گویند که بجهت قوت زراعت به زمین کم زور ریزند. (آنندراج).

تعریز.

[تَ] (ع مص) گرفته و ترنجیده شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || پوشیدن چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || تعریض(1)کردن در خصومت و در خطبت. (آنندراج) (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). و رجوع به تعریض شود.
(1) - در منتهی الارب چاپ تهران وبه تقلید آن در ناظم الاطباء «تعریز» آمده است و صحیح همان تعریض است که آنندراج از نسخهء مصحح دیگر از منتهی الارب نقل کرده است و اقرب الموارد آرد: و فلان فی الخصومة و فی الخطبة کان کانه عرض.

تعریس.

[تَ] (ع مص) تعویه. (تاج المصادر بیهقی). در آخر شب فرود آمدن، هذا اکثر بخلاف اعراس. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از غیاث اللغات) (از آنندراج). || ستون قرار دادن خانه را. (از اقرب الموارد).

تعریس.

[تَ] (اِخ) لیلة التعریس؛ شبی که آن حضرت در آن بخواب رفتند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). اللیلة التی نام فیها الرسول. (اقرب الموارد) :
مصطفی بیخویش شد زان خوب صوت
شد نمازش از شب تعریس(1) فوت.مولوی.
(1) - اشارت است به این که حضرت رسول پس از رجعت از غزوهء خیبر به بلال فرمود پاسبانی ما کن تا ما راحت کنیم. بلال تا اذان صبح نماز میخواند تا قریب به صبح خواب او را درربود، حضرت پس از طلوع آفتاب بیدار شد و سؤال کرد چرا برای ادای فریضه بیدار نکردی؟ گفت مرا درربود آنچه شما را.

تعریش.

[تَ] (ع مص) حمله کردن و سپس سر برداشتن و دهن گشادن خر: عرش الحمار برأسه تعریشاً؛ حمله کرد خر پس برداشت سر را و گشاد دهن را. || درنگ نمودن در کار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || پیوسته افروخته ماندن هیزم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || وادیج بستن رز را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بنا ساختن از چوب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || ساختن سقف خانه را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) :
جوشن و خود است مر چالیش را
وین حریر و برد، مر تعریش را.مولوی.
در مدت دو ماه سراسر بازارها به تعریشات پاکیزه و تسقیفات رایق سر بپوشیدند. (ترجمهء تاریخ یمینی چ اول تهران ص439). || بر تخت یا بر کوشک بردن. (غیاث اللغات) (آنندراج).

تعریص.

[تَ] (ع مص) گوشت در میان سرای افکندن تا خشک شود. (از زوزنی) (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || پاره پاره کردن گوشت. || گوشت بر خدرک انداختن و یا خاکستر آلودن و نیک ناپختن. (ناظم الاطباء). || تیر بر خانه نهادن تا مسقف سازند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || پشت خماندن و سر فرود نیاوردن شتر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعریض.

[تَ] (ع مص) سخن سربسته گفتن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (دهار). بکنایه سخن گفتن. (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء). خلاف تصریح. متعد بالباء و باللام. و از این معنی است معاریض در گفتار و آن توریه است بچیزی از چیزی و در مثل است که در معاریض گریزگاهی است از دروغ گفتن. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). دلالتی را در گفتار تضمین کردن که لفظی در آن برای آن دلالت نباشد. چنانکه گوئی زمستان رفت و روسیاهی به زغال ماند؛ بدی تو بر ما گذشت و تو خجل ماندی. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). سخنی نامصرح که شنونده بدان مراد گوینده را داند. (از تعریفات جرجانی). و رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون شود : با وزیران در این باب سخن گفته آید هم بتعریض. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص685). خبر مگر خویش میداد بر تعریض و ایشان نمیدانستند. (قصص الانبیاء ص 233). یکی از علما خورندهء بسیار داشت و کفاف اندک. با یکی از بزرگان... بگفت. روی از توقع او در هم کشید و تعریض سؤال از اهل ادب در نظرش قبیح آمد. (گلستان). و حسن جایها گفته است چه بتعریض و چه بتصریح که همچنان که در دور شریعت اگر کسی طاعت و عبادت نکند. (جهانگشای جوینی). وقت وقت بتعریض و گه گاه بتصریح، چنان فرانمودی. (جهانگشای جوینی). بتعریض... نقش آن معنی را، در دل دیگر پسران کالنقش فی الحجر مینگاشت. (جهانگشای جوینی). || گوشه زدن. (فرهنگ فارسی معین). سرزنش گونه سخن گفتن : و حاسدان و دشمنان ما که به حیلت و تعریض اندر آن سخن پیوستند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص214).
بتعریض گفتی که خاقانیا
چه خوش داشت نظم روان عنصری.
خاقانی.
چون سایه شده به پیش من مست
تعریض مرا گرفته در دست.نظامی.
|| پهن نمودن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || فروختن رخت را بعرض و به غیر جنس آن. (منتهی الارب). فروختن کالا به کالا. (آنندراج) (از اقرب الموارد). || خورانیدن راه آورد را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || دادن راه آورد را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || پیوسته خوردن بز یکساله را. || صاحب عارضه و کلام گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). خداوند عارضه شدن. (آنندراج). || بشولیده نبشتن. (دهار). تعمیه نمودن کاتب نبشته را و بیان ناکردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). در هم نوشتن کتاب را چنانکه نیک نتوان خواند. (آنندراج). || چیزی را عرض چیزی ساختن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد): فقد عرض النعمة للزوال. (اقرب الموارد). || تمام ناپختن گوشت را و نیم جوشانیدن آن را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || نشان پهن بر چهارپای نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || پیش آوردن کسی را بر کاری. و قول سمرة: من عرض عرضنا له و من مشی علی الکلا قذفناه؛ یعنی هر که دشنام صریح ندهد پیش آیم او را بضرب خفیف و هرکه دشنام صریح دهد، حد قذف جاری میکنم بر او. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تعریف.

[تَ] (ع مص) بیاگاهانیدن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). شناسا گردانیدن. (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (دهار). شناسا کردن و آگاهانیدن، خلاف تنکیر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد) :
همه تعریف همی خواند از این جای خراب
آنکه بسرشت چنین شخص ترا زآب و تراب.
ناصرخسرو.
میم و واو میم و نون تشریف نیست
لفظ مؤمن جز پی تعریف نیست.مولوی.
فارغ است از مدح و تعریف آفتاب.مولوی.
|| ستودن و صفات خوب کسی را گفتن: تعریف زیاده بدتر از دشنام است. (مجموعهء امثال مختصر چ هند). || ذکر چیزی است که شناختن آن مستلزم شناختن چیز دیگر باشد. (تعریفات جرجانی).
-تعریف حقیقی؛ بیان حقیقت شی ء است. (از تعریفات جرجانی). و رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون شود.
- تعریف لفظی؛ آن است که لفظی را بلفظ دیگری تفسیر کند. چنانکه گویند غضنفر اسد است.
|| گمشده را جستن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || اسم نکره را معرفه گردانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || ایستادن به عرفات. (تاج المصادر بیهقی) (آنندراج). به عرفات بایستادن. (زوزنی). به عرفات وقوف نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || خوش بوی گردانیدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): منه قوله تعالی: عرّفها لهم(1)؛ ای طیبها. (منتهی الارب).
(1) - قرآن 47 / 6.

تعریفات.

[تَ] (ع اِ) جِ تعریف. توصیفات. بیانات و ستودگیها. (ناظم الاطباء).

تعریف کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)ستایش کردن و توصیف کردن و بیان نمودن و صفات پسندیده و اخلاق حسنه و کمالات صوری و معنوی کسی را بیان کردن و شناس نمودن و شناسا کردن. (ناظم الاطباء): ببینم و تعریف کنم. تعریف خود کردن پنبه خائیدن است.

تعریق.

[تَ] (ع مص) شراب با آب اندک بیامیختن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). ممزوج گردانیدن شراب را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || رگ دار کردن شراب را از آب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || پر ناکردن دلو. (تاج المصادر بیهقی). پر ناکردن دلو و مشک را از آب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || خوی آوردن. (از اقرب الموارد). خوی کردن و عرق کردن. (ناظم الاطباء). || کشیده شدن ریشه درخت در زمین. (از اقرب الموارد). || بی گوشت کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی).

تعریک.

[تَ] (ع مص) نشکنج گرفتن و سخت فشردن و فشردن. (ناظم الاطباء). || گوشمال دادن و مالیدن چیزی. (آنندراج) : و از برای تقدیم و تعریک مفسدان و قمع و تأدیب متعدیان و زجر و تشدید جاهلان عقل و اجتهاد داد. (سندبادنامه ص3). تأدیب این تعدی و بی حرمتی و تعریک این خیانت و بی خویشتنی که کرد به حد اعتبار رساند. (سندبادنامه ص77). پشت و پهلوی زن درهم شکست و تعریک و تأدیبی بلیغ بجای آورد. (سندبادنامه ص 240). او را بینداخت و به تازیانه تأدیب و تعریک و مالش دادند. (ترجمهء تاریخ یمینی چ اول تهران ص346). تأدیب و تعریک او جز به شمشیر قاطع و سنان ساطع نبودی. (ترجمهء تاریخ یمینی ایضاً ص369). نصر به تأدیب و تعریک همه قیام نمود. (ترجمهء تاریخ یمینی ایضاً ص387). تنبیه و تعریک هر قومی را فراخور طغیان و نسبت کفران، تأدیبی تقدیم می رفته. (جهانگشای جوینی). تعریک و تأدیب آن جماعت فراخور جریمت بتقدیم رسد. (جهانگشای جوینی).

تعریم.

[تَ] (ع مص) آمیختن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

تعریة.

[تَ یَ] (ع مص) (از «ع رو») عروة ساختن توشه دان را: عری المزادة تعریة؛ عروة ساخت توشه دان را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (از «ع ری») برهنه کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). برهنه نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || خلاص کردن کسی را از کاری. (از اقرب الموارد). || (اصطلاح عروض) بودن جزء است سالم از زیادتی. (کشاف اصطلاحات الفنون).

تعز.

[تَ عِزْز] (اِخ) تختگاه و دارالسلطنهء یمن. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). قلعهء بزرگی از قلاع مشهور یمن. (از معجم البلدان). در زمانی که ابن بطوطه به یمن مسافرت کرده این شهر دارالامارهء یمن بوده است. (یادداشت مرحوم دهخدا). و رجوع به قاموس الاعلام ترکی و اعلام المنجد و الجماهر ص233 و نزهة القلوب ج 3 ص263 شود.

تعزب.

[تَ عَزْ زُ] (ع مص) عزب شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). ترک نمودن نکاح را، یقال: تعزب فلان ثم تأهل. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعزز.

[تَ عَزْ زُ] (ع مص) عزیز شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). ارجمند گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). تشرف. (اقرب الموارد). || تنگ شدن سوراخ پستان اشتر. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || سخت شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). سخت و درشت گردیدن گوشت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعزعز.

[تَ عَ عُ] (ع مص) یکسو شدن و زجر پذیرفتن بز. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تعزل.

[تَ عَزْ زُ] (ع مص) به یکسو شدن و کناره گزیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعزم.

[تَ عَزْ زُ] (ع مص) آهنگ کردن بر کاری. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || دل نهادن و کوشش نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تعزوة.

[تَ زُ وَ] (ع مص) شکیبایی یا خوبی آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تعزی.

[تَ عَزْ زا] (ع اِ) عزوی. کلمه ای است جهت عطوفت و مهربانی خواستن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تعزی.

[تَ عَزْ زی] (ع مص) شکیبایی نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تصبر. (اقرب الموارد). || بازبستن و نسبت پذیرفتن راست باشد یا دروغ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). و منه الحدیث: من تعزی بعزاء الجاهلیة فاعضوه بهن ابیه و لاتکنوا؛ ای من انتسب الی الجاهلیة باحیاء سنة اهلها و اتباع سبیلهم فی الشتم و اللعن او افتخر بالاباء. (منتهی الارب).

تعزیب.

[تَ] (ع مص) دور شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || دراز شدن غیبت کسی. (از اقرب الموارد). || دور بردن به چرا. (تاج المصادر بیهقی). بسوی چراگاه دور بردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || سستی کردن در آنچه که بدان آغاز کرده است. || بردن زن عزوبت مرد را. (از اقرب الموارد).

تعزیت.

[تَ یَ] (ع مص) تعزیة. به صبر فرمودن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). بصبر فرمودن مصیبت زده را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تسلی دادن و امر کردن بصبر. (از اقرب الموارد). صبر فرمودن و پرسش کردن خویشان مرده را. (آنندراج). ماتم پرسی کردن. (غیاث اللغات). ماتم پرسی کردن و سرسلامتی و پرسش خویشان مرده و امر به شکیبائی آنان. (ناظم الاطباء). تسلیت گفتن به عزادار. به شکیبائی خواندن. مقابل تهنیت. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : از اینجا نامه ها رفت به تهنیت و تعزیت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص432). وزیری با بزرگی احمد حسن به تعزیت و دعوت نزدیک وی [ بونصر مشکان ] رفتی. (تاریخ بیهقی ایضاً ص346). امیر... فقیه عبدالملک طوسی ندیم را نزدیک وی فرستاد به پیغام تعزیت. (تاریخ بیهقی ایضاً ص 483). || سوگواری. عزاداری : دیگر روز خداوند بشنید و رسم تعزیت بجای آورد، سه روز پس از آن روز آدینه بمسجد آدینه... (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 288). رسم تهنیت و تعزیت را آنجا بسزاتر اقامت توان کردن. (تاریخ بیهقی ایضاً ص289).

تعزیت پرسی.

[تَ یَ پُ] (حامص مرکب) ماتم پرسی. (ناظم الاطباء).

تعزیت خانه.

[تَ یَ نَ / نِ] (اِ مرکب) ماتم خانه. (آنندراج). مجلس فاتحه خوانی. (ناظم الاطباء). تعزیت سرا. جای پرسه. محل سوگواری :
نام آن شهر، شهر مدهوشان
تعزیت خانهء سیه پوشان.نظامی.
تعزیت خانهء ما منت نوری نکشد
فارغ از پرتو خورشید بود روزن ماه.
طالب آملی (از آنندراج).

تعزیت دادن.

[تَ یَ دَ] (مص مرکب)سرسلامتی دادن و امر فرمودن ماتم زدگان را به شکیبایی. (ناظم الاطباء).

تعزیت داشتن.

[تَ یَ تَ] (مص مرکب)سوگواری داشتن. عزاداری کردن : چون دارا گذشته شد او را به رسم پادشاهان فرس دفن کرد و تعزیت داشت. (فارسنامهء ابن البلخی). || کنایت از چیزی را ازدست رفته دانستن. دل از چیزی برگرفتن بخاطر از کف رفتن آن :
شو تعزیت کرم همی دار
رو مرثیهء وفا همی گوی.خاقانی.
اگر در این باب تهاونی رود و آنچه سزاوار جزای او باشد تقدیم فرموده نیاید، تعزیت این ملک بباید داشت و طمع از این مملکت بباید برید. (ترجمهء تاریخ یمینی چ اول تهران صص89 - 90).

تعزیت کردن.

[تَ یَ کَ دَ] (مص مرکب)ماتم پرسی کردن و شفقت و مهربانی کردن بسان مرده. (ناظم الاطباء) : روز چهارشنبه بخدمت رفت [ بونصر مشکان ] امیر به لفظ عالی تعزیت کرد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 346).
تعزیت کرد کی تواند صبر
مرثیت گفت کی تواند غم.
مسعودسعد (دیوان چ یاسمی ص 616).

تعزیت گفتن.

[تَ یَ گُ تَ] (ع مص) امر فرمودن ماتم زدگان و خویشان مرده را بصبر و شکیبایی. (ناظم الاطباء) : خرچنگ تعزیت یاران گذشته و تهنیت حیات باقی ایشان بگفت. (کلیله و دمنه). گفت ای یار عزیز تعزیتم گوی که نه جای تهنیت است. (گلستان).

تعزیتنامه.

[تَ زِ یَ مَ / مِ] (اِ مرکب) نامه ای که در ماتم پرسی می نویسند. (ناظم الاطباء) :چون سیف الدوله از حادثهء پدر خبر یافت به شرایط عزا قیام نمود و به برادر تعزیتنامه نوشت. (ترجمهء تاریخ یمینی).

تعزیر.

[تَ] (ع مص) نکوهیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ملامت کردن. (از اقرب الموارد) :
گر خود همه بیداد کند هیچ مگویید
تعزیر دلارام به از ذل شفاعت.سعدی.
به لشکر نامه فرستاد و ایشان را به تعزیر و تمویه و مواعید زود بفریفت. (ترجمهء تاریخ یمینی چ اول تهران ص83). || (اصطلاح فقه) شرعاً تأدیبی است مادون حد شرعی... و فرق بین تعزیر و حد آن است که حد معین است اما تعزیر منوط به رأی امام یا حاکم می باشد و حد در شبهات برطرف و تعزیر با شبهات واجب میگردد و حد بر کودک واجب نشود اما تعزیر شرعاً بر کودک هم وارد است. و حد بر زنهاریان اطلاق میشود اگر معین باشد و تعزیر دربارهء زنهاریان غیر وارد است. و علت آن که تعزیر را عقوبت نامیده اند برای آن است که: التعزیر شرع للتطهیر و الکافر لیس من اهل التطهیر و انما یسمی فی حق اهل الذمة اذا کان غیر مقدر عقوبة. (از کشاف اصطلاحات الفنون). هو تأدیب دون الحد و اصله من العزر و هو المنع. (تعریفات جرجانی). ادب دادن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تأدیب. (اقرب الموارد). زدن گناهکار کمتر از حد یا سخت ترین ضرب. (از اقرب الموارد). کمتر از حد زدن و اقل درجهء حد چهل دره است و بعضی گفته سیاست کردن کسی را آن مقدار که مصلحت وقت باشد. (غیاث اللغات). ضربی است کمتر از حد یا سخت ترین ضرب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) :
بر حد و تعزیر قاضی هرکه مرد
نیست بر قاضی ضمان کو نیست خرد.
مولوی.
|| بزرگ داشتن و بزرگ کردن (از اضداد). (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || یاری دادن و توانا کردن و مدد نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). یاری دادن و توانا کردن. و پیروزی دادن به زبان و شمشیر کسی را. (از اقرب الموارد). || گرانبار کردن ستور را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). گرانبار کردن خر. (از اقرب الموارد). و در اساس آمده: زمانک العبد فیه معزر موقر و الحر معزر موقر. اول بمعنی منصور المعظم و دومی بمعنی المضروب المهزم. (از اقرب الموارد).

تعزیر.

[تَ] (ع اِ) ضربی که کمتر از حد باشد و یا سخت ترین ضرب. (ناظم الاطباء). تأدیب کمتر از حد. (از اقرب الموارد). سیاست و عقوبت.

تعزیر کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)عقوبت کردن. (ناظم الاطباء) :
دانی که چنگ و عود چه تقریر می کنند
پنهان خورید باده که تعزیر می کنند.حافظ.
رجوع به تعزیر شود.

تعزیز.

[تَ] (ع مص) ارجمند گردانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). عزیز گردانیدن. (از اقرب الموارد) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). عزیز کردن. (دهار). || تعظیم. (اقرب الموارد). || نیرومند کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). قوی کردن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). توانا کردن. و منه قوله تعالی: فعززنا بثالث(1). (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بر هم نشاندن باران زمین را. || دشوار کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).
(1) - قرآن 36 / 14.

تعزیل.

[تَ] (ع مص) یکسو ساختن و جدا نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعزیم.

[تَ] (ع مص) خواندن آیات قرآنی در عزایم. (ناظم الاطباء). عزائم خواندن راقی. (از اقرب الموارد).

تعزیة.

[تَ یَ] (ع مص) تعزیت. رجوع به همین کلمه شود.

تعزیه.

[تَ یَ] (اِ) تعزیت. تعزیة. سوگواری. عزاداری : امیرعضدالدوله در... وفات یافت... و امیرالمؤمنین... در حراقه بر روی دجله به تعزیهء او تجشم فرمود و عامهء اهل بغداد نظارهء آن مجمع و محفل بودند. (ترجمهء تاریخ یمینی چ اول تهران صص 310 - 311). || تعزیت و برپاداری عزای حضرت سیدالشهدا صلوات الله علیه و روضه خوانی و شبیه. (ناظم الاطباء). شبیه. و آن هر نمایشی است منظوم بتوسط عده ای از اهل فن و با موسیقی، که بعضی مصائب اهل البیت علیهم السلام را مصور سازند. (یادداشت مرحوم دهخدا).

تعزیه خوان.

[تَ یَ / یِ خوا / خا] (نف مرکب) هر یک از عده ای که بعض مصائب اهل البیت علیهم السلام را مصور کند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). خوانندهء تعزیه. و رجوع به تعزیه شود.

تعزیه دار.

[تَ یَ / یِ] (نف مرکب)برپادارندهء تعزیه و روضه خوان. (ناظم الاطباء). و رجوع به تعزیه شود.

تعزیه داری.

[تَ یَ / یِ] (حامص مرکب) روضه خوانی. (ناظم الاطباء). عمل تعزیه دار. برساختن شبیه و نمایش بعض مصائب اهل البیت (ع). و رجوع به تعزیه شود.

تعزیه گردان.

[تَ یَ / یِ گَ] (نف مرکب)آن که مجلس تعزیه را اداره کند. مانند رژیسور(1) در تئاترها. (یادداشت مرحوم دهخدا). || در اصطلاح فارسی امروزی، بشخصی اطلاق شود که در امور همگانی اعم از سیاسی و غیره حادثه آفرینی یا میدان داری کند و از آن حوادث بنفع خود بهره برداری نماید. گردانندهء یک دستگاه. اداره کنندهء یک کار بطنز.
(1) - Regisseur.

تعزیه گردانی.

[تَ یَ / یِ گَ] (حامص مرکب) عمل تعزیه گردان. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به تعزیه گردان و تعزیه شود.

تعزیه گیر.

[تَ یَ / یِ] (نف مرکب)تعزیه دار. (ناظم الاطباء).

تعس.

[تَ] (ع مص) بر روی درافتادن و هلاک شدن. (تاج المصادر بیهقی). هلاک شدن و بر روی درافتادن و خوار گردیدن و الفعل من فتح و سمع یعنی اذا خاطبت قلت: «تعست» کفتح. و اذا حکیت قلت: «تعس» کسمع. و گویند تعسه الله؛ یعنی هلاک گرداند او را خدا. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعس.

[تَ] (ع اِ) بدی و دوری و نگون ساری و هلاکی، یقال: تعساً له. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بدی و بدبختی و نحوست. (دزی ج 1 ص 147). تعساً له؛ یعنی هلاک گرداند خداوند او را و این مفعول مطلق است و عامل آن محذوف. (از اقرب الموارد). تعساً له؛ هلاکی باد بر او. (دهار).

تعس.

[تَ عِ] (ع مص) تاعس. نعت است از تَعس. (منتهی الارب). هلاک شونده و برروی درافتاده. (ناظم الاطباء). و رجوع به تاعس و دو مادهء قبل شود.

تعساء .

[تُ عَ] (ع اِ) جِ تعیس. بی رزق ها. فقیران. تیره بختان. (از دزی ج 1 ص147).

تعسر.

[تَ عَسْ سُ] (ع مص) دشخوار شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). دشوار شدن. (دهار). دشوار و سخت گردیدن کار بر کسی و ملتوی گردیدن. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || ملتبس و مشتبه گردیدن سخن بر کسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد).

تعسعس.

[تَ عَ عُ] (ع مص) بوییدن بوی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بوییدن چیزی. (از اقرب الموارد). || به شب شکار جستن گرگ و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). شکار جستن گرگ به شب. (از اقرب الموارد).

تعسف.

[تَ عَسْ سُ] (ع مص) بر بیراه رفتن. (زوزنی). بیراه رفتن و خمیدن از راه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بیراه رفتن. (غیاث اللغات). به یکسو شدن از راه. (از اقرب الموارد) (از تعریفات جرجانی). || آغاز سخن کردن با تکلف و بی هدایتی و درایتی. (از اقرب الموارد) : و اعتقاد من دربارهء او حمل بر تکلف و تعسف نکند. (تاریخ قم ص 5). || حمل کلام بر معنی که بر آن دلالتی ظاهر ندارد. (از اقرب الموارد) (از تعریفات جرجانی). || ستم کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ستم کردن و انصاف ندادن. || گرفتن چیزی بناحق. || بدون تدبیر و رویه کاری کردن. (از اقرب الموارد). || بر فوت چیزی ملول شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تعسق.

[تَ عَسْ سُ] (ع مص) آزمند شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). حریص شدن. (از اقرب الموارد). || چفسیدن و لازم گرفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). چسپیدن و لازم گرفتن. (آنندراج) (از اقرب الموارد). || ستیهیدن در طلب چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). الحاح و اصرار کردن در طلب چیزی. (از اقرب الموارد).

تعسم.

[تَ عَسْ سُ] (ع مص) طمع داشتن. (غیاث اللغات) (آنندراج).

تعسن.

[تَ عَسْ سُ] (ع مص) به پدر خود مانستن. || نشان و مکان چیزی را جستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || رویانیدن زمین اندک از گیاه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تعسة.

[تَ سَ] (ع اِ) بدی و بدبختی و نحوست. (از دزی ج 1 ص147).

تعسیر.

[تَ] (ع مص) دشخوار گردانیدن. (زوزنی). دشوار کردن. (دهار) (از اقرب الموارد). دشوار کردن. نقیض تیسیر و منه: اللهم یسر و لاتعسر. || خلاف کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). خلاف کردن بر کسی. || تضییق. (اقرب الموارد). || دنب برداشتن شتر در وقت دویدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || از سوی چپ آمدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعسیف.

[تَ] (ع مص) مانده گردانیدن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تعسیل.

[تَ] (ع مص) به انگوین پروردن. (تاج المصادر بیهقی). به انگبین بپروردن. (زوزنی). طعام ساختن با انگبین. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || مانند عسل شدن چیزی. (از اقرب الموارد). || انگوین توشه دادن. (تاج المصادر بیهقی). با انگبین توشه دادن. (زوزنی). توشه دادن انگبین را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). عسل دادن قوم را و یا خورانیدن عسل به آنان. (از اقرب الموارد). || انگبین فراهم آوردن زنبوران در خانه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). عسل ساختن زنبوران عسل. (از اقرب الموارد).

تعسین.

[تَ] (ع مص) سبک گردانیدن تنگی سال پیه شتران را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

تعشب.

[تَ عَشْ شُ] (ع مص) گیاه تر چریدن و فربه شدن شتر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

تعشق.

[تَ عَشْ شُ] (ع مص) عشق نمودن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). عاشقی نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). تکلف عشق. (از اقرب الموارد). عشق و عشق ورزی و محبت و دوستی. (ناظم الاطباء).

تعشم.

[تَ عَشْ شُ] (ع مص) خشک شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). سخت پیر شدن و خشک شدن. (غیاث اللغات) (آنندراج).

تعشن.

[تَ عَشْ شُ] (ع مص) پیروی و تلاش نمودن اصل شاخ خرمابن را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). اعتشان. تتبع کرابة خرمابن را. (از اقرب الموارد).

تعشنط.

[تَ عَ نُ] (ع مص) با شوی درآویختن زن و خصومت نمودن. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعشی.

[تَ عَشْ شی] (ع مص) شام خوردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). طعام شبانگاهی خوردن. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || شبکور شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تعشیب.

[تَ] (ع مص) گیاه تر رویانیدن زمین. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعشیر.

[تَ] (ع مص) ده یک اموال قوم گرفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || ده تن ساختن قوم چنانکه نه بودند و یکی بر آنها افزود و عده به ده تمام گشت. (از اقرب الموارد). || به ده زبان بانگ کردن خر و زاغ به یک دم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). به یک دم ده بار بانگ کردن خر و کلاغ. (از اقرب الموارد). || ده ماه برآمدن بر آبستنی اشتر. || ده آیت کردن مصحف را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || شکستن و ده پاره شدن قدح. || بیمار کردن دوستی دل کسی را. (از اقرب الموارد).

تعشیش.

[تَ] (ع مص) اندک برگ و باریک ساق شدن خرمابن. (تاج المصادر بیهقی). کم شاخ و باریک تنه گردیدن درخت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). کم شاخ و بزرگ شدن درخت و باریک شدن آن. (آنندراج). || آشیان کردن مرغ. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). آشیانه گرفتن مرغ بر سر درخت. (زوزنی). آشیانه ساختن مرغ. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || خشک شدن گیاه و زمین. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || کره گرفتن نان و خشک شدن وی. (تاج المصادر بیهقی). کره بستن نان و خشک گردیدن آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). پنهان داشتن نان در گوشه ای و خشک شدن نان. (آنندراج). تباه شدن و خشک شدن نان. (از اقرب الموارد). || و در حدیث است: و لاتملا بیتنا تعشیشاً؛ یعنی دغلی و خیانت در طعام نکنید که پنهان نمایید در هر گوشهء خانه چیزی و خانه مانند آشیانه گردد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعشین.

[تَ] (ع مص) بخواست خود گفتن و اندازه کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). به رأی خود گفتن مرد و تخمین زدن. (از اقرب الموارد).

تعشیة.

[تَ یَ] (ع مص) آتش افروختن زیر آشیانه تا مرغان کور گردند و شکار کرده شوند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || کسی را شام دادن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). طعام شبانگاهی خورانیدن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || به شب چرانیدن شتران را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || رفق کردن. (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد). نرمی و ملاطفت نمودن بر کسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تعص.

[تَ عَ] (ع مص) دردگین شدن اعصاب کسی از بسیاری رفتن: تَعِصَ تَعَصاً. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || نزد بعضی بمعنی برگشتن پی پاست. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تعصب.

[تَ عَصْ صُ] (ع مص) بستن عصابه. (تاج المصادر بیهقی). عصابه بر سر بستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || عصبیت کردن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). حمیت و عصبیت و برنایشتی و جانب داری و طرفداری و حمایت. (ناظم الاطباء) : عمر من به شصت وپنج سال آمده و بر اثر وی [ بوسهل ]می بباید رفت و در تاریخی که میکنم سخنی نرانم که آن به تعصبی و میلی کشد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص175). به قدمی راسخ و عزمی ثابت در هواداری و حفظ خاندان کریم اتابکی تعصب نمود و حق گزاری کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ اول تهران ص11).
تعصب را کمر دربسته چون شیر
شده بر من سپر بر خصم شمشیر.نظامی.
خلقی به تعصب بر وی گرد آمدند. (گلستان). || دعوای عصبیت کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || حمایت کردن و یاری دادن و پشتی کردن و خویشاوندی کردن. (غیاث اللغات) (آنندراج). || مایل شدن بسوی کسی و دفاع کردن از حریم او و دامن بکمر زدن و جدیت نمودن در پیروزی وی. (از اقرب الموارد). || مخالفت و مقاومت کردن با کسی و مشاهدهء عناد و عصبیت در نفس خود بر علیه کسی کردن. (از اقرب الموارد). عداوت. کینه ورزی. دشمنی : سلطان را نیک درد آمده بود که حسنک را قرمطی خوانده بودند و به آن وحشت و تعصب خلیفه زیاده می گشت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص180). علی رایض حسنک را به بند می برد و استخفاف می کرد و تشفی و تعصب و انتقام مینمود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص177). فضل ربیع که حاجب بزرگ بود میان بسته تعصب آل برمک را. (تاریخ بیهقی ایضاً ص424). || نپذیرفتن گفتار حق در مقابل دلیل بر اثر تمایل به جانبی. (از کشاف اصطلاحات الفنون). || سخت غیور بودن در دین و مذهب و دفاع کردن از آنها. (از اقرب الموارد). حمایت مذهبی. (ناظم الاطباء) :
تا گوش خوبرویان با گوشوار باشد
تا جنگ و تا تعصب با ذوالفقار باشد.
منوچهری.
|| قناعت نمودن بچیزی و راضی شدن به آن. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || میان بستن از گرسنگی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تعصب کردن.

[تَ عَصْ صُ کَ دَ] (مص مرکب) جانب داری کردن. طرفداری شدید کردن. حمایت بدون چون و چرا کردن. عصبیت کردن :
گفت ای مردک خدا در حق تو چندان لطف نکرده است که تو در حق خانهء او چنین تعصب می کنی. (منتخب لطائف عبید زاکانی چ برلن ص147). رجوع به تعصب شود.

تعصب گری.

[تَ عَصْ صُ گَ] (حامص مرکب) تعصب کردن. تعصب ورزیدن : این بود آمدن و رفتن ایشان... نه آنکه خواجه مصنف بیان کرده است و سخنان رکیک بی معنی به عشق مذهب جبر و هوا و تعصب گری آورده. (کتاب النقض ص327). و رجوع به تعصب و تعصب کردن شود.

تعصر.

[تَ عَصْ صُ] (ع مص) شیره شدن. (تاج المصادر بیهقی). فشرده شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). استخراج آب انگور و جز آن. مطاوع تعصیر است و یقال: عصره فتعصر. (از اقرب الموارد). || پناه با کسی یا چیزی دادن. (تاج المصادر بیهقی). پناه گرفتن بکسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). پناه بردن به کسی. (آنندراج) (از اقرب الموارد). || گریستن مرد. (از اقرب الموارد). || بمعنی تعسر با سین مهمله است. (از اقرب الموارد). و رجوع به تعسر شود.

تعصفر.

[تَ عَ فُ] (ع مص) رنگ گرفتن جامه به عصفر. || کج شدن گردن و مایل گردیدن. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

تعصود.

[تَ عَ وُ] (ع مص) آواز کردن و کارزار نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعصوصة.

[تَ صَ] (ع اِ) جانوری است کوچک و سپید و درخشان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تعصی.

[تَ عَصْ صی] (ع مص) دشوار و درپیچان شدن کار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || نافرمانی کردن و عناد ورزیدن. (از اقرب الموارد).

تعصیب.

[تَ] (ع مص) عصابة بسر بازبستن. (تاج المصادر بیهقی). عصابة بر سر بستن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || تاج بر سر نهادن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). || شمشیر بستن فلان را مانند تعمیم. (از اقرب الموارد). || شکم بستن از گرسنگی. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). || گرسنه داشتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تجویع. (اقرب الموارد). || هلاک کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || مهتر گردانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تسوید (آقا گردانیدن کسی را). (از اقرب الموارد). || میراث عصبه گردانیدن برای کسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || (اصطلاح فقه) ارث بردن خویشاوندان پدری میت است (مانند برادران و برادرزادگان و اعمام و عموزادگان آنان) مازاد بر سهام صاحبان سهام را. تعصیب نزد علماء شیعه باطل است ولی اهل سنت و جماعت آن را قبول دارند. در فرهنگ حقوقی آمده است از عصبه گرفته شده و عصبه در لغت بمعنی فامیل پدری است و در اصطلاح فقه و قانون مدنی عبارتست از رد مقداری از ترکه (که از سهام صاحبان سهام زیادتر است) به اقربا پدری. این طرز تقسیم ترکه در فقه اهل سنت پذیرفته شده ولی در فقه شیعه و حقوق مدنی ایران قبول نشده است بلکه مقدار زائد مذکور بصاحبان سهام (غیر از زوج و زوجه و مادر اگر اخوة حاجب او باشند) رد می شود. (مادهء 914 قانون مدنی).

تعصیر.

[تَ] (ع مص) در عصر آمدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || به جوانی رسیدن و رسیده گردیدن دختر و در حیض درآمدن و نزدیک بیست سالگی رسیدن آن و بچه آوردن. یا حبس کرده شدن دختر وقت حیض. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). بالغ شدن جوانی زن یا بالغ شدن وی یا گذشتن بیست سالگی و یا زاییدن او. (از اقرب الموارد). || غلاف خوشه برآوردن کشت. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تعصیص.

[تَ] (ع مص) ستیهیدن بر غریم. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). الحاح کردن بر بدهکار. (از اقرب الموارد).

تعصیل.

[تَ] (ع مص) درنگ کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || پیچیدن تیر در انداختن. (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد). || در سرشت چیزی کج نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

تعصیة.

[تَ یَ] (ع مص) عصا دادن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). عطا کردن عصا به کسی. (از اقرب الموارد).

تعضل.

[تَ عَضْ ضُ] (ع مص) چیره گردیدن بیماری بر طبیب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). غلبه کردن بیماری بر اطباء. (از اقرب الموارد).

تعضوض.

[تَ] (ع اِ) خرمایی است سیاه شیرین و خرمایی شیرین که به هجر منسوب است. و تعضوضه یکی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج). تمر سیاه پرشیرینی و معدن آن در هجر است. (از اقرب الموارد).

تعضوضة.

[تَ ضَ] (ع اِ) زن تنگ شرم. || داهیة. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). || یکی تعضوض. (ناظم الاطباء) (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

تعضید.

[تَ] (ع مص) به چپ و راست رفتن تیر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

تعضیض.

[تَ] (ع مص) خار خورانیدن شتر را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || از چاه عضوض آب خورانیدن شتر را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || با دختر فسوس کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || بسیار گزیدن لب از خشم و نیک گزیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

تعضیل.

[تَ] (ع مص) به ستم بازداشتن زن را از نکاح. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). بازداشتن زن را از نکاح. (از اقرب الموارد). || تنگ آمدن خاک بر مردمان. (تاج المصادر بیهقی). تنگ آمدن جای بر مردمان. (زوزنی). تنگ آمدن جای. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || سختی کردن زمین بر اهل خود از انبوهی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || استوار شدن بچه در شکم مادر چنانکه بیرون نتواند آمد. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). دشوار برآمدن کودک و بره و بیضه از رحم زن و گوسفند و ماکیان و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || کار بر کسی تنگ فراگرفتن. (تاج المصادر بیهقی) (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). تنگ گرفتن کار بر کسی و حایل شدن بین او و مقصود وی. (از اقرب الموارد).

تعضیة.

[تَ یَ] (ع مص) (از «ع ض و») عضوعضو کردن و پراکنده کردن. (تاج المصادر بیهقی). اندام اندام کردن و جدا نمودن و منه الحدیث: لاتعضیة فی المیراث الا فیما حمل القسم؛ ای لاتجزیة فی الشی ء کالحبة من الجوهر ولکنه یباع فیقسم ثمنه. (منتهی الارب). پاره پاره کردن و جدا نمودن و پراکنده کردن و در حدیث است: لاتعضیة فی المیراث، مراد بدان، جدا کردن چیزی است که جهت ورثه زیان باشد مثل کارد و شمشیر و حیوان و مانند آن. (آنندراج). اندام اندام کردن، عضیت الشاة تعضیة و عضیت الشی ء؛ جدا کردم آن چیز را. (ناظم الاطباء). پاره پاره کردن گوسفند را. (از اقرب الموارد).

تعضیه.

[تَ] (ع مص) (از «ع ض ه») خار بریدن. (تاج المصادر بیهقی). بریدن عضاه را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تعطر.

[تَ عَطْ طُ] (ع مص) خویشتن را عطر برکردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). خوشبو شدن. (غیاث اللغات). خوشبو شدن و عطر آلودن خود را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || اقامت نمودن زن بخانهء مادر و پدر خود و نکاح ناکردن و منه الحدیث کان صلی الله علیه و سلم: یکره تعطر النساء و تشبههن بالرجال؛ ای تطلهن من خلی و الخضاب ابدال الراء باللام او اراد عطراً یظهر ریحه کما یظهر عطر الرجال. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعطش.

[تَ عَطْ طُ] (ع مص) تشنه نمودن بتکلف. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تشنگی نمودن بی تشنگی. (از اقرب الموارد). || تشنگی و تشنه شدن. (غیاث اللغات) (آنندراج).

تعطط.

[تَ عَطْ طُ] (ع مص) به درازا شکافته شدن جامه. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). شکافته شدن جامه. (از اقرب الموارد).

تعطف.

[تَ عَطْ طُ] (ع ص) مهربانی کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار) (آنندراج) (غیاث اللغات). مهربانی نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). شفقت و مهربانی کردن بر کسی و راحت رسانیدن بر وی. (از اقرب الموارد) : ابوالفتح بستی به انواع تلطف و تعطف در ازالت آن وحشت و ازاحت آن تهمت سعی می نمود. (ترجمهء تاریخ یمینی چ اول تهران ص204). || ردا برافکندن. (از تاج المصادر بیهقی). ردا برافکندن بر خود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). در جامه یا ردا درآمدن. (از اقرب الموارد).

تعطل.

[تَ عَطْ طُ] (ع مص) بی زیور شدن. (تاج المصادر بیهقی). بی پیرایه ماندن زن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). || بیکار شدن. (تاج المصادر بیهقی). بیکار ماندن. (غیاث اللغات) (آنندراج). بیکار بودن مرد و جز آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). بیکاری. (نصاب).

تعطن.

[تَ عَطْ طُ] (ع مص) سیراب گردیده فروختن شتران. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تعطی.

[تَ عَطْ طی] (ع مص) عطا خواستن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || مرتکب کاری گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). مرتکب کاری شدن و فرورفتن در آن. (از اقرب الموارد). || آغاز نمودن کار زشت و ذلت را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || شتافتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعطیب.

[تَ] (ع مص) علاج کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || مروسیدن شراب را تا بوی خوش گیرد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). علاج کردن شراب برای تطیب بوی آن. (از اقرب الموارد). || پیدا گردیدن برآمدنگاه خوشهء انگور. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعطیر.

[تَ] (ع مص) خوشبوی کردن. (دهار) (غیاث اللغات) (از اقرب الموارد) (از آنندراج). معطر ساختن و پراکنده نمودن بوهای خوش. (ناظم الاطباء). و رجوع به تعطر شود.

تعطیس.

[تَ] (ع مص) عطسه برانگیختن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). به عطسه داشتن کسی را. (از اقرب الموارد).

تعطیش.

[تَ] (ع مص) افزودن در اظمای (تشنگی) شتران و بند نمودن از آب (شدّد للمبالغة). (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || افزودن بر تشنگی شتران و بند نمودن از آب. (ناظم الاطباء).

تعطیط.

[تَ] (ع مص) بدرازا دریدن جامه را بی جدا کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعطیف.

[تَ] (ع مص) مهربان گردانیدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). مهربان نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || نیک به دو درآوردن. (تاج المصادر بیهقی). بدو درآوردن. (زوزنی). دو تا کردن بالش. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || جامهء خود را چادر گردانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعطیل.

[تَ] (ع مص) فروگذاشتن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). خالی کردن و ضایع و مهمل گذاشتن چیزی را و منه: و اذا العشار عطلت(1). (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). ترک کردن چیزی را و خالی و ضایع گذاشتن آن. (از اقرب الموارد). || رها کردن شتر و بی چراگاه گذاشتن آن. (از اقرب الموارد). || ضایع و متروک گذاشتن چاه و جز آن چنانکه تعطیل غلات و مزارع؛ عمران و کشاورزی نکردن آن. (از اقرب الموارد). || تعهد ناکردن. (تاج المصادر بیهقی). بی تیمار گذاشتن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). متوقف کردن کاری و عملی : حاکم این سخن را عظیم پسندید و اسباب معاش یاران فرمود تا بر قاعدهء ماضی مهیا دارند و مؤنت ایام تعطیل وفا کنند. (گلستان). || بی زیور کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار) (از اقرب الموارد). زیور برکشیدن از کسی و منه حدیث عایشه رضی الله عنها فی امرأة توفیت فقالت عطلوها؛ ای انزعوا حلیها و اجعلوها عاطلة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || بی وتر ساختن کمان را. (از اقرب الموارد). || بیکار کردن کسی را. (غیاث اللغات). || (اِ) بیکار. (آنندراج). بازماندگی از کار. بیکاری. زمان فراغت و بیکاری. (ناظم الاطباء). || متوقف. متروک :
چو خط یار دمد درس عشق تعطیل است
مگر کنند سبق های خوانده را تکرار.
شفیع اثر (از آنندراج).
ج، تعطیلات: تعطیلات تابستانی، تعطیلات مدارس. || (اصطلاح بدیع) نزد بلغا قسمی از حذف است و آن این است که منشی یا شاعر، نثری یا نظمی نویسد که تمام حروف آن معطل بود، یعنی هیچ یک از حروف آن نقطه دار نباشد.
مثال:
محمد احمد و محمود عالم
محمد سرور و سردار عالم.
(از کشاف اصطلاحات الفنون).
|| عقیدهء گروهی که از خداوند نفی صفات می کردند و آنان را معطل و معطله می نامیدند :
بدین دولت زیادت شد به اسلام اندرون قوت
بدین دولت پدید آمد به تعطیل اندرون نقصان.
فرخی.
حکمت از حضرت فرزند نبی باید جست
پاک و پاکیزه ز تشبیه و ز تعطیل چو سیم.
ناصرخسرو.
آن شناخت خداست سبحانه و تعالی بوحدانیت محض و اثبات توحید مطلق دور از تشبیه و پاک از تعطیل. (جامع الحکمتین ناصرخسرو چ کربن ص 30). یکی فرقت دهریان اند که اهل تعطیل اند و گویند عالم قدیم است. (جامع الحکمتین ایضاً ص31).
علم تعطیل مشنوید از غیر
سر توحید را خلل منهید.خاقانی.
و رجوع به معطله و معطل و کفر و کشاف اصطلاحات الفنون و خاندان نوبختی تألیف عباس اقبال ص118 ذیل شمارهء 2 و ص259 و 264 شود.
(1) - قرآن 81 / 4.

تعطین.

[تَ] (ع مص) خوابگاه شتران و آغل گوسپندان ساختن نزدیک آب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || سیراب فروختن شتران در عطن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). سیراب کردن شتر و سپس فروختن آن. (از اقرب الموارد). || پوست را در دباغ نهادن بجهت دباغت تا موی بریزد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعطیة.

[تَ یَ] (ع مص) خدمت کردن. (تاج المصادر بیهقی). خدمت نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). یقال: یعطینی؛ ای ینصفنی و یخدمنی. (از اقرب الموارد). || شتابانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعظعظ.

[تَ عَ عُ] (ع مص) تعظعظ الیه؛ برگشت بسوی آن و قولهم لاتعظینی و تعظعظی. اولی بصیغهء نهی از وعظ یعظ و دومی به صیغهء امر از عظعظ؛ یعنی اندرز مکن من را و بر گرد بسوی نفس خود و آن را پند بده و تعظعظی بضم تاء نیز گفته اند؛ ای لایکن منک امر بالصلاح و ان تفسدی انت فی نفسک. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعظل.

[تَ عَظْ ظُ] (ع مص) گرد آمدن بر کسی. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). جمع شدن قوم بر کسی و گفته اند گرد آمدن بر کسی برای مضروب ساختن وی. (از اقرب الموارد).

تعظلم.

[تَ عَ لُ] (ع مص) تاریک شدن شب و سخت تاریک شدن آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (اقرب الموارد).

تعظم.

[تَ عَظْ ظُ] (ع مص) بزرگی نمودن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). بزرگی نمودن و بزرگ منشی کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). تکبر. (اقرب الموارد).

تعظیب.

[تَ] (ع مص) در تأخیر انداختن کاری را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). تسویف. (اقرب الموارد).

تعظیل.

[تَ] (ع مص) مجتمع شدن بر چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). اجتماع قوم بر کسی. (از اقرب الموارد).

تعظیم.

[تَ] (ع مص) بزرگ داشتن و بزرگ گردانیدن. (تاج المصادر بیهقی). بزرگ داشتن و بزرگ کردن. (زوزنی). بزرگ داشتن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). بزرگ کردن و بزرگ داشتن و به بزرگی صفت نمودن و بزرگ شمردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). توقیر و احترام و حرمت و تکریم و ادب و سلوک متواضعانه و کرنش. (ناظم الاطباء). تفخیم و تکبیر و تبجیل. (اقرب الموارد). بزرگداشت. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
شادمان باد و بر هر مهی او را تبجیل
کامران باد و بر هر شهی او را تعظیم.فرخی.
چون به مجلس خان حاضر شوی سلام ما [ مسعود ] بر سبیل تعظیم و توقیر به وی رسانی. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص210).
حاجیان آمدند با تعظیم
شاکر از رحمت خدای رحیم.ناصرخسرو.
هنر از رای او برد تعظیم
خرد از طبع او کند تلقین.مسعودسعد.
درآن جانب هیبت او به رعایت رسانیده ام و شرط تعظیم... هرچه تمامتر بجای آورده. (کلیله و دمنه).
همتی دارد چنان کافلاک با لوح قلم
کمترین جزوی است اندر دفتر تعظیم او.
خاقانی.
بی فر او چه سنجد تعظیم سنجری
بی پادشاه این چه بود پادشای خاک.
خاقانی.
تو خسرو خاوری وز امرت
تعظیم به خاوران ببینم.خاقانی.
توقیر من بتحقیر و تعظیم به توهین بدل گردد. (سندبادنامه ص72).
بسوزند و ریزند یکسر بچاه
ندارند تعظیم نعمت نگاه.نظامی.
تشبیه روی تو نکنم من به آفتاب
کاین مدح آفتاب بتعظیم شأن تست.سعدی.
این قدر تعظیم دینشان را خرید
کز مری آن دست و پاهاشان برید.مولوی.
نشست شعله ام از پا و سوختن برخاست
نفس گداخته را رنگ میدهد تعظیم.
میرزا بیدل (از آنندراج).
و رجوع به ترکیبهای این کلمه شود. || در تداول فارسی امروز دوتا شدن چون راکعی به نشانهء خضوع و تکریم در برابر بزرگی. دوتا شدن در مقابل شاهی یا امیری به قصد زمین بوسی و تکریم و با «کردن» صرف شود. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || در فرهنگ مصطلحات عرفا آرد: تعظیم عبارت از تواضع و تذلل در پیشگاه ذات احدیت است و معرفت عظمت حق است و آن مرکب از دو رکن است یکی علم و دیگری حال و موقعی که معرفت به عظمت چیزی حاصل شد، نفس مذعن بدان شده و منقاد شده و ذلیل شده و خاشع شود و مستکین عظمت آن گردد و اول مرحلة تعظیم عبارت از تعظیم امر و نهی است که اصل است. دوم آنکه از حق و عدالت منحرف نشده و از حکمت بالغه عدول نکند. سوم آن که غیر از خدا را ملجأ خود نداند و بر خود حقی نبیند. (شرح منازل ص136 بنقل فرهنگ مصطلحات تألیف دکتر سجادی). || استخوان استخوان بریدن گوسفند را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || در امر بزرگ درآمدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تعظیماً.

[تَ مَنْ] (ق) از روی عظمت و بزرگی: تعظیماً لشأنه؛ از جهت بزرگواری شأن و مرتبهء او. (ناظم الاطباء).

تعظیم داشتن.

[تَ تَ] (مص مرکب)بزرگداشت. عزیز و گرامی داشتن. تکریم کردن. احترام کردن. محترم داشتن :
دون تر از مرد دون کسی بمدار
گرچه دارند هر کسش تعظیم.
ابوحنیفهء اسکافی (از بیهقی چ ادیب ص388).

تعظیم کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)توقیر نمودن و احترام کردن. (ناظم الاطباء). بزرگداشت. بزرگ داشتن :
شاه دید او را و بس تعظیم کرد
مخزن زر را بدو تسلیم کرد.مولوی.
|| سلام با کرنش کردن. (ناظم الاطباء). دوتا شدن به قصد تکریم و زمین بوس. و رجوع به تعظیم شود.

تعفج.

[تَ عَفْ فُ] (ع مص) کج رفتن شتر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (ازآنندراج) (از اقرب الموارد).

تعفر.

[تَ عَفْ فُ] (ع مص) خاک آلود گردیدن و در خاک غلطیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تمرغ در خاک. (از اقرب الموارد). || بر زمین زده شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || فربه گردیدن وحشی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعفرت.

[تَ عَ رُ] (ع مص) درگذشتن در امور و مبالغه نمودن با تیزی خاطر. || دیوی نمودن و دیو شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). عفریت شدن. (از اقرب الموارد).

تعفف.

[تَ عَفْ فُ] (ع مص) عفت نمودن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). پارسایی نمودن. (دهار). بتکلف پارسائی نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) : للفقراء الذین احصروا فی سبیل الله لایستطیعون ضرباً فی الارض یحسبهم الجاهل اغنیاء من التعفف تعرفهم بسیماهم لایسئلون الناس الحافاً... (قرآن 2 / 273). || بازایستادن از حرام و از سؤال از مردم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). خویشتن داری کردن. (دهار). از حرام بازایستادن. (زوزنی) :تعبد و تعفف در دفع شر جوشنی عظیم است. (کلیله و دمنه). || بقیت شیر که در پستان باشد خوردن. (تاج المصادر بیهقی). باقی شیر که در پستان مانده دوشیدن و خوردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعفق.

[تَ عَفْ فُ] (ع مص) پناه آوردن بکسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || پنهان گردیدن در پس چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). پنهان گردیدن وحشی در پس پشته و نظایر آن از ترس سگ و جز آن. (از اقرب الموارد).

تعفن.

[تَ عَفْ فُ] (ع مص) سخت پوسیدن و تباه گردیدن رسن. (منتهی الارب). فاسد شدن چنانکه دست بر آن زنند، ریزه و شکسته گردد. (از اقرب الموارد). سخت پوسیده گردیدن چیزی از تری که بدو رسیده بود. || برگشتن بوی گوشت.(1) (ناظم الاطباء). گنده شدن و بدبو شدن و مجازاً بمعنی بدبویی. (غیاث اللغات) (آنندراج). گند و بوی بد و عفونت و گندیدگی. (ناظم الاطباء).
(1) - رجوع به عفن و تعفین شود.

تعفن کردن.

[تَ عَفْ فُ کَ دَ] (مص مرکب) گندیده شدن و بوی گند کردن. (ناظم الاطباء). و رجوع به تعفن شود.

تعفی.

[تَ عَفْ فی] (ع مص) از «ع ف و») مدروس شدن. (تاج المصادر بیهقی). کهنه و مضمحل شدن. (از اقرب الموارد). || ناپدید شدن و نیست گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تعفیر.

[تَ] (ع مص) آمیختن گوسپندان سیاه را با گوسپندان سپید سرخی مایل. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || خاک آلوده کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || در خاک گردانیدن. (زوزنی). در خاک غلطانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). یقال: لمن اُذل قد عفر و ارغم. (اقرب الموارد). || در زیر خاک دفن کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || بر زمین زدن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بازداشتن گاهگاه، وحشی ماده شیر را از بچه به ارادهء فطام. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || پستان بگل آلوده کردن زن بجهت فطام. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (آنندراج). پستان بگل آلودن زن به جهت فطام تا کودک از آن بیزار شود. (از اقرب الموارد). || خشک کردن گوشت را به آفتاب بر ریگ تفسان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || سپید کردن و فی الحدیث: ان امراة شکت الیه ان ما لها لایزکو، فقال ما الوانها فقالت سود، فقال عفری؛ ای استبدلی اغناماً بیضاً فان البرکة فیها. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از آنندراج).

تعفیص.

[تَ] (ع مص) جامه به مازو رنگ کردن. (از اقرب الموارد). رنگ کردن به مازو. (ناظم الاطباء).

تعفیف.

[تَ] (ع مص) خورانیدن کسی را بقیهء شیر که در پستان مانده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). و رجوع به تعفف شود.

تعفیق.

[تَ] (ع مص) بر همدیگر بازگردانیدن گوسپندان را از جانب آنها. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): عفق الغنم بعضها علی بعض؛ ردها عن وجوجها. (اقرب الموارد).

تعفیل.

[تَ] (ع مص) اصلاح فنج کردن و نسبت نمودن کسی را به سوی آن. (منتهی الارب). اصلاح عفل کردن و نسبت نمودن کسی را به سوی آن. (ناظم الاطباء). رجوع به عفل و رجوع به فَنج شود.

تعفین.

[تَ] (ع مص) برگردانیدن بو و مزهء گوشت را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تغییر بوی گوشت. (از اقرب الموارد). || مأخوذ از عربی. تخمیر. (ناظم الاطباء). || به اصطلاح دواسازی خیساندن دارویی را در شراب و سرکه و الکل و عرق کشمش و جز آن در مدت معین و صاف کردن و در مداوای مرضا بکار بردن. (ناظم الاطباء).

تعفیة.

[تَ یَ] (ع مص) (از «ع ف و») نیک مدروس بکردن. (تاج المصادر بیهقی). مدروس و کهنه کردن باد منزل را. (از اقرب الموارد). || مردن: عفی علیهم الخبال تعفیة؛ مردند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد). کشتن مرض بیمار را. (از اقرب الموارد). || ناپدید کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || نیکو گردانیدن بعد فساد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || فراوان شدن پشم شتر و پوشاندن پس و پشت او را. (از اقرب الموارد).

تعقب.

[تَ عَقْ قُ] (ع مص) از پی درآمدن و کسی را به گناه وی بگرفتن. (تاج المصادر بیهقی). مؤاخذه نمودن کسی را بر گناهی که داشت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || از چیزی پرسیدن. (تاج المصادر بیهقی). دوباره پرسیدن خبر را جهت شک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (آنندراج). || پایان رای خود را به سوی تنگی یافتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). پایان رای کسی را نیک یافتن. (از اقرب الموارد). || عورت و شکوخه خواستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). طلب کردن از کسی عورت یا لغزش او را. (از ناظم الاطباء).

تعقبل.

[تَ عَ بُ] (ع مص) پس کسی آمدن و پیروی او نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تعقب کسی کردن. (از اقرب الموارد). پس آمدن و پیروی نمودن. (آنندراج).

تعقد.

[تَ عَقْ قُ] (ع مص) بسته شدن. (زوزنی). دفزک گردیدن دوشاب و ستبر شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). غلیظ شدن دوشاب. (از اقرب الموارد). || مانند عقدهء بنا گشتن قوس قزح. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || برآمدن نورد زیرین چاه و درآمدن زبرینش در پهنایی و گشادگی چاه. || سطبر شدن و گره بستن ریگ و رشته و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).تراکم ریگ. || مشکل شدن کار. || استحکام برادری. (از اقرب الموارد).

تعقر.

[تَ عَقْ قُ] (ع مص) پیوسته باریدن باران. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || مکتنز شدن پیه شتر ماده در همهء اندام. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). اکتناز پیه در همهء اندام ناقه. (از اقرب الموارد). || دراز گردیدن گیاه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعقف.

[تَ عَقْ قُ] (ع مص) خمیدن و کج گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). تعوج و انعطاف. (از اقرب الموارد) : تعقف بازگشتن و تشنج (؟) ناخن را گویند و باشد که بطرقد. (ذخیرهء خوارزمشاهی، یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تعقفر.

[تَ عَ فُ] (ع مص) هلاک شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعقل.

[تَ عَقْ قُ] (ع مص) در یکدیگر آوردن انگشتان هر دو دست را تا بر شتر ایستاده سوار شود. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || پای را دوتاکرده بر بن ران یا پیش مقدم زین نهادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بند آوردن دوا شکم کسی را. || بستن وظیف و ساق شتر را با هم. (ناظم الاطباء). || هوش بخود آوردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). فکر نمودن. (غیاث اللغات). درک کردن. (از اقرب الموارد). دریافت و ادراک و تفکر و تفهم. (ناظم الاطباء). قسمتی از ادراک باشد و آن عبارت است از ادراک شیئی در حال تجرد و برهنگی از لواحق مادی و آن را عقل نیز نامند و بعضی علم هم گویند و گاه بر مطلق ادراک اطلاق شود خواه شی ء ادراک شده مجرد و خواه مادی باشد... (از کشاف اصطلاحات الفنون) : و آلتهای حفظ و ذکر و تخیل و توهم و تعقل و تذکر و تصور موجود کرد. (سندبادنامه ص315). || خردمندی نمودن. (دهار). تکلف عقل. (از اقرب الموارد). و رجوع به عقل شود.

تعقل کردن.

[تَ عَقْ قُ کَ دَ] (مص مرکب) فکر کردن در کاری و دریافتن و هوشیدن. (ناظم الاطباء). و رجوع به تعقل شود.

تعقم.

[تَ عَقْ قُ] (ع مص) چاه کندن. (تاج المصادر بیهقی). || شد و آمدن کردن. (تاج المصادر بیهقی). آمد و شد کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تعقیب.

[تَ] (ع مص) زرد شدن میوهء عرفج. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || از پی درداشتن. (تاج المصادر بیهقی) (از زوزنی). از پس کسی درآمدن و در پس کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). دنبال کردن. (از اقرب الموارد). چیزی را در پس چیزی کردن. (آنندراج). تردد و آمد و شد نمودن بکوشش در طلب چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). واپس نگریستن و متردد شدن در جستجوی چیزی. (آنندراج). || در سال دو بار غزو کردن. (تاج المصادر بیهقی). دو بار در جنگ کفار رفتن در یک سال. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || دوباره کردن کاری را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || بازگشتن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). واگردیدن. (تاج المصادر بیهقی). || بازگردانیدن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). || وا گوشهء دهان افکندن سخن. (تاج المصادر بیهقی). || حکم کسی را فسخ کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). فسخ کردن حاکم حکم حاکم پیشین را با حکم دیگری. (از اقرب الموارد). || بدل چیزی گرفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || آشکار کردن عیب کسی و بیان کردن اغلاط وی. (از اقرب الموارد). || نشستن بعد نماز جهت دعا و انتظار و درنگی و التفات کردن در آن و منه الحدیث: من عقب فی الصلوة فهو فی الصلوة و نماز بعد تراویح و قوله تعالی: ولی مدبراً و لم یعقب یا موسی(1)؛ ای لم یعطف و لم ینتظر. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || استثناء: لیس فی صدقته تعقیب؛ ای استثناء. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بعد تراویح نافلة خواندن. (از اقرب الموارد). نماز بعد تراویح. (ناظم الاطباء).
(1) - قرآن 27 / 10.

تعقیب.

[تَ] (ع اِ) اذکار و اورادی که پس از ادای نماز خوانند. (ناظم الاطباء). رجوع به مادهء بعد شود.

تعقیبات.

[تَ] (ع اِ) تعقیب های پس از نماز. (ناظم الاطباء). جِ تعقیب. رجوع به مادهء قبل شود.

تعقیب کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)پی کردن. دنبال کردن مجرم یا متهمی را جهت دادرسی.

تعقید.

[تَ] (ع مص) بسته شدن. (دهار). ستبر گردانیدن دارو و جز آن. (تاج المصادر بیهقی). جوشانیدن و سطبر کردن. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). جوشانیدن چیزی تا غلیظ شود. (آنندراج). جوشانیدن عسل و رب و جز آن تا غلیظ گردد. (از اقرب الموارد). || مستحکم کردن پیمان و جز آن. (دهار) (از اقرب الموارد). || بسیار گره کردن و استوار کردن. (از تاج المصادر بیهقی). بسیار گره کردن. (زوزنی). گره دار ساختن بنا را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || سوگند بقصد خوردن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). سوگند کردن بی لغو و استثناء. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || مبهم کردن سخن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). پوشیده سخن گفتن چنانکه نیک نتوان یافت. (غیاث اللغات) (آنندراج). پیچیده ساختن کلام چنانکه آسانی معنی آن آشکار نگردد. (از تعریفات جرجانی). آن است که دلالت لفظ بر معنی مقصود آشکار نباشد، بخاطر خللی که در نظم عبارتست چنانکه بسبب تقدیم یا تأخیر یا حذف یا اضمار یا جز آن ترتیب الفاظ بر وفق ترتیب معانی نباشد و موجب دشواری فهم مقصود گردد و خللی که در انتقال ذهن بمعنی مقصود بود از جهت ایراد لوازم بعید که محتاج وسایط بسیار بود و قرینه بر مقصود خفی باشد. (تعریفات جرجانی). || (اصطلاح معانی) تأخیر و تقدیم کردن الفاظ بجهت رعایت وزن و آن دو نوع است لفظی و معنوی. اما لفظی نبودن ترتیب لفظی است موافق ترتیب معنی بسبب تقدیم و تأخیر یا حذف آنچه بیاید مثالش قزلباش خان امید گوید:
غیر را جایی که من از دیدنش بد میبرم
بد نمی آید نمیدانم چرا خوب مرا.
مقصود شاعر آن است که هرگاه من دیدن غیر را مکروه میدانم و بد میبرم معشوق را، دیدنش چرا بد نمی آید لیکن بنابر تقدیم و تأخیر الفاظ ذهن سامع بدریافت معنی آن سریعاً انتقال نمی کنند. شاعری راست:
ترسم مجنون خبر ندارد
آنگه دارد که سر ندارد.
تعقید ظاهر است. مثال دیگر از محسن تأثیر:
ای آفتاب دم شب وصل از وفا مزن
زنهار این ترنج خلا را بما مزن.
در مصرع اول تعقید ظاهر است واقع شده نافهم. اما تعقید معنوی آن است که کلام غیر ظاهرالدلالات باشد. بنابراین صعوبت انتقال ذهن به ادراک مضمون از جهت آوردن لوازم بعیده که محتاج بوسایط کثیره باشد با وجود اخفای قرائن مدل مثلاً:
من نمی آیم از آن در کوی تو
تا توانم دید دایم روی تو.
از ناآمدن دایم در کوی معشوق دوام بودن خود را در آنجا اراده کرده و این بعیدالفهم است از عبارت اگرچه علمای تازی و پیشوایان عجمی هر دو قسم تعقید را از معایب نوشته اند لیکن در کلام استادان بیشتر واقع میشود چنانکه متتبع دیوان خاقانی شروانی میداند که اکثر اشعار آن معنی یاب معقد واقع شده و از این محسن تأثیر گفته:
ز رشکت مهرتابان بس که در دل عقده ها دارد
معقد مصرعی از شعر خاقانی است پنداری.
و همین سبب است که خان سراج المحققین در بحث وقوع غلط از زباندان بر این شعر شیخ شیرازی:
تو نیکوروش باش تا بدسگال
به نقص تو گفتن نیابد مجال.
بی محابا حکم به غلط کرده با آنکه تعقید از باب غلط نیست. (از آنندراج). و رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون شود.

تعقیر.

[تَ] (ع مص) نیک خسته کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || بریدن چهار دست و پای شتر. (از اقرب الموارد).

تعقیف.

[تَ] (ع مص) گوژ گردانیدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). کژ گردانیدن چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تعویج. مأخوذ من العقاف و هو داء بأخذ الشیات فی قوائمها حتی یعوجها. (بحر الجواهر، یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تعقیل.

[تَ] (ع مص) بسیار عقال بر پای اشتر بستن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). بستن وظیف و ساق شتر را بهم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || عاقل گردانیدن کسی را و منسوب کردن او را بسوی عقل. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). عاقل گردانیدن کسی را. || بالغ شدن پسر جوان. (از اقرب الموارد). || برآوردن مو، غوره را. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). غوره برآوردن تاک. (از اقرب الموارد).

تعقیم.

[تَ] (ع مص) نازاینده گردانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). نازا گردانیدن خدا کسی را. (از اقرب الموارد). || خاموش کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و رجوع به عقیم شود.

تعقیة.

[تَ یَ] (ع مص) خورانیدن چیزی به بچهء نوزاده تا بیرون آورد آنچه در شکم وی باشد. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || تیر به هوا درانداختن. (تاج المصادر بیهقی). انداختن تیر در هوا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || دور برشدن مرغ در پریدن. (تاج المصادر بیهقی). بلند پریدن مرغ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعکب.

[تَ عَکْ کُ] (ع مص) پیش آمدن اندوه بر کسی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) ( از اقرب الموارد).

تعکبس.

[تَ عَ بُ] (ع مص) بر هم نشستن چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بر هم نشستن بعضی بر بعض دیگر. (از اقرب الموارد). || تراکم چیزی. (از اقرب الموارد).

تعکبش.

[تَ عَ بُ] (ع مص) درآویختن شاخ با خار درخت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعکز.

[تَ عَکْ کُ] (ع مص) بر چوبدستی آهن دار تکیه کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تکیه کردن بر عکاز. (از اقرب الموارد). رجوع به عُکّاز شود.

تعکس.

[تَ عَکْ کُ] (ع مص) به رفتار مار رفتن. (منتهی الارب) (آنندراج). به رفتار افعی راه رفتن. (از اقرب الموارد).

تعکش.

[تَ عَکْ کُ] (ع مص) دشوار گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || فراهم آوردن تننده پایهای خود را جهت بافتن تارها. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || با هم درآمده و درکشیده شده چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || پیچیده گردیدن موی و بر هم نشستن آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعکص.

[تَ عَکْ کُ] (ع مص) زفتی نمودن به چیزی بر کسی: تعکص به علی؛ زفتی نمود به آن بر من و نداد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعکظ.

[تَ عَکْ کُ] (ع مص) پیچیده و دشوار شدن کار و سخت گردیدن آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). بازداشتن و مانع شدن. (از اقرب الموارد). || دشوار گردیدن سفر بر کسی و دور شدنش. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || خود را در بند داشتن قوم تا فکر و تأمل در کاری نمایند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || اجتماع و ازدحام کردن در جایی. (از اقرب الموارد).

تعکف.

[تَ عَکْ کُ] (ع مص) خود را بند کردن و بازداشتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). اعتکاف. (اقرب الموارد).

تعکن.

[تَ عَکْ کُ] (ع مص) باشکنج شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). نوردناک گردیدن شکم و توبرتو شدن چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعکیب.

[تَ] (ع مص) دود برآوردن آتش. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تعکیر.

[تَ] (ع مص) درآمدن دردی به شراب و روغن و شیره و مانند آن. || تیره گردانیدن آب را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعکیز.

[تَ] (ع مص) عُکّازَه در بن نیزه کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعکیش.

[تَ] (ع مص) کره برآوردن نان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تکرج نان. (از اقرب الموارد).

تعکیظ.

[تَ] (ع مص) برگردانیدن و بازداشتن از نیاز. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بازگردانیدن کسی از حاجت وی. (از اقرب الموارد). || بازداشتن حاجت کسی را و بند نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || زیادتی کردن در اندرز. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعکیف.

[تَ] (ع مص) گوهر به رشته درکشیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || موی بافتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || بازداشتن قوم. (از اقرب الموارد).

تعکیم.

[تَ] (ع مص) نیک فربه شدن. (تاج المصادر بیهقی). فربه شدن شتر چندانکه توبرتو شود پیه وی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعکیة.

[تَ یَ] (ع مص) (از «ع ک و») بر شمشیر و نیزه، پی تر را بستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (از «ع ک ی») مردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعل.

[تَ عَ] (ع اِ) سوزش حلق. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). حرارت و سوزش حلق خشک. (از اقرب الموارد).

تعلامة.

[تِ مَ] (ع ص) نیک دانا. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || زیرک نسب دان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). نسابه. (اقرب الموارد). و رجوع به تعلمة شود.

تعلث.

[تَ عَلْ لُ] (ع مص) مکر نمودن. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تمحل. (اقرب الموارد). و رجوع به تمحل شود. || آویختن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تعلق. (اقرب الموارد). و رجوع به تعلق شود. || استوار نا کردن کاری را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) ( از اقرب الموارد).

تعلثم.

[تَ عَ ثُ] (ع مص) درنگی در سخن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تعلج.

[تَ عَلْ لُ] (ع مص) پیغام بردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). یقال: ماتعلجت بعلوج صدق؛ ای ماتألک بألوک صدق. (اقرب الموارد). و رجوع به الوک شود. || فراهم آمدن ریگ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) ( از اقرب الموارد). || پریشانی گرفتن شتر: تعلج الابل اصابت من العلجان. (از اقرب الموارد). || درشت گردیدن پوست. (ناظم الاطباء).

تعلعل.

[تَ عَ عُ] (ع مص) دودله شدن و نرم و فروهشته گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): تعلعل الرجلُ؛ اضطراب و استرخی. (اقرب الموارد).

تعلق.

[تَ عَلْ لُ] (ع مص) چنگ درزدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار). درآویختن. (تاج المصادر بیهقی). درآویختن به چیزی و دوست داشتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). پیوستگی و دوستی و محبت و دلبستگی و اتصال و ارتباط. (از ناظم الاطباء) :
در قطع تعلق از بدن راحت هاست
از خواب قیاس مرگ میباید کرد.
خواجه عبدالله انصاری.
چندانکه تعلق آدمی به روزی است، اگر به روزی ده بودی، به مقام از ملائک درگذشتی. (گلستان).
تعلق حجابست و بی حاصلی
چو پیوندها بگسلی واصلی.
سعدی (بوستان).
از این تعلق بیهوده تا بمن چه رسد
وز آنکه خون دلم ریخت تا به تن چه رسد.
سعدی.
و رجوع به ترکیبهای این کلمه شود. || قرابت و خویشی و انتساب. || علاقهء تجارتی و معامله و علاقهء شغلی و علاقهء ملکی. || عهده و تصرف و ملک و مال و تملک و مالکیت. (ناظم الاطباء). || به اندک چیزی قناعت کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || (اصطلاح نحو) نسبت فعل به سوی غیرفاعل. (کشاف اصطلاحات الفنون). || (اصطلاح کلام) در اصطلاح متکلمان، نسبتی است، بین عالم و معلوم. (کشاف اصطلاحات الفنون).

تعلقات.

[تَ عَلْ لُ] (ع اِ) مأخوذ از تازی، علایق و دلبستگی و ارتباط. (ناظم الاطباء). || متعلقات و ارتباطات و عقار و تملکات. (ناظم الاطباء).
- تعلقات دنیوی؛ علایق دنیوی و دلبستگی به این جهان. (ناظم الاطباء).

تعلقدار.

[تَ عَلْ لُ] (نف مرکب) مالک و خداوند ملک و زمین دار. (ناظم الاطباء).

تعلق داشتن.

[تَ عَلْ لُ تَ] (مص مرکب) پیوند داشتن. بستگی داشتن علاقه و دلبستگی داشتن. دوستی و محبت داشتن. خواهانی. کشش و پیوستگی :
دلی که با سر زلفت تعلقی دارد
چگونه جمع شود با چنین پریشانی.سعدی.
با چو تو روحانیی تعلق خاطر
هرکه ندارد دواب خویش پرست است.
سعدی.
در آن فرصت مرا به خاتونی تعلق شده بود.... چرا نمیگویی که بر فلان فلان خاتون تعلق دارم و عاشق شده ام؟ (انیس الطالبین بخاری ص119). و رجوع به تعلق و دیگر ترکیبهای آن شود.

تعلق کردن.

[تَ عَلْ لُ کَ دَ] (مص مرکب) پیوستگی. توجه کردن. روی آوردن :
ز هست و نیست، خداوند هست و نیست، بری است
بدین دو، خلق تعلق کند، نه خالق بار.
ناصرخسرو.
من به اعتماد تو تعلق به گواهی درخت کردم. (کلیله و دمنه). رجوع به تعلق و دیگر ترکیبهای آن شود.

تعلق گرفتن.

[تَ عَلْ لُ گِ رِ تَ] (مص مرکب) اتصال و ارتباط داشتن. پیوستگی داشتن : سعی نکنم در شکست هیچ چیز که بیعت به آن تعلق گرفته. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص316). و خدا چنانکه داناست بر آنکه من آن را بگردن گرفته ام داناست بر آنکه من وفا خواهم کرد و به همهء آنچه بیعت به آن تعلق گرفته است. (تاریخ بیهقی ایضاً ص317). و رجوع به تعلق و دیگر ترکیب های آن شود.

تعلق گسل.

[تَ عَلْ لُ گُ سِ / سَ] (نف مرکب) آنکه به چیزی درنیامیزد. (آنندراج) (بهار عجم). آزاد از علایق دنیوی و بی تعلق و بی علاقه. (ناظم الاطباء) :
نه تن ز جان تعلق گسل توان پرداخت
نه فرصتی که به این مشت گل توان پرداخت.
رضی دانش (از آنندراج).
و رجوع به تعلق و دیگر ترکیبهای آن شود.

تعلقه.

[تَ عَلْ لُ قَ] (از عربی، اِ) خویشی و قرابت و ارتباط و اتصال. || مالکیت و تصرف زمین و یا ملک. || حق زحمت و اجرت. (ناظم الاطباء). و رجوع به تعلق و دیگر ترکیبهای آن شود.

تعلقه دار.

[تَ عَلْ لُ قَ] (نف مرکب)خداوند ملک و مالک و زمین دار. (ناظم الاطباء). تعلق دار. و رجوع به تعلق و دیگر ترکیبهای آن شود.

تعلق یافتن.

[تَ عَلْ لُ تَ] (مص مرکب)پیوستگی و اتصال و ارتباط یافتن. تعلق گرفتن. پیوند گرفتن :
چون تعلق یافت نان با بوالبشر
نان مرده زنده گشت و باخبر.مولوی.
و رجوع به تعلق و دیگر ترکیبهای آن شود.

تعلل.

[تَ عَلْ لُ] (ع مص) مشغول داشتن در کار یا بسنده کردن به آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). مشغول شدن به کاری. (آنندراج). || روزگار گذاشتن و به چیزی بهانه کردن. (تاج المصادر بیهقی). بهانه کردن. (زوزنی) (دهار). علت انگیختن و سبب پرسیدن و معنی تأخیر و بهانه جویی از آن مراد باشد.... حجت انگیختن و چون حجت باعث درنگ باشد و تأخیر میشود لهذا مجازاً بمعنی درنگ و تأخیر مستعمل می شود. (غیاث اللغات) (آنندراج). تأخیر و درنگی و دفع الوقت. عذر و بهانه و ایراد و اعتراض. (ناظم الاطباء).... حجت آشکار کردن و تمسک به آن. (از اقرب الموارد) : اگر آنچه مثال دادیم و به تعلل و مدافعتی مشغول شده اند ناچار ما را باز باید گشت.
تعلل به کار جهان کی رواست
که تأخیر را فتنه ها در قفاست.
(از خزان بهار کاشف شیرازی).
|| بازی کردن با زن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || بیرون آمدن زن از ایام نفاس. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || علالت ناقه دوشیدن و آن شیر جمع شده میان روز، بعد از دوشیدن اول است. (از اقرب الموارد). || به اصطلاح اطباء اندک اندک خوردن چیزی را. (غیاث اللغات) (آنندراج).

تعلل آوردن.

[تَ عَلْ لُ وَ دَ] (مص مرکب) دفع الوقت کردن. بهانه آوردن. روزگار گذراندن : به حکم فرمان... آمدند مگر قلعهء الموت و لَم سر، که تعلل آوردند و التماس نمودند. (جهانگشای جوینی). و رجوع به تعلل و مادهء بعد شود.

تعلل کردن.

[تَ عَلْ لُ کَ دَ] (مص مرکب) عذر انگیختن. بهانه آوردن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). تأخیر کردن. سستی کردن. و رجوع به تعلل و مادهء قبل شود.

تعلم.

[تَ عَلْ لُ] (ع مص) بیاموختن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (از ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). آموختن و دانستن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). از کسی آموختن. (غیاث اللغات) (آنندراج). مطاوعة تعلیم است، گویند علمته فتعلم. (از اقرب الموارد) : و چون ایام رضاع به آخر رسید در مشقت تعلم و تأدب افتد. (کلیله و دمنه). و چندانکه اندک مایهء وقوف افتاد... به رغبتی صادق و حرصی غالب در تعلم آن میکوشیدم. (کلیله و دمنه). و رنج تعلم هرچه فراوانتر تحمل نیفتد در سخن که شرف آدمی بر دیگر جانوران بدانست این منزلت نتوان یافت. (کلیله و دمنه). و رجوع به تعلیم و اساس الاقتباس چ مدرس رضوی ص344 شود. || استوار کردن کار را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و یقال: تَعَلَّم بلفظ الامر بمعنی اعلم و اذا قیل لک اعلم ان زیداً خارج قل علمت و اذا قیل تعلم لاتقل تعلمتُ و هی من النواسخ قال تعلم شفاء النفس قهر عدوها فبالغ بلطف فی التحیل و المکر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). هو فی موضع اعلم و هو مختص بالامر کقوله: تعلم انهُ لا طیر الاعلی متطیر و هو الثبور. (اقرب الموارد). و به فتح اول و ثانی و لام مشدد مفتوح در این صورت صیغهء امر است بمعنی بیاموز از باب تفعل. (غیاث اللغات) (آنندراج).

تعلمة.

[تِ لِ مَ] (ع ص) نیک دانا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || زیرک نسب دان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). تعلامة. (اقرب الموارد). رجوع به همین کلمه شود.

تعلوط.

[تَ عَ وُ] (ع مص) آویختن و به خود چفسانیدن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعلة.

[تَ عِلْ لَ] (ع اِ) آنچه بدان بهانه کنند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). آنچه از طعام و جز آن که بدان تعلل کنند. (از اقرب الموارد). و رجوع به تعلل شود. || (اِخ) نام مردی است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تعلی.

[تَ عَلْ لا] (ع مص) بلند شدن به درنگ. (تاج المصادر بیهقی). بلند شدن. (زوزنی). بالا رفتن به آهستگی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || برآمدن بر چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || پاک شدن از نفاس و به شدن از بیماری. (تاج المصادر بیهقی). پاک شدن زن از نفاس. (زوزنی). به سلامت ماندن زن از نفاس. و کذا تعلت عن المرض. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). خارج شدن زن از نفاس و بیماری و سلامت یافتن. (از اقرب الموارد).

تعلیب.

[تَ] (ع مص) بریدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || خراشیدن و نشان نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). نشان و اثر گذاشتن در چیزی یا مخدوش ساختن آن. (از اقرب الموارد). || قبضهء شمشیر و مانند آن را به پی گردن شتر بستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعلیس.

[تَ] (ع مص) خورانیدن: ما علسوه؛ ای ما اطعموهُ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) ( از اقرب الموارد). || سخت شدن بیماری. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || خروش و بانگ کردن مرد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعلیص.

[تَ] (ع مص) درد شکم آوردن. تخمه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعلیط.

[تَ] (ع مص) گشادن علاط از گردن شتر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || داغ کردن بر گردن شتر. (زوزنی). بسیار داغ کردن بر پهنای گردن شتر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || به بدی یاد کردن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعلیف.

[تَ] (ع مص) علفة برآوردن طلح: علف الطلح تعلیفاً، و هذا نادرة لانه انما یجی ء لهذا افعل. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || گره بستن و پاشیده شدن شکوفهء طلح. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || علف دادن به ستور. (ناظم الاطباء). علف خورانیدن ستور و جز آن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) (از اقرب الموارد).
- ایام تعلیف؛ هنگام علف دادن. (ناظم الاطباء).

تعلیق.

[تَ] (ع مص) درآویختن. (زوزنی) (دهار) (از تاج المصادر بیهقی). درآویختن چیزی را به چیزی و متعلق گردانیدن. یقال: علقه فتعلق. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج). درآویختن چیزی را بچیزی و بر چیزی، درآویختن و معلق گردانیدن آن. (از اقرب الموارد). آویختن چیزی را. (غیاث اللغات). و بمجاز علاقه و دلبستگی :
داده شه را به نام نیک غرور
و او ز تعلیق نیکنامی دور.نظامی.
|| بند کردن در را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || نصب کردن و سوار کردن در بر خانه. (از اقرب الموارد). || عاشق گردانیدن. (زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). || دوستی نمودن، یقال: علق فلان امراةُ مجهولاً. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). || ترک و قطع نکردن کاری را و تعلیق افعال القلوب از آن است. (از اقرب الموارد). || همراه میاره شتر فرستادن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || انداختن مهار شتر بر گردن آن، برای کسی گویند که از شتر فرود آید و مهار آن را بگردنش افکند. (از اقرب الموارد). || (اِ) نوعی از خط که از رقاع و توقیع برآمده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || در شواهد زیر بمعنی یادداشت آمده : خواجه [ احمد حسن ] خلعت بپوشید و به نظاره ایستاده بودم آنچه از معاینه گویم و از تعلیق که دارم. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 150). چنان صواب دیدم که بر سر تاریخ مأمونیان شوم چنانکه از استاد ابوریحان تعلیق داشتم. (تاریخ بیهقی ایضاً ص681). و رجوع به تعلیق کردن شود. || به اصطلاح شعرا تعلیق عبارت است از مرتب کردن حکمی بر ثبوت یا نفی حکم دیگر. حکم اول را جزا و حکم ثانی را شرط گویند و این شش قسم است یکی آنکه ثانی و حکم اول هر دو ممکن باشد عادةً و عقلاً چنانکه:
اگر بر رفیقان نباشی شفیق
به فرسنگ بگریزد از تو رفیق.
دوم آنکه حکم ثانی ممکن و حکم اول مستحیل عادةً و عقلاً:
اگر نهیب دهد چرخ واژگون گردد
و گر عتاب کند آفتاب خون گردد.
سوم آنکه حکم ثانی ممکن و حکم اول مستحیل عادةً و ممکن عقلاً چنانکه:
اگر آن ترک شیرازی بدست آرد دل ما را
به خال هندویش بخشم سمرقند و بخارا را.
حافظ.
چهارم آنکه هر دو حکم محال عقلاً و عادةً چنانکه:
گر چرد در چمن حسن تو زنبور عسل
چه عجب گر ز گل شمع بگیرند گلاب.
پنجم آنکه حکم اول ممکن و حکم ثانی مستحیل عقلاً و عادةً چنانکه:
گر تیغ بارد در کوی آن ماه
گردن نپیچم الحکم لله.
ششم آنکه حکم اول ممکن و حکم ثانی مستحیل عادةً و ممکن عقلاً چنانکه:
گر ز آب زندگانی بهره یابم چون خضر
روز و شب افتاده باشم همچو سگ در کوی دوست.
و باید دانست که حکم اول در لفظ از حکم ثانی مؤخر باشد و حکم ثانی که بعد حرف شرط که گر و چون و غیره واقع شده در لفظ از حکم اول مقدم باشد و گاه برعکس هم آید. (آنندراج نقل از رسالهء عبدالواسع). || (اصطلاح نحو) نزد نحویان باطل ساختن عمل افعال قلوب است لفظاً نه محلاً بخلاف الغا، چه آن ابطال عمل فعل است لفظاً و محلاً. (از کشاف اصطلاحات الفنون). || نزد محدثان خلاف یک راوی یا بیشتر از اوائل اسناد حدیث. (از کشاف اصطلاحات الفنون).

تعلیق کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)یادداشت کردن : نامه نبشته آمد بر این نسخت که تعلیق کرده آمده است. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص81). این همه دیدم بر تقویم این سال تعلیق کردم. (تاریخ بیهقی ایضاً ص 224). فاضلی از خاندان منصور خاسته بود نام وی مسعود، در حین مذاکره هرچه از این بابت رفتی تعلیق کردی. (تاریخ بیهقی ایضاً ص606). و رجوع به تعلیق شود.

تعلیقه.

[تَ قَ] (ع اِ) دفعه. || آنچه بر حاشیهء کتاب از شرح و نحو آن افزایند. ج، تعالیق. (از اقرب الموارد). چیزی چون حاشیه که برای تکمیل یا توضیح یا تصحیح کتابی نویسند. ج، تعلیقات. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). تتمه و حاشیه و فهرست. (ناظم الاطباء). || در تداول فارسی، نامه. (یادداشت دهخدا). دفتر و مکتوبی که از جانب شخص بزرگی نوشته شده باشد. (ناظم الاطباء). در ایران نوشتهء پادشاهان را رقم گویند و نوشتهء امرای عظام مثل وکیل و وزیر و غیره را تعلیقه. (آنندراج) :
خط آمد و کیفیت رخسار تو کم شد
تعلیقهء معزولی ناز تو رقم شد.
زکی ندیم (از آنندراج).
رجوع به «سازمان صفوی» ص271 و تذکرة الملوک شود. || قسمی سوهان که دو سر دارد سری فتیله ای و سری پهن. (یادداشت دهخدا).

تعلیک.

[تَ] (ع مص) نیک پیراستن مشک را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): لجادما علکتموها. (اقرب الموارد). || نیکو خدمت کردن شتران را. || از مال دست بستن جهت بخل و تصرف نکردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعلیل.

[تَ] (ع مص) به چیزی مشغول کردن. (تاج المصادر بیهقی). مشغول کردن کسی را به طعام و جز آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از آنندراج): فلان یعلل نفسه بتعلة؛ ای یشغلها و یطعمها. (اقرب الموارد) : و او را بر سبیل تعلیل به کار رمهء خاص فرستاد. (جهانگشای جوینی). || پیاپی شراب دادن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). سیراب کردن بعد سیرابی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). پیاپی خوردن آب. (آنندراج). || باربار میوه چیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). پیاپی میوه چیدن. (آنندراج). || پیاپی رفتن. (تاج المصادر بیهقی). || نیکو خدمت کردن شتران را. (از اقرب الموارد). || بیان علت و سبب. (ناظم الاطباء). سبب نهادن چیزی را. (آنندراج). چیزی را علت نهادن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). بیان علت چیزی و اثبات کردن بدلیل. (از اقرب الموارد). || علت زایل کردن. (تاج المصادر بیهقی). || ذکر وجه اعلال کلمه. || داخل کردن اعلال در کلمه و این از اصطلاحات صرف است. (از اقرب الموارد). || انتقال ذهن است از مؤثر به اثر مانند انتقال ذهن از آتش به دود مقابل استدلال که انتقال ذهن است از اثر بمؤثر و گفته اند تعلیل اظهار علت بودن چیزی است خواه علت تامه باشد خواه علت ناقصه و صواب آن است که تعلیل تقریر ثبوت مؤثر است برای اثبات اثر، و استدلال تقریر ثبوت اثر است برای اثبات مؤثر. (از تعریفات جرجانی). || ذکر علتی است بخاطر نشان دادن این که حکم بموجب این علت مخالف نص است مانند آنچه در قرآن از ابلیس یاد شده است که پس از امر او به سجدهء آدم گفت: انا خیر منه خلقتنی من نار و خلقته من طین(1). (از تعریفات جرجانی).
(1) - قرآن 7 / 12.

تعلیم.

[تَ] (ع مص) بیاموختن و بیاگاهانیدن. (تاج المصادر بیهقی). آموزانیدن و بیاگاهانیدن. (دهار). آموزانیدن و آگاه کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). کسی را چیزی آموختن. (غیاث اللغات) (آنندراج). آموختن و تربیت و تأدیب. (ناظم الاطباء) : وی دو تدبیر و تعلیم بد کرد که روزگارها در آن باید تا او را در توان یافت و از هر دو خداوند پشیمانست. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 329).
چون نیاموختی چه دانی گفت
که به تعلیم شد جلیل جریر.ناصرخسرو.
پس تعلیم دیگران، که اگر به افادت دیگران مشغول شود و در نصب خویش غفلت ورزد همچون چشمه ای باشد که از آب او همگنان را منفعت حاصل می آید و او از آن بی خبر. (کلیله و دمنه).
در این تعلیم شد عمر و هنوز ابجد همی خوانم
ندانم کی رقوم آموز خواهم شد به دیوانش.
خاقانی.
کوهکن تعلیم خارا سفتن از فرهاد داشت
هرچه کرد از کاوش مژگان شیرین یاد داشت.
کلیم (از آنندراج).
ز سرو خوش خرام او که غافل میتواند شد
که دل تعلیم از خود رفتن از رفتار او دارد.
صائب (از آنندراج).
و رجوع به تعلیم در اساس الاقتباس چ مدرس رضوی ص344 شود. || نشان لشکریان بر خود بستن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || گذاشتن علامت و نشانی بخاطر شناسائی او. (از اقرب الموارد). || فارسیان بمعنی لازم نیز آورده اند. (غیاث اللغات) (آنندراج). آموختن :
گروهی دید گرداگرد یوسف
پی تعلیم دین، شاگرد یوسف.
جامی (از غیاث اللغات).
و رجوع به ترکیبهای این کلمه شود.

تعلیمات.

[تَ] (از ع، اِ) در فارسی امروز درس و چیزهای آموختنی. (ناظم الاطباء). آموزش :
- تعلیمات دینی؛ درس شرعیات و علوم دینی.
- تعلیمات عالیه؛ آموزش عالی.
- تعلیمات متوسطه؛ آموزش متوسطه. تعلیم خانه.
[تَ نَ / نِ] (اِ مرکب)مدرسه. دبستان. (ناظم الاطباء) : در تعلیم خانهء «قل ان کنتم تحبون الله» این آموخته. (ترجمهء محاسن اصفهان ص 136).

تعلیم دادن.

[تَ دَ] (مص مرکب)آموزانیدن. بیاگاهانیدن. آموختن چیزی بکسی :
تشریف ضربت او ارواح وحشیان را
تعلیم شکر دادی هنگام انفصالش.خاقانی.
خری را ابلهی تعلیم میداد.(گلستان).
نشست و خاست بعاشق که میدهد تعلیم
اگر نباشد در بزم آن نگار سپند.
صائب (از آنندراج).
تعلیم ناز چند دهی چشم مست را
دل آنقدر ببر که توانی نگاه داشت.
اختری یزدی (ایضاً).
کاش یک حرف وفا نیز بگوش تو زدی
آنکه چندین به تو تعلیم ستمکاری داد.
سنجر کاشی (ایضاً).

تعلیم فرما.

[تَ فَ] (نف مرکب) تعلیم گر. (آنندراج) (ناظم الاطباء). معلم و آموزگار. (آنندراج). استاد و معلم. (ناظم الاطباء) :
بشوخی پای او بوسیدن و قالب تهی کردن
کدامین بی ادب تعلیم فرما شد رکابش را.
میان ناصرعلی (از آنندراج).
و رجوع به تعلیم و تعلیم گر شود.

تعلیم کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)آموزانیدن. آموختن چیزی را به کسی. بیاگاهانیدن :
زلف تو کیست که او بیم کند چشم ترا
یا کئی تو که کنی بیم کسی را تعلیم.
ابوحنیفهء اسکافی (از تاریخ بیهقی).
در وزیری نکنی جز همه حرّی تلقین
در ندیمی نکنی جز همه رادی تعلیم.فرخی.
ترا به روز عطا دادن و به روز وغا
سخا کند تعلیم و هنر کند تلقین.
فرخی (دیوان ص296).
گر تو خواهی که حج کنی پس از این
این چنین کن که کردمت تعلیم.ناصرخسرو.
در دبستان نسوالله کرده ام تعلیم کفر
کاولین حرف است لا مولی لهم بر دفترم.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص249).
خواهی که پنج نوبت الصابرین زنی
تعلیم کن ز چار خلیفه طریق آن.
خاقانی (ایضاً ص311).
مرا تا عشق تو تعلیم کردند
دل و جانم به غم تسلیم کردند.نظامی.
گهی بر نامرادی بیم کردن
گهی مردانگی تعلیم کردن.نظامی.
یکی از فضلا تعلیم ملکزاده همی کردی. (گلستان). روزگاری تعلیمش کرد، مؤثر نبود. (گلستان).
مرا تعلیم کن پیرانه یک پند.(گلستان).
بخردی درش زجر و تعلیم کن
به نیک و بدش وعده و بیم کن.(بوستان).
و رجوع به تعلیم و دیگر ترکیبهای آن شود.

تعلیم گر.

[تَ گَ] (ص مرکب) تعلیم فرما :
مرا خضر تعلیم گر بود دوش
به رازی که آمد پذیرای گوش.
نظامی (از آنندراج).
تعلیم گر تو شد که اینجای
آتشکده ایست دودپیمای.نظامی.
و رجوع به تعلیم و تعلیم فرما و دیگر ترکیبهای تعلیم شود.

تعلیم گرفتن.

[تَ گِ رِ تَ] (مص مرکب)فراگرفتن. آموختن چیزی از کسی :
همه شیران بیشه بیم گیرند
که مردان از زنان تعلیم گیرند.نظامی.
دردمندی از فلک تعلیم می باید گرفت
هر سر مه ناخنی بر سینه می باید زدن.
صائب (از آنندراج).
خاکساری نقش پا تعلیم میگیرد ز ما
در فن خود گرچه بی قدریم شهرت کرده ایم.
کلیم (ایضاً).
و رجوع به تعلیم و دیگر ترکیبهای آن شود.

تعلیم نمودن.

[تَ نِ / نَ دَ] (مص مرکب)آموزانیدن. آموختن چیزی به کسی :
به هر سالی که دولت می فزودش
خرد تعلیم دیگر مینمودش.نظامی.
و رجوع به تعلیم و دیگر ترکیب های آن شود.

تعلیم و تربیت.

[تَ مُ تَ یَ] (اِ مرکب، ترکیب عطفی) آموزش و پرورش(1). فنی که آموزانیدن صحیح و متکی بر اسلوبهای علمی و معرفة النفسی بر آن استوار است و هر معلمی برای احراز حرفهء خود به فراگرفتن آن نیازمند است و بهمین دلیل یکی از رشته های تحصیلی بزرگ دانشکده ها و دانشگاههای جهان را تشکیل میدهد.
(1) - Pedagogie.

تعلیمی.

[تَ] (ص نسبی) آنچه قابل تعلیم باشد. درخور تعلیم. رجوع به تعلیم شود.
- جسم تعلیمی.؛ رجوع به همین کلمه شود.
- علم تعلیمی یا علم اوسط؛ علم ریاضی که قسمی از علم نظری است.

تعلیمی.

[تَ] (اِ) تسمه که بر سر لجام باشد. (غیاث اللغات) (آنندراج). تسمه ای که بر سر لگام بندند. (ناظم الاطباء) :
ز تعلیمی همیشه بیم دارد
ندانم از که این تعلیم دارد.
طغرا (از آنندراج).
ز تعلیمیش بخیهء چارجل
بود نزد فارس خط چارقل.طغرا (ایضاً).
|| عصای کوچکی که در دست گیرند. (ناظم الاطباء).

تعلیمی.

[تَ] (ص نسبی) منسوب است به تعلیم که جمعی از فرقهء معروف به باطنی و اسماعیلی میباشند. اینان قائل به تعلم از امام معصوم هستند. چون که غیرامام را مصون از خطا نمیدانند. (از انساب سمعانی). - -تعلیمیان؛ اسماعیلیان: و تعلیمیان گویند که طریق معرفت صانع و ذات و صفات وی را اشکالات بسیار است و ادلهء متعارض و عقول در آن متحیر و عاجز، پس اولیتر آن باشد که از قول صادق طلبند. (از کلیات حکیم عمر خیام، یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تعلیمیان.

[تَ] (اِخ) رجوع به مادهء قبل و کتاب نقض ص68 شود.

تعلیمیه.

[تَ یَ] (اِخ) رجوع به تعلیمی و خاندان نوبختی چ اقبال ص55 و 252 و غزالی نامه ص 326 و اسماعیلیه و باطنیه و ملاحده و سبعیه و هفت امامیان شود.

تعلیة.

[تَ یَ] (ع مص) بلند کردن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). بلند گردانیدن. (زوزنی). بلند و بزرگ ساختن. || برآمدن بر چیزی. || فرود آوردن بار از ستور. || سرنامه نوشتن کتاب را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || و یقال: علیت الحبل؛ ای رفعته الی وضعه من البکرة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تعمج.

[تَ عَمْ مُ] (ع مص) بر خویشتن پیچیدن. (تاج المصادر بیهقی). پیچیدن. (زوزنی). پیچ پیچان رفتن. یقال: تعمجت الحیة؛ ای تلوت فی مرها؛ پیچید آن مار. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). پیچ پیچان رفتن مار و سیل. (از اقرب الموارد): تعمجت فیه اعناق السیوف. (اقرب الموارد).

تعمد.

[تَ عَمْ مُ] (ع مص) قصد چیزی کردن. (زوزنی) (از اقرب الموارد). آهنگ کردن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || به قصد کاری کردن. (آنندراج). بعمد کردن. (المنجد). کاری از روی قصد و اراده و از روی غرض کردن. (ناظم الاطباء).

تعمداً.

[تَ عَمْ مُ دَنْ] (ق) دیده و دانسته و از روی قصد و بقصد و با اراده. (ناظم الاطباء). قاصداً. عامداً. متعمداً. عالماً.

تعمق.

[تَ عَمْ مُ] (ع مص) دور درشدن. (تاج المصادر بیهقی). دور درشدن در چیزی. (زوزنی). دور اندیشیدن در سخن و در کار و به مغ سخن رسیدن. یقال: تعمق فی الکلام؛ ای تنطع و کذا تعمق فی لباسه اذا تنوق و استقصی. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). غور کردن و به کنه چیزی رسیدن. (غیاث اللغات) (آنندراج). تنطع در سخن. (از اقرب الموارد). غوررسی و دوراندیشی و فراست و زیرکی. (ناظم الاطباء). ژرف اندیشی. ژرف بینی. ژرف نگری. به ژرفی دیدن در.... (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تعمل.

[تَ عَمْ مُ] (ع مص) رنج بردن در کار. (تاج المصادر بیهقی). سختی کشیدن جهت کسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || عنایت و کوشش کردن در برآوردن حاجت مردم. (از اقرب الموارد). || کاری گرفتن از خود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). از خود کاری گرفتن. (آنندراج).

تعمم.

[تُ عَمْ مُ] (ع مص) عمامه در سر بستن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). عمامه بر سر بستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). عمامه پوشیدن و پیچیدن آن بر سر. (از اقرب الموارد). || عم خواندن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). یقال: تعممته النساء؛ ای دعوته عماً. (منتهی الارب).

تعمی.

[تَ عَمْ می] (ع مص) کور گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || پنهان ساختن معنی بیت و معما در شعر از این است. (از اقرب الموارد).

تعمیت.

[تَ] (ع مص) باغنده ساختن پشم و صوف را بهر رشتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعمید.

[تَ] (ع مص) بخاک و جز آن بازداشتن توجبه را چندان که به یک جا گرد آید. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || غسل دادن کودک به آب «معمودیه». (از اقرب الموارد). غسلی مر ترسایان را که کودکان را در آب معمودانی فروبرده غسل دهند و آن را بمنزلهء ختنه میدانند و میگویند کودکان را پاک میگرداند. (ناظم الاطباء). یکی از قواعد مقدسهء دینیه است که قبل از ظهور مسیح معروف بود و آن جناب آن را از جملهء فرایض کلیسا قرار داد. (قاموس کتاب مقدس). و رجوع به تعمید برای اموات و (تعمید) یحیی تعمیددهنده در همین کتاب شود.

تعمیر.

[تَ] (ع مص) زندگانی دادن. (زوزنی) (دهار) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (آنندراج). زندگانی دراز دادن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): لعمری لئن عمرتم السجن خالداً؛ ای ادمتم سجنهُ کانهم جعلوا خالداً للسجن عمری. (اقرب الموارد). || تا دیر داشتن کسی را خدای. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). باقی گذاشتن کسی را خدای. (از اقرب الموارد). || به بقای دراز موصوف کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). به عمر دراز متصف گشتن یا کردن. (آنندراج). || بقای دراز خواستن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). عمر دراز خواستن. (آنندراج). و تقول: اعمّرک الله ان تفعل تحلفه بالله و تسئل الله بطول عمره. (منتهی الارب). || اندازه کردن برای نفس خود حدی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تقدیر کردن مقدار محدودی از عمر برای نفس خود. (از اقرب الموارد). || به عمری دادن کسی را چیزی. || عمّرک الله کذا اصله عمرتک الله تعمیراً. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || نیکو بافتن و نیکو ریسیدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). نیکو بافتن جامه و نیکو رشتن. (ناظم الاطباء). || سوگند دادن کسی را. || تعمیر المسجد؛ ذکر کردن خدای در مسجد و درس دادن علم را در آن و بازداشتن خود را از کلام دنیا. || پاک داشتن و روشن کردن بچراغ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || معمور داشتن خدای به جای کسی را: عمّر الله بک منزلک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || مرمت کردن شکسته را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مرمت بنای شکسته. (ناظم الاطباء). آباد ساختن، با لفظ کردن مستعمل. (آنندراج). تعمیر که معمولاً بمعنی اصلاح و درست کردن استعمال میشود در اصل بمعنی طول عمر دادن است و برای اصلاح در زبان عربی ترمیم و مرمت بر وزن مذمت را بکار میبرند. (نشریهء دانشکدهء ادبیات تبریز سال اول شمارهء 2).

تعمیر کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب) بنای شکسته یا جز آن را مرمت کردن :
ویرانه را چه فرش به از نور آفتاب
تعمیر دل بساغر چون آفتاب کن.
صائب (از آنندراج).
خضر وقتی گو که تعمیر خراب ما کند
زان که گنجی هست پنهان در ته دیوار ما.
نظیری (ایضاً).
و رجوع به تعمیر و مادهء بعد شود.

تعمیرگاه.

[تَ] (اِ مرکب) محل مرمت. جایی که اشیاء شکسته چون ماشین و جز آن را که دارای نقصی شوند، اصلاح و مرمت نمایند: تعمیرگاه اتومبیل.

تعمیش.

[تَ] (ع مص) فربه گردانیدن و بحال نمودن جسم بیمار را. || بقصد در کاری غفلت نمودن. || اصلاح و دور کردن عمش را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعمیق.

[تَ] (ع مص) ژرف کردن. (تاج المصادر بیهقی). ژرف گردانیدن. (زوزنی). مغاک کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (غیاث اللغات) (آنندراج). || به استقصا نگریستن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). دور اندیشیدن در کار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). دور اندیشیدن در کاری و غور کردن. (غیاث اللغات) (آنندراج): عمق النظر فی الامور؛ بالغ. (اقرب الموارد).

تعمیل.

[تَ] (ع مص) مزد کارکن دادن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مزد کاری دادن. (آنندراج) (از اقرب الموارد). || امارت دادن کسی را و مستولی گردانیدن بر قومی. یقال: عمل فلان علیهم (مجهولاً). (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

تعمیم.

[تَ] (ع مص) مهتر گردانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || عمامه پوشانیدن. (دهار) (آنندراج). عمامه پوشیدن. (تاج المصادر بیهقی). عمامه پوشانیدن و عمامه بسر بستن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). یقال: عمم الرجل (مجهولاً)؛ ای سود لان العمائم تیجان العرب کما قیل فی العجم توج و کذا عمم رأسه؛ ای الفت علیه عمامة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || کف برآوردن شیر. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تشبیهاً بالعمامة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || همه را فرارسیدن. (تاج المصادر بیهقی). همه را فارسیدن. (زوزنی). همه را رسانیدن. (دهار). همه را فرارسیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ضد تخصیص. (از اقرب الموارد). عام و شامل گردانیدن چیزی را. (غیاث اللغات) (آنندراج).

تعمین.

[تَ] (ع مص) بمعنی اعمان. به عمان روی آوردن و یا داخل شدن در عمان و ثابت شدن بجایی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعمیة.

[تَ یَ] (ع مص) پوشیده کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار). پوشانیدن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). پوشیدن: عمی معنی البیت تعمیة؛ پوشید آن را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). پوشیدن چیزی را و بمعنی معما گفتن... مجاز است. (غیاث اللغات) (آنندراج). پوشیدن معنی بیت را و معما در شعر از آنست. (از اقرب الموارد). || کور کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). کور ساختن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). کور گردانیدن. (از اقرب الموارد). نابینا کردن. (غیاث اللغات) : کسانی که با اسماعیل انتساب میکردند، گفتند اسماعیل نمرده بود و اظهار مرگ او کردند تعمیهء مردم را. (جهانگشای جوینی).

تعمیه.

[تَ] (ع مص) بناحق ستم کردن بر کسی و دشمنی و سختی نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تعمیه کردن.

[تَ یَ کَ دَ] (مص مرکب)ایراد کردن سخن خواه نظم باشد و یا نثر بطور معما. (ناظم الاطباء). و رجوع به تعمیة شود.

تعمیه گفتن.

[تَ یَ گُ تَ] (مص مرکب)معما گفتن. (ناظم الاطباء). کلام مشکل و پیچیده گفتن. گفتن کلامی که معانی آن پوشیده و ناصریح باشد. و رجوع به تعمیة و مادهء قبل شود.

تعناک.

[تَ] (اِخ) (ریگزار...) صحیفهء یوشع12:21 و 21:25. یکی از شهرهای منسی است که اصلاً مال یساکار بود و پس از آن به منسی و بعد از آن به لاوبان انتقال یافت و صحیفهء یوشع 17:11 سفر داوران 1:27 و در ضمن مکانهایی بود که معاش سلیمان ملک از آنها مهیا شود(1) و دور نیست که همان عاتیر باشد اول تواریخ ایام 6:70. (قاموس کتاب مقدس).
(1) - ظ: می شد.

تعنت.

[تَ عَنْ نُ] (ع مص) اذیت رسانیدن کسی را. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || خواستن لغزش و مشقت کسی. || تعنت در سؤال؛ پرسیدن بجهت تلبیس بر وی. (از اقرب الموارد). || عیب جویی از کسی و بدگویی. (ناظم الاطباء). عیب کسی جستن و بدگویی. (غیاث اللغات). خطا و سهو بر کسی جستن. (آنندراج). ذلت جستن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار) : و دیگر از تعنت و متکبری خالی باشد زیرا که اصل نماز بر تواضع نهاده اند. (منتخب قابوسنامه ص17). بقالی را درمی چند بر صوفیان گرد آمده بود در واسط، و هر روز مطالبه کردی و سخنهای باخشونت گفتی و اصحاب از تعنت او خسته خاطر همی بودند. (گلستان). باری زبان تعنت دراز کرد و همی گفت تو آن نیستی که پدر من ترا از فرنگ بازخرید. (گلستان).
رها نمی کند این نظم چون زره درهم
که خصم تیغ تعنت برآورد ز نیام.سعدی.

تعنت زدن.

[تَ عَنْ نُ زَ دَ] (مص مرکب)طعنه زدن. سرزنش کردن. تعنت کردن :
برو زین سپس گو سر خویش گیر
تعنت مزن، جای دیگر بمیر.(بوستان).
و رجوع به تعنت و تعنت کردن شود.

تعنت کردن.

[تَ عَنْ نُ کَ دَ] (مص مرکب) سرزنش کردن. بدگویی کردن. ملامت کردن. عیب جویی از کسی کردن :
گرفتم که خود هستی از عیب پاک
تعنت مکن بر من عیبناک.(بوستان).
تعنت کنندش گر اندک خور است
که مالش مگر روزی دیگر است.(بوستان).
اگر هزار تعنت کنی و طعنه زنی
من این طریق محبت ز دست نگذارم.
سعدی.
کجایی ای که تعنت کنی و طعنه زنی
تو در کناری و ما اوفتاده در غرقاب.
سعدی.

تعند.

[تَ عَنْ نُ] (ع مص) عناد کردن و ستیزه کردن. (غیاث اللغات) (آنندراج).

تعنز.

[تَ عَنْ نُ] (ع مص) اجتناب از مردم و دوری گزیدن از آنان. (از اقرب الموارد).

تعنش.

[تَ عَنْ نُ] (ع مص) جمع کردن از تمام وجه. (از اقرب الموارد).

تعنف.

[تَ عَنْ نُ] (ع مص) سرزنش کردن و درشتی و ستم نمودن. (غیاث اللغات) (آنندراج) :
باز نشانی فرست تا برساند
باقی آن خط بمن بغیر تعنف.سوزنی.

تعنفص.

[تَ عَ فُ] (ع مص) لافزنی و سبکی و بزرگ منشی و گردنکشی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعنق.

[تَ عَنْ نُ] (ع مص) در سوراخ خود درآمدن کلاکموش. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). داخل شدن خرگوش در لانهء خود. (از اقرب الموارد). || سر و گردن در سوراخ درآوردن خرگوش. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || دست در گردن همدیگری کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تعنقش.

[تَ عَ قُ] (ع مص) درپیچیدن و سختی نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعنک.

[تَ عَنْ نُ] (ع مص) بسته گردیدن ریگ و بلند شدن آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تعقد و ارتفاع ریگ بحدی که راهی در آن نباشد. (از اقرب الموارد).

تعنک.

[] (اِخ) در نزدیکی مجدو بود که بسیار از اوقات با مجدو ذکر میشود و چهار میل به لجون و 12 میل به ناصره و 48 میل به قدس مانده واقع بود. (قاموس کتاب مقدس).

تعنکث.

[تَ عَ کُ] (ع مص) فراهم آمدن چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تعنکش.

[تَ عَ کُ] (ع مص) در هم پیچیدن موی و بر هم نشستن آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعنوق.

[تَ] (ع اِ) زمین آسان و نرم. ج، تعانق. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعنی.

[تَ عَنْ نی] (ع مص) رنجانیدن و رنجور شدن. (تاج المصادر بیهقی). رنج بردن. (زوزنی). رنج کشیدن و رنجانیدن لازم و متعدی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رنج دیدن مرد. (از اقرب الموارد). || منازعت نمودن. || رنج دیدن جهت دیگری. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || به عنیه آلوده شدن شتر گرگین و منه الحدیث الشعبی: لئن اتعنی بعنیه، احب الی من اقول فی مسئلة برأیی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تعنیت.

[تَ] (ع مص) خوشه برآوردن انگور. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). باانگور شدن مو. (از اقرب الموارد).

تعنیت.

[تَ] (ع مص) گران نمودن و در گردن کسی انداختن کاری دشوار که ادایش نتواند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (اصطلاح فقه) تعنیت شهود؛ مشقات و تکالیف سنگین بر شهود تحمیل کردن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || برخوردن چیزی بر استخوان تازه جوش خورده و بار دیگر شکستن آن. (از اقرب الموارد).

تعنیس.

[تَ] (ع مص) دیر ماندن دختر در خانه بی شوی. یقال: عنست الجاریة و کذا عنست (مجهولاً)؛ ای طال مکثها فی اهلها بعد ادراکها حتی خرجت من عداد الابکار و لم تتزوج بعد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || نادادن نکاح دختر را و دیر داشتن در خانه بعد رسیدگی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تعنیف.

[تَ] (ع مص) درشت کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). درشتی کردن. (آنندراج). نرمی نکردن با کسی. (از اقرب الموارد). || سرزنش کردن. (تاج المصادر بیهقی). ملامت نمودن. (زوزنی). سرزنش و ملامت نمودن به درشتی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). به عنف و شدت و عتاب کسی را سرزنش کردن. (از اقرب الموارد). سرزنش نمودن. (آنندراج) : با من خطاب و عتاب و تشدید و تعنیف فرماید. (سندبادنامه ص108).

تعنیق.

[تَ] (ع مص) بر زمین بلند و درشت رفتن و برآمدن بر آن. || بلند برآمدن سرین. || بالیدن شکوفهء خرما. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || نزدیک رطب شدن رسیدن غوره از قمع آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || نومید کردن کسی را و بگردن کسی گرفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): و منه قوله صلی الله علیه و سلم، لام سلمة رضی الله عنها ماکان ینبغی لک ان تعنیقها؛ ای تأخذی بعنقها و تعصریها(1) و تخیبها من عنقه خیبه و روی تعنکیها (من تعنیک و هو المشقة و التعنیف) و لو روی بالفاء لکان وجهاً. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).
(1) - در اقرب الموارد: و تعصری بها.

تعنیم.

[تَ] (ع مص) خضاب کردن. (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد).

تعنین.

[تَ] (ع مص) عنوان کردن کتاب را. (تاج المصادر بیهقی). عنوان کتاب نوشتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || عنان کردن لگام را. (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد). عنان ساختن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || قاضی بر کسی حکم نامردی کردن یا با افسون نامرد شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || عاجز شدن مرد از نزدیکی. (زوزنی). || (اِمص) نامردی. (منتهی الارب). تعنینة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). نامردی و عدم میل به زن. (ناظم الاطباء). عِنّین. (از اقرب الموارد).

تعنینة.

[تَ نَ] (ع اِ) نامردی. (منتهی الارب). تعنین. عَنانَة. عنین. عِنّینَة. عِنّینیَة. (اقرب الموارد). و رجوع به تعنین شود.

تعنیة.

[تَ یَ] (ع مص) (از «ع ن و») واداشتن. (تاج المصادر بیهقی). بندی کردن و بازداشتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). حبس کردن. (از اقرب الموارد). || طلا کردن به بول. (تاج المصادر بیهقی). طلا نمودن اشتر گرگین را به کمیز سرگین آمیخته. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || رنجانیدن. (تاج المصادر بیهقی). || برنجانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || (از «ع ن ی») رنجانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رنج و اذیت رسانیدن و غمگین ساختن کسی را. (از اقرب الموارد). || تکلیف کردن چیزی بر کسی که بر وی سخت و شاق باشد. (از اقرب الموارد). || سرنامه نوشتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). یقولون عنیت الکتاب تعنیة فیبدلون من احدی النونات یاء. (اقرب الموارد در ذیل تعنین الکتاب). || نشان کردن کتاب را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || مشاجره و منازعت کردن با کسی. (از اقرب الموارد). || عنیة آلودن شتر گرگین را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || تیمار کردن مال را. (از اقرب الموارد).

تعنیة.

[تَ یَ] (ع اِ) مخلوطی از پشکل شتر و کمیز آن که بدان شتران گرگین را طلا میکنند و عنیة نیز گویند. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و رجوع به عنیة شود.

تعوث.

[تَ عَوْ وُ] (ع مص) سرگشته گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تحیر. (اقرب الموارد).

تعوج.

[تَ عَوْ وُ] (ع مص) کژ شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). کج گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تعوج چوب و مانند آن؛ خلاف اعتدال آن. (از اقرب الموارد). || انعطاف ناقه. (از اقرب الموارد).

تعود.

[تَ عَوْ وُ] (ع مص) خو کردن. (تاج المصادر بیهقی). عادت کردن. (زوزنی) خوی گرفتن. (دهار). عادت کردن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). عادت گرفتن و خوگر شدن. (غیاث اللغات) (آنندراج). || خشمناکی نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || عیادت کردن بیمار را. (از اقرب الموارد).

تعوذ.

[تَ عَوْ وُ] (ع مص) اندخسیدن. (منتهی الارب). اندخسیدن و پناه دادن و پناه گرفتن. (ناظم الاطباء). پناه گرفتن و اعوذبالله گفتن و اندخسیدن. (آنندراج). اعتصام و پناه گرفتن به چیزی. (از اقرب الموارد). بازداشت خواستن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی).

تعور.

[تَ عَوْ وُ] (ع مص) عاریت گرفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). عاریت خواستن. (از اقرب الموارد). || همدیگر به نوبت گرفتن چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || فرسوده شدن کتاب. (از اقرب الموارد).

تعوض.

[تَ عَوْ وُ] (ع مص) عوض فاستدن. (تاج المصادر بیهقی). عوض گرفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعوط.

[تَ عَوْ وُ] (ع مص) درازگردن شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || سالها باردار نگردیدن شتر ماده بی آنکه نازاینده باشد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعوف.

[تَ عَوْ وُ] (ع مص) شب در پی شکار گردیدن دد و شکار کردن وی در آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بشب گردیدن و شکار افکندن شیر. (از اقرب الموارد).

تعوق.

[تَ عَوْ وُ] (ع مص) بازایستادن از نیاز و حاجت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بازایستادن. (از اقرب الموارد). || مشغول شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || بازگردانیدن کسی را از اراده ای که داشت و بازداشتن وی را از آن. (از اقرب الموارد).

تعویث.

[تَعْ] (ع مص) بازداشتن و بر تأخیر و درنگ داشتن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بازداشتن کسی را. (از اقرب الموارد). || برگردانیدن کسی را از کار چندانکه سرگشته گردد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعویج.

[تَعْ] (ع مص) گوژ کردن. (زوزنی). کژ کردن. (دهار). کژ گردانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). کج کردن. (آنندراج) (از اقرب الموارد). || به عاج ترکیب دادن چیزی را و مرصع ساختن به آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعوید.

[تَعْ] (ع مص) خوی فا کردن کسی را و یاد شدن. (تاج المصادر بیهقی). خو فا کردن کسی را. (زوزنی). عادت کنانیدن به چیزی. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از دهار). || طعام عُوادَه خوردن. || کلانسال گردیدن شتر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || اغوا کردن و خو دادن مردم را به ستم کردن بر کسی. (از اقرب الموارد).

تعویذ.

[تَعْ] (ع مص) بازداشت خواستن کسی را. (دهار) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). اعاذه: اعاذةً و اعواذا؛ دعا کرد وی را به محافظت و قال لهُ اعیذک بالله و رقاه. یُقال: تعوذ بالله و استعاذ فاعاذهُ و عوّذهُ. (از اقرب الموارد). || ملتجی گردانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). پناه دادن و در پناه آوردن. (غیاث اللغات) (آنندراج). پناه بردن. (قاموس کتاب مقدس). || حرز آویختن کسی را. (از اقرب الموارد).

تعویذ.

[تَعْ] (ع اِ) آنچه از عزائم و آیات قرآنی و جز آن نوشته جهت حصول مقصد و دفع بلاها با خود دارند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مجازاً بمعنی آنچه از ادعیه یا اعداد اسمای الهی نوشته در گلو و بازو بندند بجهت پناه دادن از بلیات. (غیاث اللغات) (آنندراج). حرز. (مهذب الاسماء). رقیه. ج، تعاویذ. و منه: و قمرها کتعویذ من لجین. (اقرب الموارد). تا به حال در افریقا و مغرب زمین مستعمل است. در زمان قدیم همچون گوشواره و گردن بند و سنگهای گرانبهایی که دارای علامات و قوهء موهومات بود استعمال میشد. (قاموس کتاب مقدس). عوذة. معاذة. تَولة یا تُوَلَة. (منتهی الارب). دعاهایی که جهت دفع بلا در گلو و بازو بندند و کماهه و پنام و هر چیزی که جهت دفع چشم زخم و دفع بلا بر بازو بندند و یا بر گردن آویزند. (ناظم الاطباء) : و قباش [ اریارق ] باز کردند زهر یافتند در بر قبای و تعویذها، همه از وی جدا کردند و بیرون گرفتند. (تاریخ بیهقی چ فیاض ص229).
بر دل از زهد یکی نادر تعویذ نویس
تا نیایدش ازین دیو فریبنده نهیب.
ناصرخسرو.
تعویذ وفا بیفکن(1) از گردن
ورنه به جفا گلوت بفشارد.ناصرخسرو.
این مالها و خراجها نمی باید که.... و قفل ابلیس و تعویذ سگ... رسد. (کتاب النقض ص474).
چون روی پری بینی و آن سلسلهء زلف
تعویذ خرد گم کنی و سلسله خایی.خاقانی.
رایش چو دست موسوی در ملک برهانی قوی
دادش چو باد عیسوی تعویذ انصار آمده.
خاقانی.
خاک پای تو چو تسبیح به رخ درمالم
خط دست تو چو تعویذ به بر درگیرم.
خاقانی.
زنجیر همی برّم، تعویذ همی سوزم
دیوانه چنین خواهد این یار که من دارم.
خاقانی.
بر شکل زاهده ای تعویذها در گردن افگند. (سندبادنامه ص 191).
تعویذ میان همنشینان
درخورد کنار نازنینان.نظامی.
مثالم داد کاین توقیع شاهست
همت شحنه همت تعویذ راهست.نظامی.
گر اندیشه داری ز دشمن گزند
به تعویذ احسان زبانش ببند.(بوستان).
ای دوست دست حافظ تعویذ چشم زخم است
یارب ببینم آن را در گردنت حمایل.حافظ.
(1) - ن ل: برون کن.

تعویذ آسمان.

[تَعْ ذِ] (اِخ) کنایه از جوزا است و آن برج سوم است از جملهء دوازده برج فلک. (برهان). برج جوزا. (ناظم الاطباء).

تعویذ سیمین.

[تَعْ ذِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) ستاره ها. (ناظم الاطباء).

تعویذ کردن.

[تَعْ کَ دَ] (مص مرکب)دعای دفع بلا کردن. حرز بستن. محفوظ کردن. در پناه قرار دادن. دعای دفع بلا قرار دادن :
از این دیو تعویذ کن خویشتن را
سخنهای صاحب جزیرهء خراسان.
ناصرخسرو.
تعویذ کند گیتی هر نامه که آن را
محمود براهیم بود بر سر عنوان.مسعودسعد.
از زعفران روی من و مشک زلف دوست
تعویذ کرده ام، ز من آن دیو از این گریخت.
خاقانی.
و رجوع به تعویذ شود.

تعویر.

[تَعْ] (ع مص) یک چشم کردن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). یک چشم گردانیدن فلان را. (از اقرب الموارد). کور کردن چشم کسی. (زوزنی). || اندازه کردن پیمانه را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || پیش آوردن گوسپند را جهت آزمندی آن نر را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): عوّر الراعی الغنم؛ عرضها للضیاع و التلف. (اقرب الموارد). || دروغ گفتن و بازگشتن از آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بازداشتن و برگردانیدن، یقال: عوره عن فلان؛ ای کذب عنهُ. و عورته عن الامر؛ ای صرفتهُ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || آب نخورانیدن کسی که آب از تو خواهد. (از اقرب الموارد). || بینباشتن چشمه. (زوزنی). آگندن چشمه و مانند آن، یقال: عورت الرکیه؛ یعنی آگندم چشمه های آن را چندان که خشک شد آب او. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج). با خاک پر کردن چشمه تا آنجا که آب خشک گردد. (از اقرب الموارد).

تعویص.

[تَعْ] (ع مص) سخن و بیت دشوار معنی آوردن بر کسی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تعویض.

[تَعْ] (ع مص) عوض دادن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). عوض کردن. (آنندراج). بدل دادن. (از اقرب الموارد): عوضتهُ من هبته خیراً. (اقرب الموارد) : و احسن امیرالمؤمنین انتقاله الی دارالقرار لعلمه بتعویض الله... (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 300).

تعویض کردن.

[تَعْ کَ دَ] (مص مرکب)بدل کردن. تبدیل کردن. تغییر دادن. تاخت زدن. و رجوع به مادهء قبل شود.

تعویق.

[تَعْ] (ع مص) بازداشتن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). بر درنگ داشتن و بازداشتن و مشغول کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). بازداشتن و در بند کردن و در کتابی نوشته که تعویق منع ساختن و بازداشتن و در درنگ افکندن، مشتق از عوق بالفتح که بمعنی بازداشتن است. (غیاث اللغات) (آنندراج). درنگی و تأخیر و توقف و منع. (ناظم الاطباء) : سلطان از جهت وفات پدر و تشویق حال غزنه از آن مهم بازماند و به غزنه رفت و آن مراد در تعویق افتاد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ اول تهران ص216).

تعویق.

[تَعْ] (اِخ) دهی از دهستان کوهستان بخش داراب شهرستان فسا محصول آن توتون، گل سرخ، بادام، گردو و انجیر. دارای 250 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

تعویل.

[تَعْ] (ع مص) به آواز گریستن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). به آواز بلند گریستن و آواز زدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || یاری خواستن از کسی و کذا عول به عوله یق عول علی ما شئت (به صیغهء امر)؛ ای استعن به کانه یقول احمل علی ما شئت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || نازیدن. || بار نهادن بر کسی. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || ظله ساختن از بهر باران. (تاج المصادر بیهقی). باران گریز ساختن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ساختن سایبان تا از باران بدو پناه آورند. (آنندراج). عاله ساختن. (از اقرب الموارد). || اعتماد کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). اعتماد کردن و تکیه نمودن بر چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) : و تعویل و اعتماد که بر حسن عهد و کمال محبت و.... در هواخواهی و مروت باطل گردد. (سندبادنامه ص72).

تعویم.

[تَعْ] (ع مص) دسته دسته نهادن کشت دروده را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || سال بر شدن خرمابن و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعوین.

[تَعْ] (ع مص) یاری نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || میانه سال شدن زن، یقال: عونت المرأة؛ ای صارت عواناً. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). کدبانو شدن زن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). || باربار جستن خر، بر ماده خر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || در بهرهء دیگری درآمدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعویة.

[تَعْ وِ یَ] (ع مص) (از «ع وی») خم دادن و پیچیدن حلقهء بینی شتر و کمان را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || رسن تافتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || دروغ داشتن سخن کسی را و رد کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعویه.

[تَعْ] (ع مص) خداوند شتر و کشت آفت رسیده شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || تعریس. (تاج المصادر بیهقی). به آخر شب فرود آمدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تعریس قوم و کم خفتن آنان. (از اقرب الموارد). || بجایی بند گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). احتباس کسی در جایی. (از اقرب الموارد). || خرکره را به لفظ عوه عوه خواندن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || آفت رسیدن بکسی. (از اقرب الموارد).

تعة.

[تَعْ عَ] (ع مص) تَعَّ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). سست شدن و فروهشتن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || قی کردن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و رجوع به تع شود.

تعهد.

[تَ عَهْ هُ] (ع مص) عهد نو کردن. (زوزنی). تازه کردن پیمان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || دیدار تازه کردن. (تاج المصادر بیهقی). تازه کردن چیزی. (آنندراج). || سرانجام کار کسی به ذمهء خود گرفتن و ضامنی کردن. (غیاث اللغات) (انجمن آرا). شرط و عهد و پیمان و قرارداد و معاهده و ضمانت و کفالت و اجاره. (ناظم الاطباء). || نگاه داشتن چیزی. (تاج المصادر بیهقی) (از زوزنی). نگاه داشتن چیزی و تیمار داشتن. (دهار) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تفقد و تحفظ. (اقرب الموارد). نگاهداری. پرستاری. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : و تذکره که با تو فرستاده آمده است تودد و تعهد را سبکی آن بازنمایی. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص210).
از تو بودی همه تعهد من
گاه محنت به حصنهای حصین.مسعودسعد.
بازرگان مزدوری گرفت و از برای تعهد او [ شتربه ] نصب کرد. (کلیله و دمنه). و او در ابواب تفقد و تعهد، ایشان را انواع تکلف و تنوق واجب داشتی. (کلیله و دمنه). هرکه از کسب و حرفت اعراض نماید، نه اسباب معیشت خویش تواند ساخت و نه دیگران را در تعهد تواند داشت. (کلیله و دمنه). اما اگر جوانی بود که طبع راست دارد، اگرچه شعرش نیک نباشد امید بود که نیک شود و در شریعت آزادگی تربیت او واجب باشد و تعهد او فریضه و تفقد او لازم. (چهارمقالهء عروضی چ دکتر محمد معین چ زوار ص48).
زنده ماند از تعهد چو منی
نام او بالعشی و الابکار.خاقانی.
ابوابراهیم چادر کنیزکی که به تعهد و تفقد ایشان قیام مینمود در سر کشید و در خفارت آن زی از مجلس خویش بیرون گریخت. (ترجمهء تاریخ یمینی چ اول تهران ص219). چون ابوعلی به بخارا رسید در تعهد و تفقد و اجلال و اکرام قدر او مبالغه رفت. (ترجمهء تاریخ یمینی ایضاً ص316). راه اولاد و احفاد او بازدادند تا به تعهد او قیام مینمودند. (ترجمهء تاریخ یمینی ایضاً ص360). || تعهد ضیعتی و هو افصح من قولک تعاهدته لان التعاهد انما یکون بین اثنین و فلان ینعهده صرعُ؛ ای یجدده. (منتهی الارب). زمین و آب را رسیدگی و اصلاح کردن. فارابی گوید تعهد فصیح تر از تعاهد است زیرا مصدر تفاعل جز بین اثنین واقع نگردد. (از اقرب الموارد).

تعهددار.

[تَ عَهْ هُ] (نف مرکب) اجاره دار و دارندهء شرط و عهد. (ناظم الاطباء).

تعهد کردن.

[تَ عَهْ هُ کَ دَ] (مص مرکب)به گردن گرفتن شرط و پیمانی. خود را ملزم ساختن به عملی یا پرداخت چیزی. تضمین عهد و میثاقی. پذیرفتاری. || پرستاری کردن. نگاهداری کردن. تیمارداری کردن. نواختن :سپاه را بنگریست و ایشان را روزی ها داد و صلت بخشید و آتش خانه ها را تعهد کرد. (بلعمی ترجمهء تاریخ طبری). نامه ها رسید که سلیمانی رسید به شبورقان و از ری تا آنجا ولاة و عمال و گماشتگان سلطان سخت نیکو تعهد کردند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص288). پس همچنین از موجب خرد بر فرزند واجب است سبب بودن خود را حرمت داشتن و تعهد کردن. (منتخب قابوسنامه ص25). و استاد فصاد آن است که پس از آنکه رگها را شناخته باشد مبضع را نکو باید داشت و آن را هر روزی از پس هر فصدی تعهدی کند و از آب نگاهداری و نیک خشک کند تا زنگ نگیرد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). هرکه را بگزد [ مار بلوطیه ] پوست بازگذارد و آنکه او را تعهد و علاج کند هم پوست بازگذارد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). آن برادر که طبیب و معالج بود دختر را تعهد کرد و به معالجت بقرار معهود بازبرد. (سندبادنامه ص320).
خبیث را چو تعهد کنی و بنوازی
بدولت تو نگه میکند به انبازی.(گلستان).

تعهدنامه.

[تَ عَهْ هُ مَ / مِ] (اِ مرکب)اجاره نامه و معاهده نامه. (ناظم الاطباء). سندی که محتوی بگردن گرفتن شرط یا پیمانی باشد.

تعی.

[تَعْیْ] (ع مص) دویدن. (منتهی الارب) (از ذیل اقرب الموارد). || قذف. (ذیل اقرب الموارد).

تعیب.

[تَ عَیْ یُ] (ع مص) عیب کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). تعییب. (از اقرب الموارد). به عیب نسبت دادن چیزی را. (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || باعیب قرار دادن کالا را و عیب ناک ساختن آن را. (ناظم الاطباء). باعیب قرار دادن چیزی را. (از اقرب الموارد). و رجوع به تعییب شود.

تعیث.

[تَ عَیْ یُ] (ع مص) کم و سیری(1)آب خوردن شتران. (منتهی الارب). کمتر از سیری آب خوردن شتران. (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).
(1) - ظ: کم از سیری.

تعید.

[تَ عَیْ یُ] (ع مص) چشم زخم رسانیدن و سخت مبالغه نمودن در چشم زخم رسانیدن: تعید العاین بالمعیون. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || و تعیدت المرأة اذا اندرات بلسانها علی ضراتها و حرکت یدیها. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). ای خرجت فجاءة بلسانها علی ضراتها و حرکت یدیها؛ یعنی ناگهان درآمد آن زن به بدگویی بر بنانجهای خود در حالی که تکان میداد دستهای خود را. (ناظم الاطباء).

تعیس.

[تَ عَیْ یُ] (ع مص) سپید سیاهی مایل شدن شتر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). سپید شدن در سیاهی. (از اقرب الموارد).

تعیس.

[تَ] (اِ) ج، تعساء. و رجوع به همین کلمه و دزی ج 1 ص147 شود.

تعیش.

[تَ عَیْ یُ] (ع مص) به حیلت زیستن. (تاج المصادر بیهقی). || بتکلف اسباب معیشت ساختن و طلب کردن آن را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تکلف اسباب زندگی. (از اقرب الموارد). اسباب معیشت ساختن. (غیاث اللغات).

تعیشات.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان میان آب بخش شهرستان شوشتر است که در حدود یکصد تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

تعیط.

[تَ عَیْ یُ] (ع مص) درازگردن شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || سالها باردار نگردیدن شتر ماده یا زن بی آنکه نازاینده باشد. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || جوش زدن سنگ و چوب و آب مانند برآمدن از آن و ستبر گردیدن و یا روان شدن آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || خشم گرفتن مرد. (از اقرب الموارد). || فریاد کردن و خروشیدن متکبر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). فراهم آمدن و آواز دادن قوم، او التعیط صیاح الاشر. (از اقرب الموارد). || روان شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعیل.

[تَ عَیْ یُ] (ع مص) خرامیدن و خمیدن و نازیدن در رفتار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (آنندراج).

تعین.

[تَ عَیْ یُ] (ع مص) ناشناسا نمودن خود را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || درنگ کردن جهت رسیدن بچیزی. || بیقین دیدن کسی را. || نزدیک آمدن جهت اعانت. || چشم دار گردیدن چرم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || مخصوص شدن چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مخصوص شدن چیزی از میان چیزها. (غیاث اللغات). بمعنی تشخص است. (از کشاف اصطلاحات الفنون). آنچه چیزی بدان از دیگر چیزها ممتاز شود. (از تعریفات جرجانی). || تعیّن علیه الشی ء؛ لازم شد بر وی بعینه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || نرم و تنک گردیدن مشک از دیرینگی. (از اقرب الموارد). || (اِ) گاهی مراد از هستی و وجود نیز باشد. (غیاث اللغات). وجود و هستی. (ناظم الاطباء). || حصه و بهره و هر چیز مخصوص به کسی. (ناظم الاطباء).

تعینات.

[تَ عَیْ یُ] (اِ) چیزهای مخصوص و حصه ها و بهره ها. || حق خدمت و حق زحمت و خدمت و منصب. (ناظم الاطباء).

تعین اول.

[تَ عَیْ یُ نِ اَوْ وَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) اصطلاح صوفیه و عبارت است از مرتبهء وحدت. (از کشاف اصطلاحات الفنون) (از فرهنگ مصطلحات عرفا). و رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون شود.

تعین ثانی.

[تَ عَیْ یُ نِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) نزد صوفیان عبارت از مرتبهء وحدانیت است. (از فرهنگ مصطلحات عرفا) (از کشاف اصطلاحات الفنون). و رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون شود.

تعیهر.

[تَ عَ هُ] (ع مص) سبک و بدکار گردیدن زن و زنا نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). و رجوع به عاهر و عاهرة شود.

تعیی.

[تَ عَیْ یی] (ع مص) درماندن در کار و راه نیافتن در آن و استوار و نیکو کردن نتوانستن و دشوار شدن کار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). درماندن در کار و قادر نبودن به نگهداشت آن. (از اقرب الموارد).

تعییب.

[تَعْ] (ع مص) معیوب کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). عیبناک ساختن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || به عیب منسوب نمودن کسی را. (از اقرب الموارد). و رجوع به تعیب شود.

تعییث.

[تَعْ] (ع مص) در تاریکی چیزی جستن و جستن اعمی چیزی را. (تاج المصادر بیهقی). بدست جستن چیزی را در تاریکی: عیث فلان تعییثاً. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). جستن چیزی را با دست بی آنکه آن را ببیند. (از اقرب الموارد). کورمال کورمال کردن در یافتن چیزی. || آمیخته گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || دست به تیردان بردن برای جستن تیر. || اثر گذاشتن با کارد بر کوهان شتر. (از اقرب الموارد). || عیث یفعل کذا؛ ای طفق. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

تعیید.

[تَعْ] (ع مص) (از «ع ود») حاضر آمدن و عید کردن. (تاج المصادر بیهقی). عید کردن. (زوزنی). فراهم آمدن به روز عید. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || شهادت دادن قوم عید را. (از اقرب الموارد).

تعییر.

[تَعْ] (ع مص) سرزنش کردن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار) (مجمل اللغة) (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء) :
و تلک فضیلة فیها تأسّ
تبعد عنک تعییر العدات.
(تاریخ بیهقی چ ادیب ص192).
و به زبان تعییر این شکایت تقریر کردن گرفت. (سندبادنامه ص91). || عیبناک ساختن کار کسی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تقبیح کردن و منسوب کردن کسی را به عار. (از اقرب الموارد). لاتقل عیر بالامر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || جداجدا سنجیدن هر یک درم را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || چغزلاوه برآوردن آب. (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تعییش.

[تَعْ] (ع مص) زنده کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعییط.

[تَعْ] (ع مص) عیط گفتن یک مرتبه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بانگ کردن و یک بار عیط گفتن. (از اقرب الموارد). و عیط آواز جوانان چابک و سبک چون همدیگر را آواز کنند و یا کلمه ای است که به وقت مستی و بازی و چیرگی بدان بانگ کنند و خروشند. (آنندراج).

تعییع.

[تَعْ] (ع مص) عاجز گشتن قوم از کاری که قصد آن داشتند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعییق.

[تَعْ] (ع مص) بانگ برزدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تعییل.

[تَعْ] (ع مص) (از «ع ول») عیال داری و نفقه دادن آنان. || عیال خود گردانیدن قوم را یا فروگذاشتن آنان را. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (از «ع ی ل») بد پروردن. (تاج المصادر بیهقی). بدخوارگی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || گذاشتن اسب را در بیابان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || گم کردن ضالة را به نهجی که جایش معلوم نشود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || بسیار شدن عیال مرد. || عیال داری و نفقه دادن آنان. || عیال خود گردانیدن قوم را یا رها کردن آنان را. (از اقرب الموارد).

تعیین.

[تَعْ] (ع مص) وام بی نفع گرفتن و دادن وام بی نفع. || سبز شدن درخت. || شکوفه برآوردن درخت. || به میعاد بها فروختن رخت را پس بازخریدن آن را به کم قیمت پیشین. || دایر گردانیدن جنگ میان قوم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || سوراخ کردن مروارید. (تاج المصادر بیهقی) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || مساوی کسی در روی وی گفتن. (تاج المصادر بیهقی). در روی کسی بدیهای وی را گفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || آب در مشک نو ریختن تا درزهایش استوار شود. (تاج المصادر بیهقی). آب در مشک نو ریختن تا چشمهای آن بند گردد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || عین نوشتن. || مخصوص کردن چیزی را از جمله. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). مخصوص نمودن چیزی را از میان چیزها. (غیاث اللغات) (آنندراج). || تفضیل دادن دزدی را از میان متهمین دیگر. || مخصوص گردانیدن مالی را برای کسی. || روزهء معینی را نیت کردن. (از اقرب الموارد). || عین چیزی فرانمودن. (تاج المصادر بیهقی). || چیزی نمودن و آشکار ساختن. (مقدمهء لغت میرسید شریف جرجانی). واضح کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). معین کردن. (غیاث اللغات) (آنندراج).... با لفظ شدن و کردن مستعمل است. (آنندراج) : اندیشید که اگر کشیده بفروشم و در تعیین قیمت احتیاط کنم روزگار دراز شود. (کلیله و دمنه).
تعیین دال و ذال که در مفردی فتد
ز الفاظ فارسی بشنو زان که مبهم است
حرف صحیح و ساکن اگر پیش از او بود
دالست هرچه هست جز این ذال معجم است.؟

تعیینات.

[تَعْ] (ع اِ) جِ تعیین. فارسیان بمعنی متعین استعمال کنند و این مجاز است. (غیاث اللغات) (آنندراج). || مواجب ها و مقرریها و مناصب. (ناظم الاطباء).

تعیین افتادن.

[تَعْ اُ دَ] (مص مرکب)معین شدن. مشخص شدن. اختصاص یافتن :آنگاه آن را موضعی بفرمان ملک تعیین افتد. (کلیله و دمنه)

تعیین کردن.

[تَعْ کَ دَ] (مص مرکب)معین و مشخص نمودن و هر نیز نمودن. (ناظم الاطباء) : آنگاه مثال داد تا روزی مسعود و طالعی میمون برای حرکت او تعیین کردند. (کلیله و دمنه).
کردم از جغد طلب نسخهء گمنامان را
گر شود یافته تعیین تو خواهم کردن.
واله هروی (از بهار عجم).
ز قید عشقم آزادی اسیری تا ابد نبود
چو بهر عاشقی حکم ازل کرده است تعیینم.
اسیری (ایضاً).

تعییة.

[تَعْ یَ] (ع مص) سخن دشوار آوردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تغ.

[تَغ غ] (اِ) آواز خوردن تخته به تخته ای یا چیز دیگر. (یادداشت مرحوم دهخدا). || آواز ترقه یا چاشنی که کم و خفیف باشد. (یادداشت ایضاً).

تغا.

[تِ] (ع اِ) خندهء بلند. (از محیط المحیط) (از اقرب الموارد).

تغائی.

[تَ] (اِ) به ترکی برادر مادر را گویند که بهندی مامون نامند. از لغات ترکی نوشته شده. (غیاث اللغات چ هند).

تغابن.

[تَ بُ] (ع مص) یکدیگر را غبن آوردن. (زوزنی) (از ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). در زیان افگندن بعضی مر بعض را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). یکدیگر را در زیان افکندن و به زیان یکدیگر را فریفتن و گاهی تجرید نموده بمعنی زیانکاری و زیان زده شدن و چون زیانکاری را افسوس لازم است مجازاً بمعنی افسوس خوانند. (غیاث اللغات) (آنندراج). || زیانکاری و زیان افکندگی و افسوس. (ناظم الاطباء) :
سخت تغابنی بود حور حریرسینه را
لاف زنی خارپشت از صفت سمنبری.
خاقانی.
سفله مستغنی و سخی محتاج
این تغابن ز بخشش قدر است.خاقانی.
بسی از خویشتن بر خویشتن زد
فروخورد آن تغابن را و تن زد.نظامی.
دو کس را حسرت از دل نرود و پای تغابن از گل برنیاید. (گلستان).
بخندید و گفتا به صد گوسفند
تغابن نباشد رهایی ز بند.(بوستان).
به دندان گزید از تغابن یدین
بماندش در او دیده چون فرقدین.
(بوستان).
بیم آنست دمادم که چو پروانه بسوزم
از تغابن که تو چون شمع چرا شاهد عامی.
سعدی.
جای آنست که خون موج زند در دل لعل
زین تغابن که خزف می شکند بازارش.
حافظ.

تغابن.

[تَ بُ] (اِخ) سوره ای از سوره های قرآن. (از اقرب الموارد). سورهء شصت و چهارم از قرآن کریم. مکیه و آن هیجده آیت است و آغاز آن: بسم... یسبح لله ما فی السموات... پس از منافقین و پیش از طلاق.

تغابن.

[تَ بُ] (اِخ) (یوم ال...) روز قیامت است بدان جهت که اهل جنت اهل دوزخ را در زیان و غبن اندازند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): یوم یجمعکم لیوم الجمع ذلک یوم التغابن... (قرآن 64 / 9).

تغابی.

[تَ] (ع مص) غفلت ورزیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تغافل. (اقرب الموارد).

تغاترکان.

[تُ تُ] (اِخ) طغاترکان. رجوع به همین کلمه شود.

تغاتیمور.

[تُ تَ] (اِخ) از امرای مغول رجوع به تاریخ جهانگشای جوینی ج 1 ص145 و 205 و طغاتیمور شود.

تغاجار.

[تُ] (اِخ) طغاجار. رجوع به همین کلمه شود.

تغاجار گورکان.

[تُ] (اِخ) داماد چنگیزخان مغول. رجوع به تاریخ جهانگشای جوینی ج 1 ص137 و 138 و 140 و تاریخ حبیب السیر چ خیام ص40 شود.

تغاجارنویان.

[تُ] (اِخ) تغاجار. طغاجار. رجوع به طغاجار شود.

تغاخان.

[تُ] (اِخ) طغاخان. رجوع به همین کلمه شود.

تغار.

[تَ] (اِ) طشت گلی را گویند. (برهان) (غیاث اللغات). تشت گلین است که در آن آب کنند و غذا نیز خورند یا گندم و جو پر کنند. (انجمن آرا) (آنندراج). طشت گلین و سفالین و آوندی که سواران در آن خوراک اسب خود را ریزند. (ناظم الاطباء). تیغار. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) :
زبان چون ... و دهن چون تغار
یکایک پراکنده بر دشت و غار.
(گرشاسبنامه).
وان کاسه های سرشان بینی گه مصاف
بر ره فکنده همچو پر از خون تغارها.
لامعی جرجانی.
مترس از محالات و دشنام دشمن
که پر ژاژ باشد همیشه تغارش.ناصرخسرو.
ای دهان باز نهاده بجفای من
راست گویی که یکی کهنه تغارستی.
ناصرخسرو.
خون عدو را چو روی خویش بدو داد
دیگ در قصر او بزرگ تغار است.
ناصرخسرو.
گشاده از پی لقمه نهاده از پی نفع
یکی دهان چو تغار و یکی شکم چو مغار.
سوزنی.
بینیی چون تنور خشت پزان
دهنی چون تغار رنگرزان.نظامی.
آب تتماجی نریزی در تغار
تا سگ چندی نباشد طعمه خوار.مولوی.
تا قیامت میخورد او پیش غار
عارفانه آب رحمت بی تغار.مولوی.
و رجوع به تیغار شود.
- امثال: تغاری بشکند ماستی بریزد شود دنیا به کام کاسه لیسان.
نظیر هایی شد و هویی شد و کَل به نوایی رسید. (امثال و حکم دهخدا ج 1 ص548).
گوز داده تغار شکسته طلاق هم میخواهد.
در مورد کسی زنند که زیان آورد و بی فایده و پرادعا باشد.
|| خوردنی و آزوقه و راتبه باشد. (فرهنگ جهانگیری) (برهان) (از فرهنگ رشیدی) (از ناظم الاطباء) (انجمن آرا) (آنندراج) : و ایلچیان بممالک رفتند تا جهت علوفهء حشم تغارها و چهارپای بسیار از ذبایح و مراکب ترتیب سازند. (جهانگشای جوینی). فرمان شد تا چارپای هر کسی.... به اولاغ گرفتند و تغارها روان کردند. (جهانگشای جوینی). و امیر ارغون چون بخراسان رسید بکار ساختگی تغار و شراب ایلچیکتای مشغول شد. (جهانگشای جوینی). در وقت محاصرهء بغداد ابن عمران لشکر پادشاه [هولاکو] را از... به تغار و علوفه مدد کرده بود. (از روضة الصفا یادداشت بخط مرحوم دهخدا). اگر یرلیغ شرف نفاذ یابد من لشکر پادشاه را بقدر احتیاج تغار و علوفه دهم. (حبیب السیر یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
از برای مطبخ انعام او کیوان ز چرخ
ز ارتفاع سنبله هر روز بفرستد تغار.
ملاسعید هروی (از فرهنگ جهانگیری).
|| و بمعنی پیمانه هم هست و تغاره... هم گویند. (برهان). پیمانه. (ناظم الاطباء). جوینی در شاهد زیر اندازهء آن را صد من ذکر کرده و مرحوم دهخدا در یادداشتی با تردید چنین آورده: «هم امروز در عراق عرب بمعنی کیلی است برای پیمودن گندم و جو، (گویا دو خروار و نیم) : فرمان شد تا هر سری یک تغار آرد که صد من باشد و یک خیک شراب که پنجاه من بود مرتب کنند. (جهانگشای جوینی). و از تمامت ممالک به هر سری یک تغار آرد و یک خیک شراب جهت علوفهء لشکر آماده دارند. (رشیدی). و رجوع به تغار دادن و تغاره شود. || درخت اولس را در گرگان و علی آباد رامیان و حاجی لر تغار گویند. و آن از تیرهء به تولاسئا(1)و از جنس کارپی نوس(2) است. و رجوع به اولس و جنگل شناسی کریم ساعی ج 2 ص168 شود.
(1) - Betulaceae.
(2) - Carpinus.

تغار.

[تَغْ غا] (ع اِ) جرح تغار؛ زخمی که خون آن بند نشود. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). زخمی که خون از آن جاری باشد. (از اقرب الموارد).

تغاربیک.

[تَ / تِ بِ] (اِخ) محمد بن سلیمان الکاشغری که در محرم سال 516 ه . ق. بمنصب وزارت سلطان سنجر رسید و 2 سال وزارت کرد و بر اثر سوء رفتار مورد عناد قرار گرفت و آنگاه معزول شد و اموالش مصادره گشت و سپس در سانحهء سقوط مرکوب درگذشت. و رجوع به دستورالوزراء صص 191-194 و لباب الالباب عوفی ج 1 ص309 شود.

تغارچه.

[تَ چَ / چِ] (اِ مصغر) تغار خرد. نیم خم کوچک. (یادداشت مرحوم دهخدا).

تغار دادن.

[تَ دَ] (مص مرکب) و در اصطلاح اتراک مغل تغار دادن مهمانی بزرگ و آش دادن است و آن را تغاره نیز گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). مهمانی بزرگ دادن و آش دادن. (ناظم الاطباء) : مدت پانزده روز لشکر به آن کثرت را تغار داده. (روضة الصفا یادداشت مرحوم دهخدا). و رجوع به تغار شود.

تغار سبز.

[تَ سَ] (اِ مرکب) غضاره. (بحر الجواهر). قسمی خزف که عرب آن را غضارة گوید. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). و رجوع به غضاره شود.

تغارة.

[تَغْ غا رَ] (ع ص) ناقه ای که در دویدن کفک از دهان برآورد و تند و تیز رود. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تغاره.

[تَ رَ / رِ] (اِ) پیمانه و طشت سفالین. (ناظم الاطباء) : مِرکَس؛ تغارهء بزرگ که در وی جامه شویند. (منتهی الارب). مِخضَب؛ تغاره و لگن. (منتهی الارب). و رجوع به تغار و تیغار شود.

تغاری.

[تَ] (اِ) ناو کوچک و ناوه. (ناظم الاطباء).

تغارید.

[تَ] (ع اِ) جِ تغرید. (ناظم الاطباء). و رجوع به همین کلمه شود.

تغاریز.

[تَ] (ع اِ) آنچه برگردانیده شود از نهال خرما و جز آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). آنچه برگردانیده شود از نهال خرما و جز آن بجای اصلی که در آن کاشته شود و در حدیث آمده: و ینبتون کما تنبت التغاریز. (از اقرب الموارد). و واحد آن تغریز است. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تغاز.

[تَ غازز] (ع مص) خصومت و پیکار نمودن. (آنندراج) (ناظم الاطباء). تنازع. (اقرب الموارد) (المنجد) (از محیط المحیط).

تغازل.

[تَ زُ] (ع مص) با یکدیگر عشق برزیدن. (زوزنی). عشق ورزیدن. (دهار). با هم به غزل سخن گفتن و عشق ورزیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تکلف غزل. (اقرب الموارد).

تغازی.

[تَ] (ع مص) با همدیگر جنگ کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تغاضی.

[تَ] (ع مص) بیخبری نمودن از کسی و تغافل کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تغافل از کسی. (از اقرب الموارد). || پلک را بر یکدیگر گذاشتن چنانکه چیزی مشاهده نگردد. (از اقرب الموارد).

تغاط.

[تَ غاط ط] (ع مص) همدیگر را در آب فروبردن. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). تماقل. تغامس. (اقرب الموارد). و رجوع به این دو کلمه شود.

تغاطس.

[تَ طُ] (ع مص) غفلت ورزیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تغافل. (اقرب الموارد). همدیگر را در آب فروبردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تماقل در آب. (از اقرب الموارد). و رجوع به مادهء قبل شود.

تغاطش.

[تَ طُ] (ع مص) غفلت ورزیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || خویشتن را کور ساختن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تعامی. (اقرب الموارد). و رجوع به تعامی شود.

تغافل.

[تَ فُ] (ع مص) غفلت نمودن بی غفلت. (زوزنی). بقصد غافل شدن از چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). ناآگاهی نمودن. (دهار). خود را غافل وانمودن. (آنندراج). غفلت و بی خیری و بی التفاتی. (ناظم الاطباء). تیغ و شمشیر از تشبیهات اوست و با لفظ داشتن و کردن و زدن مستعمل. (آنندراج) :
اثر نعمت تو بر ما، زان بیشتر است
که توان آورد آن را به تغافل کفران.فرخی.
ای متغافل بکار خویش نگه کن
چند گذاری چنین جهان به تغافل.
ناصرخسرو.
ای دوست غم تو سر بسر سوخت مرا
چون شمع به بزم درد افروخت مرا
من گریهء سوز دل نمی دانستم
استاد تغافل تو آموخت مرا.خاقانی.
رفت جوانی بتغافل بسر
جای دریغ است دریغی بخور.نظامی.
اگرچه مالک رقی و پادشاه بحقی
همت حلال نباشد ز خون بنده تغافل.
سعدی.
بمیر از درد ای دشمن که هم در عرصهء محشر
نسازم خشک از خون تو شمشیر تغافل را.
ظهوری (از آنندراج).
خوش آشکار تیغ تغافل زدی و ماند
در گردن نگاه نهان خونبهای ما.
ظهوری (ایضاً).
|| چشم پوشی نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || سوگند دروغ یاد کردن. (از اقرب الموارد).

تغافل پسند.

[تَ فُ پَ سَ] (نف مرکب)تغافل پیشه. تغافل شعار. (آنندراج) (ناظم الاطباء). تغافل شیوه. تغافل دستگاه. (آنندراج). غافل و بی خبر. (ناظم الاطباء). از اسمای محبوب است. (آنندراج) :
حیران بی نیازی خوبان کسی مباد
چون شد دل از نگاه تغافل پسند او.
میرزا بیدل (از آنندراج).
رجوع به تغافل و دیگر ترکیبهای آن شود.

تغافل پیشه.

[تَ فُ شَ / شِ] (ص مرکب)تغافل پسند :
ای تغافل پیشه، ناپروا ز ما دل بد مکن
خاک پاافتادگان در شهربند دام تست.
صائب (از آنندراج).

تغافل داشتن.

[تَ فُ تَ] (مص مرکب)غفلت داشتن. خود را بی خبر داشتن از چیزی. تغافل کردن :
کدام مطلب عالیست در نظر دل را
که بر مراد دو عالم تغافلی دارد.
صائب (از آنندراج).
و رجوع به تغافل و دیگر ترکیبهای آن شود.

تغافل زدن.

[تَ فُ زَ دَ] (مص مرکب)غفلت ورزیدن و توجه نکردن. (از آنندراج). تغافل کردن : شیفتگی و بیهوشی برادرش می دید [سلطان محمود] و بر تغافل می زد تا آنکه ساعتی بگذشت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص253).
درد دل را می کنم با صبر پیوندی دگر
بر طبیب خود تغافل میزنم چندی دگر.
نظیری (از آنندراج).
و رجوع به تغافل و دیگر ترکیب های آن شود.

تغافل ساختن.

[تَ فُ تَ] (مص مرکب)تغافل کردن :
تغافل نسازی که سیلاب تیز
بجوش است در ابر سیلاب ریز.نظامی.
و رجوع به تغافل و دیگر ترکیبهای آن شود.

تغافل شعار.

[تَ فُ شِ] (ص مرکب)تغافل پسند. و رجوع به همین کلمه شود.

تغافل شعاری.

[تَ فُ شِ] (حامص مرکب) غفلت و بی خبری. (ناظم الاطباء). و رجوع به تغافل و دیگر ترکیبهای آن شود.

تغافل شیوه.

[تَ فُ وِ] (ص مرکب)تغافل پسند. و رجوع به همین کلمه شود.

تغافل کردن.

[تَ فُ کَ دَ] (مص مرکب)بقصد بی خبری کردن. بی اعتنایی کردن. غفلت کردن. بی التفاتی کردن. تغافل ساختن. تغافل ورزیدن : تغافل کردن به هیچ وجه روی ندارد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص552).
گر امروز چون وی تغافل کنی
به فردات امروز تو دی کنی.ناصرخسرو.
دیدی از دورم و دانسته تغافل کردی
خوب کردی که ترا خوب تماشا کردم.
ابراهیم شوکتی (از آنندراج).
کی تغافل می تواند عاشق بیتاب کرد
چون توان با تشنگی قطع نظر از آب کرد.
کلیم (ایضاً).
مکن تغافل از این بیشتر که ترسم خلق
گمان برند که این بنده بی خداوند است.
(یادداشت مرحوم دهخدا).
و رجوع به تغافل و دیگر ترکیبهای آن شود.

تغافل کش.

[تَ فُ کَ] (نف مرکب) غافل و بی خبر. (ناظم الاطباء).

تغافل نمودن.

[تَ فُ نُ / نِ / نَ دَ] (مص مرکب) غفلت نمودن از چیزی. ناآگاهی نمودن از چیزی یا موضوعی : سلطان از کثرت لغط و سورت شطط ایشان تغافل نمود. (ترجمهء تاریخ یمینی چ اول تهران ص 332).

تغافل ورزیدن.

[تَ فُ وَ دَ] (مص مرکب) تغافل کردن. و رجوع به تغافل و دیگر ترکیبهای آن شود.

تغالب.

[تَ لُ] (ع مص) غلبه کردن بر یکدیگر. (ناظم الاطباء).

تغالی.

[تَ] (ع مص) گوالیدن گیاه و بلند و درهم پیچیدن آن و انبوه شدن وی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بلند شدن گیاه و بزرگ و درهم پیچیده شدن درخت. (از اقرب الموارد). || رفتن گوشت و نزار گردیدن ناقه و جز آن، یقال: تغالی لحم الناقه؛ ای ذهب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رفتن گوشت ناقه، یقال: تغالی الوبر عن الناقه و اللحم اذا تحسر. (از اقرب الموارد). || گران شدن نرخ. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || شتافتن چارپا در رفتار. (از اقرب الموارد). || با هم نبرد کردن در دوراندازی تیر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از محیط المحیط).

تغام.

[تَ غام م] (ع مص) اظهار غم کردن بی آنکه غم در دل داشته باشد.

تغامج.

[تَ مُ] (ع مص) نوشیدن و مکیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء): تغامج بین ارفاغ امه؛ لهزها. (اقرب الموارد).

تغامز.

[تَ مُ] (ع مص) یکدیگر را به چشم اشارت کردن. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). با یکدیگر بچشم اشارت کردن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). اشاره کردن بعض قوم مر بعض دیگر را با چشمهای خود، یقال: تغامزوا به. (از اقرب الموارد). و منه قوله تعالی: و اذا مروا بهم یتغامزون(1). (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).
(1) - قرآن 83 / 30.

تغامس.

[تَ مُ] (ع مص) یکدیگر را در آب فروبردن. (ناظم الاطباء).

تغانی.

[تَ] (ع مص) از یکدیگر بی نیازی نمودن. (زوزنی). از همدیـگر بی نیاز گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بی نیاز شدن بعض قوم از بعض دیگر. (از اقرب الموارد). || غنی شدن کسی. (از اقرب الموارد).

تغاور.

[تَ وُ] (ع مص) یکدیگر را غارت کردن. (زوزنی). بر همدیگر غارت آوردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تاراج کردن بعض قوم مر بعض دیگر را. (از اقرب الموارد).

تغاوط.

[تَ وُ] (ع مص) همدیگر را در آب فروبردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تغامس. (اقرب الموارد). و رجوع به تغامس شود.

تغاوی.

[تَ] (ع مص) بر بدی و بیراهی گرد آمدن و یارمندی نمودن بر آن، یقال: تغاووا علی العثمان فقتلوه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج). تجمع و تعاون قوم بر کسی و کشتن او. (از اقرب الموارد). || یا از اینجا و آنجا گرد آمدن و کوشش و حرب نکردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تغایب.

[تَ یُ] (ع مص) بهم غایب شدن. (زوزنی). غایب بودن، یقال: بنوفلان یشهدون احیاناً و یتغایبون احیاناً. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از آنندراج).

تغاید.

[تَ یُ] (ع مص) دوتا و کج گردیدن از نرمی و نزاکت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). دوتا و کج گردیدن زن در رفتار از نرمی. (از اقرب الموارد).

تغایر.

[تَ یُ] (ع مص) تغایر زوجان؛ یکدیگر را همسر دیگر خواستن یعنی به شک آوردن دیگری را. (از اقرب الموارد). || تغایر اشیاء؛ اختلاف آنها. (از اقرب الموارد). غیر همدیگر شدن. (آنندراج).

تغایی.

[تَ] (اِ) به ترکی برادر مادر را گویند که بهندی مامونانه. (غیاث اللغات) (آنندراج).

تغاییر.

[تَ] (ع اِ) جِ تغییر : هر کس که بر تصاریف ایام و تغاییر ازمان صبر کند بسی گردنکشان را اسیر مقود مذلت و مهانت بیند و بسیار اسیران را در کنف امن و راحت یابد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ اول تهران ص430). رجوع به تغییر شود.

تغب.

[تَ غَ] (ع مص) هلاک شدن. (تاج المصادر بیهقی). هلاک گردیدن و فاسد شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مردن. (از اقرب الموارد). || چرکین شدن. || گرسنه گردیدن. || عیبناک شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || (اِ) قحط. || چرک. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || گرسنگی. || عیب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || هلاکت. (ناظم الاطباء). هلاک. (اقرب الموارد).

تغب.

[تَ] (ع اِ) امر زشت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). قبیح. (اقرب الموارد). || تهمت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تغبر.

[تَ غَبْ بُ] (ع مص) فرزند حاصل کردن از زن. || بقیهء شیر دوشیدن. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || باقی ماندهء چیزی را گرفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تغبش.

[تَ غَبْ بُ] (ع مص) ستم کردن و دعوی باطل بر کسی کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || خدعه کردن بر کسی کما یقال اوطاهُ العشوة. (از اقرب الموارد).

تغبق.

[تَ غَبْ بُ] (ع مص) شبانگاه دوشیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تغبة.

[تَ غَ بَ] (ع مص) بمعانی تَغَب است. (منتهی الارب). و رجوع به تغب شود.

تغبة.

[تُ غِبْ بَ] (ع اِ) گواهی دروغ. (منتهی الارب). شهادت زُور. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

تغبیب.

[تَ] (ع مص) ترک دادن مبالغه را در امری. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). مبالغه نکردن در حاجت. (از اقرب الموارد). || گرفتن گرگ گلوی گوسپند را. || دور کردن از قوم امری را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || فاسد شدن چیزی. (از اقرب الموارد).

تغبیر.

[تَ] (ع مص) غبار آلودن بچیزی. گرد انگیختن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || لااله الاالله گفتن باربار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تهلیل و یا تردید صدا به قرائت و جز آن. (از اقرب الموارد). || برانگیختن بر کار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || غُبران خورانیدن مهمان را. (از اقرب الموارد).

تغبیض.

[تَ] (ع مص) اشک نادادن چشم هنگام گریستن خواستن مردم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تغبیط.

[تَ] (ع مص) آرزومند گردانیدن کسی را و منهُ الحدیث: انه جاء و هم یصلون فجعل یغبطهم او یحملهم علی الغبط و یجعل هذا الفعل عندهم مما یغبط علیه هکذا روی و ان روی التخفیف فیکون قد غبطهم بسبقهم الی الصلوة. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تغبین.

[تَ] (ع مص) در غبن انداختن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تغبیة.

[تَ یَ] (ع مص) پوشیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). فروپوشانیدن سر چاه و قرار دادن خاک بر آن. (از ذیل اقرب الموارد). || کوتاه گردانیدن موی. || از بیخ برکندن موی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تغتخ.

[تُ تُ] (اِ) تغتز. نان تنک ساجی. (ناظم الاطباء). و رجوع به تغتز شود.

تغترف.

[تَ غَ رُ] (ع مص) بزرگ منشی نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تکبر. تغطرف. (اقرب الموارد). و رجوع به تغطرف شود.

تغتز.

[تَ تَ] (اِ) تغتخ. (ناظم الاطباء). و رجوع به تغتخ و مادهء بعد شود.

تغتغ.

[تُ تُ / تَ تَ] (اِ) نام قفیزی است به ماوراءالنهر، غله پیمودن را. (از صحاح الفرس، یادداشت بخط مرحوم دهخدا). چیزی باشد مانند کیله و قفیزی که غله را بدان پیمانه نمایند. (فرهنگ جهانگیری) (از ناظم الاطباء). پیمانه ای است بزرگ که بدان غله پیمایند. (فرهنگ رشیدی). چیزی باشد مانند کیله و قفیز که غله بدان پیمایند و بعضی گویند پیمانه ای باشد که چهار خروار غله بگیرد و به فتح اول و ثالث که تای قرشت باشد و به این معنی بجای حرف ثالث نون هم بنظر آمده است و بعضی گویند پیمانه ای که یک خروار غله بگیرد. (برهان). در فرهنگ جهانگیری گفته با هر دو «تای» فوقانی مضموم به غین زده، چیزی مانند کیله و قفیزی که غله را بدان پیمایند. شمس فخری گفته... و در لغت و بیت خطا کرده زیرا که هر دو «تا» به ضم نیست به فتح است. به تاء نیست هر دو به نون است. شعر فخری است صاحب کتاب معیارالجمالی و آن حاضر است که چنین تصحیح یافته که نغنغ(1) بمعنی تغار است که بدان غله و غیره پیمایند و آن قطعه این است:
حاتم دهر شیخ ابواسحاق
که دهد زر به دامن نغنغ
دشمنش را کشد بسنگ و رواست
گرچه در آبکن بود چو وزغ.
و این اشتباه برای صاحب برهان نیز روی داده و او گفته که پیمانهء بزرگ که چهار خروار بگیرد. (انجمن آرا) (آنندراج) :
ای میر ترا گندم دشت است(2) بسنده
با تغتغکی(3) چند ترا من انبازم.ابوالعباس.
حاکم عهد شیخ ابواسحاق
که دهد زر به دامن و تغتغ.
شمش فخری (از فرهنگ جهانگیری).
|| نان تنک را نیز گویند. (برهان) (ناظم الاطباء). و به این معنی بجای غین آخر خای نقطه دار هست که تغتخ باشد. (برهان). و رجوع به مادهء پیش شود.
(1) - این کلمه در لغت فرس اسدی چ اقبال ص237 «نغنغ» و در صحاح الفرس چ طاعتی ص162 «تفتغ» و در معیارالجمالی «نغنغ» آمده و در دو کتاب لغت نخست شعر ابوالعباس را با تغییر کلمه شاهد آورده اند و در برهان کلمهء نغنغ بدون اشاره به تغتغ بمعنی پیمانه و قفیزی که معادل چهار خروار باشد معنی شده است. و رجوع به نغنغ شود.
(2) - ن ل: دشتی است.
(3) - در لغت فرس اسدی چ اقبال «نغنکی» و در حاشیهء برهان چ معین «نغنغکی».

تغ تغ.

[تِ تِ / تِ غَ تِ غَ / تِ غُ تِ غُ / تِ غِ تِ غِ] (ع اِ) اقبلوا تغ تغ؛ یعنی نیکو خندان. (منتهی الارب). یعنی نیکو خندان آمدند. (ناظم الاطباء).

تغتغه.

[تَ تَ غَ] (ع مص) سخن واضح نگفتن. (منتهی الارب). سخن گفتن بطریقی که فهمیده نشود و سخن واضح نگفتن. (ناظم الاطباء) (از دزی ج 1 ص 147). || آواز کردن: سمعت لهذا الحلی تغتغة؛ ای اصاب بعضهُ بعضاً فسمعت صوتهُ. (از اقرب الموارد). || (ع اِ) آواز پیرایه. || آواز خنده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || تنگی و درماندگی در سخن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تغثیث.

[تَ] (ع مص) اندک فربه گردیدن شتر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). اندک اندک فربه شدن شتر: غث بعیری ثم غثث؛ ای هزل ثم سمن قلیلاً قلیلا؛ یعنی ازال غثاثته ببعض السمن... (از اقرب الموارد).

تغدری.

[تُ دَ] (اِ) مأخوذ از ترکی. هوبره. (ناظم الاطباء).

تغدن.

[تَ غَدْ دُ] (ع مص) خمیدن و میل نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تمایل و تعطف شاخه. (از اقرب الموارد).

تغدی.

[تَ غَدْ دی] (ع مص) چاشت خوردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). طعام صبح خوردن. (آنندراج).

تغدید.

[تَ] (ع مص) طاعون زده گردیدن شتران. || نصیب خود را گرفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). یقال: غدد فلان؛ یعنی بهرهء خود را یافت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تغدیة.

[تَ یَ] (ع مص) کسی را چاشته دادن. (زوزنی). چاشت دادن. (تاج المصادر بیهقی). چاشت خورانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و رجوع به تغدی شود.

تغذرم.

[تَ غَ رُ] (ع مص) سوگند خوردن و تردد و اندیشه نکردن در آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تغذغذ.

[تَ غَ غُ] (ع مص) برجستن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). برجهیدن آهو. (از اقرب الموارد).

تغذم.

[تَ غَذْ ذُ] (ع مص) چشیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). تطعم. (اقرب الموارد). || بسیار خوردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). یقال: هو یتغذم کل الشی ء، اذا کان کثیرالاکل. (اقرب الموارد). || بریدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

تغذمر.

[تَ غَ مُ] (ع مص) بانگ و فریاد کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بانگ و فریاد کردن در مجلس و فی حدیث علی (ع): قاموا و لهم تغذمر و بربرة. (از اقرب الموارد). || درآمیختن کلام را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). و تغذمر الغضب و سوءاللفظ و التخلیط فی الکلام و کذا البربرة. (اللسان از اقرب الموارد).

تغذی.

[تَ غَذْ ذی] (ع مص) خوردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) :شوهر زن را میکشت و می جوشانید و با اجزا و اعضاء او تزجی و تغذی میکرد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ اول تهران ص 327). || مطاوع تغذیه. (از اقرب الموارد). رجوع به تغذیه شود.

تغذی کردن.

[تَ غَذْ ذی کَ دَ] (مص مرکب) غذا خوردن. (ناظم الاطباء).

تغذیة.

[تَ یَ] (ع مص) خورش دادن. (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || پرورانیدن. (تاج المصادر بیهقی). پروردن. (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بریدن شتر کمیز را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). بریدن و روان شدن بول شتر. (آنندراج). و در اساس غذی ببوله؛ رمی به دفعة. یقال: حتی یدخل الکلب و یغذی علی سواری المسجد. (از اقرب الموارد). بول انداختن سگ. (تاج المصادر بیهقی). || دویدن آب و خون. (تاج المصادر بیهقی). جاری گردیدن خون از رگ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). روان شدن خون رگ. (آنندراج).

تغذیه دادن.

[تَ یَ دَ] (مص مرکب) غذا دادن. (ناظم الاطباء).

تغذیه کردن.

[تَ یَ کَ دَ] (مص مرکب)غذا خوردن و پرورش دادن. (ناظم الاطباء).

تغر.

[تَ] (ع مص) برجستن خون از رگ و جاری گشتن آن. || برجستن آب از درز مشک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تغران.

[تَ غَ] (ع مص) جوش زدن دیگ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). مجدالدین گوید: صواب به نون (نغران) است و تغر به تاء شنیده نشد و خلیل به تصحیف آورده و جوهری پیروی کرده است. (منتهی الارب).

تغرب.

[تَ غَرْ رُ] (ع مص) از سوی غرب آمدن. || دوری گزیدن. و دور رفتن و جدا شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || به غربت شدن. (تاج المصادر بیهقی).

تغرجاق.

[تَ غَ / غِ] (اِ) ساخت بود، نجیبی گوید :
ترک خرد دیرش(1) و زین و تغرجاق
میوه غرقه(2) بکوه و ساده بزنگار.
(لغت فرس اسدی چ اقبال) (از حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).
ساخته. (لسان العجم شعوری ج 1 ورق 280 ب و 300 ب)(3).
(1) - ن ل: دیوش.
(2) - ن ل: عرقه.
(3) - شعوری در ذیل تغرچاق. (ج 1 ورق 280 ب) بنقل از تحفه غین را مفتوح و در ذیل تغرجاق (ج 1 ورق 300 ب) بنقل تحفة الاحباب «؟» غین را مکسور آورده است.

تغرد.

[تَ غَرْ رُ] (ع مص) بلند و طرب انگیز ساختن مرغ آواز خود را و در گلو گردانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). خوانندگی طرب انگیز مرغان. (حاشیهء حافظ چ قزوینی ص330) :
اذا تغرد عن ذی الاراک طائر خیر
فلاتفرد عن روضها انین حمامی.حافظ.

تغرض.

[تَ غَرْ رُ] (ع مص) شکسته شدن شاخ و جدا نگردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). شکسته شدن شاخهء درخت و جدا نگردیدن آن. (از اقرب الموارد).

تغرغر.

[تَ غَ غُ] (ع مص) آب در حلق گردانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). آب در حلق گردانیدن چنانکه نه فروداده شود و نه از دهان خارج گردد. (از اقرب الموارد). || اشک در چشم گردانیدن. (از اقرب الموارد). || بگشتن آواز در گلو. (زوزنی). گردانیدن شبان صدا را در حلق خود. (از اقرب الموارد).

تغرغر.

[] (اِخ)ناحیتی بر مغرب چین و شمال تبت و خلخ. تغزغز : و اما اقلیم ششم از خرگاههای قای قون آغاز و بر خرخیز و تغرغر بگذرد سوی زمین ترکمانان و.... (التفهیم چ جلال همایی ص 200). رجوع به تغزغز شود.

تغرف.

[تَ غَرْ رُ] (ع مص) همه را فراگرفتن، یقال: تغرفنی؛ اخذ کل شی ء معی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تغرة.

[تَ غِرْ رَ] (ع مص) در خطر و هلاک افکندن خود را. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). تغریر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). و رجوع به تقریر شود.

تغری.

[تَ] (اِ) امضاء و صحهء پادشاهی و طغرا. (ناظم الاطباء). و رجوع به طغرا و طغری شود.

تغریب.

[تَ] (ع مص) دور درشدن به سفر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). امعان در زمین. (از اقرب الموارد). || پنهان و غایب گشتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). || بچه سیاه و بچهء سفید آوردن (از اضداد است). (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || برف و پشک بهم آمیخته خوردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). بجانب مغرب رفتن. (تاج المصادر بیهقی) (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || از شهر بیرون کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). از وطن دور کردن. (از اقرب الموارد). || نفی کردن. ( منتهی الارب) (ناظم الاطباء). نفی بلد کردن از شهری که خیانت در آن واقع شده است. (از اقرب الموارد). || دور نمودن. || به جانب مغرب شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (اصطلاح نجوم) نزدیک شدن کواکب علوی به آفتاب بدان حد که چون از آن گذرد در نور آفتاب پنهان شود تا به کرانهء شعاع آفتاب شود به مغرب ناپدید شدن را و آن را تغریب خوانند. (از التفهیم بیرونی ص81).

تغریبردی.

[ ] (اِخ) یکی از امرای بزرگ دولت ممالیک مصر که در زمان الملک الناصر فرج اتابک شام بود و به سال 811 ه . ق. درگذشت. و پسرش ابن تغریبردی (امیر جمال الدین ابوالمحاسن یوسف) از مورخان و دانشمندان است. او راست: «حوادث الدهور فی مدی الایام و الشهور» و «مورد اللطافه فی من ولی السلطنة» در تاریخ. وی در سال 874 ه . ق. در حران درگذشت. رجوع شود به کتاب از سعدی تا جامی ص65 و اعلام زرکلی ج 1 ص162.

تغریث.

[تَ] (ع مص) گرسنه کردن. (تاج المصادر بیهقی). گرسنه گردانیدن. یقال: غرث کلابه؛ ای جوعها. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تغرید.

[تَ] (ع مص) آواز بگردانیدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). اغراد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). تغرد. (اقرب الموارد). بلند برداشتن آواز و طرب انگیز ساختن و در گلو گردانیدن آواز را. (آنندراج) (ناظم الاطباء). و رجوع به اغراد و تغرد شود.

تغریر.

[تَ] (ع مص) در خطر و هلاک افکندن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). در خطر و هلاکت افکندن خود را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). نفس و مال خود را به هلاکت افکندن. (از اقرب الموارد). مغرور کردن خود را و نفس را هلاک ساختن. (آنندراج). || پر کردن مشک را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || آهنگ پریدن کردن مرغ و بازو گشادن آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از آنندراج). || برآمدن دندان کودک، یقال: غررت ثنیة الغلام؛ ای طلعت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد).

تغریز.

[تَ] (ع اِ) واحد تغاریز. رجوع به همین کلمه شود.

تغریز.

[تَ] (ع مص) ترک دادن و دوشیدن ناقه را یا آب سرد پاشیدن بر پستانش تا شیر منقطع گردد یا یک نوبت میان دو نوبت دوشیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || دنبال بر زمین فروبردن ملخ. (زوزنی). دم فروبردن ملخ بر زمین. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || فروکردن سوزن در چیزی. (از اقرب الموارد).

تغریض.

[تَ] (ع مص) تر و تازه چیدن چیزی را یا تر و تازه بریدن آن را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || از شیر بازداشتن بچه را پیش از وقت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || گوشت تازه خوردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || تَفَکُّه و گویند آن از فکاهة است بمعنی مزاح. (از اقرب الموارد). تفکه نمودن از آن (؟). (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || نیمه کردن خنور، یقال: غرض فی صفاءک؛ ای لاتملاء و هو بحر لایغرض؛ ای لاینزح. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد).

تغریق.

[تَ] (ع مص) غرقه کردن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). غرقه گردانیدن. (زوزنی) (از اقرب الموارد). || سخت کشیدن کمان را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || کشتن، اصله ان القابلة کانت تغرق المولود فی الماء السلی(1)عالم القحط لیموت ثم جعل کل قتل تغریقاً. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).
(1) - در منتهی الارب چ تهران: السلمی.

تغریم.

[تَ] (ع مص) بر کسی تاوان کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). وام دار و تاوان زده گردانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ملزم ساختن کسی را به ادای دین یا تاوان و جز اینها. (از اقرب الموارد).

تغریة.

[تَ یَ] (ع مص) آزمندی نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || طلا کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): غری الشی ء تغریة؛ طلاه بالغراء و الصقهُ به. (اقرب الموارد).

تغزغز.

[تُ غُ غُ] (اِخ) ناحیتی بود در آسیای مرکزی میان چین و تبت و خلخ و خرخیز. صاحب حدودالعالم آرد: مشرق او ناحیت چین است و جنوب وی بعضی تبت است و بعضی خلخ و مغرب وی بعضی خرخیز است و شمال وی هم خرخیز است. اندر همهء حدود او برود و این ناحیت مهتر ناحیت است از ترک و بیشترین قومی بودند در اصل و ملوک همهء ترکستان اندر قدیم از تغزغز بودندی و مردمان جنگی اند و با سلاح بسیار. و ایشان به تابستان و زمستان از جای بجای همی گردند بر گیاخوارها و هواهائی که خوشتر بود و از این ناحیت مشک بسیار خیزد و روباه سیاه و سرخ و ملمع و موی سنجاب و سمور و قاقم و فنک و سبیجه و ختو و غژغاو خیزد. و جایی کم نعمت و خواستهء ایشان این آلات است که گفتم و گوسپند و گاو و اسب است و اندر این ناحیت آبها بسیار است و بی عدد و توانگرترین ترکانند و تاتار هم جنسی از تغزغزاند... (حدودالعالم من المشرق الی المغرب چ دکتر ستوده ص 76). و رجوع به همین کتاب ص77 و 78 و تغرغر و فهرست ابن الندیم و نخبة الدهر دمشقی و مجمل التواریخ و القصص ص421 شود.

تغزل.

[تَ غَزْ زُ] (ع مص) عشق نمودن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). بتکلف مغازلت نمودن و عشق کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (اِ) تغزل بر قسمت اول قصیده ای اطلاق شود که در آن مضامین غزلی و عشقی باشد و سپس شاعر به مدح یا موضوع دیگری گریز بزند و غزل 5 تا 13 یا 15 بیت است که همهء مضامین آن عاشقانه باشد. قسمت نخست همچون تغرلات فرخی و انوری و عنصری و جز آنان که بویژه فرخی در تغزل سرایی سرآمد همگان است و قسمت دوم همچون غزلیات سعدی و حافظ و دیگران و رجوع به غزل شود.

تغزیر.

[تَ] (ع مص) به هر دو نوبت یک بار دوشیدن شیر را هنگام کم شیری. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). گذاشتن یک دوشیدن میان دو دوشیدن ناقه هنگام کم شیری. (آنندراج) (از اقرب الموارد).

تغزیة.

[تَ یَ] (ع مص) برانگیختن بر کارزار دشمن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

تغس.

[تَ] (ع اِ) ابر اندک و تنک. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تغسر.

[تَ غَسْ سُ] (ع مص) مشتبه و آمیخته گردیدن کار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). التباس و اختلاط کار. (از اقرب الموارد). || پیچیده و درهم گردیدن رشته. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || چوب در پارگین افتادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). یقال: تغسر الغدیر اذا وقع فیه العیدان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تغسل.

[تَ غَسْ سُ] (ع مص) غسل آوردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تغسیل.

[تَ] (ع مص) مبالغه نمودن در شستن اندام. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || پاک گردانیدن گناه و جز آن: غسل الله حوبک؛ ای طهرک. (از اقرب الموارد). || بسیار گاییدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تغشم.

[تَ غَشْ شُ] (ع مص) ستم کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). و رجوع به غاشم شود.

تغشمر.

[تَ غَ مُ] (ع مص) به قهر گرفتن چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || خشم گرفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تغشن.

[تَ غَشْ شُ] (ع مص) برسر آب آبگیر و مانند آن آمدن پشکل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از تاج العروس).

تغشی.

[تَ غَشْ شی] (ع مص) پوشیدن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || خویشتن را به جامه بپوشیدن. (زوزنی). خویشتن را بجامه درپوشانیدن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (از اقرب الموارد). || فروگرفتن کار کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج). || غش آوردن. (غیاث اللغات). || مجامعت کردن. (تاج المصادر بیهقی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (دهار) (از اقرب الموارد). جماع کردن. (آنندراج).

تغشیش.

[تَ] (ع مص) آشکار کردن بر خلاف آنچه در دل است. || پند خالص نادادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تغشیة.

[تَ یَ] (ع مص) چیزی در کسی پوشانیدن. (تاج المصادر بیهقی). بپوشانیدن. (زوزنی) (از اقرب الموارد). خویشتن را بجامه درپوشانیدن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) : بفرمود تا بزمگاه او به تعبیهء خیول و تغشیهء فیول بیاراستند. (ترجمهء تاریخ یمینی چ اول تهران ص332). || فروگرفتن و پوشیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). غشی الله علی بصره تغشیة؛ پرده اندازد خدای بر چشم او و کور سازد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). پرده انداختن. (آنندراج). || مجامعت کردن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی).

تغصب.

[تَ غَصْصُ] (ع مص) مجبور شدن. (ناظم الاطباء).

تغضب.

[تَ غَضْ ضُ] (ع مص) خشم گرفتن. (تاج المصادر بیهقی). به خشم شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تغضر.

[تَ غ ضْ ضُ] (ع مص) بازگردیدن از چیزی، یقال: تغضر عنهُ اذا انصرف و عدل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد).

تغضغض.

[تَ غَ غُ] (ع مص) کم گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کم کردن آب. (تاج المصادر بیهقی). کم کردن و کم گردیدن آب و جز آن مات فلان ببطنته لم یتغضغض منها شی ء. (از اقرب الموارد).

تغضف.

[تَ غَضْ ضُ] (ع مص) پوشیدن شب کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): تغضف علینا اللیل؛ مال و البسنا. (از اقرب الموارد). || پیش آمدن دنیا و افزون گردیدن خیرش: تغضف علینا الدنیا. || آژنگ روی گردیدن. و خمیدن و دوتا و کژ شدن. || شکستن و فرودریدن چاه. || حلقه بستن مار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

تغضن.

[تَ غَضْ ضُ] (ع مص) آژنگ روی شدن و ترنجیده پوست گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تشنج و تثنی: تغضنت الدرع علی لابسها. (اقرب الموارد).

تغضوض.

[تَ] (ع اِ) یک نوع از خرمای شیرین. (ناظم الاطباء).

تغضیض.

[تَ] (ع مص) چیز تازه خوردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || با ناز و نعمت گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || نقصان و خواری رسیدن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تغضیف.

[تَ] (ع مص) ربودن عشق خرد را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تَدلیَة. (اقرب الموارد).

تغضین.

[تَ] (ع مص) بچهء ناتمام افکندن شتر ماده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || آژنگ روی گردانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ترنجیدن و درکشیده شدن چیزی و فی الاساس: دخلت علیه فغضن لی من جبهته. (از اقرب الموارد). || از یک نوع سیر بازگردیدن ناقه: غضنت الناقه؛ راجعت. || همیشگی شدن باران آسمان. (از اقرب الموارد).

تغطرس.

[تَ غَ رُ] (ع مص) خرامیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تبختر. (اقرب الموارد). || بیراه رفتن. || خشمناک شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || ستم نمودن. || زفت گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بخل ورزیدن. (از اقرب الموارد). || بزرگ منشی کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تکبر. (اقرب الموارد).

تغطرش.

[تَ غَ رُ] (ع مص) کوری نمودن از چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تغطرف.

[تَ غَ رُ] (ع مص) بزرگ منشی نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). تکبر. (اقرب الموارد). || خرامیدن و بناز رفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

تغطش.

[تَ غَطْ طُ] (ع مص) کوری نمودن و تاریک شدن چشم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تاریک گردیدن و ناتوان شدن چشم کسی. (از اقرب الموارد).

تغطغط.

[تَ غَ غُ] (ع مص) جوشیدن موج دریا. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || پراکنده گردیدن چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تبدد. (اقرب الموارد).

تغطمط.

[تَ غَ مُ] (ع مص) جوشیدن دیگ و خروش آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || خروش موج و اضطراب آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بانگ کردن با گرفتگی گلو. (زوزنی). آواز که در آن گرفتگی باشد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بانگ شادمانی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || پراکنده گردیدن چیزی. (از اقرب الموارد).

تغطی.

[تَ غَطْ طی] (ع مص) پوشیده شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (ناظم الاطباء). پوشیدن و تعدی بالباء. (منتهی الارب) (از آنندراج). استتار. اغتطاء. (اقرب الموارد).

تغطیش.

[تَ] (ع مص) رای زدن و تدبیری و سخنی اندیشیدن: غطش لی شیئاً تغطیشاً؛ رایی بزن و تدبیری و سخنی اندیش بهر من. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تغطیة.

[تَ یَ] (ع مص) بپوشانیدن. (زوزنی) (از تاج المصادر بیهقی). فروپوشانیدن چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || فروگرفتن شب کسی را در تاریکی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تغفر.

[تَ غَفْ فُ] (ع مص) مغفر چیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). چیدن مغافیر از درخت. (از اقرب الموارد).

تغفق.

[تَ غَفْ فُ] (ع مص) همه روزه شراب خوردن، یقال: ظل یتغفق الشراب اذا شربه یومه اجمع. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد).

تغفل.

[تَ غَفْ فُ] (ع مص) غفلت ورزیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). تغفلهُ تحین غفلته و تعمدها. (اقرب الموارد).

تغفیق.

[تَ] (ع مص) خفتن به شکرخوابی که در آن سخن مردم شنیده شود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). خوابیدن مرد چنانکه سخن قوم بشنود و گویند خوابیدن در خرابی چون اَرَق. (از اقرب الموارد). || علاج مارگزیده کردن و بیدار داشتن آن را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (اِ) نوعی از خواب غفلت که در بیداری طاری گردد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تغفیل.

[تَ] (ع مص) به غفلت منسوب کردن. (تاج المصادر بیهقی). بی خبر خواندن و غافل شمردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). به غفلت نسبت کردن. (آنندراج). غافل نامیدن کسی را. (از ذیل اقرب الموارد). || احمق گردانیدن. (تاج المصادر بیهقی). گول گردانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). غافل گردانیدن کسی را. (از ذیل اقرب الموارد). || کافی بودن ترا غیر تو با وجود غفلت تو. || پوشیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تغل.

[تُ غَ] (اِ) آغل و جای باش گوسپندان. (ناظم الاطباء).

تغلا.

[تِ غَلْ لا] (از ع، اِ) شدت عطش و اضطرابی که در بیمار، ویژه بیماری تب پیدا شود. (ناظم الاطباء).

تغلب.

[تَ غَلْ لُ] (ع مص) به چیرگی تمام دست یافتن به چیزی: تغلب علیه؛ ای استولی علیه قهراً. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). به قهر استیلا یافتن بر بلادی. (از اقرب الموارد). غلبه کردن و چیره شدن. (غیاث اللغات). زیردستی و چیرگی و استیلای بقهر. (ناظم الاطباء) : افراسیاب عمر دراز و ملک بسیار داشت اما مملکت ایران بعد از منوچهر دوازده سال داشت بتغلب. و چندانکه توانست در عراق و بابل و قهستان خرابی میکرد. (فارسنامهء ابن البلخی ص38). از فرایض احکام جهانداری آنست که به تلافی خللها پیش از.... تغلب دشمن مبادرت نموده شود. (کلیله و دمنه). از کثرت تحکم و تغلب در حل و عقد و امر و نهی با لشکر دیلم سخن میراند. (ترجمهء تاریخ یمینی چ اول تهران ص 373). کسی را بر او قوت تغلب نابوده. (ترجمهء تاریخ یمینی ایضاً ص410). در تغزز و تغلب بسته شد. (ترجمهء تاریخ یمینی ایضاً ص439).

تغلب.

[تَ لِ] (اِخ) ابن وائل بن قاسط. (از منتهی الارب). و رجوع به اعلام زرکلی ج 1 ص162 و الحلل السندسیه ج 1 ص294 و المعرب جوالیقی ص 124 شود.

تغلب.

[تَ لِ] (اِخ) احمد مکنی به ابوالعباس از اعاظم علما و پرهیزکاران و امام کوفه بود. در سال 290 ه . ق. در بغداد درگذشت. (از قاموس الاعلام ترکی).

تغلبی.

[تَ لَ / لِ ی ی] (ص نسبی) نسبت به قبیلهء تغلب. (منتهی الارب). منسوب به قبیلهء تغلب. (ناظم الاطباء). تَغلَبی جهت استیحاش از دو کسره با یای نسبت و گاهی بکسر هم آید. (منتهی الارب). منسوب است به تغلب که قبیلهء معروفی است. (سمعانی).

تغلبی.

[تَ لَ] (اِخ) ابراهیم بن حمدان. یکی از امرای دوران المقتدر عباسی در دیار ربیعه ولایت یافت ولی این امر چندان دوام نداشت چه بزودی درگذشت. (308 ه . ق. / 920 م.) وی مردی شجاع و نیکوسیرت بود. (از اعلام زرکلی ج 1 ص12).

تغلبی.

[تَ لَ] (اِخ)حافظ ابویاسر عماربن رجاء التغلبی استرابادی که در سال 267 ه .ق. در گرگان درگذشت. او راست: المسند فی الحدیث. (از اسماءالمؤلفین ج 1 ستون 779).

تغلبی.

[تَ لَ] (اِخ) محمد بن الحارث. از اطرافیان فتح بن خاقان و کتاب اخلاق الملوک از اوست. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تغلت.

[تَ غَلْ لُ] (ع مص) بر غفلت گرفتن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تغلج.

[تَ غَلْ لُ] (ع مص) ستم کردن و بی فرمانی نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || آب خوردن خر، و زبان در دهن گردانیدن آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تغلس.

[تُ غُلْ لِ] (ع اِ) وقع فی وادی تغلس (ممنوعة مضافة)؛ یعنی در بلا و سختی زشت افتاد و الاصل فیه ان الغارات کانت تقع بکرة بغلس. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تغلط.

[تَ غَلْ لُ] (ع مص) به غلط افکندن و به غلط افتادن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تغلغشاه.

[تُ لُ] (اِخ) خواهر مبارکشاه بن قراهولاکو. رجوع به تاریخ غازان ص13 شود.

تغلغل.

[تَ غَ غُ] (ع مص) در شدن. (زوزنی). درآمدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). به سختی و رنج داخل شدن در چیزی... تغلغل حبهُ فی فؤادی. (از اقرب الموارد). || شتابی نمودن. || خود را غالیه مالیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || رفتن آب میان درختان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تغلف.

[تَ غَلْ لُ] (ع مص) غالیه بکار داشتن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). غالیه کردن موی و ریش را. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به تغلی شود. (ناظم الاطباء). || غلاف یافتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تغلق.

[تُ لُ] (اِ) بمعنی سردار از لغات ترکی نوشته شد و نام پادشاهی. (غیاث اللغات) (آنندراج).

تغلق.

[تُ لَ / لُ] (اِخ) نام حکمرانان دهلی و رجوع به قاموس الاعلام ترکی و تغلق شاه و سلسلهء تغلقیه شود.

تغلق شاه.

[تَ لَ / لُ] (اِخ) (... اول) غیاث الدین اولین از سلاطین تغلقیهء هند که از 720 تا 725 ه . ق. حکومت داشت و رجوع به تاریخ طبقات سلاطین اسلام ترجمهء اقبال ص268 شود.

تغلق شاه.

[تَ لَ / لُ] (اِخ) (... ثانی) چهارمین از سلاطین تغلقیهء هند که از 790 تا 791 ه . ق. حکومت داشت و رجوع به تاریخ طبقات سلاطین اسلام ترجمهء اقبال ص268 شود.

تغلقیه.

[تُ لَ / لُ یَ] (اِخ) نام سلسله ای از سلاطین دهلی در هندوستان که از سال 720 ه .ق. تا 815 در آن سرزمین حکومت داشتند. نخستین آنان غیاث الدین و آخرین آنان دولت خان لودی و رجوع به تاریخ طبقات سلاطین اسلام ترجمهء اقبال صص 268 - 269 و تغلق شاه شود.

تغلل.

[تَ غَلْ لُ] (ع مص) غالیه بکار داشتن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار). خود را خوشبوی مالیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || درآمدن در چیزی. (از اقرب الموارد).

تغلی.

[تُ غُ] (اِ) بره یکساله. (تحفهء حکیم مؤمن) (یادداشت مرحوم دهخدا). در گناباد خراسان برهء یکساله، از نوع میشینه را گویند.
- برهء تغلی؛ برهء فربه. (یادداشت مرحوم دهخدا).

تغلی.

[تَ غَلْ لی] (ع مص) غالیه بکار داشتن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). خضاب کردن در غالیه و آلودن آن را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). تغلل. (اقرب الموارد). و رجوع به تغلل و تغلف شود.

تغلیب.

[تَ] (ع مص) چیره گردانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از آنندراج). || مستولی ساختن کسی را بر بلا بقهر. (از اقرب الموارد). || به اصطلاح از روی غلبه چیزی را در تحت حکم چیز دیگر آوردن. یقال: عرب علفها تبناً و ماء بارداً. چه معنی تعلیف چرانیدن است و این متعلق به تبن است نه ماء. در فارسی محسن تأثیر هم گفته:
تا بگیرد منصب دیدار جانان دیده ام
آب جارو میکشد از اشک و مژگان دیده ام.
کشیدن به جارو متعلق است نه به آب. (مطلع السعدین بنقل آنندراج).
و مانند یالیت بینی و بینک بعد المشرقین؛ یعنی مشرق و مغرب. و رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون شود. ترجیح یکی از دو معلوم بر دیگری و اطلاق آن بر هر دو. و قید اطلاق آن بر هر دو بسبب احتراز از مشاکلت است. (از تعریفات جرجانی).

تغلیس.

[تَ] (ع مص) به آخر شب کاری کردن. (زوزنی). || در تاریکی آخر شب رفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || در تاریکی آخر شب بر آب وارد گردیدن، یقال: غلسنا الماء؛ ای وردنا بغلس. || در تاریکی شب نماز گزاردن: و غلسنا الصلوة اذا فعلنا الصلوة بغلس. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و فی الحدیث: کنا نغلس من جمع الی منی، ای نسیر الیها ذلک الوقت. (از اقرب الموارد).

تغلیط.

[تَ] (ع مص) کسی را به غلط منسوب کردن. (زوزنی) (صراح). به غلط منسوب کردن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). در غلط انداختن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). در غلط انداختن کسی را و به غلط منسوب کردن. (آنندراج). غلط کسی را گفتن یا به غلط منسوب کردن او را. (از اقرب الموارد).

تغلیظ.

[تَ] (ع مص) درشت کردن. (زوزنی). ستبر کردن. (دهار). درشت کردن بر کسی چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (صراح). ستبر کردن چیزی را. (از اقرب الموارد). || تأکید و تقویت و تشدید و تأکید سوگند: غلظ علیه فی الیمین؛ شدد و اکد و منه قولهم اخذ منه میثاقاً غلیظاً. (از اقرب الموارد). و رجوع به غلیظ و سوگندان غلیظ شود.

تغلیف.

[تَ] (ع مص) در غلاف کردن شیشه را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). در غلاف کردن قاروره و کتاب و جز آنها را. (از اقرب الموارد). || غالیه برکردن. (تاج المصادر بیهقی). غالیه مالیدن بر ریش خود. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تغلیق.

[تَ] (ع مص) در ببستن. (زوزنی) (از تاج المصادر بیهقی). بستن درها را؛ غلقت الابواب تغلیقاً شدد للکثرة و ربما قالوا غلقت الابواب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). در بستن. (آنندراج).

تغلیل.

[تَ] (ع مص) بغالیه بیالودن. (زوزنی). نیک غالیه بکار داشتن. (تاج المصادر بیهقی). غالیه مالیدن بر موی کسی: غلله بالغالیة تغلیلا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج). غالیه بر ریش مالیدن. (از اقرب الموارد). || منسوب بخیانت کردن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || غِلالة. (نوعی زیرپوش) در زیر لباس پوشیدن. (از اقرب الموارد).

تغلیة.

[تَ یَ] (ع مص) جوشانیدن دیگ را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || از دور سلام گفتن و اشاره کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تغماض.

[تَ] (ع مص) ما اکتحلت تغماضاً؛ یعنی نخوابیدم. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). و رجوع به اغتماض شود.

تغماق.

[تَ] (اِخ) یکی از امرای دربار الجایتو و ابوسعید بهادرخان بود و به اتهام توطئه ای علیه ابوسعید گرفتار امیرچوپان شد و اموالش را مصادره کردند. و رجوع به تاریخ مغول اقبال ص326 شود.

تغمد.

[تَ غَمْ مُ] (ع مص) فروپوشیدن و پنهان داشتن و منهُ تغمدالله برحمته؛ ای غمره بها و تغمد فلاناً؛ ای ستر ماکان منهُ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). گناه پوشیدن و جز آن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). غریق رحمت کردن حق تعالی بنده را و گناه و عیب و جز آن را پوشیدن. (آنندراج): تغمد الله برحمته؛ فروپوشاند او را خدای تعالی به بخشایش خویش. (یادداشت مرحوم دهخدا). تغمد الله بالرحمة و الرضوان؛ جمله ای است که بجای رحمه الله آرند : و چون ضعیفتر شد نیمه ای از قرآن برخواندی تا از دنیا برفت. تغمد الله بالرحمة و الرضوان. (تاریخ بخارا ص 66).

تغمر.

[تَ غَمْ مُ] (ع مص) آب اندک خوردن. (زوزنی). بکاسه خرد آب خوردن یا کمتر از سیری آن خوردن. یقال: تغمر البعیر؛ ای لم یرو؛ یعنی سیراب نشد. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || رنگ کردن به زعفران. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). غمره بر روی مالیدن زن جهت صفای رنگ. || گیاه غمیر چریدن ستور. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تغمر.

[] (اِخ) از قلاع محکم نخجوان بود و رجوع به نزهة القلوب ج 3 ص89 شود.

تغمط.

[تَ غَمْ مُ] (ع مص) در خاک فروپوشیدن کسی را: تغمط علیه التراب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). در خاک پوشیدن کسی را تا کشته شود: تغمط علیه التراب؛ ای تراب البیت: غطاه حتی قتلهُ. (از اقرب الموارد).

تغمغم.

[تَ غَ غُ] (ع مص) سخن ناپیدا گفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (اِ) کلام ناپیدا و آواز و بانگ دلاوران در کارزار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تغمل.

[تَ غَمْ مُ] (ع مص) فراخ نشستن در مجلس. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || توسع چیزی. || قرار گرفتن گیاه بر یکدیگر. (از اقرب الموارد). || (اِ) فراخی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تغمه.

[تَ مِ / مَ] (اِ) علامتی که صنعتگر بر روی صنعت خود گذارد. || علامت افتخار و احترام. || قبهء روی سپر و مدال. (ناظم الاطباء).

تغمید.

[تَ] (ع مص) پوشیدن و پنهان داشتن آنچه از کس آشکار گردد از ننگ و عیب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || به پوشش گرفتن و پوشانیدن کسی را. (از اقرب الموارد).

تغمیر.

[تَ] (ع مص) دور کردن یا دور انداختن چیزی را: غمر به تغمیراً. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || غمره مالیدن بر روی جهت صفای رنگ. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || به کاسه آب دادن اسب را برای تنگی آب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تغمیس.

[تَ] (ع مص) کم نوشیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || فروبردن چیزی در آب. || آب دادن شتر را و گذشتن. (از اقرب الموارد).

تغمیض.

[تَ] (ع مص) سخن را مشکل گردانیدن. (زوزنی). دور و باریک معنی کردن سخن را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). مبهم کردن سخن را. (از اقرب الموارد). || در معامله سهل گرفتن. (زوزنی). آسان داشتن از کسی بیع و شرا را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || غمض لی فیما بعتنی؛ یعنی گویا اراده میکنی که مبیعه ای را قیمت کم کند. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || چشم فروخوابانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). چشم فروخوابانیدن از بدی. (از اقرب الموارد). || چشم فروخوابانیده حمله کردن شتر رانده شده از آبخور بر راننده و بازرسیدن آن بر آب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || پلکهای چشم را بر هم گذاشتن. (از اقرب الموارد). || حقیقت کاری را دانسته درگذشتن در آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || چشم واکردن. (زوزنی): ما اکتحلت تغمیضاً؛ یعنی نخوابیدم. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تغمیم.

[تَ] (ع مص) نیک بپوشانیدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). پوشانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تغمیة.

[تَ یَ] (ع مص) خانه را سقف کردن. (زوزنی). آسمان خانه ساختن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). با گل و چوب پوشانیدن خانه را. (از اقرب الموارد). || چیزی بر زبر چیزی پوشیدن. (زوزنی).

تغنث.

[تَ غَنْ نُ] (ع مص) برچسبیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || لازم شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || گران گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تغنثر.

[تَ غَ ثُ] (ع مص) بی خواهش خوردن آب را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بی میل آب خوردن. (از اقرب الموارد).

تغنج.

[تَ غَنْ نُ] (ع مص) ناز کردن. (از تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). ناز و کرشمه کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تغندس.

[تَ غَ دَ] (ع اِ) رجوع به تاغندست و دزی ج 1 ص147 شود.

تغنم.

[تَ غَنْ نُ] (ع مص) غنیمت گرفتن. (زوزنی) (از اقرب الموارد). || غنیمت شمردن. (دهار) (مجمل اللغة) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تغنی.

[تَ غَنْ نی] (ع مص) سراییدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار) (مجمل اللغة). سراییدن و سرود گفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). سراییدن و خوانندگی کردن به آواز. (از اقرب الموارد). || با زن عشقبازی کردن. || ستودن یا نکوهیدن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). بی نیاز شدن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). بی نیازی نمودن. (زوزنی). بی نیاز گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و رجوع به تغنیة شود.

تغنیت.

[تِ] (اِخ) دهی است از دهستان چالدران در بخش سیه چشمهء شهرستان ماکو که 210 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

تغنیم.

[تَ] (ع مص) غنیمت دادن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (مجمل اللغة). غنیمت دادن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). عطیه دادن یا زائد بر سهم بکسی چیزی دادن. (از اقرب الموارد).

تغنین.

[تَ] (ع مص) اَغَن گردانیدن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و رجوع به اغن شود. || افزون شدن درخت. (از اقرب الموارد).

تغنیة.

[تَ یَ] (ع مص) کسی را سرود آموختن. (تاج المصادر بیهقی). || سرود گفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بی نیاز گردانیدن خداوند کسی را. (از اقرب الموارد). || عشق بازی نمودن با زن. || ستودن یا نکوهیدن کسی را. || بانگ کردن کبوتر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تغو.

[تَغْوْ] (ع مص) تغت الجاریة الضحک؛ خواست که خنده را بپوشاند و نتوانست. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || هلاک گردیدن. (منتهی الارب).

تغوج.

[تَ غَوْ وُ] (ع مص) دوتا گردیدن و خمیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تغور.

[تَ] (ع مص) کمیز انداختن سگ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || باران ریختن ابر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || برجهیدن خون از رگ. برجستن آب از درز مشک. (منتهی الارب).

تغور.

[تَ غَوْ وُ] (ع مص) چشم دور فروشدن. (تاج المصادر بیهقی). چشم به گودی فروشدن: تغور ظاهر العین؛ دخل فی الرأس. (از ذیل اقرب الموارد). || به غور آمدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

تغوط.

[تَ غَوْ وُ] (ع مص) حدث کردن. (تاج المصادر بیهقی). در مغاکی رفتن قضای حاجت را و غایط کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): قضی الحاجة کابدی و احدث، یقال: تغوط و بال. (اقرب الموارد).

تغول.

[تَ غَوْ وُ] (ع مص) از حال بگردیدن. (تاج المصادر بیهقی). گوناگون شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || تنکر. (اقرب الموارد). || هلاک کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || گمراه کردن: تغولتهم الغیلان؛ اضلتهم عن المحجة. (از اقرب الموارد). فلاة تغول؛ ای لیست بینة الطریق تضلل اهلها و تغولها اشتباها و تلونها. (اقرب الموارد).

تغ و لغ.

[تَغْ غُ لَ] (ص مرکب، از اتباع)در تداول عامه غیرمحکم (آلتی از آلات). (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). سست و بی استحکام: بین دو تعطیل ادارات تغ و لغ میشود. || بی رونق. خالی از اسباب. سخت کاسد و بی مشتری (بازار): دکانی تغ و لغ و بی فروختنی. بازاری تغ و لغ؛ کاسد و بی مشتری و بی مردم و آمد و شد. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تغون.

[تَ غَوْ وُ] (ع مص) ستهیدن بر گناه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || پیش درآمدن و شجاعت نمودن در جنگ. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تغویث.

[تَغْ] (ع مص) فریاد خواندن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). واغوثاه گفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تغویر.

[تَغْ] (ع مص) به غور شدن. (زوزنی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). به غور آمدن. (تاج المصادر بیهقی). || در زمین فروشدن آب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رفتن آب در زمین و فرورفتن در آن. (از اقرب الموارد). || فروشدن آفتاب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). غروب کردن خورشید و همچنین غروب کردن ماه و ستارگان. (از اقرب الموارد). || در نیمروز درآمدن. || در غایره فرود آمدن، یقال: غوروا؛ ای انزلوا للقائلة. || در نیمروز رفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || قیلوله کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (ناظم الاطباء). خفتن در نیمروز. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || شکست خوردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || درگذشتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تغویط.

[تَغْ] (ع مص) فروخوردن لقمه را و لقمه را کلان گرفتن. || دورتک ساختن چاه را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تغویة.

[تَغْ یَ] (ع مص) گمراه کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || دفزک و جغرات گردانیدن شیر را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ماست گردانیدن شیر را. (از اقرب الموارد).

تغی.

[تِ غا] (ع اِ) خندهء بلند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تغیب.

[تَ غَیْ یُ] (ع مص) غایب شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (آنندراج). ناپدید گشتن: تغیب عنی؛ ناپدید گشت از من. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و در ضرورت شعر تغیبنی گفته شده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تغیث.

[تَ غَیْ یُ] (ع مص) فربهی و فربه شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تغیر.

[تَ غَیْ یُ] (ع مص) از حال بگشتن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). برگردیدن از حال خود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از آنندراج) : تغیر به همه چیزها راه یابد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص125). باز چون گرم شود تغیر پدید آید. (ذخیرهء خوارزمشاهی). بحکم آنکه پروردهء نعمت این خاندان است و به اندک مایه تغیر خاطر با ولی نعمت خود بیوفایی نتوان کرد. (گلستان).
چو بازآمدم زان تغیر به هوش
ز فرزند دلبندم آمد به گوش.(بوستان).
همین تغیر بیرون دلیل عشق بس است
که در حدیث نمی آید اشتیاق درون.سعدی.
اگر زیادت قدر است در تغیر نفس
نخواستم که به قدر من اندرافزایی.سعدی.
|| در اصطلاح انتقال چیزی از حالتی بحالت دیگر. (از تعریفات جرجانی). گردیدن شیئی است بحالتی که پیش از آن بدان حالت نبوده است و در اصطلاح بر دو معنی اطلاق میشود یکی تغیر دفعی و آن آن است که شیئی از حیث ذات تغییر یابد و آن را کون و فساد نیز گویند مانند... که بعد از خورده شدن گوشت میشود و دیگر تغیر تدریجی است و آن آن است که شیئی از حیث کیفیت تغییر یابد اما صورت نوعیهء آن باقی ماند و این تغیر را مخصوصاً استحاله نامند. پس تغیری که در ذات غذا رخ دهد در حالی که به جگر آدمی رسد از قبیل تغیر دفعی باشد. زیرا صورت غذا را از خود خلع کند و صورت خلطیه در خود پوشد و تغیری که برای دارو حاصل آید در حالی که به اندرون آدمی رسد از قبیل تغیر تدریجی باشد. زیرا کیفیت دوایی از دارو برطرف شود ولی صورت نوعیهء آن باقی ماند. (بحر الجواهر از کشاف اصطلاحات الفنون). تحول و بدل. (از اقرب الموارد). || خروج از حالت طبیعی و تبدل و خشم و غضب. (ناظم الاطباء). || رشک خوردن بر اهل خود: تغیر علی اهله؛ غار علیها. (از اقرب الموارد).

تغیر آمدن.

[تَ غَیْ یُ مَ دَ] (مص مرکب)راه یافتن دگرگونی :
بشیر بود مگر شور عشق سعدی را
که پیر بود و تغیر در او نمی آید.سعدی.

تغیرات.

[تَ غَیْ یُ] (ع اِ) مأخوذ از تازی، تغییرات و تبدلات و خشم و غضب بسیار. (ناظم الاطباء).

تغیر پذیرفتن.

[تَ غَیْ یُ پَ رُ تَ] (مص مرکب) قبول دگرگونی :
آنچه تغیر نپذیرد تویی
آنکه نمرده است و نمیرد تویی.نظامی.
عهد ما با تو نه عهدی که تغیر بپذیرد
بوستانی است که هرگز نزند باد خزانش.
سعدی.

تغیر کردن.

[تَ غَیْ یُ کَ دَ] (مص مرکب)دگرگون شدن. برگردیدن. تبدیل یافتن : تا... منوچهربن قابوس... آن عهد که او را بسته است... نگاه دارد و چیزی از آن تغیر نکند، من دوست او باشم. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص132).
او خدایست تعالی ملک الملک قدیم
که تغیر نکند ملکت جاویدانش.سعدی.
تا نکند وفای تو در دل من تغیری
چشم بخود نمیکنم تا چه رسد به دیگری.
سعدی.

تغیظ.

[تَ غَیْ یُ] (ع مص) خشم گرفتن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار) (از ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). بخشم شدن. (صراح اللغة) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || سخت گرم گردیدن نیمروز. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || (اِ) قوله تعالی ذکره: تغیظاً و زفیراً(1). تغیظ صوتی که از بسیاری خشم برآید و زفیر صوتی که از صدر برآید. || شدت گرمی و غلیان. (ناظم الاطباء).
(1) - قرآن 25 / 12.

تغیف.

[تَ غَیْ یُ] (ع مص) بچپ و راست ناویدن شاخ درخت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || میل کردن اسب به جانبی از چپ و راست در رفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || بازایستادن از کاری. (از اقرب الموارد).

تغیق.

[تَ غَیْ یُ] (ع مص) تاریک شدن چشم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تغیل.

[تَ غَیْ یُ] (ع مص) درهم پیچیده شاخ، و سایه افکن شدن درخت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || بسیارمال گردیدن قوم و بسیار انبوه گشتن آنها. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تغیم.

[تَ غَیْ یُ] (ع مص) میغناک شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (مجمل اللغة). ابرناک شدن آسمان و پوشیدن ابر آن را. (از اقرب الموارد). ابر بهم رسانیدن هوا. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تغیهق.

[تَ غَ هُ] (ع مص) سست گردیدن چشم از تاریکی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تغییب.

[تَغْ] (ع مص) غایب کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). نهان گردانیدن و ناپدید کردن، یقال: غیبهُ غیابهُ؛ ای دفن فی قبره. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تغییر.

[تَغْ] (ع مص) از حال بگردانیدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). از حال بگشتن. (دهار). از حالی به حالی برگردانیدن و گردانیدن و دیگرگون کردن. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). از حال خود گردانیدن و با لفظ کردن و دادن مستعمل. (آنندراج). هو احداث شی ء لم یکن قبله. (تعریفات جرجانی). دگرگونی و تبدیل و تعویض و تحویل و انتقال و انقلاب. (ناظم الاطباء) : و هر چند این همه بود نام ولیعهدی از ما برنداشت و آنرا تغییر و تبدیلی ندید. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص214). || نزد بلغا آن است که شاعر لفظ را از صورتی که دارد بصورتی دیگر گرداند تا وزن بیت یا قافیه درست گردد. چنانکه ابوشکور جهت قافیه در این بیت نیلوفر را به نیلوفل تغییر داده است:
آب انگور و آب نیلوفل
مر مرا از عبیر و مشک بدل.
و این از عیوب است. اما اگر اشارتی بدان تغییر رود از عیب دور گردد و به لطافت نزدیک شود. مثاله:
برو، از معرفتهای پر از ریو
سر ما را مکن ای شیخ کالیو
غلط کردم در این معنی که گفتم
زنخدان نگار خویش را سیو.
سیب را سیو گفته و با کالیو قافیه ساخته. (از مجمع الصنایع از کشاف اصطلاحات الفنون).
- تغییر بالین؛ گردانیدن بالین از طرفی بطرفی. (آنندراج) :
جلوهء برق است در میخانه هشیاری مرا
از پی تغییر بالین است بیداری مرا.
صائب (از آنندراج).
- تغییر حالت؛ برگشتن از حالت. (ناظم الاطباء).
- تغییر شکل؛ دگرگونی شکل(1).
- تغییر لباس؛ عوض کردن لباس.
- تغییر مکان؛ جای بجای شدن. از خانه یا جایی بخانهء دیگر رفتن. عوض کردن محل سکونت و اقامت :
نه زین دیار ز اهل دیار دلگیرم
نه از تعصب دین میکنم مکان تغییر.
سنجر کاشی (از آنندراج).
-امثال: تغییر اسم تغییر مسمی ندهد. نظیرِ
سه نگردد بریشم ار او را
پرنیان خوانی و حریر و پرند.
هاتف (از امثال و حکم دهخدا ج 1 ص548).
(1) - Deformation.

تغییرات.

[تَغْ] (ع اِ) تبدیلات و تغییرها. (ناظم الاطباء). و رجوع به تغییر شود.

تغییر افتادن.

[تَغْ اُ دَ] (مص مرکب)دگرگونی روی دادن. دگرگون کردن. برگردانیدن : البته نباید که از شرط عهدنامه چیزی را تغییر و تبدیل افتد که غرض همه صلاح است. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص211). و رجوع به تغییر و دیگر ترکیبهای آن شود.

تغییر دادن.

[تَغْ دَ] (مص مرکب)گردانیدن. از حالی به حالی دیگر برگردانیدن. دگرگون ساختن :
در کوی نیکنامی ما را گذر ندادند
گر تو نمی پسندی تغییر ده قضا را.حافظ.
چشم شوخش را از این پس فتنه میخوانیم ما
هرکه بر بیمار شد تغییر نامش میدهند.
تأثیر (از آنندراج).
و رجوع به تغییر و دیگر ترکیبهای آن شود

تغییر کردن.

[تَغْ کَ دَ] (مص مرکب)دیگر شدن. دگر گشتن. گردیدن. تغییر دادن :روا نیست در تاریخ تحریف و تغییر و تبدیل کردن. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص463).
بی سرانجامی و موزونی هم آغوش هم اند
سر و رخت خویش را تغییر نتوانست کرد.
صائب (از آنندراج).
آن شکار لاغرم کز ناتوانی خون من
رنگ آب تیغ را تغییر نتوانست کرد.
صائب (ایضاً).
و رجوع به تغییر و دیگر ترکیبهای آن شود.

تغییض.

[تَغْ] (ع مص) کم کردن و بازداشتن اشک را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): لبد عجاجته و غیض مجاجتهُ؛ ای ماکان یسیل من عینیه و انفه عندالبکاء. (اقرب الموارد). || در جنگل جای گرفتن شیر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || کم شدن آب یا کم شدن قیمت چیزی. (از اقرب الموارد).

تغییظ.

[تَغْ] (ع مص) بخشم آوردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تغییف.

[تَغْ] (ع مص) بددل شدن. (تاج المصادر بیهقی). گریختن و بددل گردیدن و از راه گذشتن، یقال: حمل فلان فی الحرب فغیف؛ ای کذب و جبن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بازایستادن از کاری. (از اقرب الموارد).

تغییق.

[تَغْ] (ع مص) تباه کردن مال را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). تباه کردن. (آنندراج). || خیره کردن بینائی کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از آنندراج). || مختلط رای گردیدن و ثابت نماندن بر چیزی. (منتهی الارب).

تغییم.

[تَغْ] (ع مص) ابرناک شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). ابر آوردن آسمان. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). ابرناک شدن آسمان و پوشانیدن ابر آسمان را. (از اقرب الموارد). || همچون ابر آمدن شب. یقال: غیم اللیل اذا جاء کالغیم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تف.

[تَ / تَف ف](1) (اِ) حرارت بود یعنی گرمی. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص246). بخار و گرمی باشد. (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (غیاث اللغات). بخار و حرارت و گرمی را گویند. (برهان). گرمی باشد. (اوبهی). گرمی آتش و جز آن. (شرفنامهء منیری). گرمی و حرارت و بخار. (ناظم الاطباء) :
میان معرکه از کشتگان بخیزد زود
ز تف آتش شمشیر و خنجرش خنجیر.
خسروانی (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
که از تف آن کوه آتش پرست
همه کامهء دشمنان کرد پست.فردوسی.
بجایی که باشد زیان ملخ
و گر تف خورشید تابد به شخ.فردوسی.
که یارد شدن پیش او رزمخواه
که از تف تیغش نگردد تباه.فردوسی.
سپه برکشید از دورویه دو صف
درخشید خورشید و برخاست تف.فردوسی.
زینم همه سنگ است و از آنم همه خاک
زانم همه دود است و از اینم همه تف.
منجیک (از لغت فرس اسدی چ اقبال ص 246).
نسبتی دارد ز خشم خواجه این آتش مگر
کز تفش خارا همی در کوه خاکستر شود.
فرخی.
خوی گرفته لالهء سیرابش از تف نبیذ
خیره گشته نرگس موژانش از خواب و خمار.
فرخی.
ملک را عونی و اندیشه به وی یافته است
که تف هیبتش از خاره کند خاکستر.
فرخی (دیوان ص157).
گفتم که تاب دارد بس با رخ تو زلف
گفتا که دود دارد با تف خویش تاب.
عنصری.
جز بوی خلق او ننشاند سموم تیر
جز تف خشم او نبرد زمهریر دی.
منوچهری.
زمین او چو دوزخ و ز تف آن
چو موی زنگیان شده گیای او.منوچهری.
دمید آتش از خشکی و تف و تاب
ز سردی و تری پدید آمد آب.
اسدی (گرشاسبنامه).
به چین آتشی کاید از آسمان
برند از تف تیغ تیزم گمان.
اسدی (گرشاسبنامه).
به خوشه درون چون گهر در صدف
نه باکش ز نم بود و بیمش ز تف.
شمسی (یوسف و زلیخا).
سود نداردت این نفاق چو داری
بر لب باد دی و به دل تف مرداد.
ناصرخسرو.
نفسی که ندارد پر و بال از حکم و علم
آنجا ز تف علم بسوزد پر و بالش.
ناصرخسرو.
کس به دانش نرسد جز که بنادانی از آنک
نبود جز که تف دود به آغاز سحاب.
ناصرخسرو.
در این حصار از جهان کیست؟ آن کس
که بگداخت کفر از تف ذوالفقارش.
ناصرخسرو.
چو پر شود به دماغم ز تف عشق بخار
ز ابر چشم فرود آیدم چو باران نم.
مسعودسعد.
روز وداع از در اندرآمد دلبر
لب ز تف عشق و دیده ز خون تر.
مسعودسعد.
ز تف آتش سوزان بأس سطوت تو
همی نیابد گردون گردگرد آرام.مسعودسعد.
و روایت است که از کنار دریا گل برداشتند خدای تعالی تفی از دوزخ بفرستاد بر آن وزید و اندر هوا سنگ گشت. (مجمل التواریخ و القصص).
دو عرض کاندروست تف و شعاع
به سه جوهر نثار خواهد کرد.سنائی.
خشک گردد ز تف صاعقه دریای محیط
گر پدیدار شود ز آتش خشم تو لهب.
سنائی.
گر امروز آتش شهوت بکشتی بیگمان رستی
و گرنه تف این آتش ترا هیزم کند فردا.
سنائی.
آفتاب همه سادات که با طلعت او
آفتاب فلکی را نه فروغ است و نه تف.
سوزنی.
به فسق و عصیان اندر تف سعیر شدم
که دم نشد ز ندامت چو زمهریر مرا.سوزنی.
به زمستان چو تموز از تف آه
تابخانه جگری خواهم داشت.خاقانی.
بل شمع هفت چرخ گدازان شود چو موم
از بس که تف رسد ز نفسهای بیمرش.
خاقانی.
سنت عشاق چیست برگ عدم ساختن
گوهر دل را ز تف مجمر غم ساختن.
خاقانی.
آتش صبحی که در این مطبخ است
نیم شراری ز تف دوزخ است.نظامی.
نه هر کس کاتشی گوید زبانش
بسوزاند تف آتش دهانش.نظامی.
از تف این بادیه جوشیده ای
بر تو نپوشند که پوشیده ای.نظامی.
آههای آتشینم پرده های شب بسوخت
بر لب آمد وز تف دل هم زبان هم لب بسوخت.
عطار.
تف تموز دارد در سینه حاسدت
وز آه سرد هر نفسش باد مهرگان.
کمال اسماعیل.
گفت اگر داری ز رنجوری تفی
چون نرفتی جانب دارالشفی.مولوی.
آرام بخش جان شد از آن می که از تفش
صبر و قرار و توبه و آرام میرود.
مولوی (از فرهنگ جهانگیری).
بفرسودم از رقعه بر رقعه دوخت
تف دیگران چشم و مغزم بسوخت.
(بوستان).
تکلف دیگر است و شوق دیگر زان که تف ندهد
اگر ده جای بنگاری بدیوار آتش سوزان.
امیرخسرو (از انجمن آرا).
ز گلی رونق باغی که شناخت
وز تفی نور چراغی که شناخت.جامی.
و رجوع به تاب و تافتن و تب و تبش و تفسیدن شود. || بمجاز و در بیت زیر بمعنی تندی و حرارت و شدت آمده یعنی از معنی حرارت بمجاز معنی تندی و شدت رفته است :
کشکشانش آوریدند آن طرف
او فغان برداشت بر تشنیع و تف.مولوی.
|| روشنی و پرتو را نیز گفته اند. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری) (انجمن آرا) (آنندراج) (فرهنگ رشیدی). شعله و تابش و روشنایی و رونق و پرتو. (ناظم الاطباء) :
دورویه سپه برکشیدند صف
ز خنجر همی یافت خورشید تف.فردوسی.
دو چشم کبودش فروزان ز تاب
چو دو آینه در تف آفتاب.اسدی.
آه من چندان فروزان شد که کوران نیمه شب
از تف این آه سوزان رشته در سوزن کشند.
خاقانی (از فرهنگ جهانگیری).
غبغب سیمین که کمر بست از آب
قوس قزح شد ز تف آفتاب.نظامی.
گر تف خورشید عشق یافته ای ذره ای
زود که خورشید عمر بر سر دیوار شد.
عطار.
- تف تیغ؛ درخشندگی تیغ. صاحب بهار عجم و آنندراج آرند: بمعنی آواز برکشیدن تیغ از نیام نوشته اند و این بیت خواجه نظامی به سند آورده.... لیکن ظاهر آن است که لمعان و درخشانی تیغ باشد زیرا که تف مبدل تپ است که مخفف تاب است(2) و تاب بدین معنی آمده چنانکه گذشت. (بهار عجم) (آنندراج) :
درآمد بغریدن ابر سیاه
ز ماهی تف تیغ برشد بماه.
نظامی (از بهار عجم) (از آنندراج).
|| عفونت. (برهان). عفونت و پوسیدگی و گند. (ناظم الاطباء).
(1) - در شعر گاه مشدد آید.
(2) - رجوع به تافتن و تپ و تاب و تفتن شود.

تف.

[تُ] (اِ) آب دهن انداختن باشد. (برهان). دزی در ذیل قوامیس عرب این کلمه را بشکل مصدر(1) معنی کرده است. رجوع به ج 1 ص147 شود. آب دهان و با لفظ افگندن و زدن و کردن به صلهء بر مستعمل. (آنندراج). آب دهان انداختن... آب دهن و بلفظ افگندن و زدن و کردن مستعمل. (غیاث اللغات). آب دهن و خیو و تفش و ته و تهو و تفو و تینه و خوی و گالیار. (ناظم الاطباء). دکتر محمد معین در حاشیهء برهان آرد: در هندی باستان شتیو(2)، شتیوه(3). به گتی سپیون(4). به ارمنی توک(5). به لاتینی سپو(6). به یونانی پتوئو(7). به کردی تف(8)، تیو(9)، توو(10)، تو(11)، توک(12) (تف کردن تف). به افغانی تو(13)، توک(14)، توکال(15) (تف کردن). به استی، تو(16). به وخی، توف سرک(17). به سریکلی توسیگئو(18) (تف کردن). به گیلکی توف [ کودن ](19) (تف کردن) :
تف بر آن طایفهء مرده دلان
در هوی و هوس افسرده دلان.جامی.
- تف به روی تو! زهی بی شرم که تویی.؛(یادداشت مرحوم دهخدا).
- امثال: تف سر بالا به ریش برمیگردد : سوی گردون تف نیابد مسلکی تف به رویش بازگردد بیشکی.
مولوی (بنقل امثال و حکم دهخدا ج 1 ص549).
- تف نعناع ترخوانی به ریش زال زالکی.؛نعناع و ترخوان در اول بهار و زالزالک در مقدمهء زمستان آید و از این تعبیر، نمودن کراهت از خریف و شوق به ربیع خواهند. (امثال و حکم دهخدا ج 1 ص549).
(1) - Cracher.
(2) - shtiv.
(3) - shtivait.
(4) - speivan.
(5) - tuk.
(6) - spuo.
(7) - ptuo.
(8) - tef.
(9) - tiw.
(10) - tuw.
(11) - tu.
(12) - tuk.
(13) - tu.
(14) - tuk.
(15) - tukal.
(16) - tu.
(17) - tufcerak.
(18) - tuceigao. ]. kudan ]
(19) - tuf

تف.

[تُف ف] (ع اِ) چرک ناخن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). یا اتباع اُفّ است. ج، تِفَفَة. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). گویند تفاً لک؛ یعنی دور بادی و پلید بادی. (از اقرب الموارد). || آنچه بماند از طعام در دندان. ج، اتفاف، تفوف. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تفاتح.

[تَ تُ] (ع مص) سخن پوشیده بهم گفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تخافت. (اقرب الموارد).

تفاتف.

[تَ تِ] (ع اِ) ج، تفتاف. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). کسی که تلفظ کند احادیث زنان را. (آنندراج). || نوعی از شعر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تفاتی.

[تَ] (ع مص) جوانمردی نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || به فتوی نزدیک مفتی شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || بتکلف فتوت کردن و تشبه به جوانان نمودن تقول: ابرد من شیخ یتفتی. (از اقرب الموارد).

تفاتیف.

[تَ] (ع اِ) جِ، تفتاف. (ناظم الاطباء). رجوع به تفاتف شود.

تفاج.

[تَ فاج ج] (ع مص) گشاده داشتن میان هر دو پا در رفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تفاجی.

[تَ] (ع مص) شکافدار گردیدن چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تفاح.

[تُفْ فا] (ع اِ) سیب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بمعنی سیب که میوهء معروف است. (غیاث اللغات) (آنندراج). میوهء معروف. ج، تفافیح واحد آن تفاحة و تصغیر آن تفیفیحة. (از اقرب الموارد). به فارسی سیب نامند. شیرین او در اول گرم و در دویم تر. و ترش او در اول دویم سرد و خشک و ترش شیرین او که میخوش نامند در حرارت و برودت معتدل و در اول خشک و مجموع او مقوی دل و دماغ و جگر و جهت خفقان و عسرالنفس نافعند و شیرین او مفرح و ملطف روح حیوانی و سریع الاستحاله و به صفرائی که در معده باشد و با قوهء تریاقیه و پختهء او جهت سرفهء... و آب او با شراب و گوشت آب، جهت رفع عشی مجرب. و آب او در معاجین مفرحه مقوی فعل آن و اکثار خوردن او باعث تبهای مرکبه و نسیان و مولد ریاح و مصلحش اغذیهء لطیفه است و ترش او قابض و مسکن عطش و موافق معدهء صفراوی. و پختهء او در خمیر جهت اسهال و مصلح ادویهء سمیه و خشک کردهء او با آب انار و ادویهء مناسبه جهت تقویت معده و اسهال صفراوی و تسکین قی نافع. و اکثار او مضر سینه و موروث ذات الریه و ریاح عروق و مصلحش گلقند و دارچین است. ترش و شیرین او مولد خلط صالح و در افعال مثل ترش است و نارس او بیمزه و مولد خلط خام و ضماد او در ابتدای اورام حاره نافع. و سیب تلخ قابضتر از همه و عصارهء سیب و عصارهء برگ او جهت سموم مفید و قدر شربتش تا هفت مثقال است و شکوفهء او با ادویهء موافقه جهت رفع اخلاط متعفنهء سینه و با ادویهء مفرحه جهت تفریح مؤثر است و گویند اقسام سیب هر گاه بخلط حار، که در معده باشد برسد دفع او میکند. و رب سیب ترش که آب آن را بدون شیرینی به قوام آورده باشند، در آخر اول سرد و در رطوبت و پوسته معتدل و جهت غلبهء صفرا و غلیان خون و اسهال صفراوی و قی آن، و رفع غم و الم سوداوی نافع. و مضر اسهال دموی و شش و رب شیرین او در افعال قویتر از سیب شیرین است و شربت سیب جهت سموم و وبا و تفریح قلب بسیار مؤثر و مربای او در جمع افعال بهتر است از مفرد او. (از تحفهء حکیم مؤمن). و رجوع به ترجمهء صیدنه و بحرالجواهر و اختیارات بدیعی و ترجمهء ابن البیطار ج 1 ص311 شود :
گهی ز گریهء تو زرد دیدهء نرگس
گهی ز خندهء تو سرخ چهرهء تفاح.
مسعودسعد.
تفاح جان و گلشکر عقل شعر اوست
کاین دو به ساوه هست سپاهان شناسمش.
خاقانی.
ز گلشکر لفظ و تفاح خلقش
شماخی نظیر صفاهان نماید.خاقانی.

تفاح ارمنی.

[تُفْ فا حِ اَ مَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) مشمش است. (تحفهء حکیم مؤمن). زردآلو. (ناظم الاطباء). و رجوع به ترجمهء ضریر انطاکی شود.

تفاح الارض.

[تُفْ فاحُلْ اَ] (ع، اِ مرکب)بابونج است. (تحفهء حکیم مؤمن). بابونه. (ناظم الاطباء). و رجوع به بابونه شود.

تفاح الجن.

[تُفْ فاحُلْ جِن ن] (ع اِ مرکب) ثمر لفاح است. (تحفهء حکیم مؤمن). مهرگیاه. (ناظم الاطباء). جان گوید ذکر تفاح الجن... در ادویهء مفرده کرده است و در... ذکری نکرده است و بدین قدر اقتصار کرده است بطریق نقل از ابن البطریق که تأثیر سردی در ادویه از آن نوع باشد که در.... و تفاح الجن هست و کیفیت او را تعریف نکرده است و غیر او از اطباء در تعریف او سخنی نگفته اند و قسطا گوید وی را لفاح گویند و آنچه کشنده است از تفاح الجن تخم اوست و قلوبطره ملکهء مصر او را از جملهء زهرها شمرده است. (از ترجمهء صیدنه). و رجوع به لفاح شود.

تفاح الدرف.

[تُفْ فا حُدْ دَ] (ع اِ مرکب)جان گوید او نیز از جملهء ادویه است که اطباء هیئت او را تعریف نکرده اند و او را به رومی تقومیلاس گویند. (از ترجمهء صیدنه).

تفاح بری.

[تُفْ فا حِ بَرْ ری] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) زعرور است. (تحفهء حکیم مؤمن). کندس. (ناظم الاطباء). مثلث العجم. علف خرس. علف شیران. نمتک. تفاح البری. شجرة الدب. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). و رجوع به تفاح دشتی شود.

تفاحتان.

[تُفْ فا حَ] (ع اِ) سرهای هر دو ران نزد سرین. (منتهی الارب). به صیغهء تثنیه دو سر استخوان فخذ نزدیک سرین. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تفاح دشتی.

[تُفْ فا حِ دَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) در ترجمهء صیدنه آرد: تفاح دشتی زعرور بود و اطیوس گوید تفاح نوعی است از پودنه و منبت آن در نواحی موصل است و نبات او در کوهها و سنگستان باشد. او را بدست بمالند و نمک بر او ریزند و بخورند و اهل موصل او را تفاح بری گویند.... و رجوع به تفاح بری شود.

تفاحش.

[تَ حُ] (ع مص) فحش گفتن و آشکار کردن آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || سخت زشت شدن. (دهار). از حد درگذشتن بدی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تزاید در بدی. (از اقرب الموارد).

تفاح فارسی.

[تَفْ فا حِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) خوخ است. (تحفهء حکیم مؤمن). هلو. (ناظم الاطباء). و رجوع به خوخ شود.

تفاح ماهی.

[تُفْ فا حِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) نارنج یا لیمو. (ناظم الاطباء). ابن ماسویه گوید تفاح مائی را بعضی از اعراب اترج گویند و دوس گوید تفاح مائی نوعی است از ترنج در هر چهار فصل سال پر بار باشد و ترنج او «؟» به هیئت دراز باشد و اطراف او متساوی نباشد و رنگ او زرد باشد و خوشبوی بود و دانهء او به دانهء امرود مشابهت دارد. (از ترجمهء صیدنه). منسوب به شهر ماه نه به ماء. لیموترش(1). (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). و رجوع به ترجمهء ضریر انطاکی و ترجمهء ابن البیطار چ لکلرک شود.
(1) - Citron.

تفاحة.

[تُفْ فا حَ] (ع اِ) یکی سیب. (از منتهی الارب). واحد تفاح. (از اقرب الموارد). واحد تفاح یعنی یک سیب. (ناظم الاطباء). و رجوع به تفاح شود. || سر استخوان فخذ. (ناظم الاطباء). و رجوع به تفاحتان شود.

تفاحی.

[تُفْ فا] (ص نسبی) منسوب است به تفاح که سیب باشد. منسوب به تفاحه و آن نام شخصی است. (از انساب سمعانی).

تفاحیة.

[تُفْ فا حی یَ] (ع اِ)سیب فروش. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تفاخر.

[تَ خُ] (ع مص) با یکدیگر فخر کردن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). همدیگر نازیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مباهات و فخر کردن بعض قوم بر بعضی دیگر و یا نازیدن همهء آنان به مفاخر خویش: تفاخرت انا و صاحبی الی فلان فافخرنی علیه. (از اقرب الموارد). با هم نازیدن به صله ای ازو. با لفظ بودن و کردن مستعمل. (آنندراج). فخر و فخریه و لادش و نازش و لاف. (ناظم الاطباء) : اعلموا انما الحیوة الدنیا لعب و لهو و زینة و تفاخر بینکم و تکاثر فی الاموال. (قرآن 57 / 20).
همه تفاخر آنان به جود و دانش بود
همه تفاخر اینان بغاشیه است و جناغ.
منجیک.
وآن نامه کان بنام ملک ارسلان بود
دست شرف از آن به تفاخر نشان کند.
مسعودسعد.
گر تفاخر بود ز خدمت تو
آن تفاخر علی الخصوص مراست.
امیرمعزی (از آنندراج).
قاف تا قافم تفاخر میرسد
کز حجاب قاف عنقا دیده ام.خاقانی.
چرخ را خود همین تفاخر بس
کآخور خاص ابلقش دانند.خاقانی.
این تفاخر نقطهء دل راست وین دم زان اوست.
ورنه من خود را در این میدان ز مردان نشمرم.
خاقانی.
از تفاخر همچو گردون فارغیم
وز تغیر همچو دریا ایمنیم.عطار.
چه عجب بود ز عطار اگر آیدش تفاخر
به جواهری که از دل به سر زبان فرستی.
عطار.
بر خلق جهان تفاخر امروز
خاقانی را مسلم آمد.امام مجدالدین خلیل.

تفاخر آوردن.

[تَ خُ وَ دَ] (مص مرکب)مباهات نمودن. تفاخر کردن. نازیدن :
مجدالدین افتخار اسلام
کاسلام بدو تفاخر آورد.خاقانی.
بمردی کمر بر میان آورد
تفاخر به نسل کیان آورد.نظامی.

تفاخر کردن.

[تَ خُ کَ دَ] (مص مرکب)مباهات کردن. نازیدن. فخر کردن. بخود بالیدن :
همین کنند تفاخر ز خدمت سلطان
یکی سپهر دوم انجم و سوم ارکان.
عبدالواسع جبلی (از آنندراج).
چه تفاخر کنی بنام پدر
چون ندانی نهاد گام پدر.اوحدی.

تفاخرکنان.

[تَ خُ کُ] (ق مرکب) در حال نازیدن و مباهات کردن :
.... به زور سرپنجهء شیرگیر از بیخ برکندی و تفاخرکنان گفتی. (گلستان). و رجوع به تفاخر و فخر شود. || فخرکننده. نازان :
تفاخرکنان هر یکی در فنی
به فرهنگ خود عالمی هر تنی.نظامی.

تفادی.

[تَ] (ع مص) خویشتن را نگاه داشتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). وقایه ساختن بعضی بعض دیگر را چنانکه گویی هر کس رفیق خود را فدای خویش میسازد. (از اقرب الموارد). || پرهیز نمودن و یکسو شدن و رهایی جستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). پرهیز کردن و انزوا از چیزی یا کسی. (از اقرب الموارد): تفادی الاسود الغلب منهُ تفادیاً. (اقرب الموارد) : بحکم تفادی و تقاعد ملک نوح از کفایت آن مهم بصلح تن درداد. (ترجمهء تاریخ یمینی). به مدارات و مجانبت جانب... و تفادی از وحشت و تجافی از کراهیت او پیش باز رفت. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص312). از وزارت استعفا خواستی و از شغل تفادی و تبرا نمودی. (ترجمهء تاریخ یمینی ایضاً ص359). || یکدیگر را فاخریدن (بازخریدن). (زوزنی). سربهای همدیگر دادن و واخریدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). فدا شدن قوم بعضی بعض دیگر را. (از اقرب الموارد).

تفارر.

[تَ رُ] (ع مص) از همدیگر گریختن دو گروه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تهارب قوم. (از اقرب الموارد).

تفارص.

[تَ رُ] (ع مص) بر یکدیگر به نوبت کردن گروهی چیزی را. (زوزنی) به نوبت داشتن آب را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). هم یتفارصون الماء. (از اقرب الموارد).

تفارط.

[تَ رُ] (ع مص) رسیدن کسی را اندوه در افراط یا سبقت نمودن اندوه بسوی کسی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || پیشی نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج). تسابق قوم. (از اقرب الموارد). || شتافتن. (منتهی الارب) (آنندراج). سبق و تسرع. (اقرب الموارد). || درنگ کردن چیزی از وقت خود چندانکه بخواهند، نرسد. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد): تفارطت الصلاة عن وقتها؛ اذا تأخرت عنهُ. (اقرب الموارد).

تفاریج.

[تَ] (ع اِ) جِ تَفرِجَه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). شکاف قبا و شکاف درابزین. (آنندراج). تفاریج قبا و تفاریج داربزین، شکافهای آنها. (از اقرب الموارد). || شکاف انگشتان. (آنندراج) (از اقرب الموارد). و رجوع به تفرجة شود.

تفاریق.

[تَ] (ع اِ) جِ تفریق. (ناظم الاطباء). جدا نمودنها و تفرقه کردنها و این جمع تفریق است. (غیاث اللغات) (آنندراج) پراکنده. (مهذب الاسماء). متفرق : نهرهای بزرگ معروف بیرون از نهرهای تفاریق. (فارسنامهء ابن البلخی ص150). || در شواهد زیر از بیهقی بمعنی چریک و لشکریان غیرمنظم آمده است : و فوجی غلام قوی، مقدار هزار و پانصد با ما باید و سواری هشتهزار از تفاریق گزیده تر. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص464). امیر ضجر شد. اسب خواست و از پیل بر اسب سلاح پوشیده برنشست. و کس فرستاد بکتغدی تا از غلامان هزار مبارز زره پوش نیک اسبه که جدا کرده آمده است، بفرستاد. و بسیار تفاریق نیز گرد آمدند. (تاریخ بیهقی ایضاً ص580). || در شواهد زیر با افزایش «ب» ادات قید و صفت در اول، قید مرکب و بمعنی بتدریج، اندک اندک. نوبت بنوبت آمده است :
نیم دیگر بتفاریق همی خواهم خواست
تا شمارم نشود یکسره با دوست بسر.
فرخی.
مردم پیر را غذا یکبار نشاید خوردن. لیکن بتفاریق باید خوردن. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و اگر در قوه ضعفی باشد فصد باید کرد لکن خون بتفاریق بیرون باید کرد.... و غرض از این تفاریق آن است که غشی بازدارد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و این غذاها را بتفاریق، اندک اندک باید داد تا معده گران نشود. (ذخیرهء خوارزمشاهی). یا دزد بیکبار ببرد یا خواجه بتفاریق بخورد. (گلستان). چنین کسان را وجه کفاف بتفاریق مجری دارند. (گلستان).

تفازز.

[تَ زُ] (ع مص) بیرون آمدن دو حریف برای جنگ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تبارز. (از اقرب الموارد).

تفاسح.

[تَ سُ] (ع مص) در مجلس فراخ وانشستن. (زوزنی). فراخ نشستن در مجلس، یقال: تفاسحوا فی المجلس. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تفسح. (اقرب الموارد). و رجوع به تفسح شود.

تفاسخ.

[تَ سُ] (ع مص) از دو طرف شکستن عهدی. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). موافقت دو طرف در فسخ عقدی. (از اقرب الموارد). || تناقض گفتار: تفاسخ الاقاویل؛ تناقضت. (از اقرب الموارد).

تفاسد.

[تَ سُ] (ع ص) بریدن ارحام را. یقال: تفاسدوا؛ ای قطعوا الارحام. (منتهی الارب) (از آنندراج). بریدن ارحام و قطع رحم کردن. (ناظم الاطباء). بریدن و قطع ارحام: تفاسد القوم؛ تدابروا و قطعوالارحام. (از اقرب الموارد).

تفاسی.

[تَ] (ع مص) کون برآوردن خبزدوک تا گند کند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تفاسیر.

[تَ] (ع اِ) جِ تفسیر. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به تفسیر شود.

تفاصح.

[تَ صُ] (ع مص) شیوازبانی نمودن که نباشد. (زوزنی). تفصح. (منتهی الارب). به تکلف فصاحت نمودن. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || به زبان عرب سخن گفتن مرد عجمی. || زبان آور شدن مرد عربی. (ناظم الاطباء). به همهء معانی رجوع به تفصح شود.

تفاصل.

[تَ صُ] (ع مص) از هم جدا کردن و فرق نمودن. (غیاث اللغات) (آنندراج).

تفاصیل.

[تَ] (ع اِ) جِ تفصیل. (ناظم الاطباء). و رجوع به تفصیل شود.

تفاضل.

[تَ ضُ] (ع مص) از یکدیگر افزون آمدن. (زوزنی) (دهار) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از غیاث اللغات) (از آنندراج). || دعوی فزونی کردن هر یک بر دیگری. (از اقرب الموارد). || افزونی جستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || برتری و افزونی چیزی بر چیزی. (ناظم الاطباء).
- تفاضل دو عدد؛ فزونی یکی بر دیگری. چنانکه 3 تفاضل عدد 8 است بر 5.
- دارای تفاضل بودن؛ دارای فزونی و برتری بودن. (ناظم الاطباء).

تفاضل داشتن.

[تَ ضُ تَ] (مص مرکب) افزونی داشتن. برتری داشتن. (ناظم الاطباء).

تفاضلی.

[تَ ضُ] (ص نسبی) منسوب به تفاضل.
- حساب تفاضلی؛(1) حساب تفاضلی، حسابی است که برای تعیین مقادیر بی نهایت کوچک امری که تابع امر دیگر است بکار می رود. توضیح آن که اگر در تابع y = f (x)به متغیر xنموی چون X بدهیم و نمو نظیر آنرا برای y بدست آوریم چون y بدین طریق:
X) y = F (X + Y +
X) - fX y - y = f (X + y = y +
در این جا می گوییم اگر نمو تابع را به نمو متغیر تقسیم کنیم حاصل این کسر میشود:
X) - f (X) f (X +x
در این کسر بنابر تعریف حد yx میل بسمت صفر کند مشتق تابع y = f(x)می نامند و آنرا بصورت ش حمی دهند.
= fcxdydx یا f(x)نمایش حال اگر در این رابطه طرفین را در dxضرب کنیم نتیجه میشود:
dy = f (x). dx
بر حسب تعریف dy را دیفرانسیل تابع y = f (x)می نامند. البته برای دیفرانسیل یک تابع، شرایطی لازم است که توضیح مفصل دربارهء آن مناسب این مقام نیست. محاسبات تفاضلی بمعنای اعم خود شامل «معادلات دیفرانسیلی» می باشد و اگر بحث مشتقات را نیز در این محاسبه ملحوظ کنیم باب مشتقات جزئی نیز باید در محاسبات تفاضلی بیاید ولی از آنجا که رعایت اختصار واجب بود لذا بحث دربارهء هر یک از دو مورد فوق به حرف مربوط آن ارجاع شد.
تاریخچهء مختصر: اگر از کارهای ارشمیدس دربارهء تعیین حجم بعضی اجسام صرفنظر کنیم و نیز ادعای فرانسویان را در محاسبات پاسکال نادیده بگیریم بقرن هفدهم میلادی دو شخصیت بارز علم و فلسفه مقارن هم، در آلمان و انگلیس موفق بمحاسبهء دیفرانسیلی شدند. فیلسوف آلمانی گتفرید ویلهلم لایب نیتز(2) نام داشت و او یکی از برجسته ترین مغزهای بشر در کارهای فلسفی و ریاضی بوده لایب نیتز بسال 1684 م. کار خود را در این زمینه بنام آنالیز انتشار داد. دانشمند انگلیس بنام اسحاق نیوتون 1642 - 1727 م. بوده. نیوتون کارهایی که در زمینهء آنالیز کرده بود Methode des Fluxionsنامید و کار او در این زمینه بسال 1687 م. بنام Philosophiae Naturalis Principia Mathematica.انتشار یافت. سالها بین این دو دانشمند و طرفداران آن دو این بحث بوده که کار یکی متخذ از دیگری است ولی امروز ثابت شده است که هر یک از آنها بدون اطلاع از کار دیگری بمحاسبهء دیفرانسیلی دست یافته اند ولی قابل ملاحظه این جا است که علائم موجود در محاسبات دیفرانسیلی امروز بیشتر آن علائمی است که لایب نیتز ابداع کرده است.
(1) - حساب تفاضلی ترجمه ایست که بعضی ریاضی دانان متأخر از اصطلاح فرانسوی: «Calculd. fferentiel» کرده اند و بدین مناسبت تعریف آن در ذیل تفاضل آمده و مترجمان نخستین آنرا حساب فاضله ترجمه کرده اند و امروز در کتب ریاضی فارسی به حساب فاضله یا محاسبهء فاضله از آن بحث میشود.
(2) - Gottfried, Wilhelm Leibnitz (1646
1716).

تفاطم.

[تَ طُ] (ع مص) شیفته به شیر گردیدن شتربچگان قوم بعد بازکردن از آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تفاطؤ.

[تَ طُءْ] (ع مص) درآمده پشت و برآمده سینه گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || خویشتن را کشیدن از کاری و سرکشی نمودن. || بازپس گردیدن. || منکسر شدن و بازگردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تفاعل.

[تَ عُ] (ع اِ) یکی از ده باب ثلاثی مزیدفیه. این باب بمعانی زیر آید. مشارکت. مطاوعة فاعَلَه اظهار آنچه در باطن نیست مانند تمارض. وقوع تدریجی فعل بمعنی فعل مجرد.

تفاغ.

[تَ / تِ] (اِ) قحف، یعنی قدح. (صحاح الفرس، از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). پیمانه و قدح شرابخواری را گویند. و به این معنی بجای حرف اول نون هم گفته اند. (برهان) (آنندراج). قدحی باشد که از آن شراب خورند. (اوبهی). پیاله و جام شرابخواری. (ناظم الاطباء) :
دل شاد دار و پند کسائی نگاهدار
یک چشم زو جدا مشو از رطل و از تفاغ.
کسائی.
و رجوع به نفاغ شود.

تفاغ.

[تَ] (اِ) کاسهء سر و جمجمه. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس).

تفاف.

[تِ] (اِ) ضُخُس. بقلة الیهودیة. خس الحمار. تلفاف. و آن قسمی دشتی یا بقل دشتی باشد. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). در ترجمهء ابن البیطار آرد: این نامی است بربری که به گیاهی اطلاق می شود که بعضی آنرا بقلة الیهودیة نامند و بعضی دیگر آنرا حس الحمار گویند. و به یونانی سونشوس(1) است و دو نوع از آن یافت شود که نوعی وحشی و دارای برگهای خاردار است و نوع دیگر خوراکی و کشت شونده و شیرین و خوشمزه است. در تحفهء حکیم مؤمن تفاق آمده است. رجوع به تفاق شود.
(1) - Sonchus.

تفافیح.

[تَ] (ع اِ) جِ تفاح. (اقرب الموارد). و رجوع به تفاح شود.

تفاق.

[ ] (اِ) نوعی از هندبای بری است که بقلهء یهودیه نامند. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به تفاف شود.

تفاقح.

[تَ قُ] (ع مص) پشت بسوی یکدیگر کردن. (از منتهی الارب) (آنندراج). پشت بر پشت یکدیگر قرار دادن گروه، کما تقول: تقابلوا و تظاهروا. (از اقرب الموارد).

تفاقد.

[تَ قُ] (ع مص) یکدیگر را گم کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

تفاقر.

[تَ قُ] (ع مص) بهانهء فقر و درویشی آوردن. || یکدیگر تفاخر کردن در فقر خویش. || زبون و پست نمودن خویشتن. (ناظم الاطباء).

تفاقس.

[تَ قُ] (ع مص) سر یکدیگر بزیر کشیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بموی سر گرفتن یکدیگر را و بزیر کشیدن. (از اقرب الموارد).

تفاقع.

[تَ قُ] (ع مص) سپید گردیدن چشم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تفاقم.

[تَ قُ] (ع مص) بزرگ گردیدن کار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بزرگ و سخت قوی شدن کار. (از اقرب الموارد) : چون این خبر به ناصرالدین رسید به سیف الدوله نوشت تا روی به نیشابور نهد و برادر خویش بغراجق را بمدد او فرستاد تا کار ایشان دریابند و پیش از تفاقم شر و اشتعال نایرهء ایشان بکفایت مهم ایشان قیام کند. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص174).

تفاکه.

[تَ کُ] (ع مص) همدیگر را لاغ کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تمازح قوم. (اقرب الموارد).

تفال.

[تُ] (ع اِ) تُفل. (اقرب الموارد). خدو. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بصاق. (اقرب الموارد). || کفک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تفالج.

[تَ لُ] (ع مص) خود را بمفلوجی زدن. مفلوجی به خود بستن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). بهانهء فالج بودن نمودن و اظهار فالج بودن کردن. (ناظم الاطباء).

تفاله.

[تُ لَ / لِ] (اِ مرکب) از تف، آب دهان و آله، ادات نسبت. لفاظه. ثفل. کنجارهء هر چیزی. بقیهء میوه و امثال آن که آب آن را به کوفتن یا فشردن یا مکیدن و خاییدن گرفته باشند.
جزء بیکاره و بیفایده از هر چیزی. (ناظم الاطباء).
- تفالهء آهن؛ ریم آهن. (ناظم الاطباء).
- تفالهء انگور؛ چوب و پوست و هستهء انگور که پس از خوردن از دهان بیرون اندازند. (ناظم الاطباء). آنچه ماند بی آبی از انگور پس از فشردن در چرخشت و معصره. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
- تفالهء به؛ آنچه ماند در دهان بی آبی، آنگاه که بهی را نیک بخایند و آب آن فروبرند. - -تفالهء چغندر؛ ثفل چغندر. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
- تفالهء کنجد؛ تخ کنجد روغن کشیده. (ناظم الاطباء).

تفالی.

[تَ] (ع مص) شپش جستن خواستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

تفان.

[تِفْ فا] (ع اِ) هنگام، یقال: اتیتک بتفانه و علی تفانه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). حین و اوان. (اقرب الموارد).

تفانی.

[تَ] (ع مص) یکدیگر را نیست و سپری گردانیدن در جنگ و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). نیست گردانیدن بعض قوم مر بعضی دیگر را. (از اقرب الموارد) :
این تفانی از ضد آید، ضد را
چون نباشد ضد، نَبْوَد جز بقا.مولوی.

تفاوت.

[تَ وُ / وِ / وَ] (ع مص) از هم جدا و دور شدن دو چیز. و هو علی غیر القیاس لان المصدر من تفاعل بضم العین الا ما روی فی هذالحرف. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). به هر سه حرکات واو درست باشد مگر ضمه افصح است بمعنی دوری میان دو چیز و این خلاف قیاس مخصوص به همین لفظ است. (غیاث اللغات) (آنندراج). تباعد و اختلاف بین دو چیز، ضم واو بر قیاس است مکسور یا مفتوح خواندن نادر بود. و بمعنی تباین دو چیز در فضل بود و از این معنی است قول پروردگار : الذی خلق سبع سموات طباقاً ماتری فی خلق الرحمن من تفاوت فارجع البصر هل تری من فطور. (قرآن 67 / 3) (از اقرب الموارد). || عیب. قوله تعالی ماتری فی خلق الرحمن من تفاوت. (ایضاً) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به مادهء قبل شود. || اختلاف و عدم موافقت و فرق و امتیاز و نقاضت و جدایی و دوری و مسافت و فاصله. (ناظم الاطباء). فرق. اختلاف :
میان خواجهء تو و میان خواجهء من
تفاوت است چنان چون میان زر و گمست.
فرخی.
اگر مادرش [ حسنک ] جزع نکرد و چنان سخن بگفت طاعنی نگوید که آن نتواند بود که میان مردان و زنان تفاوت بسیار است. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص190).
وگر گویی که در معنی نیند اضداد یکدیگر
تفاوت از چه سان باشد میان صورت و اسماء.
ناصرخسرو.
در روی تو روی خویش بینند
این است تفاوت نشانها.خاقانی.
لشکر چون تفاوت هر دو طرف مشاهده کردند از خدمت الیسع دور و نفور شدند. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص317).
صلاح کار کجا و من خراب کجا
ببین تفاوت ره از کجاست تا بکجا.
حافظ.
-امثال: تباین است ز شاخ نبات تا بوره تفاوت است زآب حیات تا غسلین.
بدر جاجرمی (از امثال و حکم دهخدا ص549).
نظیر: چه نسبت خاک را با عالم پاک... چراغ مرده کجا شمع آفتاب کجا... (امثال و حکم ایضاً ج1 ص330).

تفاوت داشتن.

[تَ وُ تَ] (مص مرکب)اختلاف داشتن و موافق نبودن و فرق و امتیاز داشتن و نقاضت داشتن. (ناظم الاطباء) :
غم و شادی برِ عارف چه تفاوت دارد
ساقیا باده بده شادی آن کاین غم ازوست.
سعدی.

تفاوت کردن.

[تَ وُ کَ دَ] (مص مرکب)فرق کردن و مختلف شدن و موافق نبودن و امتیاز حاصل کردن. (ناظم الاطباء) :
پنجه در صید برده ضیغم را
چه تفاوت کند که سگ لاید.(گلستان).
گر درون سوخته ای با تو برآرد نفسی
چه تفاوت کند اندر شکرستان مگسی.
سعدی.
وانکه در بحر قلزم است غریق
چه تفاوت کند ز بارانش.سعدی.

تفاود.

[تَ وُ] (ع مص) همدیگر فایده دادن از علم و هنر و صواب تفاید است. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تفاوص.

[تَ وُ] (ع مص) از یکدیگر جدا شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تباین و در اللسان «تفاوص الکلام». (از اقرب الموارد).

تفاوض.

[تَ وُ] (ع مص) با یکدیگر انباز شدن در کار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). با یکدیگر انباز و برابر شدن در کار و مال. (از اقرب الموارد). || برابری: شرکة تفاوض؛ انبازی برابر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

تفاؤل.

[تَ ءُ] (ع مص) فال گرفتن بچیزی. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). فال نیک گرفتن. (آنندراج). خلاف تطیر. (از اقرب الموارد). تفاءُل. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و رجوع به تفاءُل و تفؤل شود.

تفاؤم.

[تَ ءُ] (ع مص) پر گشتن دهان شتر از گیاه سبز. (منتهی الارب). و رجوع به تفؤم و تفئیم شود.

تفاوه.

[تَ وُهْ] (ع مص) باهم سخن گفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تکالم قوم. (از اقرب الموارد).

تفاهم.

[تَ هُ] (ع مص) یکدیگر را فهمیدن و معرفت حاصل کردن. (از اقرب الموارد).
- سوء تفاهم؛ اشتباه و عدم درک مقاصد حقیقی.

تفاهة.

[تَ هَ] (ع اِ) در خوردنی ها آن طعام که نه شیرین و نه ترش و نه تلخ باشد. (از اقرب الموارد).

تفایا.

[تَ] (ع اِ) نوعی از غذای پختنی که ترکیب یافته است از گوشت و آب و ادویه و پرسیاوشان و نمک و در «تفایا الخضراء» پرسیاوشان «تر» است و در حالیکه در «تفایا البیضاء» «خشک» میباشد. (از دزی ج1 صص147-148).

تفاید.

[تَ یُ] (ع مص) یکدیگر را فایده دادن. یقال: هما یتفایدان بالمال؛ ای یفید کل صاحبه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج). بهره رسانیدن قوم بیکدیگر و تفاود استعمال نکنند. (از اقرب الموارد). رجوع به تفاود شود.

تفأ.

[تَ فَءْ] (ع مص) سخت خشمگین شدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از محیط المحیط).

تف افگندن.

[تُ اَ گَ دَ] (مص مرکب)تف انداختن. تف کردن. نشان دادن کراهتی سخت :
نیست دندان اینکه پیران از دهان می افکنند
تف به روی اعتبار این جهان می افگنند.
واعظ قزوینی (از آنندراج).
رجوع به تف و دیگر ترکیبهای آن شود.

تفأل.

[تَ فَءْ ءُ] (ع مص) اختر نیک گرفتن. (زوزنی). فال گرفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). فال نیک زدن، خلاف تطیر. (از اقرب الموارد). فال و شگون و فال نیک. (ناظم الاطباء): تفألوا بالخیر تجدوه؛ فال نیکو زنید تا نیکیتان پیش آید. (از امثال و حکم دهخدا ج1 ص549). رجوع به تفؤل شود.

تفأ.

[تَ فَءْ ءُ لَنْ] (ع ق) بطور شگون و بطور فال نیک. (ناظم الاطباء).

تفأل زدن.

[تَ فَءْ ءُ زَ دَ] (مص مرکب)فال گرفتن. (ناظم الاطباء). شگون خوب زدن. فال نیک زدن.

تف انداختن.

[تُ اَ تَ] (مص مرکب)تف افگندن. و رجوع به تف افگندن شود.

تفئیل.

[تَ] (ع مص) فال گیرانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تفئیم.

[تَ] (ع مص) افزودن. (زوزنی). افزودن حرفی یا بیشتر در اول یا میان یا آخر کلمه ای. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). ... ثم فئمت (ای زید فیها حرف او اکثر فی الصدر او القلب او الطرف) فتصرف المتکلمون بها تصرفاً... (نشوءاللغة ص1). رجوع به ص 3 و 159 همین کتاب شود. || پر گردیدن دهان شتر از گیاه تازه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || فراخ کردن. (زوزنی). فراختر ساختن و افزودن پالان را از آنچه که بود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تف باد.

[تَ] (اِ مرکب) سموم. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تفت.

[تَ] (اِ، ق) گرم. (فرهنگ جهانگیری) (انجمن آرا) (آنندراج). گرم و گرمی و حرارت باشد. (برهان) (از ناظم الاطباء). در اوستا تفته(1) (گرم شده). (حاشیهء برهان چ معین). گرم و سوخته. (غیاث اللغات). سوختن و سوزش. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : و آنچه گفته اند که غمناک را شراب باید خورد تا تفت غم بنشاند، بزرگ غلطی است. بلی درحال بنشاند و کمتر گرداند اما چون شراب دریافت و بخفت، خماری منکر آرد. (تاریخ بیهقی از یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
ای آنکه نتیجهء(2) چهار و هفتی
وز هفت و چهار دائماً در تفتی
می خور که هزار بار بیشت گفتم
باز آمدنت نیست چو رفتی رفتی.
(منسوب به خیام).
از آز و طمع بی خور و خفتیم همه
وز حرص و حسد در تب و تفتیم همه.
عطار.
صالح از خلوت بسوی شهر رفت
شهر دید اندر میان دود و تفت.مولوی.
جامه را بدرید و آهی کرد تفت
سر نهاد اندر بیابانی و رفت.مولوی.
چو جلاب آخر از یک قطره آبش
بجای آمد دل پرتفت و تابش.نزاری.
|| مشتق از تپ(3) در اوستا بمعنی تبدار. (از فرهنگ ایران باستان ص90). || گرم رفتن و گرم آمدن و گرم گفتن را نیز گفته اند. (برهان). روش و آیش گرم و گفتار گرم. (ناظم الاطباء). || تعجیل و شتاب. (برهان) (ناظم الاطباء). شتاب. (شرفنامهء منیری). || سبک. چابک. جلد. تند. زود. بشتاب. معجلاً. به عجله. فِرز. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). تند و تیز. (حاشیهء برهان چ معین) :
آتشی بنشاند از تن تفت و تیز
چون زمانی بگذرد گردد گمیز.رودکی.
چو دانی که ناچار بایدت رفت
همان به که کاری بسازی بتفت.فردوسی.
فرستاده از پیش کودک برفت
بر تخت کسری خرامید تفت.فردوسی.
دوان اورمزد از میانه برفت
به پیش جهاندار چون باد تفت.فردوسی.
سپهدار از و هرسه پذرفت و رفت
همی شد شب و روز چون باد تفت.اسدی.
و صاحبدیوان رسالت بونصر مشکان همچنین تفت برفت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص48). بکتکین بتفت میراند بحدود شبورقان و بدیشان رسید و جنگ پیوستند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص446). امیر رضی الله عنه برفت از غزنین روز چهارم محرم و به سرای به پرده که به باغ فیروزی برده بودند آمد و دو روز آنجا بود تا لشکرها و قوم جمله برفتند پس درکشید و تفت براندند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص568).
بر این بست پیمان و چون باد تفت
بر دختر آمد بگفت آنچه رفت.اسدی.
فرستاده پیغام بشنید و رفت
سپهبد بشد نزد مهراج تفت.اسدی.
جامه ها برکند و اندر چاه رفت
جامه ها را هم ببرد آن دزد تفت.مولوی.
ترکش عمرش تهی شد عمر رفت
از دویدن در شکار سایه تفت.مولوی.
بعد از آن برداشت هیزم را و رفت
سوی شهر از پیش من او تیز و تفت.مولوی.
از درختی که مام بالا رفت
دخت بر شاخهاش غیژد تفت.دهخدا.
|| بمعنی خرام و خرامان هست. (برهان) (از ناظم الاطباء). || قهر و غضب و گرم شدن از خشم و قهر را نیز گویند. (برهان). || قهر و غضب و گرمی از خشم و قهر. (ناظم الاطباء). غضبناک. (غیاث اللغات). غضب. (شرفنامهء منیری). || گیاهی است دوایی که خوردن بیخ آن مانند تاتوله جنون آورد و آنرا شوکران نیز خوانند و صاحب اختیارات بدیعی آورده که چون سه مثقال از آن بخورند عقل بکلی زایل گردد. (فرهنگ جهانگیری) (از انجمن آرا) (از فرهنگ رشیدی). گیاهی است دوایی که خوردن بیخ آن مانند تاتوله جنون آورد. (برهان). ریشهء دوایی که بتازی لفاح گویند. (ناظم الاطباء). و رجوع به تفاح شود || سبدی که برای نهادن گل و میوه سازند. (غیاث اللغات). خوان و سبد و طبق و امثال آن که میوه و گل در آن گذارند. (آنندراج). سبدی مدور و کم عمق که از ترکهء تر با برگ کنند و میوه در آن نهاده و سر آن نیز برترکهء تر بر گدار بافند و محکم کنند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || مجازاً بمعنی مفلس نیز آمده. (غیاث اللغات).
(1) - tafta. (2) - در سندبادنامه ص39: ای آنک تو در زیر...
(3) - tap.

تفت.

[تَ] (اِخ) نام موضعی است از مضافات یزد. (فرهنگ جهانگیری) (از غیاث اللغات) (انجمن آرا) (از آنندراج) (برهان). از کمال صفای هوا جامع گرمسیر و سردسیر باشد. (برهان). در آنجا نمد نیکو مالند و تفتی مشهور است. (انجمن آرا). مولد علامهء تفتازانی است و آنرا تفت نصیری هم گویند. (آنندراج). نام قصبه ای از توابع یزد. (ناظم الاطباء). یکی از بخشهای شهرستان یزد است که در جنوب باختری این شهرستان قرار دارد. منطقه ای است کوهستانی که مهمترین ارتفاعات آن عبارتند از کوه فخرآباد. شیرکوه. کوه سنگستان که در پشتکوه واقع است و در حدود 1000 گز ارتفاع دارد. آب زراعتی این بخش از چشمه و قنات تأمین میشود و محصول عمدهء آن غلات و میوه و پنبه است. این بخش دارای 23 آبادی است و در حدود 21300 تن سکنه دارد و مرکز این بخش قصبهء تفت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10). رجوع بمادهء بعد شود.

تفت.

[تَ] (اِخ) قصبهء مرکز بخش تفت در شهرستان یزد است. این قصبه در دامنه ای که ارتفاع آن از سطح دریا در حدود 1200 گز است قرار دارد. آب آنجا از قنات و شغل مردم زراعت و گله داری است و در حدود 7100 تن سکنه دارد. در این قصبه بخشداری و شهرداری و آمار و بهداری و ژاندارمری و آموزش و پرورش و بیمه وجود دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1). و رجوع بمادهء قبل شود :
تفت رشک ریاض رضوان است
که در او جای میر قرآن است.
وحشی (از آنندراج).
چون بیان معنی از تفت نصیری میرود
هست صد چاکر چو سعدالدین تفتازانیم.
محسن تأثیر (ایضاً).
تفت است فرشته بلبل او
سرتفته ز آتش گل او
یک تفت گل است این گلستان
چون حلقهء خط لالهء رویان
یا در نظر حقیقت آیین
تفتی است ز میوه های شیرین.(ایضاً).

تفتازان.

[تَ] (اِخ) دهی است از دهستان قوشخانه در بخش باجگیران شهرستان قوچان. کوهستانی و دارای 158 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

تفتازانی.

[تَ] (اِخ) سعدالدین مسعودبن عمر بن عبدالله الهروی خراسانی. وی فقیه و ادیب حنفی بود و در سال 722 ه . ق. متولد شد و در محرم 792 ه . ق. در سمرقند درگذشت. او راست: ارشاد الهاوی در نحو. الاصباح فی شرح دیباجة المصباح در نحو. ترکیب الجلیل در نحو. التلویح فی کشف حقایق التنقیح در اصول. تهذیب المنطق و الکلام. الجذر الاصم فی شرح مقاصد الطالبین. حاشیه بر کشاف زمخشری. دفع النصوص و النقوص. رسالة الاکراه. شرح تصریف زنجانی. شرح الکشاف. المطول در معانی و بیان و... (از اسماء المؤلفین ج2 ص429). و رجوع به همین کتاب و دانشوران خراسان ص244 و معجم المطبوعات و ریحانة الادب ج1 ص312 و انساب سمعانی شود.

تفتاف.

[تَ] (ع اِ) کسی که تلفظ کند احادیث زنان را. ج، تفتافون و تفاتف. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تفتافون.

[تَ] (ع اِ) جِ تفتاف. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تفتان.

[تَ] (ص، اِ) آنچه از آفتاب یا آتش گرم شده باشد. (غیاث اللغات) (آنندراج). هر چیز گرم شده از آفتاب یا آتش. (ناظم الاطباء). || و قسمی از نان که آنرا به هندی پراتها گویند. (غیاث اللغات) (آنندراج) (از ناظم الاطباء).

تفتان.

[تَ] (اِخ) نام کوهی آتشفشانی به مکران که هم امروز دائماً ابخره و گاهی مواد سوزان از آن خارج میشود. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تفتانیدن.

[تَ دَ] (مص مرکب) حرارت دادن. گرم کردن. سوزاندن : و فرموده بود [مقنع] تا سه روز باز تنور تفتانیده بودند به نزدیک آن تنور رفت و جامه بیرون کرد و خویشتن را در تنور انداخت. (تاریخ بخارا ص88). و او را بدوزخ بازتفتانیم یعنی بدوزخ بسوزانیم او را. (تفسیر ابوالفتوح ج2 ص45 س 6). رجوع به تفت و تفتن و تفته و تاب شود.

تفتت.

[تَ فَتْ تُ] (ع مص) ریزریز شدن. (تاج المصادر بیهقی). ریزه ریزه شدن. (زوزنی) (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تَکَسُّر چیزی. (از اقرب الموارد).

تفتح.

[تَ فَتْ تُ] (ع مص) گشاده شدن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). گشاده گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). مطاوع تفتیح ابواب، یقال: فتح الابواب فتفتحت. (از اقرب الموارد). || شکفتن گل. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). || بلند کردن آواز در سخن به افتخار علم و ادبی که دارد. (از اقرب الموارد). || برتری جستن بر کسی به مال یا به دانش. (از اقرب الموارد).

تفت دادن.

[تَ دَ] (ع مص) کمی در تابه برشته کردن. کمی سرخ کردن. بی روغن و آبی حرارت دادن به چیزی، در ظرفی برآتش نهاده. در آشپزی بودادن چنانکه آرد حلوا را در تابه. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تفتر.

[تَ تَ] (ع اِ) دفتر و نامهای فراهم آورده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). دفتر، لغت بنی اسد. (از اقرب الموارد).

تفتر.

[تَ فَتْ تُ] (ع مص) مست شدن از شراب. || با قدم بطئی رفتن. || ضعیف سست شدن. (ناظم الاطباء). || آرمیدن پس از جوشش و سست شدن بعد از درشتی. (از اقرب الموارد). || رنج و تعب از تب داشتن. (ناظم الاطباء).

تفتغ.

[تَ فَتْ تُ] (ع مص) شکسته گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تشدخ. (اقرب الموارد): تفتغ تحت الضُرس؛ ای تشدخ. (منتهی الارب).

تفتف.

[تَ فَتْ تُ] (ع مص) عمل تردیدآمیز. سرگرم کاری بیهوده شدن. با تردید سخن گفتن. (دزی ج1 ص148).

تفتق.

[تَ فَتْ تُ] (ع مص) گشاده شدن و شکافته گردیدن. (تاج المصادر بیهقی) (از زوزنی).شکافته و گشاده گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تشقق چیزی. متاوع تفتیق. (از اقرب الموارد). || گشاده گردیدن تهیگاه و سر سرین شتر از کثرت چرا. (از اقرب الموارد). || گشاده گردیدن زبان کسی به سخن. (از اقرب الموارد).

تفتک.

[تَ فَتْ تُ] (ع مص) بخود درآمدن کاری و مشاورت ننمودن با کسی. (منتهی الارب). بدون مشورت از دیگری در کاری درآمدن. تفتک الامر اذ مضی علیه لایؤامر احداً. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تفتگی.

[تَ تَ / تِ] (حامص) گرمی. کوفتگی و تکدر. (ناظم الاطباء). رجوع به تفته شود.

تفتل.

[تَ فَتْ تُ] (ع مص) تافته گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تفتن.

[تَ تَ] (مص) مخفف تافتن است که گرم شدن و یکدیگر را گرم گردانیدن باشد. (برهان) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) :
چو از روز رخشنده نیمی برفت
دل هر دو جنگی ز کینه بتفت.فردوسی.
جز از دیدنی چیز دیگر نرفت
میان من و او خود آتش بتفت.فردوسی.
روز سخت گرم شد و ریگ بتفت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص493).
ز تیغش همی دشت و گردون بتفت
ز بانگش همی کوه و هامون بکفت.اسدی.
|| شتافتن و دویدن و خرامیدن. (ناظم الاطباء) :
چو زال سپهبد ز پهلو برفت
دمادم سپه روی بنهاد تفت.فردوسی.
و رجوع به تافتن و تابیدن و تفت و تفته و تاب شود.

تفته.

[تَ تَ / تِ] (ن مف) گرم باشد. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص488) (اوبهی). بمعنی بسیار گرم شده باشد. (برهان) (آنندراج). سخت گرم شده. (شرفنامهء منیری) (غیاث اللغات). بسیار گرم شده و تافته... و گداخته شده. (ناظم الاطباء). اسم مفعول از تفتن. (حاشیهء برهان چ معین) :
با کام خشک و با جگر تفته درگذر
اکنون که در سراسر این سبز گلستان.
(منسوب به رودکی).
زواره بیامد به نزدیک اوی
فرامرز را دید تفته دو روی.فردوسی.
دایم ز دم سرد و آتش دل
چون کوره تفته بود دهانم.مسعودسعد.
پُرنیازی را که هم دل تفته بینی هم جگر
شرب عزلت هم تباشیرش دهد هم ناردان.
خاقانی.
به دست آهن تفته کردن خمیر
به از دست بر سینه پیش امیر.سعدی.
یکی دید صحرای محشر بخواب
مس تفته روی زمین زآفتاب.سعدی.
|| مخفف تافته هم هست که آزرده و کوفته شده و مکدر باشد. (برهان) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (آنندراج). تافته و تفسیده. (شرفنامهء منیری) :
بیدار چون نشست بر خفته
خفته ز عیب خویش شود تفته(1).
ناصرخسرو.
دل تافته، کو زمن تفته بود
بجاسوسی آسمان رفته بود.نظامی.
اگرچه زره تافتن تفته بود
رهی رفت کان راه نارفته بود.نظامی.
|| (اِ) پردهء عنکبوت. (فرهنگ جهانگیری) (اوبهی) (الفاظ الادویه). تار عنکبوت. (ناظم الاطباء). تنیدهء عنکبوت :
عشق او عنکبوت را ماند
بتنیده ست تفته، گردِ دلم.
رشیدی(2) (ازفرهنگ جهانگیری).
|| نام گیاهی است که خوردن بیخ آن جنون آورد. (برهان) (آنندراج). ریشهء دوایی که لفاح نیز گویند. (ناظم الاطباء). رجوع به تفت و لفاح شود.
(1) - ظ. به مجاز شرمنده. شرمسار و خجل و آشفته هم معنی میدهد. و رجوع به دیوان ناصرخسرو ص388 و حواشی مرحوم دهخدا شود.
(2) - این بیت در احوال رودکی تألیف سعید نفیسی ج3 ص1230 از شهید بلخی و به همین معنی آمده است.

تفته.

[تَ تَ] (اِخ) از مشاهیر شاعران فارسی گوی هند و منشی هرکوپال سکندرآبادی است. دیوان بزرگی دارد و از گلستان سعدی هم استقبال کرده است. این بیت از اوست:
چند گویی که نشان نیست ز خونین کفنان
مگر این لاله که بینی ز شهیدان تو نیست؟
(از قاموس الاعلام ترکی ج3).

تفته جگر.

[تَ تَ / تِ جِ گَ] (ص مرکب)کنایه از عاشق باشد. (برهان). عاشق مهجور. (انجمن آرا). عاشق. (ناظم الاطباء). || جگرسوخته :
قرصهء شمس شود قرصهء ریوند ز لطف
بهر تفته جگران کآفت گرما بینند.خاقانی.
|| کسی را گویند که علت دق داشته باشد. (برهان). گرفتار بیماری دق و تب لازم. (ناظم الاطباء).

تفته دل.

[تَ تَ / تِ دِ] (ص مرکب)تنگدل و غمناک و دل فگار. (ناظم الاطباء) :
از اشک گرم تفته دلان در سواد خاک
طوفان آب آتش زای اندر آمده.خاقانی.
|| که دل سوخته و پرالتهاب دارد. که درون سوزان و پرآتش دارد :
روشن درون تفته دل گرم ژاژخای
آتش نهاد خاکی و معمور دودمان.
خواجوی کرمانی [در صفت حمام].

تفتی.

[تَ فَتْ تی] (ع مص) جوانی نمودن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). || بازایستادن دختر از لهو و بازی با کودکان،یقال: فتیت البنت فتفت. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). در خانه مقیم شدن و پردگی گردیدن و بازایستادن دختر از بازی با صبیان. (از اقرب الموارد). || جوانمردی برزیدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). جوانمردی نمودن. (آنندراج).

تفتیت.

[تَ] (ع مص) خردمرد کردن. (تاج المصادر بیهقی). شکسته و ریزه شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تفتیح.

[تَ] (ع مص) گشاده کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). گشادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). بازشدگی و گشوده گردیدن مانع و سد. (ناظم الاطباء). || بشکفانیدن. (تاج المصادر بیهقی). بشکافانیدن. (زوزنی).

تفتیخ.

[تَ] (ع مص) پهنا ساختن و نرم گردانیدن انگشتان را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تفتیدن.

[تَ دَ] (مص) گرم شدن از آفتاب و آتش. (ناظم الاطباء).پورداود در ذیل کلمهء تپ(1) آرد:... در فارسی ناخوشی تب و... تافته و تفسیدن و تفتیدن و جز اینها از همین بنیاد است. (فرهنگ ایران باستان ص90). رجوع به تابه و تابش و تاب و تب و تفت و تفته و تفسیدن و تافته شود.
(1) - tap.

تفتیده.

[تَ دَ / دِ] (ن مف) آنچه از آفتاب و آتش گرم شده باشد. (غیاث اللغات) (آنندراج).

تفتیر.

[تَ] (ع مص) سست گردانیدن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || برانگیختن عامل بر سستی در عمل وی. (از اقرب الموارد). || پراکنده و پریشان گردیدن ابر، و آرمیدن و آماده شدنش به باریدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تفتیش.

[تَ] (ع مص) واپژوهیدن. (دهار) (زوزنی). کافتن. (نصاب). جستن و کاویدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). کاویدن و کندیدن و جستجو کردن. (غیاث اللغات). نیک جستجو کردن و کاویدن و با لفظ کردن مستعمل. (آنندراج). نظر کردن در ظاهر چیزی و جستجوی آن نمودن. (از اقرب الموارد). تفحص و تجسس و کاوش. (ناظم الاطباء). بازرسی. وارسی. پی جویی. بررسی. پژوهش. بازرسیدن. بررسیدن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : نشاندند حرمها را در عماریها... و بسیار نامردی رفت در معنی تفتیش و زشت گفتندی. (تاریخ بیهقی).
چون به بدنامی برآمد ریش او
دیو را ننگ آمد از تفتیش او.مولوی.

تفتیش کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)واپژوهیدن. کاویدن سخن و زمین و جز آن. تجسس. پی جویی :
هین روش برگیر و ترک ریش کن
در فنا و نیستی تفتیش کن.مولوی.
کرا غم تخلیص من باشد و تفتیش حال من کند. (گلستان).
آشفته شو که کاکل و زلف پری رخان
تفتیش حال زار ترا موبمو کنند.
محمدرضا خان ساری (از آنندراج).

تفتیق.

[تَ] (ع مص) شکافتن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). پاره کردن و شکافتن. (آنندراج) :
جهد فرعونی چو بی توفیق بود
هرچه او می دوخت آن تفتیق بود.مولوی.
|| گشادن. (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || تکثیر. || تلخیص و بیان شعر و یقال للشاعر: فتق و لاتشقق. (از اقرب الموارد).

تفتیک.

[تَ] (اِ) پشمی باشد نرم که آنرا از زیر موی بز بشانه برآرند و از آن شال و تکیهء نمد و امثال آن سازند. (برهان) (از ناظم الاطباء) (آنندراج). پشم نرم که کرک و گلفر گویند و از آن شال بافند. (فرهنگ رشیدی) :
قاری حقیقتی دان کردن ببر سقرلاط
تفتیک را و ماشا، هر دو شمر مجازی.
نظام قاری.
|| بخاری که از جوشش دیگ پدید می آید. (ناظم الاطباء).

تفتیک.

[تَ] (ع مص) پنبه زدن. (منتهی الارب) آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تفتیل.

[تَ] (ع مص) نیک بتافتن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). تافتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تفتیله.

[تَ لِ] (اِخ) دهی است در بخش دیواندرهء شهرستان سنندج که 115 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آنجا غله و توتون و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

تفتین.

[تَ] (ع مص) به فتنه افکندن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار). در فتنه افگندن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || فتنه و آشوب برانگیختن و هنگامه و غوغا برپا نمودن و برآغالالیدن. (ازناظم الاطباء).

تفتین کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)سعایت کردن. برآغالیدن کسی را. کسی را بر علیه دیگری برانگیختن. میان دو کس دشمنی و عناد بوجود آوردن. رجوع به تفتین شود.

تفتیة.

[تَ یَ] (ع مص) بازداشتن دختر را از بازی با کودکان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). خود را مستور داشتن و در حجاب آوردن و خودداری کردن از بازی با صبیان. (از اقرب الموارد). || در پرده کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تفث.

[تَ فَ] (ع اِ) چرکین و ژولیده موی گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (اِ) آنچه محرم بعد از ادای حج بجا آرد از ناخن چیدن و موی ستردن و قصر بروت و مانند آن. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). بروت و ناخن و موی بغل و سر را تراشیدن و غسل کردن در روزهای حج و رمی و نحر. (غیاث اللغات). قوله تعالی: ثم لیقضوا تفثهم. (قرآن 22/29). عن الرضا علیه السلام: التفث، تقلیم الاظفار و طرح الوسخ و طرح الاحرام. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تفث.

[تَ فِ] (ع ص) چرک. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). کسی که چرکین و ژولیده موی باشد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تفثیج.

[تَ] (ع مص) گران گردانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تفثید.

[تَ] (ع مص) آستر ساختن زره را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). آستر حریر دادن زره را. (از اقرب الموارد).

تفجج.

[تَ فَجْ جُ] (ع مص) گشاد راه رفتن. (ناظم الاطباء). رجوع به تفاج و تفجیج شود.

تفجر.

[تَ فَجْ جُ] (ع مص) روشن شدن صبح. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || روان شدن آب. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). روان گشتن آب. || جوانمردی نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تفجس.

[تَ فَجْ جُ] (ع مص) تکبر و فخر. (تاج المصادر بیهقی) بزرگی نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تکبر و تعظیم. (از اقرب الموارد).

تفجع.

[تَ فَجْ جُ] (ع مص) اندوه نمودن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). اندوه و دردمندی. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). دردمند شدن از سختی و بلا و اندوه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) : و استکان و استرجع بعد ان ارتاع و تفجع قال انا لله و انا... (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 300). او را دیدند قطرات حسرات بر رخساره با تململ و تذلل و توجع و تفجع. (تاریخ بیهق ص 174). و در آن مصیبت آثار تفجع و توجع ظاهر کرد و از سرای عمارت بیرون آمد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص172). به توجع و تأسفی هرچه تمامتر و تفجع و تلهفی هرچه بیشتر فراهم آمدند. (ترجمهء تاریخ یمینی ایضاً ص454).

تفجیج.

[تَ] (ع مص) گشاد راه رفتن. (ناظم الاطباء). || خام و نارس بودن. (ناظم الاطباء).

تفجیر.

[تَ] (ع مص) آب راندن. (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (منتهی الارب) (آنندراج). آب روان کردن. (دهار) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) : او تکون لک جنةٌ من نخیل و عنب فتفجر الانهار خلالها تفجیراً. (قرآن 17 / 91). عیناً یشربُ بها عبادُ الله یفجرونها تفجیراً. (قرآن 76 / 6). || به فجور نسبت کردن کسی را. (از اقرب الموارد).

تفجیع.

[تَ] (ع مص) به درد آوردن. (تاج المصادر بیهقی). دردمند نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). || بسی اندوه و مصیبت رسانیدن. (زوزنی). مصیبت زده ساختن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (ازآنندراج).

تفجیل.

[تَ] (ع مص) پهن ساختن چیزی را و پیش آوردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تفچین.

[تَ] (نف مرکب) که حرارت برچیند مانند پاره ای ضمادها و رفاده ها. رفادهء شکر سرب تفچین است. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تفحاح.

[تَ] (ع اِ) تفحاح الافعی. آواز مار که از دهانش برآید. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). فحیح. (اقرب الموارد).

تفحج.

[تَ فَحْ حُ] (ع مص) هر دو پا را گشاده داشتن در رفتن و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تفحش.

[تَ فَحْ حُ] (ع مص) فحش گفتن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (از اقرب الموارد). بیهوده گفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || گفتار زشت بگوش مردم رساندن. (از اقرب الموارد).

تفحص.

[تَ فَحْ حُ] (ع مص) واپژوهیدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار) (مجمل اللغة). پژوهش. (صحاح الفرس). بازکاویدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کاویدن. (غیاث اللغات). وارسی و جستجو کردن. (از اقرب الموارد) : و تفحص احوال و عادات و اخلاق خویش را بدو مفوض کند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص99). و تفحص کردند جملهء خردمندان مملکت را. (تاریخ بیهقی ایضاً ص102). شیر... روی به تفحص حال... او آورد. (کلیه و دمنه).
تو کز تفحص عنقا غبار خواهی شد
چرا غزال قناعت نمیکنی تسخیر.خاقانی.
سبب تردد لشکر و تفحص از مواضع غلات و اقوات و تاراج کردن آن بی عوضی و ثمنی. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص269). از حال ایلک خان و برادرش طغانخان تجسس و تفحص فرمود. (ترجمهء تاریخ یمینی ایضاً ص331). کسان به تفحص حال او برانگیخت. (گلستان).

تفحص کردن.

[تَ فَحْ حُ کَ دَ] (مص مرکب) پژوهش کردن. تجسس کردن. پی جویی کردن. کاوش کردن. بازجستن :بونصر با وی خالی کرد و احوال تفحص کرد و معترف شد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 537). در آن ایام مردمی دیدمی که در مساقط اوراث تتبع و تفحص دانه ها میکردندی و در آن یکدانه ممکن و متصور نگشتی. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص326).

تفحص کنان.

[تَ فَحْ حُ کُ] (ق مرکب)در حال جستجو. در حال پژوهش : از خانه بیرون آمد تفحص کنان، که طبیب عشق را دکان کدام است. (سندبادنامه ص184).

تفحل.

[تَ فَحْ حُ] (ع مص) تشبه کردن به فحل. (تاج المصادر بیهقی). باگشن مانستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || تعقر، یعنی عاقر شدن درخت. (از اقرب الموارد).

تفحیج.

[تَ] (ع مص) میان پای از هم باز نهادن. (تاج المصادر بیهقی). پیش پایها نزدیک نهادن و پاشنه ها دور در رفتار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تفحیم.

[تَ] (ع مص) نارفتن اول شب تا تاریکی شب بشود. (تاج المصادر بیهقی). سیرناکردن در تاریکی اول شب. || سیاه گردانیدن چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). با زغال سیاه کردن. (از اقرب الموارد).

تفحیة.

[تَ یَ] (ع مص) گشاده و برهنه کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || یکسو گردانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تنحیة. (اقرب الموارد).

تفحیة.

[تَ یَ] (ع مص) توابل در دیگ کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). نیک دیگ افزار انداختن در دیگ. || کلام را بسوی مضمونی بردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تفخت.

[تَ فَخْ خُ] (ع مص) به رفتار فاخته رفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). به رفتار فاخته رفتن زن یعنی با تبختر و تمایل راه رفتن. (از اقرب الموارد). || شگفت داشتن از چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تعجب. || تکذب. (اقرب الموارد).

تفخذ.

[تَ فَخْ خُ] (ع مص) درنگ نمودن و سپس ماندن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تأخیر از امری. (از اقرب الموارد).

تفخر.

[تَ فَخْ خُ] (ع مص) بزرگی نمودن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تعظم و تکبر مرد، یقال: فلان متفخر متفجر. (اقرب الموارد).

تفخر.

[تَ فَخْ خُ] (ع مص) فیریدن و بزرگی نمودن و بزرگ منشی کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تکبر و تعظم. (اقرب الموارد).

تفخل.

[تَ فَخْ خُ] (ع مص) آشکارا کردن آهستگی و بردباری را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). وقار و حلم آشکار کردن. (از اقرب الموارد). || آماده شدن. || جامهء نیکو و بهترین پوشیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تفخیذ.

[تَ] (ع مص) گروه گروه را خواندن. (تاج المصادر بیهقی). خواندن خویشاوند را الاقرب فالاقرب. منه الحدیث: باتَ یفخذ عشیرته؛ ای یدعوهم فخذاً فخذاً. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (ازآنندراج) (از اقرب الموارد). || درگرفتن. || پراگندن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || نسبت کردن هر فخذ را بسوی قبیله. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || در ران کردن چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تفخیر.

[تَ] (ع مص) حکم کردن به غلبهء کسی بر کسی در فخر. (زوزنی). افزون داشتن یکی را بر دیگری در فخر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تفضیل. (از اقرب الموارد).

تفخیم.

[تَ] (ع مص) بزرگ گردانیدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). بزرگ داشتن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بزرگ کردن. (غیاث اللغات). بزرگ داشتن و بزرگ قدر گردانیدن کسی را. (از اقرب الموارد) : و اگر این عزیمت به نفاذ رسانی و به مضامت جانب او و انخراط در سلک خدمت او رغبت نمایی هرآنچه توقع افتد از ترتیب و ترحیب و اکرام و انعام و تفخیم و تقدیم دربارهء تو تمام رسد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص264). || اماله ناکردن حرف را. (زوزنی). حرف را بی اماله خواندن و الف تفخیم ضد الف اماله است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج). || (اِ) عبارت است از فتح که از مصطلحات علم قرائت است. گویند مستحب است که کلام الله را با مراعات تفخیم قرائت کنند. چنانکه در حدیث آمده که: نزل القرآن بالتفخیم. حلیمی گفته یعنی باید قرآن را بنحوی قرائت کرد که آهنگ آواز خواننده به آهنگ صدای زنان مانند نشود و نباید صدا چندان به آهنگ ریز برآید که شنونده گمان برد که صدای زن است. و کراهتی که در اماله مختار پاره ای از قراء است در تفخیم نباشد. برخی گفته اند: ممکن است قرآن با مراعات تفخیم نازل شده باشد. تا در مواقعی که اماله مستحسن است دفع کراهت آن نیز بشود. و ترقیق مقابل با تفخیم است. (از اقرب الموارد) (از کشاف اصطلاحات الفنون).

تف دادن.

[تَ دَ] (مص مرکب) در ظرفی مسین و جز آن، چیزی بر آتش نهاده نیم برشت کنند. و امروز تفت دادن گویند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). سرخ کردن. بریان کردن.

تفدید.

[تَ] (ع مص) متکبرانه رفتن و غیریدن در رفتار. || بانگ و فریاد کردن در فروختن چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تفدیر.

[تَ] (ع مص) سست گردیدن. || بازایستادن از گشنی. || شکستن سنگ و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). سنگ را بزرگ و کوچک شکستن. (از اقرب الموارد).

تفدیع.

[تَ] (ع مص) افدع گردانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و افدع؛ مرد کف دست و پای درون رویه رفته و باریک شکم کف پا که بزمین نرسد. (آنندراج).

تفدیک.

[تَ] (ع مص) پنبه زدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تفدیم.

[تَ] (ع مص) فدام بستن جای شراب را. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). سرپوش ساختن خنور و جز آن را و سرپوش نهادن بر ابریق. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || دهان بند بر دهان نهادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). دهان بند بر دهان گذاشتن مجوس. (از اقرب الموارد).

تفدین.

[تَ] (ع مص) فربه گردانیدن شتر را. || دراز ساختن بنا را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تفدیة.

[تَ یَ] (ع مص) کسی را گفتن من فداء تو باد. (تاج المصادر بیهقی). کسی را گفتن که جان من فدای تو باد. (زوزنی). سر بهای تو باد بهای من، گفتن. یقال: فداه؛ اذا قال لهُ جعلتُ فداک. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تفذح.

[تَ فَذْ ذُ] (ع مص) گشاده نمودن ناقه پایها را جهت کمیز انداختن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تفذذ.

[تَ فَذْ ذُ] (ع مص) ستیهیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بخودی خود بکار پرداختن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تفر.

[تَ فِ] (ع ص) مرد چرکین. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به تفران شود.

تفراجه.

[تِ جَ] (ع ص) مرد بددل سست. تفرجاء. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تفراق.

[تَ] (ع مص) پراکنده گردیدن و پریشان شدن و جدا گردیدن. (منتهی الارب). ضد تجمع. (اقرب الموارد). رجوع به تفرق شود.

تفران.

[تَ] (ع ص) مرد چرکین. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به تفر شود.

تفرث.

[تَ فَرْ رُ] (ع مص) شوریدن دل، زن باردار را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || تفرق: شُد علیهم فتفرثوا. (اقرب الموارد).

تفرج.

[تَ فَرْ رُ] (ع مص) انس جستن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). گشایش یافتن و از تنگی و دشواری بیرون آمدن و خوشحالی. (غیاث اللغات) (ناظم الاطباء). تکشف غم. (اقرب الموارد). || در استعمال فارسی مجازاً بمعنی سیر و تماشا... و در «خیابان» نوشته که تفرج در لغت بمعنی گشادگی گرفتن است و فارسیان اکثر بمعنی سیر و تماشا استعمال کنند چراکه سیر موجب گشادگی گرفتن خاطر تنگدلان است. (غیاث اللغات). سیر و تماشا و خوشحالی و گشادگی خاطر تنگدل. (ناظم الاطباء) :
خوشا تفرج نوروز خاصه در شیراز
که برکند دل مرد مسافر از وطنش.سعدی.
باری بحکم تفرج، با تنی چند از خاصان به مصلای شیراز بیرون رفت. (گلستان). پسر گفت ای پدر فواید سفر بسیار است از نزهت خاطر... و تفرج بلدان و مجاورت خلدان. (گلستان).
دیدهء ما چو به امید تو دریاست چرا
به تفرج گذری بر لب دریا نکنی.حافظ.
برکنار رودخانهء قم سراها و کوشکها بودند که بجهت نزهت و تفرج و ترفیه خاطر در آن می نشستند. (تاریخ قم ص35).

تفرجاء .

[تِ رِ] (ع ص) تفراجة. رجلٌ تفرجاء؛ مرد بددل سست. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تفرج جای.

[تَ فَرْ رُ] (اِ مرکب) تفرج گاه : نزهتگاه شیدایان و تفرج جای بی سروپایان. (ترجمهء محاسن اصفهان ص116). رجوع به تفرج و ترکیبهای آن شود.

تفرج زدن.

[تَ فَرْ رُ زَ دَ] (مص مرکب)تفرج کردن. (آنندراج) :
دانا که زد تفرج این چرخ حقه باز
هنگامه بازچید و در جستجو ببست.
حافظ (از آنندراج).
رجوع به تفرج و دیگر ترکیب های آن شود.

تفرج کردن.

[تَ فَرْ رُ کَ دَ] (مص مرکب) سیر کردن و گردش نمودن جهت گشادگی خاطر. (ناظم الاطباء). تماشا کردن. سیاحت کردن : ...پسر آلتونتاش خوارزمشاه روزی زمستان ببام برآمد تا تفرج کند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص410).
برو اندر جهان تفرج کن
پیش ازآن روز کز جهان بروی.(گلستان).
برخیز تا تفرج بستان کنیم و باغ
چون دست میدهد نفسی نوبت فراغسعدی.
یک روز عنایت کن و تیری بمن انداز
باشد که تفرج کنم آن تیر و کمانت.سعدی.
در روی خود تفرج صنع خدای کن
کآیینهء خدای نما می فرستمت.حافظ.
رجوع به تفرج و دیگر ترکیبهای آن شود.

تفرج کنان.

[تَ فَرْ رُ کُ] (ق مرکب) در حال تفرج. در حال سیاحت و سیر. در حالت تماشا :
تفرج کنان پرهوا و هوس
گذشتیم بر خاک بسیار کس.سعدی.
بحکم ضرورت سخن گفتیم و تفرج کنان بیرون رفتیم. (گلستان).
همی گفت و خلقی بر او انجمن
بر ایشان تفرج کنان مرد و زن.(بوستان).
رجوع به تفرج و دیگر ترکیبهای آن شود.

تفرج گاه.

[تَ فَرْ رُ] (اِ مرکب) جای تفرج و جایی که شادمانی آورد. و جای گشت و گذار مانند باغ و مرغزار و جز آن. (ناظم الاطباء). تفرج جای. جای سیر و تماشا. تفرج گه : و هردم به تفرج گاهی از نعم دنیا متمتع گردد. (گلستان). رجوع به تفرج و دیگر ترکیبهای آن شود.

تفرج گه.

[تَ فَرْ رُ گَهْ] (اِ مرکب) مخفف تفرج گاه. رجوع به تفرج گاه شود.

تفرجة.

[تِ رِ جَ] (ع اِ) شکاف قبا و شکاف داربزین و شکاف انگشتان. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). ج، تفاریج.

تفرجة.

[تِ رِ جَ] (ع ص) رجل تفرجة؛ مرد بددل سست. و بالنون لغةٌ فیها. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) و رجوع به تفراجة و تفرجاء شود.

تفرچاغ.

[تَ فَ] (ص) بمعنی ساخته و پرداخته و مستعد و مهیا باشد و به این معنی بجای غین نقطه دار قاف هم آمده است. (برهان) (آنندراج) (از ناظم الاطباء).

تفرد.

[تَ فَرْ رُ] (ع مص) یگانه شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). یگانه شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). در امری یگانه و بی مانند شدن. (از اقرب الموارد) : وی را دیدند از شهامت و بزرگی و تفرد وی در همهء ادوات سیاست. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص89). || تنها شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) : چنین خواست که تفرد در این نکته او را بودی. (تاریخ بیهقی ایضاً ص687).
گشایم راز لاهوت از تفرد
نمایم ساز ناسوت از هیولا.خاقانی.
اذا تغرد عن ذی الاراک طائر خیر
فلا تفرد عن روضها انین حمامی.
حافظ (دیوان چ قزوینی ص330).

تفرر.

[تَ فَرْ رُ] (ع مص) خندیدن: تفرر بی؛ خندید بر من. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). خندیدن بچیزی. (از اقرب الموارد). || گریختن و ترسیدن و پرهیزگاری(1). (غیاث اللغات) (آنندراج). رجوع به تفارر شود.
(1) - این معنی در این وزن در کتب لغت عربی دیده نشد.

تفرزع.

[تَ فَ زُ] (ع مص) قطعه قطعه گردیدن گیاه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تفرزن.

[تَ فَ زُ] (ع مص) فرزین شدن پیاده در بازی شطرنج : تفرزن البیدق؛ صار فرزاناً من الفرزان و هی الملکة فی لعبة الشطرنج معرب فرزین بالفارسیة. (از اقرب الموارد). رجوع به فرزین شود.

تفرس.

[تَ فَرْ رُ] (ع مص) فراست بردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). دانستن بعلامت و نشان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). دریافتن چیزی را در نظر اول بعلامات و آثار. (غیاث اللغات). تعرف به ظن صائب. (از اقرب الموارد). دریافت بفراست و زیرکی و ادراک و فهم و هوشیاری. (ناظم الاطباء) : به نظر تفرس از احوال باطن او تفحصی کرد. (سندبادنامه ص189). از آنجا که صدق تفرس فطانت پادشاه بود دانست که... (جهانگشای جوینی). و چون جنیقای به حس عقل تفرس کرده بود... (جهانگشای جوینی). || ثبات ورزیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) . ثبات ورزیدن و درنگ کردن. (از اقرب الموارد). || نمودن بمردم که او سوار ماهر بسواری است. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): فلانُ لیس بفارس و لکنهُ یتفرس. (اقرب الموارد).

تفرسخ.

[تَ فَ سُ] (ع مص) فرونشستن سردی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). شکستن سورت سرما. (از اقرب الموارد). || فرونشستن تب. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || زائل شدن غم و اندوه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || انفراج و انکشاف اندوه. (از اقرب الموارد).

تفرس کردن.

[تَ فَرْ رُ کَ دَ] (مص مرکب) بفراست دریافتن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به فراست و تفرس شود.

تفرش.

[تَ فَرْ رُ] (ع مص) پر وازدن مرغ. (تاج المصادر بیهقی). بال باز کردن مرغ و گستردن آن بخواهش فرود آمدن بر چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بال گستردن و فرود آمدن مرغ بر چیزی. (از اقرب الموارد).

تفرش.

[تَ رِ / رَ] (اِخ) یکی از دهستانهای بخش طرخوران شهرستان اراک است و منطقهء آبادان و حاصل خیزی است. این دهستان از 29 قریه تشکیل شده، 21 هزار تن سکنه دارد و طرخوران مرکز بخش است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2). قریهء طاد از قراء تفرش است که بزعم عده ای مولد حکیم نظامی گنجوی میباشد. رجوع به نظامی و گنجینهء گنجوی چ وحید دستگردی و شدالازار ص273 و نزهة القلوب ج3 ص68 و مرآت البلدان ج1 ص467 و جهانگشای جوینی ج2 ص191 و تاریخ مغول اقبال ص 389،539 و جغرافیای سیاسی کیهان شود.

تفرشح.

[تَ فَ شُ] (ع مص) پایها فراخ و گشاده نهادن شتر ماده وقت دوشیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تفحج ناقه برای دوشیدن شیر وی. (از اقرب الموارد). رجوع به تفحج شود.

تفرشی.

[تَ رِ / رَ] (ص نسبی) منسوب به تفرش و معرب آن طبرسی است و طبرس معرب تفرش است. رجوع بطبرسی شود.

تفرص.

[تِ رِ] (ع اِ) زیوری است لگام را از نقره یا آهن بشکل مربع یا مربع مستطیل و لغت نویسان این کلمه را نیاورده اند و فقط ابن درید در ذیل مادهء فلس آنرا آورده گوید: «کل حلیة فی اللجام من فضة او حدید مستدیر، فهی الفلوس و... و ان کانت مستطیلة او مربعة فی التفارص و الواحد تفرص». پس تفرص از پشیزها است مربع یا مستطیل. (از نقود العربیة ص 145). رجوع به همین کتاب ص68 و 146 شود.

تفرطح.

[تَ فَ طُ] (ع مص) این کلمه در ترجمهء فرانسهء ابن البیطار (ج1 ص121) بمعنی صاف کردن و سرراست کردن(1) و در دزی (ج2 ص255) بمعنی پهن کردن(2) آمده و گونه های دیگر این کلمه را تفرطخ و تفرطب و مفلطح و مبلطح آورده است. ابن البیطار آرد: الرازی فی کتاب ابدال الادویه هو دواء هندی یشبه البندق الا ان فیه تفرطحاً قلی الی الغبرة ما هو و اذا حرکته تحرک فی وسط لبه و اذا کسرته انفلق عن لب شبیه بلب البندق... (مفردات ابن البیطار ج1 ص51).
(1) - Aplatir.
(2) - evaser.

تفرع.

[تَ فَرْ رُ] (ع مص) بر زبر چیزی شدن. (تاج المصادر بیهقی). بر زور چیزی شدن. (زوزنی). بر بر چیزی شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بر سر چیزی شدن. (آنندراج) (از اقرب الموارد). || شاخ بسیاری زدن. (تاج المصادر بیهقی). شاخ زدن. (زوزنی). شاخ برزدن. || بسیارشاخ شدن درخت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بسیار گردیدن شاخه ها. (از اقرب الموارد). || مهترین قومی را به زنی گرفتن. (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد). سیدهء قومی را بزنی خواستن. || برآمدن بر قوم و درآمدن در آنها. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). به شتم برآمدن بر قوم. || برتر شدن بر قوم. (از اقرب الموارد). || بیرون آمدن از چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). دور شدن مسائل از اصل موضوع و خارج شدن. (از اقرب الموارد).

تفرعن.

[تَ فَ عُ] (ع مص) زشتخوی شدن و ستمکار گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تجبر و طغیان کردن بر کسی. (از اقرب الموارد). || تخلق به اخلاق فراعنه کردن. || مانستن به فرعون در تکبر و ستم. (ناظم الاطباء). || بلند و قوی گردیدن نبات. (از اقرب الموارد).

تفرغ.

[تَ فَرْ رُ] (ع مص) واپرداختن. (تاج المصادر بیهقی). پرداختن. (زوزنی) (دهار). پرداختن از کاری. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || فراغت کردن خود را به جهت کاری. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج). بذل کوشش و جهد کردن در کاری. (از اقرب الموارد).

تفرق.

[تَ فَرْ رُ] (ع مص) پراگنده شدن. (زوزنی) (دهار) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). پراگنده گردیدن و پریشان شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ضد تجمع. (اقرب الموارد) :
جمعند بر تفرق عالم ولی ز ضعف
موران باپرند و سپاه پرن نیند.
خاقانی
|| جدا گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).
- تفرق اتصال؛ به اصطلاح طبیبان بمعنی زخم و جراحت. (غیاث اللغات) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). گسستن پیوسته ای اعم از دریدن، شکستن و شکافتن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
- || جدا شدن چیزی از دیگری یا به بریدن یا به گسستن و امثال آن. (یادداشت ایضاً).

تفرقت.

[تَ رِ قَ] (ع مص) تفرفة. تفرقه :هیچ صاحب حزم صافی عزم به تفرقت ارواح و تجزیت ابدال و اشباح راضی نشود. (سندبادنامه ص324). رجوع به تفرقة و تفرقه شود.

تفرقع.

[تَ فَ قُ] (ع مص) تَرَک از انگشتان بیامدن. (زوزنی). بانگ آمدن از انگشتان بخمانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || انقباض. (اقرب الموارد).

تفرقة.

[تَ رِ قَ] (ع مص) پراکنده کردن. (دهار) پراکنده شدن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). پراکنده و جدا جدا کردن چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). جدایی. پراکندگی. (ناظم الاطباء).

تفرقه.

[تَ رِ قَ / قِ] (از ع، اِمص) تفرقة. تفرقت. جدایی. پراکندگی. پریشانی و اختلاف : با این همه مقادیر آسمانی و حوادث روزگار آنرا در معرض تفرقه آرد. (کلیله و دمنه).
ز صف تفرقه برخیز و بر صف صفا بگذر
که از رندان شاه آسا سپاه اندر سپاه اینک.
خاقانی.
بدرقه چون عشق گشت از پس پس تاختن
تفرقه چون جمع گشت با کم کم ساختن.
خاقانی.
ندارم دل جمعیت، تفرقه به
ببین تا چه بیند مه از اجتماعی.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص440).
تا نرسد تفرقهء راه پیش
تفرقه کن حاصل معلوم خویش.نظامی.
جانت در توحید دایم معتکف بنشسته است
تو چرا در تفرقه هر دم بصد عالم شوی.
عطار.
حقا که مرا دنیا بی دوست نمی باید
با تفرقهء خاطر دنیا به چه کار آید.سعدی.
دریغ صحبت دیرین و حق دید و شناخت
که سنگ تفرقه ایام در میان انداخت.
سعدی.
ز فکر تفرقه بازآی تا شوی مجموع
بحکم آنکه چو شد اهرمن سروش آمد.
حافظ.
لشکر انعام نادیده ببانگی تفرقه است
دفتر شیرازه ناکرده ببادی ابتر است.جامی.
|| هلاکت : نفس نفیس و ذات شریف ما در معرض تلف و تفرقه بود. (سندبادنامه ص272). || بخش کردن. قسمت کردن : و بر دارالمرضی و فارقهای ثمین و انواع ادویه و معاجین و تفرقهء آن بر فقرا و مساکین اطلاع یافته داند که علو همت او... تا چه حد بوده است. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص22). || فرق کردن میان دو چیز یا چند چیز. (غیاث اللغات) (از آنندراج). جدا کردن. امتیاز کردن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). تشخیص. تمیز : در نوادر الاصول مذکور است که تفرقه میان حق و باطل مخصوص علماء باطن است. (انیس الطالبین بخاری ص9). || به اصطلاح سالکان تفرقه عبارت از آن است که دل را بواسطهء تعلق به امور متعدد پراگنده سازی و جمع و جمعیت آنکه از همه بمشاهدهء واحد پردازی و بعضی گفته اند که این وجود پیدای تو تفرقهء تو شده است که «وجودک ذنب لایقاس بها ذنب» را اشارت از آن است و سیدحسینی در معنی تفرقه و جمع چه خوش فرموده است:
یک دل و صد آرزو بس مشکل است
یک مرادت بس بود چون یک دل است
تفرقه ز افعال تو آمد پدید
جمع شد آنکو به اوصافش رسید.
(آنندراج).
پراکندگی خاطر، بخاطر اشتغال از عالم غیب بهر طریق که باشد. (از تعریفات جرجانی). تفرقه عبارت است از وجود مباینت و اثبات عبودیت و ربوبیت و فرق حق از خلق. پس جمع بی تفرقه عین زندقه بود و تفرقه بی جمع عین تعطیل و جمع باتفرقه حق صریح و اعتقاد صحیح. پس سالک باید که پیوسته بروح که محل مشاهده است در عین جمع بود و به قالب که آلت مجاهده است در مقام تفرقه. (از نفایس الفنون در فن تصوف). لفظ تفرقه اشارت است بوجود مباینت و اثبات عبودیت و ربوبیت و فرق خلق از حق و جمع بی تفرقه عین زندقه بود و تفرقه بی جمع محض تعطیل و جمع حق بود و اگر در طاعت بکسب خود نگرد در مقام تفرقه باشد و اگر بفضل حق نگرد، در مقام جمع بود. و هرکه از خود و اعمال خود بکلی فانی شود در مقام جمع الجمع بود. (مصباح الهدایه ص98). صاحب لمع گوید: تفرقه لفظ مجملی است و جمع و تفرقه دو اصلند که هیچیک از دیگری بی نیاز نیست و کسی که اشاره کند به تفرقه بدون جمع خدای را منکر است و کسی که اشاره کند به جمع بدون تفرقه قدرت خدای را منکر است و کسی که جمع کند میان آن دو موحد است. هجویری گوید: تفرقه در حکم افعال خداوند است که جملهء مردم در حکم متفرقند یکی را حکم وجود است و یکی را حکم عدم که ممکن الوجود باشد. و یکی را حکم بقاست و یکی را حکم فنا یعنی گویند «جمع» علم توحید است و تفرقه علم احکام و گاه مراد از تفرقه مکاسب است و از «جمع» مواهب یعنی مجاهدت و مشاهدت. پس آنچه بنده از راه مجاهدت بدان راه یابد جمله تفرقه باشد و آنچه صرف عنایت و هدایت حق باشد جمع بود. جامی گوید: تفرقه عبارت از آنست که دل را بواسطهء تعلق به امور متعدد پراکنده سازی و جمعیت، آنکه از همه بمشاهدهء واحد پردازی. شاعر گوید:
ای در دل تو هزار مشکل ز همه
مشکل شود آسوده ترا دل ز همه
دل را بیکی سپار و بگذر ز همه
چون تفرقهء دلست حاصل ز همه
(فرهنگ مصطلحات عرفاء صص112 -113).
گفت جمع عین حق است. آنکه جملهء اشیاء بدو قائم بود و تفرقه صفت حق است از باطل یعنی هرچه دون حق است باطل است به نسبت با حق. و هر صفت که باطل کند حق را، آن تفرقه بود. (تذکرة الاولیاء عطار). جمع آن است که بقلم داد آدم از اسماء و تفرقه آن است که از آن پراکنده شد و منتشر گشت درباب او. (تذکرة الاولیاء عطار).

تفرقه افتادن.

[تَ رِ قَ / قِ اُ دَ] (مص مرکب) روی نمودن جدایی و پراکندگی : چو بینی که در سپاه دشمن خلاف و تفرقه افتاد تو جمع باش. (گلستان). رجوع به تفرقه و دیگر ترکیبهای آن شود.

تفرقه انداختن.

[تَ رِ قَ / قِ اَ تَ](مص مرکب) جدایی انداختن و پراکنده و متفرق نمودن و بریاش انداختن. (ناظم الاطباء). ایجاد پریشانی و پراکندگی. رجوع بتفرقه و دیگر ترکیبهای آن شود.

تفرقه انداز.

[تَ رِ قَ / قِ اَ] (نف مرکب)کسی که پراکندگی و جدایی و پریشانی و اختلاف ایجاد کند. دو بهم زن. نفاق افکن. رجوع به تفرقه و دیگر ترکیبهای آن شود.

تفرقه کردن.

[تَ رِ قَ / قِ کَ دَ] (مص مرکب) پریشان کردن. پخش کردن. پراکنده کردن :
باد سحرگاهیان کرده بود تفرقه
خرمن درّ و عقیق بر همه روی زمین.
منوچهری.
|| فرق کردن. تشخیص دادن. متمایز کردن :
گردش چرخ بد و نیک ز هم نشناسد
آسیا تفرقه از هم نکند گندم و جو.صائب.
|| تقسیم کردن. بخش کردن : و سیاری بداد تمام آن مال عثمان بن عفان و حسین عمرو را که فقهای فریقین بودند تا تفرقه کردند بر ضعفا و اهل بیوتات. (تاریخ سیستان). و بعد از آن بر همان قاعده هرچه از خمس برسیدی تفرقه کردندی. (مجمل التواریخ و القصص). خزاین موروث و ذخایر مدفون بر جماعت اتباع تفرقه کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص183).
تا نرسد تفرقهء راه پیش
تفرقه کن حاصل معلوم خویش.نظامی.
و اموال را که حاصل کردندی بر این و بر آن بخش کرد و بر لشکر و خواص تفرقه کرد. (جهانگشای جوینی). رجوع به تفرقه و دیگر ترکیبهای آن شود.

تفرک.

[تَ فَرْ رُ] (ع مص) شکستگی پیدا گردیدن در کلام و رفتار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تفرمه.

[تَ فُ مَ] (ع اِ) به لغت بربر، قوش ماده. (دزی ج1 ص148).

تفرنق.

[تَ فَ نُ] (ع مص) تباه گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بلند شدن گوش. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بلند برآمدن گوش بعیر. (از اقرب الموارد).

تفرنو.

[تَ فَ] (اِخ) شهری است در مغرب، میان برقه و محمدیه. (معجم البلدان ج2 ص396).

تفروق.

[تِ] (ع اِ) غلاف بر خرما و مانند آن. (منتهی الارب). خوشهء خرما. (ناظم الاطباء).

تفرة.

[تِ رَ / تُ رَ / تُ فَ رَ / تَ فِ رَ] (ع اِ) مغاکچهء لب بالایین. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). نقره ای بر وسط لب بالا. (از اقرب الموارد). دایره ای که زیر بینی، در وسط لب زبرین است. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تفرة.

[تَ فِ رَ] (ع اِ) گیاهی است. (منتهی الارب) (آنندراج). یک نوع گیاهی. (ناظم الاطباء). || سبزهء نودمیده و گیاه ریزه که زیر درخت روید یا گیاه ریزه که مواشی چریدنش نتواند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تفری.

[تَ فَرْ ری] (ع مص) شکافته شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). یقال: تفری اللیل من صبحه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || برآمدن و روان گردیدن چشمه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تفریب.

[تَ] (ع مص) بدوا تنگ نمودن زن، ... خود را. (منتهی الارب) (ازآنندراج) (ناظم الاطباء). تنگ کردن زن ... خود به دارو. (از محیط المحیط).

تفریث.

[تَ] (ع مص) بر جگر حیوان زنده زدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تفریج.

[تَ] (ع مص) اندوه وابردن. (تاج المصادر بیهقی). بردن و دور کردن اندوه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). از دشواری و غم بیرون آوردن. (آنندراج). دور کردن خداوند غم را از کسی. (از اقرب الموارد) :یا ایوب قم باذن الله فان الله فرجک من الغم. (قصص الانبیاء).
درس گوید شب به شب تدریج را
در تأنی بردهد تفریج را.مولوی.
|| گشادن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). گشایش دادن. (آنندراج). گشادن و وسیع ساختن چیزی را. (از اقرب الموارد). || پیر شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تفریح.

[تَ] (ع مص) شاد کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار) (آنندراج). شادمانه کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). شادمان کردن. (از اقرب الموارد). || (اِ) فرح و خوشی و عیش و تماشا و تفرج و گشت و لهو و بازی. (ناظم الاطباء) : و بدان تنزهی و تفریحی میجستم. (کلیله و دمنه).

تفریحات.

[تَ] (ع اِ) در فارسی امروزی سرگرمیها. شادمانیها.

تفریحاً.

[تَ حَنْ] (ع ق) برای بازی و تفرج و تماشا و گشت و گذار. (ناظم الاطباء). || بطور لهو و لعب. (ناظم الاطباء).

تفریح کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)سرگرم شدن. شادمانی کردن.

تفریخ.

[تَ] (ع مص) به خوشه نزدیک گشتن کشت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || نوگیاه برآمدن از ریشهء درخت. (از اقرب الموارد). || بچه برآوردن مرغ. (تاج المصادر بیهقی). چوزه برآوردن مرغ و بیضه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). جوجه دار شدن مرغ و شکافته شدن بیضه و برآمدن جوجه از آن. (از اقرب الموارد). || از دل بدر رفتن ترس و بیم. || ترسیدن و رعبناک شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || سست گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || آشکار شدن کار بعد اشتباه. (از اقرب الموارد).

تفرید.

[تَ] (ع مص) فقیه شدن. (منتهی الارب). فقیه و دانا شدن. (آنندراج). تفقه. (اقرب الموارد). || کرانه گزیدن از مردم برعایت و محافظت بر امر و نهی خدای. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). یگانه کردن و گوشه گرفتن و خلوت گزیدن جهت رعایت امر و نهی. (آنندراج). یگانه کردن و تنها ماندن. (غیاث اللغات). گوشه گرفتن و کرانه گزیدن. (ناظم الاطباء). نفی اضافت اعمال است به نفس خود و غیبت از ربوبیت آن بمشاهدهء نعمت و منت حق سبحانه و تعالی پس حقیقت تجرید که ترک توقع اغراض است لاجرم لازم حال تفرید بود. (از نفایس الفنون در علم تصوف). تفرید از فرد است. فرد کسی است که یگانه باشد. و تفرید آن است که از اشکال خود فرد گردد یعنی از امثال و اقران خود فرد گردد و با هیچ انسان نیارامد چنانکه مجنون که از محبت لیلی با وحوش و سباع مجانست گرفت و از مردمان نفرت داشت. و بالجمله سر در هیچ کس نبندد و نفس خود را منفرد دارد و در احوال نیز منفرد باشد یعنی احوال انبیاء و صدیقان بر او پدید آید و از خلق منعزل شده و اشارت دل خود را متوجه حق کند و به حق کند و از حق کند. و تفرید بعد از تجرید است. زیرا تجرید انقطاع از اغیار است و تفرید افراد حق است به ایثار. و کسی که منحصراً اشاره بحق کند از مخلصان است و کسی که اشارهء او از حق باشد از مبلغان است. قسم اول اخلاص در اعمال است. و قسم دوم رویت فضل الهی است. و قسم سوم غیبت از نفس است. و عبد در مقام تفرید از احوال خود چنان باشد که خود را هیچ حال نداند و در افعال نیز یگانه باشد و خلق را مراعات نکند و عوض را ملحوظ ندارد. و تفرید در احوال، آن باشد که تنها محول الاحوال را نگرد، نه خود احوال را. (فرهنگ مصطلحات عرفا صص113-114). رجوع به تعریفات جرجانی شود.

تفریز.

[تَ] (ع مص) جدا نمودن و قطع کردن کاری بر کسی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تفریس.

[تَ] (مص جعلی) بعضی این صورت را بمعنی فارسی کردن استعمال کرده اند مانند تعریب بمعنی عربی کردن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). فارسی کردن مانند تعریب که عربی کردن است و عبارت است از اینکه لفظ غیر فارسی را خواه تازی باشد یا جز آن فارسی کردن و موافق زبان فارسی تصرفات چند در آن نمودن مثل اینکه مصدر باب تفعیل را که بر وزن فَعال باشد فارسیان در آن تصرف کرده به کسر می خوانند و وقار(1) و دمار(2) و وداع(3) و رواج(4)و... را به کسر فا میگویند و همچنین است حذف تای مفاعلة در کلماتی مانند مدارات و مواسات و محاکات و محابات که مدارا و مواسا و محاکا و محابا میخوانند. و بعضی الفاظ مضموم الفا، مانند صندوق و زنبور را مفتوح میخوانند. و نیز از همین قبیل است که تای آخر بعضی کلمات مانند خدعة و خدشة و کلمة و خزانة و خطبة را به های غیر ملفوظ بدل کرده و خدعه و خدشه و کلمه و خطبه میگویند... و نیز از این قبیل است که الف ماقبل آخر کلمه را به یای مجهول بدل میکنند و اعتماد را اعتمید و تنقاد را تنقید میگویند. (از ناظم الاطباء).
(1) - وقار مصدر ثلاثی است.
(2) - دمار، مصدر ثلاثی است.
(3) - وداع [ وِ ] اسم است از موادعة و وَداع اسم است از تودیع.
(4) - رواج مصدر ثلاثی است.

تفریش.

[تَ] (ع مص) بال گستردن مرغ و جنبانیدن جهت فرود آمدن بر چیزی. || فرش گستردن جهت دیگری. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || سنگ گستردن در صحن خانه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). آجر و سنگهای صاف گستردن صحن خانه را. (اقرب الموارد). || برگ گسترانیدن کشت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || تفریخ. (اقرب الموارد). رجوع به تفریخ شود.

تفریشی.

[تَ] (اِخ)(1) فیض اللهبن میر عبدالقاهربن ابی المعالم الحسنی. متوفی بسال 1025 ه . ق. او راست: انوار القمریة فی شرح الاثنی عشریة از کتابهای شیعه. (اسماء المؤلفین ج1 ص823).
(1) - منسوب به تفرش است که در فارسی تفرشی است و این صورت تعریبی از آن است چنانکه طبرسی هم بجای تفرشی در تعریب آمده است.

تفریص.

[تَ] (ع مص) به نوک آهن نقش کردن زیر کفش را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

تفریض.

[تَ] (ع مص) رخنه نمودن. || اندک اندک واجب گردانیدن چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || فریضه ها مختلف کردن. (زوزنی). || جداجدا کردن. || بریده کردن چیزی را. || آشکار نمودن چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || تحزیز. (اقرب الموارد). || واجب شدن زکوة در شتران. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

تفریط.

[تَ] (ع مص) هیچکاره گردانیدن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ضایع کردن. (غیاث اللغات) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || پراکنده و پریشان کردن چیزی را. (از اقرب الموارد). || فرستادن پیش کسی، رسول را. || عجز پیش آوردن در کاری. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) || تقصیر کردن در کاری. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). کوتاهی و کمی کردن در کاری. (غیاث اللغات). کوتاهی و کمی در کار و کمتر از بایست. ضد افراط. (ناظم الاطباء).
- اهل تفریط یا مشبهه یا اهل تقصیر؛ فرقی از شیعه که خداوند را بیک تن از مخلوقان تشبیه میکنند. (شهرستانی ص65 از خاندان نوبختی 250). رجوع به مشبهه شود.
|| دلیر شدن در خصومت. || پیش درآمدن در خصومت. (از اقرب الموارد). || در گذشتن از کسی و گذاشتن آنرا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ترک کردن و گذاشتن و درگذشتن از کسی. (آنندراج). ترک کردن و پیش آمدن کسی را. (از اقرب الموارد). || زمان دادن و تأخیر کردن. (از اقرب الموارد). || نیک افزودن در ستایش. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). افراط در ستایش کسی و همچنین است در هجو کسی. ضد است. (اقرب الموارد). قیل و قلما یستعمل الا فی الشعر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || دور کردن نابایست از کسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || فراموش کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تفریط کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)کوتاهی کردن و کمی کردن در کاری و ضایع کردن. (ناظم الاطباء).

تفریع.

[تَ] (ع مص) ببالا برشدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). برآمدن بر کوه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (اقرب الموارد). || به نشیب فروشدن. (تاج المصادر بیهقی). از بالای کوه فرود آمدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || چیزی را فرع کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). || برآوردن مسئله ها را از اصل. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || فَرَع کشتن. (تاج المصادر بیهقی). کشتن فرع را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ذبح کردن فرع را. || فزونی و فخر کردن در قوم خود. || تفریق بین قوم خود و دیگران. (از اقرب الموارد). || (اصطلاح بدیع) آن است که شاعر وصفی آغاز کند به صیغت نفی و گوید نیست فلان چیز که چنین و چنین است و نیست فلان چیز که چنین و چنین است بهتر از فلان. یا بیشتر از فلان. و این صنعت در اشعار عرب بسیار است و اما در اشعار عجم چنان باشد که صیغت نفی در تشبیه تفضیل بکار دارند چنانکه گفته اند:
سبز دریا که برآشوبد و برخیزد موج
که ز بیم غرقش خلق بود اندروا
نه عطابخش تر از خواجه که خوشنود بود
آن وزیر ملک مشرق تاج الامرا.
و این صنعت در شعر فارسی رونقی ندارد. (المعجم فی معاییر اشعار العجم ص279).
قرار دادن چیزی پس از چیز دیگر بخاطر احتیاج شی ء سابق به لاحق. (از تعریفات جرجانی).

تفریغ.

[تَ] (ع مص) بریختن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). ریختن آب و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || ریختن خون. (از اقرب الموارد). || خالی کردن خنور را از آنچه در وی باشد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). خالی کردن ظرف را از آنچه در وی باشد. (آنندراج) (از اقرب الموارد). || فارغ کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). فراغ گردانیدن. (آنندراج). فراغت. (ناظم الاطباء) :سیف الدوله و بعزاجق بعد از فراغ از مهم ابوالقاسم و صاحبش و تفریغ خراسان از فساد ایشان با حضرت ناصرالدین آمدند. (از ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص174).
- تفریغ حساب؛ پرداخت حساب و فارغ شدن از آن. (ناظم الاطباء).
|| شکیبایی فروفرستادن خدا بر کسی. (از اقرب الموارد).

تفریق.

[تَ] (ع مص) پراکنده کردن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار) (آنندراج). پراکنده شدن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). پراکنده و جداجدا کردن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). جدایی و جداکردگی. (ناظم الاطباء) : ان الذین فرقوا دینهم و کانوا شیعاً لست منهم فی شی ء انما امرهم الی الله... (قرآن 6 / 159). قال یابن اُمّ لاتأخذ بلحیتی و لابرأسی انی خشیتُ اَن تقول فرقت بین بنی اسرائیل و لم ترقب قولی. (قرآن 20 / 94). در جملهء موجودات یک خانه بود بزرگ از سیم ساخته که جمع و تفریق و طی و نشر و حط و نصب آن آسان بودی. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص304).
فرش و سقف و قبله اش آراستند
لیک تفریق جماعت خواستند.(مثنوی).
بیزاری دوستان دمساز
تفریق میان جسم و جانست.سعدی.
دست فلک آن روز چنان آتش تفریق
در خرمن ما زد که چو گندم بطپیدیم.
سعدی.
|| ترسانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || به تفاریق گرفتن حق خود را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). فریقه خورانیدن نفساء را. (از اقرب الموارد). || (اِ) مدت و فاصله. || جزء علیحده و ممتاز. ج، تفاریق. || (اصطلاح حساب) بیرون کردن احاد عدد کوچکتر را از احاد عدد بزرگتر تا باقیمانده معلوم گردد. (ناظم الاطباء). بیرون کردن شماری خرد از شماری کلان، چون سه را از پنج تفریق کنیم دو بر جای ماند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || (اصطلاح بدیع) در نزد علمای علم بدیع چنان است که دو چیز را در یک معنی وارد سازند و بین جهت ورود آن دو فرق نهند و «طیبی» این آیه را از مصادیق آن دانسته است : الله یتوفی الانفس حین موتها و التی لم تمت فی منامها فیمسک التی قضی علیها الموت و یرسل الاخری الی اجل مسمی... (قرآن 39 / 42).
که جمع کرده است دو نوع نفس را در حکم درگذشتن سپس بین جهت ورود آن دو در درگذشتن فرق نهاده به امساک و ارسال یعنی خدای تعالی می میراند نفوسی را که قبض شوند و نفوسی را که قبص نشده اند و امساک را بر اول و ارسال را بر دوم حمل کند. (از کشاف اصطلاحات الفنون). وطواط در ذیل «تفریق تنها» آرد: این صفت چنان بود که شاعر در بیت میان دو چیز جدایی افکند بی آنکه جمع کرده باشد. مثالش از شعر تازی مراست:
مانوال الغمام وقت ربیع
کنوال الامیر یوم سخاء
فنوال الامیر بدرةُ عین
و نوال الغمام قطرة ماء.
هم از اول بیت جدایی افکنده ام میان عطای ابر و عطای ممدوح باز آن جدایی شرح داده ام. مثال دیگر از شعر پارسی خسروی راست:
ابر چون تو کی است نیسانی
زر کی بارد ابر نیسانا.
او نیز اول در بیت جدایی افکنده است میان ابر و ممدوح پس شرح داده. و در ذیل «بیان جمع با تفریق» آرد: این صنعت چنان باشد که شاعر دو چیز جمع کند در تشبیه بیک چیز. باز میان ایشان جدایی افکند بدو صفت متغایر. مثالش از شعر تازی مراست:
فوجهک کالنار فی ضوئها
وقلبی کالنار فی حرها.
در این بیت جمع کرده ام میان روی معشوق و دل خویش در مانندگی به آتش و باز تفریق کرده ام به روشنایی و سوزانی:
من و تو هر دو از گل زردیم
چه من از رنگم و تو از بویی.
در این بیت جمع کرده است میان خویش و معشوق به بودن گل زرد و تفریق کرده است به رنگ و به بوی. و در «بیان جمع با تفریق و تقسیم» آرد: جمع این هر سه حال بسی مشکل است و من هیچ نظم ندیدم که این هر سه حال را جامع بود مگر شعر یکی از شعرا، دو بیت پارسی و این است:
آنچه ترا بند کرد بنده ت را نیز
بندی کرده است، نه پدید، چه پنهان
بند تو از آهن است و بند من از غم
بند تو برپای و بند بنده ت بر جان.
در این بیت نخست جمع کرده است شاعر میان معشوق و میان خویشتن به بند کرده شدن. باز آن بند کرده شدن را تفریق کرده به پیدایی و پنهانی و باز در بیت دوم تقسیم کرده که هر بند بر کجا و چگونه است: (حدایق السحر چ اقبال صص75-77). رجوع به ترجمان البلاغه چ آتش صص64-72 و نفایس الفنون قسم اول در علوم اواخر ص41 شود.

تفریقاً.

[تَ قَنْ] (ق) جداگانه و متفرقانه. (ناظم الاطباء).

تفریقانه.

[تَ نَ / نِ] (ص نسبی، ق مرکب)جداگانه و متفرقانه. (ناظم الاطباء).

تفریق کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)جدا کردن عدد و عدد کوچکتر را از عدد بزرگتر بیرون نمودن. (ناظم الاطباء). کاهش عددی خرد از عدد کلان، خلاف افزایش.

تفریک.

[تَ] (ع مص) مبالغت در فرک. (اقرب الموارد). رجوع به فرک شود.

تفریة.

[تَ رِ یَ] (ع مص) کفانیدن چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بریدن و شکافتن. (از اقرب الموارد).

تفریه.

[تَ] (ع مص) بچهء زیرک آوردن ناقه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). اقرب الموارد آرد: فرهة الناقه و افرهت اذا کانت تنتج الفره. و فره جمع فاره است و در معنی فاره آرد: الحاذق بالشی ء و الملیح النشیط. و ظاهراً معنی دوم در این مورد مناسب است.

تفزر.

[تَ فَزْ زُ] (ع مص) از هم بشدن جامه و آنچه بدان ماند. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). پاره و شکافته شدن جامه و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تفزز.

[تَ فَزْ زُ] (ع مص) چیره شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || بی نیاز شدن: تفزز الرجل؛ غنی، بالغین المعجمة. (از اقرب الموارد). در تاج العروس آمده است: تفزز الرجل در نسخه ها «عنی» آمده است و در بعضی نسخه ها «تغنی» است و درست «غنی» است.

تفزع.

[تَ فَزْ زُ] (ع مص) بترسیدن. (زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). ترسیدن و دهشت داشتن. (ناظم الاطباء).

تفزیع.

[تَ] (ع مص) ترسانیدن. (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بی بیم گردانیدن. و صلهء آن، عن باشد. قوله تعالی: حتی اذا فزع عن قلوبهم(1)؛ ای کشف عنها الفزع. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || اندوه وابردن. (زوزنی).
(1) - قرآن 34 / 23.

تفس.

[تَ] (اِ) گرمی و حرارت. (برهان) (ناظم الاطباء). بمعنی گرمی و حرارت و تفسیده و تفسیدن از آن اشتقاق یافته. (انجمن آرا) (آنندراج) :
ور از او غافل نبودی نفس تو
کی چنان کردی جنون و تفس تو.مولوی.
آبرو خواهی چو خاک افتاده باش
نی چو آتش در هوا از تاب تفس.ابن یمین.
رجوع به تاب و تب و تف و تفسیدن و ترکیبهای آنها شود.

تفسان.

[تَ] (نف) به غایت گرم. (جهانگیری) (غیاث اللغات). گرم. (آنندراج). تفسیده یعنی گرم شده. (فرهنگ رشیدی). گرم و تابدار و به غایت گرم. (ناظم الاطباء) :
اگر میرد چراغ درد و داغم
پی احیا دم تفسان برآرم.
ظهوری (از آنندراج).

تفساندن.

[تَ دَ] (مص) خیلی گرم کردن. لفظ مذکور متعدی تفسیدن است. (فرهنگ نظام). گرم کردن. سوزاندن :
ز آب دیدهء گریان چو تیغم آب دهند
کز آتش دل سوزان مرا بتفسانند.
مسعودسعد.
چو تیغ نیک بتفساندم ز آتش دل
در آب دیده کند غرق تا به فرق مرا.
مسعودسعد.
هرگاه ستارگان با شعاع آفتاب پیوسته گردد و فروتابد عنصر آتش گسترده تر شود و لختی از حیز هوا یعنی جای هوا بگیرد و هوا را و زمین را بتفساند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). ... تفسانند او را و بسوزانند در آتش. (تفسیر الفتوح ج5 ص605). رجوع به تفس و تفسیدن و تفسیده و تب و تاب و تف و تفسانیدن شود.

تفسانیدن.

[تَ دَ] (مص) تبسانیدن. گرم کردن : اثر نزدیکی آفتاب اندر گرم کردن هوا چندان نیست که اثر مداومت تفسانیدن او... (ذخیرهء خوارزمشاهی). و چون آفتاب بگردد هر ساعت دورتر میشود و عکس تفسانیدن او بشهر باز آید. (ذخیرهء خوارزمشاهی). رجوع به تفساندن و تبسانیدن و تب و تاب و تف و تفس و تفسیدن شود.

تفسئة.

[تَ سِ ءَ] (ع مص) درانیدن جامه را و کشیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). درانیدن جامه را و در «عباب» کشیدن تا آنکه پاره و شکافته شود. (از اقرب الموارد).

تفسح.

[تَ فَسْ سُ] (ع مص) فراخ باز نشستن. (تاج المصادر بیهقی) (از زوزنی). فراخ نشستن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (منتهی الارب) (آنندراج). || گشاده کردن و وسعت دادن از برای کسی مجلس را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || گشاد کردن جای را و وسعت دادن. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد).

تفسح.

[ ] (اِخ) معبر یا تنگه. همان تپسکس است که بر ساحل غربی فرات در شام واقع است و منتهای حدود املاک سلیمان میباشد. اول پادشاهان 4:24. (قاموس کتاب مقدس).

تفسخ.

[تَ فَسْ سُ] (ع مص) از هم بریزیدن. (تاج المصادر بیهقی). برافتادن موی از پوست و بهم پراکنده شدن خاص بالمیت. || سست گردیدن شتر چهارساله و درمانده شدن زیر بار. || ریزه ریزه گردیدن موش در آب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تفسر.

[تَ فَسْ سُ] (ع مص) بیان شدن. واضح و آشکار ساختن. (ناظم الاطباء). || بیان کردن خواستن. (از اقرب الموارد). رجوع به استفسار شود.

تفسرة.

[تَ سِ رَ] (ع مص) نگاه کردن طبیب بول را تا بمرض پی ببرد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). بول نگریستن طبیب جهت پی بردن بمرض. (آنندراج). || (ع اِ) قاروره و بول مریض و علامت مرض. (ناظم الاطباء). آب بیمار که از آن بیماری او را شناسند و گویند که قاروره ای است که بول بیمار در آن است برای نشان دادن بطبیب و آنرا دلیل نیز نامند چه احوال بدنی بیمار را برای طبیب آشکار سازد. گویند: نظر الطبیب فی تفسرة المریض. و در «بصائر» آمده است. هرچیز که حال چیزی را بیان کند تفسرهء آن است. (از اقرب الموارد). تفسره، قاروره ای که در نزد طبیب برند. (ناظم الاطباء). پیشاب بیمار که طبیب برای تشخیص علت بیند و آزماید. شیشه ای که در آن پیشاب بیمار کنند تا بطبیب عرضه دارند و آن را قاروره و دلیل نیز گویند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). نزد پزشکان ظرفی از آبگینه را گویند که بول بیمار در آن ریزند تا به پزشک عرضه دارند. و آنرا دلیل نیز گویند و وجه تسمیه آن به تفسره برای آن است که احوال جسمانیه بیمار را در نظر پزشک تفسیر میکند و روشن میسازد. (کشاف اصطلاحات الفنون) : در تفسرهء صفرت او نگریست بدانست که جوان در تب منطبق عشق است. (سندبادنامه ص189). تفسرهء دل بدو نمود و نبض عشق پیش او داشت. (سندبادنامه ص238).

تفسطط.

[تَ فَ طُ] (ع مص منحوت)احمق شدن و حذیان و انکار حقایق کردن و سوفسطایی شدن. (غیاث اللغات) (آنندراج). رجوع به سوفسطایی شود.

تفسؤ.

[تَ فَسْ سُءْ] (ع مص) کهنه شدن و پاره و دریده گردیدن جامه. || به چوب دستی بر پشت کسی زدن. || پراکنده شدن بیماری در قوم. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

تفسه.

[تُ / تَ سَ] (اِ) سیاهیی است که به سبب زیادتی بر بشره پدید آید. (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی). و آنرا تاش نیز خوانند و به تازی کلفه و به هندی جهاتی خوانند. (فرهنگ جهانگیری). سیاهی و داغی را گویند که در بشره و اندام آدمی میباشد و آنرا عوام ماه گرفت گویند و بعربی کلف خوانند. || اندوه و بیقراری. (برهان) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). || میل و خواهش به هر چیزی که دیده شود هرچند که سیر باشد و این صفت بیشتر عارض زنان آبستن و مردان تریاکی و افیونی میشود. (برهان) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). رجوع به تاش و تاسه شود.

تفسیا.

[تَ] (معرب، اِ) صمغ سداب دشتی است. (ذخیرهء خوارزمشاهی). به یونانی صمغ سداب کوهی است. و بعضی گویند صمغ سداب صحرایی. (برهان). تاپسیا که صمغ سداب کوهی است. ثافیسا. (از ناظم الاطباء). رجوع به ثافسیا شود.

تفسیج.

[تَ] (ع مص) هر دو پا را واگشادن برای کمیز انداختن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). گشادن مرد دو پا را برای بول کردن، مانند تفشیج. (از اقرب الموارد). رجوع به تفشیج شود.

تفسیح.

[تَ] (ع مص) وسعت دادن در مجلس. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || فراخ کردن و فراخی. (غیاث اللغات) (آنندراج). توسیع. (اقرب الموارد).

تفسیدن.

[تَ دَ] (مص) گرم شدن. (برهان) (غیاث اللغات) (آنندراج). گرم شدن و سوختن. (ناظم الاطباء). تبسیدن. تفتیدن. (حاشیهء برهان چ معین) :
چو خورشید تابان ز گنبد بگشت
بکردار آهن بتفسید دشت.فردوسی.
زبان بر گشادند بر یکدیگر
که اکنون ز گرمی بتفسد جگر.فردوسی
گهی ز سردی نجم زحل همی فسری
گهی ز شمس و تف صعب او همی تفسی.
ناصرخسرو.
اگر کوه سوی مشرق باشد گرما، گرمتر باشد از بهر آنکه تفسیدن آفتاب بر این کوه پس از زوال قوی گردد. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
گه بجوشد بر تو در جوشن
گه بتفسد سر تو در مغفر.مسعودسعد.
پس چون از آتش سخن بتفسید و از جادهء آزرم بچفسید. (مقامات حمیدی).
از گرمی آفتاب سوزان
تفسید بوقت نیم روزان.نظامی.
تا نتفسید از آفتاب سرش
نه ز خود بود و نز جهان خبرش.نظامی.
و مردمان بخارا بجنگ حصار راندند و از جانبین تنورهء جنگ بتفسید از بیرون منجنیق ها راست کردند. (جهانگشای جوینی). || تباه گردانیدن. (آنندراج) (ناظم الاطباء در ذیل تفسید). || در بیت زیر بمعنی آزرده شدن. رنجیدن و بخشم آمدن که لازمهء گرم شدن از خجلت میباشد آمده است :
ز دار و ز کشتن نترسم همی
ز گردان ایران بتفسم همی
که نامرد خواند مرا دشمنم
ز ناخسته بر دار کرده تنم.فردوسی.

تفسیده.

[تَ دَ / دِ] (ن مف) گرم شده. (فرهنگ جهانگیری). بغایت گرم شده. (برهان) (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تفته. تافته. افروخته :
به بادافره آنگه شتابیدمی
که تفسیده آهن بتابیدمی.فردوسی.
تو شادمان(1) و آنکه به تو شادمانه نیست
چون مرغ برکشیده به تفسیده بابزن.فرخی.
ز پولاد سندانی اندر شتاب
ببردی چو تفسیده اخگر ز تاب.اسدی.
ای کردگار دوزخ تفسیدهء ترا
از آدمی و سنگ بود هیزم و زرنگ.سوزنی.
همواره بود از نفس سرد حسودش
از دوزخ تفسیده تف نار شکسته.سوزنی.
از تو چه حاصل زیان کیسه به دنیا
دوزخ تفسیده سود روز قیامت.سوزنی.
داغ فرمانش چو تفسیده شد از آتش یأس
نسخهء اول از آن شانهء ایام گرفت.انوری.
همچو گرمابه که تفسیده بود
تنگ آیی جانت بخسیده شود.مولوی.
دل نگیرد یک نفس در سینهء گرمم قرار
تابهء تفسیده از خود دور دارد دانه را.صائب.
تفسیده بود ریگ بیابان دلم
ترسم قدم ناله شود آبله دار.
مولاناملک قمی (از فرهنگ جهانگیری).
-تفسیده لبان؛ لبهای ترکیده. (ناظم الاطباء). رجوع به تب و تاب و تف و تفت و تفته و تفسه و تفسیدن و ترکیبهای دیگر تفسییده شود.
(1) - ن ل: شادمانه.

تفسیده شدن.

[تَ دَ / دِ شُ دَ] (مص مرکب) گرم شدن. تفسیدن : شعاع آفتاب عنصر آتش را از حیز خویش بجنباند و هوا و زمین تفسیده شود. (ذخیرهء خوارزمشاهی). رجوع به تفسیده و تفسیدن شود.

تفسیده گشتن.

[تَ دَ / دِ گَ تَ] (مص مرکب) تفسیده شدن. گرم گشتن. تفسیدن : و جوانان از جانبین چالش و سواران بر رقعهء حرب پیاده فرومیکردند تا تنور حرب تفسیده گشت. (جهانگشای جوینی). رجوع به مادهء قبل شود.

تفسیر.

[تَ] (ع مص) هویدا کردن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). آنچه که معنی را روشن کند. (مهذب الاسماء). ترجمه. (از المنجد). پیدا و آشکار کردن و بیان نمودن معنی سخن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). پیدا کردن و واکردن خبر پوشیده و با لفظ کردن مستعمل. (آنندراج). بیان و آشکار ساختن چیزی. (از اقرب الموارد). شرح و بیان. (ناظم الاطباء). گزارش. (صحاح الفرس). گزاره. گشاده کردن. پیدا کردن. شرح کردن غامضی را. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). در اصل بمعنی آشکار ساختن و هویدا کردن. (از تعریفات جرجانی). کلمهء تفسیر مصدر باب تفعیل است از «فسر» بمعنی ظهور و کشف. (از کشاف اصطلاحات الفنون) :
اجازت خواهم از کلکش بدان تفسیر اگر بیند
که تأیید ابدبنیاد عزالدین بوعمران.خاقانی.
شمیرا نام دارد آن جهانگیر
شمیرا را مهین بانوست تفسیر.نظامی.
آسایش دو گیتی تفسیر این دو حرف است
با دوستان مروت با دشمنان مدارا.حافظ.
|| در نزد نحویان بر تمییز اطلاق شود. رجوع به تمییز شود. || بگفتهء برخی از مادهء «تفسره» است و آن نام چیزی است که پزشک بدان بیماری را تشخیص دهد. (از کشاف اصطلاحات الفنون). || مقلوب «سفر» است از مادهء اسفر الصبح؛ یعنی بامداد روشنایی بخشید. (از کشاف اصطلاحات الفنون). || در اصطلاح اهل رمل تفسیر عبارت از شکلی است که از بستن یا گشادن شرح حاصل شود. (از کشاف اصطلاح الفنون). و رجوع به همان مأخذ شود. || شرح کردن کلام خدا را. کشف کردن ظاهر قرآن. بیان ادراک معانی و حقایق قرآن. آشکار کردن غوامض سخن بطور کلی :نبشتن دانست و تفسیر قرآن. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص146). علمای عصر و فضلای دهر را جمع کرد تا در تفسیر قرآن مجید و کلام مخلوق باری جل جلاله و عظم قدرته و کماله تصنیفی مستوفی کردند. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص253). بر معرفت تفسیر و تأویل و قیاس و دلیل و ناسخ و منسوخ و صحیح و مطعون اخبار و آثار واقف. (ترجمهء تاریخ یمینی ایضاً ص398).
-تفسیر و تأویل؛ صاحب نفائس الفنون آرد: تفسیر را بعضی اینطور معنی کرده اند که تفسیر کشف ظاهر قرآن است و تأویل کشف باطن و بعضی دیگر گفتند تفسیر آن است که بروایت تعلق داشته باشد و تأویل آنکه بدرایت و بعضی گفتند تفسیر محکمات را باشد و تأویل متشابهات را. و بعضی دیگر گفتند هرچه ادراک بشر در معانی و حقایق آن برسد تفسیر است و هرچه نرسد تأویل خوانند و بهمین جهت خداوند فرمود و مایعلم تأویله الا الله (قرآن 3 / 7) و نگفت و مایعلم تفسیره الا الله. و طایفهء دیگر گفتند تفسیر آن است که در او خلاف نکرده اند و تأویل آنکه خلاف کرده باشند. و بعضی دیگر گفتند تفسیر بیان حقیقت است و تأویل بیان مقصود و بعضی دیگر گفتند رأی بر دو قسم است یکی آنکه در کمال عقل و وفور فضل باشد و بتأیید ربانی و انوار روحانی ناشی شود و دوم آنکه از هواجس نفس بود و آنرا ظن و جنان خوانند و منهی عنه این قسم است نه اول. و جمعی گفتند منهی عنه تفسیر است نه تأویل چه تفسیر آنست که در او بغیر از یک وجه نیامده باشد همچون قوله تعالی: و من الناس من بشری نفسه ابتغاء مرضاة الله (قرآن 2 / 207) که به اتفاق جمهور مراد بناس صهیب است و بس و در این صورت حمل ناس بر دیگران نتوان کرد و تأویل آن است که در وجوه بسیار آمده باشد همچون قوله تعالی: انفروا خفافاً ثقالاً (قرآن 9 / 41) که مراد بخفاف و ثقال بقولی جوانانند و پیران و بقولی درویشان و توانگران و بقولی عزاب و متأخران و بقولی تندرستان و بیماران و در این صورت بر هر کدام که خواهند عمل جایز بود. (نفایس الفنون ذیل علم تفسیر). التفسیر و التأویل واحد و قیل التفسیر کشف المراد عن المشکل و التأویل رد احد المحتملین الی مایطابق الظاهر. و الاشهر ان التفسیر هو ایضاح معنی اللفظ و التأویل هو سوقه الی مایؤول الیه کتأویل قولک حین تبجس الغمام بحین تبجسه. ج، تفاسیر. (اقرب الموارد) (از منتهی الارب). دانشمندان اصول و فقه دربارهء تفسیر و تأویل اختلاف نظر دارند ابوعبیده و گروهی برآنند که هر دو لفظ دارای یک معنی است، اما راغب گوید: تفسیر اعم از تأویل است و اکثر استعمال تفسیر در الفاظ و مفردات آن است اما استعمال تأویل بیشتر در معانی و جمله ها است و اغلب دربارهء کتب آسمانی تأویل بکار رود، در صورتی که تفسیر در همه موارد خواه کتب آسمانی و خواه جز آنها استعمال شود. ابوطالب ثعلبی گوید: تفسیر بیان وضع بر سبیل حقیقت یا بر طریق مجاز است مانند تفسیر کلمه «صراط» به راه و «صیب» به باران. و تأویل معنی باطن لفظ است مأخوذ از «اول» بمعنی رجوع به عاقبت امر. (از کشاف اصطلاحات الفنون). رجوع به همان متن در معنی تفسیر و تأویل شود. در شرع عبارت است از: توضیح معنی آیه و شأن و قصهء آن و سبب نزول آیه با لفظی که دلالت ظاهر و آشکار بر آن داشته باشد. (از تعریفات جرجانی).
- علم تفسیر؛ دانشی است که بدان نزول آیات (قرآن) و شؤن و قصه های آن و اسباب نازل شوندهء آیات در آنها شناخته شود و آنگاه دانستن ترتیب مکی بودن و مدنی بودن و محکم و متشابه و ناسخ و منسوخ و خاص و عام و مطلق و مقید و مجمل و مفصل و حلال و حرام و وعد و وعید و امر و نهی و جز اینها. و ابوحیان گوید: تفسیر دانشی است که در آن از کیفیت تلفظ و نطق الفاظ قرآن و مدلولهای آنها و احکام افرادی و ترکیبی آن و معنی هایی که حالت ترکیب و تتمات آن بر آنها حمل میشود. عالمان دربارهء روا بودن تفسیر کردن قرآن اختلاف نظر دارند گروهی گویند روا نیست هیچکس به تفسیر هیچیک از مطالب قرآن دست یازد هرچند عالم و ادیب متبحر در معرفت ادله و فقه و نحو اخبار و آثار باشد. و در این باره بجز آنچه به روایت از پیامبر (ص) منتهی شود او را راه دیگری نیست و برخی برآنند تفسیر کردن قرآن برای کسی که در دانشهای مورد نیاز مفسر جامع باشد رواست و علوم مزبور 15 دانش است: لغت. نحو. تصریف. اشتقاق. معانی. بیان. بدیع. علم قراآت (تجوید). اصول دین یا کلام. اصول فقه. اسباب نزول و قصص. ناسخ و منسوخ. فقه. احادیث مبین تفسیر. مبهم و مجمل. دانش موهبت. (از کشاف اصطلاحات الفنون به اختصار). و رجوع به همان متن شود. و صاحب کشف الظنون آرد: دانشی است که در آن از معنی نظم قرآن برحسب طاقت بشری و برحسب اقتضای قواعد و مبادی عربی و اصول کلام و اصول فقه و جدل و دیگر علوم بسیار گفتگو میشود. و غرض از آن معرفت معانی نظم است و فایدهء آن حصول قدرت بر استنباط احکام شرعی بر وجه صحت است و موضوع آن کلام خدای سبحانه و تعالی که منبع هر حکمت و معدن هر فضیلت است و غایت آن توسل به فهم معانی قرآن و استنباط حکمت های آن است برای فائز شدن به سعادت دنیوی و اخروی. (از کشف الظنون). و رجوع به همان متن شود. و ابن خلدون تفسیر را بدوگونه تقسیم کرده است: یکی تفسیر روایتی، مستند به آثار و روایات نقل شده از سلف که عبارت از شناختن ناسخ و منسوخ و موجبات نزول مقاصد آیه هاست و برای دانستن کلیهء این مسائل هیچ راهی بجز نقل از صحابه و تابعان وجود نداشت و متقدمان در این باره مجموعه های کاملی فراهم آوردند. ولی با همهء اینها کتب منقولات ایشان مشتمل بر غث و سمین و روایات پذیرفتنی و مردود است. گونهء دوم تفسیر، مسائلی است که به زبان بازمیگردد مانند شناختن لغت و اعراب و بلاغت در ادای معنی برحسب مقاصد و اسلوبها، و اینگونه تفسیر کمتر ممکن است از نوع نخست جدا شود و مستقلاً تألیف گردد. زیرا گونهء نخست مقصود بالذات بوده است و این نوع هنگامی متداول شده است که علوم مربوط به زبان جنبهء تعلیمی بخود گرفته است و فقط گاهی در بعضی از تفاسیر گونهء دوم بر گونهء نخستین غلبه دارد و بهترین تفسیرهایی که مشتمل بر آن فن میباشد کتاب زمخشری است که مؤلف آن از مردم خوارزم عراق «ایران» است. ولی زمخشری پیرو عقاید معتزله است... و به همین سبب محققان مذهب سنت از آن دوری میجویند. (از مقدمهء ابن خلدون ترجمهء محمد پروین گنابادی ج2 صص898-900). || (اِ) کتاب هایی که محتوی کشف معانی و حقایق قرآن مجید باشد :
یکنزون الذهب نکردی درس
یوم یحمی نخواندی از تفسیر.خاقانی.
نسخهء این تفسیر در مدرسهء صابونی به نیشابور مخزون بود. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص 253). || (اصطلاح بدیع) در اصطلاح نام صفتی است و آن چنان است که شاعر او چند صفت بر سبیل اجمال ذکر کند و ثانیاً تفصیل نماید و آن دو قسم است جلی و خفی. جلی آن است که شاعر در مصرعی یا بیتی الفاظی آرد که مبهم باشد و در مصرع یا بیت دیگر تفسیر کند و همان الفاظ را عندالتفسیر بیارد، مثال از نظیری نیشابوری:
بخت مادرکش، یتیمم در غریبی کرده است
کرده گردون را یکی آیین و دوران مادری
دایهء گردون تنک شیر است، گوید خاک خور
مادر دوران گران خواب است گوید خون گری.
هر چند یتیم در لغت بمعنی طفلی است که پدر از سرش رفته باشد لیکن شعرا هر کودک که مادرش بمیرد نیز اطلاق کنند... (از آنندراج). رشیدالدین وطواط آرد: تفسیر جلی چنان باشد که شاعر لفظی مبهم بگوید چنانکه به تفسیر محتاج بود و به وقت تفسیر همان لفظ بازآرد و تفسیر کند، مثالش از تازی من گویم:
یحیی و یردی بجدواه و صارمه
یحیی العفاة و یردی کل من حسدا.
مثال دیگر فیاض راست:
یعطی و یمنع یعطی المال زائرهُ
و یمنع الجار من ذل و ارهاق.
در این هر دو بیت یحیی و یردی و یعطی و یمنع اعادت کرده آمد و تفسیر کرده شد. پارسی، عنصری گوید:
یا ببندد یا گشاید یا ستاند یا دهد
تا جهان برپای باشد شاه را این یادگار
آنچ بستاند ولایت آنچ بدهد خواسته
وآنچ بندد پای دشمن وآنچ بگشاید حصار.
بر حسب گفتهء صاحب مجمع الصنایع، تفسیر آن است که شاعر نخست چند صفت مجمل برشمارد و سپس تفسیر آنها را در ابیات بعد بیاورد و آن بر دوگونه است: تفسیر جلی و تفسیر خفی. تفسیر جلی آن است که بهنگام تفسیر الفاظ مجمل آنها را اعاده کند... (از کشاف اصطلاحات الفنون). و خفی آن است که تفسیر مجمل بی اعادهء الفاظ مذکور نماید. علی رضای تجلی:
خشک و تر، هریک برنگی در رهش جان میدهند
گشته صحرا از غمش مدهوش و دریا می طپد.
(از آنندراج).
و تفسیر خفی چنان باشد که لفظ مبهم را که به تفسیر محتاج بود بوقت تفسیر بازآورده نشود و پوشیده گذاشته آید، مثالش عنصری گوید:
همه فام کین و بپرخاش مرد
دل جنگجوی و بسیج نبرد
همی توختند و همی تاختند
همی سوختند و همی ساختند.
و مثال دیگر محمد بن عبده راست:
چنانکه نیست نگاری چو تو دگر نبود
چو من صبور و چو من زاروار برنایی
ترا و من رهی و خواجه را کسی بجهان
بحسن و صبر و سخاوت ندید همتایی.
(حدایق السحر فی دقایق الشعر چ اقبال ص 78). تفسیر خفی چنان است که بهنگام تفسیر الفاظ مجمل آنها را اعاده نکند، بدینسان:
همی آرند پیوسته ز بهر جشن تو پیدا
همی زایند همواره ز بهر بزم تو آسان.
رطب نخل و عسل نحل و بریشم کرم و مشک آهو
دُر دریا، و زر خارا و شکرنای و گوهر کان.؟ (از کشاف اصطلاحات الفنون).
|| در نزد علمای بیان نوعی از اطناب زیاده است. چنانکه در سخن نوعی پوشیدگی باشد و برای روشن گردانیدن آن، سخنی دیگر ایراد کنند تا سخن پوشیده ماقبل را روشن سازند مانند این آیات : ان الانسان خلق هلوعا اذا مسه الشر جزوعاً و اذا مسه الخیر منوعاً(1). که «هلوع» در آیهء نخست چون نیاز به تفسیر دارد در دو آیه بعد آنچنان تفسیر شده است که در واقع پوشیدگی مرتفع شده و معنی آن روشن گشته است. (از کشاف اصطلاحات الفنون). رجوع به ج2 ص1116 همان متن و کتاب الاتقان در ذیل کلمهء اطناب شود.
(1) - قرآن 70 / 19، 20 و 21.

تفسیردان.

[تَ] (نف مرکب) کسی که علم تفسیر داند. عالم به علم تفسیر. مفسر :
زیان میکند مرد تفسیردان
که علم و ادب میفروشد به نان.(بوستان).
رجوع به تفسیر و ترکیب های آن شود.

تفسیر کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)آشکار و هویدا کردن سخن. ترجمه کردن. شرح کردن و بیان کردن سخنی از زبانی بزبانی دیگر و یا توضیح کردن سخنی غامض را بزبانی روشن و آشکار :
ز سینه تا به لب آیین نیشتر دارم
حدیث از جگر پاره میکنم تفسیر.خاقانی.
کنم تفسیر سریانی ز انجیل
بخوانم از خط عبری معما.خاقانی.
میکند باد صبا هر روز پیش از آفتاب
مصحف خلق ترا از بوی گل تفسیرها.
صائب (از آنندراج).
عقل نتواند ادا کردن ادای حسن را
عشق میخواهد که تفسیری کند این آیه را.
واله هروی (از آنندراج).
دارد گل ریاض حقیقت گلاب راز
مصحف به پیش دارم و تفسیر میکنم.
اسیری (از آنندراج).

تفسیرگوی.

[تَ] (نف مرکب) کسی که کلام خدا را شرح کند. مفسر. آشکارکنندهء سخنان غامض. شرح کنندهء مدلول ها و الفاظ قرآن کریم و فحاوی آیات و اسباب نزول و تأویلات و سایر احوال و احکام و غرائب و بدایع آن :
از من بگوی عالم تفسیرگوی را
گر در عمل نکوشی نادان مفسری.سعدی.

تفسیری.

[تَ] (اِخ) محمد بن شیخ علی الرومی الحنفی القاضی باسکوب. متوفی به سال 1077 ه . ق. او راست: رسائل علی انوار التنزیل للبیضاوی. (از اسماء المؤلفین ج2 ص291).

تفسیق.

[تَ] (ع مص) فاسق خواندن. (تاج المصادر بیهقی). به فسق نسبت کردن کسی را. (از اقرب الموارد). || ناراست گردانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تفسیل.

[تَ] (ع مص) فَسِل خواندن. (زوزنی). نبهره خواندن و رذل شمردن. || ناروان ساختن متاع و درهمها. (از اقرب الموارد).

تفسیله.

[تَ لَ / لِ] (اِ) جنسی از پارچهء ابریشمی باشد که از آن قبا و چیزهای دیگر دوزند. (برهان) (از انجمن آرا) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از فرهنگ رشیدی) (از فرهنگ جهانگیری).

تفش.

[تَ] (اِ) سرزنش و طعنه را گویند. (برهان) (از انجمن آرا) (آنندراج). تفشه. تفشل. بیغار. (ناظم الاطباء) (از انجمن آرا).

تفش.

[تَ فِ] (اِمص، اِ) حرارت و گرمی باشد. (برهان) (ناظم الاطباء). حرارت و گرمی و تپش است. (انجمن آرا). بغایت گرمی. (آنندراج) (غیاث اللغات). || کف و تف و آب دهن. (ناظم الاطباء).

تفشج.

[تَ فَشْ شُ] (ع مص) پایها را از هم دورنهاده نشستن و رفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تفحج. (از اقرب الموارد). || تفشج ناقه؛ پایها از هم گشاده داشتن ماده شتر برای دوشیده شدن یا بول کردن. (از اقرب الموارد). رجوع به مادهء بعد شود.

تفشح.

[تَ فَشْ شُ] (ع مص) گشاده داشتن میان هر دو پای در رفتن و کمیز انداختن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || گشاده داشتن میان هر دو پای در گاییدن دختر را. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء).

تفشره.

[تَ شَ / شِ رِ] (ع مص) قلیه ای که از سبزی آلات پزند. (ناظم الاطباء). رجوع به تفشله شود.

تفشغ.

[تَ فَشْ شُ] (ع مص) جامهء نیکو پوشیدن با پیری و سفیدمویی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || جامهء درشت پوشیدن. (از اقرب الموارد). || بسیار شدن سپیدموی. (تاج المصادر بیهقی). افزون و پراگنده گشتن موی سپید در سر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بسیار شدن خون در تن. (تاج المصادر بیهقی). غالب و پریشان گردیدن خون در کسی و رفتن در اندام او. (از اقرب الموارد). || بمیان هر دو پای دختر درآمدن و دوشیزگی بردن. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || درآمدن در سرای و پوشیده شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || بزیر چیزی فروپوشیدن. || کاهلی کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || فراوان و پراگنده شدن خیر در میان قومی. || برآمدن و برنشستن بر چیزی. (از اقرب الموارد).

تفشق.

[تَ فَشْ شُ] (ع مص) حمایل وار افکندن جامه را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). توشح به جامه. (از اقرب الموارد).

تفشل.

[تَ شَ] (اِ) بمعنی اول تفش است که طعنه و سرزنش باشد. (برهان) (آنندراج) تفش و طعنه و سرزنش و تفشه و بیغار. (ناظم الاطباء). رجوع به تفش شود.

تفشل.

[تَ فَشْ شُ] (ع مص) دویدن آب. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). روان شدن آب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || زن خواستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تزوج. (از اقرب الموارد). || بر فشل نشستن زن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تفشله.

[تَ شِ لَ / لِ] (اِ) تفشیله. (فرهنگ جهانگیری) (آنندراج). قلیه ای باشد که از گوشت و تخم مرغ و زردک و عسل پزند و گشنیز و گندنا در آن کنند. (برهان) (ناظم الاطباء). || بعضی گویند عدس سبز نیم پخته باشد. (برهان). عدس سبز نیم پخته را نیز گویند که مردم تهران عدسی گویند. (ناظم الاطباء). رجوع به تفشیله شود.

تفشؤ.

[تَ فَشْ شُءْ] (ع مص) پراگنده گردیدن مرض بقوم و فاش شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || فسوس کردن با کسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به تفشی شود.

تفشه.

[تَ شَ / شِ] (اِ) بمعنی طعنه و سرزنش باشد. (برهان) (آنندراج). طعنه و سرزنش و نکوهش. (ناظم الاطباء). طعنه. (فرهنگ رشیدی). || (مص) طعنه زدن. (صحاح الفرس). طعنه زدن و سرزنش کردن را نیز گویند. (برهان) (آنندراج). رجوع به تفش و تفشل و مادهء بعد شود.

تفشه زدن.

[تَ شَ / شِ زَ دَ] (مص مرکب) طعنه زدن. سرزنش کردن. رجوع به مادهء بعد شود.

تفشه زن.

[تَ شَ / شِ زَ] (نف مرکب) طعنه زدن. (آنندراج). آنکه سرزنشی می کند و طعنه می زند. مفتری :
به جنگ دعوی داری و سخت تفشه زنی
درشت گویی و پرخوار و خستوانه تنی.
ابوالعباس (از آنندراج) (از بهار عجم).

تفشی.

[تَ فَشْ شی] (ع مص) زیاده گشتن بیماری در قوم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || پراکنده شدن و گستردن. گویند: هذا قرطاس یتفشی فیه المداد؛ ای ینشتر. (از اقرب الموارد). || فراخ شدن و تباه شدن ریش. (تاج المصادر بیهقی). بزرگ شدن و تباه شدن ریش. (زوزنی). فراخ گشتن ریش. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). اتساع. (کشاف اصطلاحات الفنون). || (اِ) عند اهل العربیه عبارةٌ عن تفخیم الحروف عند النطق به. (از اقرب الموارد). در اصطلاح قاریان انتشار باد است تا بدان حد که به مخرج ظاء معجمه پیوسته شود. (از کشاف اصطلاحات الفنون).

تفشیج.

[تَ] (ع مص) پا از هم دور نهادن جهت شاشیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). تفشج. (اقرب الموارد). رجوع به تفشج شود.

تفشیح.

[تَ] (ع مص) پایها از هم دور نهادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || بازگردیدن از کسی و روی گردانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تفشیخ.

[تَ] (ع مص) نرم و سست گردانیدن بندهای اندام را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). نرم و سست گردانیدن مفاصل را. (از اقرب الموارد).

تفشیر.

[تَ] (ع مص) مصدر جعلی از فشار فارسی. مصدر از فشردن فارسی. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
ور تیز بگادن خرانی
دندان بفشر بگاه تفشیر.
سوزنی (دیوان چ شاه حسینی ص46).

تفشیره.

[تَ رَ / رِ] (اِ) عدس سبز پختهء نرم کوفته که مردم تهران عدسی گویند. (ناظم الاطباء). و رجوع به تفشله شود.

تفشیغ.

[تَ] (ع مص) فروگرفتن کسی را و پوشیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). مثل فشغ است. (از اقرب الموارد). رجوع به فشغ شود. || چیره شدن خواب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تفشیل.

[تَ] (ع مص) فشل ساختن بزن. (منتهی الارب) (آنندراج). فشل ساختن برای زن. (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بر فشل نشستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || (ع اِ) شیر که در پستان باقی مانده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (آنندراج).

تفشیله.

[تَ لَ / لِ] (اِ) گوشت و گندنا و گوز مغز و خایه درهم هریک اندر کنند و بپزند و تفشیله خوانند. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص244). گوشت و گندنا و گشنیز و مغز گوز و انگبین به دیگ اندرکنند و بپزند و تفشیله گویند. (فرهنگ اسدی نخجوانی). تفشله. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج) (فرهنگ رشیدی). قلیه ای که با گوشت و تخم مرغ و زردک و عسل باشد و بعضی گندم و مویز و کردکان و گشنیز هم داخل کرده اند. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی) (از شرفنامهء منیری) (از اوبهی) (از انجمن آرا) (آنندراج) :
غمزی(1) ای نابکار چون غلبه
روی چونانکه، پخته تفشیله.
منجیک (از لغت فرس اسدی چ اقبال ص444).
|| در کتب طبی، آشی که از سرکه و عدس پزند برای دفع خمار. طفشیل معرب آن. (فرهنگ رشیدی) (از انجمن آرا) (از آنندراج) :
سالکان مسالک تحقیق
فارغند از شراب و تفشیله.
فخری (از فرهنگ رشیدی).
|| عدس سبز پخته را نیز گویند. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری). رجوع به تفشله شود.
(1) - دزدی. تصحیح از مرحوم دهخدا. و در نسخهء آقای سعید نفیسی این شعر چنین آمده است:
مردی نابکار چون غلبه
مردی از آرزوی تفشیله.

تفشیة.

[تَ یَ] (ع مص) آشکار کنانیدن. (ناظم الاطباء).

تفصح.

[تَ فَصْ صُ] (ع مص) شیوازبانی نمودن. (تاج المصادر بیهقی). زبان آور شدن مرد عربی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || به زبان عرب سخن گفتن اعجمی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || به تکلف فصاحت نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به تفاصح شود.

تفصح.

[تَ صَ] (اِخ) دوم پادشاهان 15:16 بگمان «کاندر» در موقع تفسیح حالیه که در جنوب نابلس می باشد، واقع بوده است لکن سایرین گمان برده اند که در نزدیکی رود اردن یا در نزدیکی ترصه بوده است. (قاموس کتاب مقدس).

تفصد.

[تَ فَصْ صُ] (ع مص) روان شدن چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تفصفص.

[تَ فَ فُ] (ع مص) پراکنده شدن از چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تفصم.

[تَ فَصْ صُ] (ع مص) شکسته گردیدن بی جدایی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (تاج المصادر بیهقی).

تفصی.

[تَ فَصْ صی] (ع مص) از دشواری و تنگی بدر آمدن. (تاج المصادر بیهقی) (از زوزنی) (از غیاث اللغات) (از آنندراج). خلاص شدن انسان از مضیقه و بلیه و دین. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) : اگر استبداد و استقلال تو... و تفصی از عهدهء این کار محقق بودی من از همه مطیع تر و راضی تر بودمی. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص189). و از مضایق مداخل و مخارج تفصی تواند نمود. (جهانگشای جوینی). و از ملامت و تقریع مسلمانان بکدام بهانه تفصی نمایم. (جهانگشای جوینی). و هیچکس از مضایق آن تفصی نتواند بود. (جهانگشای جوینی). || رهایی یافتن از هرچه باشد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). جدا شدن از کسی. (از اقرب الموارد): لیتنی اتفصی من فلان؛ ای تخلص منهُ. و کل شی ء باین شیئاً فقد تفصی عنه. (اقرب الموارد). || به نهایت چیزی رسیدن. تفصی الشی ء استقصاه. (از اقرب الموارد).

تفصیح.

[تَ] (ع مص) بی کفک گردیدن شیر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تفصید.

[تَ] (ع مص) به آب اندک سیراب شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || تر نهادن چیزی در آب اندک. (از اقرب الموارد). || کفتگی و انجوخیدگی. یقال فی الارض تفصید؛ ای تشقق و تحدد. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء).

تفصیص.

[تَ] (ع مص) گشادن چشم و نیک نگریستن مردم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || سوار کردن نگین بر انگشتری. (از اقرب الموارد).

تفصیع.

[تَ] (ع مص) دادن. (منتهی الارب) (آنندراج). دادن چیزی. (ناظم الاطباء). بخشیدن مالی را بکسی. (از اقرب الموارد). || تیز دادن یا کند کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بیرون کردن. (تاج المصادر بیهقی). بیرون آوردن کودک سر نره را از غلاف. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بیرون کردن چیزی را از چیزی. (از اقرب الموارد).

تفصی کردن.

[تَ فَصْ صی کَ دَ] (مص مرکب) بدر آمدن از دشواری. خلاصی یافتن از (تنگی) مشکلات. رهایی یافتن از مضیقه و بلیه : و او چند فرزه شهر از شهرهای هند بازگذارد... تا از عهدهء این مشروطات تفصی کند. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص39). و رجوع به تفصی شود.

تفصیل.

[تَ] (ع مص) جدا کردن. (تاج المصادر بیهقی). جداجدا کردن از یکدیگر. (زوزنی). جدا نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || پاره پاره کردن. (زوزنی). قطعه قطعه کردن پارچه برای دوختن لباس. (از اقرب الموارد). || فصل فصل ساختن کتاب و سخن را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (از زوزنی). || اندام اندام کردن قصاب گوسپند را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || قرار دادن میان هر دو دانه از گردن بند که هم رنگ باشند، دانهء دیگری یا مرجانی یا گوهری برنگی دیگر. (از اقرب الموارد). || هویدا کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). پیدا و بیان کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (آنندراج). مقابل اجمال. (از کشاف اصطلاحات الفنون) : ما کان هذا القرآن... و لکن تصدیق الذی بین یدیه و تفصیل الکتاب لاریب فیه من رب العالمین. (قرآن 10 / 37)... و لکن تصدیق الذی بین یدیه و تفصیل کل شَی ءٍ و هدیً و رحمةً لقوم یؤمنون. (قرآن 12/111). || (اِ) شرح و بیان. (ناظم الاطباء) :این نکته چند نبشتم از حدیث وی و تفصیل حال وی فرادهم در این تاریخ. (تاریخ بیهقی). علی الخصوص غرر سیرالملوک که ابومنصور ثعالبی جمع کرده است بر تفصیل آن مشتمل است. (کلیله و دمنه). اما شرح و تفصیل اسامی آن ممکن نیست. (کلیله و دمنه). حاضران گفتند تفصیل اسامی ایشان بازگوی. (کلیله و دمنه). قاضی روی به زاهد آورد تا تفصیل نکته بشنود. (کلیله و دمنه).
- تفصیل نسبت؛ اصطلاحی است در علم هندسهء قدیم. بیرونی در التفهیم آرد : این نسبت افزونی نخستین بر دوم بدوم چون نسبت افزونی سوم بر چهارم بچهارم و به نمودهء ما نخستین خردتر است از دوم پس تفصیل نسبت میان ایشان نباشد مگر از پس عکس کردن. ای نسبت نخستین تا دوم نخستین شود و به نسبت مقدم. آنگاه نسبت به تفصیل چهارپار شود. (التفهیم چ همائی ص20). رجوع به نسبت و کشاف اصطلاحات الفنون شود.
- علی التفصیل؛ مفص و مشروحاً و به تفصیل. (ناظم الاطباء).
|| (اصطلاح خط) اصطلاح فن خط آن که هر حرفی را از حروف متصله که مد او حسن باشد بکشد و مد هر حرف جهت سه چیز تواند بود: از برای تحسین کلمه، مثل میم محمد، یا برای ازالت اشکال مثل سین سبع، یا از برای تمامی سطر همچون نون عالمین. (نفایس الفنون).

تفصی.

[تَ لَن] (ق) مشروحاً و مفص. (ناظم الاطباء). مقابل اجما.

تفصیلات.

[تَ] (ع اِ) جِ تفصیل. شرح و بسط ها.

تفصیلانه.

[تَ نَ / نِ] (ص نسبی، ق مرکب) علی التفصیل و مشروحاً و با شرح و بیان. (ناظم الاطباء).

تفصیل کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)سیاهه کردن. نوشتن. بقلم درآوردن : به اختیار بقلعهء غزنه رفت و به حبس رضا داد و اسباب تجمل تفصیل کرد و به سلطان فرستاد. سلطان از این حرکت در خشم شد و او را به جنایت خرابی ولایت... مؤاخذه کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص360).
بعد از این ای یار اگر تفصیل هشیاران کنی
گر در آنجا نام من بینی قلم در سر زنش.
سعدی.

تفصیل نامه.

[تَ مَ / مِ] (اِ مرکب)یادداشت نامه و اعلان نامه. (ناظم الاطباء).

تفصیل وار.

[تَ] (ق مرکب) به تفصیل مشروحاً. مفصلا و با دقت. (ناظم الاطباء).

تفصیله.

[تَ لَ / لِ] (اِ) ظاهراً نوعی صوف آهاردار است :
صوف سته عشری قبرسی و تفصیلهء
کستمانی حلبی حبر و غزیّ بسیار.
(نظام قاری ص15).
آش بر صوف تفصیله مریزید که آن خود آش خود دارد. (نظام قاری ص167).

تفصیلی.

[تَ] (ص نسبی) مقابل اجمالی. منسوب به تفصیل. مشروح. مفصل. به تفصیل.

تفصیة.

[تَ یَ] (ع مص) رهایی دادن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || گوشت از استخوان جدا کردن. (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد): فصیت اللحم عن العظم. (از اقرب الموارد).

تفضج.

[تَ فَضْ ضُ] (ع مص) تر بودن بن موها از خوی و عرق. (ناظم الاطباء). خوی کردن بن موی بقدر که روان نگردد. (از اقرب الموارد). || پر شدن بدن از وسومت. (ناظم الاطباء). نیک بهم رسانیدن اندام پیه را چنانکه عروق لحم در مداخل شحم، بین مضابع کفته گردد. || لاغر و کم گوشت شدن اندام ناقه. (از اقرب الموارد). || منبسط شدن. (ناظم الاطباء). گشاده و فراخ شدن چیزی(1). (از اقرب الموارد).
(1) - منتهی الارب این معانی را در ذیل مادهء تفضیج آورده ولی در تاج العروس و لسان العرب و دیگر کتب لغت بر وزن تفضیل نیامده است.

تفضض.

[تَ فَضْ ضُ] (ع مص) پراکنده شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). پراکنده شدن چیزی یا قومی. (از اقرب الموارد).

تفضل.

[تَ فَضْ ضُ] (ع مص) افزون شدن بر کسی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). برتری و فزونی. (ناظم الاطباء). || افزونی نمودن. || نیکویی کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). لطف و مرحمت و احسان و مهربانی و خاطرنوازی. (ناظم الاطباء) :
بهر تفضل ازو کشوری به نعمت و ناز
بهر عنایت ازو عالمی به جامه و جام.
فرخی.
مرکب نیکیت را به جلّ وفاها
پیش خداوند کش به دست تفضل.
ناصرخسرو.
کرده ام از راه عشق چند گذر سوی او
او به تفضل نکرد هیچ گذر سوی من.
سعدی.
سعدی گر آسمان به شکر پرورد ترا
چون می کشد به زهر ندارد تفضلی.سعدی.
-به تفضل دادن؛ به تبّرع دادن، نه به بیع و مکافات و قرض. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
|| فضل کردن و دعوی فضل کردن بر اقران. (تاج المصادر بیهقی). فضل کردن. (زوزنی). دعوی فضل نمودن بر اقران خویش. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). افزونی جستن بر اقران خود. (آنندراج). فضل و سروری جستن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی): هو یتفضل علی قومه. (اقرب الموارد). || یک جامه پوشیدن برای کار. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). جامهء بادروزه پوشیدن برای کار. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). یک جامهء بی آستین پوشیدن زن در خانه از برای انجام کار. (آنندراج) (از اقرب الموارد). || یک جامه پوشیدن و اطراف آن را بر خلاف بر دوش انداختن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بصیغهء امر: تَفَضَّلْ؛ در اصطلاح امروز خواستن از کسی دیدار یا جلوس و مانند آن بر سبیل تجمل. (از اقرب الموارد). بفرمای. پیش شو. درآی. بسم الله. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تفض.

[تَ فَضْ ضُ لَن] (ق) مقابل وجوباً. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تفضلات.

[تَ فَضْ ضُ] (ع اِ) در فارسی امروزی نعمتها و نیکوئیها و عنایتها و بخشش ها و ملاطفت ها. (ناظم الاطباء).
- تفضلات الهی؛ نعمت های الهی و الطاف خداوندی. (ناظم الاطباء). رجوع به تفضل شود.

تفضل داشتن.

[تَ فَضْ ضُ تَ] (مص مرکب) فزونی داشتن. (ناظم الاطباء). || نیکویی داشتن. لطف و احسان و خاطرنوازی داشتن در حق کسی :
منت پذیر او نه منم در زمین پارس
در حق کیست آنکه ندارد تفضلی.سعدی.

تفضل کردن.

[تَ فَضْ ضُ کَ دَ] (مص مرکب) لطف کردن. احسان کردن. نیکویی کردن :
احسان چرا کنی و تفضل بجای آنک
فردا به روز جنگ و جفا برکشی حسام.
ناصرخسرو.
سبک باش ای نسیم صبحگاهی
تفضل کن بدان فرصت که خواهی.نظامی.
رجوع به تفضل شود.

تفضیج.

[تَ] (ع مص) خوی کردن بن موی بقدری که روان نگردد. || نیک بهم رسانیدن اندام پیه را چنانکه عروق لحم در مداخل شحم کفته گردد. || ترنجیدن. || کم گوشت شدن اندام ناقه. || گشاده و فراخ شدن هر چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به تفضج شود.

تفضیح.

[تَ] (ع مص) نیک رسوا کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). فضیحت و رسوا کردن. (غیاث اللغات) (آنندراج). || برآمدن بامداد. (از اقرب الموارد).

تفضیض.

[تَ] (ع مص) به سیم کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). سیم کوب و سیم اندود کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از صراح) (از اقرب الموارد).

تفضیل.

[تَ] (ع مص) افزونی دادن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). فضل نهادن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). فزونی نهادن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) فزونی و برتری و فضیلت. (ناظم الاطباء) : انظر کیف فضلنا بعضهم علی بعض و للاَخرة اکبر درجاتٍ و اکبر تفضیلاً. (قرآن 17 / 22)... و رزقناهم من الطیبات و فضلناهم علی العالمین. (قرآن 45 / 16).
در هیچکس به چشم حقارت نظر مکن
تا در تو هم به دیدهء تحقیر منگرند
زیرا که هر که هست ز درویش و پادشاه
چون نیک بنگری ز یکی اصل و گوهرند
تفضیل پس میانهء این هر دو جنس چیست؟
در خورد و خواب چون همه باهم برابرند.
خواجه عبدالله انصاری.
هر طایفه ای که دیدم در ترجیح دین و تفضیل مذهب خویش سخنی میگفتند. (کلیله و دمنه).
از بر حق می رسد تفضیلها
باز هم از حق رسد تبدیلها.مولوی.
|| حکم کردن بر فضل کسی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || فاضل گردانیدن. (تاج المصادر بیهقی). فاضل و افزون گردانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || برگزیدن کسی را بر دیگری. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء).

تفضیل بردن.

[تَ بُ دَ] (مص مرکب)افزونی یافتن. برتری یافتن. مزیت بردن :
به آب و رنگ تیغش برده تفضیل
چو نیلوفر هم از دجله هم از نیل.نظامی.
رجوع به تفضیل شود.

تفضیل نهادن.

[تَ نِ / نَ دَ] (مص مرکب)برتری دادن. برگزیدن کسی را بر دیگری. افزونی نهادن یکی بر دیگری :
یگانه بار خدایی که از فضائل او
همی نهند زمین را به آسمان تفضیل.
امیر معزی (از آنندراج).

تفطح.

[تَ فَطْ طُ] (ع مص) پهن شدن و واگشوده گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تفطر.

[تَ فَطْ طُ] (ع مص) شکافته شدن. (تاج المصادر بیهقی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). شکافته گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || آشکار شدن برگ شاخ درخت. (از اقرب الموارد). || شکافته شدن زمین بهنگام سر برآوردن رستنیها از آن. (از اقرب الموارد).

تفطن.

[تَ فَطْ طُ] (ع مص) دریافتن. دانستن. به فطانت درک کردن. || (اِ) زیرکی. هوشمندی. ج، تفطنات. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به تفطین.

تفطیح.

[تَ] (ع مص) پهنا گردانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). پهن گردانیدن چیزی را، یقال: فطح الحدیدة؛ اذا عرضها و سواها لمسحاة او مغرق او غیره. (از اقرب الموارد).

تفطیر.

[تَ] (ع مص) روزه بگشادن کسی را. (زوزنی). روز گشادن. (دهار). روزه گشایانیدن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). || افطاری دادن کسی را. || شکافتن چیزی را. (از اقرب الموارد).

تفطیس.

[تَ] (ع مص) سخن را بر روی سخن گفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || سخن را بر روی کسی گفتن. (از اقرب الموارد). || اماته؛ میرانیدن. (از اقرب الموارد).

تفطین.

[تَ] (ع مص) فهمانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || دانا و زیرک خاطر ساختن معلم کسی را به تأدیب و تثقیف او. (از اقرب الموارد).

تفظع.

[تَ فَظْ ظُ] (ع مص) زشت یافتن کاری را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

تفعفع.

[تَ فَ فُ] (ع مص) شتابی کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تفعل.

[تَ فَعْ عُ] (ع مص) یکی از اوزان ابواب ثلاثی مزیدفیه و معنی آن بیشتر بر مطاوعت و قبول فعل است. و رجوع به نشوء اللغة ص15 شود.

تفعی.

[تَ فَعْ عی] (ع مص) بدخوی شدن. (تاج المصادر بیهقی). مانند افعی گردیدن در بدی و خباثت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). چون افعی در میان مردم ناپسند شدن و در اساس آمده که مانند افعی شدن در بدی و خباثت. (از اقرب الموارد).

تفعیل.

[تَ] (ع مص) یکی از اوزان ابواب ثلاثی مزیدفیه و این باب بیشتر برای تعدیهء فعل آید. و رجوع به نشوء اللغة ص15 شود.

تفغم.

[تَ فَغْ غُ] (ع مص) شکفتن گل. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

تففة.

[تِ فَ فَ] (ع اِ) جِ تُفّ. رجوع به تُفّ شود.

تففة.

[تُ فَ فَ] (ع اِ) کرمکی است خرد. (منتهی الارب) (آنندراج). کرمکی خرد که چرم را می خورد. (ناظم الاطباء).

تفقئة.

[تَ قِ ءَ] (ع مص) برکندن و شکستن چشم و آبله و مانند آن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || شکافتن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). || چشم کور کردن. (تاج المصادر بیهقی). کور ساختن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به تفقّؤ شود.

تفقح.

[تَ فَقْ قُ] (ع مص) شکفتن گل. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بشکفتن. (زوزنی). || گشاده گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تفتح در کلام : و منهم من عم فقال التفقح التفتح. (از اقرب الموارد). || چشم باز کردن سگ بچه. (زوزنی).

تفقد.

[تَ فَقْ قُ] (ع مص) واجستن. (زوزنی). جستن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). گمشده را جستن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). گمشده را واجستن و واپرسیدن و با لفظ کردن مستعمل. (آنندراج). گم شده را بازجستن و پرسش نمودن و مجازاً بمعنی دلجوئی و مهربانی و غمخواری. (غیاث اللغات). غمخواری و دلجوئی و ملاطفت و مهربانی و ترحم. (ناظم الاطباء) : و او در ابواب تفقد و تعهد، ایشان را انواع تکلف و تنوق واجب داشتی. (کلیله و دمنه). چون ابوعلی به بخارا رسید در تعهد و تفقد و اجلال و اکرام قدر او مبالغت رفت. (ترجمهء تاریخ یمینی ). ابوابراهیم چادر کنیزکی که به تعهد و تفقد ایشان قیام می نمود در سر کشید و در خفارت آن زی از مجلس خویش بیرون گریخت. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص219).
آخر نگهی به سوی ما کن
دردی به تفقدی دواکن.سعدی.
بر حالت ببخشید و کسر حالت را به تفقدی جبر کرد. (گلستان).

تفقد فرمودن.

[تَ فَقْ قُ فَ دَ] (مص مرکب) تفقد کردن. (ناظم الاطباء). رجوع به تفقد کردن شود.

تفقد کردن.

[تَ فَقْ قُ کَ دَ] (مص مرکب) تفقد فرمودن. دلجوئی و غمخواری کردن. (ناظم الاطباء) : مدت دو سال است تا تفقدش میکنم و تعهد واجب می دارم. (سندبادنامه ص195).
شکرفروش که عمرش دراز باد، چرا
تفقدی نکند طوطی شکرخا را.
حافظ (دیوان چ غنی ص4).
ای صاحب کرامت شکرانهء سلامت
روزی تفقدی کن درویش بینوا را.
حافظ (ایضاً ص5).
رجوع به تفقد و دیگر ترکیب های آن شود.

تفقد نمودن.

[تَ فَقْ قُ نُ / نِ / نَ دَ](مص مرکب) تفقد کردن: کاروان زده و کشتی شکسته و مرد زیان رسیده را تفقد نماید. رجوع به تفقد و دیگر ترکیبهای آن شود.

تفقع.

[تَ فَقْ قُ] (ع مص) شکافه و پاره شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || تحرک. قال جریر: یجر المخازی من لدن ان تفقعاً. (اقرب الموارد).

تفقم.

[تَ فَقْ قُ] (ع مص) به سر بینی گرفتن کسی را. (منتهی الارب). گرفتن فقم یعنی چانه و یا سر بینی کسی را. (از ناظم الاطباء). چانه یعنی ریش کسی گرفتن. (از اقرب الموارد).

تفقؤ.

[تَ فَقْ قُءْ] (ع مص) کور گردیدن. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || برکندن و شکسته شدن چشم و آبله و جز آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مطاوع تفقئة است. (از اقرب الموارد). رجوع به تفقئة شود. || شکافته شدن. (زوزنی). برکنده و شکافته شدن ابر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || شکافته شدن لفائف گیاه بُهمی از میوهء آن. (از اقرب الموارد). و یقال: تفقأت البهمی اذا تشققت لفائفها عن ثمرها. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || پر شدن اندام کسی از پیه چنانکه پوست او شکافته گردد. (از اقرب الموارد).

تفقه.

[تَ فَقْ قُ] (ع مص) فقه آموختن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (از اقرب الموارد). یقال: هو یتفقهُ فی العلم؛ ای یتعلم. (اقرب الموارد . || فقیه شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || دانا شدن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). فهمیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). فهمیدن سخن و جز آن. (از اقرب الموارد).

تفقیح.

[تَ] (ع مص) چشم باز کردن سگ بچه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و فی الحدیث: «فقحنا و صأصأتم»؛ ای فتحنا عیوننا و انتم حرکتم عیونکم بدون ان تفتحوها و مراده انا ابصرنا الحق و لما تبصروه. || باز شدن گل. || باز شدن برگ درخت. (از اقرب الموارد).

تفقیر.

[تَ] (ع مص) کندن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || گوها بزمین فرو بردن برای درخت نشاندن. (زوزنی). حفره کندن برای غرس نهال خرما. (از اقرب الموارد). || جوی نهال کندن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || سوراخ کردن مهره و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تفقیع.

[تَ] (ع مص) به تکلف فصاحت کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تشدق در کلام. || سخن بی معنی گفتن. (از اقرب الموارد). || بانگ از انگشتان بیاوردن. (تاج المصادر بیهقی). از انگشتان بانگ برآوردن به خمانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || به انگشت زدن برگ گل را تا پاره گردد و آواز دهد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). به کف دست زدن برگ گل که بر دست دیگر است تا پاره شود و آواز دهد. (از اقرب الموارد). || سرخ کردن چرم را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || کج کردن نوک موزه را یا زدن نوک آن. (از اقرب الموارد).

تفقیه.

[تَ] (ع مص) زیرک و فقیه گردانیدن. (تاج المصادر بیهقی). آموزانیدن و آگاه گردانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تفک.

[تُ فَ] (اِ مرکب) چوبی باشد میان تهی به درازی نیزه که گلوله ای از گل ساخته در آن نهند و پف کنند تا بزور نفس، آن بیرون آید و جانور کوچک مانند گنجشک به آن زنند و بندق را بمشابهت آن تفک گویند. (فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی) (از برهان) (از ناظم الاطباء). همان پفک است... مخفف تفنگ. (از انجمن آرا). بمعنی بندوق... مبدل تپک که تصغیر و تخفیف توپ است... (از غیاث اللغات) (از آنندراج). سبطانة. (دهار). نی نیزهء خالی کرده که بدان غلوله اندازند. (شرفنامهء منیری) :
جان خصم از تیغ سیمرغ افکنت بر شاخ عمر
باد لرزان در برش چون جان بنجشگ از تفک.
انوری.
مرد ثابت قدم آن است که از جا نرود
ور چه سرگشته بود گرد زمین همچو تفک
همچو سیمرغ که طوفان نبرد از جایش
نه چو گنجشک که افتد بدم باد تفک.
ابن یمین (از فرهنگ جهانگیری).
تفک بی خطای شاه جهان
نقطه از روی حرف بردارد
راست رو موشکاف صیدافگن
در یک انگشت صد هنر دارد.کلیم.
ای میر که شرم سیدان باخته ای
صد وجه برای پیسیت ساخته ای
گویی دستم سوخته داروی تفک
گویا که به پایم تفک انداخته ای
باقر کاشی (از آنندراج).
دلاوری تفک انداز، ز آستین قبا
که خوانیش مله شد در ملاملا منکر.
نظام قاری (دیوان ص19).
|| تفنگ آهنی را نیز گفته اند. (برهان). تفنگ و بندوق. (ناظم الاطباء). رجوع به تفنگ شود.

تفک.

[] (اِخ) دهی است از دهستان زهرا در بخش بوئین شهرستان قزوین که در حدود 300 تن سکنه دارد. رجوع به فرهنگ جغرافیائی ایران ج1 شود.

تفکده.

[تَ کَ دَ / دِ] (اِ مرکب) کنایه از پزاوه و آتشدان و مانند آن. (آنندراج). آتشدان و منقل و پرکین. (ناظم الاطباء) :
داغت به مغز رفته فرو، حال جسم و جان
از شعله های تفکدهء استخوان مپرس.
ظهوری (از آنندراج).

تفکر.

[تَ فَکْ کُ] (ع مص) اندیشه کردن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (آنندراج). تأمل. (تاج العروس). اندیشیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). نظر کردن و تأمل در چیزی. (از اقرب الموارد). اندیشه و فکر و تعمق. (ناظم الاطباء). تصرف دل است در معانی اشیاء بخاطر درک مطلب. (از تعریفات جرجانی). اندیشه کردن. اندیشیدن :
در این تفکر بودند کآفتاب ملوک
شعاع طلعت کرد از سپهر مهد اظهار.
ابوحنیفهء اسکافی (از بیهقی چ ادیب ص278).
حیران و دلشکسته چنین امروز
از رنج و از تفکر دوشینم.ناصرخسرو.
در آن تفکر مانده دلم که فردا را
بگاه این شب تیره چه خواهدم زادن.
مسعودسعد.
و به تأمل و تفکر، محاسن این کتاب بهتر جمال داد. (کلیله و دمنه).
تفکر در مناجات الهی
تضرع شد به مقصودی که خواهی.
نظامی (الحاقی).
نمودش گر نمود آسمان است
تفکرها تضرعهای جان است.نظامی (ایضاً).
بی تفکر پیش هر داننده هست
آنکه با گردنده، گرداننده هست.مولوی.
سر به جیب تفکر فروبرد. (گلستان).
ای که گفتی مرو اندر پی خوبان زمانه
ما کجاییم در این بحر تفکر تو کجایی.
سعدی.
رجوع به تفکر کردن شود.

تف کردن.

[تُ کَ دَ] (مص مرکب) تف انداختن. بیرون افگندن آب دهان. کراهت و نفرتی سخت نمودن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
پس گرفتش یک صیاد ارجمند
بر سرش تف کرد و بر خاکش فکند.مولوی.
آبرو ننگ است بهر بکر دنیا ریختن
خصم مردان است تف بر کیش این قطامه کن.
تأثیر (از آنندراج).
دشمن که رخم به چنگ غم بخراشید
تف کرد بر آسمان و بر خود پاشید.
باقر کاشی (از آنندراج).
رجوع به تف و دیگر ترکیبهای آن شود.

تفکر کردن.

[تَ فَکْ کُ کَ دَ] (مص مرکب) اندیشیدن و فکر کردن. (ناظم الاطباء) :
چو در عادت او تفکر کنی
همه غدر و مکر و فریب و دهاست.
ناصرخسرو.
تفکر کن از این معنی تو در شاهین و مرغابی
گریزان است این از آن و آن بر این ظفر دارد.
ناصرخسرو.
باز در عواقب کارهای عالم تفکر کردم. (کلیله و دمنه).
تفکر شبی با دل خویش کرد
که پوشیده زیر زبانست مرد.
(بوستان).
گفت هرگه من تفکر می کنم
خلق عالم را تصور می کنم.
اسیر لاهیجی (از آنندراج).
رجوع به تفکر شود.

تفک ساز.

[تُ فَ] (نف مرکب) آنکه تفکها بسازد. (آنندراج). سازندهء تفک :
تفک ساز(1) تا کرد دل را نشان
نباشد دلم چو تفک بی فغان.
وحید (از آنندراج).
(1) - در این بیت معنی تفک انداز، آنکه تفک اندازد ظاهر است تا تفک ساز.

تفکک.

[تَ فَکْ کُ] (ع مص) از هم واشدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). نزدیک زادن رسیدن ناقه، پس فروهشته و سست گردیدن گرداگرد فرج وی و بزرگ گشتن پستانش. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || نیک آرزومند نر گردیدن ماده شتر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تفکن.

[تَ فَکْ کُ] (ع مص) به شگفت آمدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تعجب. (اقرب الموارد). || اندیشیدن و پشیمان شدن و دریغ خوردن و اندوهگین شدن بر گذشته، به گمان حصول آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد): بقی قومهُ یتفکنون، و قیل تندم. (اقرب الموارد).

تفکه.

[تَ فَکْ کُ] (ع مص) شگفتی نمودن. (از تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (از آنندراج). به شگفت آمدن از چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تعجب. (از اقرب الموارد). || پشیمان بودن. (تاج المصادر بیهقی). پشیمان شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تندم. (اقرب الموارد) : قوله تعالی: فظلتم تفکهون(1)؛ ای تندمون. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || برخورداری گرفتن. (تاج المصادر بیهقی). برخورداری یافتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). لذت گرفتن از چیزی و برخورداری یافتن. (آنندراج). تمتع. (اقرب الموارد) : مدتی در این زرع و ضرع تفکه و تنزه نمودی. (سندبادنامه ص170). || میوه خوردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (غیاث اللغات) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || پرهیز کردن از میوه. از اضداد است. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).
(1) - قرآن 56 / 65 .

تفکیر.

[تَ] (ع مص) اندیشه کردن. (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (از آنندراج) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به تفکر شود.

تفکیک.

[تَ] (ع مص) از هم بگشادن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). جدا کردن دو چیز از یکدیگر. (آنندراج). جداکردگی چیزی از دیگری. (ناظم الاطباء). || رهانیدن و خلاص کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). جدا کردن و خلاص کردن. (از اقرب الموارد).

تفکیه.

[تَ] (ع مص) خوش منشی نمودن با کسی به سخن شیرین و لطیف. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || میوه آوردن جهت قوم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). میوه خورانیدن قوم را. (از اقرب الموارد).

تفل.

[تَ] (ع مص) خدو انداختن و افکندن از دهان چیزی. تفل تفلا فالتفل اقل من البزق و اوله البزق ثم النفث ثم النفخ. و منه تفل الراقی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد).

تفل.

[تَ فَ] (ع مص) ناخوش شدن بوی تن از نابکار داشتن عطر. (از تاج المصادر بیهقی). بدبوی گردیدن و بدبوئی که از ترک طیب باشد. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || تفلت المرأة؛ خوشبوی گردید آن زن. (از اضداد است). (ناظم الاطباء).

تفل.

[تَ فِ] (ع ص، اِ) رجل تفل؛ مرد بدبوی، نعت است از تَفَل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تفل.

[تُفْ فَ] (ع اِ) لغتی است در تتفل به معنی روباه یا روباه بچه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به تتفل و تتفله شود.

تفل.

[تُ] (ع اِ) خدو. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تُفال، بصاق. (اقرب الموارد). || کفک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

تفل.

[تِ] (ع اِ) تُفالَه. ثِفل. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). اغلب بجای ثفل آید. (دزی ج 1 ص149). || فضله: شکمش درد گرفت و بسی تفل از زیر او بیرون آمد. (ترجمهء تفسیر طبری از یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تفلات.

[تَ فِ] (ع اِ) جِ تَفِلَة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به تفلة شود.

تفلایس.

[تَ فَلْ لا] (ع اِ) دزی در ذیل قوامیس عرب این کلمه را بمعنی پیچیدگی(1) و التواء مفاصل آورده است. رجوع به دزی ج1 ص149 شود.
(1) - Entorse.

تفلت.

[تَ فَلْ لُ] (ع مص) درگذشتن چیزی از کسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || رهایی یافتن. (از اقرب الموارد) :و قَل من رأیناه تفلت منه(1). (ابن البیطار ج1 ص133). || پیکار نمودن با کسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || برجستن بر کسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).
(1) - Nous en avons vu Peu y .(لکلرک ج 1 ص 299) echapper.

تفلج.

[تَ فَلْ لُ] (ع مص) شکافته شدن قدم. (تاج المصادر بیهقی). کفته گردیدن پای. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

تفلحس.

[تَ فَ حُ] (ع مص) ناخوانده به مهمان آمدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تطفل. (اقرب الموارد).

تفلدان.

[تُ] (اِ مرکب) ظرفی که در آن آب دهن و خلط سینه اندازند. (ناظم الاطباء). این کلمه(1) عربی و فارسی است بمعنی خلط دان و ظرف مخصوص آب دهان. (از دزی ج1 ص149).
(1) - ضبط دزی [ تَ فَ ] .

تفلسف.

[تَ فَ سُ] (ع مص) بمعنی حکمت. (غیاث اللغات) (آنندراج). تعاطی فلسفه کردن و حکمت داشتن و مهارت در چیزی. (از اقرب الموارد).

تفلص.

[تَ فَلْ لُ] (ع مص) رهایی یافتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تخلص. (اقرب الموارد).

تفلطس.

[تَ فَ طُ] (ع مص) فراخ گردیدن بینی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تفلع.

[تَ فَلْ لُ] (ع مص) شکافته شدن. (تاج المصادر بیهقی). شکافته و بریده شدن و ترکیدن پای. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تشقق: تفلعت البطیختة. و از ابن فارس: تفلعت البیضه؛ ای انفلقت. (از اقرب الموارد).

تفلفل.

[تَ فَ فُ] (ع مص) گام نزدیک نهادن در رفتار و خرامیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): جاء فلان یتفلفل؛ اذا مشی مشیة المتبختر. (اقرب الموارد). || دندان مالیدن به سواک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || سر دو پستان پیش سیاه شدن. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || پرپیچان شدن موی سیاه. (از اقرب الموارد).

تفلق.

[تَ فَلْ لُ] (ع مص) شکافته شدن. (زوزنی) (دهار) (از اقرب الموارد). شکافته و پاره گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || سخت کوشیدن در دویدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). سخت کوشیدن در دویدن چندانکه از تیزی سرعت بشگفت آورد مردم را. (آنندراج) (از اقرب الموارد).

تفلقح.

[تَ فَ قُ] (ع مص) مژده دادن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تفلک.

[تَ فَلْ لُ] (ع مص) بادریسه شدن پستان زن. (تاج المصادر بیهقی). پستان دختر گرد شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تفلل.

[تَ فَلْ لُ] (ع مص) رخنه شدن تیغ. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (از اقرب الموارد). رخنه شدن. || خفتن روی تیغ و کارد و مانند آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || شکست خوردن لشکر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تفلة.

[تَ فِ لَ] (ع ص) نعت مؤنث است: امرأة تفلة؛ زن بدبوی. از: تَفَل، بمعنی بدبوی گردیدن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) رجوع به تفل شود.

تفلی.

[تَ فَلْ لی] (ع مص) برآوردن شپش از سر و لباس. (از اقرب الموارد). || کاویدن پرنده با منقار میان پرهای خود را. (از اقرب الموارد).

تفلیج.

[تَ] (ع مص) گشاده کردن دندان. (تاج المصادر بیهقی). || قسمت کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): فلجوا الجزیة بینهم. (اقرب الموارد). || نظر کردن در کاری و تقسیم و تدبیر کردن درآن. (از اقرب الموارد).

تفلیح.

[تَ] (ع مص) فسوس و لاغ کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). استهزاء کردن. (از اقرب الموارد). || فریفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مکر کردن با کسی. (از اقرب الموارد).

تفلیخ.

[تَ] (ع مص) زدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تفلیذ.

[تَ] (ع مص) پاره پاره کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): فلذت اللحم. (از اقرب الموارد).

تفلیس.

[تَ] (ع مص) مفلس خواندن. (زوزنی). به افلاس منسوب کردن و حکم نمودن قاضی بر افلاس کسی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تفلیس.

[تَ / تِ] (اِخ)(1) عامه بکسر خوانند ولی به فتح است. نام شهری است که آب دریای ارس از کنار آن میگذرد و آن دو سور دارد و آب حمامهای آن گرم می برآید بدون آتش. شهری است که در زمان خلافت عثمان بن عفان مفتوح گشته. (منتهی الارب). شهری است به اران، بزرگ و خرم و استوار و آبادان و با نعمت بسیار و دو باره دارد و ثغر است بر روی کافران و رود کر اندر میان وی بگذرد و اندر وی یک چشمه آب است سخت گرم که گرمابه ها بر وی ساخته اند و دائم گرم است بی آتش. (حدود العالم). نام شهری بوده از اجزای ایران و پایتخت مملکت خارجیه یعنی گرجستان. و در تصرف سلاطین صفویه و از شهرهای آن (گرجستان) کاخت و کارتیل و غیره اکنون در تصرف دولت روسیه است و در بای پارسی (تبلیس) گذشت و تفلیس معرب آن است و گویند شهری آبادان و منظم است. (انجمن آرا) (آنندراج). شهری که دارالملک ارمن است. و در رسالهء معربات تفلیس بالفتح و فا معرب تبلیس نوشته. (غیاث اللغات). نام شهری که رود ارس(2)کنارهء آن میگذرد. (شرفنامهء منیری). شهری از قفقازیهء روس که در قدیم مقر سلطنت گرجستان و در دورهء تزاری محل حکومت عمومی قفقاز بود و اینک پایتخت گرجستان و مرکز حکومت جمهوریهای ماوراء قفقاز و در کنار رود کر واقع است. (از ناظم الاطباء). بزبان گرجی «تی لیس کولاخی»(3)ّ شهری است در ماوراء قفقاز اتحاد جماهیر شوروی و پایتخت جمهوری گرجستان و بر ساحل کور(4) قرار دارد و اسقف نشین ارتدکس ها و ارامنه است و از شهرهای کهن است و کوه داود مقدس بر آن مشرف است. و نام این شهر از چشمه های آب گرم آن ناحیه بوجود آمده است. و در حدود سالهای 455 م. مرکز حکومت گرجستان گردید و در سال 1799 م. بوسیلهء دولت روس اشغال گردید و از سال 1917 پایتخت گرجستان جدید و مستقل شد و در سال 1922 در شمار سویت های فدراتیو ماوراء قفقاز درآمد. این شهر در حدود 635 هزار تن سکنه دارد و از مراکز صنعتی است. (از لاروس) :
خاقانی و خاقان و کنار کر و تفلیس
جیحون شده آب کر و تفلیس سمرقند.
خاقانی.
چنین گفت با پور دهقان پیر
که تفلیس ازو(5) شد عمارت پذیر.نظامی.
رجوع به ایران باستان ج3 ص2459، 2590، 2615 و مرآت البلدان ج1 ص469، 473، 482، 486، 492، 493، 494 و تاریخ سیستان ص77 و تاریخ جهانگشا ج2 ص161، 163، 167، 261، 262 و نزهة القلوب ص9، 93، 94، 182، 218، 244 و تاریخ گزیده ص501، 582 و اخبار دولت سلجوقیه ص45 و 157 و مجمل التواریخ ص341، 348 و سبک شناسی بهار ج3 ص160، 402 و حبیب السیر چ خیام و مراصد الاطلاع و قاموس الاعلام ترکی و معجم البلدان و تاج العروس شود.
(1) - Tiflis. Tbilisi. (2) - ظ: کریاکور.
.(شهر آبهای گرم)
(3) Thilis-Kolakhi
(4) - Kour. (5) - از اسکندر.

تفلیسی.

[تَ] (ص نسبی) منسوب است به تفلیس آخرین شهر آذربایجان. جمعی از دانشمندان و محدثان از این مکان بظهور رسیده اند. (سمعانی). رجوع به تفلیس و تفلیسی (اِخ) شود.

تفلیسی.

[تَ] (اِخ) حبیش. رجوع به حبیش تفلیسی بن ابراهیم بن محمد شود.

تفلیسی.

[تَ] (اِخ) عیسی الرفی از پزشکان مشهور بود و در دانش پزشکی و مداوای بیماران هنرنمایی های بدیع از او دیده شد و در خدمت سیف الدولة بن حمدان بود و از جملهء طبیبان وی بشمار می آمد. در مذهب و جز آن کتاب هایی تصنیف کرد و از مترجمان بنام سریانی به عربی در زمان خود بود. رجوع به عیون الانباء ج2 ص140 و تاریخ علوم عقلی در تمدن اسلامی ص91 و قاموس الاعلام ترکی ج3 ص1658 شود.

تفلیسی.

[تَ] (اِخ) مبارک بن محمد بن علی موسوی که پس از سال 644 ه . ق. درگذشت. سبکی در طبقات شافعیة از تصنیفات او یاد میکند ولی اسم کتاب را نمی برد. (از اسماء المؤلفین ج2 ص3).

تفلیص.

[تَ] (ع مص) رهانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تفلص. انفلاص. تملص. تخلیص. (از اقرب الموارد).

تفلیع.

[تَ] (ع مص) شکافتن چیزی را و نیک بریدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تفلیق.

[تَ] (ع مص) شکافتن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تفلیک.

[تَ] (ع مص) بادریسه در پستان دختر پدید آمدن. (زوزنی). گرد شدن پستان دختر و گردپستان شدن دختر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): فلک ثدی الجاریة و فلکت الجاریة. (ناظم الاطباء). || چیزی را برسان بادریسه کردن. (زوزنی). || ستیهیدن در کاری. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). لجاج کردن در کاری. (از اقرب الموارد). || گشن خواه شدن ماده سگ. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || خون آوردن ماده سگ. (منتهی الارب). حیض شدن ماده سگ. (ذیل اقرب الموارد). || دهان بند ساختن از موی و پشم، شتربچه را، تا شیر نخورد. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تفلیل.

[تَ] (ع مص) بسی رخنه کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). رخنه کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تفلیة.

[تَ یَ] (ع مص) شپش جستن در سر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تفن.

[تَ] (ع اِ) چرک. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تفناک.

[تَ] (ص مرکب) بدبو و متعفن. (ناظم الاطباء): بَخراء؛ تفناک. (منتهی الارب).

تفند.

[تَ فَنْ نُ] (ع مص) کاری از کسی خواستن. || پشیمان شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تفنشخ.

[تَ فَ شُ] (ع مص) گشاده کردن زن پایها را وقت جماع. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

تفنق.

[تَ فَنْ نُ] (ع مص) به ناز زیستن. (تاج المصادر بیهقی). با ناز و نعمت زیستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تنعم. || تعمق و ریزه کاری کردن در امری. تأنق. تنطع. (از اقرب الموارد).

تفنگ.

[تُ فَ] (اِ) بمعنی بندوق. در کلام متأخرین است و در کلام متقدمین تفک واقع است. (فرهنگ رشیدی). بندوق و مرکب است از تُف مبدل تپ به بای فارسی که مخفف توپ است... و تفق معرب آنست و به لفظ انداختن و افکندن و سر دادن و خوردن مستعمل است نه بلفظ گذاشتن. (از آنندراج). سلاح آتشی دراز و حمل پذیر. (ناظم الاطباء) : و عرصه را وسعت نبود که کثرت را از قلت فرق باشد. سواران لشکر بخارا بر زبر یکدیگر میراندند و از بالای سر ایشان تیر و تفنگ و نیزه و سنگ روان. فی الجمله اکثر آن لشکر هلاک گشتند. (از اندرزنامهء منسوب به خواجه نظام الملک). به زخم ناوک دلدوز و تفنگ جانسوز به دفع و منع مخالفان پرداخت. (حبیب السیر جزء 4 از ج 3 ص380).
در معرکه این تفنگ فریادرس است
خصم افکن و گرم خوی و آتش نفس است.
ابوطالب کلیم (از آنندراج).
دارد آن عزت تفنگ ثانی صاحبقران
کز شرف خاقان اگر باشد بدوشش میبرد.
(ایضاً).
- تفنگ بادی؛ نوعی تفنگ خرد و مخصوص کودکان که با اهرمی هوای داخل لوله فشرده شود و با نیروی آن ساچمه را پرتاب کند.
- تفنگ ته پر؛ مقابل تفنگ سرپر. تفنگهایی که با فشنگ بکار برند و بیشتر به تفنگهای شکاری اطلاق شود.
- تفنگ جنگی؛ تفنگ نظامی. رجوع به همین کلمه شود.
- تفنگ دولول؛ که بجای یک لوله، دو لوله دارد که هم از نوع سرپر بود و هم از نوع ته پر.
- تفنگ سرپر؛ در این نوع تفنگها بجای فشنگ، باروت و گلوله یا ساچمه را از سر لوله بداخل تفنگ میگذاشتند و سپس با سمبه ای آنها را میفشردند و سپس مقداری کهنه در داخل لوله کرده مجدداً با سمبه آنرا در انتهای تفنگ میفشردند بحدی که باروت بمحل چاشنی تفنگ که پستانک نامیده میشد برسد آنگاه که چاشنی آتش میشد تفنگ خالی میگردید.
- تفنگ شکاری؛ مقابل تفنگ جنگی. این تفنگ ها مخصوص شکارچیان و اعم است از تفنگ سرپر و ته پر و دولول و جز اینها.
- تفنگ کمرشکن؛ تفنگی است که با فشنگ بکار برند و برای بکار گذاشتن فشنگ یا بیرون آوردن پوکهء آن، محل اتصال لولهء تفنگ به قنداق را با اندک فشار خم کنند چنانکه بتوان فشنگ در آن نهاد و سپس باز گردانند تا بحالت نخست برگردد و آمادهء تیراندازی شود.
- تفنگ نظامی؛ این گونه و بعضی از انواع تفنگهای شکاری جدید از پهلو و بوسیلهء گلنگدن باز میشوند و چون شانهء فشنگ را در مخزن قرار میدهند با بستن گلنگدن آمادهء تیراندازی میشوند و بمجرد آنکه تیری انداخته شد پوکهء فشنگ بخارج پرتاب میشود و فشنگ دیگری در لوله جای میگیرد و آمادهء تیراندازی مجدد میگردد و این گونه تفنگ ها که هنوز هم متداول است به پنج تیر و سه تیر معروفند.
- امثال:
تفنگ کار قلی است هیچکس نخورده است که بگوید خیرش را ببینی؛ غذایی ناپخته و ثقیل یا معاشری خشن و ناتراشیده است. (امثال و حکم دهخدا ج1 ص549).
از تفنگ خالی دو تن ترسند. در قدیم از کمان شکسته دو تن ترسند، می گفته اند:
عجب تر زین ندیدم داستانی
دو تن ترسد ز بشکسته کمانی.
(ویس و رامین از امثال و حکم ایضاً ص112).

تفنگا.

[تُ فَ] (اِخ) دهی است بر کنار سیاه رودبار و بر سر راه محمودآباد به فرح آباد. (از مازندران رابینو بخش انگلیسی ص47 و ترجمهء فارسی آن ص74).

تفنگا.

[تُ فَ] (اِخ) دهی است در آمل. و رجوع به مازندران رابینو بخش انگلیسی ص113، 157 و ترجمهء فارسی آن ص152 و 209 شود.

تفنگ انداختن.

[تُ فَ اَ تَ] (مص مرکب) تیر انداختن. تیراندازی. خالی کردن گلولهء تفنگ.

تفنگ چی.

[تُ فَ] (ص مرکب، اِ مرکب)تفنگ بردار. (آنندراج). مأخوذ از ترکی کسی که دارای تفنگ است و تفنگ را بر دوش حمل میکند. (ناظم الاطباء). تفنگدار. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
- تفنگچی آقاسی؛ منصبی از مناسب امراء دولت صفویه. رئیس تفنگداران. رئیس فوج تفنگدار. و رجوع به تذکرة الملوک ص5، 9، 39، 53 شود.

تفنگ خوردن.

[تُ فَ خوَرْ / خُر دَ](مص مرکب) تیر خوردن. گلوله خوردن. فرود آمدن گلولهء تفنگ بر بدن :
به اشتهای غرض پسندان
زیان ندارد تفنگ خوردن.
بیدل (از آنندراج).
ز توپ آید سلامی هر مقامش
خورد یا رب تفنگی بر سلامش.
محمد سعید اشرف (ایضاً)

تفنگدار.

[تُ فَ] (نف مرکب) آنکه تفنگ برمیدارد و نگهبان تفنگ. (ناظم الاطباء). تفنگ چی. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || دسته ای از نظامیان بعهد قاجاریه. (یادداشت ایضاً).
- تفنگداران دریایی؛ یکی از رسته های سپاه انگلستان.
- تفنگدارباشی؛ از مناصب قشون در دورهء قاجاریه.
- تفنگدارخانه؛ اسلحه خانه. جایی که تفنگهای قشون در آن نگهداری میشد.

تفنگ ساز.

[تُ فَ] (نف مرکب)تفنگ سازنده و صانع تفنگ. (ناظم الاطباء).

تفنگ سازی.

[تُ فَ] (ص نسبی)منسوب و متعلق به ساختن تفنگ. (ناظم الاطباء). || (اِ مرکب) جایی که در آن تفنگ سازند. کارگاهی که در آن تفنگ ساخته میشود. || (حامص مرکب) صنعت تفنگ ساختن. (ناظم الاطباء). تفنگ ساختن. ساختن تفنگ.

تفنن.

[تَ فَنْ نُ] (ع مص) نوع نوع شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). گونه گونه شدن. (دهار) (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تنوع فنون چیزی. (از اقرب الموارد). || شاخ در شاخ شدن. (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || چون شاخ لرزان شدن کسی. || گونه گونه سخن گفتن و از هرگونه سخن گفتن. (از اقرب الموارد). || در فارسی زبانان امروزین، تفرج و تماشا و وقت گذرانی و بازی و لهو و لعب. کردن کاری از روی هوا و هوس. (از ناظم الاطباء).

تفنو.

[تَ] (اِ) مشتق از تپ(1). تب. تفت. رجوع به تپ و تپ و تفت و فرهنگ ایران باستان ص90 شود.
(1) - tap.

تفنود.

[تَ] (اِ) نجدت باشد و آن استواری نفس است در مقام خوف به حیثیتی که جزع و فزع بر او غالب نشود. (برهان) (از انجمن آرا) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء).

تفنه.

[تَ نَ] (اِ) پردهء عنکبوت. (صحاح الفرس) (برهان) (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تنتئهء عنکبوت. (شرفنامهء منیری). تفنی. (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج) (ناظم الاطباء) :
پردهء عنکبوت را ماند
که تنیده است(1) تفنه گرد دلم.
شهید (از فرهنگ رشیدی) (از انجمن آرا).
بحق کردگاری کو نگه داشت
ز دشمن احمد مرسل به تفنه.شمس فخری.
رجوع به تفنی شود.
(1) - ن ل: بتنیده است.

تفنی.

[تَ] (اِ) تفنه باشد که پردهء عنکبوت است. (برهان). رجوع به تفنه شود.

تفنیخ.

[تَ] (ع مص) چیره شدن. || خوار گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || کوفتن استخوان بدون شکستگی و خون ریزی. (از اقرب الموارد).

تفنید.

[تَ] (ع مص) به دروغ، به ضعف، به عجز، به جهل، به خرفی منسوب کردن. (زوزنی از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). نسبت کردن کسی را به دروغ و به ضعف و خطای رأی و دانش و به عجز. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). به دروغ و خرفی نسبت کردن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). به دروغ نسبت کردن. (غیاث اللغات) (آنندراج). نسبت کردن کسی را به دروغ و ضعف و پیری و نقصان عقل و خطای رأی و دانش و به عجز. قوله تعالی :انی لاجد ریح یوسف لولا ان تفندون. (قرآن 12 / 94 از ناظم الاطباء). || نکوهیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). نکوهیدن کسی را به ضعف رأی. (غیاث اللغات) (آنندراج) (از اقرب الموارد): فلان ملوم مفند کل لسان علیه سیف مهند. (اقرب الموارد). || خواستن کاری را از کسی. || پیوسته خوردن شراب را. || بر سر کوه نشستن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || علف دادن اسب را بعد فربهی و لاغر گردانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تضمیر اسب. (از اقرب الموارد).

تفنیش.

[تَ] (ع مص) سست شدن در کار و فرو هشتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تفنیق.

[تَ] (ع مص) بناز و نعمت پروردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تفنین.

[تَ] (ع مص) گوناگون کردن. (تاج المصادر بیهقی). نوع نوع کردن. (زوزنی). گونه گونه ساختن مردم را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || درآمیختن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) آمیختن چیزی را به چیزی. (از اقرب الموارد). || کهنه شدن جامه بی دریدگی. || بافتن(1) جامه را جایی تنگ و جایی سطبر. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || تلون رای داشتن و ناپایدار بودن بر رایی واحد. (از اقرب الموارد). || (اِ) خطوط جامه: و ثوبٌ فیه تفنین؛ یعنی جامه ای که در آن خطها از غیر جنس اوست. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).
(1) - در منتهی الارب چاپ تهران: یافتن.

تفو.

[تُ] (اِ) خیو انداختن بود در چیزی. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص408). خیو باشد، یعنی انداختن آب دهان بچیزی یا به روی کسی. (اوبهی). آب دهن را گویند و آب دهن انداختن را نیز گفته اند. (برهان). آب دهن را گویند و آب دهن انداختن را نیز گفته اند... (از انجمن آرا) (آنندراج). بمعنی تف یعنی آب دهان. (غیاث اللغات). آب دهان و خدو و تف و تفش. (ناظم الاطباء). آب دهن مرادف تف. (فرهنگ رشیدی). آب دهان چون برافکنند. خیو. تف. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
به نشکرده ببرید زن را گلو
تفو بر چنان ناشکیبا تفو.
ابوشکور (از لغت فرس چ اقبال ص408).
تفو باد بر این گزند جهان
بتر آشکارا مر او را نهان.فردوسی.
بدو دوک و پنبه فرستد نثار
تفو بر چنین بی وفا شهریار.فردوسی.
ز شیر شتر خوردن و سوسمار
عرب را بجایی رسیده ست کار
که دیهیم شاهی کنند آرزو
تفو بر تو ای چرخ گردون تفو.
فردوسی (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
بر آن صفت که خر پشت ریش را بر ریش
تفو زنند به تو باد صد هزار تفو.سوزنی.
تفو بر چنین ملک و دولت که راند
که شنعت بر او تا قیامت بماند.(بوستان).
قرین عیش محب تو باد راحت و روح
انیس جان عدو تو باد رنج و تفو.
(از شرفنامهء منیری).

تفوت.

[تَ فَوْ وُ] (ع مص) درگذشتن در مال کسی بی او. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء): تفوت علیه فی ماله؛ فاتهُ و به. و به علی متعدی شده است متضمن معنی غلبه باشد. (از محیط المحیط) (از اقرب الموارد).

تف و تاب.

[تَ فُ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) از تف بمعنی گرمی و حرارت و تاب به همین معنی :
از بهر که بایدت بدینسان شو و گیر
وز بهر چه بایدت بدینسان تف و تاب.
کسایی.
نسوزد تنش زآتش و تف و تاب
ز دریاست خود بیم نایدش ز آب.اسدی.
رجوع به تف و تاب و تب و تفت و دیگر ترکیبهای آن شود.

تفوح.

[] (اِخ) (درخت سیب) اول، مردی از نسل یهودا. اول تواریخ 2:43 دوم، اسم دو شهر بود که یکی در دشت یهودا بطرف دریای روم واقع بود. صحیفهء یوشع 15:34 و آن غیر از بیت تفوح می باشد که در نزدیکی حبرون واقع و دیگری متعلق به سبط افرائیم و در مرز و بوم منسی واقع بود صحیفهء یوشع 16:8 و 17:8. و دور نیست که همان عین تفوح باشد ایضاً 17:7. خود شهر به فرائیم و زمین به منسی تعلق داشت ایضاً 17:8. اما تفوح که در صحیفهء یوشع 12:7 مذکور است نمیدانیم کدامیک میباشد. (قاموس کتاب مقدس).

تفؤد.

[تَ فَءْ ءُ] (ع مص) سوخته شدن و افروخته گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تحرق و توقد آتش. (از اقرب الموارد).

تفود.

[تَ فَوْ وُ] (ع مص) برآمدن بالای کوه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تفور.

[تَ] (اِ) گل باشد و آن را بتازی طین گویند و بعضی با زای منقوطه نیز خوانند. (فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی). گل باشد که بعربی طین خوانند. (برهان). بمعنی گل است که بعربی طین خوانند و در برهان تفوز بر وزن تموز نیز آورده. (انجمن آرا) (آنندراج). گل. و قیل با زای تازی. بتازیش طین خوانند. (شرفنامهء منیری). گل و طین و سفال. (ناظم الاطباء). رجوع به تفوز شود.

تفوز.

[تَ] (اِ) بمعنی تفور است که گل باشد. (برهان). همان تفور است... (شرفنامهء منیری). تفور و گل و طین و سفال. (ناظم الاطباء). رجوع به مادهء قبل شود.

تفوف.

[تُ] (ع اِ) جِ تُفّ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). و رجوع به تُفّ شود.

تفوق.

[تَ فَوْ وُ] (ع مص) فراخی نمودن در عیش. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || فواق فواق مکیدن بچه شیر را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || نوشیدن چیزی بعد چیزی. (از اقرب الموارد). || فواق به فواق دوشیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || انفاق کردن بر مهل. || ترفع بر قوم. (از اقرب الموارد). برتری نمودن. (غیاث اللغات). افزونی داشتن بر چیزی. (آنندراج). برتری و بالایی. (ناظم الاطباء).

تفوق جستن.

[تَ فَوْ وُ جُ تَ] (مص مرکب) بالاتر رفتن و بالاتر شدن. (ناظم الاطباء). برتری جستن. غلبه یافتن. تفوق یافتن. رجوع به تفوق و دیگر ترکیبهای آن شود.

تفوق داشتن.

[تَ فَوْ وُ تَ] (مص مرکب) برتری و رجحان داشتن بر کسی یا چیزی. مزیت داشتن :
ز نقش پای تو معراج سربلندیهاست
زمین هزار تفوق بر آسمان دارد.
میرنجات (از آنندراج).
رجوع به تفوق و دیگر ترکیبهای آن شود.

تفوق یافتن.

[تَ فَوْ وُ تَ] (مص مرکب)برتری یافتن. غلبه یافتن. فایق شدن. رجوع به تفوق و دیگر ترکیبهای آن شود.

تفؤل.

[تَ فَءْ ءُ] (ع مص) فال گرفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). خلاف تطیر. (از اقرب الموارد). فال نیک گرفتن و این مقابل تطیر است و با لفظ کردن به صلهء بر مستعمل. (آنندراج). فال نیک زدن. و شگون نیک گرفتن. (غیاث اللغات). رجوع به تفاؤل شود.

تفؤل کردن.

[تَ فَءْ ءُ کَ دَ] (مص مرکب) فال نیک گرفتن. فال نیک زدن :
عشق بر کشتن عشاق تفؤل میکرد
اول قرعه که زد بر من بدنام آمد.
جمال الدین سلمان (از آنندراج).

تفؤم.

[تَ فَءْ ءُ] (ع مص) پر گشتن دهان شتر از گیاه سبز. (از اقرب الموارد) (از محیط المحیط).

تفون.

[تَ فَوْ وُ] (ع مص) افزایش و افزون شدن و حسن نما و گوالیدگی نیکو. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تفوه.

[تُ] (ع مص) تفه تفهاً و تفوهاً و تفاهة (از باب نصر و سمع). اندک و حقیر گشتن و لاغر شدن و کهنه گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || تفه تفوهاً (از باب سمع). احمق گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

تفوه.

[تَ فَوْ وُ] (ع مص) سخن گفتن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || به دهانهء جایی درآمدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): فلما تفوه البقیع؛ یرید لما دخل فمه. (اقرب الموارد).

تفویت.

[تَ] (ع مص) فائت کردن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب). || رها کردن و رخصت دادن. (ناظم الاطباء).

تفویج.

[تَ] (ع مص) سرد و خنک گردانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تبرید. (اقرب الموارد).

تفویر.

[تَ] (ع مص) فیره ساختن زچه را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). فیره خوردنی زچه که از دانهء شنبلید و خرما و دیگر دانه ها پزند. (آنندراج). فیره ساختن، نُفساء یا نَفساء را. (از اقرب الموارد).

تفویز.

[تَ] (ع مص) بمردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || پیدا و آشکار گردیدن راه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || درگذشتن و بیابان بریدن با شتر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). گذشتن مرد. (از اقرب الموارد).

تفویض.

[تَ] (ع مص) کار با کسی گذاشتن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). کار به کسی بازگذاشتن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). بازگذاشتن کار بر کسی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از صراح اللغة). حاکم گردانیدن کسی را در امری. (از اقرب الموارد). سپردن و بازگذاشتن کار خود به کسی یا بخدا. (غیاث اللغات). واگذاری و تسلیم. سپردگی. (ناظم الاطباء). اختیار مقابل جبر.
- تفویض بخدا؛ توکل بخدا و پناه بخدا. (ناظم الاطباء). تسلیم بخدا. رجوع به تفویض کردن شود.
|| زن دادن بی دست پیمان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تفویض کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)تسلیم کردن. بخشیدن : عنان کامرانی و زمام جهانداری به ایالت و سیاست او تفویض کرد. (کلیله و دمنه). وصیت کرد که بامدادان نخستین کسی که از دَر این شهر درآید تاج شاهی بر سر وی نهند و تفویض تخت و ممالک به وی کنند. (گلستان).

تفویف.

[تَ] (ع مص) برد با خطهای سپید بافتن. (تاج المصادر بیهقی). برد با خطها و نقطه های سفید بافتن. (زوزنی). نگارین کردن جامه را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): برد مفوف؛ رقیق و قیل فیه خطوط بیض علی الطول و فی حدیث کعب: ترفع للعبد غرفة مفوفة تفویفها لبنة من ذهب و اخری من فضة. (اقرب الموارد) : معترف شدند که مثل آن جامه ها در حسن صنعت و تلطف تفویف ندیده بودند. (ترجمهء تاریخ یمینی). || (اصطلاح علم بیان) تفویف آن است که بناء شعر بر وزنی خوش و لفظی شیرین و عبارتی متین و قوافی درست، ترکیبی سهل و معانی لطیف نهند چنانکه به افهام نزدیک باشد، و در ادراک و استخراج آن به اندیشه، بسیار و امعان فکر احتیاج نیفتد و از استعارات بعید و مجازات شاذ و تشبیهات کاذب و تجنیسات متکرر خالی باشد و هر بیت در لفظ و معنی به نفس خود قایم بوده و جز از روی معانی و تنسیق کلام به دیگری محتاج و بر آن موقوف نباشد و الفاظ و قوافی در مواضع خویش متمکن باشد و جملهء قصیده یک طرز و یک شیوه بوده و عبارت گاه بلند و گاه پست نشود و معانی گاه متسق و گاه مضطرب نگردد و مجاورت الفاظ و لیاقت آن بیکدیگر مرعی باشد و از غرایب الفاظ و مهجورات لغت الفرس در آن مستعمل نباشد بلکه از صحیح و مشهور لغت دری و مستعملات الفاظ عربی که در محاورات و مراسلات پارسی گویان فاضل متداول باشد مرکب بود چنانکه انوری گفته است:
ای در ضمان عدل تو معمور بحر و بر
وی در مسیر کلک تو اسرار نفع و ضر
ای روزگار عادل و ایام فتنه سوز
وی آسمان ثابت و خورشید سایه ور.
(از المعجم فی معائیر اشعار العجم چ مدرس رضوی صص245-250).

تفویق.

[تَ] (ع مص) تیر را فوق کردن و فوق تیر بر زه کمان نهادن. (زوزنی از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). سوفار ساختن تیر را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). فوق قرار دادن تیر را. (از اقرب الموارد). || فواق فواق خورانیدن شیر، فصیل را. و فی الحدیث علی: و ان بنی امیه لیفوقوننی تراث محمد تفویقاً؛ ای یعطوننی من المال قلی قلیلاً. (از اقرب الموارد). || تفضیل دادن کسی را بر قوم. (از اقرب الموارد).

تفویم.

[تَ] (ع مص) نان گندمین پختن. (تاج المصادر بیهقی) (از زوزنی). نان پختن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): فوموا لنا؛ ای اختبزوا لنا. (اقرب الموارد).

تفویه.

[تَ] (ع مص) زفان آور کردن و فراخ دهن کردن. (تاج المصادر بیهقی). فراخ دهان و درازدندان گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تفة.

[تُ فَ / تُفْ فَ] (ع ص، اِ) زن خوار و ذلیل. (منتهی الارب). || سیاه گوش. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (مهذب الاسماء). جانورکی چون بچه سگ یا موش. (از اقرب الموارد). عناق الارض. غنجل. قراقلاغ. تمیله. قره قولاق. برید. فرانق. قره قولاخ. پروانه. پروانک. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || فی المثل: استغنت التفه عن الرفه. (منتهی الارب). مثلی است که دربارهء لئیم زنند هنگامی که سیر باشد و رُفّه کاه است؛ یعنی چهارپا از کاه بی نیاز گردید. (از اقرب الموارد).

تفه.

[تَفْهْ] (ع مص) اندک و حقیر و کهنه و لاغر گردیدن. (منتهی الارب). اندک و زبون شدن. (آنندراج).

تفه.

[تَ فِهْ] (ع ص، اِ) اندک. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجل تفه؛ مرد حقیر و خسیس و دون. (ناظم الاطباء). || طعامی که مزه حلاوت و ترشی و تلخی نداشته باشد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و بعضی نان و گوشت را از آن شمارند. (منتهی الارب). تفاهة. بی مزه. (از دزی ج1 ص149). طعام تفه؛ طعام بی مزه که نه شیرین باشد و نه تلخ و نه ترش و تند و نه شور و نه چرب و نه عفص. (ناظم الاطباء). بمعنی چیزی که هیچ مزه نداشته باشد مثل خیار و کدو. (غیاث اللغات) (آنندراج). تفه چیزی را گویند که مزهء او پیدا نباشد. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

تفهر.

[تَ فَهْ هُ] (ع مص) فراخ حال گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). فراخ حال گردیدن: تفهر الرجل فی المال؛ اتسع فیه. (از اقرب الموارد). || فراخ سخن گردیدن: تفهر فی الکلام؛ اتسع فیه کَأَنَّه مبدل من تبحر. (از اقرب الموارد).

تفهق.

[تَ فَهْ هُ] (ع مص) فراخ و گشاده گردیدن برق و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || روان گردیدن خون و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || پر گردیدن ظرف. (از اقرب الموارد).

تفهم.

[تَ فَهْ هُ] (ع مص) دریافتن به درنگ. (تاج المصادر بیهقی). دریافتن. (زوزنی) (دهار). اندک اندک دریافتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). ادراک. دریافت و بازیافت. (ناظم الاطباء) : که اگر در خواندن فروماند به تفهیم معنی کسی تواند رسید. (کلیله و دمنه).

تفهنا.

[تَ فِ] (اِخ) شهری است بمصر در ناحیهء جزیرهء قوسینا. (از معجم البلدان).

تفهة.

[تَ فِ هَ] (ع ص) امراة تفهة؛ زن حقیر و دون و خسیس. (ناظم الاطباء). || طعمة تفهة؛ طعامهای بی مزه. (ناظم الاطباء).

تفهیر.

[تَ] (ع مص) تاسه برافتادن اسب را و درماندن و مانده شدن از ضعف و سستی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تفهیم.

[تَ] (ع مص) دریاوانیدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (آنندراج). فهمانیدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). فهمانیدن و دریافت کنانیدن. تدریس و تعلیم و آموختگی. (ناظم الاطباء). و با لفظ کردن مستعمل. (آنندراج). تفهیم و تفهم؛ فهمانیدن و فهمیدن. (ناظم الاطباء). رساندن معنی به فهم شنونده بوسیلهء لفظ. (از تعریفات جرجانی) : و چون در عزیمت این کار پیوست، آنچه ممکن شد برای تفهیم متعلم... در شرح و بسط تقدیم افتاد. (کلیله و دمنه). و خوانندگان این کتاب را باید که همت بر تفهیم معانی مقصور گردانند. (کلیله و دمنه). لیکن می نماید که مراد ایشان تقریر سمر و تحریر حکایت بوده است نه تفهیم حکمت و ایضاح موعظت. (کلیله و دمنه). و رجوع به تفهم شود.

تفهیه.

[تَ] (ع مص) درمانیدن. (تاج المصادر بیهقی). کند گردانیدن از سخن گفتن. (زوزنی). درمانده گردانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تفی.

[تَ] (اِ) انجیلی (در گرگانرود). رجوع به انجیلی و جنگل شناسی ساعی ص182 شود.

تفیأة.

[تَ یِ ءَ] (ع مص) سایه انداختن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). فیات الشجرة تفیأة و فیاه تفیأة؛ با سایه قرار داد او را و برگردانید او را. (از ناظم الاطباء). || حرکت دادن باد شاخه ها را. (از اقرب الموارد). || حرکت دادن زن موی خود را. (از اقرب الموارد).

تفیئة.

[تَ ءَ] (ع اِ) تفیئة الشی ء؛ هنگام آن چیز. (منتهی الارب). وقت آن چیز و اول آن چیز. (ناظم الاطباء). || دخل علی تفیئة فلان؛ ای اثره. (منتهی الارب). درآمد در اثر فلان. (ناظم الاطباء).

تفیحس.

[تَ فَ حُ] (ع مص) خرامیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تبختر. (اقرب الموارد).

تفیحة.

[تُ حَ] (ع اِ) دزی در ذیل قوامیس عرب آرد: طلسم، یا دعای دفع اجنه و شیاطین و دیون و رجوع به همان کتاب ج1 ص148 شود.

تفید.

[تَ فَیْ یُ] (ع مص) خرامیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تبختر. و قیل هو ان یحذر شیئاً فیعدل عنه جانباً. (اقرب الموارد).

تفیدن.

[تَ دَ] (مص)(1) گرم کردن و گرم شدن با آتش و نشستن در آفتاب و گذاشتن در آفتاب یا به روی آتش. || ترکیدن و شکاف خوردن از گرما. || اندک اندک جمع کردن. || حفظ منافع خود نمودن. (ناظم الاطباء).
(1) - مصدر منحوت از تف بمعنی حرارت و گرمی رجوع به تف و تپ و تب و تاب و تفت شود.

تفیده.

[تَ دَ / دِ] (ن مف) گرم شده. تابیده. دعصاء؛ زمین نرم تفیده به آفتاب. (منتهی الارب). و رجوع به تف و تپ و تب و تاب و تفت و تفته شود.

تفیرا.

[تَ / تُ فَ] (اِ) تفیرک. (ناظم الاطباء).

تفیرک.

[تُ رَ] (اِ) تفیرا. سنگ نرم سپید و سنگ ریزه. (ناظم الاطباء).

تفیش.

[تَ فَیْ یُ] (ع مص) لاف زدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ادعای باطل کردن چیزی را. (از اقرب الموارد). || برگردیدن از چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). روی گرداندن از چیزی به سبب عجز و ضعف. (از اقرب الموارد).

تفیظ.

[تَ فَیْ یُ] (ع مص) جان دادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تفیل.

[تَ فَیْ یُ] (ع مص) بنهایت رسیدن گیاه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). اکتهال نبات. (اقرب الموارد). || زیاده را فزون شدن جوانی. || فربه گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد. || ضعیف شدن و خطا کردن رای کسی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ضعیف شدن رای کسی. (از اقرب الموارد). || بر فیل نشستن. فیل سواری: و ان عشت تفیلت. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تفیلق.

[تَ فَ لُ] (ع مص) سطبر شدن و فربه گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || کوشیدن در دویدن چندانکه از شدت سرعت شگفت آورد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تفیلم.

[تَ فَ لُ] (ع مص) فربه و سطبر گردیدن غلام. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تفین.

[تَ] (اِ) تفینه. (ناظم الاطباء).

تفینه.

[تَ نَ / نِ] (اِ) تفین. عنکبوت و پودهء عنکبوت. (ناظم الاطباء).

تفیؤ .

[تَ فَیْ یُءْ] (ع مص) سایه گرفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تتبع سایه کردن. (از اقرب الموارد). || واگشتن سایه. (زوزنی). بازگشتن سایه. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). برگردیدن سایه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تفیهان.

[ ] (اِخ) قریه ای است به چهارفرسنگی میانهء جنوب و مشرق شیراز. (فارسنامهء ناصری). دهی است از دهستان قره باغ بخش مرکزی شهرستان شیراز که 391 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

تفیهر.

[تَ فَ هُ] (ع مص) فراخ حال شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || تاسه گرفتن اسب را و مانده گردیدن آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به تفهیر شود.

تفیهق.

[تَ فَ هُ] (ع مص) فراخی کردن در سخن و پر گردانیدن دهن را بسخن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). توسع و تنطع در سخن. (از اقرب الموارد). || تفحم و تفتح. یقال: یتفیهق علینا بمال غیره. (اقرب الموارد). || تبختر در رفتار. (از اقرب الموارد).

تفیید.

[تَ] (ع مص) فال بد گرفتن از آواز بوم نر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): فید فلان اذا تطیر من صوت الفیاد . (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || تبختر مرد. || گریختن از حریف خود. (از اقرب الموارد).

تفییل.

[تَ] (ع مص) ضعیف رأی خواندن. (تاج المصادر بیهقی). زشت کردن رأی کسی را و منسوب کردن به خطا و سستی رأی و سست رأی گفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): مدحت بقول صادق لم تفیل؛ ای لم یفیل رأیک. (اقرب الموارد).

تقاء .

[تِ] (ع مص) پرهیز کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقاب.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان مرکزی بخش خوسف شهرستان بیرجند است و 636 تن سکنه دارد. محصول آنجا غله و پنبه و میوه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

تقابل.

[تَ بُ] (ع مص) با یکدیگر هم بر شدن. (زوزنی). با یکدیگر هم روی شدن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). با هم روباروی شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). با همدیگر روبرو شدن. (آنندراج). تواجه. (اقرب الموارد). || (اصطلاح بدیع) تقابل آن است که شاعر اسماء متلازم و متقابل در شعر خویش بیارد، چنانکه بلفرج گفته است:
خم دهی حرص را به بخشش پست
برکنی آز را به بذل شکم.
و نظنزی گفته است:
شاه کیوان کین هرمزداختر بهرام رزم
مهرچهر تیرتیر زهره طبع مه نشان.
و بلفرج گفته است:
صلح و جنگ تو شادی آمد و غم
خصم و خشم تو تیهو آمد و باز.
و ظهیر گفته است:
گفتار تلخ از آن لب شیرین نه در خور است
خوش کن عبارتت که خطت هرچه خوشتر است.
و در این ابیات پشت و شکم و خم دهی و برکنی و خصم و خشم و کین و رزم و اختر و تیر و چهر و طبع و خط و عبارت تقابل است و صلح و جنگ و شادی و غم و تلخ و شیرین از باب مطابقه و تیهو و بازو کیوان و بهرام از صنعتی است هم نزدیک بدین که آنرا مراعات النظیر خوانند. (المعجم فی معاییر اشعار العجم ص283). و رجوع به مقابله و کشاف اصطلاحات الفنون شود. || (اصطلاح منطق) خواجه نصیرالدین طوسی در معرفت اقسام تقابل آرد: متقابلان دو چیز را گویند که یک موضوع را در یک زمان مجتمع نتوانند بود بالفعل و اگرچه بالقوه هر دو آن موضوع را توانند بود و آن چهار قسم بود. تقابل سلب و ایجاب: اول متقابلان به سلب و ایجاب و آن دو نوع بود: مفرد، مانند فرس و لافرس. و مرکب، مانند زید فرس است. زید فرس نیست، چه اطلاق این دو معنی بر یک موضوع در یک زمان محال بود. دوم متقابلان به تضایف. مانند ابوت و بنوت و دیگر انواع مضاف، چه اجتماع این دو نوع در یک موضوع به یک وجه در یک زمان محال بود. سیوم متقابلان به تضاد. مانند سواد و بیاض و حرارت و برودت. و ضدان دو متقابل را گویند که در یک موضوع جمع نتوانند آمد، و انتقال موضوع از هریکی به یکی محال نبود، و لامحاله اضافت عارض تضاد باشد، چه ضد به اضافت با ضدی دیگر تواند بود. چهارم متقابلان به ملکه و عدم و ملکه را قنیه نیز خوانند مانند تقابل بصر و عمی، و مراد به بصر اینجا، نه آن قوت ابصار است که بمعنی امکان بود و جنین را در شکم مادر حاصل بود نه آن فعل ابصار که در حال مشاهدهء مبصر است حاصل بود، بل آن قوت که حیوان بینا را در همهء احوال چه در حالت دیدن و چه در حالت چشم برهم نهادن حاصل باشد و با وجود آن قوه قادر بود بر فعل ابصار، هرگاه که خواهد. و عدم ملکه نه عدم مطلق بود، بل عدم بصر بود در موضوعی که از شأن او بود ابصار، مانند حیوانی که کور باشد و بینایی از شأن او بود، نه مانند حیوانی که او را در خلقت چشم نبود، مانند کژدم و یا مانند عدم تذکیر در اناث. و اگر کسی آن را عدم خواند، در صورت اول موضوع عدم و ملکه جنس حیوان را نهاده باشد، و در صورت دوم نوع را و بحسب اعتبار مذکور این معانی نه از باب عدم ملکه باشد و همچنین نابینایی حیوانی را که هنوز وقت بینایی او نبود، مانند بچهء سباع پیش از آنکه چشم باز کند عدم ملکه نباشد به این اعتبار، چه ابصار در آن وقت از شأن او نیست... (اساس الاقتباس چ مدرس رضوی صص53-54). رجوع به همین کتاب (صص54-58) شود.
- تقابل قضایا؛ و آن اتفاق دو قضیه بود در موضوع و محمول و لواحق هر دو از اضافت و شرط و جزو و کل و قوت و فعل و زمان و مکان. و اختلاف هر دو در کیفیت یعنی ایجاب و سلب، و آن چنان بود که موضوع یکی بعینه موضوع دیگر قضیه بود و محمول همان محمول و لواحق همان لواحق و بعد از آن یکی سالبه بود و دیگر موجبه. (از اساس الاقتباس چ مدرس رضوی ص97). رجوع به مادهء «قبل» شود.

تقابی.

[ ] (اِ) بقلهء یهودیه. (تذکرهء ضریر انطاکی ص99).

تقات.

[تُ] (ع اِ) تقاة. رجوع به تقاة شود.

تقاتر.

[تَ تُ] (ع مص) همدیگر را فریفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تخاتل. (اقرب الموارد).

تقاتق.

[تَ تِ] (ع ص) با سرعت و شتاب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تقتاق. (منتهی الارب) (آنندراج). یقال: قرب تقاتق. (ناظم الاطباء).

تقاتل.

[تَ تُ] (مص) اقتتال. (زوزنی). کارزار کردن و بهم کشتن نمودن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). یکدیگر را کشتن. (غیاث اللغات) (آنندراج).

تقادع.

[تَ دُ] (ع مص) در پی یکدیگر شتافتن در چیزی و جوق جوق درافتادن، گویی هریکی پیشی میجوید بر صاحب خود. || همدیگر را بازداشتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تدافع و تکافؤ قوم. (از اقرب الموارد). || پیاپی مردن قوم. || نیزه زدن یکدیگر را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || تراجع. (اقرب الموارد).

تقادم.

[تَ دِ] (ع اِ) جِ تَقْدِمَة. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به تقدمة شود.

تقادم.

[تَ دُ] (ع مص) دیرینه شدن. (زوزنی) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (آنندراج). || با یکدیگر برابر ایستادن و مقابل شدن. (آنندراج).

تقادیر.

[تَ] (ع اِ) جِ تقدیر. (ناظم الاطباء): اذا حلت التقادیر بطلت التدابیر. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : و انواع تدابیر موافق انوار تقادیر نمی آید. (سندبادنامه ص55). تقادیر مخالف تدابیر است. (سندبادنامه ص278).
روز گم گشتن فرزند تقادیر قضا
چاه دروازهء کنعان به پدر ننماید.سعدی.
رجوع به تقدیر شود.

تقاذع.

[تَ ذُ] (ع مص) یکدیگر را فحش گفتن و دشنام دادن و تهمت زدن. (ناظم الاطباء). رجوع به اقذاع شود.

تقاذف.

[تَ ذُ] (ع مص) بهم انداختن و بهم انداخته شدن. (زوزنی). همدیگر را انداختن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). سنگ انداختن بسوی یکدیگر. (از اقرب الموارد). || شتابی کردن در اسب تاختن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || روان شدن آب به شتاب. (از اقرب الموارد). || یکدیگر را دشنام دادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تشاتم. (اقرب الموارد).

تقار.

[تَ قارر] (ع مص) قرار و ثبات ورزیدن و آرمیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ثابت و ساکن شدن. (از اقرب الموارد).

تقارب.

[تَ رُ] (ع مص) با یکدیگر خویشی داشتن. (زوزنی). بیکدیگر نزدیک شدن. (دهار) (از آنندراج) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). خلاف تباعد. (از اقرب الموارد). || کم گردیدن شتران و گذشتن آن. (منتهی الارب). کم گردیدن شتر کسی و پشت ریش گردیدن آن. (از اقرب الموارد). || نزدیک رسیدگی رسیدن کشت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || اذا تقارب الزمان لم تکد رؤیا المومن تکذب. مراد از آن آخر روزگار است و نزدیکی قیامت. لان الشی ء اذا قل تقاصرت اطرافه او المراد استواءاللیل و النهار و یزعم العابرون ان اصدق الازمان لوقوع العبارة وقت انفتاق الانوار و وقت ادراک الثمار و حینئذٍ یستوی اللیل و النهار او المراد زمن خروج المهدی علیه و علی آبائه الکرام اکرم التحیة و افضل السلام. حین تکون السنة کالشهر و الشهر کالجمعة. و الجمعة کالیوم. و الیوم کالساعة. یستقصر لاستلذاذه. (منتهی الارب). || (اِ) نام بحری است از بحرهای شعر. (آنندراج). ابونصر فراهی در نصاب الصبیان بحر متقارب را برای ضرورت شعر تقارب خوانده است :
به بحر تقارب تقرب نما
بدین وزن میزان طبع آزما.
(یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
رجوع به متقارب شود.

تقارش.

[تَ رُ] (ع مص) باهم پیوستن نیزه ها در معرکه: تقارشت الرماح، اذا تداخلت فی الحرب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || نیزه زدن قوم یکدیگر را. (از اقرب الموارد).

تقارض.

[تَ رُ] (ع مص) وام دادن یکدیگر را. (دهار). || یکدیگر را تقریض کردن. (صراح). همدیگر را شعر خواندن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و رجوع به تقریض شود. || بیکدیگر به دنبال چشم نگریستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || یکدیگر را نیکی یا بدی از پیش فرستادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || هریک دیگری را ثنا گفتن. (از اقرب الموارد).

تقارظ.

[تَ رُ] (ع مص) همدیگر را ستودن و مدح کردن. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقارع.

[تَ رُ] (ع مص) بهم بر (باهم) قرعه زدن. (زوزنی) (مجمل اللغة). میان همدیگر قرعه زدن (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || باهم شمشیر زدن. (زوزنی). نیزه زدن به یکدیگر. (اقرب الموارد).

تقارن.

[تَ رُ] (ع مص) تصاحب. (اقرب الموارد).

تقاره.

[تَ رَ / رِ] (اِ) تغاره، صاحب منتهی الارب در ذیل اصبص آرد: ... لگن و تقاره یا کاسهء بزرگ. رجوع به تغاره شود.

تقاریر.

[تَ] (ع اِ) جِ تقریر. (ناظم الاطباء).

تقازیح.

[تَ] (ع اِ) دیگ افزارها. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ابازیر. (اقرب الموارد).

تقاسم.

[تَ سُ] (ع مص) باهم وابخشیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || میان خود بخش کردن مال را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مال بخش کردن. (آنندراج). گرفتن هریک قسمت خود را از مال. (از اقرب الموارد) : چون قصابی ذبیحه بکشتی فقرا را بر تقاسم اجزای خون وی مزاحمت رفتی و بدان تسکین نایرهء جوع میکردند. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص326). || با یکدیگر سوگند خوردن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). بهم سوگند خوردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج). تحالف. (اقرب الموارد).

تقاص.

[تَ قاص ص] (ع مص) قصاص از یکدیگر بستدن. (زوزنی). قصاص از یکدیگر گرفتن. یقال: تقاص القوم، اذا قاص کل واحد منهم صاحبه فی الحساب او غیرهُ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از آنندراج). || (اصطلاح فقهی) بوسیله ای از وسائل طلب خود را از مدیون منکر وصول کردن. دائنی که مدیون وی از پرداخت دین خود امتناع میکند، حق دارد که به هر وسیله ای که در دسترس او موجود است، طلب خویش را وصول کند. این عمل را تقاص گویند. وصول کردن دین خود از مدیون منکر به هر وسیله ای که بتواند بر مال او دست باید.
- تقاص گرفتن؛ در تداول عامه، انتقام گرفتن. مجازات دادن.
-امثال: تقاص به قیامت نمی ماند، نظیر: از مکافات عمل غافل مشو. رجوع به امثال و حکم دهخدا ج1 ص158 و 549 شود.

تقاصر.

[تَ صُ] (ع مص) اظهار کوتاهی نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بازایستادن از امری. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بازایستادن از امری در حالی که بر آن قادر باشد. || خرد و حقیر شدن نفس کسی. || پست و در کشیده و کم گردیدن. (از اقرب الموارد).

تقاصف.

[تَ صُ] (ع مص) فراهم آمدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). اجتماع و تزاحم قوم: ترکتهم یتقاصفون علی رجل یزعم انهَ نبی. (از اقرب الموارد).

تقاصیر.

[تَ] (ع اِ) جِ تقصاره و تقصار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). گردن بندها. || جِ تقصیر. (ناظم الاطباء) : اینانج با امرای عراق تا به سمنان بخدمت استقبال آمدند و از تقلد تقاصیر تقصیرات گذشته را در مقام خجالت... (جهانگشای جوینی).

تقاضا.

[تَ] (ع مص) در فارسی بجای تقاضی استعمال شده است. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). درخواست و طلب و خواهش و مطالبه. (ناظم الاطباء). خواهش و با لفظ کردن و داشتن و آمدن مستعمل. (آنندراج) :
گویی از دو لب من، بوسه تقاضا چه کنی
وامخواهی نبود، کو به تقاضا نشود.
منوچهری.
نه طمع کرده ام ز کیسه کس
نه تقاضاست شعر من نه هجا.مسعودسعد.
و هر کسی را رسمی و معیشتی فرمودندی و هرسال بدو رسانیدندی بی تقاضا. (نوروزنامهء منسوب به خیام).
با تقاضای عقل و نفس و حواس
کی توان بود کردگارشناس.سنایی.
در حضور انعام دیدم ار به غیبت نیست آن
وام احسان را تقاضا برنتابد بیش از این.
خاقانی.
خود پیشت آفتاب چو من هست سائلی
کش لرز شرم وقت تقاضا برافکند.خاقانی.
نه لفظ من به تقاضای سرد معروف است
نه صدر تو به مواعید کج سزاوار است.
خاقانی.
بلبل نیم که عاشق یاقوت و زر بُوَم
بر شاخ گل حدیث تقاضا برآورم.خاقانی.
به تمنای گوشت مردن به
که تقاضای زشت قصابان.(گلستان).
حلاوت نباشد(1) شکر در نیش
که باشد(2) تقاضای تلخ از پیش.(بوستان).
|| سخت گیری. || اقتضا و تأکید و ابرام. || افژول و احتیاج. || ترغیب. || عادت. (ناظم الاطباء).
-تقاضای سن؛ عادت سن و لازمهء سن و اقتضای سن. (ناظم الاطباء).
- تقاضای شدید؛ ابرام سخت. (ناظم الاطباء).
- عرضه و تقاضا؛ اصطلاح علم اقتصاد است که گروهی از علمای این علم آنرا از عوامل اصلی تعیین و تغییر ارزش کالا میدانند و عدم موازنهء این دو را موجب تغییر ارزشها اعلام میکنند چنانکه اگر عرضهء کالایی کم گردد و تقاضای آن کالا ثابت بماند یا افزایش یابد ارزش آن کالا ترقی خواهد کرد و این ترقی تا برقراری موازنهء ثانوی ادامه خواهد داشت و بالعکس اگر عرضهء کالایی فراوان گردد و تقاضای آن کالا ثابت بماند و یا آنکه کم گردد ارزش آن کالا کاهش می یابد ولی اگر عرضه و تقاضای کالایی با نسبت دقیق و همگام کم یا زیاد گردد اثری در ترقی یا تنزل ارزش آن کالا نخواهد کرد.
(1) - ن ل: ندارد.
(2) - ن ل: چو دارد.

تقاضا آمدن.

[تَ مَ دَ] (مص مرکب)تقاضا برآمدن. میل کردن. خواهان شدن :
چو کار از پای بوسی برتر آمد
تقاضای دهان بوسی برآمد.نظامی.
تقاضای آن شوی چون آیدش
که از سنگ و آهن برون آیدش.نظامی.
رجوع به تقاضا و دیگر ترکیبهای آن شود.

تقاضائی.

[تَ] (ص نسبی) درخواستی و ابرامی و تأکیدی و احتیاجی. (ناظم الاطباء). درخور تقاضا. قابل تقاضا.

تقاضا داشتن.

[تَ تَ] (مص مرکب) میل داشتن. خواهان بودن. طلب کردن :
مقصد نالهء دل از من مدهوش مپرس
شوق مست است ندانم چه تقاضا دارد.
میرزا بیدل (از آنندراج).
رجوع به تقاضا و دیگر ترکیب های آن شود.

تقاضا شدن.

[تَ شُ دَ] (مص مرکب)احتیاج غایط شدن، این اصطلاح اطباست. (آنندراج) :
داد جلابی نمیدانم چه بود اجزای او
آسمان را شد تقاضایی و بر تیگاله رید.
درویش واله هروی (از آنندراج).

تقاضا کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)خواستن و خواهش نمودن. (ناظم الاطباء). مطالبه :
حاجت شود روا چو تقاضا کند کرم
رحمت روان شود چو اجابت شود دعا.
خاقانی.
روزی که بر صحرا مجتمع بودند ناصرالدین او را تقاضای سخت کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی).
ابریق گر آب تابه گردن نکنی
از لوله برون شدن تقاضا نکند.سعدی.
عدالت این تقاضا میکند کز خرمن قسمت
نیابد نان جو هرکس که نان گندمی دارد.
صائب (از آنندراج).

تقاضاگر.

[تَ گَ] (ص مرکب) خواهنده. درخواست کننده. خواستار. جوینده :
خود کرا آمد چنین دولت بدست
قطره را بحری تقاضاگر شده ست.مولوی.
این بمن بگذار کاستادم در این
گر تقاضاگر بود هم آتشین.مولوی.
رجوع به تقاضا و دیگر ترکیب های آن شود.

تقاضی.

[تَ] (ع مص) وام بازخواستن و وام بازگرفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || خواهش نمودن. (آنندراج). تقاضا کردن. (زوزنی از یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تقاطر.

[تَ طُ] (ع مص) گروه گروه آمدن قوم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || پیاپی شدن. (دهار). پیاپی گردیدن چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || پیاپی قطره چکیدن. (غیاث اللغات) (آنندراج). قطره قطره جاری شدن و چکیدن آب و جز آن. (از اقرب الموارد) : موسم تقاطر اقطار و تکاثر امطار بود. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص259). || رویاروی شدن کرانه ها. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقاطع.

[تَ طُ] (ع مص) از یکدیگر بریدن. (زوزنی). بریدن دو گروه از یکدیگر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). باهم قطع نمودن یکدیگر را. (غیاث اللغات) (آنندراج). ضد تواصل. (اقرب الموارد). حصه حصه شدن ارحام. || جدا شدن پاره ای از چیزی. (از اقرب الموارد). از هم جداشدگی. || قطع کردن دو چیز همدیگر را از وسط و مانند خاج واقع شدن دو چیز بر روی هم. (ناظم الاطباء): چهارراه محل تقاطع دوراه است. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تقاعد.

[تَ عُ] (ع مص) نرساندن حق کسی به او. و به این معنی با «ب» متعدی میشود. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بازایستادن. (دهار). از کردن کاری بازنشستن و از کاری بازماندن. (غیاث اللغات) (آنندراج). اکراه و درنگی. و سستی و کاهلی و تغافل و توقف از کاری. (ناظم الاطباء) : دمنه از زیارت شیر تقاعد نمود. (کلیله و دمنه). و گرد تخلف و تقاعد برآمد. (کلیله و دمنه). از خدمت و دیدار او [شیر]تقاعد نمود. (کلیله و دمنه). ابوعلی از جفای برادر و تقاعد او از نصرت و معاونت در چنان وقت دل شکسته شد. (ترجمه تاریخ یمینی چ 1 تهران ص146). معاذیر نامقبول و علتهای معلول در میان نهاد و رای تقاعد و تکاسل پیش گرفت. (ترجمهء تاریخ یمینی ایضاً ص341). امرا چون این اندیشه بشنیدند هرکس تقاعد نمودند و متوحش گشتند. (جهانگشای جوینی). تقصیر و تقاعدی که در مواظبت خدمت بارگاه خداوندی می رود. (گلستان).
نیست دشمن را تقاعد، جز که از بی قوتی
هست مستوری مریم از چه از بی چادری.
سلمان ساوجی.
|| بازنشستن. بازنشستگی. رجوع به بازنشستگی شود.

تقاعد کردن.

[تَ عُ کَ دَ] (مص مرکب)بازایستادن و تغافل و تکاهل کردن. (ناظم الاطباء) : سپاه فرستاد به زمین نوبه و ایشان تقاعد کرده بودند در مال فرستادن. (مجمل التواریخ). رجوع به تقاعد شود

تقاعد ورزیدن.

[تَ عُ وَ دَ] (مص مرکب)تقاعد کردن. رجوع به مادهء قبل شود.

تقاعس.

[تَ عُ] (ع مص) باز پس شدن از کاری. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). باز پس شدن از کاری و اقدام نکردن به آن. (از اقرب الموارد). || دیری کردن. || سپس ماندن. خویشتن را کشیدن از کاری. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || سر باز زدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || برطرف نشدن شب از درازی. (از اقرب الموارد): تقاعس حتی قلت لیس بمنقض. (نابغة از اقرب الموارد). || خود را همانند اقعس نمودن. || پایداری و امتناع و سرفرود نیاوردن. || بیرون دادن مرد سینهء خود را. (از اقرب الموارد).

تقافر.

[تَ فُ] (ع مص) برجستن باهم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تقافس.

[تَ فُ] (ع مص) باهم برجستن یقال: هما یتقافسان بشعورهما؛ ای یتواثبان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقافص.

[تَ فُ] (ع مص) بیکدیگر درآمدن چیزی. و درآمیخته گردیدن و مشتبک شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقافط.

[تَ فُ] (ع مص) یارمندی نمودن نر و ماده به گشنی کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تقال.

[تَ قال ل] (ع مص) کم شمردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): تقاللت ما اعطانی. (اقرب الموارد). || برآمدن و بلند شدن آفتاب. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

تقالد.

[تَ لُ] (ع مص) به نوبت گرفتن. یقال: هم یتقالدون الماء؛ ای یتناوبونهُ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقالی.

[تَ] (ع مص) یکدیگر را دشمن داشتن. تباغض. (از اقرب الموارد).

تقالیب.

[تَ] (ع اِ) بازگونه گشتن ها و انقلابات و گردشهای زمانه. (غیاث اللغات) (آنندراج). تبدیلات و تحویلات و انقلابات. (ناظم الاطباء).

تقامر.

[تَ مُ] (ع مص) با هم قمار بازیدن. (زوزنی) (دهار). قمار با یکدیگر. (ناظم الاطباء). همدیگر به گرو چیزی باختن و نبرد کردن باهم به گرو. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقاود.

[تَ وُ] (ع مص) برابر و هموار شدن مکان. (از اقرب الموارد). || بسرعت گذشتن دو تن از یکدیگر چنانکه گوئی هریک از آنان دیگری را بسرعت میکشد. (از اقرب الموارد). || رام شدن. || واضح و روشن گشتن راه. || راه نشان دادن و هدایت کردن. (ناظم الاطباء).

تقاول.

[تَ وُ] (ع مص) با یکدیگر سخن گفتن. (زوزنی). گفت و شنید نمودن و با کسی قول کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج). تفاوض. (اقرب الموارد).

تقاوم.

[تَ وُ] (ع مص) ایستاده شدن. بعض قوم برای بعضی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقاوه.

[تَ وُ] (ع مص) باهم بانگ کردن تا همدیگر را شناسند. یقال: هما یتقاوهان؛ یعنی باهم آواز میدهند تا شناسند یکدیگر را، گویا به آوازی بانگ میکنند که آن، میان آنها نشان است معرفت را. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقاوی.

[تَ] (ع مص) افزون شدن شریکان. || شب گذاشتن با گرسنگی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || قوت دادن. (غیاث اللغات) (آنندراج). || (اِ) دانه که برای زرع ذخیره کنند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) (از اقرب الموارد). || به اصطلاح عمال، زری که به مزارعان نادار دهند برای درستی کار زراعت. (غیاث اللغات) (آنندراج). زری که پیشکی به کشاورز دهند برای خریداری بزر و جز آن. (ناظم الاطباء) :
زر داد و تخم و گاو و تقاوی به هر زمین
وآورد پیشه ورز و دهاقین ز هر کنار.قاآنی.

تقاویم.

[تَ] (ع اِ) جِ تقویم. (ناظم الاطباء). و رجوع به تقویم شود.

تقاة.

[تُ] (ع اِ) پرهیزگاری. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تقای تیمور.

[تُ تَ] (اِخ) رجوع به تغاتیمور و طغاتیمور و جهانگشای جوینی ج1 ص145 و 205 شود.

تقایل.

[تَ یُ] (ع مص) باهم برانداختن بایع و مشتری بیع را. (منتهی الارب). || (آنندراج) (ناظم الاطباء). تفاسخ بیع. (اقرب الموارد). رجوع به اقاله شود.

تقبب.

[تَ قَبْ بُ] (ع مص) به قبه درآمدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقبص.

[تَ قَبْ بُ] (ع مص) گرد آمدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و رجوع به تقبض شود.

تقبض.

[تَ قَبْ بُ] (ع مص) در ترنجیده شدن پوست و درکشیده گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || باهم آمدن. (تاج المصادر بیهقی). فراهم آمدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تجمع. (اقرب الموارد). || برجستن بر کسی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). برجهیدن. || توقف بر کاری. (از اقرب الموارد). || در گرفته شدن از چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقبل.

[تَ قَبْ بُ] (ع مص) پذیرفتن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (آنندراج). پذیرفتن و قبول کردن. (غیاث اللغات). و در دعا گویند: تقبل الله اعمالکم؛ یعنی خدای تعالی کردارهای شما را بپذیرد. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) (از اقرب الموارد). || گرفتن چیزی. (از اقرب الموارد). || ضامن دادن عامل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). ضامن گرفتن بر کار از کارکن. (ناظم الاطباء). || همانند شدن مرد پدر خود را. (از اقرب الموارد).

تقبلات.

[تَ قَبْ بُ] (ع اِ) در فارسی امروزی تقبل ها و پذیرفتاریها و اجابتها. (از ناظم الاطباء).

تقبل کردن.

[تَ قَبْ بُ کَ دَ] (مص مرکب) پذیرفتن و اجابت نمودن. (ناظم الاطباء). بعهده گرفتن. بگردن گرفتن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). تقبل نمودن :بر وفق مزاج او سخن ها گفته بودند و تقبلها و تکلفها کرده. (جهانگشای جوینی).

تقبل نمودن.

[تَ قَبْ بُ نُ / نِ / نَ دَ](مص مرکب) اجابت نمودن درخواست و مستدعیات. (از ناظم الاطباء). تقبل کردن.

تقبی.

[تَ قَبْ بی] (ع مص) قبا پوشیدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || از پس آمدن کسی را. || مانند قبه شدن چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). اصل آن تقبب است و «ب» به الف تبدیل شده است چنانکه در تقضی البازی؛ ای تقضض. (از اقرب الموارد).

تقبیب.

[تَ] (ع مص) به قبه کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). قبه ساختن. || خشک شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقبیح.

[تَ] (ع مص) آشکار کردن و بیان نمودن زشتی کار کسی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). زشت کردن. (دهار). قباحت و زشتی کار. (ناظم الاطباء) : گرد تقبیح ملت و نفی حجت مخالفان میگشتند. (کلیله و دمنه). گفت اگر قربتی یابم... از تقبیح احوال و افعال وی بپرهیزم. (کلیله و دمنه). بی هنران در تقبیح اهل هنر... مبالغت نمایند. (کلیله و دمنه). || یکسو کردن و دور گردانیدن از نیکی و خیر، یقال: قبحه الله؛ ای نحاه عن الخیر. || آبله شکستن که ریم از وی برآید. || شکستن تخم مرغ. || قبحاً له گفتن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقبیح کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)زشت کردن و زشت شمردن کار کسی را. قبیح گردانیدن : شبهت نکرد که دشمنی تقبیح صورت کرده است. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص346).

تقبیص.

[تَ] (ع مص) به سر انگشتان گرفتن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقبیض.

[تَ] (ع مص) باهم آوردن. (زوزنی). باهم آوردن یعنی جمع کردن. (مجمل اللغه). فراهم آوردن و گرد کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || چیزی دادن مر کسی را که بگیرد. (مجمل اللغة). در دست و قبضهء کسی دادن چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || به صاحب قبض دادن مال را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تقبیط.

[تَ] (ع مص) روی ترش و آژنگناک کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مقلوب تقطیب است یعنی آژنگ افکندن دو ابرو. (از اقرب الموارد). و رجوع به تقطیب شود.

تقبیل.

[تَ] (ع مص) بوسه دادن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار) (منتهی الارب) (آنندراج). چون بقاعده باشد بوسه دادن. (ناظم الاطباء). بوسیدن چیزی را و بوسه دادن. (غیاث اللغات) : بعد از تقدیم خدمت و تقبیل خاک حضرت و تقریر ثنا و تحیت گفت... (سندبادنامه ص198). || تقبل العامل العمل تقبیلاً؛ ضامن دادن عامل، و این نادر است. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به تقبل شود.

تقبیة.

[تَ یَ] (ع مص) آراستن و آماده کردن سامان چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تعبیة. (اقرب الموارد). || ستم کردن برکسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || قبا ساختن جامه را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقتاق.

[تَ] (ص) باسرعت و شتاب. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). و رجوع به تقاتق شود.

تقتال.

[تَ] (ع مص) کشتن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تقتر.

[تَ قَتْ تُ] (ع مص) خشم گرفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). خشمگین شدن و تنفش. (از اقرب الموارد). || دم برزدن. || آماده شدن کارزار را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). آمادهء جنگ شدن، مانند تقطر. (از اقرب الموارد). || فریب دادن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). در قتره پنهان شدن فریب دادن صید را. || مهیا شدن کاری را. (از اقرب الموارد). || یکسو شدن از کسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || کناره گزیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تق تق.

[تِ تِ] (اِ صوت) آواز نرم و پیاپی خوردن تخته به تخته یا چیز دیگر به تخته و مانند آن. آواز نرم چکش در خانه، یا کوفتن در، با سر انگشت. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تقتقة.

[تَ تَ قَ] (ع مص) حرکت و سیر سخت باسرعت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تقتل.

[تَ قَتْ تُ] (ع مص) برای حاجت آمدن: تقتل لحاجته. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || تأنی برای حاجت. (از اقرب الموارد). || خمیدن و درپیچیدن زن در رفتار و برگشتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || فروتنی کردن و ذلت نمودن. (از اقرب الموارد).

تقتمش خان.

[تُ تَ ؟] (اِخ) حاکم دشت قپچاق که در سال 898 ه . ق. مغلوب امیر تیمور گورکانی گردید. (از قاموس الاعلام ترکی).

تقتیت.

[تَ] (ع مص) سخن چینی کردن. || فراهم آوردن دیگ افزار و پختن آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || در گل پروردن روغن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تقتید.

[تَ] (ع مص) قتاده را بریده سوخته بخورش شتران دادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). قَتاد، درختی است سخت خارناک (آنندراج).

تقتیر.

[تَ] (ع مص) نفقه را بر عیال تنگ گرفتن. و قوت روزگار دادن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). نفقه را بر عیال تنگ کردن و قوت روز گذاردن. (آنندراج). تنگی کردن در نفقهء عیال. (غیاث اللغات) (از اقرب الموارد) :نمیتوانم که بر نفس خویش و اقارب و اتباع تنگ گیرم و به تقتیر روزگار گذرانم. (تجارب السلف هندوشاه ص33). || گوشت را برای شیر در زبیه نهادن تا بوی آن دریابد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بلند شدن بوی بریانی و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). برآمدن بوی گوشت. (از اقرب الموارد). || به پشم و صوف شتر دود کردن تا شکار بوی شکاری را درنیابد. || بر خاک و غبار و مانند آن برافکندن کسی را. || برانگیختن بوی. || قرین یکدیگر گردانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقتیل.

[تَ] (ع مص) مبالغت کردن در کشتن. (تاج المصادر بیهقی) (از زوزنی). بسیار کشتن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). بسیار کشتن و میرانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

تقثر.

[تَ قَثْ ثُ] (ع مص) دودله شدن و ترسیدن و بیمناک گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقحز.

[تَ قَحْ حُ] (ع مص) سخن درشت و زشت بر زبان راندن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقحزم.

[تَ قَ زُ] (ع مص) درآویختن در کاری. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقحزن.

[تَ قَ زُ] (ع مص) افتادن از بی تابی زد و کوب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقحل.

[تَ قَحْ حُ] (ع مص) پوست بر استخوان خشک گردیدن و خشک اندام گشتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). پوست بر استخوان خشک گردیدن از کلان سالی. (از اقرب الموارد).

تقحلز.

[تَ قَ لُ] (ع مص) بر زمین افتادن از بی تابی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). انصراع و انجدال: ضربه، فتقحلز. (از اقرب الموارد).

تقحم.

[تَ قَحْ حُ] (ع مص) سرنگون افگندن اسب سوار را. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). بر روی افکندن اسب سوار خود را. || داخل شدن اسب در نهر. (از اقرب الموارد).

تقحیب.

[تَ] (ع مص) سرفه زده گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به قحب و قحبة شود.

تقحیز.

[تَ] (ع مص) زدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). با عصا زدن کسی را. (از اقرب الموارد). || برجهانیدن. || درشت گفتن کلام را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقحیص.

[تَ] (ع مص) دور کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تقحیط.

[تَ] (ع مص) گشن دادن خرمابن را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || آبستن کردن زن را. (از اقرب الموارد).

تقحیم.

[تَ] (ع مص) بعرف درآوردن چیزی را در چیزی. (تاج المصادر بیهقی). بی اندیشه درآوردن کسی را در کار و چیزی را در چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بی رویه داخل کردن کسی یا چیزی را در امری. (از اقرب الموارد). || بر روی افکندن اسب، سوار را. (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد). بر روی انداختن اسب، سوار را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تقخیة.

[تَ خِ یَ] (ع مص) آب بینی بزشتی افکندن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به تنخع شود.

تقدد.

[تَ قَدْ دُ] (ع مص) بشکافته شدن. (زوزنی). شکافته و بریده گردیدن. || مختلف و متفرق گردیدن قوم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). پراکنده شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). پراکنده شدن قوم و دارای امیال و آراء مختلف گردیدن آنان. (از اقرب الموارد). || خشک شدن هر چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || پاره شدن جامه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). پاره و کهنه شدن جامه. (از اقرب الموارد). || بهزال درآمدن ناقه یا لاغر بوده فربه شدن گرفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقدر.

[تَ قَدْ دُ] (ع مص) ساخته شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). آماده شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || به اندازه شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). به اندازه شدن جامه بر کسی. (از اقرب الموارد). و در حدیث: کان یتقدر فی مرضه این انا الیوم؛ ای یقدر ایام ازواجه فی الدو علیهن. (اقرب الموارد).

تقدس.

[تَ قَدْ دُ] (ع مص) پاک شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار) (منتهی الارب). تطهر. (اقرب الموارد). پاک شدن و پاک کردن. (غیاث اللغات) (آنندراج). پاکی و پارسایی. (ناظم الاطباء). پاک و پاکیزه بودن :آفریدگار جل جلاله و تقدست اسماؤه. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص91). جل جلاله و تقدست اسماؤهُ ولا اله غیره. (تاریخ بیهقی ایضاً ص201).
آنی که نداند بجهان قدر ترا کس
جز ایزد دادار تعالی و تقدس.ناصرخسرو.
ایزد تعالی و تقدس همیشه روی زمین را به جمال عدل و رأفت... آراسته دارد. (کلیله و دمنه).
ما همه فانی و بقا بس تراست
ملک تعالی و تقدس تراست.نظامی.
خواست حق، تقدست اسماؤهُ آن بود که... (جهانگشای جوینی).

تقدع.

[تَ قَدْ دُ] (ع مص) آمادهء بدی گشتن مر کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقدم.

[تَ قَدْ دُ] (ع مص) در پیش شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). پیش آمدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). پیش شدن. (غیاث اللغات) (آنندراج). || بسیار پیشی نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || پیشی گرفتن از قوم. || مقدم بودن. (از اقرب الموارد) (از محیط المحیط). سبقت و پیش روی و برتری و ترجیح و اولویت. (ناظم الاطباء). پیش بودن شی ء بر شی ء ثانی. (غیاث اللغات) (آنندراج) :
تقدم هست یزدان را چو بر اعداد، واحد را
زمان حاصل، مکان باطل، حدث لازم، قدم برجا.
ناصرخسرو.
تقدم او بر اهل روزگار گذاشت تا مخدوم همه شد. (ترجمهء تاریخ یمینی). || پیش گویی طبیب از عاقبت بیماری که تقدمة المعرفة نیز گویند: ... و قیل تقدم المعرفة؛ یطلق فی الطب علی الازمنة الثلاثة. رجوع به تقدمه المعرفة شود. || (اصطلاح فلسفه)... بدان که تقدم بر پنج نوع است: اول تقدم بالمکان چنانکه تقدم امام بر مقتدی و این را تقدم بالرتبه نیز نامند. دوم تقدم بالزمان چنانکه تقدم آدم علیه السلام بر محمد مصطفی (ص). سوم تقدم بالشرف چنانکه تقدم محمد مصطفی (ص) بر آدم علیه السلام. چهارم تقدم بالعلت چنانکه تقدم حرکت دست بر حرکت کلید. پنجم تقدم بالطبع و آن بودن شی ء مقدم بحیثیتی که محتاج باشد بطرف او متأخر و نبود متقدم علت تامه برای متأخر چنانکه تقدم وضو بر صلوة واحد بر اثنین. (غیاث اللغات) (آنندراج). رجوع به جامع الحکمتین ناصرخسرو چ دکتر کربن و دکتر معین صص243-245 و تعریفات جرجانی و کشاف اصطلاحات الفنون و فرهنگ علوم عقلی و اساس الاقتباس ص58 شود. || فرمودن یا وصیت کردن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از محیط المحیط). امر کردن کسی را به چیزی. (از اقرب الموارد).

تقدم داشتن.

[تَ قَدْ دُ تَ] (مص مرکب) پیش کردن. (ناظم الاطباء). مقدم بودن. پیش بودن بر کسی از جهت رتبه و مال و حق و جز اینها. رجوع به تقدم شود.

تقدمة.

[تَ دِ مَ] (ع مص) در پیش شدن. (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (غیاث اللغات) (آنندراج). تقدیم. (اقرب الموارد). || در پیش کردن. (زوزنی) (از غیاث اللغات) (از آنندراج). پیش فرستادن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). پیش کردگی. (ناظم الاطباء). || (اِ) هدیة. ج، تقادم. (اقرب الموارد). || به اصطلاح، زری که پیش از کار بکارگر دهند و در فارسی پیشداد گویند. (غیاث اللغات) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). آنچه از پیش بستانند. (نفایس الفنون قسم اول در علم استیفاء ص105) :
اجناس ثنا را به سلم هست خریدار
جود تو دهد تقدمه ارباب سخن را.
ظهوری (از آنندراج).
|| اگر بمعنی مفعول آید بمعنی مقدمه و پیشوا مستعمل میشود. (غیاث اللغات) (آنندراج). مقدمه و پیشوا. (ناظم الاطباء).
- تقدمة الجیش؛ بمعنی پیشوای لشکر... اگرچه تقدمة مصدر است بمعنی پیش کردن مگر در اینجا برای مبالغه بمعنی مفعول آمده از قبیل زیدٌ و عدلٌ. (غیاث اللغات) (آنندراج).
- تقدمة المعرفة؛ (به اصطلاح طب) پیشگویی طبیب از عاقبت مرض که پیش اندیشی نیز گویند. (ناظم الاطباء) : اندر بیان کردن استخراج المرض یعنی شناختن هر بیماری که کدام بیماری است و همچنین شناختن آنچه حال بیمار چگونه خواهد بود و این را طبیبان در اصطلاح تقدمة المعرفة گویند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). قال العلامة: تقدمة المعرفة، عبارة عن المعرفة بماسیکون من المرض و لهذا یتباین تقدمة المعرفة لتلاحق انذارات فانها عبارة عن المعرفة بماسیکون فی حالتی الصحة و المرض. (بحر الجواهر).

تقدمة.

[تُ دَ مَ] (ع اِمص) پیش رفتگی در حرب، یقال: هو یمضی التقدمة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تقدمیة.

[تُ دُیْ یَ] (ع اِمص) پیش رفتگی. اسم است تقدم را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): مشی فلان الیقدمیة و التقدمیة و القدمیة؛ اذا تقدم فی المکارم و معالی الامور و التقدیر مشی المشیة المنسوبه الی قول الناس یقدم و تقدم. (الاساس از اقرب الموارد).

تقده.

[تِ دَ / تَ دَ / تَ قِ دَ] (ع اِ) گشنیز. (منتهی الارب) (آنندراج). گشنیز و کزبره. (ناظم الاطباء). به لغت بربر گشنیز را گویند و آن رستنیی باشد که بیشتر در آشهای بیمار کنند و بعربی کزبره خوانند. (برهان). بزبان اهل بربر گشنیز را گویند... که فارسی نخواهد بود. (انجمن آرا). کزبره. (تذکرهء داود ضریر انطاکی ص99). کزبره بری است. (تحفهء حکیم مؤمن). صاحب نشوءاللغة کُزبُرَة را کلمه اعجمی و مرادف آن را تِقْدَة کلمهء متروک عربی آورده است. رجوع به همین کتاب ص94 شود. || زیرهء رومی. || دیگ افزار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تقدی.

[تَ قَدْ دی] (ع مص) لازم گرفتن راه و روش. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). یقال: تقدت به دابته؛ ای لزمت سنن الطریق و تقدی هو علیها. (منتهی الارب).

تقدیح.

[تَ] (ع مص) باریک میان کردن اسب. (زوزنی). لاغر گردانیدن اسب را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تضمیر فرس. (از اقرب الموارد). و رجوع به تضمیر شود. || در گود افتادن چشم. (زوزنی). فرورفتن چشم در مغاک. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقدید.

[تَ] (ع مص) بدرازا شکافتن و از بن بریدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بریدن چیزی از بن و گفته اند بریدن آنرا بطور مستطیل و گفته اند شکافتن آن از طول. (از اقرب الموارد). || قدید کردن گوشت. (تاج المصادر بیهقی). گوشت را قطعه قطعه کردن و در هوا گذاشتن تا خشک شود. (از اقرب الموارد). رجوع به قدید شود.

تقدیر.

[تَ] (ع مص) اندازه کردن. (زوزنی) (دهار) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (آنندراج): قدرهُ علیه و له تقدیراً؛ اندازه نمود آن چیز را بر وی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) : و کشاورزی و عمارت زمینها و تقدیر آبها و درورزیدن غله ها و ثمره ها پدید آورد. (فارسنامهء ابن البلخی ص27). || مقایسه کردن چیزی را به چیزی و بمقدار آن کردن آن چیز. (اقرب الموارد). || در نزد مهندسان بمعنی شمردن آید. رجوع به عد و کشاف اصطلاحات الفنون شود. || بخش کردن رزق را. (منتهی الارب). بخش کردن روزی را. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || در نزد متکلمان محدود ساختن هر مخلوق به حد خود می باشد و آنرا قدر هم نامند. رجوع به قدر و لوح و کشاف اصطلاحات الفنون ج2 ص1180 و تعریفات جرجانی شود. || از نظر فلاسفه بمعنای مشخص و معین شدن حوادث وجودی و تعیین و اندازهء آن در عالم قضاء الهی و تدوین در لوح محفوظ بوسیلهء قلم قدرت می باشد. || از نظر عرفاء تقدیر از طرف حق هدایت است و کسی که ترک تدبیر کند به تقدیر راضی شود و کسی که مشاهدهء مقدور کند خود را بی اختیار داند. (فرهنگ علوم عقلی تألیف سجادی ص173). || فرمان دادن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). فرمان دادن و حکم کردن خدا بر امری. (از اقرب الموارد). قضا و فرمان خدا و سرنوشت. (ناظم الاطباء). قضا و حکم خدای تعالی دربارهء مخلوق. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : فالق الاصباح و جعل اللیل سکناً و الشمس و القمر حسباناً ذلک تقدیر العزیز العلیم. (قرآن 6 / 96). والشمس تجری لمستقر لها ذلک تقدیر العزیز العلیم. (قرآن 36 / 38).
چنین گفت دستان که دانا یکیست
به تقدیر او راه تدبیر نیست.فردوسی.
حاسدان را هرگز آسایش نباشد که با تقدیر خدای تعالی دایم بجنگ باشد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص339). در سرکشی به نفس و همت و تقدیر ایزدی جلت عظمته ملک یافت. (تاریخ بیهقی ص377). بر خان پوشیده نگردد که ایزد عز ذکره را تقدیرهاست رونده چون شمشیر برنده که روش و برش آن نتوان دید. (تاریخ بیهقی ص645).
گهرهای گیتی بکار اندرند
ز گردون به گردان حصار اندرند
به تقدیر یزدان شده کارگر
چو زنجیر پیوسته در یکدگر.اسدی.
از جنس بپرسیدم و از صفت صورت
وز قادر پرسیدم و تقدیر و مقدر.
ناصرخسرو.
از پس آنکه رسول آمد با وعد و وعید
چند گویی که بد و نیک به تقدیر و قضاست.
ناصرخسرو.
ناید ز جهان هیچ کار و باری
الا که به تقدیر و امر باری.ناصرخسرو.
چنانک آمدی رفت باید همی
به تقدیر ایزدتعالی و جل.ناصرخسرو.
کار حکم ازلی دارد و نقش تقدیر
که نوشته ست همه بوده و نابوده در آن.
سنائی.
تقدیر آسمانی شیر شرزه را گرفتار سلسله گرداند. (کلیله و دمنه). تقدیر آسمانی... مرا در آن ورطه افکند. (کلیله و دمنه). و تقدیر ایزدی چنین است که در دنیا هر اولی به آخر باز بسته است و هر عمارتی به خرابی پیوسته. (تاریخ بیهق).
او زبدهء جلال و چو تقدیر ذوالجلال
ناچیز را ز روی کرامات چیز کرد.خاقانی.
فتاده ام به طلسم کشاکش تقدیر
نه گرد خانه بدوشم نه خاک دامن گیر.
خاقانی.
فرزند که بستد از تو ایام
این جان بتو بازداد تقدیر.خاقانی.
تا مهر و مه شوند دو شب یار یکدیگر
و آنگه جدا شوند به تقدیر کردگار.خاقانی.
تقدیر آسمانی عصابهء ادبار به روی او باز بست. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص342). تقدیر باری او را زمان نداد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص341). اما تقدیر آسمانی کار کرده آمده بود کار فائت شده. (ترجمهء تاریخ یمینی ایضاً ص361).
نبودم عاشق ار بودم به تقدیر
پشیمانم خطا کردم چه تدبیر.نظامی.
غم روزی خورد هرکس به تقدیر
چو من غم روزی افتادم چه تدبیر.نظامی.
حسابی برگرفت از روی تدبیر
نبود آگه ز بازیهای تقدیر.نظامی.
به تقدیر و حکم جهان آفرین
نخست آسمان کرده شد یا زمین.نظامی.
ای که گفتی دیده از دیدار مهرویان بدوز
هرچه گویی چاره دانم کرد جز تقدیر را.
سعدی.
چه اندیشی از خود که فعلم نکوست
از آن در نگه کن که تقدیر اوست.(بوستان).
ورت زنجیر آهن بست تقدیر
نباشد چاره شیران را ز زنجیر.امیرخسرو.
مکن به نامه سیاهی ملامت من مست
که آگهست که تقدیر بر سرش چه نوشت.
حافظ.
-امثال: تقدیر چو سابق است تدبیر چه سود؟ رجوع به جاءالقدر... جاءالقضا... و امثال و حکم دهخدا ج1 ص19، 29 و 945 شود.
|| قادر ساختن چیزی را. (از اقرب الموارد). || تنگ نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || اندیشه و فکر نمودن در برابر کردن کاری. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). تأمل کردن. (آنندراج). || قدریه گردانیدن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (اِ) بوش و نصیب و بهرهء ثابت و تغییرناپذیر. || اندازه و قیاس و پندار. (ناظم الاطباء).
- برتقدیر؛ بر قیاس و بر پندار. (ناظم الاطباء).
- علی التقدیر؛ بهر فرضی و بهر قیاسی و بهر پندار و تصوری. (ناظم الاطباء).
|| (اصطلاح نحو) نحویان گاه تقدیر را بجای حذف بکار برند و گفته اند فرق بین حذف و تقدیر این است که اثر مقدر در لفظ باقی است بخلاف محذوف و گفته اند تقدیر عبارت از حذف چیزی است در لفظ و ابقاء آن در نیت... (از کشاف اصطلاحات الفنون ج2 ص1180). || در تداول امروز فارسی زبانان، قدردانی از رفتار و کردار کسی. بزرگ داشت آن بخاطر کردار وی. رجوع به مجلهء دانشکدهء ادبیات تبریز سال اول شمارهء 2 شود.
- تقدیرنامه؛ در اصطلاح اداری نامه ای است که در آن مافوق از مادون بخاطر جدیت در انجام وظائف وی قدردانی می کند.

تقدیرات.

[تَ] (ع اِ) تقدیرها و سرنوشتها و احکام و اوامر. (ناظم الاطباء).
- تقدیرات الهیة؛ قضا و ارادهء الهی. (ناظم الاطباء).

تقدیر رفتن.

[تَ رَ تَ] (مص مرکب)مقدر شدن. نافذ شدن فرمان خدا. جاری شدن قضاء الهی. فرمان و مشیت خدا بر چیزی :شتربه گفت موجب نومیدی چیست؟ گفت: آنچه در سابق تقدیر رفته است. (کلیله و دمنه).

تقدیر کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)مقدر گردانیدن : ایزد عز ذکره... تقدیر کرده است که ملک را انتقال می افتد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص91). وی خود پیر شده است و ضعیف گشته و نالان، و عمرش سرآمده و من زندگانی وی خواهم تا خدای عزوجل چه تقدیر کرده است. (تاریخ بیهقی ایضاً ص129). و بر آن خدای عزوجل واقف است که تقدیر کرده است. (تاریخ بیهقی ایضاً ص347). و حق تعالی تقدیر کرده تا گروهی درویش باشند. (منتخب قابوسنامه ص22).
گرنه با کام تو بود این همه تقدیر چرا
به همه عمر چنین خواب و خورت کام و هواست
ورتو خود کرده ای تقدیر چنین برتن خویش
صانع خویش تویی پس خود و این قول خطاست.
ناصرخسرو.
ضمیر تو چه سگالد خجسته تدبیری
خدای جل جلاله چنان کند تقدیر.
امیر معزی (از آنندراج).
هرآن بلا که خدای جهان کند تقدیر
در آن صبور نبودن ز ما خطا باشد.
عبدالواسع جبلی.
این همه دردسر ز عشق زر است
ورنه روزی ضمان کند تقدیر.خاقانی.
|| اندازه گرفتن : و مهندس سخت استاد بود. نام او برازه. تقدیر کرد که نشیب آن آب بکدام جانب تواند بودن. (فارسنامهء ابن البلخی ص137). و عضدالدوله تقدیر کرد که چون این بند می بساخت آب رود کر بر آن صحرای عظیم می گرفت. (فارسنامه ایضاً ص151). || در فارسی امروزی، قدردانی کردن. ترحیب و ستایش کردن از خدمت و زحمت و فعالیت کسی. بهمهء معانی رجوع به تقدیر و دیگر ترکیبهای آن شود.

تقدیرگر.

[تَ گَ] (ص مرکب) تعیین کنندهء سرنوشت. مُقَدِّر :
تقدیرگر شدند چو تقدیر یافتند
زانسو مقدرند و زینسو مقدرند.ناصرخسرو.
رجوع به تقدیر و دیگر ترکیبهای آن شود.

تقدیری.

[تَ] (ص نسبی) هر چیزی که دارای قوهء غیرمحسوس و غیرمادی بود و هر چیز معنوی. (ناظم الاطباء).

تقدیر یافتن.

[تَ تَ] (مص مرکب) تقدیر شدن. مقدر نیک از خدای تعالی یافتن. به قدرت و فرمانروایی رسیدن. رجوع به تقدیرگر و تقدیر و دیگر ترکیبهای آن شود.

تقدیس.

[تَ] (ع مص) پاک کردن. (زوزنی) (دهار). تطهیر. (تعریفات جرجانی). پاکیزه کردن. (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء). پاک کردن خدای تعالی کسی را. (از اقرب الموارد). || به پاکی صفت کردن. (زوزنی). خدای را به پاکی صفت کردن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (از اقرب الموارد). به پاکی منسوب نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از غیاث اللغات). ارض مقدسه نعت است از آن. (منتهی الارب). این اصطلاح عرفانی است که فلاسفهء اسلامی و شیخ اشراق بکار برده اند... اصطلاحاً بمعنای منزه کردن و دانستن حق است از آنچه شایستهء او نیست و پاک دانستن اوست از نقائص وجودی و از آنچه غیر او را کمال باشد و اخص از تسبیح است از لحاظ کیفیت و کمیت یعنی اشد تنزیهاً است از تسبیح. (فرهنگ علوم عقلی تألیف دکتر سجادی ص173) (از تعریفات جرجانی). || به بیت المقدس درآمدن چون تکویف و تبصیر که بمعنی به کوفه درآمدن و به بصره درآمدن است. (از اقرب الموارد). || به قُدّاس (آداب مذهبی و نوعی نماز عیسویان) ایستادن کاهن. (از اقرب الموارد). مقدس ساختن و یا از برای خداوند جدا کردن. سفر پیدایش 2:3، سفر خروج 19:14، در عهد عتیق قصد از تقدیس تعیین رسمی شخصی یا شیئی است از برای خدا لهذا به این معنی عبرانیان بواسطهء داشتن عهد و قربانیهای رسمی و رفع گناهها قوم خاص و مقدس خداوند بودند. سفر خروج 31:13، سفر اعداد 3:12 و 13، سفر تثنیه 7:6 و 9-12 مقابل سفر پیدایش 17:7-14، و خیمه و کهنه و مذبح و غیره در نهایت اهمیت از برای خدمت خداوند تعیین شد. سفر لاویان 8:10-12. و به همین گونه مردم خود را بطریق و تدارک مخصوص از برای حضور و پرستش خداوند تقدیس می نمودند. سفر خروج 19:10 و 11 و 12، سفر اعداد 11:18. قصد از تقدیس روز معین کردن یک روز یا روزهای چند است از برای روزه و دعا. کتاب یوئیل 1:14. و تقدیس سبت قصد از مراعات روز سبت است از برای خداوند. سفر تثنیه 5:12. و تمام این تقدیسات نشانهء شهادت بر قدوسیت خدای تعالی و لزوم تقدیس اخلاقی... است. (از قاموس کتاب مقدس) :
به بیت المقدس و اقصی و صخره
به تقدیسات انصار و شلیخا.خاقانی.
|| پاکی و طهارت. (ناظم الاطباء). ج، تقدیسات.

تقدیسی.

[تَ] (ص نسبی) منسوب به تقدیس. پاک و منزه. پاکیزه و مطهر :
جبرئیل آمد روح همه تقدیسی
کردم آبستن چون مریم بر عیسی.
منوچهری.
رجوع به تقدیس شود.

تقدیم.

[تَ] (ع مص) در پیش شدن و فرمودن. (تاج المصادر بیهقی). در پیش شدن. (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (آنندراج). پیش درآمدن، منه قوله تعالی : لا تقدموا بین یدی الله و رسوله. (قرآن 49/1) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). پیش درآمدگی و پیش روی و پیش آمدگی. (از ناظم الاطباء). فراپیش شدن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || پیش فرستادن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || در پیش کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (دهار). پیش داشتن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). پیش افکندن. جلو انداختن. ضد تأخیر. (یادداشت ایضاً). مقدم داشتن :
کاین هر دو جدا نیست ز یکدیگر دانم
چون شاید تقدیم یکی بر دو دیگر.
ناصرخسرو.
آنچنان آثار مرضیه و مساعی حمیده که در تقدیم ابواب عدل و سیاست سلطان ماضی... ابوالقاسم محمود راست. (کلیله و دمنه). و شرایط سخن آرایی در تضمین امثال و تلفیق آیات... تقدیم نموده اند. (کلیله و دمنه). و در آن تقدیم و تأخیر صورت نبندد. (کلیله و دمنه). و همت مردمان از تقدیم حسنات قاصر گشته. (کلیله و دمنه). هر آنچه توقع افتد از ترتیب و ترحیب و اکرام و انعام و تفخیم و تقدیم دربارهء تو به اتمام رسد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص264). به تقدیم لطف به رعایت مهمات حاج و اقبال، بر ابواب عدل و توفیر بر تیمارداشت رعیت نام نیک اندوخت. (ترجمهء تاریخ یمینی ایضاً ص314). || در بیت ذیل بمعنی پیشی و برتری آمده است :
ای ز تو برده منعمان نعمت
ای ترا بر مقدمان تقدیم.مسعودسعد.
|| سوگند خوردن، یقال: قدمت یمیناً. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد) (از آنندراج). || دلیر گردانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || اقبال مرد بر عملی. (اقرب الموارد). || امر کردن کسی را بکاری: قدمت الی فلان بکذا؛ امرته به. (اقرب الموارد) (از مصباح). || (اِ) پیشکش. (ناظم الاطباء). پیش کش کردن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تقدیم افتادن.

[تَ اُ دَ] (مص مرکب) در پیش ذکر کردن. مقدم شدن. پیش داشتن : و چون عزیمت در اینکار پیوست آنچه ممکن شد برای تفهیم متعلم در شرح و بسط تقدیم افتاد... (کلیله و دمنه). || انجام یافتن. بعمل آمدن. انجام گرفتن : و آنچه از جهت وی در تأسیس قواعد خلافت و تأکید مبانی ملک و دولت تقدیم افتاد... چنان مستحکم و استوار گردانید که چهارصد و اند سال بگذشت. (کلیله و دمنه). و هرچه از این ابواب در حق بنده تقدیم افتد دون حق او باشد. (سندبادنامه ص323). نوشته ای به مأمون محمد والی جرجانیه نوشتند تا مقدم او را مکرم دارد و به اقامت مواجب و حوایج او قیام نماید تا آنچه مقتضای رای باشد در باب او تقدیم افتد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص264). تا آنجا روی و مقیم باشی تا اندیشهء انعام در حق تو تقدیم افتد. (ترجمهء تاریخ یمینی ایضاً ص264). رجوع به تقدیم و دیگر ترکیبهای آن شود.

تقدیم داشتن.

[تَ تَ] (مص مرکب)پیش داشتن. عرضه داشتن : او چند سال در ایالت آن بقعه آثار حمیده و مساعی پسندیده تقدیم داشت. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص440). || اهداء کردن. پیش کشی کردن. چیزی را به رایگان بکسی دادن. رجوع به تقدیم و دیگر ترکیبهای آن شود.

تقدیم فرمودن.

[تَ فَ دَ] (مص مرکب)پیش انداختن. مقدم داشتن. پیش داشتن کسی بر دیگری : از حقوق رعیت بر پادشاه آن است که... بهوا در مراتب، تقدیم و تأخیر نفرماید. (کلیله و دمنه). || انجام دادن. بجا آوردن : رسوم لشکرکشی و آداب سپاهداری از نوعی تقدیم فرمود که در روزنامهء سعادت به اسم وصیت او مورخ گشت. (کلیله و دمنه). سلطان در مقابلهء آن اضعاف الطاف تقدیم فرمود. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص299).

تقدیم کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)مقدم داشتن. برتر داشتن. پیش کردن. پیشی دادن :
ننماید به جهان هیچ هنر تا نکند
در دل خویش بر آن همت مردان تقدیم.
ابوحنیفه (از تاریخ بیهقی).
محمدبن یوسف البخاری از جملهء اصحاب امام هشتم و شافعی بود رحمه الله و با علم و زهد بود و او را بر علمای بخارا تقدیم کردندی و او را بسیار بیازمودند. (تاریخ بخارا ص4). || بجای آوردن انجام دادن : و تأدیب این بی خویشتنی در باب تو تقدیم کنم. (سندبادنامه ص125). || اهداء کردن. پیش کش کردن. برایگان دادن چیزی را به کسی پیش آوردن پیش داشتن :
رسیدن من و اقبال آن همایون فال
چنان فتاد مطابق در آن خجسته حریم
که گرداب نکشیدی عنان من قدمش
به بوسه گاه نمی کرد بر لبم تقدیم.
عرفی (از آنندراج).
رجوع به تقدیم و دیگر ترکیبهای آن شود.

تقدیمی.

[تَ] (ص نسبی) پیشکشی و هر چیزی که بکسی پیشکش کنند. (ناظم الاطباء). اهدایی. رجوع به تقدیم و دیگر ترکیبهای آن شود.

تقدیم یافتن.

[تَ تَ] (مص مرکب)پیشی یافتن. مقدم شدن. برتری یافتن. پیشی و برتری :
هم کریمی کنی کز بهر کرم یافته ای
بر بزرگان و کریمان و شریفان تقدیم.فرخی.
خدایگان وزیران که جز کمال خدای
نیافت هیچ صفت بر کمال او تقدیم.
انوری (از آنندراج)
رجوع به تقدیم و دیگر ترکیبهای آن شود.

تقذح.

[تَ قَذْ ذُ] (ع مص) بدی برانگخیتن بر کسی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقذر.

[تَ قَذْ ذُ] (ع مص) کراهیت داشتن چیزی را. (تاج المصادر بیهقی). پلید شمردن کسی را و کراهت داشتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). پلید داشتن. (غیاث اللغات). پلید داشتن و شمردن کسی را و کراهت داشتن. (آنندراج). ناخوش داشتن کسی را به علت پلیدی وی. (از اقرب الموارد).

تقذع.

[تَ قَذْ ذُ] (ع مص) آماده شدن بدی را برای کسی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقذقذ.

[تَ قَ قُ] (ع مص) برآمدن برکوه. || درافتادن در چاه و بمردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || خودرای گشتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تقذیر.

[تَ] (ع مص) پلیدی آلودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقذیع.

[تَ] (ع مص) پلیدی آلودن جامه را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقذیف.

[تَ] (ع مص) مبالغهء قذف. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). سخت سنگ انداختن و سخت دشنام دادن. (آنندراج). لعنت نمودن. (ناظم الاطباء). رجوع به قذف شود.

تقذیة.

[تَ ذِ یَ] (ع مص) خاشاک از چشم بیرون کردن. (تاج المصادر بیهقی) (از زوزنی). خاشاک انداختن در چشم یا برآوردن. ضد است. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقر.

[تَ قِ] (ع اِ) دیگ افزار. (منتهی الارب) (آنندراج). توابل. (اقرب الموارد). دیگ افزار و ادویه. (ناظم الاطباء).

تقراب.

[تِ قِْر را] (ع مص) تقرب به تقرباً و تقراباً، نزدیکی جستن به چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به تقرب شود.

تقرار.

[تَ] (ع اِ) پایداری و ثبات و قرار. (ناظم الاطباء).

تقرئة.

[تَ رِ ءَ] (ع مص) بند کردن زن جهت استبراء تا انقضای عدهء او. (از اقرب الموارد). رجوع به تقری شود.

تقرب.

[تَ قَرْ رُ] (ع مص) نزدیکی جستن. (دهار). نزدیکی جستن بچیزی و چنین است تقرب الی الله تعالی بشی ء؛ یعنی نزدیکی جست بخدای بوسیلهء آن چیز. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). نزدیک شدن و نزدیکی جستن. (آنندراج) : شرمم می آید که او را [منوچهربن قابوس را] رد کنم با چندین خدمت که کرد و تقرب که نمود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص131). علی تکین رسولی خواهد فرستاد و تقرب او قبول خواهد بود. (تاریخ بیهقی ایضاً ص360). مردمان را چون مقرر شد وزارت او تقرب خواهد بود. (تاریخ بیهقی ایضاً ص360). فایدهء تقرب به ملوک رفعت منزلت است. (کلیله و دمنه). قرناً بعد قرن ذخایر و اعلاق جواهر بر وجه تقرب بدان جایگاه نقل کرده. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص303). از جملهء غلامان بهاءالدوله یکی سر او برداشت و به تقرب پیش بهاءالدوله آورد. (ترجمهء تاریخ یمینی ایضاً ص341).
مجنون ز خوش آمد سلامش
بنمود تقربی تمامش.نظامی.
یکی از جملهء صالحان بخواب دید پادشاهی را در بهشت و پارسایی در دوزخ... ندا آمد که این پادشه به ارادت درویشان در بهشت است و این پارسا به تقرب پادشاهان در دوزخ. (گلستان). || دست بر تهیگاه نهادن. || شتابی کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || ترتیب مقدمات است بر آن وجه که مطلوب را فائدت دهد. و گفته اند که آوردن دلیل است بر وجهی که لازم مدعی باشد. گفته اند قرار دادن دلیل است مطابق مدعی. (از تعریفات جرجانی).

تقرب جستن.

[تَ قَرْ رُ جُ تَ] (مص مرکب) تقرب یافتن. تقرب حاصل کردن. رجوع به تقرب و دیگر ترکیبهای آن شود.

تقرب حاصل کردن.

[تَ قَرْ رُ صِ کَ دَ] (مص مرکب) بکسی نزدیکی و محرمیت حاصل کردن. (ناظم الاطباء). تقرب یافتن. رجوع به تقرب یافتن و تقرب و دیگر ترکیبهای آن شود.

تقرب داشتن.

[تَ قَ ر رُ تَ] (مص مرکب) محرم بودن. (ناظم الاطباء). نزدیکی داشتن. قرابت : هرچند آن بر هوای پادشاهی بزرگ کردند و تقربی داشتند بزرگ. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص248).
بدر خدای قربی طلب ای ضعیف همت
که نماند این تقرب که به پادشاه داری.
سعدی.
رجوع به تقرب و دیگر ترکیبهای آن شود.

تقرب کردن.

[تَ قَرْ رُ کَ دَ] (مص مرکب) نزدیک شدن. نزدیکی کردن : و ایمن چون توان بود بر منوچهر که این عهد به نزدیک وی رسد و به توقیع خداوند آراسته گشته تقربی کند و به نزدیک سلطان محمود فرستد و از آن بلا خیزد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص131). گفتم این صواب باشد نبشتن که: امیر رسولان و نامه ها پیوسته کرد و به ما دست زد و تقربها و خدمتها زیاده کرد... روا نداریم... که اجابت نکنیم. (تاریخ بیهقی ایضاً ص132). یعقوب پس از این جمله آن قوم را که بدو تقرب کرده بودند فرمود تا فروگرفتند. (تاریخ بیهقی ایضاً ص248).
بیم سرش نباشد هرتن که او بمهرت
از دل کند تقرب در جان کند تولا.
امیر معزی (از آنندراج).
گفتم... مرا کرامت این شخص ظاهر شد گفت مرا به کیفیت آن بر واقف نگردانی تا همچنین تقرب کنم. (گلستان). رجوع به تقرب و دیگر ترکیبهای آن شود.

تقرب یافتن.

[تَ قَرْ رُ تَ] (مص مرکب)تقرب بدست آوردن. تقرب حاصل کردن. مقامی نزدیک یافتن پیش کسی. نزدیکی حاصل کردن : و از ملک پرسش و تقرب تمام یافت. (کلیله و دمنه). رجوع به تقرب و دیگر ترکیبهای آن شود.

تقرتپه.

[تَ قَ تَپْ پِ / پَ] (اِخ) دهی از دهستان بخش مرکزی شهرستان گرگان است که 285 تن سکنه دارد و محصول آن برنج و غله و توتون است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3). رجوع به مازندران رابینو بخش انگلیسی ص127 شود.

تقرثع.

[تَ قَ ثُ] (ع مص) فراهم آمدن. || برافراشته شدن موی بز. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقرح.

[تَ قَرْ رُ] (ع مص) آماده شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || ریش شدن. (اقرب الموارد). || (اِمص، اِ) ریش شدگی و ریش و قرحه. (ناظم الاطباء). رجوع به قرحه شود.

تقرحات.

[تَ قَرْ رُ] (ع اِ) جِ تقرح، قرحه ها و ریش ها. (ناظم الاطباء). رجوع به مادهء قبل شود.

تقرد.

[تَ رِ] (ع اِ) زیرهء رومی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به تقر و تقرده و تقره شود.

تقرد.

[تَ قَرْ رُ] (ع مص) پیچان گردیدن موی. || برهم نشستن و نمد شدن پشم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقرده.

[تَ رِ دَ] (ع اِ) زیرهء رومی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

تقرر.

[تَ قَرْ رُ] (ع مص) بر قرار گرفتن. (تاج المصادر بیهقی). قرار گرفتن. (زوزنی) (غیاث اللغات) (آنندراج) (از اقرب الموارد). استقرار و استحکام و اثبات و استواری و اقرار و بند و بست. (ناظم الاطباء). || بر پای خود کمیز انداختن شتر. || ستبر گردیدن کمیز از خوردن علف خشک. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقرزم.

[تَ قَ زُ] (ع مص) شعر بد گفتن. (ناظم الاطباء).

تقرش.

[تَ قَرْ رُ] (ع مص) فراهم آمدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || جمع کردن مال. (از اقرب الموارد). || پاک شدن از امور نابایست. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || کسب کردن. (زوزنی). ورزیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || گرفتن چیزی را اولافاولا. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || چسبیدن چیزی. (از اقرب الموارد). || در یکدیگر رفتن نیزه ها در جنگ. (از اقرب الموارد).

تقرط.

[تَ قَرْ رُ] (ع مص) با گوشوار شدن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). گوشوار در گوش کسی کردن. (زوزنی).

تقرطب.

[تَ قَ طُ] (ع مص) مقلوب تبرقط. قالوا: تقرطب الرجل علی قفاه، و تبرقط؛ اذا سقط. (نشوء اللغة ص17). رجوع به تبرقط شود.

تقرطس.

[تَ قَ طُ] (ع مص) مردن و هلاک شدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

تقرطق.

[تَ قَ طُ] (ع مص) کرته پوشیدن. (زوزنی) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). یقال: قرطقتةُ فتقرطق. (منتهی الارب).

تقرع.

[تَ قَرْ رُ] (ع مص) برگشتن از پهلو به پهلو. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). یقال: بت اتقرع؛ ای اتقلب و لاانام. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

تقرعث.

[تَ قَ عُ] (ع مص) تجمع. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). فراهم آمدن. (ناظم الاطباء).

تقرعف.

[تَ قَ عُ] (ع مص) درترنجیدن و گرفته شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تقبض (اقرب الموارد).

تقرف.

[تَ قَرْ رُ] (ع مص) پوست واشدن ریش. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). تازه شدن سر ریش. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقرفص.

[تَ قَ فُ] (ع مص) به جامه در پیچیده شدن پیر زن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به تزمل شود.

تقرفع.

[تَ قَ فُ] (ع مص) ترنجیدن و گرفته شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تقبض، مانند تقرعف. (از اقرب الموارد). رجوع به تقرعف شود.

تقرقف.

[تَ قَ قُ] (ع مص) لرزیدن و دندان بر دندان برخوردن چندانکه آواز برآید. یقال: خصر الرجل حتی تقرقف؛ ثنایاه بعضها ببعض. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

تقرم.

[تَ قَرْ رُ] (ع مص) نخست به خوردن آمدن ستوربچه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

تقرؤ.

[تَ قَرْ رُءْ] (ع مص) فهمیدن. || پرستیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تنسک. (اقرب الموارد). || فقیه شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقرة.

[تَ قِ رَ] (ع اِ) تقره. زیرهء رومی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). به لغت بربر زیرهء رومی را گویند و آنرا به فارسی نانخواه و کردیا خوانند. (برهان) (ناظم الاطباء) (از انجمن آرا). || گشنیز. || دیگ افزار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

تقرة.

[تَ رَ] (ع اِ) تاقره. رجوع به تاقره و دزی ج1 ص149 شود.

تقری.

[تَ قَرْ ری] (ع مص) از پی فراشدن. (تاج المصادر بیهقی). در پی آب رفتن و جستن آنرا. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء).

تقری ء .

[تَ] (ع مص) بند کرده شدن زن جهت استبراء. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به تقرئة شود. || بیرون آمدن از حیض. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تقریب.

[تَ] (ع مص) نزدیک کردن. (تاج المصادر بیهقی). نزدیک گردانیدن. (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). نزدیک گردانیدن بخدا : الانام القادر بالله... بما قدمه من افعال الخیر المقربة الیه. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص300). || نزدیک و نزدیکی. (ناظم الاطباء). پیش آوردن امیر کسی را در خدمت خود و از نزدیکان ساختن او را. (از اقرب الموارد) : وی برادر ابوالفتح حاتمی است و نایب برید است و بوالفتح این تقریب از برادر کرده باشد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص326). کافهء مردم را بر ترتیب و تقریب و نواخت براندازه بداشت. (تاریخ بیهقی ایضاً ص385). دمنه بدید که شیر در تقریب گاو... ترحیب می نماید. (کلیله و دمنه). در تقریب او [گاو]مبالغتی رفت. (کلیله و دمنه). پسر او شاه شار به خدمت تخت سلطان آمد و از تقریب و ترحیب بهرهء تمام یافت. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص340). || قربان خورانیدن کاهن کسی را. (از اقرب الموارد). || دردگین تهیگاه گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || حیاک الله و قرب دارک گفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || قربان کردن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (زوزنی) (از اقرب الموارد). || اسب هر دو دست و پای بیک بار برداشتن و بنهادن در تک. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). نوعی از دویدن اسب کمتر از حضر و آن بهم برداشتن هر دو دست است و بهم نهادن آن را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). برداشتن اسب دو دست را بهم و بنهادن آن بهم. (مهذب الاسماء) :
بگام پسین به رود گر برانی
بتقریبش از باختر تا به خاور.
عنصری.
همی راندم فرس را من به تقریب
چو انگشتان مرد ارغنون زن.منوچهری.
|| و فارسیان بمعنی وجه و علت با لفظ دیدن استعمال نمایند. (آنندراج) :
دگر تقریب رفتن چون ببزم او نمیدیدم
برای پرسش آن نرگس بیمار میرفتم.
کلیم (از آنندراج).
|| به اصطلاح راندن سخن بوجهی که مستلزم مطلوب باشد. (غیاث اللغات) (آنندراج). نزد اهل نظر اقامهء دلیل است بر وجهی که مستلزم مقصود باشد. پس اگر دلیل یقینی بود مستلزم آن است که یقین بمقصود حاصل شود. اگر دلیل ظنی بود مستلزم آن خواهد بود که ظن متوجه مقصود گردد و این لفظ مرادف با لفظ تطبیق میباشد. (از کشاف اصطلاحات الفنون) (از تعریفات جرجانی).

تقریباً.

[تَ بَنْ] (ع ق) ضد تحقیقاً. بطور حدس و تخمین و بطور قیاس و نزدیک به آن. (ناظم الاطباء). نزدیک. به نزدیک. در حدود. کمابیش. بیش و کم. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تقریبی.

[تَ] (ص نسبی) احتمالی و نزدیک به حقیقت و تخمینی. (ناظم الاطباء).

تقریح.

[تَ] (ع مص) ریش گردانیدن. (از || سپوختن سوزن بروَشم. || آغاز روییدن نبات بر زمین. || آغاز رستن کردن گیاه عرفج. || برآمدن برگهای درخت. || کندن چاه در مکانی که چاه در آن نکنده باشند. (از اقرب الموارد). || پیش آمدن کسی را بحق(1). (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).
(1) - در اقرب الموارد این معنی در قَرح آمده نه در تقریح. رجوع به قرح شود.

تقرید.

[تَ] (ع مص) خوار کردن. (تاج المصادر بیهقی). خوار گردانیدن. (زوزنی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || خوار و رام گردیدن شتر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || خاموش گردیدن جهت عجز. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || کنه از اشتر برچیدن. (تاج المصادر بیهقی) (از زوزنی). کنه دور کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). اصله: ان الرجل اذا اراد ان یأخذ البعیر الصعب. قرده اولاً حتی یلین، ثم اخذه. || فریفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقریر.

[تَ] (ع مص) فا اقرار آوردن. (تاج المصادر بیهقی). به اقرار آوردن. (زوزنی) (صراح اللغة) (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء). به اقرار و اعتراف آوردن کسی را. (از اقرب الموارد). مقر ساختن کسی را بر حق و اذعان بدان. (از اقرب الموارد). || سخن گفتن. (غیاث اللغات) (آنندراج). بیان و قول و شرح و تفصیل و قرائت و تعریف و تعبیر و بیان بلیغ و فصیح و سخن و قدرت در بیان و تکلم. (ناظم الاطباء). فرق بین تحریر و تقریر آنست که تحریر بیان معنی به عبارت است. (از تعریفات جرجانی) : خردمند... چاره نیست از تقریر صدق. (کلیله و دمنه). از حقوق پادشاهان بر خدمتکاران گذارد حق نعمت است و تقریر ابواب مناصحت. (کلیله و دمنه). و اگر در تقریر محاسن نوبت آن پادشاه دیندار... خوضی و شروعی رود. غرض از ترجمهء این کتاب فایت گردد. (کلیله و دمنه). اگر در تقریر محاسن این کتاب مجلدات پرداخته شود هنوز حق آن بواجبی گزارده نیاید. (کلیله و دمنه). در طی آن مرثیه نامه، تقریر جملهء خصال آن زبدهء رجال مندرج و مندمج است. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص442). حالیا بدین تقریر آن بادپیمای آبی بر آتش زد. (جهانگشای جوینی).
ملک را حسن تقریر و وجه تدبیر ادیب موافق آمد. (گلستان).
که آن به عادت خویش انبساط نتواند
وزین نیاید تقریر علم با جهال.
سعدی.
دردمندی من سوختهء زار و نزار
ظاهراً حاجت تقریر و بیان اینهمه نیست.
حافظ.
قلم را آن زبان نبود که سر عشق گوید باز
ورای حد تقریر است شرح آرزومندی.
حافظ.
ای آنکه به تقریر و بیان دم زنی از عشق
ما با تو نداریم سخن خیر و سلامت.حافظ.
|| ریختن شتر ماده کمیز خود را دفعه دفعه. (از اقرب الموارد). || آرام دادن. (تاج المصادر بیهقی) (مجمل اللغة). قرار دادن. (زوزنی) (غیاث اللغات) (آنندراج). قرار و ثبات دادن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || به قرار بردن، یقال: قررت عندالخبر حتی استقر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || رها کردن عامل را در عمل و ثبات دادن او را. (از اقرب الموارد). || و فارسیان بمعنی سخنی که از تغلب و تصرف دیوانی ظاهر شود، استعمال نمایند و این مجاز است. (آنندراج) :
سالها عامل دیوان خموشی بودم
هیچکس را بمن اندازهء تقریر نبود.
ظهوری (از آنندراج).
|| مقرر داشتن. تثبیت کردن. پابرجا نمودن :در حق هریک بر وفق حال و قدر و مرتبت او تقریر اقطاع و ترتیب معاش نمود. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص25).

تقریراً.

[تَ رَنْ] (ع ق) لفظاً و قو. (ناظم الاطباء). بشرح به بیان. رجوع به تقریر شود.

تقریرات.

[تَ] (ع اِ) جِ تقریر. بیانات و توضیحات و اقوال و گفتار. (ناظم الاطباء). رجوع به تقریر و دیگر ترکیبهای آن شود.

تقریر افتادن.

[تَ اُ دَ] (مص مرکب) گفتن. بیان کردن : اینقدر از فضایل این پادشاه تقریر افتاد. (کلیله و دمنه). اینقدر از فضایل ملک که تالی و تابع دین است تقریر افتاد. (کلیله و دمنه). این حکمتی چند موجز از خصایص ملک و دولت... تقریر افتاد. (کلیله و دمنه). || مقرر گردیدن : وزارت بر ابوالحسن... عتبی تقریر افتاد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص46).

تقریر بستن.

[تَ بَ تَ] (ع مص) در عبارت زیر ظاهراً بمعنی اداره کردن ناحیتی است به برگماشتن متصرفان و عاملان در آن :و مجدالملک به پارس بوده با جد این بنده که تقریر پارس می بست به ابتداء عهد کریم جلالی رعاه الله. (فارسنامهء ابن البلخی ص118).

تقریر پذیرفتن.

[تَ پَ رُ تَ] (مص مرکب) استوار شدن. تثبیت شدن. مسلم گردیدن :
چون شکسته شود آن لشکر انبوه از تو
نام لشکرشکنی بر تو پذیرد تقریر.سوزنی.

تقریر رفتن.

[تَ رَ تَ] (مص مرکب) بعهده گرفتن. به ذمه گرفتن : اعیان و اقارب زبدهء مواکب خویش را بخدمت سلطان فرستاد و تضرعها کرد و ملتزم جزیت و فدیه شد و سی مربط فیل تقریر رفت که از نخب اقبال خویش فرستد و مال موافقه با وی مقرر گرداند. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص321).

تقریر کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)بمعنی بیان مطلب و اظهار استعمال شده و میشود. (حاشیهء برهان چ معین). بیان کردن. شرح کردن : و چون این فصل تقریر کرده شود و خان نشاط کند که عهد بسته آید و عده ای بستانی. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص211). شک نیست که معتمدان حاجب این حال تقریر کرده باشند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص335).
بنشین با وزیر خویش خرد
رفتنت را نکو بکن تقریر.ناصرخسرو.
و پیش از آنکه خیانت من تقریر کند من او را بترک امانت و تعرض و خیانت متهم گردانم... (سندبادنامه ص73). اما متعنتان در کمینند و مدعیان گوشه نشین اگر آنچه حسن سیرت تست بخلاف تقریر کنند که را مجال مقالت باشد. (گلستان). و مستمع را بسی منتظر باید بود تا او تقریر سخن کند. (گلستان).
آن کس که خطای خویش بیند که رواست
تقریر مکن صواب نزدش که خطاست.
سعدی.
با سر زلف تو مجموع پریشانی خویش
کو مجالی که سراسر همه تقریر کنم.حافظ.
دانی که چنگ و عود چه تقریر می کنند
پنهان خورید باده که تعزیر می کنند.
حافظ (از حاشیهء برهان چ معین).
زبان، شکسته تر است از قلم نمیدانم
که شرح خود بکدامین زبان کنم تقریر.
سنجر کاشی (از آنندراج).
به رویی که همچشمی گل کند
به مویی که تقریر سنبل کند.
ملا طغرا (ایضاً).
|| کنایه از سخنی باشد که از آن تغلب و تصرف دیوانی ظاهر شود. (برهان) (از آنندراج) :
ملکهای شام را ترتیب داده یک بیک
مالهای روم را تقریر کرده سربسر.
امیر معزی (از آنندراج).
امارت و قیادت جیوش بر قاعدهء اسلاف بر وی تقریر کرد و او را عمادالدوله لقب داد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص110). رجوع به تقریر و دیگر ترکیبهای آن شود.

تقریس.

[تَ] (ع مص) خنک ساختن و آب فسرانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): قرسه البرد و اقرسه؛ اشتد علیه حتی لایستطیع ان یعمل بیده شیئاً من شدته... (اقرب الموارد).

تقریش.

[تَ] (ع مص) برآغالانیدن و برانگیختن (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تحریش و اغرا میان قوم. (از اقرب الموارد). || آزمند گردانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || نمامی کردن. (از اقرب الموارد). || ورزیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کسب کردن برای عیال خود. (از اقرب الموارد).

تقریص.

[تَ] (ع مص) بریدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || پاره پاره کردن خمیر را و دانهء تلخه برکندن از آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || پاره پاره کردن خمیر را جهت پهن کردن. (اقرب الموارد).

تقریض.

[تَ] (ع مص) شعر گفتن کسی را بمدح یا ذم. ضد است. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقریط.

[تَ] (ع مص) در دیگ پاره پاره کردن گندنا. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || گوشوار در گوش کردن. (دهار). گوشواره نهادن بر کسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). گوشواره پوشانیدن جاریه را. (از اقرب الموارد). || لگام دادن اسب را یا عنان بر گردنش افکندن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): فقرطها الاعنة راجعات. (متنبی از اقرب الموارد). || برانگیختن اسب را بر سخت ترین حضر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بینی چراغ پاک کردن یعنی سوختگی پلیته را دور کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). || چیز اندک دادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). اندک اندک عطا کردن کسی را. (از اقرب الموارد). || روان کردن رسول را بسرعت. (از اقرب الموارد).

تقریظ.

[تَ] (ع مص) بستودن. (زوزنی). ستودن زنده را بحق باشد یا باطل. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). ستودن و مدح کردن بحق یا باطل را. (مجمل اللغة). || ستودن مکتوب کسی را و تصدیق نوشتن بر آن. (ناظم الاطباء). در فارسی امروز نوشتن مطالبی مدح آمیز بر کتابی.

تقریع.

[تَ] (ع مص) از جایی برکندن قوم را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). درشتی کردن. (از اقرب الموارد). || مضطرب و بی آرام ساختن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). بیقراری. (غیاث اللغات). || تر کردن شیرده سر بچهء خود را از سر پستان دیگر و ذلک؛ اذا کانت کثیرة اللبن فاذا اضع الفصیل خلفاً قطر اللبن من خلف الاخر فقرع رأسه قرعاً. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). ملامت صعب کردن. (تاج المصادر بیهقی). سرزنش کردن و ملامت نمودن. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). بد گفتن و ملامت نمودن. (غیاث اللغات) : اگر نه جزع و فزع و تشنیع و تقریع بنده بودی... قصد آن کرده بود که ذیل عفاف ملطخ گرداند. (سندبادنامه ص77). || علاج کردن شتربچهء قریع را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || برجهانیدن گشن را بر ماده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || کوفتن و برگشتن از پهلو به پهلو. (غیاث اللغات). || بگاز وربریدن موی را. (از اقرب الموارد). || نهادن چیزی در قرع و آتش افروختن زیر آن تا آب آن بصورت بخار به انبیق رود و در آنجا فراهم گردد. (از بحر الجواهر). تصعید. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تقریم.

[تَ] (ع مص) خوردن آموزانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). خوردن آموختن کسی را. (از اقرب الموارد). || قَرم گردانیدن فحل را. (از اقرب الموارد).

تقرین.

[تَ] (ع مص) همبر کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). با یکدیگر نزدیک گردانیدن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). با یکدیگر قرین کردن. (زوزنی) (مجمل اللغة). || چیزی به چیزی پیوستن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). یقال: قرنت الاساری فی الجبال مجهولاً؛ ای جمعت. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

تقزح.

[تَ قَزْ زُ] (ع مص) بسیارشاخ گردیدن گیاه و پراگنده افتادن آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقزز.

[تَ قَزْ زُ] (ع مص) نیک پاک بودن از آلایش و ریم و چرک. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || نفرت طبع نمودن از چیزی. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). نخوردن و ننوشیدن چیزی به اراده. (از اقرب الموارد). هو یتقزز من اکل الضب و نحوه. (اقرب الموارد) : از خوردن خرمای هر بستانی تحرز نمود و از خوردن آب هر جویی تقزز. (المضاف الی بدایع الازمان ص19)

تقزع.

[تَ قَزْ زُ] (ع مص) آمادهء دویدن شدن اسب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || پراکنده شدن قوم. (از اقرب الموارد). تقشع ابر. (از اقرب الموارد). و رجوع به تقشع شود.

تقزیح.

[تَ] (ع مص) توابل در دیگ کردن. (زوزنی). توابل در دیگ ریختن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). || آراستن سخن را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). آراستن و تمام کردن سخن را بی آنکه در آن دروغ گوید. || ریختن و چکانیدن سگ بول را. || شاشیدن و ریختن بول بر ریشهء درخت تا نمو آن بسیار شود. || آغاز روییدن نمودن گیاه عرفج. (از اقرب الموارد). || (اِ) چیزی است شبیه ناخن سگ که بر سر گیاه یا درخت برآید. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). سر رستنی یا درخت است که مانند چنگال سگ پراکنده شود جمع آن تقازیح و عبارت قاموس چنین است: شی ء علی رأس نبت ... (از اقرب الموارد).

تقزیع.

[تَ] (ع مص) موی سر، بعضی بستردن و بعضی بگذاشتن. (تاج المصادر بیهقی). ستردن موی و جای جای ناسترده ماندن. || آماده کردن اسب را به دوانیدن. || سخت دویدن اسب. || فارغ داشتن کسی را برای امری معین. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || گسیل کردن رسول. || تراشیدن شارب. (از اقرب الموارد).

تقزیة.

[تَ زِ یَ] (ع مص) بر زمین افکندن و کشتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقسس.

[تَ قَسْ سُ] (ع مص) شنودن آواز. || در پی چیزی شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقسط.

[تَ قَسْ سُ] (ع مص) در خود برابر قسمت نمودن چیزی را و بخش گرفتن، یقال: تقسطوا الشی بینهم؛ اذا اقتسموه بالسویه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقسقس.

[تَ قَ قُ] (ع مص) شنودن آواز را. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء).

تقسم.

[تَ قَسْ سُ] (ع مص) پراکنده شدن و پراکنده کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد)، یقال: تقسمهم الدهر فتقسموا؛ ای فرقهم فتفرقوا. (لازم و متعدی است). (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || پریشان کردن اندوه خاطر کسی را. (از اقرب الموارد) : دل نگران شدند و چنانکه عادت مشفقان است تقسم خاطر آورد و اندیشه بهر چیز کشید. (کلیله و دمنه چ مینوی ص184). که اگر این هجر اتفاق افتد به تقسم خاطر و التقات ضمیر کشد و شادمانگی و بسطت آن گاه مهنا گردد که اتباع و پیوستگان را از آن نصیبی باشد. (کلیله و دمنه ایضاً ص296).

تقسیس.

[تَ] (ع مص) نیکو چرانیدن شتران را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقسیط.

[تَ] (ع مص) کم کردن نفقه بر عیال. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بخل نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || قسط بندی کردن بدهی را به قسمتها و مهلت های معین. (از اقرب الموارد): فلان بدهی خود را تقسیط کرد که هر ماهی پانصد تومان بپردازد. || در فواصل معین غرس کردن نهال را. || پراکنده کردن چیزی را، یقال: قسط الخراج علیهم و المال بینهم؛ ای فرقه. (از اقرب الموارد).

تقسیم.

[تَ] (ع مص) وابخشیدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). || بخش کردن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (دهار) (غیاث اللغات). بخش بخش کردن (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). قسمت کردن. بخش کردن قسمت کردن مال را میان شریکان و معین کردن نصیب هریک. (از اقرب الموارد). قسمت و توزیع و بخش بخش کردگی و به اصطلاح حساب عملی که بواسطهء آن تعیین میشود که عددی چند دفعه شامل عددی دیگر میگردد. (ناظم الاطباء). || پریشان نمودن زمانه قوم را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (آنندراج). پراگنده کردن. (غیاث اللغات). || نیکو گردانیدن. (تاج المصادر بیهقی). نیکو کردن. (غیاث اللغات) (آنندراج). || (اصطلاح بدیع). نام صنعتی است که شاعر در مصراع چند چیز را ذکر کند بعد چند چیز دیگر را ذکر نماید که به آنها هر واحد تعلق دارد. (غیاث اللغات). و آن چنان باشد که شاعر معنیی بگوید و تفاصیل آن را بیان کند چنانکه هیچ قسم از اقسام آن مهمل نگذارد. چنانکه گفته اند:
کل احوال او بنآمیزد
همه از یکدگر شگرفترست
خفته اندر عبادتست و چو باز
گشت بیدار ناشر هنرست
ایستاده نماز راست مقیم
شسته در ذکر حی دادگرست
چون بگوید نگوید الاخیر
خامش اندر عجایب فکرست
نیستی راست صابری شاکر
در خداداده حاتمی دگرست
زنده مر خلق راست راهنمای
مرده هم سفت سید بشرست.
و دیگری گفته است:
درازی عمر مردم شصت سالست
شبست نیمی و شب خفتن حلالست
بماند سی و زآن سی پانزده نیز
حساب طفلی و حد کمالست
بماند پانزده زان پانزده ده
غم دنیا و فرزند و عیالست
بماند پنج و آن پنجست عمرت
ترا ای شصت ساله پنج سالست
چو عمر اینست از آن پس مر ترا خود
درین دنیات دل بستن محالست
و آنچه دیگر گفته است:
رخان و عارض و زلفین آن بت دلبر
یکی گلست و دوم سوسن و سوم عنبر.
هم از این قبیل است.
(المعجم فی معاییر اشعار العجم ص276).
رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون و مرآة الخیال ذیل تقسیم وحده و فرهنگ علوم تألیف سجادی ص186 شود.

تقشر.

[تَ قَشْ شُ] (ع مص) پوست واشدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). باز شدن پوست، یقال: قشره فتقشر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (اِ) بیماریی است در انسان که چنان می پندارد که پوست از دل او باز میشود. چنانکه نزدیک بود که غش بر او عارض گردد. (بحر الجواهر).

تقشط.

[تَ قَشْ شُ] (ع مص) بی ابر گردیدن هوا و پراگنده و واشدن ابر از وی. انقشاط. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (آنندراج).

تقشع.

[تَ قَشْ شُ] (ع مص) پراگنده شدن قوم. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || واشدن میغ. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). گشاده و واگردیدن ابر از هوا. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) : فَکَأَنَّه سحابة صیف عن قلیل تقشع. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص91). || گشاده شدن دل از غم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج).

تقشف.

[تَ قَشْ شُ] (ع مص) به جامهء درشت روزگار گذاشتن. (زوزنی). بقوت اندک و جامهء درشت و چرکین زیست کردن. (غیاث اللغات) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || درویشی. (غیاث اللغات) (ناظم الاطباء). || تقشف جلد؛ عبارت از تیرگی و خشونت جلد. (غیاث اللغات) (ناظم الاطباء).

تقشقش.

[تَ قَ قُ] (ع مص) از بیماری بِهْ شدن. (زوزنی). به شدن از چیچک و خشک گردیدن گر و ریش. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). به شدن از بیماری جرب و آبله. (از اقرب الموارد).

تقشیب.

[تَ] (ع مص) آلودن بچیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || آمیختن زهر با طعام. (از اقرب الموارد). || رنج رسانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). گویند: قشبنی ریحه؛ یعنی آزار رساند مرا... (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). || به بدی یاد کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تقشیر.

[تَ] (ع مص) پوست واکردن. (زوزنی). بازکردن پوست درخت و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). پوست دور کردن از حبوب و میوه و غیره. (غیاث اللغات). پوست بازکردن از چوب و درخت و میوه و مانند آن. (آنندراج). قشر. تقشر. انقشار. (اقرب الموارد). رجوع به تقشر شود.

تقشیش.

[تَ] (ع مص) از جای جای خوردن. (منتهی الارب) (آنندراج). از این جای و از آنجای خوردن مرد. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

تقشیع.

[تَ] (ع مص) ابر وابردن. (تاج المصادر بیهقی). وابردن باد ابر را. (زوزنی از یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تقشیة.

[تَ یَ] (ع مص) پوست از مار و جز آن بازکردن. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). پوست انداختن مار. (ناظم الاطباء). || پوست کندن از چوب و خراطی کردن آنرا. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || از حاجت برگردانیدن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). بازداشتن کسی را از حاجت وی. (ناظم الاطباء). قشا عن حاجته؛ ای رده. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

تقصادی.

[] (اِخ) علی بن ایبک بن عبدالله تقصادی علاءالدین دمشقی. متوفی بسال 801 ه . ق. است. و تاریخی در حوادث زمان خود نگاشته است. (از اسماء المؤلفین ج1 ص726).

تقصار.

[تَ] (ع اِ) تقصارة. گردن بند. ج، تقاصیر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد): تقلدت بالتقصار. (اقرب الموارد).

تقصارة.

[تِ رَ] (ع اِ) تقصار. رجوع به مادهء قبل شود.

تقصبة.

[تَ صِ بَ] (ع اِ) تقصیبة. توک موی پیچیده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). ج، تقاصب و تقاصیب، یقال: ما احسن تقاصیبها. (اقرب الموارد).

تقصد.

[تَ قَصْ صُ] (ع مص) پاره پاره گشتن به نیزه. (تاج المصادر بیهقی). شکسته شدن. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || شکسته شدن تیر. (از اقرب الموارد). || بمردن. (تاج المصادر بیهقی). مردن سگ و جز آن. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

تقصر.

[تَ قَصْ صُ] (ع مص) مشغول داشتن بکاری و بسنده کردن، یقال: تقصرت الصبی به؛ مشغول داشتم آن کودک را به آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقصص.

[تَ قَصْ صُ] (ع مص) یادگرفتن سخن را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). از پی فراشدن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقصع.

[تَ قَصْ صُ] (ع مص) پر شدن جراحت از ریم و چرک و آب زرد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). تقصع الدمل بالصدید؛ امتلاء منه. (اقرب الموارد).

تقصف.

[تَ قَصْ صُ] (ع مص) شکسته شدن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || فراهم آمدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ازدحام. (اقرب الموارد): فتتقصف علیه النساء المشرکین و ابناؤهم؛ ای یزدحمون. (اقرب الموارد). || لهو و لعب کردن بر طعام. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقصل.

[تَ قَصْ صُ] (ع مص) انقصال. اقتصال. بریدن و برگردیدن. (از اقرب الموارد).

تقصم.

[تَ قَصْ صُ] (ع مص) شکسته شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). انقصام. (اقرب الموارد).

تقصی.

[تَ قَصْ صی] (ع مص) به نهایت رسیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (اقرب الموارد). || به غایت رسیدن در بحث مسئله ای و استقصا کردن در آن. (از اقرب الموارد). و تقول: حدیث متقصی. (اقرب الموارد).

تقصیب.

[تَ] (ع مص) دشنام دادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || موی شاخ شاخ بکردن. (تاج المصادر بیهقی). توک ساختن موی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || مرغول کردن موی. (زوزنی). مرغول و پیچان گردانیدن موی را. || هر دو دست را بر گردن بستن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || نی ناک شدن کشت. (از اقرب الموارد). ساق برآوردن کشت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء): قصب الزرع تقصیباً. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تقصیبة.

[تَ بَ] (ع اِ) تقصبه. توک موی پیچیده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقصید.

[تَ] (ع مص) شکستن چوب و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). شکستن چیزی به هر وجهی که باشد و گویند به دونیم کردن. (از اقرب الموارد).

تقصیر.

[تَ] (ع مص) سست کردن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). کوتاهی کردن و با لفظ کردن و افتادن و بستن و رفتن و آمدن مستعمل. (آنندراج). سستی و کوتاهی کردن در کاری. (غیاث اللغات). قصور و کوتاهی. (ناظم الاطباء). مقابل توفیر :
نه در سخاوت او دیده هیچکس تقصیر
نه در مروت او دیده هیچکس نقصان.
فرخی.
خدمتش توفیر اقبال است و زو بیرون مشو
هرکه از توفیر بیرون شد به تقصیر اندر است.
عنصری.
بخت بی تقصیر و محنت، روز بی مکروه و غم
دهر بی تلبیس و تنبل، چرخ بی نیرنگ و رنگ.
منوچهری.
بما تقصیر خدمت نیست لازم
بدیم و، بد نبایست آوریدن.ناصرخسرو.
کس نخواند نامهء من، کس نگوید نام من
جاهل از تقصیر خویش و عالم از بیم شغب.
ناصرخسرو.
دولتت را سعی بی تقصیر باد
نصرتت را تیغ بی زنگار باد.مسعودسعد.
تقصیر را در مذهب حمیت رخصت نمی بینم. (کلیله و دمنه).
حاش لله اگر امسال ز حج وامانم
نه قصور من و تقصیر تو حاشا شنوند.
خاقانی.
یکی گفتا که در اقصای کشمیر
ز شیرینی نباشد هیچ تقصیر.نظامی.
خام کن پختهء تدبیرها
عذرپذیرندهء تقصیرها.نظامی.
چه برخیزد از دست تدبیر ما
همین نکته بس عذر تقصیرها.(بوستان).
عاکفان کعبهء جلالش به تقصیر عبادت معترف. (گلستان).
عذر تقصیر خدمت آوردم
که ندارم به طاعت استظهار.(گلستان).
بنده همان به که ز تقصیر خویش
عذر به درگاه خدا آورد.(گلستان).
تقصیر و تقاعدی که در مواظبت خدمت بارگاه خداوند می رود.(گلستان).
سعدیا در پای جانان گر به خدمت سر نهی
همچنان عذرت بباید خواستن تقصیر را.
سعدی.
برخیز تا بعهد امانت وفا کنیم
تقصیرهای رفته بخدمت قضا کنیم.سعدی.
|| (اصطلاح فقه) در فقه آن باشد که کسی در اعمال حج کار خلاف کند مثل آنکه ناخن خود را در احرام بگیرد که باید کفاره بدهد و آن عمل را تقصیر گویند... پس تقصیر در کار و محرمات باشد که افعال محرمه را که نباید در حال احرام انجام دهد مرتکب شود و اطلاق آن بر کفاره از باب اطلاق سبب بر مسبب است. (فرهنگ علوم تألیف دکتر سجادی). || بازایستادن در کاری. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بازایستادن از کاری با توانایی کردن آن. (از اقرب الموارد). فروگذار و مانید. (ناظم الاطباء). || بازماندن از چیزی. (زوزنی). گذاشتن چیزی را بعلت نتوانستن: قصرعنه؛ گذاشت آن را چونکه نتوانست. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || کوتاه کردن. (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (غیاث اللغات) (آنندراج). کوتاه کردن و از آنست تقصیر در نماز و شعر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ضد تطویل. (اقرب الموارد). اختصار. (ناظم الاطباء). || کم کردن از موی. (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). || آرمیدن و فرونشتستن درد و خشم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || داغ کردن در بن گردن به داغ قصار و یقال: ابل مُقَصِّرَة. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || هیچکاره گردانیدن دهش را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || کوفتن جامه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کوفتن و سپید کردن جامه. (از اقرب الموارد). || (اِ) داغی مر ستور را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || سهو و غفلت و خطا و غلط و گناه و جرم و عیب. (ناظم الاطباء) : و اگر از کسی گناهی و تقصیری آمدی، به زودی تأدیب نفرمودی از جهت حق خدمت. (نوروزنامهء منسوب به خیام).

تقصیرات.

[تَ] (ع اِ) جِ تقصیر. تقصیرها و گناهها. (ناظم الاطباء) : ... انابت مفید نباشد نه راه بازگشتن مهیا و نه عذر تقصیرات خواستن مسموع. (کلیله و دمنه)

تقصیر افتادن.

[تَ اُ دَ] (مص مرکب)کوتاهی شدن. سستی افتادن :
تقصیر گر افتاد بخدمت
من بنده را مدار معاقب.مسعودسعد.

تقصیربین.

[تَ] (نف مرکب) که خطای خود بیند. آن کس که از گناهان و خطاهای خود واقف باشد :
طریقت همین است کاهل یقین
نکوگار بودند و تقصیربین.(بوستان).

تقصیردار.

[تَ] (نف مرکب) گنهکار و مجرم و عاصی. (ناظم الاطباء). تقصیرکار.

تقصیر رفتن.

[تَ رَ تَ] (مص مرکب)تقصیر افتادن. کوتاهی شدن :
داری هوس کشتنم اینک سر و خنجر
تقصیر اگر میرود از جانب ما نیست.
سلمان (از آنندراج).
در گنه کز جانب ما بود تقصیری نرفت
چون در آمرزش که کار اوست تقصیری کند.
خواجه پیشنماز (از آنندراج).
رجوع به تقصیر و دیگر ترکیبهای آن شود.

تقصیرکار.

[تَ] (نف مرکب) مقصر و آنکه دارای گناه و تقصیر باشد و آنکه سهو و غفلت کرده باشد. (ناظم الاطباء). تقصیردار.

تقصیر کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)کوتاهی کردن و گناه و خطا کردن. (ناظم الاطباء) :
تقصیر نکرد خواجه در ناواجب
من در واجب چگونه تقصیر کنم.رودکی.
من اندر خدمتش تقصیر کردم
درخت خدمت من گشت بی بر.فرخی.
نکرد رای تو تقصیر در مصالح ملک
سپهر هم نکند در هوای تو تقصیر.
معزی (از آنندراج).
فردات برم به خرفروشان
گویم خر کیست نادر و تیر
و آنگه ده به چوب ده به گردن
با تو که کند به چوب تقصیر.سوزنی.
هیچ تقصیر در معزایش
مکنید ار موافقان منید.خاقانی.
به تقصیری که از حد بیش کردم
خجالت را شفیع خویش کردم.نظامی.
مهین بانو به درگاه جهانگیر
نکرد از شرط خدمت هیچ تقصیر.نظامی.
نباشد پردهء بیگانگی جز بال و پر صائب
مکن در سوختن تقصیر اگر بال و پری داری.
صائب (از آنندراج).

تقصیرمند.

[تَ مَ] (ص مرکب) بزه مند و مجرم. (ناظم الاطباء).

تقصیر نمودن.

[تَ نُ / نِ / نَ دَ] (مص مرکب) کوتاهی نمودن. قصور ورزیدن :
با تو ندهد دل که جفایی کنم از بیش
هرچند بخدمت در، تقصیر نمایی.منوچهری.
و رجوع به تقصیر و دیگر ترکیبهای آن شود.

تقصیص.

[تَ] (ع مص) گچ اندود کردن بنا را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || قطع کردن چیزی را. (اقرب الموارد).

تقصیع.

[تَ] (ع مص) برآوردن کلاکموش خاک را از قاصعاء. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || فرو نشانیدن آب تشنگی کسی را و تسکین دادن. || لازم گرفتن خانه را. || برآمدن کشت از زمین و شکافتن خاک را. || نمایان شدن قوم و برآمدن آنان از شکاف کوه. || در خود پیچیدن جامه را.

تقصیف.

[تَ] (ع مص) مبالغهء قصف. (زوزنی). شکستن و رمح مقصف مقصد. (از اقرب الموارد).

تقصیة.

[تَ یَ] (ع مص) ناخن چیدن. (تاج المصادر بیهقی). ناخن تراشیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || اندکی از گوشت شتر بریدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تقضب.

[تَ قَضْ ضُ] (ع مص) بریده گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || قطع کردن شاخه های مو در ایام بهار. (از اقرب الموارد). || دراز کشیدن آفتاب شعاع را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقضض.

[تَ قَضْ ضُ] (ع مص) فرود آمدن مرغ از هوا و فرود آمدن خواستن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقضع.

[تَ قَضْ ضُ] (ع مص) پاره پاره شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقضقض.

[تَ قَ قُ] (ع مص) پراکنده شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تفرق و تکسر: رمیت رأسه علی القوم فتقضقضوا؛ ای انکسروا و تفرقوا. (اقرب الموارد).

تقضؤ.

[تَ قَضْ ضُءْ] (ع مص) فرومایه و خسیس شمردن حسب کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقضی.

[تَ قَضْ ضی] (ع مص) سپری شدن. (تاج المصادر بیهقی). نیست و نابود شدن و سپری گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || از هوا درآمدن باز و آنچه بدان ماند. (تاج المصادر بیهقی). فرود آمدن باز از هوا، یقال: تقضی البازی اذا انقض. و تقضی الطائر؛ فرود آمد مرغ از هوا و فرود آمدن خواست و هی فی الاصل تقضض مانند تظنی که از ظن می آید. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به تقضض شود.

تقضیب.

[تَ] (ع مص) اشتر را پیش از ریاضت برنشستن. (تاج المصادر بیهقی). || بریدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بریدن رز. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). شاخ بریدن از درخت در بهار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بریدن شاخه های درخت مو در بهار. (از اقرب الموارد). رجوع به تقضب شود. || دراز گستردن آفتاب شعاع را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به تقضب شود.

تقضیع.

[تَ] (ع اِ) درد و الم و بریدگی و گزیدگی در شکم مردم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقضیة.

[تَ یَ] (ع مص) تمام برآوردن حاجت. (تاج المصادر بیهقی). حاجت تمام بگزاردن. (زوزنی). رسیدن بحاجت کسی و روا کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || قاضی فرا کردن. (تاج المصادر بیهقی). قاضی گردانیدن سلطان کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || قضی بینهم المنایا؛ ای انفذها. (منتهی الارب). فرستادن در میان ایشان مرگ را. (ناظم الاطباء). || امضاء امری. (از اقرب الموارد).

تقطاع.

[تِ قِطْ طا] (ع مص) بریدن و جدا کردن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || خشک گردانیدن خرما را. || بازداشتن کسی را از حق وی. || باطل کردن حدث نماز را. || جزم کردن در گفتار. || بستن و بیمناک ساختن راه را بر روندگان. (از اقرب الموارد).

تقطب.

[تَ قَطْ طُ] (ع مص) آژنگ افگندن میان ابروها و ترشروی شدن. (ناظم الاطباء). رجوع به تقطیب شود.

تقطر.

[تَ قَطْ طُ] (ع مص) چکیده شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار). چکیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). قطره قطره جاری شدن آب. (از اقرب الموارد). || بر پهلو افتادن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || بر کرانهء کسی ریختن چیزی را. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || خلاف ورزیدن و پس ماندن. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). تخلف. (اقرب الموارد). || خوشبوی آلوده شدن به بخور. || آماده شدن کارزار را. لغتی است در تقتر. و رجوع به تقتر شود. || از بالا انداختن خود را. || فرو افتادن تنهء درخت و ساقط شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقطرب.

[تَ قَ رُ] (ع مص) سر جنبانیدن و به قطرب مانستن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

تقطع.

[تَ قَطْ طُ] (ع مص) پاره پاره شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). پاره پاره و بخش بخش گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد)، منهُ قوله تعالی: لقد تقطع بینکم(1) فیمن قرأ بالرفع. (منتهی الارب). || پاره پاره و بخش بخش گردیدن، منهُ قوله تعالی: و تقطعوا امرهم بینهم (قرآن 21 / 93)؛ ای تقسموه. (لازم و متعدی). (منتهی الارب). تقطعوا امرهم بینهم؛ تقسموه و قیل تفرقوا فیه علی نزع الخافض. (اقرب الموارد). || آمیخته شدن شراب به آب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || کوتاه شدن سایه ها. (از اقرب الموارد).
(1) - قرآن 6 / 94 .

تقطقط.

[تَ قَ قُ] (ع مص) بر سر خود رفتن. || فرو افتادن دلو. || گام نزدیک نهادن و شتافتن. || در جهان رفتن: یقال تقطقط فی البلاد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقطل.

[تَ قَطْ طُ] (ع مص) بریده شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بریده شدن از ریشه. (از اقرب الموارد).

تقطی.

[تَ قَطْ طی] (ع مص) (از «ق ط و») درنگ و تأخیر نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || فریب دادن یاران خود را. تقطی لاصحابه. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || برگردیدن: تقطی بوجهه؛ برگردانید روی خود را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || برنشستن جای برنشست. (منتهی الارب). بر ترک اسب برنشستن. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (ع مص) (از «ق ط ی») اندک اندک برآمدن دلو از چاه بجهت بسیاری آب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقطیب.

[تَ] (ع مص) روی فراهم کشیدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). آژنگ افکندن میان دو ابرو. || ترش نمودن روی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || آمیختن می را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقطیر.

[تَ] (ع مص) چکانیدن. (زوزنی) (دهار). چکانیدن و قطره قطره چکانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). استقطار آب دارو با قرع و انبیق. (از اقرب الموارد). قطره قطره چکیدن آب و جز آن و به اصطلاح کیمیا جدا کردن به اعانت حرارت مواد فرار جسمی را از مواد ثابت و غیر فرار آن. (ناظم الاطباء). عملی است که بوسیلهء آن جسمی را تبخیر میکنند و بخارهای حاصل را سرد می نمایند تا مایع شود. در صورتی که جسم مزبور مادهء شیمیایی خالصی باشد نقطهء جوش آن ثابت و مشخص است و برای آنکه کام تبخیر شود بایستی گرما از نقطهء جوش آن قدری بالاتر رود. اگر مواد خارجی غیر فراری بصورت ناخالص در جسم وجود داشته باشد این مواد بصورت باقیمانده ای باقی میماند و در این صورت جسم بر اثر تقطیر خالص میگردد. و اگر مواد ناخالص برعکس فرار و نقطهء جوش آنها با نقطهء جوش جسم متفاوت باشد هرکدام در زمینهء گرمای معین و متفاوتی بجوش آمده تقطیر میشوند و آنها را میتوان بدین ترتیب از یکدیگر جدا کنند و این عمل را تقطیر جزء به جزء متوالی مینامند. (از کارآموزی داروسازی ص29). رجوع به همین کتاب صص30-33 و روش تهیهء مواد آلی صص11-49 شود. || بخوراگر کردن جامه را. (منتهی الارب) (آنندراج). بخور دادن جامه را با چوب عود. (ناظم الاطباء). بخور دادن جامه را با عطر. (از اقرب الموارد). || برپهلو افکندن و انداختن بگوشه ای. (منتهی الارب) (آنندراج)، یقال طعنهُ فقطره؛ ای القاهُ علی احد قطریه؛ نیزه زد وی را پس انداخت او را بر یکی از دو پهلویش. || انداختن کسی را بر پهلو: قطره علی فرسه؛ ای القاه علی قطره. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || قطار کردن شتر را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). و منه المثل: النفاض یقطر الجلب؛ یعنی اذا انفض القوم؛ ای فنی زادهم قطروا الابل فجلبوها لبیع قطاراً قطاراً. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || (اِ) پیوسته روانگی بول. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). یقال: به تقطیر ای لم یستمسک بوله. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). برون آمدن بول اندک اندک بارها با اراده و آن حالتی است بین عسر و استرسال. (بحر الجواهر). رجوع به قانون ابوعلی سینا چ تهران ص228 ذیل تقطیر البول شود.

تقطیر کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)ژوشیدن و عمل تقطیر اجرا کردن. (ناظم الاطباء). بدست آوردن مایع از بخار چیزی. رجوع به تقطیر شود.

تقطیط.

[تَ] (ع مص) دبه ساختن و تراشیدن آنرا. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقطیع.

[تَ] (ع مص) گوناگون عذاب کردن: قطع الله علیه العذاب تقطیعاً. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || آبرا آمیختن در شراب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). || اسب از پیش اسبان بشدن. (تاج المصادر بیهقی). درگذشتن اسب از اسبان دیگر. (منتهی الارب) (آنندراج). || پاره پاره کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). قطع شدگی و قطعه قطعه. (ناظم الاطباء). || (اصطلاح عروض) سنجیدن شعر به اجزای عروض. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). تحلیل شعر به اجزای عروضی آن. (از اقرب الموارد). به اصطلاح عروضیان تجزیه کردن الفاظ بر اوزان افاعیل بحور. (آنندراج). ... بدان که تقطیع شعر آن است که بیت را از هم فروگشایند و بر اسباب و اوتاد و فواصل قسمت کنند تا هر جزوی در وزن برابر جزوی شود از افاعیل بحری که این بیت از آن منبعث باشد چنانکه اسباب این در مقابل اسباب آن افتد و اوتاد در مقابل اوتاد و فواصل در مقابل فواصل. و در این باب اعتبار ملفوظ شعر را باشد نه مکتوب آنرا، اعنی هر حرف که در لفظ نیاید اگرچه در کتابت باشد در تقطیع آنرا اعتباری ننهند و هرچه در لفظ آید اگرچه در کتابت نباشد در تقطیع بحرفی محسوب بود، چون الف آهن و آهو و آتش و آسمان و مانند آن که در این کلمات اگرچه یک الف بیش ننویسند چون بحکم اشباع همزهء الفی در لفظ ظاهر میشود آنرا بحرفی ساکن محسوب دارند و همچنین تشدید بحرفی محسوب باشد چنانکه:
ای بهمت برشده تا آسمان هفتمین.
و اما آنچه در کتابت باشد و در لفظ نیاید هفت حرف است: واو و یاء و نون و تاء و باء و دال. اما واو غیرملفوظ سه نوعست، واو عطف، واو بیان ضمه و واو اشمام ضمه، اما واو عطف چنانکه «دلدار و دل» و «نیک و بد» و «دشمن و دوست» که این واوات در لفظ نیارند و فتحهء آنرا به ضمه بدل کنند و به ماقبل آن دهند مگر جایی که به تحقیق آن احتیاج افتد چنانکه:
رفتی و اگر بازنیایی چه کنم؟
و چنانکه رودکی گفته است:
سپید برف برآمد به کوهسار سیاه
و چون درونه شد آن سرو بوستان آرای
و آن کجا بگوارید ناگوار شده ست
و آن کجا نگزایست گشت زودگزای.
و تصریح آن بر این وجه مهجورالاستعمال است نزدیک متأخران شعراء. و اما واو بیان ضمه چون واو تو و دو که در صحیح لغت دری ملفوظ نیست چنانکه: مرا تو مرد دو شهری، بر وزن مفاعلن فعلاتن. مگر که ضرورت وقف را در آخر شعر بحرفی ساکن محسوب دارند چنانکه:
همه سرها بر آستانهء تو.
بر وزن فعلاتن مفاعلن فعلن. که واو تو در آن شعر بجای نون فعلن باشد. و همچنین واو چو و همچو، اگرچه در کتابت باشد چون از لفظ ساقط بود در تقطیع نیاید چنانکه:
ای قد تو همچو تیر و قدّم چو کمان.
و اما واو اشمام ضمه چون واو خوارزم و خواسته و خواب و خواجه و مانند آن که گویی حرکت ماقبل این واوات فتحه بوده است و بسبب واو آن را بویی از ضمه داده اند و بسبب آنکه ملفوظ نیست از تقطیع ساقط دارند. و اما هاء غیرملفوظ چون خنده و گریه و... جامه و مانند آن حکم آن همان است که در واوات گفتیم و همچنین «یاآت» غیرملفوظ چون نی و کی و چی اگر به یاء نویسند حکم آن همان است که در «هاآت» گفتیم. و اما نون غیرملفوظ: هر نون که ماقبل آن ساکن باشد و در شعر به تحقیق آن احتیاج نبود در تقطیع ساقط آید چنانکه:
چون نگارین روی او در شهر نیست.
که نون چون و نگارین از تقطیع ساقطند. و اما تاء: هر تا که ماقبل آن ساکن باشد چون مست و دست و... اگر در میان شعر افتد هرآینه بحرفی متحرک محسوب باشد چنانکه:
من به مهرت دست بردم.
بر وزن فاعلاتن فاعلاتن. که تاء دست در این وزن بجای عین «علا» می افتد و آن متحرک است. و اگر در آخر بیت افتد و بر وزن فعل زاید نباشد هرآینه بحرفی ساکن محسوب باشد چنانکه:
ای نرگس پرخمار تو مست.
بر وزن مفعولُ مفاعلن مفاعیلْ. و اگر بر وزن افاعیل، اصلی زاید باشد لیکن به اسباغ یا به اذالت آنرا بر وزن زیادت توان کرد هم ساقط نشود چنانکه:
او بچشم امیر سخت عزیز است.
بر وزن فاعلاتن مفاعلن فعلیان، که اگرچه حرف تاء در این شعر بر اصل فعلاتن زیادتست اما چون به اسباغ ساکنی بر این رکن زیادت میتوان کرد از تقطیع ساقط نیست و اگر بر وزن فعل چیزی زیادت نتوان کرد البته در تقطیع ساقط باشد چنانکه:
از سر مهر تو دلم برخاست.
بر وزن فاعلاتن مفاعلن فع لان. که حرف تاء در این شعر بر وزن فع لان زیادت است و فع لان خود مسبغ و بر اسباغ چیزی زیادت نتوان کرد لاجرم بهمه حال از تقطیع ساقط است.
و تاء ساکن که پیش از آن دو ساکن دیگر باشد، اگر در میان بیت افتد و در لفظ توان آورد البته با ماقبل خویش در تقدیر حرکت باشد و بدو حرف متحرک محسوب، چنانکه:
باخت دل با تو مهر.
بر وزن مفتعلن فاعلان. که خا و تاء در این شعر بجای تاء و عین مفتعلن است و بدین سبب آنرا حرکتی مختلس دهند، و اگر در لفظ نتوان آورد چنانکه:
نیکوست رخت جفا نه نیکوست مکن
وآن لایق دشمن است با دوست مکن.
چون تاء نیکوست و دوست در این شعر از لفظ ساقطند در تقطیع نیاید و اگر به آخر بیت افتد و بر وزن فعل، زیادت نباشد چنانکه:
مرا تا غم عشق دلبر بجاست.
بر وزن فعولن فعولن فعولن فعول. البته ماقبل تاء را حرکت باید داد که سین در این شعر بجای لام فعول است و اگر بر وزن افاعیل زیادت باشد هرآینه ساقط تواند بود، چنانکه گفتیم ازبهر التقای ساکنین در آخر اشعار ممکن است و التقای ثلث سواکن محال. و اما با دو دال غیرملفوظ حکم آن همانست که در تاء باخت و ساخت گفتیم چنانکه:
کارد برداشت کار او بگزارد.
و چنانکه: چو گشتاسب را داد لهراسب تخت.
که دال و باء از کارد و گزارد و گشتاسب و لهراسب در این اشعار از تقطیع ساقطند و در لفظ نیز مختلس می باید آورد تا وزن درست آید و همچنین بیرون از این حروف که برشمردیم هر حرف که در خلال شعر یا در آخر آن در لفظ نتوان آورد از تقطیع ساقط باشد چنانکه گفته اند:
مشتاب چندین ای پریزاد
بر کشتن عاشق به بیداد.
بر وزن مستفعلن مستفعلاتن. که حرف دال در این شعر بر مستفعلاتن زیادت است. و یکی از متکلفان بر ترفیل ساکنی زیادت کرده است و آنرا تطویل نام نهاده و تقطیع این بیت بر مستفعلن مستفعلاتن آورده است و این تکلفی بارد است. و برای تصحیح شعری نادرست و نظمی بی ذوق که متعنتی گفته باشد قواعد عروض برانداختن و از مقاییس مطرد آن عدول کردن وجهی ندارد... (از المعجم فی معاییر اشعار العجم چ مدرس رضوی صص96-102). رجوع به همین کتاب صص102-194 شود.
خریست شاعر و تقطیع شعر او اینست
معالف «علفات» معالف علفو.سوزنی.
بانگ دراج بر حوالی کشت
کرده تقطیع بیتهای بهشت.نظامی.
ز رود آواز موزون او برآورد
غنا را رسم تقطیع او درآورد.نظامی.
|| بسند شدن جامه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کافی و به اندازهء اندام شدن جامه، یقال: هذا الثوب یقطعک قمیصاً. (از اقرب الموارد). || (اِ) آرایش و پیرایش لباس. (غیاث اللغات) (آنندراج). فارسیان بمعنی تکلف کردن و آراستن خویش بجامه و غیره استعمال کنند. (آنندراج) :
تقطیع او و ازرق گردون ز یک شعار
تسبیح او و عقد ثریا ز یک نظام.خاقانی.
تقطیع و توسیع عرصهء جامع تعیین رفته بود. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص420).
روز بار عام خاصان است تقطیعی ضرور
کعبه هرگه موسم حج شد قبای نو کند.
مخلص کاشی (از آنندراج).
موزونی طبع ما بود زینت ما
تقطیع برای طبع ما موزون است.
سلیم (از آنندراج).
گرچه یک سرو به رعنایی آن قامت نیست
چونکه تقطیع کند مصرع موزون گردد.
تأثیر (از آنندراج).
|| قد و بالای مرد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). قد و قامت مرد. ج، تقاطیع. (از اقرب الموارد). || گسستگی معض است مر رودهء شکم را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). معض، دردی است در شکم و آن کشیدگی امعاء است بحدی که گویی بریده شده است. (از اقرب الموارد).

تقطیع کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)قطع کردن. بریدن. دفع کردن : و بعضی [ داروها ] خلط غلیظ را تقطیع کند و رقیق کند، خاصه آنچه در سینه و شش بود. (ذخیرهء خوارزمشاهی). || (اصطلاح عروض) برای یافتن بحر شعری، آنرا به اجزاء تقسیم کردن. تجزیه کردن شعری به اجزاء عروض. به اجزا جدا کردن شعری و مقابل کردن آن با میزانی که در دست است. رجوع به تقطیع شود.

تقطیف.

[تَ] (ع مص) بریدن خوشهء انگور و چیدن آن را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). مانند قطف است در تمامی معانی. (از اقرب الموارد). || خراشیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به قطف شود. || تقطیر آب در خمره. (از اقرب الموارد). رجوع به تقطیر شود.

تقطیل.

[تَ] (ع مص) بریدن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بر پهلو انداختن کسی را و یا بر زمین افکندن او را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقطین.

[تَ] (ع مص) شکوفه برآوردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). شکوفه برآوردن درخت مو. (از اقرب الموارد)، یقال: قطن الکرم اذا بدت زمعاته. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || مقیم گردانیدن کسی را به مکانی. (از اقرب الموارد).

تقع.

[تَ قِ] (ع اِ) گرسنگی سخت. (منتهی الارب). گرسنگی. (از ناظم الاطباء).

تقع.

[تَ قَ] (ع مص) گرسنگی و گرسنه شدن. والفعل من سمع. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تقعثل.

[تَ قَ ثُ] (ع مص) گرانبار رفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء)، یقال: مر فلان یتقعثل؛ ای کأنّه یتقلع من وحل. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

تقعد.

[تَ قَعْ عُ] (ع مص) قیام نمودن به امر کسی. || بازداشتن کسی را از حاجت وی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بنشستن از کار. (تاج المصادر بیهقی). || ترک دادن کاری را و بنشستن از آن. (آنندراج) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء): تقعد عن الامر؛ ترک طلبه و عبارت اللسان «لم یطلبهُ». (اقرب الموارد). || واداشتن کسی از کار. (تاج المصادر بیهقی) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). واداشتن کسی را از کار و بازداشتن. (آنندراج).

تقعر.

[تَ قَعْ عُ] (ع مص) دور اندیشیدن. (تاج المصادر بیهقی). تعمق. (اقرب الموارد). || لب پیچیدن در سخن. || به اقصای دهن سخن گفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تقعیر. (اقرب الموارد). || دور درشدن در کاری. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || انصراع و انقلاب: تقعرت المشاجر بالفئام؛ ای انقلبت فانصرعت و ذلک فی شدة القتال. (اقرب الموارد). || به تکلف فصاحت نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). و رجوع به تقعیر شود. || مقعر بودن چیزی. (از اقرب الموارد).

تقعس.

[تَ قَعْ عُ] (ع مص) برجای ماندن چهارپا و از جای خود نشدن. (از اقرب الموارد).

تقعط.

[تَ قَعْ عُ] (ع مص) برطرف شدن ابر. (از اقرب الموارد).

تقعف.

[تَ قَعْ عُ] (ع مص) بمعانی انقعاف است. (منتهی الارب). فرو ریخته شدن روی کوه. (آنندراج) (ناظم الاطباء). || از بن درافتادن دیوار. || از جای رفتن چیزی. (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || فروریختن آب کند. (از اقرب الموارد). به همهء معانی، رجوع به انقعاف شود.

تقعفر.

[تَ قَ فُ] (ع مص) فروخفتن شتر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تقعقع.

[تَ قَ قُ] (ع مص) جنبان شدن. (زوزنی). مضطرب شدن و جنبیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || آواز کردن بهنگام حرکت و از این معنی است: فجی ء بالصبی و نفسهُ تقعقع. (از اقرب الموارد). || اضطراب زمانه بر کسی بسبب تنگ گرفتن و اندک خیر رساندن. (از اقرب الموارد). || کوچ کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ارتحال. (از اقرب الموارد)، یقال: تقعقعت عمدهم... و فی المثل: من یجتمع یتقعقع عمدهُ؛ یعنی هر اجتماعی را پراکندگی است یا آنکه چون مردم فراهم آیند و باهم نزدیک شوند شری و فسادی پیدا گردد که سر به پراکندگی کشد. یا معنیش آنکه هرکه از بسیاری مردم و ترتیب امور دیگران به رشک آید خرد و دانش وی در معرض زوال و انتشار افتد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

تقعوس.

[تَ قَ وُ] (ع مص) تقعوش. رجوع به مادهء بعد شود.

تقعوش.

[تَ قَ وُ] (ع مص) تقعوس. کلانسال گردیدن. || ویران شدن خانه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقعیب.

[تَ] (ع مص) قبه دار شدن سم اسب مانا به قعب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || دور درشدن در سخن. (تاج المصادر بیهقی). به تک رسانیدن سخن را و به مغ سخن رسیدن. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || تقعیر سخن؛ یعنی بیرون آوردن کلام از انتهای حلق، یقال: ایاک و التقعیب؛ ای تقعیر الکلام. (از اقرب الموارد). رجوع به تقعیر شود.

تقعیث.

[تَ] (ع مص) از بیخ برکندن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقعید.

[تَ] (ع مص) خدمت کردن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بازداشتن کسی را از چیزی. (از اقرب الموارد).

تقعیر.

[تَ] (ع مص) دور درشدن در سخن. (زوزنی). به مغ فروشدن. || لب پیچیدن در سخن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || به اقصای دهن سخن گفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد)، یقال: قعر فی الکلام؛ ای تشدق. (منتهی الارب). || بانگ و فریاد کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || مقعر گردانیدن چیزی را. || قعر ساختن چاه را. (از اقرب الموارد). || (اِ) گودی و فرورفتگی، ضد تحدب. (ناظم الاطباء). در اصطلاح علم پزشکی عبارت است از تجویفی در ظاهر عضو که چیزی در آن جای نگیرد. (از کشاف اصطلاحات الفنون). هو وهدة فی ظاهر العضو کما فی اخمص القدم و باطن الراحة. (بحر الجواهر).

تقعیط.

[تَ] (ع مص) تنگ کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || نیک راندن ستور را. || درشتی کردن در سخن. || فحش گفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || درشتی کردن در سخن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || الحاح کردن بر غریمه. (از اقرب الموارد).

تقفر.

[تَ قَفْ فُ] (ع مص) در پی رفتن و پیروی نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || تعرق استخوان. (از اقرب الموارد). رجوع به تعرق شود.

تقفز.

[تَ قَفْ فُ] (ع مص) به حنا نگارین کردن زن دست و پای را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || قفاز پوشیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). و قفاز بر وزن رمان نوعی از غلاف دست پر از پنبه که زنان در سرما پوشند. (آنندراج).

تقفس.

[تَ قَفْ فُ] (ع مص) برجستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقفص.

[تَ قَفْ فُ] (ع مص) فراهم آمدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تجمع. (اقرب الموارد).

تقفع.

[تَ قَفْ فُ] (ع مص) درترنجیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تقبض. (اقرب الموارد). رجوع به تقبض شود.

تقفقف.

[تَ قَ قُ] (ع مص) خشک شدن گیاه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || برهم خوردن دندان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). لرزیدن از سرما و جز آن و گویند لرزیدن چانه است و برهم خوردن دندانها. (از اقرب الموارد).

تقفی.

[تَ قَفْ فی] (ع مص) از پی فراشدن. (تاج المصادر بیهقی). پیروی نمودن و در پی کسی رفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || مبالغه کردن در مهربانی و نوازش کسی و بسیار پرسیدن از حال وی. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || چوبدستی زدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). از پشت سر کسی آمدن و با عصا بر قفایش زدن. (از اقرب الموارد).

تقفیر.

[تَ] (ع مص) فراهم آوردن خاک و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقفیع.

[تَ] (ع مص) نگاه داشتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). جای دادن، یقال: قفع هذا؛ ای ضعهُ فی الوعاء. || خشک کردن سرما انگشتان را و درترنجاندن آن. (از اقرب الموارد).

تقفیل.

[تَ] (ع مص) خشک شدن پوست. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || قفل کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). قفل نمودن در را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (آنندراج). || نگه داشتن چیزی. || فراهم آوردن گندم و مانند آن را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تقفین.

[تَ] (ع مص) سر بریدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). جدا کردن سر را. (از اقرب الموارد).

تقفیة.

[تَ یَ] (ع مص) چیزی از پی چیزی داشتن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). در پی فرستادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء)، یقال: تقفیت علی اثره بفلان و قفیت زیداً و به؛ ای اتبعه ایاه. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). قوله تعالی: ثم قفینا علی آثارهم برسلنا. (قرآن 57 / 27). و منهُ الکلام المقفی و سمیت قوافی الشعر لان بعضها یتبع اثر بعض. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تق قزبالا.

[تُ قُ] (اِخ) دهی از دهستان میان جام در بخش تربت جام شهرستان مشهد است که 207 تن سکنه دارد و ده کوچکی بنام تق قز با 17 تن سکنه در جوار این روستا قرار دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

تقل.

[ ] (ع مص) خیساندن. در آب نمک خیساندن. (دزی ج1 ص149).

تقلا.

[تَ قَلْ لا] (اِ) در تداول عامه، کوشش بلیغ. تلاش. جهد. سعی. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || دست و پا زدن برای رهایی از بندی یا برای کاری یا احتراز از کاری و مانند آن. (یادداشت ایضاً).

تقلا.

[تَ] (اِخ) سلیم بن خلیل بن ابراهیم (1265-1310 ه . ق.). مؤسس جریدهء الاهرام مصر وی در کفر شیمهء لبنان متولد شد و بمصر مهاجرت کرد و بکمک برادرش بشارة در انتشار این جریده مساعی فراوانی مبذول داشت. رجوع به اعلام زرکلی ج1 ص382 و معجم المطبوعات ص638 شود.

تقلب.

[تَ قَلْ لُ] (ع مص) دست انداختن در امور بخواست خود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تصرف در کارها بخواهش خود. (آنندراج) (از اقرب الموارد). || برگشتن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). برگردیدن. (زوزنی). ورگردیدن. (تاج المصادر بیهقی). واگردیدن و برگردیدن. (مجمل اللغة). بسیار گردیدن و گردش. (غیاث اللغات) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || غلطیدن در فراش از جانبی به جانب دیگر و یقال: الحیة تتقلب علی الرمضاء. (از اقرب الموارد). || انقلاب و تحول و برگشت. (ناظم الاطباء). || تغییر و تبدیل : و مزاج او به تقلب احوال تفاوتی کم پذیرفت. (کلیله و دمنه). و هر بنا که بر قاعدهء عدل و احسان قرار گیرد... اگر از تقلب احوال در وی اثری ظاهر نگردد و دست زمانه از ساحت سعادت آن قاصر ماند بدیع ننماید. (کلیله و دمنه).
همیشه تا که فلک را بود تقلب دور
همیشه تا که زمین را بود ثبات و قرار.
سعدی.
|| ناراستی و دورویی و مکر و حیله و دروغ و نیرنگ و خیانت و نفاق و نادرستی. (ناظم الاطباء).

تقلبات.

[تَ قَلْ لُ] (اِ) دروغها و نادرستی ها و خیانتها و نیرنگها و دورویی ها و حیله ها. (ناظم الاطباء).

تقلب کردن.

[تَ قَلْ لُ کَ دَ] (مص مرکب) دورویی کردن. و نادرستی کردن و خیانت نمودن. (ناظم الاطباء).

تقلبی.

[تَ قَلْ لُ] (ص نسبی) منسوب به تقلب. دارای غل و غش. (ناظم الاطباء).

تقلح.

[تَ قَلْ لُ] (ع مص) ورزیدن در شهرها در سال قحط. (منتهی الارب). بی اندازه ورزیدن و کسب کردن در سال قحط. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || ریمناک گردانیدن زن جامهء خود را و به نظافت خود و جامهء خود نپرداختن. (از اقرب الموارد).

تقلد.

[تَ قَلْ لُ] (ع مص) در گردن خویش کردن گردن بند. (تاج المصادر بیهقی) (از آنندراج). قلاده پوشیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || در گردن خویش کردن کار. (زوزنی) (از تاج المصادر بیهقی). برگردن خود کاری گرفتن و پیروی و تعهد. (غیاث اللغات) (آنندراج). بعهده گرفتن کاری را و بر خود لازم کردن آنرا. (از اقرب الموارد) : چون پنج ماه از تقلد وزارت او بگذشت چند غلام از آن او بدو دست برآوردند و او را بکشتند. (ترجمهء تاریخ یمینی). || شمشیر برداشتن و حمایل آنرا بر دوش افکندن. (از اقرب الموارد).

تقلز.

[تَ قَلْ لُ] (ع مص) شادمانی کردن. || دویدن بز کوهی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقلزم.

[تَ قَ زُ] (ع مص) فرو بردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بلعیدن چیزی را. (از اقرب الموارد). || به بخل و ناکسی مردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقلس.

[تَ قَلْ لُ] (ع مص) کلاه پوشیدن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کلاه. نهادن. (زوزنی) (از اقرب الموارد).

تقلسی.

[تَ قَ] (ع مص) پوشیدن، یقال قلسیته فتقلسی؛ پوشانیدم آنرا پس پوشیده شد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقلص.

[تَ قَلْ لُ] (ع مص) باهم آمدن. (تاج المصادر بیهقی). درهم کشیده شدن و گرد آمدن باهم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). درهم کشیده شدن. (غیاث اللغات). فراهم آمدن و درکشیده شدن. بهم دیگر نزدیک شدن. (از اقرب الموارد). || برجستن چیزی و بالا جسته شدن جامه و لب. (غیاث اللغات) (آنندراج).

تقلع.

[تَ قَلْ لُ] (ع مص) برکنده شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). از بن برکنده شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || رفتن چنانکه گویی سرازیر رود. (از اقرب الموارد). رجوع به تقلعث شود.

تقلعث.

[تَ قَ عُ] (ع مص) پاکشان رفتن که گویی از گل برمی کند پا را. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به تقلع شود.

تقلق.

[تِ لِ] (ع اِ) مرغی است آبی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقلقل.

[تَ قَ قُ] (ع مص) جنبیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || گردیدن در شهرها. (از اقرب الموارد). || بیقراری و اندوه. || آواز کردن صراحی. (غیاث اللغات) (آنندراج).

تقلنس.

[تَ قَ نُ] (ع مص) کلاه پوشیدن. (زوزنی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): قلنسهُ فتقلنس؛ البسهُ القلنسوة فلبسها. (از اقرب الموارد).

تقلی.

[تُ] (اِ) گوسفند ششماهه را گویند. (برهان) (ناظم الاطباء) (انجمن آرا) (آنندراج). و این ترکی است چه در فارسی قاف نیست و اگر در لغتی قاف باشد اصل آن غین بوده است... (از انجمن آرا) (از آنندراج). تُقُلی. دُغُلی لغتی است در آن تداول شوشتر. و آن بچهء حیوانی است که فربه شود و چاق و خوش صورت باشد و جست و خیز کند. (از لغت محلی شوشتر، خطی).

تقلی.

[تَ قَلْ لی] (ع مص) دشمنی نمودن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || غلطیدن بر فراش. (از اقرب الموارد).

تقلی.

[تُ] (اِخ) دهی است از دهستان شهریاری که در بخش رامهرمز شهرستان اهواز واقع است، 700 تن سکنه دارد و محصول آنجا غلات و برنج است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

تقلیب.

[تَ] (ع مص) نیک بگردانیدن. (تاج المصادر بیهقی). برگردانیدن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). باژگونه کردن. (غیاث اللغات) (آنندراج) :
خفته از احوال دنیا روز و شب
چون قلم در پنجهء تقلیب رب.مولوی.
من از این تقلیب بویی می برم
بدگمانی می رود اندر سرم.مولوی.
بی خبر بود آنکه آن عقل و فؤاد
بی زتقلیب خدا باشد جماد.مولوی.
و از جملهء حیلت اکره بر مساح یکی آن است که زمین را تقلیب کرده باشد و بازگردانیده و او در آن سوگند راستگو بود. (تاریخ قم ص110). || پشت چیزی به سوی شکمش کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || بدل کردن حرفی را به حرفی. (غیاث اللغات) (آنندراج).

تقلیح.

[تَ] (ع مص) دندان پاک کردن از زردی. (تاج المصادر بیهقی). پاک کردن زردی دندان و مانند آن. فی المثل عود یقلح؛ای یقنی اسنانهُ و یعالج من القلح. من باب قردت البعیر و مرضت الرجل؛ یعنی بیمار را بیمارداری کردم و کنهء شتر پاک کردم. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). پاک کردن زردی از دندان و مانند آن. (آنندراج).

تقلیخ.

[تَ] (ع مص) سخت به تازیانه زدن. || سخت شدن گیاه و قوی گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

تقلید.

[تَ] (ع مص) در گردن کردن کار و قلاده. (تاج المصادر بیهقی). قلاده در گردن کسی انداختن و از آنست کار در عهده کسی کردن، یقال: قلده العمل. (منتهی الارب). گردن بند در گردن انداختن و کار بعهدهء کسی ساختن و بر گردن خود کار بگرفتن. (غیاث اللغات) (آنندراج). تفویض کردن عمل بر ولی چنانکه قرار دادن قلاده بر گردن وی. (از اقرب الموارد). || بدون نظر و تأمل پیروی کردن. (از اقرب الموارد). مجازاً بمعنی پیروی کسی بی دریافت حقیقت آن. (غیاث اللغات) (آنندراج). متابعت و اقتدا و پیروی کسی بی دریافت حقیقت و از روی کار دیگران کاری کردن. (ناظم الاطباء) :
تقلید نپذیرفتم و حجت ننهفتم
زیرا که نشد حق بتقلید مشهر.ناصرخسرو.
هرکه او از پس تقلید همی خواند
مر مرا، خود ز پسش رفتن نتوانم.
ناصرخسرو.
بیان کن حال و جایش را اگر دانی مرا ور نه
مپوی اندر ره حکمت ز تقلید ای پسر عمیا.
ناصرخسرو (دیوان ص28).
تو چون موری و این راه است همچون موی تو تاری
مرو زنهار بر تقلید و بر تخمین و بر عمیا.
سنائی.
عابدی در سبیل تقلید منکر حال درویشان بود وبی خبر از درد ایشان. (گلستان).
به تقلید کافر شدم روز چند
برهمن شدم در مقالات زند.(بوستان).
عبادت به تقلید گمراهی است
خنک رهروی را که آگاهی است.(بوستان).
مر مرا تقلیدشان بر باد داد
که دو صد لعنت بر این تقلید باد.مولوی.
از ره تقلید آن صوفی همین
خر برفت آغاز کرد اندر حنین.مولوی.
زانکه تقلید آفت هر نیکوئیست
گر بود تقلید اگر کوه قویست.مولوی.
پی تقلید رفتن از کوریست
در هر کس زدن ز بی نوریست.اوحدی.
نگویمت که بزر باش حامی اشراف
که آن بمذهب من هست تیره وجدانی
ولیک گویمت از امر چون خودی بگذر
مباش بندهء تقلید اگر نه حیوانی.کمالی.
|| (اصطلاح فقه) فتوی مجتهدی را عمل کردن. عمل کردن عامی بدانچه مجتهد اعلم در مسائل شرعی فرعی فتوی دهد. مقابل اجتهاد. || کاری کردن که دیگری کرده است. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || بازی و تمثیل مضحک کسی یا کاری. (یادداشت ایضاً).
- اهل تقلید؛ مقلد و نقال و مسخره و مکار. (ناظم الاطباء).
- || اهل نفاق؛ (ناظم الاطباء).
- تقلیدچی؛ بازیگری که اداهای مضحک دارد. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
- تقلید کسی را درآوردن؛ بکسی باز خمانیدن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || چیزی در گردن ستور قربانی درآویختن به جهت علامت هدی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). || شمشیر حمایل کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || پرداخت دین. (از اقرب الموارد). || رها کردن و اصل آن واگذاشتن شتر است در چراگاه که مهار آن بگردنش افکندن که بهر صورت که بخواهد برود. سپس دربارهء کسی گویند که پند نپذیرد ناچار او را بخود واگذارند، یقال: للشیخ اذا افند قلد حبلهُ فُلایلتفت الی رأیهُ. (از اقرب الموارد). || نفاق و دورنگی. (ناظم الاطباء).

تقلیدآباد.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان نازلو است که در بخش شهرستان ارومیه واقع است و 200 تن سکنه دارد و محصول آنجا غله و چغندر و توتون و انگور است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

تقلیدآباد.

[تَ] (اِخ) دهی از بخش زرند در شهرستان ساوه است که 526 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آن غله و پنبه و بن شن و چغندر قند است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

تقلید کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)پیروی کردن و متابعت نمودن و نقل کردن و از روی ساخت دیگری چیزی را ساختن و اقتدا کردن به طریقه و روش کسی. (ناظم الاطباء). رجوع به تقلید شود.

تقلیدی.

[تَ] (ص نسبی) منسوب و متعلق به تقلید. (ناظم الاطباء). پیرو. مقلد. کسی که بی تعقل و تأمل دنباله روی از دیگری کند :
مپذیر قول جاهل تقلیدی
گرچه بنام شهرهء دنیا شد.ناصرخسرو.
از آن حکیم، چو تقلیدی این سخن بشنود
به جهل گفت چه دانیم ما، مگر دارد.
ناصرخسرو.

تقلیز.

[تَ] (ع مص) سپوختن ملخ دم را بر زمین تا بیضه دهند. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). دم بر زمین فروکردن ملخ. (از اقرب الموارد).

تقلیس.

[تَ] (ع مص) دف زدن و سرود کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). دف زدن و خوشخوانی کردن. (آنندراج) (از اقرب الموارد). || استقبال کردن ملوک و ولاة را به انواع لهو و لعب بوقت قدوم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || نهادن مرد هر دو دست خود بر سینه و فروتنی نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || قلنسوة پوشانیدن کسی را. (از اقرب الموارد).

تقلیص.

[تَ] (ع مص) همیشگی نمودن در رفتار و روش. || برچیدن و گرد آوردن پیراهن را و فراهم آمدن و برچیدن آن. (لازم و متعدی است). (منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || تخلیص میان دوپا هنگام دشنام دادن و یا در جنگ. (از اقرب الموارد).

تقلیع.

[تَ] (ع مص) مبالغهء قلع. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). از بن برکندن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقلیف.

[تَ] (ع مص) برهم دوختن تخته های کشتی و به قیر اندودن درزهای آن را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || هسته دورکرده گنجینه نهادن خرما را. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). || (اِ) خرمای هسته دورکرده، در مشک، و آوند در کرده و گنجینه ساخته. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقلیل.

[تَ] (ع مص) اندک کردن و به اندکی فانمودن. (تاج المصادر بیهقی) (از زوزنی). اندک کردن. (دهار). اندک گردانیدن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). کم کردن و کم نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (غیاث اللغات) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). کم کردگی و کم شدگی و کمی و قلت. (ناظم الاطباء). || کم قرار دادن چیزی را در نزد کسی یا آنکه کم تصور کردن چیزی را اگرچه کم نبود. (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). قللهُ فی عینه؛ ای اراه ایاه قلیلاً. (منتهی الارب). || نزد قاریان بمعنی اماله است. (از کشاف اصطلاحات الفنون).
- برتقلیل؛ دست کم. حداقل. لااقل :
وانگهی قال قال حدثنا
گفته ای صدهزار بر تقلیل.ناصرخسرو.

تقلیل دادن.

[تَ دَ] (مص مرکب)کاستن. کم کردن. مختصر کردن. رجوع به تقلیل و دیگر ترکیبهای آن شود.

تقلیل کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب) کم کردن. || کم خوردن و اندک خوردن غذا. (ناظم الاطباء).

تقلیل یافتن.

[تَ تَ] (مص مرکب) کاسته گردیدن. کم شدن. کاهش یافتن. رجوع به تقلیل و دیگر ترکیبهای آن شود.

تقلیم.

[تَ] (ع مص) بسیار چیدن ناخن و سم. (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد). بچیدن سم و ناخن. (زوزنی). ناخن چیدن و تراشیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ناخن چیدن و بریدن چیزی. (آنندراج).

تقماق.

[تُ] (ترکی، اِ) میخکوب که بعضی مردم هند آن را میخچو گویند. (غیاث اللغات). در فرهنگ ترکی میخکوب و تبرتقماق نیز گویند و تخماق به خای معجمه، بجای قاف اول ظاهراً لهجهء بعضی است. (آنندراج) :
تا بند نگردد بزمین اول میخ
تقماق بفرقش نتوان محکم زد.
یحیی کاشی (از آنندراج).
رجوع به تبر تخماق و تخماق شود.

تقماق.

[تُ] (اِخ) امیر تقماق از امرای مغول بود. رجوع به تاریخ گزیده ص601 و 604 شود.

تقمح.

[تَ قَمْ مُ] (ع مص) سر برداشتن. (زوزنی). سر برآوردن شتر و بازایستادن از آب خوردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقمر.

[تَ قَمْ مُ] (ع مص) غالب آمدن در قمار. || به نکاح در آوردن زن را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || نزدیک کسی در شدن به ماهتاب. (تاج المصادر بیهقی). به ماهتاب بیرون آمدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بیرون شدن شیر در ماهتاب. (تاج المصادر بیهقی). بیرون شدن شیر در مهتاب و جستن صید و یقال: تقمر الاسد اذا طلب الصید فی القمراء. || فریفتن زن را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || در شب قمر بخانه آوردن زن را و داخل شدن بر آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || آتش افروختن زیر آشیانه تا مرغان کور گردند و شکار کرده شوند. (از اقرب الموارد).

تقمش.

[تَ قَمْ مُ] (ع مص) خوردن چیزی را که یافته شود اگرچه زبون و هیچ کاره باشد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقمص.

[تَ قَمْ مُ] (ع مص) پیراهن درپوشیدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). پیراهن درپوشیدن. (دهار) (از اقرب الموارد) (آنندراج) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || و به استعاره گویند: تقمص الولایة و الامارة و تقمص لباس العز. (از اقرب الموارد). || انتقال روح از جسدی به جسدی دیگر. (از اقرب الموارد). || هو یتقمص فی نهار الجنة؛ ای یتقلب و ینغمس و یروی بالسین. (اقرب الموارد).

تقمع.

[تَ قَمْ مُ] (ع مص) برگزیده و بهترین چیزی گرفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || مگس از خویشتن بازراندن. (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || جنبانیدن خر سر را. || تنها نشستن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || سرگشته گشتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || خوار گردیدن. (اقرب الموارد).

تقمقم.

[تَ قَ قُ] (ع مص) در آب درآمدن و فرورفتن در آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). در آب فرورفتن و غرق شدن. (از اقرب الموارد). || برشدن گشن بر ناقهء فروخفته جهت گشنی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || برآمدن بر چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقمل.

[تَ قَمْ مُ] (ع مص) اندک فربهی که نخستین پیدا گردد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقمم.

[تَ قَمْ مُ] (ع مص) خاشه روی کردن. (تاج المصادر بیهقی). پی بردن به خاکروبه ها و جستن آن را. || برآمدن بر چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). یقال: شد الفرس علی الحجر فتقممها؛ یعنی سخت کرد بر مادیان و برآمد بر آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || رها نکردن چیزی از مائده. (از اقرب الموارد).

تقمن.

[تَ قَمْ مُ] (ع مص) موافقت جستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). یقال: تقمنت فی الامور موافقتک؛ ای توخیتها. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد).

تقمؤ.

[تَ قَمْ مُءْ] (ع مص) فراهم آوردن چیزی را اندک اندک. || برگزیدهء مال گرفتن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || موافقت کردن جای کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). موافق کردن بر مکان پس اقامت کردن در آن. (از اقرب الموارد).

تقمه.

[تَ قَمْ مُهْ] (ع مص) دودله و سرگشته شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): خرج فلان یتقمه؛ ای لایدری این یتوجه. (اقرب الموارد) (از منتهی الارب). || گذشتن در زمین. (از اقرب الموارد).

تقمیح.

[تَ] (ع مص) کمتر از حق کسی دادن و دفع کردن او را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقمیس.

[تَ] (ع مص) سیراب گردانیدن مرد شتر خویش را. (از اقرب الموارد).

تقمیش.

[تَ] (ع مص) فراهم آوردن چیزی از هر جای. (آنندراج) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقمیص.

[تَ] (ع مص) پیراهن پوشانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). پیراهن بریدن از ثوب. || حرکت دادن دریا سفینه را. (از اقرب الموارد).

تقمیط.

[تَ] (ع مص) هر دو دست و پای بندی را یکجای کرده بستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقمیع.

[تَ] (ع مص) سری برگرفتن از غوره خرما و جز آن، یقال: قمع البسرة؛ اذا انقلع قمعها. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

تقن.

[تِ] (ع ص، اِ) طبیعت و اصل، یقال: الفصاحة من تفنه؛ ای من سوسه. والسوس، الطبع. || مرد حاذق. || گل و لای چاه. || آب دفزک سیاه تیره از جوی و مانند آن که به ته نشیند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقن.

[تَ] (اِخ) نام مردی تیرانداز. و یضرب بجودة رمیه المثل، یقال: فلان بن تقن؛ یعنی فلان استاد است در تیر انداختن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

تقنئة.

[تَ نِ ءَ] (ع مص) سخت سرخ گردانیدن. || ریش را سیاه کردن یا به حنا خضاب کردن آن را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

تقنب.

[تَ قَنْ نُ] (ع مص) بچهل رسیدن اسبان و مقنب شدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (آنندراج). یقال: قنبوا نحو العدو و تقنبوا اذا تجمعوا و صاروا مقنباً. (اقرب الموارد). || داخل شدن در خانهء خود. (از اقرب الموارد).

تقنح.

[تَ قَنْ نُ] (ع مص) واگذاشتن آب را بعد از سیرابی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || سر برداشتن از آب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || کم از سیرابی خوردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تقنذ.

[تَ قَنْ نُ] (ع مص) به چوبدستی زدن کسی را، یقال: تقنذه بالعصا؛ ای ضربه کما یضرب القنفذ. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || تقبض. (اقرب الموارد). رجوع به تقبض شود.

تقنز.

[تَ قَنْ نُ] (ع مص) صید جستن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). تقنص. (اقرب الموارد). رجوع به تقنص شود.

تقنسر.

[تَ قَ سُ] (ع مص) پیر شدن و ترنجیدن و خشک گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقنص.

[تَ قَنْ نُ] (ع مص) صید کردن. (تاج المصادر بیهقی). شکار کردن. (زوزنی). شکار کردن و شکار جستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به تقنز شود.

تقنع.

[تَ قَنْ نُ] (ع مص) قناعت کردن. (تاج المصادر بیهقی). قناعت نمودن. (زوزنی). به تکلف قناعت کردن. (از اقرب الموارد). || مقنعه براوکندن زن. (تاج المصادر بیهقی). پوشیدن زن قناع را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). پوشیدن زن قناع و قناع بالکسر پرده و پوشش، که بر بالای مقنع پوشند. (آنندراج). پوشیدن خود را به جامه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || سلاح پوشیدن. (از اقرب الموارد).

تقنؤ.

[تَ قَنْ نُءْ] (ع مص) به حنا رنگ کردن ریش را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || سخت سرخ شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به تقنئة شود.

تقنی.

[تَ قَنْ نی] (ع مص) یخنی نهادن نفقهء فاضل برآمده را. یقال: تقنی بنفقة؛ اذا اکتفی فضلت فاضلة فادخرها. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقنی ء .

[تَ ءْ] (ع مص) سخت سرخ گردانیدن. || ریش را سیاه کردن یا به حنا خضاب کردن آنرا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به تقنئة و تقنؤ شود.

تقنیب.

[تَ] (ع مص) با برگ شدن کشت. || تا چهل رسیدن اسبان و صاحب گلهء مقنب شدن قوم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || پنهان کردن شیر ناخنها را در چنگال خود. || تراشیدن شاخهای مو. (از اقرب الموارد).

تقنیح.

[تَ] (ع مص) کلید راست کردن بر در. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقنیش.

[تَ] (ع مص) نفقه بر عیال کم کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). کاستن. (از اقرب الموارد).

تقنیط.

[تَ] (ع مص) نومید گردانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقنیع.

[تَ] (ع مص) قناع پوشیدن. (از تاج المصادر بیهقی). قناع پوشانیدن. (زوزنی). قناع پوشانیدن زن را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء)... || بلیه و عار پوشانیدن کسی را. (از اقرب الموارد). || راضی ساختن کسی را. || نیک زدن تازیانه بر سر کسی. || دروا کردن خروس پرهای گردن را وقت فشاندن و جنگ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || برآمدن موی سپید. (اقرب الموارد).

تقنیف.

[تَ] (ع مص) بریدن و پاره پاره کردن، یقال: قنفهُ بالسیف؛ قطعه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد).

تقنین.

[تَ] (ع مص) در تداول فارسی امروز، قانون گزاردن. وضع قانون کردن. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به مادهء بعد و قانون شود.

تقنینی.

[تَ] (ص نسبی) منسوب به تقنین. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به تقنین شود.

تقنینیه.

[تَ نی نی یَ / یِ] (ص نسبی)مؤنث تقنینی.
-دورهء تقنینیه: -قوهء تقنینیه؛ یکی از قوای سه گانهء کشور که عامل تشکیل حکومت صحیح است. و آن شامل مجلس شورایی است مرکب از نمایندگان ملت که وضع قوانین را بعهده میگیرد. قانون گزاری. (فرهنگ فارسی معین).
-مجالس تقنینیه.؛
رجوع به تقنین شود.

تقنیة.

[تَ یَ] (ع مص) لازم گرفتن چیزی را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || کاریزکنی کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). کندن قنات. (از اقرب الموارد).

تقوا.

[تَ] (ع اِمص) پرهیزکاری و ترس از خدا. (از ناظم الاطباء). تقوی. رجوع به تقوی شود.

تقواء .

[تُ قَ] (ع ص، اِ) جِ تَقی. (ناظم الاطباء). رجوع به تقی شود.

تقواد.

[تَ] (ع مص) کشیدن ستور و جز آن خلاف سوق، فهو من امام و ذلک من خلف. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به تقوید شود.

تقوالة.

[تِ لَ] (ع ص) رجل تقواله: مرد نیکوسخن یا بسیارگوی چرب زبان. (ناظم الاطباء).

تقوب.

[تَ قَوْ وُ] (ع مص) پوست بشدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). پوست برکنده شدن جایها از سر کسی: تقوب من رأسه مواضع؛ ای تقشر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || چیزی از بن برکنده شدن. (تاج المصادر بیهقی) (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || شکافته شدن خایهء مرغ. (تاج المصادر بیهقی). شکافته شدن بیضه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || مغاکی گردیدن زمین. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || برهنه شدن مواضعی از زمین از درخت و گیاه. (از اقرب الموارد).

تقوت.

[تَ قَوْ وُ] (ع مص) خورش ساختن، یقال: فلان یتقوت بکذا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || خوردن: تقوت به و اقتات به اقتیاتاً؛ اکله. (از اقرب الموارد). قوت گرفتن. (تاج المصادر بیهقی).

تقوح.

[تَ قَوْ وُ] (ع مص) ریمناک گردیدن زخم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقور.

[تَ قَوْ وُ] (ع مص) گذشتن اکثر شب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تهور. (اقرب الموارد). رجوع به تقور شود. || پیچیدن مار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || پراکنده و متفرق شدن ابر دائره وار. (از اقرب الموارد).

تقوز.

[تَ قَوْ وُ] (ع مص) شادمانی نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). شادمانی. (از اقرب الموارد). || خواستن. || از بالا به زیر افتادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || ویران شدن. || برشکسته شدن خانه. || دویدن بز کوهی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقوس.

[تَ قَوْ وُ] (ع مص) کج گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || کمان در بازو افکندن و بدو درآمدن. (تاج المصادر بیهقی). با کمان بودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). حمل کردن کمان. (از اقرب الموارد). || برآمدن موی سپید در میان موی سیاه یا برابر شدن آنها: تقوس لحیة و لمته شیب. (از اقرب الموارد).

تقوصر.

[تَ قَ صُ] (ع مص) درآمدن بعض چیزی در بعض. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تقوصرة.

[تَ قَ صَ رَ] (ع مص) کوتاهی ظاهر کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تقوض.

[تَ قَوْ وُ] (ع مص) بیفتیدن خانه و برکنده شدن. (تاج المصادر بیهقی). ویران شدن بنا. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). منهدم شدن خانه. (از اقرب الموارد). رجوع به انقیاض شود. || آمد و شد نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || پراکندن حلقه و برشکستن هنگامه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). پراکندن و شکستن صفوف و حلقه ها. (از اقرب الموارد).

تقوع.

[تَ قَوْ وُ] (ع مص) خمیده رفتن همچون رونده در خارستان. || بر درخت برآمدن کربسه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

تقوع.

[تَ] (اِخ) دهی است به قدس که انگبین را بدان نسبت کنند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). (خیمه زدن). یکی از شهرهای یهودا است که در نزدیکی بیت اللحم به جنوب شرقی اورشلیم واقع بود و فع آن را تقوعه گویند و ظاهراً اشحور اساس آن را گذاشته. (قاموس کتاب مقدس) (از ایران باستان ج1 ص183). رجوع به مراصد الاطلاع و معجم البلدان یاقوت و قاموس کتاب مقدس شود.

تقوف.

[تَ قَوْ وُ] (ع مص) بازداشتن، یقال: هو یتقوف علی مالی. || سخن آموزانیدن، یقال: فلان یتقوف فلاناً فی المجلس؛ ای یاخذ علیه فی کلامه و یقول له قل کذا و کذا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد).

تقول.

[تَ قَوْ وُ] (ع مص) سخن فرابافتن بر کسی. (تاج المصادر بیهقی). سخن بر بستن بر کسی. (زوزنی). سخن بربافتن بر کسی. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). افترا کردن، یقال: تقول قولاً؛ اذا ابتدعه کذباً. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد).

تق و لق.

[تَقْ قُ لَ] (ص مرکب، از اتباع)در تداول عامه، کاسد. بی مشتری. بی رونق: بازاری تق و لق؛ بازاری کاسد. دکانی تق و لق؛ دکانی بی کالا و مشتری. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تقولة.

[تِ وِ لَ] (ع ص) رجل تقولة؛ مرد نیکوسخن و بسیارگوی چرب زبان. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به تقوالة شود.

تقوم.

[تَ قَوْ وُ] (ع مص) راست شدن. (آنندراج) (اقرب الموارد). یقال: قومته فتقوم؛ عدلته فتعدل. (اقرب الموارد) :
زان گشت نصیرالدین لایق لقب تو
کز تو علم نصرت دین راست تقوم.سوزنی.
رجوع به تقویم شود.

تقون.

[تَ قَوْ وُ] (ع مص) تعدی کردن به زبان. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء) (از قطر المحیط) (از تاج العروس).(1) || نیک ستودن کسی را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (از تاج العروس) (ناظم الاطباء).
(1) - در منتهی الارب چاپ تهران چنین آمده: ستم کردن و تعدی نمودن به زنان و از حد درگذشتن. که ظاهراً زنان به تصحیف آمده است و صحیح زبان یا زفان است چنانکه در امهات کتب لغت آمده است.

تقوه.

[] (اِخ) (انتظار) 1- پدر زن حلدهء نبیه. دوم پادشان 22:14 که در دوم تواریخ 34:22 توقهه خوانده شده است. 2- پدر یحزیا. کتاب عزرا 10:15. (قاموس کتاب مقدس).

تقوی.

[تَقْ وا] (ع اِ) پرهیزگاری. (دهار) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). پرهیز. اصله تقیا قلبوه للفروق بین الاسم و الصفة و قوله تعالی هو اهل التقوی؛ ای اهل ان یتقی عقابه. (منتهی الارب). پرهیزگاری و ترس؛ یعنی ترسیدن از حق تعالی جل شأنه است در عواقب امور یا ترس نفس خود که مبادا رهزنی کرده او را در مهالک بعد و حجاب مبتلا سازد. (آنندراج). ترسیدن و پرهیزگاری. (غیاث اللغات). پرهیز و ترس از خدا و احتراز. قوله تعالی: هو اهل التقوی؛ ای اهل ان یتقی عقابه. (ناظم الاطباء). در لغت بمعنی اتقا و پرهیزکاری است و اتخاذ وقایت است و اصطلاحاً دوری کردن از عقوبت حق است بواسطهء انجام طاعات حق. و بعضی گویند تقوی احتراز محرمات است فقط. فیض گوید تقوی آن است که محامد حق را وقایت خود سازد و اضافهء همهء کمالات و فضائل به حضرت او کند و خدای با چنین کس باشد چنانکه فرمود: «ان الله مع الذین اتقوا والذین هم محسنون(1)». در شرح تعرف است که اصل تقوی بر دو معنی است یکی ترسیدن و دیگری پرهیز کردن و تقوای بنده از خداوند بر دو معنی است یا خوف از عقاب است و یا از فراق. و علامت آن این است که از اوامر و نواهی خدا سرپیچی نکند و اگر از خوف فراق باشد از غیر حق پرهیز کند و با غیر او نیارامد تا از خدا جدا نماند و پرهیز کند از آنچه بدان میل نماید زیرا که هر اندازه که به غیر حق مایل باشد از حق دور باشد. محمد بن سبحان گوید تقوی ترک غیر خداست و بعضی گویند تقوی بیزاری جستن از غیر خدا و اخلاص در عبادت خداست. بعضی از بزرگان گویند تقوی از گناه دوری کردن و از نفس جدا گشتن است. (از فرهنگ مصطلحات عرفا تألیف دکتر سجادی صص115 -116) : و پسندیده تر سیرتها آن است که به تقوی و عفاف کشد. (کلیله و دمنه). و پسندیده تر افعال و اخلاق مردمان تقوی است. (کلیله و دمنه). و فرط تقوی و وفور دیانت و اخلاص و اختصاص من داشته است. (سندبادنامه ص72).
اگر از نقطهء تقوی بگردد یک دمت دیده
سزای دیدهء کج بین ز میل آهنین باشد.
عطار.
ای حکم تو پیشکار طاعت
ای حزم تو دستیار تقوی.سیف اسفرنگ.
برخیز تا یک سو نهیم این دلق ازرق فام را
بر باد قلاشی دهیم این شرک تقوی نام را.
سعدی.
ترا همچنین فضل است و امانت و تقوی و دیانت. (گلستان).
هرکجا سلطان عشق آمد نماند
قوت بازوی تقوی را محل.(گلستان).
چون نبود خویش را دیانت و تقوی
قطع رحم بهتر از مودت قربی.(گلستان).
افلاس عنان از کف تقوی بستاند.(گلستان).
مرد خداپرست که تقوی طلب کند
خواهی سفیدجامه و خواهی سیاه باش.
حافظ.
(1) - قرآن 16 / 128 .

تقوی.

[تَ] (ع اِ) ممال تقوی. صاحب غیاث اللغات در ذیل تَقوی آرد: در استعمال فارسیان گاهی بکسر واو نیز مستعمل است -انتهی :
چو نفس نامیه قومی ز لشکرش را دید
که پشت پای زدند از گزاف تقوی را.انوری.
این تقویم تمام که با شاهدان شهر
ناز و کرشمه بر سر منبر نمیکنم.
حافظ (دیوان چ قزوینی ص243).

تقوی.

[تَ قَوْ وی] (ع مص) نیرومند شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). توانا شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقوی.

[تَ قَ] (ص نسبی) منسوب به تقی و چون مطلق گویند نسبت به امام محمد تقی (ع) باشد. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تقوی.

[تَ قَ] (اِخ) حاج سیدنصرالله. از رجال دانشمند دورهء اخیر قاجاریه و اوایل پهلوی است. وی بسال 1272 ه . ش. در تهران متولد شد و در دوره های اول و دوم مجلس شورای ملی از تهران انتخاب گردید. او مدتی مدعی العموم و رئیس دیوان عالی تمیز و مدرس دانشکده های حقوق و معقول و منقول و رئیس دانشکدهء معقول و منقول بود. او راست: هنجار گفتار در معانی و بیان فارسی و تصحیح دیوان ناصرخسرو. در سال 1326 ه . ش. در تهران درگذشت. (از فرهنگ فارسی معین).

تقویب.

[تَ] (ع مص) زمین کندن. || از بیخ برکندن. || نشان کردن بر زمین. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقویت.

[تَ وِ یَ] (ع مص) تقویه. استواری و زورآوری و قوت و استحکام و پشتی و یاری و امداد و اعتماد و تسلی و دلاسایی. (ناظم الاطباء). نیرومند کردن. نیرو دادن. نیرو بخشیدن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). توانایی دادن و توانا کردن :
بی تربیت طبیب رنجورم
بی تقویت علاج بیمارم.مسعودسعد.
جان را و مغز را ز گل و باده قوتست
شاید کنون که تقویت مغز و جان کنی.
مسعودسعد.
آنچه ملک عادل انوشیروان کسری بن قباد را سعادت ذات... و تقویت مظلومان... حاصل است می بینم که کارهای زمانه میل به ادبار دارد. (کلیله و دمنه).
خاقانیا به تقویت دوست دل مبند
وز غصهء نکایت دشمن جگر مسوز.خاقانی.
مسلمان به صدق آمین بگوئید
که آمین تقویت باشد دعا را.سعدی.
رجوع به تقویة و ترکیبهای این کلمه شود.

تقویت داری.

[تَ وِ یَ] (حامص مرکب)نیرومند داشتن. توانا و زورمند داشتن :
نصرت این را به تربیت کاری
فلک آنرا به تقویت داری.نظامی.
رجوع به تقویت و دیگر ترکیبهای آن شود.

تقویت کردن.

[تَ وِ یَ کَ دَ] (مص مرکب) نیرو دادن. توانا کردن. قدرت دادن :خلقی به تعصب بر وی گرد آمدند و تقویت کردند. (گلستان).
گر تقویت کنی ز ملک بگذرد بشر
ور تربیت کنی به ثریا رسد ثری.
سعدی.
رجوع به تقویت و دیگر ترکیبهای آن شود.

تقویح.

[تَ] (ع مص) خانه روفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقوید.

[تَ] (ع مص) کشیدن ستور و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقویر.

[تَ] (ع مص) شکله برکشیدن جامه و خربزه و آنچ بدان ماند. (تاج المصادر بیهقی). گرد بریدن چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). قواره برآوردن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). یؤخذ رمانة فیقور رأسها قدر درهم و یصب علیه من دهن البنفسج. (ابن البیطار از یادداشت ایضاً). || گریبان واری برگرفتن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). گرد بریدن گریبان را. (از اقرب الموارد): اذا قور رأس فجلة و فترفیها دهن ورد و قطر فی الاذن الوجیعه ابرأها و حیاً و اذا اخذت قطعة من فجل و قور فیها حفرة و وضع فیها وزن اربعة دراهم... (ابن البیطار از یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تقویز.

[تَ] (ع مص) بسیار شدن گیاه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقویس.

[تَ] (ع مص) کج گردیدن و گوژ شدن از پیری. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || ریختن باران از ابر. (از اقرب الموارد).

تقویض.

[تَ] (ع مص) خیمه برکردن. (تاج المصادر بیهقی). خیمه برکندن. (زوزنی از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). ویران کردن بنا را یا بازنمودن بی ویران ساختن یا برآوردن چوبها و طنابهای بنا را. (منتهی الارب)(1) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد).
(1) - مرحوم دهخدا در ذیل یادداشت معنی نقل شده از منتهی الارب چنین نوشته است: «گمان میکنم بیت بمعنی خیمه را نفهمیده است».

تقویف.

[تَ] (ع مص) تبعیت کردن و در پی چیزی رفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تقویل.

[تَ] (ع مص) سخن بر کسی بستن (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). برخواندن بر کسی سخنی که او نگفته. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || یاد دادن: قولنی حتی قلتُ؛ ای علمنی و امرنی ان اقول. (از اقرب الموارد).

تقویم.

[تَ] (ع مص) راست کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). راست گردانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). نیکوتر راست کردن. (غیاث اللغات) (از آنندراج). راست نمودن. (غیاث اللغات). تعدیل چیزی. (از اقرب الموارد). راست داشتن. (از کشاف اصطلاحات الفنون). || راست کردن کژی نیزه را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). قایم کردن چیزی. (آنندراج). از بین بردن کجی نیزه. (از اقرب الموارد). || (اِمص) راست شدگی و برابری و تساوی. (ناظم الاطباء). راست کردنی : لقد خلقنا الانسان فی احسن تقویم. (قرآن 95 / 4). در تقویم چنین کسان سعی پیوستن همچنان باشد که شمشیر بر سنگ آزمایند. (کلیله و دمنه). و چون پادشاهزادگان بازگشتند و مهمات ایشان کفایت شد روی به ضبط مصالح ملک و تقویم موج و اصلاح فاسد... آوردند. (جهانگشای جوینی).
-احسن تقویم؛ مأخوذ از آیهء شریفهء فوق، خوبتر راست کردنی :
بخط احسن تقویم و آخرین تحویل
به آفتاب هویت به چهارم اسطرلاب.
خاقانی.
|| (مص) قیمت کردن چیزی را. (زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). قیمت کردن رخت را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). قیمت کردن متاع. (از اقرب الموارد). قیمت کردن. (غیاث اللغات) (از کشاف اصطلاحات الفنون). ج، تقاویم. (از اقرب الموارد). ارزیابی. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || به قوام آوردن : و یلقی الشکر و یقوم تقویم الجلاب. (قانون بوعلی سینا یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || تعیین و بیان طول و عرض بلدان. || محاسبه کردن وقتها. (از اقرب الموارد). حساب کواکب سال بسال. (مفاتیح). سنجیدن و قرب و بعد و ارتفاع ستارگان را معین کردن. (از ذیل اقبال نامهء نظامی چ وحید دستگردی ص103) :
هنر و فضل ترا برنتوانند شمرد
آن بزرگان که بدانند حساب تقویم.فرخی.
ببین ای سکندر به تقویم راست
که این نکته را ارتفاع از کجاست.نظامی.
|| (اِ) حساب یکسالهء منجمان که هندش بوتهی نامند و هر سالی تقویم دیگر میکنند به استخراج. (شرفنامهء منیری). حساب یکساله منجمان و آن ورقی چند باشد که در آن حرکات و احوال کواکب سیاره ثبت نمایند. (غیاث اللغات). به اصطلاح اهل تنجیم راست کردن احوال سال از روی زیج و آن شمسی بود و قمری. (آنندراج). در اصطلاحات منجمان عبارت از دفتری است که احوال ستارگان را بعد از برآوردن آنها از زیج در آن دفتر می نویسند. همچنین در آن دفتر مواضع ستارگان را در روزهای یکسال، در طول و عرض و اتصالات آنها را با یکدیگر و طالعها و فصول و اجتماعات و استقبالات و قرانات و خسوف و کسوف و رؤیت اهله و مانند آن. (از کشاف اصطلاحات الفنون). نامه ای که در آن نوشته میشود.... حرکات سیارات و وقوع کسوف و خسوف و تغییرات ماه و اهلهء آن در آن سال و مانند آنها. (از ناظم الاطباء). گاهنامه. ج، تقاویم. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). اوراقی چند که در آن اخترشناسی حرکات کواکب و تأثیرات آن نویسند. (یادداشت ایضاً) :
از آن پس که بنمود پنجاه و هشت
بسر بر فراوان شگفتی گذشت
همی آز کمتر نگردد بسال
همی روز جویم به تقویم و فال.فردوسی.
داند از کردگار کار که شاه
نکند اعتقاد بر تقویم.
ابوحنیفهء اسکافی (از تاریخ بیهقی).
نه فلان کرد و نه بهمان و نه پیر و نه جوان
نه ز تحویل سر سال بد و نز تقویم.
ابوحنیفه (ایضاً).
ز غیبت تو چو تقویم کهنه ام بی قدر
به خون دیده چو تقویم کرده روی رخم.
عبدالواسع جبلی.
ترسم که چو تقویم نوم نفرستی
بی حاصل خوانمت چو تقویم کهن.
مجیر بیلقاتی.
تقویم نو ای معجز طبع تو سخن
بفرست و به وعدهء کژم طیره مکن.
مجیر بیلقانی.
حکم صدساله توان دیدن ز یک تقویم او
طفل یک روزه مجسطی گیرد از تعلیم او.خاقانی.
شب ستاره شمرم بر دو رخم زان باشد
زخم ناخن چو حروفی که بود در تقویم.
ظهیر (از شرفنامهء منیری).
و معرفت درج و دقایق تقویم و طرف علم طب و نتف خواص ادویه و غیر آن تعلیم کنم. (سندبادنامه ص62).
رخش تقویم انجم را زده راه
فشانده دست بر خورشید و بر ماه.نظامی.
آنکه رصدنامهء اختر گرفت
حکم ز تقویم کهن برگرفت.نظامی.
کسی که با تو نه چون مسطر است با خط راست
بسان جدول تقویم غرقه در خون باد.
کمال اسماعیل (از شرفنامهء منیری).
زن نو کن ای دوست در نوبهار
که تقویم پارینه ناید بکار.سعدی (ایضاً).
گرچه تاریخ دان این شهرم
همچو تقویم کهنه بی بهرم.اوحدی.
|| نامه ای که در آن نوشته میشود اتفاقات و تواریخ روزانه از یکسال. (از ناظم الاطباء) :خواجه خلعت بپوشید و بنظاره ایستاده بودم، آنچه گویم از معاینه گویم و از تعلیق که دارم و از تقویم. (تاریخ بیهقی چ غنی - فیاض ص155). و گواه عدل بر این چه گفتم تقویمهای سالهای گذشته است. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص567). رجوع به تاریخ شود.
- تقویم اوستایی؛ تاریخ اوستایی. رجوع به تاریخ اوستایی و گاه شماری تقی زاده ص101 شود.
- تقویم بابلی؛ گاه شماری مردم سرزمین بابل. این گاه شماری بر اساس سال خورشیدی و از بسیاری جهات شبیه تقویم پارسی بود. رجوع به تقویم پارسی و گاه شماری تقی زاده صص112-113 شود.
- تقویم پارت؛ گاه شماری دورهء اشکانی. تقویم دورهء حکومت اشکانی در ایران: تقویم شاهان اشکانی دو ترتیب داشت ترتیب سلوکی و پارتی؛ مبدأ تاریخ اولی از 312 ق.م. یا از ابتدای تأسیس دولت سلوکی بود. سال موافق این تقویم قمری است یعنی دارای 12 ماه است و چون با سال شمسی مطابقت ندارد هر سه سال عده ماهها را بجای 12 سیزده حساب میکردند... و معلوم است که تقویم سلوکی تقلید از تقویم یونانی و مقدونی است. مبدأ پارتی ابتدای سلطنت تیرداد اول یا 247 ق.م. است و سالهای شمسی است و اسامی دوازده ماه همان اسامی اوستایی است که اکنون نیز معمول است... بر سکه ها هر دو تاریخ ذکر میشد ولی در میان مردم تنها تاریخ پارتی رواج داشت... و ترتیب کبیسه کردن سال آنان معلوم نیست. (از ایران باستان ج3 صص2683-2684).
- تقویم پارسی؛ تقویم دورهء هخامنشی:... نظر به تاریخهایی که داریوش ذکر کرده و نظر به نسخهء بابلی کتیبهء بیستون معلوم است تقویم پارسی در زمان هخامنشی ها با تقویم بابلی موافق و فقط اسامی ماههای پارسی بود. (ایران باستان ج1 ص555).
... در زمان داریوش اول حساب اوستایی معمول نبود زیرا اسامی 9 ماهی که در کتیبهء بزرگ بیستون ذکر شده غیر از اسامی است که در دورهء اشکانیان و ساسانیان متداول بود، اسامی مذکور در کتیبه از این قرار است: برای سه ماه پاییز: باغ یادیش - ادوک نیش - آثری یادی. برای سه ماه زمستان: انامک - مرغ زن - ویخن. برای سه ماه بهار: گرم پد - ثور و اهر - ثای گرچیش. اسامی سه ماه تابستان معلوم نیست. اول سال مصادف با اول پاییز بود و با تاریخ بابلی موافقت داشت. بعضی تصور میکنند که بعدها داریوش اول تاریخ اوستایی را قبول و آن را رسمی کرد (ماههای تاریخ اوستایی همین ماههای کنونی است) ولی سندی نداریم زیرا شاهان هخامنشی غیر از داریوش تاریخ ذکر نکرده اند و تاریخ او به ماهها محدود است و مسکوکات همچنان که میدانیم بی تاریخ است... راجع به این موضوع که در دورهء هخامنشی مبدأیی برای تاریخ بوده یا نه و اگر بوده از چه واقعه ای آنرا حساب میکردند، اطلاعی نیست ولی چون در بابل ابتدای سلطنت هر شاهی را مبدأ میدانستند و نظر به این که پارسی ها و مادی ها چیزهای زیاد از بابلی ها و آسوریها اقتباس کردن گمان قوی میرود که در دورهء هخامنشی هم همین ترتیب رعایت میشده... (از تاریخ ایران باستان ج2 ص1499). رجوع به گاه شماری ص111 شود.
- تقویم مصری؛ گاه شماری مردم قدیم مصر:... هردوت از تقویم مصری سخن رانده و گوید: این تقویم صحیح تر از تقویم یونانی است زیرا سال مصری شمسی است و یونانیها در هر سال سوم باید یکماه علاوه کنند تا حسابشان با فصول مطابقت کند.... (ایران باستان ج1 ص509). رجوع به تاریخ مصر و گاه شماری تقی زاده صص91-93 شود.
- تقویم یولی؛ تقویم ژولی. رجوع به تاریخ ژولی شود.
|| و تقویم را نیز اطلاق کنند بر طول کوکب و آنرا بهت کوکب نیز گویند.... پس تقویم کوکب نزد منجمان عبارتست از قوسی از فلک البروج که محصور باشد بین اول حمل و مکان کوکب بر توالی.... قوسی است از فلک البروج بین اول حمل و نقطهء رأس بر توالی. و عبدالعلی بیرجندی در شرح تذکره گفته: چنانکه تقویم بر قوس نامبرده اطلاق میشود بر حرکت در آن قوس نیز اطلاق میگردد. (از کشاف اصطلاحات الفنون). رجوع به طول و کشاف اصطلاحات الفنون شود.
- تقویم ستاره؛ بیرونی آرد: نقطه ای است از فلک ممثل که بدو آن خط رسد که از مرکز عالم بیرون آید سوی تنهء ستاره. و آن آنجاست کجا دیده همی آید از فلک البروج. (از التفهیم بیرونی ص126). و رجوع به التفهیم شود. || بمعنی صورت. (غیاث اللغات) (آنندراج). بمعنی صورت انسان. (غیاث اللغات).

تقویم کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)ارزیابی کردن. قیمت چیزی را معین کردن. رجوع به تقویم شود.

تقویم گرفتن.

[تَ گِ رِ تَ] (مص مرکب)سنجیدن و معین کردن قرب و بعد و ارتفاع و انخفاض ستارگان و سایر اوضاع آسمانی است. (ذیل اقبالنامهء نظامی چ وحید ص103). رجوع به تقویم شود.

تقویة.

[تَ یَ] (ع مص) نیرومند کردن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). توانایی دادن و توانا کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). نیرو دادن و توانا کردن. (آنندراج). ضد تضعیف. (اقرب الموارد). تقویت و رجوع به تقویت شود. || و یقال: هو یقوی بذلک؛ ای یُرمی به. (اقرب الموارد). یعنی او متهم است بدان و دشنام داده میشود به آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تقویه.

[تَ] (ع مص) بانگ و فریاد کردن. (منتهی الارب). || گرداگرد شکار آمدن تا به دامگاه آید. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقه.

[تُ قِ] (اِ) تکمه و حلقهء کمربند. (ناظم الاطباء).

تقهقر.

[تَ قَ قُ] (ع مص) از پی فراشدن. (زوزنی). سپسایگی رفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). به قهقرا شدن. باز پس گشتن. (از اقرب الموارد).

تقهل.

[تَ قَهْ هُ] (ع مص) خشک شدن پوست بر استخوان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). خشک شدن پوست. (از اقرب الموارد). || بدحال شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || آلوده داشتن خود را و پاک و صاف ناکردن تن را. || سست و نرم رفتن. || ضعیف و نرم گردیدن آواز. || گله کردن حاجت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقهوس.

[تَ قَ وُ] (ع مص) شتافتن. || خمان و مضطربانه رفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). گوژ پشت گردیدن. (از اقرب الموارد).

تقی.

[تَ ی ی] (ع ص) پرهیزکار. (دهار) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). ج، اتقیاء و تُقواء. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). بمعنی ترسنده از خدا و مجازاً بمعنی پرهیزکار. (غیاث اللغات) (آنندراج) :
از تقی دین طلب ز رعنا لاف
از صدف دُر طلب ز آهو ناف.سنایی.
قصد آن کرده بود که ذیل عفاف و جیب صلاح و نفس تقی و عرض نقی این بنده را... به لوث خبث و فجور خود ملطخ گرداند. (سندبادنامه ص77).

تقی.

[تُ قا] (ع مص) پرهیز کردن. (منتهی الارب). پرهیزکاری. (دهار) (مهذب الاسماء). تقاء. (ناظم الاطباء). || (اِ) پرهیز. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) :
به سخا و به هدی و به بها و به تقی، خوش
از خداوند سوی خلق جهانند و مشارند.
ناصرخسرو.
چون خرد افسر و تقی شد گاه
خواندت جبرئیل شاهنشاه.سنائی.
نهی بر اهل تقی تبغیض شد
لیک بر اهل هوا تحریض شد.
مولوی.

تقی.

[تَ] (اِخ) نام حضرت رسالت پناه صلی الله علیه و اله و سلم. (آنندراج). رجوع به محمد شود.

تقی.

[تَ] (اِخ) لقب امام ثانی حسن بن علی المرتضی. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج2 ص21 شود.

تقی.

[تَ] (اِخ) لقب امام محمد بن علی بن موسی الرضا، امام نهم شیعهء اثناعشریه است. رجوع به جواد شود.

تقی.

[تَ] (اِخ) میرزا تقی خان امیرکبیر. رجوع به امیرکبیر شود.

تقی.

[تَ] (اِخ) میرزا... از شعرای دورهء صفویه و معاصر شاه سلیمان است و این بیت از اوست:
در فضای تنگ دل راحت نمیگیرد قرار
گویی آبادانئی نزدیک این ویرانه نیست.
(از قاموس الاعلام ترکی).

تقی.

[تَ] (اِخ) (میرزا...) علی آبادی. صاحب دیوان انشاء فتحعلی شاه قاجار است. وی متخلص به «صاحب» بود. رجوع به مجمح الفصحاء در ذکر شعرای معاصر مؤلف و سبک شناسی بهار ج3 ص334 شود.

تقی.

[تَ] (اِخ) دهی است از بخش شیب آب شهرستان زابل که 398 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

تقی آباد.

[تَ] (اِخ) دهی است از دهستان غار در بخش شهر ری شهرستان تهران که 310 تن سکنه دارد و محصول آنجا غله و صیفی و سبزی و چغندر قند است. در نزدیکی این روستا کارخانهء سولفات و آجر نسوز قرار دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

تقی آباد.

[تَ] (اِخ) دهی است جزء بهنام وسط در بخش ورامین شهرستان تهران که 112 تن سکنه دارد و محصول آنجا صیفی و چغندر قند است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

تقی آباد.

[تَ] (اِخ) دهی است از دهستان فندرسک که در بخش رامیان شهرستان گرگان واقع است و 240 تن سکنه دارد. محصول آنجا غله و توتون و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

تقی آباد.

[تَ] (اِخ) دهی است از دهستان ملک که در بخش مرکزی شهرستان گرگان واقع است و 220 تن سکنه دارد و محصول آنجا غله و توتون است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

تقی آباد.

[تَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرحمت آباد که در بخش میاندوآب شهرستان مراغه واقع است و 837 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

تقی آباد.

[تَ] (اِخ) دهی است از دهستان اسفندآباد که در بخش قروهء شهرستان سنندج واقع است و 225 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

تقی آباد.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان خرمرود شهرستان تویسرکان است که 174 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

تقی آباد.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان سگوند است که در بخش زاغهء شهرستان خرم آباد واقع است و 150 تن سکنه دارد و مردم آنجا که از طایفهء سگوند میباشند ییلاق و قشلاق میکنند و مزرعهء تقی آباد هم جزء این روستاست. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

تقی آباد.

[تَ] (اِخ) دهی است از دهستان ژان که در بخش دورود شهرستان بروجرد واقع است و 118 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

تقی آباد.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان جلگاه است که در بخش کوهک شهرستان جهرم واقع است و 175 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

تقی آباد.

[تَ] (اِخ) دهی است از دهستان پایین ولایت که در بخش فریمان شهرستان مشهد واقع است و 666 تن سکنه دارد و محصول آنجا غله و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

تقی آباد.

[تَ] (اِخ) دهی است از دهستان فریمان که در بخش فریمان شهرستان مشهد واقع است و 327تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران، ج9).

تقی آباد.

[تَ] (اِخ) دهی است از دهستان بالارخ که در بخش کدکن شهرستان تربت حیدریه واقع است و 308 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

تقی آباد.

[تَ] (اِخ) دهی است از دهستان کاریزنو بالاجام که در بخش تربت جام شهرستان مشهد واقع است و 236 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

تقی آباد.

[تَ] (اِخ) دهی است از دهستان تحت جلگه که در بخش فدیشهء شهرستان نیشابور واقع است و 297 تن سکنه دارد و مزارع ابراهیم آباد و امیرآباد جزو این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

تقی آباد.

[تَ] (اِخ) دهی است از دهستان عشق آباد که در بخش فدیشهء شهرستان نیشابور واقع است و 271 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

تقی آباد.

[تَ] (اِخ) دهی است از دهستان دستگیران که در بخش طبس شهرستان فردوس واقع است و 162 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

تقی آباد.

[تَ] (اِخ) دهی است از دهستان میان جام که در بخش تربت جام شهرستان مشهد واقع است و 125تن سکنه دارد. (ازفرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

تقی آباد.

[تَ] (اِج) دهی است از دهستان جعفرآباد فاروج که در بخش حومهء شهرستان قوچان واقع است و 135 تن سکنه دارد و محصول آنجا غله و انگور است و مردم آنجا قالی بافی میکنند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

تقی آباد.

[تَ] (اِخ) دهی است از دهستان کرون که در بخش نجف آباد اصفهان واقع است و 185 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

تقیا.

[تَ] (اِخ) از شعرا و علمای ایران و از اهالی شوشتر است و به هندوستان رفت و مورد توجه اکبرشاه قرار گرفت و در دورهء حکومت جهانگیر شاه بمسند صدارت رسید و بسال 1020 ه . ق. درگذشت. این بیت از اوست:
من بندهء این رسم که در چارسوی عشق
با هرکه نه غارت زده سودا ننمایند.
(از قاموس الاعلام ترکی).

تقی اصفهانی.

[تَ یِ اِ فَ] (اِخ) وی برای کسب کمالات به هندوستان سفر کرد و مدتی در خدمت ابراهیم قطب شاه درآمد و سپس به حج رفت و در این سفر درگذشت. از اوست:
لطف با غیر غایتی دارد
جور با ما نهایتی دارد
گوش بر حرف مدعی تا چند
هر که بینی حکایتی دارد.
(از قاموس الاعلام ترکی).

تقی اصفهانی.

[تَ یِ اِ فَ] (اِخ) وی به هندوستان رفت و در خدمت جهانگیر شاه درآمد و مربی شاهزاده پرویز گردید. این بیت از اوست:
آن خون دل فشاند و این خون دل بخورد
فرق اینقدر بود ز لب زخم تا لبم.
(از قاموس الاعلام ترکی).

تقی الدین.

[تَ قی یُدْ دی] (اِخ) شیخ... علی الدوستی از هادیان طریقت در قرن هشتم هجری بود و امیر سید علی بن شهاب بن محمد همدانی عارف و مصنف معروف مدتی از محضر وی کسب روش طریقت می نمود. و رجوع به حبیب السیر چ خیام ج3 ص542 شود.

تقی الدین.

[تَ قی یُد دی] (اِخ) مکنی به ابوالعباس. احمدبن الشیخ المحدث کمال الدین محمد بن محمد بن حسن التمیمی از معارف زمان خود بود. او راست: حاشیه بر مغنی. حاشیه بر شفا. شرح النقایه فی الفقه و جز اینها. وی در سال 872 ه . ق. درگذشت و رجوع به حسن المحاضره فی اخبار مصر و القاهره صص218-220 شود.

تقی الدین.

[تَ قی یُد دی] (اِخ) ابن محمد بن عبدالمومن الحصنی الحسینی مکنی به ابوبکر. از فقهای دمشق بود. به حصن که از قراء حوران است نسبت دارد او را تصانیف فراوان است از آن جمله: کفایة الاخیار. تخریج احادیث الاحیاء و تنبیه السالک علی مظان المهالک. وی در سال 829 در دمشق درگذشت. (از اعلام زرکلی ج1 ص153).

تقی الدین.

[تَ قی یُد دی] (اِخ) ابوبکر احمدبن شهبهء دمشقی. رجوع به ابن شهبه شود.

تقی الدین.

[تَ قی یُد دی] (اِخ) عباس بن احمدبن عبیدالربعی. از دانشمندان است. وی در سنهء 605 ه . ق. در دنیسر متولد شد و در علم پزشکی و ادب بحد کمال رسید و از دنیسر به مصر رفت و سپس به شام بازگشت و در دمشق اقامت نمود و در بیمارستان الکبیر النوری در دمشق خدمت کرد و او را اشعار لطیفی است. رجوع به عیون الانباء ج 2 صص 267 - 272 شود.

تقی الدین.

[تَ قی یُد دی] (اِخ) عمر بن شاهنشاه بن نجم الدین ایوب، ملک مظفر. که برادرزادهء صلاح الدین ایوبی و حاکم حلب در دوران جنگهای صلیبی بود. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج2 صص 586 - 589 و قاموس الاعلام ترکی شود.

تقی الدین.

[تَ قی یُد دی] (اِخ) محمد بن علی بن رقیق القشیری، حافظ، مکنی به ابوالفتح. بسال 702 ه . ق. در مصر درگذشت. صاحب حبیب السیر به نقل از تصحیح المصابیح آرد که تقی الدین را مصنفاتی است که مانند آنها تألیف کرده نشده است. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج3 ص260 شود.

تقی الدین اوحدی.

[تَ قی یُد دی نِ اَ حَ] (اِخ) محمد بن سعدالدین محمد حسینی اوحد دقاقی بلیانی اصفهانی. مؤلف کتاب «عرفات العاشقین» در شرح حال شعراست. و در سال 937 ه . ق. متولد شد و از تربیت یافتگان شاه طهماسب اول صفوی و شاه اسماعیل دوم و شاه محمد خدابنده و شاه عباس اول بوده است. در اواخر عمر به هندوستان سفر کرد و کتاب یاد شده را بسال 1023 ه . ق. تألیف کرد. (از احوال و اشعار رودکی ج1 صص46-47). قاموس الاعلام ترکی آرد... وی در سال 1005 به هند رفت و در دورهء جهانگیرشاه و شاه جهان در اکبرآباد و اجمیر و گجرات می زیست «عرفان» و «سرمهء سلیمانی» و منظومه های «یعقوب و یوسف» و «کعبه مدار» از اوست وی در سال 1030 ه . ق. درگذشت.

تقی الدین بغدادی.

[تَ قی یُد دی نِ بَ] (اِخ) علی بن عبدالعزیز. از مشاهیر شعرا و فقهای مالکیه است و در سال 684 ه . ق. درگذشت. (از قاموس الاعلام ترکی).

تقی الدین تمیمی.

[تَ قی یُد دی نِ تَ] (اِخ) ابن عبدالله القادر التمیمی الغزی القاضی المصری الحنفی. در سال 950 ه . ق. متولد شد و در سال 1010 درگذشت او راست حاشیه ای بر شرح الفیة: ابن مالک. السیف البراق فی عنقی الولد العاق. الطبقات السنیه فی تراجم الحنفیه. مجموعة فی امثال العرب و مختصر یتیمة الدهر للثعالبی. (از اسماء المؤلفین ج2 ص245). رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.

تقی الدین حموی.

[تَ قی یُد دی نِ حَ مَ] (اِخ) شیخ ابوبکر که او را ابن حجه نیز می نامند. وی از مشاهیر شعراست و مشهورترین آثارش در مدح رسول اکرم است. او راست: خزانة الادب. وی در سال 837 ه . ق. در قاهره درگذشت. (از قاموس الاعلام ترکی). رجوع به ابن حجه شود.

تقی الدین راصد.

[تَ قی یُد دی نِ صِ](اِخ) محمد بن ابی الفتح محمد بن احمدبن محمد بن احمدبن یوسف بن الامیر منکو برس الاسدی تقی الدین ابوبکر الراصد. در سال 930 ه . ق. در دمشق متولد شد و در 993 درگذشت. او راست: بغیة الطلاب من علم الحساب. بهجة الفکر فی حل الشمس و القمر. خریدة الدرر و فریدة الفکر. خلاصة الاعمال فی مواقیت الایام و اللیال. الدرالنظیم فی حل التقویم. دستور الترجیح لقواعد التصحیح. ریحانة الروح فی رسم الساعات علی مستوی السطوح. سدرة منتهی الافکار فی ملکوت الدواره. الطرق السنیة فی الاَلات الروحانیة، و الکواکب الدریه فی البنکامات الدوریة. (از اسماء المؤلفین ج2 ص257).

تقی الدین سبکی.

[تَ قی یُد دی نِ سُ] (اِخ) علی بن عبدالکافی بن علی بن تمام السبکی الانصاری الخزرجی مکنی به ابوالحسن است. در عصر خود شیخ الاسلام و از مفسران و مناظران بود. فرزند تاج السبکی صاحب طبقات است. در سبک مصر متولد شد و به قاهره رفت و از آنجا به شام نقل کرد و در سال 739 ه . ق. قاضی شام شد و در پایان عمر به قاهره بازگشت و در همانجا بسال 756 درگذشت او راست: الدر النظیم. مختصر الطبقات الفقهاء. احیاءالنفوس فی صنعة القاء الدروس. الاغریض فی الحقیقة و المجاز و الکنایة و التعریض. السیف المسلول علی من سب الرسول. مجموعة فتاوی. الابتهاج فی شرح المنهاج و جز اینها و فرزندش التاج فهرست تصنیفات او را فراهم و اظهار نظر علما را در وصف اخلاق و وسعت معلومات او جمع آوری کرده است. (از اعلام زرکلی ج 2 صص677 - 688). رجوع به قاموس الاعلام ترکی ذیل تقی الدین سبقی شود.

تقی الدین سروجی.

[تَ قی یُد دی نِ س] (اِخ) علی بن منجد. از دانشمندان اواخر قرن هفتم است. رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.

تقی الدین فاسی.

[تَ قی یُد دی نِ](اِخ) از ادیبان است و حوادث تاریخی مصر و شام را در دوران خود تصنیف کرد و اثر باارزشی از خود بیادگار گذاشت و اثر دیگر وی شفاءالغرام است که بسیار لطیف میباشد وی در سال 832 ه . ق. درگذشت. (از قاموس الاعلام ترکی). رجوع به اعلام زرکلی ج3 ص 855 شود.

تقی الدین مقریزی.

[تَ قی یُد دی نِ مِ] (اِخ) رجوع به مقریزی شود.

تقیئة.

[تَ یِ ءَ] (ع مص) به قی آوردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به تقیؤ شود.

تقیث.

[تَ قَیْ یُ] (ع مص) فراهم آوردن. || بازداشتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تقیح.

[تَ قَیْ یُ] (ع مص) ریم گرفتن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). ریمناک گردیدن جراحت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). التقیح، در گفتار پزشکان بدو معنی آید یکی آنکه در هر موضع استعمال شود. و آن فراهم آمدن ورم است بخاطر مدت و دیگر آنکه برای بیماریهای ریوی استعمال شود و مقصود پر شدن فضای بین سینه و شش است از قیح یا در هر دو جانب یا در یک جانب. (از قانون ابوعلی سینا، از یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تقید.

[تَ قَیْ یُ] (ع مص) خویشتن را بند کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار) (مجمل اللغة) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تقیید. (اقرب الموارد). بند شدن و به چیزی مقید شدن. (آنندراج).

تقی دیزه.

[تَ زِ] (اِخ) دهی است در بخش نمین شهرستان اردبیل که 962 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

تقیس.

[تَ قَیْ یُ] (ع مص) به قبیلهء قیس غیلان مانند شدن یا تمسک گرفتن به آنها به امری همچو حلف یا جوار یا ولاء و خویشتن را به سوی آن منسوب کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقیسة.

[تُ قَ سَ] (ع اِ) طقس. (دزی ج1 ص149). رجوع به طقس شود.

تقی شوشتری.

[تَ یِ تَ] (اِخ) از شعرا و علمای ایران است وی به هندوستان مهاجرت کرد و در خدمت اکبرشاه مأمور تهیهء نثری از شاهنامه شد ولی در این کار توفیق نیافت از اوست:
گرد ست نی دهد که برویت نظر کنم
باری دهان بیاد لبت پرشکر کنم.
(از قاموس الاعلام ترکی).

تقیص.

[تَ قَیْ یُ] (ع مص) بانگ کردن شتر. || فرودریدن چاه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || کج شدن و منهدم شدن دیوار. (از اقرب الموارد).

تقیض.

[تَ قَیْ یُ] (ع مص) مانندگی کردن. (تاج المصادر بیهقی). مانند و مشابه شدن. || آماده شدن جهت کسی و سببی برانگیختن. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بیوفتیدن دیوار. (تاج المصادر بیهقی). شکافتن دیوار و فرودریدن و ویران شدن و افتادن آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || پاره پاره شدن خایهء مرغ. (تاج المصادر بیهقی). شکستن بیضه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقیظ.

[تَ قَیْ یُ] (ع مص) در تابستان اقامت کردن در جای. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقی عبدالله.

[تَ عَ دُلْ لاه] (اِخ) شعبه ای از طایفهء عالی انور هفت لنگ. رجوع به جغرافیای سیاسی کیهان ص74 شود.

تقی کاشی.

[تَ یِ] (اِخ) از شعرای کاشان است. وی در موسیقی دست داشت و صدایش خوش بود و به بلبل کاشی هم شهرت دارد. از اوست:
اگر پیکان تیر او نبودی در دل چاکم
به این بی طاقتی آرام کی میبود در خاکم.
(از قاموس الاعلام ترکی).

تقی کاشی.

[تَ یِ] (اِخ) از شعرا و سادات کاشان است و به مروارید کاشی هم معروف است: خطی خوش داشت و به هندوستان مهاجرت کرد و در همانجا بسال 992 ه . ق. درگذشت. او راست: خلاصة الاشعار و زبدة الافکار در شرح حال شعرا. (از قاموس الاعلام ترکی).

تقی کندی.

[تَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان غنی بیگلو که در بخش ماه نشان شهرستان زنجان واقع است و 172 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

تقیل.

[تَ قَیْ یُ] (ع مص) نیمروزان خفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || مانندگی کردن به کسی. (تاج المصادر بیهقی). مانستن به کسی. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) : که نیکبخت و دولتیار آن تواند بود که تقیل و اقتداء به خردمندان و مقبلان واجب بیند. (کلیله و دمنه). و واجب شمردن اقتدا و تقیل این پادشاه بنده پرور... در جهانداری به مکارم خاندان مبارک بوده است. (کلیله و دمنه). || فراهم آمدن آب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). فراهم آمدن آب و در اللسان جمع شدن آب در جای پست. (از اقرب الموارد). || شراب خوردن وقت قیلوله. (تاج المصادر بیهقی). در نیمروز شراب خوردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || در نیمروز ناقه را دوشیدن. (از اقرب الموارد).

تقی مازندرانی.

[تَ یِ زَ دَ] (اِخ)میرزا... از شعرای ایران است و این بیت از اوست:
ز دام اشک چون پروانه فارغبال میگردم
چراغ هرکه روشن میشود خوشحال میگردم.
(از قاموس الاعلام ترکی).

تقین.

[تَ قَیْ یُ] (ع مص) آراسته شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). زینت کردن. (از اقرب الموارد). کان لها درع ما کانت امراة تقین بالمدینه الا ارسلت تستعیره. و تقین تزین لزفافها. (اقرب الموارد).

تقیؤ.

[تَ قَیْ یُءْ] (ع مص) پیش آمدن زن شوی را و انداختن ذات خود را بر وی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و ازهری گوید که این مصحف تفیؤ است. (از اقرب الموارد). || برانداختن از گلو و قی کردن به تکلف. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تقیة.

[تَ قی یَ] (ع مص) پرهیز کردن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (منتهی الارب). || پرهیزکاری. (دهار) (مهذب الاسماء) (منتهی الارب). پنهان کردن مذهب خویش. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). و رجوع به خاندان نوبختی ص59 و 66 و 75 شود. آوردن بزبان از روی صلاح وقت چیزی را که در دل غیر آن باشد. (ناظم الاطباء). خودداری از اظهار عقیده و مذهب خویش در مواردی که ضرر مالی یا جانی یا عرضی متوجه شخصی باشد. (فرهنگ فارسی معین). پنهان کردن مذهب خود یا احتیاط در مقابل کسی که مذهب دیگری دارد. (از دزی ج1 ص149). || (اصطلاح فقه) تقیة اسم است از اتقی یتقی اتقائاً و تاء آن بدل از واو است چنانکه در تهمه و تخمه. و مراد از آن تحفظ از ضرر غیر است بوسیلهء موافقت کردن با او در قول یا فعل مخالف حق.

تقیة الارمنازیة.

[تَ قی یَ تُلْ اَ مِ زی یَ](اِخ) شاعرهء بدیعة النظم است. (منتهی الارب). از شعرا و ادیبان معروف سوریه است و به قریهء ارمناز سوریه منسوب است. وی دختر دانشمند معروف ابوالفرج غیث بن علی و مادر تاج الدین ابوالحسن علی بن فاضل است. در علم شعر و فصاحت کمال یافت مدتی در حوزهء درس ابوطاهر سلفی که از حفاظ حدیث بود در اسکندریه شرکت کرد. وی در سال 505 ه . ق. در دمشق متولد شد و در سال 579 درگذشت این دو بیت از اوست که دربارهء شیخ ابوطاهر سروده است:
لو وجدت السبیل جدت نجدی
عوضاً عن خمار تلک الولیده
کیف لی ان اقبل الیوم رجلا
سلکت دهرها الطریق الحمیده.
(از قاموس الاعلام ترکی).
رجوع به تقیة بنت غیث شود.

تقیة بنت غیث.

[تَ قی یَ تُ بِ تُ غَ](اِخ) ام علی تقیة بنت غیث بن علی السلمی الارمنازی... رجوع به تقیة الارمنازیه و اعلام زرکلی ج1 ص164 شود.

تقیه کردن.

[تَ قی یَ کَ دَ] (مص مرکب)پنهان کردن مذهب خویش. خودداری کردن از اظهار عقیده و مذهب خویش در مواردی که ضرر مالی یا جانی یا عرضی متوجه شخصی باشد : این مذهب را پوشیده و پنهان میداشتند و تقیه میکردند. (تاریخ قم ص241). و رجوع به تقیه شود.

تقی همدانی.

[تَ یِ هَ] (اِخ) از شعرا و سادات همدان است. به هندوستان رفت و در آنجا درگذشت. این بیت از اوست:
آب از دل من خورد خدنگش
چون تازه نهال بر لب جوی.
(از قاموس الاعلام ترکی).

تقییح.

[تَ] (ع مص) ریم گرفتن جراحت و ریش. (زوزنی از یادداشت بخط مرحوم دهخدا) (تاج المصادر بیهقی). ریمناک گردیدن جراحت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به تقیح شود.

تقیید.

[تَ] (ع مص) قید کردن و بند نمودن زن شوی را به افسون. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). قید کردن و بند نمودن. (غیاث اللغات). بند کردن. (زوزنی). || کتاب را عجم زدن. (زوزنی). نقطه زدن کتاب را و مقید به اعراب کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). مقید به اعراب و نقطه کردن کتاب را تا مانع اختلاط و التباس گردد. (از اقرب الموارد). || بازداشتن، یقال: قید الایمان الفتک؛ یعنی ایمان مؤمن را از کردن کارهای خواستهء نفس بازدارد. چنانکه ایمان مقید را از فساد و تباهی بازدارد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). || قید برپای چهارپاگذاشتن. (از اقرب الموارد). || اندازه کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || نوشتن حساب را. (از اقرب الموارد). || تعمیم ندادن و رها ننمودن و مقید بودن نویسنده و گوینده. (از اقرب الموارد). || مالک قلب کسی شدن با احسان و نیکوئی. (از اقرب الموارد).

تقییر.

[تَ] (ع مص) به قیر بیندودن. (زوزنی). قیر اندودن و مالیدن کشتی و ستور و جز آن را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و رجوع به قیر شود.

تقییض.

[تَ] (ع مص) داغ کردن شتر را. (منتهی الارب) (از آنندراج). || بیاوردن و آماده کردن خدا کسی را جهت کسی: قیض الله فلان بفلان؛ بیارد و آماده کند خدای فلان را جهت فلان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || تقدیر کردن و سبب ساختن. (تاج المصادر بیهقی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (آنندراج) (از اقرب الموارد): قیضنا لهم قرناء؛ سببی پیدا کردیم و مقدر ساختیم برای ایشان از جایی که گمان آن از آنجا نداشتند. || خالی گذاشتن: قیض له شیطاناً؛ ای تخلی بینه و بین الشیطان. || عوض دادن: قیضنی به؛ عوض داد مرا آن چیز. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تقییظ.

[تَ] (ع مص) بسنده بودن چیزی گرمای تابستان را. (زوزنی). بسند آمدن چیزی کسی را به گرمای تابستان. || در تابستان بجایی اقامت کردن. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || رسیدن باران تابستان بکسی. (از اقرب الموارد).

تقییل.

[تَ] (ع مص) شراب نیمروز دادن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). || در نیمروز آب دادن یا دوشیدن ناقه را در آن وقت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). در نیمروز آب دادن. (از اقرب الموارد). || نیمروزان بر آب آوردن شتران را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). و رجوع به تقیل شود.

تقیین.

[تَ] (ع مص) کنیزک را بیاراستن. (زوزنی). عروس بیاراستن. (تاج المصادر بیهقی). آراستن و زینت دادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تک.

[تَ] (ص) بمعنی اندک و قلیل و کم باشد. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی) (از انجمن آرا) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). پهلوی، تک: در تک زمان(1)؛ زمانی کوتاه. (حاشیهء برهان چ معین). || تا و تک هر دو تنها بود. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص309). منفرد و تنها. (ناظم الاطباء) :
به تک تا و کر بیشتر تاوتک
که باشد که بینی بود تا و تک.
(لغت فرس ایضاً).
تو رعیت باش چون سلطان نئی
تک مران چون مرد کشتیبان نئی.مولوی.
-اسب تک؛ اسب بی سوار. (ناظم الاطباء).
- بی تک؛ لایتناهی. (ناظم الاطباء).
|| (اِ) بمعنی بسیار تند براه رفتن و دویدن هم هست. (برهان). بمعنی دویدن و تند راه رفتن و آن مرادف دو است چنانکه گویند تک و دو و اسب روندهء خوشرفتار را تکاور گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). دو و تیزی رفتار. (ناظم الاطباء). بدین معنی از اوستا تَکَ(2)، (دو) از ریشهء تک(3) (دویدن) که در تاختن آمده. پهلوی تگ(4) افغانی تک (دویدن) تگ (دویدن، مشی، گام، گردش) و نیز تک(5) در اوستا بمعنی تند و تیز است «خرده اوستا ص58». (حاشیهء برهان چ معین). تگ. (فهرست ولف) :
هم آهوفغند است و هم یوزتک
هم آهسته خوی است و هم تیزگام.فرالاوی.
به گامی سپرد از ختاتاختن
به یک تک دوید از بخارا به وخش.
شاکر بخاری.
یکی باره ای برنشسته چو نیل
به تک همچو آهو به تن همچو پیل.دقیقی.
یکی را که بد نامش ایزدگشسب
کز آتش نه برگاشتی در تک اسب.فردوسی.
ببیند کنون کار مردان مرد
تک اسپ و شمشیر گرد و نبرد.فردوسی.
یکی بارهء تیزتک برنشست
به هامون خرامید نیزه بدست.فردوسی.
سپهدار پیران میان را ببست
یکی بارهء تیزتک برنشست.فردوسی.
ور ذره به چشم آیدش آسیمه بماند
گوید مگر آن از تک اسب تو غبار است.
فرخی.
از او رفتن نرم و از گور تک
ز پَرَّنده پرواز و زو تاختن.فرخی.
تا همی از گهر آموزد آهوبره تک
همچنان کز گهر آموزد شاهین پرواز.فرخی.
چونین تو بتا به همگنان بر مگذر
نتوان به تکی به طوس شد جان پدر.فرخی.
چنان نماید با او برابری کردن
که راه برد با اسب تیزتک خر لنگ.فرخی.
از تک اسپ و بانگ و نعرهء مرد
کوه پر نوف شد هوا پر گرد.عنصری.
به تک راه گیرند بر آب و آتش
بدندان بدرند پولاد و مرمر.
عنصری (از آنندراج).
یوزجست و رنگ خیز و گرگ پوی و غرم تک
ببرجه آهودو و روباه حیله گوردن.
منوچهری.
باد از سمنستان به تک آید به طلایه
تا حرب کند با سپه ابر نفایه.منوچهری.
بازگشتم و اسب در تک افکندم چون مدهوش و دلشده. (تاریخ بیهقی).
سیه چشم و گیسوفش و مشک دم
پری پوی و آهوتک و گورسم.اسدی.
به زور از زمین کوه برداشتی
تک از تازی اسبان فزون داشتی.اسدی.
چو شب بد، ولیکن چو بشتافتی
به تک روز بگذشته دریافتی.(گرشاسبنامه).
پی اسب عمرم ز تک باز ماند
همه کار شاهیم ناساز ماند.(گرشاسبنامه).
اسب جهان را تو نگیری به تک
خیره مرو ازپی او خام خام.ناصرخسرو.
دنیا به تک اندر است دینت کو
بی دین به جهان چرا همی نازی.
ناصرخسرو.
راهشان یوز گرفتست و ندارند خبر
زان چو آهو همه در پوی و تک و بابطرند.
ناصرخسرو.
گاه در خوی چو اسبت اندر تک
گاه در خون چو تیغت اندر جنگ.سنائی.
آن آب رنگ تیغش در کف چو آتش است
وان کوه پیکر اسبش در تک چو صرصر است.
سید حسن غزنوی.
بر بدن نار ماند از سر تیغش نشان
بر رخ آبی نشست از تک اسبش غبار.
خاقانی.
جهان میگذارد به خوشخوارگی
به اندازه دارد تک بارگی.نظامی.
گر آهوی بیابان گرم خیز است
سگان شاه را تگ تیز تیز است.نظامی.
تک از باد صبا پیشی گرفته
به جنبش با فلک خویشی گرفته.نظامی.
به شیرین در عدم خواهم رسیدن
به یک تک تا عدم خواهم دویدن.نظامی.
جانا ره عشق چون تو معشوقی
در زیر تک فرس نمی آید.عطار.
اسب تازی دو تک رود به شتاب
شتر آهسته می رود شب و روز.سعدی.
سمند بادپای از تک فروماند
شتربان همچنان آهسته می راند.سعدی.
که خاصان در این ره فرس رانده اند
بلا احصی از تک فرومانده اند.سعدی.
به تک ژاله می ریخت در کوه و دشت
تو گفتی مگر ابر نیسان گذشت.(بوستان).
بره بر یکی پیشم آمد جوان
به تک در پیش گوسفندی دوان.(بوستان).
خر پیر از آن رخش توسن فزون
که در جو حریص است و در تک حرون.
امیرخسرو.
رجوع به تگ و ترکیبهای تک و تگ شود.
-اندر تک ایستادن؛ سخت شتاب کردن. پایداری کردن در تاختن. شتافتن. پا بدو گذاشتن :
باد شمال چون ز زمستان چنین بدید
اندر تک ایستاد چو جاسوس بیقرار.
منوچهری.
- به تک خاستن؛ دویدن. سعی. بشتافتن :
چو هنگام عزائم زی معزی
به تک خیزند ثعبانان ریمن.منوچهری.
کبکان بر کوه به تک خاستند
بلبلکان زیروستا(6) خواستند.منوچهری.
-تک از ماه بردن؛ از ماه پیشی گرفتن در سرعت و شتاب :
هر که علم بر سر این راه برد
گوی ز خورشید و تک از ماه برد.نظامی.
-تک برگرفتن؛ سرعت گرفتن در رفتار. شتافتن :
همانگاه با او ره اندر گرفت
سپه بادکردار تک برگرفت.(گرشاسبنامه).
|| در بیت ذیل از نظامی، به تسامح بمعنی مطلق رفتار آمده است :
کلاغی تک کبک در گوش کرد
تک خویشتن را فراموش کرد.
(یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
|| زدن(7) عموماً. (فرهنگ جهانگیری) (از برهان) (فرهنگ رشیدی) (از انجمن آرا) (از آنندراج). ضرب و لطمه. (ناظم الاطباء). در جنگی که هومان گرزی بر رستم زده بود فردوسی گفته :
ز رستم بپرسید پرمایه طوس
که چون یافت پیل از تک گرز(8) کوس.
(انجمن آرا).
|| زدن دست بر کنار تخته نرد که کعبتین درست بنشیند خصوصاً. || نام گیاهی است که در میان گندم زار بروید و سخت تر از گیاه گندم باشد. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری) (انجمن آرا) (آنندراج) (از فرهنگ رشیدی) (ناظم الاطباء). || نام گیاهی هم هست که در میان آب می روید و در مصر کاغذ از آن می سازند. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری) (از انجمن آرا) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). و بعربی حفأة گویندش. (برهان). و به تازی بردی گویند. (از فرهنگ جهانگیری). || قعر چاه و ته حوض و امثال آن را هم گفته اند. (برهان). بن و ته و قعر و پائین چیزی مانند چاه و حوض و دریا و انتهای از هر چیز. (ناظم الاطباء). بن و زیر چیزی مانند چاه و حوض و دریا و امثال آن. (انجمن آرا) (آنندراج). قعر چاه و امثال آن. (شرفنامهء منیری). ته نیز لغتی است در تک بدین معنی. (حاشیهء برهان چ معین) :
قوم فرعون همه را در تک دریا راند.
منوچهری.
بر اوج چو پرواز کنم از نظر تیز
بینم سر مویی هم اگر در تک دریاست.
ناصرخسرو.
هرکه در چاه عریض او نگه کرد از حسد
زان حسد خود را فکند اندر تک چاه سقر.
سوزنی.
سرچشمهء حیوان بین در طاس و ز عکس او
ریگ تک دریا را بشمار به صبح اندر.
خاقانی.
در تک آب ار ببینی صورتی
عکس بیرون باشد این نقش ای فتی.
مولوی.
|| در نامهء حکمای پارس بمعنی نامتناهی(9)آمده چنانکه این عبارت در این باب گفته: جنبش دهندهء سپهران را جنبشها است بی تک و نیروی جسمانی را جنبش هاست متناهی. بالجمله بمعنی اصل و بیخ و بن آب و درخت و مرادف ته است. (انجمن آرا) (آنندراج). اصل و بیخ و بن آب و درخت. (ناظم الاطباء). || در تداول سورت، حدت سرما و حرارت: تک هوا شکستن؛ از حدت و حرارت آن کاستن. هوا تکش شکسته است. آب زمستان را گاه خوردن باید کمی نزدیک آتش داشت تا تک آن بشکند. (از یادداشتهای بخط مرحوم دهخدا).
(1) - tak-zhaman.
(2) - taka.
(3) - tak, tac.
(4) - tag.
(5) - tak, tac. (6) - ن ل: زند و ستا.
(7) - فهرست ولف: ضربت Schlag.
(8) - گور. (شاهنامه چ خیام ج 3 ص 701).
(9) - ظ: متناهی. زیرا شاهد و نتیجه انتها است و بی تک نامتناهی و بی انتها.

تک.

[تُ] (اِ) منقار جانوران. (برهان) (فرهنگ جهانگیری). منقار پرندگان. (ناظم الاطباء). منقار مرغان و جانوران. (انجمن آرا) (آنندراج). طبری، تک(1). گیلکی، توک(2). سمنانی، تیک(3). (حاشیهء برهان چ معین).
- تک کسی را چیدن؛ در تداول عامه، تک کسی را قیچی کردن، او را با گفتاری سخت متنبه کردن. جواب او را گفتن یا عتابی کردن که دیگر آن گفته نگوید یا آن دعوی نکند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || نوک خنجر و نیزه و امثال آن بود. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری) (از انجمن آرا) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). || ذروه. قله. بلندترین جای چیزی. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || نیش قلم. (یادداشت ایضاً). || باریکترین قسمت چیزی در آخر آن از سوی طول. (یادداشت ایضاً).
- تک قیچی؛ ریزه های جامه و کاغذ و چرم و جز آن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
- جان به تک پا بیرون بردن؛ با فرار جان به سلامت بردن. (یادداشت ایضاً).
|| چراغی که اندک نور داشته باشد. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی) (از انجمن آرا) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء).
(1) - tek.
(2) - tuk.
(3) - tik.

تک.

[تِ] (اِ) تکهء طعام باشد که بعربی لقمه خوانند. (برهان). تکهء طعام باشد و آنرا کراس نیز خوانند و بتازی لقمه خوانند. (فرهنگ جهانگیری) (از انجمن آرا) (آنندراج) (از فرهنگ رشیدی) (ناظم الاطباء). || بمعنی پیش و نزدیک هم آمده است. (برهان). بمعنی پیش باشد. (فرهنگ جهانگیری) (از انجمن آرا) (از آنندراج). پیش و نزدیک. (ناظم الاطباء).

تک.

[تَک ک] (ع مص) بریدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || پا سپر کردن کسی را تا سرش بشکند. || اثر کردن نبیذ در کسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (اِ صوت) عمل تیک تاک در ساعت. (از دزی ج1 ص149).

تک آغاج.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان آجرلو است که در بخش مرکزی شهرستان مراغه واقع است و 480تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

تک آقاج.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان انگوران بخش ماه نشان شهرستان زنجان است و 118 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

تکاب.

[تَ] (اِ مرکب) زمین آبکند را گویند و وسط حقیقی دو کوه را نیز گفته اند که دره باشد و زمینی را نیز گویند که از دره و غیر دره که در آن بعضی جا آب فرو رود و از جای دیگر برآید و بعضی جا خشک باشد و در بعضی جا ایستاده و بعضی جا روان باشد و بعضی جاهای آن سبز و مرغزار بود. (برهان) (ناظم الاطباء). زمین آبکند را گویند و وسط و میانهء دو کوه را که دره باشد نیز در برهان آورده و گفته زمینی از دره و غیره که در بعضی جای آن آب فرورود و از دیگر جای برآید و در بعضی آب ایستاده باشد و در بعضی جای روان و این لغت را در فرهنگ جهانگیری نیافتم و در برهان شاهد و برهانی نیست و بنا بر قیاس از لغت تک که بمعنی بن حوض یا آب گیر مذکور شد، تکاب بن آب خواهد بود و شعر امیرخسرو دهلوی مؤید این معنی است.
شعر :
تکابی بد پرآب و سبزه در وی
بلندیهاش پیرامن پیاپی.
و شعر حکیم ابوالفرج رونی این معنی را ثابت می کند که شعر :
آمد آن مهرماه سرو سخن
گرم در گفتگوی شد با من
زیر او در سؤال با من تیز
بم من در جواب او الکن
عرصه های بنات نعش تنم
گشته زو تنگ تر ز شکل پرن
نه مرا با تکاب او پایاب
نه مرا با گشاد او جوشن.
(انجمن آرا) (آنندراج).
چو ابر چتر تو سیل ظفر برانگیزد
از او کمینه تکابی فرات و جیحون باد.
انوری.
رجوع به تکاو شود.
|| رشیدی بمعنی جنگ و خصومت نیز استنباط کرده. (انجمن آرا) (آنندراج). || قمع و قیف و خوهن نیز می باشد. (ناظم الاطباء). تکاو. تکاه. قیف. بتو. راحتی. ترجهاره. ترجهاله. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به تکاو شود.

تکاب.

[تَ] (اِخ) نام الگه و ولایتی هم هست. (برهان) (از انجمن آرا) (از آنندراج). نام الگه ای در ولایت خبیص کرمان. (ناظم الاطباء).

تکاب.

[تَ] (اِخ) یکی از بخشهای شهرستان مراغه است که در جنوب خاوری این شهرستان واقع است. کوهستانی و معتدل است و از دو دهستان بنام حومهء تکاب و احمدآباد که شامل 78 آبادی بزرگ و کوچک است تشکیل یافته و جمع سکنهء آن به اضافه سکنهء قصبهء تکاب در حدود 32770 تن است و قراء مهم آن عبارت است از: یلقون آغاج، دورباش، قرخلو، احمدآباد بالا و پائین، سرنجه، چراغ تپه حسن آباد، قزل قشلاق، همپا.
در بعضی از نقاط این بخش آبهای معدنی وجود دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

تکاب.

[تَ] (اِخ) (حومه) یکی از دهستانهای دوگانهء بخش تکاب شهرستان مراغه است و مرکز آن قصبهء تکاب است. این دهستان 39 آبادی بزرگ و کوچک دارد و سکنهء آن در حدود 14270 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

تکاب.

[تَ] (اِخ) قصبهء مرکز بخش و دهستان تکاب شهرستان مراغه است و نام پیشین آنجا «تیکان تپه» بود و دارای اهمیت نظامی است و 3210 تن سکنه و یک بیمارستان و چند دبستان و حمام و یک کارخانهء برق و تعدادی مغازه و دو خیابان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

تکاب.

[تَ] (اِخ) یکی از دهستانهای بخش ریوش شهرستان کاشمر است. این دهستان از 18 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل یافته در حدود 6500 تن سکنه دارد و قراء مهم آن عبارتند از ناس با 2000 تن سکنه و عطائیه با 340 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

تکاب.

[تَ] (اِخ) یکی از دهستانهای چهارگانه بخش نوخندان شهرستان درگز است و از 13 آبادی تشکیل یافته و جمعیت آن در حدود 4000 تن است و قریهء مهم این دهستان سعدآباد است که 850 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

تکابر.

[تَ بُ] (ع مص) تکبر و بزرگ منشی کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تکبر. (اقرب الموارد). رجوع به تکبر و استکبار شود.

تکاپوی.

[تَ] (اِ مرکب) از: تک+الف واسطه+پوی بمعنی پوییدن. (حاشیهء برهان چ معین). آمد و شد از روی تعجیل و شتاب و جستجوی بسیار باشد و بعضی گویند که تکاپوی تردد بی فایده است. (برهان) (از ناظم الاطباء). دوادوی. (اوبهی). دویدن و جستجوی. (شرفنامهء منیری). آمد و شد به تعجیل یعنی دویدن بود به تک. (اوبهی). آمد و شد و دویدن پراکنده به هر سوی. (صحاح الفرس). تک و تاز. (انجمن آرا) (آنندراج). بمعنی تاختن و دویدن و کنایه از تفحص و تجسس نیز هست و اصل آن تک و پویه است. (انجمن آرا) (آنندراج). صاحب بهار عجم این لغت را به گاف فارسی آورده. (آنندراج). تک و پوی. تک و دو تلاش. سعی. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
رهاند مرا زین غمان دراز
ترا زین تکاپوی گرم و گداز.فردوسی.
ز هر سو خروش تکاپوی خاست
ز خون ریختن بر درش جوی خاست.
فردوسی.
همی تا ز بهر فزونی بود
همیشه تکاپوی بازارگان.فرخی.
تا کی این رنج ره و گرد سفر
وین تکاپوی دراز و شو وآی.فرخی.
تا روز به شادی بگذاریم که فردا
وقت ره غزو آید و هنگام تکاپوی.فرخی.
زلزله در زمین فتاد و خروش
از تکاپوی آن که ره بر.فرخی.
دراج کند گرد گیازار تکاپوی
از غالیه عجمی بزده بر سر هر موی.
منوچهری.
به تکاپوی سحاب آمده از جده همی
به لب باغ کند در سلب باغ نگاه.منوچهری.
تا درین خطه در تکاپویی
یا همه پشت یا همه رویی.سنایی.
آنگاه نفس خویش را میان چهارکار که تکاپوی اهل دنیا از آن نتواند گذشت مخیر گردانیدم. (کلیله و دمنه).
سعدی جفا نبرده چه دانی تو قدر یار
تحصیل کام دل به تکاپوی خوشتر است.
سعدی.
تکاپوی ترکان و غوغای عام
تماشاکنان بر در و کوی و بام.سعدی.
نامه پیش قراسنقر نوشت که من و تو از یک جنسیم و من بعد از تکاپوی بسیار از سر عجز و اضطرار به بندگی حضرت پیوستم. (رشیدی).
ای بسا ریشخندها که فلک
بر تکاپوی خرسوار کند.عمادی شهریاری.
زعشقت در تکاپویم تودانی
که عاشق بی تکاپویی نباشد.
بدیع اتابک خوئی.
رجوع به تک و تکاپوی کردن و تگاپوی شود.

تکاپوی کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)آمد و شد کردن از روی تعجیل با شتاب. به این سوی و آن سوی رفتن. تلاش کردن. سعی کردن. جستجوی بسیار و شتاب آمیز کردن :سرشت مردم چنان آمد که تکاپوی کند. (منتخب قابوسنامه ص3).
از آنسو که خورشید می شد نهان
تکاپوی می کرد با همرهان.نظامی.
تکاپوی کن گرد پرگار دهر
که تا خاکیان از تو یابند بهر.نظامی.

تکاتب.

[تَ تُ] (ع مص) بیکدیگر نامه نوشتن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || بهای بنده بر وی بریده کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

تکاتع.

[تَ تُ] (ع مص) پیاپی شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) تتابع. (اقرب الموارد). || با یکدیگر پس روی کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تکاتم.

[تَ تُ] (ع مص) پنهان کردن حدیثی را بین خود. (از اقرب الموارد): تکاتموا الامر؛ پنهان کردند آن کار را بعضی از بعضی. (ناظم الاطباء).

تکاثح.

[تَ ثُ] (ع مص) روباروی شمشیر زدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تکافح. (اقرب الموارد). رجوع به تکافح شود.

تکاثر.

[تَ ثُ] (ع مص) با یکدیگر نبرد کردن به بسیاری مال و قوم و فخر کردن. (منتهی الارب) (از ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از آنندراج). باهم به بسیاری نورد کردن بمال. (زوزنی). با یکدیگر نبرد کردن. (دهار). نبرد در بسیاری، یعنی گفتن یا نمودن که من بیش از تو دارم. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || (اِمص) بسیاری و افزونی. (غیاث اللغات) (از ناظم الاطباء) : موسم تقاطر اقطار و تکاثر امطار بود. (ترجمهء تاریخ یمینی). به حقوق اسلاف و توقر بر شرایط عبودیت و تشمر برای لوازم خدمت و تکاثر به اقارب و موالی خویش توسل ساخت. (ترجمهء تاریخ یمینی). و از تکاثر صولات جیب فلک اعلی چاک. (جهانگشای جوینی).

تکاثر.

[تَ ثُ] (اِخ) سورهء صدودومین از قرآن کریم. مکیه و آن هشت آیت است، پس از قارعه و پیش از عصر و آغاز آن: الهیکم التکاثر حتی زرتم المقابر.

تکاثف.

[تَ ثُ] (ع مص) کثیف شدن. ضد لطیف شدن. (زوزنی). برهم نشستن و سطبر شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). سطبر و غلیظ شدن و برهم نشستن. (آنندراج) (از غیاث اللغات). هنگفتی و ستبری و غلظت. (ناظم الاطباء). درهمی. انبوهی. سطبری. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). کم شدن حجم جسمی یا بیرون شدن هوا یا آب آن و نزدیک شدن اجزاء اصلی آن بیکدیگر. مقابل تخلخل. (یادداشت ایضاً). هو انتقاص اجزاء المرکب من غیر انفصال شی ء. (تعریفات جرجانی) (از کشاف اصطلاحات الفنون) : امیر نصر از کثرت و تکاثف اعداد ایشان احتیاط در آن شناخت که چون جمشید خورشید در تتق آل عباس محتجب شد بر مرکب اکهب شب روی به مرو آورد. (ترجمهء تاریخ یمینی). || سخت شدن. زفت شدن: فانه [ خبز السلت ] اذا برد تکاثف تکاثفاً شدیداً حتی ان من یأکله بعد یوم او یومین یظن ان فی بطنه طیناً. (ابن البیطار از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || (اصطلاح فیزیک) مقایسه کردن تودهء ویژهء اجسام با یکدیگر. چگالی یک جسم نسبت به جسم دیگر مساوی نسبت تودهء ویژهء آنهاست. (فرهنگ فارسی معین). التصاق ذرات جسم را گویند (ضد انبساط) که نسبت مستقیم با وزن مخصوص جسم دارد. جرم یک سانتیمتر مکعب از یک گاز کثافت مخصوص آن گاز است. تکاثف نسبی هر گاز نسبت وزن معینی از آن گاز است به هوای حجم آن. تکاثف مطلق همان وزن مخصوص است. و تکاثف الکتریسیته، عملی است که به توسط آن الکتریسیته را در جسمی ذخیره می کنند.

تکاثف گرفتن.

[تَ ثُ گِ رِ تَ] (مص مرکب) التصاق. انتقاص حجم جسم. تراکم و برهم فشردگی ذرات یک جسم بر یکدیگر. خلاف انبساط و تخلخل. برهم انباشته شدن بخاطر آرام گرفتن:
تکاثف گرفت آب از آهستگی
زمین سازور گشت از آن بستگی.نظامی.

تکادر.

[تَ دُ] (ع مص) پیوسته نگریستن چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). تکادرت العین فی الشی ء اذا دامت النظر الیه. (منتهی الارب).

تکادم.

[تَ دُ] (ع مص) یکدیگر را گزیدن. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

تکاذب.

[تَ ذُ] (ع مص) باهم کذب کردن بدوستی و سخن دروغ گفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). به یکدیگر دروغ گفتن. (از اقرب الموارد).

تکار.

[تَ] (اِ) دو و دویدگی. || اسب تندرو. (ناظم الاطباء).

تکارس.

[تَ رُ] (ع مص) تراکم و بهم چسبیدن بنا. (از اقرب الموارد).

تکارم.

[تَ رُ] (ع مص) دور شدن از لوم و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج). تنزه از چیزی. (از اقرب الموارد). دور شدن از لوم و عیب و زشتی و بدی و ناپسندی. (ناظم الاطباء). || کرم نمودن بی کرم. (آنندراج).

تکاره.

[تَ رُ هْ] (ع مص) ناخواست و ناپسند داشتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تکاری.

[تَ] (ع مص) به کرایه گرفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تکاس.

[تُ] (اِخ) دهی از دهستان اشکور است که در بخش رودسر شهرستان لاهیجان واقع است و 248 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

تکاسل.

[تَ سُ] (ع مص) کاهلی نمودن بی کاهلی. (زوزنی) (از اقرب الموارد). خود را کاهل و سست نمودن. (غیاث اللغات). خود را کاهل نمودن. (آنندراج) : معاذیر نامقبول در میان نهاد و راه تقاعد و تکاسل پیش گرفت. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص341). اگر در ادای برخی از آن تهاون و تکاسل روا دارند هرآینه در معرض خطاب آیند. (گلستان).

تکاسل کردن.

[تَ سُ کَ دَ] (مص مرکب) سستی کردن. تقاعد. تهاون. کاهلی کردن : و از ادای خراج تقاعد می نمایند و تکاسل و تهاون می کنند. (تاریخ قم ص31). رجوع به تکاسل شود.

تکاشف.

[تَ شُ] (ع مص) آشکارا شدن عیب بر یکدیگر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (اقرب الموارد). لوتکاشفتم ما تدافنتم؛ ای لوانکشف عیب بعضکم لبعض. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

تکاص.

[تَ کاص ص] (ع مص) باهم انبوهی نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تکاظ.

[تَ کاظ ظ] (ع مص) از حد گذرانیدن مردم دشمنی را با یکدیگر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || تنگ گردیدن در میدان جنگ. (از اقرب الموارد).

تکاف.

[تَ کاف ف] (ع مص) بازداشتن. (ناظم الاطباء). امتناع. (محیط المحیط).

تکاف.

[تَ] (اِخ) دهی به خوزستان و دهی به نیشابور. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). از قرای نیشابور است. ابوالحسن بیهقی گوید این لفظ تکاب است یعنی تَکِ آب و آن عبارتست از گودالی که آب در آن جمع می شود و گوید تکاب الگه ای است در خاک نیشابور که دارالحکومهء آن نُوزآباد (بویاباد) است این الگه دارای هشتاد و دو قریه می باشد و تکاب نیز قریه ای است در خوزستان. (مرآت البلدان). رجوع به تکاب شود.

تکافح.

[تَ فُ] (ع مص) تضارب: تکافحوا؛ تضاربوا تلقاء الوجوه. رجوع به تکاثح شود. || باهم سرون زدن. || تلاطم امواج: بحر متکافح الامواج؛ ای متلاطمها. (از اقرب الموارد).

تکافل.

[تَ فُ] (ع مص) پذیرفتاری دادن. (از اقرب الموارد).

تکافؤ.

[تَ فُءْ] (ع مص) با یکدیگر برابر برآمدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). برابر شدن و برابر ایستادن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). با همدیگر برابر شدن. (غیاث اللغات) (آنندراج) (از اقرب الموارد): والمسلمین تتکافأ دماوءهم؛ ای تتساوی فی الدیة و القصاص لافضل لشریف علی وضیع. || منهزم شدن قوم. (از اقرب الموارد). || (اصطلاح بدیع) نزد علمای فن بدیع عبارت است از صنعت طباق. (از کشاف اصطلاحات الفنون). جمع بین ضدین یا اضداد و آن یکی از صنایع معنوی است در کلام که طباق و مطابقه و تضاد نیز خوانند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به تضاد و طباق و متضاد شود.

تکافی.

[تَ] (ع مص) با هم برابر شدن. (غیاث اللغات) (آنندراج). رجوع به تکافؤ شود.

تکاک.

[تَ] (ع مص) احمق گردیدن. (آنندراج). رجوع به تکوک شود.

تکاک.

[تَ] (ع اِ) جِ تاک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). رجوع به تاک شود.

تکاک.

[تَ] (اِ) خستهء انگور. (ناظم الاطباء). || بترکی رومی تاک انگور باشد و نهال سایر اشجار را نامند. (سنگلاخ چ لندن ص157).

تکاکرة.

[تَ کِ رَ] (ع اِ) جِ تکر تُکَّر یا تَکُّر و تکری. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). رجوع به این دو کلمه شود.

تکالب.

[تَ لُ] (ع مص) با هم برجستن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). توائب. (اقرب الموارد). تَکلاب مثله. یقال: هم یتکالبون علی کذا. (منتهی الارب) (آنندراج). || جنگ و بدی کردن با هم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). تجاهر قوم به دشمنی و در الاساس: تکالب خصمان؛ تشاتم آنان. (از اقرب الموارد). || شدید شدن حرص مردم بر دنیا چنانکه سگان را. (اقرب الموارد).

تکالم.

[تَ لُ] (ع مص) با هم سخن گفتن بعد مهاجرت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). با هم سخن گفتن بعد از بریدن از یکدیگر. (از اقرب الموارد).

تکالیف.

[تَ] (ع اِ) جِ تکلیف. تکلیف ها و دشواریها و سختی ها و ناهمواریها و آزمایشها. || رسوم. || باج و خراج. (ناظم الاطباء). رجوع به تکلیف شود.

تکامجان.

[تُ] (اِخ) دهی از دهستان اشکور علیاست که در بخش رودسر لاهیجان واقع است و 220 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

تکامر.

[تَ مُ] (ع مص) سر نرهء همدیگر نگریستن که کدام بزرگتر است. (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تکامل.

[تَ مُ] (ع مص) تمام شدن. (زوزنی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || تکامل اللغة؛ در اصطلاح آن باشد که حروف تشکیل دهندهء آن قلب مکانی یابد تا افادهء معنی جدید کند و آنرا اکتهال لغت نیز گویند مانند کلمهء «مدح» که کلمات زیر با قلب حروف آن از آن مشتق شود: مدحه، تمدحه، و امتدحه و المدح، و المدیح، و الامدوحة و الممدح. و پس از آن یکبار قلب روی دهد و بصورت «حمد» درآید که معنی تازه ای افاده کند و مشتقاتی بصورت زیر از آن گرفته شود.
حمده و حمدالله و احمد الرجل و تحمد به، و الحماد و الحمادی و الحمادی، و الحمد. و الحمدة و الحمدة النار، و الحمدة، و الحماد، و الحمود، و الحامد، المحمود، و الحمید، و الاحمد... و بار دیگر قلب تازه ای روی دهد و بصورت «حدم» درآید که افادهء معنی جدید کند و مشتقاتی از قبیل: احتدم و الحدام و... و الحدمة و المحتدم، از آن جدا شود و... در تکامل لغت عرب قلبهای عجیب و شگفت انگیز دیگر نیز روی داده که میتوان از مقایسهء آن با لغات یونانی لاتینی بنکاتی تازه رسید... (از نشوء اللغة ص129 و 130). برای تفصیل بیشتر رجوع به همین کتاب صص130-135 شود.

تکامیشی.

[تَ] (مغولی، اِ) مأخوذ از تازی(1)تعاقب و نیک کوشیدن در راندن. (ناظم الاطباء). به لغت مغولی تکاپوی به تعجیل و سرعت بود. (سنگلاخ چ لندن ص157) : و فوجی از بهادران لشکر فیروزی اثر ایشان را تکامیشی نموده همه را از پای درآوردند... (حبیب السیر جزء 3 از ج 3 ص159 س 20).
(1) - این کلمه مغولی است نه مأخوذ از تازی.

تکان.

[تَ] (اِ) جنبش و حرکت. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). صدمه و جنبش و لرزش و برجهیدگی از جای. (ناظم الاطباء). || ترس سخت ناگهانی. ترسی که از امر فجائی پیدا شود و دل بلرزاند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || لرزه. (یادداشت ایضاً). رجوع به تکان دادن و تکان خوردن شود.

تکان.

[] (ترکی، اِ) ترکی شوک است که به فارسی خار گویند. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به شوک شود.

تکان.

[تِ] (اِخ) دهی از دهستان چهاراویماق است که در بخش قره آغاج شهرستان مراغه واقع است و 110 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

تکان تپه.

[تِ تَ پِ] (اِخ) دهی از دهستان بهی است که در بخش بوکان شهرستان مهاباد واقع است و 570 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

تکان تپه.

[ ] (اِخ) یکی از 3 بلوک صاین قلعه (شاهین دژ کنونی) است. و رجوع به جغرافیای غرب ایران ص70 شود.

تکان خوردن.

[تَ خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب) از جای برجستن و جنبیدن و لرزش گرفتن و مضطرب شدن. (ناظم الاطباء). || سخت ترسیدن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || در اصطلاح بنایان نشست کردن بنایی به علت سست شدن پی او. (یادداشت ایضاً).

تکان دادن.

[تَ دَ] (مص مرکب) از جای خود حرکت دادن و راندن و لرزانیدن و جنبانیدن. (ناظم الاطباء). || جنبانیدن چنانکه دوای مایع را در شیشه. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || به زیر و بالا بسختی و شدت پیاپی حرکت دادن، چنانکه فرش قالین را برای فروریزانیدن گرد انباشتهء درون تار و پود آن. (یادداشت ایضاً). || افشاندن. افشانیدن. نفض. (یادداشت ایضاً).

تکاندن.

[تَ دَ] (مص) تکان دادن. تکانیدن :
آمدی لب بام قالیچه تکاندی
قالیچه گرد نداشت خودت نماندی.
(یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تکانلو.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان چهاراویماق است که در بخش قره آغاج شهرستان مراغه واقع است و 300 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

تکانلو.

[تِ] (اِخ) دهی از دهستان آتش بیگ است که در بخش سراسکند شهرستان تبریز واقع است و 215تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

تکانلوجه.

[تِ جِ] (اِخ) دهی از دهستان شهر ویران است که در بخش حومهء شهرستان مهاباد واقع است و 220 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

تکانه.

[تِ نِ] (اِخ) دهی از دهستان ده پیراست که در بخش حومهء شهرستان خرم آباد واقع است و 600 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

تکانیدن.

[تَ دَ] (مص) جنبانیدن و جنبش دادن و بحرکت درآوردن و جنابانیدن درخت. (ناظم الاطباء). افشاندن. تکاندن. تکان دادن. چنانکه گستردنی یا جامه ای را افشاندن تا گرد آن یا آب آن بریزد. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). و رجوع به تکان و تکان دادن شود.

تکاو.

[تَ] (اِ مرکب) بر وزن و معنی تکاب است که زمین آب کند و دورهء کوه و زمینی که در آن بعضی جاها آب ایستاده و بعضی جاها روان و بعضی جاها خشک و بعضی سبز باشد. (برهان). همان تکاب است. (از شرفنامهء منیری). تبدیل تکاب است و به همان معنی آمده. (انجمن آرا) (آنندراج). زمین آب کند و مجرایی که سیل کنده باشد و زمین ناهموار که بعضی جای آن را آب فروگرفته باشد و بعضی جای خشک بود. (ناظم الاطباء). از تک+آو (آب)=تکاب. (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به تکاب و تگاب و تگاو شود. || نیز نام آهنگی است. (حاشیهء برهان چ معین). بمعنی پرده ای است از موسیقی که پردهء تکاو گویند. (انجمن آرا) (آنندراج) :
وقت سحر گه چکاو خوش بزند در تکاو
ساعتکی گنج گاو ساعتکی گنج باد.
منوچهری.
رجوع به تگاب و تگاو شود. || رشیدی بمعنی قحفی که در ته آن لوله باشد سوراخدار و آن را بر دهن شیشه گذاشته گلاب و شراب در آن ریزند تا شیشه پر شود، در این صورت شعر سوزنی که در هجو گفته مناسب است :
خری سبوی سری دوره گوش و خم پهلو
کمانه پشت و کدو گردنی تکاو گلو.
(انجمن آرا) (آنندراج).

تکاو.

[تَ] (اِخ) روستایی است از ولایت گنجه، چنانکه حکیم سنائی گفته :
داشت زالی به روستای تکاو
مهستی نام دختری و سه گاو.
(انجمن آرا) (آنندراج). و رجوع به تگاو شود.

تکاو.

[تَ] (اِخ) (تنگ...) در فارس، در حوالی بهبهان تنگی است که آنرا تنگ تکاو گویند و مومیایی که از آنجا بدست آید بهترین مومیایی است. (انجمن آرا) (آنندراج).

تکاوح.

[تَ وُ] (ع مص) با یکدیگر مروسیدن در شر و بدی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). یقال: تکاوحاً اذا تمارساً و تعالجاً فی الشر بینهما. (منتهی الارب).

تکاور.

[تَ وَ] (نف مرکب) بمعنی تک آورنده باشد یعنی حیوانات رونده و دونده عموماً و بمعنی اسب و شتر باشد که عربان فرس و جمل گویند خصوصاً. (برهان) (آنندراج). ستور روندهء خوشرفتار عموماً و اسب و اشتر خوشرفتار خصوصاً. (ناظم الاطباء). از: تک+آور (آوردن). (حاشیهء برهان چ معین). دونده. تیزتک. تندرو. اسب نجیب. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). اسب و شتر که نیک دونده و رونده بود. (شرفنامهء منیری) :
زبانش چو پردخته شد ز آفرین
ز رخش تکاور جدا کرد زین.فردوسی.
شهنشاه اسب تکاور براند
به دهلیز با او زمانی نماند.فردوسی.
بیامد هیونی تکاور براه
بفرمان آن نام بردار شاه.فردوسی.
بگویم که تا اسب بخرد چهار
تکاور بکردار باد بهار.فردوسی.
بیک پنجه ران تکاور ببرد
بزد بر زمین گردنش کرد خرد.
(گرشاسبنامه).
بیار آن بادپای کوه پیکر
زمین کوب و ره انجام و تکاور.مسعودسعد.
نگاه کرد نیارند چون برانگیزد
در آن تناور کوه تکاورآتش و آب.
مسعودسعد.
به سیم هفته بدانسان شوی از زور و توان
کز تکاور به تکاور جهی از غوش به غوش.سوزنی.
تو نیز به زیر ران درآری
آن رخش تکاور هنرمند.خاقانی.
با موکبش آب شور دریا
ماند عرق تکاوران را.خاقانی.
از شیب تازیانهء او عرش را هراس
در شیههء تکاور او چرخ را صدا.خاقانی.
ملک فرمود تا خنجر کشیدند
تکاور مرکبش را پی بریدند.نظامی.
ز دشت رم گله در هر قرانی
به گشن آید تکاور مادیانی.نظامی.
عنان تکاور به دولت سپرد
نمود آن قویدست را دستبرد.نظامی.
تکاور ده اسب مرصع فسار
همه زیر هرای گوهرنگار.نظامی.
|| در بیت زیر بمعنی باشتاب. سریع. تند و تیز و تفت بیشتر آشکار است:
چو بشنید پیغام، سنجه برفت
بر دیو، فرمان شه برد تفت
تکاور همی رفت تا پیش دیو
برآورد در پیش او در غریو.فردوسی.
- تکاور ابلق؛ کنایه از دنیا و روزگار است به اعتبار شب و روز. (برهان). دنیا و روزگار. (انجمن آرا). دنیا و روزگار و روز و شب. (ناظم الاطباء):
- تکاورتک؛ تیزرفتار. تندرونده. پرشتاب رونده :
تکاورتکی، خاره دری، تو گفتی
چو یوز از زمین برجهد کش جهانی.
منوچهری.

تکاوری.

[تَ وَ] (حامص مرکب) تاختن. دویدن. تیزرفتاری. سبق :
عید رسید و مهرگان با دو جنیبه بر اثر
هر دو جنیبه همعنان در گرو تکاوری.
خاقانی.

تکاوس.

[تَ وُ] (ع مص) تو بر تو شدن گوشت. || بسیار برهم نشستن گیاه و علف. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): تکاوس النبت التف. (المعرب جوالیقی ص288).

تکاول.

[تَ وُ] (ع مص) اظهار کوتاهی نمودن و بازایستادن از امری. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تقاصر. (اقرب الموارد). رجوع به تقاصر شود.

تکاه.

[تَ] (اِ) تکاو. تکاب. قیف. ترجهاله. ترجهاره. بتو. راحتی. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تکاهل.

[تَ هُ] (مص) مصدر تفاعل مصنوع از کاهلی فارسی. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). خود را کاهل نمودن. (غیاث اللغات) (آنندراج).

تکایا.

[تَ] (ع اِ) جِ تکیه. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). جاهایی که در آن روضه خوانی و عزاداری کنند. رجوع به تکیه شود.

تکاید.

[تَ یُ] (ع مص) باهم فریفتن و مکر نمودن، یقال: هما یتکایدان و لایقال یتکاودان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). باهم مکر نمودن و فریفتن. (آنندراج). || (ع اِ) سختگی و دشواری، یقال: فیه تکاید؛ ای تشدد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و تکایده الامر؛ ای شق علیه و اشتد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تکایل.

[تَ یُ] (ع مص) بیکدیگر پیمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). متکایل نعت است از آن. (منتهی الارب) (آنندراج). || خلاف و معارضه نمودن در دشنام، یقال: هما یتکایلان. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تک اسبه.

[تَ اَ بَ / بِ] (اِ مرکب) قسمی درشکه که آن را یک اسب بردارد. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تک افتادن.

[تَ اُ دَ] (مص مرکب) تنها واقع شدن. بزیر افتادن.
-امثال: حسن نزاد و نمرد، از پشت بام تک افتاد و مرد. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تکأکؤ.

[تَ کَءْ کُءْ] (ع مص) سپسایکی رفتن و بددل شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بازگشتن و ترسیدن و سستی کردن. (از اقرب الموارد). || فراهم آمدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). یقال: مالکم تکأکأتم علیه؛ ای تجمعتم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || درماندن در سخن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تک انجام.

[تَ اَ] (اِ مرکب) جایی است که اسبها در اسب دوانی به آن میرسند(1). (فرهنگستان ایران).
(1) - Arrive.

تکأة.

[تُ کَ ءَ] (ع اِ) تکیه جای و چوبدستی. (منتهی الارب). پشتیبان و تکیه گاه و عصا و توشک و متکا. (ناظم الاطباء). آنچه بر آن تکیه کنند از عصا و جز آن، چون شمشیر و کمان. (از اقرب الموارد). بالش تکیه. (مهذب الاسماء). تکیه جای. (صراح اللغة). || (ص) مرد بسیار تکیه کننده بر چیزی. (منتهی الارب). کسی که بر پهلوی خود بسیار تکیه کند. (ناظم الاطباء). مرد بسیاراتکاء. (از اقرب الموارد). || مرد گران. (از اقرب الموارد).

تکبب.

[تَ کَبْ بُ] (ع مص) برافتادن شتران از بیماری یا از لاغری. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || ترنجیده و منقبض گردیدن مرد از بیماری یا سردی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || پیچیدن در جامهء خود. (از اقرب الموارد). || برهم نشستن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). بسته شدن ریگ و تو بر تو نشستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تلبد ریگ و شجر. (از اقرب الموارد). رجوع به تلبد شود.

تکبد.

[تَ کَبْ بُ] (ع مص) به میان آسمان رسیدن آفتاب. (تاج المصادر بیهقی). در میانهء آسمان درآمدن آفتاب. || آهنگ کار کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || در میان فلات درآمدن یا قصد میان یا معظم آن کردن. (از اقرب الموارد). || ستبر شدن شیر. (تاج المصادر بیهقی). دفزک شدن و سطبر گردیدن شیر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ماست شدن شیر. (از اقرب الموارد). || و کذا تکبد الدم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بسته شدن خون.

تکبر.

[تَ کَبْ بُ] (ع مص) بزرگوار شدن. (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). بزرگ منشی. (مجمل اللغة). بزرگ منشی نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). بزرگ منشی و عظمت و بزرگواری و بر تنی و بوج و پغار. (ناظم الاطباء). بزرگی نمودن. (آنندراج). || گردنکشی کردن. (زوزنی) (دهار) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). غرور و خودبینی و گردنکشی و گستاخی. (ناظم الاطباء):
تکبر هم پلنگ آمد، غضب مار است و کین افعی
همان آزار خوکی دان، و حرص و آز چون موران.
ناصرخسرو.
فضل را دشوار آمد که او با صلف و تکبر بودی. (تاریخ برامکه).
تکبر عزازیل را خوار کرد.سعدی.
با دوستان خویش نگه می کند چنانک
سلطان نگه کند به تکبر سپاه را.سعدی.

تکبرانه.

[تَ کَبْ بُ نَ / نِ] (ق مرکب)بطور تکبر و بزرگ منشی و بطور بوج و پغار. (ناظم الاطباء). رجوع به تکبر شود.

تکبر کردن.

[تَ کَ ب بُ کَ دَ] (مص مرکب) غرور و خودبینی کردن. گردنکشی و گستاخی کردن. خود را بر دیگران برتر نشان دادن. مردم را در مقابل خود ناچیز و بیمقدار پنداشتن :
کسی کو تکبر کند باکسان
به خواری شود کمتر از ناکسان.(بوستان).
تو نیز ار تکبر کنی همچنان
نمایی که پیشت تکبرکنان.(بوستان).
تکبر کند مرد حشمت پرست
نداند که حشمت به حلم اندر است.
(بوستان).
تکبر مکن بر ره راستی
که دستت گرفتند و برخاستی.(بوستان).
چند خرامی و تکبر کنی
دولت پارینه تصور کنی.(گلستان).
تا تطاول نپسندی و تکبر نکنی
که خدا را چو تو در ملک بسی جانورند.
سعدی.

تک برگ.

[تَ بَ] (اِ مرکب) اصطلاح ورق بازان در بازی ورق. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || در صحافی، در تداول لت در جزوه و کتاب، و آن ورقی است خارج از صفحات متصل یک فرم چاپی که در اول یا وسط کتاب و جزوه افزایند بخاطر افزایش بر مطالب یا جبران افتادگی مطالب لازم کتاب یا جزوه.

تکبس.

[تَ کَبْ بُ] (ع مص) پاسپرده شدن. (ناظم الاطباء). || بخاک انباشتن چاه را. || سر در جیب پیراهن فروبردن مرد. || تقحم بر چیزی. (از اقرب الموارد).

تکبکب.

[تَ کَ کُ] (ع مص) درپیچیده شدن بجامه. (ناظم الاطباء). تزمل در جامهء خود، یقال: جاء متکبکباً فی ثیابه؛ متزم. || فراهم آمدن قوم. (از اقرب الموارد).

تک بلاغ.

[تَ بُ] (اِخ) دهی از دهستان گورائیم است که در بخش مرکزی شهرستان اردبیل واقع است. کوهستانی است و 367 تن سکنه دارد.(از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

تکبن.

[تَ کَبْ بُ] (ع مص) فربه شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تکبند.

[تَ بَ] (اِ مرکب) کمری را گویند که از ابریشم و یا پشم شتر و امثال آن ببافند و بر یک سر آن تکمه یا مهره و بر سر دیگر آن انگله اندازند تا بر میان بند شود. (برهان) (از فرهنگ رشیدی) (از فرهنگ جهانگیری) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) :
سنگ تکبند قلندر کشتی تجرید را
از پی تسکین به بحر بی نوایی لنگر است.
جامی (از فرهنگ رشیدی).
بسته تکبند کهربا بمیان
در چمن شد مگر قلندر گل.
وحشی (از آنندراج).
همه چیز تو محبوبانه و عاشق خوش است اما
قیامت گر قبای چست و تکبندی دلاویز است.
فغانی (ایضاً).

تکبی.

[تَ کَبْ بی] (ع مص) در واداشتن جامه را بر بوی سوز و بخور کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تکبیب.

[تَ] (ع مص) کباب ساختن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تکبیث.

[تَ] (ع مص) پهلو خمانیدن کشتی و نقل کردن رخت آن به دیگر کشتی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تکبید.

[تَ] (ع مص) رسیدن ستاره به میان آسمان. (تاج المصادر بیهقی). یقال: کبدالنجم السماء؛ اذا توسطها. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || در میانهء آسمان درآمدن آفتاب و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): کبدت الشمس السماء؛ صارت فی کبیدائنها. (اقرب الموارد).

تکبیر.

[تَ] (ع مص) بزرگ و کلان گردانیدن چیزی را و بزرگ شمردن آن را و به بزرگی صفت کردن آن را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بزرگ گردانیدن چیزی را. (از اقرب الموارد). بزرگ شمردن و به بزرگی صفت کردن. (آنندراج). بزرگ داشتن. (زوزنی). || خدای را به بزرگی یاد کردن. (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). اللهاکبر گفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). به بزرگی خدای را یاد کردن. (آنندراج) : چون این اصناف نعمت به مجلس خلافت و میدان رسید تکبیر از لشکر برآمد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص425). آواز تکبیر و قرآن خوانان برآمد. (تاریخ بیهقی ایضاً ص435).
از سخن چیز نیاید بجز آواز ستور
مردم است آنکه بدانست سرود از تکبیر.
ناصرخسرو.
نامه ای کن بخط طاعت خویش
علم عنوانش و نقطها تکبیر.ناصرخسرو.
کوسش سحر پگاه چو تکبیر فتح کوفت
خصم از نماز خیر و سلامت سلام داد.
انوری.
نداء تکبیر احزاب دین بمسامع اهل علیین رسید. (ترجمهء تاریخ یمینی).
چه شب بود آنکه با صد دیو چون قیر
خروسی را بود آواز تکبیر
اگر کافر نه ای ای مرغ شبگیر
چرا برناوری آواز تکبیر.نظامی.
به تکبیر مردان شمشیرزن
که مرد وغا را شمارند زن.
سعدی (بوستان چ فروغی ص242).
بعد از تکبیر تحریمه فرصتی گذشت. (انیس الطالبین بخاری ص200).
- تکبیرةُ الاحرام؛ اولین تکبیر نماز که بعد از آن سخن گفتن یا عملی غیر از اعمال نماز را بجای آوردن حرام است.
- چهارتکبیر؛ نماز میت. چه تنها از میان نمازها فقط نماز میت است که چهار بار اللهاکبر باید در آن گفت (بزعم اهل سنت و جماعت).
- چهارتکبیر زدن؛ نماز میت خواندن. چهارتکبیر کردن :
من هماندم که وضو ساختم از چشمهء عشق
چارتکبیر زدم یکسره بر هرچه که هست.
حافظ.
رجوع به چهار تکبیر کردن شود.
-چهارتکبیر کردن؛ نماز میت خواندن. و به استعاره ترک کردن. رها کردن. دست شستن از چیزی. پشت کردن و رها ساختن امیال و آرزوها :
گر کنی در جهان به شبگیری
دو سلام و چهار تکبیری.سنایی.
چارتکبیری بکن بر چار فصل روزگار
چاربالشهای چارارکان به دونان باز مان.
خاقانی.

تکبیر بستن.

[تَ بَ تَ] (مص مرکب) به نماز ایستادن و تکبیرة الاحرام بستن. با گفتن دوبار اللهاکبر، نمازی را شروع کردن :
درگاه اوست قبله و من در نماز شکر
تکبیر بسته ام که دلم حقگزار کرد.خاقانی.
رجوع به تکبیر شود.

تکبیر کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)اللهاکبر، اللهاکبر گفتن. خدای را به بزرگی یاد کردن: بتن عزیز خویش پیش کار برفت با غلامان و پیادگان و تکبیر کردند. (تاریخ بیهقی). رجوع به تکبیر شود.

تکبیر کشیدن.

[تَ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) اللهاکبر، اللهاکبر گفتن. تکبیر کردن. تکبیر گفتن :
خورشید از کمال تو تکبیر می کشد
ماه از تو کس ندید تمام آفریده تر.
نظیری نیشابوری (از آنندراج).
رجوع به تکبیر شود.

تکبیر گفتن.

[تَ گُ تَ] (مص مرکب)اللهاکبر گفتن. خدای را به بزرگی یاد کردن :پس عمر سه بار تکبیر گفت. (تاریخ قم ص301).
اگر میرد کمال از عشق آن روی
به روح پاک او گویند تکبیر.
کمال خجندی (از آنندراج).
رجوع به تکبیر شود.

تکبیع.

[تَ] (ع مص) نیک بریدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تکبیل.

[تَ] (ع مص) بند کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). بند کردن کسی را در زندان و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || در تأخیر انداختن وام کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || توثیق: و لو کبلت فی ساعدی الجوامع. (نابغه از اقرب الموارد).

تکبیة.

[تَ یَ] (ع مص) خاکستر انداختن بر آتش. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || خوشبوی کردن به بخور. (تاج المصادر بیهقی) (از زوزنی) (از اقرب الموارد).

تک پا.

[تُ کِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)در تداول عوام زمانی کوتاه. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا): یک تک پا رفتم بدیدن فلان. (یادداشت ایضاً).

تک پای.

[تَ کِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) (از تک=دویدن+پا). دویدن. سرعت. تندی : بارگیر او را چند زخم سخت زدند. از پای نیفتاد و سلطان را به تک پای از غرقاب هلاکت بیرون برد. (جهانگشای جوینی). منهزم شد و بر جانب برشاور زد تا مظر جان به تک پای ببرد. (جهانگشای جوینی). چنانکه از آن هشتاد هزار، معدودی به تک پا [ ی ] جان به سلامت بردند. (ترجمهء اعثم کوفی ص59).

تک پایه.

[تَ یَ / یِ] (اِ مرکب) لالهء بلور یک شاخه. جار که یک پایه و یک شاخه دارد. قسمی جار که یک کاسه و یک پایه دارد. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تک پران.

[تَ پَ] (نف مرکب) در تداول عامه، زن که گاهگاه به تباهی گراید. زن که گاه گاه در خفا نابکاری کند. آنکه گاهگاه تبه کاری کند. زنی که گاهگاه با مردان بحرام آرامد.

تک پراندن.

[تَ پَ دَ] (مص مرکب)عمل تک پران. تک پرانی. تک پرانی کردن. و رجوع به تک پران شود.

تک پرانی.

[تَ پَ] (حامص مرکب) تک پراندن. عمل تک پران. تباه کاری گاه بگاه زنی. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به تک پران و تک پراندن شود.

تکتاز.

[تَ] (اِ مرکب) دو و تاخت و سرعت و شتاب و تلاش و تجسس. (ناظم الاطباء).

تکتب.

[تَ کَتْ تُ] (ع مص) گروه گروه شدن لشکر. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). فراهم آمدن و مجتمع شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تکتف.

[تَ کَتْ تُ] (ع مص) جهجهان رفتن، یقال: تکتف الکتفان فی مشیه؛ ای نزا. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). برجستن کتفان در رفتار خود و کتفان ملخی را گویند که تازه به پریدن آمده باشد. (ناظم الاطباء). || بلند گردیدن فروع شانه های خیل. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بر سینه گذاشتن دستها در نماز. (از اقرب الموارد).

تک تک.

[تَ تَ] (ص مرکب، ق مرکب)یکی یکی و جدا و فردفرد. (ناظم الاطباء). جسته جسته. تنهاتنها. بندرت. دانه دانه. با فاصله های مکانی. گاهی یکی و گاهی یکی. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
همچو پشت کس بتان تتار
مانده هرجای تک تک و نخ نخ.
نزاری (از فرهنگ جهانگیری).
رجوع به تک شود. || (اِ صوت) تق تق و جلزجلز. آمدن صدایی چون صدای نمکی که در آتش ریزند یا صدای آبی که مستعد جوشیدن می شود. (از دزی در ذیل قوامیس عرب ج 1 ص149).
- تک تک پا؛ آواز پای وقت دویدن. (آنندراج). آواز پا در هنگام رفتن. (ناظم الاطباء). تق تق پا. مجازاً در بیت زیر، معارضه. هم چشمی. مسابقه :
سروی علم نگشته که از شوخی خرام
با او قد تو تک تک پایی نرفته است.
تأثیر (ازآنندراج).
- || سرکوفت. تعرض :
حرف و صوت تو به اغیار نواییست بمن
بر یاران شدنت تک تک پاییست بمن.
اشرف (از آنندراج).
- تک تک پا رفتن؛ ترسانیدن به آواز پا بود. (آنندراج). ترسیدن از آواز پا. (ناظم الاطباء).
- تک تک پا میرساند؛ یعنی از شجاعت و قدرت خود چیزها می گوید و لاف می زند. (آنندراج). او لاف میزند از دلاوری و توانایی خود. (ناظم الاطباء).

تکتکت.

[تَ کَ کُ] (ع مص) آهسته و نرم رفتن. گام نزدیک نهاده شتافتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تکتکة.

[تَ تَ کَ] (ع مص) پا سپر کردن تا اینکه سر بشکند. (منتهی الارب). پا سپردن تا بحد شکستن سر. (ناظم الاطباء).

تکتل.

[تَ کَتْ تُ] (ع مص، اِ) نوعی از رفتار پستگان. (منتهی الارب) (آنندراج). رفتار پست قامتان. (ناظم الاطباء). || راه رفتن کوتاه اندام. در اللسان آمده: فلان یتکتل فی مشیه؛ اذا اقارب فی خطوه کَأَنَّه یتدحرج. || تجمع و تدور چیزی. (از اقرب الموارد).

تکتم.

[تَ تَ] (اِخ) نام چاه زمزم. || نام زنی است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تکتوزاژ.

[تِ تُ] (اِخ)(1) قوم باستانی سرزمین گل(2) که شهر اصلی آنان تولوز(3) بود. (از لاروس).
(1) - Tectosages.
(2) - Gaule.
(3) - Toulouse.

تکتیب.

[تَ] (ع مص) لشکر گروه گروه کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). || آماده کردن کتیبه را و فراهم آوردن و کتیبه کتیبه کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || نوشتن. || نوشتن آموختن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || پستان اشتر ببستن. (تاج المصادر بیهقی).

تکتیع.

[تَ] (ع مص) ریزریزه بریدن گوشت را. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تکتیف.

[تَ] (ع مص) به آهن پیوند نمودن آوند را. || بلند شدن فروع شانهء اسب در رفتار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || شانه جنبان رفتن اسب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || ریزه ریزه بریدن گوشت را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تکتیل.

[تَ] (ع مص) گل کردن و یا خمیر کردن با دست (؟). (ناظم الاطباء). مدور کردن و جمع کردن چیزی را. || تسمین. (اقرب الموارد).

تکتیم.

[تَ] (ع مص) نیکو پوشانیدن. (تاج المصادر بیهقی). نیک پنهان داشتن و پوشانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تکث.

[ ] (اِخ) شهرکی است [ به ماوراءالنهر ]با خواستهء بسیار. (حدود العالم).

تکثئة.

[تَ ثِ ءَ] (ع مص) در همهء معانی کث ء. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). بر سر برآمدن شیر، و آب خالص در تحت آن ماندن. || کفک برآوردن دیگ. || کفک از دیگ برگرفتن. || روییدن گیاه یا سطبر و درشت گردیدن و دراز شدن و انبوه گردیدن و درپیچیدن. || دراز و بسیار گردیدن ریش. || رستن موی و پشم و شتر. (آنندراج). و به همهء معانی رجوع به کث ء شود. || سرشیر خوردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || سرهای علف خوردن ستور. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تکثح.

[تَ کَثْ ثُ] (ع مص) حرکت دادن: تکثح بالحصی؛ حرکت داد آن را. (منتهی الارب). به سنگ ریزه زدن. (از اقرب الموارد). سنگریزه انداختن و زدن به آن. (ناظم الاطباء).

تکثر.

[تَ کَثْ ثُ] (ع مص) بسیار جستن. (تاج المصادر بیهقی). بسیاری جستن. (زوزنی). || بسیار نمودن. (منتهی الارب). بسیار نمودن و بسیار شدن. (ناظم الاطباء). بسیار شدن. (غیاث اللغات) (آنندراج). تکلف بسیاری. (از اقرب الموارد). || بیشی نمودن بمال کسی. (تاج المصادر بیهقی). پیشی نمودن بمال کسی و بی نیاز شدن بدان. (از اقرب الموارد).

تکثرات.

[تَ کَثْ ثُ] (ع اِ) تعددات و چیزهای متعدد. (ناظم الاطباء). و رجوع به تکثر شود.

تکثم.

[تَ کَثْ ثُ] (ع مص) توقف و درنگ کردن در چیزی. || سرگشته گردیدن. دوتا شدن. || پنهان شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تکثیب.

[تَ] (ع مص) کم شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (اِمص) کمی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تکثیح.

[تَ] (ع مص) آشکار گردانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تکثیر.

[تَ] (ع مص) بسیار کردن. (زوزنی) (دهار) (غیاث اللغات) (آنندراج). بسیار گردانیدن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (از اقرب الموارد). افزودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || (اِمص) افزونی و ازدیاد و افزایش و افراط. (ناظم الاطباء) :در تکثیر، دوهزار فرسنگ در خطهء اسلام افزود. (کلیله و دمنه). خدای تعالی را در تعمیر بلاد و تکثیر عباد مصالح خافی و حکم وافی مدرج و مضمر است. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص432). || (اصطلاح حساب) ضرب کردن دو عدد را که باهم برابر نباشند، چنانکه هفت را در نه ضرب کردن. (غیاث اللغات).

تکثیع.

[تَ] (ع مص) سرگرفتن شیر. || سرشیر و چربش فراهم آمدن بر سر شیر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || نرم و روان شدن شکم ستور. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || به شدن بالای ریش. || برآمدن گیاه زمین، یقال: کثعت الارض؛ ای نجم نباتها. || کفک انداختن دیگ. || به یکبار برآمدن ریش و دراز و بسیار شدن آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || خورده شدن چربش بالای خیک، یقال: کثعت السقاء؛ اذا اکل ما علاهء من الدسم. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تکثیف.

[تَ] (ع مص) سطبر گردانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). انبوه و غلیظ گردانیدن. (از اقرب الموارد). سطبر گردانیدن. || فراهم آمدن. (غیاث اللغات) (آنندراج). || (اِمص) هنگفتی و هنگفت شدگی و ستبری. (ناظم الاطباء).

تکج.

[تَ کَ] (اِ) تکژ. تکس: معرفت تمام رسیدن انگور دشخوار است و اعتماد بر ذوق نیست. جماعتی گفته اند نشان رسیدگی انگور آنست که تا مدت شش روز نهاده باشد متغیر نگردد و گروهی گفتند، تکج در میانش سیاه گردد... (یواقیت العلوم از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به تکژ و تکس شود.

تکحل.

[تَ کَحْ حُ] (ع مص مرکب) سرمه در چشم کردن. (زوزنی). سرمه کشیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). سرمه در چشم خود کردن. (آنندراج) (از اقرب الموارد). و منه: لیس التحکل فی العینین کالکحل. (اقرب الموارد). || نمودار کردن زمین سبزی گیاه را. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

تکحیب.

[تَ] (ع مص) غوره برآوردن رز. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). یقال: کحب الکرم اذا ظهر کحبه او کثر حبه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء)؛ برآمد غورهء آن رز و بسیار شد دانهء آن. (ناظم الاطباء).

تکحیص.

[تَ] (ع مص) محو و ناپدید کردن، یقال: کحص الکتاب فکحص؛ ای درسه فدرس. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد).

تکحیل.

[تَ] (ع مص مرکب) سرمه کردن. (زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). سرمه کشیدن چشم را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). سرمه در چشم کردن. (از اقرب الموارد). سرمه در چشم کسی کردن. (آنندراج).

تکحیل دادن.

[تَ دَ] (مص) سرمه دادن. سرمه در چشم کردن و مجازاً روشنی دادن :بمقر ملک و دولت بازرسید و دیده را به جمال مبارک پدر تکحیل داد. (سندبادنامه ص145). بعد از ده روز پیش تخت پدر رسید و دیده را به خاک بارگاه او تکحیل داد. (سندبادنامه). رجوع به تکحیل شود.

تکحیل کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)سرمه در چشم کردن. کحل در چشم کردن و مجازاً سرمه ای رنگ کردن چیزی را. لاجوردی رنگ کردن : پیرامن هر مربعی از مربعات آن خطی از زر درکشیدند و به لاجورد تکحیل کردند. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص422).

تکخال.

[تَ] (اِ مرکب) آس. تک لو در ورق بازی. ورقی که یک خال دارد. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تکدئة.

[تَ دِ ءَ] (ع مص) بر زمین نشاندن سرما کشت را و دیر برآوردن زمین گیاه را بجهت سرماخوردگی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بازگردانیدن برودت کشت را در زمین. (از اقرب الموارد).

تکدح.

[تَ کَدْ دُ] (ع مص) خراشیده شدن. (تاج المصادر بیهقی). خراشیده شدن پوست. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). خراشیدن روی. (از اقرب الموارد).

تکدد.

[تَ کَدْ دُ] (ع مص) به تکلف رنجانیدن و آزار و اذیت رسانیدن. (از اقرب الموارد).

تکدر.

[تَ کَدْ دُ] (ع مص) تیره شدن آب و عیش و جز آن. (تاج المصادر بیهقی). تیره عیش شدن. (زوزنی). تیره شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و یقال: تکدر و تکدرت معیشة. (اقرب الموارد). کدورت و تیرگی و تاریکی و مهمومی و ترشرویی و آشفتگی. (ناظم الاطباء). || (اصطلاح طب) ورم غیر حاد ملتحمه. رمد خفیف. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). نزد پزشکان چشم درد سبک را نامند. چنین است در بحر الجواهر. و در آقسرائی گفته: تسخن و ترتب که عارض چشم شود و مانند چشم درد، چشم را دردناک کند. و آن مانند درد چشم دارای ورم نباشد بلکه از حیث عوارض بیماریی است شبیه به رمد و سبب حدوث این بیماری سببهای خارجیه است از قبیل وارد شدن ضربه بچشم و یا بر زمین افتادن و یا آفتاب که حرارتش زیاده باشد... (از کشاف اصطلاحات الفنون).

تکدس.

[تَ کَدْ دُ] (ع مص) شتافتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || نیک دویدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || دوش جنبانیدن در رفتن. (تاج المصادر بیهقی). دوش جنبان راه رفتن. || سینه و پایین هر دو پستان برداشته راه رفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || دفع کردن از وراء چیزی و ساقط کردن. (از اقرب الموارد). || کاهلانه راه رفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || رفتن اسب چنانکه گوئی گرانبار است. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || فراهم آمدن خیل و برآمدن بعضی بر بعضی هنگام رفتن. || خرمن قرار دادن حصید. (از اقرب الموارد).

تکدکد.

[تَ کَ کُ] (ع مص) سخت راندن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تکده.

[تَ کَدْ دُهْ] (ع مص) شکسته شدن، یقال: سقط فتکده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تکدی.

[تَ کَدْ دی] (ع مص) تکلف در سؤال. (از اقرب الموارد). حاجت خواهی از این و آن در کوی و برزن. گدائی. و رجوع به تکدیة شود.

تکدیح.

[تَ] (ع مص) نیک بخراشیدن. (تاج المصادر بیهقی). خراشیدن یا معیوب ساختن روی کسی را، شدد للمبالغة. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تکدید.

[تَ] (ع مص) راندن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). سخت راندن چیزی یا کسی را. (از اقرب الموارد).

تکدیر.

[تَ] (ع مص) تیره کردن: کدره تکدیراً. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تیره گردانیدن چیزی را. (از اقرب الموارد). یقال: کدر عیشه. نقیض صفا. (منتهی الارب). || اندوهگین کردن کسی را. || ریختن آب را. (از اقرب الموارد). || در تداول امروزی، نقیض تقدیر.
- تکدیر خاطر؛ تشویش خاطر. (ناظم الاطباء).

تکدی کردن.

[تَ کَدْ دی کَ دَ] (مص مرکب) گدائی کردن. صدقه خواستن. و رجوع به تکدی شود.

تکدیم.

[تَ] (ع مص) خوردن گوسپند سرهای گیاه را بدون آنکه از بیخ آنرا بچرد. (ناظم الاطباء).

تکدیة.

[تَ یَ] (ع مص) طلب و استدعا کردن. کدی الرجل تکدیة سأَل فهو مُکَدّ. (از اقرب الموارد). رجوع به تکدی شود.

تکدیه.

[تَ] (ع مص) شکستن. || جدا کردن موی سر به شانه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). تکدیه بمعنی کَده است. (از اقرب الموارد). رجوع به کده شود.

تکذاب.

[تِ کِذْ ذا] (ع ص) دروغگوی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تکذب.

[تَ کَذْ ذُ] (ع مص) تکلف دروغ. (از تاج المصادر بیهقی). به تکلف دروغ گفتن. || دروغگو پنداشتن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تکذیب.

[تَ] (ع مص) نیک انکار کردن امری را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). انکار و جحد کردن در امری، یقال: کذب بآیات ربهِ. (از اقرب الموارد). || به دروغ داشتن. (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). دروغگوی گردانیدن کسی را و گفتن او را که دروغ گفتی. || بازایستادن. || رفتن شیر ناقه. || برگردانیدن از کسی. || یک دو تک رفتن وحشی و ایستادن تا ببیند آنچه پس اوست. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || گشنی کردن ناقه و دم برداشتن آن. || بددلی کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || درنگی کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تکذیب کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)نسبت دروغگویی بکسی دادن و انکار کردن. (ناظم الاطباء). به دروغ نسبت کردن کسی را. گفتن که دروغ است. دروغزن داشتن کسی را. رجوع به مادهء قبل شود.

تکر.

[تُکْ کَ / تَکْ کُ] (اِخ) دهی است به اسفل بغداد. || یکی از سرهنگان سند. ج، تکاکرة. (منتهی الارب). رجوع به مادهء بعد و تکری شود.

تکر.

[تَکْ کَ] (ص، اِ) در لغت هند بمعنی مردمان صاحب ثروت و وجاهت و رؤسای ایل و صاحبان حشم که پایه شان پست تر از رای ها باشد و از اوساط الناس بالاتر و اینکه مجدالدین در قاموس بضم تا ضبط کرده گویا بر حسب لهجهء عرب باشد. و در معنی این کلمه هم اشتباه کرده است. (حاشیهء ادیب بر تاریخ بیهقی ص409) : با غازیان و لشکر لاهور رفت و خراجها از تکران بتمامی بستد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص406). احمد خود آنچه باید کرد کند و مالهای تکران ستاند از خراج و مواضعت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص408). مالی عظیم که از مواضعت بود از تکران و خراج گذاران بستد. (تاریخ بیهقی ایضاً ص409).

تکر.

[] (اِ) اسم هندی اسارون است. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به اسارون شود.

تکر.

[ ] (اِ) عراده ها از چوب ضخیم و بی آهن است در نواحی بادکوبه. (از سفرنامهء ناصرالدین شاه، یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تکرار.

[تَ] (ع مص) حمله کردن بر کسی و میل نمودن و مهربانی کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء): کر علیه کراً و کروراً و تکراراً؛ عطف و حمل، یقال: انهزم عنه ثم کر علیه. (اقرب الموارد). || بازگردیدن از کسی و بازگردانیدن، لازم و متعدی است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || بسیار واگردانیدن. (زوزنی). بارها برگردانیدن چیز را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) :
در شعر ز تکرار سخن عیب نباشد
زیرا که خوش آید سخن نغز به تکرار.
ناصرخسرو.
مشقت تأمل و تفکر کشید و رنج تذکار و تکرار تحمل کرد. (سندبادنامه ص315).
مرا در نظامیه ادرار بود
شب و روز تلقین و تکرار بود.(بوستان).

تکرار.

[تِ] (اِمص) تکرار بکسر تاء غلط نیست زیرا اسم مصدر تکرار بفتح تاء است ابوالبقاء گوید: التکرار هو مصدر ثلاثی یفید المبالغه کالترداد مصدر رد، عند سیبویه او مصدر مزید اصله التکریر قلب الیاء الفا عند الکوفیه و یجوز کسر التاء فانه اسم من التکرار. (نشریهء دانشکدهء ادبیات تبریز سال اول شمارهء 2). دوباره و مکرر. || مناقشه و اعتراض. (ناظم الاطباء). رجوع به مادهء قبل و تکرار کردن شود.

تکرار کردن.

[تَ / تِ کَ دَ] (مص مرکب) دوباره و مکرر کردن و دوباره و مکرر گفتن و اعاده کردن. (ناظم الاطباء) :
همه جهان پدرش را ستوده اند و پدر
چو من ستایش او را همی کند تکرار.
فرخی.
اگر سالی بر سر جمعی سخن گفتی تکرار کلام نکردی. (گلستان).
هرگز فرامشت نشود دفتر خلاف
با دوستان چنین که تو تکرار می کنی.
سعدی.
آنها که خوانده ام همه از یاد من برفت
الا حدیث دوست که تکرار می کنم.سعدی.
فقیر گرسنه تکرار چون تواند کرد
مگر بروز گدائی کند، به شب تکرار.سعدی.
رجوع به تکرار و دیگر ترکیبهای آن شود.

تکراری.

[تَ / تِ] (ص نسبی) مکررشده. چند بار بیان یا عمل و یا عرضه شده. مانند داستان یا نمایش تکراری. رجوع به تکرار و یا دیگر ترکیبهای آن شود.

تکرب.

[تَ کَرْ رُ] (ع مص) کرابه چیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و کرابه بالضم، خرما که از بیخ شاخ چینند بعد درو. (آنندراج).

تکربش.

[تَ کَ بُ] (ع مص) یرا گرفتن و درترنجیدن اندام. (منتهی الارب) (آنندراج). تشنج جلد. (از اقرب الموارد). و رجوع به یرا شود.

تک ربودن.

[تَ رُ دَ] (مص مرکب) پیشی گرفتن در تاخت :
ز گوران تک ربودم در دویدن
گرو بردم ز مرغان در پریدن.نظامی.
و رجوع به تک شود.

تکرتب.

[تَ کَ تُ] (ع مص) برگردیدن بر کسی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): تکرتب علینا؛ تقلب. (اقرب الموارد).

تکرتح.

[تَ کَ تُ] (ع مص) شتابان گذشتن. (از اقرب الموارد): تکرتح فی مشیة؛شتاب گذشت و رفت. (ناظم الاطباء).

تکرثؤ.

[تَ کَ ثُءْ] (ع مص) کرثاةَ. انبوه شدن موی و جز آن و بر هم نشستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تکرج.

[تَ کَرْ رُ] (ع مص) کره گرفتن. (تاج المصادر بیهقی). تباه شدن نان و سبز گردیدن و کره برآوردن آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). متغیر شدن لون و بوی و مزهء طعام یا چیزی دیگر و این مصدر جعلی است از کرج که معرب کره باشد و کره به فتحتین و کاف عربی سبزی یا مثل پنبه چیزی که در ایام برسات بر آچار و غیره پیدا آید، به هندی پهپوندی گویند. (غیاث اللغات) (آنندراج). مصدری منحوت از کره فارسی بمعنی کپک و کفک و کپره... تباه شدن و سبز گردیدن و کره برآوردن نان از دیرماندگی. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تکردح.

[تَ کَ دُ] (ع مص) گرد گردیدن، یقال: سقط من السطح؛ فتکردح. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). || شتاب گذشتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تکردس.

[تَ کَ دُ] (ع مص) فراهم آمدن اندامها و درترنجیده شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). انقباض و فراهم آمدن بعضی چیزی بر بعضی. (از اقرب الموارد). باهم آمدن. (زوزنی).

تکردم.

[تَ کَ دُ] (ع مص) از ترس دویدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تکرر.

[تَ کَرْ رُ] (ع مص) مکرر شدن. (زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). مکرر گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || دودله شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تکرسف.

[تَ کَ سُ] (ع مص) درآمدن بعض چیزی در بعض. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || مطاوع کرسف. (اقرب الموارد). رجوع به کرسف شود.

تکرش.

[تَ کَرْ رُ] (ع مص) فراهم آمدن قوم. || ترنجیده و دژم شدن روی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تکرع.

[تَ کَرْ رُ] (ع مص) وضو کردن جهت نماز. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). لانه امرالماء علی اکارعه؛ ای اطرافه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). بمعنی وضو کردن و این مأخوذ از اکارع است که بمعنی پایچه باشد، چون در وضو دست و پای شویند لهذا تکرع گفتند. (غیاث اللغات) (آنندراج).

تکرفس.

[تَ کَ فُ] (ع مص) مجتمع گردیدن و منضم شدن مردم: تکرفس الرجل. || درآمدن بعض چیز در بعض. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). منضم شدن و درآمدن بعض چیز در بعض. (از اقرب الموارد).

تکرفؤ.

[تَ کَ فُءْ] (ع مص) انبوه و برهم نشسته گردیدن موی و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تکرث موی و جز آن. (از اقرب الموارد). رجوع به تکرث شود.

تکرکر.

[تَ کَ کُ] (ع مص) فروافتادن مرد در هوا. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). درافتادن مرغ در هوا. (از اقرب الموارد). || دودله شدن مرد در کار خود. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تکرم.

[تَ کَرْ رُ] (ع مص) دور شدن از لوم و جز آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بزرگی نمودن. (تاج المصادر بیهقی). بخشیدن. (غیاث اللغات) (آنندراج). به تکلف کرم نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) : و از روی تبرع و تکرم حلقه وار پیرامن حال مسلمانان درآمده. (تاریخ قم ص9).

تکرم.

[تَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان شفت است که در بخش مرکزی شهرستان فومن واقع است و 500 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

تکرمش.

[تَ کَ مُ] (ع مص) تشنج. (تاج العروس) (ذیل اقرب الموارد). در شواهد زیر از ترجمهء محاسن اصفهان این کلمه بی آنکه در متن عربی آن آمده باشد بمعنی مغازله. ملاعبه. نوازشهای عاشقانه، بکار رفته است :او را [شیرین را] مخفی به اصفهان آورد و بکرات، [پرویز] بنا شناخت بر سبیل امتحان با او تکرمش ساخت و عشق باخت. (ترجمهء محاسن اصفهان ص67). همینکه مرد با او تکرمش و تجمش آغاز کرد زن برفور گفت... (ترجمهء محاسن اصفهان ص112).

تکرمه.

[تَ رِ مَ] (ع مص) گرامی داشتن. (دهار) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). تکریم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). گرامی کردن. (آنندراج). تعظیم و تنزیه و تکریم. (اقرب الموارد). || (اِ) بالش. (منتهی الارب) (آنندراج). وساده و بالش. (از ناظم الاطباء). بالین و بالشی که شخص را از جهت بزرگداشت و احترام بر آن نشانند. (از اقرب الموارد).

تکرنینة.

[تَ کَ نَ] (ع اِ) به لغت بربر خار خسک. (دزی ج1 ص149).

تک رو.

[تَ رَ / رُو] (نف مرکب) در تداول امروز تک رونده. خودسر. که توجهی به تصمیم دسته جمعی افراد گروه نکند. سرکشی کننده از عقاید دیگران و این معنی در امور سیاسی و حزبی بیشتر مصطلح و متداول است. || در تداول عامه، زن بد که داخل در دسته و جماعتی یا اداره ای از زنان بد نباشد. زن بد که خود به تنهائی رود به تباهی. روسپی که در خانهء عمومی نبود. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تکرور.

[تَ] (اِخ) شهری است به مغرب. (منتهی الارب). بلادی است منسوب به قبیلهء سودان در اقصای جنوب مغرب و مردم آنجا شباهت فراوانی به زنگیها دارند. (از معجم البلدان). رجوع به قاموس الاعلام ترکی و نقود العربیه ص115 شود.

تکروری.

[تَ رُ وِ] (ع اِ) دزی در ذیل قوامیس عرب آرد: در آفریقا و شرق حشیش را نامند که از نوعی شاهدانه حاصل شود و مانند تریاک مکیف و منوم است و آن را با توتون دود کنند و کشند. (دزی ج1 ص149). تکرونی ظاهراً تصحیف آن است. (دزی ایضاً).

تکرونتن.

[تَ نِ تَ] (مص) به لغت زند و پازند بمعنی پیچیدن باشد. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). دکتر معین در حاشیهء برهان آرد: هزوارش تکرونیتن(1) نتن(2) پهلوی سختن(3) بمعنی سنجیدن، وزن کردن بنا بر این پیچیدن در متن تحریف سنجیدن است.
(1) - takronitan.
(2) - natan.
(3) - saxtan.

تکروی.

[تَ رَ] (حامص مرکب) عمل تکرو. و رجوع به تکرو شود.

تکره.

[تَ کَرْ رُهْ] (ع مص) روی ترش کردن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تسخط. (اقرب الموارد). || ناپسند و ناخوش داشتن. || چیزی را کم شمردن و به ناجایگاه دادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). و رجوع به تسخط شود.

تکرهة.

[تَ رِ هَ] (ع مص) دشمن گردانیدن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). از مادهء کره بدین وزن مصدری در غالب کتب لغت عرب مشاهده نشد و فقط در قطر المحیط و اقرب الموارد آمده: کرهُ الیه لشی ء؛ نقیض حببهُ.

تکری.

[تَ کَرْ ری] (ع مص) به خواب شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تکری.

[تُکْ کَ / تَکْ کُ] (اِخ) رجوع به تکر شود.

تکریب.

[تَ] (ع مص) کرب بستن بر دلو. || خرمای کرابه خوردن. || به بانگ آوردن نان پز کریب را. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || کشت کردن در زمین بی آب و گیاه. (از اقرب الموارد). رجوع به کریب شود.

تکریت.

[تَ / تِ] (اِخ) شهری است، نامیدند آن را بنام تکریت دختر وائل. (منتهی الارب). شهری است به اقلیم چهارم قلعه ای محکم دارد که از بناهای اردشیر بابکان است و در سی فرسخی بغداد واقع است بر غربی دجله منسوب به تکریت بنت وائل، خواهر بکربن وائل که دیاربکر به او منسوب است و بعضی آنرا از دیار عراق عرب و برخی از ارمنیه شمارند. (انجمن آراء) (آنندراج). شهری در الجزیرهء بین النهرین. (ناظم الاطباء). شهری است بر حد میان جزیره و عراق. آبادان و خرم و با نعمت. (حدود العالم). شهریست میان موصل و بغداد و به بغداد نزدیک تر است و تا بغداد سی فرسنگ فاصله دارد و قلعهء محکمی در آنجا هست که بر ساحل غربی دجله واقع و بر دجله مشرف است... و این قلعه را نخست شاپوربن اردشیر بنا نهاد... (از معجم البلدان). رجوع به تاریخ گزیده ص177 و 450 و حبیب السیر و مراصد الاطلاع و تاریخ مغول اقبال ص145 و 457 و الاوراق و عیون الاخبار و تاریخ جهانگشای جوینی ج2 ص155 و نزهة القلوب ص28 و 36 و 49 و 50 و مجمل التواریخ ص274 و 393 و 410 و قاموس الاعلام ترکی و اخبار دولت سلجوقی ص121 و 131 شود.

تکریتی.

[تَ] (ص نسبی) منسوب است به تکریت که شهرکی بزرگست و دژ استواری دارد در سی فرسخی بغداد. (از انساب سمعانی). رجوع به تکریت شود.

تکریتی.

[تِ] (اِخ) تیره ای از شعبهء شیبانی ایل عرب، از ایلات خمسهء فارس. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص87).

تکریتی.

[تَ] (اِخ) جعفربن عثمان. رجوع به جعفربن عثمان تکریتی شود.

تکریتی.

[تَ] (اِخ) عبدالسلام بن یحیی بن القاسم بن المفرج. متوفی بسال 675 ه . ق. است و بنا بر قول صاحب فوات الوفیات او را تصانیفی است. (از اسماء المؤلفین ج1 ص570).

تکریتی.

[تَ] (اِخ) عبدالله بن علی بن رفاعی بن محمد عبیدبن علی البناء التکریتی ثم البغدادی. وی در حدود سال 1211 ه . ق. درگذشت. او راست: خمرة الکؤس لحیاة النفوس در مناقب شیخ عبدالله عیدروس. و الرحلة المترجمة فی الایام المحترمة. (از اسماء المؤلفین ج1 ص487).

تکریتی.

[تَ] (اِخ) عبدالله بن علی سوید بغدادی مکنی به ابومحمد که در سال 584 ه . ق. در گذشت. او راست تاریخ تکریت. (از اسماء المؤلفین ج1 ص457). رجوع به عبدالله شود.

تکریتی.

[تَ] (اِخ) یحیی بن جریر مکنی به ابونصر. رجوع به ابونصر تکریتی شود.

تکریتی.

[تَ] (اِخ) یحیی بن ابی السعادات بن سعداللهبن الحسین بن ابی تمام مکنی به ابوالفتوح. از قضات است. بسال 531 ه . ق. متولد شد و در سال 618 درگذشت. سبکی در طبقات الشافعیه گوید وی احادیثی جعل کرده است. (از اسماء المؤلفین ج2 ص522).

تکریج.

[تَ] (ع مص) کره گرفتن نان. (تاج المصادر بیهقی). تباه شدن و سبز گردیدن و کره برآوردن آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). تکرج. (اقرب الموارد). رجوع به تکرج شود.

تکریر.

[تَ] (ع مص) بسیار واگردانیدن. (زوزنی) (از تاج المصادر بیهقی). باربار گردانیدن و بارها بازآمدن چیزی. (غیاث اللغات) (آنندراج). تکرار. تکرة. کرکرة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) : بر استمرار ایام و تکریر اعوام در مراتب علو و رفعت و مدارج اقبال و دولت ترقی می کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی). رجوع به تکرار و تکرة شود. || (اصطلاح بدیع) ذکر چیزی است بیش از یکبار و آنرا از انواع اطناب زیادت شمرده اند و آن ابلغ از تأکید است. (از کشاف اصطلاحات الفنون).
و تکریر خود بنفس خویش صنعتی است چنانکه رشید گفته است:
زهی مخالفت امر تو خطاء خطاء
زهی موافقت رای تو صواب صواب.
و دیگری گفته است:
جهان از دولت سلطان اعظم
بهار اندر بهار اندر بهار است.
و باشد که تکریر لفظ از جهت معنی مستأنف افتد چنانکه شاعر گوید:
پیش شمال امرت پای شمال در گل
پیش سحاب دستت دست سحاب برهم.
ای روزگار دولت و دولت بتو مشرف
وی حقگزار ملت و ملت بتو مکرم.
و از تکریرات متکلف عسجدی گفته است:
باران قطره قطره همی بارم ابروار
هر روز خیره خیره از این چشم سیل بار
زان قطره قطره، قطرهء باران شده خجل
زان خیره خیره، خیره دل و جان من فگار.
(المعجم فی معاییر اشعار العجم ص255).
رجوع به ترجمان البلاغهء رادویانی ص113 ذیل مکرر و کشاف اصطلاحات الفنون و مکرر شود.

تکریرات.

[تَ] (ع اِ) جِ تکریر. رجوع به مادهء قبل شود.

تکریز.

[تَ] (ع مص) افتادن پرهای باز: کرزالبازی تکریزاً (مجهولاً)؛ افتاد پرهای آن باز. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و عبارة الاساس: کرزالنسر و البازی و غیر هما جعل فی کریز و ربط حتی سقط ریشه. و یقال: کرزالرجل صقره؛ اذا خاط عینیه و اطمعه حتی یذل. (اقرب الموارد).

تکریس.

[تَ] (ع مص) محکم کردن بنا را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || تخصیص دادن برای خدمت خدا: کرس الاسقف البیعة و الاوانی و غیرها؛ خصصها لخدمة الله فهو مکرس. (از اقرب الموارد).

تکریش.

[تَ] (ع مص) ترش کردن روی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || تکریشة ساختن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و در اللسان آمده، پختن گوشت در کرش: کرش اللحم؛ طبخه فی الکرش. (از اقرب الموارد). رجوع به تکریشة شود.

تکریشة.

[تَ شَ] (ع اِ) آنچه در شکنبه پزند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). گیپا. (ناظم الاطباء).

تکریص.

[تَ] (ع مص) کریص خوردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به کریص شود.

تکریم.

[تَ] (ع مص) بسیارآب گردیدن ابر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || گرامی داشتن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). نیک گرامی کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || تنزیه کردن از معایب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تنزیه و تعظیم. (اقرب الموارد). || کریم گفتن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || فرزند کریم زادن. (آنندراج). || (اِ) تعظیم و توقیر و حرمت و احترام و تحیت و تسلیم. (ناظم الاطباء).

تکریمات.

[تَ] (ع اِ) تعظیمات و توقیرات و احترامات و تسلیمات. (ناظم الاطباء). رجوع به تکریم شود.

تکریم کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)گرامی داشتن. حرمت کردن. احترام کردن. منزه داشتن :
بنده را از تو سؤالی است به توجیه جواب
نکند مردم پاکیزه سیر جز تکریم.سعدی.

تکریه.

[تَ] (ع مص) دشمن گردانیدن. (زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). دشمن داشتن. (دهار). ضد تحبیب. (از اقرب الموارد). || ناخواست و ناپسند کردن چیزی بر کسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تکز.

[تَ کَ] (اِ) تخم انگور که میان غژب یعنی دانهء انگور باشد... بعضی به زای تازی و اکثری به زای فارسی گفته اند و صحیح زای تازی است چه از سین مهمله او را بدل کنند نه فارسی را. لبیبی گوید :
گر ببارند و بکوبند و دهندت بر باد
تو بسنگ تکزی(1) نان ندهی باب ترا.
(از فرهنگ رشیدی).
رجوع به تکژ و تکس و تکسک شود.
(1) - ن ل: تکژی، به نسک و تکژی.

تکزاس.

[تِ] (اِخ)(1) یکی از دول متحد آمریکای شمالی است که از جنوب به خلیج مکزیک و کشور مکزیک محدود می شود وسعت خاک این سرزمین 688650 کیلومتر مربع است و 9579000 تن سکنه دارد و مرکز آن استن(2) است این سرزمین بوسیلهء شعب غربی شط می سی سی پی مشروب می گردد و دارای معادن ثروتمندی از آن جمله معادن زغال و جیوه و نفت و گاز طبیعی است. در آن سرزمین کشت نیشکر اهمیت فراوان دارد و یکی از نقاط درجهء اول تولید نیشکر است. علاوه براین محصول پنبه و ذرت و گندم و یونجهء آن قابل ملاحظه است. کارخانه های مواد غذایی و پارچه بافی و تولید سرب و مس و جز اینها را دارد. شهرهای مهم آن دالاس(3) و هوستن(4) و بندر گالوستون(5) و سن آنتونیو(6) و فورت ورث(7)است و بندر گالوستون از بنادر مهم آمریکا و دومین بندر آمریکای شمالی است. تکزاس تا سال 1835م. جزو مکزیک بود و در این سال از مکزیک جدا شد و جمهوری مستقلی تشکیل داد و در دسامبر 1845 م. در شمار کشورهای متحد امریکای شمالی درآمد. (از لاروس).
(1) - Texas.
(2) - Austin.
(3) - Dallas.
(4) - Houston.
(5) - Galveston.
(6) - San Antonio.
(7) - Fort Worth.

تک زدن.

[تَ زَ دَ] (مص مرکب) در اصطلاح لوطیان در سینه زنی بی آهنگ زدن یکی از مردم دسته. غلط به سینه زدن که خارج از آهنگ یکنواخت دیگر سینه زنان باشد. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تکزم.

[تَ کَزْ زُ] (ع مص) میوه خوردن بی برکندن پوست وی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تکزیم.

[تَ] (ع مص) نگاه داشتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || منقبض و ترنجیده گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تکژ.

[تَ کَ / کُ / کِ] (اِ) استخوان انگور بود و بعضی تکس خوانند. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص179). دانهء انگور که میان غژم بود و آنرا تکس و تکش نیز گویند. (شرفنامهء منیری). استخوان میان انگور باشد یعنی دانهء او. (اوبهی). استخوان و تخم انگور باشد. (برهان) (آنندراج). هسته و تخم انگور. (ناظم الاطباء). استخوان باشد و تکش نیز گویند به شین معجم. ابوالعباس گفت :
تکژ نیست گویی در انگور او
همه شیره دیدیم یکسر رزش(1).
(صحاح الفرس).
و رجوع به تکز و تکس و تکسک و تکش شود.
(1) - ن ل: زرش. و رجوع به احوال و اشعار رودکی ج 3 ص 1160 و حاشیهء برهان دکتر معین ج 1 ص 504 شود.

تکژدان.

[تَ کَ] (اِ مرکب) تکژدانه. (ناظم الاطباء). پرده ای که هستهء انگور در میان آنست و پوست انگور. (ناظم الاطباء).

تکس.

[تَ کَ] (اِ) تکژ. دانهء انگور بود. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص192). دانهء انگور بود. یعنی استخوان انگور. (اوبهی). بمعنی تکز است. (فرهنگ جهانگیری). بمعنی تکژ است که تخم و دانهء انگور باشد و بعربی عجم گویند. (برهان). تخم انگور که میان غژب یعنی دانهء انگور میباشد... و آنرا تکز نیز گویند و به عربی عجم گویند به فتحتین و در برهان تکسک و تکسل نیز بهمین معنی آورده والله اعلم. (انجمن آرا) (آنندراج). تکژ و هسته و تخم انگور و تکش. (ناظم الاطباء) :
آن خوشه بین چنانکه یکی خیک پرنبید
سربسته و نبرده بدو دست هیچکس
بر گونه سیاهی چشم است غژم(1) او
هم بر مثال مردمک(2) چشم از او تکس.
بهرامی (از لغت فرس اسدی چ اقبال ص192).
در سواد هری صدوبیست لون انگور یافته شود هریک از دیگری لطیف تر و لذیذتر و از آن دو نوع است که در هیچ ناحیت یافته نشود یکی پرنیان دوم کلنجری تنک پوست، خردتکس بسیارآب. (چهارمقالهء نظامی عروضی صص31-32).
دیدهء حاسد بتو چون غژب انگور است سرخ
در لگدکوب عنا بادش جدا آب از تکس
سوزنی اسب قوافی راند در میدان تنگ
تا خر خمخانه بیهوده نجنباند جرس.
سوزنی.
رجوع به تکز و تکژ و تکسک و تکسل و تکش شود.
(1) - ن ل: غژب.
(2) - ن ل: مردمهء.

تکسب.

[تَ کَسْ سُ] (ع مص) ورزیدن و گرد آوردن و رزق جستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). روزی جستن. (از اقرب الموارد). || تکلف نمودن در کسب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || به کسب واداشتن بنده را. (از اقرب الموارد).

تکسر.

[تَ کَسْ سُ] (ع مص) خرد و مرد شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). شکسته شدن. (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || نزد اطباء عبارت است از حالی که انسان در آن حالت احساس سرما و لرزیدن و نیازمندی به گرم شدن کند در پوست و عضلات بدن. (از بحر الجواهر از کشاف اصطلاحات الفنون) : و اگر کسی را اندر زمستان بسبب فصد ناکردن تکسری اندر تن پدید آید فصد باید کردن لکن خون اندکی بیرون باید کردن. (ذخیرهء خوارزمشاهی). روز ششم اندرین روز بحرانها نیک نادر بود و اگر اتفاق افتد که بحران نیک باشد با رنج و خطر باشد و تکسر افتد. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

تکسس.

[تَ کَسْ سُ] (ع مص) رنج برخود نهادن و به خود گرفتن کاری را بی فرمودن کسی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تکسک.

[تَ / تِ کَ] (اِ) بمعنی تکس است که تخم و استخوان انگور باشد. (برهان) (آنندراج). بمعنی تکس است. (فرهنگ جهانگیری). تکسل. (ناظم الاطباء) :
کله سرش از دبوس منکر بشکست
همچو تکسک مویز و دانهء خرما.
سوزنی (از فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی).
قوت و غذای باب تو و عم و خال تو
ز آخال و از تکسک خرابات و مفسقه.
سوزنی.
خری که کاه و جو او ز برگ تاک و تکسک
مراغه کردن و غلطیدنش اسو به اسو.
سوزنی.
رجوع به تکز و تکژ و تکس و تکسل و تکش شود.

تکسل.

[تَ کَ] (اِ) بمعنی تکسک است که دانه و هستهء انگور باشد. (برهان) (از آنندراج). تکس و تکژ و هسته و تخم انگور. (ناظم الاطباء). و رجوع به تکز و تکژ و تکس و تکسک و تکش شود.

تکسی.

[تَ کَسْ سی] (ع مص) گلیم پوشیدن. (تاج المصادر بیهقی). گلیم بر اوکندن. (برافکندن) (زوزنی). کسا پوشیدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عبا پوشیدن، یقال: تکسی بالکساء؛ لبسهُ. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تکسیح.

[تَ] (ع مص) پوست کندن و مقشر نمودن. (ناظم الاطباء).

تکسیر.

[تَ] (ع مص) نیک شکستن. (زوزنی). بسیار شکستن. (منتهی الارب) (از غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) :
گر من به شکستن خم آیم
فریاد مکن بگاه تکسیر.سوزنی.
|| خشمناک شدن: فلان یکسر علیک الفوق او الارعاظ؛ او خشمناک است بر تو. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || قرار دادن کتاب را بر چند باب. (از اقرب الموارد). || جمع کردن اسمی را که نه جمع سلامت بود. (زوزنی). جمع کردن کلمه را بر تغییر بناء آن و این اصطلاح علمای حرف است. (از اقرب الموارد). جمع التکسیر، جمع که بنای واحدش متغیر گردد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || به اصطلاح تعویذنویسان تقسیم کردن اعداد اسم بر خانهای تعویذ بنهجی که از هر طرف شمار برابر افتد. (غیاث اللغات). در علم جفر نوعی از بسط باشد... و بر علم جفر اطلاق گردد. (از کشاف اصطلاحات الفنون). و رجوع به بسط شود. || در اصطلاح مهندسان بمعنی مساحت مستعمل است. (از کشاف اصطلاحات الفنون).

تکسیف.

[تَ] (ع مص) پاره پاره کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تکسین.

[تَ] (اِخ) نام بزرگی است از بزرگان ترک. (برهان). نام ملکی و ملکی است از ترکستان و شهری منسوب به خوبان و بمعنی حکمران و امیر نیز آمده و منسوب بدانجا را از ترکان خوب روی، پروردهء تسکین خوانند. (انجمن آرا) (آنندراج). یکی از زمین داران ترکستان و نیز نام آن ملک که بدو منسوب است. (فرهنگ رشیدی). یکی از بزرگان ترکستان. (ناظم الاطباء). مصحف تکین. (حاشیهء برهان چ معین) :
چاکران دگران آرزوی بنده کنند
نام فرزندان تکسین(1) و تکین و دینار.
فرخی (دیوان ص99).
چشم ودل رامن ملامت چون کنم ازعشق خویش
بند بر جان من آن پروردهء تکسین نهاد.
امیر معزی (از انجمن آرا).
ای بسا باد و بوش تکسینان
ترت و مرت از دعای مسکینان.
سنایی(ایضاً).
سر سزد بر آل تکسین از نکویی یار من
وز شرف بر آل یاسین سر امیر اطهر سزد.
سوزنی.
تا که از یغما و تکسین از برای رزم و بزم
بندگان آرند شیطان بند حورالعین صور
از برای رزم دشمن وز برای بزم دوست
جز بت یغما مخوه جز لعبت تکسین مخر.
سوزنی.
(1) - ن ل: تسکین.

تکش.

[تَ کَ] (اِ) استخوان انگور. (صحاح الفرس). تخم و دانهء انگور را هم گفته اند. (برهان). هستهء انگور. (ناظم الاطباء). رجوع به تکز تکژ و تکس شود. || مخفف ته کش، بمعنی ته نشین(1) :
تکش با تلاوش درآمیخته
چنین رودی از هر دو انگیخته.
نظامی (اقبالنامه چ وحید ص180).
(1) - رجوع به تلاوش شود.

تکش.

[تَ کَ] (اِخ) نام یکی از ملوک و سلاطین است. (برهان). نام سلطان تکش خان خوارزمی پسر سلطان اتسز خوارزمشاه بود. (انجمن آرا) (آنندراج). پادشاه پنجم از سلسلهء خوارزمی... (از ناظم الاطباء). سلطان علاءالدین، تکش بن ایل ارسلان که در سال 596 درگذشت. (از تاریخ مغول اقبال ص8) :
ای ز رایت ملک و دین در نازش و در پرورش
خسرو گیتی علاءالدین و الدنیا تکش.
کمال اسماعیل (از انجمن آرا).
تکش با غلامان یکی راز گفت
که این را نباید بکس باز گفت.سعدی.
رجوع به تاریخ مغول اقبال و تاریخ سیستان و تاریخ گزیده و لباب الالباب و تاریخ جهانگشا و حبیب السیر و اخبار الدولة السلجوقیه و کامل ابن اثیر ج10 ص48 و 55 شود.

تکشح.

[تَ کَشْ شُ] (ع مص) گاییدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تکشر.

[تَ کَشْ شُ] (ع مص) ترش رویی داشتن. || (اِ) ترش رویی. (ناظم الاطباء).

تکشف.

[تَ کَشْ شُ] (ع مص) برهنه شدن. (زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). برهنه و گشاده گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). آشکار شدن چیزی. (از اقرب الموارد). || پر کردن برق آسمان را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || خشک شدن زمین. || مفتضح شدن کسی. (اقرب الموارد).

تکشمر.

[تَ کَ مُ] (ع مص) خویشتن را کشمیری جا نمودن. (آنندراج) (بهار عجم) :
ای سفله تمام کار و بار تو دغاست
اینجا به ادب باش تکشمر بیجاست.
نعمت خان عالی (از بهار عجم).
رجوع به تکشمیر شود.

تکشمشی.

[تِ شِ مِ] (مغولی، اِ) پیش کش گذرانیدن و زمین بوسی که در خدمت سلاطین بعمل آید. (سنگلاخ ص158). تکشیمشی. تکشیمیشی. (ناظم الاطباء) : تعظیم و سلام متواضعانه و هر چیز تحفه ای که بحضور پادشاه تقدیم کنند. (ناظم الاطباء): نظام الملک به تکمش شرف تکشمشی دریافته شفاعتش بقبول مشفوع و مقرون و به اصطناعات غیر ممنون گشته... (درهء نادره چ شهیدی ص452).

تکشمیر.

[تَ کِ] (ع مص) خود را مانند مردمان کشمیر نمودن و رویه و طریقه آنها را اخذ کردن. (ناظم الاطباء). مصدر منحوت از کشمیر و ظاهراً تکشمیر به صواب نزدیکتر است تا تکشمر. رجوع به تکشمر شود.

تکشمیشی.

[تِ شِ] (مغولی، اِ)تکشمشی :دیگر از اکابر و معارف که بسبب سرما و برف در راه مانده بودند دررسیدند و شرف تکشمیشی یافت. (جهانگشای جوینی). و رکن الدین جز این خزاین که در میمون دز داشت لایق تکشمیشی پادشاه چیزی که در آن خیری باشد. (جهانگشای جوینی). فرمود تا موزه دوختند بغایت نیکو و پادشاهانه و صورت او را بر نعلچه نقش کردند در میانه تکشمیشی آن را بدست پادشاه داد. (تاریخ رشیدی). فوج فوج... خود را به شرف خاکبوس و تکشمیشی درگاه سلطنت پناه می رسانیدند. (تاریخ رشیدی). در حال نوروز و شهزاده طغان براندند و به بندگی رسیده بشرف تکشمیشی مشرف شدند. (تاریخ غازان ص46). آنجا امراء لشکر قراونه شرف تکشمیشی یافتند. (تاریخ غازان ص54). و همان روز ناولدار ازبایدو تحاشی نموده و به بندگی رسید و به تکشمیشی مشرف گشته به انواع عاطفت و سیورغامیشی اختصاص یافت. (تاریخ غازان ص58). رجوع به تکشمشی شود.

تکشمیشی کردن.

[تِ شِ کَ دَ] (مص مرکب) پیش کش گذراندن و زمین بوسی سلاطین و امراء کردن : فرمان شد تا هم در آن موضع در مصاحبت پادشاهزادگان... تکشمیشی کردند. (جهانگشای جوینی). ارکان حضرت... او را مجال آن نبود که قدم تقدیم برگیرند... مگر آن کس که روز اول تکشمیشی کردی و هم از بیرون بازگشتی. (جهانگشای جوینی). شرایط نیکو بندگی به تقدیم رسانید پاسبان به غایت نیکو تکشمیشی کرد. (تاریخ غازان ص19) و امرا برسیدند و اولچایها که گرفته بودند تکشمیشی کردند و به انواع سیورغامیشی مخصوص گشتند. (تاریخ غازان ص40). با جماعت امرا به بندگی فرستاد تا تکشمیشی کردند. (تاریخ غازان ص65). و رجوع به تکشمشی شود.

تکشؤ.

[تَ کَشْ شُءْ] (ع مص)برکنده پوست شدن چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تقشر چیزی. (از اقرب الموارد). || پرشکم شدن از طعام. || گوشت خشک خوردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تکشیب.

[تَ] (ع مص) بسیار خوردن گوشت و جز آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تکشیح.

[تَ] (ع مص) پوست برکندن. || بر تهیگاه داغ کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

تکشیخ.

[تَ] (ع مص) زن جلب خواندن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج). یقال: کشخهُ؛ اذا قال له کشخان. (منتهی الارب).

تکشیف.

[تَ] (ع مص) آشکارا کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || برهنه نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || اکراه کردن کسی را به اظهار امری. (از اقرب الموارد). به ستم برهنه و آشکارا کنانیدن، یقال: کشفتهُ عن کذا؛ ای اکرهتهُ علی اظهاره. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج).

تکشیمشی.

[تَ مِ] (اِ) تکشمشی. (ناظم الاطباء). رجوع به تکشمشی و تکشمیشی شود.

تکشیمیشی.

[تِ] (اِ) تکشمشی. (ناظم الاطباء). رجوع به مادهء قبل و تکشمشی و تکشمیشی شود.

تکظکظ.

[تَ کَ کُ] (ع مص) به اندازهء پری شکم خوردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || راست نشستن وقت طعام خوردن، یقال: فلان یتکظکظ عند الاکل؛ ای ینتصب قاعداً کلما امتلا بطنه واکتظ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد).

تکظی.

[تَ کَظْ ظی] (ع مص) بلند و برآمده شدن گوشت از فربهی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تکعبش.

[تَ کَ بُ] (ع مص) درترنجیدن پوست و یرا گرفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تکربش. (از اقرب الموارد). رجوع به تکربش شود.

تکعثب.

[تَ کَ ثُ] (ع مص) مجتمع گردیدن جوال و گرد گشتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تکعکع.

[تَ کَ کُ] (ع مص) بددلی کردن و بازایستادن. (زوزنی). بازایستادن و بددل شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رایناک تکعکعت؛ ای احجمت و تأخرت الی وراء. (اقرب الموارد).

تکعل.

[تَ کَعْ عُ] (ع مص) سخت درچفسیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). سخت چسبیدن. (آنندراج) (از اقرب الموارد).

تکعنش.

[تَ کَ نُ] (ع مص) بدام درآویخته شدن پرنده. || فروشدن در چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تکعیب.

[تَ] (ع مص) نارپستان شدن. (تاج المصادر بیهقی). نو برآمدن و بلند شدن پستان دختر و نارپستان شدن آن. (منتهی الارب). نارپستان شدن و بلند شدن پستان دختر. (آنندراج). برآمدن پستان دختر. (از اقرب الموارد). || چهارگوشه ساختن چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || تکعیب مکعب کردن است. چون عدد را بمثل خویش زنی و آنچه گرد آید هم بدو زنی مکعب کرده آید. چون 3 که اندر 3 زنی، 9 شود و این مال است، چون او را به 3 زنی بیست وهفت آید، این مکعب است. (التفهیم بیرونی چ جلال همایی ص43). و رجوع به تضلیع شود. || پر کردن چیزی. (از اقرب الموارد).

تکعیر.

[تَ] (ع مص) گره بستن پیه در کوهان شتر. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

تکفت.

[تَ کَفْ فُ] (ع مص) درترنجیدن و منقبض شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تقبض جامه. شتاب کردن مرغ در پریدن و تقبض در آن. || شتافتن در مسیر خود. (از اقرب الموارد).

تکفر.

[تَ کَفْ فُ] (ع مص) پوشیده شدن در سلاح. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). || در خود پیچیدن جامه. (از اقرب الموارد). پوشده شدن. (ناظم الاطباء).

تکفروش.

[تَ فُ] (نف مرکب) در تداول، آنکه روزنامه ها را فروشد در کوی ها و برزنها. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تکفروشی.

[تَ فُ] (حامص مرکب)فروختن هر شمارهء روزنامه را و گرفتن بهای همان یک شماره. مقابل آبونمان. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تکفف.

[تَ کَفْ فُ] (ع مص) کف پیش مردمان داشتن در کدیه. (تاج المصادر بیهقی). کف کف طعام خواستن. (زوزنی). دست پیش کسی داشتن بخواهش. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تکفکف.

[تَ کَ کُ] (ع مص) بازایستادن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). انصراف و امتناع. (اقرب الموارد).

تکفل.

[تَ کَفْ فُ] (ع مص) پایندانی کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (از زمخشری). پذیرفتار کسی گردیدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). ضامن و متعهد چیزی شدن. (غیاث اللغات) (آنندراج). کفالت کردن. (ناظم الاطباء). پذیرفتاری. (زمخشری): تکفلت بالمال؛ التزمت به والزمت نفسی. (ابن الانباری از اقرب الموارد) : هیچکدام از ایشان بسبب مشاهدهء غضب سلطان به تکفل مصحلت او زبان نمیدادند. (جهانگشای جوینی).

تکفل کردن.

[تَ کَفْ فُ کَ دَ] (مص مرکب) کفالت کردن. در عهده گرفتن. پذیرفتاری کردن : و مالی خطیر در صحبت تو حمل فرموده می آید تا هر نفقه و مؤونت که بدان حاجت افتد تکفل کنی. (کلیله و دمنه چ مینوی ص30) که من ریاست این کبوتران تکفل کرده ام و ایشان را از آن روی بر من حقی واجب شده است. (کلیله و دمنه ایضاً ص161). در اکرام مقدم من ملاطفت واجب دید و در ضیافت ابواب تکلف تکفل کردی. (کلیله و دمنه ایضاً ص342). بر وفق مزاج او سخنها گفته بودند و تقبل ها و تکفل ها کرده. (جهانگشای جوینی). رجوع به تکفل شود.

تکفؤ.

[تَ کَفْ فُءْ] (ع مص) ناو ناوان رفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تکفور.

[تَ] (اِخ) کلمهء تکفور را مورخین قرن هفتم الی نهم هجری از قبیل ابن العبری و ابن بی بی و ابن فضل الله العمری و قلقشندی و حمدالله مستوفی بعنوان لقب، مانند قیصر و خاقان و فقفور و جز اینها برای عموم ملوک ارمنیهء صغری یعنی ارمنیهء غربی، واقع بر ساحل شمال شرقی مدیترانه که مرکز آن شهر معروف سیسیل بود استعمال کرده اند. ابن بی بی غالباً بجای تکفور تکور را که املای دیگر تکفور است بکار میبرد و اصل کلمهء تکفور با صور مختلف آن از تگور و تاگور همه از کلمهء ارمنی «تاگاور» می آید که در آن زبان بمعنی پادشاه است و مرکب است از دو جزء یکی «تاگ» بمعنی تاج و دیگر ادات «آور» بضم واو بمعنی حامل و برنده که معادل «ور» در فارسی است. و بدون شک تاگاور ارمنی از تاجور فارسی گرفته شده است و همان معنی تاجور را نیز میدهد... ولی گاه نیز مؤلفین اسلامی اتساعاً کلمهء تکفور و تکور را در مورد سایر ملوک عیسوی، غیر ملوک ارمنیهء صغری، مثلاً در مورد پادشاهان یونانی قسطنطنیه، یا پادشاهان یونانی طرابوزان نیز استعمال کرده اند. (از حواشی تاریخ جهانگشای جوینی ج3 صص484-488) (از دزی ج1 ص149). امپراطور روم شرقی، بیزانس. (تاریخ ادبیات برون ص237). رجوع به تاگ ور و تاجور شود.

تکفی.

[تَ کَفْ فی] (ع مص) دراز شدن گیاه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تکفیت.

[تَ] (ع مص) فراز گرفتن چیزی را و به پنچه گرفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || فراهم آمدن. (از اقرب الموارد).

تکفیر.

[تَ] (ع مص) پوشیدن چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از غیاث اللغات). || لباس پوشیدن بر روی زره و پوشاندن آنرا. (از اقرب الموارد). || فاگذشتن (درگذشتن) از گناه کسی. (زوزنی). درگذشتن از گناه. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). پاک کردن خداوند گناه کسی را. (از اقرب الموارد). || ناچیز کردن گناه را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || سر دور فرود آوردن در خدمت کسی. (زوزنی). فروتنی نمودن کسی را و دست بر سینه نهادن پیش کسی. || بر سر نهادن پادشاه، تاجی را که بدیدنش خضوع لازم آید. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || کفارت کردن سوگند و جز آن. (زوزنی) (از ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی).کفارهء سوگند و جز آن دادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). کفارت دادن. (غیاث اللغات) : در حضرت تعالی به تکفیر یمین و تعفیر جبین بیستاد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص299). || منسوب کردن به کفر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). کافر خواندن. (غیاث اللغات) (آنندراج). و با لفظ کردن مستعمل. (آنندراج). و رجوع به تکفیر کردن شود. صاحب مغرب گفته که تکفیر بمعنی کافر خواندن روایت نشده و صاحب قاموس نیز نیاورده اما در کتب بسیار مستعمل کرده اند. (غیاث اللغات). || (اِ) نام تاج پادشاهی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). اسم است تاج را چنانکه تنبیت اسم است نبات را. (از اقرب الموارد). || کفر. (آنندراج) :
گر کند شق مه و مهر هم از روی حسد
دشمنش همچو ابوجهل بود در تکفیر.
علی خراسانی (از آنندراج).

تکفیر کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب) به بیدینی نسبت کردن. (ناظم الاطباء). به کفر منسوب کردن کسی را. کافر خواندن کسی را. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
دانی که چنگ و عود چه تقریر میکنند
پنهان خورید باده که تکفیر میکنند.حافظ.
رجوع به مادهء قبل شود.

تکفیل.

[تَ] (ع مص) پایندانی فرا کسی دادن. (تاج المصادر بیهقی). کسی را پذیرفتاری کردن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). پذیرفتاری دادن و پذیرانیدن و تیمارداری کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به تکفل شود.

تکفین.

[تَ] (ع مص) کفن کردن. (زوزنی) (دهار). کفن پوشانیدن مرده را و کفن ساختن جهت آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کفن پوشانیدن مرده را. (غیاث اللغات) (از اقرب الموارد). کفن کردن مرده را. (ناظم الاطباء) : کس به غسل و تکفین و تدفین ایشان فرا نمی رسید. (ترجمهء تاریخ یمینی). یک روز از ایام این محنت چهارصد کس مرده از شوارع شهر به دارالمرضی نقل کردند تا به تکفین و تدفین ایشان قیام نمایم. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص330).

تکک.

[تِ کَ] (ع اِ) جِ تِکَّه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به تکه شود.

تکک.

[تُ کَ] (ع اِ) جِ تاک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به تاک شود.

تکک تک.

[تَ کَ تَ] (اِ صوت) صوتی که از زدن دست بر خمیر آید، چنانکه خمیرگیران کنند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
بزن دست بر شکر من تکک تک
چنان چون زغاره پزد مهربانو.
(از لغت فرس اسدی چ اقبال ص437 در ذیل معنی زغاره، نان گاورسین).

تککة.

[تَ کَ کَ] (ع اِ) جِ تاک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به تُکَک و تاک شود.

تکل.

[تَ کَ] (ع مص) تکل علیه، لغتی است در اتکل و مذکور است در «وک ل». (منتهی الارب). تکل علیه تکلاً (از باب سمع)؛ توکل نمود بر او. لغتی است در اتکل. (ناظم الاطباء). رجوع به اتکال شود.

تکل.

[تَ / تِ کِ] (اِ) گوسفند شاخدار جنگی را گویند. (برهان) (از ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از انجمن آراء). || پسر سادهء نوخط را نیز گفته اند. (برهان) (ناظم الاطباء). مرد جوان که هنوز خط تمام بر عارض او نیامده باشد. (اوبهی). امرد و خط دمیده درشت و بزرگ. و دکل تبدیل آن است. (انجمن آرا) (آنندراج). مردی نو گوشاسب یعنی نوجوان که هنوزش خط تمام اندر نیامده باشد و بر عارضش اندک اثری باشد. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی) :
بدر دانی چراست جفت خسوف
زانکه نمام بود و کور و تکل.شمس فخری.
رجوع به تگل شود. || مردم ابله و بی اندام را هم میگویند. (برهان) (ناظم الاطباء). || نوعی از دوختن بود مانند بخیه و شلال و کوک و جز اینها. (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :همچنانکه کودکی را بدکان درزی نشاندند او را مطیع استاد باید بودن. اگر تکل دهد که بدوزد، تکل دوزد و اگر شلال، شلال و اگر بخیه، بخیه و اگر جهک، جهک. (فیه ما فیه).

تکلا.

[تَ] (اِخ) دهی در دهستان اجارود است که در بخش گرمی شهرستان اردبیل واقع است و 626 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

تکلام.

[تِ کِلْ لا] (ع مص) سخن گفتن: تکلم کلمة بکلمة تکلماً و تکلاماً؛ سخن گفت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تکلام.

[تَ / تَ کَلْ لا](1) (ع ص) مرد نیکوسخن فصیح کلام. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به تکلامة شود.
(1) - در اقرب الموارد [ تِ / تِ کِلْ لا ] .

تکلامة.

[تَ مَ / تَ کَلْ لا مَ](1) (ع مص)مرد نیکوسخن فصیح کلام. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به مادهء قبل شود.
(1) - در اقرب الموارد: [ تِ مَ / تِ کِلْ لا مَ ]

تکلان.

[تُ] (ع اِ) عجزنمایی و کارسپردگی بر دیگری. اسم است توکل را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). اعتماد و توکل. (غیاث اللغات) (آنندراج). اسم است از اتکال بمعنی اعتماد و تفویض. (از اقرب الموارد) : و هو المستعان و علیه التکلان. (گلستان). رجوع به اتکال و توکل شود.

تکلاوات.

[] (اِ) نوعی لباس که در هند و مصر امیران پوشند(1). (دزی ج1 ص149).
(1) - دزی مفرد این کلمه را نیاورده و علامت استفهام گذاشته است.

تکلئة.

[تَ لِ ءَ] (ع مص) بیعانه گرفتن. (منتهی الارب) (آنندراج). || بکرانه رسانیدن کشتی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). نزدیک گردانیدن کشتی را به کرانهء رود. (از اقرب الموارد). || بستن کشتی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || بجای آمدن که باد کم گذرد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بند کردن و بازداشتن. || پیش آمدن و نگریستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). به همهء معانی رجوع به تکلیی ء شود.

تک لپه.

[تَ لَپْ پَ / پْ پِ] (اِ مرکب)اصطلاح گیاه شناسی در تقسیم بندی گیاهان که در دانهء آنها فقط یک لپه است مانند گندم و خرما. این گیاهان از نوع گیاهان گلدار و نهاندانه ها میباشد. رجوع به گیاه شناسی گل گلاب ص124 و 197 شود.

تکلتو.

[تَ کَ] (اِ) بمعنی خوگیر اسب. این لغت ترکی است و در مصطلحات نوشته که تکلتو خوگیر اسب که آنرا نمدزین گویند... و در چراغ هدایت بمعنی نمدزین... (غیاث اللغات). نمدزین و آنرا خوگیر نیز گویند. (آنندراج). چیزی که از نمد و جز آن دوزند و زیر زین گذارند و ترمه نیز گویند تا بر پشت اسب از زین آسیبی نرسد. (ناظم الاطباء). صاحب برهان در ذیل کلمهء نمدزین آرد... که بر پشت اسب نهند و زین را بر بالای آن گذارند و در این زمان تکلتو گویند -انتهی. صاحب منتهی الارب در ذیل جدیدة السرج، در مادهء «ج دد» آرد: تکلتوی زین و هما جدیدتان... :
ای جل خرسک تکلتو را مکن
عیب و در بر سر توهم در تو بره.
نظام قاری.
ای تکلتو بکفل پوش چو روزی برسی
خدمات جل خرسک برسان ایشان را.
نظام قاری.
ور تکلتو خوری و جل سایی
تیغهء پشت و دستهء دندان.
ظهوری (از آنندراج).
چو زین خود را نمی خواهد بپهلو
که دارد پشت او ریش از تکلتو.
اشرف (ایضاً).
|| ریش که به اختلاط سبل دراز شده باشد... ریش که سبلت داخل کرده دراز سازند. (غیاث اللغات). و به مجاز ریشی که به اختلاط سبل دراز شده باشد چون دمی ماند... (آنندراج). بروت و شارب. (ناظم الاطباء).

تکلتودوز.

[تَ کَ] (نف مرکب) دوزندهء تکلتو :
گر تکلتودوز گیرد قیمت صد گز نمد
در تکلتویش خسی همچون جهاز اشتر است.
ملاطغرا (از آنندراج).
رجوع به مادهء قبل شود.

تکلح.

[تَ کَلْ لُ] (ع مص) سپید واکردن دندان در ترشرویی. (منتهی الارب) (آنندراج). ترشرویی کردن و افراط در تعبس و گفته اند الکلوح در اصل آشکار گردیدن دندانهای عبوس است. (از اقرب الموارد). || ترشرویی کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || تبسم. (از اقرب الموارد). || پیاپی درخشیدن برق. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تکلد.

[تَ کَلْ لُ] (ع مص) درشت و سطبر گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تکلدان.

[تُ کَ] (اِخ) دهی از دهستان هریس است که در بخش شهرستان سراب واقع است و 603 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

تکلس.

[تَ کَلْ لُ] (ع مص) سیراب شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || سخت دویدن. (ناظم الاطباء). رجوع به متکلس شود.

تکلع.

[تَ کَلْ لُ] (ع مص) فراهم آمدن و باهم سوگند خوردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تکلف.

[تَ کَلْ لُ] (ع مص) رنج چیزی بکشیدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). رنج بر خود نهادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از غیاث اللغات). تجشم در امری و تحمل کردن آن با رنج و سختی و خلاف عادت. (از اقرب الموارد). محنت و مشقت و توجه و سعی و کوشش و مداومت و زحمت. (ناظم الاطباء) : هرکجا که عقیدتها به مودت آراسته گشت اگر در مال و جان با یکدیگر مواسات رود و در آن انواع تکلف و تنوق تقدیم افتد هنوز از وجوب آن قاصر باشد. (کلیله و دمنه). و یا هیچ تکلفی را در تزکیت آن مجال وصفی تواند بود. (کلیله و دمنه).
نان خشکم بود و گر به تکلف بزیم
از دو چشم آب بر او ریزم و تر گردانم.
عطار.
|| بخود گرفتن کاری را بی فرمودن کسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || از خویشتن چیزی نمودن که آن نباشد. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (از غیاث اللغات) (از آنندراج). از خود چیزی نمودن که آن در طبع نباشد. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). || افراط در آداب و رسوم و نوازش و ظاهرسازی و ریاکاری و تزویر. (ناظم الاطباء). آرایش. نیکو جلوه گر ساختن چیزی :
فغان من همه زان زلف بی تکلف اوست
فکنده طبع بر او بر هزار گونه عقد.منجیک.
شعر او چون طبع او هم بی تکلف هم بدیع
طبع او چون شعر او هم با ملاحت هم حسن.
منوچهری.
بر عادت سال گذشته که سلطان محمود را ساختی بسیار خوردنی با تکلف ساخته بود بفرستاد، امیر را از او سخت خوش آمد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص256). و چون عید کرده بود سلطان از میدان به صفهء بزرگ آمد، خوانی نهاده بودند سخت با تکلف. (تاریخ بیهقی ایضاً ص257). رسول را آوردند و بگذرانیدند بر آن تکلفهای عظیم و چیزی دید که در عمر خویش ندیده بود. (تاریخ بیهقی ایضاً ص290). پسر علی از راه دیگر بازگشت و رسول را با آن کوکبه بسرای خویش برد و تکلفی بزرگ ساخته بودند. (تاریخ بیهقی ایضاً ص293).
نه حکم او به تهور نه عدل او به نفاق
نه حلم او به تکلف نه جود او به ریا.
مسعودسعد.
چنانکه مثل او [مناره] هیچ جای نبودی، در غایت تکلف و نیکویی. (تاریخ بخارا ص61).
به تکلف نشود چون تو عدوت
نتوان یافت جوانی به خضاب.ادیب صابر.
و آن را بانواع تکلف بیاراست. (کلیله و دمنه). هرکه به تکلف کاری کند که سزای آن نباشد بدو آن رسد که بدان بوزینه رسید. (کلیله و دمنه). هر معنی که از پیرایهء سیاست کلی و حلیهء حکمت اصلی عاطل باشد اگر کسی خواهد که به لباس عاریتی آنرا بیاراید به هیچ تکلف جمال نگیرد. (کلیله و دمنه). و او در ابواب تفقد و تعهد، ایشان را انواع تکلف و تنوق واجب داشتی. (کلیله و دمنه).
همتش گفت از تکلف درگذر
شش گزی دستار و یکتایی فرست.خاقانی.
ای هجر مردمی کن، پای از میان برون نه
تا وصل بی تکلف دست از میان برآرد.
خاقانی.
بی تکلف نزد هر داننده هست
آنکه با گردنده گرداننده هست.مولوی.
شکر نعمت بزرگان واجب است و ذکر جمیل و دعاء خیر و اداء چنین خدمتی در غیبت اولیتر است از حضور، که آن به تصنع نزدیک است و این از تکلف دور. (گلستان).
برخیز تا طریق تکلف رها کنیم
دکان معرفت به دو جو پربها کنیم.سعدی.
نگویمت به تکلف، فلان دولت و دین
سپهر مجد و معالی، جهان دانش و داد.
سعدی.
نکوسیرت بی تکلف برون
به از پارسای خراب اندورن.(بوستان).
تکلف بر مرد درویش نیست
وصیت همین یک سخن بیش نیست.
(بوستان).
جان به تحفه بر جانان مفرست ابن یمین
کاین تکلف مثل زیره به کرمان باشد.
ابن یمین.
یک مو به تنم بی نمک جلوه نمانده ست
زین بیش به کس بار تکلف نتوان کرد.
سالک قزوینی (از آنندراج).
|| در عبارت زیر بمعنی عمد و تعمد آمده است : و اگر شراب گرم باشد، چنانکه اندر تابستان به هوا گرم شده باشد یا به تکلف گرم کرده باشند حرارت آن از حرارت غریزی بس دور نباشد. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

تکلفات.

[تَ کَلْ لُ] (ع اِ) جِ تکلف. محنتها و مشقتها و رنجها و مزاحمات و آداب و تشریفات و پذیرائیها و نوازشها و ظاهرسازیها. (ناظم الاطباء).
- تکلفات رسمی؛ توجهات نوازشانه و خوش آمدگیهای زبانی. (ناظم الاطباء).
- تکلفات مجلس؛ تشریفات مجلس و آداب و رسوم مهمان نوازی. (ناظم الاطباء).

تکلف اندود.

[تَ کَلْ لُ اَ] (ن مف مرکب)آلوده با ریا و ظاهرسازی :
همه رنگی تکلف اندود است
جز سپیدی که آن نیالوده ست.نظامی.

تکلف کردن.

[تَ کَلْ لُ کَ دَ] (مص مرکب) رنج بردن و محنت کشیدن. (ناظم الاطباء) :
چند کلوخی به تکلف کنی
در گل و آبی چه تصرف کنی.نظامی.
|| وادار کردن. مجبور کردن. به گردن نهادن :مرا تکلفی کردند تا نامه نبشتم بر نسختی که کردند چنانکه خوانده آمده است. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص328). دیگر باره ارسلان خان فرمود تا مناره برآوردند و تکلف در استواری او کردند. (تاریخ بخارا ص61). || ظاهرسازی کردن. افراط کردن در آداب و رسوم. پرتجمل ساختن ضیافتی یا جایگاهی یا چیزی. تظاهر کردن. ریا کردن : من که بوالفضلم بدان وقت شانزده ساله بودم دیدم خواجه را [علی میکائیل را] که بیامد تکلفی کرده بودند در نیشابور. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص205). خواجه علی از گرگان بازگشت و بسیار تکلف کرده بودند. (تاریخ بیهقی ایضاً ص206). روز دوشنبه غرهء ماه بود روزه بگرفتند و به شب سلطان به صفهء بزرگ بنشست و نان خورد با اعیان و تکلفی عظیم کرده بودند. (تاریخ بیهقی ایضاً ص273).
چون ز فهم این عجائب کودنی
گر بلی گویی، تکلف میکنی.مولوی.

تکلفة.

[تَ لِ فَ] (ع اِ) مشقت و دشواری. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مشقت. ج، تکالیف. (اقرب الموارد): حملت الشی ء تکلفة؛ یعنی بمشقت و دشواری داشتم آنرا. (منتهی الارب).

تکلفی.

[تَ کَلْ لُ] (ص نسبی) منسوب به تکلف. ظاهری. ساختگی. ریاکارانه. با تزویر و ریا. با ظاهرسازی :
تا زهد تکلفیت برخیزد
بر ناصیه داغ فاسقی باید.
خاقانی.

تکلل.

[تَ کَلْ لُ] (ع مص) گرد درآمدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). احاطه نمودن چیزی را و فراگرفتن. || نرم درخشیدن: تکلل السحاب بالبرق؛ نرم درخشید. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || اکلیل پوشیدن مرد. (از اقرب الموارد). رجوع به تکلیل شود.

تکلم.

[تَ کَلْ لُ] (ع مص) سخن گفتن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (منتهی الارب) (از غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). سخن گفتن که در مستمع اثر کند. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی).

تکلمات.

[تَ کَلْ لُ] (ع اِ) گفتگوها و سخنها. (ناظم الاطباء). رجوع به تکلم شود.

تکلؤ.

[تَ کَلْ لُءْ] (ع مص) بیعانه گرفتن. بیعانه پذیرفتن. || مهلت و زمان خواستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تک لو.

[تَ] (اِ مرکب) (از: تک = واحد+ لو = خال) نامی است که در ورقهای بازی به آس که یک خال دارد نهند.

تکلو.

[] (اِخ) از طوایفی هستند که دولت صفوی را بوجود آوردند. رجوع به سبک شناسی بهار ج3 ص280، 282، 284، 286 و 287 شود.

تکلة.

[تُ لَ] (ع اِ) تکلان. (ناظم الاطباء). رجوع به تکلان شود.

تکلة.

[تُ کَ لَ] (ع ص) رجل تکله؛ مرد عاجز که کار خود را بدیگری سپارد و بر وی تکیه نماید. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). وکلة. (اقرب الموارد). رجوع به وَکَل و وکلة شود.

تکله.

[تُ لَ / لِ] (ص، اِ) دیوانه را گویند. (برهان) (از انجمن آراء) (از آنندراج) (فرهنگ رشیدی) (فرهنگ جهانگیری). دیوانه و شوریده و مجنون. (ناظم الاطباء).

تکله.

[تَ لَ] (اِخ) از ایلات ساکن اطراف اردبیل. (جغرافیای سیاسی کیهان ص106). از ایلات اطراف اردبیل و مرکب از 500 خانوار است که ییلاقشان در سبلان و قشلاقشان در مغان است.

تکله.

[تُ لَ / لِ] (اِخ) نام یکی از اتابکان است که در شیراز پادشاهی کردند. (برهان) (فرهنگ جهانگیری) (از انجمن آراء) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از غیاث اللغات). اتابک تکله (571-591 ه . ق.) پسر اتابک زنگی است و او 20 سال بر فارس اتابکی کرد و مردی عادل و صلح دوست بود و وزیری داشت بنام امین الدین کازرونی که به کرم و بخشش شهرت بسیار یافته، آخر کار بین تکله و پسر عمش قطب الدین سنغربن طغرل نزاع شد و طغرل اتابک تکله را که شخصاً بجنگ او رفته بود بقتل رساند و خود اتابک شد. (تاریخ مغول اقبال ص382). و این سومین اتابک از اتابکان فارس است. رجوع به تاریخ مغول اقبال ص399 شود :
در اخبار شاهان پیشینه هست
که چون تکله بر تخت شاهی نشست.
(بوستان).
چو بشنید دانای روشن نفس
به تندی برآشفت کای تکله بس.(بوستان).
مظفرالدین سلجوقشاه کز عدلش
روان تکله و بونصر سعد مینازند.سعدی.

تکله.

[تُ لَ / لِ] (اِخ) اتابک مظفرالدین تکله (649-656 ه . ق.) یکی از مشهورترین اتابکان لرستان است و او با اتابکان فارس و امرای لر کوچک و شول و مغول درافتاد و قسمت عمدهء عمر او در زد و خورد گذشته است. کشمکش میان اتابکان فارس و اتابکان لرستان که از عهد هزاراسب شروع شده بود در ایام امارت تکله شدت یافت چه اتابک سعدبن زنگی بقصد استیصال امرای فضلویه و تصرف بلاد لر بزرگ سه بار بطرف متصرفات تکله لشکر کشید ولی در این لشکرکشیها غلبه نیافت بلکه پیروزی و اعتبار نصیب تکله گردید. در سال 655 ه . ق. که اردوی هلاکو عازم بغداد بود تکله بخدمت هلاکو رسید ولی از قتل خلیفه متأثر شد. مخفیانه به لرستان بازگشت و هلاکو گروهی را برای دستگیری او به لرستان فرستاد گرچه برادر تکله دستگیر شد چون تکله به حصار منگشت پناهنده شده بود بگرفتن وی توفیق نیافتند عاقبت هلاکو تکله را زنهار داد و چون به خدمت هلاکو رسید، خان مغول وی را به تبریز برد و در آنجا در سال 656 ه . ق. او را بکشت. (از تاریخ مغول اقبال صص444-445). این تکله پسر هزاراسب بن ابی طاهر و پنجمین از اتابکان لر بزرگ است. رجوع به تاریخ مغول اقبال (سال 448) شود.

تکلی.

[تَ کَلْ لی] (ع مص) به آخر صفوف بایستادن در حرب. (تاج المصادر بیهقی). در صف پسین جنگ ایستادن و گویند این مقلوب تکیل است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به تکیل شود.

تکلی ء .

[تَ ءْ] (ع مص) بیعانه گرفتن. || به کرانه رسانیدن کشتی و بستن کشتی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بازداشتن کسی بر کنارهء دریا. (تاج المصادر بیهقی). بند کردن و بازداشتن. || بجایی آمدن که باد کم گذرد. || پیش آمدن. || نگریستن، یقال کلاء فیه؛ ای نظر فیه متأملاً. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || سلف دادن در طعام. (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد). رجوع به تکلئة شود.

تکلیب.

[تَ] (ع مص) سگ داری کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (آنندراج). || سگ را تعلیم کردن. (تاج المصادر بیهقی). سگ را شکار آموختن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (از اقرب الموارد). تربیت و تعلیم کردن سگ را برای شکار. (ناظم الاطباء).

تکلید.

[تَ] (ع مص) بر یکدیگر فراهم آوردن چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تکلیز.

[تَ] (ع مص) فراهم آوردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تکلیس.

[تَ] (ع مص) حمله کردن و کوشیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). || بددلی کردن و گریختن. از اضداد است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || سیراب گر دیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || آهک اندودن خانه را. (از اقرب الموارد). || نزد اطباء آن است که چیزی را در آتش به درجه ای رسانند که همچو آهک شود. (از بحر الجواهر) (از کشاف اصطلاحات الفنون). به اصطلاح کیمیا سوزانیدن چیزی را تا مانند آهک گردد. (ناظم الاطباء).
- تکلیس اجسام؛ اصطلاح علم شیمی است و آن این است که یکی از اجسام آلی را بوسیله حرارت تجزیه می نمایند و آلوژن را آزاد میکنند. و تکلیس جسم ممکن است با آهک یا آهک سوددار انجام گیرد. رجوع به کتاب روش تهیهء مواد آلی دکتر صفوی ص155 شود.

تکلیف.

[تَ] (ع مص) چیزی از کسی درخواستن که در آن رنج بود. (تاج المصادر بیهقی) (از زوزنی). چیزی از کسی خواستن که او را از آن رنج رسد. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). زیاده از اندازهء طاقت کار فرمودن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از آنندراج) (از غیاث اللغات). کسی را در رنج انداختن. (غیاث اللغات). ارتکاب هر کاری که فوق طاقت باشد. (ناظم الاطباء). الزام الکلفة علی المخاطب. (تعریفات جرجانی). فزون از توان کار فرمودن کسی را. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
مرا چون خرد بند تکلیف سازد
ز بند خرد در هوا می گریزم.خاقانی.
اگر در تقویم او زیادت تکلفی و تکلیفی رود بشکند و باطل گردد. (سندبادنامه ص46). دست از ارهاق و تکلیف او بداشتند. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص360). || (اِ) امر و نهی خدای مر بنده را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). حق و فرض و کاری که باید بجای آورده شود و واجب بود. ج، تکالیف. (ناظم الاطباء) :
زانکه محسوس است ما را اختیار
خوب می آید بر او تکلیف کار.مولوی.
|| زحمت و سختی و دشواری و تصدیع و رنج و عذاب و اذیت و ستم و کار پرمشقت. (ناظم الاطباء). || فارسیان بمعنی مطلق کار فرمودن با لفظ کردن، استعمال نمایند پس تکلیفات شرعیه بنا بر مشهور از این قسم باشد. (از آنندراج) (از غیاث اللغات). وظیفه. دستور. فرمان :
تکلیف تو به هر که در ایام گل کند(1)
خونش بخاک ریز که از اهل بدعت است.
صائب (از آنندراج).
(1) - در بعضی نسخ بجای کند، گرفت است اما در صحت آن تأمل است. (آنندراج).

تکلیفات.

[تَ] (ع اِ) در تداول، تکالیف و کارهای پرمشقت و سختیها و دشواریها و رنجها و اذیتها و ستمها و عذابها. (ناظم الاطباء).
- تکلیفات شرعیه؛ واجبات و کارهایی که اجرای آنها واجب باشد. (ناظم الاطباء). رجوع به تکلیف و دیگر ترکیبهای آن شود.

تکلیف شدن.

[تَ شُ دَ] (مص مرکب)در تداول مردم، بحد بلوغ رسیدن. بحد تکلیف رسیدن. بالغ گردیدن. خود را شناختن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). ناظم الاطباء در ذیل به تکلیف رسیدن آرد: بسن رشد و بلوغ رسیدن و بالغ شدن. و سن تکلیف، سن رشد و بلوغ.

تکلیف کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)فرمان کاری دادن و حکم به اجرای امری کردن و زحمت دادن. (ناظم الاطباء) : شار را با تخت بند پیش خویش خواند و تکلیف کرد که به تحریر این نامه قیام نماید. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص345).
هشدار که مقتضای پیری
تکلیف کند به گوشه گیری.
واله هروی (از آنندراج).
رجوع به تکلیف و دیگر ترکیبهای آن شود.

تکلیف کش.

[تَ کَ / کِ] (نف مرکب)زحمت کش. فرمانبردار. که رنج و سختی تحمل کند. که زحمت کشد و رنج برد :
بدهم این زر را بدین تکلیف کش
تا دو سه روزی شود از قوت خوش.مولوی.
رجوع به تکلیف و دیگر ترکیبهای آن شود.

تکلیف مالایطاق.

[تَ فِ یُ] (ترکیب وصفی) آنچه که از آن عاجز آیند. (انجمن آرا). تکلیفی که بدان تاب نتوان آورد. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : و در آن وقت بداند که دغل آن باشد که خدای عادل را ظالم گفته باشد... و تکلیف مالایطاق را جایز دانسته باشد. (کتاب النقض ص428). رجوع به تکلیف و دیگر ترکیبهای آن شود.

تکلیل.

[تَ] (ع مص) پوشانیدن تاج. (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد). تاج بر سر کسی نهادن. (زوزنی) (دهار) (آنندراج). اکلیل پوشانیدن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || درخشیدن. (زوزنی) (آنندراج). || زینت دادن چیزی را به جواهر. (ناظم الاطباء). || کوشیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). کوشش کردن در کار. (آنندراج). || تیزدلی کردن در حمله. (تاج المصادر بیهقی). حمله کردن سبع. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بددلی کردن. (تاج المصادر بیهقی). بازایستادن و بددلی کردن. از لغات اضداد است. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || کند شدن بینایی و شمشیر و کارد و جز آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). کند شدن شمشیر. (از اقرب الموارد). || رفتن و در هلاک و زیان گذاشتن اهل را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || با شمشیر حمله کردن بر کسی. (از اقرب الموارد). || احاطه کردن ابر از هر جانب آسمان را. (از اقرب الموارد). رجوع به تکلل شود.

تکلیم.

[تَ] (ع مص) سخن گفتن که در مستمع اثر کند. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). سخن گفتن با کسی. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || خسته کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). جراحت کردن. (منتهی الارب). مجروح کردن کسی را. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). زخم کردن. (آنندراج).

تکلیة.

[تَ یَ] (ع مص) درآمدن به خانه ای که در وی جای پوشیدن باشد، یقال: کلی فلان؛ ای اتی مکاناً فیه مستتر. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تکمار.

[تُ] (اِ) بمعنی تخمار است و آن تیری باشد بی پیکان و بجای پیکان گرهی دارد. (برهان) (از انجمن آرا) (از آنندراج). و آنرا تُکمُر نیز گفته اند. (انجمن آرا) (آنندراج). تیری است بی پیکان که بجای پیکان گرهی بشکل تخم کبوتر دارد و از آن او را تخمار و تکمار نیز خوانند. منسوب به تکمه و تکمار مخفف آن و در بهار عجم آورده و در فرهنگها نیافتم. (انجمن آرا). تخمار که تیر بی پیکان بود و بعوض پیکان گرهی از چوب یا استخوان دارد. (ناظم الاطباء) :
هم از وی است خوارج نشانهء لعنت
که سکزن است بر ایشان سزا نه تکمار است
امیرخسرو (از انجمن آرا).
رجوع به تخمار و تکمر شود.

تکمر.

[تُ مَ] (اِ) مخفف تکمار است و آن تیری باشد بی پیکان و بجای پیکان گرهی از چوب و استخوان دارد. (برهان). مخفف تکمار است . (آنندراج). تکمار. (ناظم الاطباء). تیری معروف که برای مرغانش فرستند. عامه تکه گویندش. (شرفنامهء منیری). رجوع به تکه و تکمار و تخمار شود.

تکمران.

[تَ مَ] (اِخ) یکی از دهستانهای بخش شیروان در شهرستان قوچان است. این دهستان در شمال شرقی شیروان واقع است و از یازده آبادی بزرگ و کوچک تشکیل یافته و جمعاً 9147 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

تکمش.

[تَ کَمْ مُ] (ع مص) شتافتن. (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد). شتاب کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || درترنجیده و فراهم شدن پوست. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تک مضراب.

[تَ مِ] (اِ مرکب) اصطلاحی است در موسیقی و آن مقابل ریزمضراب است و معمو بعد از هر «تری مولی» تک مضراب می آید.
- تک مضراب زدن؛ در تداول عامه، سخنی ناهنجار و ناموافق در میان مجلسی گفتن. متکلمی را با سخنی مخالف رنجانیدن. اشاره بمطلبی کردن. گوشه زدن.

تکمکم.

[تَ کَ کُ] (ع مص) کلاه گرد پوشیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). پوشیدن کُمَّة و آن قلنسوهء مدور است. (از اقرب الموارد). || فروشدن در جامه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || فروپوشیدن سر را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تکمل.

[تَ کَمْ مُ] (ع مص) تمام شدن و تمام کردن. لازم و متعدی است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). تکامل. اکتمال. کامل شدن چیزی. (از اقرب الموارد).

تکملة.

[تَ مِ لَ] (ع مص) تمام گردانیدن و نیکو کردن. (آنندراج). کمل تکمیلاً و تکملة. رجوع به تکمیل شود. (ناظم الاطباء). || (اِ) آنکه چیزی را تمام گرداند. (از اقرب الموارد). تکمیل و تتمه. (ناظم الاطباء) : و بیشترین مردم بر این دستور مال و خراج می رسانیدند و بعد از آن با هفتادودو دینار کردند پس از آن کسورات منسوبه و معروفه به عجز و تکمله و اضافت می کردند. (تاریخ قم ص143). || آنچه در آخر کتابی یا بابی، یا فصلی تمامی سخن را نویسند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تکمم.

[تَ کَمْ مُ] (ع مص) فروگرفتن چیزی را و مدهوش و رفته عقل شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). یقال، تکمم القوم. (مجهولاً) اذا اغمی علیهم و غطوا. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || جامه پوشیدن مرد. (از اقرب الموارد).

تکمؤ.

[تَ کَمْ مُءْ] (ع مص) ناپسند و ناخوش داشتن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). تکره چیزی. (از اقرب الموارد). || پوشیدن و پنهان کردن زمین چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || سماروغ برکندن. (زوزنی): خرج الناس یتکماون؛ بیرون آمدند مردمان برای چیدن سماروغ. (ناظم الاطباء).

تکمه.

[تُ مَ / مِ] (اِ) گوی گریبان و امثال آن را گویند. (برهان) (انجمن آرا). گوی گریبان از برهان و لغات ترکی که به هندی آنرا گهندی گویند و بمعنی حلقهء کوچک که از آن گوی گریبان را بگذرانند و در هندوستان مشهور است ظاهراً درست نیست. (غیاث اللغات). گویک کلاه و گریبان و قبا و جز آن و با لفظ کردن و بستن و گشادن مستعمل و بر این قیاس تکمه بند. (آنندراج). گوی گریبان و هر گویی که در مادگی داخل کنند خواه گریبان باشد یا جای دیگر. گره. (ناظم الاطباء). گویک کلاه و امثال آن. (شرفنامهء منیری). معروف است که از طلا یا برنج ساخته برای پیوند پرده های خیمهء جماعت بکار میبرند. (قاموس کتاب مقدس) :
رسته شد از بوتهء نیرنگ سوز
تکمهء پیراهن گلرنگ روز.کاتبی.
شاهد سلطنت خیمهء زنگاری را
در عروسی بقا تکمهء چادر گیرند.
بدر شاشی (از شرفنامهء منیری).
از آن دمی نگشاید که کرده اند ای گل
ز غنچهء دل ما تکمهء قبای ترا.
خالص (از آنندراج).
ز سیم اشک نهم چاک سینه را تکمه
که سر برون نکند آه عاشقانهء دل.
لسانی (ایضاً).
غنچه گل بر گریبان تکمهء یاقوت داشت
گل بناخنهای رنگینش گریبان کرد باز.
بنایی هروی (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
ای بدرماندگی پناه همه
کرم تست عذرخواه همه
گرد نعلین رهروان رهت
شرف تکمهء کلاه همه
به طفیل همه قبولم کن
ای اله من و اله همه.
(یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تکمه.

[تِ مِ] (اِ) ابریشم زردوزی و زری اعلا. (ناظم الاطباء).

تکمه.

[تَ کَمْ مُهْ] (ع مص) سرگشته شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج): خرج یتکمه فی الارض؛ ای لایدری این یتوجه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

تکمه تپه.

[تِ مَ تَ پِ] (اِخ) دهی از دهستان چهاراویماق است که در بخش آغاج شهرستان مراغه واقع است و 180 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

تکمه چی.

[تِ مَ] (اِخ) دهی از دهستان انگوت است که در بخش گرمی شهرستان اردبیل واقع است و 280 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

تکمه داش.

[تِ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان عباسی که در بخش بستان آباد شهرستان تبریز واقع است و 1550 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

تکمه داش.

[تِ مَ] (اِخ) دهی از دهستان قوری چای است که در بخش قره آغاج شهرستان مراغه واقع است و 350 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

تکمه داش.

[تُ مِ] (اِخ) دهی از دهستان ترک شهرستان ملایر است که 300 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

تکمهل.

[تَ کَ هُ] (ع مص) گرد آمدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تکمی.

[تَ کَمْ می] (ع مص) پوشیده شدن. (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد). || پنهان شدن در سلاح. (زوزنی). || پوشیده و پنهان داشتن و تازه کردن پیمان را. || فراگرفتن فتنه همه را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) || آهنگ کردن فلان، فلان را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || تکمی العسکر. (مجهولاً) کشته شدن دلاوران لشکر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تکمیت.

[تَ] (ع مص) کمیت گردانیدن اسب را به صنعت. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). کمیت شدن اسب و خمر و جز آن به صنعت. (از اقرب الموارد). || پنهان داشتن خشم را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || برنگ تمر رنگ کردن جامه را و آن رنگ قرمز است که به سیاهی زند. (از اقرب الموارد).

تکمید.

[تَ] (ع مص) گرم کردن عضوی به بستن کماد و جز آن بر وی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). پوست بدن را با چیزی گرم یا سوزنده چون خردل و امثال آن تحریک و گرم کردن تا خون به سوی بیرون میل کند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). کماد کردن بر عضو رنجور یعنی جامهء گرم کرده، یا سبوس و یا نمک و یا گاورس و مانند آن گرم کرده و در کیسه یا جامه ای بر عضو متورم یا دردمند نهادن... (یادداشت ایضاً). آن را گویند که چیزی سازند از مس یا گوهری دیگر و دارویی که گرم کرده، اندر وی کنند و بر موضع علت نهند تا حرارت و قوت دارو بدو میرسد و اگر این دارو اندر مثانه گوسفند یا شانهء گاو کنند همان باشد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و تکمید تر و خشک نافع است اما اگر ذات الریه از جنس حمره باشد، تر صواب، و اگر جنس فلغمونی باشد، خشک اولیتر. با آنکه تکمید تر آن را که سود نکند زیان نیز نکند و خشک آنرا که زیان کند زیانی عظیم کند. (ذخیرهء خوارزمشاهی) :و آنجا که ماده بسیار باشد ضمادهای خنک زیان دارد و تکمیدتر و خشک نافع است. (ذخیرهء خوارزمشاهی). اطبا فرمودند که از آرد میده و انگبین هر روز عجینی می ساز و بر وی تکمید می کن. (سندبادنامه ص209).

تکمیش.

[تَ] (ع مص) شتابانیدن. (زوزنی) (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || دامن فراچیدن. (از اقرب الموارد). || نیک کوشیدن شتربان در راندن شتر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تکمیل.

[تَ] (ع مص) تمام کردن. (تاج المصادر بیهقی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). تمام گردانیدن و نیکو کردن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). تمام گردانیدن. و با لفظ دادن مستعمل. (آنندراج). کامل گردانیدن و نیکو کردن. (ناظم الاطباء). || (اصطلاح تصوف) از فنون تصوف سراویل یا سلاح دادنست و آن بعد از شد و پیش از شد تواند بود. چون کبیر شایستگی آن یابد. (نفایس الفنون علم تصوف). رجوع به فتوت و کبیر و شد شود. || (اصطلاح بیان) نزد علماء معانی بیان عبارت از احتراس است. (از کشاف اصطلاحات الفنون). و چون شاعر معنیی بگوید و بر اثر آن معنیی دیگر بیارد که معنی اول را تمامتر گرداند آن را تکمیل خوانند چنانک بلفرج گفته است:
شد ممکن در جهان هر کو بساطش بوسه داد
و آن دهد بوسه بساطش کز در تمکین بود.
در مصراع اول معنی بزرگی ممدوح تمام گفت که هرکس بساط او را بوسه دهد ممکن شود در جهان و در مصراع دوم کمال آن بزرگی بازنمود و گفت کسانی بحضرت او تواند رسید و شرف تقبیل بساط او یافت که استحقاق تمکین و احترام دارند و این سعادت هرکس را مسلم نباشد. (المعجم فی معاییر اشعار العجم ص265). رجوع به احتراس شود. || (اصطلاح ریاضی) نزد محاسبان عملی باشد که در علم جبر و مقابله مستعمل است و آن مقابل رد است. (از کشاف اصطلاحات الفنون). رجوع به رد و همین کتاب شود. || در فن معما قسمی از اعمال معمائیه و برابر تحصیل است. (از کشاف اصطلاحات الفنون). رجوع به معما شود.

تکمیل دادن.

[تَ دَ] (مص مرکب) کامل کردن. کمال دادن. به حد تمامی و نیکویی رسانیدن :
سایه ای کز مدد مد سوادش داده ست
دست کحال قضا دیدهء دین را تکمیل.
انوری.
رجوع به تکمیل شود.

تکمیل کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)کامل کردن. تمام کردن. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به تکمیل شود.

تکمیم.

[تَ] (ع مص) غلاف شکوفه بیرون آوردن درخت. (زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). کمام برآوردن درخت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || کلاه پوشانیدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). || آستین قرار دادن پیراهن را. (از اقرب الموارد).

تکناباد.

[تَ] (اِخ) این نام دوبار به همین صورت در تاریخ سیستان چ بهار آمده است :... جهت امارت سیستان ونیه و فراه و قلعهء کاه و بست و تکناباد و تمامی رود... در سال ششصد و هشتاد و سه. (تاریخ سیستان چ ص406). فرستادن لشکر منصور به ولایت گرمسیر و حوالی بست و تکناباد و جماعتی دزدان و رنود را برانداختن. (تاریخ سیستان ایضاً ص408). و ظاهراً تصحیفی از تکین آباد است. رجوع به تکین آباد شود.

تکنبث.

[تَ کَ بُ] (ع مص) درترنجیدن و منقبض شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تقبض مرد. (از اقرب الموارد).

تکنبش.

[تَ کَ بُ] (ع مص) در هم آمیخته شدن قوم از مردم هر جنس. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). در هم آمیخته شدن قوم. (از اقرب الموارد).

تکنثر.

[تَ کَ ثُ] (ع مص) بزرگ و دفزک شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ضخیم شدن. (از اقرب الموارد). || برافراشته گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). انتفاش. (اقرب الموارد).

تکند.

[تَ / تِ کَ] (اِ) آشیانهء مرغان را گویند... و جای مرغ خانگی را نیز گویند. (برهان). آشیانهء مرغان باشد. (فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی). آشیانهء مرغان است چه خانگی و چه صحرایی. (انجمن آرا) (آنندراج). خانهء مرغ و جای داشتن آن و آنرا آشیان و آشیانه و نشیم و نشیمن نیز گویند. (شرفنامهء منیری). آشیانهء مرغان و جای باش مرغان خانگی. (ناظم الاطباء). آشیان مرغان. بکند. شب کند. این سه کلمه مصحف یکدیگرند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تکنس.

[تَ کَنْ نُ] (ع مص) به خیمه درآمدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). داخل شدن مرد در خیمه. (از اقرب الموارد). || در هوده درآمدن زن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). درآمدن زن در هودج. (از اقرب الموارد). || در کناس شدن آهو. (تاج المصادر بیهقی). به کناس پنهان شدن آهو. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تکنظ.

[تَ کَنْ نُ] (ع مص) دشوار شدن کار بر کسی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || اندوهگین گردانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || پر کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تکنع.

[تَ کَنْ نُ] (ع مص) درآویختن به چیزی. || درهم کشیده شدن اسیر بدوال. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || درهم کشیده شدن دست و پا از زخم و خشک شدن. || تحصن. (اقرب الموارد).

تکنف.

[تَ کَنْ نُ] (ع مص) گرد چیزی درآمدن. (از تاج المصادر بیهقی). گرد چیزی درگرفتن. (زوزنی). احاطه کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || حظیره ساختن از گوسفندان مرده برای گوسفندان زنده تا آنها را از وزش باد نگاهدارد و آن هنگامی است که گوسفندان بمیرند از لاغری. (از اقرب الموارد).

تکنة.

[تَ نَ] (ع اِ) طشتک چوبی. در بصره نوعی کشتی. (از دزی ج1 ص149).

تکنی.

[تَ کَنْ نی] (ع مص) کنیت گرفتن. (زوزنی). کنیت یافتن. (آنندراج). کنیت نهادن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تکنیص.

[تَ] (ع مص) بینی جنبانیدن به فسوس. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): کنصت الشیاطین لسلیمان استهزاء. (از اقرب الموارد).

تکنیع.

[تَ] (ع مص) برگردیدن و عدول کردن از چیزی. || تباه گردانیدن دست را. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بشمشیر زدن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تکویع. (از اقرب الموارد). رجوع به تکویع شود. || به قبض آوردن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تقبیض و فراهم آوردن چیزی را. (از اقرب الموارد). || بدوال بستن پایهای کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تکنیف.

[تَ] (ع مص) گرد چیزی درآمدن. (تاج المصادر بیهقی). احاطه کردن و فراز گرفتن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). احاطه کردن . (از اقرب الموارد).

تکنیک.

[تِ] (فرانسوی، اِ)(1) کلمهء فرانسوی متداول در زبان فارسی امروزی، فنی. کار فنی. (از فرهنگ فارسی معین). اصول صنعت یا علم یا هنر و یا حرفه ای. اسلوب خاص علم یا هنر یا صنعتی. فن. اصول فنی. (از لاروس).
(1) - Technique.

تکنین.

[تَ] (ع مص) فروپوشیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). فروپوشیدن و در لفاف گذاشتن و محفوظ داشتن و مخفی ساختن چیزی یا دانشی و جز اینها. (از اقرب الموارد).

تکنیة.

[تَ نِ یَ] (ع مص) کنیه نهادن. (تاج المصادر بیهقی). کنیت نهادن، یقال: کنیت زیداً ابا عمرو و بابی عمرو. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). || کنایه کردن به چنین از چنین. (آنندراج). و رجوع به اکتناء شود.

تکو.

[تَ] (اِ) نان تنک روغنی. (برهان) (انجمن آراء) (آنندراج) (ناظم الاطباء). نان تنکی را گویند که روغن در خمیر آن کرده بپزند. (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی). تکوی. (انجمن آرا) (آنندراج). || موی درهم پیچیده و مجعد را نیز گفته اند. (برهان) (از انجمن آرا) (از ناظم الاطباء) (آنندراج). موی مجعد باشد. (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی). موی زنگیانه. (شرفنامهء منیری) :
در تکوی تست جان من اسیر
چون غریبی کو به ظلمت خو گرفت.
اثیر اخسیکتی (از فرهنگ رشیدی).

تک و پوی.

[تَ کُ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) تاخت و دو و دو تیز و تند. (ناظم الاطباء). تکاپوی. آمد و شد از روی تعجیل و شتاب :
خورشیدرخا وصل تو جویم شب و روز
چون سایه از آن در تک و پویم شب و روز.
سوزنی.
به پیش باد نه آن نامه تا به من برسد
که هیچ پیک نیابی چو باد با تک و پوی.
سوزنی.
شاهزاده از جست و جوی و اسب از تک و پوی فروماند. (سندبادنامه ص253). || جستجوی و تفحص و تفتیش. (ناظم الاطباء). تکاپوی. تلاش تقلا. تلواسه. جهد. سعی. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
ایا سرو نو در تک و پوی آنم
که فرغندواری بپیچم بتو بر.رودکی.
چون گذشتی ز عالم تک و پوی
چشمهء زندگانی آنجا جوی.سنائی.
همچو مردان درآی در تک و پوی
تختهء گفت را ز آب بشوی.سنائی.
بر هیچ در صومعه ای برنگذشتم
کآنجا چو خودی در تک و پوی تو ندیدم.
خاقانی.
هزار گونه غم از هر سویست دامنگیر
هنوز در تک و پوی غم دگر می گشت.
سعدی.
رجوع به تکاپوی شود.

تک و پوی زدن.

[تَ کُ زَ دَ] (مص مرکب) تلاش کردن. جهد کردن. به هر دری زدن. بهر سوی روی آوردن : در طرف خراسان و عراق هنوز آتش فتنه و آشوب تسکین نیافته بود و سلطان جلال الدین تک و پوی می زد. (جهانگشای جوینی).

تکوت.

[تَ] (ع اِ) تاکوت. (دزی ج1 ص149). رجوع به تاکوت شود.

تک و تا.

[تَ کُ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب)بمعنی دویدن بپای خود و دوانیدن اسب چه تک بمعنی دویدن بپای خود و تا مخفف تاز است بمعنی دوانیدن اسب. (غیاث اللغات). رجوع به تک و تاز و تک و دیگر ترکیبهای آن شود.
- خود را از تک و تا نینداختن؛ اقرار نکردن به ضعف و ناتوانی. و خود را تواناتر از آنچه هست نشان دادن. (از فرهنگ عامیانهء جمالزاده).

تک و تاب.

[تَ کُ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) دو. شتاب. تاخت :
می پرید آنچنان کز آن تک و تاب
پرفکند از پیش چهار عقاب.نظامی.
همچنان می شدند در تک و تاب
پس رو آهسته پیشرو به شتاب.نظامی.
تک و تاب شاهان بود اندکی
تب شیر در سال باشد یکی.نظامی.
رجوع به تک و دیگر ترکیبهای آن و تاب شود.

تک و تاز.

[تَ کُ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) تک و تا. (غیاث اللغات) دو و تاخت. (ناظم الاطباء). تکاپوی :
در سلاح و سواری و تک و تاز
گوی برد از سپهر چوگان باز.نظامی.
خورشید که او چشم و چراغست جهان را
از شوق رخت در تک و تازست چه گویم.
عطار.
|| جستجو و تفحص. (ناظم الاطباء) :
تا میان بسته اند پیش امیر
در تک و تاز کار و کاچارند.ناصرخسرو.
از تک و تازم ندامت است که آخر
نیستی است آنچه حاصل تک و تاز است.
خاقانی.
رجوع به تک و تکاپوی و تاز و ترکیبهای آنها شود.

تک و تنها.

[تَ کُ تَ] (ترکیب عطفی، ص مرکب، ق مرکب) در تداول عامه، یکه و تنها. تمام تک. تنها. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تک و توک.

[تَ کُ] (ص مرکب، ق مرکب، از اتباع) در تداول عامه، بندرت. معدودی. قلیل. بندرت بکمیت عددی: تک و توکی برگ بر درختان مانده است. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تکوثر.

[تَ کَ ثُ] (ع مص) بسیار گردیدن گرد و برهم نشستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تکؤد.

[تَ کَءْ ءُ] (ع مص) تکلف نمودن به چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || سختی و رنج کشیدن. || دشوار شدن کار بر کسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تکودار.

[ ] (اِخ) برادر آباقاخان (1282-1284م.) که بعد از آباقاخان به سلطنت رسید و در 10 اوت 1284 م. بدست برادرزاده اش ارغون کشته شد. رجوع به کتاب از سعدی تا جامی براون ترجمهء حکمت ص30 شود.

تک و دو.

[تَ کُ دَ / دُو] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) تک و پوی. تکاپوی. تلاش. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
آسیا را چه ذخیره ست ز چندین تک و دو.
ظهیر.
رجوع به تک و ترکیبهای آن و دو شود.

تکور.

[تَ کَوْ وُ] (ع مص) بر پهلو افتادن. (تاج المصادر بیهقی). بر زمین درافتادن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || چکیدن (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || دامن برچیدن. (آنندراج). دامن برچیدن مرد. (از اقرب الموارد). درچیده شدن «؟». (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تکوز.

[تَ کَوْ وُ] (ع مص) گرد آمدن قوم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تکوژ.

[تَ کُ] (اِ) هستهء انگور و تکژ. (ناظم الاطباء). رجوع به تکژ و تکس شود.

تکوس.

[تَ کَوْ وُ] (ع مص) نگونسار گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تنکس. (اقرب الموارد). رجوع به تنکس شود.

تکوشیما.

[تُ] (اِخ) شهری است در ژاپن که 97000 تن سکنه دارد. (از لاروس).

تکوع.

[تَ کَوْ وُ] (ع مص) خرده دست از سوی انگشت سترگ کژ شدن. (تاج المصادر بیهقی). دردگین شدن ساق دست. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). به کَوَع مبتلا شدن دست. (از اقرب الموارد).

تکوف.

[تَ کَوْ وُ] (ع مص) گرد گشتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). جمع شدن و گرد گشتن رمل و مردم. (از اقرب الموارد). || با کوفیان مانند کردن خود را و نسبت نمودن با ایشان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تکوک.

[تَ] (اِ) چیزی بود زرین یا آهنین بر صورت گاو یا ماهی یا مرغ و بدان شراب خورند. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص599). صراحیی باشد که آنرا از طلا و نقره یا از گل بصورت جانوران خصوصاً بصورت شیر سازند و بدان شراب خورند و بدین معنی بجای حرف ثانی لام هم بنظر رسیده است. (برهان). صراحیی باشد که از زر و سیم و گل و امثال آن بصورت جانوری سازند. (فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی) (از شرفنامهء منیری). لیکن بدین معنی بلوک (بضم با و لام) گذشت به امثالش. (فرهنگ رشیدی). صراحیی باشد از طلا و نقره یا چینی که بصورت جانوران سازند و در آن شراب خورند و بجای حرف ثانی لام هم آمده و رشیدی گوید که صحیح آن بلوک بضم با و لام است. (انجمن آرا) (آنندراج). صورتی بود از سیم و یا از زر و یا از سفال یا از شاخ چون صورت شیر یا گاو یا ماهی و آنچه بدین ماند و در آن شراب خورند. (اوبهی). مرحوم دهخدا در یادداشتی بطور استفهام نوشته است: آیا مصحف مکوک عربی نیست؟ :
خور بشادی روزگار نوبهار
می گسار اندر تکوک شاهوار.رودکی.
هزار از بزرگان خسروپرست
تکوک بلورین و بالغ بدست.اسدی.
|| چیزی بود که از آبگینه و سفال سازند و اندرو حبوب نهند چون گندم و جو و غیره. (فرهنگ اسدی نخجوانی)
من فراموش نکردستم و نه خواهم کرد
آن تکوک جو آن ناوهء اشنان ترا.منجیک.

تکوک.

[تُ] (اِ) غرفهء بزرگ را گویند. (برهان) (ناظم الاطباء). در نسخهء سروری و جز آن بکوک (ببای تازی و کاف) آورده و پلوک بلام نیز بدین معنی آورده اند و اختلاف بسیار و خبط بیشمار نموده اند. (فرهنگ رشیدی). غرفهء بزرگ و نشانهء تیر و هدف را در برهان قاطع نگاشته و برهانی ندارد و اصح آنست که در بای پارسی نگاشته شده و سروری و دیگران در این لغت اختلاف بسیار و خبط بیشمار کرده اند والله اعلم. (انجمن آرا) (آنندراج) :
گشته تکوک باره بسان سرایچه (کذا)
بانگ سریچه خاسته اندر سرای او.
دقیقی (از حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).
|| نشانهء تیر و هدف را هم گفته اند. (برهان). هدف و نشانهء تیر. (ناظم الاطباء). رجوع به تلوک شود.

تکوک.

[تُ] (ع مص) تک تکوکاً. احمق گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || لاغر و مردنی بودن. (از اقرب الموارد).

تکول.

[تَ کَوْ وُ] (ع مص) فراهم آمدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || پیش آمدن کسی را به دشنام و ضرب، یقال: تکولوا علیه؛ ای اقبلوا علیه بالشتم و الضرب فلم یقلعوا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد).

تکول.

[تَ] (اِ) تکوک. یعنی صراحی بشکل جانوران، ویژه بشکل شیر که از طلا و نقره و یا از گل سازند و با آن شراب خورند. (ناظم الاطباء).

تکون.

[تَ کَوْ وُ] (ع مص) هست شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). هست کردن. (دهار). شدن و بودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). هست شدن و بودن. (غیاث اللغات). تکوین. کونه فتکون. (اقرب الموارد). || جنبیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تکوه.

[تَ کَوْ وُهْ] (ع مص) پراکنده و پریشان گشتن بر وی کارهای او. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تفرق و اتساع امور بر کسی. (از اقرب الموارد).

تکوی.

[تَ کَ] (اِ) بمعنی تکو است که نان تنک و روغنی باشد. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بمعنی تکو است. (فرهنگ جهانگیری). || موی مجعد را نیز گویند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به تکوی شود.

تکوی.

[تَ کَوْ وی] (ع مص) در تنگ جای در آمدن و درترنجیدن و منقبض شدن در آن. || گرم شدن از گرمی اندام کسی، یقال: تکوی بامراته؛ اذا تدفی و اصطلی بحرارة جسدها. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد).

تکویب.

[تَ] (ع مص) به سنگ کف کوفتن چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج). به سنگ فهر کوفتن چیزی را. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تکویث.

[تَ] (ع مص) با چهار پنج برگ شدن کشت. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || شبیه سر خرگوش برآوردن غائط، یقال: کوث فلان بغائط؛ اذا خرجه کرؤس الارانب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تکویح.

[تَ] (ع مص) چیره شدن در کارزار. || خوار کردن. || برگردانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || تذلیل زمام شتر. (از اقرب الموارد).

تکوید.

[تَ] (ع مص) گرد آوردن و توده ساختن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

تکویذ.

[تَ] (ع مص) تا بکاذه رسیدن آزار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || به اطراف کس طعن کردن جماع کننده. (منتهی الارب). || به چوب بر مقعد زدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

تکویر.

[تَ] (ع مص) عمامه در سر بستن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). پیچیدن دستار بر سر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || در هم پیچیدن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). درپیچیدن هر چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || گرد کردن کالا و بستن آن. (تاج المصادر بیهقی). کالا بر هم نهادن. (زوزنی). بر هم نهادن کالا. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). گرد کردن و فراهم آوردن رخت را و بستن آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || انداختن، یقال: طعنه فکوره؛ ای القاه یا به نیزه زده انداختن. یقال: کورت الرجل؛ اذا طعنته فالقیته مجتمعاً. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). بیوکندن (بیفکندن). (تاج المصادر بیهقی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). || بر زمین افکندن در کشتی و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || کندن. || رنگ گردانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || به زور چیزی درآوردن. (زوزنی). || پوشانیدن. || فرو گرفتن. || زیادت کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || درآوردن شب را در روز و روز را در شب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). قوله تعالی : یکور اللیل علی النهار و یکور النهار علی اللیل(1)؛ ای یغشی اللیل علی النهار و یغشی النهار علی اللیل او ینقص من احدهما و یزید علی الاخر. || قوله تعالی : اذا الشمس کورت(2)...؛ ای ذهب ضوءها... (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به مادهء بعد شود.
(1) - قرآن 39 / 5.
(2) - قرآن 81 / 1.

تکویر.

[تَ] (اِخ) سورهء هشتادویکم از قرآن کریم. مکیه و آن بیست ونه آیت است پس از انسان و پیش از انفطار و اول آن: اذا الشمس کورت.

تکویر کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب) در عبارت ذیل ظاهراً از کوره گرفته است بر مبنای اتخاذ فعل از اسم : زیرا که ایشان آن کسی بودند که مالک شهر قم شدند و آنرا تکویر کردند و بارو کشیدند. (تاریخ قم ص12).

تکویس.

[تَ] (ع مص) بر روی افکندن. (زوزنی). برگردانیدن(1) و نگونسار کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد).
(1) - در منتهی الارب چاپ تهران و به تقلید از آن در ناظم الاطباء پر گردانیدن آمده که بی تردید تصحیف شده است.

تکویع.

[تَ] (ع مص) به تیغ زدن کسی را چندانکه کج گردد استخوان ساق دست وی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

تکویف.

[تَ] (ع مص) به کوفه شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). به کوفه رفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || بریدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بریدن ادیم را. (از اقرب الموارد). || کاف نوشتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تکویم.

[تَ] (ع مص) توده کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). توده توده کردن خاک را و بلند کردن سر توده را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تکوین.

[تَ] (ع مص) هست کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). هست کردن و نو بیرون آوردن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). هست نمودن و در وجود آوردن و پیدا کردن و... اصل آن کون بمعنی بودن است. (غیاث اللغات) (آنندراج). احداث. (اقرب الموارد). ایجاد چیزی که مسبوق به ماده باشد. (از تعریفات جرجانی). آفریدن خدای تعالی موجودات را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). کون الاشیاء؛ ای اوجدها. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) :
اگر تکوین به آلت شد حوالت
چه آلت بود در تکوین آلت.نظامی.

تکوین.

[تَ] (اِخ) کتاب تکوین. سفر تکوین. سفر پیدایش. نام نخستین کتاب عهد عتیق. رجوع به پیدایش (سفر...) شود.

تکه.

[تَ کِ / کَ] (اِ) بز نر را گویند. (فرهنگ جهانگیری) (انجمن آرا) (آنندراج) (فرهنگ رشیدی). بزی را گویند که سرکرده و پیشرو گلهء گوسفندان باشد و بز نر را نیز گفته اند اعم از بز کوهی و غیرکوهی. (برهان) (از ناظم الاطباء). رجوع به تیس شود. || یک جلد دفتر را نامند. (فرهنگ جهانگیری) (از برهان) (از فرهنگ رشیدی). || سرگین گاو و گاومیش را نیز گفته اند که آنرا بدست پهن ساخته بجهت سوختن خشک نموده باشند. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی) (از ناظم الاطباء).

تکه.

[تُ کِ] (اِ) نوعی از تیر که بجای پیکان گرهی دارد. || پشته و بلندی را نیز گفته اند. (برهان) (از ناظم الاطباء) (از فرهنگ رشیدی).

تکه.

[تِکْ کَ] (اِ) لقمه. (فرهنگ جهانگیری) (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج). پاره ای از طعام و گوشت و جز آن. (فرهنگ رشیدی). || پاره ای از هر چیز باشد. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری) (از انجمن آرا) (از آنندراج). پاره و قطعه و بخش از هر چیز. (ناظم الاطباء). || بمعنی قطعه و جزیی از چیز استعمال شود. (حاشیهء برهان چ معین).

تکه.

[تِکْ کَ / کِ] (ع اِ) بند شلوار. (دهار) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). شلواربند. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). ازاربند. (غیاث اللغات). ج، تِکَک. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). ابن درید گوید: آن را معرب بحساب آرند... (از المعرب جوالیقی ص90).

تکه.

[تِکْ کَ / کِ] (اِ) در تداول عامه، چیز جالب توجه. زن زیبا و خوشگل. || نصیب و قسمت. || چیزی که درخور و مناسب کسی باشد. (فرهنگ عامیانهء جمالزاده).
- تکهء کسی بودن؛ مناسب و درخور کسی بودن. (فرهنگ عامیانهء جمالزاده).

تکه.

[تَ کِ] (اِخ) دهی از دهستان باراندوزچای است که در بخش حومهء شهرستان ارومیه واقع است و در حدود 200 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

تکه.

[تُ کِ] (اِخ) دهی از دهستان بالا شهرستان نهاوند است که در حدود 240 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

تکه تکه.

[تِکْ کَ / کِ تِکْ کِ / کَ] (ص مرکب) پاره پاره و لقمه لقمه. (ناظم الاطباء). قطعه قطعه. بریده بریده.

تکه تکه کردن.

[تِکْ کَ / کِ تِکْ کَ / کِ کَ دَ] (مص مرکب) پاره پاره کردن. (از برهان) (از فرهنگ جهانگیری) (از انجمن آرا) (آنندراج). فلان چیز را تکه تکه کرد؛ یعنی پاره پاره ساخت. (برهان).

تکهف.

[تَ کَهْ هُ] (ع مص) کهفناک گردیدن کوه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || به سمج درآمدن. || کندن آب جوانب چاه را چندانکه آواز جنبیدن آن شنیده شود. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تکهل.

[تَ کَهْ هُ] (ع مص) به مرد کهل مانستن. || خود را به کهلان منسوب کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تکه لو.

[تَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان نازلو است که در بخش حومهء شهرستان ارومیه واقع است و در حدود 120 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

تکهن.

[تَ کَهْ هُ] (ع مص) اخترگویی کردن. (تاج المصادر بیهقی). فالگویی کردن و فالگو شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). شبیه گفتار کاهنان گفتن. (از اقرب الموارد).

تکهیف.

[تَ] (ع مص) بر هیئت کهف ساختن. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

تکی.

[تِکْ کی] (ع ص نسبی)شلواربندفروش و شلواربندباف. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء) (ناظم الاطباء).

تکیدگی.

[تَ دَ / دِ] (حامص) در تداول عامه، حالت تکیده. لاغری. رجوع به تکیدن و تکیده شود.

تکیدن.

[تَ دَ] (ع مص) جنبیدن و دویدن و پوییدن و تاختن. (ناظم الاطباء) :
تا ز عدم گرد فنا برنخاست
می تک و می تاز که میدان تراست.نظامی.
|| لاغر شدن. کمی لاغر شدن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به تکیدگی و تکیده شود. || تکانیدن فرش. (ناظم الاطباء).

تکیده.

[تَ دَ / دِ] (ن مف) در تداول عامه، لاغرشده. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). لاغر. باریک. کسی که گوشتش ریخته و ضعیف شده باشد. (فرهنگ عامیانهء جمالزاده). رجوع به تکیدگی و تکیدن شود.

تکیز.

[تَ] (اِ) تخم و استخوان انگور را گویند. (برهان) (آنندراج). هسته و تخم انگور و تکژ. (ناظم الاطباء). رجوع به تکژ و تکس شود.

تکیس.

[تَ کَیْ یُ] (ع مص) زیرکی نمودن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار). به تکلف زیرکی نمودن و ظرافت کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به کیاست شود.

تکیسه.

[تَ سَ / سِ] (اِ) رخت اسب و زین و خریطهء زین. (ناظم الاطباء).

تکیشمیشی.

[تَ] (اِ) تکشمشی. (ناظم الاطباء). رجوع به تکشمشی و تکشمیشی شود.

تکیف.

[تَ کَیْ یُ] (ع مص) عیبناک کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج). تنقص. (اقرب الموارد). || چگونگی دانستن. (غیاث اللغات) (آنندراج) :
اتصالی بی تکیف بی قیاس
هست رب الناس را با جان ناس.مولوی.

تکیف.

[تَ کَیْ یُ] (ع مص) منحوت از کیف، چگونگی بخود گرفتن. بکیفیتی درآمدن. رجوع به کیف و کیفیت و مادهء قبل شود.

تکین.

[تَ] (اِ) بمعنی زیرین است. (از برهان). فرودین. زیرین. (ناظم الاطباء). از: تک (ته)+ین (پسوند نسبت). (حاشیهء برهان چ معین). || تخم و استخوان انگور را نیز گفته اند. (برهان). هستهء انگور و تکیز و تکژ. (ناظم الاطباء). مصحف تکس است. (حاشیهء برهان چ معین). || پهلوان. (غیاث اللغات) (آنندراج) :
تکینان لشکر گزینان چین
برفتند هر سوی توران زمین.دقیقی.
همه خانان و تکینان و سوران دلیر
داشتند از سپه او و از و دست به سر.فرخی.

تکین.

[تَ] (ترکی، ص، اِ) خوش ترکیب، زیباشکل. و در ترکیب اسماء اعلام آید همچون البتکین، سبکتکین، بکتکین، انوشتکین و به تنهایی نام پادشاهی خاص شنیده نشده. (حاشیهء برهان چ معین). || مجازاً، مغول. ترک. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
هستم ز نسل ساسان نز تخمهء تکین
هستم ز صلب کسری نز دودهء ینال.
مجد همگر (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
|| در بیتهای زیر گویا کنایه از خان کوچک و زیر دست امیر است :
نشود غره خردمند بدان، کز پس من
چون پس میر نیاید نه تکین و نه بشیر.
ناصرخسرو.
شعری که ترا رشید گفته ست
گفتند که بحر او چنین ست
این شعر چو شعر او نباشد
کان خان بزرگ و این تکین است.ادیب صابر.
|| از القاب امراء ترک. از القاب ترکی است مانند البتکین. سبکتکین :
خوش نخسبند همه از فزعش زان سوی آب
نه قدرخان نه طغانخان نه ختاخان نه تکین.
فرخی.
گاهی به دریا درشوی، گاهی به جیحون بگذری
گه رای بگریزد ز تو گه رام و گه خان گه تکین.
فرخی.
چاکران دگران ز آرزوی بنده کنند
نام فرزندان تکسین و تکین و دینار.فرخی.
هر چند مهار خلق بگرفتند
امروز تکین و ایلک و پیغور.ناصرخسرو.
به پیش ینال و تکین چون رهی
دوانند یکسر غنی و فقیر.ناصرخسرو.
پند از هرکس که گوید گوش دار
گر مثل طوغانش گوید یا تکین.
ناصرخسرو.
جز که رزق تن جاهل سببی نیست دگر
که سمک پیش تکین است و رمک بر در تاش
رزق تن، پاک همه باطل و ناچیز شود
گر نیاید پدر تاش و تکین بر دم آش.
ناصرخسرو.
این شعر مکان او ندارد
کو در صف شاعران تکین است
طبعش بگه سخن لطیف است
رایش بگه ثنا رزین است.ادیب صابر.
آنکه قدر در ادای خدمتش افکند
موی کشان دودهء ینال و تکین را.انوری.
شاه جهان سنجر آنکه بستهء امرش
قیصر و فغفور و خان و رای و تکین است.
انوری.
آتش اندر جاه زن گو باد در دست تکین
آب رخ بر خاک نه گو خاک بر فرق طغان.
خاقانی.
آبرو از برای نان حرام
به تکین و طغان نخواهد داد.خاقانی.
چون تویی اندر جهان شاه طغان کرم
کی رود اهل هنر بر در تاش و تکین.
خاقانی.
تیغ تو تسکین ظلم نزد تکین آبخور
تیر تو طغرای فتح پیش طغان مغتنم.
خاقانی.
خدمت درگاه تو مقصد آرای رای
صورت القاب تو نقش نگین تکین.
سلمان ساوجی.
|| آتش. || حوض. || خرد. (غیاث اللغات) (آنندراج).

تکین.

[تَ] (اِخ) نام پادشاهی بوده است. (برهان) (ناظم الاطباء). نام پادشاه خراسان که پدر سلطان محمود بوده. (غیاث اللغات) (آنندراج). رجوع به سبکتکین شود.

تکین آباد.

[تَ] (اِخ) تکیناباد از اقلیم سیم است... شهری وسط است و هوایش به گرمی مایل و آبش از جبالی که در آن حدود است. میوه فراوان باشد. (نزهة القلوب چ گای لیسترانج ج3 ص143). تکیناباد (تکین آباد) که تکناباد مخففاً نیز گویند شهری بوده است از اعاظم بلاد بست... واقع در حدود شرقی سیستان قدیم و در افغانستان حالیه، تقریباً در 16فرسخی جنوب شرقی قندهار و ذکر این شهر در تاریخ غزنویه و غوریه بسیار می آید... (حاشیهء تاریخ جهانگشای جوینی چ قزوینی ج3 ص194) : و نماز خفتن را سوی تکیناباد رفتند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص47). فرمود سلطان تا جواب نامهء تکیناباد بازنبشتند. (تاریخ بیهقی ایضاً). از تکیناباد پیش امیر مسعود بسوی هرات رفت. (تاریخ بیهقی ایضاً ص50). یمین ملک بر عقب ایشان می رفت تا بست و از آنجا مغولان بر سمت هرات و خراسان برفتند. (تاریخ جهانگشای ج3 ص194). و رجوع به تکناباد شود.

تکین تاش.

[تَ] (اِخ) تاج الدین تکین تاش. رجوع به تاج الدین شود.

تکیه.

[تَکْ یَ / یِ] (از ع، اِمص) لفظ عربی است بمعنی پشت به چیزی گذاشتن. (غیاث اللغات) :
بر فضل تست تکیهء امید او از آنک
پاشندهء عطایی و پوشندهء خطا.خاقانی.
مرا تکیه جان پسر بر عصاست
دگر تکیه بر زندگانی خطاست.سعدی.
|| بمعنی اعتماد مجاز است. به لفظ کردن و زدن و دادن و آوردن و داشتن مستعمل. (غیاث اللغات) (آنندراج). استناد و اعتماد. (ناظم الاطباء) :
تکیه بر حسن عهد بوالفتح است
شادی از حفظ و نظم قرآن است.
مسعودسعد.
روز بهارست خیز تا به تماشا رویم
تکیه بر ایام نیست تا دگر آید بهار.سعدی.
|| (اِ) بمعنی متکا نیز آمده و بمعنی چیزی که بر آن پشت گذارند... و در بهار عجم نوشته که تکیه بالش و چیزی که بر آن تکیه زنند. و این فارسی است و مأخوذ است از تکاه بر وزن کلاه(1) که در عربی بدین معنی آمده. (غیاث اللغات) (آنندراج). در هند تکیه بالش را گویند و در فارسی بالش و نازبالش و بالین و نازبالین و پشتی. (آنندراج). چیزی که بر آن پشت گذارند و پشتی و لشن و صندلی و کرسی دسته دار... و ساده و بالش. (ناظم الاطباء) :
مرد نه محتاج به یاری کس است
همت او تکیهء پشتش بس است.امیرخسرو.
|| بمجاز پشت و پناه را گویند. (غیاث اللغات). پشت و پناه. (ناظم الاطباء). || مکان بودن فقرا. (غیاث اللغات). مکان بودن فقرا، چنانکه تکیهء صائب که جای پاکیزه ایست در صفاهان و مزار ایشان در آن واقع شده. (آنندراج). خانقاء و منزل دراویش و فقرا و جایی که در آن به دراویش طعام دهند. (ناظم الاطباء). مجمع درویشان. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). دزی در ذیل قوامیس عرب آرد: تَکیَّه ج، تکایا. دیر. صومعه. همچنین جایی که معمو از مسافران فقیر یا افرادی که توصیه شده باشند بلاعوض پذیرائی کنند...تکیه در هند و ایران و مصر مشابه زاویه در آفریقاست: و منها التکیتین الشهیرتین لمأوی الفقراء والمساکین.
... فلیشر(2) عقیده دارد که این کلمه از «اتکا» آمده است و باید تَکیِه تلفظ شود نه تکیِّة ولی ظاهراً این نظر درست نیست به جهت آنکه جمع آن تکایاست... و این شکل جمع مخصوص کلمات مؤنث است به صورت فَعیلَة که از یک ریشهء بی قاعده و خارج از رسم و شرایط معمول می آید. در حالیکه جمع تَکیِة نمی تواند تکایا باشد. (از دزی ج1 صص149-150) : در تکیه بودم که مرا گفتند آن فقیران مشتاق منتظرند. (انیس الطالبین بخاری).
در تکیهء فراغت ما قیل و قال نیست
آنجا که هست بالش ما قو نمی پرد.
تأثیر (از آنندراج).
یاد حق منزل آرام وفاکیشان است
تکیه بر لطف خدا تکیهء درویشان است.
(تأثیر (ایضاً).
|| محل آسایش. || حسینیه که در آن روضه خوانند. (ناظم الاطباء). جای تعزیه خوانی. جای روضه خوانی. ج، تکایا. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || طاق و قبه. «؟» (ناظم الاطباء).
(1) - التُکَأَة کهمزة. آنچه بر آن تکیه کنند از عصا و جز آن مانند شمشیر و کمان. (از اقرب الموارد). تکیه جای و چوبدستی. (منتهی الارب). از این روی بر وزن کلاه درست نیست.
(2) - Fleischer.

تکیه.

[تَ یِ] (اِخ) دهی از دهستان چیمه رود است که در بخش نطنز شهرستان کاشان واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 350 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیای ایران ج3).

تکیه.

[تَ یِ] (اِخ) دهی از دهستان کرانی شهرستان بیجار است. کوهستانی و سردسیر می باشد و 550 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

تکیه.

[تَ یِ] (اِخ) دهی از دهستان درجزین است که در بخش رزن شهرستان همدان واقع است و 430 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

تکیه.

[تَ یِ] (اِخ) دهی از دهستان چهاردولی است که در بخش قروهء شهرستان سنندج واقع است و 360 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

تکیه.

[تَ یِ] (اِخ) دهی از دهستان ماهی دشت بالا است که در بخش مرکزی شهرستان کرمانشاه واقع است و 220 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

تکیه.

[تَ یِ] (اِخ) دهی از دهستان میان دربند است که در بخش مرکزی شهرستان کرمانشاه واقع است و 120 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

تکیه.

[تَ یِ] (اِخ) دهی است از دهستان قلعه تل که در بخش جانکی گرمسیر شهرستان اهواز واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 900 تن سکنه دارد که از طایفهء کرد هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

تکیه.

[تَ یِ] (اِخ) دهی از دهستان پشتکوه باشت و بابویی است که در بخش گچساران شهرستان بهبهان واقع است. کوهستانی و معتدل است و 200 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

تکیه آوردن.

[تَ یَ / یِ وَ دَ] (مص مرکب) پناه آوردن. (ناظم الاطباء) :
تکیه چه آری به عصای کسان
زنده نشد کس به بقای کسان.امیرخسرو.

تکیه جای.

[تَ یَ / یِ] (اِ مرکب) محل آسایش و پناهگاه و ملجأ. (ناظم الاطباء). تکیه گاه. (آنندراج) :
برون از جهان تکیه جایی طلب کن
ورای خرد پیشوایی طلب کن.خاقانی.
چو آن یاوری نیست در دست و پای
که در مهد مینو کنم تکیه جای.نظامی.
خستگان را به مژدهء صحت
تکیه و تکیه جا فرستادی.عرفی (از آنندراج).
رجوع به تکیه گاه شود.

تکیه جوستان.

[ ] (اِخ) دهی است از دهستان بالا که در بخش طالقان شهرستان تهران واقع است و 106 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

تکیه دادن.

[تَ یَ / یِ دَ] (مص مرکب)پشت دادن و آسایش نمودن و راحت کردن. تکیه زدن. تکیه کردن. (ناظم الاطباء) :
نمود می شفقی چهرهء فرنگ ترا
به نازبالش گل تکیه داده رنگ ترا.
علی سبزواری (از آنندراج).
میان گلخن و خاکسترم چه داند حال
کسی که پهلوی او تکیه بر سمور دهد.
ملا شانی (از آنندراج).
به عهد دولت تو امن در جهان بودن
بود ز عدل تو تکیه بر اژدها دادن.
مسیح کاشی (ایضاً).
گر روی بر فلک ز قوت حسن
تکیه بر خشت آفتاب مده.
علی خراسانی (ایضاً).
|| تکیه گاه دادن. متکا دادن :
از طنطنهء عدل تو در بیشه چرد میش
از پیکر خود تکیه دهد گرگ غنم را.
سنجر کاشی (از آنندراج).
|| اعتماد کردن :
موج کشتی شکاف بیند مرد
تکیه بر بادبان دهد، ندهد.خاقانی.
بر تواضعهای دشمن تکیه دادن زابلهی است
پایبوس سیل از پا افکند دیوار را.صائب.

تکیه دار.

[تَ یَ / یِ] (نف مرکب)گوشه نشین و زاهد و قلندر و درویش. (ناظم الاطباء). || نگهبان و محافظ تکیه.

تکیه داشتن.

[تَ یَ / یِ تَ] (مص مرکب) اتکاء داشتن. اعتماد کردن :
طاعت دارید رسولانش را
تکیه مدارید چنین بر قضاش.ناصرخسرو.
که خلقی بر او تکیه دارند و پشت
روا نیست خلقی به یکباره کشت.سعدی.

تکیه زدن.

[تَ یَ / یِ زَ دَ] (مص مرکب)تکیه دادن. تکیه کردن. (ناظم الاطباء). پشت دادن :
من فریفته گشته، به جهل تکیه زده
به قول جعفر و زید و ثنای خیل و خول.
ناصرخسرو.
ای زده تکیه بر بلند سریر
بر سرت خز و زیر پای حریر.ناصرخسرو.
عطسهء تست آفتاب دیر زی ای ظل حق
مسند تست آسمان تکیه زن(1) ای محترم.
خاقانی.
مزن تکیه بر مسند و تخت خویش
که هر تخت را تخته ای هست پیش.نظامی.
گهی خوردن میی چون خون بدخواه
گهی تکیه زدن بر مسند ماه.نظامی.
خیال بسته و بر باد عمر تکیه زده
به پنج روز که در عیش و در تماشائی.
سعدی.
بر بالش دیبا تکیه زده. (گلستان).
تکیه بر جای بزرگان نتوان زد به گزاف
مگر اسباب بزرگی همه آماده کنی.حافظ.
زند چون تکیه بر بالین ز من افسانه می خواهد
به این تقریب احوال دل دیوانه می پرسد.
شفائی (از آنندراج).
|| اعتماد کردن :
بر هیچ دوست تکیه مزن کو به عاقبت
دشمن نماید و نبرد دوستی به سر.خاقانی.
نفس که نفس بر او تکیه می زند باد است
به وقت مرگ بداند که باد می پیمود.سعدی.
(1) - ن ل: تکیه ده و در اینصورت شاهد تکیه زدن نخواهد بود. (دیوان چ سجادی ص262).

تکیه ساختن.

[تَ یَ / یِ تَ] (مص مرکب) تکیه کردن. پناه بردن :
طرح به غرقاب درانداختم
تکیه به آمرزش حق ساختم.نظامی.

تکیه سپهسالار.

[تَ یِ سِ پَ] (اِخ) دهی از دهستان ارنگه که در بخش کرج شهرستان تهران واقع است و در حدود 390 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

تکیه کردن.

[تَ یَ / یِ کَ دَ] (مص مرکب) اعتماد کردن. (ناظم الاطباء) :
مکن تکیه بر گرز و کوپال خود
بدزد از کمند گوان یال خود.فردوسی.
ز مرگ امن مجوی و به عمر تکیه مکن
به سیم دین مفروش و ز دیو عشوه مخر.
ناصرخسرو.
طلب صحبت خسان نکنی
تکیه بر عهد ناکسان نکنی.سنائی.
سخن اندر زر است خاقانی
تو همه تکیه بر سخن کردی.خاقانی.
گر توکل می کنی در کار کن
کسب کن پس تکیه بر جبار کن.مولوی.
مکن تکیه بر دستگاهی که هست
که باشد که نعمت نماند بدست.(بوستان).
مکن تکیه بر ملک و جاه و حشم
که پیش از تو بوده ست و بعد از تو هم.
(بوستان).
یقین دیدهء مرد بیننده کرد
شد و تکیه بر آفریننده کرد.(بوستان).
هرکه با یار آشنا شد گو ز خود بیگانه باش
تکیه بر هستی مکن در نیستی مردانه باش.
سعدی.
عقل را پنداشتم در عشق تدبیری بود
من نخواهم کرد دیگر تکیه بر پندار خویش.
سعدی.
تکیه بر اختر شب گرد مکن کاین عیار
تاج کاوس ربود و کمر کیخسرو.حافظ.
بر جهان تکیه مکن گر قدحی می داری
شادی زهره جبینان خور و نازک بدنان.
حافظ.
سفله طبع است جهان بر کرمش تکیه مکن
ای جهاندیده ثبات قدم از سفله مجوی.
حافظ.
|| پشت دادن. (ناظم الاطباء). اتکاء :
بر مراد خویشتن گویی همی در دین سخن
خویشتن را شفته گشتی تکیه کردی بر هوا.
ناصرخسرو.
هر کس که بر هوای دل او تکیه می کند
تکیه مکن بر او که هواجوی خود هواست.
ناصرخسرو.
و تکیه بر استخوان توده کرده. (کلیله و دمنه).
تو آن یگانهء دهری که بر وسادهء حکم
به از تو تکیه نکرده ست هیچ صدرنشین.
سعدی.
درآید چون خیال خیل مژگان تو در خاطر
کنم گه تکیه بر شمشیر گه بر خنجر آسایم.
باقر کاشی (از آنندراج).
|| آسایش نمودن و راحت کردن. (ناظم الاطباء). استراحت کردن. خفتن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا): درویش محمد زاهد با من بود تکیه کرده بود و در آن حال روح من از قالب بیرون آمد. (انیس الطالبین بخاری ص22). حضرت خواجه در حجرهء آن درویش تکیه کرده بودند. (انیس الطالبین ص152). و خواجه تکیه کرده بودند. ساعتی گذشت، حالت با هیبتی در خواجه پیدا شد. (انیس الطالبین ص178).

تکیهء کلام.

[تَ یِ یِ کَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کلمه ای که در تکلم داخل کنند بدون آنکه دارای معنی باشد. (ناظم الاطباء). حرف بارگیر. (مجموعهء مترادفات ص97). بعضی کسان بهنگام گفتگو کلمه ای را که در بیان موضوع اثری ندارد مکرر بیان کنند و چنین کلمات را تکیه کلام آنان نامند. این تکیه کلام گاهی مبهمات است مانند بسیار، بهمان، چه چیز و ذلک و مانند آن و گاهی ترکیبی یا جمله ای است که معنی اصلی آن مقصود گوینده نیست. گویند تکیهء کلام فلان کس «چیز» است یعنی فلان در گفتار خود بی اراده و نظر بمعنی خاصی کلمهء «چیز» را بکرات بکار برد.

تکیه گاه.

[تَ یِ] (اِ مرکب) محل تکیه و محل آسایش و محل سکون و استراحت و متکا. (ناظم الاطباء). مسند. (آنندراج). محل اتکا. تکیه جای. آنجا که بدان تکیه کنند :
باغ از حریر حله بر گل زند مظله
مانند سبزکله بر تکیه گاه دارا.
کسائی مروزی.
ای شاه تاجدار که بر تکیه گاه ملک
هم پادشه نشینی هم پادشه نشان.سوزنی.
مگر فضل من ناقص است ار نه من
بر او تکیه گاهی عجب کردمی.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص80).
تکیه گاه نصیب بعد الیوم
جز بر اکرام ذوالجلال نماند.خاقانی.
تکیه گاه او فرق فرقدین است و سیرگاه او بر جناح نسرین. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص446).
بمعنی توان کرد دعوی درست
دم بیقدم تکیه گاهیست سست.(بوستان).
از جهت خانه های رفیع و قصرهای مشید آراسته به تکیه گاه و تخت. (ترجمهء محاسن اصفهان ص27).
آرام و خواب خلق جهان را سبب توئی
زان شد کنار دیده و دل تکیه گاه تو.حافظ.
از آن زمان که بر این آستان نهادم روی
فراز مسند خورشید تکیه گاه منست.حافظ.
صباح عید که در تکیه گاه ناز و نعیم
گدا کلاه بسر کج نهاد و شه دیهیم.
عرفی (ایضاً).
نقش مراد طرح به اقبال میدهند
جمعی که تکیه گاه خود از بوریا کنند.
صائب (از آنندراج).
بموی کمر ابروان همنشین
سر ناز را تکیه گاه از سرین.ملاطغرا (ایضاً).
تکیه گاهم حلاوت است چو چشم
بالش مخملم شکرخواب است.
مفید بلخی (ایضاً).
|| به مجاز، پشت و پناه. (آنندراج). پناه و پشتی. (ناظم الاطباء) :
نهادم تکیه گاه افسانه ای را
بهشتی کردم آتشخانه ای را.نظامی.
ای کوته از صفات تو فکر بلندما
داغ تو تکیه گاه دل دردمند ما.
شاهدای گیلانی (از آنندراج).
رجوع به تکیه جای و تکیه گه شود.

تکیه گه.

[تَ یِ گَهْ] (اِ مرکب) مخفف تکیه گاه. جای پشت دادن و تکیه کردن. محل تکیه. متکاء :
صحراش باغ و زیر نهفتش در
بر تختهاش تکیه گه حورا.ناصرخسرو.
خواجه از باد تکیه گه کرده
بالش از بالش پراکنده.خاقانی.
بلکه تن عرش بالشی است مربع
تکیه گه جای کبریای صفاهان.خاقانی.
سزای تکیه گهت منظری نمی بینم
منم ز عالم و این گوشهء معین چشم.حافظ.
شاه نشین چشم من تکیه گه خیال تست
جای دعاست شاه من بی تو مباد جای تو.
حافظ.
|| پناه گاه. جای پناه و اعتماد :
آنکه تا شد بر سریر بی نیازی متکی
شد سریر جود او تکیه گه اهل نیاز.سوزنی.
بر تیغ اوست تکیه گه شغل کلک تو
مردان تیغ زن شده بر کلک متکی.سوزنی.
بده انصاف خود که دینداران
جز بر انصاف تکیه گه نکنند.
خاقانی.

تکیه ناوه.

[تَ یِ وَ / وِ] (اِخ) دهی از دهستان پائین است که در بخش طالقان شهرستان تهران واقع است و در حدود 500 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

تکیه نشین.

[تَ یِ نِ] (نف مرکب) کسی که در خانقاه منزل گزیند. (ناظم الاطباء).

تکیه نمودن.

[تَ یِ نُ / نِ / نَ دَ] (مص مرکب) تکیه کردن. پشت دادن. تکیه دادن :
انجام مهم خواستن از مردم پست
چون تکیه نمودن است بر بازوی مست.
آصف ابراهیمی.
|| اعتماد نمودن. رجوع به تکیه کردن شود.

تکییت.

[تَ] (ع مص) پر کردن آوند را. || آسان و سهل گردانیدن رخت و سامان را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): کیت جهازک اما کنت مرتحلاً. (اقرب الموارد).

تکییس.

[تَ] (ع مص) زیرک کردن. (زوزنی). زیرک گردانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تکییف.

[تَ] (ع مص) نیک بریدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بریدن چیزی را. (از اقرب الموارد).

تکییل.

[تَ] (ع مص) بددلی و نامردی کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ترسنده بودن مرد. || پیمودن طعام را. (از اقرب الموارد).

تگ.

[تَ] (اِ) بمعنی ته و بن و پایین باشد همچو ته حوض و بن چاه و امثال آن. (برهان). بن و پایین چیزی چون تگ حوض و تگ درخت. (فرهنگ رشیدی) (از فرهنگ جهانگیری). قعر چاه و ته و پایین و بن چون ته حوض و بن چاه و عمق. (غیاث اللغات). قعر دریا. (آنندراج). ته و بن و پایین. (ناظم الاطباء). در اصل بمعنی پایان است. (آنندراج) :
در تگ آبش ز صفا ریگ خرد
کور تواند به دل شب شمرد.
امیرخسرو (از فرهنگ جهانگیری).
رجوع به تک شود. || بمعنی دویدن و تک و دو هم هست. (برهان). بمعنی دویدن باشد چنانکه گویند تگ و دو. (فرهنگ رشیدی). بمعنی دو باشد که مشتق از دویدن بود. (فرهنگ جهانگیری). بمعنی دویدن و این لفظ به کاف عربی نیز آمده است و در سراج اللغات نوشته که لفظ تگ به کاف فارسی صحیح است و آنچه سروری و برهان به کاف عربی نوشته اند خطاست. (غیاث اللغات). دو. (ناظم الاطباء). قدم. (آنندراج). هم ریشهء تاختن. (حاشیهء برهان چ معین). در فارسی تک در اوستا تَکَ بمعنی تند و تیز است. (حاشیهء خرده اوستای پورداود ص85). تک و تمام مشتقات آن در فرس جدید به گاف بوده است و در پهلوی هم. (رجوع شود به اساس اشتقاق فرس جدید تألیف هرن شمارهء 391) در شعری از نظامی (از خسرو شیرین گنجینهء گنجوی در لفظ بدرگ). تگ با کلمهء رگ قافیه شده است:
که با شبدیز کس هم تگ نباشد
جز این گلگون اگر بدرگ نباشد.
و شمس قیس (المعجم چ قزوینی ص 201 و چ مدرس رضوی خاور ص 173) تصریح کرده است که در قوافی کافی میان کاف اصلی و کاف اعجمی جمع نشاید کرد چنانکه گوید فلک وسمک و آنگه گوید رگ و تگ. در فرهنگ رشیدی و بعضی دیگر از فرهنگها نیز تگ ضبط و قید شده است. بدین سبب در تنقیح کتب قدما تگ و تگاور و تگاپو و تگ و پو و امثال اینها را به گاف ضبط می کنیم... (حاشیهء کلیله و دمنه چ مینوی ص345) :
سواران ز بس رنج و اسبان ز تگ
یکی را ز تن برنجنبید رگ.فردوسی.
ز تندی به جوش آمدش خون ز رگ
نشست از بر بارهء تیزتگ. فردوسی.
همی بود همراهشان چارسگ
سگانی که نخجیر گیرد به تگ.فردوسی.
فروماند اسبان تازی ز تگ
تو گفتی در اسبان نجنبید رگ.فردوسی.
اسب تازی ز اسب ساکن رگ
گشت همخو، اگر نشد هم تگ.سنایی.
و نیز شاید بود که هنر من سبب این کراهیت گشته است. چه اسب را قوت و تگ او موجب عنا و رنج گردد. (کلیله و دمنه چ مینوی ص103). به تگ بیرون آمد و تازگیها کرد و پرسید... (کلیله و دمنه ایضاً ص170).
نرسد عقل اگر دواسپه کند
در تگ و هم بی غبار ملک.
؟ (از کلیله و دمنه ایضاً ص197).
اگر از تگ درمانم پا زی مراغه بکنم اگر از صامت نصیب نمی شود از ناطق چیزی بچنگ آرم. (سندبادنامه ص211).
اگر شبدیز توسن را تگی هست
ز تیزی نیز گلگون را رگی هست.نظامی.
آن کلیچه بر زمین افکند سگ
تا بگیرد ماه بر گردون به تگ. عطار.
یا شب مهتاب از غوغای سگ
کند گردد بدر را در سیر و تگ.مولوی.
- به تگ ایستادن؛ تاخت کردن. دویدن. شتاب کردن : صیاد شادمان گشت و گرازان به تگ ایستاد تا ایشان را در ضبط آرد. (کلیله و دمنه چ مینوی ص159). موش به تگ ایستاد و به نزدیک آهو آمد. (کلیله و دمنه ایضاً ص184). رجوع به تک و به تک ایستادن شود. || لفظ تگ بمعنی عقب و پس نیز می آید. (غیاث اللغات) (آنندراج) :
ترا ای چو آهو به چشم و به تگ
سگانند در تگ چو مرغی بپر.مسعودسعد.
|| اصطلاحاً بمعنی یک میدان تاخت اسب است. (حاشیهء برهان چ معین) :
بفرمود خسرو بدان جایگاه
یکی گنبدی تا بر ابر سیاه
درازا و پهنای او ده کمند
بگرد اندرش طاقهای بلند
ز بیرون چو نیم از تگ تازی اسب
برآورد و بنهاد آذرگشسب.
فردوسی (از حاشیهء برهان ایضاً).
اسب تازی دو تگ رود به شتاب
شتر آهسته می رود شب و روز.
سعدی (از حاشیهء برهان ایضاً).
|| در بیت زیر از نظامی بجای تک بمعنی تنها آمده است :
می شنوم کان به هنر تگ نماند
باد بقای تو گر آن سگ نماند.نظامی.
رجوع به تک شود. || بوم و زمین را نیز گویند. (برهان) (از ناظم الاطباء). || زمین پارچه و جز آن. (فرهنگ رشیدی) :
مه در نسیج تگ سیه، بر ابر سیمابی کله
یک زرد فوطه ته به ته، هنگام سودا ریخته.
بدر جاجرمی (از فرهنگ رشیدی).
|| فریاد کردن و بانگ بلند و جار را نیز گفته اند. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی). || (هزوارش، اِ) به لغت زند و پازند خرمای رسیده باشد. (برهان). خرما بود این از کتاب زند نوشته شد. (فرهنگ رشیدی).

تگ آوردن.

[تَ وَ دَ] (مص مرکب)حمله ور شدن. روی آوردن :
وگر مخالف حصنی کشد ز آهن و سنگ
بر او تگ آرند از روزن و در، آتش و آب.
مسعودسعد.

تگاب.

[تَ] (اِ) پیاله ای باشد از نقره و غیره که در ته آن لوله ای نصب کرده باشند و با آن شراب و گلاب و امثال آن در شیشه کنند و آنرا به عربی قیف گویند. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی) (از ناظم الاطباء). رجوع به تکاب شود. || زمین نشیب پرسبزه و علف را نیز گویند که آب باران بر آن بدود و جابجا بماند. رجوع به تکاب و تکاو شود. || جنگ و خصومت را نیز گفته اند. || نام پرده ای است از موسیقی. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی) (از ناظم الاطباء). رجوع به تکاو شود.

تگاب.

[تَ] (اِخ) روستایی است از ولایت گنجه. (برهان) (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی) (ناظم الاطباء). رجوع به تکاو شود.

تگاپوی.

[تَ] (اِ مرکب) تگ و پوی باشد. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص525) :
چو رویین پیران ز پشت سپاه
بدید آن تگاپوی و گرد سیاه.فردوسی.
رجوع به تکاپو و تک و تگ شود.

تگامشی.

[تَ مَ] (اِ مرکب) کلمهء مرکب است از تگ و مشی و الف برای اتصال است چنانکه در تگاپو و دوادو. پس معنی تگامشی بمعنی تگاپو و بسیار دویدن باشد و چون لفظ تگ بمعنی عقب و پس نیز می آید در اینصورت الف برای اشباع شود و معنی آن تعاقب باشد یعنی در پی کسی دویدن. (غیاث اللغات) (آنندراج). این وجه اشتقاق براساسی نیست: صورت درست آن تکامیشی و کلمهء مغولی است. بمعنی تعاقب. رجوع به «سنگلاخ» و رجوع به تکامیشی شود.

تگاندن.

[تَ دَ] (مص) تگانیدن. (ناظم الاطباء). افشاندن. (آنندراج). دور کردن چیزی بواسطهء جنباندن و حرکت دادن و جنبش دادن و بشدت حرکت دادن و افشاندن. (ناظم الاطباء). رجوع به تگانیدن و تکاندن شود.

تگانیدن.

[تَ دَ] (مص) تگاندن. (ناظم الاطباء). بمعنی افشاندن. (غیاث اللغات). رجوع به تگاندن و تکاندن و تکانیدن شود.

تگاو.

[تَ] (اِ مرکب) بر وزن و معنی تگاب است که زمین پست پرآب و علف. || ظرفی که به عربی قیف میگویند. || جنگ و خصومت. || پرده ای از موسیقی. (برهان). به همهء معانی رجوع به تکاو و تگاب شود.

تگاو.

[تَ] (اِخ) تکاو. رجوع به تکاو و تگاب شود.

تگاور.

[تَ وَ] (ص مرکب) بمعنی اسب تیزرو و این مرکب است از تگ که بمعنی دویدن باشد و از لفظ آور که صیغهء امر است(1). (غیاث اللغات). معنی ترکیبی آن منسوب به تگ است از عالم دلاور و تناور و معهذا اطلاق آن بر مرکب آمده و بعضی گویند اسب رهوار خصوصاً گوئیا صاحب تگ است که قدم باشد و قدم عبارت از رهواری است به یای مصدر و غیر رهوار عموماً. (آنندراج). تَگاوَرِه؛ اسب دوندهء خوشرفتار. (ناظم الاطباء). تکاور :
و زانسو هیونی تگاور دوان
طلایه برافگند زی پهلوان.فردوسی.
عنان تگاور همیداشت نرم
همی ریخت از دیدگان آب گرم.فردوسی.
ز لشکر ز خویشان دو تن را بخواند
سبکشان بر اسب تگاور نشاند.فردوسی.
به گور تگاور سمند افکنیم
به شمشیر بر شیر بند افکنیم.فردوسی.
چو وحشی گور در صحرا تگاور
چو مرغ آب در دریا شناور.جامی.
(1) - مرکب از تگ+آ (میان وند)+ور (پسوند اتصاف).

تگاوری.

[تَ وَ] (حامص مرکب) تاخت و تاز. دویدن پرشتاب. به تعجیل دویدن.

تگاوری کردن.

[تَ وَ کَ دَ] (مص مرکب) دویدن. تاخت زدن. با شتاب دویدن :
نی آنکه خود بگوشهء عزلت نهان شوی
حرصت کند به مغرب و مشرق تگاوری.
ظهیری.

تگ بن.

[تَ بُ] (ص مرکب) نیک بی عمق و کم تگ. (ناظم الاطباء).

تگتاز.

[تَ] (اِ مرکب) تاختن و دویدن و جستجو کردن باشد. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری) (از شرفنامهء منیری) (از ناظم الاطباء). رجوع به تک و تاز و تگ و تاز شود.

تگ دو.

[تَ دَ / دُو] (اِ مرکب) تفحص و دوندگی در کاری و تجسس. || تعب و ماندگی. (ناظم الاطباء).

تگدی.

[تَ گَدْ دی] (اِ) گدایی و دریوزه گری. (ناظم الاطباء). گدیه کردن. (آنندراج) :
به چهارسوی تگدی چو مشتری کردن
نهاده ست شب و روز پای دکانش.
شفائی (از آنندراج).
رجوع به تکدی شود.

تگدی کردن.

[تَ گَدْ دی کَ دَ] (مص مرکب) گدائی کردن. (ناظم الاطباء). رجوع به تکدی شود.

تگرباری.

[تَ گَ] (اِخ) دهی از دهستان قراتوره است که در بخش دیواندرهء شهرستان سنندج واقع است و 200 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

تگرگ.

[تَ گَ] (اِ) ژاله و یخچه باشد. (برهان) (از ناظم الاطباء). ژاله که به هندی اولا گویند و در سراج نوشته تگرگ بمعنی آب بسته که از آسمان بارد و بعضی ژاله نوشته و ژاله بمعنی شبنم نیز دیده شده. (غیاث اللغات) (از آنندراج). ژاله. (صحاح الفرس). چیزی که از ابر میبارد و آنرا ژاله. سنگک. سنگچه شخکاشه. یخچه نیز گویند. بتازیش برد نامند. (شرفنامهء منیری). حب الغمام. عَبَّقُر حب قر. شهنگانه. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). عُراب. قِقِط دانه های یخچه که از آسمان فروریزد. (فرهنگ فارسی معین). قطرات یخ بستهء باران که بر اثر تغییرات ناگهانی هوا بر زمین فروریزد و بیشتر در بهار موجب زیان سر درختی ها و دیگر محصول کشاورزی گردد و در شمار آفات سماوی آید. و گاه از جهت سفیدی و انبوهی و شدت و سختی و سردی بسیار بدان مثل زنند :
انگشت بر رویش مانند تگرگ است
پولاد بر گردن او همچون لاد است.
ابوطاهر خسروانی.
بکردند یک تیرباران نخست
بسان تگرگ بهاران درست.دقیقی.
تگرگ آمد امسال بر سان مرگ
مرا مرگ بهتر بدی زان تگرگ.فردوسی.
همی تیر بارید همچون تگرگ
بر آن اسپر کرگ و آن خود و ترگ.
فردوسی.
برآمد یکی میغ بارش تگرگ
روان گشته از برف و بارانش مرگ.
فردوسی.
همی گرز و پولاد همچون تگرگ
ببارید بر جوشن و خود و ترگ.فردوسی.
برآید بزیر آن تگرگ از هوا
چنان پتک پولاد آهنگران.منوچهری.
تگرگ آوریدند با باد سخت
پس از باد سرما که درد درخت.
(گرشاسبنامه).
برانگیخت از می چو بارنده میغ
تگرگش ز پیکان و باران ز تیغ.نظامی.
بارید بباغ ما تگرگی
از گلبن ما نماند برگی.نظامی.
تگرگی کو زند گشنیز بر خاک
رسد خود بوی گشنیزش بر افلاک.نظامی.
ز باریدن تیر همچون تگرگ
بهر گوشه برخاست طوفان مرگ.
بوستان (از شرفنامهء منیری).
چو از میغ تیغ تو بارد تگرگ
شود غرقه خصم تو در بحر مرگ.
؟ (از شرفنامهء منیری).

تگرگ.

[تَ رَ] (اِ) پایه و پی دیوار. (برهان) (ناظم الاطباء).

تگری.

[تَ گَ] (ص نسبی) مخفف تگرگی، منسوب به تگرگ، جامه ای با خالهای برجسته. با خالها، به اندازهء نخودی و خردتر. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا).

تگ زدن.

[تَ زَ دَ] (مص مرکب) دویدن. تاخت زدن. با شتاب رفتن :
هزار سال بگرد حریم او نرسد
به پای آهو اگر تگ زند چو نافه عبیر.
اثر (از آنندراج).

تگژ.

[تَ گَ] (اِ) دانهء انگور که میان غژم باشد آنرا تکس و تکش نیز گویند. (آنندراج). استخوان انگور. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به تکس و تکژ شود.

تگژدانه.

[تَ گَ نَ / نِ] (اِ مرکب) غلاف دانهء انگور. (شرفنامهء منیری). غلاف دانه. (آنندراج). رجوع به تکژدان شود.

تگس.

[تَ گَ] (اِ) همان تگژ مرقوم است. (شرفنامهء منیری). استخوان و هستهء درون و صرهء انگور. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
برگونهء سیاهی چشم است غژم(1) او
هم بر مثال مردمک(2) چشم از او تگس.
بهرامی (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
دیدهء حاسد بتو چون غژب انگور است سرخ
در لگدکوب عنا بادش جدا آب از تگس.
سوزنی (یادداشت ایضاً).
رجوع به تکز و تکژ و تکس و تگسک شود.
(1) - در یادداشت دیگر غژب او.
(2) - مردمهء.

تگسک.

[تَ گَ] (اِ) هستهء انگور. تگس. تکز. تکژ. صاحب منتهی الارب در ذیل معنی وصد آرد: تگسک انگور. و همچنین در ذیل عجم آرد: خستهء خرما و تگسک انگور :
قوت و غذای باب تو و عم و خال تو
زآخال و از تگسک خرابات و مفسقه.
سوزنی (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
رجوع به تکس و تکز و تکژ و تگس شود.

تگل.

[تَ گَ] (اِ) مرد نوجوان بود که هنوز خط نیاورده. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص321). نوخواسته باشد که خطش تمام دمیده نبود. امرد نوخط. (فرهنگ جهانگیری). نوخواب دیده و نوخط بود. (لغت فرس اسدی چ هرن چ دبیرسیاقی ص130). آنرا گویند که هنوز خط تمام درنیاورده باشد. (صحاح الفرس، چ دکتر طاعتی ص206) :
هر کجا ریدکی بود تگلم
هر کجا کالمی بود(1) خصیم(2).طیان مرغزی.
(1) - ن ل: کاملی. کاهلی.
(2) - این بیت در لغت فرس اسدی و صحاح الفرس شاهد این معنی آمده و ظاهراً اشتباه کرده اند. چه تگل بمعنی قوچ جنگی (فحل) بکار رفته و برای معنی مادهء بعد مناسب است.

تگل.

[تَ گَ] (اِ) قوچ جنگی. (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی) (برهان). رجوع به مادهء قبل شود.

تگل.

[تِ گَ] (اِ) پارچه بود که بر جامهء پاره بدوزند و آنرا پینه خوانند و به تازی رقعه خوانند. (فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی). پارچه و رقعه که بر جامه پینه کنند. (برهان). به کسر اول و گاف پارسی مفتوح وصله و پینه که بر جامه زنند. (حواشی و تعلیقات فیه ما فیه چ فروزانفر ص275) :
چو ریسمان شده ام زانکه سوزن هجرت
همی زند به قبای دلم هزار تگل.
مولوی (از فرهنگ جهانگیری).
فرعون ز فرعونی آمنت بجان گفته
بر خرقهء جان دیده زایمان تگلی(1) دیگر.
مولوی (بنقل فروزانفر در فیه مافیه ص276).
(1) - تکلی (دیوان کبیر چ فروزانفر ج 2 ص 274).

تگلات فالازار.

[تِ] (اِخ)(1)... اول که در اواخر قرن دوازدهم پیش از میلاد مسیح پادشاه آشور و از فاتحان مشهور بود. وی نواحی دریاچهء وان تا دریای مدیترانه را تصرف کرد. رجوع به لاروس کبیر شود.
(1) - Teglathphalasar.

تگلات فالازار.

[تِ] (اِخ) ... سوم که در سالهای 745 - 727 ق.م. مسیح پادشاه آشور بود و امپراطوری قوی و منظمی تأسیس کرد و قلمرو حکومت خود را بر تمام آسیای غربی وسعت داد و بر بابل و فلسطین تسلط یافت. رجوع به لاروس کبیر شود.

تگلتو.

[تَ گَ] (اِ) سبدی که بر پشت حمل کنند. || تکلتو. رجوع به تکلتو شود. || بروت. شارب. (ناظم الاطباء).

تگمر.

[تُ مَ] (اِ) تیر تخمار است و آن تیری باشد که بجای پیکان گرهی از چوب دارد. (برهان). تیری بود معروف که آن را عامه تکه گویند. (فرهنگ جهانگیری). تُکمار تیری است معروف که عامه تکه گویند. (فرهنگ رشیدی). تکمر و تخمار. (ناظم الاطباء). رجوع به تکمار و تکمر و تخمار و تکه شود.

تگن.

[تَ گَ] (اِخ) دهی است از دهستان درونگر که در بخش نوخندان شهرستان دره گز واقع است و 114تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

تگ و پوی.

[تَ گُ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) تک و پوی. تاخت و دو. تکاپو. دویدن و رفتن با شتاب: در اثنای آن تگ و پوی و جست و جوی بر در وثاق ماهرویی گذشت. (سندبادنامه ص236). و شاهزاده از جست و جوی و اسب از تگ و پوی فروماند. (سندبادنامه ص253). || جستجو و تفحص. تک و پوی. تکاپوی :
هزارگونه غم از هر سویی است دامنگیر
هنوز در تگ و پوی غم دگر می گشت.
سعدی.

تگ و تاب.

[تَ گُ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) کنایه از قرار و آرام. (آنندراج) :
خسک ریخته بر گذر خواب را
فراموش کرده تگ و تاب را.
نظامی (از آنندراج).

تگ و تاز.

[تَ گُ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) تگاپوی. تاختن و دویدن. (فرهنگ رشیدی). دویدن و تاختن. (آنندراج) :
پای در دامن قناعت گیر
تا نسوزی به آتش تگ و تاز.صائب.
نفست از طول امل چند بود در تگ و تاز
رسن این سگ دیوانه کنی چند دراز.
واعظ قزوینی (از آنندراج).

تگ و دو.

[تَ گُ دَ / دُو] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) دویدگی و دوندگی در کاری. || تعب و ماندگی. (ناظم الاطباء).

تگوسی گالپا.

[تِ] (اِخ)(1) پایتخت هندوراس از کشورهای آمریکای مرکزی است و 999000 تن سکنه دارد. رجوع به هندوراس شود.
(1) - Tegucigalpa.

تگیدن.

[تَ دَ] (مص) دوندگی کردن و این سوی و آن سوی رفتن. (ناظم الاطباء).

تگین.

[تَ / تِ] (ترکی، ص، اِ) دلاور و بهادر توانا. (ناظم الاطباء). قهرمان. (از فهرست ولف ص244) :
دگر باره گفت ای بزرگان چین
تگینان و شاهان و گردان چین.دقیقی.
بکشت از تگینان لشکر بسی
پذیره نیامد مر او را کسی.دقیقی.
بکشت از تگینان من بی شمار
مگر گشت زنده زریر سوار.دقیقی.
وز آنجا دلاور به هامون شتافت
بگشت از تگینان کسی را نیافت.دقیقی.
بکشت از تگینان چین شست مرد
همه پروریده بگرد نبرد.دقیقی.
رجوع به تکین شود. || آتش. (ناظم الاطباء).

تگین.

[تَ / تِ] (اِخ) نام پادشاهی. (شرفنامهء منیری). نام پهلوانی. (ناظم الاطباء) :
مگر داشت نام تو نقش نگین
که بگرفت ملک جهان را تگین.
(از شرفنامهء منیری).
رجوع به تکین شود.

تل.

[تَ] (اِ) کوه پست و پشتهء بلند را گویند. (برهان) (از ناظم الاطباء). کوه پست و پشتهء بلند مقابل هامون که زمین صاف است. (انجمن آرا). زمین بلند. (شرفنامهء منیری) (غیاث اللغات). پشته. (غیاث اللغات). پشتهء ریگ و جز آن. (آنندراج). پشته که سرش بس فراخ نبود. (مهذب الاسماء). در عربی به تشدید لام تلّ بهمین معنی آمده است : گردیز شهری است... بر سر تلی نهاده. (حدود العالم). و در حوالی برقوه تلهاست بزرگ از خاکستر. (حدود العالم). رامیان [ به هندوستان ] شهری است بر سر تلی عظیم. (حدود العالم).
یکی تل بدانجای پیدا ز دور
از آنسو کجا بد گذرگاه تور.فردوسی.
تلی بود پر سبزه و جای سور
سپه را همی دید خسرو ز دور.فردوسی.
تلی بود خرم یکی جایگاه
پس پشت آن رنج دیده سپاه
یکی تخت زرین نهاده بر اوی
نشسته بر او ساوهء جنگجوی.فردوسی.
بهر تلی بر از کشته گروهی
بهر غفجی بر از فر خسته پنجاه.عنصری.
من از پس پیلان قلب جدا افتادم و کسانی از کهتران که با من بودند از غلام و چاکر از ما دور ماندند و نیک بترسیدیم که نگاه کردیم خویشتن را بر تلی دیگر دیدیم. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص586).
دگر روز چون چرخ شد لاجورد
برآمد ز تل کان یاقوت زرد
به نزد پدر شد بت دلربای
نشستند و کردند هرگونه رای.
اسدی.
روان بسوی من از هر سویی حلال و حرام
چو سیل تیره و پرخس به پستی از سر تل.
ناصرخسرو (دیوان ص248).
نگاه کردم از دور من تلی دیدم
که چاه ژرف نماید از آن بلند عقاب.
مسعودسعد.
بر محیط فلک از هاله سپر سازد ماه
بر بسیط کره از خوید زره پوشد تل.
انوری (از انجمن آرا).
آباد و خرم است به تو عالم هنر
وز جود تست عالم زفتی خراب و تل.
سوزنی.
بر تلی بلند قواعد آن استوار کرده. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص412).
در راه تلی بدین بلندی
گستاخ مشو به زورمندی.نظامی.
زدم تیشه یکروز بر تل خاک
بگوش آمدم ناله ای دردناک
که زنهار اگر مردی آهسته تر
که چشم و بناگوش و روی است و سر.
سعدی (بوستان).
الفت فضل و دلت الفت شیر و شکر است
قصهء جود و کفت قصهء تل و دمن است.
قاآنی.
جای بلند بهر تماشائیان خوش است
بر تل سبز چرخ برانی فرس چرا.
وحید (از آنندراج).
آمد شب ای جمال هان اندر زمام آور جمل
تا برنشینم یکزمان بنوردم این هامون و تل.
(از مؤلف انجمن آرا).
|| هر چیز که بر رویهم ریخته خرمن کرده باشند. (برهان) (از ناظم الاطباء). انباشتگی. (فهرست ولف ص245) :
به دست اندرون گرز، چون سام یل
به پیش اندرون کشته، چون کوه تل.دقیقی.
میان تل خستگان اندرون
برو ریخته خاک بسیار و خون.فردوسی.
بهر سو ز رومی تلی کشته بود
و گر خسته از جنگ برگشته بود.فردوسی.
همه کشتگان را بهم برفکند
تلی گشت برسان کوه بلند.فردوسی.
چو بنشست چنانست که از نسرین تلی
چو برخاست چنانست که از سرو نهالی.
فرخی.
چو بنهاد آن تل سوسن ز پیش من چنان بودم
که پیش گرسنه بنهی ترید چرب بهنانه.
حکاک (از لغت فرس اسدی چ اقبال ص497).
به تل زر و درریخته زیر گام
به خرمن برافروخته عود خام.اسدی.
به کمتر زمان خاست صدجا فزون
ز گردان کشته تل و جوی خون.
(گرشاسبنامه).
ای شده عاجز ز تل کیش تو
صدهزاران کوهها در پیش تو.مولوی.
- تل ریگ؛ تودهء ریگ. (ناظم الاطباء): و در تل ریگ چاهی کنی، آبی پدید آید. (سندبادنامه ص54).
- تل کاه؛ تودهء قصب و ساق گندم و جو و مانند آنها :
گل نماند، خارها ماند سیاه
زرد و بی مغز آمده چون تل کاه.مولوی.
|| در فهرست ولف ص245 بمعنی گروه، دسته(1) آمده ولی شاهد آن را که ولف بدان استناد کرده و با شماره و علامتی(2) که بدان اشاره کرده است در شاهنامهء بروخیم نیافتیم. || کنایه از پسر امرد مزلف. باشد گویند عربی(3)است. (برهان). پسر امرد مزلف. (ناظم الاطباء).
(1) - Schar.
(2) - 12b577. (3) - بمعنی اول در عربی به تشدید لام آمده است و به این معنی در عربی نیامده و رجوع به تکل و تگل شود.

تل.

[تِ] (ترکی، اِ) زبان را گویند. (آنندراج). در آذربایجان دِل گویند.

تل.

[؟] (اِ) اسم هندی سم است. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به سم شود.

تل.

[تُ] (اِ) نام درختی است که در پل سفید به کُرکُو(1) دهند و این درخت در جنگلهای آلاداغ و بجنورد و جنگلهای کرانهء دریای مازندران و همچنین در ارسباران یافت شود. رجوع به جنگل شناسی کریم ساعی ج1 ص208 شود.
(1) - Monspessulanum.

تل.

[تُ] (اِ) کیسه ای که خیاط سوزن و انگشتانه و نخ در آن نهد. (ناظم الاطباء).

تل.

[تَل ل] (ع اِ) تودهء خاک و تودهء ریگ و پشته. ج، تِلال. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). قطعه زمینی که از اطراف خود کمی بلندتر باشد جمع آن تلال و تُلول و واحد آن تَلُّة. (از اقرب الموارد). بهمین معنی در فارسی به تخفیف لام تَل آمده. رجوع به تل شود. || بالش. ج، اتلال. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (آنندراج). و این نادر است یا اتلال از اقسام جامه است. (منتهی الارب) (آنندراج). || در شاهدهای ذیل معنی پنبه ریزه، خرده پنبه که از دم کمان ریزد، میدهد: و هنوز از تلهای حلاجی پاک نشده از برم میکشیدند. (نظام قاری).
قماشی که از تل بود روی آن
گرش روی دیگر کنی پرنیان.نظام قاری.

تل.

[تَل ل] (ع مص) بر روی افکندن. (تاج المصادر بیهقی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). بر زمین زدن کسی را یا برگردن و روی افکندن او را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || فروخوابانیدن ناقه را. || متهم کردن کسی را به امر زشت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || انداختن چیزی را در دست کسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || تضرع. (از اقرب الموارد). || ریختن و افتادن و ساقط شدن. || خوی برآوردن پیشانی کسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || فروهشتن رسن در چاه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تل.

[تَ] (اِخ) تال. رجوع به تال شود.

تل.

[تِ] (اِخ) دهی است از دهستان ویسیان که در بخش ویسیان شهرستان خرم آباد واقع است و 350 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

تل.

[] (اِخ) در دوم تواریخ ایام 27:3 عوفل نامیده شده است و در میان وادی پنیرفروشان و وادی قدرون واقع است و بواسطهء محل طبیعی آن و برجی که در آنجا میباشد بغایت محکم و دیواری در میان آن و کوه صهیون برپاست. دوم تواریخ 33:14. وارن انگلیسی دیوارهای بزرگ و بنای برجی در این تل یافته است. (قاموس کتاب مقدس).

تل آباد.

[تَ] (اِخ) دهی است از دهستان بالا ولایت که در بخش حومهء شهرستان کاشمر واقع است و 416 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

تلا.

[تَ] (اِ) سائل و گدا. (ناظم الاطباء).

تلا.

[تِ] (اِ) بمعنی ذهب که فارسیان عربی دان به طاء نوشته اند. از عالم طپیدن. (غیاث اللغات) (آنندراج).

تلاء .

[تَ] (ع اِ) عهد و زنهار و امان. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). ذمه و جَوار: اعطاهُ تلاء؛ ای ذمة و جواراً. (اقرب الموارد). || تیر امان که بر آن نام مستجیر نوشته باشند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تلاء .

[تَلْ لا] (ع ص) تلاء القرآن؛ بسیار تلاوت کنندهء آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تلائل.

[تَ ءِ] (ع اِ) جِ تلیل. رجوع به تلیل شود.

تلائم.

[تَ ءُ] (ع مص) سازواری. سازگاری و رجوع به تلاؤم شود.

تلاب.

[تَ / تِ] (اِ) تالاب و حوض و آب بیرون ریخته شده. (ناظم الاطباء).

تلابانیدن.

[تَ دَ] (مص) قهقهه و نقنقه کنانیدن. (ناظم الاطباء).

تل ابراهیم.

[تَلْ لِ اِ] (اِخ) نامی است که اکنون شهر مرد(1) را نامند که از شهرهای شنعا بود. رجوع به فرهنگ ایران باستان صص118-119 شود.
(1) - Marad.

تلابنک.

[تَ بُ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان اشکور سفلی که در بخش رودسر شهرستان لاهیجان واقع است و در حدود 110 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

تلابیب.

[تَ] (ع اِ) جِ تلبیب. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) (اقرب الموارد).

تلابیبة.

[تُ لَءْ بَ] (ع اِ) راستی کار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). استقامت: بالامر تلابیبة؛ ای استقامة. (اقرب الموارد).

تلابیدن.

[تَ دَ] (مص) تراویدن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) (فرهنگ فارسی معین). لغتی در تراویدن. (حاشیهء برهان چ معین) :
خالی از خود بود و پر از عشق دوست
پس ز کوزه آن تلابد کاندر اوست.
مولوی (برطبق نسخهء نیکلسن، از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || قهقهه و نقنقه کردن و بانک کردن غوک و مرغ خانگی پس از تخم نهادن. (ناظم الاطباء).

تلاتب.

[تَ تُ] (ع مص) تلاصق. || تضارب. (اقرب الموارد).

تلاتر.

[ ] (اِخ) دهی است از دهستان رودبار که در بخش معلم کلایه شهرستان قزوین واقع است و 320 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

تلاتف.

[تَ تُ] (اِ) شور و غوغا. || (ص) مردم چرکین و پلید که از کثافت و نجاست پرهیز نکند و از او نفرت کنند. (ناظم الاطباء). رجوع به تلاتوف شود.

تلاتل.

[تَ تِ] (ع اِ) جِ تَلتَلة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد):
واختل ذوالمال و المثرون قدبقیت
علی التلاتل من اقوالهم عقد.
و گویند تلاتل شدائد مقلقه است و واحدی ندارد. (از اقرب الموارد). جمع تلتله. رجوع به تلتله شود.

تلاتل.

[تُ تِ] (ع ص، اِ) فربه نازک اندام. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

تلاتلا.

[تَ تَ] (اِ صوت) تلالا :
مست و خراب می روم در ره عشق بوالعلا
باک ندارم از بلاتن تننا تلاتلا.
مولوی (از انجمن آرا).
رجوع به تلالا شود.

تلاتوف.

[تَ] (اِ) شور و غوغا. (برهان) (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی). شور و غوغا و بر هم خوردگی و آشفتگی. (انجمن آرا) (آنندراج) :
به چرخ اختر از بیم دیوانه دیو
زمین با تلاتوف و که با غریو.
اسدی (از انجمن آرا).
رجوع به تلاتوف شود. || (ص) آن بود که خویشتن را پلید دارد و جامه ها از پلیدی بپرهیز ندارد و مردم را دل از وی و پلیدی وی نفرت گیرد. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص247). و کسی را نیز گفته اند که خود را چرکین و پلید نگهدارد و از کثافت و نجاست پرهیز نکند و مردم از او نفرت کنند. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی) (از اوبهی) (از انجمن آرا) (از آنندراج) :
زنی پلشت و تلاتوف و اهرمن کردار
نگر نگردی از گرد او که گرم آیی.
شهید (از لغت فرس اسدی چ اقبال ص247).
نباشد فیلسوف آن کس که باشد
بهر زشتی و ناپاکی تلاتوف.
فخری اصفهانی (از انجمن آرا).
یعنی آلوده و آمیخته. (انجمن آرا) (آنندراج). رجوع به تلاتف شود.

تلاتین.

[تَ] (اِ) بلغار و چرم خوش بویی که از روسیه می آوردند. (ناظم الاطباء).

تلاج.

[تَ / تِ] (اِ) بانگ و مشغله. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص54) (از فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی) (برهان) (اوبهی) (انجمن آرا) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). شور و غوغا و غلغله. (برهان) (از غیاث اللغات) (از شرفنامهء منیری) (از ناظم الاطباء) :
شب بیامد بر درم دربان باج(1)
در بجنبانید با بانگ و تلاج.
طیان (از لغت فرس اسدی چ اقبال ص54).
ز آه زخمی و آواز کوس و نالهء نای
بگوش چرخ رسد غلغل و غریو تلاج.
منصور شیرازی (از فرهنگ جهانگیری).
نیست ممکن در زمان عدل او
کز کسی در ملک برخیزد تلاج.
فخری (از فرهنگ رشیدی).
(1) - ن ل: دربان تاج. آمد این شب دیر با مرد خراج.

تلاجیم.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان پشتکوه است که در بخش دودانگهء شهرستان ساری واقع است و 130تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

تلاحز.

[تَ حُ] (ع مص) خلاف یکدیگر آمدن و دشواری کردن با یکدیگر در سخن، یقال: تلاحزوا فی القول. || همدیگر قافیه نقل کردن کودکان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تلاحظ.

[تَحُ] (ع مص) در یکدیگر نگریستن. (زوزنی از یادداشت بخط مرحوم دهخدا) (آنندراج). || تشابه اشیاء: احوالهم متشاکلة متلاحظة. (از اقرب الموارد).

تلاحق.

[تَ حُ] (ع مص) در یکدیگر رسیدن. (زوزنی). یکی بدیگری رسیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). بهمدیگر پیوستن. (آنندراج). || پیاپی شدن اخبار. || تتابع احوال قوم. (از اقرب الموارد).

تلاحک.

[تَ حُ] (ع مص) سخت کردن پیوستگی چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || تداخل چیزی. || تلائم. (اقرب الموارد).

تلاحم.

[تَ حُ] (ع مص) باهم پیوستن. (زوزنی) (مجمل اللغة). پیوسته شدن. (ناظم الاطباء). بهم پیوستن چیزی سپس متباین بودن آن. || تقاتل. (از اقرب الموارد). || (اِمص) پیوستگی استخوانها بهم. (ناظم الاطباء).

تلاحی.

[تَ] (ع مص) باهم پیکار کردن و خصومت نمودن و دشنام دادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از مجمل اللغة). تنازع. (صراح). خصومت. کارزار. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تلاد.

[تِ] (ع اِ) مال کهنه و قدیمی و موروثی. || ستوری که نزد صاحبش زاده یا نتاج داده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تلارسر.

[تَ سَ] (اِخ) دهی از دهستان پیشین است که در بخش راسک شهرستان سراوان واقع است و 250تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

تلارم.

[تَ رُ] (اِخ) دهی از دهستان اهلمرستاق است که در بخش مرکزی شهرستان آمل واقع است و 125تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

تلارم.

[تَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان بندرج است که در بخش دودانگهء شهرستان ساری واقع است و 270تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

تلازم.

[تَ زُ] (ع مص) در میان همدیگر درآمدن و داخل شدن. (ناظم الاطباء).

تلازن.

[تَ زُ] (ع مص) انبوهی کردن مردم و فراهم آمدن بر آب و جز آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تلاس.

[تِ] (اِ) نامی است که در رامیان به گونهء بی خار تمشک دهند. رجوع به جنگل شناسی ساعی ج1 ص279 و تمشک شود.

تلاس.

[تَ] (اِخ) شهری است در ترکستان. (برهان) (آنندراج) (شرفنامهء منیری) (ناظم الاطباء).

تلاسار.

[] (اِخ) تلستار (تل آشور) مکانی است که بنی عدن در آنجا ساکن بودند بعد از آن آشوریان بدانجا غلبه کردند دوم پادشاهان 19:12 و کتاب اشعیا 37:12. رولنسن گمان میبرد که موقع تلاسار در غربی الجزیره در نزدیکی حاران و اورفا واقع است لیکن لیرد گمان دارد که در طرف غربی، در نزدیکی تل عفر، شانزده یلی موصل واقع است. (از قاموس کتاب مقدس).

تل اسپید.

[تُ اِ] (اِخ) دهی از دهستان رستم که در بخش فهلیان ممسنی شهرستان کازرون واقع است و 320 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

تل اسود.

[تَ اَ وَ] (اِخ) دهی از دهستان جراحی است که در بخش شادگان شهرستان خرمشهر واقع است. دشتی گرمسیر است. و 120 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

تلاش.

[تَ] (ترکی، اِ) بمعنی سعی و جستجو از لغات ترکی و تالاش بر وزن شاباش، خواندن غلط مگر نوشتن درست. بعضی گمان برند که لفظ تلاش عربی است و برای معنی تلاش کننده لفظ متلاشی از تلاش مأخوذ کنند این همه محض غلط و صحیح بجای متلاشی تلاشی است(1). چرا که لفظ تلاش ترکی است(2). (غیاث اللغات). سعی وجد و جستجو. (ناظم الاطباء). کوشش و تقلا. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
تمام عضو با من در تلاشند
ز دام هیچیک نتوان رهیدن.ناصرخسرو.
تلاش قرب فقر از هر جگرداری نمی آید
که نقش پنجهء شیر است نقش بوریای او.
صائب (از آنندراج).
|| تخریب و ویرانی(3). (از فهرست ولف ص259). پراکندگی و انتشار. (ناظم الاطباء) :
بدین رزمگه اندر امشب مباش
ممان تا شود گنج و لشکر تلاش.فردوسی.
(1) - براساسی نیست. رجوع به تلاشی شود.
(2) - رجوع به تالاش شود.
(3) - Zerstorung.

تلاش.

[ ] (اِخ) حافظ محمدجمال دهلوی از شعرای پارسی زبان هند است و به عزلت و انزوا تمایل داشت و در سال 1127 ه . ق. درگذشت و این بیت از اوست:
به روز عید هرشاه و گدا گم می کند خود را
تو رفتی بر سمند ناز و من از خویشتن رفتم.
(از قاموس الاعلام ترکی).

تلاشان.

[تَ] (اِخ) مرغزاری است بزرگ در صفاهان. (برهان). بزرگترین مرغزاری از مرغزارهای اسپاهان. (فرهنگ رشیدی) (از انجمن آرا) (از آنندراج).

تلاش داشتن.

[تَ تَ] (مص مرکب)کوشش و جهد داشتن. میل شدید داشتن. در جستجو و طلب بودن :
دل ز کافر نعمتی دارد تلاش وصل یار
ورنه چندین بوسه در پیغام او پیچیده است.
صائب (از آنندراج).
به این طالع سست دارم تلاشی
که دل را به آن طره محکم ببندم.
ظهوری (ایضاً).
تلاش معنی باریک دارد هرکه استاد است
که این جا صید لاغر بیشتر مطلوب صیاد است.
محمد سعید اشرف یکتا (ایضاً).

تلاش کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)کوشش کردن. جهد کردن. کوشیدن. سعی کردن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
پیران تلاش رزق فزون از جوان کنند
حرص گدا شود طرف شام بیشتر.صائب.
شهپر طاووس را آخر مگس ران می کنند
چون خودآرایان تلاش جامهء رنگین مکن.
صائب (از آنندراج).
رسید نشئه بحدی که بهر دیدن تو
کنم تلاش که مهتاب را نگهدارم.
میریحیی شیرازی (از آنندراج).
تلاش تازگیی کن برای شاهد معنی
که بهر زن چو جوانی کجاست زیور دیگر.
قزوینی (ایضاً).
|| معارضه کردن. درآویختن :
سحر که جوهر شمشیر ناله فاش کنم
چو مهر یک تنه با عالمی تلاش کنم.
طالب آملی (از آنندراج).

تل اشگی.

[تُ اَ] (اِخ) دهی است از دهستان چاه کوتاه که در بخش برازجان شهرستان بوشهر واقع است و در حدود 390 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

تلاشی.

[تَ] (ع مص) (از: «ل ش و») نیست و نابود شدن. منحوت است از لاشی ء. (از اقرب الموارد) (از غیاث اللغات). پوسیدن جثه و پراکنده گشتن اجزای وی از هم. (ناظم الاطباء). اضمحلال. ریزیدن از یکدیگر. از هم پاشیدن. از هم فروریختن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا): الحدیث: سأل الزندیق الصادق علیه السلام: افیتلاشی الروح بعد خروجه عن قالبه ام هو باق. (ناظم الاطباء). رجوع به تلاش شود.

تلاشیدن.

[تَ دَ] (مص جعلی) ضایع کردن. و پاشیدن. || جستجو و تفحص کردن و جستن. (ناظم الاطباء).

تلاطث.

[تَ طُ] (ع مص) برهم زدن موج. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تلاطم موج. (از اقرب الموارد). || یکدیگر را بدست زدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تلاطف.

[تَ طُ] (ع مص) با هم نرمی کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ترفق در امری. (از اقرب الموارد). تلطف. رفق. نرمی. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || تواصل. (اقرب الموارد).

تلاطم.

[تَ طُ] (ع مص) با یکدیگر (بیکدیگر) تپانچه زدن. (زوزنی از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). باهم طپانچه زدن. (منتهی الارب) (از غیاث اللغات) (از آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || (اِ) برهم خوردگی. (ناظم الاطباء). آشوب. شوریدگی. شورش [در دریا]. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
- تلاطم امواج؛ برهم خوردن موجها. (ناظم الاطباء). بر یکدیگر زدن موجهای دریا. (غیاث اللغات). باهم زدن موج دریا. (آنندراج). خوردن موجی بر موجی. با یکدیگر خوردن موجهای دریا. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : از میان تلاطم امواج محبت سر برآورد و گفت. (گلستان).

تلاطم کردن.

[تَ طُ کَ دَ] (مص مرکب)برهم خوردن. شوریدگی کردن. آشوب کردن. شورش کردن :
محیط تشنه لبیها چنان تلاطم کرد
که کشتی دل ما را به آن کنار انداخت.
تنها (از آنندراج).

تلاظ.

[تَ لاظ ظ] (ع مص) بر یکدیگر حمله آوردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تطارد در جنگ: تلاظوا فی الحرب ملاظة و لظاظاً... و این مصادر بر غیر بنای فعل می باشند. (از اقرب الموارد).

تلاع.

[تِ] (ع اِ) آب راهها از بالا سوی نشیب: و لایکون التلاع فی(1) الصحاری. || جِ تلعة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). رجوع به تلعة شود.
(1) - در اقرب الموارد: الا فی الصحاری.

تلاع.

[تَلْ لا] (ع اِ) ابری از غبار. ج، تلالیع. (دزی ج1 ص151).

تلاعب.

[تَ عُ] (ع مص) بازی کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تل اعفر.

[تَلْ لُ اَ فَ رَ] (اِخ) عامهء مردم آنرا چنین گویند اما خواص تل یعفر گویند اصل آن التل الاعفر بوده است بخاطر رنگ آن سپس بکثرت استعمال و آسانی تلفظ، تل اعفر شده است. قلعه و ربضی است بین سنجار و موصل و در وسط وادیی و در آن نهری جاری است... آبش گواراست اما وباناک است و بدانجا خرمای فراوان است که رطب آنرا به موصل برند. (از معجم البلدان).

تل اعفر.

[تَلْ لُ اَ فَ رَ] (اِخ) شهرکی است نزدیک حصن مسلمة بن عبدالملک، بین حصن مسلمة و رقة از نواحی جزیره و بدانجا بستانها و موستانهاست. (از معجم البلدان).

تلاعن.

[تَ عُ] (ع مص) دشنام دادن یکدیگر را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تشاتم. || تماجن. (از اقرب الموارد). رجوع به تماجن شود. || بر یکدیگر لعنت خواندن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بیباکی نمودن باهم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تلاعة.

[تَ عَ] (ع اِ) درازی گردن. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تلاعة.

[تَ عَ] (اِخ) آبی است مر کنانة را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). جایی است در حجاز متعلق به بنی کنانة. (مراصدالاطلاع).

تلاف.

[] (ص) خویشتن بین باشد. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص248). خویشتن بین. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی از یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تل افغانی.

[تُ اَ] (اِخ) دهی از دهستان رستم است که در بخش فهلیان و ممسنی شهرستان کازرون واقع است و 350 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

تلافق.

[تَ فُ] (ع مص) خداوند کارهای درست و آراسته شدن قوم، یقال: تلافقوا؛ ای تاءمت امورهم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). رجوع به تلاؤم شود.

تلافی.

[تَ] (ع مص) وادریافتن. (دهار). دریافتن. (مجمل اللغة). رسیدن و دریافتن چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). دریافتن و بدست آوردن. (غیاث اللغات). تدارک، یقال: تلافیت التقصیر و هذا امر لایتلافی و تقول جاء بالعمل المتنافی ثم لم یتعقبه بالتلافی. (اقرب الموارد). || (اِ) فارسیان بمعنی عوض و بدل، با لفظ کردن و نمودن مستعمل نمایند. (آنندراج). جزا و عوض و پاداش و تاوان و مرمت. (ناظم الاطباء). جبران : جواب داد که نه وقت عتاب است قضا کار کرده است تدبیر تلافی باید کرد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص163). این از آن گذشته است که تلافی پذیرد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص603). و چون این حال با پرویز رسید به تلافی حال مشغول نگشت... بعد از آنک حیلتها و خدیعتها کرد که شرح آن دراز است در تلافی آن... (فارسنامهء ابن بلخی ص105). و از فرایض احکام جهانداری آن است که در تلافی خلل ها پیش از تمکن خصم و از تغلب دشمن مبادرت نموده شود. (کلیله چ مینوی ص96). و امروز تدبیر از تدارک آن قاصر است و رای در تلافی آن عاجز. (کلیله و دمنه ایضاً ص105). اما اگر کسی را بر آن اطلاع افتد برادری ما چنان باطل گردد که تلافی آن به مال و متاع در امکان نیاید. (کلیله و دمنه).

تلافی افتادن.

[تَ اُ دَ] (مص مرکب)جبران شدن. رسیدن پاداش چیزی یا عملی. دریافتن عوض : زندگانی خداوند دراز باد، تا جهان است چنین حالها می بوده است و این تلافی افتد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص555). رجوع به تلافی شود.

تلافیف.

[تَ] (ع اِ) گیاهی درهم پیچیده، یقال: هذا تلافیف من عشب؛ ای نبات ملتف. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). نیک درپیچیدنها (غیاث اللغات). گیاهی درهم پیچیده و نیک درپیچیدنها. (آنندراج). این جمع تلفیف است. (آنندراج) (غیاث اللغات).
- تلافیف الامعاء؛ درپیچیدگی امعاء: تلافیف الامعاء عبارة عن التفافها، یقال: فی ارض بنی فلان، تلافیف من عشب؛ ای نبات ملتف. (بحر الجواهر، از یادداشت بخط مرحوم دهخدا):
- تلافیف مغز؛ انعطافها ضخیمند که بمیان هم قرار گرفته سطح مغز را پوشانیده اند و برای هریک یک قاعده یا کنارهء ملصق یا کنار آزادی قائل شده اند. (تشریح میرزاعلی ص791). سطح بیرونی قشر نیم کره های مغز بوسیله شیارهای بسیاری به قطعه ها و شکنج ها تقسیم شده است، شیارهای عمیق قطعات مغز را محدود می سازند و شیارهای کم عمق هر قطعه را به چند شکنج تقسیم می کنند. شکنج ها و قطعات غالباً بوسیلهء چینی بنام چین ارتباطی با یکدیگر ارتباط دارند. ناهمواریهای مغز در اثر نمو سطح بیرونی آن است که نسبت به نمو سطح درونی جمجمه زیادتر است... (کالبدشکافی - تشریح عملی سر و گردن - تألیف دکتر کیهان صص218). رجوع بهمین کتاب صص218-231 شود.

تلافی کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)جبران کردن. پاداش دادن. جزا و عوض دادن. برطرف کردن : و تلافی کند آنچه بهم رسیده است از گمراهی و اداء حق الهی. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص311).
عتاب یار پریچهره عاشقانه بکش
که یک کرشمه تلافی صد جفا بکند.حافظ.
چشم و دهان یار تلافی کند اگر
عمر عزیز را که بخواب و خیال رفت.
صائب (از آنندراج).
رجوع به تلافی شود.

تلافی نمودن.

[تَ نُ / نِ / نَ دَ] (مص مرکب) تلافی کردن. جبران کردن :
در پرده نمود از عرق شرم تلافی
در ظاهر اگر روی تو آتش بجهان زد.
صائب (از آنندراج).
رجوع به تلافی و دیگر ترکیبهای آن شود.

تلاق.

[تِ] (اِ) آن گوشت زیادتی را گویند که در میان فرج زنان است. (برهان) (آنندراج). ریشی که در میان فرج بود. (شرفنامهء منیری). بظر و گوشت پاره مانندی در بالای کس زنان که در ختنه بریده می شود. (ناظم الاطباء). وذره. وذقه. عنبلة. عنبل. عنتل. قنب. (منتهی الارب). چوچوله. دلاق. || بمعنی پاچهء تنبان و شلوار هم آمده است. (برهان) (آنندراج). ازار پایچه. (شرفنامهء منیری). پاچهء تنبان و شلوار. (ناظم الاطباء).

تلاق.

[تَ] (ع مص) صحبت و مجلس و انجمن و ملاقات. (ناظم الاطباء). تلاقی :لینذر یوم التلاق. (قرآن 40 / 15).
عشق صورتها بسازد در فراق
تا مصور سرکشد وقت تلاق.مولوی.
رجوع به تلاقی شود.

تلاقس.

[تَ قُ] (ع مص) باهم دشنام دادن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). تساب و تشاتم. و در الاساس آمده: «عن بعض الاعاریب نحن نتلاقس؛ ای نتلاقب. (از اقرب الموارد).

تلاقی.

[تَ] (ع مص) فاهم رسیدن و یکدیگر را دیدن. (زوزنی). یکدیگر را دیدن. (دهار) (غیاث اللغات) (آنندراج). باهم ملاقات کردن. (غیاث اللغات) (آنندراج). دیدار کردن و همدیگر را دیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بیکدیگر رسیدن. (از اقرب الموارد). یوم التلاقی؛ روز رستخیز. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || (اِ) ملاقات و مصادفت. || دچارشدگی: تلاقی فئتین؛ دچارشدگی دو گروه باهم. (ناظم الاطباء).

تلاقی افتادن.

[تَ اُ دَ] (مص مرکب) بهم رسیدن. تلاقی کردن :
کج را با راست گر تلاقی افتد
چون تیر و کمان زیاده از یکدم نیست.
واعظ قزوینی.

تلاکن.

[تَ کُ] (ع مص) لکنت نمودن با خود تا مردم خندد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تلال.

[تِ] (ع اِ) جِ تل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). تودهء خاک و تودهء ریگ و پشته. (آنندراج) : در فصل ربیع کلالهء لاله از قلال جبال و یفاع تلال او چون قندیل عقیقین از صوامع رهابین تابان. (سندبادنامه ص120).

تلال.

[تَ] (ع اِ) از اتباع است، یقال: هو الضلال بن التلال. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به تلالة شود.

تلالا.

[تَ] (اِ صوت) نفس و صوت خوانندگی و گویندگی و آنرا تلالا و تلاتلا نیز گویند. (انجمن آرا) (از آنندراج). آواز و صدای خوانندگی و سازندگی. (ناظم الاطباء). و آن را تللی و یللی نیز گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). رجوع به تلاتلا شود. || (اِ) در بیتهای زیر از خاقانی، امیرخسرو، که دومی را صاحب آنندراج شاهد معنی اول آورده است بجای تلالؤ و بهمان معنی آمده است :
چندان بمان که ماه نو آید عیان ز شرق
وز سوی غرب شمس تلالا برافکند.
خاقانی.
از پختگی در برگ رز بی پای و بی سر سایه خز
بس کآفتاب میوه پز بر وی تلالا داشته.
امیرخسرو (از آنندراج).
رجوع به تلالؤ شود.

تلالؤ.

[تَ لَءْ لُءْ] (ع مص) درخشیدن برق و جز آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). درخشیدن. (آنندراج). درخشیدن ستاره و برق. || افروختن و درخشان شدن شعلهء آتش. (از اقرب الموارد). || درخشیدن و نورانی بودن رخسار. (التاج، از اقرب الموارد).

تلالة.

[تَ لَ] (ع اِ) از اتباع است، یقال: جاءنابالضلاله و التلالة. (منتهی الارب). ضلاله و گمراهی و یا از اتباع ضلالة است. (ناظم الاطباء). و رجوع به تلال شود.

تلالیع.

[تَ] (ع اِ) جِ تلاع. (دزی ج1 ص151). رجوع به تلاع شود.

تلام.

[تَ] (ع اِ) تلامی و تلامیذ و تلامذه. جِ تلمیذ. (منتهی الارب). شاگردان و آن در اصل تلامیذ بود است که یا و ذال را به جهت خفت حذف کرده اند. (آنندراج). تلام و تلامی مخفف تلامیذ است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). اعجمی معرب است و زرگران و شاگردان زرگر و شاگردان معنی کرده اند. قال الطرماح یصف بقرة :
تتقی الشمس بمدریة
کالحمالیج بایدی التلام.
و حمالیج دمهای دراز زرگری و واحد آن حملوج است که به شاخ گاو وحشی شبیه است. (از المعرب جوالیقی صص91-92).
رجوع به تلامیذ و تلمیذ و تلامی شود.

تلام.

[تِ] (ع اِ) جِ تِلم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (آنندراج). رجوع به تلم شود.

تلامذة.

[تَ مِ ذَ] (ع اِ) جِ تلمیذ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). شاگردان. جِ تلمیذ. (آنندراج). رجوع به تلمیذ شود.

تلامون.

[تِ مُ] (اِخ)(1) پادشاه سالامین پدر آژاکس(2) است.
(1) - Telamon.
(2) - Ajax.

تلامی.

[تَ] (ع اِ) جِ تلمیذ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به تلمیذ و تلام شود.

تلامیذ.

[تَ] (ع اِ) جِ تلمیذ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). مثل تلامذة. (آنندراج). رجوع به تلمیذ و تلام و تلامی شود.
- تلامیذ بوالبشر؛ کنایه از فرشتگان است. (انجمن آرا).
- تلامیذ رحمن؛ کنایه از شعراست. (انجمن آرا).
- تلامیذ شیطان؛ کنایه از محیل و مفسد است. (انجمن آرا).

تلامیع.

[تَ] (ع اِ) جِ تلمیع. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). یقال: فیه تلمیع و تلامیع؛ اذا کان فیه الوان شتی. (اقرب الموارد). رجوع به تلمیع شود.

تلان.

[تَ] (اِ) تالان و تاراج و غارت و یغما. (ناظم الاطباء).

تلان.

[تَ] (ع ق) اکنون. اصل آن، الان است و «ت» را بر آن افزودند چنانکه در تحین. (منتهی الارب). الان و اکنون. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). وصلینا کمازعمت تلانا؛ ای الان. (اقرب الموارد).

تلان تین.

[تُ تِ یَ] (اِخ)(1) پادشاه قسمتی از ایلیریه و معاصر اسکندر. رجوع به تاریخ ایران باستان ج2 صص1229-1230 شود.
(1) - Taulantien.

تلانج.

[تَ / تَ نَ] (اِ) بانگ و مشغله و شور و غلغله را گویند. (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تلاوت.

[تِ وَ] (ع مص) تلاوة. خواندن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). خواندن قرآن و جز آن. (آنندراج). خواندن با قرائت و اندیشه و تأمل. (ناظم الاطباء) :
اگر خدای جهان را سمیع می دانی
مکن بلند برای خدا تلاوت را.
صائب (از آنندراج).
رجوع به تلاوة شود.

تلاور.

[تَ وَ] (اِخ) دهی است از دهستان میداود (سرگچ) که در بخش جانکی گرمسیر شهرستان اهواز واقع است. کوهستانی و معتدل است و 300 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

تلاور.

[تَ] (اِخ) دهی است از دهستان بهمئی سرحدی که در بخش کهکیلویهء شهرستان بهبهان واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 700 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

تلاوش.

[تَ وُ] (اِ) تراوش. در فرهنگها ضبط نشده ولی در زبانها هست. (گنجینهء گنجوی تألیف وحید دستگردی ص36) :
تکش با تلاوش درآویخته
چنین رودی از هر دو انگیخته(1).
نظامی (اقبالنامهء چ وحید ص180).
رجوع به تلاوشگاه شود.
(1) - مرحوم وحید در معنی این بیت آرد: تکش مخفف ته کش بمعنی ته نشین است. تلاوش - مرادف تراوش و هنوز هم در زبانها بهمین معنی استعمال می شود گرچه در فرهنگها هیچکدام ضبط نشده است. یعنی ته کشیدن آب از هوا و فرود آمدن آن با تراوش آب از زمین قعر و اطراف رود درهم آمیخته و از این دو چیز رود نیل بدان عظمت پدیدار آمده و تشکیل شده. (ذیل اقبالنامه چ وحید ص 180).

تلاوشگاه.

[تَ وُ] (اِ مرکب) جای تراوش آب. (گنجینهء گنجوی تألیف وحید دستگردی ص36). رجوع به تلاوش و تلاوشگه شود.

تلاوشگه.

[تَ وُ گَ] (اِ مرکب) مخفف تلاوشگاه :
هم از آب دریا به دریا کنار
تلاوشگهی دید چون چشمه سار.نظامی.
رجوع به تلاوش و تلاوشگاه شود.

تلاوک.

[تَ وُ] (اِخ) دهی است از دهستان بندرج که در بخش دودانگهء شهرستان ساری واقع است و 600 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

تلاؤم.

[تَ ءُ] (ع مص) کفشیر پذیرفتن جراحت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). استصلاح. (اقرب الموارد).

تلاوم.

[تَ وُ] (ع ص) یکدیگر را ملامت کردن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). همدیگر را نکوهیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

تلاوة.

[تِ وَ] (ع مص) خواندن قرآن را. تلوت القرآن و نحوه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). قراءت. (اقرب الموارد). تلاوت. رجوع به تلاوت شود.

تلاوة.

[تُ وَ] (ع اِ) بقیهء وام و مانند آن. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). بمعنی تلیة است، یقال: تلیت لی من حقی تلیة او تلاوة؛ای بقیت بقیة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به تلیة شود.

تلاوی.

[تَ] (ع مص) گردآمدن مردم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). اجتماع. (اقرب الموارد).

تلاهی.

[تَ] (ع مص) باختن به بازیچه و با هم بازی کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || جماع نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || به لهو پرداختن بعض قوم با بعضی دیگر. (از اقرب الموارد).

تلایس.

[تَ یُ] (ع مص) نیک خوی شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). خوشخوی شدن مرد. (از اقرب الموارد). || چشم پوشیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). اغماض کردن. (از اقرب الموارد).

تلئیم.

[تَ] (ع مص) اصلاح کردن و فراهم آوردن. (از اقرب الموارد). بار دیگر سازواری کردن و اصلاح نمودن. (ناظم الاطباء).

تلایه.

[تِ یِ] (اِ) طلایه و پیش قراول و پیشرو از لشکر. (ناظم الاطباء). رجوع به طلایه شود.

تلب.

[تَ] (ع اِ) زیان و هلاکی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). یقال: تباً له و تلباً؛ ای الزمه الله هلاکاً و خساراً. (از اقرب الموارد).

تلبا.

[تَ] (هزوارش، اِ) به لغت زند و پازند، پیه گوسفند و گاو و امثال آن باشد. (برهان). پهلوی، پیه(1). (حاشیهء برهان چ معین) (از انجمن آرا) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء).
(1) - pih.

تل بابونه.

[تَ نِ] (اِخ) دهی از دهستان چرام است که در بخش کهکیلویهء شهرستان بهبهان واقع است و 300 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

تلبئة.

[تَ بِ ءَ] (ع مص) فله خورانیدن ماده بچه را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || فله فرود آوردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). یقال: لبأت الناقه؛ اذا وقع اللباء فی ضرعها. || لبیک گفتن در حج. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به تلبیة شود.

تلبب.

[تَ لَبْ بُ] (ع مص) دامن چیدن و میان دربستن و آمادهء کاری شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تلبث.

[تَ لَبْ بُ] (ع مص) درنگ کردن. (ترجمان جرجانی ترتیب علی بن علی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). توقف. (اقرب الموارد). || (اِمص) درنگی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تلبخ.

[تَ لَبْ بُ] (ع مص) بمشک آلودن خود را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تلبد.

[تَ لَبْ بُ] (ع مص) درآمدن بعض پشم و مانند آن در بعضی و بهم چفسیدن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). برهم نشستن. (آنندراج). || سینه بر زمین نهادن مرغ و لازم گرفتن جای را (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || سخت گردیدن زمین به باران. || اندیشیدن و تفرس کردن. (از اقرب الموارد).

تل بردنگان.

[تُ بَ دِ] (اِخ) دهی است از دهستان رستم که در بخش فهلیان و ممسنی شهرستان کازرون واقع است و 195 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

تل برمی.

[تَ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان شهریاری که در بخش رامهرمز شهرستان اهواز واقع است. دشتی است گرمسیر و 130 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

تل بزان.

[تَ بُ] (اِخ) یکی از دهستانهای بخش مسجدسلیمان شهرستان اهواز است. این دهستان از 18 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل یافته و در حدود 3800 تن سکنه دارد. قراء مهم آن عبارتند از: چوب سرخ، باریک آباد، احمدآباد نرگسی. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

تلبس.

[تَ لَبْ بُ] (ع مص) آمیخته و مبهم گردیدن کار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || در دست چفسیدن طعام. (منتهی الارب) (آنندراج). چسبیدن غذا بدست. (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (اِمص) پوشیدگی و پوشیدگی لباس. (ناظم الاطباء).

تلبط.

[تَ لَبْ بُ] (ع مص) سرگشتگی و دویدن. (منتهی الارب). سرگشته شدن و دویدن. (آنندراج) (از اقرب الموارد). دویدن. سرگشته و متحیر شدن. (ناظم الاطباء). || بر پهلو خفتن و بر خاک غلطیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): فلان یتلبط فی النعیم؛ یتمرغ فیه. (اقرب الموارد). || روی آوردن به چیزی، یقال: تلبط الیه؛ اذا توجه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || تضرع. (اقرب الموارد).

تل بطریق.

[تَلْ لُ بَ] (اِخ) شهری بود به سرزمین روم در ناحیهء مرزی، سیف الدولة بن حمدان آنرا ویران کرد. (از معجم البلدان).

تلبک.

[تَ لَبْ بُ] (ع مص) آمیخته و در هم شدن کار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تلبس. (اقرب الموارد).

تلب من.

[تُ لِ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرغا که در بخش ایزهء شهرستان اهواز واقع است و یکصد تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

تل بمیان.

[تَ بِ مِ] (اِخ) دهی از دهستان تل بزان است که در بخش مسجدسلیمان شهرستان اهواز واقع است و 130 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

تلبن.

[تَ لَبْ بُ] (ع مص) درنگ کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تمکث و تلدن. (اقرب الموارد).

تل بندی.

[تَ بَ] (اِخ) دهی از دهستان بویراحمد سردسیر است که در بخش کهکیلویهء شهرستان بهبهان واقع است و 150 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

تل بومه.

[تَ مِ] (اِخ) دهی از دهستان باوی که در بخش مرکزی شهرستان اهواز واقع است و 180 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

تلبه.

[تَ بِ] (اِ) جامه دان. (ناظم الاطباء).

تلبیب.

[تَ] (ع مص) گریبان گرفتن و کشیدن در خصومت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): لبب خصمه فعتله الی القاضی. (اقرب الموارد). || مغزدار شدن دانه. || دودله شدن. || (اِ) شاماکچه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تلبیث.

[تَ] (ع مص) درنگی کردن. (تاج المصادر بیهقی). درنگ کردن فرمودن و بر درنگ داشتن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تلبیح.

[تَ] (ع مص) پیر سالخورده شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد)

تلبید.

[تَ] (ع مص) سریشم کردن بر موی و آن اندک از صمغ بر سر نهادن محرمان حج تا موی بسته گردد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || پشم زدن و تر کرده بر نیام دوختن جهت حفاظت شمشیر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || در پی کردن جامه. (منتهی الارب) (آنندراج). پاره دوختن بر خرقه. (ناظم الاطباء). ترقیع کساء. (اقرب الموارد). || درشت گردانیدن نم زمین را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تل بیز.

[تُ] (اِخ) دهی است از دهستان جره که در بخش مرکزی شهرستان کازرون واقع است و 140 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

تلبیس.

[تَ] (ع مص) درآمیختن و پنهان داشتن مکر و عیب از کسی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). پوشیدن حقیقت و اظهار خلاف ماهیت چیزی. (از تعریفات جرجانی). || (اِ) فریب و حیله و مکر و تزویر و کذب و دروغ و خدعه و ریا و غدر و آلایش و فساد و تکذیب و ناراستی و اغتشاش. (ناظم الاطباء) :
نه ستم رفته بمن زو، و نه تلبیسی
که مرا رشته نتاند تافت ابلیسی.منوچهری.
ای گراینده سوی این تلبیس
شعر من سوی تو چکار آید.ناصرخسرو.
یکی سخنت بپرسم به رمز، بی تلبیس
که آن برون برد از دل خیانت و پیسی.
ناصرخسرو.
به تلبیس دست ابلیس فروبستی و به ترفند پای دیو در بند کردی. (سندبادنامه ص238).
به تلبیس آن توانی خورد از این راه
کز آن طبل دریده خورد روباه.نظامی.
موی به تلبیس سیه کرده گیر
راست نخواهد شدن این پشت کوز.
(گلستان).
یکی مال مردم به تلبیس خورد
چو برخاست لعنت بر ابلیس کرد.(بوستان).
به تلبیس ابلیس در چاه رفت
که نتوان از این خوبتر راه رفت.(بوستان).

تلبیس کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)تزویر کردن و خلاف عرضه کردن. (ناظم الاطباء). رجوع به مادهء قبل شود.

تل بیضا.

[تُ] (اِخ) دهی است از دهستان بیضا که در بخش اردکان شهرستان شیراز واقع است و 520 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

تلبیق.

[تَ] (ع مص) نرم گردانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). نرم گردانیدن چیزی. (از اقرب الموارد). || درآمیختن و نرم گردانیدن ثرید را. (از اقرب الموارد).

تلبیک.

[تَ] (ع مص) آمیختن چیزی بچیزی. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تلبین.

[تَ] (ع مص) خشت زدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (اِ) آشی که از سبوس و شیر و انگبین سازند. یا از سبوس فقط. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). آشی که از سبوس و شیر و عسل سازند و این نام گذاری از جهت شباهت آن به شیر است در سفیدی. (از اقرب الموارد). تلبینة. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد).

تلبینة.

[تَ نَ] (ع اِ) تلبین. آشی که از سبوس و شیر و عسل سازند. رجوع به تلبین شود.

تلبیة.

[تَ یَ] (ع مص) لبی بالحج تلبیة؛ لبیک گفتن در حج. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). لبیک گفتن حاجیان. (آنندراج). گفتن لبیک اللهم لبیک. و بعضی تلبئة گویند. (از اقرب الموارد). رجوع به تلبئة شود :
شها منم که ز شوق طواف مرقد تو
بجای تلبیه بر لب درود نامحصور.
خالص استرآبادی (از آنندراج).
|| لبیک گفتن در جواب. (آنندراج). کسی را لبیک گفتن. (از اقرب الموارد). و یقال: دعانی فلبیتهُ و سعدیتهُ؛ ای قلت لهُ لبیک و سعدیک. (اقرب الموارد).

تلپ.

[تَ لَ] (اِ صوت) رجوع به تالاپ شود.

تلپ تولم.

[تِ لِ تُ لِ] (اِخ)(1) برطبق روایت ژوستن، در تقسیم ممالک اسکندر حکومت پارس به وی رسید. رجوع به ایران باستان ج3 ص1969 شود.
(1) - Tleptolem.

تل پولم.

[لِ پُ لِ] (اِخ)(1) برطبق روایت دودور پس از مرگ اسکندر حکومت کرمان به وی رسید. رجوع به ایران باستان ج3 ص1967، 1993، 2019 شود.
(1) - Tlepolem.

تلتخ.

[تَ لَتْ تُ] (ع مص) آلوده شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تلطخ. (اقرب الموارد). رجوع به تلطخ شود.

تلتک.

[تَ تَ] (اِ) بوتهء زرگری. (ناظم الاطباء).

تل تل.

[تُ تَ] (اِخ) دهی است از دهستان حیات داود که در بخش گناوهء شهرستان بوشهر واقع است و 200 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

تلتلة.

[تَ تَ لَ] (ع مص) جنبانیدن و بی آرام و تفته کردن و لرزانیدن. || سخت رفتن و سخت راندن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || کسره خواندن تای تفعلون را. و منهُ تلتلة بهراء لاَنهم یکسرونها، زیرا قبیلهء بهراء این تا را مکسور میخوانند. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). || (اِ) سختی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): لقی منه تلتلة؛ ای شدة. (اقرب الموارد). || زلزله. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || کوزهء از پوست طلع. ج، تلاتل. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || یاوه. پرحرفی. ج، تلاتل. (دزی ج1 ص150).

تلتلیه.

[تَ تِ لی یِ] (اِخ) دهی است از دهستان جراحی که در بخش شادگان شهرستان خرمشهر واقع است و 200 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

تل توبة.

[تَلْ لُ تَ بَ] (اِخ) موضعی است مقابل موصل در شرق دجله متصل به نینوی... گویند آن را تل توبه خوانند از آنرو که چون بر قوم یونس عذاب رسید در این تل فراهم آمدند و توبه آشکار کردند و خدا عذاب از آنان برداشت. بر آن هیکلی بود بتان را، پس آن را ویران کردند و بتان بشکستند... اکنون در آنجا زیارتگاهی استوار بناست که یکی از ممالیک آل سلجوق که از امرای موصل و قبل از برسق بوده آن را بنا کرد و برای آن نذرهای فراوان آورند. (از معجم البلدان).

تلتی.

[تُ] (ع اِ) به لغت بربر یوزپلنگ. ببر. پلنگ. (دزی ج1 ص150).

تلتیب.

[تَ] (ع مص) جل بر اسب بستن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تلثلث.

[تَ لَ لُ] (ع مص) دودله شدن در کار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || تأخیر و درنگی کردن در کار. (از اقرب الموارد). || توقف و درنگ کردن در جای. (از اقرب الموارد). || در خاک غلطیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || آمدن و شدن ابر. تردد ابر. (از اقرب الموارد).

تلثم.

[تَ لَ ث ثُ] (ع مص) دهان بند نهادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). ابن سکیت گوید: تقول بنوتمیم تلثمت بالثاء علی الفم او غیره و غیرهم یقول تلفمت بالفاء. (از اقرب الموارد). || بوسه دادن و بوسیدن. (آنندراج).

تلثی.

[تَ لَث ثی] (ع مص) شلم گرفتن از درخت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). یقال: خرجنا نلتثی و نتلثی. (اقرب الموارد).

تلثیق.

[تَ] (ع مص) تباه گردانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تلثیم.

[تَ] (ع مص) تلثم. (اقرب الموارد). رجوع به تلثم شود. || بوسیدن و بوسه دادن چیزی را و این لفظ را به سین مهمله نوشتن خطاست. (غیاث اللغات) (آنندراج).

تلج.

[تُ لَ] (ع اِ) چوزهء عقاب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تلجئة.

[تَ جِ ءَ] (ع مص) به ستم بر کاری داشتن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || به دروغ فروختن چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || قرار دادن مال خود را برای بعض وارثان و ندادن آن را به شخص دیگر. (از اقرب الموارد).

تلجج.

[تَ لَجْ جُ] (ع مص) دعوی کردن متاع کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تلجف.

[تَ لَجْ جُ] (ع مص) مغاکی کردن گرداگرد چاه و مغاکی شدن کنارهء چاه. لازم و متعدی است. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تلجلج.

[تَ لَ لُ] (ع مص) دودله شدن و متردد گردیدن و جنبیدن و در دهان گردانیدن سخن. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). کلمة الحکمة تکون فی صدرالمنافق فتلجلج حتی تخرج الی صاحبها. (اقرب الموارد). || گرفتن چیزی را از کسی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تلجم.

[تَ لَجْ جُ] (ع مص) لجام بستن زن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). سخت کردن زن حایض لجام را، و لجام رگوئی است که زن حایض در میان بندد. (آنندراج).

تلجن.

[تَ لَجْ جُ] (ع مص) برچفسیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): تلجن الشی ء؛ تلزج ای صار له ودک یعلق بالید و غیرها. (اقرب الموارد). || کوفته گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || پاک ناشدن سر از ریم و چرک به شستن. || برگ را با هستهء خرما کوفتن به جهت علف ستور. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تلجیب.

[تَ] (ع مص) کم شیر و بسیارشیر شدن گوسپند و بز. از اضداد است. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || به شمشیر بریدن. (از اقرب الموارد).

تلجیج.

[تَ] (ع مص) به لجه درآمدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). یقال: لججت السفینة، ای خاضت اللجة و کذا الجج القوم؛ ای دخلوا لجة البحر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تلجیف.

[تَ] (ع مص) مغاکی کردن به کرانهء چاه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به تلجف شود. || وسیع کردن چیزی را از جوانب آن. (از اقرب الموارد). || درآوردن نره در اطراف کس. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تلجیم.

[تَ] (ع مص) رسیدن آب تا دهان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تلجین.

[تَ] (ع مص) زدن خطمی و گل و مانند آن تا سطبر گردد. || برگ کوفته با آرد جو آمیختن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کوفتن برگ و آمیختن آن با آرد جو تا سخت شود جهت تعلیف شتر. (از اقرب الموارد).

تلحز.

[تَ لَحْ حُ] (ع مص) بخیل دشوارخوی شدن. || پس ماندن و درنگ کردن. || آب راندن دهن به حرص خوردن انار ترش و جز آن. || جامه برچیدن جهت جنگ و سفر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تلحظ.

[تَ لَحْ حُ] (ع مص) تنگ شدن و برچفسیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (ع اِ) تنگی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تلحف.

[تَ لَحْ حُ] (ع مص) لحاف ساختن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). برای خود لحاف قرار دادن. (از اقرب الموارد).

تلحلح.

[تَ لَ لُ] (ع مص) پای برجای ماندن و نگذاشتن جای خود را. یقال: اقاموا علی اثقالهم وتلحلحوا؛ ای لم یبرحوا مکانهم. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || دور شدن قوم. از اضداد است. (از اقرب الموارد).

تلحوق.

[] (اِخ) محمدبک. او راست: الاجوبة الجلیلة فی الاصول الصرفیه. (از معجم المطبوعات ج1 ص640).

تلحی.

[تَ لَحْ حی] (ع مص) عمامه به زیر حنک درآورده بستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و فی الحدیث: نهی عن الاقتعاط و امر بالتحلی. (منتهی الارب).

تلحیب.

[تَ] (ع مص) به شمشیر زدن. || نشان گذاشتن در چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تلحیج.

[تَ] (ع مص) درهم کردن و آمیختن خبری را و آشکار کردن خلاف آنکه در دل است. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تلحیص.

[تَ] (ع مص) به پایان رسانیدن خبر را و اندک اندک آشکار نمودن آن را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). استقصاء خبر و تبیین آن اندک اندک. (از اقرب الموارد). || تنگ کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): کان من مضی لایفتشون عن هذا ولا یلحصون؛ ای لایشددون و لایستقصون. (اقرب الموارد). || تنگ گرفتن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || بازداشتن کسی را از چیزی. (از اقرب الموارد). || سختی کردن در کاری. || قوت دادن در امور. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || استوار و محکم کردن نامه را. (از اقرب الموارد) (از لسان العرب).

تلحیظ.

[تَ] (ع اِ) داغی است زیر چشم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تلحیف.

[تَ] (ع مص) دامن کشان رفتن به ناز (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تلحین.

[تَ] (ع مص) به آواز خوش و حزین خواندن، یقال: لحن فی قرائته؛ ای طرب فیها. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). تغییر دادن کلمه است برای زیبائی صدا و این عمل مکروه و بدعت است. (از تعریفات جرجانی). || به خطا نسبت کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تلخ.

[تَ] (ص) چیزی که دارای مزهء ناگوار و غیر مطبوعی باشد. خلاف شیرین. (ناظم الاطباء). مُرّ (منتهی الارب). پهلوی تاخل(1)در تاخلیک(2) بمعنی تلخی. طبری، تل(3). گیلکی، زرخ(4). فریزندویرنی و نطنزی، تل(5). دارای مزهء غیرمطبوع، بدمزه، زننده، سخت، ضد شیرین. (حاشیهء برهان چ معین) :
نبید تلخ چه انگوری و چه میویزی
سپید سیم چه با سکه و چه بی سکه.
منوچهری.
چو صبرت تلخ باشد پند لیکن
به صبرت پند چون صبرت شود قند.
ناصرخسرو (دیوان چ دانشگاه تهران ص 183).
این زشت و سپید و آن سیه نیکو
آن گنده و تلخ و این خوش و بویا.
ناصرخسرو.
فاخته گفت از نخست مدح شکوفه که نحل
سازد از آن برگ تلخ مایهء شیرین لعاب.
خاقانی.
یا چو شیرین کو به زهر تلخ بر تابوت شاه
جان شیرین داد و من جان دادمی وآسودمی.
خاقانی.
به تلخ و ترش رضا ده به خوان گیتی بر
که نیشتر خوری ار بیشتر خوری حلوا.
خاقانی.
|| بمجاز ناگوار و ناملایم. (آنندراج) :
چون عیش تلخ من به قناعت نمود خوش
زان حنظل شکر شده حلوا برآورم.خاقانی.
گفت هجرت تلخ و آنگه خوشدلی آن من است
من بداغ این حدیث از خوی بی باک توام.
خاقانی.
طفل بد را که گریهء تلخ است
به که در خواب نوش می بشود.خاقانی.
گرچه جوانی همه خود آتش است
پیری تلخ است و جوانی خوش است.
نظامی.
من بی پدری ندیده بودم
تلخ است کنون که آزمودم.نظامی.
کجا موافق طبع تو ای خردمند است
شراب ما که به تلخی چو خون فرزند است.
سلیم (از آنندراج).
|| درشت و سیاه رنگ. (ناظم الاطباء). رنگی نزدیک به سیاه چون سرمه ای و قهوه ای و مانند آن: عروسها در عزا تلخ می پوشند نه سیاه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). لفظ سبز تلخ که در کلام بعض استادان واقع است بمعنی سبز مایل به سیاهی باشد که کمال سبزی است... (آنندراج) :
گر ندارد ماتم ایمان این دل مردگان
از چه دارد جامهء خود کعبهء اسلام تلخ.
صائب.
|| دشنام. (آنندراج). درشت و ناگوار در گفتار :
چون تلخ سخن رانی تنگ شکرت خوانم
چون کار بجان آری جان دگرت خوانم
خاقانی.
لب چو مرجان و لیک لؤلؤ بند
تلخ پاسخ و لیک شکرخند.نظامی.
سخن آخر بدهن می گذرد موذی را
سخنش تلخ نخواهی دهنش شیرین کن.
سعدی (از حاشیهء برهان چ معین).
قامت سروقدان بخت بلند است مرا
تلخ شیرین دهنان شربت قند است مرا.
تأثیر (از آنندراج).
پیشت لب نوشین لبان، تلخ تو نقل عاشقان
قند مکرر می شود شهد شرنگ آمیز تو.
تأثیر (از آنندراج).
ریزد ظهوری در زمان این زهرها در کام جان
تلخی گر آید بر زبان شوخی شکرگفتار را.
ظهوری (از آنندراج).
|| تند و تیز. (آنندراج). تند و بدخو. (ناظم الاطباء). ظالم. (ناظم الاطباء) :
شعله کردار نگاری همه طرز و انداز
تلخ و پرزور و بلا همچو شراب شیراز.
میرنجات (از آنندراج).
|| حزین و غمگین. (ناظم الاطباء). افسرده :
برهمن از حلاوت مهرت
تلخ خاطر ز آرزوی صنم.
ظهوری (از آنندراج).
|| زشت. (ناظم الاطباء).
(1) - taxl.
(2) - taxlik.
(3) - tal.
(4) - zarx.
(5) - tal.

تلخ آب.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان فراهان علیاست که در بخش فرمهین شهرستان اراک واقع است و 1320 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

تلخ آب.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان ایجرود است که در بخش مرکزی شهرستان زنجان واقع است و 632تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

تلخ آب.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان زنجانرود است که در بخش مرکزی شهرستان زنجان واقع است و 410 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

تلخ آب.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان شهر ویران است که در بخش حومهء شهرستان مهاباد واقع است و 480تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

تلخ آب.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان آتش بیک است که در بخش سراسکندر شهرستان تبریز واقع است و 435 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

تلخ آب.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان هندمینی است که در بخش بدرهء شهرستان ایلام واقع است و 180 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

تلخ آب.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان علیشیروان است که در بخش بدرهء شهرستان ایلام واقع است و 150تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

تلخ آب.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان بهمئی سرحدی است که در بخش کهکیلویهء شهرستان بهبهان واقع است و 200 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

تلخ آب.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان هلایجان است که در بخش ایزهء شهرستان اهواز واقع است و 110 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

تلخ آب.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان کاکی است که در بخش خورموج شهرستان بوشهر واقع است و 140تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

تلخ آب.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش زرند است که در شهرستان کرمان واقع است و 175 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

تلخ آب تاج الدین.

[تَ جِدْ دی] (اِخ)دهی از دهستان جهانگری است که در بخش مسجد سلیمان شهرستان اهواز واقع است و 100 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

تلخ آب میانکوه.

[تَ بِ] (اِخ) دهی از دهستان سوسن است که در بخش ایزهء شهرستان اهواز واقع است و 220 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

تلخ آبه.

[تَ بِ] (اِ مرکب) آبی که بصورت قی برآید با طعم تلخ. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تلخا.

[تَ] (اِ) دانه ای که آن را نیم برشت کرده و کوفته و با آب مخلوط کرده خمیر کنند. (ناظم الاطباء). || زهره و مراره را نیز گویند.

تلخاب.

[تَ] (اِ مرکب) آب تلخ و آب نمک. (ناظم الاطباء). آبی که مزه تلخ دارد.
(یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
زرین رسنها بافته در دلو از آن بشتافته
ره سوی دریا یافته تلخاب دریا ریخته.
خاقانی.
رجوع به تلخ شود.

تلخان.

[تَ] (اِ) پِست. سویق. (بحر الجواهر، یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تلخ ابرو.

[تَ اَ] (ص مرکب) آنکه دارای ابروی گره دار و پرچین باشد. (ناظم الاطباء). تلخ رو. تلخ جبین. (آنندراج). رجوع به تلخ رو شود.

تلخ ارتیج.

[تَ اَ] (اِ مرکب) زغال و اخگر افروخته. || آتشدان و تنور قابل حمل و نقل. (ناظم الاطباء).

تلخبار.

[تَ] (اِ مرکب) میوهء دشتی ناگوار. (ناظم الاطباء).

تلخ بخش.

[تَ بَ] (اِخ) دهی از دهستان پائین رخ است که در بخش کدکن شهرستان تربت حیدریه واقع است و 345 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

تلخ بهر.

[تَ بَ] (ص مرکب) کنایه از مدبر و بدبخت. (آنندراج) :
شهنشاه شکرریزان دهری
اگرچه شوربخت و تلخ بهری.
زلالی (از آنندراج).

تلخ پاسخ.

[تَ سُ] (ص مرکب) تلخ زبان. تلخ گفتار. (آنندراج). کسی که جواب زشت و تلخ میدهد. (ناظم الاطباء) :
گل کشمیریان شمشاد خلخ
بت شیرین سواد تلخ پاسخ.
زلالی (از آنندراج).

تلخ جکوک.

[تَ جَ] (اِ مرکب) کاسنی صحرایی و معرب آن طرخشقوق باشد و به عربی یعضید گویند. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا). و آن را تلخ جوک نیز گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). کاسنی بری. (ناظم الاطباء). رجوع به تلخ جوک شود.

تلخ جوان.

[تَ جَ] (اِ مرکب) زهر و سم و مرگ. (ناظم الاطباء). و در بیت زیر از نظامی مقصود، زَهرِه کیسهء صفراست :
تلخ جوانی یزکی در شکار
زیرتر از وی سیهی دُردخوار.نظامی.
رجوع به تلخ خوان و رجوع به مخزن الاسرار نظامی چ وحید ص51 شود.

تلخ جوک.

[تَ] (اِ مرکب) بمعنی تلخ جکوک است که کاسنی صحرایی باشد. (برهان). کاسنی بری. (ناظم الاطباء).

تلخ حرفان.

[تَ حَ] (اِ مرکب) کافرنعمتان. (آنندراج) (غیاث اللغات) (مجموعهء مترادفات).

تلخ خو.

[تَ] (ص مرکب) درشت خو. (ناظم الاطباء). بدخو و پرغضب :
مخور تنها گرت خود آب جوی است
که تنهاخور چو دریا تلخ خوی است.نظامی.

تلخ خوان.

[تَ خوا / خا] (اِ مرکب) زهره و مراره. (ناظم الاطباء). و رجوع به تلخ جوان شود.

تل خداشک.

[تَ خِ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان شیراز است که 540 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

تلخ دان.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان بازیافت است که در بخش اردل شهرستان شهرکرد واقع است و 120تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

تلخ دانه.

[تَ نَ / نِ] (اِ مرکب) جلیف. شبرم. (ناظم الاطباء). تلخه. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تل خرگی.

[تُ خَ] (اِخ) دهی از دهستان زیرراه است که در بخش برازجان شهرستان بوشهر واقع است و 145 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

تلخ رو.

[تَ] (ص مرکب) تندمزاج و درشت رو. (ناظم الاطباء). تلخ ابرو. تلخ جبین. (مجموعهء مترادفات) (بهار عجم) (آنندراج). کنایه از ترشرو و بی دماغ..... (از بهار عجم) (از آنندراج) :
به تلخ رو مکن اظهار تنگدستی خویش
که از طپانچهء بحر است روی مرجان سرخ.
صائب (از آنندراج).
به دریا می شود از بازگشت آبها ظاهر
که هرکس مرجع خلق است باید تلخ رو باشد.
وحید (ایضاً).

تلخ رود.

[تَ] (اِخ) آجی چای. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به آجی چای شود.

تلخ روده.

[تَ دَ / دِ] (اِ مرکب) روده ای که دارای سرگین باشد. (ناظم الاطباء).

تلخ رویی.

[تَ] (حامص مرکب) بدخویی. تنگ خویی. درشت کردن روی. تلخ ساختن جبین و رخسار :
چو دریا در دهد بی تلخ رویی
گهر بخشد چو کان بی تنگ خویی.نظامی.
چون بحر کنم کناره(1)شویی
اما نه ز روی تلخ رویی(2).نظامی.
با وحش بهم سرودگویی
بهتر که به خانه تلخ رویی.نظامی.
(1) - ن ل: گناه شویی.
(2) - ن ل: تلخ گویی. و در این صورت شاهد تلخ روئی نیست.

تلخ رویی کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب) تلخ کردن روی. ترش کردن روی. بی دماغ شدن. ناخوش داشتن روی و جبین :
دیده با شور سرشکم تلخ رویی می کند
عاقبت از شورش اشکم دل دریا گرفت.
(مؤلف بهار عجم).

تلخ زبان.

[تَ زَ] (ص مرکب) آنکه به درشتی و تلخی سخن گوید. (ناظم الاطباء). تلخ پاسخ و تلخ گفتار. (بهار عجم) (آنندراج) :
باده کو تا به من آن تلخ زبان رام شود
تلخی می نمک تلخی بادام شود.
صائب (از آنندراج).

تلخستان.

[تِ خِ] (اِخ) دهی از دهستان کلیایی است که در بخش سنقر کلیایی شهرستان کرمانشاهان واقع است و 110 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

تلخستان بالا.

[تَ خِ نِ] (اِخ) دهی از دهستان سربند علیاست که در بخش سربند شهرستان اراک واقع است و 450 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

تلخستان پایین.

[تَ خِ نِ] (اِخ) دهی از دهستان سربند علیاست که در بخش سربند شهرستان اراک واقع است و 362 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

تلخ سخن.

[تَ سُ خَ / خُ] (ص مرکب)تلخ گفتار. تلخ زبان :
گو ترش روی باش و تلخ سخن
زهر شیرین لبان شکر باشد.سعدی.

تلخ عتاب.

[تَ عِ] (ص مرکب) از اسمای معشوق است. (آنندراج).

تلخ عمر.

[تَ عُ] (ص مرکب) تلخ عیش. آنکه به سختی و زحمت زندگانی می کند. (ناظم الاطباء). رجوع به مادهء بعد شود.

تلخ عیش.

[تَ عَ / عِ] (ص مرکب) کنایه از کسی است که آزاری و مکروهی و مصیبتی از حوادث روزگار بدو رسیده باشد. (برهان) (آنندراج). کسی که مصیبتی از دنیا دیده باشد و حادثه ای به او رسیده باشد. (انجمن آرا).

تلخ عیشی.

[تَ عَ / عِ] (حامص مرکب)سختی زندگی. زندگی پرمصیبت. زندگانی ناگوار :
مبر تلخ عیشی ز روی ترش
به آب دگر آتشش بازکش.سعدی (بوستان).
چو تلخ عیشی من بشنوی به خنده درآی
که گر به خنده درآیی جهان شکر گیرد.
سعدی.
بر تلخ عیشی من اگر خنده آیدت
شاید که خندهء شکرآمیز می کنی.سعدی.

تلخک.

[تَ خَ] (ص مصغر) تصغیر تلخ باشد. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج). کمی تلخ. (ناظم الاطباء). || (اِ مصغر) نام گیاهی است بغایت تلخ و بعضی گویند خربزهء تلخ است که به عربی حنظل و قثاءالنعام خوانند. (برهان). حنظل. (انجمن آرا) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || بعضی کاسنی را گفته اند. (برهان). کاسنی صحرائی. (انجمن آرا) (آنندراج). کاسنی. (ناظم الاطباء). تلخه. دانهء گیاه هرزه ای است شبیه گندم که در گندم زار می روید و بسیار تلخ است. (از فرهنگ نظامی ذیلِ تلخه) :
بسا حاجی که خود را ز اشتر انداخت
که تلخک را ز ترشک بازنشناخت.نظامی.
|| دلقک. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تلخکام.

[تَ] (ص مرکب) مقابل شیرین کام. (بهار عجم) (آنندراج). نامراد و ناامید و محروم. || هر چیزی که در دهان دارای مزهء تلخ باشد. (ناظم الاطباء).

تلخکامی.

[تَ] (حامص مرکب) نامرادی و ناامیدی و حرمان. || تلخ مزگی. (ناظم الاطباء).

تلخ کردار.

[تَ کِ] (ص مرکب) سخت رو و درشت و تند. (ناظم الاطباء).

تلخ کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)ناخوش و بی مزه کردن. (از بهار عجم) (از آنندراج) :
توبه را تلخ میکند در حلق
یار شیرین دهان شورانگیز.سعدی.
تلخ کردی زندگی بر آشنایان سخن
اینقدر صائب تلاش معنی بیگانه چیست.
صائب.
صورت دنیا زخواب عافیت بیدار شد
عیش را از ناله تا کی تلخ بر دنیا کنم.
کلیم (از آنندراج).

تلخ کمیت.

[تَ کُ مَ / مِ] (اِ مرکب) کمیتی که رنگش مایل به سیاهی باشد. (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تلخ گفتار.

[تَ گُ] (ص مرکب) کسی که سخنان وی درشت و تلخ باشد. (ناظم الاطباء). تلخ سخن :
ز شورش کردن آن تلخ گفتار
ترشرویی نکردم هیچ در کار.نظامی.
چو مرد ترشروی تلخ گفتار
دم شیرین ز شیرین دید در کار.نظامی.
معلم کتابی را دیدم در دیار مغرب ترشروی و بدخوی و تلخ گفتار. (گلستان).

تلخ گفتاری.

[تَ گُ] (حامص مرکب)درشت گویی. گفتن سخنان تلخ و درشت :
تو در دل من از آن خوشتری و شیرین تر
که من ترش بنشینم ز تلخ گفتاری.سعدی.

تلخ گفتن.

[تَ گُ تَ] (مص مرکب) سخن درشت و نامطبوع گفتن :
تفاوتی نکند گر ترش کنی ابرو
هزار تلخ بگویی هنوز شیرینی.سعدی.

تلخ گو.

[تَ] (نف مرکب) آنکه به درشتی سخن می گوید و بدآواز که دارای آهنگ خوشی نباشد. (ناظم الاطباء). تند و تیز و طعنه زن. (ناظم الاطباء) :
بخیلی که باشد خوش و تازه روی
بسی به ز بخشندهء تلخ گوی.امیرخسرو.

تلخ گواری.

[تَ گُ] (حامص مرکب)ناگواری. نامطبوعی :
از تلخ گواری نواله م
در نای گلو شکست ناله م.نظامی.

تلخ گویی.

[تَ] (حامص مرکب) بدگویی و بدسخنی. تلخ گفتاری. عمل تلخ گو :
چون بحر کنم گناه شویی(1)
امانه ز روی تلخ گویی.(2)
نظامی (لیلی و مجنون ص 42).
رجوع به تلخ گو و تلخ گفتاری و ذیل تلخ رویی شود.
(1) - ن ل: کناره شوئی.
(2) - در لیلی و مجنون چ وحید سال 42 تلخ روئی آمده است. و در این صورت شاهد تلخ گوئی نیست.

تلخ مذاق.

[تَ مَ] (ص مرکب) بدذوق. تلخ مزاج :
شها بوصف تو خوش کرده ام مذاق سخن
مدار عیش مرا بر امید تلخ مذاق.خاقانی.
رجوع به تلخ مزاج شود.
تلخ مزاج.
[تَ مِ] (ص مرکب) تندخو و تیزطبیعت. (ناظم الاطباء).

تلخناک.

[تَ] (ص مرکب) بسیار تلخ و دارای تلخی. (ناظم الاطباء). ناگوار. سخت و رنج آمیز :
جهان زهر است و خوی تلخناکش
به کم خوردن توان رست از هلاکش.نظامی.
گلابم گر کنم تلخی چه باک است
گلاب آن به که او خود تلخناک است.
نظامی.
این شربت اگرچه تلخناک است
ساقیش چو عشق شد چه باک است.نظامی.
آنگه از آنجا گرینده بدر آمد و رفت بیرون و تلخناک زارزار گریست. (ترجمهء دیاتسارون ص342، یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

تل خندق.

[تُ خَ دَ] (اِخ) دهی از دهستان تراکمه است که در بخش کنگان شهرستان بوشهر واقع است و200تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

تلخ نگاه.

[تَ نِ] (ص مرکب) تندنگاه. (آنندراج). آنکه نگاهی پرخشم و ترس آور دارد :
پشت لب پیمانهء ما سبز شد از زهر
آن ساقی بی رحم همان تلخ نگاه است.
صائب (از آنندراج).
گو عبث پیش مرو غیر که آن تلخ نگاه
شکری نیست که پرواز مگس برتابد.
ظهوری (ایضاً).

تلخ و ترش.

[تَ خُ تُ] (ترکیب عطفی، ص مرکب) محنت و مشقت دنیا. (انجمن آرا) (آنندراج) (ناظم الاطباء) :
به تلخ و ترش رضا ده به خوان گیتی بر
که نیشتر خوری ار بیشتر خوری حلوا.
خاقانی (از انجمن آرا).

تلخ وش.

[تَ وَ] (ص مرکب) تلخ گونه. تلخ مانند. و کنایه از شراب از جهت تلخیی که در آن است :
آن تلخ وش که صوفی ام الخبائثش خواند
اشهی لنا و احلی من قبلة العذارا.حافظ.
رجوع به تلخ و ترکیبات آن شود.

تلخه.

[تَ خَ / خِ] (اِ) تلخ دانه و شبرم. (ناظم الاطباء). دانه ای است خرد و مدور که در گندم زار روید و به گندم آمیزد و نان از آن گندم مزهء تلخ گیرد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). فغا. مارورة. (منتهی الارب). || خلط صفرا. (از غیاث اللغات) (آنندراج). صفرا. (ناظم الاطباء). || و نیز بمعنی ظرف آن خلط که به هندی پتا گویند. (آنندراج). جای صفرا که مراره باشد. (ناظم الاطباء).

تلخی.

[تَ] (حامص) مرارت چون تلخی بادام و تلخی گلاب و در تلخی می و صهبا کنایه از تندی می و تلخی دریا کنایه از شوری آب. (آنندراج). مرارت و مزهء تلخ. (ناظم الاطباء). مقابل شیرینی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
جهان ما به مثل می شده ست و ما میخوار
خوشیش بسته به تلخی و خرمی به خمار.
قمری (از ترجمان البلاغهء رادویانی).
ای تازه گل که چون ملی از تلخی و خوشی
چند از درون بخصمی و بیرون بدوستی.
خاقانی.
زخم بلا مرهم خودبینی است
تلخی می مایهء شیرینی است.نظامی.
چارهء سودای ما پند نصیحت گر نکرد
تلخی دریا علاج خامهء عنبر نکرد.
صائب (از آنندراج).
از تلخی می شکوهء مخمور محال است
صائب گله از تلخی دشنام ندارد.(ایضاً).
نبرد تلخی بادام را آب
نشد کم زهر چشمش از شکرخواب.(ایضاً).
|| سرزنش و سختی. (ناظم الاطباء). تلخی مرگ و تلخی جان کندن کنایه از، سختی مرگ و نزع. (آنندراج). مقابل خوشی. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
از آن جمله تلخی که بر من گذشت
دهانم جز امروز شیرین نگشت.
سعدی (بوستان).
که مپسند چندین که با این پسر
به تلخی رود روزگارم بسر.
سعدی (بوستان).
نبیند تلخی جان کندن آنکس
که لعل جانفزایت را گزیده ست.
کمال خجندی (ایضاً).
از جهان تلخی بسیار کشیدم صائب
که ز شیرین سخنان شد سخنم شیرین تر.
صائب (از آنندراج).
تلخی مرگ شود شهد بکامش صائب
هرکه زین عالم پرشور به تلخی گذرد.
(ایضاً).
وقت مردن بزبان نام لبت آوردم
لذتش تلخی جان کندنم از کامم برد.
باقر کاشی (ایضاً).
|| کاسنی. (ناظم الاطباء). رجوع به تلخ و ترکیبهای آن شود.

تلخی.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان زاوه است که در بخش حومهء شهرستان تربت حیدریه واقع است و 150تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

تلخی بردن.

[تَ بُ دَ] (مص مرکب)سختی کشیدن. تحمل رنج و مشقت :
بشیرین زبانی توان برد گوی
که پیوسته تلخی برد تندخوی.
سعدی (بوستان).
رجوع به تلخی و مادهء بعد شود.
تلخی چش.
[تَ چَ / چِ] (نف مرکب)رنج بر. که تحمل سختی و محنت و مشقت کند :
بسا تنگ عیشان تلخی چشان
که آیند در حله دامن کشان.
سعدی (بوستان).
رجوع به تلخی و مادهء بعد شود.

تلخی چشیده.

[تَ چَ / چِ دَ / دِ] (ن مف مرکب) به معنی محنت دیده است. (آنندراج). سختی دیده. (ناظم الاطباء) : هرکجا سختی کشیده و تلخی چشیده ای را بینی خود را به شره در کارهای مخوف اندازد. (گلستان).

تلخیص.

[تَ] (ع مص) بیان کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بیان کردن و شرح دادن و تقریب کلام و خلاصه کردن آن. یقال: لخصت القول؛ ای اقتصرت فیه و اختصرت منهُ مایحتاج الیه. (از اقرب الموارد). خلاصه کردن. (آنندراج). || خلاصهء چیزی را گرفتن: لخص الشی ء، خلصهُ؛ ای اخذ خلاصتهُ. (از اقرب الموارد). || پیدا و روشن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || ویژه و بی آمیغ گردانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). پاک و صاف کردن. (آنندراج).

تلخی کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)خشونت و تندی کردن. بدخویی کردن. درشتی کردن :
گر نمکدان پرشکر خواهی مپرس
تلخیی کان شکرستان می کند.سعدی.
رجوع به تلخی و دیگر ترکیبهای آن شود.

تلخینه.

[تَ نِ] (اِ) شیر ترش خشک کرده. (ناظم الاطباء). || ترخنه. (ناظم الاطباء). رجوع به ترخنه شود.

تلد.

[تُ] (ص) هر چیز آماسیده. (ناظم الاطباء).

تلد.

[تَ / تُ / تَ لَ] (ع اِ) مال قدیمی موروثی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || بهره، ثروت: لا لهُ ولد و لا تلد؛ او را نه فرزندی است و نه مالی. (از دزی ج1 ص150). همهء مال قدیم، مانند تالد و خلاف آن طارف و طریف است و تا در این باب مبدل واو است. (از اقرب الموارد). || ستوری که پیش صاحبش زاده یا نتاج داده باشد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تلد.

[تُ] (ع اِ) چوزهء عقاب. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تلد.

[تَ لَ] (ع ص، اِ) آنکه در عجم زاده و به عرب پرورش یافته باشد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تلد.

[تَ لَ] (ع مص) تلد فی بنی فلان تلداً (از باب سمع و نصر). اقامت کردن در بنی فلان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تلداغ.

[تَ] (ع مص) گزیدن کسی را کژدم و مار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || طعن کردن کسی را به سخن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تلدد.

[تَ لَدْ دُ] (ع مص) چپاراست برگشته نگریستن. || سرگشته و متحیر شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): فتلددت تلدد المضطر. (از اقرب الموارد). || درنگ کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): امرت الناس فاذا هم یتلددون؛ یتلبثون . (اقرب الموارد).

تلدم.

[تَ لَدْ دُ] (ع مص) کهنه شدن جامه و موزه و درپی خواه گردیدن آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || درپی کردن جامه را و پاره زدن بر موزه. لازم و متعدی است. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). وصله زدن جامه را. (از اقرب الموارد).

تلدن.

[تَ لَدْ دُ] (ع مص) درنگ کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تمکث. (اقرب الموارد).

تلدید.

[تَ] (ع مص) آشکارا و فاش کردن چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || متفرق و پریشان نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). پریشان کردن کسی را. (از اقرب الموارد).

تلدیس.

[تَ] (ع مص) نعل بستن ستور را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || پاره زدن موزه را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تلدیم.

[تَ] (ع مص) درپی کردن جامه را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به تلدم شود.

تلدین.

[تَ] (ع مص) نرم گردانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || نمناک کردن جامه را. (آنندراج). تر کردن جامه را. (از اقرب الموارد). نرم(1) گردانیدن جامه را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || درنگ کردن در امری. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).
(1) - ظاهراً در منتهی الارب چ تهران تصحیف شده و ناظم الاطباء از آن نقل کرده است و صحیح تر گردانیدن است چنانکه در اقرب الموارد و قطر المحیط بمعنی تر کردن جامه آمده است و در تاج العروس نیز عبارت چنین است: لدن ثوبه تلدیناً؛ نداه.

تلذذ.

[تَ لَذْ ذُ] (ع مص) خوشمزه یافتن چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (اِ) لذت و لذت یافتگی. (ناظم الاطباء).

تلذع.

[تَ لَذْ ذُ] (ع مص) به چپ و راست نگریستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): کلمتهُ فاذا هو غضبان یتلذع؛ ای یتلفت و یحرک لسانهُ. (اقرب الموارد). || خوش سیر نمودن شتابان. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || تضرم آتش. (از اقرب الموارد). || توقد ذهن مرد. (از اقرب الموارد).

تلزئة.

[تَ زِ ءَ] (ع مص) دادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). عطا کردن. (از اقرب الموارد). || نیکو چرانیدن شتران را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد)

تلزج.

[تَ لَزْ زُ] (ع مص) دوسنده بودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تلجن گیاه. (از اقرب الموارد). || با هم برچسبیدن گیاه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || پاک ناشدن سر بشستن، یقال: تلزج الرأس؛ ای غدا غیر نقی عن الوسخ. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و این معنی مجازی است. (از اقرب الموارد). || رفتن ستور از پی گیاه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تلزح.

[تَ لَزْ زُ] (ع مص) آب راندن دهن از خوردن انار و آلو. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تلزز.

[تَ لَزْ زُ] (ع مص) شدة التصاق. (بحر الجواهر، یادداشت به خط مرحوم دهخدا) : و متی کانت العظام اکثر تلززا کانت منفعتها ابلغ(1). (ابن البیطار، یادداشت ایضاً).
(1) - Plus les os sont compactes plus ils sont efficaces.

تلزق.

[تَ لَزْ زُ] (ع مص) چسبیدن. (ناظم الاطباء).

تلزلز.

[تَ لَ لُ] (ع مص) جنبیدن. (منتهی الارب). تحرک. و این مقلوب تزلزل است. (از اقرب الموارد).

تلزؤ.

[تَ لَزْ زُءْ] (ع مص) پرشدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). پر گردیدن ظرف و مشک و جز آن. (از اقرب الموارد).

تلزیب.

[تَ] (ع مص) چسبیدن گل و سخت شدن آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تلزیز.

[تَ] (ع مص) استوار کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || گرداندام استوارخلقت گردانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تلستار.

[تَ لَ] (اِخ) رجوع به تلاسار شود.

تلستئی.

[تُ تُیْ] (اِخ) تولستوی. رجوع بهمین کلمه شود.

تلستوی.

[تُ تُیْ] (اِخ) تولستوی. رجوع بهمین کلمه شود.

تل سرخ.

[تُ سُ] (اِخ) دهی از دهستان کام فیروز است که در بخش اردکان شهرستان شیراز واقع است و290 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

تل سرکوه.

[تُ سَ] (اِخ) دهی از دهستان زیرراه است که در بخش برازجان شهرستان بوشهر واقع است و 340 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

تلسفی.

[تِ لَ] (اِ) خردل فارسی. حرف یا نوعی حُرف. حُرف السطوح. حرف بابلی. صناب بری. حشیشة السلطان. اساردن. خرفق. خرفوق. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

تلسک.

[تِ لِ] (اِ) خوشهء کوچک انگور باشد که جزو خوشهء بزرگ است یعنی بر خوشهء بزرگ چسبیده است. (آنندراج). خوشهء کوچک انگور که یک جزء از خوشهء بزرگ است. (ناظم الاطباء).

تلسکپ.

[تِ لِ کُ] (فرانسوی، اِ)تلسکوپ. رجوع به همین کلمه شود.

تلسکوپ.

[تِ لِ کُپ] (فرانسوی، اِ)(1)دوربین بزرگ که با آن ستارگان را رصد کنند. (فرهنگ فارسی معین). علمای هیأت دو نوع تلسکوپ بکار میبرند نوع قدیمی تر «منکسرکننده» و نوع دیگر «منعکس کننده» نامیده میشوند. تلسکوپ منکسرکننده دو عدسی دارد. یکی که عدسی شیئی، یا ابژکتیف، نامیده میشود و در قسمت فوقانی لولهء فلزی مجوفی که بطرف آسمان قرار میگیرد نصب گردیده است. اشعهء نوری که از یک جرم آسمانی ساطع میشوند از عدسی شیئی می گذرند و تصویر آن جرم را نزدیک قسمت پایینی لوله تشکیل میدهند. به این تصویر از پشت عدسی دیگری که عدسی رؤیت نامیده می شود نگاه میکنند. در بیشتر رصدخانه های بزرگ جهان تلسکوپهای منکسرکننده بکار میبرند. در تلسکوپهای منعکس کننده بجای عدسی شیئی آئینهء مقعری بکار میبرند تا اشعه ای را که از یک جرم سماوی میرسد متمرکز کند. آیینه در انتهای لولهء دربازی قرار دارد. عمل انعکاس نور در قسمت فوقانی آیینه، که از نقرهء خالص یا آلومینیم پوشیده شده است وقوع می یابد. عدسی رؤیت در پهلوی لوله قرار دارد و آیینهء مسطحی برای منعکس کردن نور و رسانیدن به عدسی و چشم بکار میرود. پس این نوع تلسکوپ از آیینهء مقعری که در برابر آن آیینهء مسطحی قرار دارد تشکیل شده است و در نتیجه اشعهء موازی که از بی نهایت بر آن آیینهء مقعر می تابند منعکس می شوند و پس از انعکاس مجدداً بر روی آیینهء مسطح در نقطهء «پ1» جمع میگردند. در مقابل این نقطه یک عدسی چشمی که عدسی محدبی است قرار دارد و عمل ذره بین را انجام میدهد و از «پ1» تصویر «پ2» را تولید میکند که ناظر می بیند. (از علم و زندگی و کتاب فیزیک بروخیم).
(1) - Telescope.

تلسن.

[تَ لَسْ سُ] (ع مص) عاریت داده شدن فصیل جهت دوشیدن ناقهء غیری. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || شعله زدن آتش و مشتعل گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || دروغ گفتن. (از اقرب الموارد).

تل سنگ.

[تُ سَ] (اِخ) دهی از دهستان دیر است که در بخش خورموج شهرستان بوشهر واقع است و 188تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

تل سوره.

[تَ رِ] (اِخ) دهی از دهستان سرله است که در بخش جانگی گرمسیر شهرستان اهواز واقع است و 450 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

تلسی.

[تُ] (ع اِ) ریحان. (ناظم الاطباء).

تل سیاه.

[تُ] (اِخ) دهی از دهستان باغک است که در بخش اهرم شهرستان بوشهر واقع است و 374 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

تل سیاه.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان ایسین است که در بخش مرکزی شهرستان بندرعباس واقع است و 184 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

تلسین.

[تَ] (ع مص) زبانه دار کردن. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). چیزی را زبانه کردن. (آنندراج).

تلش.

[] (اِخ) تیره ای از کلهر. رجوع به جغرافیای سیاسی کیهان ص16 شود.

تل شورستان.

[] (اِخ) موضعی است به بخارا. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

تلصص.

[تَ لَصْ صُ] (ع مص) دزد شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || تخلق به اخلاق دزدان. و در اساس آمده: هو یتلصص؛ اذا تکررت سرقته. (از اقرب الموارد).

تلصیص.

[تَ] (ع مص) استوار کردن. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). لغتی است در ترصیص. (از اقرب الموارد). رجوع به ترصیص شود.

تلطخ.

[تَ لَطْ طُ] (ع مص) آلوده شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تلوث بچیزی. (از اقرب الموارد). || آلوده شدن به امر قبیحی. (از اقرب الموارد).

تلطط.

[تَ لَطْ طُ] (ع مص) منکر شدن حق کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به تلطی شود.

تلطع.

[تَ لَطْ طُ] (ع مص) دندان ریختن شتر از پیری. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تلطع.

[تِ طِ] (ع ص، اِ) شتر دندان ریخته از پیری. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تلطف.

[تَ لَطْ طُ] (ع مص) بر یکدیگر نرمی کردن. (منتهی الارب). لطف کردن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). نرمی نمودن و مهربانی کردن. (آنندراج). نرمی کردن. (ناظم الاطباء). ترفق. (اقرب الموارد) :
دست بر پشت مار مالیدن
به تلطف نه کار هشیار است.سعدی.
رجوع به تلطف کردن و تلطف نمودن شود.
|| خشوع کردن. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و این معنی با معنی پیشین متقارب است. (اقرب الموارد). || حیله کردن بر کسی تا جائیکه به اسرار او آگاه گردد. (از اقرب الموارد). || درنگریستن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی).

تلطف کردن.

[تَ لَطْ طُ کَ دَ] (مص مرکب) نرمی کردن. مهربانی کردن. نوازش و دلنوازی کردن. لطف کردن :
چون روی من ببینی با من کنی تلطف
مهمان بری به خانه نقل و نبید آری.
منوچهری.
چون کرد ز روی مهربانی
با او ز تلطف آنچه دانی.نظامی.
دوان آمد و تلطف کرد. (گلستان).

تلطف نمودن.

[تَ لَطْ طُ نُ / نِ / نَ دَ](مص مرکب) نرمی کردن. مهربانی نمودن. تلطف کردن : چون سخت و درشت شدند تلطف نمایند و دوستی جویند. (گلستان). رجوع به تلطف و تلطف کردن شود.

تلطم.

[تَ لَطْ طُ] (ع مص) خاکسترگون و تیره رنگ شدن روی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تلطی.

[تَ لَطْ طی] (ع مص) انتظار غفلت دشمن کردن کسی یا نزد آنها یافتنی بودن او را پس گرفتن از مال آنها و سبقت نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || منکر شدن حق کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به تلطط شود.

تلطیخ.

[تَ] (ع مص) جای جای آلودن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). آلوده کردن. (آنندراج) (از اقرب الموارد). رجوع به تلطخ شود.

تلطیف.

[تَ] (ع مص) لطیف گردانیدن چیزی را. (از اقرب الموارد). ظریف و لطیف کردن. (از ناظم الاطباء). || در علم تجوید و اصطلاح قراء عبارت است از اماله. (از کشاف اصطلاحات الفنون). رجوع به اماله شود.

تلطیم.

[تَ] (ع مص) مهر کردن کتاب را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || نیک طپانچه زدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تلظلظ.

[تَ لَ لُ] (ع مص) جنبیدن مار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || جنبانیدن مار سر خود را از شدت خشم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تلظی.

[تَ لَظْ ظی] (ع مص) زبانه زدن آتش. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || برافروختن و خشمگین شدن. (از اقرب الموارد). || جنبیدن مار. (از اقرب الموارد).

تلظیة.

[تَ یَ] (ع مص) افروختن آتش را چنانکه زبانه زند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تلع.

[تَ] (ع مص) برآمدن روز. (از اقرب الموارد). || گسترده شدن چاشتگاه. (از اقرب الموارد). || بیرون آوردن مرد سر را از آنچه در آن فروبرده است. (از اقرب الموارد). || برون آوردن آهو سرش را از کنام. (از اقرب الموارد).

تلع.

[تَ لَ] (ع مص) درازگردن شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || پر شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). پرشدن ظرف. (از اقرب الموارد). || دراز شدن قد مرد. (ناظم الاطباء). || (ع اِ) درازی گردن با سختی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). درازی گردن. (از اقرب الموارد).

تلع.

[تَ لِ] (ع ص) اناء تلع؛ آوند پر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ظرفی که پر باشد. (آنندراج) (از اقرب الموارد). || رجل تلع؛ مرد بسیار نگرندهء چپ و راست. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). آنکه بر گرداگرد خود بسیار نگرد. (آنندراج) (از اقرب الموارد).

تلعاب.

[تَ] (ع مص) بازی کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تلعاب.

[تَ / تِ / تِ لِعْ عا] (ع ص) مرد بسیاربازیگر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به مادهء بعد شود.

تلعابة.

[تِ بَ / تَ بَ / تِ لِعْ عا بَ] (ع ص) مرد بسیاربازیگر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به مادهء قبل شود.

تلعات.

[تَ لَ] (ع اِ) جِ تلعة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). رجوع به تلعة شود.

تلعب.

[تَ لَعْ عُ] (ع مص) بسیار بازی کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تلعثم.

[تَ لَ ثُ] (ع مص) درنگ کردن و توقف نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || با سپسایگی رفتن و نیک نگریستن و تأمل کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تلعج.

[تَ لَعْ عُ] (ع مص) تیزشهوت شدن زن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تلعذم.

[تَ لَ ذُ] (ع مص) خوردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) : ماتلعذمنا شیئاً؛ ای مااکلناه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

تلعس.

[تَ لَعْ عُ] (ع مص) بسیار خوردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تلعسم.

[تَ لَ سُ] (ع مص) تلعثم: تلعسم فی امره؛ تلعثم. (اقرب الموارد). رجوع به تلعثم شود.

تلعص.

[تَ لَعْ عُ] (ع مص) تنگ گرفتن بر کسی و دشوار کردن. یقال: تلعص علینا؛ ای تعسر، یعنی سختی کرد برما. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). تنگ گرفتن بر کسی در خوردن و آشامیدن. (از اقرب الموارد).

تلعف.

[تَ لَعْ عُ] (ع مص) آماده شدن شیر یا شتر به گرفتن سر کسی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تلعفری.

[تَلْ لُ عَ] (اِخ) محمد بن یوسف بن مسعودبن برکات الشیبانی، شهاب الدین التلعفری. از شعرای موصل است. وی در سال 593 ه . ق. در موصل متولد شد و به سال 675 ه . ق. درگذشت. دیوان اشعار مشهوری دارد. (از اسماء المؤلفین ج2 ص132). رجوع به تل اعفر و رجوع به معجم المطبوعات ج1 ص640 شود.

تل عقرقوف.

[تَلْ لُ عَ رَ] (اِخ) از بناهای کیکاوس در زمین بابل. ابن البلخی آرد: بعد از کیقباد نبیرهء او کیکاوس... پادشاهی بگرفت... و در زمین بابل بنایی عظیم بلند فرمود و آن بنا تل عقرقوف است و قومی گفته اند که آن بنا را از بهر آن کرد تا آنجا بر تخت نشیند که چهار عقاب آن را برداشتند و بر هوا بردند. اما این عقرقوف او کرده است و آن را صرح گویند. و عرب هرجا که بلندی باشد آن را صرح گویند. (فارسنامهء ابن البلخی چ گای لیسترانج ص4140). دهی است از نواحی شهر عیسی به بغداد، در کنار آن تلی بزرگ است که از مسافت یک روزه راه دیده می شود و به عقرقوف بن طهمورث موسوم است. ولی ظاهراً اسمی است مرکب، مانند حضرموت. (از معجم البلدان).

تل عکبرا.

[تَلْ لُ عُ بَ] (اِخ) یاقوت ذیل عکبرا نویسد: شهرکی است از نواحی دجیل نزدیک صریفین و اوانا، بین آن و بغداد ده فرسخ است. و نسبت بدان عکبری و عکبراوی است. و نیز از حمزهء اصفهانی آرد: بزرح سابور معرب از وزرک شافور است و به سریانی عکبرا نامند.

تلعکبری.

[تَلْ لُ عُ بَ] (اِخ) ابواحمد هارون بن موسی بن احمدبن سعدبن سعید الشیبانی البغدادی المعروف بالتلعکبری الشیعی. وی در سال 385 ه . ق. درگذشت او راست: الجوامع فی علوم الدین. (از اسماء المؤلفین ج2 ص503).

تلعلع.

[تَ لَ لُ] (ع مص) شکسته شدن استخوان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || غلطیدن از گرسنگی. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). یقال: بات یتلعلع من الجوع. (از اقرب الموارد). || تصور و اضطراب. || بی آرامی کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || چشم سیاه شدن از گرسنگی و جز آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || زبان بیرون کردن سگ از تشنگی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || درخشیدن سراب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || سست و بیتاب شدن از بیماری و سختی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || لعلع گفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تلعلم.

[تَ لَ لُ] (ع مص) درنگ کردن در کار و توقف نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). فریتاگ(1) صحیح این کلمه را تلعسم میداند. (از دزی ج2 ص536).
(1) - Frytag.

تلعة.

[تَ عَ] (ع اِ) پارهء بلند از زمین و پشته. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): کدخان مرتجل باعلی تلعة. (اقرب الموارد). || نشیب. از لغات اضداد است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد): و انی متی اهبط من الارض تلعة. (اقرب الموارد). || آبراهه و دهانهء فراخ وادی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به اقرب الموارد شود. || و فی المثل: لایمنع ذنب تلعة، یضرب للذلیل الحقیر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || الحدیث فیجی مطر لایمنع منه ذنب تلعة؛ یرید کثرته و انه لایخلو منهُ موضع. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || و در حق کسی که اعتماد را نشاید گویند: لا اثق بسبیل تلعتک و ما اخاف الا من سبیل تلعتی؛ یعنی نمی ترسم مگر از بنی اعمام و اقارب خویش. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تلعی.

[تَ لَعْ عی] (ع مص از «ل ع ع»)لعاعة خوردن مرد و اصل آن تلعع است که مانند تظنی ابدال گردید. (از اقرب الموارد). || برچیدن گیاه لعاع و علف و گیاه سبک را. (منتهی الارب). || چریدن ستور لعاع یا علف و گیاه سبک را. اصل آن تلعع بوده است و توالی سه عین را ناخوش داشته اند و عین آخر را به یا بدل کرده اند. (منتهی الارب). رجوع به مادهء بعد شود.

تلعی.

[تَ لَعْ عی] (ع مص از «ل ع و»)فروخفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || کره بستن انگبین و لیسیدن،یقال: تلعی العسل اذا تعقد و تلعاه اذا لعقه. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). || تعقد عسل. (از اقرب الموارد). || گیاه لعاع چیدن. یقال: خرجنا نتلعی؛ ای ناخذ اللعاع و هو اول نبت خرج. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (از آنندراج). و اصل نتلعی، نتلعع است که برای پرهیز از کراهت اتصال سه عین، آخرین عین را به یاء تبدیل کردند. (از اقرب الموارد). رجوع به مادهء قبل شود.

تلعیب.

[تَ] (ع مص) بازی کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). تلعب. العاب. تلاعب. (از اقرب الموارد).

تلعیبة.

[تِ بَ] (ع ص) مرد بسیاربازیگر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). تلعاب. تلعابة. (اقرب الموارد).

تلعین.

[تَ] (ع مص) در شکنجه کشیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تعذیب. (اقرب الموارد). || بازداشتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || سخت لعنت و نفرین کردن. (آنندراج).

تلغب.

[تَ لَغْ غُ] (ع مص) مانده گردانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || دور و دراز راندن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد): تلغبنی الدهر و تلعبت بهم القفار و تلغبتهم الاسفار. (اقرب الموارد).

تلغراف.

[تِ غَ] (معرب، اِ) معرب تلگراف. رجوع به تلگراف و نشوء اللغة ص79 و 98 شود.

تلغف.

[تَ لَغْ غُ] (ع مص) آمادهء گرفتن سرکسی شدن شیر و اشتر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || شتافتن در خوردن چیزی با دست بی خائیدن آن. (از اقرب الموارد).

تلغم.

[تَ لَغْ غُ] (ع مص) خوشبوی آلودن در ملاغم دهن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || ملاغم جنبانیدن وقت سخن گفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و مَلاغِم گرداگرد درون دهان. (آنندراج). قال ابن اعرابی قلت لاعرابی متی المسیر فقال تلغموا بیوم السبت؛ یعنی ذکروه و اشتقاقه من حرکوا ملاغمهم به. (اقرب الموارد).

تلغوده.

[تَ دَ] (ع اِ) ریشه ای که بطور متوسط شبیه سیب زمینی است ولی طعمی ناگوار دارد و عرب بادیه نشین در هنگام ناداری و سختی آن را خورند. (از دزی ج1 ص151).

تلغیب.

[تَ] (ع مص) سخت مانده گردانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تحامل بر دابه تا آنجا که مانده گردد. (از اقرب الموارد). || سست و مانده یافتن دابه را. (از اقرب الموارد).

تلغیط.

[تَ] (ع مص) بانگ و فریاد کردن و خروشیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تلف.

[تَ] (اِ) ترف و قروت. (ناظم الاطباء).

تلف.

[تُ] (اِ) کثافتی که از شپلیدن انگور و امثال آن بماند. (شرفنامهء منیری). آنچه از انگور و جز آن پس از خوردن باقی ماند که شایستهء خوردن نباشد. (ناظم الاطباء).

تلف.

[تَ لَ] (ع اِ) رایگان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || هلاک. (اقرب الموارد). هلاک و زوال و ویرانی و انهدام. (ناظم الاطباء). || اتلاف و زیان و تبذیر و اسراف و خرج بیجا. (ناظم الاطباء). || (ص) بمعنی ضایع و خراب مجاز است... و با لفظ شدن و کردن استعمال نمایند. (از آنندراج) :
در دور خط از زلف تو ما را چه توقع
نتوان به کف آورد دگر عمر تلف را.
ملا طغرا (از آنندراج).

تلف.

[تَ لَ] (ع مص) هلاک گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). نیست شدن. (آنندراج).

تلفات.

[تَ لَ] (ع اِ) جِ تلف. ضایعات. هلاکها. مرگ و میرها: زلزلهء بوئین زهرای قزوین تلفات فراوانی دربرداشت. جنگ جهانی دوم تلفات سنگینی داشت.

تلفاً.

[تَ لَ فَنْ] (ع ق) بدون مکافات و بی سزا. (ناظم الاطباء).

تلفت.

[تَ لَفْ فُ] (ع مص) نیک برگشته نگریستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). روی برگرداندن از چیزی. (از اقرب الموارد).

تلفزیون.

[تَ لَ فِ زَ] (ع اِ) معرب تله وزیون. رجوع به همین کلمه و نشوءاللغه ص98 شود.

تلفستان.

[] (اِخ) از طسوج جوزه و جرکان. (تاریخ قم ص119).

تلف شدن.

[تَ لَ شُ دَ] (مص مرکب)ضایع و خراب شدن. نابود شدن. از دست رفتن : برکنارهء رود نیل پنبه کاشته بودیم باران بی وقت آمد و تلف شد. گفت پشم بایستی کاشتن تا تلف نشدی. (گلستان).
خران زیربار گران بی علف
به روزی دو مسکین شدندی تلف.
سعدی(بوستان).
فدای جان تو گر من تلف شوم چه عجب
برای عید بود گوسفند قربانی.سعدی.
خون جگر تلف شد و شوق گریستن کشد
از مژه ام بجای اشک، آبله های پای را.
میراللهی (از آنندراج).
رجوع به تلف و تلف کردن شود.

تلفظ.

[تَ لَفْ فُ] (ع مص) سخن گفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || تکلم و بیان و ادای حروف شمرده بطور وضوح. (ناظم الاطباء). || از دهان انداختن چیزی(1). (آنندراج).
(1) - بدین معنی لفظ درست است.

تلفظات.

[تَ لَفْ فُ] (ع اِ) سخنهایی که حروف آن شمرده ادا شود. (ناظم الاطباء). رجوع به تلفظ شود.

تلفظ کردن.

[تَ لَفْ فُ کَ دَ] (مص مرکب) لفظی را به زبان آوردن. کلمه ای را ادا کردن. رجوع به تلفظ و لفظ شود.

تلفع.

[تَ لَ فْ فُ] (ع مص) جامه در خود پیچیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). جامه بخود پیچیدن مرد و پوشیده شدن درخت به برگ. (از اقرب الموارد). || برگ فروگرفتن درخت را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || جامه در سر کشیدن زن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || لحاف ساختن زن گلیم را. (از اقرب الموارد). || زبانه زدن آتش. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). حدیث: ثم یرجعن متلفعات بمروطهن ما یعرفن من العکس ای متجللات باکسیتهن. (اقرب الموارد). || فروگرفتن پیری مرد را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || به شر درآمیخته شدن کارزار و فراگرفتن همه را چنانکه هیچ کس از آن نرهد. (از اقرب الموارد). || فروگرفتن قوم لشکردشمن و قتل عام کردن آنان را. (از اقرب الموارد).

تلفف.

[تَ لَ فْ فُ] (ع مص) جامه در خود پیچیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || پر از خشم شدن بر کسی. (از اقرب الموارد).

تلفق.

[تَ لَ فْ فُ] (ع مص) درپیوستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تلفکار.

[تَ لَ] (ص مرکب) مسرف و مبذر و آنکه خرج بیجا می کند. (ناظم الاطباء).

تلف کردن.

[تَ لَ کَ دَ] (مص مرکب)ضایع و خراب کردن. نابود کردن. از دست دادن :
چه سود از پشیمانی آید بکف
چو سرمایهء عمر کردی تلف.
سعدی (بوستان).
یکی زندگانی تلف کرده بود
به جهل و ضلالت سرآورده بود.
سعدی (بوستان).
از سرد مهری آتش شوقم فسرده است
روغن تلف مکن به چراغی که مرده است.
صائب (از آنندراج).
نظاره را تلف مکن ای چشم بد معاش
شاید به وصل او برسی کار عالم است.
ملهمی تبریزی (ایضاً).

تلف کرده.

[تَ لَ کَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)اسراف کرده. بربادداده. (ناظم الاطباء) : یک شب تأمل ایام گذشته می کردم و بر عمر تلف کرده تأسف می خوردم. (گلستان).
حاصل عمر تلف کرده و ایام به لهو
گذرانیده بجز حیف و پشیمانی نیست.
سعدی.
رجوع به تلف و دیگر ترکیبهای آن شود.

تلفم.

[تَ لَفْ فُ] (ع مص) روی بند بستن زن. || عمامه بستن مرد بر دهان بشکل نقاب چنانکه تا به نوک بینی رسد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تلفن.

[تِ لِ فُ] (فرانسوی، اِ)(1) کلمهء مرکب فرنگی است از تله(2) به معنی دور و فون(3) به معنی صدا. آلتی است که بدان از نقاط دور مکالمه کنند و این وسیله در سال 1876 م. توسط گراهام بل اختراع شده است. هر دستگاه تلفن از دو قسمت اصلی فرستنده و گیرنده تشکیل یافته و به وسیلهء مخازن برقی بکار می افتد و با سیم به مراکز و دستگاههای تلفن دیگر مرتبط می شود. اساس کار دستگاه تلفن بدین طریق است:
صدا مستقیماً بوسیلهء سیم تلفن منتقل نمی شود بلکه امواج صوتی در فرستنده به جریان الکتریسیته تبدیل می شوند و جریان الکتریسیته بوسیلهء سیمی که دو دستگاه تلفن را به یکدیگر متصل می کند متصل میگردد. در دستگاه گیرنده جریان الکتریسیته چنان با دقت به امواج صوتی تبدیل می شود که می توان صدای گوینده را بازشناخت و از دیگر صداها تمیز داد. هنگامی که در میکرفن (فرستنده) تلفن سخن گفته شود، امواج صوتی که در هوا تشکیل می شود به یک صفحهء فلزی نازک برمی خورند و صفحه را به ارتعاش درمی آورد. پشت این صفحهء نازک و حساس فلزی جعبهء کوچکی تعبیه شده است که از دانه های بسیار ریز زغال پر شده است و چون صفحهء فلزی بر اثر برخورد با امواج صوتی مرتعش می شود بطرف جعبهء محتوی دانه های زغال فشار می آورد و زغال را در جعبه فشرده تر می سازد و بالنتیجه فاصلهء دانه ها از یکدیگر کمتر می گردد و جریان الکتریسیتهء آسانتر از آنها می گذرد و چون صفحهء فلزی بجای خود برمی گردد و دانه های زغال از هم دور می شوند جریان کمتری از خود می گذرانند و بدینسان جریان الکتریسیته بطوری تنظیم می شود که تغییر شدت آن درست با شدت امواج صوتی که به صفحهء فلزی یاد شده برخورد می کند مطابقت می نماید. گیرندهء تلفن (گوشی) برعکس فرستنده جریان الکتریسیتهء دریافت شده را به امواج صوتی تبدیل کرده بگوش طرف مقابل می رساند و طرز عمل چنین است: یک آهن ربای دائمی نعلی شکل در گیرندهء تلفن قرار دارد و روی هریک از قطبهایش یک قرقرهء الکتریکی نصب شده است. یک صفحهء نازک از فلز مغناطیسی شده مقابل آهن ربا و خیلی نزدیک به مغناطیس الکتریکی قرار دارد. جریانی که از سیمهایی که به دستگاه فرستنده متصل است می آید از مغناطیس الکتریکی گیرنده عبور می کند و صفحهء فلزی را درست مثل صفحهء فلزی دستگاه فرستنده به ارتعاش درمی آورد. ارتعاشهای صفحهء فلزی گیرنده باعث ارتعاش ذرات هوایی که نزدیک گوش شنونده است می شود. امواج صوتی که بگوش شنونده می رسند نظیر همان امواجی است که صدای گوینده در فرستنده ایجاد کرده است. در تلفنهای جدید فرستنده و گیرنده غالباً از یکدیگر جدا نیستند.
کیفیت مکالمه با تلفن:
1- تلفنهایی که بمرکز مخابرات (تلفنخانه) متصل است: تلفن کننده با گرفتن شمارهء مرکز یا بوسیلهء زنگ مخصوص از مرکز میخواهد که تلفن او را به شمارهء تلفن مورد لزوم وصل کند و تلفن چی که در مقابل دستگاه مرکزی (تلفن خانه) می نشیند متوجه صدای مخصوصی است که از هریک از نمره ها برمی خیزد یا چراغهایی است که روشن می شوند. و چون گوشی تلفن برداشته می شود، کلیدی بسته می شود و در مرکز چراغ کوچکی در مقابل متصدی (تلفن چی) روشن می گردد. و چون شمارهء مورد لزوم گفته شد تلفن چی فیش اتصال را در سوراخ مربوط وارد می کند و یک اهرم را به حرکت درمی آورد تا زنگ تلفن طرف مقابل بصدا درآید. دو چراغ در این موقع در مقابل تلفن چی روشن می ماند تا وقتی که طرف مقابل گوشی را بردارد آنگاه تلفن برای مکالمه حاضر است. وقتی که مکالمهء دو طرف تمام شود و هر دو گوشیها را بجای خود گذارند بار دیگر چراغهای اخطار در مقابل تلفن چی روشن می شوند و بدینطریق به او خبر میدهند که باید اتصال را قطع کند. و اگر بخواهند تلفنی را در شهر دیگر یا بخش دیگری از همان شهر بخواهند باید متصدی مرکز، نمره ای را که مورد لزوم است بمتصدی شهر یا بخش اطلاع دهد تا او مدار تلفن را کامل کند و زنگ تلفن مخاطب را بصدا درآورد.
2- تلفنهای خودکار: تلفنهای خودکار تلفنهایی هستند که دارای نمره گیر خودکار می باشند و این نمره گیر دارای صفحه ای با ده سوراخ است. صفحه در خلاف جهت حرکت عقربهء ساعت نمره گذاری شده است بطوری که هر نمره زیر یک سوراخ قرار دارد. در تلفن بعضی از شهرهای بزرگ هشت تا از سوراخها سه حرف نوشته شده است. مث برای گرفتن نمرهء 6823-6 نخست گوشی را برمی دارند، در مرکز تلفن اهرمهای فلزی متعددی که بوسیلهء مغناطیس های الکتریکی بالا و پائین می روند، میله های برنجی را بحرکت درمی آورند تا صدای مخصوصی که نشان آمادگی خط است از گوشی بگوش می رسد و در این حالت می توان نمرهء موردنظر را گرفت. آنگاه انگشت یا نوک مداد را روی سوراخهای نمرات مورد نظر می گذارند و صفحهء نمره گیر را بطرف راست بحرکت درمی آورند تا به مانع بربخورد و هر مرتبه صفحه را آزاد می گذارند تا بجای خود برگردد. وقتی صفحه برمی گردد یک رشته صداهای مخصوص که نتیجهء برخورد به کلیدهای قطع و وصل است بگوش می رسد. عدهء دفعاتی که صفحهء نمره گیر را چرخانیده اند در مرکز، در اسبابی بنام «مغز الکتریکی» ثبت می شود. در مکالمات شهری حرکاتی که به صفحهء نمره گیر داده می شود به سه هادی منتقل می گردد. هادی اول که به «خطاب» موسوم است تلفن را به گروه تلفنهای گروه 6 (در مثال قبل) مربوط می سازد. هادی دوم بنام «رابط روله ها» یک دستگاه شمارنده را بحرکت می آورد و به نزدیک نمره ای که مورد نظر است در مقابل دستگاهی که در حدود یکصد از این شماره ها روی آن است می رساند. سپس خط مورد نظر آزمایش می شود که آزاد است یا اشغال شده است. اگر اشغال شده باشد مدار بسته نمی شود و علامت مخصوص بگوش تلفن کننده می رسد ولی اگر اشغال نشده باشد هادی سومی آخرین نمره را وصل می کند و تلفن 6823-6 زنگ می زند و چون گوشی آن تلفن برداشته شد، مدار زنگ قطع می شود و جریان دائم برای کار مایه دادن به فرستنده برقرار می گردد و مکالمه شروع می گردد. (از علم و زندگی صص284-286).
(1) - Telephone.
(2) - Tele.
(3) - Phone.

تلفن بی سیم.

[تِ لِ فُ نِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) رادیو. و اساس آن مانند تلگراف بی سیم بر امواج الکترومانیتیک قرار دارد بدین ترتیب که دستگاه فرستنده مانند مهیج «هرتز» تولید امواج الکترومانیتیک می کند و در نقطهء دیگر این امواج در اجسام هادی جریان (آنتن) القاء می نماید (مانند مشدد هرتز) با این اختلاف که در تلگراف بی سیم می توان امواج مستهلک شونده و محفوظ بکار برد ولی در تلفن بی سیم (رادیو) فقط از امواج محفوظ باید استفاده کرد. (از فیزیک رهنما نوروزیان رضا قلی زاده). رجوع به رادیو و تلفن و تلگراف بی سیم شود.

تلفن چی.

[تِ لِ فُ] (ص مرکب، اِ مرکب)متصدی تلفن. کسی که در پشت دستگاه مرکزی تلفن نشیند و تلفنهای تقاضاکنندگان را به نقاط مختلف وصل کند. کسی که روابط تلفنی را در نقاط مختلف میان اشخاص برقرار کند. رجوع به تلفن شود.

تلفنخانه.

[تِ لِ فُ خا نَ / نِ] (اِ مرکب)مرکز تلفن. محلی که به تلفن مرکزی اختصاص دارد که یا بدانجا روند و مکالمات تلفنی را انجام دهند و یا با تلفن از آنجا خواهند که تلفن تقاضاکننده را با تلفن طرف مقابل متصل سازد تا ارتباط تلفنی برقرار شود. و نیز محلی که بدانجا مراجعه کنند و خواهند که شخص مورد نظر را که در نقطهء دیگری سکونت دارد بمرکز آن نقطه دعوت نمایند و با تقاضاکننده مکالمه کند. رجوع به تلفن شود.

تلفن زدن.

[تِ لِ فُ زَ دَ] (مص مرکب) در تداول عامه عمل مکالمهء تلفن. تلفن کردن. رجوع به تلفن کردن و تلفن شود.

تلفن کردن.

[تِ لِ فُ کَ دَ] (مص مرکب)اقدام به مکالمهء تلفنی. با تلفن مکالمه کردن. چنانکه گویند: من امروز به فلانی در اصفهان تلفن کردم و جریان را به او گفتم. رجوع به مادهء قبل و تلفن شود.

تلفن کشیدن.

[تِ لِ فُ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) قرار دادن دستگاه تلفن در نقطه ای و اتصال دادن سیم ارتباط آن به مرکز تلفن. رجوع به تلفن شود.

تلفنی.

[تِ لِ فُ] (ص نسبی، ق) با تلفن. چنانکه گویند: این موضوع را تلفنی به فلان کس خبر دادند. و پیدا است که کلمهء تلفناً در تداول عامه غلط است. رجوع به تلفن شود.

تلفیتا.

[تَ] (اِخ) از قراء سِنّیر از اعمال دمشق است. و رجوع به معجم البلدان شود.

تلفیع.

[تَ] (ع مص) فروگرفتن موی سپید سر را. || سر پوشیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): لفع رأسه؛ اذا غطاه. (اقرب الموارد). || بسیار خوردن. || باشگونه کردن توشه دان را و تسمه اش در میان آوردن و بعد از آن گاهی شکسته و وادارند و گاهی دوزند. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بخود درکشیدن زن را و فروگرفتن آن را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بخود درکشیدن غلام را و فروگرفتن او را. (از اقرب الموارد).

تلفیف.

[تَ] (ع مص) سخت درنوردیدن و نیک درپیچیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || از جای جای فراهم آوردن چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || نزد بلغا عبارت از تناسب است. (کشاف اصطلاحات الفنون). رجوع به تناسب شود.

تلفیق.

[تَ] (ع مص) دو درز و یا دو سخن را بهم آوردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). فراهم آوردن و ترتیب دادن. (آنندراج). || سخن دیگران را ضمن سخن خود آوردن :از اشعار متقدمان بطریق استعارت تلفیقی نرفت. (گلستان). || بربافتن و بیاراستن حدیث را. (از ناظم الاطباء). دروغ و باطل گفتن و مطابق کردن. (آنندراج). بیاراستن حدیث را و تمویه آن به باطل. (از اقرب الموارد). || طلب کردن امری را و دست نیافتن بدان. (از اقرب الموارد). || علمی که در آن از توفیق بین حدیثها که بظاهر با هم متنافی هستند بحث شود. (از کشف الظنون).

تلفیق کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب) بهم بستن سخن. گرد آوردن و ترتیب دادن کلام. رجوع به تلفیق شود.

تلفیة.

[تَ یَ] (ع مص) کاستن حق کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تلق.

[تَ] (اِ) تلک. طلق. رجوع به این دو کلمه شود.

تلقاء .

[تِ] (ع اِ) دیدار، اسم مصدر است. ... سوی. برابر و مقابل.(1) یقال: توجه تلقاء النار و تلقاء فلان. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). برابر. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). تلقاء مدین؛ به سوی مدین. و مدین اسم بلد بعث الیه شعیب النبی علیه السلام. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی).
(1) - و لما توجه تلقاء مدین قال عسی ربی ان یهدینی سواء السبیل. (قرآن 28 / 22).

تل قاتل.

[تُ تِ] (اِخ) دهی از دهستان زیره راه بخش برازجان است که در شهرستان بوشهر واقع است و 473 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

تلقاع.

[تِ لِقْ قا] (ع ص، اِ) مرد بسیارسخن. تلقاعة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مرد بسیارآهوکننده مردم را. (از اقرب الموارد). رجوع به تلقاعة شود.

تلقاعة.

[تِ لِقْ قا عَ] (ع ص، اِ) مرد بسیارسخن. || لقب نهنده مردم را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || گول. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). احمق. (اقرب الموارد). || تلقاع. عُیبَة. (اقرب الموارد). رجوع به مادهء قبل شود.

تلقام.

[تِ لِقْ قا / تِ] (ع ص) کلان نواله. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (آنندراج). تلقامة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

تلقامة.

[تِ لِقْ قا مَ / تِ مَ] (ع ص) تلقام. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (آنندراج). رجوع به مادهء قبل شود.

تلقب.

[تَ لَقْ قُ] (ع مص) با لقب شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). لقب یافتن. (آنندراج).

تلقح.

[تَ لَقْ قُ] (ع مص) آبستن وار نمودن ناقه. || منسوب کردن کسی را به گناه ناکرده. || بدست اشاره کردن در سخن گفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تلقط.

[تَ لَقْ قُ] (ع مص) از هر جای برچیدن. (تاج المصادر بیهقی). از جابجا برگرفتن خرما و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). جمع کردن چیزی از اینجا و از آنجا. (از اقرب الموارد).

تلقع.

[تَ لَقْ قُ] (ع مص) دشنام دادن و سخن راندن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): تلقع بالکلام؛ رمی به رمیاً. (اقرب الموارد).

تلقف.

[تَ لَقْ قُ] (ع مص) از زیر فروریخته شدن حوض. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || زود فروخوردن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). فروخوردن طعام. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بلعیدن طعام. (از اقرب الموارد). || زود فراگرفتن چیزی را. (آنندراج). بسرعت گرفتن چیزی را بدست گرفتن آن را از دست کسی که آن را اندازد. گویند: تلقف الکرة برأس الصولجان. (از اقرب الموارد). || از عیبهای خلقیهء اسب است. (از صبح الاعشی ج2 ص26). رجوع به تلقیف شود.

تل قلعه.

[تُ قَ عِ] (اِخ) دهی از دهستان جم است که در بخش کنگان شهرستان بوشهر واقع است و 104 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

تل قلعه.

[تَ قَ عِ] (اِخ) دهی از دهستان طارم است که در بخش سعادت آباد شهرستان بندرعباس واقع است و 200 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

تلقلق.

[تَ لَ لُ] (ع مص) جنبیدن. مقلوب تقلقل. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). (اقرب الموارد). رجوع به تقلقل شود.

تل قلی.

[تُ قُ] (اِخ) دهی از دهستان بکش است که در بخش فهلیان و ممسنی شهرستان کازرون واقع است و 100 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

تلقم.

[تَ لَقْ قُ] (ع مص) بانگ کردن آب از بسیاری. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). صدا برآوردن آب در شکم از بسیاری. (از اقرب الموارد). || به مهلت فروخوردن لقمه را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || بسرعت خوردن چیزی را. (از اقرب الموارد).

تلقن.

[تَ لَقْ قُ] (ع مص) دریافتن و واگرفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بمشافهه گرفتن چیزی را از دهان. فارابی گوید: تلقن الکلام؛ اخذهُ و تمکن منهُ. (اقرب الموارد).

تلقور.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان زاوه است که در بخش حومهء شهرستان تربت حیدریه واقع است و 150 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

تلقی.

[تَ لَقْ قی] (ع مص) دیدار کردن. || پیش آمدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). پیش باز شدن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). || واگرفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). چیزی از کسی فراگرفتن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). تلقن. (اقرب الموارد). || باردار گردیدن زن و متلقٍّ (متلقی) نعت است از آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (در تصوف) فراگرفتن آنچه از حق بر تو وارد شود. (از تعریفات جرجانی).

تلقی.

[تَ لَقْ قی] (از ع، اِمص) مأخوذ از عربی، ملاقات و پذیرفتن چیزی. (ناظم الاطباء).

تلقیب.

[تَ] (ع مص) لقب نهادن بر کسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). لقب دادن. (آنندراج).

تلقیث.

[تَ] (ع مص) آمیختن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تلقیح.

[تَ] (ع مص) گشن دادن خرمابن را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). گشن دادن خرمابن و مادیان را. (آنندراج). || آبستن کردن باد درخت را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || به اصطلاح طب، کوبیدن آبله و جز آن. (ناظم الاطباء).

تلقیف.

[تَ] (ع مص) فروبردن طعام از گلو. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بلعیدن طعام. (از اقرب الموارد). || فروخورانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || به دو دست سپردن اسب زمین را در برجستن یا نیک برداشتن وی دو دست در آن، گویا دراز می کشد دست را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به اقرب الموارد شود. || دستها بر سینه زدن شتر در سیر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تلقی کردن.

[تَ لَقْ قی کَ دَ] (مص مرکب) پذیرفتن. قبول کردن: به سمع رضا تلقی کردن. به حسن قبول تلقی کردن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تلقیم.

[تَ] (ع مص) فروخورانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). نخوردن شتر تا آنکه با دست فروخورانندش چیزی را. (از اقرب الموارد).

تلقین.

[تَ] (ع مص) فهمانیدن و تفهیم کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). فهمانیدن و سخن فراز زبان کسی دادن. (آنندراج) (از اقرب الموارد). تعلیم و تربیت و آموختن و گرفتن سخن از کسی. (ناظم الاطباء). و با لفظ یافتن و کردن و گرفتن و دادن مستعمل. (آنندراج) :
همه تلقینش آیاتی که خاموشی است تأویلش
همه تعلیمش اشکالی که نادانی است برهانش.
خاقانی.
مرا در نظامیه ادرار بود
شب و روز تلقین و تکرار بود.
سعدی (بوستان).
تلقین درس اهل نظر یک اشارت است
گفتم حکایتی و مکرر نمی کنم.حافظ.
-تلقین میت.؛ رجوع به تلقین کردن و تلقین گفتن شود.
- تلقین نفس؛ اصطلاحی است در معرفة النفس و آن چنان است که بکمک اراده بر ضعفی روانی یا تردیدی باطنی غلبه کنند و آن ضعف یا تردید را بر اثر تعلیم و پند دادن بخود و تکرار در آن زایل سازند و بالعکس.

تلقین دادن.

[تَ دَ] (مص مرکب) تلقین کردن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). تعلیم دادن. تفهیم کردن :
حدیث آرزومندی که در این نامه ثبت افتاد
همانا بی غلط باشد که حافظ داد تلقینم.
حافظ.
رجوع به تلقین و دیگر ترکیبهای آن شود.

تلقین کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)تعلیم کردن و پند دادن. (ناظم الاطباء). چیزی را در ذهن و فکر کسی حقیقت جلوه دادن. کسی را به چیزی معتقد کردن :
بازیگر است این فلک گردان
امروز کرد ملعبه تلقینم.ناصرخسرو.
مر جان مرا روان مسکین
دانی که چه کرد دوش تلقین.ناصرخسرو.
این حدیث نبی کند تلقین
و آن علوم وصی کند تکرار.خاقانی.
مدحش مرا تلقین کند الهام یزدان هر نفس
در هر دعا آمین کند ادریس و رضوان هر نفس.
خاقانی.
آرزوی تو مرا نوحه گری تلقین کرد
کآرزوی تو کنم نوحهء تر درگیرم.خاقانی.
بس ای خاقانی از سودای فاسد
که شیطان می کند تلقین سودا.خاقانی.
کدامین بدره از ره برده بودت
کدامین دیو تلقین کرده بودت.نظامی.
زبان سوسن آزاده در حدیث آید
اگر کنم به ثنای تواش سخن تلقین.
جمال الدین سلمان (از آنندراج).
تا لبش کرد چو طوطی به سخن تلقینم
شد قفس چوب نبات از سخن شیرینم.
صائب (ایضاً).
تتبع سخن کس نکرده ام هرگز
کسی نکرده بمن فن شعر را تلقین.صائب.
|| آنچه هنگام دفن کردن مرده از اعتقادات دینی بر سر گور او گویند :
میان چاردیواری بخاکش کردم و از خون
سر گورش بیندودم چو تلقین کردم ایمانش.
خاقانی.
رجوع به تلقین گفتن و تلقین شود.

تلقین گفتن.

[تَ گُ تَ] (مص مرکب)آنچه پس از دفن کردن مرده از مسائل دینی در سر گور او گویند. (ناظم الاطباء). تلقین کردن. رجوع به تلقین و مادهء قبل شود.

تلقیة.

[تَ یَ] (ع مص) چیزی بسوی کسی انداختن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تلک.

[تَ] (اِ) سنگی است سپید براق و چون بر چیزی بمالند آتش آن را نسوزد و اگر حل گردد و مانند آب شود اکسیر شود... و صاحب مخزن الادویه گفته به سکون لام غلط است و بفتح لام است و گفته آن را به عربی کوکب الارض و عرق العروس و به سریانی فتح چشما و کوکبا ازعا نیز گویند و او را به یونانی جسمارون و به رومی عوقوطیه و به پارسی ابرک و بهودل و به هندی ابرک خوانند. (انجمن آرا) (آنندراج). معربش طلق که به هندی ابرک گویند. (فرهنگ رشیدی). ... تلق و زرورق را نیز گویند و طلق معرب آن است. (برهان). ورق طلا و طلق. (ناظم الاطباء). || بمعنی تلخ بود که ضد شیرین است. (برهان) (از ناظم الاطباء) (از فرهنگ رشیدی). || نوعی از قماش هم هست. (برهان). نوعی از پارچه. (ناظم الاطباء). قماشی است که در هند می باشد. (فرهنگ رشیدی) :
هم از مخمل و هم طرایف ز هند
هم از شاره و تلک و خود و پرند.
اسدی (از فرهنگ رشیدی).

تلک.

[تَ لَ] (اِ) کسی را گویند که سبلتش گنده و پر باشد و در جایی دیگر سبلت برکنده نوشته بودند به فتح بای ابجد و کاف، الله اعلم. (برهان). کسی که سبلتش بزرگ و کلفت باشد و آنکه ریشش ریخته باشد. (ناظم الاطباء). کسی که سبلتش برکنده باشد. (فرهنگ رشیدی). || سپر و هدف و نشانه. (ناظم الاطباء).

تلک.

[تُ] (اِ) غله ای باشد که آن را لوبیا خوانند. (فرهنگ رشیدی) (ناظم الاطباء) (شرفنامهء منیری).

تلک.

[تِ] (اِ) زنجبیل تر و تازه را گویند. (برهان) (ناظم الاطباء). زنجبیل تر که به هندی ادرک گویند. (فرهنگ رشیدی). (شرفنامهء منیری).

تلک.

[تِ لَ] (اِ) جامهء پیش واز و آستین کوتاه. (برهان) (ناظم الاطباء). جامهء پیشواز که ترلک نیز گویند. (فرهنگ رشیدی) :
قبا بسته سرو از عطای جزیت
تلک دوخته بید ز انعام عامت.
شرف شفروه (از فرهنگ رشیدی).
|| درخت سیب صحرایی را نیز گفته اند که به یونانی زعرور و به عربی ذوثلاث حبات و به شیرازی کیل(1) و در خراسان علف شیران خوانند. (برهان). درخت زعرور. (ناظم الاطباء). بمعنی میوهء کوهی که به عربی زعرور و تفاح بری گویند که به «نون»(2) است چنانچه در باب نون با مثالش بیاید. (فرهنگ رشیدی). در لاهیجان(3) زبان گنجشک است. (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به جنگل شناسی کریم ساعی ج1 ص216 و زبان گنجشک شود. || بمعنی کیل و پیمانه. (غیاث اللغات). در بهار نوشته که تلک در شیراز کیل را گویند و زباندانی در رقعه ای که از زبان خاتون به شوهرش نوشته : فقره «شنیده شد که ده تلک بنگ و سه من بوزه و چهار سیر تریاک تناول می فرمایند، گه سگ می خورند و بریش گندیدهء خود می خندند». (آنندراج).
(1) - ظاهراً این کلمه غیر از پیمانه است که صاحب غیاث اللغات و یا بهار عجم و آنندراج معنی کرده اند.
(2) - نلک. (فرهنگ رشیدی ص 1415).
(3) - تلک [ تَ لَ ] .

تلک.

[تِ کَ] (ع ضمیر) در عربی ترجمهء لفظ این که اسم اشارت است برای قریب. (غیاث اللغات) (آنندراج). آن مؤنث. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). آن زن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). مؤنث ذلک یعنی این. (ناظم الاطباء) :
حاسدان تو قد خلت خواندند
از نوی فالشان برآمد تلک.سوزنی.

تلک.

[تَ لَ] (اِخ) دهی از دهستان کنارک است که در شهرستان چابهار واقع است و 100 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

تلک.

[] (اِخ) از سران لشکر محمود بود. بیهقی نویسد: او پسر حجامی بود و خطی نیکو به پارسی و هندی داشت و مدتی در کشمیر تحصیل کرده بود. نخست بخدمت قاضی شیراز ابوالحسن شد و سپس بدرگاه خواجهء بزرگ احمد حسن آمد و از خواص و معتمدان او گشت و چون خواجه برافتاد سلطان محمود تلک را بپسندید و مدتی در خدمت سلطان بود و در نهان دل با مسعود داشت و چون سلطان مسعود به بلخ آمد و کار سلطنت او هموار گردید این تلک به سپهسالاری هندوان رسید. رجوع به تاریخ بیهقی چ ادیب صص412-416 و 431، 440-442، 502، 503 و 505 شود.

تلک آباد.

[تِ] (اِخ) دهی از دهستان گرمسیر است که در شهرستان اردستان واقع است و 633 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

تلکا.

[تِ لِ] (اِ) نامی است که در زیارت به گلابی دهند. (جنگل شناسی کریم ساعی ج1 ص238). رجوع به امرود و گلابی شود.

تلکان.

[تَ] (اِخ) تالکان. رجوع به تالکان و تلک شود.

تلک پلک.

[تِ لِ پِ لِ] (اِ مرکب، از اتباع)در تداول مردم رخت و متاع ناچیز خانه. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تلکد.

[تَ لَکْ کُ] (ع مص) دست در گردن کسی انداختن. || سطبرگوشت گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بعض چیزی به بعض آن چسبیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تل کر.

[تَ کُ] (اِخ) دهی از دهستان میرزاوند است که در بخش الوار گرمسیری شهرستان خرم آباد واقع است و 200 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

تل کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب) بر روی هم چون خرمنی گرد کردن. کوت کردن. بر روی یکدیگر نهادن چون تلی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به تل شود.

تل کشفهان.

[تَلْ لِ کَ فَ] (اِخ) موضعی است میان لاذقیه و حلب و صلاح الدین ایوبی مدتی با لشکر خود در آنجا مقیم گردید. (از معجم البلدان).

تلکم.

[تِ کُ] (ع ضمیر) آن جماعت مؤنث. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی).

تلکما.

[تِ کُ] (ع ضمیر) آن دو مؤنث. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی).

تلکمین.

[تِ کُ] (اِخ) دهی از دهستان مرودشت است که در بخش زرقان شهرستان شیراز واقع است و 210 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

تلکو.

[تِ لِ کُ] (اِ) نامی است که در کتول به گلابی دهند. (از جنگل شناسی کریم ساعی ج2 ص238). قسمی از درخت امرود(1). (ناظم الاطباء). رجوع به تلکا شود.
(1) - در ناظم الاطباء [ تَ لَ کُ ] ضبط شده است.

تلکؤ.

[تَ لَکْ کُءْ] (ع مص) پس انداختن و تأخیر کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). یقال: فتلکأ فی الشهادة و فی حدیث الملاعنة «فتلکأت عند الخامسة؛ ای توقفت و تبطأت ان تقولها». (اقرب الموارد).

تلک و پلک.

[تِ لِ کُ پِ لِ] (اِ مرکب، از اتباع) تلک پلک. رجوع به همین کلمه شود.

تلکوچی.

[تِ لِ] (اِ) نامی است که در گیلان به زبان گنجشک دهند. و رجوع به زبان گنجشک و تلک و جنگل شناسی ساعی ص216 شود.

تلکه بندی.

[تَ لَ کَ / کِ بَ] (حامص مرکب، اِ مرکب) در تداول عوام بنایی سست که زود ویرانی پذیرد. ساختمانی سست و ناپایدار. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || دخل نامشروع پلیس و امثال او از کسبه و دوره گردان و مانند آنها. اخاذی از کسبه و عابرین و غیره. (یادداشت ایضاً). رجوع به تلکه کردن شود.

تلکه کردن.

[تَ لَ کَ / کِ کَ دَ] (مص مرکب) در تداول عوام نقدی قلیل به اجحاف گرفتن. ستدن رشوه های خرد. پول کمی به رشوه ستدن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به تلکه بندی شود.

تل کهنه.

[تُ کُ نِ] (اِخ) دهی از دهستان رستم است که در بخش فهلیان و ممسنی شهرستان کازرون واقع است و 130 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

تل گاو.

[تُ] (اِخ) دهی از دهستان جره است که در بخش مرکزی شهرستان کازرون واقع است و 113 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

تل گر.

[تُ گَ] (اِخ) دهی از دهستان همایجان است که در بخش اردکان شهرستان شیراز واقع است و 262 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

تلگراف.

[تِ گِ / تِ لِ] (فرانسوی، اِ)(1)مأخوذ از یونانی مرکب از تِل بمعنی دور و گرافِن بمعنی نوشتن. دستگاهی است که بوسیلهء آن پیامها را از فواصل بسیار دور ابلاغ می کنند و این عمل بوسیلهء سیم و مولد الکتریکی و بر اساس مغناطیس الکتریکی انجام می گیرد. این دستگاه اصو دارای سه قسمت است: 1- دستگاه ارسال خبر. 2- دستگاه گیرنده. 3- سیم.
دستگاه ارسال خبر آلتی است که بوسیلهء آن جریان الکتریک را قطع و وصل می نماید و چون جریان وصل شود آهنی در دستگاه ضبط، مغناطیس میشود و آهن دیگری را بخود جذب میکند و چون جریان قطع گردد فنری آهن دوم را بجای اولیه برمیگرداند. بنابراین وقتی تلگراف چی روی تکمهء فرستنده فشار می آورد یک نقطهء اتصال که زیر آن قرار گرفته است جریان را وصل میکند. در داخل قرقره های سیم دستگاه گیرنده میله های آهن خالص قرار دارند بالای میلهء قرقره ها هم یک میلهء مستقیم از آهن خالص نصب شده است وقتی که جریان از قرقره ها میگذرد این میله بسختی روی میله های آهنین داخل قرقره ها میخورد، اگر فاصلهء زمان بین برخورد کوتاه باشد یک نقطه و اگر برخوردها خیلی بهم نزدیک نباشد یک خط زده میشود. وقتی که جریان برقرار نباشد فنری همیشه میلهء آهنین مستقیم را که سلاح خوانده میشود دور نگه می دارد. از ترکیب نقطه ها و خطها الفبای حروف و اعداد بین المللی مرس را بوجود آورده اند. در دستگاههای تلگراف معمو از کلیدی برای بستن مدار فرستنده استفاده میشود. اگر هر دو کلید بسته باشد جریان مرتب از مدار میگذرد. وقتی تلگرافچی میخواهد خبری بفرستد یکی از کلیدها را بازمیکند و وقتی که کلید طرف خود را فشار دهد مغناطیسهای الکتریکی هر دو طرف آهنربا میشوند بعد از آنکه خبر را فرستاد کلید طرف خود را می بندد و تلگرافچی طرف دیگر کلید خود را بازمی کند و خبر خود یا جواب خبر گرفته را مخابره می کند. در ارتباط تلگرافی بین فواصل زیاد، زمین یک قسمت از مدار را تشکیل میدهد و به این طریق مقدار کمتری سیم و وسایل سیم کشی بین دستگاههای گیرنده و فرستنده مصرف میشود. در دستگاههای تلگراف جدید بندرت خبر را با دست و مرس مخابره می کنند بلکه تلگرافچی اخبار را بوسیلهء دستگاهی شبیه به ماشین تحریر بنام «تله تایپ» می فرستد و در ایستگاه گیرنده یک ماشین نویسنده آنها را بطور خودکار ثبت می نماید و بجای نقطه و خط کلمه ها روی کاغذ چاپ می شوند. دستگاههای واسطه برای فرستادن اخبار به نقاط خیلی دور صدها کیلومتر سیم لازم است و در اثر مقاومت الکتریکی این سیمهای بسیار طویل شدت جریانی را که به مقصد میرسانند آنقدر ضعیف است که قادر نخواهد بود دستگاه گیرنده را بکار اندازد. برای از بین بردن این مشکل یک دستگاه واسطه بنام روله در مدار جای میدهند. روله یک مغناطیس الکتریکی است که دارای چندین دور سیم بسیار نازک است که دور یک سلاح آهن نرم پیچیده شده است یک فنر ضعیف سلاح سبکی را از قطبهای این مغناطیس الکتریکی دور نگه میدارد. زیادی عدهء دورهای سیم و ضعیف بودن فنر باعث می شود که روله بطور سری با گیرندهء تلگراف و یک باتری که نزدیک آن است متصل میشود و مدار بین باتری و گیرنده را می بندد و گیرنده با جریان باتری کار میکند بنابراین روله فقط بجای یک کلید کار می کند. (از لاروس) (علم و زندگی صص 280-283).
(1) - Telegraphe.

تلگرافاً.

[تِ گِ / تِ لِ فَنْ] (ق) از غلطهای مشهور است، زیرا کلمهء تلگراف عربی نیست و نمیتواند تنوین داشته باشد. (نشریهء دانشکدهء ادبیات تبریز سال اول شمارهء 2). تلگرافی. رجوع به همین کلمه شود.

تلگراف بی سیم.

[تِ گِ فِ / تِ لِ فِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) تلگراف بی سیم و رادیو بر اساس امواج هرتز(1) استوار است و آن چنان است که بکمک بوبین رمکرف میتوان جرقهء الکتریکی بسیار شدید و طویلی بین دو سر ثانویهء آن تولید کرد. هرتز مشاهده کرد که وقتی بین دو سر ثانویهء بوبین رمکرف جرقه ایجاد میگردد در فضا امواجی منتشر میشود (امواج الکترومانیتیک) که در اجسام فلزی تولید برق میکند. هرتز با نزدیک کردن دو سر سیمی که به شکل حلقه درآورده بود نشان داد که هر وقت بوبین جرقه می زند بین دو سر حلقه هم که در فاصلهء کمی از آن قرار دارد جرقه ایجاد می شود. بنابراین بوبین رمکرف دستگاه فرستندهء بی سیم و حلقه، دستگاه گیرندهء آن می باشد. ولی این دستگاه فقط در فاصلهء چندمتری قابل عمل بود. برانلی(2) در سال 1891 م. ملاحظه کرد که براده های آهن وقتی در مسیر امواج الکترومانیتیک قرار می گیرند دارای قابلیت هدایت الکتریکی بیشتری می شوند. او در اطاق مجاور محل کارش چند پیل را به لوله ای که دارای برادهء آهن بود به یک زنگ اخبار الکتریکی وصل کرد و مشاهده نمود هنگامی که بوبین کار نمی کند جریان از مدار زنگ نمی گذرد ولی موقعی که بوبین کار می کند زنگ هم بصدا درمی آید.
این دستگاه در سال 1896 م. بوسیلهء مارکنی(3) تکمیل شد و بوسیلهء آن دستگاه توانست تلگراف بی سیم را با اخبار مرس بکار اندازد و بدینطریق اولین دستگاه فرستنده و گیرندهء بی سیم بکار افتاد و سپس با استفاده از چراغی که بوسیلهء لی دوفرست(4)اختراع شده بود تغییراتی در تلگراف بی سیم روی داد و بوسیلهء این لامپ توانستند جریان تلفنی را به امواج بی سیم (امواج رادیویی) تبدیل کنند که پس از تغییرات زیاد بصورت رادیو درآمده است. (از فیزیک رضاقلی زاده و رهنما). رجوع به علم و زندگی صص 288-294 و تلفن بی سیم و رادیو شود.
(1) - Hertz.
(2) - Branly.
(3) - Marconi.
(4) - Lee de Forest.

تلگرافچی.

[تِ گِ / تِ لِ] (ص مرکب، اِ مرکب) کسی که مباشر عمل تلگراف باشد. (ناظم الاطباء). رجوع به تلگراف شود.

تلگرافخانه.

[تِ گِ / تِ لِ نَ / نِ] (اِ مرکب) محلی که دستگاه فرستنده و گیرندهء تلگراف در آن قرار دارد و برای ارسال خبر بدانجا روند. رجوع به تلگراف شود.

تلگراف زدن.

[تِ گِ / تِ لِ زَ دَ] (مص مرکب) ارسال خبر بوسیلهء تلگراف. تلگراف کردن. رجوع به تلگراف شود.

تلگراف کردن.

[تِ گِ / تِ لِ کَ دَ](مص مرکب) رسانیدن اخبار و مطالب را به اعانت تلگراف. (ناظم الاطباء). تلگراف زدن. رجوع به تلگراف شود.

تلگرافنامه.

[تِ گِ / تِ لِ مَ / مِ] (اِ مرکب)مطلب تلگرافی که بر روی کاغذ نوشته باشند. (ناظم الاطباء). تلگرام. رجوع به این کلمه شود.

تلگرافی.

[تِ گِ / تِ لِ] (ص نسبی، ق)منسوب به تلگراف. (ناظم الاطباء). به توسط تلگراف. بوسیلهء تلگراف. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || با عبارات سخت کوتاه و فشرده. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). و تلگرافاً غلط است.

تلگرافیدن.

[تِ گِ / تِ لِ دَ] (مص جعلی) مصدر جعلی از تلگراف. این مصدر را برای تقلیل عدهء کلمات مطلب تلگراف ساخته اند چنانکه: سلامتی تلگرافید، یعنی تلگراف کنید. رجوع به تلگراف شود.

تلگرام.

[تِ لِ] (فرانسوی، اِ)(1) اخبار و مطالب ارسال شده یا دریافت شده بکمک دستگاه تلگراف. تلگراف نامه. رجوع به تلگراف شود.
(1) - Telegramme.

تل گرد.

[تُ گِ] (اِخ) دهی از دهستان همایجان است که در بخش اردکان شهرستان شیراز واقع است و 125 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

تلگرد.

[تَ گِ] (اِخ) دهی از دهستان مرکزی بخش فریمان است که در شهرستان مشهد واقع است و 332 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

تل گردو.

[تَ گِ] (اِخ) دهی از دهستان سیاهو است که در بخش مرکزی بندرعباس واقع است و 1214 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

تل گرسنه.

[تَ گُ رُ نِ] (اِخ) دهی از دهستان زیدون است که در بخش حومهء شهرستان بهبهان واقع است و 168 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

تل گرفتن.

[تُ گِ رِ تَ] (مص مرکب) در تداول عامه جای گرفتن خوردنی جامد چون خمیر نان و لپه و نخود و لوبیا و باقلی و ماش و عدس در یکی از دو سوراخ بالای کام و این بیشتر کودکان شیرخواره را افتد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

تل گوک.

[تُ گُ وَ] (اِخ) دهی از دهستان شاپور است که در بخش مرکزی شهرستان کازرون واقع است و 107 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

تلگی.

[تِ] (اِخ) دهی از دهستان بیزکی است که در بخش حومهء شهرستان مشهد واقع است و 110 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

تلگیر.

[تُ] (نف مرکب) در تداول عامه آنکه علاج خلاشمه کند و غالباً این کار زنان را باشد. زنی که لپه و نخود و مانند آن که در خیشوم شیرخواری ماند بیرون کند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به تل گرفتن شود.

تلل.

[تَ لَ] (ع اِ) تری و نمناکی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تلل.

[تُ لُ] (ع اِ) جِ تلیل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). رجوع به تلیل شود.

تلم.

[تَ] (ع مص) شیار کردن زمین را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تلم.

[تِ] (ع اِ) کودک خط دمیده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || کشاورز. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از ذیل اقرب الموارد). || زرگر. || دمهء دراز زرگران. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). ج، تِلام. (منتهی الارب).

تلم.

[تَ لَ] (ع اِ) آب کند یا شکاف در زمین بدرازا. ج، اتلام. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تلماء .

[تِ لِمْ ما] (ع مص) برگردیدن گونهء کسی یا گندمگون گشتن او. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

تلماح.

[تَ] (ع مص) درخشیدن برق و ستاره. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تلمادره.

[تَ دَ رِ] (اِخ) دهی از دهستان پشتکوه سورتیجی است که در بخش چهاردانگهء شهرستان ساری واقع است و 435 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

تلماظ.

[تِ لِمْ ما] (ع ص، اِ) آنکه بر دوستی کسی نپاید. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تلماظة.

[تِ لِمْ ما ظَ] (ع ص، اِ) زن بیهوده گوی بسیارسخن یاوه درای. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تلماک.

[تِ لِ] (اِخ)(1) تلماکوس. تلماق. رجوع به تلماکوس شود.
(1) - Telemaque.

تلماکوس.

[تِ لِ] (اِخ) تلماک. پسر اولیس بود. پدرش او را در خردسالی رها کرده بمحاصرهء شهر تریا شتافت و تلماکوس بیست سال دور از پدر بسر برد و سرانجام چون غیب گویان خبر دادند که اولیس بدست پسر خویش هلاک خواهد شد از وطن دوری گرفت. لکن عاقبت اولیس بدست... برادر وی به قتل رسید. (از اعلام تمدن قدیم فوستل دو کولانژ ص472).

تلمبار.

[تِ لِ / تَ لَ] (اِ) بنایی از چوب دارای چند طبقه ولی ارتفاع یک طبقه بیش از نیم ذرع نیست. در فرش هر طبقه برگ توت ریخته کرم ابریشم را روی آنها پرورش میکنند. اص این لفظ اصطلاح اهل گیلان است و اکنون در تهران هم استعمال میشود. (فرهنگ نظام). اطاقی دراز که بام آن گالی پوش است و در آن کرم ابریشم را پرورش دهند. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به تلیبار شود. || هر چیزی که رویهم ریخته و انبار شده باشد. (فرهنگ فارسی معین).

تلمبار.

[ ] (اِخ) در ذیل جامع التواریخ رشیدی چ بیانی ص 162(1) 163، 164، 166، 167 و 169، این کلمه آمده و چنین برمی آید که باید ناحیه ای میان سلطانیه و همدان و تبریز باشد.
(1) - ن ل: تلمار.

تلمبه.

[تُ لُ بَ / بِ] (اِ)(1) پمپ. ناسوس. اسبابی است که بوسیلهء آن هوا یا گاز یا مایعی را از جایی بجایی منتقل سازند. تلمبه ها با فشار هوا کار می کنند. در زمینهای زراعتی تلمبه ها را برای بیرون کشیدن آب از چاهها بکار میبرند، در بعضی از شهرها نیز برای تأمین فشار آب شهر از تلمبه ها استفاده میشود، در صنعت هم برای جاری ساختن مایعات در لوله ها تلمبه بکار میبرند. تمام ماشینهای آتش نشانی با تلمبه های قوی مجهزند تا بتوانند آب را از داخل لوله ها به آتش بپاشند. تلمبه های هوایی برای وارد کردن هوا در لاستیکهای اتومبیل و توپ فوتبال و جز آن بکار میروند. تلمبهء سادهء هوایی نظیر تلمبهء دوچرخه و جز آن عبارت است از یک پیستون که در داخل استوانه ای بالا و پایین میرود. پیستون قطعه فلزی به شکل لوله است و یک قطعه چرم قابل ارتجاع که کمی از مقطع آن لوله بزرگتر است به انتهای آن متصل شده است. وقتی پیستون بطرف بالا حرکت میکند هوا از اطراف چرم در قسمت تحتانی وارد میشود. وقتی پیستون پایین میرود چرم قابل ارتجاع محکم بدیوار استوانه می چسبد و هوا را مجبور میکند که از لولهء لاستیکی متصل به انتهای استوانه وارد لاستیک چرخ و جز آن شود و برای اینکه باد داخل لاستیک چرخ و جز آن بار دیگر وارد استوانه نگردد دریچه ای در انتهای استوانه و یا در مدخل لولهء لاستیکی منفصل به انتهای استوانه و یا در مدخل لاستیک چرخ تعبیه کرده اند که این دریچه بر اثر فشار هوای داخل استوانه بازمیشود تا هوا از استوانه خارج و وارد لاستیک چرخ یا مخزن مورد نظر گردد، بالعکس فشار هوای فشردهء داخل لاستیک و جز آن موجب بسته شدن آن دریچه شده و بر اثر حرکت مکرر پیستون هوا از داخل استوانه در لاستیک چرخ و جز آن متراکم میگردد.
تلمبهء آب - اساس تلمبهء آب هم بهمین نحو است و آن استوانه ای است و در انتهای آن یعنی آن قسمت استوانه که به لوله ای متصل میشود، و آن لوله بمخزن آب مربوط است، دارای دریچه ای است که فقط بطرف داخل استوانه بازمیشود. در داخل استوانه پیستونی قرار دارد که دارای دریچه ای است که آن دریچه هم فقط بطرف داخل فوقانی استوانه بازمیگردد بنابراین وقتی که پیستون بطرف بالا کشیده شود فشار هوای زیر پیستون از هوای خارج کمتر میشود و آب بر اثر بازشدن دریچهء تحتانی استوانه بداخل استوانه رانده میگردد و وقتی که پیستون بطرف پایین استوانه حرکت میکند فشار آب دریچهء تحتانی را می بندد و همین فشار دریچهء پیستون را بازمیکند و آب را به قسمت بالای استوانه و بالاخره به خارج میراند. نوع دیگر تلمبهء آب تلمبه های فشاری است و آن با تلمبه های معمولی این تفاوت را دارد که دریچه در روی پیستون تعبیه نشده است بلکه روی لولهء خروج که به قسمت انتهای پهلوئی استوانه متصل شده است، نصب میگردد. لذا وقتی که پیستون بالا میرود بر اثر فشار هوای خارج، آب از دریچهء تحتانی وارد استوانه میشود و هنگامی که پیستون پایین می آید دریچهء تحتانی استوانه بر اثر فشار آب بسته میشود و دریچهء لولهء خروج بطرف خارج استوانه بازمیگردد و آب با فشار پیستون بخارج رانده میشود. تلمبه های دیگری نیز هست که دارای یک مخزن هوای متراکم میباشند که در این تلمبه ها جریان آب دائمی خواهد بود بدینسان که چون پیستون بالا رود آب مجبور می شود که از دریچهء تحتانی استوانه در داخل استوانه وارد گردد و وقتی که پیستون پایین رود آب پس از عبور از دریچهء دوم (دریچهء لولهء خروج) بطرف مخزن هوا رانده میشود در ضربهء بعدی هوای بالای مخزن منبسط میگردد و بر اثر فشار، آب را بطور مداوم خارج میسازد. رجوع به کتاب علم و زندگی صص 51-52 شود.
(1) - Pompe.

تلمج.

[تَ لَمْ مُ] (ع مص) ناشتا شکستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || تلمظ. (تاج المصادر بیهقی). لب لیسیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به تلمظ شود.

تل محری.

[تَلْ لِ مَ را] (اِخ) و آن تل بحری و تل بلیخ است. شهر کوچکی است میان قلعهء مسلمة بن عبدالملک و رقه و در وسط آن قلعه ای است و دارای بازار و آسیاهاست. (از معجم البلدان). || یوم تل محری؛ از ایام عرب است پس از اسلام، که در آن جنگی بین قیس و تغلب رخ داد. (مجمع الامثال).

تل محمد.

[تَ مُ حَمْ مَ] (اِخ) دهی است که در بخش سمیرم شهرستان شهرضا واقع است و 100 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

تلمخ.

[تَ لَمْ مُ] (ع مص) سخن زشت آوردن در کلام. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تلمخان.

[تَ لِ] (اِخ) دهی از دهستان آتش بیگ است که در بخش سراسکند شهرستان تبریز واقع است و 428 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

تلمذ.

[تَ لَمْ مُ] (ع مص) شاگردی کردن. (دهار). شاگردی. (غیاث اللغات). شاگردی و شاگردی کردن. (آنندراج). آموختن. یقال: تلمذ عند فلان؛ ای تعلم. (ناظم الاطباء). شاگرد کسی گردیدن: تلمذ لفلان. (از المنجد). || کودک را بشاگردی گرفتن. (از المنجد). چون در اغلب کتب لغت موجود نیست و بجای آن «تتلمذ»... است از این رو آن را جزو غلطهای مشهور می شمارند ولی صاحب معیاراللغة تتلمذ و تلمذ، هر دو را ذکر کرده است. (نشریهء دانشکدهء ادبیات تبریز سال اول شمارهء 2).

تلمز.

[تَ لَمْ مُ] (ع مص) درپی یکدیگر جستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تلمس. (اقرب الموارد). || شتابی کردن در رفتار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تلمس.

[تَ لَمْ مُ] (ع مص) بار بار جستن و درپی یکدیگر جستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تطلب چیزی باربار. (از اقرب الموارد).

تلمسان.

[تِ لِ] (اِخ) قاعدهء مملکتی به غرب. (از قاموس). تختگاهی است به مغرب اشجار و انهار و حصون و فرضها بسیار دارد. (منتهی الارب). یکی از شهرهای کشور الجزایر... (ناظم الاطباء). مرکز ولایتی است در الجزایر و در شمال کوههایی بهمین نام(1) و 73400 تن سکنه دارد و کالج عرب و فرانسه در آنجا واقع است و این ولایت جمعاً دارای 378700 تن سکنه است. (از لاروس). بعضی تنمسان گویندش. دو شهر است به مغرب و مجاور یکدیگر دارای باره ای که یک سنگ انداز از یکدیگر فاصله دارند. یکی قدیمی و دیگری جدید است. پادشاهان مغرب که آنان را ملثمون نامند آن را بنا کردند قدیمی را اقادیر گویند و جایگاه و مسکن رعایاست و در جدیدی که تافرزت نامیده اند قشون و اصحاب پادشاه ساکن بودند مانند فسطاط و قاهره به مصر. (از معجم البلدان). رجوع به حبیب السیر ج2 و شدالازار ص127 و قاموس الاعلام ترکی و الحلل السندسیة ج1 ص69 و ج2 ص149، 254، 261، 327، 339 و عیون الانباء ج2 ص80 و 81 شود.
]. Tlemsen ]
(1) - Tlemcen

تلمسانی.

[تِ لِ] (ص نسبی) منسوب است به تلمسان که یکی از بلاد عظیم است به مغرب. (از انساب سمعانی). رجوع به تلمسان شود.

تلمسانی.

[تِ لِ] (اِخ) ابراهیم بن ابی بکربن عبدالله بن موسی الانصاری المغربی مکنی به ابواسحاق. وی در سال 609 ه . ق. متولد شد و بسال 690 ه . ق. درگذشت. او راست: ارجوزة فی الفرایض. المعشرات علی اوزان العرب. منظومة فی السیر. نتیجة الخیر و مزیلة الضیر. (از اسماء المؤلفین ج1 ص13).

تلمسانی.

[تِ لِ] (اِخ) خطاب بن احمدبن خطاب بن خلیفه مکنی به ابوالحسین. وی در حدود سنهء 520 ه . ق. درگذشت و شاعری نیکوشعر بود. (از معجم البلدان).

تلمسانی.

[تِ لِ] (اِخ) سعیدبن عبدالله التلمسانی المنداسی مکنی به ابوعثمان. او راست: العقیقه، در مدح پیغمبر اکرم. (از معجم المطبوعات).

تلمسانی.

[تِ لِ] (اِخ) عبدالغنی بن عبدالجلیل صوفی حنفی. او راست: ذریعة الوصول الی زیارة جناب حضرة الرسول (ص) فی شرح الوتریة. شرح منازل السائرین. (از اسماء المؤلفین ج1 ص590).

تلمسانی.

[تِ لِ] (اِخ) محمد بن ابی شریف الحسنی مکنی به ابوعبدالله. او راست: تحقیق القال و تسهیل المال در شرح لامیة الافعال ابن مالک در نحو. (از اسماء المؤلفین ج 2 ستون 226). رجوع به محمد شود.

تلمسانی.

[تِ لِ] (اِخ) محمد بن العباس بن عبدالله المالکی مکنی به ابوعبدالله. متوفی بسال 871 ه . ق. او راست: المنهل الاصفی فی شرح ما تمسل الیه من الفاظ الشفا. (از اسماء المؤلفین ج2 ستون 205).

تلمسانی.

[تِ لِ] (اِخ) محمد بن عبدالحق بن سلیمان القاضی مکنی به ابوعبدالله. در سال 625 ه . ق. درگذشت. او راست: جامع المختار من المنتقی و الاستذکار. نظم العقود و رقم الحلل و البرود. (از اسماء المؤلفین ج2 ستون 112). رجوع به محمد شود.

تلمسانی.

[تِ لِ] (اِخ) محمد بن عبدالکریم المغیلی. متوفی بسال 910 ه . ق. او راست: رسالة فی استعمال الیهود و النصاری. (از اسماء المؤلفین ج2 ستون 224).

تلمسانی.

[تِ لِ] (اِخ) محمد بن محمد بن احمدبن ابی بکربن یحیی القرشی مکنی به ابوعبدالله. در فاس قاضی جماعت بوده و در ذی الحجهء 758 ه . ق. درگذشت. او راست: اقامة المریدین فی التصوف. الجامع لاحکام القرآن و المبین لما تضمنه من معانی السنة و آی الفرقان. الحقائق و الرقائق. رحلة المتبتل. لمحة العارض لتکملة الفیة ابن الفارض. (از اسماء المؤلفین ج2 ستون 160).

تلمسانی.

[تِ لِ] (اِخ) محمد بن محمد بن عبدالرحمن. او راست: الزهرة النائرة فیما جری فی الجزائر حسین اغارت علیها الجنود الکافرة. (از معجم المطبوعات).

تل مشگی.

[تُ مِ] (اِخ) دهی از دهستان بکش است که در بخش فهلیان و ممسنی شهرستان کازرون واقع است و 131 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

تلمص.

[تَ لَمْ مُ] (اِخ) قلعهء مشهوری است بناحیهء صعده از زمین یمن. (از معجم البلدان). رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.

تلمظ.

[تَ لَمْ مُ] (ع مص) زبان گرد دهان برآوردن بعد از طعام. (منتهی الارب) (آنندراج) (از زوزنی) (ناظم الاطباء). زبان گرد دهان گردانیدن بدنبال باقیماندهء خوراک که در دهان مانده است. (از اقرب الموارد). || تلمج. (تاج المصادر بیهقی). لب لیسیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || طعام در دهان گردانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || خوردن طعام : لاتلمظت بقراکم؛ ای تناولت و اکلت. (حریری، از اقرب الموارد). || مزه دریافتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تذوق. || عیب کردن کسی را. (از اقرب الموارد). || زبان بیرون آوردن مار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تلمع.

[تَ لَمْ مُ] (ع مص) ربودن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). اختلاس. (اقرب الموارد). || روشن شدن و درخشیدن. (غیاث اللغات) (آنندراج). درخشیدن برق و جز آن. (از اقرب الموارد).

تلمق.

[تَ لَمْ مُ] (ع مص) خوردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تلمج. یقال: ماتلمق بشی ء؛ ای ماتلمج. (اقرب الموارد). رجوع به تلمج شود.

تلمک.

[تَ لَمْ مُ] (ع مص) چشیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): ماتلمک بلماک؛ ای ماذاق شیئاً. (اقرب الموارد). || لیسیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || زنخ پیچیدن شتر و زبان گرد دهان برآوردن بعد خوردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || جنباندن دو فک است، بگفتن یا زیاد طعام خوردن. (از اقرب الموارد).

تلمل.

[تَ لَمْ مُ] (ع مص) زبان گرد دهان برآوردن بعد طعام. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تلمظ. (اقرب الموارد).

تلمن.

[تَ مِ] (هزوارش، اِ)(1) بینی آدمی و حیوانات دیگر باشد به زبان زند و پازند، و به عربی انف گویند. (برهان). به زبان زند و پازند بینی آدمی و دیگر جانوران. (از انجمن آرا) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). خرطوم و منقار. (ناظم الاطباء).
(1) - هزوارش talman. (حاشیهء برهان چ معین).

تل منس.

[تَلْ لُ مَنْ نَ] (اِخ) قلعه ای به شام نزدیک معرة النعمان. (از معجم البلدان).

تلمؤ.

[تَ لَمْ مُءْ] (ع مص) برگزیدن برای خود چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): تلمأ بما فی الجفنة و التمأ به؛ استأثر بِه. (اقرب الموارد). || فراگرفتن زمین چیزی را و برابر شدن بر وی و پوشیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تلمود.

[تَ] (اِخ)(1) (تعلیم) کتابی است شامل دو قسمت که یکی را مشنا و دیگری را گمارا(2) گویند. اما لفظ مشنا که بمعنی تکرار می باشد عبارت از مجموع تقالید مختلف یهود است با بعضی از آیات که از کتاب مقدس اقتباس شده. قوم یهود برآنند که این تقالید در کوه سینا بموسی داده شده بعد از آن از هارون و العیازر و یوشع دست بدست به انبیاء بعد و از انبیاء به رؤسا و خلفای کنیسه رسیده تا قرن دوم بعد از مسیح که در آن وقت حاخام یهود تمام آنها را جمع کرده در کتابی ثبت نموده و شخص مذکور در میان قوم یهود به جامع مشنا شهرت یافت. و گمارا که بمعنی تعلیم است عبارت از مجموع تعلیمات و تفاسیری است که بعد از انتهای مشنا در مدارس عالی واقع شد. و تفسیراتی که نوشته شده نیز دو قسم است: یکی را تلمود اورشلیم گویند که حاخامهای طبریه آن را فیمابین قرن سوم و پنجم نوشتند. و دیگری را تلمود بابل گویند که در قرن پنجم نوشته شد. (از قاموس کتاب مقدس). مجموعه ای از روایات ربنی(3)مفسر قوانین موسی وآن دو جزء است: یکی «میشنا» مجموعهء روایات و احادیث مسند به روات است. و دیگری «جمارا» که شرح «میشنا» است. (از لاروس).
(1) - Talmud.
(2) - Gemara.
(3) - Rabbiniques.

تل موزن.

[تَ مَ زَ] (اِخ) شهر قدیمی است بین رأس عین و سروج و بین آن تا رأس عین ده میل است. گویند جالینوس بدانجا بود و آن را با سنگهای بزرگ سیاه ساخته اند. مردم آن گویند ابن التمشکی الدمستق آن را ویران کرد و عیاض بن غنم بسال 17 ه . ق. آن را فتح کرد. (از معجم البلدان).

تلمی.

[تَ لَمْ می] (ع مص) برگردیدن گونهء کسی و یا گندمگون گشتن. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به تلماء شود.

تلمیج.

[تَ] (ع مص) ناشتا شکستن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به تلمج شود.

تلمیح.

[تَ] (ع مص) نمودن و آشکار کردن. (ناظم الاطباء). نگاه سبک کردن بسوی چیزی. (غیاث اللغات) (آنندراج). اشاره کردن به چیزی. (از اقرب الموارد). || نگاه و نظر. || خیال و تصور. (ناظم الاطباء). || (اصطلاح علم بدیع) اشارت کردن در کلام به قصه یا آوردن اصطلاحات نجوم و موسیقی و غیره، یا در کلام خود آوردن آیات قرآن مجید یا احادیث، امثله، آوردن قصه. ظهوری گفته:
خریدن از نمکینان بروزگار تو باز
همان معاملهء آب شور و اعرابی است.
شیخ علی نقی کمره:
هست عشق دل شاد آن نشنیدی که چه دید
پادشاهی ز غلامی پدری از پسری.
تلمیح است به قصهء محمود و ایاز و یعقوب و یوسف.
مثالِ مثل فیلان.
عمری است که گامی نزدی سوی شهیدان
دیر آی و درست آی که حق است قیامت.
طاهر غنی:
ز تار خستهء گیسوی دلبران ترسد
چنانکه مارگزیده ز ریسمان ترسد.
ایضاً:
ربود دل ز من و شد رقیب بیدل ازین
چه خوش بود که برآید بیک کرشمه دو کار.
خواجه عبدالله سامی:
دل چو رفت ازپی دلدار مخواهیدش باز
سفری از پی آواز نمی باید کرد.
این مثل مشهور هند وقتی درست است که زبانزد اهل فارس باشد و الا فلا.
شیخ علینقی کمره:
ترک سر می گویم و می خواهم از لعل تو بوسی
هر که دست از جان بشوید هرچه می خواهد بگوید.
مثال تلمیح شعر عطایی اشاره نموده به بیت مشهور خواجه حافظ شیرازی:
پیش من حاصل کونین بود چون یک جو
مزرع چرخ چرا بینم و داس مه نو.
(از مطلع السعدین بنقل آنندراج) (از غیاث اللغات).
اشاره کردن به قصه یا شعر در فحوای کلام بدون تصریح. (از تعریفات جرجانی). نزد بلغاء عبارت است از اینکه در اثناء سخن به سوی افسانه ای یا شعری یا مثلی سائر اشارتی رود بی آنکه از کیفیات مشارالیها ذکری بمیان آورند. پس اقسام تلمیح بر شش وجه باشد زیرا تلمیح یا در اثناء سخن منثور آورند و یا در ضمن گفتار منظوم و در هریک از این دو گونه یا اشاره به افسانه و یا اشاره به شعر و یا اشاره به مثل سائر کنند. اما تلمیح در اثناء سخن منثور مانند قول حریری در مقامات: «فبت بلیلة نابغیة و احزان یعقوبیة» که در این جمله نخست به شعر نابغه اشاره نموده که گفته است:
فبت کأنی ساورتنی ضئیلة
من الرقش فی انیابها السم نافع.
و سپس به اندوه حضرت یعقوب در فراق پسر اشارت کرده... (از کشاف اصطلاحات الفنون). آن است که الفاظ اندک بر معانی بسیار دلالت کند و لمح، جستن برق باشد و لمحه یک نظر بود و چون شاعر چنان سازد که الفاظ اندک او بر معانی بسیار دلالت کند آن را تلمیح خوانند و آن صنعت به نزدیک بلغا پسندیده تر از اطناب است و معنی بلاغت آن است که آنچه در ضمیر باشد به لفظی اندک بی آنکه به تمام معنی آن اخلالی راه یابد بیان کند و در آنچه به بسط سخن احتیاج افتد از قدر حاجت درنگذراند و بحد ملال نرساند... (از المعجم فی معاییر اشعار العجم ص279). رجوع به مطول و نفایس الفنون علم بدیع ص44 شود.

تلمیذ.

[تِ] (اِ) شاگرد. و این معرب تلمیذ است که بفتح باشد. (غیاث اللغات)(1). شاگرد و محصل. (ناظم الاطباء). شاگرد و تلامذه جمع و ظاهراً فارسی است و عربی فصیح نیست و لهذا صاحب قاموس نیاورده... (آنندراج). شاگرد. ج، تلام، تلامی، تلامیذ، تلامذة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). شاگرد و این اسم مولد است. (از بحر الجواهر). متعلم و خادم و گویند کسی است که خود را تسلیم معلمی کند تا او را هنری بیاموزد، علم بود یا نه، پس مدتی او را خدمت کند تا آن را از او بیاموزد. (از اقرب الموارد). صاحب نشوءاللغة این کلمه را در ذیل اعجمیات معروف یا مشهور آورده و معادل آن را ذیل عربیات فراموش شده و مجهول «خریج» ذکر کرده است. رجوع به همین کتاب ص94 شود : عطارد تلمیذ افادت او بود. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص255). تلمیذ بی ارادت، عاشق بی زر است. (گلستان). تلمیذبن ملک.
[تِ ؟] (اِخ)اسحاق بن
محمدبن حمزة الرومی الحنفی. او راست: اعراب القرآن. (از اسماء المؤلفین ج1 ص202).
(1) - در عربی هم بکسر اول است.

تلمیذ سنان.

[ ] (اِخ) ابوالحسین بن کشکرایا از مشاهیر اطبای عرب است و عیسوی مذهب بود و چون شاگردی سنان بن قره کرد به این نام مشهور شد. و در طب مهارت فراوان داشت. در خدمت سیف الدولة بن حمدان طبابت می کرد و از جملهء طبیبانی بود که عضدالدوله او را در بیمارستان عضدی بغداد گماشت. رجوع به عیون الانباء و تاریخ الحکماء ابن قفطی و قاموس الاعلام ترکی شود.

تلمیذی.

[تَ / تِ] (حامص) شاگردی : ... و اول، تلمیذی جد بنده کرد در پارس به ابتداء جوانی. (فارسنامهء ابن البلخی ص118).

تلمیس.

[ ] (اِخ) صاحب انجمن آرا از لغت دساتیر آرد: تلمیس و جلمیس به پارس قدیم سریانی نام دو پسر گلشاه یعنی آدم بوده که به عربی قابیل و هابیل خوانده اند و دو دختر را یکی هکیسار و یکی اکیمار نام داشته بدین دو برادر داد و اکیمار که به تلمیس رسید خوبتر از آن بود که به جلمیس داده شد. بنابراین جلمیس از راه غرض نفس در وقتی که تلمیس بخواب رفته بود سنگی بر سر برادر زده او را بکشت و آدم بزبان سریانی شعروار مرثیتی فرموده و مضمون او را یعرب بن قحطان به عربی ترجمه کرده مشهور است و می شاید که این چهار نام سریانی باشد. (انجمن آرا) (آنندراج).

تلمیظ.

[تَ] (ع مص) حق کسی را بدو دادن. || چشانیدن چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به تلمظ شود.

تلمیع.

[تَ] (ع مص) رنگارنگ گردانیدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار). چپار شدن اندام یعنی خجکهای مخالف رنگ بر اندام برآمدن. (منتهی الارب). بافته را به رنگهای گوناگون کردن. (از اقرب الموارد). || (اِ) پیسی در بدن اسب مخالف رنگ آن. ج، تلامیع. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تلنبار.

[تَ / تِ لَمْ / لِمْ کَ دَ] (اِ) تلمبار. تلیبار. رجوع به این دو کلمه و مادهء بعد شود.

تلنبار کردن.

[تَ / تِ لَمْ / لِمْ] (مص مرکب) مجازاً، جمع کردن بر روی یکدیگر بی نظمی و بی قاعده ای و بی تصرفی. از چیزی یا چیزهای بسیار در جایی گرد کردن و غالباً بی نتیجه و حاصل و معنائی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به تلمبار و تلیبار شود.

تلنبه.

[تُ لُمْ بَ / بِ] (اِ) مأخوذ از ترکی، ابزاری که بدان آب را از پائین می برند. (ناظم الاطباء). تلمبه. رجوع به همین کلمه شود.

تلنبه چی.

[تُ لُمْ بَ / بِ] (ص مرکب، اِ مرکب) کسی که حریق را بواسطهء آب تلنبه خاموش می کند. (ناظم الاطباء).

تلنده.

[تَ لَ دَ / دِ] (ص) کج زبان را گویند، یعنی شخصی که درست تکلم نتواند نمود. او را به عربی فاْفاْ خوانند. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء).

تلنک.

[تَ نَ] (اِ) میوه ای بود شبیه به شفتالو. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). || بوتهء زرگری. (ناظم الاطباء).

تلنگ.

[تُ / تَ لَ] (اِ) گدایی کردن بود به هر جای. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص308). حاجت و ضروری و میل و خواهش و نیاز و آرزو باشد. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج). حاجت و خواهش و نیازمند. (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی) (از غیاث اللغات). حاجت. اندروا. اندربایست. اندروای. اندربایسته. دروا. دروای. نیاز. وایا. وایه. (شرفنامهء منیری) :
یکی تلنگ بخواهم زدن به شعر کنون
که طرفه باشد از شاعران خاص تلنگ.
روزبه (از لغت فرس اسدی چ اقبال ص308).
به گدایی بگفتم ای نادان
دین به دنیا مده ز بهر دو نان
ابلهانه جواب داد از صف
کزپی خرقه و جماع و علف
راست خواهی بدین تلنگ خوشم
این کنم به که بار خلق کشم.
سنایی (از فرهنگ جهانگیری).

تلنگ.

[تَ لَ] (اِ) تلنگل. (ناظم الاطباء).

تلنگ.

[تِ لِ] (اِ) زدن انگشت باشد بر دف و دایره و امثال آن. (برهان) (از آنندراج) (از انجمن آرا) (از ناظم الاطباء) (از فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی) :
آنجا که بچرخ است مه از ضرب تلنگ
آتش زند از شوق در آن راه شلنگ
رفتیم و رسیدیم و گرفتیم به چنگ
آن حلقه که صور ازوست یک صوت جلنگ.
محی الدین عراقی (از فرهنگ جهانگیری و بهار عجم).
نوبت تخت شلنگ است حریفان دستی
تنبک ما به تلنگ است حریفان دستی.
میر نجات (از آنندراج).
|| مرادف کوک نیز آمده. (غیاث اللغات) (آنندراج). || خوشهء کوچک انگور که بر خوشهء کلان چسبیده بود. (برهان) (فرهنگ جهانگیری) (انجمن آرا) (فرهنگ رشیدی) (ناظم الاطباء). و آن را تلسک نیز خوانند. (فرهنگ رشیدی) (فرهنگ جهانگیری). || در تداول عامه، تیز. ضرطه. گوز و با «دررفتن» صرف شود: تلنگش دررفتن؛ گوزیدن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

تلنگ.

[تِ لَ] (اِخ) نام ولایتی است از ملک دکن. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج). نام ملکی است از دکن که آن را تلنگانه نیز گویند و حیدرآباد دارالملک آن است. (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تلنگ.

[تِ لِ] (اِخ) دهی از دهستان دلاور است که در بخش دشتیاری شهرستان چاه بهار واقع است و 500تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

تلنگ.

[تِ لِ] (اِخ) دهی از دهستان سیریک است که در بخش میناب شهرستان بندرعباس واقع است و 250تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

تلنگانه.

[تُ لُ نِ] (ص نسبی، ق مرکب)گدایانه. (غیاث اللغات) (آنندراج). به طریق گدایی و نیازمندی. (ناظم الاطباء).

تلنگبین.

[تَ لَ گَ] (اِ) ترنجبین. و آن دارویی باشد شیرین و مانند شبنم بر خار شتر می نشیند. (برهان) (آنندراج). ترنگبین. (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی) (ناظم الاطباء). شیر خشت. (ناظم الاطباء). رجوع به ترنگبین شود.

تلنگ دائره.

[تِ لِ ءِ رَ / رِ] (اِ مرکب)آوازی که از دایره به نواختن برآید. (آنندراج) (بهار عجم). || نام بازی و آن چنان است که طفلان خطی کشیده مهره بازی کنند و مهرهء هرکه از آن دائره برآید برد ازوست. (آنندراج) (بهار عجم). || بمعنی زدن دائره و دف به انگشتان تا صدا از او برآید. (آنندراج) (بهار عجم).

تلنگر.

[تَ / تِ لَ گُ] (اِ) گذاشتن نوک انگشت میانی را به نوک ابهام و آن را به قوت لغزاندن تا بن ابهام بنحوی که بانگ برآید. (ناظم الاطباء). || زدن با ناخن وسطی چیزی را، بدین گونه که سر وحشی ناخن وسطی را به انسی بند برین ابهام فشرده با فشار جدا کردن ناخن وسطی را از آن برای بردن گرد و غباری از جامه یا برآوردن آوازی ضعیف از چیزی: به نان تلنگر زدن تا خاکستر روی آن بشود. به جامه تلنگر زدن برای اینکه آلودگی آن به گچ و جز آن زائل گردد. بدر تلنگر زدن تا تنها آنکه منتظر است بشنود و کس دیگر نداند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

تلنگر زدن.

[تَ / تِ لَ گُ زَ دَ] (مص مرکب) نوک انگشت میانه را به نوک انگشت بزرگ فشردن و بر چیزی زدن. رجوع به تلنگر شود.

تلنگل.

[تَ لَ گُ] (اِ) تلنگر. (ناظم الاطباء). رجوع به تلنگر شود.

تلنگی.

[تُ لَ] (ص، اِ) نیازمند و خواهش کننده و گدا. (برهان). خواهش کننده و خرگدا. (فرهنگ رشیدی). حاجتمند. (شرفنامهء منیری). نیازمند و خواهش کننده و گدا و گدای مبرم. (ناظم الاطباء) :
یکیش خام طمع خواند و یکی بدنفس
یکی تلنگی کاهل یکیش خوزی خوار.
کمال اسماعیل.
از تلنگی مجوی صدق و صواب
که نجوید کسی زآتش آب.
شمس الدین کوتوالی.

تلنگی.

[تُ لِ] (اِ) مخفف تولنگی است که میان پاچه باشد. (برهان) (آنندراج). میان پاچه و نره. (ناظم الاطباء). || کنایه از پسر امرد و ضخیم مترش و بی باک و خونی و تونی. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تلنگی.

[تِ لَ / لِ] (اِ) نواختن دف و دایره به سرانگشت. || مروت. || دردمندی. || بمعنی گدایی نیز واقع شده. (غیاث اللغات) (آنندراج).

تلنة.

[تَ / تُ لُنْ نَ] (ع اِ) درنگ و حاجت. گویند لی قبلک تلنة؛ مرا نزد تو حاجتی است. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء).

تلنه.

[تُ نَ / نِ] (اِ) حاجت و خواهش و نیاز و ضرورت. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). حاجت و خواهش و نیازمند باشد. (فرهنگ جهانگیری). گدایی و حاجت و خواهش. اما در قاموس تُلُنَّه؛ بمعنی حاجت آورده و ظاهراً معرب کرده اند یا در اصل عربی است و فارسیان به تخفیف استعمال کرده اند. (فرهنگ رشیدی) :
اکنون که ز هیچ سو ندارد
بازار هنروران روایی
تلنه به تو آورم که هستی
معشوقهء روز بی نوایی.
کمال اسماعیل (از فرهنگ جهانگیری).

تلو.

[تَ] (اِ) مطلق خار را گویند. (برهان). خار. (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج). علیق و تمش. (ناظم الاطباء). تیغ شوک. شوکة. تمشک. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
تیر اندر قلب دشمن تا تلو
میخلد چونانکه در چشمش تلو.
ابورافع (از فرهنگ جهانگیری).
برای او از تلو و خار و خاشاک تاج بافتند و آن تلو به شیوهء تاج برسرنهادند. (ترجمهء دیاتسارون ص350).

تلو.

[تُ] (اِ) پایین تیر باشد جایی که پی در آن پیچند و رنگ کنند و پیکان مضبوط سازند. (برهان) (از ناظم الاطباء) (انجمن آرا) (آنندراج). پایین تیره. (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی) :
تیر اندر قلب دشمن تا تلو
میخلد چونانکه در چشمش تلو.
ابورافع (از فرهنگ جهانگیری).

تلو.

[تَلْوْ] (ع مص) خریدن بچهء استر. (ناظم الاطباء). کره قاطر خریدن. (از اقرب الموارد).

تلو.

[تُ لُوو] (ع مص) از پی فراشدن. (تاج المصادر بیهقی). از پی کسی رفتن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). در پی کسی رفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || فروگذاشتن کسی را. (تاج المصادر بیهقی). گذاشتن کسی را. از اضداد است. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || طرد کردن ابل. (از اقرب الموارد).

تلو.

[تَ لُوو] (ع ص) همیشه اتباع کننده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تلو.

[تِلْوْ] (ع ص، اِ) پس رو چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). پیرو. (غیاث اللغات) :
به سخن ماند شعر شعرا
رودکی را سخنی تلو نبی است.شهید بلخی.
|| رفیع و بلند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || بچهء ناقه که پس مادر رود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از غیاث اللغات). بچهء شتر که از شیر بریده باشند و پس مادر رود. (آنندراج). ج، اتلاء. (منتهی الارب). || بچهء خر و استر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تلو.

[تَ لَ] (اِخ) دو روستای مجاور هم بنام تلو بالا و تلو پایین است که در بخش شمیران شهرستان تهران کنار راه شوسهء تهران به شمشک واقع است و 200تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

تلواً.

[تَ وَنْ] (ع ق) در تلو. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). از پی. به پیوست. به ضمیمه.

تلواذ.

[تَ لْ] (ع مص) یکدیگر را پناه گرفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). اسم است بمعنی ملاوذه. یقال: لهم تلواذ؛ ای ملاوذة یلوذ بعضهم ببعض. (از اقرب الموارد).

تلوار.

[تَ لْ] (اِخ) تالواربلاغی. دهی از دهستان کله بوز است که در بخش مرکزی شهرستان میانه واقع است و 290 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

تلوار.

[تَ لْ] (اِخ) دهی از دهستان ییلاق است که در بخش حومهء شهرستان سنندج واقع است و 275 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

تلوازه.

[تَ لْ زَ / زِ] (اِ) خانه ای که از چوب سازند. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس).

تلواسه.

[تَ لْ سَ / سِ] (اِ) اضطراب و بی آرامی و بیقراری و اندوه. (برهان) (ناظم الاطباء). اضطراب و بی آرامی. (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی) (از آنندراج) (از انجمن آرا). تالواسه. (از شرفنامهء منیری) :
ویته تلواسه دیرم بوره بوین
هزاران تاسه دیرم بوره بوین.باباطاهر.
و هرگاه که با صفرا آمیخته باشد [ شراب انگوری ناگواریده اندر معده ] منش گشتن و کرب، و به پارسی کرب را تاسه و تلواسه گویند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
ز بس تلواسه کاندر جان من بود
تو گفتی مردنم درمان من بود.
جمال الدین اشهری (از فرهنگ جهانگیری).
|| میل به چیزی داشتن. (برهان) (ناظم الاطباء).

تلوباغ.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان سفید رود است که در بخش مرکزی شهرستان ساری واقع است و 210تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

تلوتلو خوردن.

[تِ لَ / لُو تِ لُو خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب) ناویدن چیز آونگان. جنبیدن چیزی که آویخته باشد در هوا. از سویی به سویی شدن و بازآمدن چیزی آویخته. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || حرکتی که مست طافح کند که گاهی بسویی و گاهی بسوی دیگر میل کند. از سویی به سویی تمایل کردن مست یا بیمار در رفتن. هر لحظه به جانبی مایل شدن، چنانکه مستان گاه رفتن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

تلوث.

[تَ لَوْ وُ] (ع مص) آلوده شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). آلوده شدن جامه به گل. (از اقرب الموارد). آلوده شدگی. پلیدی. ناپاکی. (ناظم الاطباء). || پناه گرفتن و به صحبت کسی درآمدن و بوی چسبیدن به امید منفعتی. (از اقرب الموارد).

تلوث پذیر.

[تَ لَوْ وُ پَ] (نف مرکب)چرکین و آلوده شده. (ناظم الاطباء).

تلود.

[تُ] (ع مص) کهنه و قدیمی شدن مال. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء).

تلور.

[تُ] (اِخ) دهی از دهستان انزان است که در بخش بندر گز شهرستان گرگان واقع است و 610 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

تلور.

[تَ] (اِخ) دهی از بخش آبدانان شهرستان ایلام است که 158 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

تلوری.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان گرگاه است که در بخش ویسیان شهرستان خرم آباد واقع است و 350 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

تلوستان.

[تَ] (اِخ) دهی از بخش مینودشت شهرستان گرگان است که 100 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

تلوسرمحله.

[تَ سَ مَ حَلْ لِ] (اِخ) دهی از دهستان گلیجان است که در شهرستان شهسوار واقع است و 100 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

تلوسه.

[تَلْ وَ سَ / سِ] (اِ) مخفف تلواسه است که اضطراب و بیقراری و اندوه باشد. (برهان) (آنندراج) (از انجمن آرا) (از غیاث اللغات) (از ناظم الاطباء) (از فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی) :
کامم از تلوسهء مرگ لبالب تلخ است
شربت آب ز هر دیده ببارید مرا.
امیرخسرو (از فرهنگ جهانگیری).
اما در غیر شعر خسرو در کلام قدما دیده نشد. (فرهنگ رشیدی).

تلوسه.

[تُ / تَ سَ / سِ] (اِ) غلاف کارد و شمشیر و امثال آن را گویند. (برهان) (آنندراج) (از فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی) (از شرفنامهء منیری). غلاف. (انجمن آرا) :
خیال غمزه ات از بسکه در دلم بخلید
دلم تلوسهء شمشیر آبدار تو گشت.
شجاعی (از فرهنگ جهانگیری).

تلوسه.

[تَ لَ / لُو سَ / سِ] (اِ) غلاف خوشهء خرما و غلاف دانهء خرما را گویند. (برهان) (آنندراج) (از شرفنامهء منیری) (ناظم الاطباء). || تیشهء درودگری را هم گفته اند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تیشهء درودگری را نیز در برهان بیان کرده و در فرهنگ ندیدم. (انجمن آرا).

تلوص.

[تَ لَوْ وُ] (ع مص) پیچیدن و برگردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تلوی. (اقرب الموارد). رجوع به تلوی شود.

تلوط.

[تَ لَوْ وُ] (ع مص) کار قوم لوط کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). لواط کردن. (ناظم الاطباء).

تلوع.

[تُ] (ع مص) بلند برآمدن روز. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از ذیل اقرب الموارد). || منبسط گردیدن چاشتگاه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از ذیل اقرب الموارد). یقال: تلعت الضحی تلوعاً؛ اذا انبسطت. (از ذیل اقرب الموارد). || سر برآوردن مرد از هر چه که در او بود. || سر برآوردن گاو از جای باش خود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تلوک.

[تُ] (اِ) نشانهء تیر. (فرهنگ جهانگیری) (برهان) (فرهنگ رشیدی) (شرفنامهء منیری) (آنندراج). که به عربی هدف خوانند. (برهان) (آنندراج) (شرفنامهء منیری). هدف و نشانهء تیر. (ناظم الاطباء). || ظرف و صراحیی که آن را بصورت شیر و گاو و حیوانات دیگر ساخته باشند و بدان شراب خورند. (برهان) (آنندراج). آوند شرابخواری که بصورت شیر و گاو و دیگر جانوران باشد. (ناظم الاطباء). بمعنی تلوک است. (اوبهی). همان تلوک است که به اختلاف گفته اند و در پلوک اصح آن نگاشته شد. (انجمن آرا). رجوع به پلوک شود.

تلوک.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان بیشه است که در بخش مرکزی شهرستان شاهی واقع است و 665 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

تلوکلا.

[تَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان زیرکوه سورتیجی است که در بخش چهاردانگهء شهرستان ساری واقع است و 270 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

تلوکلا.

[تَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان کلیجان رستاق است که در بخش مرکزی شهرستان ساری واقع است و 130 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

تلول.

[تَ] (ع ص) دیرانقیاد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). کاهل و سست. (ناظم الاطباء).

تلول.

[تُ] (ع اِ) جِ تل. (اقرب الموارد) : و تنبت فی مواضع قریبة من البحر و فی تلول. (ابن البیطار، یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به تل و تلال شود.

تلؤم.

[تَ لَءْ ءُ] (ع مص) کفشیر گرفتن جراحت. (منتهی الارب). کفشیر پذیرفتن زخم و اصلاح شدن آن. (ناظم الاطباء).

تلوم.

[تَ لَوْ وُ] (ع مص) درنگ کردن و چشم داشتن. (تاج المصادر بیهقی). انتظار و درنگ کردن در کاری. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (اِمص) درنگی و نگرانی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) :
جان و دل اعدات چو دو کفهء میزان
مملو شده از سنگ غم و بار تلوم.سوزنی.

تلون.

[تَ لَوْ وُ] (ع مص) برنگ شدن. (تاج المصادر بیهقی). رنگ به رنگ شدن. (دهار) (مجمل اللغة). رنگ گرفتن. (زوزنی). گوناگون شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رنگ گرفتن و رنگی غیر از رنگ خود گرفتن. (از اقرب الموارد). رنگارنگ شدن. (غیاث اللغات) (آنندراج). || مختلف شدن رنگ چیزی. || مختلف شدن خوی مرد. (از اقرب الموارد). || (اِمص) بی ثباتی و بی قراری و ناپایداری و خودسری و اضطراب و عدم راحت و عدم ثبات و تغییر. (ناظم الاطباء) :
بگذر از مستی و مستی بخش باش
زین تلون نقل کن در استواش.مولوی.
-تلون طبع؛ بی ثباتی طبع. گوناگونی و ناپایداری خوی و طبع. بر یک خوی نبودن. دمدمی بودن. تلون مزاج : و حکما گفته اند از تلون طبع پادشاهان بر حذر باید بود. (گلستان).
- تلون مزاج؛ تلون طبع. گوناگونی خلق و خوی کسی در اوقات مختلف. رجوع به تلون و تلون طبع شود.

تلون.

[تُ] (ع اِ) حاجت. (منتهی الارب) (آنندراج). حاجت و درنگی و دیری. (ناظم الاطباء). رجوع به تلونة شود.

تلونات.

[تَ لَوْ وُ] (ع اِ) تغییرات و بی قراریها و ناپایداریها. (ناظم الاطباء). جِ تلون. رجوع به تلون و دیگر ترکیبهای آن شود.

تلون طبع.

[تَ لَوْ وُ طَ] (ص مرکب)تلون مزاج. (ناظم الاطباء). رجوع به تلون و دیگر ترکیبهای آن شود.

تلون مزاج.

[تَ لَوْ وُ مِ] (ص مرکب)کنایه از کسی که هر لحظه بخویی برآید و ثبات رای در او نبود. (انجمن آرا). بی قرار و بی ثبات و خیالی و مضطرب. (ناظم الاطباء). رجوع به تلون و دیگر ترکیبهای آن شود.

تلون مزاجی.

[تَ لَوْ وُ مِ] (حامص مرکب) بی قراری. (ناظم الاطباء). رجوع به تلون و دیگر ترکیبهای آن شود.

تلونة.

[تُ نَ] (ع اِ) حاجت. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || درنگی و دیری. (ناظم الاطباء).

تلونه.

[تَ نَ / نِ] (اِ) شکوفه و بهار درخت. (ناظم الاطباء).

تلوة.

[تِلْ وَ] (ع اِ) مؤنث تلو. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). مؤنث تلو یعنی بچهء مادهء خر و استر. (ناظم الاطباء). رجوع به تلو شود.

تلوة.

[تِلْ وَ] (ع اِ) بزغاله ای زاید از چهار ماه. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). || گوسپندی که قبل از صفریه زاید. و الصفریة نتاج الغنم مع طلوع السهیل. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تلوه.

[تَ لَوْ وُهْ] (ع مص) درخشیدن سراب و اضطراب و درخش آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تلوی.

[تَ لَوْ وا] (ع اِ) نوعی از کشتی خرد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تلوی.

[تَ لَوْ وی] (ع مص) پیچیده شدن. (تاج المصادر بیهقی). بر خویشتن پیچیدن. (زوزنی). تافته و دوتاه گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || روی برگردانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || پراکنده شدن و درخشیدن برق در ابر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تلویب.

[تَلْ] (ع مص) به ملاب آلودن چیزی را یا ملاب آمیختن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). به ملاب که نوعی از بوی خوش و یا زعفران باشد آلودن چیزی را. با ملاب آمیختن. (ناظم الاطباء).

تلویث.

[تَلْ] (ع مص) بند کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || آلوده کردن. (زوزنی). آلودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || تیره کردن. (زوزنی). تیره کردن آب را. || برنهادن خرما و جز آن. || انگشت خویش خائیدن کودک. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || آمیختن کاه را با قت. || تلبیس کاری. (از اقرب الموارد).

تلویج.

[تَلْ] (ع مص) کژ گردانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

تلویح.

[تَلْ] (ع مص) گرم کردن چیزی به آتش. (تاج المصادر بیهقی). گرم گردانیدن به آتش. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). || بگردانیدن آفتاب و آتش، گونهء چیزی را. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). سوختن آفتاب رنگ روی کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || سپید کردن پیری موی کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). || قوت بقدر حاجت دادن، یقال: لوح الصبی؛ یعنی خورش بده بقدری که نگاه دارد او را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || پرنگ دادن جامه را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || برداشتن و حرکت دادن جامه را تا بیننده آن را ببیند. (از اقرب الموارد). || بلند کردن و حرکت دادن گردهء نان برای جلب نظر کردن سگ. (از اقرب الموارد). || شمشیر درخشانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بلند کردن و زدن به عصا و شمشیر و تازیانه و نعل. (از اقرب الموارد). || گونه برگردانیدن سفر و تشنگی مردم را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || اشارت کردن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار) (زوزنی) (غیاث اللغات) (آنندراج). اشاره کردن از دور به چیزی. (از اقرب الموارد) (از کشاف اصطلاحات الفنون) : به تعریض و تلویح نقش آن معنی را در دل دیگر پسران کالنقش فی الحجر می نگاشت. (جهانگشای جوینی). || کنایهء کثیرة الوسایط را تلویح نامند. (از اقرب الموارد) (از کشاف اصطلاحات الفنون). رجوع به کنایه و کشاف اصطلاحات الفنون شود. || تلویح در فن بلاغت آن است که شاعر اتمام مقدمه به مسئلهء علمی یا حکمی عرفی کند. مثال در نعت:
هرکس که سر بخدمت تو داشت برکشید
کافر بود که حکم کنندش به ارتداد.
(از کشاف اصطلاحات الفنون).
|| از عیب های خلقیهء اسب است و آن چنان است که چون اسب را بزنی دم بجنباند و آن در ماده از عیوب فاحش است که بسا شود که بشاشد و به صاحب خود بـپراکند. (از صبح الاعشی ج2 ص26).

تلویحاً.

[تَلْ حَنْ] (ع ق) به اشاره. مقابل تلمیحاً. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به تلویح و تلمیح شود.

تلویز.

[تَلْ] (ع مص) بادام آگندن در خرما. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء) (از منتهی الارب).

تلویزیون.

[تِ لِ یُنْ] (فرانسوی، اِ)(1)تله ویزیون. دستگاهی است که بوسیلهء آن می توان حوادثی را که در صحنهء مخصوص (جایگاه فرستنده) از مسافت چندین کیلومتری روی میدهد مشاهده کرد و صدایی که نزدیک صحنهء عمل ایجاد می گردد شنید. در دستگاههای گیرنده و فرستنده از یک لامپ اشعهء کاتودی استفاده می کنند و این لامپ بشکل یک قیف سنگین شیشه ای است. بعضی چراغها در حدود سی سانتیمتر یا بیشتر طول دارند. نزدیک قاعدهء لامپ کاتودی یک سیم پیچ گرم شونده از تنگستن وجود دارد. دور سیم پیچ تنگستن استوانه ای از نیکل قرار دارد. ته استوانه با مخلوطی از اکسیدهای فلزی پوشیده شده است. سیم پیچ گرم شدهء تنگستن استوانهء نیکل را گرم می کند و اکسیدی که آن را پوشانیده است یک دستهء اشعهء الکترونی می دهد. شبکه ای که دارای بار الکتریسیتهء منفی است الکترونها را که از راه دیگری از دستهء اشعهء الکترونیکی که از سوراخ کوچک شبکهء اصلی خارج شده اند برمی گرداند. صفحاتی که دارای بار الکتریسیتهء مثبت هستند و به آند موسومند اشعهء الکترونها را جذب می کنند و بر سرعت آنها می افزایند. مجموعهء کامل این دستگاه را توپ الکترونی می نامند. اگر دو صفحه را که دارای بار الکتریکی غیرهمنام هستند در مسیر الکترونی قرار دهیم دستهء اشعه خم می شود. صفحه ای که دارای بار الکتریکی مثبت است بالای دستهء اشعه قرار گرفته آن را جذب می کند. صفحهء زیری دارای بار الکتریکی منفی است و الکترونها را دفع می کند. میتوان برای خم کردن دستهء اشعهء الکترونی، بجای صفحات باردار، آهنربای الکتریکی بکار برد. می توان دستهء اشعهء الکترونی را سریعتر از اینکه چشم انسان بتواند درک کند خم نمود. اگر جریان متناوب را به صفحات باردار متوجه سازند بار الکتریکی سطح آنها در هر ثانیه به اندازهء فرکانس آن جریان متناوب تغییر می کند. اگر جریان متناوب با فرکانس 60 بکار رفته باشد دستهء اشعه در هر ثانیه 60 مرتبه بطرف پایین و 60 مرتبه بطرف بالا خم خواهد شد و چشم انسان فقط می تواند یک خط قائم نورانی در روی صفحهء فلورسنت طرف پهن لامپ را ببیند. اما اگر جریان 60 سیکل متناوب را به صفحات باردار طرفین دستهء اشعهء الکترونی که در حال نوسان هستند بیفزاییم یک خط افقی درخشان روی پردهء فلورسنت ظاهر می شود. با بکار بردن هر چهار صفحهء باردار و جفت مغناطیس الکتریکی بنظر می رسد که دستهء اشعهء الکتریکی روی تمام صفحهء فلورسنت محو می شود.
چشم الکتریکی - کارمایهء نورانی ممکن است به کارمایهء الکتریکی تبدیل شود. یک سلول فوتوالکتریک که گاهی چشم الکتریکی نامیده می شود، یک لامپ خالی از هوا است. سیمی از سر باتری در لامپ داخل می شود و به یک حلقه یا صفحه که از نیکل یا پلاتین ساخته شده است متصل میگردد. از سر دیگر باتری یک سیم داخل شیشه می شود و با پوشش پتاسیم مربوط می گردد. وقتی که نور به پوشش پتاسیم برمی خورد الکترونها از پتاسیم بطرف صفحهء نیکل حرکت می کنند. هرچه شدت نوری که به لامپ می تابد بیشتر باشد عدهء الکترونهایی که خارج می گردند بیشتر است. به این طریق کارمایهء نورانی به کارمایهء الکتریکی تبدیل میشود. وقتی سلول فتوالکتریکی در تاریکی کامل باشد جریانی از آن خارج نمی شود. یک روشنایی خیلی کم جریانی ضعیف بوجود می آورد و اگر نور شدیدی بر پتاسیم بتابد جریان قوی تر خواهد داد و قدرت جریان با شدت نوری که به سلول برمی خورد متناسب است. می توان جریان ضعیفی را که بر اثر روشنایی کلی بوجود آید بوسیلهء یک لامپ دیگر تقویت کرد.
ایکونسکپ - سلول فتوالکتریک علاوه بر آنکه در عکاسی، ایستگاههای راه آهن و جز اینها بکار میرود در تلویزیون نیز استفاده میشود. مهندسان الکتریک بجای صفحهء فلورسنت چراغ اشعهء کاتودی یک پردهء میکا قرار میدهند. چشمهای الکتریکی کوچک یک طرف پردهء میکا را که طرف دیگرش دارای پوشش نقره است می پوشاند. یک لامپ با این تغییرات ایکونسکپ خوانده میشود و برای ارسال تصاویر در دوربین تلویزیون بکار می رود. وقتی نور شدیدی بر جسمی که باید عکس آن بوسیلهء تلویزیون پخش شود می تابد قسمتهایی از جسم که برنگ روشن هستند مانند پیراهن سفید بیشتر از قسمتهای تاریک مثل یک کراوات سیاه روشنایی را منعکس می سازند. چشمهای الکتریکی کوچک ایکونسکپ به نسبت نوری که به آنها می تابد الکترون پس میدهد، نور از جسمی که به وسیلهء تلویزیون پخش می شود به دسته هایی از الکترون تبدیل می گردد که امواج تلویزیونی را که بر مراکز گیرنده فرستاده می شوند تحت تأثیر قرار دهد.
کینسکوپ - یک لامپ اشعهء کاتودی دیگر در پشت گیرنده برای تبدیل کارمایهء الکتریکی به کارمایهء نورانی بکار می رود و دو دستهء الکترونها به صفحهء فلورسنت برمی خورند. شدت نور در نواحی مختلف پردهء فلورسنت بوسیلهء عده و سرعت الکترونهایی که از دستهء اشعهء الکترون با سرعت حرکت می کنند تنظیم می شود. این نوع لامپ کینسکوپ نامیده می شود. برای آنکه تصویرهایی که بوسیلهء ایکونسکوپ پخش می شود با کمال دقت بوسیلهء کینسکوپ بوجود آید، باید دسته های اشعهء الکترونی در کینسکوپ و ایکونسکپ کام به یک سرعت حرکت کند و هریک از آنها بایستی 24 مرتبه در ثانیه روی صفحهء کاملی که بوسیلهء تلویزیون پخش می شود حرکت کند. لکه های خیره کننده در یک تصویر نتیجهء باقی ماندن اثر تصویر در چشم انسان است. یک میکرفن برای انتقال صحنه هایی که پخش می شود کمک می کند. (از لاروس) (علم و زندگی صص 295-298).
(1) - Television.

تلویص.

[تَلْ] (ع مص) انگبین صافی خوردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تلویع.

[تَلْ] (ع مص) مبالغة اللوع. (تاج المصادر بیهقی). بیمار کردن دوستی کسی را. (از اقرب الموارد). || عذاب دادن. (از اقرب الموارد).

تلویق.

[تَلْ] (ع مص) چرب و نرم کردن طعام را. (زوزنی) (از تاج المصادر بیهقی). به مسکه یا به روغن نیکو کردن طعام را. و یقال: لا اکل الا ما لوق لی؛ ای لین لی حتی یصیر کالزبد فی لینه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از آنندراج) (ناظم الاطباء).

تلویم.

[تَلْ] (ع مص) مبالغهء لوم. (زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). سخت نکوهیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). ملامت کردن. (غیاث اللغات) (آنندراج). || در بیت زیر کنایه از تقصیر و گناه است :
صد هزاران طفل بی تلویم را
کشت او تا یابد ابراهیم را.
مولوی (مثنوی چ نیکلسن دفتر 6 ص553).
|| لام نوشتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تلوین.

[تَلْ] (ع مص) رنگ دار کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار). رنگ دار کردن چیزی را. (از اقرب الموارد). گوناگون کردن. (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (از آنندراج) : از حسن تلوین و تزیین بجایی رسانیدند که هرکس که می دید انگشت تعجب در دندان می گرفت. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص422). || رنگ درآوردن غوره. (تاج المصادر بیهقی) (از زوزنی). آشکار گردیدن رسیدگی در غورهء خرما. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). لون البسر (مجهو)؛ پدید گشت در آن بُسر آثار پختگی در رسیدگی. (ناظم الاطباء). || آشکار گردیدن پیری در موی سر. (از اقرب الموارد). || به اصطلاح اهل تصوف نام یکی از مقامات فقر. (غیاث اللغات) (آنندراج). و آن مقام طلب و تفحص است از راه استقامت. (از تعریفات جرجانی). گردیدن بنده است در احوال. و نزد اکثر تلوین مقام ناقصی است. و نزد ما کاملترین مقامات است و حال بنده در آن مدلول فرمودهء پروردگار است: «کل یوم هو فی شأن(1)». (از تعریفات جرجانی). تلوین اشارت است به تقلب قلب میان کشف و احتجاب به سبب تناوب و تعاقب غیبت صفات و ظهور آن، مادام که شخص از حد صفات نفس عبور نکرده باشد و به عالم صفات قلب نرسیده او را صاحب تلوین نگویند، چه تلوین به جهت تعاقب احوال مختلف بود و مقید صفات نفس را صاحب حال نخوانند و ارباب کشف ذات از حد تلوین گذشته باشند و بمقام تمکین رسیده. (از نفایس الفنون در علم تصوف) :
هر دمی شوری نیاوردی به پیش
برنیاوردی ز تلوین هاش نیش.مولوی.
حق آن قدرت که بر تلوین ما
رحمتی کن ای امیر لونها.مولوی.
جمله تلوینها ز ساعت خاسته ست
رست از تلوین که از ساعت برست.مولوی.
(1) - قرآن 55/29.

تلوین.

[تَلْ] (اِخ) دهی از دهستان بالا خیابان است که در بخش مرکزی شهرستان آمل واقع است و 200 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

تلویة.

[تَلْ یَ] (ع مص) نیک پیچانیدن. (تاج المصادر بیهقی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). سخت تافتن. یقال: لویت اعناق الرجل فی الخصومة (شُدِّدَ اللکثرة و المبالغة). (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از آنندراج). قال الله تعالی: لووا رُؤسهم(1). (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || غالب شدن بر کسی. || دشوار شدن کار بر کسی. (از اقرب الموارد).
(1) - قرآن 63/5.

تله.

[تَ لَ / لِ / تَلْ لَ / لِ] (اِ) مطلق آنچه جانور در آن به قید درآید. (برهان) (از ناظم الاطباء). آنچه جانور در آن به قید درآید چه پرنده و چه درنده. (انجمن آرا). چیزی باشد به شکل قفس که بدان شکار جانوران کنند و آن غیر دام است و از اقسام آن یکی آن است که جانوری در قفس انداخته، به همان قفس جانور دیگر شکار کنند... (آنندراج). در ترکی بمعنی نوعی از دام صیادان طیور، از برهان و سراج و در مصطلحات نوشته که تله به فتحتین چیزی است که آن را به خاک پنهان کرده بدان جانوران را شکار کنند سوای دام و در چراغ هدایت بالفتح و تشدید و تخفیف، حلقه های موی دم اسپ که بدان طیور را شکار کنند. (غیاث اللغات). دام باشد از هر نوعی. (اوبهی). دام. (شرفنامهء منیری). آلتی از چوب و طناب کرده برای بدام افتادن خرس و تشی و روباه و مانند آن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
ز کیدش چنان ایمنی کاندرو
همی دانه بینی نبینی تله.عنصری.
کرده پنداری گرد تله ای هروله ای
تا درافتاد به حلقش در مشکین تله ای.
منوچهری.
نه دام الا مدام سرخ پر کرده صراحیها
نه تله بلکه حجرهء خوش بساط اوکنده تا پله(1).
عسجدی.
چنانک آن حمدونه به گفتار روباه در تله افتاد. (سندبادنامه ص47).
هم باز دولت تو به جنگ آوردش باز
آن دام دیده را که همی ترسد از تله.
اثیر اومانی.
نفس نفیس او نشود خاضع فلک
سیمرغ را کسی نفکنده ست در تله.
ابن یمین.
روح در کسوت آدم ز پی معرفت است
کرده اند این تله در خاک که عنقا گیرند.
عبدالرزاق فیاض (از آنندراج).
در شکار هزار علت و عیب
پیکرش تله ای بدست زمان.ظهوری (ایضاً).
- به تله افتادن؛ گرفتار مشکل غیرمنتظره شدن. درگیر شدن با مشقتی پیش بینی نشده. به فریبی فریفته شدن.
- به تله انداختن؛ کسی را به فریب و زرق گرفتار ساختن.
- دم به تله ندادن؛ تسلیم نشدن. فریب کسی را نخوردن. خود را در ماجرایی ناشناخته و حساب نشده وارد نکردن.
- دم کسی را به تله انداختن؛ دم کسی را لای تله گذاشتن. کسی را با حیله و مکر و ظاهرآرایی تسلیم کردن. کسی را با فریب گرفتار کردن. کسی را ناخواسته در ماجرایی زیانبار درگیر کردن.
|| جایی که چاروا در آن بندند. (برهان) (از ناظم الاطباء) (از انجمن آرا). || اتویی که بر جامه و امثال آن کشند. (برهان) (از ناظم الاطباء). || خریطه و جوال. || نره. || سنگ فسان. (ناظم الاطباء). || قطعهء بزرگ از چیزی: یک تله برف. یک تله یخ. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
(1) - ن ل: خوش برافکنده ست با پله.

تله.

[تَلْ لَ / لِ] (اِ) پایهء نردبان را گویند. (برهان). پایهء نردبان و زینه پایه. (ناظم الاطباء). پایهء نردبان را در برهان گفته همانا پله را تله خوانده اند. (انجمن آرا).

تله.

[تِلْ لَ / لِ] (اِ) بمعنی طلا باشد که به عربی ذهب خوانند. (برهان). بمعنی تلا است که آن را تلی گویند و طلا، معرب آن است. (انجمن آرا). زر. (ناظم الاطباء). زر که به طلا اشتهار دارد. (فرهنگ رشیدی). زری که به طلا شهرت دارد و طلا معرب همین تله است. (غیاث اللغات). || پایهء نردبان و زینه پایه را نیز گفته اند. (برهان). || کمند و دام. (ناظم الاطباء).

تله.

[تَ لَ / لِ] (اِ) زر اندوخته. || پایهء نردبان و زینه پایه. (ناظم الاطباء).

تله.

[تِ لَ / لَ / لِ] (اِ) افزاری باشد حجامان را. (فرهنگ جهانگیری).

تله.

[تَ لَ / لِ] (اِ) نام نوعی افرا است در باجگیران و آن را کرکو و آقچه قیین نیز نامند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

تله.

[تُلْ لَ / لِ] (اِ) مسافتی مانند میدانی. در بعضی از لهجه های ایران مسافتی قلیل. در اصفهان و اطراف آن و در لهجهء بختیاری یک تله راه؛ یک میدان. یک فرسنگ سبک. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

تله.

[تَ لَهْ] (ع مص) فراموش کردن چیزی را. || تلف و بیخودی و سرگشتگی از عشق. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

تلة.

[تِلْ لَ] (ع اِ) کوزه ای از پوست طلع. (منتهی الارب) (آنندراج). مشربه ای از غلاف طلع. (ناظم الاطباء). || یک بار افتادن، مصدر است برای مرة. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تلة.

[تِلْ لَ] (ع اِ) هیئت افتادن. (منتهی الارب) (آنندراج). هیئت ریختن و افتادن. نوع ریختن و افتادن. (ناظم الاطباء). || تری. || کاهلی. || حالت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): هو بتلة سوء؛ او در حالت بدی می باشد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تلهب.

[تَ لَهْ هُ] (ع مص) افروخته شدن و روشن گردیدن آتش. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). شعله زن شدن آتش و زبانه کشیدن آتش. (غیاث اللغات).

تله تایپ.

[تِ لِ] (انگلیسی / فرانسوی، اِ)(1) یکی از قسمتهای دستگاه گیرندهء تلگراف است. هنگامی که دستگاه فرستنده اخبار را بمقصد می فرستد این ماشین در دستگاه گیرنده بکار می افتد و کلمات را بدون رمز (نقطه خط) دریافت می کند و آنها را عیناً بر روی نوارهای کاغذی، مانند ماشین تحریر نقل می نماید و در آن کار دست کسی دخالت ندارد جز اینکه نوارهای تایپ شده را از هم جدا سازند و بوسیلهء پیکها به گیرندگان خبر ارسال دارند. (از لاروس) (از علم و زندگی ص283). رجوع به تلگراف شود.
(1) - Teletype.

تله تو.

[تَ لَ] (اِخ) دهی از دهستان باباجانی است که در بخش ثلاث شهرستان کرمانشاهان واقع و 100 تن سکنه دارد و محصول آنجا کتیراست. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

تلهج.

[تَ لَهْ هُ] (ع مص) شیفتگی و حرص. (غیاث اللغات) (آنندراج). رجوع به تلهجم شود.

تله جرد.

[تَ لِ جِ] (اِخ) دهی از دهستان کمازان شهرستان ملایر است که 850 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

تلهجم.

[تَ لَ جُ] (ع مص) روشن شدن راه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || داغ داغ کردن رونده راه را. (منتهی الارب) (آنندراج). اثر پا گذاشتن قافله در راه. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || شیفتگی کردن به چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تله جین.

[تَ لَ] (اِخ) دهی از دهستان قاقازان است که در بخش ضیاءآباد شهرستان قزوین واقع است و 356 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

تلهذم.

[تَ لَ ذُ] (ع مص) بریدن. || خوردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تله رز.

[تَ لَ / لِ رَ] (اِ مرکب) کرم البری. انگور جنگلی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به این دو کلمه و جنگل شناسی ساعی ج2 ص244 شود.

تله زنگ.

[تَ لِ زَ] (اِخ) دهی از دهستان قیلاب است که در بخش اندیمشک شهرستان دزفول واقع است و همچنین نام یکی از ایستگاههای راه آهن تهران به اهواز است و 300 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

تلهع.

[تَ لَهْ هُ] (ع مص) افزونی نمودن در سخن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تلهف.

[تَ لَهْ هُ] (ع مص) آرمان خوردن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). اندوه بردن. (زوزنی). دریغ خوردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) : و از سر تأسف و تلهف می گفت. (سندبادنامه ص100).

تل هفتون.

[تَلْ لُ هَ] (اِخ) شهرکی است از نواحی اربل که کاروان اربل به آذربایجان پس از دو روز بدانجا فرود آید. در وسط کوهها است و رودی در آن جاری است و خانه ها بر بالای تلی ساخته شده است. دارای بازاری است و ساکنان آنجا کردند. (از معجم البلدان).

تلهق.

[تَ لَهْ هُ] (ع مص) سخت سپید گشتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بسیاری در کلام و تقعر در آن. (از اقرب الموارد).

تله کش.

[تِلْ لَ / لِ کَ / کِ] (نف مرکب)در تداول عامه، آنکه بیگاری کند. آنکه با مزدی سخت اندک برای کسی خدمت کند. رجوع به تله کشی شود.

تله کشی.

[تِلْ لَ / لِ کَ / کِ] (حامص مرکب) تعب بری برای کسی بی مزدی یا با مزدی سخت کم. بیگاری گونه ای. بیگاری: تا جوان بودم و می توانستم تله کشی شان را بکنم خوب بودم، حالا دیگر بد شدم. و با کردن صرف می شود. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

تلهلؤ.

[تَ لَ لُءْ] (ع مص) سپسایکی رفتن. || بددل شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تلهله.

[تَ لَ لُهْ] (ع مص) گیاه اندک جستن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || تنگ بافتن جامه را. (از اقرب الموارد).

تلهم.

[تَ لَهْ هُ] (ع مص) به یکبار فروخوردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تله موش.

[تَ لَ / لِ] (اِ مرکب) آلتی برای گرفتار کردن موش. تله که برای گرفتن موش بکار برند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به تله شود.

تلهن.

[تَ لَهْ هُ] (ع مص) ناهاری کردن. (تاج المصادر بیهقی) (از زوزنی). ناشتا شکستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تعلل کردن به ناشتایی. (از اقرب الموارد).

تلهوج.

[تَ لَهْ وُ] (ع مص) خام پخت ماندن گوشت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). نضج ناقص؛ ای لایتم نضجه. نیم خامی. (از بحر الجواهر یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

تلهوق.

[تَ لَهْ وُ] (ع مص) ترک مبالغه کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). مبالغه نکردن در عمل و کلام. (از اقرب الموارد). || خود را آراستن به چیزی مانند سخاوت و جوانمردی و دین و جز آن که در وی نباشد. (از اقرب الموارد).

تله ویزیون.

[تِ لِ یُنْ] (فرانسوی، اِ)تلویزیون. رجوع به تلویزیون شود.

تلهی.

[تَ لَهْ هی] (ع مص) بازی کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || روزگار گذاشتن به چیزی. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (از ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) :تا مادام که آنجا مقام داشتی و در کار عشرت و ادمان تلهی گویی نصیحت قهستانی را به سمع قبول استماع نموده بود. (جهانگشای جوینی). || فراموش کردن. || غفلت ورزیدن. || ترک دادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تلهیب.

[تَ] (ع مص) نیک برافروختن آتش را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و رجوع به تلهب شود.

تلهیج.

[تَ] (ع مص) نهاری دادن. (تاج المصادر بیهقی). نهاری دادن و ناشتا شکستن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تلهید.

[تَ] (ع مص) بسیار فاتولیدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). به خواری دور کردن یا بر بن پستانها یا بر بن شانه های کسی زدن و یا بدست درخستن او را. (از اقرب الموارد). بدست درخستن و سپوختن به خواری کسی را یا بر بن پستان یا بر بن کتف زدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تلهیز.

[تَ] (ع مص) لگد زدن بر سینه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). مشت زدن بر استخوان بناگوش و پس و بن گردن کسی. (از اقرب الموارد).

تلهیع.

[تَ لَهْ یُ] (ع مص) بیهوده و هرزه گفتن و قیل و قال کردن. || به فصاحت تکلم کردن. (ناظم الاطباء). افراط در سخن و تبلتع. (از اقرب الموارد). یقال: تلهیع فی کلامه. || دعوی فراست و زیرکی کردن. (ناظم الاطباء).

تلهیف.

[تَ] (ع مص) آرمان خوردن. (مجمل اللغة). وانفساه گفتن: لهف نفسه تلهیفاً؛ وانفساه گفت و کذا لهف امه و لهف امیه ای ابویه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). دریغ و افسوس خوردن و اندوه نمودن و وانفساه گفتن. (آنندراج).

تلهین.

[تَ] (ع مص) نهاری دادن. (تاج المصادر بیهقی). نهاری کردن. (زوزنی، یادداشت به خط مرحوم دهخدا). ناشتا شکستن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || هدیه آوردن از سفر آینده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تلهیة.

[تَ یَ] (ع مص) به چیزی مشغول کردن. (تاج المصادر بیهقی). مشغول داشتن کسی را به چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (اِ) بازیچه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تلی.

[تُ] (اِ) دست افزار و دست افزاردان سرتراشان و حجامان باشد. (برهان) (از انجمن آرا) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از فرهنگ رشیدی) (از شرفنامهء منیری). || کیسه ای که خیاطان سوزن و ابریشم و انگشتوانه در آن نهند. (از برهان) (فرهنگ رشیدی) (از انجمن آرا) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) :
بدیدهء تللی سوزنم که سوزنیم
نیم چو سوزن درزی نهان میان تلی.
سوزنی (دیوان چ شاه حسینی ص296).

تلی.

[تِ] (اِ) طلا را گویند. (برهان). طلا را گویند که زر پاک و خالص باشد. (آنندراج) (از انجمن آرا). زر و طلا و ذهب. (ناظم الاطباء) :
وجود مردم دانا مثال زر تلی است
که هرکجا که رود قدر و قیمتش دانند.
سعدی (از انجمن آرا).
رجوع به طلی شود.

تلی.

[تَ] (اِ) درخت تمش. (ناظم الاطباء). لَمْ. تلو. خار. تیغ. یور. شوک. شوکة. وِرِگ تَلی. سیاه تلی. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || علیق. || درخت شاه توت. || گدا و فقیر. || دست افزاردان سرتراشان. (ناظم الاطباء). رجوع به تُلی شود.

تلی.

[تِلْ لی] (اِ) به هندی اسم انزروت است. || طحال. (از تحفهء حکیم مؤمن). سپرز. طحال. (الفاظ الادویه).

تلی.

[تَلْیْ] (ع مص) باقی ماندن (مقداری) از ماه: تلی من الشهر کذا؛ اینقدر باقی مانده از ماه. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

تلی.

[تَ لی ی] (ع ص) بسیارسوگند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کثیرالایمان. (اقرب الموارد). || بسیارمال. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تلی.

[تَلْ لا] (ع ص) قوم تلی؛ قوم افتاده بر زمین. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تلی.

[تُلْ لا] (ع اِ) گوسپند مذبوحة. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تلی.

[تِلْ لی] (اِخ) دهی از دهستان ماروسک است که در بخش سرولایت شهرستان نیشابور واقع است و 108 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

تلیاب.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان کاکاوند است که در بخش دلفان شهرستان خرم آباد واقع است و 400 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

تلیبار.

[تَ] (اِ) خانه ای را گویند که بجهت کرم پیله نگاه داشتن، چوب بندی کنند تا پیله حاصل شود. (برهان) (از فرهنگ رشیدی) (از انجمن آرا) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). در گیلکی تِلِمبار. (حاشیهء برهان چ معین). آن را تلیمبار نیز گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). رجوع به تلمبار و تلیوار شود.

تلیث.

[تَ لَیْ یُ] (ع مص) به شیر مانستن در هوا و حرص. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تلیث.

[تَ] (ع اِ) نخلستان شوره زار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از ذیل اقرب الموارد).

تلید.

[تَ] (ع ص، اِ) بمعنی تالد است. (منتهی الارب). مال کهنه و قدیمی موروثی. (ناظم الاطباء). مال قدیمی از حیوان و جز آن که از پدران به ارث رسیده باشد. (از ذیل اقرب الموارد). خلاف طارف و طریف. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). مال کهنه و قدیمی موروثی... طریف مال نو که مقابل تلید است :
از سر و روی وی اندرفکن آن تاج تلید
تا ازو پیدا آید مه و خورشید پدید.
منوچهری.
عاشق شکر او تلید و طریف
زائر جود او بلید و ظریف.
سنائی (از آنندراج).
|| ستوری که نزد صاحبش زاده یا نتاج داده. (ناظم الاطباء). تالد. (منتهی الارب). || آنکه در عجم زاده و در عرب پرورش یافته باشد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). منه حدیث شریح: ان رج اشتری جاریة و شرط انها مولدة فوجدها تلیدة فردها و المولّدة، التی ولدت ببلاد الاسلام. (منتهی الارب).

تلیدن.

[تَ دَ] (مص) در تداول مردم قزوین گندیده و کپک زده و اورزده شدن و بیشتر در میوه ها بکار رود چون انگور و خربزه و پرتقال و جز آن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تلیدة.

[تَ دَ] (ع ص، اِ) زنی که در عجم زاده شده و در عرب پرورش یافته باشد... (ناظم الاطباء). رجوع به تلید شود.

تلیران.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان بالا خیابان است که در بخش مرکزی شهرستان آمل واقع است و 200 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

تلیس.

[تَ] (ع اِ) پارچه از ابریشم یا کَنَب که بدان بار و جز آن پیچند. گونی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). ج، تلالیس : و قتلها طرحت (بغداد خاتون) هنالک ایاماً مستورة العورة بقطعة تلیس. (ابن بطوطه، یادداشت به خط مرحوم دهخدا). ثم وصلا الی... و هی احساء ماء تنزل القوافل علیها و یقیمون ثلاثة ایام فیستریحون و یصلحون سقیتهم و یملونها بالماء و یخیطون علیها التلالیس خوف الریح. (ابن بطوطه، یادداشت ایضاً). فوجدت شور دارالسلطان محت رجا و صبیاناً من الممالیک و ابناءالملوک و الوزراء و الاجناد و قد لبسوا التلالیس و جلال الدواب و جعلوا فوق رؤسهم التراب و التبن (فی عزاء ابن الملک). (ابن بطوطه، یادداشت ایضاً). رجوع به تلیسة شود.

تلیسة.

[تِلْ لی سَ] (ع اِ) خصیه و گویک مانندی که از برگ خرما سازند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). خصیه مانندی که از برگ خرما سازند و شیشه در آن نهند. (از اقرب الموارد). || کیسهء حساب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). یقال: وضع الدفتر فی التلیسة. (اقرب الموارد). و رجوع به مادهء قبل شود.

تلیع.

[تَ] (ع ص) جید تلیع؛ گردن دراز. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). دراز از مردمان و گردنها. (از اقرب الموارد).

تلیغ.

[تَ لَیْ یُ] (ع مص) خویشتن را گول نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تحمق. (اقرب الموارد).

تلی کران.

[تَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان جلال ازرک است که در بخش مرکزی شهرستان بابل واقع است و 480 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

تلیک سر.

[تَ سَ] (اِخ) دهی از دهستان اهلمرستاق است که در بخش مرکزی شهرستان آمل واقع است و 230 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

تلیل.

[تَ] (ع اِ) گردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و له تلیل کجزع السحوق؛ ای عنق. (اقرب الموارد). ج، اتله، تلل، تلائل. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || (ص) بر زمین زده یا بر گردن و روی افکنده، نعت است از تل چنانکه گویند: تله للجبین کما یقال کبه لوجهه. (از منتهی الارب). مصروع. حالت سجده. (ناظم الاطباء). ج، تَلّی. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تلیمان.

[تَ] (اِخ) پهلوانی است ایرانی. (برهان) (فرهنگ رشیدی) (شرفنامهء منیری) (آنندراج). پهلوان ایرانی در لشکر فریدون. (ناظم الاطباء). شاهزادهء ایرانی به زمان فریدون. رجوع به فهرست ولف و حاشیهء برهان چ معین شود :
چو شاه تلیمان و سرو یمن
به پیش سپاه اندرون رای زن.فردوسی.

تلیمان.

[تَ] (اِخ) یکی از نجبای سغد، به زمان کیخسرو. (فهرست ولف از حاشیهء برهان چ معین). و در جای دیگر تورانی نیز گفته اند والله اعلم. (برهان) (آنندراج) :
به سغد اندرون بود(1) یک هفته بیش
تلیمان و خوزان همی رفت پیش.فردوسی.
رجوع به مادهء قبل شود.
(1) - مراد کیخسرو است.

تلین.

[تَ لَیْ یُ] (ع مص) نرمی کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). چاپلوسی کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || نرم گشتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ضد تخشن. (اقرب الموارد).

تلین.

[تِلْ لی] (اِ) نامی است که در ارسباران (قره داغ) به دو نوع افرا دهند. و آن را در نور و کجور کرب و در کلارستاق کرف... میخوانند. رجوع به جنگل شناسی ساعی ج2 ص207 و کرب شود.

تلیوار.

[تَ لی] (اِ) تلیبار است و آن خانه ای باشد که در آن کرم ابریشم نگاهدارند. (برهان) (آنندراج). رجوع به تلیبار و تلمبار و تلنبار شود.

تلیة.

[تَ لی یَ] (ع اِ) بقیهء وام و مانند آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). باقی وام. (مهذب الاسماء).

تلیه.

[تِ یِ] (اِخ)(1) شارل (1828 - 1913 م.). مهندس فرانسوی و کاشف روشهای محافظت مواد غذایی بوسیلهء برودت است. (از لاروس).
(1) - Tellier, Charles.

تلییث.

[تَلْ] (ع مص) به شیر مانستن در هوی و حرص. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به تلیث شود.

تلییط.

[تَلْ] (ع مص) وصل کردن و سریش چسبانیدن. (ناظم الاطباء). الصاق. (اقرب الموارد).

تلییف.

[تَلْ] (ع مص) لیف ساختن. || سطبر و بسیار شدن لیف نهال خرما. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || خراش دادن پوست کسی را با لیف. (از اقرب الموارد).

تلیین.

[تَلْ] (ع مص) نرم کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). نرم گردانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || نرمی و ملایمت و نرمی و آزادی شکم. (ناظم الاطباء).

تم.

[تَ] (اِ) آفتی است که در چشم پیدا می شود مانند پرده و آن را به عربی غشاوه گویند. (برهان) (آنندراج) (از انجمن آرا) (از فرهنگ رشیدی) (از ناظم الاطباء). و یا کدورت جلیدیه که آب مروارید نیز گویند. (ناظم الاطباء). مجازاً بمعنی تاریکی و سیاهی آید. (غیاث اللغات) (آنندراج). اوستا تمه(1) (تاریکی)، پهلوی توم،(2) پهلوی وندیداد تومیک،(3) هندی باستانی تامس(4) (تاریکی)، افغانی تورتم(5) (تاریکی). (حاشیهء برهان چ معین) : و سپیدی و تم از چشم ببرد چون در چشم کشند. (الابنیه عن حقایق الادویه).
میان هوا جای جای ابر و نم
چو افتاده بر چشم تاریک تم.اسدی.
ز بس گرد، چشم جهان تم گرفت
ز بس کشته، پشت جهان خم گرفت.اسدی.
روی آفاق بمن خوب نماید به تو زشت
دیدهء خلق ز من نور فزاید ز تو تم.اسدی.
ای کحل کفایت تو برده
از دیدهء آخرالزمان تم.خاقانی.
هرکه را دوست براند تو مخوان
گرنه در چشم وفای تو تم است.خاقانی.
گلستان جان آرزومند آبست
از آن دیده را هیج بی نم ندارم....
از آنگه که خاک درت سرمه کردم
به چشم سعادت درون، تم ندارم.خاقانی.
این سبب را من معین گفتمی
گر نبودی چشم فهمت را تمی(6).
مولوی (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
نرگس نشان سروری اندر جبین تو
بیند اگرچه در بصرش علت تم است.
ابن یمین.
|| در کردی بمعنی مه و میغ آمده(7)... و تما بزبان قمی بخاری است که از غذا برخیزد(8)... (حاشیهء برهان چ معین) :
چو برق روشن و خوب است در سخن معنی
برون ز معنی دیگر بخار و باد و تم است.
ناصرخسرو (دیوان ص89).
مرحوم دهخدا در حواشی و ملاحظات دیوان ناصرخسرو ص634 آرد: «کلمهء تم را در ذیل بمعنی غبار گرفته اند. در فرهنگها این کلمه بمعنی غبار مطلق نیامده مگر کلمهء غشاوه و پردهء چشم را به غبار ترجمه کنیم، آن وقت هم مخصوص چشم خواهد بود. در عربی هم معنیی نمی دهد که در این جای بکار آید. دوست فاضل من آقای رشید یاسمی می گوید تم در زبان کردی بمعنی مِه و میغ است(9). اگر فرض کنیم در قدیم این معنی برای تم متداول بوده است در اینجا بی مناسبت نخواهد بود». || پرده و پوشش. (ناظم الاطباء).
(1) - temah.
(2) - tum.
(3) - tumik.
(4) - tamas.
(5) - tortam. (6) - مرحوم دهخدا این بیت را در دو برگ جداگانه یادداشت کرده اند و بر نخستین نوشته اند: ظاهراً در بیت ذیل تم باشد هرچند نسخه ها نم دارند. و در دیگری آرند: نسخه ها نمی است ولی یقیناً تم است چه نم مانع دیدن نیست و چشم همیشه نم دارد.
(7) - رجوع به حواشی و ملاحظات مرحوم دهخدا بر دیوان ناصرخسرو ص 655 ستون 2 و ص 656 ستون 1 شود.
(8) - رجوع به حواشی و ملاحظات مرحوم دهخدا بر دیوان ناصرخسرو ص 655 ستون 2 و ص 656 ستون 1 شود.
(9) - رجوع به حواشی و ملاحظات مرحوم دهخدا بر دیوان ناصرخسرو ص 659 ستون 1 شود.

تم.

[تِ] (اِ) میوهء درخت سماق. (ناظم الاطباء).

تم.

[تُ] (اِ) نوک آهنین تیر. (ناظم الاطباء).

تم.

[تَم م] (ع اِ) پرنده ای است به اندازهء بط با رنگی سپید و گردنی دراز و منقاری سرخ. (از صبح الاعشی ج2 ص64).

تم.

[تَم م / تِم م / تُم م] (ع مص) کامل و تمام گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || تمام کردن چیزی را و استمرار کردن بر وی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تمام کردن. (زوزنی). || به سی روز کامل شدن ماه. بپایان رساندن چیزی را و انجام دادن آن: تم علی صومک؛ ای اَمضه. (از اقرب الموارد). || شکستن چیزی. (از ناظم الاطباء). || سخت و صلب گردیدن. (ناظم الاطباء).

تم.

[تَم م] (ع اِ) اسم جمع تُمَّة یعنی پاره هایی از موی و مانند آن بکسی دهند تا بدان گلیم خود را درست و تمام سازد. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

تم.

[تِم م] (ع اِ) تبر. || بیل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (ص) تمام خلقت. (ناظم الاطباء). || لیلة التم و لیلة تمه؛ شبی که ماه تمام باشد. (ناظم الاطباء). رجوع به مادهء بعد شود.

تم.

[تِم م / تَم م / تُم م] (ع ص) و بکسر فصیح تر است. تمام. یقال: ابی قائلها الا تماً و تمام. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). || تمام خلقت. یقال: ولدته امه لتم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تماءر.

[تَ ءُ] (ع مص) تماؤر. رجوع به تماؤر شود.

تمائم.

[تَ ءِ] (ع اِ) جِ تمیمة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به تمیمة شود. || و اماطة التمائم؛ کنایة عن الکبر. (اقرب الموارد).

تمات.

[تُ] (اِ) گوجه فرنگی. تَماتَه. رجوع به گیاه شناسی گل گلاب ص238 و گوجه فرنگی شود.

تماتر.

[تَ تُ] (ع مص) کشیده شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || باهم کشیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || پی درپی فروریخته شدن آتش از آتش زنه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رأیت النار من الزند تتماتر؛ ای تترامی و تتساقط. ابومنصور گوید که آن را جز از لیث نشنیدم. (از اقرب الموارد).

تماته.

[تَ تُهْ] (ع مص) دور شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تباعد. (اقرب الموارد). || تغافل. (اقرب الموارد).

تماتین.

[تَ] (ع اِ) جِ تمتین و تمتان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). رجوع به مفرد کلمه شود. جِ تمتان و تمتین، به معنی رشتهء خیمه. (از آنندراج).

تماثل.

[تَ ثُ] (ع مص) از بیماری به شدن. (زوزنی) (آنندراج). به گشتن بیمار و از بیماری به شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) : امید از تماثل و انتعاش برداشت و به آب و هوای غزنه مشتاق گشت. (ترجمهء تاریخ یمینی). || مانند یکدیگر شدن. (زوزنی) (دهار) (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). تشابه دو چیز. (از اقرب الموارد). مساوی یکدیگر شدن دو چیز مانند 3 با 3 و 4 با 4. (از تعریفات جرجانی). || تماثل و مماثله، در اصطلاح محاسبان هر دو عدد برابر یکدیگر را گویند و این دو عدد متماثل یکدیگر باشند. (از کشاف اصطلاحات الفنون). رجوع به مماثله و متماثل شود. || اصطلاح علماء کلام و حکمت. رجوع به مثل و کشاف اصطلاحات الفنون شود. || اصطلاح فن بدیع. رجوع به موازنه و کشاف اصطلاحات الفنون شود.

تماثیل.

[تَ] (ع اِ) جِ تمثال. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || تصاویر و اصنام. (غیاث اللغات) (آنندراج) :
ز بهر آن بت، بتخانه ای بنا کردند
به صدهزار تماثیل و صدهزار صور.فرخی.
نقش و تماثیل برانگیختند
از دل خاک و دو رخ کوهسار.منوچهری.
و آنجا (غار ابراهیم به بیت المقدس) عجایب بسیار است که دیوان کرده اند از بهر سلیمان علیه السلام، از محرابها و تماثیلها و چیزهای شگفت. (مجمل التواریخ و القصص).
پدید کرد تصاویر مانی، ابر و زمین
برآورید تماثیل آزر، آتش و آب.سنائی.
من از غصه رنجور و از خواب مست
که ناگه تماثیل برداشت دست.
سعدی (بوستان).
- تماثیل شطرنج؛ مهره های آن : و یجلب من کشمیر بلور اما قطاع غیر منحوته و اما منحوت منها اوان و اقداح و تماثیل الشطرنج و کلاب النرد. (الجماهر بیرونی، یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
|| بمعنی فرمانهای پادشاهی نیز آمده. (غیاث اللغات) (آنندراج).
|| (اِخ) نام کواکب صورت شمالی موسوم به جاثی علی رکبتیه است. (مفاتیح، یادداشت ایضاً).

تماج.

[تِ] (اِ) تیماج و چرمی که از پوست بز سازند. (ناظم الاطباء).

تماج.

[تُ] (اِ) کیسهء درازی را گویند که از پارچه دوزند و یا از ابریشم بافند. (برهان) (آنندراج) (از ناظم الاطباء).

تماجامشی.

[تَ مِ] (مغولی، اِ)تماجامیشی. (ناظم الاطباء). رجوع به همین کلمه و مادهء بعد شود.

تماجامشی کردن.

[تَ مِ کَ دَ] (مص مرکب) ستیزگی کردن و مناقشه نمودن. (ناظم الاطباء) : و او را پسری بود بایدو نام که بعد از کیخاتون چند ماه در باب پادشاهی تماجامشی می کرد. (جامع التواریخ رشیدی).

تماجامیشی.

[تَ] (مغولی، اِ) لغت مغولی است بمعنی مضایقه باشد. چنانکه در تاریخ وصاف در بیان جلوس ارغون خان مذکور است که چون ایلچی به خدمت هولاجو رسید در جواب گفت: با ارغون تماجامیشی یعنی مضایقت کجا می رود. و نیز در تاریخ غازانی، در ولیعهد کردن چنگیزخان، اوکتای را ذکر کرده : یافته که جغتای اینجا حاضر نیست مبادا که چون من درگذرم سخن مرا دیگر کرده در ملک تماجامیشی کند. (سنگلاخ چ لندن ص161). || ستیزگی و خصومت و مناقشه و منازعه. (ناظم الاطباء) : و مقرر فرمودند که لشکری که با بایجو و جرماغون پیش از آن جهت تماجامیشی فرستاده بودند. (رشیدی). و لشکری که هم به جهت تماجامیشی، با طیربهادر به جهت کشمیر و هند فرستاده بودند. (رشیدی). رجوع به مادهء قبل شود.

تماجان.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان سمام است که در بخش رودسر شهرستان لاهیجان واقع است و 130تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

تماجد.

[تَ جُ] (ع مص) یاد کردن مجد کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || با هم نازیدن و فخر کردن به بزرگی و مجد آشکار کردن با هم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تماجع.

[تَ جُ] (ع مص) باهم بیباکی نمودن و فحش گفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تماجن. (اقرب الموارد). رجوع به تماجن و تمازح شود.

تماجن.

[تَ جُ] (ع مص) مسخرگی نمودن. (زوزنی). تمازح. (اقرب الموارد). یکدیگر را زشت و درشت گفتن. (ناظم الاطباء). رجوع به تماجع و تمازح شود.

تماحک.

[تَ حُ] (ع مص) باهم ستیهیدن و خصومت کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): تماحک البیعان و الخصمان. (اقرب الموارد).

تماحل.

[تَ حُ] (ع مص) مماحلة با یکدیگر یعنی، مکر نمودن و دشمنی کردن باهم. (از اقرب الموارد). || دور افتادن از یکدیگر. (از اقرب الموارد).

تماخره.

[تَ خَ رَ / رِ] (اِ) هزل و مزاح و مسخرگی و ظرافت باشد. (برهان) (انجمن آرا) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). هزل و تمسخر. (فرهنگ رشیدی). سخریه. (شرفنامهء منیری). هزل و مزاح و ظرافت و سخر باشد. (فرهنگ جهانگیری) :
گرتو تماخره کنی اندر چنین سفر
بر خویشتن کنی تو، نه بر من تماخره.
ناصرخسرو.
لیکن نه بازگردم از شر دشمنان
کاندر خور تماخره و تتربو شوم.سوزنی.
ز راه طعنه و طنز و تماخره می گفت
خهی گذارده هریک حقوق نعمت شاه.
عمربن محمود بلخی (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
رجوع به مادهء بعد شود.

تماخره.

[تَ رَ / رِ] (اِ) به سکون خای نقطه دار هم گفته اند بمعنی مطلق سخن، اعم از مطایبه و خوش طبعی و غیر آن. (برهان) (از ناظم الاطباء).

تمادح.

[تَ دُ] (ع مص) همدیگر را ستودن. منه المثل: التمادح التذابح. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || فراخ شدن تهیگاه چارپا از سیری. تندح. (از اقرب الموارد).

تمادخ.

[تَ دُ] (ع مص) نافرمانی کردن. || سستی و کاهلی کردن. || سپس ماندن از کاری. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تمادی.

[تَ] (ع مص) ستیهیدن در چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). لجاج کردن و ادامه دادن در آن. (از اقرب الموارد) : از شدت حال و تمادی ایام محنت و تراکم امواج کربت و مقاسات شداید غربت نالش کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی). || به نهایت رسیدن. || دراز شدن. (غیاث اللغات) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

تمار.

[تَ م م] (ع ص) خرمافروش. (دهار) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تمار.

[تَ رر] (ع مص) قطع دوستی و مودت کردن. (ناظم الاطباء). دشمنی و تباغض. (اقرب الموارد).

تمار.

[تَ رر] (ع مص) کشتی و مصارعت. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تمار.

[تَ] (اِخ) شهری در کوههای طبرستان در جهت خراسان. (از معجم البلدان). رابینو در یادداشتها و حواشی خود بر کتاب مازندران و استرآباد به شمارهء 6 ص150 آرد: «یاقوت نام شهر تمار را در مرز خراسان ذکر کرده است...». ولی اطلاعی از آن بدست نمی دهد.

تمار.

[تَم ما] (اِخ) حسین التمار مکنی به ابوبکر فیلسوف دهری از مخالفان و معاصران محمد بن زکریای رازی (251-313 ه . ق) بود. رجوع به تاریخ علوم عقلی در تمدن اسلامی ذبیح الله صفا ص175 و 178 شود.

تمار.

[تَمْ ما] (اِخ) عبدالملک بن عبدالعزیز مکنی به ابونصر النسایی القشیری محدث است. وی به بغداد رفت و در سال 228 ه . ق. درگذشت او را رحله ای است. (از اسماء المؤلفین ج1 ص624). رجوع به عبدالملک... شود.

تمار.

[تَمْ ما] (اِخ) دهی از دهستان نهر یوسف است که در بخش مرکزی شهرستان خرمشهر واقع است و 100 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

تمارخ.

[تَ رَ] (اِ) یک نوع گیاهی بسیارنیک. (ناظم الاطباء).

تمارزو.

[تِ رَ] (اِ) تامارزو. حسرتمند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به تامارزو شود.

تمارس.

[تَ رُ] (ع مص) با هم جنگ و پیکار کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تضارب. (اقرب الموارد).

تمارض.

[تَ رُ] (ع مص) بیماری نمودن، بی بیماری. (زوزنی). بیمار نمودن خود را بی علت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). خود را بیمار نمودن بی مرض و خود را به تکلف مریض وانمودن. (غیاث اللغات) (آنندراج).

تمارض کردن.

[تَ رُ کَ دَ] (مص مرکب)خود را به بیماری زدن بی آنکه بیمار باشد. بر خویشتن بیماری بستن بی علت. اظهار بیماری کردن به دروغ.

تمارن.

[تَ رُ] (ع مص) سپری شدن شیرناقه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). قطع شدن شیر ماده شتر. (از اقرب الموارد).

تماری.

[تَ] (ع مص) به شک شدن. (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). شک نمودن در چیزی. (آنندراج) (از اقرب الموارد). || با یکدیگر ستهیدن. (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (دهار). همدیگر خصومت نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). باهم جدال کردن. (آنندراج). تجادل. (اقرب الموارد).

تماری.

[تُ ی ی] (ع اِ) درختی است. (منتهی الارب). یک نوع درختی. (از ناظم الاطباء).

تمارید.

[تَ] (ع اِ) جِ تمراد. (ناظم الاطباء). رجوع به تمراد شود.

تماز.

[تَ ز ز] (ع مص) دور شدن نیت: تمازت به النیة. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تمازان.

[تَ] (اِخ) ناحیه ای است به خراسان از گوزگانان به حدود رباط کروان نزدیک اندر کوهها، مهتر ایشان را تمازان قزنده خوانند. (حدود العالم چ دکتر ستوده ص96). رجوع به ترجمهء مینورسکی ص106 شود.

تمازح.

[تَ زُ] (ع مص) باهم لاغ کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). با یکدیگر مزاح کردن. (آنندراج). تداعب. یقال: هما یتمازحان. (اقرب الموارد).

تماس.

[تَ س س] (ع مص) یکدیگر را بسودن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (از اقرب الموارد). || جماع کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). قول تعالی : من قبل ان یتماسا.(1) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).
(1) - قرآن (58 / 3 و 4)

تماسح.

[تَ سُ] (ع مص) باهم راست شدن در سخن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تصادق. (اقرب الموارد). || باهم دست زدن در خرید و فروخت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): تماسحوا علی کذا؛ تصافقوا(1) و تحالفوا. (اقرب الموارد).
(1) - ای تبایعوا.

تماسخ.

[تَ سُ] (ع مص) برگردیدن صورت کسی به صورت دیگری که بدتر از صورت نخستین باشد. (منتخب، از غیاث اللغات) (آنندراج). رجوع به مسخ شود.

تماسک.

[تَ سُ] (ع مص) چنگ درزدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از غیاث اللغات) (از آنندراج). اعتصام. (اقرب الموارد). || خویشتن داشتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). خویشتن را نگاه داشتن و مجازاً بمعنی صبر و تحمل و وقار آمده. (غیاث اللغات) (آنندراج): ما تماسک ان قال ذلک؛ ای ما ضبط نفسه و ما تمالک. (اقرب الموارد) : که هیچ آفریده را چندین حزم و خرد و تمالک و تماسک نتواند بود. (کلیله و دمنه). آواز او (شنزبه) چنان شیر را از جای ببرد که عنان تمالک و تماسک از دست او بشد و راز خود بر دمنه بگشاد. (کلیله و دمنه چ مینوی ص70).

تماس گرفتن.

[تَ س س گِ رِ تَ] (مص مرکب) ملاقات. مصاحبه. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تماسی.

[تَ] (ع مص) پاره پاره گردانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تقطع. (اقرب الموارد). || (ع اِ) سختیها. (منتهی الارب). دواهی. (اقرب الموارد). واحد ندارد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

تماسیح.

[تَ] (ع اِ) نهنگان. این جمع تمساح است که به معنی نهنگ باشد. (غیاث اللغات) (از آنندراج). جِ تمساح. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد) :
ابر هزبرگون و تماسیح پیل خوار
با دست اوست، یعنی شمشیر اوست، ای.
منوچهری (دیوان چ2 دبیرسیاقی ص113).
رجوع به تمساح شود.

تماشا.

[تَ] (اِ) نظر کردن به چیزی باشد از روی حظ یا از روی عبرت. (برهان). در عرف بمعنی... دیدن به شوق مستعمل شده از این بابت(1) بطرف دیده منسوب داشته اند و تماشا با لفظ کردن و نمودن و داشتن مستعمل است و پریشان از صفات اوست... و تماشا بمعنی چیزی که در او به تعجب یا بشوق نظر کنند مستعمل می شود. (از آنندراج) (از غیاث اللغات). ...نگریستن چیزهایی که سرور آورد یا موجب دلتنگی و اندوه شود و عبرت آورد و هرچیز حیرت انگیز که موجب تعجب و شگفتی باشد و هرچیز که دارای سود و فایده بود. (ناظم الاطباء) :
و چون برنشستند به تماشای چوگان محمد و یوسف به خدمت در پیش امیر مسعود بودندی با حاجبی که نامزد بود. (تاریخ بیهقی چ دکتر فیاض ص96). هنوز پدرم به حال حیات بود. مرا هوس بازرگانی خاست به سبب تماشای دریا. و با مالی وافر و بازرگانان بسیار در دریا نشستیم. (مجمل التواریخ و القصص).
از دریچهء مشبک ایمان
در تماشای روضهء رضوان.سنایی.
جامه برافکند در رژه چو درآمد
پس به تماشای باغ زی شجر آمد.نجیبی.
بی تماشای چشم روشن تو
چشم خورشید در مغاک شده.خاقانی.
تماشای آن جامهء نغزباف
دل شاه را داده بر وی طواف.نظامی.
تماشای رامشگران ساز کرد
در خرمی بر جهان باز کرد.نظامی.
بیا تا در تماشای خرابات
چو رندان تماشایی بباشیم.عطار.
و صیدی که بیشتر آن گورخر بود براند و جغاتای و اوکتای به تماشای صید قوقو به قراگول آمدند. (جهانگشای جوینی). و آن زمستان به تماشای صید مشغول بودند. (جهانگشای جوینی).
دیده شکیبد ز تماشای باغ
بی گل و نسرین بسرآرد دماغ.
سعدی (گلستان).
تماشای ترکش چنان خوش فتاد
که هندوی مسکین برفتش ز یاد.
سعدی (بوستان).
هرکه تماشای روی چون سپرت کرد
روی سپر کرد پیش تیر ملامت.سعدی.
بامدادان بتماشای چمن بیرون آی
تا فراغ از تو نباشد به تماشای دگر.سعدی.
و پیراسته به در و گهر برای تماشای هر نظر. (ترجمهء محاسن اصفهان ص27). و باصره را مجال تماشای آن ندادندی. (ترجمهء محاسن اصفهان ص54).
چون صبا گفتهء حافظ بشنید از بلبل
عنبرافشان به تماشای ریاحین آمد.حافظ.
|| لفظ عربی است مصدر از باب تفاعل. در اصل تماشی بود، مأخوذ از مشی. فارسیان در این قسم مصادر، یا را به الف بدل می کنند از عالم تمنا و تولا و تقاضا که در اصل تمنی و تولی و تقاضی است. پس معنی تماشا به اصل لغت با یکدیگر پیاده رفتن است. چون یاران برای تفرج اکثر باهم پیاده سیر می کنند لهذا در عرف بمعنی تفرج... مستعمل شده... (از غیاث اللغات) (از آنندراج). سیر و گردش، گشت و گذار و رفتن به خارج برای تفرج. (از ناظم الاطباء) :
چون تو از بهر تماشا بر زمینی بگذری
هر نباتی زان زمین روئید گردد افتخار.
فرخی.
ملکت قیصر و فغفور تماشاگه اوست
ظن بری هرگز روزی بتماشا نشود.
منوچهری.
همه کس رفته از خانه به صحرا
برون برده همان ساز تماشا.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
و آن مملکتهای بزرگ که گرفت (اسکندر)، جهان که بگشت، سبیل وی آن است که کسی بهر تماشا به جایها بگذرد. (تاریخ بیهقی).
بر منظره و به قصر تماشا چه بایدت
اینک تن تو قصر و سرت گردمنظره.
ناصرخسرو (دیوان چ تقوی ص 383).
و در آن شهر مردی بود نام او اولیس. عاقل بود، روزی به تماشا بیرون رفته بود. (قصص الانبیاء ص177). پس در یک یک از اقران خویش بیندیشد و از تماشا و نشاط و خنده و غفلت ایشان و تدبیر کارها... (کیمیای سعادت).
مگر ز بهر تماشا به راه و رسم شکار
یکی خرامی ناگه ز راه هند به چین.
مسعودسعد.
و به میان آن درختان اندر، صومعه ای بود از آن ترسایی. منصور از بهر تماشا می گردید چون بدان صومعه رسید از آن راهب پرسید.... (مجمل التواریخ و القصص). ملک حمیر لشکر را بازگفت از آنچ دیده بود از عجایب بسیار و مال و نعمت بی شمار و گفتا هرکس را که هوس تماشا و نعمت است درشود. (مجمل التواریخ و القصص). گویند سلطان محمود روزی به تماشا شده بود و از صحرا سوی شهر همی آمد. (نوروزنامهء منسوب به خیام).
برخیز که موسم تماشاست
بخرام که روز، روز صحراست.
جمال الدین عبدالرزاق.
در باغ عهد جای تماشا نماند از آنک
صدخار را موکل یک ورد کرده اند.خاقانی.
اول غسلی بکن زین سوی نیل عدم
پس به تماشا گذر آن سوی مصر بقا.
خاقانی.
بگذرند از سرمویی که صراطش دانند
پس به صحرای فلک جای تماشا بینند.
خاقانی.
دلم را به تماشای صحرا نظری است و جانم را به مطالعهء زبی و ریاض التفاتی. (سندبادنامه). روزی ... در باغی به تماشا مشغول بودند. (سندبادنامه).
و گاهی چند به تماشا و عشرت بگذارد. (سندبادنامه ص157). و خود با ماهرویان به تماشا و عشرت مشغول شده ای. (سندبادنامه ص158).
صبحدمی با دو سه اهل درون
رفت فریدون به تماشا برون.نظامی.
یکی با بشر مشورت کرد که دو هزار درم دارم حلال، میخواهم که به حج شوم، گفت تو به تماشا میروی... . (تذکرة الاولیاء عطار). و از آنجا بازگشت به اردوی خویش آمد و برقرار بکار عیش و تماشا مشغول بود. (جهانگشای جوینی). و چون لشکر از آب بگذشت پادشاه تماشا را بر کنار رود طوفی میکرد. (جهانگشای جوینی).
یعلم الله که گر آیی به تماشا روزی
مردمان از در و بامت به تماشا آیند.سعدی.
بجه از جو سوی ما آ که تماشاست درین سو
سترالله علینا چه علالاست درین کو.مولوی.
در خیال این همه لعبت به هوس می بازم
بوکه صاحبنظری نام تماشا ببرد.حافظ.
خلوت گزیده را به تماشا چه حاجت است
چون کوی دوست هست به صحرا چه حاجت است.
حافظ.
جام جم آیینه دار کاسهء زانوی ماست
ما چو طفلان هر طرف بهر تماشا می رویم.
صائب.
|| عیش و عشرت و لهو و لعب و بازی. (ناظم الاطباء) :
تماشای پروانه چندان بود
که شمع شب افروز خندان بود.نظامی.
ظلم شد امروز تماشای من
وای به رسوایی فردای من.نظامی.
بسیار درین کهنه سرا معرکه کردیم
بازیچهء اطفال تماشای دگر داشت.
نادم لاهیجی (از آنندراج).
|| بمعنی هنگامه نیز آمده. (غیاث اللغات) (آنندراج). || سرگرمی و مشغولی. (حاشیهء برهان چ معین) : و بفرمود تا همهء مطربان و مسخرگان و هزالان و سگان شکاری و بوزنه و از این جنسها که تماشای ملوک باشد از سرای خلافت بیرون کردند. (مجمل التواریخ و القصص، از حاشیهء برهان چ معین).
(1) - مراد سیر و گردش و تفرج است.

تماشا.

[تَ] (اِخ) حمدالله مستوفی در نزهة القلوب آرد: بازار اردشیر به یمن اکنون تماشا میخوانند. از اقلیم اول است بهمن بن اسفندیار ساخت. (نزهة القلوب چ گای لیسترانج ج3 ص253). رجوع به تاریخ گزیده چ ادوارد برون ج1 ص98 شود.

تماشابین.

[تَ] (نف مرکب) عیاش و بی قید و خراباتی. (ناظم الاطباء).

تماشابینی.

[تَ] (حامص مرکب) عیاشی و بی قیدی. (ناظم الاطباء).

تماشاچی.

[تَ] (ص مرکب، اِ مرکب)نگرنده و آنکه در جایی برای تمتع بردن نظر می آید. (ناظم الاطباء). نظارگیان. بازی بین. ج، تماشاچیان. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

تماشاخانه.

[تَ نَ / نِ] (اِ مرکب) محلی که در آنجا بعضی چیزهای موهوم و پاره ای افسانه ها را مجسم می نمایند و جهت اشتغال و عبرت نفس کارهای خوش آیند ظاهر می سازند و تقلیدهای نیک درمی آوردند. (ناظم الاطباء). تماشاکده. تماشاگاه. (آنندراج). محلی است که از برای تآتر ساخته شده است. (کتاب اعمال رسولان 19:29). یا محل عرضه داشت و نمایش و توضیح آن می باشد. (رسالهء اول قرنتیان 4:9): در تماشاخانهء عام قیصریه بود که خداوند هیرودیس اغریباس را به مرگ زد. (کتاب اعمال رسولان 12:21-23). در تماشاخانهء افسس بود که ازدحامی عظیم بر ضد پولس شد. (اعمال رسولان 19:29). فعلا دیوارهای آن تماشاخانه برپا و باقی است... و از هیکل دیانا بخوبی دیده می شود. هیئت تماشاخانه های قدیم به شکل نیم دایره ساخته می شد و ابداً سقف نداشت بلکه گاهی از اوقات چادر می کشیدند ونشیمنهای این تماشاخانه ها مرتبه به مرتبه بالای یکدیگر ساخته شده همگی به یک نقطهء مرکزی منتهی می باشد بعضی از اوقات بسیار بزرگ و وسیع بوده و گاهی پردهء منظری از مقصرین و غلامهایی که با حیوانات وحشی می جنگند نمایش میدادند. این تماشاخانه ها گنجایش پنجاه هزار یا بیشتر تماشاچی داشت. (رسالهء عبرانیان 10:33). «ابر شاهدان» که در رسالهء عبرانیان 10:1 مذکور است، قصد از تماشاچیانی است که دویدن مسیحی را مشاهده می کنند. همچنانکه تماشاچیان بازیهای یونانی را تماشا می کردند. (از قاموس کتاب مقدس) :
حلقهء زلفش تماشاخانهء باد صباست
جان صد صاحبدل آنجا بستهء یک مو ببین.
حافظ.
حسن چون تنها شود از چشم خود دارد خطر
در تماشاخانهء آیینه هم تنها مباش.
صائب (از آنندراج).

تماشا داشتن.

[تَ تَ] (مص مرکب)دیدن چیزهایی که لایق نگریستن بود. (ناظم الاطباء). درخور تماشا بودن. تماشایی بودن :
وجد صوفی شب معراج تماشا دارد
جلوهء تیر در آماج تماشا دارد.
اشرف (از آنندراج).
نوبهار است و جهان سیر چمنها دارد
وضع دیوانهء ما نیز تماشا دارد.
میرزا بیدل (ایضاً).
|| مشغول تماشا بودن :
نترسی که داری تماشا بباغ
که چون لاله از دل بسوزند داغ.فردوسی.
رجوع به تماشا و دیگر ترکیبهای آن شود.

تماشارو.

[تَ رَ / رُو] (نف مرکب) که بتماشا رود. تماشارونده. تفرج کننده. ج، تماشاروان :
تماشاروان(1) باغ بگذاشته
مغان از چمن رخت برداشته.نظامی.
رجوع به تماشا و دیگر ترکیبهای آن شود.
(1) - ن ل: تماشا گران، در این صورت شاهد تماشارو نیست

تماشاکده.

[تَ کَ دَ / دِ] (اِ مرکب)تماشاگاه. محل گشت و گذار و محل تفرج و تماشاخانه. و آنجای از تماشاخانه که مردم برای تماشا می نشینند. (ناظم الاطباء). تماشاخانه. تماشاگاه. (آنندراج). رجوع به تماشا و دیگر ترکیبهای آن شود.

تماشا کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)نگریستن و تمتع بردن از نگریستن. (ناظم الاطباء). نظاره کردن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) : شاه امروز مقدمهء لشکر بمن دهد و تماشا کند که من با ایشان چه کنم. (اسکندر نامهء قدیم نسخهء آقای سعید نفیسی). شاه اسکندر با لشکرش همه شادمان شدند و تماشا می کردند و از هر دو لشکر کس نمی جنبید. (اسکندرنامه ایضاً). و مرغان سر وی ایستادندی و وحوش بیابان و کوه بیامدندی و تماشا کردندی. (قصص الانبیاء ص148).
چون عیش کنی از تو برد روح لطافت
چون نوش خوری در تو کند عقل تماشا.
امیر معزی (از آنندراج).
وقتی این مرد به نزدیک مداین بر سر تول نشسته بود و یزدگرد از مداین تماشا می کرد، ناگاه شیری قصد این مرد کرد. (مجمل التواریخ والقصص). و هرکس که تماشای آبهای روان می کرد در حیرت می شد که از کجا می آید و به کجا می رود. (تاریخ بخارا ص33). روانش از روضهء رضوان و فرضهء جنان تماشای آن می کند که آتاش او به شادکامی حکم می راند و به نیک نامی اسب اقبال و دولت می دواند. (راحة الصدور راوندی).
تماشای جمال شاه می کن
مرادت را حساب آنگاه می کن.نظامی.
تماشای گنج نظامی کند
ببزم سخن شادکامی کند.نظامی.
شد درون تا کند تماشایی
صوفیانه برآورد پایی.نظامی.
تا بمکر این از دلش بیرون کنم
تو تماشا کن که دفعش چون کنم.مولوی.
سعدیا صاحبدلان شطرنج وحدت باختند
رو تماشا کن که نتوانی چو ایشان باختن.
سعدی.
گر تماشا می کنی برخود نگر
کی بخوشتر زین تماشا می روی.سعدی.
تماشا کن که چون بگرفت لاله کوه را دامن
کسی کو تیغ بی موجب کشد خونش چنان گیرد.
امیرخسرو دهلوی.
دیدمش خرم و خندان قدح باده بدست
واندر آن آینه صدگونه تماشا میکرد.حافظ.
به چشم و ابروی جانان سپرده ام دل و جان(1)
بیا بیا و تماشای طاق و منظر کن.حافظ.
زین طرف عجز و نیاز و زان طرف دشنام و ناز
در میان ما و او قاصد تماشا می کند.
سلیم (از آنندراج).
|| نشاط و تفریح و بازی کردن. عیش و عشرت کردن : وارثان مال ایشان قسمت کرده خوش می خورند و زن ایشان با شوهر دیگر تماشا می کند و مال وی را با او می خورد و وی را فراموش کرده. (کیمیای سعادت).
باغ را باغبان مطرا کرد
شاهی آمد در او تماشا کرد.نظامی.
|| سیر و گردش کردن. گشت و گذار توأم با مشاهده :
گهی کردی تماشا در خراسان
گهی نخجیر کردی در کهستان.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
خواهی که تماشا کنی به نزهت
برخیره در این چاه تنگ و تاری.
ناصرخسرو.
چو طاووسان تماشا کن در این باغ
چو پروانه رها کن آتشین داغ.نظامی.
تماشا کرد و صید افکند بسیار
دهی خرم ز دور آمد پدیدار.نظامی.
رجوع به تماشا و دیگر ترکیبهای آن شود.
(1) - ن ل: سپرده ام دل را.

تماشاکن.

[تَ کُ] (نف مرکب) تماشاکننده. تماشاچی. نظرباز. ج، تماشاکنان :
چو در محاوره آید زبان شیرینش
کجا شدند تماشاکنان شیرین کار.
سعدی (دیوان چ مصفا ص 703).
ما تماشاکنان کوته دست
تو درخت بلندبالایی.سعدی.
تنگ چشمان نظر به میوه کنند
ما تماشاکنان بستانیم.سعدی.
شاید آن روی اگر سبیل کنند
به تماشاکنان حیرانش.سعدی.
رجوع به تماشا و دیگرترکیبهای آن و تماشاکنان شود.

تماشاکنان.

[تَ کُ] (نف مرکب، ق مرکب)در حال تماشا. در حال نظاره :
مثال ملک چو باغی است پرشکوفه و گل
تو شادمانه تماشاکنان بباغ درآی.فرخی.
تماشاکنان گرد خیمه بگشت
چو سروی چمان بر کنار چمن.فرخی.
نماز شام همه نیکوان به عید شدند
طرب کنان و تماشاکنان و خندان لب.فرخی.
به باغی تماشاکنان میل کرد
درون رفت تا رخ بشوید ز گرد.اسدی.
گو پهلوان را تماشاکنان
زشادی همی بود خنده زنان.اسدی.
تماشاکنان رفت از آن مرحله
عنان کرد بر صید صحرا یله.نظامی.
در آن بریهء پر لاله و اقحوان تماشاکنان و شکارزنان می آمد. (تاریخ غازانی ص147).

تماشاگاه.

[تَ] (اِ مرکب) تماشاکده. (آنندراج) (ناظم الاطباء). جای تماشا. منظر. (حاشیهء برهان چ معین). تماشاگه. گردشگاه: پروازه، خورشی بود که در پی قومی برند به تماشاگاه. (فرهنگ اسدی نخجوانی، یادداشت به خط مرحوم دهخدا) : و این شداد به مقامی بود که او را ساویه خوانندی و از ترک و هندوستان و سند و روم و حبشه و سنقلاب روی بوی آوردندی و تماشاگاه او به دمشق بدی. (قصص الانبیاء ص150). پس از یک ماه برخاست و نیت شام کرد تا بجایی رسید که امروز مدینه خوانند. چشمهء آبی دید و تماشاگاه خوش. (قصص الانبیاء ص185). و دو بستان بود که تماشاگاه ایشان بود. (قصص الانبیاء ص188). و شهری است سخت خوش و تماشاگاه و نخجیر بسیار. (فارسنامهء ابن بلخی ص138).
دیگر که من بنده تماشاگاه و باغ و بوستان دل ملکم. اگر ملک تماشاگاه خویش را بیاراید منت بر کسی نباید نهاد. (نوروزنامهء منسوب به خیام یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
ای تماشاگاه جانها طرف لالستان تو
مطلع خورشید زیر زلف جان افشان تو.
خاقانی.
کسی را کانچنان دلخواه باشد
همه جایی تماشاگاه باشد.نظامی.
و در عهد ایام علاءالدین، باغی و کوشکی آنجا ساخته اند و تماشاگاه ایشان بوده است. (جهانگشای جوینی).
و اماکن مبارکه و بقاع شریفه تماشاگاه و گلشن. (ترجمهء محاسن اصفهان ص116).
ز فیض سرمهء حیرت درین تماشاگاه
یکی شده ست چو آیینه خوب و زشت مرا.
صائب (از آنندراج).
رجوع به تماشا و دیگر ترکیبهای آن شود.

تماشاگر.

[تَ گَ] (ص مرکب) تماشاچی. تماشاکننده. نظاره گیان. که نظاره کند. نگرنده. ج، تماشاگران :
تماشاگران(1) باغ بگذاشته
مغان از چمن رخت برداشته.نظامی.
رجوع به تماشا و دیگر ترکیبهای آن شود.
(1) - ن ل: تماشاروان. و در این صورت شاهد تماشاگران نیست.

تماشاگری.

[تَ گَ] (حامص مرکب) عمل تماشاگر. || هوا و هوس. (ناظم الاطباء).

تماشاگه.

[تَ گَهْ] (اِ مرکب) مخفف تماشاگاه :
ای مه و سال نگه کردن تو سوی سلیح
ای شب و روز تماشاگه تو لشکرگاه.فرخی.
بر دست حنا بسته نهد پای به هر گام
هرکس که تماشاگه او زیر چنار است.
فرخی.
ملکت قیصر و فغفور تماشاگه اوست
ظن بری هرگز روزی بتماشا نشود.
منوچهری (دیوان چ دبیرسیاقی ص 12).
این سبزه که امروز تماشاگه ماست
تا سبزهء خاک ما تماشاگه کیست.خیام.
ای خاکدان دیو تماشاگه دلت
طفلی تو تا ربیع تو دانند خاکدان.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص312).
سمن را تماشا درآغوش او
تماشاگه گل بناگوش او.نظامی.
عهد کردیم که بی دوست به صحرا نرویم
بی تماشاگه رویش به تماشا نرویم.سعدی.
بستان عارضش که تماشاگه دل است
پرنرگس و بنفشه و گلنار بنگرید.سعدی.
گر بیارند کلید همه درهای بهشت
عاشق جان به تماشاگه رضوان نرود.سعدی.
ز خاک آورد رنگ و بوی طعام
تماشاگه دیده و مغز و کام.سعدی (بوستان).
به تماشاگه زلفش دل حافظ روزی
شد که بازآید و جاوید گرفتار بماند.حافظ.
مدعی خواست که آید به تماشاگه راز
دست غیب آمد و بر سینهء نامحرم زد.
حافظ.
یارب این کعبهء مقصود تماشاگه کیست
که مغیلان طریقش گل نسرین من است.
حافظ.

تماشایی.

[تَ] (ص نسبی) مردم تماشاچی. (ناظم الاطباء). نظارگی و بیننده. (آنندراج). تماشاگر. (آنندراج). نظاره. آنکه تماشا کند ج، تماشائیان. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
درخور بوستانسرای ترا
زهره و مشتری تماشائی.سیدحسن غزنوی.
عروس حسن ترا هیچ درنمی یابد
بگاه جلوه مگر دیدهء تماشایی.
عراقی همدانی.
بیا تا در تماشای خرابات
چو رندان تماشایی بباشیم.عطار.
منع نظاره روا نیست تماشایی را
ور نه فرقی نبود زشتی و زیبایی را.نشاط.
تعجب دارد این صورت تماشا دارد این معنی.
جهان محو تماشا و تماشایی نمی بینم.
سالک یزدی (از آنندراج).
حسن مستور نظرهاست که جز صورت خویش
بهره ای نیست ز آیینه تماشایی را.
ملانوعی (ایضاً).
رجوع به تماشاچی شود. || درخور تماشا. درخور نظاره. جای تعجب و عبرت :
به بزمگاه چمن رو که خوش تماشایی است
چو لاله کاسهء نسرین و ارغوان گیرد.حافظ.
رجوع به تماشا و دیگر ترکیبهای آن شود.

تماشق.

[تَ شُ] (ع مص) باهم کشیدن گوشت را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). باهم کشیدن گوشت را، پس خوردن آن را. (از اقرب الموارد).

تماشی.

[تَ] (ع مص) بهم رفتن. (زوزنی). بهمدیگر رفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). باهم رفتن. (از اقرب الموارد).

تماصع.

[تَ صُ] (ع مص) باهم مروسیدن در جنگ. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تعالج در جنگ. (از اقرب الموارد).

تماض.

[تَ ض ض] (ع مص) باهم ستیهیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تماضر.

[تُ ضِ] (اِخ) دختر عمروبن حارث بن شرید ملقب به خنساء. رجوع به خنساء شود.

تماظ.

[تَ ظ ظ] (ع مص) بهم بدی و پیکار نمودن. || گزیدن یکدیگر را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تماغه.

[تُ غِ] (اِ) کلاه شاهین و باز و امثال آن. کلاه باز شکاری. (ناظم الاطباء) :
کبوتر کو به زنهارش درآید
تماغه از سر شاهین رباید.
کلیم (از آنندراج).
شهباز قدرتش چو زند بال و پر بهم
نه چرخ را بیفکند از سر تماغه وار.
علیرضا تجلی (ایضاً).

تماقل.

[تَ قُ] (ع مص) همدیگر را به آب فروبردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تماکر.

[تَ کُ] (ع مص) یکدیگر را فریفتن. (از اقرب الموارد).

تماکس.

[تَ کُ] (ع مص) همدیگر حریص کردن به خریدن چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تمالس.

[ ] (اِ) به هندی حبة الخضرا را گویند. (تحفهء حکیم مؤمن).

تمالغ.

[تَ لُ] (ع مص) خنده کردن: تمالغ به؛ خنده کرد بر وی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تمالک.

[تَ لُ] (ع مص) مالک نفس گشتن: تمالک عنه؛ مالک نفس وی گشت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). تماسک. (اقرب الموارد). مالک نفس خود شدن و بمعنی اختیار و طاقت مستعمل است. (غیاث اللغات) (آنندراج) : ما تمالکَ ان فعلَ او عن ان فعل؛ ای لم یستطع حبس نفسه. (اقرب الموارد). آواز او چنان شیر را از جای ببرد که عنان تمالک و تماسک او از دست بشد. (کلیله و دمنه). که هیچ آفریده را چندین حزم و خرد و تمالک و تماسک نتواند بود. (کلیله و دمنه). شطط غرور زمام تمالک از دست او بستد و جوابهای عنیف داد. (ترجمهء تاریخ یمینی). و عنان تمالک و تماسک از دست بداد. (حبیب السیر یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به تماسک شود.

تمالؤ.

[تَ لُءْ] (ع مص) هم پشت شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). تعاون. (از اقرب الموارد). || فراهم آمدن و انبوهی کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). اجتماع گروه بر امری. (از اقرب الموارد).

تمام.

[تَ / تُ / تِ] (ع مص) بمعنی تَمامه و تِمامه و تم [ تَ م م / تُ م م / تِ م م ] . (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به تم شود.

تمام.

[تَ] (ع اِ) تمام الشی ء؛ تمامی آن. تمامة و تتمه مثل آن. (منتهی الارب). همه. و تمام الشی ء، همهء آن و تمامی آن. (ناظم الاطباء). مصدر تَمّ و تمام الشی ء، آنچه بدان اجزاء آن کامل گردد. (از اقرب الموارد). || و من العروض ما استوفی نصفه الاخیر بمنزلة الحشو و یجوز فیه ما جاز فیه کالنوع الاول من الکامل و من المتقارب او ما یمکنه ان یدخله الزحاف فیسلم منه. (منتهی الارب). جنسی از عروض است. (ناظم الاطباء).

تمام.

[تَ / تِ] (ع ص) بدر تمام، ماه تمام. (منتهی الارب). ماه پر و کامل. یقال: بدر تَمام و بدر تِمام. (ناظم الاطباء). || (اِ) تمام خلقت. یقال: ولدته امه لتمام و کذلک ولد المولود لتمام؛ یعنی نه ماهه زاد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ولد الولد لتمام الحمل؛ زائیده آن کودک (را) در حالتی که ماه آن کامل بود: والقت المرأة الولد لغیر تمام؛ بچه انداخت آن زن از جهت آنکه ماه وی کامل نبود... (ناظم الاطباء).

تمام.

[تِ] (ع اِ) لیل التمام؛ درازترین شبهای سرما یا آن سه شب است که در درازی باهم برابر باشند یا شبی است که به دوازده ساعت یا زاید از آن رسد یا شب چهارده از ماه، لان القمر یتم فیها. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). درازترین شبهای زمستان. و منه قوله:
فبتُّ اُکابد لیلَ التما-
مِ و القلبُ من خشیة مقشعر.
(از اقرب الموارد).

تمام.

[تَ] (ص، اِ، ق) درست و کافی و کامل. (غیاث اللغات). کافی و بسنده و کامل و بی نقصان. (آنندراج). درست و کامل و بی عیب. (ناظم الاطباء) :
ز نوذر همی گفت هرکس به سام
که برگشت از راه نیکی تمام.فردوسی.
ابا اسب و ساز و سلیح تمام
همه شیرمرد و همه نیکنام.فردوسی.
وزان پس نگر تا چه دارد پیام
ازو بشنو و پاسخش ده تمام.فردوسی.
بجان تو که نیارم تمام کرد نگاه
ز بیم چشم رسیدن بدان دو چشم سیاه.
فرخی.
با دولتی است باقی و با نعمتی تمام
با همتی که وهم نیارد بر او گذار.فرخی.
هیچ مردی تمام و پخته نگفت
که ازو هیچ کاری آید خام.فرخی.
گاه گوید که رنگ تو نه درست
گاه گوید که بوی تو نه تمام.فرخی.
چه گفت، گفت که ای در جفا نکرده کمی
چه گفت، گفت که ای در وفا نبوده تمام.
فرخی.
همه عدلست و همه حکمت و انصاف تمام
هرچه از فضل و کرم باتو خدای تو کند.
منوچهری (دیوان چ دبیرسیاقی ص 15).
زیرا که میر داند در فضل او تمام
ما را به فضل او نرسد خاطر و ضمیر.
منوچهری (دیوان چ دبیرسیاقی ص 45).
با نعمت تمام به درگاهت آمدم
امروز با گرازی و چوبی همی روم.
فاخری (از فرهنگ اسدی نخجوانی).
با شوکتی و عدتی سخت تمام، و فوج فوج لشکر پیش آمدند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص50). با خرد تمام که دارند با رحمت و رأفت و حلم باشند. (تاریخ بیهقی ایضاً ص101). که ایشان با خرد تمام باشند. (بیهقی ایضاً). به شغلی سخت تمام و با نام. (تاریخ بیهقی ایضاً ص105). آن قصه اگر به تمام رانده آید دراز گردد. (تاریخ بیهقی ایضاً ص380). وکیل را مثال بود تا خوردنی و نزل فرستادند سخت تمام. (تاریخ بیهقی ایضاً ص380). مردی تمام و کارهای نیکو بسیار کرد. (تاریخ بیهقی ایضاً ص382). نیازمند خویش را بر سر مزن که وی را زدن خود رنج و نیازمندی خود تمام بود. (منتخب قابوسنامه ص38).
از طاعت تمام، شود ای پسر ترا
این جان ناتمام سرانجام کار تام.
ناصرخسرو.
و پسری بود وی را خردتر و نیکوروتر و به عقل تمام. آن را بر همهء فرزندان سالار کرد. (قصص الانبیاء ص33). چون خبر به یوسف رسید کس فرستاد تا به عزت تمام ایشان را آوردند و بفرمود تا جوالهای هریک را پر از طعام کردند. (قصص الانبیاء ص81). دویست شتر با آلات تمام و صد غلام... (قصص الانبیاء ص84). جمله پیش شموئیل آمدند با سلاحهای تمام. (قصص الانبیاء ص143).
درگوشه ای که کس نبدآگه ز حال ما
زان عشرت بغایت وزان مستی تمام.انوری.
ناموس جور و فتنه به خنجر قوی شکست
آرام ملک و دین به سیاست تمام داد.
انوری.
تا بدان صنعت شهرتی تمام یافتم. (کلیله و دمنه). میان اتباع او دو شگال بودند... و هر دو ذکای تمام داشتند. (کلیله و دمنه). شیر فرمود که این جا مقام کن تا از شفقت... ما نصیب تمام یابی. (کلیله و دمنه). در جمله در آن کار اقبال تمام کردم. (کلیله و دمنه). و از ملک پرسش و تقرب تمام یافت. (کلیله و دمنه). این مرد تبع بسیار و شوکت تمام دارد. (فارسنامهء ابن البلخی ص89). نوشیروان جواب داد که بسیار هیزم را اندک مایه آتش تمام بود. (فارسنامه ابن البلخی ص95). دهقان او را (فرخی را) هر سال دویست کیل... غله دادی و صد درم سیم... و او را تمام بودی اما زنی خواست. (چهارمقالهء عروضی). هزار ناو هست پرآب و علف که هریکی لشکری را تمام باشد. (چهار مقالهء عروضی).
هنوز باش که از بوستان دولت تو
گلی تمام نداده ست بوی خود به بهار.
مختاری.
و اگر کسی از راه فایده گرفتن مطالعه خواهد کرد عشر عشرین این تمام بود. (اسرار التوحید ص156).
از انعم خدای تعالی تمام بهر
بادی بدو جهان که سزاوار انعمی.سوزنی.
با آنکه تمامش آفریدند
ای کاش نیافریده بودی.خاقانی.
کار تو تمام باد چونانک
نقصان نرسد پس، اذا تم.خاقانی.
کرده چندین بنا به مصر و به شام
هریکی در نهاد خویش تمام.نظامی.
هوای قصر شیرینت تمام است
سرکوی شکردانی کدام است.نظامی.
زبسیار و زکم بگذر که خام است
نگهدار اعتدال اینت تمام است.نظامی.
دگر ره گفت کاین تدبیر خام است
صبوری کن که رسوائی تمام است.نظامی.
مجنون ز خوش آمد سلامش
بنمود تقربی تمامش.نظامی.
مرد باید خواه خاص و خواه عام
کو بود در فن و کار خود تمام.عطار.
... اما اگر جامه خواهد شست او را ده ستیر اشنان تمام است یعنی آنقدر تمام است که بدان کار کنی. (تذکرة الاولیاء عطار).
مدت شش ماه می راندند کام
تا به صحت آمد آن دختر تمام.مولوی.
من زاول دیدم آخر را تمام
جای دیگر رو از اینجا والسلام.مولوی.
ای آفتاب روشن وای سایهء همای
ما را نگاهی از تو تمامست اگر کنی.سعدی.
حدیث دوست نگویم مگر بحضرت دوست
یکی تمام بود مطلع بر اسرارم.سعدی.
حریف دوست گر از خویشتن خبر دارد
شراب صرف محبت نخورده است تمام.
سعدی.
وی را پرسیدند که چرا زینت به چپ دادی و فضیلت، راست راست. گفت: آن را زینت راستی تمام است. (گلستان).
هم از حسن تدبیر و رای تمام
به آهستگی گفتش ای نیکنام.(بوستان).
کسی مرد تمام است از تمامی
کند با خواجگی کار غلامی.شبستری.
این تقوی ام تمام که با شاهدان شهر
ناز و کرشمه بر سر منبر نمی کنم.حافظ.
گو شمع میارید درین جمع که امشب
در مجلس ما ماه رخ دوست تمام(1) است.
حافظ.
حسن تمام باخود عین الکمال دارد
در آبله است پنهان حسن برهنه پایی.
صائب (از آنندراج).
- تمامتر؛ کاملتر. به حد اعلا. به حد کمال : و وی را باز گردانیده می آید با نواخت هرچه تمامتر. (تاریخ بیهقی). علی میکائیل بر وی گذشت با ابهتی هرچه تمامتر. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص366). ملک الموت سیبی بر بینی پیغمبر نهاد و جان کشیدن گرفت به رفقی و لطفی هرچه تمامتر جان مبارک سید عالم بر میداشت. (قصص الانبیاء ص245). در آن دیار هم شرایط بحث... هرچه تمامتر بجای آوردم. (کلیله و دمنه). فراغی هرچه تمامتر روی نمود. (کلیله و دمنه). به نشاطی هرچه تمامتر بانگی بلند بکرد. (کلیله و دمنه). شادی طلب تمامتر از شادی وجدان. (تذکرة الاولیاء عطار).
- علی التمام؛ بطور کامل. به تمامی. ک. تماماً :
گر آنچه بر سر من می رود ز دست فراق
علی التمام فرو خوانم، الحدیث یطول.
سعدی.
- ماه تمام؛ مه تمام. بدر. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). بدر تمام. ماه شب چهارده که قرص کامل است :
ماه تمام است روی کودکک من
وز دو گل سرخ اندرو پرگاله.رودکی.
به زلف و عارض، ساج سیاه و عاج سفید
به روی و بالا ماه تمام و سرو روان.فرخی.
زلف تو مشک سیاه جعد تو شمشاد تر
قد تو سرو بلند روی تو ماه تمام.فرخی.
بر سر هر نرگسی ماه تمام
شش ستاره بر کنار هر مهی.منوچهری.
محمد از سر انگشت خود اشارت کرد
مه تمام به دو قسم شد به حکم اله.سوزنی.
دلبند من که بندهء رویش مه تمام
خورشید آسمان جمال است نجم نام.
سوزنی.
حور بهشت خوانمت ماه تمام دانمت
کادمیی ندیده ام چون تو پری به دلبری.
سعدی.
دیگر چه توقع است از ایام
چون بدر تمام شد هلالم.سعدی.
بوالعجب باشد از این خلق که رویت چو مه نو
می نمایند به انگشت و تو خود بدر تمامی.
سعدی.
بدر تمام روزی در آفتاب رویت
گر بنگرد بیارد اقرار ناتمامی.سعدی.
زنگی ارچه سیاه فام بود
پیش مادر، مهی تمام بود.
امیرخسرو دهلوی.
حریف عشق تو بودم چو ماه نو بودی
کنون که ماه تمامی نظر دریغ مدار.حافظ.
شاهدی از لطف و پاکی، رشک آب زندگی
دلبری در حسن و خوبی غیرت ماه تمام.
حافظ.
- ناتمام؛ ناقص. فاقد کمال. نابالغ. نابسنده :
از طاعت تمام، شود ای پسر ترا
این جان ناتمام، سرانجام کار، تام.
ناصرخسرو.
این دو چیزم بر گناه انگیختند
بخت نافرجام و عقل ناتمام.
سعدی (گلستان).
هوس پختن از کودک ناتمام
چنان زشت نبود که از پیر خام.
سعدی (بوستان).
- ناتمامی؛ نقصان :
بدر تمام روزی در آفتاب رویت
گر بنگرد بیارد اقرار ناتمامی.سعدی.
|| ماهی که 30 روز کامل باشد. شهری با 30 روز. || همه و همگی و جملگی. (ناظم الاطباء). بکلی. یکسره :
بتا نخواهم گفتن تمام مدح ترا
که شرم دارد خورشید اگر کنم سپری.
رودکی.
چنان چون پدر گفته بودش تمام
به برزوی برخواند آن نیکنام.فردوسی.
شوم بازگویم مر او را تمام
که فرزند اویی و او هست مام.فردوسی.
یکی کاروان است، گفتا تمام
نمک بار دارند ای نیکنام.فردوسی.
پنج شش ماه زمستانی نگشاد درش
دو ربیع و دو جمادی و تمام رجبی.
منوچهری.
گفت (امیر محمد)... هرچه بمن رسیده بود، تمام، مرا خوش گشت. (تاریخ بیهقی). اگر این بنده آن شرایط درخواهد تمام،... همهء آن خدمتکاران بر من بیرون آیند. (تاریخ بیهقی).
امام تمام جهان بوتمیم
که نیرو شد از دین بدو بازویم.ناصرخسرو.
با اهل هنر گوی گریبان بگشای
وز نا اهلان تمام، دامن درکش.حافظ.
|| پرداخته و برآورده و بجا آورده و کاملانه و سراسر و بالتمام. (ناظم الاطباء). و بمعنی نظام گرفتن بالفظ گرفتن مستعمل است. (از آنندراج). || عاقبت و انجام و انتها. سرانجام و اتمام و ختم. (ناظم الاطباء). و بمعنی آخر و منقضی با لفظ شدن و کردن مستعمل است. (از آنندراج).
(1) - در این بیت ایهام به بدر نیز شده است. رجوع به ماه تمام در ذیل ترکیبهای همین کلمه شود.

تمام.

[تَمْ ما] (اِخ) ابن عامر الثقفی. (تولد 194 وفات 283 ه . ق.) از وزرای عالم و از مردم اندلس بود. وزارت محمد بن عبدالرحمن و پسرش منذر و عبدالله را داشت و در کار وزارت نظمی بوجود آورد و عمری طولانی کرد وی ادیب و فاضل بود او را ارجوزه ای است که در آن فتح اندلس و ولات و خلفاء و جنگهای آن را آورده است. (از الاعلام زرکلی ج1 ص165).

تمام.

[تَ] (اِخ) ابن غالب. رجوع به ابن تیانی امام ابوغالب تمام... شود.

تمام.

[تَمْ ما] (اِخ) ابن محمد بن عبدالله بن جعفر رازی دمشقی. از حفاظ حدیث است بسال 414 ه . ق. درگذشت او راست: الفواید. (از الاعلام زرکلی ج1 ص165).

تمام.

[تَمْ ما] (اِخ) ابن هبة اللهبن تمام یهودی مکنی به ابوالمعالی. دانش و معرفتی وافر داشت و در فسطاط مصر ساکن بود جماعتی از اولاد او اسلام آوردند و در خدمت ملک ناصر صلاح الدین یوسف بن ایوب پیشهء طبابت داشت و از او بهرهء فراوان گرفت و سپس بخدمت برادرش الملک العادل در آمد. (از عیون الانباء ج2 ص117).

تمام آمدن.

[تَ مَ دَ] (مص مرکب)راست آمدن. درست و براندازه شدن : طالوت بفرمود تا آن زره بیاوردند و آن سیصد و سیزده تن پوشیدند بر هیچ کس راست نیامد. داود بپوشید بر وی تمام آمد. (قصص الانبیاء ص144). رجوع به تمام و دیگر ترکیبهای آن شود.

تمامانه.

[تَ نَ / نِ] (ص نسبی، ق مرکب)تماماً و کام. (ناظم الاطباء). تمامی. رجوع به تمامی و تمام و دیگر ترکیبهای آن شود.

تماماً.

[تَ مَن] (ع ق) کام و بتمامه و همگی و بدون باقی. (ناظم الاطباء). یکسر. یکسره. یک رهه. همه رهه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). تمامی. رجوع به تمامی و تمام و دیگر ترکیبهای آن شود.

تمام اجزا.

[تَ اَ] (ص مرکب) کامل و درست. (ناظم الاطباء). کامل و بی قصور. (غیاث اللغات). کامل و بی نقصان. تمام عیار. (آنندراج) :
کوشش بی طالعان هرگز تمام اجزا نبود
دامنی گر داشت این خلعت گریبانی نداشت.
فیاض (از آنندراج).
رجوع به تمام و تمام عیار شود.

تمام اندام.

[تَ اَ] (ص مرکب) متناسب الاعضاء. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا): افهود؛ کودک فربهء تمام اندام. عطیموس؛ زن تمام اندام. رجل عبله؛ مرد سطبر تمام اندام. عفرین، عنابل؛ مرد تمام اندام. (منتهی الارب).

تمام اندیش.

[تَ اَ] (ص مرکب) که وسعت اندیشه دارد. که تمام جوانب کار را در نظر آرد :
هم قوی رای و هم تمام اندیش
کارها را شناخته پس و پیش.نظامی.

تمام بالا.

[تَ] (ص مرکب) آنکه قدی موزون دارد. رشیق. رشیقه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). اسبکرار؛ تمام بالا شدن دختر. (منتهی الارب). رجوع به تمام و دیگر ترکیبهای آن شود.

تمامت.

[تَ مَ] (از ع، ق، اِ) جملگی. همه. همگی : سیصد مرد را از اصفهبدان و بزرگان، و تمامت هزار مرد مبارز برگزید. (فارسنامهء ابن البلخی ص79). و تمامت قبایل لشکر او شدند. (جهانگشای جوینی). و بناء تمامت شرایع و ادیان بر این نقل متواتر است. (رشیدی). و خواجه نصیرالدین... و عطا ملک با تمامت سلاطین و ملوک و کتاب ایران زمین، در بندگی بودند. (جامع التواریخ رشیدی). تمامت مقالات جمع آمدند. (مجالس سعدی ص27). رجوع به تمامتی و تمام و دیگر ترکیبهای تمام شود.

تمامتی.

[تَ مَ] (ق، اِ) تمامت. جملگی. همه : بعد از آن تمامتی اصفهان و تمامتی اهواز و... بسیاری دیگر از شهرها فتح کرد. (تاریخ قم ص294). رجوع به مادهء قبل شود.

تمام جیب.

[تَ جَ] (اِ مرکب) اصطلاح علم هندسه. بیرونی آرد: تمام جیب آن است که اگر بر وی افزائی راست شود با جیب بزرگ. (التفهیم مصحح همایی ص9). رجوع به تمام قوس و تمام و دیگر ترکیبهای آن شود.

تمام خرد.

[تَ خِ رَ] (ص مرکب) دانای کامل. پرخرد. که خردش کامل و بی نقص باشد : و هر مرد که بر این جمله باشد... آن مرد را فاضل و کامل و تمام خرد خواندن رواست. (تاریخ بیهقی).

تمام خلقت.

[تَ خِ قَ] (ص مرکب) که نقصی در اندام ندارد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا): مطرهف؛ مرد تمام خلقت و نیکو اندام. تمم؛ تمیم تمام خلقت. (منتهی الارب) : چشمش در میان نظارگیان بر پسری افتاد... سخت نیکوروی و طرفه و زیبا، تمام خلقت، معتدل قامت. (نوروزنامه). رجوع به تمام و دیگر ترکیبهای آن شود.

تمام دان.

[تَ] (نف مرکب) دانای کامل. تمام خرد :
بود از ندمای شه جوانی
در هر هنری تمام دانی.نظامی.
رجوع به تمام و دیگر ترکیبهای آن شود.

تمام رس.

[تَ رَ] (ن مف مرکب) مقابل نارس. (آنندراج). تمام رسیده. کام رسیده :
تمام رس نبود باده ای که کف دارد
که عیب دار بود گوهری که تف دارد.
صائب (از آنندراج).
رجوع به تمام و دیگر ترکیبهای آن شود.

تمام ساختن.

[تَ تَ] (مص مرکب) پایان دادن :
خورشید در دو هفته کند ماه را تمام
حسن تو کارمن به نگاهی تمام ساخت.
صائب (از آنندراج).

تمام سلاح.

[تَ سِ] (ص مرکب) شایک. (دهار). کام مسلح. دارای اسلحهء کامل و بی نقص. شاک السلاح : و کوتوال قلعه کوه تیز با پیاده ای سیصد تمام سلاح با او نشاندند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص67). گفتند پنجاه هزار سوار و پیاده بودند همه ساخته و نیک اسبه و تمام سلاح و محققان گفتند چهل هزار بود. (تاریخ بیهقی ایضاً ص568). روز عید چندان سوار و پیادهء تمام سلاح به میدان آمد که اقرار دادند پیرمردان که بهیچ روزگار مانند آن یاد ندارند. (تاریخ بیهقی ایضاً ص604). رجوع به تمام و دیگر ترکیبهای آن شود.

تمام شدن.

[تَ شُ دَ] (مص مرکب)بکمال رسیدن. (فرهنگ رشیدی). کامل شدن. (ناظم الاطباء) :
این همه یکسره تمام شده ست
نزد تو ای بت ملوک فریب.رودکی.
زیرا بدین دو جسم طبیعی تمام شد
کز آب و باد و خاک وز افلاک برترند.
ناصرخسرو.
میانه کار همیباش و به کمال مجوی
که مه تمام نشد جز ز بهر نقصان را.
ناصرخسرو.
جهان به مردم دانا تمام باید شد
پس این مراد ترا می تمام باید کرد.
ناصرخسرو.
آنچه همی جست سکندر هگرز
کی شد یک روز مر او را تمام.ناصرخسرو.
ایوان کسری به مداین، شاپور ذوالاکتاف بنا افکند و از بعد او چند پادشاه عمارت می کردند تا بر دست نوشین روان عادل تمام شد. (نوروزنامه). اگر آن بنا در روزگار او تمام نشد پسراو آن بناء نیم کردهء آن پادشاه تمام کردی. (نوروزنامه). || به انتها رسیدن کاری. (برهان). به پایان رسیدن. پایان یافتن. به آخر رسیدن. منقضی شدن. انجام یافتن. فرجامیدن. به نهایت رسیدن : گفت من چیز دیگر بر این پیوندم تا کار تمام شود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص101). چون مدت سی سال تمام شد. (قصص الانبیاء ص151).... نشان پختن ماده بود و به نهایت رسیدن بیماری یعنی تمام شدن بیماری. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
گنجشک را که دانهء روزی تمام شد
از پیش باز بازنیاید به آشیان.سعدی.
|| مردن. (ناظم الاطباء) (فرهنگ رشیدی). کنایه از مردن باشد. (آنندراج) (انجمن آرا). کنایه از مردن و فوت شدن هم هست. (برهان) : به شیر زخمی استوار کرد، چنانکه بدان تمام شد و بیفتاد. (تاریخ بیهقی). خوب همینطور ناگهانی تمام می شدیم. (سایه روشن صادق هدایت ص18). || نیست و نابود گشتن چنانکه نشانی از او نماند. فنای محض :
در عاشقی بمیر حسن تا شوی تمام
نشینده ای هرآنکه بمیرد تمام شد.
میر حسن دهلوی (از آنندراج).

تمام صورت.

[تَ رَ] (ص مرکب)تمام خلقت. بی نقص در اندام : مردمانی اند تمام صورت و بزرگ استخوان و مجعدموی و طبع ددگان و بهائم دارند و سخت سیاه اند. (حدود العالم). بزرگان چون با زنی یا کنیزکی نزدیکی خواستندی کردن کمر زرین برمیان بستندی و زن را فرمودندی تا پیرایه برخویشتن کردی. گفتندی چون چنین کنی فرزند دلاور آید و تمام صورت و نیکوروی و خردمند. (نوروزنامه).

تمام عیار.

[تَ عَ / عِ] (ص مرکب) کامل عیار و خالص. (غیاث اللغات). سره. زر تمام عیار. زر خالص. زر دهدهی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). بی غش و پاک :
دنیا بعرض فقره بده وقت من یزید
کان گوهر تمام عیار ارزد این بها.خاقانی.
نقد مغشوش در جنب طلای تمام عیار رواج نپذیرد. (حبیب السیر).
باز صادق که بود در همه کار
چون زر جعفری تمام عیار.
(نقل از حبیب السیر جزء4 از ج3 ص322).
شود بساط جهان چون زر تمام عیار
کنند کوشش اگر خلق در روایی هم.
صائب (از آنندراج).
|| تمام اجزاء. کامل و بی نقصان. (آنندراج). بی کم و کاست بدون نقص: قلندری تمام عیار، مردی تمام عیار، زنی تمام عیار، که از هر جهت کامل باشد. رجوع به تمام و دیگر ترکیبهای آن شود.

تمام عیاری.

[تَ عَ / عِ] (حامص مرکب)بارنداشتن مسکوک. کامل عیاری. خلوص مسکوک غش آن کم و در حکم هیچ باشد. رجوع به تذکرة الملوک چ دبیرسیاقی ص66 شود.

تمام قوس.

[تَ قَ] (اِ مرکب) اصطلاح علم هندسه. بیرونی آرد: تمام قوس آن بود که با وی جمله کنی چهاریک دایره شود. و از بهر این هرگاه که قوس را از نود بیفکنی تمام او بماند. (التفهیم، چ همایی ص9). رجوع به تمام جیب و تمام و دیگر ترکیبهای آن شود.

تمام کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب) کامل کردن و انجام رساندن. (ناظم الاطباء). به آخر رسانیدن. بپایان رسانیدن. به پایان بردن. استکمال. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :کرخ، دون، دو شهرکند که معتصم بنا نهاده و مأمون تمام کرده است. (حدود العالم). و بنای مکه، آدم علیه السلام کرده است و ابراهیم علیه السلام آن را تمام کرده. (حدود العالم).
چو تو برگ ره کرده باشی تمام
شوم من به نزدیک آن نیکنام.فردوسی.
یافته حج و عمره کرده تمام
بازگشته به سوی خانه سلیم.ناصرخسرو.
جهان بمردم دانا تمام باید شد
پس این مراد ترا می تمام باید کرد.
ناصرخسرو.
گفتی بر پسر فریضه تر که نیم کردهء پدر خویش تمام کند. (نوروزنامه). و اگر بر دست او تمام نشدی دیگر که بجای او نشستی تمام کردی. (نوروزنامه). اگر آن بنا در روزگار او تمام نشدی پسر او آن بناء نیم کردهء آن پادشاه تمام کردی. (نوروزنامه).
بپایان بر چو این ره برگشادی
تمامش کن چو بنیادش نهادی.نظامی.
کرد بازرگان تجارت را تمام
باز آمد سوی منزل شادکام.مولوی.
کاش بلبل خموش بنشستی
تا خر آواز خود تمام کند.سعدی.
هرگز به جهل خود اقرار نکرده مگر آنکس که چون دیگری در سخن باشد و همچنان تمام ناکرده او سخن آغاز کند. (گلستان).
|| برآوردن. روا کردن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
امید ما همه به همان روزگارتست
یارب تمام کن تو امید امیدوار.مسعودسعد.
ندا آمد که یا ملک الموت هر آرزویی که دارد همه را تمام کن. (قصص الانبیاء ص31). || مردن. جان تسلیم کردن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به تمام و دیگر ترکیبهای آن شود.

تمام کمال.

[تَ کَ] (ص مرکب، ق مرکب) تمام و کمال. بی کم و کاست. کام بی نقص و کاستی: بدهی خود را تمام کمال پرداخت. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به تمام و دیگر ترکیبهای آن شود.

تمام گردیدن.

[تَ گَ دَ] (مص مرکب)تمام شدن. تمام گشتن. کامل شدن. بی نقص گردیدن. بی کم و کاست شدن : ورای قنوج را ملک تمام نگردد تا زیارت این بتخانه نکند. (حدود العالم).
به دو هفته گردد تمام و درست
بدان باز گردد که بود از نخست.فردوسی.
توحید تو تمام بدو گردد
دانستی ارتو واحد یکتا را.ناصرخسرو.
تا نبیند رنج و سختی مرد کی گردد تمام
تا نیابد باد و باران گل کجا بویا شود؟
ناصرخسرو.
تا بجای او شناسیمش امام
تاکه کارما از او گردد تمام.مولوی.
|| پایان یافتن. به آخر رسیدن :
امیدها به لبش داشتم ندانستم
که این قدح به چشیدن تمام می گردد.
صائب (از آنندراج).
رجوع به تمام و دیگر ترکیبهای آن شود.

تمام گشتن.

[تَ گَ تَ] (مص مرکب)کامل گردیدن. تمام شدن. بپایان رسیدن :
مجلس تمام گشت و به آخر رسید عمر
ما همچنان در اول وصف تو مانده ایم.
سعدی (گلستان).
مکن خانه بر راه سیل ای غلام
که کس را نگشت این عمارت تمام.
سعدی (بوستان).
تمام گشت و مزین شد این خجسته مکان
به فضل و منت پروردگار عالمیان.سعدی.
واصل زحرف چون و چرا بسته است لب
چون ره تمام گشت جرس بی زبان شود.
کلیم (از آنندراج).

تمام مایه.

[تَ یَ / یِ] (ص مرکب) کامل. بحد کافی: نهاری کم مایه طعامی بود که پیش از طعام تمام مایه خورند. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی، یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

تمام مرد.

[تَ مَ] (ص مرکب) مردی کامل. که همهء صفات مردی را دارد : بونصر از آن شگفت ماند و گفت تمام مرد است این مهتر. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص379). رجوع به تمام و دیگر ترکیبهای آن شود.

تمام و کمال.

[تَ مُ کَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) تمام کمال. تمام و کامل. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا): قرض خود را تمام و کمال پرداخت. (یادداشت ایضاً). رجوع به تمام و دیگر ترکیبهای آن شود.

تمامة.

[تَ مَ / تِ مَ] (ع مص) کامل و تمام گردیدن: تم تماماً و تماماً (مثلثتین) و تمامة و تمامة. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || کامل شدن عده ایام ماه به 30 روز. (از اقرب الموارد). || تمام کردن و استمرار کردن بر چیزی: تم به و علیه و منه قوله، فان نکل و تم علی الاباء؛ ای مضی علی الانکار. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). رجوع به تم و تمام شود.

تمامة.

[تَ مَ] (ع اِ) تمام. (منتهی الارب). و آنچه بدان چیزی کامل گردد. (از اقرب الموارد).

تمامة.

[تُ مَ] (ع اِ) بقیهء چیزی. (منتهی الارب) (از المنجد) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تمام هیکل.

[تَ هَ / هِ کَ] (ص مرکب)ستبر و درشت اندام. فربه. کسی که هیکل او نقصی نداشته باشد.

تمامی.

[تَ] (ق، اِ) همگی. (ناظم الاطباء). همه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). سرتاسر :
تمامی بگفتم من این داستان
بدان سان که بشنیدم از باستان.فردوسی.
ویعقوب و خالهء یوسف که خواهرزن یعقوب بود تمامی در سجده شدند. (قصص الانبیاء ص58). که اگر تمامی خزائن ما در آن مبذول خواهد بود باک نیاید. (کلیله و دمنه). چنانکه تمامی احوال او از روز ولادت تا این ساعت در آن بیاید. (کلیله و دمنه).
آمدیم اندر تمامی داستان
و از وفاداری جمع راستان.مولوی.
این سخن پایان ندارد لیک ما
بازگوئیم آن تمامی قصه را.مولوی.
تمامی بلاد خراسان را مسخر گردانیده. (حبیب السیر). تمامی بلاد شام را در حیز تسخیر کشیده. (حبیب السیر). || (حامص) کامل بودن. بی نقص بودن :
به روی و بالا ماهی و سروی و نبود
بدان بلندی سرو و بدین تمامی ماه.فرخی.
از حلیمی چو زمین است و به رادی چو فلک
ازتمامی چو جهان است و ز پاکی چو هواست.
فرخی.
و حاجب غازی که اثری بدان نیکویی از وی ظاهر گشته است و خدمتی بدان تمامی کرده ثمرتی سخت بزرگ و با نام خواهد یافت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص34).
به سوی تمامی رود بودنیها
به قوت تمام است هر ناتمامی.ناصرخسرو.
کسی مرد تمام است از تمامی
کند با خواجگی کار غلامی.شبستری.
-بتمامی؛ بطور کامل. تماماً. بسنده. کام :امیر گفت خلیفه را چه باید فرستاد؟ احمد گفت بیست هزار من نیل رسم رفته است خاصه را و پنجهزار من حاشیت درگاه را و نثار بتمامی که روز خطبه کردند و به خزانهء معمور است خداوند زیاده چه فرماید. (بیهقی چ ادیب ص296). و آن معتمد را بزودی بازگردانیده آید بعینه و آنچه درخواست است و به فراغ دل وی بازگردد بتمامی درخواهد. (تاریخ بیهقی ایضاً ص335). پس فردا برود به نهروان مقام کند تا لشکرها و مدد و آلت بتمامی بدو رسد. (تاریخ بیهقی ایضاً ص422).
گفتارهات من بتمامی شنوده ام
زیرا که من زبان تو دانم همی تمام.
ناصرخسرو.
گر دل خرسند نظامی تراست
ملک قناعت بتمامی تراست.نظامی.
- || به کمال. به کفایت. به حد کمال :
دور سخا را بتمامی رسان
ختم سخن را به نظامی رسان.نظامی.
رجوع به تمام و دیگر ترکیبهای آن شود.

تمامی.

[تِ] (ع ص) لیل تمامی؛ بالتوصیف بمعنی لیل التمام است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به تمام شود.

تمامیر.

[تَ] (ع اِ) جِ تُمَّرَة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به تمرة شود.

تمان.

[تُ] (اِ) تومان. (ناظم الاطباء). رجوع به تومان شود.

تمانع.

[تَ نُ] (ع مص) دست کشیدن فارسان در کارزار از یکدیگر. (ناظم الاطباء). || امتناع. || تحامی. (از اقرب الموارد).

تمانی.

[تَ] (ع مص) به انگشت برآوردن چیزی که خواهد و شخص دیگر مثل آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به مخارجة شود.

تماوت.

[تَ وُ] (ع مص) مردگی نمودن به دروغ. (زوزنی). خود را مرده نمودن. (آنندراج). خود را به حالت مردن وانمود کردن. (ناظم الاطباء). || خود را واکشیدن از مناهی، و پارسایی به دروغ و ریا. (آنندراج).

تماؤر.

[تَ ءُ] (ع مص) فخر کردن و نازیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تماءَر القوم تماؤراً؛ تفاخروا. (اقرب الموارد).

تماؤن.

[تَ ءُ] (ع مص) بازآمدن از سفر. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). || دیرینه گشتن چیزی. (از اقرب الموارد).

تماهت.

[تَ هَ] (ع مص) بدبو و بدمزه بودن گوشت و طعام. (آنندراج). تماهة. رجوع به تماهة شود.

تماهچه.

[تَ چَ / چِ] (اِ) تباهچه که گوشت نرم پخته باشد. (آنندراج). گوشت نرم و پخته و مهرا. (ناظم الاطباء).

تماهک.

[تَ هُ] (ع مص) باهم ستیهیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تماهة.

[تَ هَ] (ع مص) بگردیدن خوردنی. (تاج المصادر بیهقی). بدبوی و بدمزه گردیدن طعام. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تغییر طعم و بوی یافتن طعام. (از اقرب الموارد). || فاسد و تباه گردیدن گوشت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تمای.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش تکاب است که در شهرستان مراغه جنوب خاوری تکاب واقع است و 630 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

تمایح.

[تَ یُ] (ع مص) پیچ پیچان رفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تمایل. (از اقرب الموارد).

تمایر.

[تَ یُ] (ع مص) تباهی افتادن میان قوم و فتنه برخاستن. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تمایز.

[تَ یُ] (ع مص) تفرق. (اقرب الموارد). جداکردن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تمایط.

[تَ یُ] (ع مص) از هم دور شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). تباعد. (اقرب الموارد). || با یکدیگر بد شدن قوم و تباهی افتادن میان آنها. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تمایل.

[تَ یُ] (ع مص) پیچ پیچان رفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). میل و کجی و کج شدگی در رفتار. (ناظم الاطباء). تبختر در راه رفتن. (از اقرب الموارد). || چسبیدن. (زوزنی، یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || تفاتن و تحارب میان قوم. (از اقرب الموارد). || میل کردن. (آنندراج). رجوع به میل شود.

تمایلات.

[تَ یُ] (ع اِ) جِ تمایل. رجوع به تمایل و میل شود.

تمئنة.

[تَ ءِ نَ] (ع مص) آماده شدن. || اندیشیدن و نگریستن. || آگاهانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تمأی.

[تَ مَء ئی] (ع مص) فراخ شدن پوست و مشک و دراز گردیدن آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). فراخ و دراز گردیدن مشک. (از اقرب الموارد). فراخ شدن پوست و جز آن به کشیدن. (منتهی الارب) (آنندراج). || تباهی افتادن میان قوم. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). فاش شدن بدی و فتنه در قوم. (منتهی الارب) (آنندراج). فاش شدن بدی و فتنه و تباهی افتادن میان قوم و زیاد شدن فتنه. (ناظم الاطباء).

تمئی.

[تَ مَءْ ئی] (ع مص) تمأی. رجوع به مادهء قبل شود.

تمبان.

[تُ] (اِ) شلوار. تنبان. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به تنبان شود.

تمبانو.

[تُ] (اِخ) دهی از دهستان دهو است که در بخش میناب شهرستان بندرعباس واقع است و 1600تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

تمبر.

[تَ] (فرانسوی، اِ) تَمر. کاغذ کوچک چهارگوش که بر آن نشان پستخانه چاپ می شود(1) و در پستخانه بر پاکت و غیر آن چسبانده می شود که نشان ادای کرایهء پست است و نیز در ادارات دولتی نشان ادای حق دولت است که بر کاغذها چسبانده می شود. این لفظ، مأخوذ از فرانسوی است(2) که در تکلم مبدل به تمر میشود. (فرهنگ نظام). در لاتینی آن را تمپانوم(3) گوئید. برگه ای کوچک که ادارات پست طبع و در مقابل اخذ حق حمل و نقل نامه ها و غیره به محمول الصاق کنند. (حاشیهء برهان چ معین). کاغذی خرد و چهارگوش که بر آن نقشی طبع کرده اند با ذکر بها و قیمت آن که مقابل وجهی آن را به نامه ها و اسناد و غیره چسبانند. اولین تمبر پستی ایران برطبق کاتالگ شامپیون به سال 1868 م. مطابق با 1285 ه . ق. طبع شده است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). تمر. رجوع به تمر شود. || شاخه ای زرد رنگ است که از آن خوشهء خرما بیرون می آید (تک جندغ) در این صورت فارسی(4) است. (فرهنگ نظام).
(1) - البته با علامتی مخصوص و مقصود از نشان تصویری است ک روی کاغذ چاپ میشود.
(2) - Timbre.
(3) - Tympanum. (4) - مورد تردید است.

تمبرون.

[تَ رُ] (اِخ)(1) سردار لاسدمونی. و معاصر اردشیر دوم. رجوع به تاریخ ایران باستان ج2 ص1092 شود.
(1) - Thimbron.

تمبرون.

[تَ] (اِخ)(1) از معاصران اسکندر و از دوستان هارپالوس است که هارپالوس را به قتل رسانید و سپس عازم فتح برقه گردید و در جنگ با سیرنیها و مردم برقه کشته شد. رجوع به تاریخ ایران باستان ج2 ص1882 و 1883 و ج3 ص1984 شود.
(1) - Thimbrun.

تمبریوم.

[تَ] (اِخ)(1) ناحیه ای به ده فرسنگی تی ریه اوم که کورش در جنگ با اردشیر در آنجا توقف کرد. رجوع به تاریخ ایران باستان ج2 ص1000 شود.
(1) - Timbrium.

تمبک.

[تُ بُ] (اِخ) دهی از دهستان ثلاث است که در بخش کنگان شهرستان بوشهر واقع است و 1800 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

تمبک.

[تُ بَ] (اِخ) دهی از دهستان دهو است که در بخش میناب شهرستان بندرعباس واقع است و 1000 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

تمبکتو.

[تُ بُ] (اِخ) تمبوکتو. رجوع به همین کلمه شود.

تمبکتی.

[ ] (اِخ) احمدبابا. رجوع به احمدبابا تمبکتی شود.

تمبکتی.

[ ] (اِخ) عبدالرحمن. رجوع به السعدی عبدالرحمن و معجم المطبوعات شود.

تمب گاوان.

[تُ] (اِخ) دهی از دهستان سبزواران است که در بخش مرکزی شهرستان جیرفت واقع است و 468 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

تمبلی.

[تُ بُ] (اِ) به لغت دیلمی نبات ثافسیا است. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به ثافسیا شود.

تمبوتک.

[تَ تَ] (اِ) دارکوب. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تمبور.

[تُ] (اِخ) دهی از دهستان نمداد است که در بخش کهنوج شهرستان جیرفت واقع است و 150 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

تمبورلی.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان چاپلق است که در بخش الیگودرز شهرستان بروجرد واقع است و 187 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

تمبوشمالی.

[تُ شِ] (اِخ) دهی از دهستان آل حرم است که در بخش کنگان شهرستان بوشهر واقع است و 160 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

تمبوکتو.

[تُ] (اِخ)(1) تمبکتو. شهری است در سودان که در آفریقای وسطی واقع است و 6500 تن سکنه دارد که غالب آنان مسلمانند این شهر بر کنار رود نیجر قرار دارد و بهمین جهت مرکز تجارت پررونقی است. این شهر در سال 1894م. بوسیلهء فرانسویها اشغال گردید. ابن بطوطه در سفرنامهء خود از این شهر یاد نیکی کرده است. رجوع به قاموس الاعلام ترکی و لاروس و المنجد شود.
(1) - Tombouctou.

تمبی.

[تُ] (اِخ) دهی از دهستان چرام است که در بخش کهکیلویهء شهرستان بهبهان واقع است و 150 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

تمبیان.

[تَ] (اِخ) دهی است از دهستان یک مهه که در بخش مسجد سلیمان شهرستان اهواز واقع است و 680 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

تمبیدن.

[تُ دَ] (مص) افتادن. خراب شدن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تمپ سن.

[تُ سُ] (اِخ) از دانشمندان خاورشناس انگلیس است که بمعیت کینگ به ایران آمد و در تحقیق و مقابلهء کتیبهء بیستون کوشش فراوان کردند و در سال 1907م. نتیجهء تحقیقات را انتشار دادند. رجوع به تاریخ ایران باستان ج1 ص56 و 55 شود.

تمپل.

[تِ] (اِخ)(1) سرویلیام... از سران دولت انگلستان (1628-1699 م.) و تنظیم دهندهء قراردادهای اکس لاشاپل ونیمگ است. (از لاروس).
(1) - Temple Sir William.

تمت.

[تَ] (ع اِ) روییدگی است و بر آن غیر مأکول. (منتهی الارب) (آنندراج). روییدگی که برش مأکول نیست. (ناظم الاطباء).

تمت.

[تَمْ مَ] (ع فعل) کلمهء فعل مأخوذ از تازی که در آخر کاری گویند و یا در آخر نامه نویسند یعنی تمام شد و به انجام رسید. (ناظم الاطباء).

تمتاج.

[تُ] (اِ) طعامی است معروف. (شرفنامهء منیری). رجوع به تتماج شود.

تمتام.

[تَ] (ع ص) سخن تاناک و یا میم ناک گوینده و کسی که سخن او به حنک درخورد یا گنگلاج که سخن وی به فهم ناید. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). آنکه زبانش با تاء گردد. (مهذب الاسماء). کسی که در کلام تای فوقانی بسیار تلفظ کند به هندی توتلا گویند. (غیاث اللغات) (آنندراج) :
بر شخص ظفر جوی فتد لرزهء مفلوج
بر لفظ سخنگوی زند لکنت تمتام.
مسعودسعد.
تا وصف او تمیمهء من شد به جنب من
تمتام ناتمام سخن بود بوتمام.خاقانی.

تمتامة.

[تَ مَ] (ع ص) مؤنث تمتام است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به تمتام شود.

تمتان.

[تَ مَ] (ع اِ) رشتهء خیمه و تمتین مثله. (منتهی الارب) (از آنندراج). طناب خیمه ج، تماتین. (ناظم الاطباء).

تمتح.

[تَ مَتْ تُ] (ع مص) برآسودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). برآسودن شتر بر دستهای خود در رفتار. (از اقرب الموارد).

تمتع.

[تَ مَتْ تُ] (ع مص) برخورداری گرفتن. (از تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). برخورداری یافتن. (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء). منفعت گرفتن. (غیاث اللغات). نفع بردن از چیزی به زمان دراز. (از اقرب الموارد). گوارا زندگی کردن با مال کسی و لذت بردن از آن. (از اقرب الموارد). برخورداری و بهره و سود و خوش آیندگی. (ناظم الاطباء). با لفظ یافتن و دیدن و گرفتن و بردن و برداشتن و داشتن از چیزی مستعمل است. (آنندراج). و در بهار عجم نوشته که تمتع بلفظ دیدن و بردن و برداشتن مستعمل است. (غیاث اللغات) :
چه مایه کرده بر آن روی لونه گوناگون
به آنکه چشم تمتع کنم به رویش باز.قریع.
و انواع تمتع و برخورداری برآن پیوست. (کلیله و دمنه). و انواع تمتع و برخورداری از مواسم جوانی و ثمرات ملک و دولت ارزانی دارد. (کلیله و دمنه). آمرزش براطلاق مستحکم شود. آنجا که جهانی از تمتع آب و نان...محروم مانده باشد. (کلیله و دمنه).
گر تمتع نباشد از زر و سیم
چه زر و سیم و چه سفال و حجر.ابن یمین.
رجوع به دیگر ترکیبهای این کلمه شود.
|| عمره با حج آوردن. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). به عمره حج کردن حاجی یعنی عمره را با حج آوردن. (از اقرب الموارد) (از کشاف اصطلاحات الفنون). جمع بین افعال حج و عمره در ماههای حج در یکسال بی آنکه با اهل خود مباشرت کند. (از تعریفات جرجانی) (کشاف اصطلاحات الفنون). رجوع به حج شود.

تمتع برداشتن.

[تَ مَتْ تُ بَ تَ](مص مرکب) تمتع بردن. تمتع گرفتن. تمتع یافتن :
نشد زگرد یتیمی نصیب هیچ گهر
تمتعی که دل از حظ دلستان برداشت.
صائب (از آنندراج).
رجوع به تمتع و دیگر ترکیبهای آن شود.

تمتع بردن.

[تَ مَتْ تُ بُ دَ] (مص مرکب) منفعت برداشتن. و منفعت بردن و حظ نفس برداشتن. (ناظم الاطباء) :
ز شعر خویش نتوان فیض شعر دیگران بردن
تمتع بیش از فرزند مردم می توان بردن.
صائب (از آنندراج).
رجوع به تمتع و دیگر ترکیبهای آن شود.

تمتع برگرفتن.

[تَ مَتْ تُ بَ گِ رِ / رَ تَ] (مص مرکب) بهره و فایده گرفتن. تمتع گرفتن :
از زر و سیم راحتی برسان
خویشتن هم تمتعی برگیر.سعدی (گلستان).

تمتع داشتن.

[تَ مَتْ تُ تَ] (مص مرکب) بهره داشتن. نصیب داشتن :
کافران از بت بی جان چه تمتع دارند
باری آن بت بپرستید که جانی دارد.حافظ.
از لذت حیات ندارد تمتعی
امروز هرکه وعدهء فرداش می دهند.
حافظ (از آنندراج).
رجوع به تمتع و دیگر ترکیبهای آن شود.
تمتع دیدن.
[تَ مَتْ تُ دَ] (مص مرکب)منفعت و فایده دیدن. (ناظم الاطباء). بهره دیدن. نصیب دیدن :
تمتع با کمال قرب زان رعنا نمی بینم
که زیرپا نبیند یار و من بالا نمی بینم.
صائب (از آنندراج).

تمتع کردن.

[تَ مَتْ تُ کَ دَ] (مص مرکب) در بیت زیر بمعنی تمتع بردن، تمتع یافتن آمده است :
نکردی تمتع نخوردی نبید
کزین هر دو گردد خرد ناپدید.نظامی.
رجوع به تمتع و دیگر ترکیبهای آن شود.

تمتع گرفتن.

[تَ مَتْ تُ گِ رِ / رَ تَ](مص مرکب) بهره و فایده گرفتن. (ناظم الاطباء). تمتع یافتن. تمتع بردن :
نشد ز دولت بیدار رزق اهل سعادت
تمتعی که از آن چشم نیمخواب گرفت.
صائب (از آنندراج).
رجوع به تمتع و دیگر ترکیبهای آن شود.

تمتع یافتن.

[تَ مَتْ تُ تَ] (مص مرکب)لذت یافتن. بهره و فایده یافتن. (ناظم الاطباء). تمتع بردن. نصیب یافتن : از ثمرات رأی در وقت آفت تمتعی زیادت نتوان یافت. (کلیله و دمنه). هرکجا که رویم اگرچه در خصب و نعمت باشیم بی دیدار تو تمتع و لذت نیابیم. (کلیله و دمنه). عابد از طعمه های لطیف خوردن گرفت... و از فواکه و مشموم و حلاوتها تمتع یافتن. (گلستان). و از ریعان جوانی تمتع نیافته. (گلستان).
تمتع ز هر گوشه ای یافتم
زهر خرمنی خوشه ای یافتم.سعدی.
رجوع به تمتع و دیگر ترکیبهای این کلمه شود.

تمتک.

[تَ مَتْ تُ] (ع مص) جرعه جرعه نوشیدن شراب را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). تجرع. (از اقرب الموارد).

تمتم.

[تُ تُ] (اِ) قطاس باشد و آن دم گاو کوهی است که سپاهیان آن را از نیزه و علم آویزند و بر گردن اسب بندند. (برهان) (ناظم الاطباء). غژغاو را گویند که به ترکی قطاس خوانند و آن دم گاو کوهی است که در ختا و ترکستان پیدا شود و سپاهیان آن را از نیزه و علم و طوق آویزند و به جهت زینت در گردن اسب بندند. (انجمن آرا) (آنندراج) (از فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی). به یونانی، که ته(1). لاتینی، سه ته.(2) فرانسه، سه تاسه(3). (حاشیهء برهان چ معین). گژگاو. (فرهنگ رشیدی) (فرهنگ جهانگیری). گژغاو. (فرهنگ جهانگیری). رجوع به پرچم شود.
(1) - Kete.
(2) - Cete.
(3) - Cetace.

تم تم.

[تُ تُ] (ع اِ) سماق که به فارسی تتم گویند. (منتهی الارب). سماق. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). و به کسر هر دوی فوقانی [ تِ تِ ] به عربی سماق را گویند که در آش و طعام کنند. (برهان). رجوع به سماق و تحفهء حکیم مؤمن و گیاه شناسی ثابتی ص173 شود.

تم تم.

[تَ تَ] (اِخ) دهی از بخش روانسر است که در شهرستان سنندج واقع است و 315 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

تمتمة.

[تَ تَ مَ] (ع مص) با تا گشتن زبان کسی. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). سخن تاناک یا میم ناک گفتن یا برخوردن سخن به حنک اعلی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به تمتام شود.

تمتن.

[تَ مَتْ تُ] (ع مص) محکم و استوار شدن. (از ناظم الاطباء). رجوع به تمتین شود.

تمته.

[تَ مَتْ تُهْ] (ع مص) ستودن. و تکلف کردن در ستایش خود و ستایش جستن به چیزی که ندارد. (از اقرب الموارد). و گویند خود را به حیرت و حماقت زدن. (از اقرب الموارد). || محنت ورزیدن. || خرامیدن به ناز. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || مبالغه کردن در چیزی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). مبالغه نمودن در چیزی و گمراه شدن. (ناظم الاطباء). || درمان کردن غوایت و باطل. (از اقرب الموارد). || (ع اِ) راز نهانی. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). || غوایت. (منتهی الارب). گمراهی و غوایت و خبط و خطا. (ناظم الاطباء).

تمتی.

[تَ مَتْ تی] (ع مص از «م ت ت»)دراز شدن. (منتهی الارب). تمطی. (اقرب الموارد). || اعتماد کردن و زیر پای نهادن تا ببرد آن را. اصله تمتت و لم یسمع. (منتهی الارب). اعتمال در ریسمان برای بریدن آن و اصل آن تمتت است. (از اقرب الموارد).

تمتی.

[تَ مَتْ تی] (ع مص از «م ت و»)دراز کشیدن پشت در کشیدن کمان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تمتیح.

[تَ] (ع مص) دم به زمین سپوختن ملخ جهت خانه نهادن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تمتیع.

[تَ] (ع مص) برخورداری دادن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بلند گردانیدن. (تاج المصادر بیهقی). به انتها و کمال رسانیدن چیزی را. || توشه دادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || متعه دادن زن را بعد طلاق. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و فی الحدیث: طلق امرأة، فمتع بولیدة؛ ای اعطاها امة. (اقرب الموارد). || دراز ساختن چیزی را. (از اقرب الموارد). || تعمیر کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || باقی داشتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || عمر دراز دادن خداوند به کسی. (از اقرب الموارد).

تمتین.

[تَ] (ع مص) به رشته بخیه زدن خیمه را. (منتهی الارب) (آنندراج). بخیه زدن خیمه را به رشته. (ناظم الاطباء): متن الخیمة؛ ضربها بخیوطها و آجاد مد اطنابها، یقال متن خباءک. (اقرب الموارد). || تقدمنی الی موضع کذا ثم الحقک؛ گفتن مر پیش رونده را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). یقال: متن لفلان کذا و کذا ذراعاً ثم لحقه. (اقرب الموارد). || رشتهء موی میان طرائق خیمه در کردن تا سر ستون ندرد خیمه را. || استوار بستن کمان به پی. || استوار و محکم کردن خیک را بروغن و اصلاح آن نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || استوار کردن. (تاج المصادر بیهقی). درشت و استوار قرار دادن. (از اقرب الموارد). سخت و محکم گردانیدن چیزی را. (از ذیل اقرب الموارد). || استوار کردن دلو را. (از ذیل اقرب الموارد). || غذا را به افاویه چاشنی زدن. (از اقرب الموارد). || (ع اِ) رشته خیمه. تمتان مثله. ج، تماتین. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به تماتین و تمتان شود.

تمثال.

[تَ] (ع مص) مثل آوردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || برابر و شبیه کردن چیزی به چیزی. (از اقرب الموارد). || نگاشتن پیکر، نگاشته مانند پیکری. (منتهی الارب). نگاشتن تمثال مانند پیکری. (ناظم الاطباء). به همهء معانی رجوع به تمثیل شود.

تمثال.

[تِ] (ع اِ) صورت نگاشته. (دهار) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). تندیسه. (مهذب الاسماء) (السامی فی الاسامی). پیکر نگاشته. (منتهی الارب) (آنندراج). صورت و پیکر. (غیاث اللغات). صورت و پیکر نگاشته. صورت و شکل و پیکر و تندس و تندسه و تندیس و تصویر و شبیه. (ناظم الاطباء). صورت نگاشته: فی ثوبه تماثیل؛ یعنی، صورت جانداران نگاشته ج، تماثیل. و گفته اند تمثال آنچه که سازی و بنگاری همانند آفریدهء خدا از جانداران، و صورت عام بود. (از اقرب الموارد) :
بهشت آیین سرایی را بپرداخت
زهر گونه در او تمثالها ساخت
زعود و چندن او را آستانه
درش سیمین و زرین بالکانه.رودکی.
این عن فلان و قال فلان دان که پیش من
آرایش کراسه و تمثال دفترست.
(از لغت فرس اسدی چ دبیرسیاقی ص59).
نوروز برنگاشت به صحرا به مشک و می
تمثالهای عزه و تصویرهای می.
منوچهری (دیوان چ دبیرسیاقی ص112).
بفرمود شه تا برآرند گرد
ز تمثال آن پیکر سالخورد.نظامی.
چو شیرین نام صورت برد گفتند
که آن تمثال را دیوان نهفتند.نظامی.
نخست آزرم آن کرسی نگهداشت
بر او تمثالهای نغز بنگاشت.نظامی.
همه تمثالهای آسمانی
رصد بسته بر آن تخت کیانی.نظامی.
بهشتی مرغی ای تمثال چینی
در این دوزخ بگو تا چون نشینی.نظامی.
من از غصه رنجور و از خواب مست
که ناگاه تمثال برداشت دست.
سعدی (بوستان).
به چشم و گوش و دهان آدمی نباشد مرد
که هست صورت دیوار را همین تمثال.
سعدی.
هست از پیشانی عاشق هویدا حال عشق
می کشد مجنون مصور چون کشد تمثال عشق.
شهیدی (از آنندراج).
- تمثال همایونی؛ تصویر پادشاه ایران.
- نشان تمثال؛ نشانی که در روی آن تصویر پادشاه نگاشته شده باشد. (ناظم الاطباء).
|| در بیت زیر ازنظامی ظاهراً بمعنی حلقه یا دیواره و روسازیی است که بر چاهها تعبیه کنند چنانکه مرحوم وحید در ذیل بیتی از اقبالنامه آرد: «چاه تمثال پوش یعنی، چاهی که تمثال و سر آن را پوشیده باشند تا کسی نداند چاهست و در آن فرو افتد» :
که شاها در این چاه تمثال(1) پوش
مشو جز به فرمان فرهنگ و هوش.
نظامی (اقبالنامه چ وحید ص158).
|| بمعنی فرمان پادشاهی. جمع آن تماثیل. (غیاث اللغات). فرمان پادشاهی. (از ناظم الاطباء) :
تمثال تو چون دست براهیم پیمبر
مر بتکده ها را در و دیوار شکسته.سوزنی.
|| کتاب قاموس (5:26 استیفانس) این لفظ را به لفظ رمفان ترجمه نموده است (کتاب اعمال رسولان 7:43). رجوع به رمفان شود. (از قاموس کتاب مقدس).
(1) - قیاس شود به خس پوش در این بیت صائب:
بدور خط از آن چاه زنخدان بیش می لرزم
ز آسیب چه خس پوش بر جان بیش می لرزم.
(از بهار عجم).

تمثال.

[تِ] (اِخ) نام اشعث بن قیس کندی است. (منتهی الارب).

تمثال غیرت.

[] (اِ مرکب) کتاب حزقیال 8:3 و 5، به واضحی تمام معلوم نیست که در این آیه به کدام تمثال اشاره می نماید الا اینکه می توان گفت که اشاره به تمثالی است که نزدیک مدخل دروازهء اورشلیم می گذاشتند که رؤیت آن اسباب هیجان غیرت داخلین می شد تا دلالت نماید براینکه عبادت تماثیل درین شهر آشکار و واضح گشته است. (از قاموس کتاب مقدس).

تمثالگر.

[تِ گَ] (ص مرکب) نقاش و صورتگر. (آنندراج). نگارندهء تصویر و مصور. (ناظم الاطباء). صانع. سازندهء پیکر. پیکر تراش. آنکه پیکر سازد، و یا نگارد. بت گر :
چنان صورتش بسته تمثالگر
که صورت نبندد از آن خوبتر.
سعدی (بوستان).

تمثع.

[تَ مَثْ ثُ] (ع مص) رفتن کفتار. (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تمثل.

[تَ مَثْ ثُ] (ع مص) قصاص گرفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || خواندن بیتی را بعد دیگری. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). خواندن بیتی را بعد بیتی دیگر... و بساکه برای خواندن مصرعی تنها استعمال شود. (از اقرب الموارد). || حجت آوردن. || مثل پدید کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مثل زدن. (آنندراج) (از اقرب الموارد). || بحدیث مثل آوردن. (از اقرب الموارد). || داستان زدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || مانند چیزی شدن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (از ذیل اقرب الموارد). بر مثال چیزی شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || پیش روی کسی ایستادن. || تصور شدن چیزی برای کسی. (از اقرب الموارد).

تمثیل.

[تَ] (ع مص) مثل آوردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || تشبیه کردن چیزی را به چیزی: و مثل الشی بالشی تمثی و تمثا، تشبیه کرد آن چیز را به آن چیز. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || نگاشتن پیکر نگاشته مانند پیکری. تمثال. (از منتهی الارب). نگاشتن پیکر و نمودن صورت چیزی. (آنندراج). تصویر کردن چیزی را. (از ناظم الاطباء) (از ذیل اقرب الموارد). || صورت بستن پیکر کسی را به نگاشتن و جز آن به حدی که گویا می بیند. || عقوبت کردن و عبرت دیگران گردانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || مثله کردن برای سیاست و عقوبت. (ناظم الاطباء). || (اِ) مأخوذ از تازی تشبیه و صورت و شکل. || نقل و نمونه و مثل و مانند. (ناظم الاطباء).
-امثال: لقمان را گفتند ادب از که آموختی. (گلستان).
|| مثل و مثال و داستان و افسانه و کنایه. || تقلید و در آوردن شبیه. (ناظم الاطباء). || (اصطلاح منطقی) اثبات حکم واحدی در امری جزئی بخاطر ثبوت آن حکم در جزئی دیگر بعلت وجود معنی مشترکی بین آن دوجزئی. و فقها آن را قیاس نامند و جزئی اول را فرع و دوم را اصل و مشترک را علت جامع گویند چنانکه گویند عالم مؤلف است پس حادث است مانند خانه. چون خانه حادث است و بعلت آنکه مرکب و مؤلف از اجزا مختلف است و این علت (تألیف از اجزاء مختلف) در عالم موجود است. پس عالم حادث است. (از تعریفات جرجانی). || (اصطلاح علم بدیع) از جملهء استعارات است الا آنکه این نوع استعارتی است بطریق مثال یعنی چون شاعر خواهد که بمعنیی اشارتی کند لفظی چند که دلالت بر معنیی دیگر کند بیارد و آن را مثال معنی مقصود سازد و از معنی خویش بدان مثال عبارت کند و این صنعت خوش تر از استعارت مجرد باشد چنانکه گفته اند:
کرا خرما نسازد خار سازد
کرا منبر نسازد دار سازد.
چون خواست تا بگوید که هر دشمنی که به مراعات و استمالت دوست نگردد و بمدارات ومجاملت عادیهء عداوت او کم نشود درمان آن جز دوری نباشد و وجه خلاص از او الا به قهر و قمع ممکن نگردد. از این معانی بدان دو مثال عبارت کرد و این همان معنی است که دیگری گوید:
هرکجا داغ بایدت فرمود
چون تو مرهم نهی ندارد سود.
و چنانکه ازرقی گفته است:
زمرد و گیه سبز هر دو همرنگ اند
ولیک زین به نگین دان کشند وزآن بجوال.
چون خواست که میان دو صاحب صدر یا دو برادر که یکی ببعضی از فضایل نفسانی مخصوص بود دیگری از شرف تحلی بدان محروم فرق گذارد بمثال زمرد و گیاه و عزت آن و رخص این از آن عبارت کرد. (از المعجم فی معاییر اشعار العجم ص369-370).

تمثی.

[تَ لَن] (ع ق) بطور تمثیل و تشبیه و بطور کنایه و بطور مثل. (ناظم الاطباء).

تمثیلات.

[تَ] (ع اِ) مثالها و کنایات و استعارات. (ناظم الاطباء). جِ تمثیل. رجوع به تمثیل شود.

تمثیل زدن.

[تَ زَ دَ] (مص مرکب) تشبیه دادن. (آنندراج، در ذیل تمثیل). مثال زدن. نمونه آوردن :
دین و دل را میدهی بر باد تا دم می زنی
باز تمثیل کرم برنام حاتم می زنی.
محسن تأثیر (از آنندراج).

تمجح.

[تَ مَجْ جُ] (ع مص) بزرگ منشی کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تکبر و افتخار کردن. (از اقرب الموارد).

تمجد.

[تَ مَجْ جُ] (ع مص) تعظم. (از اقرب الموارد).

تمجروتی.

[ ] (اِخ) علی بن محمد بن علی بن محمد مکنی به ابوالحسن المغربی متوفی بسال 1003 بمراکش. او راست: النفحة المسکیه فی السفارة الترکیه... (از اسماء المؤلفین ج1 ص750).

تمجس.

[تَ مَجْ جُ] (ع مص) گبر شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). مجوسی شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مغ شدن و مغ بالضم بمعنی آتش پرست. (آنندراج). مجوس شدن چنانکه گویند تهود و تنصر. (از اقرب الموارد). رجوع به مجوس و گبر و مغ شود.

تمجع.

[تَ مَجْ جُ] (ع مص) خرما در شیر آغشته خوردن. (تاج المصادر بیهقی). خرمای خشک با شیر خوردن یا شیر نوشیدن بر سر خرما. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). یقال: فلان لایزال یتمجع؛ پیوسته شیر می نوشد اندک اندک و بر آن خرما می خورد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تمجمج.

[تَ مَ مُ] (ع مص) عیب کردن خواستن ترا. (منتهی الارب). || لرزیدن و جنبیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). لرزیدن کفل. (از اقرب الموارد).

تمجمج.

[تَ مَ مُ] (ع مص) در تداول فارسی زبانان سخن در دهن گردانیدن. بی هویدا گفتن. سخن ناپیدا گفتن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کلمات را نامفهوم و جویده جویده ادا کردن. (فرهنگ فارسی معین).

تمجمج کردن.

[تَ مَ مُ کَ دَ] (مص مرکب) کلمات را نامفهوم و جویده جویده ادا کردن. (فرهنگ فارسی معین).

تمجیج.

[تَ] (ع مص) عیب کردن خواستن ترا. (منتهی الارب). خواستن فلان عیب فلان را: مجج فلان بفلان تمجیجا، اراده بالعیب. (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و در اقرب الموارد افزاید که این معنی جز در قاموس دیده نشد.

تمجید.

[تَ] (ع مص) به بزرگی یاد کردن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار) (مجمل اللغة). بزرگ کردن و ستودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بزرگ کردن و ثنا گفتن کسی را. (از اقرب الموارد). || به بزرگی نسبت کردن کسی. (منتهی الارب) (آنندراج) (غیاث اللغات) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || به بزرگی یاد کردن خدای تعالی را. (آنندراج). مدح و ستایش، و ستایش کردگی، و ستایش خدای تعالی. (ناظم الاطباء). || بسیار بخشیدن. || سیرخورانیدن شتران را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || پرشکم یا نیم شکم علف دادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تمجیدات.

[تَ] (ع اِ) ستایشها و مدحها. (ناظم الاطباء). جِ تمجید. رجوع به تمجید شود.

تمجیس.

[تَ] (ع مص) گَور (گبر) کردن. (زوزنی). مجوسی گردانیدن. منه الحدیث: فابواه یمجسانه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مغ گردانیدن. (آنندراج). مجوسی گردانیدن. (از اقرب الموارد). رجوع به تمجس و مجوسی و مغ و گبر شود.

تمچه.

[تَ چَ / چِ] (اِ) تنچه و توشه دان و خرجین. (ناظم الاطباء).

تمحص.

[تَ مَحْ حُ] (ع مص) تکشف: تمحصت الظلماء تکشف. (اقرب الموارد).

تمحق.

[تَ مَحْ حُ] (ع مص) محو و پاک شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). باطل و محو و نیست شدن. (از اقرب الموارد). || کاستن. || سوخته شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تمحک.

[تَ مَحْ حُ] (ع مص) ستیهیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تمحل.

[تَ مَحْ حُ] (ع مص) حیلت کردن. (تاج المصادر بیهقی). مکر نمودن و فریفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). مکر و حیله نمودن. || خواستن چیزی را به حیله و تکلف. (از اقرب الموارد) : طوفانی برخاست در مخایض و چون از تمحل قوت و علوفه عاجز ماندند... (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص266). || تکلف نمودن در حق کسی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || نقد کردن دراهم را. (از اقرب الموارد).

تمحمح.

[تَ مَ مُ] (ع مص) جای گرفتن و فرود آمدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تبحبح. (اقرب الموارد). || نزدیک زادن رسیدن زن. (منتهی الارب). نزدیک شدن زادن زن. (ناظم الاطباء).

تمحن.

[تَ مَحْ حُ] (ع مص) رنج و محنت کشیدن و تحمل کردن رنج و محنت را. (ناظم الاطباء).

تمحیص.

[تَ] (ع مص) آزموده گردانیدن. (زوزنی). آزمودن. || کم کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). یقال: محص الله عن فلان ذنوبه؛ ای نقصها و اذهب ماتعلق به من الذنوب و طهره و صفاه منها. (اقرب الموارد). || بی گناه کردن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). || پاکیزه نمودن گوشت از پی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). || دور کردن. (از ذیل اقرب الموارد).

تمحیط.

[تَ] (ع مص) هموار کردن به انگشتان زه کمان را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تمحیق.

[تَ] (ع مص) پاک کردن. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). باطل و محو کردن چیزی را. (از اقرب الموارد). || محیق گردانیدن کسی را. و ذلک انهم فی الجاهلیة اذا کان یوم المحاق بدر الرجل الی ماء الرجل اذا غاب عنه فینزل علیه و یسقی به ماله فاذا انسلخ کان ربه الاول احق به فلذلک یدعی المحیق. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به محیق شود.

تمحیل.

[تَ] (ع مص) نیرومند و توانا گردانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). تقول: محلنی یا فلان؛ ای قونی. (اقرب الموارد). || واداشتن شیر در وعا. (تاج المصادر بیهقی). قرار دادن شیر در پوست برهء شیرخواره و آن را شکوة نامند. (از اقرب الموارد).

تمحین.

[تَ] (ع مص) نرم گردانیدن یا برکندن پوست را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تمحیة.

[تَ حِ یَ] (ع مص) پاک کردن و محو کردن. (ناظم الاطباء). کوتاهی نکردن در محو کردن چیزی. (از اقرب الموارد).

تمخج.

[تَ مَخْ خُ] (ع مص) آب جنبانیدن به دلو و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تمخخ.

[تَ مَخْ خُ] (ع مص) مغز از استخوان بیرون کردن. (زوزنی). مغز از استخوان برآوردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تمخر.

[تَ مَخْ خُ] (ع مص) برابر باد ایستادن. || پشت بسوی باد کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || روی آوردن شتر به سوی گیاه سبز. (از اقرب الموارد).

تمخس.

[تَ مَخْ خُ] (ع مص) بسیار جنبیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به مادهء بعد شود.

تمخش.

[تَ مَخْ خُ] (ع مص) بسیار جنبیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به مادهء قبل شود.

تمخض.

[تَ مَخْ خُ] (ع مص) جنبیدن شیر در مخضة. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || دوغ زده شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). دوغ گردیدن شیر. (از اقرب الموارد). || درد زه خاستن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). درد زه گرفتن مادیان را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): کان حین التمخض و الطلق یحاد عن المرأة فانه ان ترک بحاله انصدعت المرأة فی الولادة و کذا السائر الحیوان. (ابن البیطار ج1 ص52). || باردار شدن گوسپند و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). آبستن شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). || فتنه زادن زمانه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || جنبیدن بچه در شکم مادر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد). || آمادهء باریدن شدن آسمان. (از اقرب الموارد).

تمخط.

[تَ مَخْ خُ] (ع مص) بینی پاک کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (آنندراج) (از اقرب الموارد). بینی افشاندن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || مضطربانه افتان و خیزان رفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تمخی.

[تَ مَخْ خی] (ع مص) بیزار شدن از چیزی و کناره گزیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || شکایت کردن نزد کسی و عذر خواستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). || مغز از استخوان برآوردن. (از اقرب الموارد). رجوع به تمخخ شود.

تمخیثا.

[تَ] (اِخ)(1) نام یکی از اصحاب کهف است و نام دعایی هم هست که به وقت حاجت خوانند. (برهان) (از ناظم الاطباء) (از آنندراج). نام دعائی است. (شرفنامهء منیری) :
بجای حلقهء ابریشمین بکف تسبیح
بجای زخمه بدستش دعای تمخیثا.
سپاهانی (از شرفنامهء منیری).
(1) - آقای دکتر معین در حاشیهء برهان آرد: برهان ذیل هفت مرد یکی از اصحاب کهف را «یملیخا» یاد می کند و به روایتی از ابن عباس نام وی «تملیخا» بود ولی نخست صحیح است و او همان است که در زبانهای اروپایی «یملیک» نامیده می شود.

تمخیخ.

[تَ] (ع مص) برآوردن مغز از استخوان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تمخیض.

[تَ] (ع مص) درد زه گرفتن زن و جز آن را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تمخیط.

[تَ] (ع مص) افشاندن و بردن آنچه بر بینی بزغاله باشد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بیرون کردن مخاط از بینی. (از اقرب الموارد).

تمخیة.

[تَ خِ یَ] (ع مص) دور کردن کسی را از کار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تمدح.

[تَ مَدْ دُ] (ع مص) ستودگی نمودن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار). ستودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). مدح کردن. (از اقرب الموارد). || ستایش خواستن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار). تکلف کردن در ستایش خود. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || فخر کردن و به تکلف سیر نمودن خود را از آنچه که ندارد. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). فخر کردن و بسیار ستودن خود را در چیزهایی که ندارد. (ناظم الاطباء). || فراخ و گشاده شدن زمین و تهیگاه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تمدخ.

[تَ مَدْ دُ] (ع مص) به رفتار مار رفتن ناقه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تلوت و تعکس ناقه در رفتار خود. (از اقرب الموارد). || بزرگ منشی کردن مردم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تکبر. (اقرب الموارد). || پرگوشت و پیه ناک شدن شتر از فربهی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تمدد.

[تَ مَدْ دُ] (ع مص) کشیدن و کشیده شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). کشیده شدن و دراز کشیدن مردم. (آنندراج). بیازیدن. (تاج المصادر بیهقی). خویشتن یازیدن. (زوزنی). || تمدد الرجل؛ ای تمطی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (مجمل اللغة). || (ع اِ) کشیدگی و خمیازه. (ناظم الاطباء). تمدد را به پارسی طرنجیدگی گویند. (ذخیرهء خوارزمشاهی، یادداشت به خط مرحوم دهخدا). صاحب بحر الجواهر تمدد را در اصطلاح طب به فارسی گزک(1) آورده و گوید: شیخ گوید تمدد مرضی آلی است که مانع قوهء محرکه از قبض اعضایی که وظیفهء آنها انقباض است می گردد و شیخ نجیب الدین گفته که تمدد تشنج عصب است از دو طرف پس عضو خشک گردد و بهیچ سوی نگراید پس آن ضد تشنج است ولی در این نظر است زیرا تمدد برحسب تعریفی که کرده اند مرکب از دو تشنج است بنابراین ضد تشنج نیست اما برحسب تعریف شیخ که آن را ضد تشنج دانسته از آن سبب است که تمدد مانع انقباض است همچنانکه تشنج مانع انبساط می گردد. (بحر الجواهر). بیماری آلی باشد که قوهء محرکه را از قبض اعضایی که قابل انقباض باشند منع کند و آن... آفتی است که در عضل و عصب پیدا آید. (قانون ابوعلی سینا چ تهران ص52، یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || دیر کشیدن فضولات در معده. یبوست : و متی حدیث عن اکل لحوم الوحش تمدد فی المعده وبط ء خروج الثفل فینبغی ان... (ابن البیطار).
(1) - رجوع به گزک شود.

تمدرع.

[تَ مَ رُ] (ع مص) مدرعه پوشیدن. (منتهی الارب) (تاج المصادر بیهقی) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

تمدل.

[تَ مَدْ دُ] (ع مص) دستار و مندیل بر سرپیچیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

تمدن.

[تَ مَدْ دُ] (ع مص) تخلق به اخلاق اهل شهر و انتقال از خشونت و همجیة و جهل به حالت ظرافت و انس و معرفت. و گویند مولدة است. (از اقرب الموارد). در شهر بود باش کردن و انتظام شهر نمودن و اجتماع اهل حرفه. (غیاث اللغات) (آنندراج). اقامت کردن در شهر. (از ناظم الاطباء). شهرنشینی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || مجازاً تربیت. ادب. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). تربیت. (ناظم الاطباء).

تمدن داشتن.

[تَ مَدْ دُ تَ] (مص مرکب) دارای تربیت بودن. (ناظم الاطباء). شهرنشین بودن و در مرحلهء کامل تربیت اجتماعی قرار داشتن. خلاف بربریت.

تمده.

[تَ دِ] (ص، اِ) کج زبان را گویند یعنی شخصی که در حرف زدن زبانش خوب نگردد و او را به عربی فأفأ خوانند. (برهان) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). رجوع به تمنده شود.

تمده.

[تَ مَدْ دُ هْ] (ع مص) ستودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تمدح. (اقرب الموارد). || تکلف کردن در ستایش خود. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به تمدح شود.

تمدهن.

[تَ مَ هُ] (ع مص) مدهن ساختن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تمدیح.

[تَ] (ع مص) بسیار ستودن. (تاج المصادر بیهقی). نیک ستودن. (زوزنی). مدح کردن. (غیاث اللغات). ستودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). مدح گفتن. ستایش کردن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

تمدید.

[تَ] (ع مص) کشیدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). نیک کشیدن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). || آماسیدن. باد کردن. ورم کردن. رجوع به ابن البیطار و ترجمه لکلرک ذیل عنب شود.

تمدید کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب) در تداول امروزی مهلت بیشتری تعیین کردن. فاصلهء زمانی اجرای امری را افزودن. انجام دادن تعهدی را به تأخیر انداختن. و بیشتر در مورد افزودن مدت پرداخت دین بکار رود: سفتهء فلان کس تمدید شد.

تمدیر.

[تَ] (ع مص) گل اندودن مکان را. || ریدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تمدیش.

[تَ] (ع مص) اندک دادن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). دادن: مامدشنی و ما امدشنی شیئاً؛ ای ما اعطانی. (از اقرب الموارد).

تمدین.

[تَ] (ع مص) شهر ساختن. (تاج المصادر بیهقی). شهر کردن. (زوزنی). شهر گردانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || ثابت و مقیم گردانیدن بجایی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تمدین.

[تَ مَ یُ] (ع مص) نازپرورده شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تنعم. (اقرب الموارد).

تمذج.

[تَ مَذْ ذُ] (ع مص) رسیدن خربزه. || پرشدن آوند. || آماسیدن چیزی. || فراخ گردیدن چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تمذح.

[تَ مَذْ ذُ] (ع مص) مکیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || تهی گاه برآمدن از سیری. (تاج المصادر بیهقی). آماسیدن و برآمدن تهیگاه از سیرابی. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). یقال: شرب حتی تمذحت خاصرتاه. (اقرب الموارد).

تمذخ.

[تَ مَذْ ذُ] (ع مص) مکیدن انگبین گلنار. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بعکس یکدیگر رفتن مرد و شتر در سیر. (از اقرب الموارد). || مانند مار رفتن ماده شتر. (ناظم الاطباء). || تکبر کردن مرد. (ناظم الاطباء).

تمذر.

[تَ مَذْ ذُ] (ع مص) تباه گردیدن گردکان. || شوریدن دل. || پراکنده شدن شیر. || پاره پاره گردیدن شیر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

تمذقر.

[تَ مَ قُ] (ع مص) برگردیدن آب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تغییر آب و اختلاط آن. (از اقرب الموارد).

تمذهب.

[تَ مَ هُ] (ع مص) اختیار مذهب کردن. (ناظم الاطباء).

تمذیج.

[تَ] (ع مص) فراخ گردانیدن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به تمذج شود.

تمذیر.

[تَ] (ع مص) پراکنده نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تمذیة.

[تَ یَ] (ع مص) به چراگاه گذاشتن اسب را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تمر.

[تَ / تِ] (ترکی، اِ) آب مروارید را گویند و آن علتی است که بعضی از مردم را در سن چهل سالگی در چشم بهم می رسد و چشم تاریکی می کند و بینایی نقصان می پذیرد و چون سن از پنجاه تجاوز نماید، آن علت بخودی خود برطرف گردد. (برهان) (از انجمن آرا) (از فرهنگ رشیدی) (از فرهنگ جهانگیری) (از آنندراج). کدورت جلیدیه که آب مروارید نیز گویند. (ناظم الاطباء). بیماریی که در چشم پیدا شود. (غیاث اللغات).

تمر.

[تِ مِ] (اِ) به زبان علمی هند بمعنی تاریکی باشد که در مقابل روشنی است. (برهان). سانسکریت: تی می را(1). (اشیتنگاس بنقل حاشیهء برهان چ معین). تاریکی و ظلمت و سیاهی و کوری کامل(2). (ناظم الاطباء).
(1) - timira. (2) - در ناظم الاطباء به کسر اول و سکون م و را ضبط شده است.

تمر.

[تَ مُ] (ترکی، اِ) بزبان ترکی آهن را گویند. (برهان). بزبان مغولی آهن. (از فرهنگ رشیدی). مأخوذ از ترکی(1) آهن. (ناظم الاطباء) بزبان ترکی آهن را گویند و نام یکی از مغول و نام پادشاه عظیم الشأن که مردم ناواقف هند آن را تیمور خوانند بروزن زیتون و رسم الخط ترکی را نمی دانند که ضمه را بصورت واو و فتحه را بصورت الف و کسره را بصورت «ی» نویسند. (غیاث اللغات). نام اصلی امیر تیمور گورکان هم تمر به فتح تاء مثناة فوقانیه و ضم میم و سکون راء مهمله است که در لغت ترکی بمعنی آهن است که اکنون تیمور بر وزن طیفور استعمال کنند و آنچه ترک است تمر میخوانند و تبدیل دال مهمله به تاء، اگرچه لحن است ولی در ترکی جایز است چنانکه آهن را حالا دمر(2)استعمال می کنند. شاعری در تاریخ وفات امیرتیمور گفته :
سلطان تمر آنکه چرخ را دل خون کرد
وز خون عدو روی زمین گلگون کرد...
(حاشیهء برهان چ معین).
(1) - در ناظم الاطباء بکسر اول آمده است.
(2) - Damor.

تمر.

[تَ] (ع اِ) خرما. (دهار) (منتهی الارب) (انجمن آرا) (آنندراج) (ناظم الاطباء). و در عربی خرما را گویند. (برهان). خرمای خشک. (غیاث اللغات). ثمر خشک نخل. (از اقرب الموارد). واحد آن تمرة و ج، تمرات و تمور و تمران است. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). به فارسی خرما نامند و او را از ابتداء تکون تا انتها، هفت مرتبه می باشد یکی طلع که ولیع نیز گویند و دیگر بلج سیم خلال. چهارم بسر. پنجم قسب. ششم رطب. هفتم تمر... و تمر در دویم گرم و در اول خشک و بعضی در اول تر دانسته اند. مبهی مبرودین و موافق سینه و شش و کثیرالغذا و مولد خون متین و مقوی کردهء لاغر شده و تلیین مفاصل. و جهت فالج و اعیا و درد ورک و امراض بارده و بلغمیه و درد کمر. و طبیخ او با حلبه جهت تب بلغمی و حصاة مجرب است و مولد سودا و سدهء جگر و سپرز و محرق خون و معفن اخلاط و مصدع و مورث قلاع و رمد و درد دندان و مصلحش روغنها و خشخاش و بادام و سکنجبین و آب انار. و محرور را اجتناب اولی و در بلدی که خرما حاصل نشود اهل آن بلد باید بسیار تقلیل نمایند و دانهء خرما مرکب القوی و قابض و مسحوق او جهت اسهال و ذرور سوختهء او جهت رویانیدن مژه و قروح خبیثه و الصاق جراحت تازه و قرحهء چشم و سبل جرب و حدت بصر نافع است و چون تمر را در شیر تازه خیسانیده تناول نمایند و از عقب آن شیر بنوشند در تقویت باه بی عدیل است. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به ترجمهء صیدنه و فهرست مخزن الادویه و بحرالجواهر و اختیارات بدیعی شود.
- التمر بالسویق؛ مثلی است در مکافات زنند. (التاج، از ذیل اقرب الموارد) :
لسنا من القوم الذین اذا
جاء الشتاء فجارهم تمر.
یعنی آنان مال همسایه را خورند و آن را حلال دارند چنانکه مردم خرما را بزمستان شیرین شمارند. (از ذیل اقرب الموارد ایضاً).

تمر.

[تَ] (اِ) تمر هندی. رجوع به همین کلمه شود.

تمر.

[تَ] (اِ) مأخوذ از تمبر فرانسه. رجوع به تمبر شود.

تمر.

[تَ] (ع مص) خرما خورانیدن قوم را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به تمر شود.

تمر.

[تَ مَ] (اِخ) موضعی است به یمامة. (منتهی الارب). قریه ای به یمامة از عدی التیم. (از معجم البلدان). || عین التمر؛ جایی نزدیک کوفه. (ناظم الاطباء).

تمر.

[تَ مَ] (اِخ) دهی از دهستان لفور است که در بخش مرکزی شهرستان شاهی واقع است و در حدود 100 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

تمر.

[تَ مَ] (اِخ) دهی از دهستان انزل که در بخش حومهء شهرستان ارومیه واقع است و 710 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

تمرات.

[تَ مَ] (ع اِ) جِ تمرة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). رجوع به تمرة و تمر شود.

تمراد.

[تِ] (ع اِ) خانهء خرد جهت بیضه نهادن در اندرون خانهء کبوتران. فاذا جعلت نسقاًبعضها فوق بعض، فهی التمارید. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء) (از آنندراج).

تمراد.

[تَ] (ع مص) تمراد ساختن جهت کبوتران. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

تمراغ.

[تَ] (ع مص) در خاک غلطانیدن ستور. (از اقرب الموارد). رجوع به تمریغ شود. || غوطه خوردن و آغشتن. (ناظم الاطباء).

تمرالفهم.

[تَ رُلْ «؟»] (اِ) بلادر است. (تحفهء حکیم مؤمن). بلادر. انقردیا(1). (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به بلادر شود.
(1) - Anacarde.

تمران.

[تُ] (ع اِ) جِ تمر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). جمع تمر که بمعنی خرما باشد. (آنندراج). رجوع به تمر شود.

تمران.

[تَ] (اِخ) نام شهری. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ناحیه ای است در خراسان به گوزکانان به حدود رباط کروان، نزدیک اندر کوهها. و مهتر ایشان را تمران فرنده خوانند. (حدود العالم چ دکتر ستوده ص96). رجوع به تاریخ مغول اقبال ص73 و حدود العالم چ مینورسکی ص106 شود.

تمران شاه.

[ ] (اِخ) رجوع به تاج الدین تمران شود.

تمران فرنده.

[تَ فَ دَ] (اِخ)(1) لقب مهتر ناحیهء تمران به گوزکانان. (حدود العالم). رجوع به تمران شود
(1) - در حدود العالم چ مینورسکی چنین آمده: Baranda) فرنده) Tamran-waranda.

تمرئة.

[تَ رِ ءَ] (ع مص) گفتن کسی هنیئاًمریئاً. (از اقرب الموارد).

تمر بلیغ.

[تَ مُ بَ] (ترکی، اِ مرکب) مأخوذ از ترکی(1) بمعنی کمان آهنین. (ناظم الاطباء).
(1) - در ناظم الاطباء به کسر اول آمده است.

تمر بلیغ.

[تَ مُ بَ] (اِخ) لقب سلجوق(1)(ناظم الاطباء).
(1) - در ناظم الاطباء بکسر اول آمده است.

تمربیگ.

[تَ مَ بِ] (اِخ) دهی است از دهستان تیلکوه که در بخش دیواندرهء شهرستان سنندج واقع است و 220 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

تمرتاش.

[تُ مُ] (اِخ) از قراء خوارزم است. (از معجم البلدان).

تمرتاش.

[تُ مُ] (اِخ) یا تیمورطاش امیر حسام الدین بن نجم الدین ایلغازی که بدست بنی ارتق در دیار بکر حکومت یافت والی حلب و حاکم ماردین بود و بعد از 30 سال حکومت در ماردین و میافارقین در سال 547 ه . ق. درگذشت و مرد کریم الطبع و بردبار بود. (از قاموس الاعلام ترکی). رجوع به عیون الانباء ج1 ص164 و ج2 ص229 شود.

تمرتاشی.

[تَ مُ] (اِخ) احمدبن ابی ثابت اسماعیل بن محمد بن آیدغمش التمرتاشی ظهیرالدین ابوالعباس الخوارزمی الحنفی نزیل گورگانج متوفی بسال 601 ه . ق. او راست شرح جامع الصغیر. فتاوی التمرتاشی. فرایض التمرتاشی و کتاب التراویح. (از اسماء المؤلفین ج1 ص89).

تمرتاشی.

[تَ مُ] (اِخ) صالح بن محمد بن عبدالله بن احمد الخطیب الغزی در سال 980 ه . ق. متولد شد و به سال 1055 ه . ق. درگذشت. او راست: زوهرالجواهر (کذا). شرح الفیة. شرح تاریخ شیخ الاسلام سعدی المحشی. شرح تحفة الملوک. العنایة فی شرح الوقایة فی الفروع. منظومه ای در فقه و جز آن. (از اسماء المؤلفین ج1 ص423).

تمرتاشی.

[] (اِخ) محمد بن عبدالله بن احمدالخطیب بن محمد الخطیب بن ابراهیم الخطیب بن محمد الخطیب التمرتاشی الغزی الحنفی سرآمد فقهای عصر خود و امامی عالم و فاضل نیکوطریقت و قوی الحافظه وپراطلاع بود. او راست: تنویرالابصار و جامع البحار. اول رجب 1006 ه . ق. در گذشت. (از معجم البلدان). رجوع به اسماء المؤلفین ج2 ص262 شود.

تمرچین.

[ ] (اِخ) تموچین. نام اصلی چنگیزخان. (تاریخ جهانگشای جوینی ج1 ص26 و 28). رجوع به چنگیزخان مغول شود.

تمرخ.

[تَ مَرْ رُ] (ع مص) خویشتن را چرب کردن. (زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). روغن مالیدن چیزی را. (از اقرب الموارد).

تمرد.

[تَ مَرْ رُ] (ع مص) چندی امرد ماندن و سپس ریش برآوردن: تمرد فلان زماناً. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). مدتی بی ریش بماندن، پس ریش برآوردن. (تاج المصادر بیهقی). || شوخ و ستنبه شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). ستنبه شدن. (دستور اللغة) (مجمل اللغة). سرکشی کردن. (غیاث اللغات). سرکشی کردن و رسیدن در نافرمانی بجایی که از نوع خود بیرون رود. (آنندراج). متنبه(1) و سرکش شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). عصیان کردن و از حد خود تجاوز نمودن چنانکه پند و نصیحتی را نپذیرد. (از اقرب الموارد). گردن کشی کردن. (دهار) سرکشی و گردنکشی و خودسری و مخالفت و نافرمانی و بتره و عدم اطاعت و عدم انقیاد و تحقیر حکم و فرمان، و طغیان. (ناظم الاطباء) : نه در ضمیر ضعیفان آزاری صورت بندد و نه گردنکشان را مجال تمرد باقی ماند. (کلیله و دمنه). تا معاندت فجار و تمرد کفار ظاهر گشت. (کلیله و دمنه). دشمن که... تمرد او به تودد زیادت گردد از او نجات نتوان یافت مگر به هجر. (کلیله و دمنه). از عقوق و تمرد پسر مستغاث شد و از حرکات و سکنات او تبرا نمود. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص343).
(1) - ظ: تصحیف ستنبه است که بمعنی نافرمان و ستیزه کننده و سخن ناشنو باشد.

تمردکن.

[تَ مَرْ رُ کُ] (نف مرکب)نافرمان و مخالف و طاغی و عاصی و سرکش. (ناظم الاطباء).

تمردی.

[تَ مَرْ رُ] (حامص) گردنکشی و سرکشی و خودسری. (ناظم الاطباء). رجوع به تمرد شود.

تمرز.

[تُ مَ رِ / تُمْ مَ رِ] (ع ص) مرد پست بالا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مرد کوتاه قامت. (از اقرب الموارد).

تمرس.

[تَ مَرْ رُ] (ع مص) سوده شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). یقال: تمرس بالشی ء؛ ای احتک به، سوده گردید به آن چیز. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). خویشتن به چیزی بخاریدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). || بازی کردن به چیزی : تمرس بدینه؛ تلعب به و عبث به کما یعبث البعیر و بالشجرة یتحکک بها. (از اقرب الموارد). || ممارست کردن به چیزی. (از اقرب الموارد): تمرست بالاَفات. (متنبی از اقرب الموارد). || زدن به چیزی. || متعرض کسی شدن به شر. || آلودن خود را به بوی خوش. || گاهگاه خوردن شتر درخت را. || تیز کردن گاو نر شاخها را با درخت. (از اقرب الموارد).

تمرستان.

[تَ رَ / رِ] (اِ مرکب) باغ خرما. (غیاث اللغات) (آنندراج). نخلستان.

تمرص.

[تَ مَرْ رُ] (ع مص) پریدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || رفتن چیزی، یقال: تمرص القشر عن السلت؛ ای طار عنه. یعنی، رفت پوست از جو. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تمرض.

[تَ مَرْ رُ] (ع مص) سست شدن در کاری. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تمرط.

[تَ مَرْ رُ] (ع مص) افتادن موی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ریخته شدن موی. (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد). || در الاساس فروافتادن ریش. || فروریختن پشمهای شتر و در اللسان تطایر و تفرق آنها. || فروریختن بیشتر موهای گرگ. || خالی شدن تیر از پر. (از اقرب الموارد).

تمرع.

[تَ مَرْ رُ] (ع مص) شتافتن. || یا چراگاه جستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || جنبیدن بینی از خشم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ترمع بینی. (از اقرب الموارد).

تمرغ.

[تَ مَرْ رُ] (ع مص) در خاک غلتیدن. (تاج المصادر بیهقی). در خاک گردیدن. (زوزنی). غلطیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). غلتیدن چارپا در خاک. (از اقرب الموارد) : السقنقور یعض الانسان و یطلب الماء فان وجده دخل فیه و ان لم یجده بال و تمرغ فی بوله. (المرشد تمیمی، از ابن البیطار). || پیچیدن بر خود از درد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || دور شدن از بدی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || انداختن لعاب از دهان. || تمرغ الحیوان؛ تا دیر چرانیدن شتران را در مرغزار. || دودله شدن در کار. یقال: تمرغ فی الامر؛ ای تردد. || درنگ کردن. و قولهم تمرغ علی فلان؛ یعنی، درنگ کردن فلان. || روغن مالیدن خود را و رخشان و لغزان نمودن اندام را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تمرفق.

[تَ مَ فُ] (ع مص) گرفتن آرنج کسی را: تمرفق؛ ای اخذ مرفقه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تمرق.

[تَ مَرْ رُ] (ع مص) موی برافتادن و برون آمدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). منه المثل: رویدالغز و یتمرق؛ ای امهل الغزو حتی یخرج الولد. واصله ان امرأة کانت تغزو فحبلت فذکر لها الغزو فقالت ذلک فذهب مثلا. (منتهی الارب)(1) (ناظم الاطباء). || برکنده شدن موی. || به مریق رنگ گرفتن جامه. || پراکنده شدن و ریختن موی از بیماری و جز آن. (از اقرب الموارد).
(1) - در اقرب الموارد ذیل انمراق آمده است.

تمرقزک.

[تَ مِ / مُ قَ زَ] (اِ) کلام خدا و قرآن مجید را گویند... گویند ترکی است. (برهان) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). مصحف مجید. (فرهنگ رشیدی). || ستارهء قطب. (فرهنگ رشیدی).

تمرقوران.

[تَ مِ] (اِخ) تیمور گورکان. در آرشیو ناسیونال فرانسه کاغذی از تیمور هست که خود را بدین نام میخواند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

تمرکز.

[تَ مَ کُ] (ع مص) مصدر برساخته است از مرکز: تمرکز قوا. تمرکز عائدات. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). در تداول امروز بمعنی فراهم آمدن و فراهم کردن استعمال شود.

تمرگ.

[تَ مَ] (اِخ) دهی از دهستان بخش هرسین که در شهرستان کرمانشاهان واقع است و 710 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

تمرگاندن.

[تَ مَ دَ] (مص) تمرگانیدن. رجوع به همین کلمه شود.

تمرگانیدن.

[تَ مَ دَ] (مص) تمرگاندن. متعدی تمرگیدن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). به اکراه نشاندن. با خشونت خوابانیدن. رجوع به تمرگیدن شود.

تمرگیدن.

[تَ مَ دَ] (مص) کلمهء اهریمنی نشستن. خفتن و آن نفرین گونه ای است در تداول زنان. بتمرگ، بنشین بطور نفرین. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
چمن بی گل و برگم شده پیرامن ارگم
من در او چون بتمرگم
اشک مانند تگرگم نگر ای ابر مطیرم
بر رخ همچو زریرم.
شوریدهء شیرازی (یادداشت ایضاً).

تمرگیده.

[تَ مَ دَ / دِ] (ن مف) نشسته. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || خفته. (یادداشت ایضاً). رجوع به تمرگیدن شود.

تمرمر.

[تَ مَ مُ] (ع مص) لرزیدن تن از نازکی. (زوزنی). جنبیدن و لرزیدن از شادی. || جنبیدن ریگ. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تمرن.

[تَ مَرْ رُ] (ع مص) افزون شدن و افزونی کردن بر کسی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تفضل. (اقرب الموارد). || برکنار بودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || زیرکی کردن. (از اقرب الموارد). || نرم شدن. (غیاث اللغات). نرم کردن. (آنندراج). || خوی گرفتن بر چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). عادت کردن به چیزی. (آنندراج) (غیاث اللغات). تدرب و تعود. (اقرب الموارد).

تمرؤ.

[تَ مَرْ رُءْ] (ع مص) مروت جستن. (زوزنی). مروت طلبیدن بنقصان و عیب: فلان یتمرؤ بنا؛ یعنی، مروت می طلبد بنقصان و عیب ما. || به تکلف مردمی کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تمرة.

[تَ رَ] (ع اِ) یکی تمر. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). یک خرما. (غیاث اللغات). ج، تمرات. رجوع به تمر و تمرات شود.

تمرة.

[تَ رَ] (ع ص) نفس تمرة؛ نفس خوش و طیب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تمرة.

[تُ رَ] (ع اِ) پی باریک سوفار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تمرة.

[تُمْ مَ رَ] (ع اِ) ترند که مرغی است کوچکتر از گنجشک. ج، تمامیر. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). عصفورالسیاح؛ از انواع پرندگان خرد. (دزی ج1 ص3).

تمرة.

[تَ رَ] (اِخ) دهی است به یمامه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به معجم البلدان شود.

تمر هندی.

[تَ رِ هِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) درختی است بزرگ که در هند شرقی و افریقا روید و از بر آن قرصهایی سازند که در مداوا بکار برند. (از اقرب الموارد) (از المنجد). درختی است از محصولات منطقهء محترقه و ممالکی که تا به 30 درجهء عرض شمالی واقع شده اند و این میوه بشکل غلافی است سیاهرنگ و مسطح و منحنی مانند شمشیر و طول آن 11 تا 13 سانتی متر و در جوف وی 3 یا 4 هسته مربع الاضلاع سرخ رنگ و گوشت این غلاف زرد رنگ و ترش و مایل به شیرینی و سه بند لیفی از میان این گوشت عبور می نماید و این میوه را به فارسی انبله و حمزه و خبجه نیز گویند. (ناظم الاطباء). خرمای هندی. (ذخیرهء خوارزمشاهی). درختی است(1) زیبا که بومی هندوستان است و در کرانه های دریای عمان نیز موجود می باشد. (جنگل شناسی کریم ساعی ج2 ص288). درختی است از تیرهء پروانه واران، از دستهء ارغوانها که تنها گونهء نوع خود می باشد و آن درختی است عظیم و مرتفع که بلندی آن تا 25 گز رسد. برگهایش مرکب و متناوب و هر برگ 20 تا 40 برگچه دارد گلهایش زرد یا سفید و یا صورتی است. امله. املی. انبله. خبجه. خرمای هندی. خرمای گجراتی. (از فرهنگ فارسی معین). بار درختی است در غلافی بقدر شبری و دانه ها به شکل باقلای کوچکی. و درخت او مثل درخت انار و برگش مثل برگ صنوبر و طعم ما فی الغلاف ترش. و سرخ تیره در سیم سرد و در دوم خشک و مسکن غثیان صفراوی و ملین طبع و مسهل صفرا و اخلاط محرقه و در حموضات مسهلی سوای او نیست و مطفی هیجان خون و جهت خفقان حار و حکه و جرب و قلاع و عطش و تبهای حاره و تبهای غشیه و کرب و تفریح محرورین بی عدیل و اکثار او مورث سحج و سعال و مضر سپرز و مولد سده و مصلحش کتیرا و خشخاش و بنفشه و لعاب بهدانه و عناب و قدر شربتش از هفت مثقال تا سی مثقال و بدلش آلوی سیاه و در غیر اسهال زرشک و دانهء او در سیم خشک و قابض و مغز او جهت امساک منی مجرب و ضماد او جهت خلع عضو و وثی و تقویت سستی عضل. و با پیه و امثال آن جهت نضج و گشودن دمل آزموده و تضمید مطبوخ او مسکن اورام و دردهای حاره است. (تحفهء حکیم مؤمن) :
دست در آش ترش زن که به غایت خوبست
تمر هندی و سماقست و دگر آش انار.
بسحاق اطعمه.
رجوع به بحر الجواهر و ترجمهء صیدنه و فهرست مخزن الادویه و اختیارات بدیعی و ترجمهء ضریر انطاکی و گیاه شناسی گل گلاب ص224 شود.
Tamarinier de(لاتینی)
(1) - Tamarindus
.(فرانسه) indicus L inde

تمرهیرون.

[تَ رِ] (اِ) خرمائی است خرد و سرخ و درآن استخوانی کوچک و باریک. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تمری.

[تَ] (ع ص) رجل تمری؛ مرد خرمادوست. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). آنکه خرما دوست دارد. (مهذب الاسماء).

تمری.

[تَ مَرْ ری] (ع مص) آراسته شدن. تمری به؛ آراسته شدن به آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تمری ء .

[تَ ءْ] (ع مص) مرؤک الطعام گفتن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تمریث.

[تَ] (ع مص) مهربان ناشدن گوسپند بر بچه به سبب بوی بد عرق آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || ریزه ریزه کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ریزه ریزه کردن ثرید را. (از اقرب الموارد). || شکستن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تمریح.

[تَ] (ع مص) پاک کردن گندم از خاک به جاروب. || روغن مالیدن پوست را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || پرآب کردن مشک تا بخیه محکم شود. (تاج المصادر بیهقی). به آب پرکردن توشه دان نو را تا سوراخهای درز بند گردد. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). ابن اعرابی گوید: تمریح خوشبو کردن مشک تازه است به اُذْخُر یا درمنه و اگر به گل خوشبو شود تشریب است. (از اقرب الموارد). || به جنگ رفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تمریخ.

[تَ] (ع مص) روغن با دارو درمالیدن. (تاج المصادر بیهقی). بیالودن. (زوزنی، یادداشت بخط مرحوم دهخدا). چرب کردن. (یادداشت ایضاً) (از اقرب الموارد). روغن و نحو آن مالیدن برخود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از غیاث اللغات) (از آنندراج). || فراوان شدن آب خمیر به حدی که رقیق شود. (از اقرب الموارد).

تمرید.

[تَ] (ع مص) نسو کردن و بلند کردن بنا. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). هموار و لغزان کردن بنا. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). هموار و لغزان و درخشان ساختن بنا را. || تمراد ساختن جهت کبوتران. || خشودن و برگ دور کردن از درخت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از آنندراج).

تمریر.

[تَ] (ع مص) تلخ گردانیدن. (تاج المصادر بیهقی). تلخ کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || گستردن بر روی زمین. (از اقرب الموارد).

تمریش.

[تَ] (ع اِ) باران اندک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تمریض.

[تَ] (ع مص) بیماروانی (بیمار بانی). (زوزنی). بیمار داری. (صراح اللغة). بیمارداری کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). نیک خدمت کردن بیمار را. (آنندراج). نیک بیمارداری کردن و متکفل درمان او شدن. (از اقرب الموارد). || سست ساختن. (منتهی الارب). توهین کردن. (ناظم الاطباء). سست گردانیدن و استوار نساختن چیزی را. (از اقرب الموارد). || قصر کردن در کاری. (منتهی الارب). کوتاهی نمودن در کاری. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). سستی کردن در کاری. (آنندراج). || بر باد کردن گندم را. (منتهی الارب) (آنندراج).

تمریط.

[تَ] (ع مص) کوتاه ساختن آستین جامه را چندانکه همچو چادر گردد. || موی برکندن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تمریط.

[تَ] (اِخ) شهر کوره ای و شقه ای به اسپانیا. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به الحلل السندسیة ج1 ص207 و ج2 ص183و 196 و 261 شود.

تمریغ.

[تَ] (ع مص) مراغه دادن ستور را. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). در خاک غلطانیدن ستور را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || بسیار روغن کردن طعام را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || چرب کردن سروتن چارپا را. || معیوب و زشت کردن آبروی کسی را. (از اقرب الموارد).

تمریق.

[تَ] (ع مص) سرود فرومایگان گفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): مرق الرجل تمریقاً؛ غنی و حکی ابن الاعرابی مرق با لغنا. (اقرب الموارد).

تمرین.

[تَ] (ع مص) سخت روی گردیدن کسی بر کاری: مرن وجهه علی الامر تمریناً؛ سخت گردید روی او بر کار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || نرم کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). نرم گردانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): مرن الادیم؛ ای لینهُ. (از اقرب الموارد). || بر زمین زدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || چرب کردن یا سرگین گاو مالیدن سم سودهء چارپا را. (از اقرب الموارد). || خوی گر ساختن کسی را به چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). آموختن به شاگرد مطالب علمی را به طریقی که خوی گر برآنها شود و در ذهن وی ملکه گردد. (ناظم الاطباء). مداومت و تکرار عملی یا فنی یا علمی تا در آن ماهر گردد و مهارت حاصل آید.

تمرین.

[تَ] (اِخ) دهی است از دهستان شاهرود که در بخش شاهرود شهرستان هروآباد واقع است و 685تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

تم زدن.

[تَ زَ دَ] (مص مرکب) خاموش شدن و ساکت گشتن(1). (ناظم الاطباء).
(1) - ظ: اقتباس از «تم زن» [ تَ زِ ] (تم زدن) که در بعضی از لهجه های گیلان مانند لاهیجان بهمین معنی متداول است. و رجوع به تن زدن شود.

تمزر.

[تَ مَزْ زُ] (ع مص) باقی شیر دوشیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). تمصر. (اقرب الموارد). || یک یک مکیدن. (منتهی الارب) (آنندراج). مکیدن. (تاج المصادر بیهقی) (ناظم الاطباء). تمصص و اندک نوشیدن شیر. (از اقرب الموارد). || مکیدن شراب اندک اندک. (زوزنی) (از اقرب الموارد). اندک نوشیدن شراب. (منتهی الارب) (آنندراج). جرعه جرعه نوشیدن. و اندک نوشیدن. (ناظم الاطباء). || بیکبارگی نوشیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). و رجوع به تمزز شود.

تمزز.

[تَ مَزْ زُ] (ع مص) مزمزان خوردن شراب را و یک یک مکیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). اندک اندک مکیدن. (تاج المصادر بیهقی). تمصص شراب. (اقرب الموارد). || مز خوردن. (از اقرب الموارد). || نوشیدن. (از اقرب الموارد). رجوع به مادهء قبل شود.

تمزع.

[تَ مَزْ زُ] (ع مص) پاره پاره شدن. (زوزنی). پاره پاره شدن از خشم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بخش بخش کردن چیزی میان خود: تمزعوهُ بینهم؛ یعنی، بخش بخش کردند آن را میان خود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). یقال: توزعوا المال بینهم و تمزعوهُ. (اقرب الموارد).

تمزق.

[تَ مَزْ زُ] (ع مص) دریده شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). پاره گردیدن جامه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) :
و کنت لمعشر سعدا فلما
مضیت تمزقوا بالمنحسات.
(تاریخ بیهقی چ ادیب ص192).
اگر زمان آن تحکمات امتداد یافتی نظم حال و مال بگسستی و جمعیت حشم به تفرق و تمزق پیوستی. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص188).

تمزمز.

[تَ مَ مُ] (ع مص) جنبیدن و برخاستن، یقال: تمزمز للقیام. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تحرک. (اقرب الموارد). و تَمَزمَزَ فلان للقیام؛ برخاست. (از اقرب الموارد). || رمیدن و پراکنده شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). چنین است در قاموس و تاج و همچنین در دیگر نسخه ها و صواب پراکنده شدن است. (از اقرب الموارد).

تمزن.

[تَ مَزْ زُ] (ع مص) رفتن و بر سر خود رفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || خوی کردن به چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). خوی گرفتن به چیزی. (آنندراج). تمرن. (اقرب الموارد). || به تکلف جوانمردی کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تسخی، کانه یتشبه بالمزن، یقال: فلان یتمزن. (اقرب الموارد). || افزون شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || افزونی کردن بر کسی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). اظهار بیشی کردن از آنچه که در نزد وی است. و قیل التمزن، ای تری لنفسک فضلا علی غیرک و لست هناک. (اللسان، از اقرب الموارد). || آشکارا کردن آنچه دارد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). آشکارا کردن بیشتر از آنچه دارد. (آنندراج). || برکنار بودن. || چیز طرفه آوردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || تظرف. (اقرب الموارد).

تمزی.

[تَ مَزْ زی] (ع مص) احسان کردن. (ناظم الاطباء).

تمزیج.

[تَ] (ع مص) دادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بخشیدن چیزی. (از اقرب الموارد). || از سبزی به زردی آمدن خوشه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به مادهء بعد شود. || در بیت زیر از سوزنی بمعنی امتزاج و درآمیختن آمده است :
به گه خلقت جود و به گه خلقت تو
عنصر هر دو به تمزیج عناصر شد ضم.
سوزنی.
|| (اصطلاح نجوم) امتزاج کواکب با یکدیگر تا مزاج آنها یکی گردد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

تمزیح.

[تَ] (ع مص) رنگ گرفتن انگور. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رنگ گرفتن سنبل و انگور. (از اقرب الموارد). || رنگ گرفتن انگور و بار آوردن رز. صواب با جیم است. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به تمزیج شود.

تمزیر.

[تَ] (ع مص) هموار پر کردن مشک را، یقال: مزر القربة فلم یدع فیها امتاً. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تمزیع.

[تَ] (ع مص) از هم باز کردن. (زوزنی). پنبه غاز کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || جدا نمودن چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || پاره پاره کردن گوشت. (از اقرب الموارد). || پراکنده کردن. (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد).

تمزیق.

[تَ] (ع مص) دریدن. (زوزنی) درانیدن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). سخت دریدن. (آنندراج). جامه پاره کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) : پیغمبر (ص) گفت: مزق الله ملکه کما مزق کتابی؛ یعنی، خدای ملک او را براندازد چنانکه نامهء من پاره کرد. (فارسنامهء ابن البلخی ص106). || پراکنده کردن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). مزقهم الله کل ممزق، ای فرقهم فی کل وجه من البلاد. (اقرب الموارد). || گذشتن اثر چیزی. مزق ملکه؛ ای ذهب اثره. (از اقرب الموارد).

تمزین.

[تَ] (ع مص) افزونی کردن برکسی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || ستودن و ستودن زنده را از حق باشد یا از باطل. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). مدح و تقریظ. (اقرب الموارد). || پرکردن خیک را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تمزیة.

[تَ یَ] (ع مص) ستودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تمژه.

[تَ ژَ / ژِ] (اِ) سطح هموار وسیع و بام هموار. (ناظم الاطباء). بالای سقف خانه. (لسان العجم شعوری ج1 ورق 295 الف).

تمسا.

[تَ مَسْ سا] (اِخ) شهر کیست از نواحی زویله و در فاصلهء دو منزلی آن واقع است. (از معجم البلدان).

تمساح.

[تَ] (ع مص) دروغ گفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به مسح شود.

تمساح.

[تِ] (ع اِ) مرد دروغگوی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). سخت دروغزن. (مهذب الاسماء). || مرد بدخوی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). سرکش و خبیث. || مداهن. (از اقرب الموارد). || نهنگ بود. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص74) (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی) (السامی فی الاسامی) (دهار) (مهذب الاسماء) (منتهی الارب). تساچه و نهنگ. ج، تماسیح. (ناظم الاطباء). نهنگ که جانور آبی است. (غیاث اللغات) (آنندراج). جانوری است که در رود نیل بمصر و در بعضی از رودهای سند یافت شود. (از اقرب الموارد). جانوری است مانند سوسمار تناور، درازدم. چهار دست و پایش کوتاه است. بر روی سر و پشت تا پایان دم او سپر استواری است مانند سپر سنگ پشتان که از پشیزهای شاخی فراهم آمده و بخشی از آن پوسته به بخش دیگر پیوسته است. ج، تماسیح. (از المنجد).(1)به لاتینی کرو کودیلوس(2) و به یونانی کروکودئیلوس(3)، جانوری از نوع خزندگان است که در رودهای بزرگ آفریقا زندگی می کنند و طول آنها بین 6 تا 8 متر است و این جانور بسختی در خشکی حرکت می کند و بالعکس در آب حرکت سریع و تند دارد. پوست لاکی آن در مقابل گلوله مقاومت می کند و نوعی دیگر از این جانور که کائیمان(4) نامیده می شود در رودهای بزرگ چین و آمریکا زندگی می کند که پوستش را دباغی کنند و بمصرف رسانند.
تیره ای از سوسماران آبی که بداشتن دندانهای قدامی فک پایین مشخص است. این دندانها در فرورفتگیهای فک فوقانی در موقع بستن دهان جای می گیرند. اندامهای خلفی جانور متناسب برای شناست و فاصله بین انگشت را پرده ای پوستی فرا گرفته. طول وی تا 6 متر ممکن است برسد. بعضی تمساح را مرادف بانهنگ دانسته اند درصورتیکه نهنگ اسم عام پستانداران عظیم الجثهء دریایی است. (فرهنگ فارسی معین) :
از چه می ترسی من یقین دارم
لیس فی البحر غیرنا تمساح.
(ازلغت فرس اسدی چ اقبال ص74).
تراست اکنون برکوه پیچش تنین
چنانکه بودت در بحر یازش تمساح.
مسعودسعد.
آن پیل مست انگیخته و زدست شست آویخته
با بحر دست آمیخته تمساح پیچان بینمش.
خاقانی.
هرگز [ در طبرستان ] درد ماران کشنده و کژدم و شیر و ببر و سباع و حشرات موذیه نباشد چون ماران سجستان و هندوستان و کژدم نصیبین... و سباع عرب و تمساح مصر و کوسهء بصره. (تاریخ طبرستان). رجوع به بحر الجواهر و تحفهء حکیم مؤمن و ترجمهء صیدنه و فهرست مخزن الادویه و ترجمهء ضریر انطاکی شود.
(1) - Crocodile.
(2) - Crocodilus.
(3) - Krokodeilos.
(4) - Caiman.

تمساح قتال.

[تِ حِ قَتْ تا] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از شمشیر است. (انجمن آرا).

تمسار.

[ ] (اِ) آنکه ادویهء مفرده فروشد و در عرف هندی پساری گویند. (بهار عجم) (آنندراج) :
تمسار کلک او را شیر اجل مجاهز
عطار خلق او را باد صبا مقابل.
اسماعیل (بهار عجم) (آنندراج).

تمستان.

[تَ مِ] (اِخ) شهرکی است میان پسا و داراگرد آبادان. (از حدود العالم، چ دکتر ستوده ص134).

تمسح.

[تِ سَ] (ع اِ) تمساح، و بنظر می آید که مقصور آن است. (از تاج العروس) (از اقرب الموارد). ج، تماسح. (از اقرب الموارد). || (ص) نیک دروغگوی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). کذاب، و گویند دروغگویی که خبر او را تصدیق ندارند و از هر جهت که باشد دروغ گوید. (از تاج العروس) (از اقرب الموارد). || ستنبهء پلیدخوی خلاف آشکارکننده. (منتهی الارب). زشت پلیدخوی خلاف آشکارکننده. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || پوشندهء امری را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تمسح.

[تَ سَ] (ع مص) خشن و اثر ناپذیر شدن مانند تمساح (زیرا این حیوان از پشیزهای سخت پوشیده شده است). (از دزی ج1 ص152). این مصدر در کتب لغت دیگر دیده نشده است.

تمسح.

[تَ مَسْ سُ] (ع مص) میمنت گرفتن به چیزی به جهت بزرگی آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تبرک به چیزی به جهت فضل آن و گویند: فلان یتمسح بثوبه؛ یعنی لباس وی را به بدنها می مالند و بدان بخدا نزدیکی می جویند. (از اقرب الموارد). || دست بدست مالیدن: فلان یتمسح؛ یعنی، چیز ندارد گویا مسح میکند دست را. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || دست مالیدن و مسح کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || خویشتن را در چیزی مالیدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). || غسل کردن به آب. (از اقرب الموارد). || و در حدیث آمده است: تمسحوا بالارض فانها بکم بره؛ یعنی بزمین تیمم کنید و گفته اند مقصود مالیدن پیشانی است برخاک زمین در سجود بدون حایلی. (از اقرب الموارد). || وضو گرفتن برای نماز (از اقرب الموارد).

تمسخ.

[تَ مَسْ سُ] (ع مص) مسخ شدن و تبدیل صورت یافتن. (ناظم الاطباء). رجوع به مسخ شود. || پاره شدن آنچه رشته شده است. (از اقرب الموارد).

تمسخر.

[تَ مَ خُ] (ع مص منحوت) لاغ و فسوس و سخره. رجوع به فسوس کردن شود (از ناظم الاطباء).

تمسخر کردن.

[تَ مَ خُ کَ دَ] (مص مرکب) فسوس و لاغ کردن و مسخره نمودن مر کسی را. (ناظم الاطباء).

تمسک.

[تَ مَسْ سُ] (ع مص) چنگ درزدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (از ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء). اعتصام. (از اقرب الموارد) : و قد انار الله بصائرهم و اخلص ضمائرهم و ارشدهم الی الهدی و دلهم علی التمسک بالعروة الوثقی. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص301). چه آستان که چون کعبه به خاکپای رکبان آن تمسک سزا و به مواقف و ارکان آن تنسک روا. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص453). رجوع به ترکیبهای این کلمه شود. || باز ایستادن از چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || و فارسیان بمعنی ما به التمسک استعمال نمایند یعنی، نوشته ای که به کسی دهند تا هنگام گرفتن زر قرض یا چیزی دیگر از کسی تا وی عندالطلب، اگر انکار کند آن دیگری را همان نوشته باشد برای اثبات دعوی خود... (آنندراج). قبض. حجت. سند. نوشته و سند و حجت مکتوب دین. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). ترده و دستاویز و سند و حجت. (ناظم الاطباء). و بتخفیف هم آمده است. تَمسَک. آنندراج :
از قفا دیده اش برآید زود
هرکه جوید به نقص تو تمسک.
علی خراسانی (آنندراج).
دستگیری ز بس نمی یابم
به قضا جسته ام از آن تمسک.(ایضاً).

تمسک.

[تَ سُ] (اِخ) دهی است از دهستان دشت سر که در بخش مرکزی شهرستان آمل واقع است و 370تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

تمسکات.

[تَ مَسْ سُ] (اِ) جِ تمسک، اسناد و دستاویزها و حجت ها و ترده ها. (ناظم الاطباء) :
ز پرسش گنهم روز حشر آخر شد
تمسکات گناهان خلق پاره کنند.
شایسته خان بن آصف (از آنندراج).
رجوع به تمسک و دیگر ترکیبهای آن شود.

تمسک جستن.

[تَ مَسْ سُ جُ تَ] (مص مرکب) دست آویز جستن : او به معاذیر زور و اقاویل غرور تمسک جست. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص317). رجوع به تمسک و دیگر ترکیبهای آن شود.

تمسک دادن.

[تَ مَسْ سُ دَ] (مص مرکب) ترده و سند دادن. (ناظم الاطباء).

تمسک داشتن.

[تَ مَسْ سُ تَ] (مص مرکب) ترده و سند داشتن و دست آویز داشتن. (ناظم الاطباء).

تمسک ذمه.

[تَ مَسْ سُ کِ ذِمْ مَ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) سند ذمه. (ناظم الاطباء).

تمسک کردن.

[تَ مَسْ سُ نُ / نِ] (مص مرکب) چنگ در زدن. اعتصام :
به موالات این دو رکن شریف
هم تمسک کنم هم استظهار.خاقانی.
رجوع به تمسک و دیگر ترکیبهای آن شود.

تمسکن.

[تَ مَ کُ] (ع مص) بیچاره شدن. (تاج المصادر بیهقی). درویش شدن یا مانند درویش گردیدن و خوار و حقیر شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تسکن، چنانکه گویند تمدرع و تمندل از مدرعة و مندیل.... (از اقرب الموارد). مسکین شدن و بیچاره و خوار و ضعیف شدن. (آنندراج). رجوع به نشوءاللغة ص40 شود.

تمسک نمودن.

[تَ مَسْ سُ نُ / نِ / نَ دَ] (مص مرکب) تمسک کردن : و اگر خسکی در راه افتد و یا بالایی تند پیش آید بدان تمسک توان نمود. (کلیله و دمنه).
رجوع به تمسک و دیگر ترکیبهای آن شود.

تمسلم.

[تَ مَ لُ] (ع مص) مسلمان گویانیدن. یقال: کان یسمی محمداً ثم تمسلم ای یسمی بمسلم. نخست نامش محمد بوده و سپس به مسلم موسوم گردید. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و این مأخوذ از مسلم است چنانکه تمسکن از مسکین. (از اقرب الموارد). مسلم شدن و دین اسلام قبول کردن. (ناظم الاطباء).

تمسن.

[تُ سُ] (اِخ) جیمز...(1) شاعر اسکاتلندی (1700-1748 م) است که در ادنام متولد شد. او راست: دسه زون(2).
(1) - Thomson (James).
(2) - Des Saisons.

تمسن.

[تُ سُ] (اِخ) جیمز...(1) شاعر اسکاتلندی (1834-1882 م.) است وی در بندر گلاسگون متولد شد اشعارش محتوی بدبینی و یأس است.
(1) - Thomson (James).

تمسن.

[تُ سُ] (اِخ)(1) سِر جوزف جان... فیزیکدان انگلیسی (1856-1940 م.) است او در نزدیکی منچستر متولد شد و دربارهء مصالح ماده و الکترون مطالعات قابل توجهی کرد و در سال 1906 موفق به دریافت جایزهء نوبل گردید. وی پدر سرژرژپاگت(2) فیزیکدان انگلیسی و کاشف انقطاع الکترونهای سریع بوسیلهء کریستالهاست که او هم به سال 1937 به دریافت جایزهء نوبل موفق گردیده است.
(1) - Thomson (Sir Joseph John).
(2) - Sir George Paget.

تمسن.

[تُ سُ] (اِخ)(1) سرویلیام... لرد کلون. فیزیکدان انگلیسی (1824-1907 م.) است. وی در بلفاست متولد شد و دربارهء انرژی نور خورشید و الکتریسیته و مغناطیس تألیفاتی دارد.
(1) - Thomson (Sir William).

تمسن.

[تُ سُ] (اِخ)(1) فرانسیس... شاعر انگلیسی (1859-1907 م.) است و در پرستون متولد شد و زندگی بسیار سختی را گذراند و اشعارش دارای سادگی قابل تحسین و مشحون از عرفان مذهبی است.
(1) - Thomson (Francis).

تمسؤ.

[تَ مَسْ سُءْ] (ع مص) کهنه و دریده گردیدن جامه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تمسی.

[تَ مَسْ سی] (ع مص) پاره پاره کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تمسی.

[ ] (اِخ) تیره ای از طایفهء کیومرسی ایل چهارلنگ بختیاری. (از جغرافیایی سیاسی کیهان ص76).

تمسیان.

[] (اِخ) دهی است از دهستان ناررود که در بخش حومهء شهرستان دماوند واقع است و 205 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

تمسیح.

[تَ] (ع مص) دست مالیدن. || دست گذاشتن بر چیزی روان یا آلوده تا آلودگی آن زائل گردد. || سخن خوش گفتن فریبنده. || همه روز راندن شتر را و مانده ساختن و پشت ریش کردن و لاغر نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تمسیخ.

[تَ] (ع مص) تبدیل کردن. (ناظم الاطباء). || تاراج نمودن و غارت کردن. (ناظم الاطباء).

تمسیخا.

[تَ] (اِ) نام دعایی است. (ناظم الاطباء). رجوع به تمخیثا و یملیخا شود.

تمسیک.

[تَ] (ع مص) چنگ درزدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). اعتصام. (اقرب الموارد). || خداوند مشک کردن. || بمشک رنگ کردن. || بمشک بیالودن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). بمشک خوشبوی کردن. || بیعانه دادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تمسیة.

[تَ یَ] (ع مص) کیف امسیت گفتن کسی را؛ یعنی، چگونه شام کردی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || مساک الله بالخیر گفتن. (تاج المصادر بیهقی). مساک الله بالخیر گفتن؛ یعنی، بخیر شام کند خدای ترا. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || شبانگاه چیزی آوردن و شبانگاه آوردن. (تاج المصادر بیهقی).

تمش.

[تَ] (ع مص) گرد آوردن. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از ذیل اقرب الموارد).

تمش.

[تَ مَ] (اِ) علیق میوه ای که آن را توت سه گل و تلو نیز گویند. (ناظم الاطباء). نامی است که در مازندران به تمشک دهند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). مطلق خار را نیز گویند. رجوع به تمشک شود.

تمشا.

[ ] (اِخ) توشا. شحنهء بخارا از جانب مغول. رجوع به جهانگشای جوینی ص83 و 87 شود.

تمشاء .

[تِ] (ع مص) رفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تمش دانه.

[تَ مَ نَ / نِ] (اِ مرکب) توت العلیق را گویند. (تحفهء حکیم مؤمن). دانهء تمش که تمشک باشد. رجوع به تمش و تمشک شود.

تمشر.

[تَ مَشْ شُ] (ع مص) چیزی ورزیدن که بدان جامه خرد جهت اهل خود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || برگ و شاخ برآوردن درخت. || اثر توانگری پیدا شدن بر کسی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بی نیاز شدن. (از اقرب الموارد). || سبز شدن برگ. || جامه پوشیدن مردم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تمشش.

[تَ مَشْ شُ] (ع مص) آنچه نرم باشد از استخوان بخاییدن و مغز آن در مزیدن. (تاج المصادر بیهقی) (از زوزنی). سودن اطراف استخوان را و استخوان خاییدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تمشع.

[تَ مَشْ شُ] (ع مص) خوردن هرچیز که در کاسه بود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || پاک کردن خود را از پلیدی یا بخصوص به سنگ استنجا کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تمشق.

[تَ مَشْ شُ] (ع مص) آخر گردیدن شب. (منتهی الارب). به آخر رسیدن شب. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || آشکار شدن سفیدی صبح. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). تمشق جلباب اللیل؛ ظهرت تباشیر الصبح. (اقرب الموارد). || پوست برکنده شدن شاخ و برهنه گردیدن آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || پاره شدن جامه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تمزق. (اقرب الموارد).

تمشک.

[تَ مِ] (اِ)(1) درختچه ای از تیرهء گلسرخیان که دستهء مستقلی را به نام تمشکها تشکیل می دهند و به حالت وحشی در نقاط ساحلی و گرم مرطوبی، مخصوصاً در مازندران و گیلان فراوان است. گیاهی است با ساقه های تیغ دار که در کنار جاده ها و مزارع و جنگلها بصورت انبوه می روید. برگهایش متناوب و گوشوارک دار و مرکب و شامل 3 تا 5 برگچه است. (فرهنگ فارسی معین). در درفک، هَندِل. در رامیان، تَموش. در شیرگاه و میان دره، لام. در لاهیجان، کَرَه تیف. دکتر گئوبا گوید که تقریباً شش قسم از آن در جنگلهای خزر هست و بدون تشخیص نامهای لام، تندل و کره تیف به عموم داده میشود. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
.(لاتین)
(1) - Rubus Caesius, R. Idaeus .(فرانسه) Framboisier

تمشکل.

[تَ مِ کِ] (اِخ) دهی از دهستان نشتاست که در شهرستان شهسوار واقع است و 170 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

تمشی.

[تَ مَشْ شی] (ع مص) رفتن توش (تبش) شراب و آنچه بدان ماند در اندامها. (تاج المصادر بیهقی). برفتن تپش شراب و مانند آن در اندامها، یقال: تمشت فیه حمیاالکأس؛ ای ذهبت و جرت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تمشیت.

[تَ یَ] (مص) مأخوذ از مشی بمعنی جاری کردن و روان کردن.... (غیاث اللغات). پیشرفتگی و ترقی و برتری و استحکام و صیانت و تربیت و نظم و ترتیب و انتظام و آراستگی. (ناظم الاطباء) : و در تمشیت کار او قصب السبق از ملوک عالم و سلاطین جهان بربایند. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص 258). ناصرالدین خواست از بهر مقاومت ایشان سپاهی از انجاد ترک فراهم کند و بمدد و معاونت ایشان در تمشیت آن کار متقوی گردد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص259). در ترتیب و تبجیل قدر و تمشیت کار و تمهید رونق او بهمه غایتی برسید. (ترجمهء تاریخ یمینی ایضاً ص438). چون دانست که با تفرق اهوا، کاری تمشیت نپذیرد. (جهانگشای جوینی). رجوع به تمشیة شود.

تمشیر.

[تَ] (ع مص) برگ و شاخ بیرون آوردن درخت و آشکار کردن آن را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || شادمانی کردن بر جماع. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || بخش بخش کردن چیزی را و جدا کردن. || لباس پوشانیدن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تمشیش.

[تَ] (ع مص) برآوردن مغز از استخوان و خوردن آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تمشیط.

[تَ] (ع مص) شانه وار پیدا شدن پیه در پهلوی اشتر. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || تسریح و تخلیص بعض موی از بعض دیگر. (از اقرب الموارد).

تمشیغ.

[تَ] (ع مص) به گل سرخ رنگ کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بامشغ (طین الاحمر) رنگ کردن جامه را. (از اقرب الموارد). رجوع به تمشیق شود. || تلطیخ. (تاج المصادر بیهقی). || آلوده و مکدر و معیوب کردن آبروی کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تمشیق.

[تَ] (ع مص) رنگ کردن به گل سرخ. (تاج المصادر بیهقی). به گل سرخ رنگ کردن. (زوزنی). با گل سرخ رنگ کردن. (ناظم الاطباء): الممشق، المصبوغ بالمشق؛ ای المغرة. (اقرب الموارد). جامه رنگ کرده به گل سرخ. (منتهی الارب). رجوع به تمشیغ شود. || علف تر چرانیدن شتر را. (از اقرب الموارد).

تمشیل.

[تَ] (ع مص) شیر اندک فرود آوردن ناقه. || پراکنده ریخته شدن شیر ناقه به دوشیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || شمشیر از نیام برکشیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تمشین.

[تَ] (ع مص) همهء شیر پستان دوشیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || شیر فرو هشتن به کره. (تاج المصادر بیهقی). به کراهت شیر دادن ناقه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تمشیة.

[تَ یَ] (ع مص) فارفتن آوردن. (زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). راندن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). بردن. (ناظم الاطباء). || رفتن. (زوزنی) (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). لازم و متعدی است. (منتهی الارب).

تمصخ.

[تَ مَصْصُ] (ع مص) گرفتن چیزی. (منتهی الارب). گرفتن چیزی از جوف چیزی دیگر. (از اقرب الموارد). برکندن و گرفتن چیزی را. (از ناظم الاطباء).

تمصر.

[تَ مَصْصُ] (ع مص) به سر انگشتان و یا به سبابه ابهام دوشیدن. || باقی شیر را دوشیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || کم شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). کم شدن عطاء و یا چیزی. (از اقرب الموارد). || پیروی نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || پراکنده شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). پراکنده شدن قوم. (از اقرب الموارد). || شهر شدن جای. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): مصرهُ فتمصر. (اقرب الموارد). || فراهم آمدن هر چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تمصص.

[تَ مَصْصُ] (ع مص) یک یک مکیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). به مهلت مکیدن آب و جز آن. (از اقرب الموارد). مکیدن و تمزز. (زوزنی).

تمصیح.

[تَ] (ع مص) به گردانیدن از بیماری. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تمصیر.

[تَ] (ع مص) کم کردن و کم دادن دهش را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). کم کردن چیزی و بتدریج کاستن دهش را یا عطا کردن اندک اندک. یقال: مصر علیه العطاء اذا قللهُ. (از اقرب الموارد). || شهر ساختن جای و فراهم آوردن اهل آن را در وی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). شهر قرار دادن جای را. یقال: مصر الامصار کما یقال مدن المدائن. (از اقرب الموارد). || اندک شیر گردیدن ماده بز. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). کند شیرده شدن میش. (از اقرب الموارد). || به گل سرخ رنگ کردن جامه را. (از اقرب الموارد).

تمصیع.

[تَ] (ع مص) درخت و چوب بریده را ماندن با پوست تا خشک گردد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تمضح.

[تَ مَضْ ضُ] (ع مص) چکیدن و تراویدن. (ناظم الاطباء). رجوع به مضح شود.

تمضر.

[تَ مَضْ ضُ] (ع مص) بر مضریان خشم گرفتن. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || خویشتن را بمضر مانند کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). خویشتن را به مضریان مانند کردن یا نسبت نمودن به آنها. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || فربه شدن مال. (از اقرب الموارد).

تمضغ.

[تَ مَضْ ضُ] (ع مص) به تکلف خاییدن گوشت را. (از اقرب الموارد).

تمضمض.

[تَ مَ مُ] (ع مص) آب در دهان جنبانیدن جهت وضو. یقال: تمضض للوضوء. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || درآمدن آب در دهان بوقت وضو. (منتهی الارب). || درآمدن خواب در چشم. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). بجنبش درآمدن خواب در چشم. (ناظم الاطباء). و گویند: ما تمضمضت؛ ای ما نمت. (از اقرب الموارد). || بانگ کردن سگ در پی کسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تمضی.

[تَ مَضْ ضی] (ع مص) بگذشتن. (تاج المصادر بیهقی). درگذشتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رفتن فرمودن کسی را. قال لضیفهِ، تمض فان الحی قریب؛ معناهُ اذهب عنی الی الحی. (از اقرب الموارد). || درگذرانیدن کاری را. (از اقرب الموارد).

تمضیر.

[تَ] (ع مص) کسی رابه مضریان نسبت کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || پاک گردانیدن: مضرالله لک الثناءَ؛ ای طیبه. (از اقرب الموارد). || هلاک گردانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تمضیض.

[تَ] (ع مص) آب سخت شور نوشیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تمطح.

[تَ مَطْ طُ] (ع مص) بلند و بسیار گردیدن آب رود. (از اقرب الموارد).

تمطر.

[تَ مَطْ طُ] (ع مص) در زمین بشدن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بشتافتن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). شتابی کردن مرغ وقت فرود آمدن. || برهمدیگر پیشی گیران آمدن اسبان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || به شدت اسب دوانیدن به سوی باران. (از اقرب الموارد). || پیش آمدن باران را و بشدن در آن یا در سردی آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). یقال: خرج متمطراً؛ ای متعرضاً له. (اقرب الموارد). || باران خواستن. یقال: خرجوا یتمطرون الله؛ ای یساَلونه انزال المطر. (از اقرب الموارد).

تمطط.

[تَ مَطْ طُ] (ع مص) دراز و کشیده شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تمدد. (زوزنی). تمدد و تلزج. یقال له: دبس یتمطط، ای یتمدد لخثورته. (اقرب الموارد). || برکشیده گردیدن ابرو و رخسار. || سخن رنگارنگ آوردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کشیدن کلام و تلوین در آن. (از اقرب الموارد).

تمطق.

[تَ مَطْ طُ] (ع مص) چشیدن اندک اندک. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تذوق. (اقرب الموارد). || به کام و زبان آواز برآوردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). زفان فازدن از خوشی طعام. (تاج المصادر بیهقی).

تمطمط.

[تَ مَ مُ] (ع مص) دفزک گردیدن. یقال: تمطمط الماء؛ ای خثر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تمطی.

[تَ مَطْ طی] (ع مص) دراز شدن روز و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || خویشتن یازیدن و خرامیدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). یازیدن و خرامیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). خرامیدن. (آنندراج). و قیل هو مأخوذ من المطیطة هو الماء الخاثر فی اسفل الحوض لانه یتمطط؛ ای یتمدد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و این مانند تظنی در ظن است. (از اقرب الموارد).

تمطی.

[تَ مَطْ طی] (ع اِ) خمیازه. کنهزه. کشواکش. (ناظم الاطباء). خمیازه که به هندی انگرائی گویند. (غیاث اللغات) (آنندراج). یازش. یازیدن. (ذخیرهء خوارزمشاهی) :
حلق خصمش در تثاوب جان دهد
کو تمطی بر کمان خواهد نمود.
خاقانی (دیوان چ دکترسجادی ص479).

تمطیط.

[تَ] (ع مص) دشنام دادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || کشیدن و دراز کردن. (از اقرب الموارد).

تمظع.

[تَ مَظْ ظُ] (ع مص) لیسیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). یقال: تمظع ما عندنا؛ ای تلحسهُ کله. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || در پی سایه، از جایی بجایی رفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || درنگ کردن از وقت چرانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). یقال: تمظع فی الرعا، اذا تأخر عن الوقت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تمظیع.

[تَ] (ع مص) نرم و تابان ساختن زه کمان و جز آن را. || با پوست ماندن چوب تر را تا خشک گردد. || روغن خورانیدن پوست را. || به چرب تر کردن اشکنه را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تمعج.

[تَ مَعْ عُ] (ع مص) پیچیدن و دوتاه شدن و شتاب رفتن، یقال: تمعج السیل اذا سرع فی جریه. و تمعجت الحیة اذا تقلب فی سیرها. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). پیچیدن و دو تاه شدن سیل و مار در رفتن و گفته اند که این مقلوب تعمج است. (از اقرب الموارد).

تمعد.

[تَ مَعْ عُ] (ع اِ) تر و تازگی خرما. (ناظم الاطباء).

تمعدد.

[تَ مَ دُ] (ع مص) روش معدیان گزیدن و به آنها مانستن در شدت عیش. || دور شدن. || به شدن بیمار. || فربه شدن گرفتن لاغر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || جوان و سطبر گردیدن کودک و دور شدن از وی تری کودکی. قال الراجز: ربیته حتی اذا تمعددا. (از اقرب الموارد).

تمعر.

[تَ مَعْ عُ] (ع مص) برگردیدن رنگ روی از خشم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از تاج المصادر بیهقی). || بریزیدن موی. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). افتادن موی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (آنندراج).

تمعز.

[تَ مَعْ عُ] (ع مص) درترنجیدن و آژنگ ناک شدن روی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تمعص.

[تَ مَعْ عُ] (ع مص) دردآگین گردانیدن شکم را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || شرمگین شدن. (از اقرب الموارد).

تمعط.

[تَ مَعْ عُ] (ع مص) برافتادن موی از بیماری. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || ریختن موی گرگ. (از اقرب الموارد). || پراکنده و متفرق شدن پشمهای شتر. (از اقرب الموارد). یقال: تمعطت اوباره؛ ای تطایرت. (منتهی الارب).

تمعق.

[تَ مَعْ عُ] (ع مص) دور تک گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تعمق. (اقرب الموارد). || بدخوی شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تمعق.

[تَ مَعْ عُ] (اِخ) کوهی است در حجاز که بلندتر از آن کوه در حجاز نیست. (از معجم البلدان). کوهی است. (منتهی الارب).

تمعک.

[تَ مَعْ عُ] (ع مص) در خاک غلطیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تمرغ. (از اقرب الموارد). در خاک گردیدن. (زوزنی) (تاج المصادر بیهقی).

تمعن.

[تَ مَعْ عُ] (ع مص) خویشتن را به انقیاد خوار و ذلیل نمودن. (از اقرب الموارد).

تمعی.

[تَ مَعْ عی] (ع مص) خرامیدن و یازیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تمدد. (اقرب الموارد). || فاش شدن راز. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). آشکار شدن شر میان مردم. (از اقرب الموارد).

تمعیر.

[تَ] (ع مص) سپری گردیدن توشه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). نیازمند گردیدن و سپری گردیدن توشه. (از اقرب الموارد). || متغیر ساختن روی از خشم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تمعیض.

[تَ] (ع مص) خشمناک گردانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || دشوار ساختن کار بر کسی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تمعیک.

[تَ] (ع مص) مراغه دادن ستور را. (زوزنی). در خاک غلطانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تمریغ. تمرغ. (اقرب الموارد).

تمغا.

[تَ] (مغولی، اِ) در ترکی بمعنی نشان و مهر و داغ که بر ران اسب و غیره نهند. (غیاث اللغات). داغی که بر ران اسب یا دیگر مواشی کنند گویا آنهم مهر است. (آنندراج). داغی که بر ران اسب و دیگر ستور نهند. (ناظم الاطباء). نشان و داغی که بر اسب نهند. (شرفنامهء منیری) :
و گرستور بدندی جماعتی دیگر
هزار بیش بدی بر سرینشان تمغا.
رضی الدین بابا.
برگ لاله ست که در افتاد در آغوش نسیم.
بر سریر کفلش داغ نشان تمغا.
سعید اشرف (از آنندراج).
|| باج گرفتن از سوداگران و مردم... باجی است که بر درهای بلاد و معابر بحار از تجار گیرند. (غیاث اللغات) (از آنندراج). خراج و باج و باجی که از تجار و سایر مردم بر درهای شهر و بنادر بحار گیرند. (ناظم الاطباء) :
درآن (1) از باج و ز تمغا خبر نه
ز تکلیفات دیوانی اثر نه.کلیم (از آنندراج).
|| بمعنی مهری که بعد گرفتن باج بر اجناس تجار زنند. (غیاث اللغات). مهری از چوب [ پس از ] ضبط باج بر اجناس... زنند و در ملحقات مهری که بر روی انبار غله و امثال آن زنند. (آنندراج). مهری که پس از گرفتن باج بر اجناس زنند و مهر چوبی که بدان بر در انبار غله و جز آن نشان کنند. (ناظم الاطباء). کلمهء مغولی بمعنی مهر است که بر فرامین و احکام می نهاده اند و آن تمغا و قره تمغا و آلتون تمغا به اختلاف رنگی که اثر مهر داشته است. رجوع به این کلمات شود. مهر که بر چوب کنده باشند برای انبار و جز آن. چوبی است کنده که انبارها را بدان مهر کنند و عرب آن را رسم گویند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) : و آن را (چای را) به آسیا خرد کنند مانند حنا و با آرد نیز پزند و در کاغذها پیچند و مهر بر آن زنند جهت تمغا تا هیچکس بی تمغا نفروشد که او گناهکار است و همچنان با کاغذ به ولایتها برند. (فلاحتنامه).
زکوة مهر در اجناس ما نیست
در این کرباسها تمغا نیابی.نظام قاری.
|| فرمان سلطان. (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء) :
در روز تفضل سعادات
تمغای قبول حق به طاعات.واله هروی.
|| مکرر بستن شاعر مضمون خود را. (غیاث اللغات) (آنندراج). مضمون مکرری که شاعر بندد. || جایی که پادشاهان از ملک خالصهء دیوانی جدا کرده به کسی دهند مانند تیول. (ناظم الاطباء). رجوع به ترکیبهای این کلمه شود.
(1) - اکبرآباد.

تمغاچی.

[تَ] (مغولی - ترکی، ص مرکب) آنکه محصول راهداری ستاند. (آنندراج). کسی که از اجناس باج گرفته و بر آنها مهر زند. محصل باج و خراج. باج گیر. (ناظم الاطباء). کسی که از جانب کوتوال براجناس مهر کرده محصول و باج آن گیرد. (غیاث اللغات) : روزی عجوزی، درمی چند از خانهء تمغاچی آورد که معاملت حضرت خواجه است. (انیس الطالبین بخاری).
ز تمغاچی پسر داغ غلامی برجبین دارم
تلف شد نقد جان و حاصل و باقی همین دارم.
سیفی (از آنندراج).
رجوع به تمغا و دیگر ترکیبهای این کلمه شود.

تمغا زدن.

[تَ زَ دَ] (مص مرکب) به اصطلاح ارباب دفاتر ایران دریدن گوشهء فرد را گویند. (آنندراج) (بهار عجم) :
تأثیر، مگو از نظر افتادهء یارم
تمغا نزند ناظر شه باطله بسیار.
محسن تأثیر (از بهار عجم) (آنندراج).
ناظر متصدی کل کارخانجات پادشاهی که آن را در هندوستان خانسامان گویند و باطله بمعنی فرد باطل است چنانکه گذشت. (بهار عجم) (آنندراج).

تمغا کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب) به اصطلاح شعرا مکرر بستن مضمون خود بود و اگر از غیری باشد دزدی یا ابتذال است و این از آن جهت است که گویا مهر خود می کند. (بهار عجم) (آنندراج) :
هیچ فرقی در میان رخش گلگون تو نیست
این همان معنی بود گویا که تمغا کرده اند.
اشرف (از بهار عجم) (آنندراج).
رجوع به تمغا شود.

تمغثر.

[تَ مَ ثُ] (ع مص) مغثور چیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تمغر.

[تَ مَغْ غُ] (ع مص) بخون سرخ گردیدن و در حدیث یأجوج و مأجوج: فرموا بنبالهم فخرت علیهم متمغرة دماً؛ ای محمرة بالدم. (از اقرب الموارد).

تمغرة.

[تَ مَ رَ] (ع اِ) غذا. ضیافت. (از دزی ج1 ص152).

تمغص.

[تَ مَغْ غُ] (ع مص) بدرد آمدن شکم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). یقال: تمغص بطنی؛ اوجعنی. (اقرب الموارد).

تمغط.

[تَ مَغْ غُ] (ع مص) سخت کشیدن شتر دست را. || به نهایت تیز رفتن اسب یا یازیدن آن در دویدن. || هلاک کردن غبار کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). سقط البیت علیه فتمغط؛ فمات. ابن درید گوید که این مستعمل نیست. (از اقرب الموارد). || تمغیط. تمدید. تمدد. (اقرب الموارد).

تمغفر.

[تَ مَ فُ] (ع مص) مغفار چیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تمغل.

[تَ مَغْ غُ] (ع مص) تقلید روش و اطوار مغل (مغول) کردن. (ناظم الاطباء).

تمغمغ.

[تَ مَ مُ] (ع مص) به اندک گیاه رسیدن. || به فربهی در آمدن شتران. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تمغی.

[تَ مَغْ غی] (ع مص) فروهشته و نرم شدن انبان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تمغیر.

[تَ] (ع مص) شعر ابن مغراء خواندن. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): مغرنا یا جریر؛ ای انشدنا لابن مغراء. (اقرب الموارد). || به گل سرخ رنگ کردن جامه را. (از اقرب الموارد).

تمغیط.

[تَ] (ع مص) تمغط. تمدید. تمدد. (اقرب الموارد).

تمفوز.

[تَ] (اِ) پیرامون دهان و منقار مرغان. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تمقت.

[تَ مَقْ قُ] (ع مص) همدیگر دشمن گرفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). نقیض تحبب. (اقرب الموارد). دشمنی نمودن. (تاج المصادر بیهقی).

تمقحس.

[تَ مَ حُ] (ع مص) شوریدن دل. تمقحست نفسه؛ ای غثیت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تمقس.

[تَ مَقْ قُ] (ع مص) شوریدن دل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). تمقحس. (اقرب الموارد). رجوع به مادهء قبل شود.

تمقق.

[تَ مَقْ قُ] (ع مص) اندک اندک خوردن شراب را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). تمقق اخلاف المعیشة منهم. (اقرب الموارد). || و اصابه جرح فما تمققهُ؛ ای لم یضرهُ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || بیرون آوردن آنچه در استخوان باشد. || خوردن شتر بچه همهء شیری را که در پستان بود. (از اقرب الموارد).

تمقیت.

[تَ] (ع مص) دشمن گرفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تمقیس.

[تَ] (ع مص) آب بسیار ریختن. یقال: مقس فی الماء تمقیساً. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تمقیط.

[تَ] (ع مص) بر زمین زدن کسی را. یقال: مقط القرن تمقیطاً. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). || به ریسمان کشیدن شتر. (از اقرب الموارد).

تمقیق.

[تَ] (ع مص) سختی و تنگی نمودن بر عیال خود. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تنگ گرفتن نفقه بر عیال خود بر اثر فقر یا بخل. (از اقرب الموارد). || بمنقار خورش دادن طائر بچه را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تمک.

[تَ] (ع مص) دراز و پرگوشت شدن کوهان شتر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). دراز و بلند شدن سنام. (از اقرب الموارد): تمک السنام تمکاً و تموکاً. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تمک.

[تَ مَ] (اِ) گیاهی(1) از تیرهء چتریان که دارای برگهای طویلی است و در غالب نقاط میروید. دم کردهء آن بعنوان مدر و ضد روماتیسم در تداوی قدیم مصرف میشده. ابرة الراعی. حربث. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به ابرة الراعی و دزی ج1 ص152 شود.
(1) - Daucus gingidium.

تمک.

[تَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان گوکلان که در بخش مرکزی شهرستان گنبدکاوس واقع است و 800تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

تمکث.

[تَ مَکْ کُ] (ع مص) درنگ کردن. (تاج المصادر بیهقی). درنگ کردن و چشم داشتن در کاری. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تمکحل.

[تَ مَ حُ] (ع مص) سرمه دان ساختن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تمکک.

[تَ مَکْ کُ] (ع مص) مکیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || ستیهیدن بر غریم و فی الحدیث: لاتمککوا علی غرمائکم؛ ای لاتستقصوا. || مغز استخوان بیرون آوردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تمکن.

[تَ مَکْ کُ] (ع مص) جای گرفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (غیاث اللغات) (آنندراج). رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون شود. || برپای بودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). قائم شدن. (غیاث اللغات) (آنندراج). || گیاه مکنان روئیدن. (از اقرب الموارد). || منزلت یافتن نزد پادشاه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) : به روزگار وزارت خواجهء بزرگ عبدالرزاق دام تمکنهُ... (تاریخ بیهقی چ ادیب ص153). || دست یافتن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار) (مجمل اللغة). قادر شدن بر چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). قادر شدن بر امری و ظفر یافتن بر آن. (از اقرب الموارد). || (ع اِ) جای گرفتگی و استوار شدگی و منزلت و قدرت و توانایی. (ناظم الاطباء) : از فرایض احکام جهانداری آن است که به تلافی خللها، پیش از تمکن خصم... مبادرت نموده شود. (کلیله و دمنه).

تمکی.

[تَ مَکْ کی] (ع مص) تر شدن بخوی و عرق. || خاریدن اسب چشم خود را به زانو. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تمکیر.

[تَ] (ع مص) نگاه داشتن غله تا به گرانی فروشد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). احتکار غله در خانه ها. (از اقرب الموارد).

تمکین.

[تَ] (ع مص) دست دادن. || جای دادن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (آنندراج). جای دادن و پابرجا کردن. (غیاث اللغات). پای بر جای کردن و توانا و قادر گردانیدن برچیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). قادر و مسلط گردانیدن کسی را بر چیزی. (از اقرب الموارد) :
ز روزگارش یاریست وز فلک تأیید
ز کردگارش توفیق وز ملک تمکین.فرخی.
بنازد همی تاج و تخت و نگین
ز تمکین و امکان خسرو ملک.مسعودسعد.
|| (اِ) شوکت و وقار و هنگ و جاه و جلال و قدرت و قوت و عدم حرکت. (ناظم الاطباء). مکانت بخشیدن : آن جماعتی که در روی زمین صاحب تمکین ساختیم ایشان را، نماز را برپاداشتند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص314).
گر گوئیش که یکدم بنشین و علم بشنو
کو خود سخن نگوید جز با وقار و تمکین.
ناصرخسرو.
گرامی کردش از تمکین خود شاه
نشاند او را و خالی کرد خرگاه.نظامی.
نشیند تا به صد تمکینش آرند
چو مه در محمل زرینش آرند.نظامی.
کرا وصف لولاک تمکین بس است
ثنای تو طه ویس بس است.
سعدی (بوستان).
چو تمکین وجاهت بود بر دوام
مکن زور بر مرد درویش عام.
که افتد که با جاه و تمکین شود...
سعدی (بوستان).
فلک را این همه تمکین نباشد
فروغ مهر و مه چندین نباشد.سعدی.
|| استواری. پایداری :
پای استدلالیان چوبین بود
پای چوبین سخت بی تمکین بود.مولوی.
|| اطاعت و فرمانبرداری. (ناظم الاطباء). || یکی از مقامات سالکان. (غیاث اللغات) (ناظم الاطباء). تمکین زوال بشریت است که آن را مرتبت فنا و فقر گویند... تمکین عبارت از اقامت محققان است در محل کمال و درجت اعلی و اهل مقام از مبتدیانند و اهل تمکین از منتهیان. رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون و کشف اللغات و مصطلحات عرفانی دکتر سجادی شود. || جرأت. یارائی. توانائی : هیچکس را تمکین آن نباشد که خداوند را گوید که فلان کار بد کرد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص61). گفتم بنده این به هراه باز گفته است و بر لفظ عالی رفته که ایشان را این تمکین نباشد. اکنون چنانکه بنده می شنود و می بیند ایشان را تمکین سخت تمام است. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص81). || قدرت. بسطت. نفاذ امر : گوش به مثال کدخدای دار که بر اثر دررسد در هرچه بمصالح پیوندد و نامه نبشته دار تا جوابها رسد که برحسب آن کارکنی و صاحب بریدی نامزد می شود از معتمدان ما تا او را تمکین تمام باشد تا حالها را بشرح تر باز می نماید. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص283). || (اصطلاح فقه) حاضر بودن زوجه در بهره مند شدن زوج از او. اطاعت زن شوی را و فرمانبرداری کردن از او.

تمکین.

[تَ] (اِخ) از احفاد ملامحمد امین فاضل و معروف به تمکین مولوی بود و در شمار دانشمندان شاهجهان و عالمگیر درآمد و در علوم عقلی و نقلی ید طولایی داشت و اشعار لطیفی دارد و در اواسط قرن یازدهم هجری درگذشت. از اوست:
هست بی مهر ماه پارهء من
مگر این بود در ستارهء من.
(از قاموس الاعلام ترکی).

تمکین.

[تَ] (اِخ) سید رضاخان. وی در حوالی کرمانشاهان می زیست و از احفاد شاه نعمت الله ولی بود و در عرفان و تصوف مقامی بلند داشت و در سال 1085 ه . ق. به تدریس و ارشاد اشتغال داشت و سپس به هندوستان رفت و در دربار محمدشاه احترام فوق العاده یافت از اوست:
خاک پای او شدن گر دسترس باشد مرا
کی به غیر از نقش پا گشتن هوس باشد مرا.
(از قاموس الاعلام ترکی).

تمکین.

[تَ] (اِخ) میرزا محمد علی کشمیری و برادر زادهء عبدالرسول استغنا بود که چندی شاگردی عم خود کرده بود. طبعی خوش و لحنی مطبوع داشت و در سال 1132 ه . ق. درگذشت. از اوست:
ز بوستان محبت طمع چه دارد کس
که نخل عشق بتان را ثمر زسنگ بود.
(از قاموس الاعلام ترکی).

تمکینات.

[تَ] (اِ) جِ تمکین. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به تمکین شود.

تمکین دادن.

[تَ دَ] (مص مرکب)تمکین کردن. مدح و وقع گذاشتن. (از آنندراج) : و بهمن او را عزل فرمود و بجای او کیرس(1) را بگماشت و تمکین داد. (فارسنامهء ابن البلخی). و بعد آن کرمان بگرفتند، او را تمکین تمام دادند. (فارسنامهء ابن البلخی ص117).
مهابتت چو برافروزد از عتاب جبین
بکار خویش فلک را نمی دهد تمکین.
شفیع اثر (از آنندراج).
(1) - ن ل: کیسرش.

تمکین شیروانی.

[تَ نِ] (اِخ) حاج زین العابدین بن ملا اسکندر شیروانی بسال 1193 ه . ق. در شماخی متولد شد و در آنجا به تحصیل پرداخت و به فقر متمایل گشت و سپس به بغداد رفت و از آن جا به عراق عجم و گیلان و شیروان و مغان و طالش و آذربایجان و طبرستان و قهستان و ... سفر کرد و سپس به هندوستان رفت و مدتی در شهر دهلی و اللهآباد و کجرات و دکن توقف نمود. او راست: کتاب بستان السیاحة. و از اوست:
آنکه در دور جهان در طلبش گردیدم
از ازل همره من بود چه نیکو دیدم
شمس چون جلوه کند ذره شود سرگردان
منم آن ذره که سرگشتهء آن خورشیدم.
رجوع به ریاض العارفین ص245 و مجمع الفصحا ص83 و بستان السیاحة ذیل شماخی شود.

تمکین کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)تمکین دادن. مدح. (غیاث اللغات) (آنندراج). || وقع گذاشتن. (غیاث اللغات) (آنندراج) :
از بس مکان که داده و تمکین که کرده اند
خشنودم از کیای ری و، ازکیای ری.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص 454).
دگر روز آمدش پویان به درگاه
ببوی آنکه تمکینش کند شاه.سعدی.
|| فرمان بردن. اطاعت کردن. (فرهنگ فارسی معین) :
یارت نکند بمهر تمکین ای دل
او نیست حریف مهره برچین ای دل
از یار سخن مگوی چندین ای دل
خیز از سرش و خموش بنشین ای دل.
خاقانی.
سختی ایام باشد بر تنک عقلان گران
کی کند دیوانهء سرشار تمکین سنگ را.
صائب (از آنندراج).
کوهسارم صرفه نتوان برد در افغان زمن
می کند تمکین خود هرکس کند تمکین مرا.
صائب (ایضاً).
|| قبول کردن. رخصت دادن. پذیرفتن : اما این شغل را شرایط است اگر بنده آن شرایط درخواهد تمام و خداوند تمکین کند همهء این خدمتکاران بر من بیرون آیند و دشمن من شوند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص147).

تمکین نهادن.

[تَ نِ / نَ دَ] (مص مرکب)تمکین کردن. اطاعت کردن :
جوانمرد شاطر زمین بوسه داد
ملک را ثنا گفت و تمکین نهاد.
سعدی (از آنندراج).

تمکین یافتن.

[تَ تَ] (مص مرکب)رخصت یافتن. اجازه یافتن عملی را. فرصت یافتن : اگر اجابت باشد و تمکین یابم آنچه واجب است از نصیحت و شفقت بجای آرم. (بیهقی چ ادیب ص147). با خود گفتم این پیغام بباید نبشت، اگر تمکین گفتار نیابم بخواند. (تاریخ بیهقی، ایضاً ص161).
خواستم گفت در سخن من و تو
از مکانت نیافتم تمکین.
انوری (از آنندراج).

تمگین.

[تَ] (ص مرکب) مبتلا به علت تم. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). از تم (بیماری چشم)+گین (پساوند)، چشم با غشاوه : دانست که سینهء غمگینم و با دیدهء تمگینم. (خواجه عبدالله انصاری). رجوع به تم شود.

تمل.

[تَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان خشکبیجار که در بخش خمام شهرستان رشت واقع است و 985 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

تمل.

[تُ مُ] (اِخ) دهی است از دهستان اشکور که در بخش تنکابن شهسوار واقع است و 324 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

تمل.

[مُ] (اِخ)(1) رودی در لیدیه. رجوع به ایران باستان ج1 ص284 و 646 شود.
(1) - Tmol.

تملاق.

[تِ مِلْ ل] (ع مص) چاپلوسی کردن. تملق. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تودد و تلطف بکسی و نرم گردانیدن کلام و تذلل: و حبٌّ تملاق و حبٌّ هو القتل. (از اقرب الموارد).

تملان.

[تُ] (ع اِ) جِ تمیلة، جانوری است. (منتهی الارب). و رجوع به تمیلة شود.

تملئة.

[تَ لِ ءَ] (ع مص) پرکردن. (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و فی الاساس: و سمعتهم یقولون فلان ملاثیابی اذا رشش علیه طیناً او دماً او غیرهما. (اقرب الموارد). || سخت کشیدن کمان را. (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تملح.

[تَ مَلْ لُ] (ع مص) فربه شدن. (منتهی الارب) (آنندراج). فربه شدن شتر و عبارة الاساس: والشاة تملحت و ملحت اخذت شیئاً من الشحم. (از اقرب الموارد). اندک فربه شدن. یقال: تملحت الجزور تملحاً. (ناظم الاطباء). || توشه از نمک برداشتن یا تجارت کردن آن. (از اقرب الموارد).

تملخ.

[تَ مَلْ لُ] (ع مص) چشم برکندن. یقال: تملخت العقاب عینه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). || فاسد شدن چیزی. (از اقرب الموارد).

تملز.

[تَ مَلْ لُ] (ع مص) بردن و در تأخیر انداختن و رستن از کاری. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تخلص و تملس از چیزی. (از اقرب الموارد).

تملس.

[تَ مَلْ لُ] (ع مص) فوت کردن. || گذاشتن(1) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بیرون شدن از میان قوم. (از اقرب الموارد). || نسو شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). تابان و نرم گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). یقال: ملسه فتملس. (اقرب الموارد). رجوع به تملیس شود. || بازگشتن از کاری. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به تملص شود. || هوشیار شدن از مستی شراب. (از اقرب الموارد).
(1) - ظ: گذشتن.

تملص.

[تَ مَلْ لُ] (ع مص) رستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رهیدن و تخلص. (از اقرب الموارد).

تملط.

[تَ مَلْ لُ] (ع مص) بی پر شدن تیر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || تابان شدن تیر. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). تملس چیزی. (از اقرب الموارد).

تملغ.

[تَ مَلْ لُ] (ع مص) گول نمودن خود را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تحمق. (اقرب الموارد).

تملق.

[تَ مَلْ لُ] (ع مص) چاپلوسی کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). تملاق. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). رجوع به تملاق شود.

تملقات.

[تَ مَلْ لُ] (ع اِ) چاپلوسی ها. نوازشها. (ناظم الاطباء). جِ تملق.

تملق کردن.

[تَ مَلْ لُ کَ دَ] (مص مرکب) فروتنی کردن و چاپلوسی نمودن. (ناظم الاطباء). رجوع به تملق شود.

تملق گفتن.

[تَ مَلْ لُ گُ تَ] (مص مرکب) خوش آمد گویی. مدح گفتن. تصلف. گفتن محاسنی که در سجیهء طرف مقابل نباشد. رجوع به تملق شود.

تملک.

[تَ مَلْ لُ] (ع مص) پادشاه شدن. (تاج المصادر بیهقی). پادشاه شدن بر قوم و در اللسان: تملکهُ؛ ای ملکه قهراً. (از اقرب الموارد). || خداوند شدن. (تاج المصادر بیهقی). خداوند چیزی شدن. (آنندراج). به قهر ملک گردانیدن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مالک شدن. (غیاث اللغات). مالکیت و دارا شدگی و تصرف. (ناظم الاطباء). || توانا گردیدن بر امری. (از اقرب الموارد).

تملک.

[تَ لِ] (اِخ) نام صحابیه ای. (منتهی الارب). نام زنی صحابی. (ناظم الاطباء).

تملکات.

[تَ مَلْ لُ] (ع اِ) املاک و متصرفات. (ناظم الاطباء). رجوع به تملک شود.

تملل.

[تَ مَلْ لُ] (ع مص) در کیش و شریعت درآمدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || خوی آوردن تب. || گرم گردیدن درون استخوان. || بی آرامی کردن از بیماری و از اندوه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بخود پیچیدن از درد و غم. (از اقرب الموارد)، یقال: هو یتملل اذا لم یستقر من الوجع کانه علی مله. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به تململ شود. || ساختن چوب و قبضهء شمشیر و چوب پشت کمان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || شتاب کردن در رفتار. (از اقرب الموارد).

تململ.

[تَ مَ مُ] (ع مص) بی آرام شدن در بستر. (زوزنی). بی آرامی کردن و برگردیدن از جانبی به جانبی از بیماری و اندوه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). بیقراری و بی آرامی و بمعنی حالتی که در میان خواب و بیداری باشد. (غیاث اللغات) : او را دیدند قطرات حسرات بر رخساره با تململ و تذلل و توجع. (تاریخ بیهق ص174).

تملؤ.

[تَ مَلْ لُءْ] (ع مص) پرگردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). یقال: تَمَلاََّ من طعام و شراب و تملا غیظاً. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

تملوک.

[تُ] (ع اِ) یکنوع زیتون وحشی. (ناظم الاطباء). قثاء(1) بری را گویند و در بعضی نسخ تملول آمده است. (از لسان العجم شعوری ج1 ص282 الف). رجوع به مادهء بعد شود.
(1) - در متن: قنابری.

تملول.

[تَ] (اِ) رستنی باشد خودروی شبیه به اسفناج و آن را در خراسان برغست و به عربی قثاء بری خوانند. (برهان) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از منتهی الارب). قثاء بری. (تحفهء حکیم مؤمن). بمعنی تملوک است که قثاء بری است. (از لسان العجم شعوری ج1 ص286 ب). رجوع به لکلرک و ترجمهء ضریر انطاکی ص100 و مادهء قبل شود.

تمله.

[تَ لِ] (اِخ) دهی است از دهستان بیلوار که در بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان واقع است و 300تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

تملی.

[تَ مَلْ لی] (ع مص) روزگار دراز برخورداری گرفتن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). برخوردن از عمر خود. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || یقال: لمن لبس الجدید ابلیت جدیداً و تملیت حبیباً، ای عشقت معه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

تملیت.

[تَ] (اِ) بار کوچکی باشد که بر بار بزرگ بندند و گاه بر پشت چاروا اندازند و بر بالای آن سوار شوند. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی) (از ناظم الاطباء) (از آنندراج). بار کوچکی را گویند که بر بار بزرگ بندند و آن را تمبلیت نیز گویند. (انجمن آرا). || یک لنگه بار را نیز گفته اند. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی) (از ناظم الاطباء) (از آنندراج).

تملیح.

[تَ] (ع مص) فربه شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || نمک بسیار در دیگ کردن تا تباه نشود. (تاج المصادر بیهقی). نمک کردن در چیزی. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (غیاث اللغات). نمک بسیار در دیگ کردن و قرار دادن در آن چیزی از پیه. (از اقرب الموارد). || شور کردن طعام را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || قدید کردن ماهی و نمک سود کردن آن. || نمک پاشیدن برچیزی. || سودن نمک بر حنک چارپا. (از اقرب الموارد). || سخن خوش و نمکین آوردن شاعر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). آوردن شیئی ملیح. (غیاث اللغات) (آنندراج). || اندک فربه شدن شتر کشتنی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تملید.

[تَ] (ع مص) نرم کردن پوست را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تملیز.

[تَ] (ع مص) رهانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تخلیص. (از اقرب الموارد).

تملیس.

[تَ] (ع مص) نرم و تابان گردانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). نرم و تابان گردیدن. (آنندراج). تزلیخ. (اقرب الموارد). || هموار کردن زمین را و در عبارت اللسان: الملقه بعد اثارتها؛ ماله کشیدن زمین است پس از شخم زدن آن. (از اقرب الموارد). رجوع به تملیق شود.

تملیط.

[تَ] (ع مص) گل اندودن دیوان را. || یک مصراع شعر گفتن و مصراع ثانی گفتن دیگری. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). یقال: ملط له تملیطاً. (اقرب الموارد).

تملیق.

[تَ] (ع مص) به ماله زمین شیارکرده را برابر کردن و دیوار را تابان گردانیدن بدان. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به تملیس شود. || با عصا زدن کسی را. (از اقرب الموارد).

تملیک.

[تَ] (ع مص) مالک گردانیدن کسی را بر مالی یا چیزی. (غیاث اللغات) (از اقرب الموارد). ملک گردانیدن چیزی، کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || پادشاه گردانیدن. (تاج المصادر بیهقی). پادشاه کردن. || خمیر نیکو و سخت ساختن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || خشک کردن و سخت نمودن چوب را به آفتاب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || ازدواج کردن با زن. (از اقرب الموارد). || (اِ) تصرف و مالکیت. (ناظم الاطباء).

تملیکی.

[تَ] (ص نسبی) مال تملیکی؛ مال متصرفی و موروثی. (ناظم الاطباء). رجوع به تملیک و مادهء بعد شود.

تملیکیة.

[تَیْ یَ] (ص نسبی) حقوق تملیکیت؛ حقوق تصرف. (ناظم الاطباء).

تملیل.

[تَ] (ع مص) بی آرام و ناراحت کردن کسی را: مللتهُ تملیلا؛ بی آرام و ناراحت کردم او را. (ناظم الاطباء). || برگرداندن چیزی را: ملل الشی ء تملیلا، قلبهُ. (از اقرب الموارد).

تمم.

[تَ مَ] (ع اِ) تمام خلقت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به تم شود.

تمم.

[تُ مَ / تِ مَ] (ع اِ) جِ تُمَّة وتمی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به تمة و تمی شود.

تمن.

[تَ مَ] (اِ) میغ را گویند و آن بخاری باشد تاریک ملاصق بر روی زمین و به عربی ضباب خوانند. (برهان) (از آنندراج). میغ و ضباب. (ناظم الاطباء).

تمن.

[تُ مَ] (ترکی - مغولی، اِ) ده هزار... (غیاث اللغات). مأخوذ از ترکی ده هزار و مبلغ ده قران. (ناظم الاطباء). رجوع به تومان شود.

تمنا.

[تَ مَنْ ن] (اِ) خواهش و آرزوی و خام و تباه از صفات اوست و بالفظ یافتن و کردن و داشتن و پختن و بستن و در دماغ آوردن و در دل شکستن و سوختن مستعمل. (آنندراج). مأخوذ از تازی (تمنی) آرزو و امید و خواهش. (ناظم الاطباء) :
گر هیچ خرد داری و هشیاری و بیدار
چون مست مرو بر اثر او به تمنا.
ناصرخسرو (دیوان ص3).
چو رسی به طور سینا ارنی مگوی و بگذر
که نیرزد این تمنا بجواب لن ترانی.
(از افزوده های نفیسی بر دیوان رضی نیشابوری).
سر به تمنای تاج دادن و چون بگذری
هم سر و هم تاج را نعل قدم داشتن.
خاقانی.
خاک درت را هر نفس برآب حیوان دسترس
خصم تو در خاک هوس تخم تمنا ریخته.
خاقانی.
ملک عجم چو طعمهء ترکان اعجمی است
عاقل کجا بساط تمنا برافکند.خاقانی.
ای ز تو ما بی خبر ما به تمنای تو
بسکه بپیموده ایم عالم خوف و رجا.خاقانی.
چونکه به دنیاست تمنا ترا
دین بنظامی ده و دنیا ترا.نظامی.
تمنای گل در دماغ آورند
نظر سوی روشن چراغ آورند.
نظامی (از آنندراج).
دل به تمنا که چه بودی ز روز
گر شب ما را نشدی پرده سوز.نظامی.
غم به تمنای تو بخریده ام
جان به تمنای تو بفروخته.سعدی.
به تمنای گوشت مردن به
که تقاضای زشت قصابان.سعدی.
آه اگر دست دل من به تمنا نرسد
یا دل از چنبر عشق تو بمن وا نرسد.
سعدی.
گر تو خواهی که برخوری از عمر
خلق را هم جز این تمنا نیست.ابن یمین.
ارباب حاجتیم و زبان سؤال نیست
در حضرت کریم تمنا چه حاجت است.
حافظ.
فراق و وصل چه باشد رضای دوست طلب
که حیف باشد از او غیر او تمنایی.حافظ.
بال پروازش در آن عالم بود صائب فزون
هرکه اینجا بیشتر در دل تمنا بیشتر.
صائب (از آنندراج).
روزه سازد پاک صائب سینه ها را از هوس
ز آتش امساک می سوزد تمناهای خام.
(ایضاً).
رجوع به دیگر ترکیبهای این کلمه شود.

تمنا.

[تَ مَنْ نا] (اِخ) از شعرای هندوستان و از برهمنان است. از مردم شکوه آباد و در لکهنو می زیست. از اوست:
ای در تو مأمن بیچارگان
مرهم ریش غم آوارگان.
(از قاموس الاعلام ترکی).

تمنا.

[تَ مَنْ نا] (اِخ) محمد عابدین علی مولوی در قصبهء سند هندوستان می زیست و در سال 1290 ه . ق. درگذشت دیوان مرتبی دارد و قصائد بلیغی سروده است. از اوست:
نیست بی شور محبت جزیی از اجزای من
ناله می خیزد برنگ نی ز سر تا پای من.
(از قاموس الاعلام ترکی).

تمنا.

[تَ مَنْ نا] (اِخ) میرزا ابوالحسن شیرازی که در زمان شاه سلیمان و شاه سلطان حسین صفوی می زیست. از اوست:
کبوتری به قفس بود شب به ناله درآمد
دل اسیر بیاد آمدم ببین چه کشیدم.
(از قاموس الاعلام ترکی).

تمنا.

[تَ مَنْ نا] (اِخ) میرزا محمد علی از مردم شاهجهان است. از اوست:
نمیدانم چه محفل بود شب جایی که من بودم
که یک نامحرمش دل بود شب جایی که من بودم.
(از قاموس الاعلام ترکی).

تمنا.

[تَ مَنْ نا] (اِخ) میرزا محمدی اجدادش ایرانی بودند و در کابل متولد شد و به دهلی رفت و در سال 1160 درگذشت. از اوست :
چون تمنا را به بزم خویش گریان دید گفت
کین مرا رسوای عالم کرد بیرونش کنید.
(از قاموس الاعلام ترکی).

تمنا.

[تَ مَنْ نا] (اِخ) خواجه محمدعلی بن خواجه عبدالله تأیید در شهر عظیم آباد هندوستان می زیست در عذوبت بیان و طلاقت لسان منزلتی داشت و در سال 1233 در گذشت. از اوست:
دمی که گشت تمنا بلند شمشیرش
ز خاک تا سر افلاک الامان برخاست.
(از قاموس الاعلام ترکی).

تمناالهندی.

[تَ مَنْ نَلْ هِ] (اِخ) محمد علی بن خواجه عبدالله تأیید الهندی عظیم آبادی متخلص به تمنا. وی در سال 1230 ه . ق. درگذشت او را دیوان شعری است به پارسی در هزار بیت. (از اسماء المؤلفین ج2 ص357).

تمنائی.

[تَ مَنْ نا] (اِخ) شاعری است حروفی و بر اثر سخنان کفرآمیز با چندتن دیگر محکوم به قتل و سوختن گردید (در زمان سلطان بایزید اول). رجوع به تاریخ ادبیات ایران تألیف برون ترجمهء حکمت ص400 شود.

تمنابستن.

[تَ مَنْ نا بَ تَ] (مص مرکب)آرزو داشتن. خواهش و میل در دل پروراندن. تمناپختن :
هر دل که ز دارالثمر حسن وفا جست
سودای خطا کرد و تمنای تبه بست.
بابا فغانی (از آنندراج).
رجوع به تمنا و دیگر ترکیبهای آن شود.

تمناپختن.

[تَ مَنْ نا پُ تَ] (مص مرکب)تمنا بستن. آرزو و میلی را در دل پروراندن :
تا چند تمنا پزم و خام برآید
تا چند سحر پرورم و شام برآید.
ظهوری (از آنندراج).
رجوع به تمنا و دیگر ترکیبهای آن شود.

تمنا داشتن.

[تَ مَنْ نا تَ] (مص مرکب)امید و آرزو داشتن :
دهان خشک و دل خسته ام، لیکن از کس
تمنای جلاب و می هم ندارم.خاقانی.
ما از تو به غیر از تو نداریم تمنا
حلوا بکسی ده که محبت نچشیده.سعدی.
شبی و شمعی و گوینده ای و زیبایی
ندارم از همه عالم جز این تمنایی.سعدی.
هرکسی را سر چیزی و تمنای کسی
ما به غیر از تو نداریم تمنای دگر.سعدی.
بر گل روی تو چون بلبل مستم واله
از رخ لاله و نسرین چه تمنا دارم.سعدی.
توقع خدمت از کسی دار که تمنای نعمت از تو دارد. (گلستان).
تمنای ترحم دارد از خونریز مژگانی
که تیغ خود به دامان قیامت پاک می سازد.
صائب (از آنندراج).
باز خون از جگرم دیده تمنا دارد
ابر چون خشک شود چشم به دریا دارد.
ملا رونقی همدانی (ایضاً).
آرزو کی بدل اهل هوس جا دارد
به تمنا نرسد هرکه تمنا دارد.
حسن وهب (ایضاً).
رجوع به تمنا و دیگر ترکیبهای آن شود.

تمنا کردن.

[تَ مَنْ نا کَ دَ] (مص مرکب)خواهش کردن و آرزو کردن. (ناظم الاطباء) :
بر پایهء علمی آی خوش خوش
بر خیره مکن برتری تمنا.ناصرخسرو.
بدگوهر لئیم ظفر... تمنای(1) دیگر منازل کند که شایانی آن ندارد. (کلیله و دمنه چ قریب چ 6 ص82).
رصد عشق تو جهان بگرفت
چون تمنا کنم گریغ از تو.خاقانی.
تمنا می کنم هر شب که چون یابم وصال تو
از این خوشتر تمنایی نمی بینم نمی بینم.
خاقانی.
چون هم نفسی(2) کنم تمنا
بر آینه چشم برگمارم.خاقانی.
دولت دنیا که تمنا کند
با که وفا کرد که با ما کند.نظامی.
می با جوانان خوردنم خاطر تمنا می کند
تا کودکان در پی روند این پیر دردآشام را.
سعدی.
سعدی بقدر خویش تمنای وصل کن
سیمرغ ما چه لایق زاغ آشیان تست.
سعدی.
یکی پیش شوریده حالی نوشت
که دوزخ تمنا کنی یا بهشت.
سعدی (بوستان).
تمنا کند عارف پاکباز
به دریوزه از خویشتن ترک آز.
سعدی (بوستان).
ملک را گفت درویش استوار آمد گفت از من تمنا بکن(3) گفت آن همی خواهم که دگر باره زحمت من ندهی. (کلیات چ فروغی ص46).
سالها دل طلب جام جم از ما می کرد
آنچه خود داشت ز بیگانه تمنا می کرد.
حافظ.
برتو گر جلوه کند شاهد ما ای زاهد
از خدا جز می و معشوق تمنا نکنی.حافظ.
مردم از عشق، مراد دو جهان می جستند
صائب از عشق همان عشق تمنا می کرد.
صائب (از آنندراج).
هرچه میخواهد دلم زین در تمنا می کنم
خاطرم جمع است میدانم که صاحبخانه کیست.
مختار بیک اسیری (ایضاً).
توان چو اره تمنای دست بوسش کرد
اگر چو گرد بر او بود دو سر ما را.
سیفی (ایضاً).
رجوع به تمنا و دیگر ترکیبهای آن شود.
(1) - در نسخهء چ مینوی ص 93: تمنی.
(2) - ن ل: هم جنسی.
(3) - تمنایی بکن.

تمناکش.

[تَ مَنْ نا کَ / کِ] (نف مرکب)آرزومند و مشتاق. (ناظم الاطباء). رجوع به تمنا و دیگر ترکیبهای آن شود.

تمنچه.

[تَ مَ چَ / چِ] (اِ) تفنگ و بندوقچه. (ناظم الاطباء). رجوع به تفنگ و تفنگچه شود.

تمنح.

[تَ مَنْ نُ] (ع مص) دیگری را خورانیدن. و منه حدیث ام زرع: آکل فاتمنح. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء).

تمندار.

[تُ مَ] (نف مرکب) فرماندهء یک تُمَن لشکر و سردار ده هزار. (ناظم الاطباء). رجوع به تمن وتومان شود.

تمنداری.

[تُ مَ] (حامص مرکب)فرماندهی یک تمن لشکر. (ناظم الاطباء). رجوع به مادهء قبل شود.

تمندان.

[تَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان نازیل که در بخش خاش شهرستان زاهدان واقع است و 350 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

تمندر.

[تَ مَ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان بیزکی که در بخش حومهء شهرستان مشهد واقع است و 103تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

تمندگان.

[تَ مَ دِ] (اِخ) دهی است از دهستان گرکن که در بخش فلاورجان شهرستان اصفهان واقع است و 212 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

تمندل.

[تَ مَ دُ] (ع مص) دست در دستار خوان مالیدن. (تاج المصادر بیهقی). پاک کردن دست را بمندیل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تندل. تمسح. (اقرب الموارد). خشک کردن روی را با رومال و امثال آن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) : انما کره التمندل بعد الوضوء لان کل قطرة توزن. (تاریخ اصفهان ابونعیم ج1 ص240، یادداشت ایضاً). || دستار در سربستن. (تاج المصادر بیهقی). دستار بر میان بستن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). و کسائی آرد : تندل بالمندیل و تمندل، اذا شده برأسه و اعتم به. (اقرب الموارد). یعنی استوار کردن مندیل بر سر و عمامه بستن بر آن.

تمنده.

[تَ مَ دِ] (اِ وص) کژزبان بود و لرزان و بتازی فافا گویند. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص512) (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). زبانی باشد که بسخن گفتن بگیرد و به عربی فافا و الکن گویند. (صحاح الفرس). کج زبان را گویند و او شخصی است که خوب تکلم نتواند کرد و بغیر از مخرج فا هیچیک از مخارج او درست نباشد و بعضی برعکس این گفته اند یعنی در گفتن حرف فاء عاجز باشد و او را به عربی فافا خوانند و بعضی الکن را می گویند و او شخصی است در اثنای حرف زدن زبانش می گیرد. (برهان) (از ناظم الاطباء) :
سر و رویم چون نیل زبان گشته تمنده
زبالا در باران ز پس و پیش بیابان.
عسجدی (لغت فرس اسدی چ دبیرسیاقی ص42).
ببرهان نکو دانم این سردرودن
چه گویم چو باشد زبانم تمنده.
(از لغت فرس اسدی چ اقبال ص512).
رجوع به تمده شود.

تمنس.

[؟] (ع اِ) تمنش. این دو کلمه در ابن البیطار بمعنی نوعی درختچه. درختک. بوته. بته. آمده و مترجم فرانسوی هم بهمین معنی(1) ترجمه کرده است: اغیراطن، قال دیسقوریدس فی الرابعه هو تمنس، یستعمل فی وقود النار. (ابن البیطار، یادداشت بخط مرحوم دهخدا). هو [ ای افنیقطش ] تمنس صغیر و له ورق صغار. (ابن البیطار). و رجوع به مادهء بعد شود.
(1) - Arbuste.

تمنش.

[؟] (ع اِ) تمنس: و هو [ ای امروسیا ]تمنش کثیرالاغصان. (ابن البیطار، یادداشت بخط مرحوم دهخدا). هو [ ای او بغلصن ]تمنش صغیر. (ابن البیطار، ایضاً). و هو [ ای انا غورس ] تمنش شبیه فی ورقه و قضبانه بالنبات الذمی یقال له اغنس و هو البنجکشت. (ابن البیطار ایضاً). رجوع به مادهء قبل شود.

تمنطق.

[تَ مَ طُ] (ع مص) کمربند بر کمر نهادن. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و این مانند تمدرع و تمندل از درع و مندیل است. (از اقرب الموارد). || و بسیاری گویند تمنطق یعنی تعاطی علم منطق و منه قولهم: من تمنطق فقد تزندق. (از اقرب الموارد).

تمنع.

[تَ مَنْ نُ] (ع مص) استوار و قوی شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بازداشتن از آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بازایستادن. (آنندراج). || چیره شدن بر آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تمنک.

[تَ مَ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان چاپلق که در بخش الیگودرز شهرستان بروجرد واقع است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

تمنگ.

[تَ / تِ مِ] (اِ) نباتی باشد سرخ رنگ و ترش طعم... و به این معنی بجای نون یای حطی هم هست. (برهان) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). رجوع به تمیک شود.

تمنن.

[تَ مَنْ نُنْ] (ع مص) سست و مانده نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || ناراحت کردن کسی را بوسیلهء منت گذاردن؛ تمنّن فلان فلاناً. (از اقرب الموارد).

تمنه.

[تِ نَ] (اِ)(1) سوزن کلان که بدان چیزهای گنده و ستبر دوزند. (فرهنگ رشیدی).
(1) - این کلمه در خراسان بصورت تَمَنَه تلفظ شود.

تمنة.

[ ] (اِخ) (یعنی قسمت معین). 1- قریه ای است که در مرز و بوم شمالی یهودا واقع است. صحیفهء یوشع 15:10 و فلسطینیان در آنجا ساکن می شدند دوم تواریخ 28:18 و فعلا خرابه ای است که آن را تبنه گویند و موقعش بر تپه ای است که 74 قدم از سطح دریا مرتفع می باشد و بطور تخمین دو میل تا بیت المقدس مسافت دارد. 2- قریه ای که در کوهستان یهودا بطرف جنوبی حبرون واقع است. صحیفهء یوشع 15:57 و دور نیست که همان تبنه باشد که بمسافت نه میل به جنوب غربی بیت لحم واقع است. 3- مکانی که یهودا در زمان ملاقات عروس خود تامارا بدانجا برآمد. سفر پیدایش 38:12-14. 4- مسقط الرأس زوجهء شمشون سفر داوران 14:1 و 2 و 5 و دور نیست که همان بتنه (کذا) باشد که بطرف غربی بیت شمس واقع است زیرا که آثار زراعت و سنگهایی که بصورت مودار تراشیده شده و اشاره به بودن تاکستان می نماید در آنجا موجود است. (از قاموس کتاب مقدس).

تمنه حارس.

[] (اِخ) رجوع به مادهء بعد شود.

تمنه سارح.

[ ] (اِخ) (قسمتی از بسیاری) و تمنه حارس یعنی؛ قسمتی از آفتاب. و آن شهری بود که بر کوه افرائیم واقع و به یوشع بن نون داده شده و او آن را بنا کرده در آنجا ساکن شد و در زمان وفاتش نیز در آنجا مدفون گردید. سفر داوران 2:9 صحیفهء یوشع 19:50 و 24:30. اما دربارهء تمنه سارح دو قول است اولی آن است که تمنه سارح همان تمنه می باشد که بر راهی که رومانیان در میانهء اورشلیم و انتی پاتویس ساخته و بطور تخمین سیزده میل و نیم به شمال غربی اورشلیم مسافت داشت واقع بود. و جیروم نیز گوید که این موضع در مرز و بومی که در میانهء دان و یهودا می باشد واقع بود. و در خرابه های این موضع به طرف جنوبی شهر مقبره ای میباشد که در سنگ تراشیده شده شامل نه قبر است و در جلو این مقبره ها رواقی است که ستونهای چندی در آن بنا کرده اند و در محل داخل شدن آن دویست سوراخ برای محل چراغ موجود است و در میان رواق چهارده ضریح است. پس از آن ایوانی است که شامل یک ضریح می باشد اما رأی صحیح آن است که این ضریح دخلی به زمان یوشع ندارد و در نزدیکی مقبره درخت سندیانی است که آن را شیخ الیتیم گویند و به مسافت سه میل بطرف شرقی آن قریه ای است که به کفر یوشع مشهور است دومی برآن است که همان کفر حارس میباشد که به مسافت نه میل بطرف جنوبی نابلس واقع است. سامریان گویند که یوشع بن نون و کالیب بن یفونه در آنجا مدفونند و یهود و سامریان متفقاً برآنند که مدفن یوشع در آنجا می باشد. (از قاموس کتاب مقدس).

تمنی.

[تَ مَنْ نی] (ع مص) آرزو خواستن. (تاج المصادر بیهقی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). آرزو کردن. (مجمل اللغة) (غیاث اللغات). حصول چیزی را طلب کردن. (از اقرب الموارد). آرزو بردن. (دهار) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تمنا و استدعا و درخواست و التماس. (ناظم الاطباء). طلب حصول چیزی بدون توجه به ممکن یا ممتنع بودن آن. (از تعریفات جرجانی). رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون و مطول شود :
تمنی رنج غیر، از دل دور انداختم. (کلیله و دمنه). و تمنی مراتب این جهانی بر خاطر گذشتن گرفت. (کلیله و دمنه). عاجز... در کارها حیران بود و وقت حادثه سراسیمه و نالان نهمت بر تمنی مقصود و همت از طلب سعادت قاصر. (کلیله و دمنه). پس تمنی دیگر منازل برد که شایانی آن ندارد. (کلیله چ مینوی ص93).
خدای عزوجل گویی از طریق مزاج
به اعتدال هوا داد جان مانی را
صبا تعرض زلف بنفشه کرد شبی
بنفشه سر چو درآورد آن تمنی را.انوری.
رجوع به تمنا در همین لغت نامه شود. || دروغ گفتن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || خواندن. (تاج المصادر بیهقی). خواندن نبشته را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || اختراع و نو پیدا کردن حدیث را و بربافتن آن را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). اختراع و افتعال حدیث. یقال: فلان یتمنی الاحادیث؛ ای یفتعلها و هو مقلوب من المین. (از صحاح، بنقل اقرب الموارد).

تمنیات.

[تَ مَنْ نی] (ع اِ) استدعاها و دعاها و التماسها و درخواستها. (ناظم الاطباء). رجوع به تمنی و تمنا شود.

تمنیع.

[تَ] (ع مص) مبالغهء منع. بازداشتن. شدد للمبالغة. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تمنی کردن.

[تَ مَنْ نی کَ دَ] (مص مرکب) آرزو کردن. تمنا کردن. خواهش کردن. طلب حصول چیزی کردن :
چون جان بخدمت است تن ار نیست گو مباش
دل مهره یافت مار تمنی چرا کند.خاقانی.
از چنگ غم خلاص تمنی کنم ز دهر
کافغان به نای و حلق چو ارغن درآورم.
خاقانی.
و رجوع به تمنی و تمنا و ترکیبهای آنها شود.

تمنیة.

[تَ یَ] (ع مص) منی انداختن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از ذیل اقرب الموارد). || بر آرزو آوردن. یقال: منا ایاه و به. || آرزو در دل افکندن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || کسی را بر آرزوی چیزی داشتن. (تاج المصادر بیهقی) (از زوزنی). برآرزو واداشتن. قوله تعالی: لاَُمَنِّیَنَّهُم و لاَمُرَنَّهُم(1). (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || پاداش دادن. یقال: لامنیک مناوتک؛ ای لاجزینک جزائک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).
(1) - و لاضلنهم و لاُمنینهم و لاَمرنهم فلیبتکن اذان الانعام... (قرآن کریم 4 / 118).

تموته.

[تَ تِ] (اِخ) دهی است از دهستان میرده که در بخش مرکزی شهرستان سقز واقع است و 260 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

تموج.

[تَ مَوْ وُ] (ع مص) شدید شدن موج و کوهه برآوردن آب دریا. (از اقرب الموارد). موج زدن آب. (غیاث اللغات) (از آنندراج). || (اِ)، موج موج زدگی و تلاطم و ترنند. (ناظم الاطباء) : کنیزک خواست که آتش فتنه را بالا دهد و سیلاب آفت را در تموج آرد. (سندبادنامه ص77).
چو قرص چشمهء خورشید بامداد پگاه
که در تموج او منتظم شود پروین.سعدی.

تموجین.

[تَ] (اِخ) تموچین. رجوع به مادهء بعد و قاموس الاعلام ترکی شود.

تموچین.

[تَ] (اِخ) نام اصلی چنگیزخان است. (از قاموس الاعلام ترکی). اصل اسم مغولی چنگیزخان تموچین است. رجوع به چنگیزخان و تاریخ مغول اقبال ص15 و تاریخ گزیده ص572 شود.

تمودان.

[تَ] (اِخ) جمع ترک است که ترکان باشند. گویند ترکان از نسل یافث بن نوح اند. (برهان). ترکها و توران و تورانیان. (ناظم الاطباء). کشور توران و تورانیان را نیز گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). برساختهء دساتیر و ظاهراً تصحیفی از توران. (از حاشیهء برهان چ معین). رجوع به مادهء بعد شود.

تمودی.

[تَ] (ص نسبی) آنچه منسوب به توران باشد چنانکه در ترجمهء ساسان پنجم به بهرام چوبینه پیام داده که تا به توران نروی و به تمودی دشنه کشته نشوی هوای پادشاهی ایران از سر بدر نخواهی کرد. (انجمن آرا). این کلمه هم مانند مادهء قبل از برساخته های فرقهء آذرکیوان است. رجوع به مادهء قبل شود.

تمور.

[تَ مَوْ وُ] (ع مص) آمدن و رفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || ریختن پشم ستور. (منتهی الارب) (آنندراج). || به چپ و راست رفتن موی و پشم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || ناویدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تمور.

[تُ] (ع اِ) جِ تمر. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به تمر شود.

تمور.

[تِ] (اِخ) رجوع به امیرتیمور و تاریخ گزیده شود.

تمورامات.

[؟] (اِخ) زن ادادنیراری سوم پادشاه آسور که در سال 810 ق.م. به ماد لشکر کشید. تمورامات را شاهزاده خانم بابلی گفته اند و بعضی تصور می کنند که شاید سمیرامیس ملکهء داستانی آسور همین زن بوده است. (از ایران باستان ج1 صص169-170).

تمورتاش.

[تَ / تِ] (اِخ) پسر امیر چوپان و حاکم روم که در سال 722 عصیان کرد و امیر چوپان برای خاموش کردن فتنهء او به روم رفت و او را با خود نزد ابوسعید بهادرخان برد و مجدداً از طرف او به حکومت روم رسید و سپس در سال 728 از خشمی که بهادرخان بر پدرش گرفته بود هراسان شد و به مصر گریخت و درآنجا کشته شد. رجوع به تاریخ گزیده چ برون ج1 ص606 و 609 شود.

تمورخان.

[تِ] (اِخ) پسر میرخوند و صاحب روضة الصفا که کتاب پدر را مختصر کرده حبیب السیر نام نهاد. (ناظم الاطباء).

تمورقاآن.

[تَ / تِ] (اِخ) پسر جیم کین بن قبلای قاآن که پس از مرگ پدر بزرگ بجای وی پادشاه شد و اظهار مسلمانی او موجب اسلام آوردن اکثر مغول گردید. رجوع به تاریخ گزیده چ برون ص579 شود.

تموریان.

[تَ] (اِخ) یکی از عشایر کوهستانی و شورشی ایران در زمان ساسانیان و رجوع به کتاب ایران در زمان ساسانیان تألیف کریستن سن ترجمهء رشید یاسمی شود.

تموریخ.

[تَ] (اِخ) طمورایه(1) از عشایر بسیارکهن ایران و مرکز آنها در الک(2) بوده است و رجوع به کتاب کرد رشید یاسمی ص97 شود.
(1) - ظ: باتموریان که در کتاب ایران در زمان ساسانیان کریستن سن آمده مشابهت و قرابت دارد و رجوع به تموریان شود.
(2) - Elek.

تموز.

[تَ] (اِ)... نام ماه اول تابستان و ماه دهم از سال رومیان و بودن آفتاب در برج سرطان. (برهان) (از ناظم الاطباء). مدت ماندن آفتاب در برج سرطان که رومیان یک ماه شمرند و تموز ماه خوانند. (شرفنامهء منیری). به زبان رومی ماندن آفتاب در برج سرطان و به هندی تقریباً ساون... (غیاث اللغات) (آنندراج). ماه دوم تابستان. (السامی فی الاسامی، یادداشت به خط مرحوم دهخدا). ماه دهم از سال سریانی میان حزیران و آب و آن ماه دویم تابستان است مطابق با مرداد فارسی و اسد عربی. بولیوس رومی از دهم تیر است تا دهم مرداد تقریباً مطابق با ماه ژوئیهء فرانسوی و «گَ مَ پد» یِ ایرانی باستانی. اول آن (اول تموز) تقریباً با 25 تیرماه جلالی و 13 ژوئیهء فرانسوی. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). ماه هفتم سال شمسی میان حزیران و آب و شماره روزهایش 31 است. (از المنجد). این کلمه گاهی در ضرورت شعر به تشدید میم آید :
بخندید تموز بر سرخ سیب
همی کرد با بار و برگش عتیب.فردوسی.
که زنده ست آن خردکودک هنوز
و یا شد ز سرما و مهر تموز.فردوسی.
و یا اندر مه تموز بارد(1)
جراد منتشر بر بام و برزن.منوچهری.
برکشید تیغ اسد چون آفتاب اندر اسد
در تموز از آه خصمان مهرگان انگیخته.
انوری.
ساحت آفاق را اکنون که فراش سپهر
از حزیران صدرگستر، از تموز و آب نخ.
انوری (دیوان چ سعید نفیسی ص366).
در تموز گرم می بینند دی
در شعاع شمس می بینند فی.مولوی.
هم امیدی می پزم با درد و سوز
تا مگر این دی مَهَم گردد تموز.مولوی.
این نخواهد شد به روزی یا دو روز
مهلتم ده تا چهل روز تموز.(2) مولوی.
عمر برف است و آفتاب تموز
اندکی ماند و خواجه غره هنوز.
سعدی (کلیات چ مصفا ص 4).
|| گرمای سخت باشد... (برهان) گرمای سخت و تابستان. (ناظم الاطباء). چون در ماه مذکور گرمی بسیار می باشد لهذا در فارسی مجازاً بمعنی شدت موسم گرما مستعمل. (غیاث اللغات) (آنندراج). تابستان. فصل گرما. (فرهنگ فارسی معین). گرما. (شرفنامهء منیری) :
بهار و تموز و زمستان و تیر
نیاسود هرگز یل شیرگیر.فردوسی.
نبودی تموز ایچ پیدا نه دی
هوا عنبرین بود و بارانش می.فردوسی.
خنک آن باغ که در سایهء آن ابر بود
گلبن او نه عجب گر به تموز آرد بر.فرخی.
دی رفت و تموز درآمده است. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص590).
خزان و زمستان تموز و بهار
بهر رنگ پایی است مر این چهار.اسدی.
و آنجا که بتابد تموز جاهل
من خفته وآسوده در ظلالم.ناصرخسرو.
در تموز آن یخک نهاده به پیش
یک خریدار نی و او درویش.سنایی.
خشک عبارت چو سموم تموز
سردمعانی چو دم مهرگان.خاقانی.
مچشانش به تموز آب سقر
مفشان بر سر آتش چو سپند.خاقانی.
ز خشکسال حوادث امید امن مدار
که در تموز ندارد دلیل برف هوا.خاقانی.
شمشاد و سرو را ز تموز و خزان چه باک
کز گرم و سرد لاله و گل را رسد زیان.
خاقانی.
تف تموز دارد در سینه حاسدت
وز آه سرد هر نفسش باد مهرگان.
کمال اسماعیل.
ایام عمرخصم تو زان روی کوته است
کز سینه تا دهانش تموز و خزان بود.
سپاهانی (از شرفنامهء منیری).
گداطبع اگر در تموز آب حیوان
بدستت دهد جور سقا نیرزد.سعدی.
در تموزی که حرورش دهان بجوشانیدی. (گلستان).
بازار او ز سایهء او سرد در تموز
پشت زمین به پشتی او گرم در شتا.
سلمان ساوجی.
چون اوج گرفت مهر از سرطان
بگشاد تموز چون شیر دهان.بهار.
(1) - ن ل: و یا اندر تموزی مه ببارد.
(2) - در خراسان تموز را به مطلق تابستان گویند و غالباً آن را با «چله» استعمال کنند. مثلا «چله تموز فرا رسید».

تموز.

[تَ] (اِخ) تموز در زبان بابلی خدای بهار بود و او یار، یا شوهر ننا(1) الههء توالد و تناسل محسوب می شد و همین نام است که در جزو ماههای سریانی آمده است. (حاشیهء برهان چ معین). نام خدایی. (نخبة الدهر دمشقی یادداشت به خط مرحوم دهخدا)(2). رجوع به یسنا ج1 ص97 و فهرست ابن ندیم ص449 شود. (عرق زندگی) اسم بتی است و دور نیست که همان ادونس باشد که در علم اساطیر یونان مذکور است. و شرایع و رسوم تموز که در مجامع ایشان معمول بود فی الحقیقة با آداب و فضایل انسانیت در نهایت مغایر و مختلف بود و وقت جمع شدن در همان ماهی بود که تموز می نامیدند. سفر خروج 8:14. (قاموس کتاب مقدس).
(1) - Nana. (2) - مرحوم دهخدا در ذیل این یادداشت بزبان فرانسه نوشته اند: نام یکی از خدایان سریانی.

تموزان.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان درجزین است که در بخش رزن شهرستان همدان واقع است و 600 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

تموزی.

[تَ] (ص نسبی) تابستانی منسوب به تابستان :
از بس که ربیعی و تموزی
دادی به ددان برات روزی.نظامی.
رجوع به تموز شود.

تموش.

[تَ] (اِ) اسم دیلمی علیق است. (تحفهء حکیم مؤمن). نامی است که در رامیان به تمشک دهند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). بزبان مردم دیلم خار جنگلی متبرک. (ناظم الاطباء). رجوع به تمش و تمشک و جنگل شناسی ج2 ص269 شود.

تموغه.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان میرده است که در بخش مرکزی شهرستان سقز واقع است و 400 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

تموک.

[تَ] (اِ) نشانهء تیر باشد که عرب هدف گویند. (برهان). نشانهء تیر بود. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص274) (از فرهنگ جهانگیری) (از اوبهی). نشانهء تیر تلوک است نه تموک اگرچه بعضی گفته اند. (فرهنگ رشیدی). || تیری است که به ابخاز می باشد و اکنون بهر جای می سازند پیکانش را بندگشای باشد چنانکه در تن آسان رود ولیکن برون کشیدن از تن دشخوار باشد تا گوشت بازنگیرند بیرون نیاید. (از لغت فرس اسدی چ پاول حورن ص 70). تیری را نیز گفته اند که پیکان پهنی دارد و چون به گوشت یا استخوان فرورود به آسانی برنیاید. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از انجمن آرا). در فرهنگ هندوشاه نوشته که تموک تیری بود که چون به گوشت یا استخوان دررود به آسانی برنیاید. (فرهنگ جهانگیری). تیری که از زخم با گوشت و با خون بازگیرند. (اوبهی) :
پسر خواجه دست برد به کوک
خواجه او را بزد به تیر تموک.
عمارهء مروزی (از لغت فرس چ اقبال ص274).
سپر مدح شاه بس که مرا
نکند پیش تیر فاقه تموک.
شمس فخری (از فرهنگ جهانگیری).
هر دمی کو مرا تموک زند
پیش او دل بلا به کوک(1) زند.
لطیفی (از فرهنگ رشیدی).
|| هر چیزی را نیز گویند که در چیزی رود که برون آوردن آن دشوار باشد. (برهان) (ناظم الاطباء) (آنندراج).
(1) - در انجمن آرا: چوک.

تموک.

[تُ] (ع مص) تمک السنام تمکا و تموکا؛ دراز و پرگوشت شدن کوهان شتر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). رجوع به تمک شود.

تموکو.

[تِ کُ] (اِخ)(1) شهری در شیلی مرکزی است و 51500 تن سکنه دارد و مرکز داد و ستد و کشاورزان است.
(1) - Temuco.

تمول.

[تَ مَوْ وُ] (ع مص) مالدار شدن. (زوزنی). مال داشتن. (تاج المصادر بیهقی). بسیارمال شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). مالدار شدن و دولتمندی. (غیاث اللغات) (آنندراج). مالداری و دولت و ثروت و مکنت. (ناظم الاطباء).

تمولوس.

[مُ لُ] (اِخ)(1) کوه و شهری باستانی در لیدی (آسیای صغیر) که امروز به بوزداغ معروف است. (از لاروس). رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Tmolos.

تمولی.

[تَ مَ] (ع مص) به مهتران مانستن. یقال: هو یتمولی؛ ای یتشبه بالسادة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تمون.

[تَ مَوْ وُ] (ع مص) بسیار نفقه دادن عیال را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). ذخیره کردن آنچه لازم باشد. از مؤنت. (از اقرب الموارد).

تمویت.

[تَ] (ع مص) به میرانیدن. (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

تمویص.

[تَ] (ع مص) جامه شستن و پاک کردن آن. || کاه فروشی کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تمویل.

[تَ] (ع مص) مالدار کردن. (تاج المصادر بیهقی). مالدار گردانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (اصطلاح علم شمار) بیرونی آرد: تمویل مال کردن بود. ازایرا که چون عدد را اندر مثل او زنیم آنچه گردآید او را مال خوانند همچون هفت که اندر هفت زنی چهل و نه گرد آید و این مال هفت است. (از التفهیم بیرونی چ همایی ص42).

تمویه.

[تَمْ] (ع مص) خبردادن خلاف آنچه پرسند او را از آن. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). خبر دادن کسی را خلاف آنچه پرسند و تزویر و تلبیس کردن او را چنانکه گویی خبر را تر و تازه و با آب کرده است. (از اقرب الموارد) : تمویه و تزویر آنها مرا در خشم او (شیر) افکند. (کلیله و دمنه). ندانی که مرغان دروغ نگویند و تمویه و تزویر نسگالند. (سندبادنامه ص99). و به لطایف حیل و بدایع تمویه خود را در جوار صون و پناه سلامت آورده. (سندبادنامه ص72). در تضریب و تقبیح صورت او فصلی می پرداخت و به زرق و تمویه در فساد حال او سعی می کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص73). در استمالت و استعطاف او انواع سحرو تمویه بکار آورد. (ترجمهء یمینی ایضاً ص264).
گر نماید غیرهم تمویه اوست
ور رود غیر از نظر تنبیه اوست.مولوی.
در تقلیب دستی نداشتند اما در قلب و تمویه ید بیضا نمودند. (رشیدی). || آبدار کردن. (تاج المصادر بیهقی). آبناک شدن جای. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): اذا موه الصمان من سبل القطر، و قیل موه الصمان صار مموها بالبقل. (اقرب الموارد). || آب بسیار کردن در دیگ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): موهوا قدورکم. (اقرب الموارد). || سیم یا زراندود کردن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بیاراستن. (زوزنی). مس یا آهن و دیگر چیزهایی که حقیرتر از طلا و نقره باشد به آب نقره و طلا اندودن. یقال: هذا نحاس مموه بالفضه؛ ای مطلی بماء الفضه. (از اقرب الموارد). زراندود کردن و آرایش نمودن. (آنندراج) (غیاث اللغات) : در تزیین و تمویه آن به زخارف زریاب اختصار نکردند. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص421). || باب نمودن چیزی را. (منتهی الارب). به آب نمودن چیزی را. (ناظم الاطباء). || تلبیس کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مکر و فریب و تملق. (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء).
- دلیل بی تمویه؛ دلیل و برهانی که خلاف دروغ(1) نباشد. (ناظم الاطباء).
(1) - ظ. خلاف و دروغ نباشد.

تمویهات.

[تَ مْ] (ع اِ) زراندودگی و کنایه از سخنهای تملق و فریب. (غیاث اللغات) (آنندراج) : من می اندیشم که بلطایف حیل و بدایع تمویهات گرد این غرض درآیم. (کلیله و دمنه). رجوع به تمویه شود.

تمویه کردن.

[تَ مْ کَ دَ] (مص مرکب)تلبیس کردن. تزویر کردن. خلاف حقیقت آشکار کردن. حقی را باطل یا باطلی را حق جلوه دادن : و ایزد عز ذکره مرا از تمویهی و تلبیسی کردن مستغنی کرده است تا این غایت براندم و آنچه خواهم راند برهان روشن با خویشتن دارم. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص103). رجوع به تمویه شود.

تمة.

[تَمْ مَ] (ع اِ) طلسم مبطل سحر که از موی شتر سازند. (ناظم الاطباء).

تمة.

[تُمْ مَ] (ع اِ) پاره ای از موی و مانند آن که به کسی دهند تا بدان گلیم خود را درست و تمام سازد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ج، تمم [ تُ مَ / تِ مَ ] . || انعام و بخشش. (ناظم الاطباء).

تمة.

[تَ مَ] (ع مص) بگردیدن خوردنی. (تاج المصادر بیهقی). تغییر بوی و طعم غذا. (از اقرب الموارد). تباه شدن و بویناک گردیدن طعام و شیر و گوشت. (آنندراج). تمة الطعام تمهاً و تماهة؛ بدبوی و بدمزه گردید و کذا تمة اللحم؛ یعنی، فاسد و تباه گردید. (منتهی الارب). رجوع به تماهة شود.

تمهد.

[تَ مَهْ هُ] (ع مص) راست شدن جای. (زوزنی). تمکن. (تاج المصادر بیهقی). جای گرفتن و دست یافتن بر چیزی. (آنندراج). تسهل. (اقرب الموارد). || قادر شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تمهر.

[تَ مَهْ هُ] (ع مص) ماهر و رسا شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || سبح. (اقرب الموارد). رجوع به سبح شود.

تمهص.

[تَ مَهْ هُ] (ع مص) فرورفتن در آب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تمهق.

[تَ مَهْ هُ] (ع مص) نوشیدن شراب ساعتی بعد ساعتی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و منه قولهم: ظلل یتمهق شکوة و قال ابوعمرو و الاصمعی: اذا شربه النهار اجمع ساعة بعد ساعة. (اقرب الموارد).

تمهک.

[تَ مَهْ هُ] (ع مص) نیکو و آراسته کردن کار را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || نگارین نمودن مرد بدست. (منتهی الارب) (آنندراج). نگارین نمودن چیزی با دست. (از اقرب الموارد). نقش کردن مرد بدست خود. (از ناظم الاطباء).

تمهل.

[تَ مَهْ هُ] (ع مص) درنگ کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || پیش آمدن در خیر و نیکویی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تمهمه.

[تَ مَ مُهْ] (ع مص) باز ایستادن و برگردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تمهید.

[تَ] (ع مص) نیک گسترانیدن. (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (غیاث اللغات). گستردن. (منتهی الارب) (دهار) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || هموار و نیکو کردن کار را. (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء). راست کردن : و ترفیه درویشان و تمهید اسباب معیشت... به عدل متعلق است. (کلیله و دمنه). و نیز شاید بود که کسی را برای فراغ اهل و فرزندان و تمهید اسباب معیشت ایشان به جمع مال حاجت افتد. (کلیله و دمنه). و کوشش اهل علم در ادراک سه مراد ستوده است: ساختن توشهء آخرت و تمهید اسباب معیشت. (کلیله و دمنه). هر دو به تقریر این حال و تمهید این قاعده پیش ایلک خان رفتند. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص184). در ضبط احوال و کفالت امور و سیاست جمهور و تمهید بساط معدلت و تقریر مصالح مملکت ید بیضا نمود. (ترجمهء تاریخ یمینی ایضاً ص312). در ترتیب و تبجیل قدر و تمشیت کار و تمهید رونق او بهمه غایتی برسید. (ترجمهء تاریخ یمینی ایضاً ص438). || عذر نهادن. (زوزنی). عذر گسترانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).
- تمهید عذر؛ آوردن عذر. اظهار عذر. ساختن عذر. (زمخشری، یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
مرا اندازهء تمهید عذر آن کجا باشد
ولیکن چون کنم لنگی همی پوشم برهواری.
انوری.
|| عذر نیوشیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). قبول کردن عذر. (از اقرب الموارد).

تمهیدات.

[تَ] (ع اِ)، بند و بستها و ترتیبها. (ناظم الاطباء). انتظامها. آراستگیها. (ناظم الاطباء). رجوع به تمهید شود.

تمهید ساختن.

[تَ تَ] (مص مرکب)تمهید کردن. راست کردن. ترتیب و انتظام دادن :
کافرم گر پیش از او یا بیش از او اسلام را
زین نمط کو ساخت تمهید موفر ساختند.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص114).
رجوع به تمهید و دیگر ترکیبهای آن شود.
تمهید کردن.
[تَ کَ دَ] (مص مرکب)راست کردن. هموار و آراسته کردن. ترتیب و انتظام دادن.
- تمهید عذر کردن؛ عذر نهادن. عذر گسترانیدن. عذر آوردن. آراستن بهانه و پوزش : و عذر بسیار تمهید کن تا بعد از آن مرا چه فراز آید. (سندبادنامه ص239).
-تمهید مقدمه کردن؛ ترتیب و آراستن و مرتب کردن مقدمهء سخنی. فراهم کردن و آراستن سخن چنانکه مدخل مطلوبی برای بیان اصلی قرار گیرد : پس این مقدمه از بهر آن تمهید کردیم تا خردمندان بدانند که غرض از شراب خوردن چیست. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
تمهید صد مقدمه کردیم حیف حیف
یک ره نشد که گوش کند داستان ما.
تنها (از آنندراج).
رجوع به تمهید و دیگر ترکیبهای آن شود.

تمهیدی.

[تَ] (ص نسبی) مأخوذ از تازی، ابتدایی و متعلق به مقدمه. (ناظم الاطباء). رجوع به تمهید و دیگر ترکیبهای آن شود.

تمهیر.

[تَ] (ع مص) کابین خواستن و کابین ساختن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || کره اسب خواستن. || کره اسب گرفتن. (از اقرب الموارد).

تمهیص.

[تَ] (ع مص) پاک کردن جامه و سپید کردن آن را. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). درتاج هاء را بدل حاء دانسته است. (از اقرب الموارد). رجوع به تمحیص در همین لغت نامه شود.

تمهیق.

[تَ] (ع مص) شیر دادن. (از تاج المصادر بیهقی). فراخ و بسیار شیردادن بچه را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تمهیک.

[تَ] (ع مص) سخت ساییدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تمهیل.

[تَ] (ع مص) زمان دادن. (تاج المصادر بیهقی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تمهیة.

[تَ هِ یَ] (ع مص) آب دادن چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج).

تمی.

[تُمْ می] (ع اِ) پاره ای از موی و مانند آن که به کسی دهند تا بدان گلیم خود را درست و تمام سازد. ج، تُمَم و تِمَم (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به تمم شود.

تمی.

[تُ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان بم است که 123 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

تمیال.

[تَمْ] (ع مص) مال الیه میلا و ممالا و ممیلا و تمیالا و میلانا و میلولة. برگردیدن و خمیدن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). رجوع به این کلمات و اقرب الموارد شود.

تمیتمندان.

[تَ مَ] (اِخ) شهری است به مکران و در کنار آن کوهی است که در آنجا نوشادر بدست آید. (از معجم البلدان). رجوع به قاموس الاعلام ترکی و مراصدالاطلاع شود.

تمیث.

[تَ مَیْ یُ] (ع مص) نرم شدن زمین. (تاج المصادر بیهقی). نرم و سرد شدن زمین از باران. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). نرم شدن زمین از باران. || سرد شدن گرمی. || سست و فروهشته گردیدن مرد. || ذوب شدن چیزی در آب. (از اقرب الموارد).

تمیجان.

[تَ] (اِخ) دهی است از دهستان املش که در بخش رودسر شهرستان لاهیجان واقع است و 400 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2). در سفرنامهء رابینو (بخش انگلیسی ص8 و ترجمهء فارسی آن ص26) از تمیجان بدینگونه یاد کند: «از آمل تا تمیجان در رانکوه جادهء سنگفرش، از میان جنگل می گذرد... از تمیجان راه مزبور از دامنهء تپه ها و از میان ملاط عبور نموده تا لاهیجان و رشت و دشت مغان امتداد دارد». همچنین حمدالله مستوفی در نزهة القلوب ج 3 در ذکر بقاع جیلانات آرد: «... تمیجان شهری وسط است از اقلیم چهارم...». (نزهة القلوب ج3 ص162). و نیز حافظ ابرو در ذیل جامع التواریخ رشیدی چ دکتر بیانی در صفحات 15 و 16 و 18 از تمیجان یاد می کند و معلوم می شود که در قدیم (دوران سلطنت اولجایتو) ناحیهء وسیع و معموری بوده است :... چون شاه تو به پایه تخت اولجایتو سلطان رسید... متوجه لاهیجان شد... بعد از آن امیر سوتای و... را مقرر فرمود که به ولایت تمیجان روند... ذکر رسیدن امرا به تمیجان و احوال ایشان... (ذیل جامع التواریخ رشیدی ص15). ...کلانتران نوکران امیر احمد مکریکی را از گیلانیان بدست او افتاده بود و صفت مال مردم تمیجان کرده بدان طمع کنند... (ذیل جامع التواریخ رشیدی ص16). ولی آنچه که مورد تردید است این است که روستای موجود در دهستان املش کنونی از بقایای همان ناحیهء قدیم است که در این کتابها از آن یاد می شود یا آنکه تمیجان قدیم و تمیجان فعلی از یکدیگر جدا می باشند.

تمیجانک.

[تَ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان گلیجان شهرستان شهسوار که 140 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3). در سفرنامهء مازندران رابینو بخش انگلیسی ص107 و ترجمهء فارسی آن ص145 یکی از دهات جزو تنکابن را تمیجانه ذکر می کند و بعید نیست که این دو یکی باشند.

تمیجانه.

[تَ نَ] (اِخ) یکی از دهات تنکابن. رجوع به مادهء قبل و سفرنامهء مازندران رابینو شود.

تمیح.

[تَ مَیْ یُ] (ع مص) ناوناوان رفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). یقال: مر فلان یتمیح؛ ای یتکفا و معناهُ یتبختر و ینظر فی ظله. (اقرب الموارد). || به چپ و راست مایل شدن شاخه و مست. (از اقرب الموارد).

تمیخ.

[تَ مَیْ یُ] (ع مص) خرامیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تبختر در رفتار. (از اقرب الموارد).

تمیدن.

[تَ دَ] (مص) شکسته زبان سخن گفتن. فافا گفتن. لکنت داشتن زبان. گرفتن زبان. کژزبان بودن. و تمنده نعت فاعلی این مصدر است. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا). || آماسیدن. آماهیدن. ورم کردن. (ایضاً).

تمیریس.

[تُ] (اِخ)(1) ملکهء سیته(2) (قوم بربر باستانی ساکن شمال شرقی اروپا و شمال غربی آسیا). در قرن ششم پیش از میلاد مسیح که پسرش بدست کورش کبیر گرفتار و کشته شد و تمیریس به پادشاه پارسها حمله کرد و او را اسیر ساخت و دستور داد سرش را بریده در خیکی پر از خون قرار دهند. (از لاروس). در تاریخ ایران باستان آرد: ملکه ماساژتها در آن زمان بیوهء پادشاه سابق آنها بود این ملکه را تمیریس می نامیدند کورش خواست او را ازدواج کند ولی ملکه فهمید که کورش طالب خود او نیست بلکه خواهان مملکت اوست و جواب رد داد پس از آن کورش با قشون خود تا رود آراکس براند... همینکه ماساژتها را در خواب دیدند برآنها تاختند و عده ای را کشته اکثر ماساژتها را با رئیس آنها که پسر ملکه بود و سپارگاپی سس(3) نام داشت اسیر کردند... پسر ملکه وقتی از مستی بخود آمد و برآنچه که واقع شده بود آگاهی یافت از کورش تمنی کرد که از غل و زنجیر او را رها کنند و همینکه آزاد شد فوراً خود را کشت... تمیریس... تمام قوای خود را جمع کرده به کورش حمله کرد... بالاخره ماساژتها فاتح شدند و قسمت بزرگ لشکر پارس در دشت نبرد معدوم و کورش هم کشته شد... تمیرس امر کرد خیکی را پر از خون آدم کردند بعد نعش کورش را یافته سر او را در خیک انداخت و استهزاء کرده چنین گفت: هرچند من ترا در جنگ شکست دادم ولی تو از راه تزویر مصیبتی برای من تهیه کردی و پسر مرا از من گرفتی. چنانکه بتو گفته بودم، حالا تو را از خونخواری سیر می کنم. بعد هرودوت گوید (کتاب 1 بند 214): راجع به فوت کورش حکایات زیاد است روایتی را که من ذکر کردم به حقیقت نزدیک تر است. معلوم می شود که خود هرودوت هم از صحت این روایت مطمئن نبوده است. رجوع به تاریخ ایران باستان ج1 ص448-452 شود.
]. riss ]
(1) - Thomvris
(2) - Scythes.
(3) - Spargapises.

تمیز.

[تَ] (از ع، اِمص) عقل و هوش و ادراک و دریافت و فراست و بصیرت. (ناظم الاطباء) : که ایشان را تمیز نیست. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص90). وی را خرد و تمیز و بصیرت و رویت است. (تاریخ بیهقی ایضاً ص333).
دختر طفل را نشاید خواست
تا نیاید به حد عقل و تمیز.انوری.
بداند اینقدر هرکش تمیز است
که شکر بهر شیرینی عزیز است.نظامی.
در او فضل دیدند و عقل و تمیز
نهادند رختش بجای عزیز.سعدی (بوستان).
تمیز باید و تدبیر و رای و آنگه ملک
که ملک و دولت نادان سلاح جنگ خداست.
سعدی (گلستان).
جوجه از تخم برون آید و روزی طلبد
و آدمیزاده ندارد خبر از عقل و تمیز.
سعدی.
دیوانه می کند دل صاحب تمیز را
هرگه که التفات پریوار می کند.سعدی.
- اهل تمیز؛ اهل دانش. دانشمند. بافضل باهوش و کیاست. اهل بصیرت : اهل تمیز در هواجر این حرقت و ظهایر این مشقت در ظل ظلیل او اکتنان ساخته اند. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص20). اهل تمیز را اندک از بسیار کافی بود. (ترجمهء تاریخ یمینی ایضاً ص285).
یکی از بزرگان اهل تمیز
حکایت کند زبن عبدالعزیز.(بوستان).
وگر بی تکلف زید مالدار
که زینت بر اهل تمیز است عار.(بوستان).
دنیا پلی است رهگذر دار آخرت
اهل تمیز خانه نگیرند برپلی.سعدی.
خرد باشد به چشم اهل تمیز
که بزرگی بود بدین قدرش.سعدی.
- باتمیز؛ باهوش و بابصیرت. (ناظم الاطباء).
- بی تمیز؛ بی هوش و بی بصیرت. (ناظم الاطباء). که قدرت تشخیص ندارد. که ادراک و فراست و بصیرت ندارد :
درویشی اگر بی تمیز و علمی
هرچند که با مال و ملک و جاهی.
ناصرخسرو.
ازبهر آنکه تا بره گیری ز دیگری
ای بی تمیز، مر دگری را شدی بره.
ناصرخسرو.
یکی گفتش آخر نه مردی تو نیز
تحمل دریغ است از این بی تمیز.
سعدی (بوستان).
مسکین خر اگرچه بی تمیز است
چون بار همی برد عزیز است.
سعدی (گلستان).
کاوفتاده ست در جهان بسیار
بی تمیز ارجمند و عاقل خوار.
سعدی (گلستان).
|| فرق و امتیاز و تشخیص. (ناظم الاطباء). شناختن از... (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). بازدانستن از هم. بازدانستن از یکدیگر. (یادداشت ایضاً). بازشناختن. جدا کردن. برتری دادن چیزی را بر چیزی. (فرهنگ فارسی معین).
- تمیز ارواح؛ اول تواریخ ایام 12:10 یکی از بخششهای ایزد سبحانه است که بواسطهء آن امکان دارد که ارواح را امتحان کرده حق و باطل آنها را معین نمود. اول یوحنا 4:1 و در زمان سلف انبیاء کذبه و ارواح شریره بسیاری در کلیسا یافت می شدند و بسیاران (کذا) نیز مثل سیمون در پی تحصیل این مطلب بودند که خارق عادتی از ایشان سرزند و پرواضح است که بواسطهء همین بهره و بخشش بود که پطرس تزویر حنانیا و پولس، حیلهء علیم ساحر را معین فرمود. (قاموس کتاب مقدس).
- دیوان تمیز؛ یکی از محاکم وزارت دادگستری که متهمان محکوم از آراء صادره در آن دادگاه فرجام خواهند. وظیفهء این محکمهء عالی رسیدگی به احکام صادره از محاکم قبلی است. دیوان کشور. (فرهنگ فارسی معین). آقای جعفری لنگرودی در ذیل فرجام(1) آرد: محکمهء عالی فوق جمع محاکم کشور را گویند سابقاً آن را تمیز می گفتند... (فرهنگ حقوقی ص203). دیوان عالی تمیز. دیوان عالی کشور. محکمهء تمیز. رجوع به ترکیب بعد شود.
- محکمهء تمیز؛ محکمهء نقض و ابرام. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). محکمه ای که در آن احکام محاکم استنیاف مورد بررسی قرار می گیرد و در نتیجهء آن احکام نقض یا ابرام می شوند. رجوع به ترکیب قبل شود.
|| (ص) پاک و پاکیزه. (از ناظم الاطباء). در تداول عامه، پاک. پاکیزه. و تمیز کردن و تمیز شدن دو مصدر مرکب از آن متداول است. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا) :
بپوشیده(2) آن جامه های تمیز
بدیدار نیکو بقیمت عزیز.
شمسی (یوسف زلیخا چ 1 تهران ص77).
-تمیز بودن؛ پاکیزه بودن. (ناظم الاطباء). || بازشناسی. بازشناخت. (فرهنگ فارسی معین). || کارشناسی. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Cour de Cassation. (2) - مرحوم دهخدا این کلمه را «بپوشیدی» تصحیح کرده اند.

تمیز.

[تَ مَیْ یُ] (ع مص) از یکدیگر جدا شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). جدا شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). جدا شدن و گوشه گرفتن از غیر. (از اقرب الموارد). || پاره پاره گردیدن از خشم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تمیزات.

[تَ مَیْ یُ] (ع اِ) جِ تمیز. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به تمیز شود.

تمیز پیدا کردن.

[تَ پَ / پِ کَ دَ](مص مرکب) عقل و ادراک و فراست پیدا کردن. (ناظم الاطباء). رجوع به تمیز و دیگر ترکیبهای آن شود.

تمیز خواستن.

[تَ خوا / خا تَ] (مص مرکب) فرجام خواستن. (از فرهنگ حقوقی جعفری لنگرودی). رجوع به تمیز (دیوان تمیز) شود.

تمیز دادن.

[تَ دَ] (مص مرکب) فرق دادن و امتیاز و تشخیص دادن و جدا کردن دو چیز مانند هم را از یکدیگر. (ناظم الاطباء). بازشناختن از یکدیگر. شناختن از یکدیگر. فرق کردن. از یکدیگر دانستن. بازدانستن. تمیز کردن. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا). رجوع به تمیز و دیگر ترکیبهای آن شود.

تمیز داشتن.

[تَ تَ] (مص مرکب) عقل و ادراک داشتن. (ناظم الاطباء).

تمیز کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)پاک و پاکیزه کردن. (از ناظم الاطباء). در تداول عامه خوب جارو کردن. خوب شستن. پاک کردن. پاکیزه کردن. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا). || فرق کردن و تشخیص دادن. (ناظم الاطباء). تمیز دادن. از هم باز شناختن. باز دانستن. شناختن از یکدیگر. جدا کردن. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا) : و دیگر درجه آن است که تمیز تواند کرد. (از بیهقی چ ادیب ص95). رجوع به تمیز و دیگر ترکیبها آن شود.

تمیزی.

[تَ] (حامص) پاکی و پاکیزگی. (ناظم الاطباء) (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به تمیز و دیگر ترکیبهای آن شود.

تمیس.

[تَ مَیْ یُ] (ع مص) خرامیدن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تبختر. (اقرب الموارد).

تمیس.

[تَ] (اِ) گیاهی از تیرهء سوسنی ها که بالارونده و دارای برگهای متناوب، شفاف، قلبی شکل و نوک تیز است و ممکن است تا ارتفاع 8 گز هم برسد. گلهای آن مایل به سبزی و دارای آرایش خوشه ای است. (از فرهنگ فارسی معین). رجوع به جنگل شناسی کریم ساعی ج1 ص198 شود.

تمیس.

[تِ] (اِخ)(1) الههء عدالت در اساطیر یونان که او را با ترازو نگارند و نمایش دهند. (از لاروس). رجوع به قاموس الاعلام ترکی و ایران باستان ج2 ص1730 شود.
]. miss ]
(1) - Themis

تمیستوقلس.

[تِ تُ] (اِخ) تمیستوکل. و رجوع به مادهء بعد و قاموس الاعلام ترکی شود.

تمیستوکل.

[تِ تُ] (اِخ)(1) سردار آتنی که در 525 ق.م. متولد شد. او بعد از اولین جنگ مدیک به آتن رفت و به ریاست دستهء آزادی خواهان رسید وی در جنگ سالامین فرماندهء نیروی دریائی آتن بود. وی در جنگ خشایارشا با یونانیها عهده دار فرماندهی و رهبری قشون متحد یونان بود و بر اثر دسایسی از یونان نفی بلد شد آنگاه به پادشاه ایران (اردشیر) پناه برد و در حدود 460 ق.م درگذشت. از سخنان مشهور اوست: «بزن ولی گوش کن». (از لاروس و قاموس الاعلام ترکی). در ایران باستان آرد: تمیستوکل پس از جنگ سالامین شهرت تام در یونان یافت بعدها اول شخص دولت آتن شد ولی چنانکه پلوتارک گوید... او شخصی بود بسیار جاه طلب و خودپسند یا بقول هرودوت بی اندازه طماع. او پس از جنگ پلاته امیرالبحر سفائن آتن در جزایری که جزو اتحاد دِلُس بودند گردید در آنجا به این بهانه که اشخاص باطناً طرفدار ایرانند بنای تعقیب این و آن را گذارد. هر کس که پول می داد پاک و الا از مسکن و مأوای خود آواره می شد. بالاخره متعرض شاعری، تی موکران نام گردید... تی موکران کارهای بی رویهء او را به آتنی ها اطلاع داد. از طرف دیگر نفوذ تمیستوکل در آتن باعث حسد کسانی شد که طرفدار حکومت ملی بودند... پس از آن، او به آرگس(2) رفته در آنجا انتظار پیش آمد مساعدی را داشت... ولی چیزی نگذشت... او را به محکمه جلب کردند... بالاخره حکمی صادر شد که او را تحت الحفظ برای محاکمه به آتن آورند. چون این خبر به او رسید فرار کرد و پس از پناهنده شدن به نقاط مختلف به ایران آمد. وی زمانی به ایران رسید که خشایار شاه درگذشته و اردشیر پسر وی به پادشاهی رسیده بود. (از تاریخ ایران باستان ج2 صص911-914). رجوع به لاروس و قاموس الاعلام ترکی و تاریخ ایران باستان ج1 ص674، 680، 758، 759، 760، 790، 796، 804، 828، 866، 878، 884 و ج2 ص911، 923، 941، 951، 983، 1114، 1502، 1527 و ج3 ص2351 شود.
(1) - Themistocle.
(2) - Argos.

تمیس تیوس.

[تِ یُسْ] (اِخ)(1) فیلسوف و معلم بدیع و فصاحت و بلاغت یونان در قرن چهارم میلادی. (از لاروس). رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Themistios.

تمیس سیر.

[تِ] (اِخ)(1) در تاریخ ایران باستان آرد:... در همسایگی گرگان مردمی بودند موسوم به زنان آمازون. اینها در جلگهء موسوم به تمیس سیر، در کنار رود «ترمودون»(2) سکنی داشتند و ملکهء این مردم «تالس تریس» نام برتمام مردمانی که از کوههای قفقاز تا رود «فاز» منتشر بود سلطنت می کرد. (تاریخ ایران باستان ج2 ص1648).
(1) - Themiscyre.
(2) - Thermodon.

تمیسکوره.

[تِ رِ] (اِخ) ناحیه ای قدیمی در ولایت طرابوزان بود و یونانیان آن را مرکز قوم آمازون می دانسته اند. (از قاموس الاعلام ترکی). ظاهراً تلفظ ترکی تمیس سیر. رجوع به مادهء قبل شود.

تمیش.

[تَ] (اِ) نامی است که در گرگان رود به تمشک دهند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به تمش و تمشک و جنگل شناسی ساعی ج1 ص270 شود.

تمیشان.

[تَ] (اِخ) دهی است از دهستان ناتل کنار که در بخش نور شهرستان آمل واقع است و 230 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

تمیش بور.

[تَ] (اِ مرکب) رجوع به تمیش و جنگل شناسی ساعی ج1 ص175 شود.

تمیش دانه.

[تَ نَ / نِ] (اِ مرکب) نامی است که در آمل به تمشک دهند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به تمیش و تمش و تمشک و جنگل شناسی ساعی ج1 ص269 (تمیش دونه) شود.

تمیشه.

[تَمْ می شِ] (اِخ) نام شهر و مدینه ای باشد و نام بیشه ای است در نواحی آمل که در میان آملیان به شیمای بیشه شهرت دارد. (برهان). (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج). شهری است در ایران زمین. (شرفنامهء منیری). آنچه از تواریخ مازندران معلوم می شود دو تمیشه بوده است یکی را تمیشهء اهلم و یکی را تمیشهء بانصران می گفتند. وقتی افراسیاب از ترکستان عزیمت قلع و قمع منوچهر کرد، منوچهر در حصار تبره ری محصور شد از آنجا به راه لاریجان به بیشهء تمیشه اهلم آمد و خزاین و زنان خود را به قلعهء مور فرستاد که در آن عهد مانهیر می نامیدند. (انجمن آرا) (آنندراج). و از کثرت آبادانی شهری شده و طُمَیس که در قاموس آورده ظاهراً معرب آن است. (فرهنگ رشیدی). شهرکی است خرد [ از دیلمان ] به ناحیت طبرستان و گرد وی باره ای و نعمت بسیار و اندرمیان کوه و دریا نهاده است و حصاری دارد استوار، اند روی پشتهء بسیار. (حدود العالم) :
ز آمل گذر سوی تمیشه کرد
نشست اندر آن نامور پیشه کرد.
فردوسی.
چو آمد به نزدیک تمیشه باز
نیا را به دیدار او بد نیاز.
فردوسی.
سراپردهء شاه بیرون زدند
ز تمیشه لشکر به هامون زدند.
فردوسی.
رجوع به مازندران رابینو و تاریخ غازان و تاریخ جهانگشای جوینی ج2 ص223 و حبیب السیر و طمیس و تمیشان شود.

تمیشه بور.

[تَ شَ / شِ] (اِ مرکب) از تمیشه = نام ناحیه و بور = خار. و این اصل کلمهء تمشک است و تمیشه بور، نامی است که در طوالش به تمشک دهند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به تمش و تمشک و تمیش و تمیشه شود.

تمیع.

[تَ مَیْ یُ] (ع مص) روان شدن و گداختن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تسیل: الفضة تتمیع فی البوطة. (اقرب الموارد).

تمیک.

[تَ / تِ] (اِ) نوعی از رستنی است سرخ رنگ که طعم آن ترش بود و در بعضی از فرهنگها بجای یاء تحتانی نون هم مرقوم است. (فرهنگ رشیدی). رستنی باشد سرخ رنگ و ترشمزه و به کسر اول هم آمده است. (برهان). نوعی از رستنی سرخ که طعم ترش دارد و صحیح آن نمتک به نون است. (فرهنگ رشیدی). نوعی از رستنی است. سرخ رنگ که طعم آن ترش بود و در جهانگیری و برهان چنین نوشته اند اما رشیدی گفته بجای تاء فوقانی نون است تصحیف شده.... (انجمن آرا) (آنندراج). چیزی است سرخ از رستنیها طعم ترش بود از درخت آرندش و در زبان گویا تمنگ، بجای یاء نون مرقوم است. (شرفنامهء منیری). رجوع به تمنگ و نمتک شود و گویا تصحیفی از تمشک است.

تمیل.

[تَ مَیْ یُ] (ع مص) تبختر در رفتار. (از اقرب الموارد).

تمیلات.

[تُ مَ] (ع اِ) جِ تمیلة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به تمیلة شود.

تمیلة.

[تُ مَ لَ] (ع اِ) جانوری است در حجاز مانند گربه. ج، تملان و تمیلات. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ذیل اقرب الموارد). عناق الارض. تفه و نر آن را فنجل گویند. (از ذیل اقرب الموارد).

تمیله.

[تِ لِ] (اِخ) دهی است از دهستان کولیوند که در بخش سلسلهء شهرستان خرم آباد واقع است و 720 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

تمیم.

[تَ] (ع اِ) جِ تمیمه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به تمیمة شود.

تمیم.

[تَ] (ع ص، اِ) تمام خلقت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). درست خلقت. (آنندراج). || سخت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). شدید. (اقرب الموارد). صلب. (ناظم الاطباء).

تمیم.

[تَ] (اِخ) نام ابن ادبن طانجه، پدر قبیله ای است و نام هژده صحابی است. (منتهی الارب). قبیله ای از عرب و جِ تمیمة و نام هیجده صحابی. (ناظم الاطباء). قبیله ای است. (آنندراج). بدون «ال» قبیله ای است. (از اقرب الموارد). از قبائل مشهور عرب در حدود نجد و بصره و یمامه سکونت داشتند نسب دانان این قبیله را چنین معرفی کنند: تمیم بن ادبن طانجه بن الیاس بن مضربن نزاربن معدبن عدنان. در میان این قبیله اشخاص مشهوری از صحابه و شاعر و جز اینها برخاستند و بعد از ظهور اسلام مشاهیر فراوانی در این قبیله ظهور کردند و در ممالک مختلف اسلامی سکونت اختیار کردند شاعر شهیر جریر از همین قبیله است... (ازقاموس الاعلام ترکی). رجوع به بنی تمیم و بنوتمیم و عیون الاخبار ج4 ص123، تاریخ سیستان ص124، 131، 132، 136 و 137 و تاریخ اسلام ص100، 118، 120، 165 و 172 و احوال و اشعار رودکی ج1 ص227، 273 و تاریخ گزیده ص126، 127، 152، 167، 235، 236 و الاعلام زرکلی ج1 ص166 و الانساب سمعانی ص9 شود.

تمیم.

[تَ] (اِخ) ابن ابی بن مقبل(1) از بنی عجلان. شاعر عهد جاهلی بود. او اسلام را درک کرد و اسلام آورد. دیوان او را ابوسعید سکری و ابوعمر شیبانی و نیز اصمعی و طوسی و باز ابن السکیت گرد کرده اند. رجوع به اعلام زرکلی ج1 ص165 و البیان و التبیین ج1 ص202 و فهرست ابن الندیم و لباب الالباب ج1 ص115، 323 و عقد الفرید ج2 ص325 و ج3 ص302 و ج6 ص167 و الاصابه ج1 ص195 شود.
(1) - در الاصابه نام وی چنین آمده است: تمیم بن مقبل بن عوف حنیف بن قتییه بن العجلان بن کعب بن ربیعة بن عامربن صعصعة ابوکعب...

تمیم.

[تَ] (اِخ) ابن اسد الخزاعی، صحابی است که در فتح مکه از طرف حضرت رسول اکرم (ص) مأمور تجدید انصاب حرم گردید. رجوع به امتاع و قاموس الاعلام ترکی و الاصابه ج1 ص191 شود.

تمیم.

[تَ] (اِخ) ابن الحمام الانصاری، در غزوهء بدر شهید گردید. و دربارهء وی و دیگر شهیدان بدر آیهء شریفهء: «ولاتقولوا لمن یقتل فی سبیل الله اموات»(1) نازل گردید. رجوع به الاصابه ج1 ص197 و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - قرآن 2 / 154

تمیم.

[تَ] (اِخ) ابن المعزبن بادیس الصنهاجی (422-501 ه . ق)، از ملوک دولت صنهاجیه است وی از جانب پدر به ولایت مهدیه رسید (445 ه . ق) و سپس در سال 454 ه . ق. بعد از وفات پدر پادشاه شد و در دوران سلطنت با جنگها و اختلالهای فراوانی روبرو گردید و شهرهای سوسة و صفاقس و تونس را دوباره بدست آورد و مردی رشید و با کفایت بود. علما و دانشمندان را گرامی می داشت و عنایتی خاص به ادب داشت، و نیکو شعر می سرود. رجوع به الاعلام زرکلی ص166 و قاموس الاعلام ترکی و کامل ابن اثیر ج10 ص189 و اخبار مصر و القاهره ج1 ص257 و حبیب السیر چ خیام ج2 ص575 شود.

تمیم.

[تَ] (اِخ) ابن ایاس بن البکیراللیثی در فتح مصر بسال 20 ه . ق. شهید شد و لازمهء آن این است که تولد او در عهد حضرت رسول باشد. (از اخبار مصر و القاهره ص82).

تمیم.

[تَ] (اِخ) ابن بلکین پنجمین و آخرین امرای بنی زیری در غرناطه، در سال 483 ه . ق. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

تمیم.

[تَ] (اِخ) ابن سعید. وی در سال 167 ه . ق. بدست هادی به حکومت سیستان رسید. رجوع به تاریخ سیستان صص150-151 شود.

تمیم.

[تَ] (اِخ) ابن عمرالتمیمی. در دوران خلافت مهدی و بسال 153 ه . ق. حکومت سیستان یافت. رجوع به تاریخ سیستان صص147-128 شود.

تمیمات.

[تَ] (ع اِ) جِ تمیمة. (المنجد). رجوع به تمیمة شود.

تمیم الداری.

[تَ مُدْ دا] (اِخ) ابن اوس بن خارجة الداری. مکنی به ابورقیة. صحابی است و در سال نهم از هجرت اسلام آورد. بخاری و مسلم هیجده حدیث از وی روایت کرده اند و در سال چهلم از هجرت در فلسطین درگذشت و مقریزی کتابی دارد بنام «ضوءالساری فی معرفة خبر تمیم الداری». (از اعلام زرکلی ج1 صص165-166). رجوع به الاصابه ج1 ص197 و عیون الاخبار ج1 ص297 و سیرة عمر بن عبدالعزیز ص14 و تاریخ الخلفا ص126 و تاریخ گزیده ص163 و 220 و 240 و عقدالفرید ج2 ص196 و ج3 ص351 و ج7 ص252 و 307 و قاموس الاعلام ترکی و اخبار مصر و القاهره ص82 و حبیب السیر چ خیام ج4 ص677 و 678 شود.

تمیمة.

[تَ مَ] (ع اِ) تعویذ و مهرهء پیسه که در رشته کرده در گردن اندازند برای دفع چشم بد. ج، تمیم، تمائم. و فی الحدیث: من علق تمیمة فلا اتم الله له و اما المعاذات اذا کتب فیها القرآن و اسماءاللهتعالی فلابأس بها. (منتهی الارب). به معنی تعویذ و مهرهء سیاه و سفید که در گردن طفلان اندازند. (از غیاث اللغات) (از آنندراج). تمیمه :
تا وصف او تمیمهء من شد به جنب من
تمتام ناتمام سخن بود بو تمام.خاقانی.
زهی تمیمهء حسان ثابت واعشی
خهی یتیمهء سحبان وائل و عتاب.خاقانی.
پیش چنین تحفه کو تمیمهء عقل است
واحزن، از جان بو تمام برآمد.خاقانی.

تمیمی.

[تَ] (اِخ) یکی از دهستانهای نه گانهء بخش کنگان شهرستان بوشهر است. این دهستان از یازده آبادی تشکیل شده است و در حدود 1600 تن سکنه دارد و قراء مهم آن عبارتند از چاه مبارک، بستانلو، بندر نای بند. شوسهء ساحلی بوشهر به بندر لنگه از میان این دهستان می گذرد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران جلد 7). رجوع به فارسنامهء ناصری شود.

تمیمی.

[تَ] (اِخ) ابوالحسن علی بن محمد تمیمی از مردم بغداد و مقیم موصل بود. شعر او پانصد ورقه است. (ابن الندیم، یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

تمیمی.

[تَ] (اِخ) تقی الدین عبدالقادربن... قاضی حنفی النحوی متوفی به سال 1005 وی حاشیه ای برالفیهء ابن مالک در نحو دارد. (از اسماء المؤلفین ج1 ص599).

تمیمی.

[تَ] (اِخ) رؤبة بن عبدالله بن رؤبة التمیمی. رجوع به رؤیة بن العاج شود.

تمیمی.

[تَ] (اِخ) سیف بن عمر الاسدی البغدادی. وی کوفی الاصل و از اصحاب سیر بود و در دوران خلافت رشید در سال 200 ه . ق. درگذشت. او راست: کتاب الجمل و مسیر عائشة و علی. کتاب الفتوح الکبیر و الردة. (ازاسماء المؤلفین ج1 ص413).

تمیمی.

[تَ] (اِخ)(1) عبدالقاهربن طاهربن محمد تمیمی مکنی به ابومنصور بغدادی. رجوع به ابومنصور بغدادی شود.
(1) - در یتیمة الدهر ج 4 ص 258 چنین آمده است: عبدالقادربن طاهر التمیمی.

تمیمی.

[تَ] (اِخ) عبدالواحدبن علی، محیی الدین التمیمی المراکشی مکنی به ابومحمد. رجوع به عبدالواحد و معجم المطبوعات ج2 ص1725 شود.

تمیمی.

[تَ] (اِخ) علی بن زیاد. رجوع به علی بن زیاد تمیمی و ابوالحسن علی بن زیاد... شود.

تمیمی.

[تَ] (اِخ) علی بن سلیمان. وی در تنظیم کتاب «الداهیة الکبری علی الرائیة الصغری» شرکت داشت. رجوع به معجم المطبوعات ج1 ص642 و ج2 ص1844 شود.

تمیمی.

[تَ] (اِخ) محمد بن احمدبن تمیم التمیمی المغربی الافریقی، مکنی به ابوالعرب (000-333 ه . ق.) از فرزندان امرای مغرب و مورخ و حافظ حدیث است. وی از مردم قیروان افریقیه است. او راست: طبقات علماء افریقیه. عباد افریقیه. کتاب التاریخ. مناقب بنی تمیم. المحن. و موت العلماء و جز اینها. (از اعلام زرکلی ج3 ص846).

تمیمی.

[تَ] (اِخ) محمد بن احمدبن سعید مکنی به ابوعبدالله از مشاهیر اطبای اسلام است. در گیاه شناسی و ادویهء مفرد و ترکیب ادویه، فرید عصر خویش بود. تریاق فاروق و دیگر تریاقها را اصلاح و اکمال و ترکیب کرد. در اوائل قرن چهارم از هجرت در قدس می زیست و در آن دیار به فرا گرفتن علم طب همت گماشت و در محضر درس راهب «انباز خریابن ثوبه» حضور یافت و به مصر رفت و در خدمت «ابوالفرج یعقوب بن کلسه» وزیر علوی درآمد و با علمای مغرب مؤانست داشت و در تکمیل دانش خود کوشش کرد و بنام این وزیر کتاب نوشت و در سال 370 ه . ق. که در مصر بیماری «وبا» شیوع یافت او در کیفیت درمان و راه پیش گیری از سرایت این بیماری کوشش فراوان کرد و کتاب «مادة البقاء باصلاح فساد الهواء و التحرز من ضرر الاوباء» را بنام ابوالفرج، وزیر یاد شده بنگاشت و در بارهء بیماری چشم کتاب مفصلی بنام «مقالة فی ماهیة الرمد و انواعه و اسباب و علاجه» نوشت و دیگر از جملهء آثار او کتاب الفحص و الاخبار. منافع القرآن. امتزاج الارواح. جیب العروس و ریحان النفوس. خواص القرآن. رسالة فی صنعته التریاق است و دربارهء ادویه و ترکیبهای آنها کتابهای فراوان دارد. ابن بیطار در کتاب خود مفردات، فراوان از او نام برده است. رجوع به قاموس الاعلام ترکی و اسماء المؤلفین ج2 ص49 و کشف الظنون ج2 ص1574 و الاعلام زرکلی ج3 ص847 شود.

تمیمی.

[تَ] (اِخ) محمد بن علی التمیمی المغربی التونسی (000-1286 ه .ق.) از فضلای تونس بود و به مصر رفت و ناظر مسجد ابی ذهب و اوقاف آن گردید به ابراهیم پاشا نزدیک شد و به تعلیم فرزندانش همت گماشت و در الازهر هم تدریس می کرد و پس از مرگ ابراهیم پاشا به حجاز رفت و مدتی در آنجا بود و سپس به قسطنطنیه رفت و در آنجا درگذشت. او راست: تعدیل المرقاة و جلاء المرآة. حاشیه ای برمرآة الاصول ملاخسرو. (از اعلام زرکلی ج2 ص954).

تمیمی.

[تَ] (اِخ) محمد بن علی بن سلوم التمیمی النجدی. از علماء فرایض و الهیات است (... - 1246 ه . ق.) وی در عطار از قرای سدیر نجد متولد شد و به احساء رفت سپس در سوق الشیوخ سکونت جست و در آنجا درگذشت. او راست: شرح البرهانیة. (از اعلام زرکلی ج3 ص953).

تمیمی.

[تَ] (اِخ) محمد افندی از اولاد شیخ تمیمی مفتی مصر. او راست: الدر النظیم فی ام حکیم. رجوع به معجم المطبوعات ج1 ص642 شود.

تمیمی الداری.

[تَیْ یُدْ دا] (اِخ)احمدبن محمد بن تمیم بن صالح بن احمد الخطیب التمیمی الداری الخلیلی. او راست: نجاة الارواح فی احکام نکاح، در فقه حنفی. رجوع به معجم المطبوعات ج1 ص642 شود.

تمیمیة.

[تَیْ یَ] (اِخ) از فرق غلات و مشبههء شیعه. از اصحاب زرارة بن اعین می باشند و بهمین سبب زراریه هم نامیده می شوند. این فرقه علم و قدرت و حیات و سمع و بصر را برای خدای تعالی حادث می دانستند و در باب امامت نیز از واقفه بودند. (از خاندان نوبختی تألیف عباس اقبال ص253).

تمین.

[تِ] (اِخ) یکی از دهستانهای چهارگانهء بخش میرجاوهء شهرستان زاهدان است. این دهستان از 50 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل یافته است و در حدود 5000 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8). رجوع به مادهء بعد شود.

تمین.

[تِ] (اِخ) ده مرکز دهستان تمین است که در بخش میرجاوهء شهرستان زاهدان واقع است و 100 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8). رجوع به مادهء قبل شود.

تمیندانی.

[تَ] (اِخ) طایفه ای از طوایف ناحیهء سرحدی بلوچستان. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص96). رجوع به تمین شود.

تمییت.

[تَ] (ع مص) میرانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تمییث.

[تَ] (ع مص) سودن چیزی در آب. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || تذلیل. (اقرب الموارد).

تمییز.

[تَ] (ع مص) جدا کردن. (تاج المصادر بیهقی) (از زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). به دو یای تحتانی... بمعنی جدا کردن. مأخوذ از میز بالفتح. اما فارسیان یک «یا» را بنا بر تخفیف حذف کنند و تمیز بر وزن عزیز می خوانند. (از غیاث اللغات) (از آنندراج). رجوع به تمیز شود. || بازشناختن از یکدیگر. بازدانستن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). بازشناختن. بازدانستن. فرق گذاشتن. (فرهنگ فارسی معین). || شناخت و شناسایی. قوه ای نفسانی که شخص بتوسط آن معانی را استنباط کند. (فرهنگ فارسی معین) :
جسد مردمی ای خواجه درخت عجب است
که بر او فکرت و تمییز ترا برگ و بر است.
ناصرخسرو.
ای ناصر دین سید اولاد پیمبر
ای عالم جاه و شرف و دانش و تمییز.
سوزنی.
گفت پیغمبر به تمییز کسان
مرء مخفی لدی طی اللسان.مولوی.
در کف اوخار و سایه اش نیز نیست
لیکتان از حرص آن تمییز نیست.مولوی.
از قدر خواستم که فلک خوانمش قضا
گفت ای بری ز شیوهء تمییز مدح و ذم.
عرفی (از آنندراج).
رجوع به تمیز شود. (اصطلاح نحوی) اسم نکرهء جامدی است که ابهام مستقر در ماقبل خود را برطرف سازد مانند: «عندی رطل زیتاً»و «اشتهرت التاجر امانة» رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون و تعریفات جرجانی و کتب نحوی شود.

تمییزات.

[تَ] (ع اِ) جِ تمییز. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به تمییز شود.

تمییز دادن.

[تَ دَ] (مص مرکب) تمیز کردن. (فرهنگ فارسی معین). بازشناختن. || نیروی شناسایی دادن. قوهء درک و تشخیص دادن : دانش و حکمت بخشید و ادب و هنر و تمییز داد. (سندبادنامه ص322).

تمییز کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب) تمیز کردن. (فرهنگ فارسی معین). بازشناختن. تمیز دادن. تمییز دادن. || پاکیزه ساختن. نظیف کردن. پاک کردن :
تا میان هزیمت و نصرت
تیغ چون گندنا کند تمییز
از تف تیغ فتنه باد تهی
دشمنت را دماغ چون گشنیز.انوری.
رجوع به تمیز و تمییز و ترکیبهای این دو شود.

تمییزی.

[تَ] (ص نسبی) آنچه بدان نیک از بد شناسند : حاجت مندی مردم بدین آلت های علمی و علمهای تمییزی از بهر غذاء خویش ما را گواست برآنک اندر وی جوهری علم پذیر است. (جامع الحکمتین ناصرخسرو ص207).

تمییس.

[تَ] (ع مص) دامن دراز کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تمییل.

[تَ] (ع مص) میان دو کار متردد بودن تا کدام کند. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). متردد بودن میان دو چیز. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). در حدیث ابی ذر: فقرب الیه طعاماً فیه قلة فمیل فیه لقلته؛ ای تردد هل یأکل او یترک. (اقرب الموارد). || برگردانیدن و خمانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). مائل گردانیدن. (از اقرب الموارد). || شکایت کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). یقال: ما میلوا؛ ای لم یشکوا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || گمان کردن در کار. (از اقرب الموارد).

تن.

[تَ] (اِ) بدن. (برهان) (فرهنگ فارسی معین) (انجمن آرا). جثه و اندام. (آنندراج). بدن و توش و جسد و اندام و قد و قامت. (ناظم الاطباء). اوستا، تنو(1) (جسم، بدن). پهلوی، تن(2). هندی باستان، تنو(3). افغانی، تن(4). شغنی، تنا(5). گیلکی ویرنی و نطنزی، تان(6). سمنانی، تون(7). سنگسری و لاسگردی، تان(8). سرخه ای، تن(9). شهمیرزادی، تن(10). اشکاشمی و وخی، تانه(11). یودغا، تُنُه(12). (حاشیهء برهان چ معین)... لطیف، نازپرور، سیمین، آزاده، لاغر، زار، فرسوده، افسرده، خاکی، خوابناک از صفات و حصار، حریر، خار، رشته از تشبیهات اوست. (آنندراج) :
چون جامهء اشن به تن اندر کند کسی
خواهد ز کردگار به حاجت مراد خویش
گر هست باشگونه مرا جامه ای بزرگ
بنهاده ام دعای ترا بنده وار پیش.رودکی.(13)
کرا بخت و شمشیر و دینار باشد
و بالا و تن تهم و نسبت کیانی.دقیقی.
دریغ من که مرا مرگ و زندگانی تلخ
که دل تبست و تباه است و تن تباه و تبست.
آغاجی.
می تند گرد سرای و در تو غنده کنون
باز فرداش ببین بر تن تو تارتنان.کسائی.
تنی درست و هم قوت بادروزه فرا [ کذا ]
که به ز منت و بیغاره کوثر و تسنیم.
کسائی (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
گفت سالار قوی باید به پروان اندرون
زانکه در کشور بود لشکر تن و سالار سر.
میزبانی بخاری.
گنده و بی قیمت و دون و حقیر
ریش همه گوه و تنش پرکلخج(14).
عماره (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
گنده و قلتبان و دون و پلید
ریش خردم و جمله تنش کلخج.
عماره (ایضاً).
تو نزد همه کس چو ماکیانی
اکنون تن خود را خروس کردی.
عماره (ایضاً).
وزین لشکر من فزون از شمار
بریده سران و تن افکنده خوار.فردوسی.
تن بی سران و سر بی تنان
سواران چو پیلان و کف افکنان.فردوسی.
وز انسوی رستم چو شیر ژیان
بپوشید تن را به ببر بیان.فردوسی.
تنش زشت و بینی کژ و روی زرد
بداندیش و کوتاه و دل پر ز درد.فردوسی.
فکند آن تن شاهزاده به خاک
به چنگال کردش جگرگاه چاک.فردوسی.
سوزن زرین شده ست و سوزن سیمین
لاله رخانا ترا میان و مرا تن.فرخی.
ز سر ببرد شاخ وز تن بدرد پوست
به صیدگاه زبهر زه و کمان تو، رنگ.فرخی.
جز مر ترا، بخدمت اگر تن دو تا کنم
چون تار عنکبوت، مرا بگسلد میان.فرخی.
تو تن آسای به شادی و ز ترکان بدیع
کاخ تو چونکه کنشت است و بهار نوشاد.
فرخی.
بدل گفت اگر جنگجویی کنم
به پیکار او سرخ رویی کنم
بگرید مرا دوده و میهنم
که بی سر ببینند خسته تنم.عنصری.
آن صنم را زگاز و از نشکنج
تن بنفشه شده ست و لب نارنج.
عنصری (لغت فرس اسدی چ دبیرسیاقی ص20).
بجوشیدش از دیدگان خون گرم
بدندان همی کند از تنش چرم.عنصری.
چریده دیو لاخ آکنده پهلو
به تن فربه میان چون موی لاغر.عنصری.
روز هر روزی خورشید بیاید برما
خویشتن برفکند بر تن ما و سرما.
منوچهری.
گفت پندارم این دخترکان آن منند
چون دل و چون جگر و چون تن و چون جان منند.
منوچهری.
با تنی درست و دلی شاد و پای درست به نشابور آمد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص364). رسول گفت با تن درست و شادکامی. (تاریخ بیهقی ایضاً ص376).
یکی جامهء زندگانی است تن
که جان داردش پوشش خویشتن
بفرساید آخرش چرخ بلند
چو فرسود جامه بباید فکند
تن ما چو میوه ست و او میوه دار
بچیند یکی روز، میوه ز دار.اسدی.
تن از رنج دینار مفکن به رنج
ز نیکی و نام نکو ساز گنج.اسدی.
مرمرا بفریفت از آغاز کار
تا شدم بریان به مهرش جان و تن
تن بدو دادم چنین تا گوشتم
خورد و اکنون می بسوزد بابزن.
ناصرخسرو (دیوان ص334).
تو چرانی گوروار و، شیر گیتی در کمین
شیر گیتی را همی فربه کنی چون گورتن
گور گیرد شیر دشتی لیکن از بهر ترا
گور سازد شیر گیتی خویشتن را بی دهن
تن چرای گور خواهد شد بتن تا کی چری
جانت عریانست و تو بر گرد تن کرباس تن.
ناصرخسرو (دیوان ص339).
بد برتن تو ز فعل خویش آمد
پس خود تن خویش را مکن بسمل.
ناصرخسرو.
اندر جهان نیند هم ایشان و هم جهان
در ما نیند و در تن ما روح پرورند.
ناصرخسرو.
پیدا از آن شدند که گشتند ناپدید
زان بی تن و سرند که اندر تن و سرند.
ناصرخسرو.
چون یافتم از هرکس، بهتر تن خود را
گفتم ز همه خلق کسی باید بهتر.
ناصرخسرو.
باید که سر او بی تن بدرگاه آید. (کلیله و دمنه).
آنجا ز حد مغرب و درگاه ملک بحر
مسکین تن نالانش به مویی شده مانند.
خاقانی.
چون سر از تن برفت سر نکشد
نخوت تاج بخشی دستار.خاقانی.
رشتهء جان که چو انگشت، همه تن گره است
به کدامین سرانگشت هنر بازکنم.خاقانی.
تن شمع را روشنی سربهایش
که از طشت زر سربهایی نیابی.خاقانی.
در تن خویش از برای قوت او
مغزی از هر استخوانی می کنم.خاقانی.
تا سخن آوازهء دل درنداد
جان تن آزاده بگل درنداد.نظامی.
و تن ناتوان در آتش غربت بسان نمک در آب، و نقره در گاه(15) بگداخت. (تاج المآثر).
تن برهنه سر برهنه سوخته
شکر را دزدیده یا آموخته.مولوی.
بود ابر و رفته از وی خوی ابر
این چنین گردد تن عاشق به صبر
تن بود اما تنی گم گشته زو
گشته مبدل رفته از وی رنگ و بو.مولوی.
تن ز اجزاء جهان دزدیده ای
پایه پایه زین و آن ببریده ای.مولوی.
تن چو اسماعیل و جان همچون خلیل
کرد جان تکبیر بر جسم نبیل.مولوی.
تن ز سرگین خویش چون خالی کند
پر ز گوهرهای اجلالی کند.مولوی.
تن سپید و دل سیاهستش بگیر
در عوض ده تن سیاه و دل منیر.
مولوی (مثنوی چ نیکلسون دفتر 6، بیت 1028).
تو خود به جوشن و برگستوان نه محتاجی
که روز معرکه بر تن کنی زره مو را.سعدی.
برهنه تنی یکدرم وام کرد
تن خویش را کسوتی خام کرد.
سعدی (بوستان).
شب خلوت آن لعبت حورزاد
مگر تن در آغوش مأمون نداد(16).
سعدی (بوستان).
تن خویش را بخیه دونان کنند
ز دشمن تحمل زبونان کنند.
سعدی (بوستان).
عبایی بلیلانه در تن کنند
به دخل حبش جامهء زن کنند.
سعدی (بوستان).
تن تو، جامهء جان است ای دوست
ولی وقتی که پاکیزه ست نیکوست.
پوریای ولی.
تن از فاقه چون ناشکیبا شود
خورش گر سبوس است حلوا شود.
امیرخسرو.
تن چو خواهد گذاشت هرچه که داشت
نیکبخت آنکه تخم نیکی کاشت.امیرخسرو.
عرق از آن تن نازک در آفتاب چکد
چو آن گلی که در آتش از او گلاب چکد.
عرفی.
ز هجر یوسفش شد دیده تاریک
تنش مانند مویه گشت باریک.عماد.
-آلوده تن؛ ناپاک تن. تیره تن. بدتن، خلاف پاک تن :
این یکی آلوده تن و بی نماز
و آن دگری پاکدل و پارساست.ناصرخسرو.
رجوع به ناپاک تن و بدتن شود.
- از تن خویش داد دادن؛ محاسبهء نفس کردن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
بداده ست داد از تن خویشتن
چو نیکودلان و نکومحضران
کسی کو دهد از تن خویش داد
نبایدش رفتن بر داوران.
منوچهری (دیوان چ دبیرسیاقی ص68).
-بدتن؛ بدسرشت. بدنفس. بدذات. ناپاک تن :
تو پاسخ چنین ده که این بدتن است
بداندیش و از تخم اهریمن است.فردوسی.
ور ایدونکه گویی که تو بدتنی
بداندیش و از تخم اهریمنی
به گوهر نگر تا ز تخم منی
نکوهش همی خویشتن را کنی.فردوسی.
بکشتی و تا بوده ای بدتنی
تو بر گوهر و راه اهریمنی.فردوسی.
که غمگین نباشد به درد پدر
نخوانمش جز بدتن و بدگهر.فردوسی.
چنین گفت کاین بدتن بی وفا
گرفتار شد در دم اژدها.فردوسی.
ببردند پیروز را پیش اوی
بدو گفت کای بدتن زشت خوی.فردوسی.
-به تن خویش؛ شخصاً به شخصه. بنفسه :جسم آن چیزی است که یافته شود به بسودن و قائم بود به تن خویش. (التفهیم بیرونی). اگر بدرگاه عالی پس از این هزار مهم افتد و طمع آن باشد که من به تن خویش بیایم نباید خواند که البته نیایم. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص76). من روا داشتمی در دین و اعتقاد خویش که این حق به تن خویش گزاردمی. (تاریخ بیهقی ایضاً ص195). هرچند به تن خویش مشغول بود و آن شب کرانه خواست شد. (تاریخ بیهقی ایضاً ص355). هم نام دارد و هم مردم و مال و هم به تن خویش مرد است. (تاریخ بیهقی ایضاً ص400). اعیان گفتند پس ما به چه کاریم که خداوند را به تن عزیز خویش این رنج باید کشید. (تاریخ بیهقی ایضاً ص464). شاه به تن خویش برنشست... با پنج هزار سوار و با دویست فیل بر سر ایشان شبیخون کرد. (اسکندرنامهء قدیم نسخهء سعید نفیسی). و چون افراسیاب از این حال خبر یافت به قتل فرزند سوگوار شد و به تن خویش آمد. (فارسنامهء ابن البلخی ص46). همچنین با ارمنیه جماعتی بیرون آمدند، منصور به تن خویش بجانب شام رفت. (مجمل التواریخ و القصص). دیگر باره مروان به حرب رفت به تن خویش. (مجمل التواریخ و القصص). و حصار ایلیا را بگشاد و بعضی گویند آن وقت گشاده که عمر به شام رفت به تن خویش. (مجمل التواریخ و القصص). هر مصراعی به تن خویش وزن و معنی دارد ولکن مصراع پیشین با مصراع پسین پیوند ندارد. (رادویانی یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- پاک تن؛ خلاف بدتن. پاک سرشت. پاک نفس. پاکزاد :
خردمند و روشندل و پاک تن
بیامد بر سرو شاه یمن.فردوسی.
پاک تن باشی و از پاک تنان باشی
هرچه می گفتم ارجو که چنان باشی.
منوچهری.
زین دادگری باشی و زین حق بشناسی
پاکیزه دلی پاک تنی پاک حواسی.منوچهری.
- پیل تن؛ پیل اندام. آنکه اندامش چون پیل درشت باشد. قوی هیکل. درشت اندام :
از آن تیزتر خسرو پیل تن
به تندی درآمد به آن اهرمن.نظامی.
چه خوش گفت زالی به فرزند خویش
چو دیدش پلنگ افکن و پیل تن.
سعدی (گلستان).
سپهدار و گردنکش و پیل تن.
سعدی (بوستان).
- تن از جان پرداختن، تن ز جان پرداختن؛مردن :
او در این گفت و، تن ز جان پرداخت
رفت و منزل به دیگران پرداخت.سعدی.
-تن بذل کردن؛ فداکاری کردن :
بذل تو کردم تن و هوش و روان
وقف تو کردم دل و چشم و ضمیر.سعدی.
-روئین تن؛ آهنین بدن. آنکه اندامش در سختی چون آهن و پولاد باشد. آنکه تیغ در بدنش کارگر نیاید :
به سختی کشی سخت چون آهنم
که از پشت شاهان روئین تنم.نظامی.
یکی تن شد ار زانکه روئین تن است.نظامی.
زن ار سیمتن نی که روئین تن است
ز مردی چه لافد که زن هم زن است.
نظامی.
- روئینه تن؛ روئین تن :
اینکه در شهنامه ها آورده اند
رستم و روئینه تن اسفندیار.سعدی.
- سیمتن؛ سپیداندام. آنکه اندامش چون نقره سپید و درخشان باشد. سیمین تن :
ز بس زر که آن سیمتن ساز کرد
در گنج بر خاکیان بازکرد.نظامی.
زن ار سیمتن نی که روئین تن است
ز مردی چه لافد که زن هم زن است.
نظامی.
و آنچه خیزد ز مطبخ چو منی
پیشت آرم بدست سیم تنی.نظامی.
ای سیمتن سیاه گیسو
از فکر سرم سفید کردی.سعدی.
ساقی سیمتن چه خسبی، خیز
آب شادی برآتش غم ریز.سعدی.
مرا به عاقبت آن شوخ سیمتن بکشد
چو شمع سوخته روزی در انجمن بکشد.
سعدی.
شنیدم سهی قامت سیمتن
که می رفت و می گفت با خویشتن.
سعدی (بوستان).
- سیمین تن؛ سیمتن :
کنم سیمکاری که سیمین تنم.نظامی.
وگر تو سرو سیمین تن برآنی
که از پیشم برانی من برآنم.سعدی.
نگارین روی شیرین خوی عنبربوی سیمین تن
چه خوش بودی در آغوشم اگر یارای آنستی.
سعدی.
- شمشادتن؛ آنکه اندامش چون شمشاد سخت و قوی و متناسب و موزون است :
سخنهای دانای شیرین سخن
گرفت اندر آن هر دو شمشادتن.
سعدی (بوستان).
من بندهء بالای تو شمشادتنم
فرهاد تو شیرین دهن خوش سخنم.سعدی.
-فروتن؛ افتاده. آنکه نفس خود را حقیر سازد. خلاف تکبر :
فروتن بود هوشمند گزین
نهد شاخ پرمیوه سر بر زمین.
سعدی (بوستان).
- فروتنی؛ افتادگی. حقارت شخص خود. خلاف تکبر کردن :
بی مغز بود سر، که نهادیم پیش خلق
دیگر فروتنی به در کبریا کنیم.سعدی.
سعدی چو سروری نتوان کرد لازم است
از سخت بازوان به ضرورت فروتنی.
سعدی.
- ناپاک تن؛ بدتن. خلاف پاک تن. آلوده تن :
بگفت ای نگون بخت بدبخت زن
خطاکار ناپاک ناپاک تن.
(از قصص الانبیاء ص77).
رجوع به آلوده تن شود. || بمعنی جسم نیز آمده است که در مقابل جوهر باشد. (برهان). جسم. (فرهنگ فارسی معین). جسم مقابل جوهر. (انجمن آرا) (آنندراج). جسم مقابل عرض و خود چیزی. (ناظم الاطباء) :
ای مج کنون تو شعر من از برکن و بخوان
از من دل و سگالش و از تو تن و زبان.
رودکی.
ای خریدار من ترا به دو چیز
به تن و جان و مهرداده ربون.رودکی.
سوی آسمان کردش آن مرد روی
بگفت ای خدا این تن من بشوی
از این ازغها پاک کن مرمرا
همه آفرین ز آفرینش ترا.
ابوشکور (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
ز فرزند بر جان و تنت آذرنگ
تو از مهر او روز و شب چون نهنگ.
ابوشکور (ایضاً).
مرا گفت بگیر این و بزی خرم و دلشاد
اگر تنت خراب است بدین می کنش آباد.
کسائی (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
کوفته را کوفتند و سوخته را سوخت
وین تن پیخسته را به قهر بپیخست.
کسائی (ایضاً).
تن خویش یک چند بیمار کرد
پرستیدن پادشه خوار کرد.فردوسی.
کرا گوهر تن بود با نژاد
نگوید سخن با کسی جز به داد.فردوسی.
ستم باد بر جان او ماه و سال
که شد بر تن و جان شه بدسگال.فردوسی.
که آزاده داری تنت را ز رنج
تن مرد بی آز بهتر که گنج.فردوسی.
نکورای و تدبیر او مملکت را
بکار است چون هر تنی را روانی.فرخی.
پیلان ترا رفتن باد است و تن کوه
دندان نهنگ و دل و اندیشهء کندا.عنصری.
مهتر آزادهء مهترمنش
کز خردش جان است از جان تنش.
منوچهری.
ای نهاده بر میان فرق جان خویشتن
جسم ما زنده بجان و جان تو زنده به تن.
منوچهری.
تسبیح چه می باید و سجاده چه باشد
بر مرکب بی طاقت تن اینهمه بار است.
عمعق.
چه بزرگ غبنی و عظیم عیبی باشد باقی را به فانی و دایم را به زایل فروختن و جان پاک را فدای تن نجس داشتن. (کلیله و دمنه). تن و جان من... فدای ذات شریف ملک باد. (کلیله و دمنه).
تن من است چو سلطان معصیت فرمای
من از قیاس غلام مطیع سلطانم
غلام نیست به فرمان خواجه رام چنانک
من نبهره تن خویش را به فرمانم.سوزنی.
چون جان بخدمت است تن ار نیست گو مباش
دل مهره یافت مار تمنی چرا کند.خاقانی.
از تن عقل پنج یک برگیر
سه یکی خور به روی خرم صبح.خاقانی.
در دل خم خون شده جان پری
با تن مردم چو جان آمیخته.خاقانی.
باشد تنم مقیم در این حلقهء کبود
دارالسرور جان را چون حلقه بر درم.
خاقانی.
گر تن خاکی غلیظ و تیره است
صیقلش کن زآنکه صیقل گیره است.مولوی.
تن ز جان و جان ز تن مستور نیست
لیک کس را دید جان دستور نیست.مولوی.
تن بخفته نور جان در آسمان
بهر پیکار تو زه کرده کمان.مولوی.
تن به جان جنبد نمی بینی تو جان
لیک از جنبیدن تن جان بدان.مولوی.
تن قفس شکل است زان شد خار جان
در فریب داخلان و خارجان.مولوی.
تن شناسان زود ما را گم کنند
آب نوشان ترک مشک و خم کنند.مولوی.
تن آدمی شریف است به جان آدمیت
نه همین لباس زیباست نشان آدمیت.
سعدی.
تن بی روح چیست مشتی گرد
روح بی علم چیست بادی سرد.اوحدی.
|| ذات و شخص. (فرهنگ فارسی معین). کس و شخص. (ناظم الاطباء). نفس و فرد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) : شاه اسکندر را بر من بیشتر شفقت بود تا مرا بر تن خویش. (اسکندرنامهء قدیم نسخهء سعید نفیسی).
ندانم یک تن از جمع(17) خلایق
که در دل تخم مهر تو نکشته.
بوالمثل (از صحاح الفرس).
بخواند آنگهی زرگر دند را
ز همسایگان هم تنی چند را.
ابوشکور (از لغت فرس اسدی چ دبیرسیاقی ص37).
مگر آنکه باشد میان دو تن
سه تن نانهانست و چار انجمن.
فردوسی.
منم بندهء شاهرا ناسزا
چنین برتن خویش ناپارسا.فردوسی.
بفرمان یزدان دل آراستن
مرا چون تن خویشتن خواستن.فردوسی.
دگر داد دادن تن خویش را(18)
نگه داشتن دامن خویش را.فردوسی.
همه گوش دارید فرمان من
مگردید یک تن زپیمان من.فردوسی.
دوتن را زلشکر، ز گندآوران
چو بهرام و چون زنگهء شاوران.
فردوسی (شاهنامه ج 3 ص 514).
بزرگان که خواهند پیوند را
تن خویش یا پاک فرزند را.فردوسی.
در جهان هر دو تنی را سخن از منظر اوست
منظرش نیکو اندرخور منظر مخبر.فرخی.
تنی چند از آن موج دریا برست
رسیدند نزدیکی آب خست.
عنصری (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
باز رز را گفت ای دختر بی دولت
این شکم چیست چو پشت و شکم خربت
با که کردستی این صحبت و این عشرت
بر تن خویش نبوده است ترا حمیت.
منوچهری.
همه آبستن گشتند بیک شب که و مه
نیست یکتن بمیان همگان ایدر به.
منوچهری.
بیوفایی کنی و نادان سازی تن خویش
نیستی ای بت یکباره بدین نادانی.
منوچهری.
هرگز به تن خود بغلط در نفتاده ست
مغرور نگشته ست به گفتار و به دیدار.
منوچهری.
هم گوهر تن داری و هم گوهر نسبت
مشک است در آنجا که بود آهوی تاتار.
منوچهری.
وین دو تن دور نکردند ز بام و در ما
نکند هیچ کس این بی ادبان را ادبی.
منوچهری.
من دگر یاران خود را آزمودم خاص و عام
نی یکیشان رازدار و نی وفا اندر دو تن.
منوچهری.
هرچند مرجع آن با یک تن است. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص95). پدرم آن وقت که احمد را بنشاند چند تن را نام برده بود. (تاریخ بیهقی ایضاً ص372). با این دو تن خالی کردند و حالها بازگفتند. (تاریخ بیهقی ایضاً ص394). تنی چند نیز اگر به علی تکین پیوندند شما را پیش وی قدری نماند. (تاریخ بیهقی ایضاً ص359). منهیان را زهره نیست که آنچه رود بازنمایند که دو تن را که من پوشیده گماشته بودم بکشت. (تاریخ بیهقی، ایضاً ص427).
یکی تن وی و خلق چندین هزار
برون آمد و کرد دین آشکار.اسدی.
سخن کان گذشت از زبان دو تن
پراکنده شد بر سر انجمن.اسدی.
شما صد هزارید و او یک تن است.اسدی.
چو لعنت کند بر بدان بدکنش
همی لعنت او، بر تن خود کند.
ناصرخسرو.
مرمرا آنچه نخواهی که بخری مفروش
به تنم آنچه تنت را نپسندی مپسند.
ناصرخسرو.
نشناسم از این عظیم گوباره
جز دشمن خویش بالمثل یک تن.
ناصرخسرو.
از بهر خدای سوی این دیوان
یکی بنگر به چشم دل ای تن(19)
ناصرخسرو (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
این پند نگاهدار هموار ای تن
برگرد کسی که یار خصم تو متن.
ابوالفرج رونی (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
و این ملک برسر بلندی نشسته بود با تنی چند از خاصگان خویش. (نوروزنامهء منسوب به خیام).
شد بر او فراز و گفت ای تن
گر بخواهی سبک سه حاجه زمن(20).سنائی.
رای هند فرمود برهمن را که بیان کن... مثل دو تن که به یکدیگر دوستی دارند. (کلیله و دمنه).
تندرستی و رای سلطانی است
از دو تن پرس و شرح آن بشنو.خاقانی.
از منقطعان راه امید
یک تن رصد امان ندیده ست.
خاقانی (چ سجادی ص 69).
هم از دوست آزرده ام هم ز دشمن
پس از هردو تن در خدا می گریزم.خاقانی.
نیست بعالم تنی که محرم عشق است
گر بوفا ذم کنیش کارگر آید.خاقانی.
اما چون مجلس گویی اول دل خود را پند ده و تن خود را. (تذکرة الاولیاء عطار). ضاقت علیهم الارض بما رحبت و ضاقت علیهم انفسهم....(21) و تن ایشان بر ایشان تنگ گشته است. (تذکرة الاولیاء عطار). زنی با عصایی پیش آمد و در من نگریست گفت: یا تن! که ترا پیش او می برند نترسی! که او و تو بندگان یک خداوند جل جلاله اید. تا خدای نخواهد با بنده هیچ نتواند کرد. (تذکرة الاولیاء عطار).
بر سماع راست هر تن چیر نیست
طعمهء هر مرغکی انجیر نیست.مولوی.
تن فدای خار می کرد آن بلال
خواجه اش می زد برای گوشمال.مولوی.
باری به حکم تفرج با تنی چند از خاصان به مصلای شیراز بیرون رفت. (گلستان). تنی چند از روندگان متفق سیاحت بودند و شریک رنج و راحت. (گلستان). یکی از ملوک با تنی چند از خاصان در شکارگاهی به زمستان از عمارت دور افتاد. (گلستان).
بکوش ابن یمین دوستی بدست آور
که دشمنان سوی یک تن به صد بدی نگرند.
ابن یمین.
وندر او از پیر و برنا هیچ تن باقی نماند
آتش اندر بیشه چون افتد نه تر ماند نه خشک.
کاتبی شیرازی
|| در عبارت زیر کنایه از آلت رجولیت است :آن سرهنگ او را به خانه برد و به زیرزمین اندر کرد و تن خویش ببرید و به حقه اندر کرده مهر برنهاد و سوی اردشیر آورد و گفت. (تاریخ طبری بلعمی). || تنه :
تن خنگ بید ار چه باشد سپید
به تری و نرمی نباشد چو بید.
رودکی (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).
درختی است ایدر دو تن گشته جفت
که چون آن شگفتی نشاید نهفت.فردوسی.
درختی زدند از بر گاه شاه
کجا سایه گسترد بر تاج و گاه
تنش سیم و شاخش ز یاقوت و زر
بر او گونه گون خوشه های گهر.فردوسی.
|| میان. سطح. عرصه :
صدرتو، دایرهء جاه و جلال است مقیم
در تن دایره هرجا که نشینی صدر است.
خاقانی.
|| حجم در اصطلاح هندسه : و مساحت تن او (حجم زمین) چنانک ارشی اندر ارشی یک ارش مکسر باشد چون مکعب. (از التفهیم). || آواز هریک زخمه، که با ترکیب تن ها، لحن ها سازند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
وقت شبگیر بانگ نالهء زیر
خوشتر آید به گوشم از تکببر.
تن او تیر نه، زمان بزمان
به دل اندر، همی گذارد(22) تیر.
(از رسایل اخوان الصفا، یادداشت ایضاً).
|| به معنی خاموش هم هست، چه تن زدن خاموش شدن را گویند.(23) (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج). خاموش. (ناظم الاطباء).
(1) - tanu.
(2) - tan.
(3) - tanu.
(4) - tan.
(5) - tna.
(6) - tan.
(7) - town.
(8) - tan.
(9) - tan.
(10) - tan.
(11) - tana.
(12) - tonoh. (13) - بیت اول در لغت فرس اسدی ص 401 آمده است.
(14) - در لغت فرس اسدی مصحح دبیرسیاقی ص 24: ریش پر از گوه و همه تن گلخج.
(15) - گاه، بوتهء زرگری.
(16) - در این بیت به «تن در دادن» هم اشارتی هست.
(17) - ن ل: جمله.
(18) - رجوع به ترکیبهای معنی اول (از تن خویش داد دادن) شود.
(19) - مرحوم دهخدا در ذیل این فیش اضافه کرده اند: در نسخ این کلمه سن آمده است و غلط است.
(20) - مرحوم دهخدا در ذیل این فیش آرد: «در قافیهء تن ناصرخسرو هم دارد و من به غلط رفته ام در تصحیح». این اشاره بدان است که استاد در ص 376 دیوان ناصرخسرو قافیهء بیت ماقبل (از بهر خدای...) را به صورت «ای سن» تصحیح کرده و در حاشیهء همین صفحه با تردید آورده اند: سن در ترکی بمعنی تو است در فارسی (؟). و همچنین در پایان دیوان، در ذیل حواشی و ملاحظات ص 670 اضافه کرده اند: ای سن شاید مخفف ای سنی باشد. و بعدها در حاشیهء دیوان ناصرخسرو، متعلق به کتابخانهء سازمان لغتنامه با خط خود چنین تصحیح کرده اند:... گمان می کنم «ای تن» باشد به معنی ای نفس. چه تن را بمعنی نفس، قدما مکرر آورده اند.
(21) - قرآن 9 / 118
(22) - دریادداشت «گزارد» آمده است.
(23) - بمعنی امتناع کردن نیز هست. (از حاشیهء برهان چ معین). رجوع به تن زدن شود.

تن.

[تَ] (نف) ریشهء اسم فاعل در بعض کلمات مرکب به معنی تننده آید: تارتن. کارتن. (فرهنگ فارسی معین) :
من ندیدم گنده پیری این چنین
مرگ ریس و شرباف و مکرتن.
ناصرخسرو (دیوان ص333).
تن چرای گور خواهد شد بتن تا کی چری
جانت عریانست و تو برگرد تن کرباس تن.
ناصرخسرو (دیوان ص339).

تن.

[تَ] (پسوند) یکی از علامات مصدر فارسی است که به ریشهء دستوری پیوندد... (از فرهنگ فارسی معین).

تن.

[تُ] (اِ)... تون و کورهء حمام. (ناظم الاطباء). رجوع به تون و گلخن شود. || کورهء شیشه گری. (ناظم الاطباء). || گل زردی که در رنگ آمیزی استعمال کنند. (ناظم الاطباء).

تن.

[تُ] (فرانسوی، اِ)(1) مقیاس وزن که معادل 1000 کیلوگرم یا 24/ 2291 پوند انگلیسی است. (از فرهنگ فارسی معین).
(1) - tonne.

تن.

[تُ] (فرانسوی، اِ)(1) درجهء بلندی و پستی صدا و آواز، مایه. (از فرهنگ فارسی معین).
(1) - ton.

تن.

[تُ] (اِ)(1) یک نوعی ماهی که خشک آن را برای تریاق زهر مار بکار برند. (ناظم الاطباء). ماهی بزرگی است که در دریای مظلم و در دریای شام بهم می رسد و نمک سود می نمایند و خوردن نمک سود او جهت سم مار شاخدار و ضمادش جهت گزیدن سگ دیوانه نافع است و خوردن و قی کردن بعد از آن منقی معده و مخرج بلغم غلیظه است. (تحفهء حکیم مؤمن). به یونانی تونن(2) گویند که در آبهای گرم و ملایم فراوان است و بمقدار قابل توجهی در دریای مدیترانه صید می شود و طول این ماهی یک تا سه متر و وزن آن سی تا پانصد کیلوگرم می رسد. گوشت مطبوعی دارد که آن را سرد کنند و یا نمک زده مصرف نمایند و بیشتر با روغن زیتون مانند ماهی ساردین کنسرو کنند و در بازارها عرضه نمایند.
(1) - thon.
(2) - thunnon.

تن.

[تِن ن] (ع اِ) همتا و حریف و همزاد. ج، اتنان. یقال: فلان تن فلان، و هماتنان. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). همزاد. (مهذب الاسماء). || مثال. (ذیل اقرب الموارد). || شخص. (ذیل اقرب الموارد).

تن.

[تِن ن] (اِخ)(1) پادشاه صیدا که در نبرد با اردشیر سوم تسلیم شد و بدستور اردشیر پس از تسلیم مردم صیدا به قتل رسید. و رجوع به تاریخ ایران باستان ج2 ص1167 و 1171 شود.
(1) - tennes.

تن.

[تِ] (اِخ) هیپولیت(1)... فیلسوف و مورخ و منقد فرانسوی (1828-1893م.) است. وی کوشیده است که آثار هنری و ادبی را مانند وقایع تاریخی با سه عامل نژاد و مکان و زمان تشریح کند و به عضویت فرهنگستان فرانسه نایل شد. او راست: هوش. تاریخ ادبیات انگلیس. فلسفهء هنر. مبانی فرانسهء معاصر. لافونتن و داستانهایش. (از لاروس).
(1) - taine (Hippolyte).

تن آباد.

[تَ] (اِ ص مرکب) تندرست. قوی. فربه و نیرومند. تن آباد :
همیشه تن آباد با تاج و تخت
ز درد و غم آزاد پیروزبخت.فردوسی.

تن آبادان.

[تَ] (ص مرکب) تن آباد :اصفهبد همهء زمستان ایشان را نزل و علف و هدایا و تحف فرستاد. چون اسبان فربه و ایشان تن آبادان شدند پیام دادند که یا به دین ما بگرود و اگر نه ولایت از تو بازگیریم. (تاریخ طبرستان).

تن آزاد.

[تَ] (ص مرکب) آسوده. آرام. تندرست. تناسان :
جاودان شاد و تن آزاد ز یاد
آن نکوخوی پسندیده سیر.فرخی.

تن آسا.

[تَ] (ص مرکب) تناسا و تناسان هر دو بمعنی آسوده تن و صحیح المزاج. (انجمن آرا) (آنندراج). تن آسا و تن آسای، کسی که همیشه خویشتن را پرورش می دهد و نوازش می کند. (ناظم الاطباء). تن آساینده. تن پرور. آسایش خواه :
در او هرکه گویی تن آساتر است
همو بیش با رنج و دردسر است.
اسدی (گرشاسبنامه چ یغمائی ص117).
رجوع به تن آسائی و تن آسای شود.

تن آسائی.

[تَ] (حامص مرکب) رفه. (منتهی الارب). تن آسانی. (ناظم الاطباء) :
تن آسائی و کاهلی دور کن
بکوش و ز رنج تنت سور کن.فردوسی.
تن آسائی خویش جستن در این
نه افروزش تاج و تخت و نگین.فردوسی.
چه جستن جز از تخت و تاج و نگین
تن آسائی و گنج ایران زمین.فردوسی.
بهشت تن آسائی آنگه خوری
که بر دوزخ نیستی بگذری.
سعدی (بوستان).
رجوع به تن آسائی شود.

تن آسان.

[تَ] (ص مرکب) آسوده. (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی) (برهان). آسوده و راحت و آرام. (ناظم الاطباء). از «تن» + «آسان». (حاشیهء برهان چ معین) :
برفتن دوهفته درنگ آمدش
تن آسان خراسان بچنگ آمدش.فردوسی.
هر آنگه که باشی تن آسان ز رنج
ننازی به تاج و ننازی به گنج.فردوسی.
تن آسان به سوی خراسان کشید
سپه را به آیین ساسان کشید.فردوسی.
تن آسان نبوده ست بی رنج کس
نهاد زمانه بر اینست و بس.فردوسی.
تن آسان بدی شاد و پیروزبخت
چرا کردی آهنگ این تاج و تخت.
فردوسی.
شادمانه زی و تن آسای باش
به عدو بازدار رنج و تعب.فرخی.
از کف او چنان هراسد بخل
که تن آسان تندرست از تب.فرخی.
جاوید شاد باد و تن آسان و تندرست
آن مهتر کریم خصال ملک نژاد.فرخی.
شادمان باد و تن آسان و بکام دل خویش
دشمنان را ز نهیبش دل و جان اندروای.
فرخی.
نباید مرترا مرز خراسان
هم ایدر باش دلشاد و تن آسان.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
و برتختی می نشست در صدر و دور او آذینها گرفته و آن را مردی پنج می کشیدند و از هندوستان به بلخ هم بر این جمله آمده بود که تن آسان تر و آرامتر بود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص246). ...و بدانند که اگر پدر ما گذشته شد ما ایشان را نخواهیم گذاشت که خواب ببینند و خوش و تن آسان باشند. (تاریخ بیهقی ایضاً ص284).
ز روزگار نداریم هیچگونه گله
که سخت خرم و با نعمت و تن آسانیم.
مسعودسعد.
از گشت چرخ کار به سامان نیافتم
وز دور دهر عمر تن آسان نیافتم.خاقانی.
تن آسان کسی کو قویدل تر است.نظامی.
|| تندرست. (برهان) (ناظم الاطباء). تناسا و تناسان هر دو بمعنی آسوده تن و صحیح المزاج. (انجمن آرا) (آنندراج). || کاهل. تنبل. راحت طلب. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
تن آسان نگردد سر انجمن
همه بیم جان باشد و رنج تن.فردوسی.
تن آسان غم و رنج بار آورد
چو رنج آوری گنج بار آورد.فردوسی.
غره شدی بدانچه پسندیدت
هر کاهلی خسیس تن آسانی.ناصرخسرو.
گردد به یک انعام تو رنجور تن آسان
گردد به یک احسان تو درویش توانگر.
معزی.
خوشه چینم بوقت کشت و درو
ارزن و باقلی و گندم و جو
سال تا سال از آن بود نانم
تا نگویی که من تن آسانم.سنائی.
رجوع به تن آسانی شود.

تن آسان شدن.

[تَ شُ دَ] (مص مرکب) آسوده و آرام شدن. راحت شدن. فارغ گشتن. تن آسان گردیدن :
همان به که سوی خراسان شویم
ز پیکار دشمن تن آسان شویم.فردوسی.
تن کشته با مرده یکسان شود
طپد یکزمان پس تن آسان شود.فردوسی.
فزونی نجوید، تن آسان شود
چو بیشی سگالد، هراسان شود.فردوسی.
همه برچاه همی ترسم و برجان که مباد
چاه و جانی که تن آسان شدنم نگذراند.
خاقانی.
مخور باده در هیچ بیگانه بوم
تن آسان مشو تا نباشی به روم.نظامی.
رجوع به تن آسان و تن آسانی شود.

تن آسان کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)آسوده کردن. راحت کردن. فارغ ساختن :
گنهکارگان را هراسان کنیم
ستمدیدگان را تن آسان کنیم.فردوسی.
رجوع به تن آسان شود.

تن آسان گردیدن.

[تَ گَ دَ] (مص مرکب) تناعم. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). تن آسان شدن. رجوع به همین کلمه شود.

تن آسانی.

[تَ] (حامص مرکب)آسودگی. آسایش تن. فراغت. رفاه. (حاشیهء برهان چ معین). تناسانی و تناسائی، نوازش و آسایش بدنی. (ناظم الاطباء). راحت و آرام. (غیاث اللغات) :
از او بی اندهی بگزین و شادی با تن آسانی
به تیمار جهان دل را چرا باید که بخسانی.
رودکی (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
بگفت این و چادر بسر برکشید
تن آسانی و خواب را برگزید.فردوسی.
تن آسانی از داد و رنج من است
کجا آب و خاک است گنج من است.
فردوسی.
تن آسانی و شادی افزایدت
که با شهد او زهر نگزایدت.فردوسی.
که پیروزی و شوربختی از اوست
تن آسانی و رنج و سختی از اوست.
فردوسی.
به تن آسانی بر بالش دولت بنشین
چکنی تاختن و تافتن و رنج سفر.فرخی.
خداوندی و خوبی و جوانی
تن آسانی و ناز و کامرانی.(ویس و رامین).
برده این چرخ جفاپیشه به بیدادی
از دلش راحت و از تنش تن آسانی.
ناصرخسرو.
زود بیند ز تو دل آزاری
هرکه یابد ز تو تن آسانی.مسعودسعد.
ندهد رنج آن کل کافر
هیچ کس خلق را تن آسانی.
سوزنی (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
بدا سلطانیا کو را بود رنج دل آشوبی
خوشا درویشیا کو را بود گنج تن آسانی.
خاقانی.
کُردِ صحرا رو بیابانی
چون از او یافت آن تن آسانی
به تولای خود عزیزش کرد
حاکم خان و مان و چیزش کرد.نظامی.
گه سختی، تن آسانی پذیرند
تو گویی دست و ایشان پای گیرند.نظامی.
ایها الناس جهان جای تن آسانی نیست.
مرد دانا به جهان داشتن ارزانی نیست.
سعدی.
تن آسانی گزیند خویشتن را
زن و فرزند بگذارد به سختی.
سعدی (گلستان).
و چنانک اصناف انسانی به فنون تمتع و تن آسانی از روزگار، انصاف می ستانند. (جهانگشای جوینی).
رجوع به تن آسائی شود.
|| شفقت و مهربانی. (ناظم الاطباء).

تن آسای.

[تَ] (نف مرکب) تن آسا. (ناظم الاطباء). صاحب آنندراج در ذیل تن آسائی(1)آرد: آنکه تن وی معبود وی باشد :
نیست با دیدهء بیدار تن آسایان را
با شکر خواب فراغت شکر آبی که مراست.
صائب (از آنندراج).
رجوع به تن آسا شود.
(1) - با توجه به معنی و شاهد آن ظاهراً باید مصحف «تن آسان» باشد.

تن آسایش.

[تَ یِ] (اِ مرکب) راحت. استراحت. آسایش تن. آسودگی تن. تن آسائی :
که تمکین اورنگ شاهی ازوست
تن آسایش مرغ و ماهی ازوست.حافظ.
رجوع به تن و تن آسائی و تن آسانی شود.

تناء .

[تُنْ ناءْ] (ع اِ) جِ تانی ء. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). دهداران. (مهذب الاسماء). و رجوع به تانی ء شود.

تناءش.

[تَ ءُ] (ع مص) تناوش. رجوع به همین کلمه شود.

تنائف.

[تَ ءِ] (ع اِ) جِ تنوفه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). یقال: قطعوا تنوفة ذات اهوال. و ذکرته و بیننا تنائف. (اقرب الموارد). || تنائف تُنَّف؛ اشتهای فراخ دور اطراف. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از ذیل اقرب الموارد). و رجوع به تنوفه و تنوفیه شود.

تناءة.

[تَ ءَ] (ع مص) اقامت به جایی. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء).

تنائی.

[تَ] (ع مص) دور شدن. (زوزنی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تنابز.

[تَ بُ] (ع مص) یکدیگر را به لقب بد خواندن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). یکدیگر را به لقب خواندن. (زوزنی، یادداشت به خط مرحوم دهخدا) (از اقرب الموارد). لقب نهادن همدیگر را. || یکدیگر را عیب کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد).

تنابله.

[تَ بِ لَ / لِ] (ع اِ) جِ تنبل. (المنجد). جِ تنبل و تنبال و تنباله و تنبول. (اقرب الموارد). تنابیل. (اقرب الموارد). و رجوع به این کلمات شود.

تنابنده.

[تَ بَ دَ / دِ] (اِ مرکب) در تداول مردم، ضعیف ترین و حقیرترین بنده. خرد و کوچک و خوار و زبون. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا): خدا هیچ تنابنده ای را محتاج خلق نکند. هیچ تنابنده را خدا به این مرض مبتلا نکند. (یادداشت، ایضاً).

تنابیت.

[تَ] (ع اِ) جِ تنبیت. (از اقرب الموارد). رجوع به تنبیت شود.

تنابیل.

[تَ] (ع اِ) جِ تنبل و تنبال و تنبول. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). تنابلة. (اقرب الموارد). رجوع به این کلمات شود.

تنات.

[تَنْ نا] (اِ) مأخوذ از فرانسه، به اصطلاح کیمیا ملحی که از اسید تنیک ساخته می شود. (از ناظم الاطباء).

تناتج.

[تَ تُ] (ع مص) توالد. (اقرب الموارد).

تناتف.

[تَ تُ] (ع مص) برکنده شدن موی. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). انتزاع. (اقرب الموارد). رجوع به تنتف و انتتاف شود.

تناتل.

[تَ تُ] (ع مص) دراز گردیدن و انبوه شدن علف. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تناث.

[تَثْ ث] (ع مص) فاش شدن اسرار و ظاهر کردن آنها. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تناثر.

[تَ ثُ] (ع مص) پراکنده گشتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). از هم پاشیده شدن. (زوزنی، یادداشت به خط مرحوم دهخدا). تساقط. (اقرب الموارد). فروافتادن. (کشاف اصطلاحات الفنون). || نزد پزشکان ریختن موی باشد بر اثر ضعف نیروی روییدن از پس بیماریهای طولانی که بخارهایی که باعث روییدن موی است کم می گردد یا بکلی زایل می شود. و یا بواسطهء تقلیل غذا یا به سبب آنکه در طول بیماری مریض از مداومت مرض خسته و از تدبیر و حفظ و مراعات توجه موی خویش عاجز گشته اندک اندک مویها آغاز ریختن می کند و فرق بین تناثر و تمرط آن است که تناثر بطور تفرقه و تمرط یکجا و مجموع سر را عارض شود. (از بحر الجواهر، به نقل از کشاف اصطلاحات الفنون). || بیمار شدن مردم و مردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تناثل.

[تَ ثُ] (ع مص) ریختن. یقال: تناثلوا الیه؛ ای انصبوا. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تناثی.

[تَ] (ع مص) یاد آوردن باهم چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تناجث.

[تَ جُ] (ع مص) باهم پراکنده کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تناجح.

[تَ جُ] (ع مص) پی درپی خوابهای کسی راست آمدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تناجخ.

[تَ جُ] (ع مص) باهم نازیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || طپانچهء موج چندانکه نشان گذارد در آب کندها. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). طپانچه زدن موج چندانکه نشان گذارد در آب نارها. (آنندراج). جنبیدن و حرکت نمودن موج چندانکه در آب کنارها اثر گذارد. (از اقرب الموارد).

تناجز.

[تَ جُ] (ع مص) کشش کردن و همدیگر پیکار نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تقاتل و تبارز. (اقرب الموارد).

تناجش.

[تَ جُ] (ع مص) افزودن در بیع و جز آن و فی الحدیث: لا تناجشوا؛ ای لا یزید بعضکم علی بعض من ثمن المبیع من غیر ان یزیده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). زیاده کردن قیمت در بیع و جز آن. (از اقرب الموارد). زیاده کردن در قیمت بی ارادهء خریدن تا دیگری به آن بها نخرد و در حدیث است: لا تناجشوا. (آنندراج).

تناجل.

[تَ جُ] (ع مص) باهم پیکار و نزاع کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || تناسل. (اقرب الموارد). رجوع به تناسل شود.

تناجی.

[تَ] (ع مص) با یکدیگر راز گفتن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). باهم راز گفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد).

تناحب.

[تَ حُ] (ع مص) باهم پیمان نمودن و وعده نهادن تا وقتی در قتال و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تناحر.

[تَ حُ] (ع مص) یکدیگر را کشتن. (زوزنی، یادداشت بخط مرحوم دهخدا) (آنندراج). تناحر القوم علی الامر؛ همدیگر حریصی کردند بر آن چندانکه قریب شدند که به کشش پیوندند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || همدیگر مقابل شدن هر دو سرای. || عدول کردن از راه: تناحروا عن الطریق. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تناد.

[تَ دد] (ع مص) از یکدیگر رمیدن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). پراکنده شدن و از هم گریختن و رمیدن و منه قراءة ابن عباس و جماعة یوم التناد بشد الدال. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء)... به تشدید دال پراکنده شدن و از همدیگر رمیدن و یوم التناد که در قرآن واقع است(1) به هر دو روش (به تخفیف و تشدید دال) خوانده اند. (آنندراج). تخالف و تنافر. (اقرب الموارد). || تفرق. (اقرب الموارد).
- یوم التناد؛ کنایه از، روز قیامت. (غیاث اللغات). یوم التنادی. (اقرب الموارد). رجوع به تنادی شود.
(1) - قرآن 40 / 32

تناد.

[تَ] (ع مص) باهم ندا دادن یکدیگر را. (غیاث اللغات) (آنندراج). در اصل تنادی بوده. (آنندراج). رجوع به مادهء قبل و تنادی می شود.

تنادس.

[تَ دُ] (ع مص) یکدیگر را لقب نهادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به تنابز شود.

تنادم.

[تَ دُ] (ع مص) با همدیگر همنشینی کردن در مجلس شراب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تجالس بر شراب. (از اقرب الموارد). با یکدیگر ندیمی کردن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تنادی.

[تَ] (ع مص) فراهم آمدن مردم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || یکدیگر را آواز دادن. (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (از آنندراج). همدیگر را خواندن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بهم در انجمن نشستن. (زوزنی) (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنادی.

[تَ] (ع اِ) یوم التنادی؛ روز قیامت. و قری ء التناد بتشدید الدال. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). رجوع به تناد شود.

تنادید.

[تَ] (ع ص) ذهبوا تنادید؛ بهر سو پراکنده رفتند. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنادیل.

[تَ] (اِ) گروهی از پارسیان قدیم که خلاف احکام و قرارداد شریعت آزر هوشنگ یعنی مه آباد پیغمبر عجم کردندی و آنان را ارباب شریعت آزر هوشنگ، اهرمن و دیو و گمراه خواندندی و ملامت کردندی و گروهی که متابعت احکام کتاب پیمان فرهنگ آزر هوشنگ می کردند بضد این طایفه آنان را فرشته و سروش و سپاهی و به دین و سهی کیش و زنادیل می نامیده اند و این دو لغت در فرهنگها نیست. از دبستان نقل شده است. (انجمن آرا) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ظاهراً از برساخته های فرقهء آذر کیوان است.

تناذر.

[تَ ذُ] (ع مص) یکدیگر را بیم کردن. (زوزنی). یکدیگر را ترسانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنار.

[تَنْ نا] (ع ص) تنورگر. تنوری، مثله. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (مهذب الاسماء). سازندهء تنور. (از اقرب الموارد).

تنار.

[تِ] (اِخ)(1) لویی ژاک ... از شیمی دانان معروف فرانسه (1777-1857 م.) و کاشف آب اکسیژنه. او پدر ادموند تنار است. رجوع به مادهء بعد شود.
(1) - thenard (baron Louis - Jacques,).

تنار.

[تِ] (اِخ)(1) فرزند لویی ژاک تنار است. وی در دانش شیمی و کشاورزی شهرت داشت. و اثر سولفوردو کاربن را برای دفع نوعی از حشره که شبیه به پشهء درختی است(2). کشف کرد. رجوع به مادهء قبل شود.
(1) - thenard (le baron Edmond).
(2) - Phylloxera.

تنار.

[تِ] (اِخ)(1) نام باستانی ماتاپان(2)، دماغه و غاری است در لاکونی(3) که در منتهی الیه پلوپونز(4) قرار دارد. (از لاروس): اهالی کرسیر... شصت کشتی جنگی تهیه کردند که به آبهای یونان بفرستند ولی از ترس شاه ایران (خشایارشا) بعد به فرمانده کشتی ها دستور دادند که پس از رسیدن به سواحل پلوپونز(5)در محل پیلوس و تنار منتظر وقایع شوند. (ایران باستان ج1 ص767). رجوع به همین کتاب ج2 ص1882 و 1883 و ج3 ص1976 شود.
(1) - tenare.
(2) - Matapan.
(3) - Laconie.
(4) - Pelophonnese.
(5) - Peloponnese.

تنازب.

[تَ زُ] (ع مص) یکدیگر را لقب نهادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تنابز. (اقرب الموارد). رجوع به تنابز شود.

تنازع.

[تَ زُ] (ع مص) خصومت کردن دو گروه باهم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج). تخاصم در چیزی. (از اقرب الموارد). با یکدیگر خصومت کردن. (از ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). || اختلاف. (اقرب الموارد) : و این مسئله در میان علمای اوائل در تنازع است. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص289). و کس را در اختلاف مذاهب و تنازع مناصب مجال نماند. (ترجمهء تاریخ یمینی ایضاً ص436). || از همدیگر گرفتن چیزی را. (منتهی الارب). از همدیگر گرفتن چیزی. (ناظم الاطباء) (از آنندراج). تناول و تجاذب چیزی. (از اقرب الموارد). || جام از یکدیگر گرفتن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). تعاطی جام. (از اقرب الموارد). || (اصطلاح نحو) نزد نحویان عبارت است از توجه دو عامل یا بیشتر بسوی معمول واحد به اختلاف جهت یا به اتحاد جهت... (از کشاف اصطلاحات الفنون). و تنازع کنند باهم دوفعل باسم ظاهر که بعد آنها باشد در فاعلیت چون ضربنی واکرمنی زید، یا در مفعولیت چون ضربت و اکرمت زیدا یا در فاعلیت و مفعولیت یعنی یکی فاعل را خواهد و دیگر مفعول را. مثل ضربت واکرمنی زید. پس مختار بصریین اعمال فعل ثانی است به جهت قرب او و فعل اول اگر اقتضای فاعل کند در صورت موافق اسم ظاهر در فعل مفرد ضمیر مستتر فرض کند و در غیر آن ضمیر بارز چنانچه ضربنی و اکرمت زیدا و ضربانی واکرمت الزیدین. اگرچه در این صورت اضمار قبل الذکر لازم می آید لیکن نزد بصریین تنازع در فاعل جایز است و اگر اول مفعول را خواهد ضمیر مفعول را حذف کنند، بشرطی که آن هر دو فاعل از افعال قلوب نباشند. چنانکه ضربت و اکرمت زیداً؛ یعنی، زدم او را و گرامی کردم زید را، تا اضمار قبل الذکر لازم نیاید در مفعول. و کسائی خلاف بصریین اضمار فاعل و فعل اولی روا ندارد بخوف اضمار قبل الذکر، بلکه حذف می کند ضمیر فاعل را از فعل اول و قرار اعمال فعل ثانی روا نداشته بوقت خواستن فعل اول فاعل را برای خوف حذف فاعل باضمار قبل الذکر و این هر دو ممنوع است و مختار کوفیین اعمال فعل اول است به جهت سبقت آن فقط تنصیف دو نیم کردن چیزی را و از هم نصف نصف کردن. (از کنز، بنقل غیاث اللغات).

تنازعات.

[تَ زُ] (ع اِ)جِ تنازع. (فرهنگ فارسی معین). خصومتها. کشمکش ها. ستیزگی ها. و مناقشه ها. رجوع به تنازع شود.

تنازع بقا.

[تَ زُ عِ بَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) یکی از اصول نظریهء داروین و پیروان او، وجود تنازع بقا در دنیای موجودات زنده است و آن عبارت از قبول وجود یک کشمکش دائم میان موجودات زنده می باشد که به انتخاب انسب منجر می گردد. آقای دکتر سیاسی آرد: ... نظر کلی آنها (داروین و پیروان او) درباب تغییر شکل موجودات روی دو اصل بزرگ «تنازع بقا»(1) و «انتخاب انسب» قرار دارد و خلاصه این است که افراد یک خانواده از همه حیث با هم مساوی نیستند بلکه بعضی از آنها تصادفاً نسبت به دیگران دارای مزیت یا مزایایی می شوند که در تنازع بقا کامیابی آنها را تضمین می کند در صورتی که فقدان آن در افراد دیگر سبب مغلوبیت و از میان رفتن آنها می گردد. این مزیت ممکن است جسمانی و مرئی باشد مانند اختلاف قامت و خردی و درشتی اندام و... یا عبارت باشد از استعدادهای مخصوص برای حرکاتی معین که آن استعدادها غریزه خوانده می شوند. در هر حال مزیت مزبور به اعقاب که رسید ثابت و برقرار می ماند و عمومیت پیدا می کند چه افرادی که از آن محروم بوده اند برطبق قانون «انتخاب انسب» بتدریج از بین رفته و می روند. از هزاران میوه که بر یک درخت هست و از میلیونها تخم که بعضی حیوانات می گذارند شماره کمی به بار می رسند یا دورهء بلوغ را می بینند این تنازع و زدوخورد تنها در مقابل قوای طبیعت (برای هوا و نور و غذا...) نیست بلکه میان افراد یک نوع نیز جریان دارد. طعمه ها و طعمه خوارها همه در جنگ و جدالند. زدوخورد طعمه ها با یکدیگر از این رو است که می خواهند در فرار از خطر با یکدیگر سبقت جویند... باری در این تنازع هر فرد بهتر مسلح باشد ظفر خواهد یافت و چیزی که باعث پیروزی او گردیده در افرادی که پس از او می آیند و دوام و بقائی می کنند ناچار موجود خواهد بود. افرادی که فاقد آن مزیت هستند ممکن است بعرصهء وجود بیایند ولی... مغلوب و منکوب و نابودشان خواهد ساخت. (از کتاب روانشناسی از لحاظ تربیت ص423).
(1) - Cancurrence Vitale.

تنازق.

[تَ زُ] (ع مص) یکدیگر را دشنام دادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تشاتم. (اقرب الموارد).

تنازل.

[تَ زُ] (ع مص) باهم کشش و پیکار کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): تنازل القوم؛ نزلوا عن ابلهم الی خیلهم فتضاربوا. (اقرب الموارد).

تناس.

[تَ] (اِ) فتق؛ پاره شدن تناس؛ بیرون آمدن فتق. (ناظم الاطباء). یا تن آس. قیله. ادره. بادگندی. غری. فتق بیضه. دبه خایه.(1) تناسب.
[تَ سُ] (ع مص) همدیگر پیوند شدن. (آنندراج). با یکدیگر پیوند شدن. (ناظم الاطباء). باهم مناسبت داشتن. (غیاث اللغات). باهم نسبت داشتن. نسبت یافتن با یکدیگر. خویش هم بودن. (فرهنگ فارسی معین). || تشا کل و تماثل. (اقرب الموارد). || وجود داشتن نسبت و رابطهء میان دو کس یا دو چیز. || برازیدن. || (اِمص) خویشاوندی. خویشی. || سازواری. موافقت. (فرهنگ فارسی معین) : که کتاب و ترازو و آهن بیکدیگر تناسبی ندارد. (کلیله و دمنه). || (اصطلاح بدیع)، مراعاة النظیر. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به همین کلمه شود. || اصطلاح حساب، بیان تساوی دو نسبت را تناسب نامند مثلا 83 تناسب است. این تناسب را چنین می خوانند: 4 به 3 مثل 8 است به 6. اعداد 4و3و8و6 را جمله های این تناسب نامند. || اصطلاح موسیقی، هماهنگی. ج، تناسبات. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به مناسبت و کشاف اصطلاحات الفنون شود.
(1) - کلمهء تناس را من در درکه، قریه ای به شمال غربی تهران بالای اوین، شنیدم. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

تناسبات.

[تَ سُ] (ع اِ) مناسبتها و مشابهت ها. (ناظم الاطباء). جِ تناسب. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به تناسب شود.

تناسب اندام.

[تَ سُ بِ اَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) توازن و هم آهنگی اندامهای مختلف بدن با یکدیگر، چنانکه زیبائی بدن انسان در تناسب اندام وی است. رجوع به کالبدشناسی هنری دکتر نعمت الله کیهانی صص158-163 شود.

تناسخ.

[تَ سُ] (ع مص) مردن وارثی پس وارثی پیش از قسمت میراث. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || نوبت بنوبت گردیدن زمانه و فی الحدیث: لم تکن نبوة الاتناسخت؛ ای تحولت من حال الی حال یعنی امرالامة. || گذشتن قرنی بعد قرنی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). به آخر رسیدن قرنی بعد قرنی دیگر و آمدن زمانی بعد زمانی دیگر. (آنندراج). پیاپی گذشتن زمانها و قرنها چنانکه گوئی هریک از آنها حکم ماقبل را نسخ می کند. (فرهنگ فارسی معین). || زائل شدن. (آنندراج) (غیاث اللغات). نسخ کردن یکی دیگری را. (از اقرب الموارد). یکدیگر را نسخ کردن. باطل ساختن. ابطال. زایل کردن. (فرهنگ فارسی معین). || زائل شدن روح از قالبی و درآمدن آن به قالبی دیگر. (غیاث اللغات). و بدین معنی مناسخة و تناسخ در عرف زائل شدن از قالبی و درآمدن به قالبی دیگر. (آنندراج). خروج روح از قالبی و دخول آن در قالب دیگرکه رسخ نیز گویند. (ناظم الاطباء). انتقال روح بعد از موت از بدن به بدن انسان دیگر. (فرهنگ فارسی معین). عبارت از تعلق روح است به بدن دیگر بعد از مفارقت آن از بدن اول بدون آنکه زمانی فاصله شود. چه بین روح و جسد تعشق ذاتی است. (از تعریفات جرجانی). تناسخیان گویند نفوس ناطقه پس از مرگ هنگامی مجرد از ابدان خواهد بود که جمیع کمالات نفسانی را در مرحلهء فعلیت حائز شده باشد و چیزی از کمالات در مرحلهء بالقوة برای او نمانده باشد. اما نفوسی که از کمالات بالقوهء آنها چیزی باقی است در بدنهای انسانی می گردد از بدنی به بدن دیگر نقل کند تا بغایت کمال از علوم و اخلاق برسند که آنگاه مجرد و پاک از تعلق به بدنها باقی ماند و این انتقال را نسخ نامند. و گویند پاره ای از نفوس ناطقه از بدن انسان به بدن حیوان که مناسب با اوصاف آنان است نزول کند چنانکه بدن شیر برای شجاع و بدن خرگوش برای ترسو و این انتقال را مسخ نامند. و نیز گویند که بعضی از نفوس ناطقه به اجسام گیاهی انتقال یابند که آن را رسخ نامند و بعضی دیگر که به جماد منتقل شوند و آن را فسخ نامند. (از کشاف اصطلاحات الفنون).

تناسخی.

[تَ سُ] (ص نسبی) آنکه معتقد است به تناسخ ارواح در اجساد چنانکه محتویات کتابی را نسخه کنند در کتابی دیگر. (مفاتیح، یادداشت به خط مرحوم دهخدا). آنکه به عود روح پس از مرگ در جسد دیگر معتقد است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به تناسخ و تناسخیه شود.

تناسخیه.

[تَ سُ خی یَ] (اِخ) قائلین به تناسخ. فرقه ای که معتقد به تناسخ باشند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به تناسخ و تناسخی شود.

تناسف.

[تَ سُ] (ع مص) راز و پنهان گفتن سخن. یقال: هما یتناسفان الکلام؛ ای یتساران. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد).

تناسق.

[تَ سُ] (ع مص) با یکدیگر منتظم و آراسته شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تنسق. انتساق. انتظام بعض چیز با بعضی دیگر. (از اقرب الموارد).

تناسل.

[تَ سُ] (ع مص) زه و زاد پدید آمدن. (زوزنی). از یکدیگر زادن. (منتهی الارب) (از دهار) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). از هم زائیدن. (غیاث اللغات) :هرکه خدمت... کسی را کند که قدر آن نداند همچنان آن کس است که بصورت گرمابه بهوس تناسل عشق آرد. (کلیله و دمنه). تا دامن قیامت از توالد و تناسل ایشان مؤمن و مؤمنه می زاید. (کلیله و دمنه). بقاء ذات تو بدوام تناسل ما متعلق است. (کلیله و دمنه).
ور مزاج گوهران را از تناسل باز داشت
طبع کافوری که وقت مهرگان افشانده اند.
خاقانی.
از تناسل عدد لشکر او بیش کنند
این زن و مرد که با نفع و ضر آمیخته اند.
خاقانی.

تناسلی.

[تَ سُ] (ص نسبی) منسوب به تناسل. دکتر فاطمی آرد: معمو در هر کلنی سه نوع جانور مشاهده می شود: 1- جانوران گوارشی... 2- جانوران انگشتی... 3- جانوران تناسلی... (از جانورشناسی عمومی ج1 ص207-208).
- آلات تناسلی؛ دو اندام مرد و زن که بقاء نسل راست. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- غدد تناسلی؛ برتخمدان ماده و تخم نر (بیضه) اطلاق شود و هریک از این دو عضو سلول مخصوصی سازند که از ترکیب این دو، یعنی ترکیب گامت نر یا اسپرماتوزوئید با گامت ماده یا تخمک، موجود جدیدی که تمام صفات گونه را در بردارد تولید می شود. رجوع به جانورشناسی عمومی دکتر فاطمی صص26-27 و فیزیولوژی دکتر علی کاتوزیان صص 130-161 و تناسل و دیگر ترکیبهای آن شود.

تناسی.

[تَ] (ص نسبی) منسوب به تناس. مبتلی به تناس. خداوند علت فتق. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به تناس شود.

تناسی.

[تَ] (ع مص) فراموش کردن. (زوزنی). فراموش نمودن. (زوزنی) (آنندراج). فراموش گردانیدن کسی را. یقال: تناسه الشی ء؛ ای انساهُ ایاه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تناسیدن.

[تَ دَ] (مص) خوش شدن. (آنندراج).

تناشب.

[تَ شُ] (ع مص) فراهم شدن قوم و در یکدیگر آویختن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). یقال: تناشبوا حول الرسول. (اقرب الموارد).

تناشد.

[تَ شُ] (ع مص) بهم شعر خواندن. (زوزنی). همدیگر شعر خواندن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و قول الاعشی: و اذا تنوشد فی المهارق انشدا؛ ای اذا تناشدهُ العباد بمعنی تداعوهُ و طلبوا منه بحق الکتب المنزلة اطلبهم و اجابهم. (الاساس، از اقرب الموارد).

تناشیر.

[تَ] (ع اِ) سرمشقهای طفلان مکتب. واحد ندارد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). یقال: ما اشبه خطه بتناشیر الصبیان و هی خطوطهم فی المکتب. (اقرب الموارد).

تناصح.

[تَ صُ] (ع مص) یکدیگر را نصیحت کردن. (زوزنی) (آنندراج).

تناصر.

[تَ صُ] (ع مص) یکدیگر را یاری دادن. (زوزنی) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || راست گردانیدن بعض خبر مر بعض را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تناصف.

[تَ صُ] (ع مص) یکدیگر را انصاف دادن. (منتهی الارب) (از زوزنی) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): انی غرضت الی تناصف وجهها؛ یعنی استواءَ المحاسن کان بعض اعضاء الوجه انصف بعضاً فی اخذ القسط من الجمال. (اقرب الموارد).

تناصی.

[تَ] (ع مص) موی پیشانی یکدیگر گرفتن قوم در خصومت. (از اقرب الموارد) (از معجم متن اللغة). || تقرب و تقابل طلح و سیال (دو نوع گیاه) چنانکه این بر آن و آن بر این درآید با وزش باد. (از اقرب الموارد).

تناصیب.

[تَ] (ع اِ) علمهای راه که از سنگ سازند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تناضل.

[تَ ضُ] (ع مص) با یکدیگر تیر انداختن. (زوزنی). نبرد کردن در تیراندازی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): تناضلوا؛ ای تباروا فی النضال و تراموا للسبق. (اقرب الموارد).

تناطح.

[تَ طُ] (ع مص) باهم سرون زدن قچقار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). یکدیگر را سرو زدن. (زوزنی). || یکدیگر را فاکوفتن. (زوزنی).

تناطق.

[تَ طُ] (ع مص) تقاول. (اقرب الموارد).

تناطی.

[تَ] (ع مص) بهم پیشی گرفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تسابق. (اقرب الموارد). || مروسیدن با کسی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تمرس. (اقرب الموارد). || فراگرفتن سخن و بهم کشیدن آن را. یقال: تناطی الکلام؛ اذا تعاطاه و تجاذبه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد).

تناظر.

[تَ ظُ] (ع مص) بهم نظر کردن. (زوزنی). بریکدیگر نگریستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || تناظرت النخلتان؛ یعنی، نگریست خرمابن ماده بسوی نر و گشنی حاصل نشد یا که گشنی داده نشد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || مقابله نمودن. || مشقت و ریاضت کشیدن در کار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (اصطلاح نجومی) نزد منجمان، آن را اتصال طبعی نیز نامند و بجای اتصالات نظر بکار برند و این بر سه نوع است: تسدیس و تربیع و مقابله. و این چنان بود که بعد دو کوکب از دو نقطهء اعتدال برابر اتفاق افتد مثلا چون کوکبی در بیستم درجهء حمل بود و کوکبی در دهم درجهء حوت، میان هر دو تسدیس است که این هر دو درجه موافقند در مطالع بجهت آنکه بعد هر دو از اول حمل مساوی است بر توالی حمل و مخالف توالی حوت پس چون دو کوکب در این دو جزء باشند بجای نظر تسدیس نشیند. و همچنین ثور و دلو در مطالع موافقند. ثور بر توالی و دلو برخلاف توالی و این تربیع بود. و اجزاء جوزا یا جدی موافقند بر توالی. و این بجای مقابله نشیند و اگر ابتدای آن قسمت از میزان کنند حکم همین باشد آن اجزاء را که موافق باشند در درازی روز. بعد ایشان از دو نقطهء انقلاب برابر باشد. چنانکه اجزاء سرطان تا جوزا برخلاف توالی و اجزاء جوزا تا سرطان بر توالی. پس کوکبی در بیستم درجهء سرطان باشد و دیگری در دهم درجهء جوزا، میان هر دو تسدیس باشد. و همچنین اسد را با ثور و سنبله را با حمل و میزان را با حوت و عقرب را با دلو و قوس را با جدی و اگر از نقطهء جدی ابتدا گیرند همین حکم دارد. این در شجره گفته، بدان که بودن دو کوکب در دو طرف دو نقطهء اعتدالین، ببعد متساوی مسمی است به تناظر مطلعی. و بودن دو کوکب در دو طرف دو نقطهء انقلابین به بعد متساوی مسمی است به تناظر زمانی. این در توضیح التقویم گفته. و تناظر مطلعی را اتفاق قوت نیز نامند و تناظر زمانی را اتفاق طبقت نیز گویند. کذا فی کفایة التعلیم. (از کشاف اصطلاحات الفنون).

تناعس.

[تَ عُ] (ع مص) خویشتن را خوابیده نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تناوم. (اقرب الموارد). || آرام گرفتن برق بعد حدت و شدت. (از اقرب الموارد).

تناعم.

[تَ عُ] (ع مص) تن آسان گردیدن و تن آسان نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ترفه. (اقرب الموارد).

تناعی.

[تَ] (ع مص) خبر کشتگان گفتن تا یکدیگر را برانگیزند بر جنگ. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): اتصل خبر هلکه بعشیرته فتناعوه. (اقرب الموارد).

تناغ.

[تُ] (اِ) آخرین جام شراب بازمانده در صراحی که هنگام رحلت بسلامتی دوستان خورند. (ناظم الاطباء). رجوع به لسان العجم شعوری ج1 ص306 شود.

تناغر.

[تَ غُ] (ع مص) ناشناخته آوردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تناکر. (اقرب الموارد). رجوع به تناکر شود.

تناغص.

[تَ غُ] (ع مص) انبوهی نمودن شتران. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تناغض.

[تَ غُ] (ع مص) تزاحم. (اقرب الموارد).

تناغی.

[تَ] (ع مص) همدیگر پیشی گرفتن و برهم چیره شدن: تناغی القوم؛ تباروا و تغالبوا. (از المنجد).

تنافد.

[تَ فُ] (ع مص) حجت آوردن در نزد قاضی. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || تخاصم. (اقرب الموارد). رجوع به تنافذ شود.

تنافذ.

[تَ فُ] (ع مص) به قاضی رسیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). یقال: تنافذوا الی القاضی؛ ای خلصوا الیه فاذا ادلی کل منهم بحجته فیقال تنافدوا (با دال مهمله). (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به تنافد شود.

تنافر.

[تَ فُ] (ع مص) بهم بحاکم شدن تا حکم کند که اصل که بزرگتر است. (از زوزنی). بهم پیش حاکم شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تحاکم و تفاخر. (اقرب الموارد). || بکاری رفتن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || نفرت نمودن و گریختن است. (غیاث اللغات) (آنندراج). گریختن از همدیگر از ترس. (ناظم الاطباء). از هم رمیدن. از یکدیگر بیزاری جستن. دوری جستن. (فرهنگ فارسی معین). || (اِمص) رمیدگی. ناسازی. (فرهنگ فارسی معین). || به اصطلاح علم معانی، اجتماع الفاظی چند که تلفظ به آنها ثقیل باشد و از تلفظ آن طبع نفرت گیرد چنانکه صدق قول و عمارت توران و خصوصاً که به یکدم آن را دو سه بار بگویند. چنانکه این الفاظ: خواجه تو چه تجارت می کنی. (غیاث اللغات) (آنندراج). تنافر در حروف آن است که در کلمه ترکیب حرفها طوری باشد که تلفظ آن دشوار بود و در کلمات آن است که در ترکیب کلمات دشوار گردد:
درین درگه که گه گه که که و گه گه که آید که. || تنافر در معنی آن است که معانی کلمات در یکدیگر دور بوند و سازگار نباشند. ج، تنافرات. (فرهنگ فارسی معین). تنافر گاه در یک کلمه بود و گاه بخاطر پشت سر یکدیگر آمدن دو یا چند کلمه. تنافر. در کلمه بخاطر ترکیب حروف نامتجانسی است که تلفظ آن را دشوار کند مانند مستشزرات و در کلمات بخاطر پی یکدیگر آمدن کلماتی است که تلفظ آن مشکل گردد نظیر خواجه توچه تجارت میکنی. رجوع به کتب مفصل علم معانی شود.

تنافز.

[تَ فُ] (ع مص) باهم برجستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تواثب بعضی بر بعضی. (اقرب الموارد). رجوع به تواثب شود.

تنافس.

[تَ فُ] (ع مص) رغبت کردن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (دهار) (زوزنی). رغبت کردن بطریق مبارات. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || باهم نفس زدن و فخر کردن. (غیاث اللغات) (آنندراج).

تنافط.

[تَ فُ] (ع مص) موی از پوست برکنده به آتش سوختن جهت خوردن. (منتهی الارب) (آنندراج). یفعل ذلک فی الجدب. (منتهی الارب). رجوع به تنافیط شود. || کفک انداختن دیگ. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). تنافط القدر، رومت بالزبد؛ کفک انداخت آن دیگ. (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنافور.

[تَ] (اِ) مقداری از گناهان باشد به شریعت زردشت. (برهان). محکوم بسبب گناهان در دین زرتشتی. (فرهنگ فارسی معین). بمعنی گناه اندک بر وفق شریعت زردشت چنانکه ما صغیره گوییم. (انجمن آرا) (آنندراج). مقداری از گناهان و گناهان صغیره. (ناظم الاطباء). در پهلوی تناپور(1) در وندیداد، فرگرد 4 بند 17 تنمپیریئیت(2) آمده مرکب از کلمهء تن و مصدر پر(3). همین مصدر در اوستا برابرکردن و سنجیدن و انباردن است. در گزارش پهلوی در توضیح کلمهء مذکور وندیداد آمده تناپوهر بود(4) کسی که پنج بارگناه (اردش) از او سر بزند و در دین زرتشتی تنافور یعنی محکوم است. (از یادداشتهای تفسیر وندیداد پور داود حاشیهء برهان چ معین).
(1) - tanapuhr.
(2) - tanompiryeite.
(3) - par.
(4) - tanapuhr but.

تنافی.

[تَ] (ع مص) یکدیگر را نیست کردن. (زوزنی). یکدیگر را راندن. (مجمل اللغة). باهم منافی گردیدن و یکدیگر را نفی کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). هم دیگر را نیست کردن. (آنندراج). تباین و تدافع: و جیران تنافوا فی المعانی؛ ای خالف بعضهم بعضاً فی اوصاف المحموده. (اقرب الموارد). اجتماع دو چیز در مکان واحد و زمان واحد چنانکه سیاهی و سفیدی و وجود و عدم. (از تعریفات جرجانی) : و تضاد و تنافی از مزاج طبایع اربعه برخیزد. (سندبادنامه ص343).

تنافیج.

[تَ] (ع مص) پاره های تریزجامه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنافیط.

[تَ] (ع مص) پوست موی برکندهء به آتش سوخته جهت خوردن. (ناظم الاطباء). موی برکندن پوست با قراردادن آن در آتش برای خوردن. یفعل ذلک فی الجدب. (از اقرب الموارد). منتهی الارب این معنی را در تنافط آورده. رجوع به تنافط شود.

تناقض.

[تَ قُ] (ع مص) عهد شکستن. || باز کردن بنا و تاب رسن و جز آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || ضد یکدیگر شدن. (زوزنی) (از آنندراج) (از غیاث اللغات). || (اصطلاح منطقی) اختلاف دو قضیه است به حسب ایجاب و سلب چنانکه به اقتضای ذاتی صدق یکی مستلزم کذب دیگری گردد. مانند: زید انسان است. زید انسان نیست. (از تعریفات جرجانی). دو قضیهء متناقض باید در کیف یعنی ایجاب و سلب مختلف باشند و در کم نیز اختلاف آن دو با یکدیگر، اگر قضیه محصوره باشد شرط است یعنی در کلیت و جزئیت. و در هشت امر نیز وحدت دو قضیه شرط است: موضوع، محمول، مکان، شرط، اضافه، جزء و کل، قوه و فعل، زمان:
در تناقض هشت وحدت شرط دان(1)
وحدت موضوع و محمول و مکان
وحدت شرط و اضافه جزء و کل
قوه و فعل است در آخر زمان.
(یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
و صاحب اساس الاقتباس آرد: و تناقض اختلاف دو قضیه باشد در کیفیت، اما بر وجهی که لذاته اقتضاء آن کند که یکی از آن دو قضیه بعینه یا لابعینه صادق بود، و دیگر کاذب. و اختلاف کیفیت، گاه بود که اقتضاء اقسام صدق و کذب نکند چنانکه گویند: انسان کاتب است - انسان کاتب نیست و گاه بود که اقتضاء اقتسام صدق و کذب کند، اما آن اقتضاء لذاته نبود، بلکه بسبب امری دیگر بود. چنانکه گوید: زید ناطق است، زید انسان نیست. چه این اقتسام از جهت تساوی دلالت انسان و ناطق است، نه از جهت اختلاف سلب و ایجاب لذاته. اما چون گویند:
زید انسان است - زید انسان نیست، بهمه حال این اختلاف اقتضاء امتناع اجتماع هر دو قضیه کند بر صدق و کذب و مراد از اختلافی که در تناقض افتد این است. و اما تعیین و لاتعیین طرف صدق و کذب به اعتبار مواد باشد، چه در مادهء وجوب و امتناع همیشه صدق در جانب ایجاب بعینه، یا در طرف سلب بعینه بود، مثالش: زید انسان است - زید انسان نیست، و این مادهء وجوب است. و همیشه موجبه صادق بود، و سالبه کاذب. و همچنین زید حجر است - زید حجر نیست، و این مادهء امتناع بود و برعکس اول باشد. و در مادهء ممکن اگر زمانی اعتبار کنند که یکی از دو طرف سلب و ایجاب حاصل آمده باشد، مانند ماضی و حال، همیشه صدق در یک طرف حاصل بود، چنانکه زید دی کتاب کرد -زید دی کتاب نکرد، و اما در زمان مستقل که هنوز یکی از دو طرف حاصل نیامده باشد و هریکی ممکن بود، از دو لابعینه صادق بود، و دیگر کاذب: این است معرفت معانی این قضایا برحسب اصطلاح. و از همه مهمتر معرفت تناقض بود در علوم و محاورات از اعتبارش گزیر نبود گوئیم: در قضایاء شخصی چون شرایط تقابل رعایت کنند تناقض حاصل شود، چه اگر در زمانی معین گویند:
زید کاتب است - زید کاتب نیست، این دو قضیه متناقض بود و به شرطی دیگر حاجت نبود. و در مهملات تناقض واقع نبود، چه مهمله در قوت جزوی است و دو جزوی مختلف در کیفیت ممکن بود بر صدق جمع آیند، چنانکه در مادهء امکان گویی: بعضی انسان کاتب است - و بعضی کاتب نیست، پس مهملات نیز ممکن نبود که بر صدق جمع آیند.
و اما در محصورات اگر دو کلی بگیرند، یکی سالب و دیگر موجب و در مواد اعتبار کنند، کلی موجب در ماده وجوب صادق و درمادهء امتناع کاذب بود، و کلی ممتنع برعکس، اما در مادهء امکان هر دو کاذب باشند، مثالش: همهء انسان حیوان است - هیچ انسان حیوان نیست. همه انسان کاتب است - هیچ انسان کاتب نیست. همه انسان حجر است - هیچ انسان حجر نیست. و اگر دو جزوی بگیرند هم از این امثله، جزوی موجب در مادهء وجوب صادق بود، و در مادهء امتناع کاذب. و جزوی سالب برعکس. اما در مادهء امکان هر دو صادق باشند، چنانکه گفتیم، پس نه دو کلی متناقض بود و نه دو جزوی. اما چون یکی کلی بود و یکی جزوی در همهء مواد اقتسام صدق و کذب کنند. پس شرایط تناقض بعینها شرایط تقابل باشد، با زیادت یک شرط و آن اختلاف در کمیت بود. و از اینجا معلوم شود که موجبهء کلی نقیض سالبهء جزوی باشد، و سالبهء کلی نقیض موجبهء جزوی. و از این لوح احوال قضایاء محصوره که شرح داده آمد در نظر آید. و در شرطیات چون اتفاق مقدم و تالی و اختلاف سلب و ایجاب هم بر این قاعده بعینه رعایت کنند، حال تقابل و تداخل و تضاد و تناقض معلوم شود. و هم بر این نسق بود بی هیچ تفاوت بشرط آنکه در متصله اگر موجبه اتفاقی بود سالبه سلب اتفاق کند، و اگر لزومی بود سالبه سلب لزوم کند. و در منفصله هر عناد که موجبه اثبات کند سالبه همان عناد را سلب کند بعینه. و ایراد امثله تطویل بی طائل باشد و با تمهید این قواعد به آسانی میسر... لوح احوال قضایاء محصوره. (اساس الاقتباس چ مدرس رضوی صص98 - 100) :
اگر آن را خلافی روا دارم به تناقض قول... منسوب گردم. (کلیله و دمنه).
قول و فعل بی تناقض بایدت
تا قبول اندر زمان پیش آیدت.مولوی.
-تناقض موجهات؛ مراد آن است که میان دو قضیه از لحاظ جهت آن دو یعنی امکان و ضرورت و دوام آنها تناقض موجود باشد. شرایط تناقض در این مورد نیز معتبر است و برای تفصیل و آگاهی بیشتر رجوع به اساس الاقتباس ص154 و تقابل و تناقض در همین لغت نامه شود.
(1) - ... اشترطوا فی التناقض ثمانی وحدات. وحدة الموضوع و المحمول و الزمان و المکان و الشرط و الاضافه و الجزء و الکل و القوه و الفعل. و اکتفی الفارابی بالثلاثة الاول. و یمکن رد الکل الی وحدة النسبة الحکمیة لاختلافها عند اختلافه. و یعتبر اختلاف الجهة فی الموجهة و فی المحصورات اختلاف الکم ایضاً. (کشاف اصطلاحات الفنون).

تناقل.

[تَ قُ] (ع مص) مر یکدیگر را نقل کردن خبر و بیان نمودن. (ناظم الاطباء). نقل کردن حدیث بعضی از بعض دیگر، و تنازع کردن در آن. (از اقرب الموارد).

تناقیص.

[تَ] (ع اِ) قصورات. (ناظم الاطباء).

تناکث.

[تَ کُ] (ع مص) همدیگر عهد و پیمان شکستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تناقض عهدها. (از اقرب الموارد). رجوع به تناقض شود.

تناکح.

[تَ کُ] (ع مص) مزاوجت کردن و یکدیگر را نکاح کردن. (ناظم الاطباء). تزوج بعضی با بعضی دیگر. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || فراهم آمدن بعضی درخت با بعضی دیگر. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تناکد.

[تَ کُ] (ع مص) سخت و دشوار شدن. || دشواری کردن باهم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تعاسر. (اقرب الموارد). رجوع به تعاسر شود.

تناکر.

[تَ کُ] (ع مص) خویشتن را نادان ساختن. (زوزنی). خویشتن را نادان نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تجاهل. (اقرب الموارد). || ناشناخته آوردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || ناشناختن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) : معن او را بوجه تناکر مدد نمود و کار خصم او بساخت منصور چون او را بشناخت از سر جرایم معهود او درگذشت. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص446). || بر همدیگر دشمنی ورزیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تناکف.

[تَ کُ] (ع مص) به نوبت گفتن سخن را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تعاور. (اقرب الموارد).

تنالیدن.

[تَ دَ] (مص) ریختن و ریخته شدن. || پاک کردن بواسطهء شستن و مالیدن و جلا دادن. (ناظم الاطباء).

تنام.

[تَ م] (ع مص) افزون شدن و بسیار شدن. (ناظم الاطباء). || خفتن. (ناظم الاطباء).

تنامبد.

[تَ بُ] (اِ) تنانتن. (ناظم الاطباء). رجوع به تنانتن شود.

تنان.

[تَ] (اِ) جِ تن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
چو لشکر بیامد ز دشت نبرد
تنان پر ز خون و سران پر ز گرد.فردوسی.
فراوان تنان زینهاری شدند
فراوان به دژها حصاری شدند.
اسدی (گرشاسب نامه).
رجوع به تن شود.

تنان.

[تِنْ نا] (ع اِ) مثنی تِنّ. (منتهی الارب)، یقال: فلان تن فلان و هما تنان. (از ناظم الاطباء). رجوع به تن شود.

تنان.

[تَ] (نف) در حال تنیدن. تننده :
می تند گرد سرای و در تو غنده کنون
باز فرداش ببین بر تن تو تارتنان.کسائی.

تنان تن.

[تَ تَ] (اِ) جسم کل که جرم فلک نهم باشد و آن را تنائید و تنبد و تنتن و تن سالار گویند. از فرهنگ دساتیر نقل شد. (انجمن آرا) (آنندراج). تنامبد. جهان و گیتی و آسمان نهم. (ناظم الاطباء). از برساخته های فرقهء آذر کیوان است.

تنانه.

[تَ نَ / نِ] (ص نسبی، پسوند) مرکب از تن (شخص) + آنه (پساوند) ظاهراً بصورت مرکب استعمال شود مانند ده تنانه؛ به اندازهء ده تن. بقدر ده تن. مانند ده تن :
کوشران بافغان و با شغب اند
کاین نه عدل است ای خدای حکیم
کان یکی ده تنانه دارد ریش
وین یکی را، زنخ ز موی چو سیم.
حسین الداری (از تاریخ بیهق ص127).

تنانی.

[تَ] (ص نسبی) به معنی جسمانی باشد چه تن بمعنی جسم هم آمده است. (برهان). بمعنی جسمانی، آنچه منسوب به جسم باشد مثل حواس عشره و قوای دیگر. (انجمن آرا) (آنندراج). جسمانی. (ناظم الاطباء). از تن+آن (جمع) + ی (نسبت) منسوب به کلمهء جمع، نظیر خسروانی (و در تازی: غضایری و جزایری). (حاشیهء برهان چ معین).
- تنانی در یابنده؛ حواس خمسهء ظاهری و حواس خمسهء باطنی را گویند. (انجمن آرا). حواس پنجگانه ظاهری و باطنی. (ناظم الاطباء).

تنانیدن.

[تَ دَ] (مص) بافتن کنانیدن و تنیدن فرمودن. (ناظم الاطباء). متعدی تنیدن. رجوع به تنیدن شود.

تنانیر.

[تَ] (ع اِ) جِ تنور. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).
- نبات التنانیر؛ نان تنوری. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).
- ذات التنانیر.؛ رجوع به ذیل همین کلمه شود.

تنانین.

[تَ] (ع اِ) جِ تِنّین. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). بمعنی اژدهاها و این جمع تنین است. (غیاث اللغات) (آنندراج). رجوع به تنین شود.

تناوب.

[تَ وُ] (ع مص) بنوبت کردن. (زوزنی). بنوبت کار کردن. (آنندراج): تناوبوا علی الامر؛ تداولوه بینهم یفعلهُ هذا مرة و هذا مرة. (المصباح از اقرب الموارد). || قسمت نمودن آب را به سنگ ریزهء قسمت: تناوبوا علی الماء. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بنوبت گرفتن: و هم یتناوبون النوبة فیما بینهم فی الماء و غیره؛ یعنی ایشان به نوبت می گیرند آن را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || (اِ) آیش بنوبت. (ناظم الاطباء).

تناوب کردن.

[تَ وُ کَ دَ] (مص مرکب)بنوبت آمدن. بنوبت روی آوردن : و از آن وقت باز دواعی ادبار تجاوب نمود و قوافل حرمان خذلان تناوب کرد. (جهانگشای جوینی). رجوع به تناوب شود.

تناوح.

[تَ وُ] (ع مص) باهم رویاروی گردیدن. یقال: الجبلان یتناوحان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || وزیدن باد صبا دفعه ای و باد شمال دفعه ای و جنوب دفعهء دیگر. (از اقرب الموارد).

تناور.

[تَ وَ] (ص مرکب) شخص قوی جثهء تنومند و فربه را گویند. (برهان). تنومند یعنی صاحب جثه و قوی تن. (فرهنگ رشیدی). بمعنی قوی جثه و پهلوان و آن را تنومند نیز گونید و هر چیز بزرگ را که عظیم الجثه است تناور خوانند. (انجمن آرا) (آنندراج). فربه و سطبر... قوی جثه و این مرکب است از تن و لفظ آور که کلمهء نسبت است. (غیاث اللغات). از تن + آور (نده). (حاشیهء برهان چ معین). تنومند و فربه و قوی جثه. (ناظم الاطباء). پرزور. قوی. (از فهرست ولف). ضخم. (دهار) (مجمل اللغة) :
بهی تناور گرفته بدست
دژم خفته بر جایگاه نشست.فردوسی.
تناور یکی لشکری زورمند
برهنه تن و سفت و بالا بلند.فردوسی.
گردان دلاور چو درختان تناور
لرزان شده از بیم چو از باد خزان نال.
فرخی.
ز کوه صحرا کردی همی ز صحرا کوه
بدان تناور صحرانورد کوه گذار.مسعودسعد.
نگاه کرد نیارند چون برانگیزد
در آن تناور کوه تکاور آتش و آب.
مسعودسعد.
عمر رضی الله عنه مردی بود بلند قامت و تناور. (مجمل التواریخ و القصص).
به هیکل بسان(1) تناور درخت
ولیکن فرومانده بی برگ سخت.
سعدی (از انجمن آرا).
شربت نوش آفرید از مگس نحل
نخل تناور کند زدانهء خرما.سعدی.
(1) - ن ل: به هیکل قوی چون.

تناور شدن.

[تَ وَ شُ دَ] (مص مرکب)تجسم. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). تجسد. (تاج المصادر بیهقی). ضخامت. (دهار) (مجمل اللغة). ضخومت. (دهار). تنومند شدن. قوی جثه شدن. ستبر و قوی و پرزور شدن :
تناور شد آن کرم و نیرو گرفت
سر و پشت او، رنگ نیکو گرفت.فردوسی.
چو بیدبن که تناور شود به پنجه سال
به پنج روز به بالاش بر دود یقطین.
سعدی (دیوان چ مصفا ص730).
رجوع به تناور شود.

تناؤش.

[تَ ءُ] (ع مص) فراگرفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تناول چیزی. (از اقرب الموارد). || سپس ماندن و دور شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). واپس ایستادن و دور شدن. (آنندراج). تأخر و تباعد. (اقرب الموارد).

تناوش.

[تَ وُ] (ع مص) دست ناویدن. || فرا گرفتن چیزی را و باز گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || گرفتن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). تناول چیزی. (از اقرب الموارد) : و قالوا امنا به و انی لهم التناوش من مکان بعید. (قرآن کریم 34 / 52). ای انی لهم تناول الایمان فی الاخرة و قد کفروا به فی الدنیا و لک ان تهمزالوا و کما یقال اقّتت و وقتت و قری ء بهما جمیعا. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). || درآمدن بعض قوم در بعض. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || نیزه بیکدیگر انداختن. (از اقرب الموارد). رجوع به تناؤش شود.

تناول.

[تَ وُ] (ع مص)گرفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). یقال: ناولته فتناول. (منتهی الارب). تناولت بنا الرکاب مکان کذا؛ بلغت بنا الیه. (اقرب الموارد). فراگرفتن و برداشتن. (غیاث اللغات) (آنندراج). فراگرفتن. (مجمل اللغة). دریافت بخشش و انعام. (ناظم الاطباء). || مجازاً بمعنی خوردن مستعمل. (غیاث اللغات) (آنندراج). خوردن و آشامیدن. (ناظم الاطباء) : دست تناول آنگه به طعام برند که متعلقان و زیردستان بخورند. (گلستان).

تناول کردن.

[تَ وُ کَ دَ] (مص مرکب)خوردن و نوشیدن : هرکس از این قاذورات تناول کردی برجای بیفتادی و جان بدادی. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص326). جوانمرد را آتش معده بالا گرفته بود و عنان طاقت از دست رفته، لقمه ای چند از سر اشتها تناول کرد. (گلستان). چون بمقام خویش آمد سفره خواست تا تناول کند. (گلستان).
درویش و پادشه نشنیدم که کرده اند
بیرون از این دو لقمهء روزی تناولی.سعدی.
به لقمه ای که تناول کنم ز دست کسی
رواست گر بزند بعد از آن به زوبینم.سعدی.
هیچ چمنده و رمنده از آن شربتی تناول نکرد الا در گلوش گرفته برجای بمرد. (ترجمهء محاسن اصفهان ص39).
بخواه آب طرب از جام شادی
تناول کن علی رغم زمان را.
؟ (از ترجمهء محاسن اصفهان ص101).
رجوع به تناول شود.

تناوم.

[تَ وُ] (ع مص) خویشتن فاخواب ساختن. (زوزنی). خویشتن را خوابیده نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بدروغ خود را خوابیده نمایاندن. (از اقرب الموارد).

تناوة.

[تِ وَ] (ع اِ) تنایة. ترک مطالعهء کتب و درس و تدریس. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تناهب.

[تَ هُ] (ع مص) زمین بسیار گرفتن شتران زیر سپل خود. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تناهد.

[تَ هُ] (ع مص) هرکسی چیزی از نفقه بیرون آوردن برابر یکدیگر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تناهز.

[تَ هُ] (ع مص) شتابی کردن دو کس بر یکدیگر امارت شهری را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). یقال: هما یتناهزان امارة بلد کذا؛ ای یتبادران الی طلبها و تناولها. (اقرب الموارد). || همدیگر فرصت یافتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). یقال: تناهزوا الفرص؛ ای ابتدروا لاغتنامها. (اقرب الموارد).

تناهض.

[تَ هُ] (ع مص) بسوی یکدیگر درواشدن. (منتهی الارب) (آنندراج). بسوی یکدیگر حمله بردن. (ناظم الاطباء). || آهنگ کردن دو خصم در حرب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تناهی.

[تَ] (ع مص) بغایت برسیدن. (زوزنی). بپایان رسیدن چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از غیاث اللغات) (از آنندراج). یقال: تناهی البعیر سمناً. (اقرب الموارد). || به نهایت چیزی رسیدن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). به پایان چیزی رسیدن. (غیاث اللغات) (آنندراج). || باز ایستادن از کار و جز آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). باز ایستادن. (زوزنی) (از اقرب الموارد) (از ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). || یکدیگر را بازداشتن. یقال: تناهوا عن المنکر؛ ای نهی بعضهم بعضاً. (منتهی الارب) (از ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). بازداشتن از چیزی. (غیاث اللغات) (آنندراج). || ایستادن آب در حوض و آرمیدن آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). عجاج گوید: حتی تناهی فی صهاریج الصفا. (اقرب الموارد). || رسیدن خبر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || پذیرا شدن. (آنندراج). پذیره شدن. (غیاث اللغات).

تناهی.

[تَ] (ع اِ) جِ تنهیة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به تنهیة شود.

تنایک.

[تَ یُ] (ع مص) خواب آلوده شدن و غالب شدن خواب بر کسی. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). غالب شدن خواب بر کسی. (از اقرب الموارد). || فرو نشستن پلکها بر یکدیگر: تنایک الاجفان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنایة.

[تِ یَ] (ع اِ) تناوة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). ترک مطالعه و کتب و درس و تدریس. (آنندراج).

تن اردشیر.

[تَ اَ دَ] (اِخ) شهری است بحری(1) و آن این چنین خوانند که دیوارش بر تن مردم نهاد یک جمینه(2) گل بود و دیگر از تن مردم و پارس و سواد و مداین جماعت که بر ایشان عاصی شده بود و بر ایشان خشم گرفته بود. (مجمل التواریخ والقصص چ بهار ص62).
(1) - من مدن البحرین. (تاریخ سنی ملوک الارض ص 24).
(2) - جهینه هم خوانده می شود این لغت معلوم نشد. ظ: چینه. (بهار).

تن افکندن.

[تَ اَ کَ دَ] (مص مرکب) تن اندرافکندن. تن برافکندن. حمله ور شدن. هجوم بردن :
از آن پس تن افکند بر دیگران
همی زد به تیغ و به گرز گران.
اسدی (گرشاسبنامه ص 375).
رجوع به تن اندرافکندن و تن برافکندن شود.

تن اندرافکندن.

[تَ اَ دَ اَ کَ دَ] (مص مرکب) تن برافکندن. تن افکندن. حمله بردن :
به شهر اندرافکند تن با سپاه
فروزد به باره درفش سیاه.اسدی.
رجوع به تن افکندن و تن برافکندن شود.

تنأنؤ.

[تَ نَءْ نُءْ] (ع مص) عاجز و قاصر گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). سست شدن در رأی و آمیختن آن. (از اقرب الموارد). || سست و فروهشته شدن. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). سست و ناتوان و عاجز شدن در امری. منه قول علی لسلیمان بن صرد و کان قد تخلف عنه یوم الجمل ثم اتاه بعد «تنانأت و تراخیت» یرید ضعفت و استرخیت. (از اقرب الموارد).

تنب.

[تُ نُ] (اِ) درخت صنوبر. (ناظم الاطباء).

تنب.

[تُمبْ] (اِخ) دو جزیرهء نزدیک بهم که میان قشم و ساحل جنوبی خلیج فارس واقع است. رجوع به فرهنگ جغرافیایی ایران ج8 شود.

تنب.

[تُنْ نَ / تِنْ نَ] (اِخ) دهی است به شام و از آن است محمد بن محمد بن عقیل محدث اوستاد در فن انشاء. و صالح تنبی راوی. (منتهی الارب). قریه ای بزرگی است از قراء حلب. (از معجم البلدان).

تنباح.

[تَمْ] (ع مص) نبح الکلب نبحاً و نبیحاً و نباحاً و نباحاً تنباحاً. بانگ کردن سگ و کذا نبح الظبی والتیس و الحیة. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). نُباح. نَباح. (ناظم الاطباء).

تنباک.

[تُمْ] (ع اِ) فلزی که از ترکیب مس و روی یا مس و روی و قلع بدست آید و این تصحیف تمباک است که به هندو مس باشد. (از دزی ج1 ص152).

تنباک.

[تَمْ] (اِ) طابق. طابقه. تنباکو. تتن. توتون. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به تنباکو و توتون و تنبک شود.

تنباکو.

[تَمْ] (اِ) برگ معروف، در مآثر رحیمی آورده که تنباکو از طرف فرنگ به دکن آمد و از آنجا در هند از عهد اکبر شاه رواج یافت.... (از آنندراج). ظاهراً قسمی از ماهی زهرج جبلی که قلومس نامند بوده باشد. چه در ماهیت به قسم سیم او شبیه و در سمیت نسبت بماهی به او مشابه و قسم سیم قلومس را تعریف کرده اند که برگش مثل برگ کرنب و از آن درازتر و با اندک رطوبت چسبنده و ساقش زیاده بر ذرعی... و تخمش در غلافی مایل به سیاهی است... (از تحفهء حکیم مؤمن). گیاهی از طایفهء سلانه(1) و از نباتات بومی آمریکا که برگهای آن را خشک نموده و سپس لوله کرده و یا بریده و یا خرد نموده بوضعهای مختلف می کشند و این گیاه که بومی جزیرهء کوچکی از امریکا می باشد موسوم به تاباگو(2) در سال 968 ه . ق. تخمش را از این مملکت به فرنگستان آورده زراعت کردند و محتوی مادهء سمی خطرناکی است موسوم به نیکوتین و در بدن انسان دارای آثاری است که کام مقابلی می کند آثار چای و قهوه را. و کشیدن برگ تنباکو سزاوار نیست... و در بیشتر ممالک متمدن خرید و فروش تنباکو انحصار دارد و زراعت آن نیز در تحت مراقبت دولت می باشد... (ناظم الاطباء). به فرانسه تاباک(3) و به اسپانیولی تاباکو(4) واصل آن از جزیرهء تاباگو(5)، یکی از جزایر آنتیل کوچک است. که برگ آن را بصورتها مختلف برای تدخین یا انفیه و یا جویدن، آماده سازند. این گیاه که از نوع گیاهان سولانسه(6) است ارتفاع آن تا به دو متر و طول برگ آن تا 70 سانتیمتر و عرض آن تا 60 سانتیمتر می رسد و بوسیلهء اسپانیولها وارد اروپا شد و ژان نیکو(7) سفیرکاترین دو مدیسی آن را در فرانسه رواج داد و امروز تقریباً در کشورهای دنیا آن را کشت کنند و مهمترین مراکز کشت این گیاه در کوبا، جاوه و سوماترا و ایالات متحدهء امریکای شمالی و بالکان، آسیای صغیر... است برگ این گیاه دارای آلکولوئید خطرناکی بنام نیکوتین(8) است که از زهرهای کشنده است. (از لاروس). بلفظ کشیدن مستعمل اهل زبان و لفظ نوشیدن محض خطاست. (غیاث اللغات) (از آنندراج). بسر قلیان کردی کنایه از، مهیا کردن حقه برای کشیدن تنباکو است. (از آنندراج) :
و آن یکی پهلو زند کاینک به سر قلیان ناز
کرده ام تنباکوی لطفی که از من نگذری.
فوقی یزدی (از آنندراج).
در زبان فارسی کلمهء تنباکو به نوع خاصی از این گیاه اطلاق شود که آن را منحصراً با قلیان کشند و انواع دیگر آن را توتون سیگار و توتون چپق و... نامند. رجوع به توتون و قلیان و گیاه شناسی گل گلاب و درمانشناسی دکتر عطائی ج1 ص429 و مادهء بعد شود.
(1) - Solanees.
(2) - tabago.
(3) - tabac.
(4) - tabaco.
(5) - tabago.
(6) - Solancees.
(7) - Jean Nicot.
(8) - Nicotine.

تنباکوکش.

[تَمْ کَ / کِ] (نف مرکب) کسی که قلیان می کشد. (ناظم الاطباء).

تنباکوکشی.

[تَمْ کَ / کِ] (حامص مرکب)تنباکو کشیدن :
تنباکو کشی به گلعذران چه خوش است
سنبل به لب چشمهء حیوان چه خوش است
دودش بمثال زلف در هر نفسی
بر عارض مهوشان پریشان چه خوش است.
نخلی.

تنباکو کشیدن.

[تَمْ کَ / کِ] (مص مرکب) تدخین تنباکو. قلیان کشیدن :
آن جوانانی که تنباکو کشند
اولش الله و آخر هو کشند.؟ (از آنندراج).

تنبال.

[تَمْ لَ] (ع ص) کوتاه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (مهذب الاسماء) (از اقرب الموارد). ج، تنابیل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). قصیر. (ناظم الاطباء).

تنبالة.

[تَمْ لَ] (ع اِ) کوتاه. کوتاهی. (منتهی الارب). تنبال. (اقرب الموارد). کوچکی و کوتاهی و قصر و قصیر و کوتاه. (ناظم الاطباء).

تنبان.

[تُمْ] (اِ) زیرجامه و ازار و شلوار را گویند عموماً و تنبان چرمی کشتی گیران را خصوصاً. (برهان). ازار کوتاه کشتی گیران که توبان نیز گویند. (شرفنامهء منیری). شلوار و پایجامه، ترکی است. (غیاث اللغات). شلوار و رغنین و پایجامه و زیر جامه و پایچهء چرمی کشتی گیران. (ناظم الاطباء). در برهان قاطع گفته... و این لغت بین الناس مشهور است ولی در منتخب اللغة که ترجمهء قاموس است آمده که تَبّان بمعنی کاه فروش است... و تُبّان، شلوار کوچک که ستر عورت مغلظه کند و آن عربی است(1) و در اشعار فصحا تنبان دیده نشده، شلوار بسیار گفته اند. (از انجمن آرا) (از آنندراج) :
چشمم آندم که سراویل به پایم نبود
بره پاچهء تنبان نگران خواهد بود.نظام قاری.
چو نشناسند پا را زآستین هم
رموز پاچهء تنبان چه داند.نظام قاری.
-امثال: تنبان مرد که دوتا شد فکر زن نو می افتد؛ در مورد کسانی زنند که چون موقعیتی بهتر بدست آورند خود را فراموش کرده به هوس رانی و اعمال ناپسند روی آورند.
(1) - تُبّان معرب تنبان است. رجوع به تبان شود.

تن باه.

[تَمْ] (اِ) جوالیقی در المعرب ص91 این کلمه را بمعنی حارس بدن و تجفاف را معرب آن می داند. و شاید تن پاه یا تن پای بمعنی برگستوان و زره و... در گذشته متداول بوده است. ظاهراً مرکب از تن (بدن). و پا... (پاینده از پاییدن، مراقبت کردن، محافظت کردن).

تنبئة.

[تَمْ بِ ءَ] (ع مص) خبردادن و آگاه کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بیاگاهانیدن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (از اقرب الموارد).

تنبب.

[تَ نَبْ بُ] (ع مص) روان شدن آب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تن بتن.

[تَمْ بِ تَ] (ص مرکب، ق مرکب)کس به کس. کس بعوض کس. (ناظم الاطباء). فرداً فرد. یک یک :
چنین گفت با مویه افراسیاب
کزین پس نه آرام جویم نه خواب
مرا اندرین سوگ یاری کنید
همه تن بتن سوگواری کنید.فردوسی.
بفرمود تا هرکه دانا بدند
بگفتارها بر توانا بدند
به نزدیک قیصر شدند انجمن
بپرسید از ایشان همه تن بتن.فردوسی.
همه نامداران آن انجمن
گرفتند نفرین بر او تن بتن.فردوسی.
چو بشنید گفتار او انجمن
پر اندیشه گشتند از آن تن بتن.فردوسی.
گر بقدر سوزش دل چشم من بگریستی
بر دل من مرغ و ماهی تن بتن بگریستی.
خاقانی.
- جنگ تن بتن؛ از فنون جنگهای پیشین است که به ضرورت، جنگاوران از سنگرها و قلاع نظامی بیرون می آمدند و بصورت مغلوبه و یورش در یکدیگر می آویختند و کشتار می کردند و در اینگونه جنگها دیگر فرامین فرماندهان پس از صدور فرمان یورش بی اثر می شد و هرکس به ابتکار خود از خویشتن دفاع و یا به دشمن حمله می کرد و تلفات در این نوع نبردها بیش از سایر جنگها بود.

تنبج.

[تَ نَبْ بُ] (ع مص) آماسیدن استخوان و بلندشدن. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). تورم استخوان. (از اقرب الموارد). رجوع به انتباج شود.

تنبد.

[تَمْ بَ] (اِ)(1) خاموشی و سکوت و نوبهء تب لرزه. (ناظم الاطباء). خاموشی و خموش بودن. (شرفنامهء منیری).
(1) - سوم شخص مفرد فعل مضارع تنبیدن است، چنانکه برهان آرد: مستقبل خاموش بودن و لرزیدن باشد یعنی می لرزد و خاموش می گردد. و صاحب انجمن آرا در ذیل همین کلمه آرد: مصدر تنبد تنبیدن است یعنی لرزیدن... و رجوع به تنبیدن شود.

تن بد.

[تَمْ بُ] (اِ) بمعنی جسم کل است همچنانکه روان بد، نفس کل است. چه تن بمعنی جسم و روان بمعنی نفس و بد بمعنی همه و کل باشد. (برهان).(1) (انجمن آرا) (آنندراج). و در ضمهء باء تأمل است چه بد معنی بزرگ و کل است. (انجمن آرا) (آنندراج). جسم کلی. (ناظم الاطباء).
(1) - از برساخته های فرقهء آذر کیوان. (حاشیهء برهان چ معین).

تن برافکندن.

[تَ بَ اَ کَ دَ] (مص مرکب) تن اندر افکندن. تن برفکندن. حمله بردن. هجوم بردن :
پس از کین برافکند تن برهمه
رمان کردشان هر سویی چون رمه.اسدی.
بزد کوس و تن بر سپه برفکند
خروش یلان شد به ابر بلند.اسدی.
رجوع به تن اندرافکندن و تن افکندن شود.

تنبره.

[تَمْ رِ] (اِخ) دشتی در فری ژی(1) که کورش کبیر در آنجا بسال 548 ق.م. کرازس را مغلوب کرد.
(1) - Phrygie.

تنبری.

[ ] (اِ) به هندی حنظل است. (از تحفهء حکیم مؤمن).

تنبسه.

[تَمْ بَ سَ / سِ] (اِ) قالی را گویند خواه کرمانی و خواه جوشقانی و معرب آن طنفسه است. (برهان). قالی و بساط و طنفسه معرب آن. (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج). قالی کوچک و گلیم طنفسه. (ناظم الاطباء).

تنبسیدن.

[تَمْ بَ دَ] (مص) تافتن ریسمان. (ناظم الاطباء) (ازلسان العجم شعوری ج1 ص288 ورق ب).

تنبط.

[تَ نَبْ بُ] (ع مص) به نبطیان مانستن و خود را منسوب کردن به آنها. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || برآوردن سخن را. || آب بیرون آوردن از چاه. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء).

تنبع.

[تَ نَبْ بُ] (ع مص) اندک اندک برآمدن آب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنبقیة.

[ ] (ع اِ) کلاهی بدون کرک که با پارچهء پرکرده از پنبه سازند. (از دزی ج1 ص152).

تنبک.

[تَمْ / تُمْ بَ] (اِ) جناغ زین اسب و دامنهء زین. (برهان) (ناظم الاطباء). جناغ زین. (فرهنگ رشیدی). || دریچهء زین. (شرفنامهء منیری). دریچهء زین اسب و طاق زین. (برهان). طنبک. (برهان). رجوع به تنبوک شود.

تنبک.

[تُمْ بَ] (اِ) دهلکی باشد کوچک که بازیگران و مسخره ها دارند و در هنگام بازی و رقاصی بنوازند. (فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی). دهلی باشد دم دراز که از چوب و سفال سازند وبازیگران در زیر بغل گرفته بنوازند. (برهان) (از ناظم الاطباء). دهلی باشد درازدم که ازچوب و سفال سازند و بر سر آن که بمنزلهء کاسهء پهن است پوست کشند و لوطیان و بازیگران آن را با انگشت نوازند. (انجمن آرا). دهلکی باشد که بازیگران و مسخرگان در هنگام رقص و بازی بنوازند. و در محاوره سازی است که یک طرفش به خام کشند و یکطرف بسته باشد و آنچه از دو سو به خام کشند دهل است... (آنندراج). دهل کوچک و نقارهء کوچک و بمعنی ساز معروف که به عرف هندوستان آن را طبله گویند. (غیاث اللغات) :
ز شوریدگی تنبک زخم ریز
دماغ فلک سفته از زخم تیز.نظامی.
رجوع به تنبک شود.
- تنبک تعلیم؛ تنبکی که در وقت ورزش و تعلیم کردن کشتی با شاگردان، نوازند و این رسم ولایت است. (آنندراج) (از ناظم الاطباء) :
در چمن تنبک تعلیم غمت غنچهء گل
رند باغانی طنبورنوازت بلبل.
میرنجات (از بهار عجم و آنندراج).
لنگر اگر این است که من می بینم
خوبان دگر تنبک تعلیم که اند.
سیدبرهنه (ایضاً).
|| با انگشت ابهام و سبابه و وسطی گرفتن چیزی خوردنی یعنی به سر انگشت چیزی برداشتن و خوردن. (برهان) (از ناظم الاطباء).

تنبک.

[تَمْ بَ] (ع اِ) گیاهی چون تیغ و آن را بانارجیلا (غلیان) تدخین کنند و فارسی معرب است. (از المنجد). تنباکو. رجوع به تنباکو شود.

تنبکتی.

[تُمْ بُ] (اِخ) احمدبن احمد عمر التکروری. مورخ و از مردم مغرب است. او راست: نیل الابتهاج بتطریز الدیباج. (از الاعلام زرکلی ج1 ص30).

تنبک زدن.

[تُمْ بَ زَ دَ] (مص مرکب)بمعنی انگشت زدن... (بهار عجم) (آنندراج). نواختن تنبک که یکی از آلات موسیقی ضربی است. رجوع به تنبک شود.

تنبک نواز.

[تُمْ بَ نَ] (نف مرکب) نوازندهء تنبک. آنکه تنبک نوازد. تنبک زن :
شبی عیسی(1) در این فیروزه ایوان
شده تنبک نواز مهر تابان.؟ (از بهار عجم).
(1) - در آنندراج عیشی.

تنبل.

[تَمْ بَ] (ص) کاهل و بیکار و هیچ کاره. (برهان) (ناظم الاطباء). کاهل و بیکار. (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج). مرد هیچکاره. (شرفنامهء منیری). فربه و جاهل و بیکار. (غیاث اللغات). تهبل و تهمل و تن پرور و فربه. (ناظم الاطباء). در گیلکی و فریزندی و یرنی و نظنزی و سنگسری تمبل(1) سرخه ای تمبل(2)، لاسگردی تمبل(3) شهمیرزادی تمبل(4). معرب آن نیزتنبل(5) و نیز طنبل در عربی از طنبل الرجل طنبلة بمعنی تحامق بعد تعاقل. ترکی عامیانه نیز تنبل. (حاشیهء برهان چ معین) :
چو کاهلان همه خوردی و خیر نلفغدی
کنون بباید بی توشه رفتن ای تنبل.
ناصرخسرو (دیوان ص249).
|| مسخره را گویند. (برهان) (ناظم الاطباء).
(1) - tambal.
(2) - tambal.
(3) - tambal.
(4) - tambal. (5) - نقل از دزی ج 1 ص 153.

تنبل.

[تُمْ بُ / تَمْ بُ] (اِ) حیلت و مکر بود. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص314). مکر و حیله. (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج). حیله و نیرنگ و مکر و فریب و جادویی. (برهان) (از شرفنامهء منیری) (از ناظم الاطباء). کنبوره. دستان. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
همه به تنبل و بند است(1) بازگشتن او
شرنگ نوش آمیغ است و روی زراندود.
رودکی.
پدید تنبل او ناپدید(2) مندل او
دگر نماید و دیگر بود بسان سراب.رودکی.
دستگاه او نداند که چه روی
تنبل و کنبوره و دستان اوی.رودکی.
جادو نباشد از توبه تنبل سوارتر
عفریت کرده کار زتو کرده کارتر.دقیقی.
گرنه خاتوله خواهی آوردن
آن چه حیله ست و تنبل و دستان.دقیقی.
نادان گمان بری و نه آگاهی
از تنبل و عزیمت و نیرنگش.طاهر فضل.
ای آنکه جز از شعر و غزل(3) هیچ نخوانی
هرگز نکنی سیر دل از تنبل و ترفند.کسائی.
نیست را هست کند تنبل او
هست را نیست کند فرهستش.
ابونصر مرغزی.
نبد هیچ بد جز به فرمان تو
وگر تنبل و مکر و دستان تو.فردوسی.
که او را زمانه بر آنگونه بود
همه تنبل دیو واژونه بود.فردوسی.
که آن سربسر تنبل و جادوییست
ز چاره بر ایشان بباید گریست.فردوسی.
نداند جز از تنبل و جادویی
فریب و بداندیشی و بدخویی.فردوسی.
بدو گفت شاه آفریدون تویی
که ویران کنی تنبل و جادویی.فردوسی.
نشود بر تو زایچ(4) روی بکار
هیچ دستان و تنبل و نیرنگ.
فرخی (دیوان ص211).
بخت بی تقصیر و محنت روز بی مکروه و غم
دهر بی تلبیس و تنبل چرخ بی نیرنگ و رنگ.
منوچهری.
بر خریدار فنون سخره و افسوس کنند
وانگهی جزکه همه تنبل و افسون نخرند.
ناصرخسرو.
تنبل نداشت سود کرا عزم او شکست
افسون نداشت سود کرا کین او گزید.معزی.
آن پریزاده را به تنبل و رنگ
آوریدند با نوازش چنگ.نظامی.
در کنج خانه پشت به دیوار دادنش
ترخشک زاهدی است که از زرق و تنبل است.
کمال اسماعیل (از فرهنگ رشیدی).
دولت او عطای یزدان است
نه بمکر و تسلسل وتنبل.شمس فخری.
(1) - ن ل: رنگ است.
(2) - ن ل: ندیده تنبل اوی و بدیده مندل اوی.
(3) - ن ل: شعر غزل.
(4) - ن ل: هیچ.

تنبل.

[تَمْ بُ] (اِ) لغتی است در تامول و مذکور است در «ت م ل». (منتهی الارب). تانبول. (ناظم الاطباء). رجوع به تامول و تانبول شود.

تنبل.

[تِمْ بَ] (ع ص) کوتاه. ج، تنابیل. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به تنبال و تنبالة و تنبول و تنابیل شود.

تنبل.

[تَ نَبْ بُ] (ع مص) گرفتن: تنبل ما عندی؛ گرفت آنچه نزد مردم بود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || آگاه و تیزخاطر گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || گرامی شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || استنجا کردن به سنگ و کلوخ. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || تیز دستی نمودن. || تیر با خود داشتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || فضل نمودن از خود. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بمردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). مردن مردم و شتر و جز آن. || یک یک گرفتن تیر درشت را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || برگزیدن. (تاج المصادر بیهقی) (از زوزنی). || تنبلی نمودن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی).

تنبلا.

[تَمْ بَ] (اِخ) یکی از قراء هفتگانهء رکن کلا از دهستان تالارپی است که در بخش مرکزی شهرستان شاهی واقع است. رجوع به رکن کلا و تالارپی و فرهنگ جغرافیایی ایران ج3 شود.

تنبل ساختن.

[تَمْ بُ تَ] (مص مرکب)حیله ساختن. مکر کردن. جادو کردن :
گربزان شهر بر من تاختند
من ندانستم چه تنبل ساختند.رودکی.

تنبل سگال.

[تَمْ بُ سِ] (نف مرکب)حیله گر. مکار. که دستان و نیرنگ سگالد. که فریب و جادو در سر پروراند. بداندیش و مکرساز :
چو پیش آمد آن بدنهان با گروه
برافراخت سر شاه دانش پژوه
بدو گفت کای غمر تنبل سگال
همی خویشتن بر من آری همال.
اسدی (گرشاسب نامه چ یغمایی ص302).

تنبل محله.

[تَمْ بَ مَ حَلْ لَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش خمام شهرستان رشت است و 550 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

تنبلی.

[تَمْ بَ] (حامص) کاهلی و تن پروری. (ناظم الاطباء). تن آسانی. آسانی. تن پروری. بمعنی کاهلی در فارسی قدیم معمول نبوده فقط در نسخه ای از شاهنامه این بیت دیده می شود :
درنگ آوریدی تو از کاهلی
ز پیری و نادانی و تنبلی.
لیکن در نسخ معتبر صورت مصراع این است:
سبب پیری آمد وگر بددلی.
(یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به تنبل شود.

تنبلی.

[] (اِ) به لغت دیلم نبات ثافیسا است. (تحفهء حکیم مؤمن).

تنبلیت.

[تَمْ بَ] (اِ) بار اندک بود که بر زبر بار بزرگ ببندند و آن را تملیت نیز خوانند. (فرهنگ جهانگیری). همان تملیت است. (شرفنامهء منیری). || در بعضی فرهنگها تنگ بار مرقوم است. (فرهنگ جهانگیری). همان تملیت است بهر دو معنی. (فرهنگ رشیدی). رجوع به تملیت شود.

تنبلی کردن.

[تَمْ بَ کَ دَ] (مص مرکب)کاهلی کردن. سستی کردن. تنبلی نمودن. تن پروری کردن. رجوع به تنبل شود.

تنبلی نمودن.

[تَمْ بَ نِ / نُ / نَ دَ] (مص مرکب) تنبلی کردن. رجوع به تنبل و مادهء فوق شود.

تنبؤ .

[تَ نَبْ بُءْ] (ع مص) دعوی پیغامبری کردن. (زوزنی). دعوی نبوت کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنبو.

[تَمْ] (اِ) نوعی از خیمه. (آنندراج) (بهار عجم) (از ناظم الاطباء) :
باد در وی چو آب در غربال
خاک بر فرق این کهن تنبو.
سنجر کاشی (از آنندراج).

تنبور.

[تَمْ] (اِ) سازی است مشهور و معرب آن طنبور باشد. (برهان). سازی است مشهور که نوازند و تنبوره نیز گویند و طنبور معرب آن است. (انجمن آرا) (آنندراج). رجوع به طنبور شود.
|| مأخوذ از فرانسه،(1) سازی شبیه طبل کوچک که با دو چوب باریک نواخته می شود.
(1) - tamlour.

تنبوشه.

[تَمْ شَ / شِ] (اِ) لوله های سفالین که بهم پیوندند در زیر زمین، رفتن آب را. لوله ها از سفال پخته که راه و مجرای آب از آن راست کنند. لولهء سفالین که برای آبراهه بکار برند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

تنبوک.

[تَمْ] (اِ) کباده باشد و آن کمانی است بسیار کم زور. (برهان) (از انجمن آرا) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کباده که لیزم نیز گویند. (فرهنگ رشیدی) :
کمان رستم دستان بسختی
کم از تنبوک نرم شهریار است.
ابوالفرج رونی (از فرهنگ جهانگیری).
در کمان چرخ پیش بیلکت مریخ را
هم کمان تنبوک هم شمشیر ساطور آمده.
عمید لومکی (از فرهنگ رشیدی).
اما امیرخسرو به لام نظم نموده و قافیه کول ساخته و در شعر اکثر شعرا بکاف بنظر آمده. (فرهنگ رشیدی) (از فرهنگ جهانگیری). رجوع به تنبول شود. || بمعنی جناغ زین هم آمده است که دامنهء زین و تسمهء رکاب باشد. (برهان). و بمعنی جناغ زین اسب نیز گفته اند به تبدیل لام نیز دیده شده. (انجمن آرا) (آنندراج). جناغ زین. (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی) (شرفنامهء منیری). رجوع به تنبک شود. || طاق زین را نیز گویند. (برهان).

تنبول.

[تَمْ] (اِ) برگی باشد که در هندوستان پان گویند و با آهک و فوفل خورند. (برهان). برگی باشد بمقدار کف دست و کوچکتر و بزرگتر از کف نیز بشود و در ملک هندوستان با فوفل و آهک بخورند و آن را تانبول و تامول و پان نیز خوانند. (فرهنگ جهانگیری). برگی است که در هند با فوفل و آهک بخورند و لب را سرخ کند و دندان را پاک دارد... و آن را تانبول و پان نیز گویند و آن بیخ پان یعنی خولنجان است از... بیت شیخ آذری چنان مفهوم میشود که خوردن آن کیفیتی نیز دارد. (انجمن آرا) (آنندراج). بیشه ای و بستانی هر دو می باشد. درخت آن باریک و بمقدار انگشتی در بن درختها برمی آید و بر درخت می پیچد تا سر درخت می رود اگر صد گز و دویست گز باشد بر سر آن رود مانند درخت پیچک. درخت و برگ آن همیشه سبز باشد و برگ آن با آهک و فوفل... (فلاحت نامه، یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
چشم درست باز نداند میان خود
خاک و خس حصار ز تنبول و از بقم.
فرخی.
به کف طاس روغن کهان و مهان
چو تنبول و فوفلش اندر دهان.اسدی.
کرده به شانه دو تاه سیصد حلقه
کرده به تنبول لعل سی ودو دندان.
مسعودسعد.
کسی کز تو خورد تنبول امید
کند بخشش ذخیره برگ جاوید.
امیرخسرو دهلوی.
گلوی کافر از خنجرگذاران
چو در خنده لب تنبول خواران.
امیرخسرو دهلوی.
رنگ چو خوردن گرفت لالهء خودرنگ
شش مهه تنبول کرده دارد دندان.
عثمان مختاری (از انجمن آرا).
برگ تنبول خاص هندوستان
بوزه آمد نصیب ترکستان.
شیخ آذری (از انجمن آرا).
رجوع به تال و تانبول وتامول شود.
|| کباده را نیز گویند و آن کمانی باشد کم زور. (برهان) (از ناظم الاطباء). کمان لیزم. (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج) :
دگر کیلی ملک فرمانده کول
که بر عنقا زند پیکان ز تنبول.
امیرخسرو (از انجمن آرا).
رجوع به تنبوک شود.

تنبول.

[تَمْ] (ع ص) کوتاه. ج، تنابیل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنبول.

[تَمْ] (اِخ) نام قلعه ای است در هندوستان. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری).

تنبه.

[تَمْ بَ / ب] (اِ) چوبی گنده و بزرگ باشد که در پس در نهند تا در گشوده نگردد. (برهان) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی). و آن را کلندر و کلندره نیزگویند. (فرهنگ جهانگیری) :
پیری اگر تو درون شوی ز در شهر
سخت کند بر تو در به تنبه و فانه.
ناصرخسرو.
ز نقش شوم آن روهای منکر
ستنبه گشته هریک تنبهء در.
امیرخسرو (از فرهنگ رشیدی).

تنبه.

[تَ نَبْ بُه] (ع مص) بیدار شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار). بیدار و هوشیار شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بیدار شدن از خواب. (از اقرب الموارد). || آگاه شدن بر امری. (از اقرب الموارد) (از غیاث اللغات) (از آنندراج). و در الاساس: تنبهت علی الامر تفطنت لهُ. (اقرب الموارد).

تنبی.

[تَ نَبْ بی] (ع مص) ادعای غیب گویی کردن. (ناظم الاطباء). رجوع به تنبؤ شود.

تنبی.

[تَمْ] (اِخ) دهی از دهستان قلعه تل است که در بخش جانگی گرمسیر شهرستان اهواز واقع است و 200تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

تنبیب.

[تَمْ] (ع مص) انبوب برآوردن گیاه و با انبوب شدن آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنبیت.

[تَمْ] (ع مص) پروردن. (تاج المصادر بیهقی). پروردن کودک را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || درخت نشاندن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || نبت اجلک بین عینیک؛ همیشه مرگ را جلو خود ببین. (از ناظم الاطباء). مرگ را در چشم خود غرس کن. (از اقرب الموارد).

تنبیت.

[تَمْ / تِمْ] (ع اِ) درخت رسته، خرد باشد یا کلان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به اقرب الموارد شود.

تنبیدن.

[تَمْ دَ] (مص) بمعنی لرزیدن و طپیدن و حرکت کردن باشد. (برهان). لرزیدن. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی) (فرهنگ رشیدی). لرزیدن و طپیدن و بی آرام شدن. (ناظم الاطباء). || بمعنی کمین کردن هم هست. (برهان). کمین کردن و دام نهادن. (ناظم الاطباء). || پیچیدن و رشتن. (ناظم الاطباء).

تنبیدن.

[تُمْ دَ] (مص) در تداول، افتادن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || خراب شدن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

تنبیذ.

[تَمْ] (ع مص) افشردن. || انداختن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بگنی ساختن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تنبیز.

[تَمْ] (ع مص) لقب نهادن. (شدد للمبالغه). (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد).

تنبیس.

[تَمْ] (ع مص) سخن گفتن. در نفی استعمال کنند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). قال الراجز: ان کنت غیر صائدی فنبس. (اقرب الموارد). یقال:مانبس بکلمة. (ناظم الاطباء).

تنبیسه.

[تَمْ سَ / سِ] (اِ) تنبسه و قالی کوچک و گلیم. (ناظم الاطباء). رجوع به تنبسه شود.

تنبیط.

[تَمْ] (ع مص) آب برآوردن از چاه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنبیق.

[تَمْ] (ع مص) آهسته تیز دادن: نبق بالضرط تنبیقاً. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). باد آهسته کردن از دبر. (آنندراج). || نوشتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). منسق و مرتب نوشتن کتاب را. || فاسد شدن نخل و ریزه ماندن میوهء آن چون کنار. || به شرکت غرس کردن یک قسمت از وادی را. (از اقرب الموارد).

تنبیک.

[تُمْ] (اِ) بمعنی تنبک است و آن دهلی باشد دم دار که مسخرگان و بازیگران در زیر بغل گیرند و نوازند. (برهان) (آنندراج). تنبک. (ناظم الاطباء). رجوع به تنبک شود. || جناغ زین اسب را نیز گویند و با بای فارسی هم آمده است. (برهان) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). رجوع به تنبوک و تنپوک شود.

تنبیل.

[تَمْ] (ع مص) سنگ استنجا دادن کسی را. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): نبلنی احجاراً للاستنجاء؛ ای اعطنیها. (اقرب الموارد). || تیر دادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). نبلنی؛ ای هب لی نبالا. (اقرب الموارد). || نبلت فلا بطعامی؛ ای ناولته شیئاً بعد شی ء. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تنبیه.

[تَمْ] (ع مص) بیاگاهانیدن و بیدار کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار). بیدار گردانیدن و واقف کردن بر چیزی. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). بیدار نمودن و آگاهانیدن. (آنندراج). آگاه و هوشیار کردن. (غیاث اللغات). بیداری از خواب آگاهی پس از غفلت و آگاه گردانگی. (ناظم الاطباء). || در اصطلاح علم معانی آنچه از مجملی به اندک تأمل فهمیده شود. (تعریفات). و گفته اند تنبیه حکمی است که اثبات آن محتاج بدلیل نباشد بلکه تنها ملاحظهء اطراف حکم یا تمثیل مزیل خفا آن را اثبات کند. (از کشاف اصطلاحات الفنون). رجوع به همین کتاب شود. || دلالت کردن بر چیزی که از آن غافل باشد. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (از تعریفات جرجانی). پند و نصیحت. (ناظم الاطباء) : این دو قصیده با چندین تنبیه و پند نبشته آمد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص391).
آفرینش همه تنبیه خداوند دل است
دل ندارد که ندارد بخداوند اقرار.سعدی.
-تنبیه عقلا و تجربهء عقلا؛ کنایه از، دنیا که سرای تجربهء بخردان است. (انجمن آرا).
- حروف تنبیه، اصوات تنبیه؛ الفاظی است که برای آگاه ساختن و بیدار گردانیدن مخاطب بکار برند مانند: هان. هین. الا و جز اینها.
|| ملامت و سرزنش و سیاست و عقوبت. (ناظم الاطباء). و مجازاً در عرف بمعنی زدن و قید کردن کوتاه اندیشان. (غیاث اللغات). || بنام خواندن کسی را. یقال: نبه باسمه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || نام آور گردانیدن از گمنامی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنبیهات.

[تَمْ] (ع اِ) جِ تنبیه. سیاستها و نصیحتها. (ناظم الاطباء).

تنبیه شدن.

[تَمْ شُ دَ] (مص مرکب) آگاه شدن و سیاست شدن و بیدار شدن ازغفلت. (ناظم الاطباء).

تنبیه کردن.

[تَمْ کَ دَ] (مص مرکب) چوب زدن و کتک زدن و سیاست کردن. (ناظم الاطباء). || آگاه کردن. (ناظم الاطباء).
- تنبیه و تأکید کردن؛ باربار و بسختی نصیحت کردن. (ناظم الاطباء).

تن پرست.

[تَمْ پَ رَ] (نف مرکب) تن پرور و کاهل و بیکار و بیعار و کسی که به ناز و نعمت خود را پروراند. (ناظم الاطباء). تن پرور. تن آسای. (آنندراج) :
آنچه میدانند ماتم تن پرستان شورهاست
دار نخل دیگران ورایت منصور ماست.
صائب (از آنندراج).
|| شهوتی و تنبل. (ناظم الاطباء).

تن پرش.

[تَمْ پَ رِ] (اِ مرکب) بمعنی جستن اندام است و بپارسی آن را پیکرجه خوانند و به عربی اختلاج خوانند و این پرش و جستن اگر در روی بود مقدمهء لقوه بود و در شکم مقدمهء صرع و در پهلو آماس سپرز و در تمام اندام مقدمهء سکته بود.... (انجمن آرا) (آنندراج). اضافهء مقلوب به فک کسرهء اضافه. (پرش تن).

تن پرور.

[تَمْ پَرْ وَ] (نف مرکب) خودنواز و خودپرور و کسی که خود را پرورش می کند و می نوازد. (ناظم الاطباء). تن آسای. تن پرست. آنکه تن وی معبود وی باشد. (آنندراج) :
چو کم خوردن طبیعت شد کسی را
چو سختی پیشش آید سهل گیرد
وگر تن پرور است اندر فراخی
چو تنگی بیند از سختی بمیرد.
سعدی (گلستان).
ندارند تن پروران آگهی
که پرمعده باشد ز حکمت تهی.
سعدی (بوستان).
خردمند مردم هنرپرورند
که تن پروران از هنر لاغرند.
سعدی (بوستان).
وگر نغز و پاکیزه باشد خورش
شکم بنده خوانند و تن پرورش.
سعدی (بوستان).

تن پروری.

[تَمْ پَرْ وَ] (حامص مرکب)خودپروری و خودنوازی. (ناظم الاطباء).

تن پروری کردن.

[تَمْ پَرْ وَ کَ دَ](مص مرکب) خود را پرورش کردن. (ناظم الاطباء) :
عالم که کامرانی و تن پروری کند
او خویشتن گم است کرا رهبری کند.
سعدی (گلستان).

تنپک.

[تُمْ پَ] (اِ) دریچهء زرگری و صفاری باشد و آن قالبی است که چیزها از طلا و نقره و امثال آن در آن ریزند. (برهان) (انجمن آرا) (از ناظم الاطباء). و به این معنی بتقدیم بای فارسی بر نون (تپنک) هم آمده است. (برهان). رجوع به تپنک شود. || دریچهء زین و طاق زین. (برهان). جناق زین. (ناظم الاطباء).

تن پوش.

[تَمْ] (نف مرکب، اِ مرکب) که تن را پوشد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). تنجامه. لباس. پوشاک. || خلعتی که شاهان دادندی از جامه هایی که خود آن را از پیش پوشیدندی. خلعتی که پادشاهان از جامه های پوشیدهء خود عطا کردندی و این گرامی تر از دیگر خلاع بود: یک ثوب سرداری ترمهء تن پوش مبارک. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

تنتاش.

[تَ] (ع مص) پنهان عیب کردن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). به پنهانی خشم گرفتن کسی را و در قاموس پنهان عیب کردن کسی را. (از اقرب الموارد). رجوع به نتش شود.

تنتاک.

[تَ] (اِخ) نام پادشاهی بوده و نام مردی. (فرهنگ جهانگیری) (شرفنامهء منیری) (فرهنگ رشیدی) (ناظم الاطباء) (از برهان). در فرهنگها نوشته اند که نام مردی و پادشاهی بوده زیاده معلوم نشد. (انجمن آرا) (آنندراج).

تنتالة.

[تِ لَ] (ع ص) رجل تنتالة؛ مرد کوتاه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از آنندراج).

تنتت.

[تَ نَتْ تُ] (ع مص) پلید شدن بعد پاکی و پاکیزگی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنتج.

[تَ نَتْ تُ] (ع مص) پیچ و تاب خوردن جهت برآمدن بچه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنتف.

[تَ نَتْ تُ] (ع مص) تناتف. انتزاع. (اقرب الموارد). رجوع به تناتف شود.

تنتل.

[تَ تَ] (ع ص)(1) کوتاه. تنتاله مثل آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).
(1) - در اقرب الموارد و ناظم الاطباء تَنتِل ضبط شده ولی در منتهی الارب بوزن درهم آمده است.

تن تن.

[تَ تَ] (اِ مرکب) کنایه از نغمه و سرود. (آنندراج). سرود و نغمه و آهنگ و ترانه. (ناظم الاطباء) (از فرهنگ فارسی معین) :
در خانه تن مزن که ز دستان عندلیب
در هر دمت به باغچه صدجای تن تن است.
انوری (از آنندراج).
|| وزن اجزای آواز موسیقی. (فرهنگ فارسی معین). || از ارکان تقطیع. (فرهنگ فارسی معین).

تن تنانی.

[تَ تَ] (ص نسبی، اِ) نوعی حلوا یا صفت حلواست. در ضرب المثل آمده است:
حلوای تن تنانی تا نخوری ندانی(1). (فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده).
(1) - نظیر: من لم یذق لم یدر. (امثال و حکم دهخدا ج 2 ص 702).

تن تنن.

[تَ تَ نَ] (اِ مرکب) تن تن . تن تننا. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به این دو کلمه شود. || وزن اجزای آواز موسیقی. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به تن تن شود.

تن تننا.

[تَ تَ نَ] (اِ مرکب) تن تن. تن تنن. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به این دو کلمه شود. || وزن اجزای آواز. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به تن تن شود.

تنتنه.

[تَ تَ نَ / نِ] (اِ) هنگامه و بانگ و خروش و غوغا و فریاد و آواز. (ناظم الاطباء).

تن تنها.

[تَ نِ تَ] (ترکیب وصفی، ق مرکب)(1) واحد. (آنندراج). یکتا و منفرد و یگانه. (ناظم الاطباء) :
اگر دو یار موافق زبان یکی سازند
فلک چه یک تن تنها چه می تواند کرد.
صائب (از آنندراج) (بهار عجم).
تنتواس.
[ ] (ع اِ) نوعی سنگ. (ازدزی ج1 ص153).
(1) - ناظم الاطباءء بفک کسرهء اضافه و بصورت مرکب آورده ولی ظاهراً ترکیب اضافی، بصورت [ تَ نِ تَ ] است.

تنتور.

[تَ] (فرانسوی، اِ)(1) در اصطلاح پزشکی مایعی است که از تأثیر الکل یا اتر بر جوهرهای مواد گیاهی یا حیوانی یا معدنی بدست آید. (از لاروس). تنتورها مایعات الکلی هستند که از اثر تأثیر الکل به درجات مختلف بر روی مواد خشک گیاهی، حیوانی و شیمیایی بدست می آیند. تنتورها را برحسب آنکه در تهیهء آنها یک یا چند مادهء دارویی بکار رفته باشد به تنتورهای ساده و مرکب تقسیم بندی کرده... تنتورها را به روشهای مختلف: انحلال ساده و انحلالهای استخراجی از قبیل ماسراسیون و... تهیه می کنند. اگر مادهء دارویی در الکل حل شود آن را بطریق انحلال ساده تهیه می کنند مانند تنتور کامفر غلیظ و تنتور اسانس مانت. هرگاه دارویی از مواد گیاهی و یا حیوانی باشد تنتور را به روش ماسراسیون و... تهیه می کنند...
تنتورهای ساده مانند: تنتور ید، تنتور کامفر، تنتورسیل.
تنتورهای ساده و سمی مانند: تنتور بلادن، تنتور نواومیک، تنتور تریاک.
تنتورهای مرکب مانند: تنتور ژالاب، لدانم، الیگزیر پار گوریک. (از داروهای جالینوسی رفیع زاده). رجوع به همین کتاب صص99-130 و کارآموزی داروسازی صص83-85 و تنطور شود.
(1) - teinture.

تنتوره.

[تُ رِ] (اِخ)(1) نقاش هنرمند ایتالیا که در سال 1518م. در ونیز متولد شد و در سال 1594م. در گذشت. وی آثار تاریخی مذهبی فراوان و بیشماری دارد که مهمترین آنها در قصر دوژ(2) ونیز مضبوط است.
(1) - tintoret (Jacopo Robusti).
(2) - doges.

تنته.

[تَ تَ / تِ] (اِ) تنیده و پردهء عنکبوت را گویند. (برهان) (آنندراج). پرده و تار و تنیدهء عنکبوت. (ناظم الاطباء). جزء اول آن از تن (تنیدن). (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به تنسته شود.

تنته.

[تُ تِ] (اِ) زنبور سرخ باشد. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تنتی.

[تَ نَتْ تی] (ع مص) برجستن بر ماده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تتری. (اقرب الموارد).

تنتیت.

[تَ] (ع مص) بیان کردن خبر را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنتیف.

[تَ] (ع مص) مبالغهء نتف. (تاج المصادر بیهقی). موی برکندن (شدد للمبالغة). (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنتیل.

[تَ] (ع ص) رجل تنتیل؛ مرد کوتاه بالا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنتین.

[تَ] (ع مص) بدبوی گردانیدن چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنثر.

[تَ نَثْ ثُ] (ع مص) پراکنده گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). یقال: تفرق القوم و تنثروا. (اقرب الموارد).

تنثیر.

[تَ] (ع مص) مبالغهء نثر. (زوزنی). پراکندن چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنثیط.

[تَ] (ع مص) آرام دادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). به نشاط آوردن و شادمانی نمودن. (غیاث اللغات).

تنج.

[تَ / تِ] (اِ) بمعنی درهم پیچیدن و فراهم فشردن باشد. (برهان) (آنندراج) (از اوبهی) (از ناظم الاطباء). || از پی درآمدن و فراهم نشاندن. || هر فاعل را نیز گویند، که پیچنده و فشارنده و از پی درآینده باشد. (برهان) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). || و امر به این معنی هم هست یعنی در پیچ و بیفشر و از پی درآی. (برهان) (آنندراج). گویی بتنج یعنی فراهم فشار. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص55). رجوع به تنجیدن شود. || بعضی گویند تنج بمعنی از پی درآمده و ترنج بمعنی فشارنده باشد. (برهان) (آنندراج).

تنجاله.

[تَ لَ / لِ] (اِ) افشردگی و فشاردادگی. (ناظم الاطباء). رجوع به لسان العجم شعوری ج1 ص295 شود.

تن جامه.

[تَ مَ / مِ] (اِ مرکب) لباس و پوشاک و کرته و زیرقبایی. (ناظم الاطباء) :در حال سی دینار فرستاد که این را به بهای تن جامه بدهید. (سفرنامهء ناصرخسرو). بعد چند روز دیگر کشتی ها دررسید و معامله بکردند که از تن جامه عظیم تقصیر بود و بیشتر آن بودند که پوست گوسفند و آهو همی پوشیدند. (مجمل التواریخ).
و آورد برون ز خز و دیبا
تن جامه ای از خزینه زیبا.نظامی.
لیک آن مستی بود توبه شکن
منسی است این مستی تن جامه کن.مولوی.
بپوشید تن جامه در تن سیه
بگفتا که ای پشت گرم سپه.نظام قاری.
صوفک و خاصک و تن جامه و بیت و برتک
کلی و کلفتن و سالو و روس انصار.
نظام قاری.
ز تن جامه و کدرویی کزی
ز کستونی و بر کجین و قزی.نظام قاری.

تنجث.

[تَ نَجْ جُ] (ع مص) باز کاویدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تبحث. (اقرب الموارد).

تنجح.

[تَ نَجْ جُ] (ع مص) روایی خواستن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): تنجح الحاجة تنجزها؛ ای طلب قضاءها ممن وعده ایاها. (اقرب الموارد).

تنجد.

[تَ نَجْ جُ] (ع مص) بلند شدن. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || سوگندان مغلظ یاد کردن. (از اقرب الموارد).

تنجرة.

[تَ جَ رَ] (ع اِ) دیگ. (از دزی ج1 ص153).

تنجز.

[تَ نَجْ جُ] (ع مص) روایی خواستن و وعده وفا کردن جستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) :به تحصیل این اموال و تنجز این اقوال معتمدان روان کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص293). هر دو به حضرت رسیدند و مراسم خدمت بجای آوردند و تنجز وعد و تأکید عقد نکاح مطالبت کردند. (ترجمهء تاریخ یمینی ایضاً ص376). || ستیهیدن به آشامیدن چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنجس.

[تَ نَجْ جُ] (ع مص) پلید شدن. (زوزنی) (دهار) (آنندراج). ناپاک شدن. || کاری کردن که بدان از نجاست برآید. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنجع.

[تَ نَجْ جُ] (ع مص) انتجاع. (منتهی الارب). به طلب آب و علف و نیکویی شدن. (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): هوازن تنجعت ارضنا. (اقرب الموارد).

تنجم.

[تَ نَجْ جُ] (ع مص) ستاره شمردن از بیخوابی یا از عشق. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنجنج.

[تَ نَ نُ] (ع مص) جنبیدن. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). تحرک. (اقرب الموارد). || سرگشته شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تحیر. (اقرب الموارد). || درست و نیکو حال گردیدن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || تکبر نمودن(1). (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).
(1) - در منتهی الارب دو معنی اخیر بقید: در بعضی نسخ... آمده است.

تنجؤ .

[تَ نَجْ جُءْ] (ع مص) به چشم کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): تنجاه تنجوءً او انتجاه انتجاءً بمعنی نجاه؛ ای اصابه بالعین. (از اقرب الموارد).

تنجه.

[تَ نَجْ جُهْ] (ع مص) رد کردن. (ناظم الاطباء). بناخوش ترین وجه کسی را رد کردن. (از اقرب الموارد).

تنجه.

[تَ جَ / جِ] (اِخ) شهری معروف در مراکش. (ناظم الاطباء). رجوع به طنجه شود.

تنجی.

[تَ نَجْ جی] (ع مص) جستن زمین بلند را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). ناشناسا کردن جهت چشم زخم رسانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنجی.

[تُ جی ی] (ع اِ) نوعی از مرغان. (منتهی الارب). نام مرغی. (ناظم الاطباء). ضرب من الطیر. (قاموس، از ذیل اقرب الموارد).

تنجیب.

[تَ] (ع مص) پوست از درخت بازکردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنجید.

[تَ] (ع مص) دویدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || آراستن. (تاج المصادر بیهقی). آراستن خانه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و عبارة اللسان: نجدت البیت بسطته بثیاب موشیة. (اقرب الموارد) : شهر بیاراستند و از انواع تنجید و تزیین هیچ باقی نگذاشتند. (ترجمهء تاریخ یمینی، چ 1 تهران ص396). || آزمودن و استوارخرد گردانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). آزمودن و جنبانیدن روزگار کسی را. (از اقرب الموارد). || دلیر کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی).

تنجیدن.

[تَ دَ] (مص) بمعنی پیچیدن و درهم فشردن باشد. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). درهم کشیدن و سخت و تنگ کشیدن. (ناظم الاطباء). شاید از ریشهء تنگ بمعنی ضیق، ترنجیدن و درهم فشردن. سخت بستن. تنگ بستن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). فراهم فشاردن. (فرهنگ اسدی نخجوانی، یادداشت ایضاً). پیچیدن و فراهم فشردن باشد. (معیار جمالی چ دانشگاه ص64). دکتر معین در حاشیهء برهان آرد: تنجیدن بمعنی کشیدن و بستن و آشامیدن، اوستا «تنگ»(1)، (کشیدن). استی «تین جین، ای تین جون»(2)، (پهن کردن). بلوچی «تجنگ»(3)، (گستردن، کشیدن، توسعه یافتن). انتقال معنی کشیدن به معنی نوشیدن در «آهنجیدن» و «کشیدن» دیده میشود. هوبشمان مصدر مزبور را از ریشهء سانسکریت «تنک، تنج»(4)، پراکریت «تنکتی»(5)، (کشیدن) میداند. اسدی آورده است ترنج تنج باشد... (برهان ج1 ص516) :
مهر مفکن برین سرای سپنج
کاین جهان پاک بازی و نیرنج
نیک او را فسانه دارو شد(6)
بد او را کمرت نیک بتنج.
رودکی (از لغت فرس اسدی چ اقبال ص55).
بتنجید عذرا چو مردان جنگ
ترنجید بر بارگی تنگ تنگ.عنصری.
گهش میزن بپای کین و میکش
گهش میکش بدست قهر و می تنج.
(معیار جمالی چ دانشگاه ص66).
|| خشمگین گشتن. رنجیدن. اندوهگین شدن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). پریشان شدن و دلتنگ گشتن. (ناظم الاطباء) :
بسی راندی از گفت بی سود خنج
کنون پاسخ از بخت یابی متنج.
اسدی (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
|| باهم غلطاندن. || افتادن. (ناظم الاطباء). رجوع به تنج شود.
(1) - thang.
(2) - tinjin, itinjun.
(3) - tajenag.
(4) - tanc, tanj.
(5) - tanakti. (6) - ن ل: شده.

تنجیده.

[تَ دَ / دِ] (ن مف) بمعنی ترنجیده است که درهم کشیده شده و فشارده گردیده و پیچیده باشد. (برهان). درهم کشیده بود و آن را ترنجیده نیز گویند. (فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی) (از آنندراج) (از انجمن آرا). درهم کشیده و درهم فشرده و پیچیده و دلتنگ و محزون. (ناظم الاطباء). تنجیدن مصدر آن است. (انجمن آرا). رجوع به تنج و تنجیدن شود.

تنجیذ.

[تَ] (ع مص) محکم گردانیدن. (تاج المصادر بیهقی). محکم رای گردانیدن. (زوزنی). آزمودن و استوار خرد گردانیدن و عبارت الاساس: نجذته التجارب احکمته. و مثله قوله: و نجذنی مداورة الشئون. (از اقرب الموارد). و رجوع به تنجید شود.

تنجیر.

[تِ] (اِ) پارسی و بمعنی پاتیله است و پاتیله دیگی است ک در آن حلوا و طعام پزند و معرب آن طَنجیر است. (انجمن آرا) (آنندراج).

تنجیز.

[تَ] (ع مص) حاضر آمدن و تعجیل. (از اقرب الموارد). تعجیل. (کشاف اصطلاحات الفنون). || (اصطلاح فقهی). در شرع وقوع صیغهء طلاق باشد در حال. چنین است در جامع الرموز در شرط صحت طلاق. (از کشاف اصطلاحات الفنون). در شرایط صحت طلاق یکی آن است که طلاق نباید مقید به شرط و مؤجل به زمانی باشد و بعبارت دیگر طلاق باید منجز باشد. رجوع به کتب فقه شود.

تنجیس.

[تَ] (ع مص) پلید کردن. (زوزنی) (دهار). ناپاک و پلیدکردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد): فلان نجسته الذنوب. || تعویذ و عوذه آویختن به کودک. (از اقرب الموارد). || (اِ) آنچه به جهت دفع چشم زخم کنند از مهره و تعویذ و پلیدی یا استخوان مرده یا لتهء حیض و جز آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). آنچه به جهت دفع چشم زخم یا ترس از آزمندی جن آویزند. (از اقرب الموارد).

تنجیس کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)ناپاک کردن و پلید نمودن. (ناظم الاطباء).

تنجیع.

[تَ] (ع مص) اثر کردن علف در ستور و پند سخن در مردم. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). اثر کردن دواء و علف و وعظ و خطاب. (از اقرب الموارد).

تنجیف.

[تَ] (ع مص) کندن باد توده را. || جدا کردن بهر کسی اندکی از شیر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنجیم.

[تَ] (ع مص) به بارها دادن مال و آنچه بدین ماند. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). پاره پاره گذاردن وام را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). پاره پاره گذاردن وام و دیه را. (از اقرب الموارد). || به نجوم حکم کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). وقت و ستاره شناسی کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). چشم داشتن و ترصد ستارگان و محاسبهء مواقیت و سیر آنها و اطلاع یافتن بر احوال عالم بدین وسیله. (از اقرب الموارد). ستاره شناسی و مطابق علم نجوم و ساعات سعد و نحس شناختن. (غیاث اللغات) (آنندراج) :
شغل او شاعری است یا تنجیم
هوسش فلسفه است یا اکسیر.خاقانی.
و اسرار علم تنجیم و معرفت درج و دقایق تقویم و طرف علم طب و نتف خواص ادویه و غیر آن تعلیم کنم. (سندبادنامه ص62). رجوع به ستاره شناسی شود.

تنجیة.

[تَ یَ] (ع مص) برهانیدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (از دهار) (از ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (از اقرب الموارد). رستن و رهانیدن (لازم و متعدی است). (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || بر بالا افکندن. (تاج المصادر بیهقی) (از زوزنی). بر بالای زمین افکندن و بدین معنی است. قوله تعالی: فالیوم ننجیک ببدنک(1)(آنندراج). || انباشتن زمین را و بلند کردن آن را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). یقال: نجی فلان ارضه، اذا کسبها و رفعها و مخاقة الغرق. (ناظم الاطباء).
(1) - قرآن کریم سورهء دهم آیهء 92.

تنجیة.

[تَ یَ] (اِخ) شهر معروف مراکش در نزدیکی جبل الطارق که تنجه گویند. (ناظم الاطباء). رجوع به طنجه شود.

تنچه.

[تَ چَ / چِ] (اِ) توشه دان. (ناظم الاطباء). رجوع به تمچه شود.

تنحار.

[تَ] (ع مص) رجوع به نحر شود.

تنحس.

[تَ نَحْ حُ] (ع مص) پرسیدن و جستجوی اخبار کردن. || گرسنه شدن و گرسنه داشتن جهت دارو خوردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || گوشت خوردن گذاشتن ترسایان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ترک کردن ترسایان خوردن گوشت را. (از اقرب الموارد).

تنحل.

[تَ نَحْ حُ] (ع مص) شعر دیگری را بر خود بستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به انتحال شود.

تنحنح.

[تَ نَ نُ] (ع مص) متردد گشتن آواز در شکم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || گلو روشن کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). گلو صاف کردن. (آنندراج) (غیاث اللغات). خفیدن. (زوزنی). سرفهء بعمد. سرفهء نرم کردن برای بیرون کردن خلط از اول قصبة الریه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) : ...چون پخته شد و به تنحنح ریم بیرون آمد... (ذخیرهء خوارزمشاهی).

تنحنح کردن.

[تَ نَ نُ کَ دَ] (مص مرکب) خفیدن. سرفه کردن. گلو روشن کردن : در رفت در سرای پرده بایستاد و تنحنح کرد. من آواز امیر شنیدم که گفتی چیست. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص479). رجوع به مادهء قبل شود.

تنحومت.

[ ] (اِخ) (عزاداری) و او پدر یکی از رؤسایی بود که تحت اقتدار جدلیا بودند. (دوم پادشاهان 25:32. کتاب ارمیا 40:8) (از قاموس کتاب مقدس).

تنحی.

[تَ نَحْ حی] (ع مص) (از «ن ح و») تکیه کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || (ع مص) از «ن ح ی») دور شدن. (زوزنی). با یک سوی شدن. (تاج المصادر بیهقی). زایل شدن و دور شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). یقال: نحاه عن مکانه فتنحی عنه. (اقرب الموارد).

تنحیب.

[تَ] (ع مص) سخت کوشیدن در کار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || سخت راندن شتر به جهت نوبت آب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رفتن تا که به آب نزدیک شوند. (از اقرب الموارد). || مانده کردن و در مشقت انداختن سفر کسی را. یقال نحب السفر فلاناً؛ ای اجهده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد).

تنحیت.

[تَ] (ع اِ) تراشیدگی سم. (ناظم الاطباء).

تنحیه.

[تَ یَ] (ع مص) دور کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). زایل نمودن چیزی را و دور کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). یقال: نح الدمع عن خدک. (اقرب الموارد). زایل نمودن و یکسو نمودن. (منتهی الارب در ذیل «ن ح و»). (ناظم الاطباء). رجوع به تنحی شود.

تنخ.

[تَ نَ] (ع مص) ناگوارد شدن کسی را. (منتهی الارب). تخمه کردن. (ناظم الاطباء).

تنخذ.

[تَ نَخْ خُ] (ع مص) ناخدا گردیدن. (منتهی الارب). مأخوذ از فارسی ناخدا گردیدن. (ناظم الاطباء). ناخذاة یعنی رئیس کشتی شدن و این مشتق از ناخذاة که معرب ناخدای فارسی است. (از اقرب الموارد).

تنخش.

[تَ نَخْ خُ] (ع مص) جنبیدن و میل کردن. یقال: هو یتنخش الی کذا؛ ای یتحرک الیه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنخع.

[تَ نَخْ خُ] (ع مص) آب بینی انداختن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || همهء آب ریختن ابر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنخل.

[تَ نَخْ خُ] (ع مص) برگزیدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). بیختن و بهترین را برگزیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

تنخم.

[تَ نَخْ خُ] (ع مص) نخامه بیفکندن. (تاج المصادر بیهقی). خیو بیوکندن. (بیفکندن) (زوزنی). نخامه انداختن از سینه یا از بینی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

تنخنخ.

[تَ نَ نُ] (ع مص) فرو خفتن شتر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): تنخنخ البعیر؛ برک ثم مکن لثفناته من الارض. (اقرب الموارد). || سینه بلند کردن ناقه از زمین. (از اقرب الموارد).

تنخواه.

[تَ خوا / خا] (اِ مرکب) پول نقد و زر و مال و دولت. (ناظم الاطباء). سرمایه و پول نقد و مال و ثروت. || مال و متاع. (فرهنگ فارسی معین). || منفعت از اراضی و مقرری از آنها. || برات به خزانه برای ادای وظیفه و مواجب و جیره و جز آن. (ناظم الاطباء). برات به خزانه برای تأدیهء حقوق و مقرریها. (فرهنگ فارسی معین). با لفظ کردن و دادن و گرفتن مستعمل است. (بهار عجم) (غیاث اللغات) (آنندراج). رجوع به سازمان صفویه ص161 و 162 و تذکرة الملوک چ 2 و ترکیبهای این کلمه شود.

تنخواه دادن.

[تَ خوا / خا دَ] (مص مرکب) پول دادن. مال دادن. برات دادن. وظیفه دادن :
غیر داغ از حاصل دنیا نصیب ما نشد
همچو ماهی خوش زری ما را جهان تنخواه داد.
محمد قلی سلیم (از بهار عجم) (آنندراج).
رجوع به تنخواه و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنخواه دار.

[تَ خوا / خا] (نف مرکب)آنکه مواجب می گیرد و برات دارد. (ناظم الاطباء). دارندهء تنخواه. رجوع به تنخواه و دیگر ترکیبهای این کلمه شود.

تنخواه داری.

[تَ خوا / خا] (حامص مرکب) مواجب سالیانه گرفتن و داشتن. (ناظم الاطباء). رجوع به تنخواه و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنخواه گردان.

[تَ خوا / خا گَ] (اِ مرکب به فک کسرهء اضافه) پولی که در صندوق اداره یا موسسه ای گذارند تا در موقع لزوم به مصرف هزینه های فوری رسد. اعتبار متحرک. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به تنخواه و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنخواه گرفتن.

[تَ خوا / خا گِ رِ تَ](مص مرکب) کون گرفتن. (غیاث اللغات). و این باصطلاح لوطیان کنایه از اغلام کردن بود. (بهار عجم) (آنندراج).

تنخیر.

[تَ] (ع مص) سخن گفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنخیط.

[تَ] (ع مص) گردنکشی کردن بر کسی و تکبر نمودن. (منتهی الارب)(1).
(1) - در اقرب الموارد این معنی در ذیل مصدر ثلاثی کلمهء (نخیط) بدینسان آمده است: نخط...نخیطا...، علی فلان: بذخ و تکبر.

تنخیل.

[تَ] (ع مص) نیک بیختن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). رجوع به تنخل شود. || ریختن برف و باران. (از اقرب الموارد).

تند.

[تُ] (ص، ق) مرادف تیز باشد. (برهان) (فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج). تیز و برنده. (ناظم الاطباء). بران. مقابل کند: شمشیری تند. تیغی تند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). دکتر معین در حاشیهء برهان آرد: اوستا: تونت(1)، توونت(2) از ریشهء تو(3) قیاس شود به توان (توانستن). هوبشمان رابطهء تند را با توان معتقد نیست. اورامانی، تون(4). سمنانی، توند(5). سنگسری و سرخه ای و لاسگردی، توند(6). شهمیرزادی، دو(7). گیلکی، توند(8). || زود و شتاب. (ناظم الاطباء). سریع، به شتاب. مقابل کند. باعجله. سبک. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
بشد تند افراسیاب از میان
برآویخت با لشکر تازیان.فردوسی.
طورگ سپهبد نشد هیچ کند
عقاب نبردی برانگیخت تند.فردوسی.
اگر ز کین تو دندان خصم کنده شود
عجب نباشد ازآن عزم تند و خنجر تیز.
ظهیرفاریابی.
بدو گفت ای که آتش می کشی تند
بیا و شعله چندانی مکن کند.
امیرخسرو دهلوی.
فرصت نمی دهد که بشویم ز دیده خواب
از بسکه تند می گذرد روزگار عمر.صائب.
|| هر چیز که از جای برجهد وجهنده باشد. (برهان). جنبان و جهنده. (شرفنامهء منیری). در بهار عجم نوشته که تند و تنده بمعنی تیز و جلد چون پرند و پرنده... (آنندراج). جلد و چالاک و چست و تیز و بی باک. (ناظم الاطباء). چابک. زبر و زرنگ. فرز. قپچان. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). سرکش. توسن. (یادداشت، ایضاً). تیزتک. (صفت اسب) :
بشوی نرم هم به صبر و درم
چون به زین و لگام تند ستاغ.شهید.
بتنجید عذرا چو مردان جنگ
ترنجید بر بارهء تند تنگ(9).
عنصری (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
تند جهان رام شد تند مکن جان و دل
تیز فلک نرم شد تیز مشو زین و آن.
مسعودسعد.
تو رستمی و بارهء تند تو هست رخش
تو حیدری و تیغ تو جز ذوالفقار نیست.
مسعودسعد.
فرزانه نجم دین که سپهر و نجوم تند
امر ورا به جمله مسخر شوند و رام.سوزنی.
رامند خلق مر فلک تند را از آنک
دربند بندگی فلک تند رام تست.سوزنی.
لگامم بر دهان افکند ایام
که چون ایام بودم تند و توسن.خاقانی.
پیش تند استر ناقص چو شگال
شغل سگساری و دستان چکنم.خاقانی.
نه شمشیر گندآوران کند بود
که کین آوری ز اختر تند بود.سعدی.
گردون تند و توسن منقاد ناشده
در زیر زین طاعت او خوشخرام شد.
جوینی.
روان از پیش لشکر بی شمار
همه صفدر و تند و خنجرگذار.
(ظفرنامه از فرهنگ جهانگیری).
|| خشم و خشمگین و غضبناک. (برهان). خشم و خشمگین. (فرهنگ جهانگیری) (انجمن آرا) (آنندراج). خشمگین. (فرهنگ رشیدی). غضوب. (شرفنامهء منیری). خشم. (ناظم الاطباء). ژیان. (فرهنگ اسدی نخجوانی). سخت رو و ترش رو و تیزمزاج و ستیزه جو. (ناظم الاطباء). خشمناک. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
ز بهر درم تند و بدخو مباش
تو باید که باشی درم گو مباش.فردوسی.
از ایشان سواری که ناپاک بود
دلاور بدو تند(10) و بی باک بود.فردوسی.
هنر با خرد در دل مرد تند
چو تیغی که گردد به زنگار کند.فردوسی.
تو نوذر نژادی نه بیگانه ای
پدر تند بود و تو دیوانه ای.فردوسی.
یکی آنکه تند است و هشیار نیست
دگر آنکه جان پسرخوار نیست.فردوسی.
زودبیز و تند و زودآزار باشد هر شهی
خواجه باری زودبیز و تند و زودآزار نیست.
فرخی.
ای پسر نیز مرا سنگدل و تند مخوان
تندی و سنگدلی پیشهء تست ای دل و جان.
فرخی.
نه سیل آب و باران و هوا بود
که سیل شیر تند و اژدها بود.
(ویس و رامین).
نه آهو می رمید از دیدن شیر
نه شیر تند گشت از دیدنش سیر.
(ویس و رامین).
به پیش اندر آمد یکی تند ببر
جهان چون درخش و خروشان چو ابر.
اسدی.
تو از بردباران بدل ترس دار
که از تند در کین بتر بردبار.اسدی.
به گرز گران یاخت گرد دلیر
درآمد خروشنده چون تندشیر.اسدی.
بیامد دمان ژنده پیلی دژم
چو تنداژدها داده خرطوم خم.اسدی.
سته دیو و پیل از خم خام اوست
ژیان شیر و تنداژدها رام اوست.اسدی.
نیست یک شیر تند گردنکش
که ترا رام و نرم گردن نیست.مسعودسعد.
و سخت عظیم بدخوی بودی و تند و ناسازگار. (مجمل التواریخ و القصص).
چو او تند کند خوی مبر نام لب اوی
که حاجت ز چنان روی بهنگام توان خواست.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص565).
غوریی تند را اشارت کرد
تا مرا نیز خانه غارت کرد.نظامی.
نیامد دگر کس به میدان دلیر
که ترسیده بودند از آن تند شیر.نظامی.
بر او بانگ زد شهریار دلیر
که نتوان ستد غارت از تند شیر.نظامی.
شکر نی چابکی چستی دلیری
بمهر آهو به کینه تند شیری.نظامی.
درویشی را ضرورتی پیش آمد کسی گفت فلان نعمتی دارد بی قیاس... گفت من او را ندانم... دستش گرفت تا بمنزل آن شخص در آورد یکی را دید لب فروهشته و تند نشسته... (گلستان).
تواضع کن ای دوست با خصم تند
که نرمی کند تیغ برنده کند.
سعدی (بوستان).
نه هر که طرف کله کج نهاد و تند نشست
کلاهداری و آیین سروری داند.
حافظ (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
|| شدید و سخت و پرقوت. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
پس تبیری دید نزدیک درخت
هر زمان بانگی بجستی تند و سخت.
رودکی.
خلقانش کرد جامهء زنگاری
این(11) تند و تیز باد فرودینا.دقیقی.
ز بالا زدش تند یک پشت دست
بیفکندش آمد بجای نشست.فردوسی.
بزد تند یک دست بر دست طوس
تو گفتی ز پیل ژیان یافت کوس.فردوسی.
برآمد یکی تند برف گران
زمین راسته شد کرن تا کران.فردوسی.
شب و روز و چرخ و مه آفتاب
دمان ابر و تند آتش و تیز آب.اسدی.
- باد تند؛ بادی شدید و طوفانی :
بر سر باد تند و موج بلند
تابه یک آبخستشان افکند.عنصری.
- بارانی تند؛ بارانی سخت و سیل آسا.
- برفی تند؛ برف شدید و سنگین.
- تبی تند؛ تبی سخت و بسیار گرم و سوزان.
|| درشت. خشن (در سخن). (یادداشت به خط مرحوم دهخدا):
یکی مرد بد تیز و برنا و تند
شده با زبانش دم تیغ کند.فردوسی.
فرو ریخت از دیده خون بر برش
یکی بانگ زد تند بر لشکرش.فردوسی.
هم آنگه یکی تندپاسخ نوشت
به پالیز کینه درختی بکشت.فردوسی.
فرخزاد بفزود گفتار تند
دل مردم پر خرد کرد کند.فردوسی.
بخندید قیدافه از کار او
از آن مردی و تندگفتار او.فردوسی.
بدو تند گفت این گناه منست
که پروردن آیین و راه منست.فردوسی.
ببد تند و گفت این چه آشفتن است
ز یک تن چه چندین سخن گفتن است.
اسدی.
|| درشت و توانا و فربه را نیز گویند. (برهان) سترک. (فرهنگ اسدی نخجوانی). بهادر و دلیر و سخت و توانا و درشت و فربه و سمین. (ناظم الاطباء). || غلیظ. تیره. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
بخیزد(12) یکی تند گرد از میان
که روی اندر آن گرد گردد نغام.دقیقی.
چو ابری بدی تند و بارش تگرگ
ترا گفتم ایمن شدستی ز مرگ.فردوسی.
یکی تند ابر اندر آمد چو گرد
ز سردی همان لب بهم برفسرد.فردوسی.
چو گردان گشته سیلابی میان آب آسوده.
چو گردان گردبادی تندگردی تیره اندروا.
فرخی.
خروشی بر کشیدی تند تندر
که موی مردمان کردی چو سوزن.
منوچهری.
سکندر چو دانست کان تندمیغ
به تندی برآرد همی برق تیغ.نظامی.
|| تلخ و حِرّیف و زمخت. (ناظم الاطباء). ثقیف. تیز. زبان گز. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا): خردل تند. فلفل تند. روغن و گردوی تند (گردکان کهنه و روغن مانده). پیاز تند. تنباکو و توتون تند (که دودی زننده دارند). (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || سرکوه را نیز گفته اند و بمعنی بلند و بلندی هم هست. (برهان). بمعنی بلند و بلندی کوه ... و آن را تیغ و ستیغ نیز گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). سر کوه بود و آن را چکاو و چکاوه نیز گویند. (فرهنگ جهانگیری). بلند و بلندی عموماً و بلندی کوه خصوصاً. (فرهنگ رشیدی). کوه باشد. (اوبهی). بلند و رفیع و بلندی و ارتفاع. و هر چیز بلند و پیدا و قلهء کوه. (ناظم الاطباء). با نشیبی سخت سرازیر. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
تو با شاه برشو به بالای تند(13)
ز هامون و لشکر مشو هیچ کند.
فردوسی (از حافظ اوبهی).
همه کوه و دریا و راه درشت
بدل آتش جنگجویان بکشت
ز رفتن سراسر سپه گشت کند
از آن راه بیراه و دشوار و تند.فردوسی.
بر او آفرین کرد و بردش نماز
برآمد ببالای تند و فراز.فردوسی.
چو گاه خورش درگذشت اژدها
بیامد چو آتش بدان تند جا.فردوسی.
گه شکار فرود آرد و برون آرد
ز کوه تند پلنگ و ز آب ژرف نهنگ.
فرخی.
هر روز بامداد بر این کوهسار تند
ابری بسان طور زیارت کند مرا.
مسعودسعد.
گه وقار و گه جود دست طبع ترا
ثبات تند جبال و مضاء تیز ریاح.
مسعودسعد.
و اگر خسکی در راه افتد و یا بالایی تند پیش آید بدان تمسک توان نمود. (کلیله و دمنه).
یکی پشته بر راه آن بود تند
که از رفتنش پایها بود کند.نظامی.
|| بمعنی غول بیابانی و دیو هم هست. (برهان). دیو را نامند. (فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی). در جهانگیری گوید دیو را گویند، در قصهء مسجد شهر ری که هرکه در آن رفتی باز نیامدی بسلامت. (انجمن آرا) (آنندراج). غول بیابان. (ناظم الاطباء) :
یک حکایت گوش کن ای نیک پی
مسجدی بد در کنار شهرری
هیچکس در وی نخفتی شب ز بیم
گر بخفتی گشت فرزندش یتیم
بسکه اندر وی غریب و عور رفت
صبحدم چون دختران در گور رفت
هرکسی گفتی که سحر است و طلسم
کان که شد(14) باشد عدوی جان و جسم
وان دگر گفتی که پریانند تند(15)
اندر آن مهمان کشان با تیغ کند.
مولوی (از فرهنگ جهانگیری).
و در قصه باد و پشه نیز گفته :
بانگ زد آن تند کی باد صبا
پشه افغان کرد از ظلمت بیا.
مولوی (از انجمن آرا) (از آنندراج).
و در این هر دو مثال تأمل است. (فرهنگ رشیدی). در این معنی تأمل است چه تند بمعنی معروف و مشهور درست است. (انجمن آرا) (آنندراج). || در تداول امروزی، سیر و پر رنگ در الوان، مقابل کم رنگ و روشن: وسمهء تند. سرخ تند. آبی تند...
(1) - tvant.
(2) - tuvant.
(3) - tav.
(4) - ton.
(5) - tund.
(6) - tond.
(7) - du.
(8) - tund. (9) - ن ل: بر بارگی تنگ تنگ.
(10) - معنی چالاک هم مناسب است.
(11) - در گنج باز یافته ص 78: من تند...
(12) - ن ل: برآید.
(13) - ولی تند شاید در اینجا بمعنی کوه تندی و تیغ آن باشد یا بمعنی زود باشد؟؟.. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(14) - در انجمن آرا و آنندراج: کان جسد باشد.
(15) - تند در اینجا معنی خشمگین می دهد و نظر انجمن آرا درست است.

تند.

[] (ع اِ)کزبره. گشنیز. (از دزی ج1 ص153).

تند.

[تَ] (اِخ) نام محلی ظاهراً در خراسان دور که انگور و شراب آن به خوبی مشهور بوده. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). نام محلی در ماوراءالنهر که به خوبی انگور و شراب مشهور بوده است. (یادداشت ایضاً). سوزنی در قصیده ای به قافیهء خجند و قند و کمند و نژند بیت ذیل را مقطع آورده است... و ظاهراً نام محلی است که شراب آن به خوبی معروف بوده است. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
قاعدهء بزم ساز بر گل و نقل و نبیذ
کز سفرت سوده شد نعل کمیت و سمند
خصم تو چون شمع باد بر گذر تندباد
بر کف تو چون چراغ بادهء انگور تند.
سوزنی.
گهی چو شمس بتاب و گهی چو سرو ببال
گهی چو ابر ببار و گهی چو برق بخند
به تندباد اجل جانسپار باد عدوت
تو جانفزای بروی نگار و بادهء تند.سوزنی.
بقای عمر و جاهت باد چندان
که ناید سالها در حد چندی
دلت با خرمی با اهل عشرت
کفت با جامهء صهبای تندی.سوزنی.

تندآب.

[تُ] (اِ مرکب) دوایی است روان و سیال که هرچه در آن اندازند گداخته گردد و آن را تیزآب گویند... (انجمن آرا) (آنندراج). رجوع به تیزآب شود. || هر مایع گذارنده ای. (ناظم الاطباء). جریان سریع آب. آبی که جریانی تند و سریع دارد. آب تند :
ز پیرامن دژ یکی کنده ساخت
ز هر جوی تندآب در وی بتاخت.اسدی.
رجوع به تند شود.

تن دادن.

[تَ دَ] (مص مرکب) پذیرفتن و قبول کردن و رضا دادن. (ناظم الاطباء). تن دادن چیزی را و به چیزی و در چیزی و تن نهادن بر چیزی؛ کنایه از رضا دادن و قبول کردن. (بهار عجم) (آنندراج) :
ابلهی کن برو که ترّه فروش
تره نفروشدت به عقل و تمیز
تن بده قلب را که در گیتی
زر همه روی گشت و سیم ارزیز.
مسعودسعد.
تو زی کو مرد و هر کو زاد روزی
بمرگش تن بباید داد روزی.نظامی.
جور مکن که حاکمان جور کنند بر رهی
شیر که پای بند شد تن بدهد به روبهی.
سعدی.
هرگز من از تو نظر با خویشتن نکنم
بیننده تن ندهد هرگز به بی بصری.سعدی.
-تن بازپس دادن؛ در عبارت زیر از تاریخ بیهقی بمعنی عقب نشینی آمده است : احمد مثال داد پیادگان خویش را، و با ایشان نهاده بود تا، تن بازپس دادند و خوش خوش بازمی گشتند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص436).
- تن به خاک دادن؛ مرگ را پذیرفتن. مرگ را تسلیم شدن :
ز خاکیم و هم خاک را زاده ایم
به بیچارگی تن بدو داده ایم.فردوسی.
به بیچارگی تن فرا خاک داد
دگر گرد عالم برآمد چو باد.
سعدی (بوستان).
- تن به خون دادن؛ بمجاز، جان نثار کردن. خود را فدا کردن :
بگفت آنکه بندوی را شهریار
تبه کرد و برگشت از او روزگار
تو گفتی نه از خواهرش زاده بود
نه ازبهر او تن به خون داده بود.فردوسی.
-تن به عجز دادن؛ خود را عاجز و درمانده یافتن. ناتوان شدن. احساس درماندگی کردن :
به عجز تن مده و مغز و چشم شیر برآر
که پشه از سر نمرودیان غذا دارد.
ظهیر فاریابی.
چون فرومانی به سختی تن به عجز اندر مده.
(گلستان).
- تن به قضا دادن؛ تسلیم حوادث شدن. ترک مقاومت و کوشش کردن. تن دردادن به قضا :
سعدی چو گرفتار شدی تن به قضا ده
دریا در و مرجان بود و هول و مخافت.
سعدی.
من تن به قضای عشق دادم
پیرانه سر آمدم به کُتّاب.سعدی.
ظاهر آنست که بی سابقهء حکم ازل
جهد سودی نکند تن به قضا دردادم.سعدی.
-تن به کار دادن؛ تلاش کردن. کوشش کردن. سستی و تن آسایی نکردن. از کار روی گردان نشدن : یکچندی دست از طرب کوتاه باید کرد و تن به کار داد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص487).
صبر آمد و زور شوق را دید
ناداده تنی به کار برگشت.
واله هروی (از آنندراج).
- تن به کشتن دادن؛ به کشته شدن رضا دادن. راضی شدن بمرگ :
اگر سربسر تن به کشتن دهیم
دگر تاج شاهی بسر برنهیم.فردوسی.
همه پیش تو تن به کشتن دهیم
سپاهی بر آن کشتگان برنهیم.فردوسی.
تن به کشتن دادم و از رشک می ترسم که باز
اضطراب دل کند شرمندهء قاتل مرا.
باقر کاشی (از آنندراج).
- تن به نیستی دردادن؛ خود را هلاک کردن. خود را بمهلکه انداختن. آمادهء مردن شدن :
سعدیا تن به نیستی درده
چاره با سخت بازوان اینست.سعدی.
رجوع به تن دردادن شود.
|| تسلیم کردن زن، خود را بمردی :
تن سیمین برادر را ندادم
کجا با او ز یک مادر بزادم
ترا ای ساده دل چون داد خواهم
که ویران شد بدستت جایگاهم.
(ویس و رامین).
ندیده ست ایچ مردی از تو شادی
که تا امروز تن کس را ندادی.
(ویس و رامین).
به گوراب از کدامین تخم زادی
تن سیمین بدادی یا ندادی؟(ویس و رامین).
شب خلوت آن لعبت حورزاد
مگر تن در آغوش مأمون نداد.سعدی.
- تن خود دادن؛ دست دادن. تسلیم کردن زن، خود را بمرد. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). تن سپردن :
دختران رز گویند که ما بی گنهیم
ما تن خویش بدست بنی آدم ندهیم.
منوچهری.
رجوع به تن سپردن شود.

تن دار.

[تَ] (نف مرکب) بزرگ جثه. تناور. فربه. کلان. درشت. بزرگ جسم: عطاط؛ مرد دلاور و تن دار. امح؛ فربه تن دار. درعث؛ کلانسال تن دار. کبر کبراً؛ بزرگ گردید و کلان و تن دار شد. قسطری، ضروط، صهود، هدف، هرجاس؛ تن دار. (منتهی الارب). || حافظ تن. نگهدارندهء تن. حافظ جسد. حافظ الاجساد :
انده ارچه بد آزمون تیریست
صبر تن دار، نیک خفتانست.مسعودسعد.
عقل را گر سوی تو هست شکوه
بادهء عقل دزد را منکوه
اندکی زو عزیز و تن دار است
باز بسیارخوار از او خوار است.سنایی.
-تن داری؛ غلظت و صلابت : و اندر آب به سبب آمیختگی با خاک تن داری و استیلا که پدید آید تا چون جسمی را برنهادگی بنهند بر آن نهاد دیر بماند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

تندال.

[تَ] (اِخ) فیزیکدان انگلیسی (1820- 1893 م.). وی اولین بار اثر نور را در کلوئیدها کشف کرد و دانست که اگر نور از محلولهای کلوئیدی بگذرد مسیر خود را روشن می کند، در صورتی که اگر از محلولهای بلوری بگذرد مسیرش روشن نیست. رجوع به گیاه شناسی گل گلاب صص12-13 شود.

تندباد.

[تُ] (اِ مرکب) باد تند و تیز. (آنندراج). طوفان و گردباد و بادی که هوا را تیره و تار کند. (ناظم الاطباء) :
هم اندر زمان تندبادی ز کوه
برآمد که شد نامور زآن ستوه.فردوسی.
حکیم این جهان را چو دریا نهاد
برانگیخته موج ازو تندباد.فردوسی.
ورا نامور خواندی نوشزاد
بخستی بر آن خوب رخ تندباد.فردوسی.
اگر تندبادی برآید ز کنج
بخاک افکند نارسیده ترنج.
فردوسی (از فرهنگ اسدی).
نه ابر است آنکه گفتی تندباد است
کجا در کوه خاکستر فتاده ست.
(ویس و رامین).
در دل افتادشان که در دو چراغ
تندبادی رسیده است بباغ.نظامی.
همان انگار کآمد تندبادی
ز باغت برد برگی بامدادی.نظامی.
کآنچنان تندباد بی اجلی
نرساند این شکوفه را خللی.نظامی.
هر آن ذره که آرد تندبادی
فریدونی بود یا کیقبادی.نظامی.
چون این خبر و حالات به سمع چنگیزخان رسید آتش غضب او را چنان بر تندباد قهر نشاند... (جهانگشای جوینی). با لشکری از شمار افزون به مردانگی هر یک چون کوه بیستون تندباد حمیت آتش غضب در نهاد ایشان زده. (جهانگشای جوینی).
برگ کاهم من به پیش تندباد
می ندانم تا کجا خواهم فتاد.مولوی.
چه نغز آمد این نکته در سندباد
که عشق آتش است و هوس تندباد.
سعدی (بوستان).
مگر چشم بدان اندر کمین بود
ببرد از بوستانش تندبادی.سعدی.
و اساس آن از آن استوارتر است که بهر تندبادی متزلزل شود. (رشیدی).
کس نهانش بخاک نتواند
تندبادش هلاک نتواند.اوحدی.
- تندباد اجل؛ تشبیه استعاری مرگ به تندباد از جهت سرعت حرکت و تندی و شتاب و ویرانی و نابودی :
بتندباد اجل جانسپار باد عدوت
تو جان فزای بروی نگار و بادهء تند.سوزنی.
خصم تو چون شمع باد بر گذر تندباد
بر کف تو چون چراغ بادهء انگور تند.
سوزنی.
به هیچ باغ نبودی درخت مانندش
که تندباد اجل بی دریغ برکندش.سعدی.
-تندباد حوادث؛ حوادث متوالی و به سرعت گذرنده :
ز تندباد حوادث نمی توان دیدن
در این چمن که گلی بوده است یا سمنی.
حافظ.
رجوع به تند شود.

تندبار.

[تُ] (نف مرکب) موذیات را گویند مانند شیر و پلنگ و مار و عقرب و زنبور و مورچه و امثال آن و هر جانوری که جانور دیگر را بخورد. (برهان). سبع، مانند شیر و پلنگ و گرگ و ببر و امثال آنها و از روندگان مانند عقرب و مار و امثال آنها، برخلاف زندبار که حیوانات بی آزارند. (انجمن آرا) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). از برساخته های فرقهء آذرکیوان است. رجوع به فرهنگ دساتیر ص240 شود. || تند بارنده (صفت ابر). که باران شدید از وی برآید :
به بخشش چو ابری بود تندبار(1)
بود پیش او گنج و دینار خوار.فردوسی.
قطره ای کآن ز جود تو بچکد
سیلی از ابر تندبار شود.مسعودسعد.
رجوع به تند شود.
(1) - مرحوم دهخدا در ذیل این بیت نوشته اند: در سفارت بهرام نزد شنگل. کلمهء تندبار در نسخهء خطی کتابخانهء من هست و سایر نسخ چاپ نوبهار، و در بهار دارد.

تندباز.

[تُ] (اِ مرکب) یک نوع مرغ درنده. (ناظم الاطباء). رجوع به لسان العجم شعوری ج1 ص305 شود.

تندبالا.

[تُ] (اِ مرکب) کوه بلند. (ناظم الاطباء). بالایی تند و پرنشیب. سخت سراشیب. سخت سرازیر. کوهی با سراشیبی سخت:
نگه کرد پرموده او را بدید
ز هامون یکی تندبالا گزید.فردوسی.
نشست از بر اسب سالار نیو
پیاده همی رفت در پیش گیو
بدان تندبالا نهادند روی
چنان چون بود مردم چاره جوی.فردوسی.
یکی تندبالا بد از رزم دور
به یکسو ز راه سواران تور
برفتند ترسان بر آن بر ز راه
که شایست کردن به لشکر نگاه.فردوسی.
بر آن تندبالا برآمد دمان
همیدون بزه بر ببازو کمان.فردوسی.
چو از لشکر آن هر دو تنها شدند
بزیر یکی تندبالا شدند.فردوسی.
فروافتم ز کوه تندبالا
جهم در موج آب ژرف دریا.
(ویس و رامین).
رجوع به تند شود.

تندبور.

[تُ] (اِ) جستن و برجستن را گویند، و به این معنی بجای بای ابجد، یای حطی هم آمده است. (برهان) (آنندراج). برجستن. (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی) (از شرفنامهء منیری). جستن و برجستن را گویند. (انجمن آرا). || (ص) برجهنده و رقصنده. (ناظم الاطباء). رجوع به تندیور شود.

تندبوی.

[تُ] (ص مرکب) که بوی تند و تیز دارد. که بویی شدید دارد. که بوی شدیدالاثر دارد، خوش یا ناخوش: نفاح؛ تندبوی. (منتهی الارب). رجوع به تند شود.

تندپرواز.

[تُ پَرْ] (ص مرکب) به شتاب پروازکننده. (ناظم الاطباء). تیزپر. که سریع پرواز کند. و رجوع به تند شود.

تندتاز.

[تُ] (نف مرکب) سریع السیر. سخت دونده. تیزتک :
نشست از بر بارهء تندتاز
همی رفت و با او بسی رزمساز.فردوسی.
همانگه پدید آمد از دشت باز
سپهبد برانگیخت آن تندتاز.فردوسی.
|| خشمناک و غضبناک و پر از خشم. (ناظم الاطباء). رجوع به تند شود.

تندتیز.

[تُ] (ص مرکب) شتابان و خشمناک و تیزمزاج و ستیزه جو. (ناظم الاطباء). تند و تیز. رجوع به تند و تندوتیز شود.

تندح.

[تَ نَدْ دُ] (ع مص) پهن واشدن گوسپند در چراگاه. (تاج المصادر بیهقی). پهن واشدن گوسفند در چرا کردن. (زوزنی). متفرق گشتن گوسفندان از جای خویش از سیری و پری شکم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تندحمله.

[تُ حَ لَ / لِ] (ص مرکب)سخت جنگاور و حمله کننده. که با شدت و سرعت بر دشمن تازد. که بشدت و تندی حمله آورد :
آن شاه تندحمله که خورشید شیرگیر
پیشش به روز معرکه کمتر غزاله بود.
حافظ (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
رجوع به تند و دیگر ترکیبهای آن شود.

تندخ.

[تَ نَدْ دُ] (ع مص) به تکلف سیر نمودن خود را از آنچه ندارد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تندخو.

[تُ] (ص مرکب) تندخوی. آنکه به سهل چیز، ناخوش و بی دماغ شود. (بهار عجم) (آنندراج). تیزمزاج و سرکش. (ناظم الاطباء) :
فلک تندخویست با هر کسی
تو با او مکن تندخوئی بسی.فردوسی.
با تو خو کردم و، خو باز همی باید کرد
از تو ای تندخوی سنگدل تنگ دهان.
فرخی.
رو به آتش کرد کای شه تندخو
آن جهان سوز طبیعی خوت کو؟مولوی.
در میان روز گفتن روز کو
خویش رسوا کردن است ای تندخو.مولوی.
به شیرین زبانی توان برد گوی
که پیوسته تلخی برد تندخوی.
سعدی (بوستان).
عقد نکاحش بستند با جوانی تندخوی و ترشروی. (گلستان).
امرد آنگه که خوبروی بود
تلخ گفتار و تندخوی بود.سعدی (گلستان).
زهرم مده بدست رقیبان تندخوی
از دست خود بده که ز جلاب خوشتر است.
سعدی.
کای دل تو شاد باش که آن یار تندخو
بسیار تندروی نشیند ز بخت خویش.
حافظ.
در آن شمایل مطبوع هیچ نتوان گفت
جز اینقدر که رفیقان تندخو داری.حافظ.
پشمینه پوش تندخو، از عشق نشنیده ست بو
از مستیش رمزی بگو، تا ترک هشیاری کند.
حافظ.
رجوع به تند و دیگر ترکیبهای آن و رجوع به تندخویی شود.

تندخویی.

[تُ] (حامص مرکب)تیزمزاجی و سرکشی و درشتی. (ناظم الاطباء) :
نبینی عیب خود در تندخویی
بدینسان عیب من تا چند گویی؟نظامی.
عجب ناید ز خوبان تندخویی
چنان کز مهر گردون کینه جویی.نظامی.
با اینهمه جور و تندخویی
نازت بکشم که خوبرویی.سعدی (گلستان).
اگرچه رسم خوبان تندخوییست
چه باشد گر بسازد با غمینی؟
حافظ (دیوان چ قزوینی ص342).
رجوع به تند و دیگر ترکیبهای آن و تندخو شود.

تندخیال.

[تُ] (ص مرکب) که خیال او به تندی سیر کند. تیزخیال. تیزوَهْم. ملا طغرا در زیب لوایح گفته: گردون رکابی که ناطقهء تندخیالان از بلندپایگی مناقبش در مقام نفس شماری است. (آنندراج).

تندخیز.

[تُ] (نف مرکب) تندتاز. تیزتک. تندرو. جهنده چون برق در سرعت و شتاب :
فلک بر سبز خنگی تندخیز است
ز راهش عقل را جای گریز است.نظامی.
رجوع به تند و دیگر ترکیبهای آن شود.

تندر.

[تُ دَ / دُ] (اِ) رعد بود. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص138) (از انجمن آرا) (از آنندراج) (از فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی) (از ناظم الاطباء) (از معیار جمالی). بمعنی غرنده باشد عموماً و رعد را گویند خصوصاً. (برهان). غرنده که به تازیش رعد خوانند. (شرفنامهء منیری). بانگ رعد. (اوبهی) (غیاث اللغات). تندور. (حاشیهء لغت فرس اسدی) (معیار جمالی) (اوبهی) (انجمن آرا) (آنندراج) (فرهنگ رشیدی) (شرفنامهء منیری). ریشهء هندی باستان «تن(1)، تانیتی»(2)(صدا پیچیدن، صدا، صدا دادن)، تنیی تو(3)(رعد)، لاتینی تونار(4)، تونی تروس(5)، انگلیسی «ثاندر»(6)، افغانی متداول تندر(7)، افغانی محض «تنا»(8) (رعد). (حاشیهء برهان چ معین) :
به دشمن پر از خشم آواز کرد
تو گفتی مگر تندر آغاز کرد.
رودکی (از لسان العجم شعوری).
علم ابر و تندر بود کوس او
کمان آدینده شود ژاله تیر.رودکی.
هست از آهم آتش دوزخ ابیز
ناله ای از من ز تندر صد ازیز.منجیک.
ستد نیزه از دست آن نامدار
بغرید چون تندر از کوهسار.فردوسی.
کجک بر سر پیل زد شاه چین
بغرید چون تندر فرودین.فردوسی.
همی کوفت بر خاک رویینه سم
چو تندر خروشید و افشاند دم.فردوسی.
چو تندر خروشان شده هر دوان
شه جادوان رستم پهلوان.فردوسی.
نه چرخ است و اجزای او چون ستاره
نه ابر است و آوای او همچو تندر.فرخی.
خروشی برکشیدی تند تندر
که موی مردمان کردی چو سوزن.منوچهری.
بغرید چون تندر اندر بهار
به کین روی بنهاد بر هر چهار.اسدی.
بر اسبان بی زین به تیغ و کمند
خروشان چو تندر بر ابر بلند.اسدی.
چو تندر همه بیشه بانگ هژبر
شده گردشان گردگردان چو ابر.اسدی.
چه می دارد بدینگونه معلق گوی خاکی را
میان آتش و آب و هوا و تندر و نکبا؟
ناصرخسرو.
قطرهء باران از او روان شده چون تیر
غران چون مرکب از میانش تندر.
مسعودسعد.
آواز تندر آرد در گوش باد گرز
باران خون چکاند بر تن بخار تیغ.
مسعودسعد.
اطلس به رنگ آتش وَاصل عمامه از نی
ابرش چو باد نیسان تندی بسان تندر.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص190).
بحری که عید کرد بر اعدا به پشت ابر
از غرتش درخش و ز غرّشن تندرش.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص225).
مهری یکی پیر نزار آوا برآورده بزار
چون تندر اندر مرغزار جانی بهر جا ریخته.
خاقانی.
به تندی چو تندر شوند آن زمان
که تندی همانست و تندر همان.نظامی.
بیاران گفت چون تندر(9) بپوئید
مگر فرهاد را جائی بجوئید.نظامی.
گر او تندر آمد تو هستی درخش.نظامی.
بترقد همی زهرهء شاخ کوهی
بترسد ز آواز تندر شکوفه.
کمال اسماعیل (از شرفنامهء منیری).
گلوشان خوابگاه مرگ و دلْشان نائب دوزخ
دهنْشان رهگذار برق و غوْشان نائب تندر.
قاآنی.
- تندرشیهه؛ که شیههء او مانند تندر مهیب و پرصدا باشد. اسبی که مانند رعد شیهه کند :
وز آن شبدیز تندرشیههء او
زمانه پرصدا چون کوهسار است.
مسعودسعد.
رجوع به تندور شود. || بلبل را نیز گویند که عربان عندلیب خوانند. (برهان) (از شرفنامهء منیری). شارح قصاید خاقانی بمعنی بلبل نیز نوشته. (غیاث اللغات). بلبل. (ناظم الاطباء).
(1) - tan.
(2) - tanyati.
(3) - tanayitu.
(4) - Tonare.
(5) - Tonitrus.
(6) - Thunder.
(7) - tandar.
(8) - tana. (9) - به اعتبار برق که حاصل رعد است معنی سرعت هم استنباط می شود.

تندران.

[تَ دِ] (اِخ) دهی از دهستان کرون است که در بخش نجف آباد اصفهان واقع است و در حدود 350 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

تندرأی.

[تُ رَءْیْ] (ص مرکب)کوتاه اندیش. (غیاث اللغات). کنایه از ناعاقبت بین و کوته اندیش. (آنندراج). بی پروا و بی فکر و بی اندیشه و غافل. (ناظم الاطباء). تندرای :
مکن مردم آزاری ای تندرای
که ناگه رسد بر تو قهر خدای.
سعدی (از آنندراج).
رجوع به تند و دیگر ترکیبهای آن شود.

تندرخروش.

[تُ دَ خُ] (ص مرکب)غرنده مانند رعد. (ناظم الاطباء) :
به پیش اندرون پیل پولادپوش
پس او دلیران تندرخروش.نظامی.

تن دردادن.

[تَ دَ دَ] (مص مرکب) کنایه از راضی شدن و قبول کردن باشد. (برهان) (از انجمن آرا) (از آنندراج) (از فرهنگ رشیدی) (از غیاث اللغات). راضی شدن. (از شرفنامهء منیری). حاضر شدن برای امری و قبول کردن کاری. (از فرهنگ فارسی معین). تن اندردادن :
زآن روز که پیش آیدت آن روز پر از هول
بنشین و تن اندرده و انگاره به پیش آر.
؟ (از فرهنگ اسدی نخجوانی از یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
هر دو... خلوتی کردند با رضا علیه السلام و نامه عرض کردند... رضا علیه السلام را کراهیت آمد که دانست که آن کار پیش نرود اما هم تن درداد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص136). ماندن وی ازبهر آرایش روزگار ما بوده است. باید که در این کار تن دردهد که حشمت تو می باید. (تاریخ بیهقی ایضاً ص146). چون خداوند می فرماید و می گوید که سوگندان را کفارت کنم من نیز تن دردادم. (تاریخ بیهقی ایضاً ص147). بسیار سخن رفت در معنی وزارت و تن درنمی داد. (تاریخ بیهقی ایضاً ص380). و هیچ روزگار ندیدند وی چنین تن در کار داد. (تاریخ بیهقی ایضاً ص607).
دل در غم درزی بچهء حورنژاد
چون رشته به تاب محنتش تن درداد
بسیار چو سوزن ارچه سرتیزی کرد
هم بخیهء بی زریش بر روی افتاد.فرقدی.
نخست با تو به دلبازی اندر آمده ام
چو دل نمانَد، تن دردهم به جانبازی.سوزنی.
پایهء قدر ترا از مه نشان می خواستم
گفت او کی دردهد تن را بدین خلقان خیام(1)؟
انوری.
هر لحظه کژی نهی دگرگون
تن درندهد کس این دغا را.
انوری (از شرفنامهء منیری).
بیداد حریفان را تن درده و گر ندْهی
زانصاف طلب کردن، آزار پدید آید.خاقانی.
با بلاها بساز و تن درده
کز سلامت نه رنگ ماند نه بوی.خاقانی.
ملک را این تدبیر خطا افتاده است که به چنین حالی تن درداده است. (سندبادنامه ص222).
دگر ره در صدف شد لؤلؤ تر
به سنگ خویش تن درداد گوهر.نظامی.
زین غم چو نمی توان بریدن
تن دردادم به غم کشیدن.نظامی.
شوریده دلی چنین هوایی
تن درندهد به کدخدایی.نظامی.
نشان خردمند کافی آنست که به چنین کارها تن درندهد. (گلستان).
چو گاو ار همی بایدت فربهی
چو خر تن به جور کسان دردهی.
سعدی (گلستان).
سعدی چو حریف ناگزیر است
تن درده و چشم بر قضا کن.سعدی.
ظاهر آنست که با سابقهء لطف ازل
جهد سودی نکند تن به قضا دردادم.سعدی.
سعدیا تن به نیستی درده
چارهء سخت بازوان این است.سعدی.
بر قامت بزرگی او اطلس فلک
می زیبد از بزرگی او تن در آن دهد.
سلمان ساوجی (از انجمن آرا).
گر قرض تو حنظل، عوضش قند بده
ور زآنکه بخارا، تو سمرقند بده
تن درمده ار به قرض جانت بدهند
ور جان بدل قرض ستانند بده.
معین استرآبادی (از انجمن آرا).
|| دست دادن زن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). و بهر دو معنی رجوع به تن دادن شود. || منقاد شدن. (از شرفنامهء منیری).
(1) - در آنندراج: بدین خیام تن (؟).

تندرست.

[تَ دُ رُ] (ص مرکب) مقابل بیمار و اطلاق آن بر دولت نیز آمده. (آنندراج) (بهار عجم). سالم و چاق و صحیح و بی مرض و بی علت و توانا و قوی. (از ناظم الاطباء) (دهار). از: تن + درست. گیلکی و نطنزی تندرست(1)، فریزندی و یرنی تندرس(2)، سنگسری تندراست(3)، سرخه ای تندرست(4)، لاسگردی تندرست(5)، کسی که تن سالم دارد. (حاشیهء برهان چ معین) :
ز پیکان پولاد گشتند سست
نیامد یکی پیش او تندرست.فردوسی.
همی بود شادان دل و تندرست
به دانش همی جان روشن بشست.فردوسی.
تو بیماری و پند داروی تست
بکوشم همی تو شوی تندرست.فردوسی.
اگر بازبینم ترا تندرست
همه گنج با تاج و تخت آنِ تست.فردوسی.
همه بر دل اندیشه این بد نخست
که بیند دو چشمم ترا تندرست.فردوسی.
جاوید باش و پشت قوی باش و تندرست
تو شادخوار و ما رهیان از تو شادخوار.
فرخی.
شاه زمانه شاد و قوی باد و تندرست
از گردش زمانه بی اندوه و بی زیان.فرخی.
از کف او چنان هراسد بخل
که تن آسان تندرست از تب.فرخی.
پاینده باد خواجه و دلشاد و تندرست
بر کام دل مظفر و منصور کامکار.
فرخی.
جاوید شاد باد و تن آسان و تندرست
آن مهتر کریم خصال ملک نژاد.فرخی.
نه از پشت پاکم اگر تندرست
بمانم ترا وآنکه هم پشت تست.
(گرشاسبنامه).
بی آزار بازآمدی تندرست
از آن اژدها کین نبایست جست.
(گرشاسبنامه).
دشمنان تو همه بیمار و بنده تندرست
دورتر باید ز بیمار آنکه او بیمار نیست.
ناصرخسرو.
چون این نیت بکرد عطسه بزد و درساعت آن علت از وی زایل شد و تندرست گشت. (قصص الانبیاء ص185). بهیچ حال هوای گرم هیچ تندرست را سود ندارد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و آن زن که شیر او دهد... شیر او پاک و پسندیده باد و زن تندرست. (ذخیرهء خوارزمشاهی). شراب... خورندهء شراب را بیماری کم کند و اغلب تندرست باشد. (نوروزنامه).
به کار اندرت ار نادرستیی باشد
چو تندرست بوی هیچ دل شکسته ندار.
ادیب صابر.
تا هست ز هستی تو یادم
آسوده و تندرست و شادم.نظامی.
درویشی پیری جوانان است و بیماری تندرستان. (مرزبان نامه).
مگو تندرست است رنجوردار
که می پیچد از غصه رنجوروار.
سعدی (بوستان).
منغص بود عیش آن تندرست
که باشد به پهلوی بیمار سست.
سعدی (بوستان).
تندرستان را نباشد درد ریش
جز به همدردی نگویم درد خویش
گفتن از زنبور بی حاصل بود
با کسی در عمر خود ناخورده نیش.
سعدی (گلستان).
بس که در خاک تندرستان را
دفن کردیم و، زخم خورده نمرد.
سعدی (گلستان).
چنان سوزم که خامانم نبینند
نداند تندرست احوال محموم.سعدی.
|| در غیر آدمی و جانوران بمعنی خوش و نزه و پاک و آرام و عاری از فساد و آلودگی و درست و صحیح و بکام و بی آشوب و پرهیز و دارای استحکام و دوام : پس هارون را آن بیماری به گرگان زیادت شد. او را گفتند از این هواها، هوای قومس تندرست تر است. هارون از گرگان برفت. (ترجمهء طبری بلعمی). بم، شهری است با هوای تندرست. (حدود العالم).
سخن در تندرستی تندرست است
که در سستی همه تدبیر سست است.نظامی.
به شکرانهء دولت تندرست
بر آن پشته بنیادی افکند چست.نظامی.
حکمای وقت و وزرای مملکت را جمع کرد و گفت: موضعی اختیار باید کرد تندرست تر و خوشگوارتر به آب از بغداد و بنایی جهت نقل بدان موضع ترتیب داد. (از ترجمهء محاسن اصفهان).
- ناتندرست؛ بیمار. دردمند. مریض :
رسیده به لب جان ناتندرست
همی چارهء تندرستان بجست.فردوسی.
- || زشت. بد. خطا. نادرست :
چنین گفت یک روز کز مرد سست
نیاید مگر کار ناتندرست.فردوسی.
رجوع به تندرستی شود.
(1) - tandorost.
(2) - tandoros.
(3) - tandaerast.
(4) - tandorost.
(5) - tandorost.

تندرست کردن.

[تَ دُ رُ کَ دَ] (مص مرکب) شفا دادن. شفا بخشیدن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). معالجه کردن. علاج کردن. درمان کردن :
از آن نوشدارو که در گنج تست
کجا خستگان را کند تندرست...فردوسی.
رجوع به تندرست و تندرستی شود.

تندرستی.

[تَ دُ رُ] (حامص مرکب)سلامتی و صحت و بی مرضی و توانایی و قوت بدن و شهند. (ناظم الاطباء). از: تندرست + ی (مصدری)... پهلوی تندرستی(1)، سلامت. (از حاشیهء برهان چ معین) :
ترا ای جوان تندرستی و بخت
همانا و همواره با تاج و تخت.فردوسی.
به نیک اختر و تندرستی شدن
به پیروزی و شاد بازآمدن.فردوسی.
همه تندرستی به فرمان اوست
همه نیکویی زیر پیمان اوست.فردوسی.
ترا تندرستی از آن شد کنون
که بر نیکویی رای تو شد فزون.فردوسی.
تندرستیش باد و روزبهی
کامگاری و قدرت و امکان.فرخی.
به تندرستی و شاهنشهی و روزبهی
همی گذار جهان را بکام و خود مگذر.
فرخی.
مثل زنند که آید پزشک ناخوانده
چو تندرستی تیمار دارد از بیمار.
ابوحنیفهء اسکافی (از تاریخ بیهقی چ ادیب ص281).
کنونم زور، لختی در تن آمد
نشاط تندرستی در من آمد.
(ویس و رامین).
دو چیز است اندر جهان نیکتر
جوانی یکی، تندرستی دگر.اسدی.
و چون عالمی نبود در میان ایشان و آن نعمت و تندرستی در میان ایشان نماند. (قصص الانبیاء ص131). از اینجا بتوان دانست که تندرستی را و درست اندامی را و کار هر اندامی را سبب نخستین آنست که مزاج اندامها یکسان همه معتدل باشد. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
ایمنی را و تندرستی را
آدمی شکر کرد نتواند
در جهان این دو نعمتی است بزرگ
داند آنکس که نیک و بد داند.مسعودسعد.
ز جمله نعمت دنیا چو تندرستی نیست
درست گردد این گر بپرسی از بیمار.
ادیب صابر.
تندرستی و رای سلطانی است
از دو تن پرس و شرح آن بشنو.خاقانی.
درآمد کار اندامش به سستی
به بیماری کشید از تندرستی.نظامی.
همی تا پای دارد تندرستی
ز سختی ها نگیرد طبع سستی.نظامی.
بس گُرْسنگی که سستی آرد
در هاضمه تندرستی آرد.نظامی.
پس از پنجَهْ نباشد تندرستی
چهل ساله فروریزد پر و بال.نظامی.
تندرستی و ایمنی و کفاف
این سه مایه ست و آن دگر همه لاف.نظامی.
نمی خواستم تندرستیّ خویش
که دیگر نیاید طبیبم به پیش.
سعدی (بوستان).
کسی قیمت تندرستی شناخت
که یکچند بیچاره در تب گداخت.
سعدی (بوستان).
لاجرم حکمتش بود گفتار
خوردنش تندرستی آرد بار.
سعدی (گلستان).
رسول گفت علیه السلام این طایفه را طریقی هست که تا اشتها غالب نشود نخورند و هنوز اشتها باقی باشد که دست از طعام بدارند. حکیم گفت این است موجب تندرستی. (گلستان).
آخر به زکات تندرستی
فریاد دل شکستگان رس.سعدی.
با ضعف و ناتوانی همچون نسیم خوش باش
بیماری اندرین ره بهتر ز تندرستی.حافظ.
رجوع به تندرست و درست شود.
-ناتندرستی؛ بیماری. ضعف:
تهی نیست از تره ای خوان من
ز ناتندرستی است افغان من
غذایی که با تندرستی بود
همه دانش انجیر بُستی بود.نظامی.
رجوع به تندرست شود.
|| در غیر آدمی و حیوان و نبات یعنی غیر اجسام آلیه نیز مستعمل است. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : هوایی به این تندرستی و پاکیزگی به سبب بخار پلیدیها که اندر شهر هست هوا ناخوش و زیانکار میشود. (ذخیرهء خوارزمشاهی، یادداشت ایضاً).
چو شه در عدل خود ننمود سستی
پدید آمد جهان را تندرستی.نظامی.
رجوع به تندرست شود.
(1) - tan-drustih.

تندرستی.

[تَ دُ رُ] (اِخ) اسمی است که به یسنا 60 داده شده. (حاشیهء برهان چ معین). هات شصتم را پارسیان «تندرستی» هم نامیده اند. (یسنا بخش 2 ص74). دعای درود است. (خرده اوستا ص71). رجوع به خرده اوستا ص28 و 71 و 230 شود.

تندرفتار.

[تُ رَ] (ص مرکب) سریع و طیار. (ناظم الاطباء). تندرو. تیزتک. سریع السیر. و رجوع به تند و دیگر ترکیبهای آن شود.

تند رفتن.

[تُ رَ تَ] (مص مرکب) به شتاب و سرعت حرکت کردن. ضد کند رفتن. چست و چالاک راه رفتن. (ناظم الاطباء). || در تداول امروز، از حد خود تجاوز کردن و بیش از اندازه اظهار وجود کردن. رجوع به تند و دیگر ترکیبهای آن شود.

تندرو.

[تُ رَ / رُو] (نف مرکب) چالاک و تیزرفتار. (آنندراج). سریع و سریع الحرکه. تیزرفتار. (ناظم الاطباء). تندرفتار. تیزتک. تیزرفتار. تیزرو. سریع السیر :
چو بشنید پند جهاندار نو
پیاده شد از بارهء تندرو.فردوسی.
نیا را بدید از کران، شاه نو
برانگیخت آن بارهء تندرو.فردوسی.
تا برآید از پس آن میغ باد تندرو
آسمان چون رنگ بزداید ز میغ گردرنگ.
منوچهری.
چون تک اندیشه به گرمی رسید
تندرو چرخ به نرمی رسید.نظامی.
گر کمیت اشک گلگونم نبودی تندرو
کی شدی روشن به گیتی راز پنهانم چو شمع؟
حافظ.
رجوع به تند و دیگر ترکیبهای آن شود.

تندرو.

[تُ] (ص مرکب) تندروی. ترشروی را گویند. (برهان) (آنندراج) (از فرهنگ رشیدی) (شرفنامهء منیری). زشت و ناخوش رو و خشمناک. (ناظم الاطباء) :
پس آنگه بدو گفت کای تندروی
نشاید که بنمایی این زشت خوی.فردوسی.
کای دل تو شاد باش که آن یار تندخو
بسیار تندروی نشیند ز بخت خویش.
حافظ.
|| بخیل و ممسک. (برهان) (آنندراج) (شرفنامهء منیری). بخیل. (فرهنگ رشیدی) (غیاث اللغات) :
بنالید درویشی از ضعف حال
برِ تندرویی خداوند مال.
سعدی (از شرفنامهء منیری).
رجوع به تند و دیگر ترکیبهای آن شود.

تندروش.

[تُ رَ وِ] (ص مرکب) تیزرفتار. سریع الحرکه. تندرفتار. تندرو. پرتلاطم :
چو کوه کوه در او موجهای تندروش
چو پیل پیل نهنگان هول مردمخوار.فرخی.
رجوع به تند و دیگر ترکیبهای آن شود.

تندزبان.

[تُ زَ] (ص مرکب) فصیح و حراف و سخن آرا. (ناظم الاطباء).

تندس.

[تَ دَ / دِ] (اِ مرکب) بمعنی تن مانند است، چه دس بمعنی شبیه و نظیر و مانند باشد... و بکسر ثالث مخفف تندیس است که آن هم تن مانند باشد، چه دیس بمعنی شبیه و نظیر و مانند بود. (برهان). تمثال باشد و معنی ترکیبی آن تن مانند است. (فرهنگ جهانگیری). تندسه. تندیس. تندیسه. تمثال و پیکر چیزی و معنی ترکیبی، مانند تن، چه دیس و دس بمعنی مانند بود. (فرهنگ رشیدی) (از انجمن آرا) (از آنندراج). تمثال و پیکر و تصویر و تندسه و تندیس و تندیسه. (ناظم الاطباء). چیزی که به تن ماند و شبیه و نظیر و مانند تن باشد... (ناظم الاطباء). از: تن + دس (مخفف دیس). (حاشیهء برهان چ معین). بی شک بمعنی مجسمهء امروزین است. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
فرود کاخ یکی بوستان چو باغ بهشت
هزار گونه در او شکل و تندس و دلبر.
فرخی.
رجوع به تندسه و تندیسه و تندیس شود. || تفسیر تمثال هم هست. (برهان).

تندس.

[تَ نَدْ دُ] (ع مص) بر زمین افتادن و دست بر دهان نهادن، یقال: ندس به الارض فتندس؛ ای وقع فوضع یده علی فمه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). || پرسیدن خبر از جایی که ترا ندانند. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و عبارة الاساس: فلان یتندس عن الاخبار و یتحدس عنها؛ یتبحث عنها لیعلم منها ما هو خفی علی غیره. (اقرب الموارد). || از اطراف و جوانب جاری شدن آب چاه. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

تندسه.

[تَ دَ / دِ سَ / سِ] (اِ مرکب) بمعنی تندس است (برهان) (فرهنگ جهانگیری) که تمثال باشد و بکسر ثالث مخفف تندیسه است که آن هم بمعنی شبیه و نظیر و تمثال باشد. (برهان). تمثال و پیکر و تصویر و تندس. چیزی که به تن ماند و شبیه و مانند تن باشد... (ناظم الاطباء). رجوع به تندس و تندیس و تندیسه شود.

تند شدن.

[تُ شُ دَ] (مص مرکب) به سختی بخشم آمدن. سخت خشمناک شدن. سخنان درشت گفتن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || پرشتاب و سریع شدن، چون تند شدن باد و آب و جز آنها. || تلخ و حِرّیف شدن. زبان گز شدن، چون تند شدن غذا و روغن و جز آنها. || در بیت زیر بمعنی برگشتن، واژگون شدن، پریشان شدن، نامساعد گردیدن آمده است :
چو بر بهرام چوبین تند شد بخت
به خسرو ماند هم شمشیر و هم تخت.
نظامی.
رجوع به تند و دیگر ترکیبهای آن شود.

تندعنان.

[تُ عِ] (ص مرکب) اسب تیزرو و بددهن و سرکش. (ناظم الاطباء). رجوع به تند و دیگر ترکیبهای آن شود.

تندغضب.

[تُ غَ ضَ] (ص مرکب)خشمناک و غضبناک. (ناظم الاطباء). رجوع به تند و دیگر ترکیبهای آن شود.

تندفهم.

[تُ فَ] (نف مرکب / ص مرکب)آنکه سخن را زود دریابد. (آنندراج) (بهار عجم). زیرک و بافِراست و باهوش و حاضرکلام. (ناظم الاطباء) :
ایاز تندفهم تیزبینش
نگار کارگاه آفرینش.زلالی (از آنندراج).
رجوع به تند و دیگر ترکیبهای آن شود.

تندک.

[تُ دَ] (اِ) تره تیزک. تره تندک. شاهی. ترتیزک. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به تره تیزک و شاهی شود.

تندک.

[تَ دُ] (اِخ) دهی از دهستان کیذقان است که در بخش ششتمد شهرستان سبزوار واقع است و در حدود 680 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

تندکار.

[تُ] (ص مرکب) سریع العمل. مقابل کندکار. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تند کردن.

[تُ کَ دَ] (مص مرکب)برآغالانیدن کسی: آغالش؛ تند کردن دو تن بر یکدیگر. (فرهنگ اسدی از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || سریع کردن در رفتار و حرکت. || زبان گز کردن غذا با افزودن ادویه و جز آن. رجوع به تند و دیگر ترکیبهای آن شود.

تند گشتن.

[تُ گَ تَ] (مص مرکب) بخشم آمدن. غضب کردن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
ز کین تند گشت و برآمد ز جای
ببالای جنگی درآورد پای.
فردوسی (از لغت فرس اسدی).
حقیقت ندانم چه گویی همی
در این تند گشتن چه جویی همی.
شمسی (یوسف و زلیخا).

تندگوی.

[تُ] (نف مرکب) تندگفتار. که سخن درشت گوید. تلخ گفتار :
قوی استخوانها و بینی بزرگ
سیه چرده و تندگوی و سترگ.فردوسی.

تندل.

[تَ دَ] (اِ) تمشک. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به تمشک شود.

تندل.

[تَ نَدْ دُ] (ع مص) دستار در سر بستن. (زوزنی). || دست پاک کردن بمندیل و مالیدن بدان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || و انکر الکسائی تمندل و تندل بالمندیل و تمندل؛ اذا شده برأسه و اعتم به. (اقرب الموارد).

تندلجام.

[تُ لِ] (ص مرکب) اسب بددهن و سرکش. (ناظم الاطباء).

تندم.

[تَ نَدْ دُ] (ع مص) پشیمان بودن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). پشیمانی نمودن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (آنندراج). پشیمان شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) : هارون پوشیده کسان گماشته بود تا هر کس زیر دار جعفر گشتی و تندمی و توجعی نمودی و ترحمی، بگرفتندی. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص190).

تندمزاج.

[تُ مِ] (ص مرکب) تندخوی و تیزمزاج. (ناظم الاطباء). رجوع به تند و دیگر ترکیبهای آن شود.

تندمزه.

[تُ مَ زَ / زِ] (ص مرکب) قابض و زمخت و هر چیز که طعم آن تند و تیز باشد. (ناظم الاطباء). رجوع به تند و دیگر ترکیبهای آن شود.

تندنویس.

[تُنْدْ نِ] (نف مرکب) که سریع نویسد. که در نوشتن سریع باشد: صورت مذاکرات مجلس بوسیلهء تندنویسان مجلس شورای ملی تهیه می شود. رجوع به تندنویسی و تند و دیگر ترکیبهای آن شود.

تندنویسی.

[تُنْدْ نِ] (حامص مرکب)سریع نوشتن. عمل تندنویس. یکی از مهارتهای لازم برای اشتغال منشی گری جدید داشتن هنر تندنویسی است تا آنچه بوسیلهء مدیران سازمان ها بیان می شود عیناً بوسیلهء منشی تندنویسی شود و به قسمتهای اجرایی ابلاغ گردد. رجوع به تندنویس و تند و دیگر ترکیبهای آن شود.

تندو.

[تَ] (اِ) عنکبوت را گویند. (برهان) (از ناظم الاطباء) (از اوبهی) (از فرهنگ رشیدی) (از فرهنگ جهانگیری) (از آنندراج). تنند و تنندو و تننده. (فرهنگ رشیدی) (از انجمن آرا) (از آنندراج). و آنرا جولاه و جولاهه و جوله نیز گویند، زیرا که تننده است. (انجمن آرا) (آنندراج) (فرهنگ جهانگیری). و آنرا کروتنه... و دیوپا نیز گویند. (فرهنگ جهانگیری). بمعنی عنکبوت غلط است و تنندو صحیح است. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). از: تَنْد (تنیدن) + و (پسوند اتصاف). (از حاشیهء برهان چ معین) :
شها عنقای قاف فتح نصرت
بود بر طاق ایوان تو تندو.
شمس فخری (از فرهنگ جهانگیری).
رجوع به تنند و تنندو و تننده و تنیدن شود.

تندو.

[تَ] (ع اِ) میوهء درخت آبنوس. (دزی ج1 ص153).

تند و تیز.

[تُ دُ] (ص مرکب، از اتباع)تندتیز. (ناظم الاطباء). پرشتاب. سریع و پرحدت :
که تند و تیز به دل بردن من آمده ای
شتاب چیست به آتش گرفتن آمده ای.
ابراهیم ادهم (از آنندراج) (بهار عجم).
رجوع به تند و دیگر ترکیبهای آن شود.

تند و خند.

[تَ دُ خَ / تُ دُ خُ] (ص مرکب، از اتباع) تار و مار که زیروزبرشده و ازهم پاشیده باشد. (برهان). تار و مار و زیر و زبر و سرنگون و ازهم پاشیده. (ناظم الاطباء). تند و خوند. رجوع به مادهء بعد شود.

تند و خوند.

[تُ دُ خُنْ] (ص مرکب، از اتباع) ترت و مرت و تار و مار. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص90). تار و مار. (فرهنگ رشیدی) (فرهنگ جهانگیری) :
هرچه ورزیدند ما را سالیان
شد بدست(1) اندر بساعت تند و خوند.
آغاجی (از لغت فرس اسدی چ اقبال ص90).
پسندیده نداری و نخواهی
که کس باشد ز تو با تند و خوندی(2).
سوزنی (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
از صرصر فنا همه گشتند تار و مار
وز تندباد قهر اجل جمله تند و خوند(3).
شمس فخری (از فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی).
رجوع به مادهء قبل شود.
(1) - ن ل: بدشت.
(2) - ن ل: به تو با تندخندی. ز تو با بند و خندی.
(3) - ن ل: تند و خند.

تندور.

[تُ / تُ دَ / دُو] (اِ) رعد. (برهان) (لغت فرس اسدی چ اقبال ص138) (آنندراج) (اوبهی). تندر. (لغت فرس اسدی ایضاً) (فرهنگ جهانگیری) :
خورد سیلی زند بسیار طنبور
دهد تیزی ببازی(1) همچو تندور.
طیان (از لغت فرس اسدی ایضاً).
ابواسحاق روشندل تو آنی
که از رای تو گیرد روشنی هور
چو با یاد تو باشد غم نباشد
شب تاریک و ابر و برق و تندور.
؟ (از معیار جمالی چ دانشگاه ص133).
|| بلبل را نیز گویند که عرب عندلیب خوانند. (برهان) (آنندراج). بلبل. (ناظم الاطباء). رجوع به تندر شود.
(1) - در احوال و اشعار رودکی ذیل اشعار طیان ج 3 ص 1187: دهد تیزی ببای.

تندور.

[تُ / تَ] (اِ) تابخانه و تنور و گلخن و کوره. (ناظم الاطباء). تَنّور و تَنور. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به تنور شود.

تندوس.

[تِ نِ دُسْ] (اِخ)(1) جزیره ای در دریای اژه و متعلق به دولت ترک که در کنار آسیای صغیر واقع است و 6000 تن سکنه دارد و مرکز آن هم به همین نام است. (از لاروس). جزیرهء بوزجه. رجوع به همین نام در قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Tenedos.

تنده.

[تُ دَ / دِ] (اِ) چیزی باشد که مانند غنچه مرتبهء اول از درخت سر زند و بعد از آن برگ از میان آن برآید. (برهان) (از انجمن آرا) (از آنندراج) (از فرهنگ رشیدی) (از فرهنگ جهانگیری). غنچه که از او برگ بیرون آید. (شرفنامهء منیری). غنچه و چیزی غنچه مانند که ابتدا از شاخهء درخت سر زند و سپس برگ یا شکوفه از میان آن برآید. (ناظم الاطباء). چه هرگاه از درخت آن ظاهر شد گویند تندید، و تندیدن مصدر آن است یعنی سر زدن غنچه و شکوفه و برگ از درخت. (انجمن آرا) (آنندراج). و سر برزدن آنرا تندیدن گویند، و تندید یعنی تند شد و درخت غنچه برآورد. (فرهنگ رشیدی). بدین معنی بجای دال ابجد زای هوز هم آمده است. (برهان). و رجوع به تنزه و تندیدن شود. || زنبور سرخ را نیز گویند. (برهان) (از انجمن آرا) (از آنندراج). زنبور سبز (؟). (ناظم الاطباء). || جوزق. || هر جای بلند و سراشیب. (ناظم الاطباء). سرازیری. سراشیبی بسیار تند کوه. دامنهء پرنشیب کوه. (فرهنگ فارسی معین).
سراشیبی و سخت سراشیب. قسمت نشیب راهی.
- تندهء کوه؛ آنجای که کوه سخت سراشیب است. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تنده.

[تَ دِهْ] (نف مرکب) مشغول و درکار، و تن بکار داده. (ناظم الاطباء).

تنده.

[تَ دَ / دِ] (اِ) هستهء زردآلو و مانند آن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || هستهء شیرین کردهء زردآلوی تلخ. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تنده.

[تَ دَ] (اِخ) قریهء بزرگی است از صعید ادنی بر جانب غربی نیل. (از معجم البلدان).

تندی.

[تُ] (حامص) درشتی. (آنندراج). سختی و شدت و درشتی. (ناظم الاطباء). خشمگینی. غضبناکی. عصبانیت. (فرهنگ فارسی معین) :
دل شاه ترکان پر از خشم و جوش
ز تندی نبودش به گفتار گوش.فردوسی.
ز تندی پشیمانی آردْت بار
تو در بوستان تخم تندی مکار.فردوسی.
فرستاده را هیچ پاسخ نداد
ز تندیّ کسری نیامدْش یاد.فردوسی.
ز خیمه فرستاده را بازخواند
به تندی فراوان سخنها براند.فردوسی.
پدر چون بدیدش بهم بر دو چشم
به تندی یکی بانگ برزد بخشم.فردوسی.
بدو گفت بهرام کای تاجدار
اگر مهتری تخم تندی مکار.فردوسی.
ز تندی به جوش آمدش خون و رگ
نشست از بر بارهء تیزتگ.فردوسی.
ای پسر نیز مرا سنگدل و تند مخوان
تندی و سنگدلی پیشهء تست ای دل و جان.
فرخی.
حاسد ملعون چرا خرم دل و خندان شود
گر زمانی بخت خواجه تندی و صفرا کند
تندی و صفرای بخت خواجه یک ساعت بود
ساعتی دیگر بصلح و دوستی مَبْدا کند.
منوچهری.
بگفت آزادگانش را به تندی
که از جنگ آوران زشت است کندی.
(ویس و رامین).
دروغ و گزافه مران در سخن
بهر تندیی، آنچه خواهی مکن.اسدی.
جهان مست است نرمی کن که من ایدون شنیدستم
که با مستان و دیوانه حلیمی بهتر از تندی.
ناصرخسرو.
گفتم که مکن میر پدر تندی و تیزی
رحم آر بدین بیدل آسیمه سیر بر.سوزنی.
به تندی گفتم ای بخت بلندم
نه تو قصابی و من گوسپندم.نظامی.
دگر ره بانگ زد برخو به تندی
که با دولت نشاید کرد کندی.نظامی.
شنید این سخن پیشوای ادب
به تندی برآشفت و گفت ای عجب.
(بوستان).
چو کاری برآید به لطف و خوشی
چه حاجت به تندی و گردنکشی؟(بوستان).
نشاید بنی آدم خاکزاد
که بر سر کند کبر و تندی و باد.(گلستان).
وگر عمری نوازی سفله ای را
به کمتر تندی آید با تو در جنگ.(گلستان).
نگارینا بهر تندی که میخواهی جوابم ده
که گر تلخ اتفاق افتد به شیرینی بیَندایی.
سعدی.
وه که ازو جور و تندیم چه خوش آمد
چون حرکات ایاز بر دل محمود.سعدی.
|| تیزی و چستی و چالاکی. (ناظم الاطباء). جلدی. چالاکی. چابکی. (فرهنگ فارسی معین). شتاب. عجله. سرعت :
وز آنجایگه بارگی برنشست
به تندی میان یلی را ببست.فردوسی.
بر اهریمنان تیرباران گرفت
به تندی کمین سواران گرفت.فردوسی.
به تندی میان کیانی ببست
بر آن بارهء شیردل برنشست.فردوسی.
بدان لشکر اندر چنو کس نبود
بسودش به تندی و پرسید زود.فردوسی.
بدین تیزی و تندی و زور و گام
سر ژنده پیل اندرآرد به دام.فردوسی.
همان اسبش از دیو دارد نژاد
گرائیدن شیر و تندیّ باد.فردوسی.
بر مرکبی به تندی شیطانی
گشتم بگرد دهر فراوانی.ناصرخسرو.
از آن تیزتر خسرو پیل تن
به تندی درآمد به آن اهرمن.نظامی.
مبادا کز سر تندی و تیزی
کند در زیر آب آتش ستیزی.نظامی.
|| زمختی. (ناظم الاطباء) :
پشّه چو پر شد بزند پیل را
با همه تندی و صلابت که اوست.(گلستان).
|| سراشیبی. (فرهنگ فارسی معین) :
از بلندیّ حصن و تندی کوه
منقطع گشت از زمین نظرم.مسعودسعد.
|| برآمدگی و بلندی و افراز و آماس. (ناظم الاطباء).
- تندی گوش؛ سه برآمدگی در سطح درونی گوش. (ناظم الاطباء).
|| تیزی. برندگی. مقابل کندی. || حدت در مزه، مانند مزهء فلفل. تندمزگی. || غلظت رنگ. سیری رنگ. پررنگی، مقابل کم رنگی. || (اِ) هر جای سراشیب. (فرهنگ فارسی معین).

تندی.

[تَ نَدْ دی] (ع مص) به تکلف جوانمردی نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تسخی و تفضل، یقال: هو یتندی علی اصحابه. (اقرب الموارد). || افزونتر شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || چرا کردن میان نهل. (تاج المصادر بیهقی). چرا کردن ستور میان دو نوبت آب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || سیراب شدن، یقال: شرب حتی تندی. (از اقرب الموارد).

تندی.

[تَ] (ص نسبی) منسوب به تَنْد :
دلت با خرمی با اهل عشرت
کفت با جامهء صهبای تندی.سوزنی.
رجوع به تند (اِخ) شود.
تندیاز.
[تُنْدْ] (نف مرکب) سریع السیر. تیزتک. پرسرعت :
نشست از بر بارهء تندیاز
همی رفت با وی بسی رزمساز.فردوسی.

تندی جستن.

[تُ جُ تَ] (مص مرکب)ستیزه خواستن. جنگجویی. درشتی کردن:
بدین مایه لشکر تو تندی مجوی
به تیزی به پیش دلیران مپوی.فردوسی.

تندید.

[تَ] (ع مص) کسی را به بدی معروف کردن. (تاج المصادر بیهقی). آشکار کردن عیبهای کسی را و بد شنوانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || پراکنده کردن شتران را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || شهرت دادن و شایع کردن چیزی در میان مردم. (از اقرب الموارد). || آواز بلند برداشتن. (تاج المصادر بیهقی). بلند کردن صدا. (از اقرب الموارد).

تندیدن.

[تُ / تَ دی دَ] (مص) سر زدن غنچه و برگ و شکوفه باشد از درخت (برهان) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) چه هرگاه درخت شروع در برگ و شکوفه برآوردن کند گویند تندید یعنی برگ و شکوفه برآورد. (برهان ذیل تندید). شکوفه بیرون آوردن درخت را گویند. (از لغت فرس اسدی چ اقبال ص118 ذیل تندید). در برگ آمدن درختان، گویند درخت می تندد یعنی برگ بیرون می آورد. (اوبهی). شکوفه بدرآوردن درخت. (از صحاح الفرس) :
به صد جای تخم(1) اندرافکند بخت
بتندید شاخ و برآورد رخت.(2)
عنصری (از لغت فرس اسدی ایضاً).
ازعاب؛ بتندیدن رَز. (تاج المصادر بیهقی). یعنی برگ برآوردنْ گرفتنِ درخت بعد از سیرابی. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
(1) - در صحاح الفرس: به شدکار تخم...
(2) - در صحاح الفرس: بتندید شاخ برآور درخت.

تندیدن.

[تُ دی دَ] (مص) در خشم شدن و اعراض کردن. (برهان). تندی کردن. درشتی کردن. خشم گرفتن. تیز شدن. (فرهنگ فارسی معین). خشمناک گشتن. ستهیدن و در خشم شدن و اعراض کردن. (ناظم الاطباء). در خشم رفتن. (برهان ذیل تندید) :
ز مرغان چون سلیمان قصه بشنید
بتندید و بجوشید و بکالید.
عطار (از بلبل نامه).
عقل او کم بود و حرص او فزون
چون جرا [ = اجری ] کم دید شد تند و حرون...
چون خری پابسته تندد از خری
هر دو پایش بسته گردد بر سری
ور نتندیدی ز بند آن بوالفضول
او نه خر بودی بدی شیر فحول.
مولوی.
بتندید با من(1) که عقلت کجاست
چو دانی و پرسی سؤالت خطاست.
(بوستان).
فقیر از بهر نان بر در دعاخوان
تو می تندی که مرغم نیست بر خوان.
سعدی.
چو بشنید این سخن بر زاری او
بتندید از پریشانکاری او
بدل در دشمنی چیزی نبودش
ولی در دوستی می آزمودش.اوحدی.
ایشان بر وی تندید و او را دشنام دادند. (ترجمهء دیاتسارون ص146). عیسی بر آن دژمناک تندید و گفت دهن خود ببند. (ترجمهء دیاتسارون ص194). || غریدن و لندیدن رعد. || نالیدن و لرزیدن. (ناظم الاطباء).
(1) - ن ل: بغرید بر من...

تندی زدن.

[تُ زَ دَ] (مص مرکب)سخت اثر کردن :
چو بر شاپور تندی زد خمارش
ز رنج دل سبک تر گشت بارش.نظامی.

تندیس.

[تَ] (اِ مرکب) بمعنی تن مانند است، چه دیس بمعنی مانند باشد و بمعنی صورت و تمثال و پیکر و کالبد و قالب و جثه نیز آمده است اعم از انسان و حیوانات دیگر. (برهان) (از ناظم الاطباء). بمعنی تندس. (فرهنگ جهانگیری) (از آنندراج). از: تن + دیس، جزو دوم از مصدر «دئس»(1) اوستایی بمعنی نمودن و نشان دادن، یعنی تن نما، و این جزو بصورت پسوند در فرخاردیس و طاقدیس هم دیده میشود. (حاشیهء برهان چ معین) :
نگارند تندیس او گر بکوه
ز سنگ وقارش شود کُه ستوه.دقیقی.
دو تندیس از زر برانگیخته
ز هر صورتی قالبی ریخته.نظامی.
رجوع به فرهنگ ایران باستان ص261، ذیل شبدیز و تندس و تندسه و تندیسه شود.
(1) - daes.

تندی ساختن.

[تُ تَ] (مص مرکب)خشونت کردن. خشمگین شدن. سختی و خشم ساز کردن :
فرودش چنین پاسخ آورد باز
که تندی ندیدی تو تندی مساز.فردوسی.
بدو گفت بندوی کای سرفراز
ز من راستی جوی و تندی مساز.فردوسی.
چنین گرم بد روز و راهی دراز
نکردم ترا رنجه تندی مساز.فردوسی.

تندیسه.

[تَ سَ / سِ] (اِ مرکب) بمعنی تندیس است که تمثال و صورت و مانند و غیره باشد. (برهان). پیکر و تصویر و تمثال. (ناظم الاطباء). صورت که پیکر نیز گویندش. (شرفنامهء منیری). بمعنی تندس است. (فرهنگ جهانگیری) :
بیاراست آن را به مه پیکران
به اشکال تندیسهء بیکران.
معروفی (از فرهنگ جهانگیری).
رجوع به تندیس شود.

تندیغ.

[تَ] (ع مص) ریختن آرد بر خمیر. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تندیف.

[تَ] (ع مص) مبالغهء ندف. (زوزنی از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به ندف شود.

تندی کردن.

[تُ کَ دَ] (مص مرکب)عتاب کردن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). سرکشی. درشتی کردن. خشمگین شدن. غضب کردن. خشونت کردن در رفتار و گفتار :
بدو گفت مادر، که تندی مکن
بر اندازه باید که رانی سخُن.فردوسی.
بدو گفت بشتاب و برکش سپاه
نگه کن که لشکر کجا شد ز راه
به ایشان رسی هیچ تندی مکن
نخستین فرازآر شیرین سخُن.فردوسی.
به زال آنگهی گفت تندی مکن
به اندازه باید که رانی سخُن.فردوسی.
بدو گفت مادر که بشنو سخُن
بدین شادمان باش و تندی مکن.فردوسی.
درم ده سپه را و تندی مکن
چو خوشی بیابی نژندی مکن.فردوسی.
ز مهر دل شود تیزیش کندی
نیارد کرد با معشوق تندی.(ویس و رامین).
خوارزمشاه اسب بخواست و به جهد برنشست، اسب تندی کرد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص354).
نکند تندی گردون و وفادار شود
گرچه طبعش بهمه وقتی تندی و جفاست.
مسعودسعد.
چون موسی بازآمد... همهء قوم را گوساله پرست و کافر دید، با هارون تندی کرد. (مجمل التواریخ).
گه کند تندی و گه بخشش از آنک
بحر تند است گهربخش هم است.خاقانی.
تُرُش بنشین و تندی(1) کن که ما را تلخ ننماید
چه میگویی چنین شیرین که شوری در من افکندی.
سعدی.
هزار تندی و سختی بکن که سهل بود
جفای مثل تو بردن که سابق کرمی.سعدی.
شیرین بضاعت بر مگس چندانکه تندی می کند
او بادبیزن همچنان در دست و می آید مگس.
سعدی.
|| شتاب کردن. عجله کردن :
مرا بازگردان که دور است راه
نباید که یابد مرا خشم شاه
بدو گفت شنگل که تندی مکن
که با تو هنوز است ما را سخُن.فردوسی.
چو بشنید خسرو ز دستان سخُن
بدو گفت مشتاب و تندی مکن.فردوسی.
گر ایدونکه تنگ اندرآید سخُن
به جنگ آید او هیچ تندی مکن.فردوسی.
سخنگوی چون برگشاید سخُن
بمان تا بگوید تو تندی مکن.فردوسی.
محمل بدار ای ساربان تندی مکن با کاروان
کز عشق آن سرو روان گوئی روانم می رود.
سعدی.
رجوع به تند و تندی شود.
(1) - ن ل: تیزی.

تندی نمودن.

[تُ نُ / نِ / نَ دَ] (مص مرکب) خشونت نمودن. کج خلقی نمودن. تندی کردن. درشتی نمودن. تیزی نمودن :
که هر جای تندی نباید نمود
سر بی خرد را نباید ستود.فردوسی.
شهنشاه در جنگ مردی نمود
دلیری و تندی و گُردی نمود.فردوسی.
چو آشفته شد شیر تندی نمود
سر نیزه را سوی او کرد زود.فردوسی.
چرا تندی نماید مهربانی
که از دلدار نَشْکیبد زمانی.(ویس و رامین).
پدر را جفا کرد و تندی نمود
که آخر ترا نیز دندان نبود.(بوستان).
و رجوع به تند و تندی کردن شود.

تندیور.

[تُنْدْ] (اِ) جستن و برجستن. (برهان) (آنندراج). || (ص) برجهنده و رقصنده. (ناظم الاطباء).

تندیه.

[تَ یَ / یِ] (اِ) شکل و صورت انسانی. (ناظم الاطباء). و رجوع به تندسه و تندیسه و تندیس و تندس شود.

تندیة.

[تَ یَ] (ع مص) از چراگاه ترش به چراگاه شیرین آوردن شتران را. || چرانیدن شتر میان دو نوبت آب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). || نمگین و تر گردانیدن. (زوزنی) (از تاج المصادر بیهقی). تر و نمناک کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنذیر.

[تَ] (ع مص) ترسانیدن. (غیاث اللغات) (آنندراج).

تن زدن.

[تَ زَ دَ] (مص مرکب) خاموش بودن و خاموش شدن. (برهان) (ناظم الاطباء). کنایه از ساکت شدن است. (انجمن آرا). خاموش شدن. (غیاث اللغات). ساکت شدن. خاموش بودن. (از فرهنگ رشیدی). خموش بودن. (شرفنامهء منیری) :
ای ابر بهمنی نه بچشم من اندری
تن زن زمانکی و بیاسا و کم گِری.فرخی.
این معنی با... فرخ دربان و... اسکندر مخنث بنشاید کردن که دخترش بی رضای وی ببرند و نگاه دارند و او تن زند و بگوید شما دانید. (کتاب النقض ص277). و این یکی که امام است با آنکه قوم بیشتر داشته و قبیله بسیارتر در خانه تن بزده، منشور بر طاقها نهاده با اعداء دست در کاسه کرده. (کتاب النقض ص345). پس این تاوان او خدای راست و ثانیاً رسول را و ثالثاً علی را که در خانه تن بزد و فرمان خدای بجای نیاورد. (کتاب النقض ص370). و او در بغداد تن می زد تا کار دیگران می کنند. (کتاب النقض ص370).
گفت هی هی! گفت تن زن ای دژم
تا در این ویرانه خود فارغ کنم
چون در اینجا نیست وجه زیستن
اندر این خانه بباید ریستن.مولوی.
زنده زین دعوی بود جان و تنم
من از این دعوی چگونه تن زنم؟مولوی.
ای زبان که جمله را ناصح بدی
نوبت تو گشت از چه تن زدی؟مولوی.
چونکه زاغان خیمه در گلشن زدند
بلبلان پنهان شدند و تن زدند.مولوی.
تن زن ای ناصح پرگو که دل بازیگوش
جز به هنگامهء طفلانه نگیرد آرام.
صائب (از آنندراج).
میخواستم که آه کشم باز تن زدم
خنجر بر او کشیدم و بر خویشتن زدم.
قاضی نوری (ایضاً).
تا دل بسوز سینه فکندیم و تن زدیم
خال عذار مجمرهء غم سپند ماست.
علی خراسانی (ایضاً).
با آنکه از سوز درون آتش به گلخن می زنم
با غیر چون بینم ترا می سوزم و تن می زنم.
علی خراسانی (ایضاً).
|| صبر و تحمل کردن. (برهان) (ناظم الاطباء) : شاگرد برفت و آتش بیاورد و درودگر آفتابهء پرآب بر آتش نهاد تا عظیم برجوشید و شیر در آن صندوق تن می زد تا آدمی چه کند. (اسکندرنامهء قدیم نسخهء سعید نفیسی).
بسی از خویشتن بر خویشتن زد
فروخورد آن تغابن را و تن زد.نظامی.
حسن را این سخن سخت آمد اما تن زد تا یک روز که رابعه را دید و نزدیک آب بود، حسن سجاده بر سر آب افکند، گفت ای رابعه بیا تا اینجا دو رکعت نماز بگزاریم. (تذکرة الاولیاء عطار).
عشق آتش در همه خرمن زند
اره بر فرقش نهند و تن زند.عطار.
هرچه آوردی تلف کردیش زن
مرد مضطر گشته اندر تن زدن.مولوی.
چونکه لقمان تن بزد اندر زمان
شد تمام از صنعت داود آن.مولوی.
تهلکه ست این صبر و پرهیز ای فلان
خوش بکوبش تن مزن چون دیگران.
مولوی.
|| انتظار بردن. درنگ کردن : و آنان که ره می خواستند خاموش گشته بودند و تن میزدند. گفتند نباید که رنجی رسد. (اسکندرنامهء قدیم نسخهء سعید نفیسی).
حریف جنگ گزیند تو هم درآ در جنگ
چو سگ صداع دهد تن مزن برآور سنگ.
مولوی (دیوان شمس چ فروزانفر ص143).
|| آسودن. (برهان) (ناظم الاطباء) :
بر دل و دستت همه خاری بزن
تن مزن و، دست بکاری بزن.نظامی.
|| درگذر کردن از امری. (آنندراج). امتناع کردن. (حاشیهء برهان چ معین). ابا کردن. (فرهنگ فارسی معین). روی گرداندن. اعراض کردن :
تو هم نیز از راستی تن مزن
بمن لختی از راستی گو سخن.
شمسی (یوسف و زلیخا).
تن مزن پاس دار مر تن را
زآنکه بر سر زنند تن زن را.سنائی.
بیخ دو غماز برانداختند
اصل بشد فرع چه تن می زند
اسعد بیداد به دوزخ رسید
مخلص غَزّال چه فن می زند؟انوری.
رو که چنین خواهمت که تن زنی ای وصل
تا بکند هجر هر جفا که تواند.انوری.
کو به حسامت که برد، آب بت لات نام
کاین همه زیر نیام تن چه زنی، لاتنم.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص263).
عمر تو چیست عطسهء ایام جان ستان
پس تن مزن که عطسه سبک در گذشتن است.
خاقانی.
دلم از غم بسوخت دم چه دهی
غم تو دل ببرد تن چه زنی؟مجیر بیلقانی.
چو گردن کشد خصم گردن زنم
چو در دشمنی تن زند تن زنم.نظامی.
آن دگر را خواند هم آن خوب خد
هم نداد آن را جواب و تن بزد.مولوی.
بیش از این گفتن توان شرحش ولی
از سوی غیرت نشان آید همی
تن زنم زیرا ز حرف مشکلش
هر کسی را صد گمان آید همی.
مولوی (از حاشیهء برهان چ معین).
ظلم صریح خاصگیان را تن زدن است و عامیان را گردن زدن. (مجالس سعدی ص20).
تن زده.
[تَ زَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)خاموش. (ناظم الاطباء). خموش. (شرفنامهء منیری). کاغه. (فرهنگ اسدی از یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
در من نگاه کرد، چو گفتم چه کرده ام
گفت ای ندانمت که چه گویم هزار بار
امروز روز عید و تو در شهر تن زده
فردا ترا چه گوید دستور شهریار؟انوری.
چونکه قدرت نیست خفتند این رده
همچو هیزم پاره ها و تن زده.مولوی.
رجوع به تن زدن شود. || محجوب. (ناظم الاطباء).

تنزر.

[تَ نَزْ زُ] (ع مص) کم شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تقلل. و در الاساس آمده: تنزر من الشی ء؛ تقلل منه. (از اقرب الموارد). || خود را به بنی نزار نسبت کردن. منسوب یا مانند کردن یا داخل ساختن در آنها. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنزع.

[تَ نَزْ زُ] (ع مص) شتافتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): رأیت فلاناً متنزعاً الی کذا؛ ای متسرعاً نازعاً الیه. (اقرب الموارد).

تنزل.

[تَ نَزْ زُ] (ع مص) فروآمدن. (زوزنی). فرودآمدن. (دهار) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). فرودآمدن به درنگ. (تاج المصادر بیهقی) (مجمل اللغة). به درنگ و مهلت فرودآمدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). به آهستگی و آرامی فرودآمدن. (ناظم الاطباء). نزول کردن. فرودآمدن. پائین آمدن. (فرهنگ فارسی معین). یقال: البرکة تتنزل من السماء و تنزلت الملائکة و منه قوله: تنزل من جو السماء یصوب. (اقرب الموارد). || (اِمص) نزول و کاستگی و فرسودگی و پائین آمدگی و معزولی. (ناظم الاطباء). نزول. فرودی. ج، تنزلات. (فرهنگ فارسی معین). با کردن و دادن صرف شود. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
- تنزل قیمت؛ پائین آمدن قیمت اشیاء. ارزان شدن. (فرهنگ فارسی معین).
- تنزل مقام؛ پایین آمدن مقام یا رتبه. مقابل ترفیع. (از فرهنگ فارسی معین).

تنزلات.

[تَ نَزْ زُ] (ع اِ) جِ تنزل. (فرهنگ فارسی معین).

تنزل دادن.

[تَ نَزْ زُ دَ] (مص مرکب)پایین آوردن . فرودی دادن. رجوع به تنزل و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنزل ساختن.

[تَ نَزْ زُ تَ] (مص مرکب) در بیت زیر بمعنی جایگاه و محل فرود ساختن آمده است:
ای ساخته بر دامن ادبار تنزل
غماز چو ببغایی و پرگوی چو بلبل.
منجیک.

تنزل کردن.

[تَ نَزْ زُ کَ دَ] (مص مرکب) پس رفتن. واپس رفتن. مقابل ترقی کردن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به تنزل و دیگر ترکیبهای آن شود.

تن زن.

[تَ زَ] (نف مرکب) خاموش شونده که فاعل است. (برهان ذیل تن زدن). تن زننده. کاهل. تن آسان :
کاهلی پیشه کردی ای تن زن
وای آن مرد، کو کم است از زن.سنائی.
تن مزن پاس دار مر تن را
زآنکه بر سر زنند تن زن را.سنائی.
خواست وقتی به عجز دینداری
از یکی مالدار دیناری
گفت ار حق پرستی ای تن زن
دین و دنیا ز حق طلب نه ز من
گفت دین هست نیک و دنیا بد
نیک از او خواستن، بد از تو سزد
که مرا گفته اند کز پی دل
حق ز حق خواه و باطل از باطل.سنائی.
رجوع به تن زدن شود.

تنزوی ختائی.

[ ] (اِ مرکب) قرصی است مصنوع سرخ مایل به تیرگی و بعضی مایل به سبزی و اغبر و این قسم عصارهء گیاهی است. و سرخ او مغشوش به طین ارمنی و امثال آن است... (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به همان کتاب شود.

تنزه.

[تُ زَ / زِ] (اِ) چیزی باشد که نخست از درخت سر زند و بعد از آن برگ از میان آن برآید. (برهان). تنده و غنچه مانندی که نخست از شاخ درخت سر زند. جوزق. (ناظم الاطباء). تبدیل همان تنده است که در برهان مکرر کرده است. (انجمن آرا) (از آنندراج). رجوع به تنده شود.

تنزه.

[تَ نَزْ زُهْ] (ع مص) دور شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). برآمدن به سیر باغ و سبزه زار و صاحب قاموس گوید استعمال تنزه در این معنی غلط فاحش است و بمعنی خوشی و بی غمی. (آنندراج). دور شدن از عیب و سیر باغ و سبزه و عمارات، مجازاً بمعنی خوشی و بی غمی. (غیاث اللغات). بیرون شدن به بساتین. (مجمل اللغة). در اصل دوری جستن از مکان حرمت است و مرجع تنزه در امور دیانت باشد... (کشاف اصطلاحات الفنون) : بدان تنزهی و تفریحی می جستم. (کلیله و دمنه). در نظارهء او [مرغزار] آسمان چشم حیرت گشاده. تنزهی هرچه دلکش تر. (کلیله و دمنه).
بر سر روضه همه جای تنزه شمرند
بر لب برکه همه جای تماشا شنوند.خاقانی.
مدتی در این زرع و ضرع تفکه و تنزه نمودی. (سندبادنامه ص17). || پاک دامنی و پارسایی و عاری بودن از عیب و آلایش. (ناظم الاطباء). گویند: هو یتنزه عن المطامع و عن ملائم الاخلاق؛ یعنی از آنچه موجب نکوهش وی شود دامن فرامی چیند و دوری می کند. (از اقرب الموارد).

تنزهات.

[تَ نَزْ زُ] (ع اِ) بی عیبی ها و خوبیها. (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء). سیرهای باغ و بوستان. (غیاث اللغات) (آنندراج). سیر در باغ و بوستانها. (ناظم الاطباء).

تنزی.

[تَ نَزْ زی] (ع مص) شتافتن و برجستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). توثب و تسرع، و منه قوله:
کأنّ فؤادَه کرةٌ تنزی
حذار البین لو نفع الحذار.
(اقرب الموارد).
تنزیة. (منتهی الارب). رجوع به تنزیة شود.

تنزیب.

[تَ] (اِ) جامهء کوچکی باشد که در زیر قبا پوشند و ترکان ارخالق گویند. (برهان). ارخالق و جامه ای که در زیر قبا پوشند و بافتهء پنبه ای نازک و سفیدی شبیه به ململ که در بنگاله بافند و تنزیب می نامند. (ناظم الاطباء). بافته ایست ریسمانی که از آن پیراهن کنند و در برهان گوید... (انجمن آرا). جامهء کوچکی که ترکان ارخالق گویند، کذا فی البرهان. و در هندوستان جامه ایست بسیار باریک که در بلاد مشرق بافند. (آنندراج). در این زمان به پارچهء پنبه ای گویند نازکتر از کرباس و متقال و ناشور. قسمی پارچهء نخی باریک چشمه فراخ. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تنزیر.

[تَ] (ع مص) کم کردن، یقال: نزر عطاءَهُ. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنزیز.

[تَ] (ع مص) پاک کردن کسی را از چیزی: نززه عن کذا تنزیزاً؛ پاک کرد او را از آن. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || پروردن آهوماده بچهء خود را: نززت الظبیة؛ پرورد بچهء خود را آهوماده. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنزیع.

[تَ] (ع مص) مبالغهء نزع. (زوزنی) (آنندراج). از جای خودش برکشیدن و برکندن چیزی. (از اقرب الموارد). رجوع به نزع شود.

تنزیف.

[تَ] (ع مص) خون آوردن زن در بارداری، یقال: نزفت المرأة؛ ای رأت دماً علی حملها. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از ذیل اقرب الموارد).

تنزیق.

[تَ] (ع مص) برسکیزانیدن و آلیز کنانیدن ستور را و برجهانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). زدن اسب تا آنکه برجهد و برخیزد. (از اقرب الموارد).

تنزیل.

[تَ] (ع مص) فروفرستادن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (منتهی الارب) (آنندراج) (غیاث اللغات) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) : و قرآناً فرقناه لتقرأهُ علی الناس علی مکث و نزلناه تنزی. (قرآن 17 / 106). و یوم تشقّق السماءُ بالغمام و نزل الملائکةُ تنزی. (قرآن 25 / 25). || فرودآوردن. || ترتیب دادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || به ترتیب فروفرستادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || وحی کردن خدا کلام خود را بر نبی. (از اقرب الموارد). ظهور قرآن بر قلب نبی (ص) به حسب احتیاج بواسطهء جبرئیل. (از تعریفات جرجانی) :
پس از تحصیل دین از هفت مردان
پس از تنزیل وحی از هفت قرا.خاقانی.
|| مطلق وحی : و پیغمبران اصحاب تنزیل باشند. (جهانگشای جوینی). || (اِ) در تداول امروز، ربا و فرعی که بر اصل پول تعلق می گیرد. (ناظم الاطباء). سود. نفع. فرع. ربح که از نقدی بوام داده ستانند. نزول. منفعت پول. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تنزیل.

[تَ] (اِخ) قرآن مجید. (غیاث اللغات) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). کتاب خدای تعالی که پیغامبر خاتم آورد. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
چه گفت آن خداوند تنزیل و وحی
خداوند امر و خداوند نهی.فردوسی.
شور است چو دریا بمثل ظاهر تنزیل
تأویل چو لؤلوست برِ مردم دانا.
ناصرخسرو.
معنی طلب از ظاهر تنزیل چو مردم
خرسند مشو همچو خر از قول به آوا.
ناصرخسرو.
جز به علمی نرهد مردم ازین بند عظیم
کآن نهفته ست به تنزیل درون زیر حجاب.
ناصرخسرو.
پیدا چو تن تو است تنزیل
تأویل در او چو جان مستَّر.ناصرخسرو.
بگفت ای صنادید شرع رسول
به ابلاغ تنزیل و فقه و اصول.(بوستان).
نبینی که حق تعالی در محکم تنزیل از نعیم بهشت خبر میدهد که اولئک لهم رزق معلوم.(1)(گلستان).
زمانی بحث علم و درس تنزیل
که باشد نفس انسان را کمالی.سعدی.
(1) - قرآن 37/41.

تنزیة.

[تَ یَ] (ع مص) برجهانیدن. (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد). برجستن و برسکیزانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || بر گشنی داشتن. (تاج المصادر بیهقی). نرم جهانیدن نر بر ماده. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء).

تنزیه.

[تَ] (ع مص) دور کردن. (تاج المصادر بیهقی). دور گردانیدن. (زوزنی). دور داشتن خود را از زشتی و بدی و پرهیز کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). دور کردن و پاک کردن از چیزهای زشت. (غیاث اللغات) (آنندراج). پاکی و طهارت و تقدیس و پارسایی و پاکدامنی و دوری از عیب. (ناظم الاطباء) :
بنموده به سر نمای تنزیه
حسنت چو عروس چرخ زیور.ناصرخسرو.
|| به دوری صفت کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). || عبارت است از دور بودن خدای تعالی از اوصاف بشر. (از تعریفات جرجانی).
- اهل تنزیه؛ جماعتی از مسلمین که مخالف فرقهء مشبهه و مجسمه می باشند. در خاندان نوبختی آرد:... فرقهء مزبور که مشبهه و مجسمه خوانده شدند مورد اعتراض عامهء مسلمین و ارباب نظر و استدلال قرار گرفتند، چه این جماعت مخالف می گفتند که خداوند در هیچیک از صفات خود به بندگان شباهت ندارد و هر صفتی که در خداوند موجود است با همان صفت در انسان مخالف است. مث علم و قدرت و ارادهء الهی بکلی با علم و قدرت و ارادهء بشری تفاوت دارد. این جماعت اخیر را اهل تنزیه می گویند. (خاندان نوبختی تألیف اقبال ص40).

تنس.

[تَ نَ] (اِخ) شهریست [ به ناحیت مغرب ] بزرگ بر کران دریا و آبادان و با نعمت و مردم و خواستهء بسیار. (حدود العالم). شهری در افریقیه بمغرب الجزایر. (دمشقی از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به الحلل السندسیه ج1 ص147 و معجم البلدان و مراصدالاطلاع شود.

تنس.

[تِ نِ] (اِخ)(1) بانی شهر تنه دس (جزیره ای در سه فرسنگ ونیمی تنگهء داردانل). رجوع به تمدن قدیم فوستل دو کولانژ ص472 شود.
(1) - Tenes.

تنساس.

[تَ] (ع مص) لازم گرفتن روایی هر امر. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). || شتاب رفتن. (منتهی الارب). رفتن و شتاب رفتن. (ناظم الاطباء). || فرودآمدن در آب خاصه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء).

تن سالار.

[تَ] (اِ مرکب) جسم کلی و تنبد. (ناظم الاطباء). و رجوع به تن و سالار شود.

تنسان.

[تَ] (ص مرکب) آسوده و راحت و باآسایش. (ناظم الاطباء).

تنسئة.

[تَ سِ ءَ] (ع مص) راندن و بانگ برزدن شتر را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنسب.

[تَ نَسْ سُ] (ع مص) دعوی خویشاوندی کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). دعوی کردن خویشی و نزدیکی کسی را، منه المثل: القریب من تقرب لا من تنسب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد).

تن سپردن.

[تَ سِ پُ دَ] (مص مرکب)تسلیم شدن. تن دادن. تن دردادن. قبول کردن. رضا دادن :
نرمی دل می طلبی نیفه وار
نافه صفت تن به درشتی سپار.نظامی.
بدریا مرو گفتمت زینهار
وگر می روی تن به طوفان سپار.(بوستان).
|| تسلیم مرد شدن زن. تسلیم هوا و خواهش مرد شدن زن. سپردن زن تن خود را بمرد :
زنان گفتار مردان راست دارند
بگفت خوش تن ایشان را سپارند.
(ویس و رامین).
رجوع به تن و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنست.

[تَ نَ] (اِ) خانهء عنکبوت. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به مادهء بعد شود.

تنسته.

[تَ نَ تَ / تِ] (اِ) بافتهء عنکبوت را گویند. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری) (از انجمن آرا) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). تنیدهء عنکبوت. (فرهنگ رشیدی) :
همان سراچه و خرگه که اوج مه می سود
کنون حضیض نشین شد چو سایه در بن چاه
فراش بوقلمون شد یکی پلاس درشت
تتق تنستهء آن عنکبوتک جولاه.
عمید لومکی (از فرهنگ رشیدی).

تنسخ.

[تَ سُ] (مغولی، ص، اِ) چیزی را گویند که بسی نادر و بی مثل و مانند و در غایت نفاست باشد. معرب آن تنسوق. (فرهنگ جهانگیری) (از برهان) (از فرهنگ رشیدی) (از ناظم الاطباء) (از انجمن آرا) (از آنندراج). و معنی ترکیبی آن خوش آیندهء تن است، چه سخ بمعنی خوش باشد. (انجمن آرا) (از آنندراج) (از فرهنگ رشیدی) :
دل سؤال یک نظر می کرد از آن فرخ رخش
زآن لب شیرین نیامد جز بتلخی پاسخش
گاه مهرم کین نماید گاه صلح آید بجنگ
دور بادا چشم بد زآن شیوه های تنسخش.
ابن یمین (از انجمن آرا).
رجوع به تنسق و تنسوق شود.
|| پارچه ای است در هند نازک و لطیف. (فرهنگ رشیدی) (از آنندراج).

تنسر.

[تَ نَسْ سُ] (ع مص) گسسته شدن رسن. || پراکنده و منتشر گردیدن ریم زخم به شکستن. || پاره پاره فروریختن جامه و کاغذ. || متفرق و پراکنده گردیدن نعمت، یقال: تنسرت النعمة عنه؛ اذا تفرقت. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد).

تن سر.

[تَ سَ] (اِخ) تنسر. نام مرد بزرگواری از پارسیان ایران بوده است که او را موبد موبدان می گفته اند و نام او بهرام خورزاد و معاصر با شاهنشاه اردشیر بابکان و در آن زمان پادشاهی مازندران بالوراثه با مردی حنفشاه(1)نام تعلق داشته که بر اردشیر در پادشاهی بعضی تعرضات مدعیانه می کرده. این موبد موبدان به وی نامه نوشته او را متنبه و به حضرت اردشیر متوجه داشته دیگرباره از جانب اردشیر به تبرستان رفته. ... صورت آن نامه در تاریخ تبرستان تألیف محمد بن اسفندیار آملی رحمه الله مسطور است. (انجمن آرا). طبق روایات موبدان موبد اردشیر بابکان بود و اوست که «نامه ای» به گشنسپ شاه طبرستان نوشت، بعضی او را با کرتیر یکی دانسته اند. (از فرهنگ فارسی معین). ... این مرد از موبدان عهد اردشیر اول است و هیرپدان هیرپد بوده است که مقامی است چون موبدان موبد و سمت مستشاری و وزارت اردشیر داشته و اوست که نامهء تنسر را به جشنسف شاه طبرستان نوشته و او را بموافقت و دولتخواهی اردشیر اندرز میدهد. متن پهلوی این نامه از میان رفته و فارسی آن در تاریخ ابن اسفندیار مضبوط است و در تهران به اهتمام فاضل معاصر مجتبی مینوی طبع شده است. (سبک شناسی بهار ج1 ص51). رجوع به سندبادنامه و مزدیسنا و فرهنگ ایران باستان ص253 و ایران در زمان ساسانیان و خرده اوستا و یسنا ص82 و یشتها ج2 ص249 و 280 و نستر شود.
(1) - جشن اسپ. پادشاه پدشخوارگر. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تنسس.

[تَ نَسْ سُ] (ع مص) بوی نیکویی یافتن از کسی: تنسس منه خیراً. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). تنسس منه خیراً؛ تنسمه.

تنسف.

[تَ نَسْ سُ] (ع مص) هر دو دست گرفته بپای خود لغزانیدن حریف را در کشتی، یقال: تنسف فی الصراع؛ اذا قبض بیدیه ثم عرض له رجله لیعثره. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنسق.

[تَ سُ] (مغولی، اِ) تنسوق. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
گذر کرد بر خاطرم بارها
وز آن بود بر خاطرم بارها
که ازبهر فرزند فرخنده فال
برون آورم تنسقی حسب حال
که دستور خوانند آن را بنام
اگر بخت دستور باشد مدام.
نزاری قهستانی (دستورنامه از یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
رجوع به تنسوق شود.

تنسق.

[تَ نَسْ سُ] (ع مص) تناسق. (منتهی الارب). با یکدیگر منتظم و آراسته شدن. (ناظم الاطباء): تنسقت الاشیاء و تناسقت و انتسقت؛ انتظم بعضها الی بعض. (اقرب الموارد).

تنسک.

[تَ نَسْ سُ] (ع مص) عبادت کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). پرستیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). تزهد و تعبد. (اقرب الموارد). خداپرستی. (غیاث اللغات) (از آنندراج) :منزوی شد و روی به عبادت آورد و به تنسک تمسک جست و از ملک استعفا نمود. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص203). چه آستان که چون کعبه به خاکپای رکبان آن تمسک سزا و بموافقت و ارکان آن تنسک روا. (ترجمهء تاریخ یمینی ایضاً ص453).

تنسگل.

[تَ نَ گُ] (اِ) میوه ایست شبیه به گوجه و رسیدهء آن سرخ رنگ باشد و آنرا آلوقیسی گویند. قسمی میوه که از پیوند زردآلو و گوجه بعمل آید. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تنسم.

[تَ نَسْ سُ] (ع مص) دم زدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). نفس زدن. (غیاث اللغات) (از آنندراج). تنفس. (اقرب الموارد). || دم بخود کشیدن. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (آنندراج). || بوئیدن نسیم را، الحدیث: لما تنسموا روح الحیوة؛ ای وجدوا نسیمها. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). بوئیدن و هوا گرفتن. (غیاث اللغات) (آنندراج) :
لبت از هجو در لبیشه کشم
که بدینسان بود تبسم خر
شعر تو زیر بینی تو نهم
که ز سرگین بود تنسم خر.
سوزنی (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
|| خوشبوی ناک گردیدن جای، یقال: تنسم المکان بالطیب؛ ای ارج. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || نرمی کردن در خواستن علم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). نرمی کردن در جستن علم و خبر، چیزی پس چیزی مانند وزش نسیم، یقال: تنسمت منه علماً؛ ای اخذته. (از اقرب الموارد) : دمنه گفت شتربه را بینم و از مضمون ضمیر او تنسمی کنم. (کلیله و دمنه). || نرم وزیدن باد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || خبر بد رسیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تنسوان.

[تَ سِ] (اِخ) دهی از دهستان گلیان بخش شیروان است که در شهرستان قوچان واقع است و 331 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

تنسوق.

[تَ] (مغولی، اِ) مأخوذ از تنسخ فارسی و بمعنی آن. (ناظم الاطباء). معرب تنسخ. (از برهان). صاحب غیاث در ذیل تنسوقات آرد : این جمع تنسوق است که لفظ ترکی و بمعنی نادر، و صاحب رشیدی نوشته که تنسوق معرب تنسخ است و آن نوعی از جامهء نفیس که آنرا تن زیب گویند و مجازاً بمعنی تحفه و چیز نفیس و عجیب. در سراج نوشته که تنسوقات جمع تنسوق است و تنسوق معرب تنسخ است که بالفتح و سین مهملهء مضموم و خای معجمه باشد، مفرس تنسکهه که لفظ هندی است بالفتح و سین مهملهء مضموم و کاف عربی به های مخلوط التلفظ و آن قسمی از جامهء نفیس که از ملک بنگاله آورند چون جامهء مذکور از تحفه های هندوستان است به مجاز هر تحفهء نفیس را گفته اند. (غیاث اللغات) (آنندراج). کلمهء مغولی، هدیه. تحفه. سوقاتی. ج، تنسوقات. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || دستور. قانون. قاعده. تنسق. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به تنسخ و تنسق و تنسوقات شود.

تنسوقات.

[تَ] (اِ) عجائبات و اشیاء کمیاب. (از برهان). و در لغات ترکی بمعنی نادر است و نوشته که این جمع تنسوق است. (غیاث اللغات) (آنندراج).

تنسه.

[تَ سَ / سِ] (ص) دلتنگ و آزرده و پریشان خاطر. (ناظم الاطباء).

تنسه.

[تِنْ نِ سِ] (اِخ) تلفظ ترکی تنسی. رجوع به تنسی و قاموس الاعلام ترکی شود.

تنسی.

[تِنْ نِ] (اِخ) محمد بن عبدالله عبدالجلیل. او راست : نظم الدر و العقیان فی بیان شرف بنی زیان (ملوک تلمسان). (از معجم المطبوعات).

تنسی.

[تِ نِ] (اِخ)(1) یکی از ایالات متحدهء امریکای شمالی که بوسیلهء رود تنسی مشروب می گردد و 3292000 تن سکنه دارد و مرکز آن ناشویل(2) است و مم فیس(3) هم از شهرهای مهم این ایالت می باشد. (از لاروس). رجوع به مادهء بعد و قاموس الاعلام ترکی ذیل تنسه شود.
(1) - Tennessee.
(2) - Nashville.
(3) - Memphis.

تنسی.

[تِ نِ] (اِخ) رودی است در مشرق ممالک متحدهء امریکای شمالی که در ساحل چپ رود اوهایو (شعبهء می سی سی پی) به آن می ریزد و 1060000 گز طول دارد و در آن تأسیسات هیدروالکتریک و آبیاری احداث شده است که اهمیت فراوان دارد. و این رود ایالت تنسی را مشروب می سازد. (از لاروس) (از فرهنگ فارسی معین). رجوع به مادهء قبل و قاموس الاعلام ترکی ذیل تنسه شود.

تنسیدن.

[تَ دَ] (مص) آزرده شدن و پریشان خاطر گردیدن. (ناظم الاطباء).

تنسیس.

[تَ] (ع مص) اِس اِس گفتن کودک را تا بشاشد و غایط اندازد. || به رفتار آوردن ستور را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنسیع.

[تَ] (ع مص) دور شدن گوشت بن دندان و سست و فروهشته شدن آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنسیغ.

[تَ] (ع مص) نرم و فروهشته گردیدن بن دندان. رجوع به تنسیع شود. || بار برزدن درخت از بن سپسِ بریدن. || شاخ بر شاخ بیرون آوردن خرمادرخت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنسیق.

[تَ] (ع مص) آراستن و ترتیب دادن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). انتظام و ترتیب دادن. (غیاث اللغات) (آنندراج). پیوستن سخن و جز آن. (تاج المصادر بیهقی). بنظم کردن سخن و جز آن. (زوزنی).
- تنسیق الصفات (اصطلاح بدیع).؛ رجوع به تنسیق صفات شود.

تنسیق صفات.

[تَ قِ صِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) عبارت است از آنکه متکلم موصوف واحد را صفات متعدد بیان نماید خواه به استقلال...:
خداوند بخشندهء دستگیر
کریم خطابخش پوزش پذیر.
و خواه به اعتبار متعلقات...:
یاقوت لبا لعل رخا غنچه دهانا
شمشادقدا سیم برا آفت جانا.(از آنندراج).
در فن بدیع عبارتست از ایراد صفات متعدد متوالی برای موصوفی واحد مانند این آیت: انا ارسلناک شاهداً و مبشراً و نذیراً و داعیاً الی الله باذنه و سراجاً منیراً(1). (از کشاف اصطلاحات الفنون). در فن بدیع عبارت از ذکر چیزی است با صفات پی درپی خواه ستایش شود چون گفتهء خدای تعالی: و هو الغفور الودود ذوالعرش المجید...(2) و یا نکوهش چنانکه گویند: زید الفاسق الفاجر اللعین السارق. (از تعریفات جرجانی). آنست که شاعر چند وصف مختلف بر پی یکدیگر دارد و یک چیز را چند صفت مختلف کند چنانکه مسعودسعد گفته است:
جهانگیر شاهی عدوبند شیری
صف آرای گردی سپه کش سواری.
و عنصری گفته است:
شاه گیتی خسرو لشکرکش لشکرشکن
سایهء یزدان شه کشورده گیتی ستان.
و چنانکه دیگری گفته است:
زی من به سلام آمد آن شمسهء عالم
آراسته و تازه و شاد و خوش و خرم
از مشک برآکنده به گرد گل بر بار
پیچ و گره و حلقجه و سلسله و خم.
و آنچه عبدالواسع جبلی گفته است:
که دارد چون تو معشوقی نگار و چابک و دلبر
بنفشه موی و نرگس چشم و لاله روی و نسرین بر؟
هم از این قبیل است و نزدیک بدین معنی صنعتی است که آنرا سیاقة الاعداد خوانند... (المعجم فی معاییر اشعار العجم چ مدرس رضوی چ دانشگاه صص285-286). و رجوع به سیاقة الاعداد و حدایق السحر و ترجمان البلاغهء رادویانی شود.
(1) - قرآن 33 / 45 و 46.
(2) - قرآن 85 / 14 و 15.

تنسیل.

[تَ] (ع مص) بیوکندن (بیفکندن) حیوان موی و پر و پشم. (تاج المصادر بیهقی). پروی (؟) بیفکندن حیوان. (زوزنی). پر و پشم و موی بیفکندن حیوان. (آنندراج). تولَک کردن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به نسل شود.

تنسیم.

[تَ] (ع مص) درشدن در کاری و آغاز کردن، و قیل لایکون الا فی شر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). آغاز کاری کردن. (از اقرب الموارد). || زنده کردن و آزاد گردانیدن نسمة را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). نفس زدن و دم بخود کشیدن و دریافتن نسیم. (آنندراج). || بگشتن بوی گوشت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تنسیة.

[تَ یَ] (ع مص) فراموش کردن. (تاج المصادر بیهقی). فراموش گردانیدن چیزی مر کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). فراموش گردانیدن و سبب فراموش کردن شدن. (ناظم الاطباء).

تنش.

[تَ نِ] (اِمص) اسم مصدر از تنیدن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به تنیدن شود.

تنشئة.

[تَ شِ ءَ] (ع مص) بپروردن و ببالاییدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). پروردن و زنده کردن و گولانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج). پروردن. (اقرب الموارد): نُشِّی ءَ (مجهو) تنشئةً؛ آفرید و زیست و گوالید و جوان گشت. و قرأ الکوفیون او من ینشأ (بفتح شین). (ناظم الاطباء).

تنشد.

[تَ نَشْ شُ] (ع مص) اخبار خواستن جهت دانستن و بیاد آوردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنشر.

[تَ نَشْ شُ] (ع مص) گسترده گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

تنشز.

[تَ نَشْ شُ] (ع مص) سخت گردیدن. || آماده شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

تنشط.

[تَ نَشْ شُ] (ع مص) نشاط کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). شادمانی نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). شادی نمودن و به نشاط آوردن. (آنندراج). || نیک رفتن اشتر (تاج المصادر بیهقی) و به نشاط رفتن ناقه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رفتن ناقه. (آنندراج). || درگذشتن از وادی و بیابان. || سخت سیر گردیدن ناقه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تیزرفتار گردیدن ناقه. || برانگیخته و مهیای امری شدن. (از اقرب الموارد).

تنشغ.

[تَ نَشْ شُ] (ع مص) نعره زدن و گریه در سینه گردانیدن چندانکه بیهوشی نزدیک گردد، و انما یفعل ذلک تشوقاً او اسفاً. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). و فی الحدیث: لاتعجلوا بتغطیة وجه المیت حتی ینشغ او یتنشغ. (اقرب الموارد).

تنشف.

[تَ نَشْ شُ] (ع مص) آب و جز آن در خویشتن چیدن. (تاج المصادر بیهقی). در خویشتن چیدن. (زوزنی). بخود کشیدن حوض آب را و کاغذ سیاهی را و جامه خوی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || به خرقه و مانند آن گرفتن آب را از بدن. (از اقرب الموارد). و رجوع به تنشیف شود.

تنشق.

[تَ نَشْ شُ] (ع مص) دم از بینی کشیدن و بوئیدن. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || ریختن آب در بینی. (از اقرب الموارد). رجوع به استنشاق شود.

تنشم.

[تَ نَشْ شُ] (ع مص) آغاز کردن کاری را. || نرمی کردن در علم خواستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تن شناس.

[تَ شِ] (نف مرکب) بمعنی طبیب عموماً و نام یکی از طبیبان که در خدمت جمشید جم تقرب و ملازمت داشته. (انجمن آرا) (آنندراج). تن شناسنده. کسی که معرفت احوال تن را حاصل کرده. طبیب. || ظاهری. قشری. (فرهنگ فارسی معین).

تنشؤ.

[تَ نَشْ شُءْ] (ع مص) کوچ کردن و رفتن در حاجت خود. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تن شوی.

[تَ] (اِ مرکب) تن شو. حوض و جوی آب و چشمه و امثال آنرا گویند عموماً. (برهان). هرچه بدان تن شویند عموماً. (انجمن آرا). جوی یا چشمه که در او غسل کنند عموماً. (آنندراج). حوض آب و جوی و چشمه و مانند آن و جوی آبی که در آن مردمان تن می شویند و غسل می کنند. (ناظم الاطباء) :
به تن شوی جامه ز تن دور کرد
شب تیره در چشمهء نور کرد.امیرخسرو.
|| در عبارتهای زیر بمعنی ظرف بزرگ یا حوض گونه ای که در آن تن شویند. مرادف کلمهء «وان» : حضرت خواجه پاره ای گوشت و صابون و روغن چراغ بمن داده که به قصر عارفان بمنزل ما رسان به این طریق که در خانه را گشای و این چیزها را در تن شو گذار، چون بمنزل ایشان رسیدم بهمان طریق آن چیزها را در تن شو گذاشتم. (انیس الطالبین بخاری ص196)... در خانه ای که ما باشیم چرا به غفلت می درآئی، چرا واقف نمی باشی، پس از آن خواجه انگشت سبحهء خود را بر زمین نهادند شیخ شادی سرنگون در تن شو افتاد... و از خود رفت. (انیس الطالبین بخاری ص197). || تخته که میت را بر بالای آن شویند خصوصاً. (برهان) (از انجمن آرا) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) :
یاد کن زیرت اندرون تن شوی
تو بر او خوار خوابنیده ستان.رودکی.
و علی علیه السلام پیغمبر را علیه الصلوة والسلام بر تخت تن شوی گردانید هم با آن پیرهن که بر تن مبارک او بود و از او نیاهیخت و بر زبر پیرهن آب بر او همی ریخت. (ترجمهء طبری بلعمی).
چهارپای جنازه به ... زنْت اندر
اگر نگیری پای جنازه و تن شوی.سوزنی.

تنشی.

[تَ نَشْ شی] (ع مص) بوئیدن. || مست گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنشیب.

[تَ] (ع مص) بسته کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || گونه برگردانیدن. || درآمدن در چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تنشیم در امری. (از اقرب الموارد). || در کار بد شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تنشیر.

[تَ] (ع مص) نیک پراکنده کردن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (از آنندراج). گستردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || فسون کردن و نشرة نبشتن. (از منتهی الارب). فسون کردن و افسون نوشتن. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). یقال: نشر علیه الرقیة. (از اقرب الموارد).

تنشیط.

[تَ] (ع مص) فا نشاط آوردن. (زوزنی) به نشاط آوردن و شادمانی نمودن. (غیاث اللغات) (آنندراج). شادمان گردانیدن. (از اقرب الموارد). رجوع به تنشط شود. || فربه کردن ستور. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || شتر ممنوع از چراگاه را به چراگاه روان کردن. (از اقرب الموارد). || گره آسان بستن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). گره زدن ریسمان یا گره آسان زدن. (از اقرب الموارد).

تنشیف.

[تَ] (ع مص) به خرقه و مانند آن گرفتن آب را. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و رجوع به تنشف شود. || بانشافه شدن شتر. (آنندراج) (منتهی الارب). گاه پرشیر و گاه بدون شیر شدن پستان ناقه، و این حالت نزدیک نتاج دادن حیوان حادث شود. (از اقرب الموارد). || باکفک شدن شیر شتر. (تاج المصادر بیهقی) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنشیل.

[تَ] (ع مص) ناشتا شکستن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). یقال: نَشِّلْ ضیفک (به صیغهء امر)؛ ای سلفه؛ ناشتاشکن بخوران مهمان خود را. (ناظم الاطباء).

تنشیم.

[تَ] (ع مص) بوی گوشت بگشتن. (تاج المصادر بیهقی). برگردیدن گوشت و بوی گرفتن آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || درشدن در کاری. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). آغاز کردن کاری را. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || در بدی شدن و درآویختن در آن. || بلند گردانیدن ذکر کسی را، یقال: نشم الله ذکره. || زهانیدن زمین آب را. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنصب.

[تَ نَصْ صُ] (ع مص) برپای خاستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بلند گردیدن غبار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بلند گردیدن غراب. (از اقرب الموارد). || ایستادن ماده خران گرداگرد نر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تنصح.

[تَ نَصْ صُ] (ع مص) نیکی و نیکخواهی نمودن. (تاج المصادر بیهقی). به ناصحان مانند شدن. || جامه دوختن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنصر.

[تَ نَصْ صُ] (ع مص) ترسا شدن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || مروسیدن به یاری کردن. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنصف.

[تَ نَصْ صُ] (ع مص) سرپوشنه برافکندن زن. (از تاج المصادر بیهقی). معجر پوشیدن زن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || خدمت کردن. (تاج المصادر بیهقی). خدمت کردن و خدمت خواستن، از اضداد است. || خواستن آنچه نزد کسی باشد. || فروتنی نمودن نزد کسی. || انصاف خواستن از سلطان. || همگی موی سپید گردیدن از پیری. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || تنصفناک بیننا؛ گردانیدیم تو را میان در گرفتن تمام حق. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). تمام حق گرفتن. (آنندراج).

تنصل.

[تَ نَصْ صُ] (ع مص) از گناه بیزاری نمودن. (تاج المصادر بیهقی) (از زوزنی). از گناه بیزار شدن و بیرون کشیدن خود را، یقال: تنصل الیه من الجنایة؛ اذا خرج. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بیرون کردن چیزی. (تاج المصادر بیهقی). بیرون آوردن چیزی را. || برگزیدن چیزی را. || گرفتن آنچه با کسی باشد. || بیرون آمدن موی از خضاب. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنصی.

[تَ نَصْ صی] (ع مص) موی به شانه کردن. (تاج المصادر بیهقی). شانه کردن زن موی خود را. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). || نزدیک شدن. (منتهی الارب) (آنندراج). متصل گردیدن چیزی به چیزی. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). || زن خواستن در برگزیدهء قوم، یقال: تنصی بنی فلان؛ اذا تزوج فی نواصیهم (منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد)؛ یعنی زن گرفت از اشراف بنی فلان. || گرفتن موی پیشانی کسی را. (ناظم الاطباء). || ترجیل زن موی خود را. (از اقرب الموارد).

تنصیب.

[تَ] (ع مص) پست گردانیدن. || برداشتن چیزی را و بر پای کردن، از اضداد است. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). یقال: نصبت الخیل آذانها؛ ای رفعتها. (اقرب الموارد). || بدی آشکار کردن برای کسی. || بهره[ مند ]گردانیدن مرکبی را. || ستون ایستاده کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || منصب و مقام دادن سلطان کسی را. (از اقرب الموارد).

تنصیر.

[تَ] (ع مص) ترسا گردانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و منه الحدیث: فابواه یهودانه و ینصرانه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تنصیص.

[تَ] (ع مص) ظاهر کردن. (غیاث اللغات) (آنندراج). || مبالغت در نص و قول نحویان در کلمهء «لا» انها لنفی الجنس علی سبیل التنصیص؛ یعنی نه بر سبیل احتمال. (از اقرب الموارد) : چه هر کرا به تنصیص این تخصیص داده باشد که الرجال قوامون علی النساء(1). (سندبادنامه ص112). || سخت گرفتن بر غریم خود و مناقشه نمودن. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || قرار دادن بعض کالا را بر فوق بعضی. (از اقرب الموارد).
(1) - قرآن 4/34.

تنصیف.

[تَ] (ع مص) به دو نیم کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). دونیم کردن چیزی را و از هم نصف نصف کردن. (غیاث اللغات) (آنندراج). نزد محاسبان عبارت است از بیرون ساختن نیمی از عدد را... (از کشاف اصطلاحات الفنون). مناصفه و دونیمه کردن چیزی. (ناظم الاطباء). || سرپوش (سرپوشه یا سرپوشنه) بر سر افکندن. (زوزنی) (از تاج المصادر بیهقی). خمار پوشانیدن دختر را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || دوموی گردیدن سر یا ریش. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). نیمی از موی سر یا ریش سپید شدن و نیمی دیگر سیاه ماندن. (از اقرب الموارد). || سرخ شدن بعض غورهء خرما و سبز ماندن بعض دیگر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنصیل.

[تَ] (ع مص) برنشاندن تیغ و پیکان و سنان و بیرون کشیدن آن. (تاج المصادر بیهقی). پیکان درنشاندن در تیر، و پیکان از تیر بیرون کشیدن، از اضداد است. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنضاح.

[تَ] (ع مص) ترابیدن مشک و خُم. (تاج المصادر بیهقی). تراویدن مشک و خنور. || اشک ریختن چشم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || عرق کردن اسب. (از اقرب الموارد).

تنضال.

[تَ] (ع مص) تیراندازی کردن با هم و نبرد نمودن در تیراندازی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء): ناضَلَهُ مناضلةً و نضا و تنضا. || گفتگوی عذر پیش آوردن و رفع کردن: ناضل عنه. (ناظم الاطباء).

تنضب.

[تَ ضُ] (ع اِ) درختی است حجازی، خارش خرد شبیه خار عوسج. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنضب.

[تَ ضُ] (اِخ) دهی است نزدیک مکه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). قریه ای از اعمال مکه که دارای نخلستان و چشمهء آبی است. (از معجم البلدان).

تنضبة.

[تَ ضُ بَ] (ع اِ) واحد تنضب. یک درخت تنضب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تنضح.

[تَ نَضْ ضُ] (ع مص) جوشیدن آب چشم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || دور گردیدن از چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || انتقاء و تنصل. (اقرب الموارد). رجوع به تنصل شود.

تنضض.

[تَ نَضْ ضُ] (ع مص) تمام گرفتن حق خود را از کسی. || روائی حاجت خواستن از کسی. || برانگیختن خواستن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنضل.

[تَ نَضْ ضُ] (ع مص) بیرون آوردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). اخراج. (اقرب الموارد).

تنضی.

[تَ نَضْ ضی] (ع مص) نزاری کردن اشتر. (تاج المصادر بیهقی). لاغر گردانیدن ستور را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنضیب.

[تَ] (ع مص) فروشدن آب به زمین. || کم شیر گردیدن ناقه و دیر دوشیده شدن آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنضیج.

[تَ] (ع مص) تا یک سال بچه ناآوردن ناقه. ناقة منضج نعت است از آن و منضجات جمع. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و فی الاساس: نضجت الناقة الحمل؛ جاوزت به وقت الولاد. (اقرب الموارد).

تنضید.

[تَ] (ع مص) بر هم نهادن. (تاج المصادر بیهقی). بر هم نهادن رخت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنضیر.

[تَ] (ع مص) تازه روی گردانیدن. (زوزنی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || به ناز و نعمت پروردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تنضیض.

[تَ] (ع مص) بسیار درم و دینار گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بی آرام ساختن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تحریک چیزی. (از اقرب الموارد). انگیختن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : الطرثوث، ینضض الارض تنضیضاً. (ابن البیطار از یادداشت ایضاً).

تنطاف.

[تَ] (ع مص) نطف الماء نطفاً و نطافةً و نطفاناً و تنطافاً؛ کم کم جاری شدن. (از اقرب الموارد). نطف. (ناظم الاطباء). و رجوع به نطف شود. || چکیدن از قِربه بعلت شکاف و درز و دریدگی. || متهم کردن کسی را به فجور و آلوده کردن او را به عیب. || ریختن آب را. (از اقرب الموارد). بهمهء معانی رجوع به نطف شود.

تنطس.

[تَ نَطْ طُ] (ع مص) نیک پاکیزه شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || سخت احتیاط کردن در طهارت و در کلام و طعام و جامه و در جمیع امور. || نیکو دانستن و باریک رفتن در دانش. || جاسوسی کردن از خبر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنطع.

[تَ نَطْ طُ] (ع مص) دور درشدن در سخن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). دور درشدن در سخن و به غور نگریستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). تعمق کردن در سخن و از مخرج ادا کردن آن را و ریزه کاری نمودن در آن. (ناظم الاطباء). و در عبارت الاساس: تنطع در سخن؛ تفصح و تعمق در آنست و زدن زبان بر نطع دهان، و در حدیث: هلک المتنطعون. (از اقرب الموارد). || در کام گفتن سخن را. || زیرکی و باریکی کردن در امور. (منتهی الارب) (آنندراج). زیرکی نمودن در کار. (ناظم الاطباء). تحذق در کار خود. (از اقرب الموارد). || بر روی نطع گذاشتن طعام خود را. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || تأنق در شهوات. || تشبع از خوردن. (از اقرب الموارد).

تنطف.

[تَ نَطْ طُ] (ع مص) گوشواره در گوش نهادن. || آلوده شدن به عیب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || انتظار کردن خبر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تطلع خبر. (اقرب الموارد). || پرهیز نمودن از چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تنطق.

[تَ نَطْ طُ] (ع مص) کمر بستن. (زوزنی). کمر بر میان بستن خود را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || قرار گرفتن کوهها مانند کمربند در اطراف زمینی. (از اقرب الموارد).

تنطق.

[تَ نَطْ طُ] (از ع، اِمص) نطق و سخنوری. (ناظم الاطباء).

تنطق کردن.

[تَ نَطْ طُ کَ دَ] (مص مرکب) نطق کردن و سخنوری نمودن. (ناظم الاطباء).

تنطنط.

[تَ نَ نُ] (ع مص) دور شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

تنطور.

[تَ] (از فرانسوی، اِ)(1) تنتور. رجوع به تنتور در همین لغت نامه و کتاب کارآموزی داروسازی صص248-250 و درمان شناسی ج1 شود.
(1) - Teinture.

تنطیف.

[تَ] (ع مص) گوشوار در گوش کردن. (تاج المصادر بیهقی). گوشوار در گوش کسی کردن. (زوزنی) (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). گوشواره در گوش خود کردن زن. (از اقرب الموارد). || چکانیدن شراب و آب و مانند آن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (از آنندراج). || متهم کردن کسی را و عیبناک کردن او را. (منتهی الارب) (آنندراج). متهم کردن کسی را و عیب آلودن او را. (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): فلان ینطف بالفجور؛ ای یقذف به. (اقرب الموارد).

تنطیق.

[تَ] (ع مص) کمر بر میان کسی بستن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || تا نیمهء پشته و جز آن رسیدن آب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || ناطق گردانیدن خدا کسی را. (از اقرب الموارد). || استوار کردن میان به کمربند، و منه قوله: و نطق بالهول اغفالها؛ ای احاط بها الهول کالنطاق. (از اقرب الموارد).

تنظار.

[تَ] (ع مص) نظر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). به تأمل نگریستن. (آنندراج). رجوع به نظر شود.

تنظر.

[تَ نَظْ ظُ] (ع مص) چشم داشتن به درنگ. (تاج المصادر بیهقی) (از زوزنی) (از دهار). چشم داشتن به چیزی. || نگریستن در چیزی. || درنگ کردن و مهلت دادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنظف.

[تَ نَظْ ظُ] (ع مص) پاکی نمودن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). پاکی نمودن به تکلف. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || پاکی جستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تنزه از بدیها. (از اقرب الموارد). || پاکیزه شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنظم.

[تَ نَظْ ظُ] (ع مص) درکشیده و راست گردیدن مروارید در رشته. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || استقامت امری. (از اقرب الموارد).

تنظیر.

[تَ] (ع مص) به مهلت فروختن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تنظیف.

[تَ] (ع مص) پاک کردن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تنقیة. (تاج العروس) (اقرب الموارد). پاکی و پاکیزگی و نظافت. (ناظم الاطباء).

تنظیم.

[تَ] (ع مص) مبالغهء نظم. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). درکشیدن جواهر به رشته و سخن در وزن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). درکشیدن جواهر به رشته و وزن ترتیب دادن سخن را. (ناظم الاطباء). جواهر به رشته کشیدن. (آنندراج). ترتیب شعر و به رشته کشیدن مروارید. (ناظم الاطباء) :
با چنین پیران لابل که جوانان چنین
زود باشد که شود عقد خراسان تنظیم.
؟ (از تاریخ بیهقی چ ادیب ص390).
|| مجازاً بمعنی درستی امورات شهر و دیار. (آنندراج). ترتیب و آراستگی و انتظام. (ناظم الاطباء). ترتیب دادن. (منتهی الارب). || نظام برآوردن ماهی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). پر گردیدن شکم ماهی و سوسمار از تخم. (از اقرب الموارد).

تنعاب.

[تَ] (ع مص) نعب. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). نعبان. (منتهی الارب). بانگ کردن غراب یا گردن دراز کردن و سر جنباندن آن وقت بانگ کردن. (آنندراج).

تن عجایب.

[تَ عَ یِ] (ص مرکب) دارای شکل زیبا و شگفت. (ناظم الاطباء).

تنعل.

[تَ نَعْ عُ] (ع مص) نعلین در پای کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). نعل پوشیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنعم.

[تَ نَعْ عُ] (ع مص) به ناز زیستن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار). فراخ و آسان زندگانی گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). مانند ترفّه و تمتع. (از اقرب الموارد). به ناز و نعمت پرورده شدن. (غیاث اللغات). به ناز و نعمت زیستن. (آنندراج). زندگانی فراخ و آسان و ناز و نعمت. (ناظم الاطباء). ج، تنعمات :
در نعمت تو اهل هنر در تنعمند
تو هم ز نعمت هنر اندر تنعمی.سوزنی.
به تنعم جهلا را مستای
که ستودن به علوم و حکم است.خاقانی.
اسکندر و تنعم و ملک دوروزه عمر
خضر و شعار مفلسی و عمر جاودان.
خاقانی.
تا از جمال مهد تو شروان جمال یافت
قحطش همه نعیم و نیازش تنعم است.
خاقانی.
در شبستان مرگ شد زآن پیش
که به بستان به صد تنعم شد.خاقانی.
از تنعم نخفتی و به ترنم گفتی... (گلستان).
آنکه در راحت و تنعم زیست
او چه داند که حال گُرْسنه چیست؟
(گلستان).
دوام عیش و تنعم نه شیوهء عشق است
اگر معاشر مایی بنوش نیش غمی.حافظ.
-اهل تنعم؛ کسانی که در ناز و نعمت و فراغ بال بسر برند. صاحبان نعمت و آسایش : و این [ افراط طمث ] بیشتر، اهل تنعم را افتد که غذا نیک خورند و کاری با رنج نکنند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
- در تنعم بودن؛ در ناز و نعمت بودن. (ناظم الاطباء). رجوع به دیگر ترکیبهای تنعم شود.
|| جُستن، یقال: تنعمه بالمکان؛ ای طلبه. || برهنه پای رفتن. || ستیهیدن به راندن ستور. || یقال: تنعم قدمه؛ ای ابتذلها. || سازواری کردن، یقال: اتیت ارضهم فتنعمتنی؛ ای وافقتنی. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنعم.

[تَ عُ] (اِخ) از اعلام است. (منتهی الارب). تَنْعُم و تَنْعُمة، دو قریه اند از اعمال صنعا. (از معجم البلدان).

تنعمات.

[تَ نَعْ عُ] (ع اِ) جِ تنعم. عیش و عشرتها. (غیاث اللغات). رجوع به تنعم و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنعم راندن.

[تَ نَعْ عُ دَ] (مص مرکب)خوشگذرانی کردن. در ناز و نعمت زیستن. در آسایش و فراغ بال بسر بردن. خوش بودن در زندگی :
سیه نامه چندان تنعم براند
که در نامه جای نوشتن نماند.(بوستان).
رجوع به تنعم و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنعم کردن.

[تَ نَعْ عُ کَ دَ] (مص مرکب)خوش گذراندن. به ناز و نعمت زندگی کردن. در خوشی و آسایش و نعمت زیستن :
هزار سال تنعم کنی بدان نرسد
که یک زمان به مراد کسیت باید بود.
سعدی.
مباش ازبهر روزی مضطرب، بنشین تنعم کن
که از نان خوردن افتاده ست دندانی که جنبیده.
مخلص کاشی (از آنندراج).
رجوع به تنعم و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنعمة.

[تَ عُ مَ] (اِخ) رجوع به تَنْعُم شود.

تنعنع.

[تَ نَ نُ] (ع مص) دور گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || مضطرب و پراگنده شدن (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). اضطراب و تمایل. (اقرب الموارد). || پیچ پیچان رفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تنعیر.

[تَ] (ع مص) گرد گردانیدن تیر را بر ناخن تا درستی و راستی آن معلوم شود. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنعیس.

[تَ] (ع مص) خوابانیدن. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

تنعیش.

[تَ] (ع مص) برداشتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). برداشتن و بلند گردانیدن خدای کسی را. (از اقرب الموارد). || نعشک الله گفتن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنعیل.

[تَ] (ع مص) نعل بربستن. (تاج المصادر بیهقی) (از زوزنی). نعل بستن در پای ستور. || بستن سپل شتر از چرم یا از آهن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنعیم.

[تَ] (ع مص) به ناز و نعمت پروردن. (زوزنی) (دهار) (تاج المصادر بیهقی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). فراخ و آسان زندگی گردانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || نَعم گفتن، یقال نعّمه؛ ای قال له نَعَم فتنعم بذلک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد).

تنعیم.

[تَ] (اِخ) موضعی است بر سه یا چهار کروه از مکه نزدیکتر به اطراف جبل به سوی خانهء کعبه. سمی لان علی یمینه جبل نعیم و علی یساره جبل ناعم و الوادی اسمه نعمان. (منتهی الارب) (آنندراج). به فاصلهء سه کروه از مکه به جانب شمالی، مناسک عمره در آنجا بعمل می آید و حج به اتمام می رسد. (غیاث اللغات). و رجوع به معجم البلدان و مراصدالاطلاع و حبیب السیر چ خیام ج1 ص353 شود :
پس برای عمره کردن سوی تنعیم آمده
هم بر آن آیین که حج را ساز و سامان دیده اند.
خاقانی.
رجوع به عقدالفرید ج6 ص172 و امتاع ج1 ص177، 292، 305، 395، 511 و 532 شود.

تنعیمة.

[تَ مَ] (ع اِ) درختی است برگ نرم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنغر.

[تَ نَغْ غُ] (ع مص) دیگرگون گردیدن بر کسی و خشم گرفتن و ترسانیدن. || پرخشم شدن. || انگشت را در حلق کسی درآوردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تنغش.

[تَ نَغْ غُ] (ع مص) لرزیدن و جنبیدن مرغ و چهارپایه(1) و جز آن به جای خود. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).
(1) - در تاج العروس و اقرب الموارد: کل طائر او هامة تحرک فی مکانه فقد تنغش. و هامة را منتهی الارب جانور خزنده و گزنده و ستور معنی کرده است.

تنغص.

[تَ نَغْ غُ] (ع مص) ناخوش شدن عیش. (تاج المصادر بیهقی) (از زوزنی). تیره شدن زندگانی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنغض.

[تَ نَغْ غُ] (ع مص) جنبیدن و مضطرب شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنغم.

[تَ نَغْ غُ] (ع مص) سخن نرم گفتن. (تاج المصادر بیهقی). سخن آهسته گفتن، یقال: سکت فماتنغم(1). || آهسته سرائیدن. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).
(1) - در اقرب الموارد: سکت فماتنغم؛ ای ماتکلم، یقال: انه لیتنغم بشی ء؛ ای یتکلم به.

تن غنودن.

[تَ غُ دَ] (مص مرکب) کنایه از مانده شدن تن. (آنندراج).

تنغة.

[تُ غَ] (اِخ) آبی از آبهای طی است که جایگاه و منزل حاتم بخشنده در آنجا بود و اکنون قبر وی در آنجاست. و رجوع به معجم البلدان و مراصدالاطلاع شود.

تنغیر.

[تَ] (ع مص) بانگ کردن بر کسی. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). بانگ کردن بر شتر. (از اقرب الموارد). || نرم مالیدن کودک را. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

تنغیص.

[تَ] (ع مص) ناخوش گردانیدن عیش. (زوزنی). تیره ساختن عیش را بر کسی: نغصه العیش و علیه تنغیصاً؛ تیره سازد عیش را بر وی. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد).

تنف.

[تُنْ نَ] (ع ص) تنائف تنف؛ دشتهای فراخ دوراطراف. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از ذیل اقرب الموارد).

تنفج.

[تَ نَفْ فُ] (ع مص) نازیدن بر افزونتر از آنچه دارد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || باد سخت وزیدن: تنفجت الریح علی الناس؛ خرجت علیهم عاصفة و هم غافلون. (از اقرب الموارد).

تنفح.

[تَ نَفْ فُ] (ع مص) در عبارت زیر ظاهراً بمعنی دمیدن آمده است : در فضاء دل و صحراء سینهء او تنفح و تروح میداد. (ترجمهء محاسن اصفهان ص96).

تنفخ.

[تَ نَفْ فُ] (ع مص) تکبر و تفاخر. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تنفذ.

[تَ نَفْ فُ] (ع مص) گذشتن چیزی از چیزی و رهانیدن آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به نفوذ شود.

تنفر.

[تَ نَفْ فُ] (ع مص) رمیدن. (آنندراج). نفرت و انزجار و کراهت و رنجش طبیعت و رمیدگی و بی میلی. (ناظم الاطباء). بیزاری و بیزاری نمودن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). تنفر بمعنی نفر، قال تأبط شراً :
و لما سمعت العوض تدعو تنفرت
عصافیر رأسی من نوی و توانیا.
(از ذیل اقرب الموارد).
- تنفر از غذا؛ بی میلی به غذا. (ناظم الاطباء).

تنفر داشتن.

[تَ نَفْ فُ تَ] (مص مرکب) نفرت و کراهت و انزجار داشتن و بی میل شدن. || رمیده گشتن. (ناظم الاطباء). و رجوع به تنفرشود.

تن فرسای.

[تَ فَ] (نف مرکب) فرسایندهء تن. پایمال کنندهء تن. افسرده کنندهء تن. که تن فرسوده کند :
از عرقهای شور تن فرسای
چرک بر من نشسته سر تا پای.
نظامی (هفت پیکر چ وحید ص206).

تنفس.

[تَ نَفْ فُ] (ع مص) نفس زدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). دم برزدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج). داخل کردن نفس به ریه و خارج کردن از آن، و هر ریه داری متنفس است. (از اقرب الموارد). دم و نفس و دم زدگی و نفس کشیدگی و دم برآوردگی. (ناظم الاطباء). || باد سرد کشیدن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). دم سرد دراز کشیدن از رنج و سختی. (از اقرب الموارد).
- تنفس سرد؛ آه سرد. (ناظم الاطباء).
|| پراکنده شدن نور صبح. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). دمیدن و روشن شدن صبح. (آنندراج). دمیدن صبح، منه قوله تعالی: والصبح اذا تنفَّس(1). (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تبلج صبح. (اقرب الموارد). || روز درآمدن. (تاج المصادر بیهقی). برآمدن روز. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || شکافته شدن کمان. (تاج المصادر بیهقی). شکافتن کمان، یقال: تنفست القوس؛ اذا تصدعت و انشقت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). || آب پاشیدن موج. (تاج المصادر بیهقی). آب پاشیدن دریا به موج، یقال: تنفس الموج؛ اذا نضح الماء. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). بلند شدن آب دریا بموج. (آنندراج). || آب خوردن از آوند بی جدا کردن از آوند دهن را. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). || یا به سه دم جداگانه آب خوردن در آن، از اضداد است. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و فی الحدیث انه (ص) کان یتنفس فی الاناء و نهی عن التنفس فی الاناء. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || اطالة: لقد ابلغت و اوجزت فلو کنت تنفست؛ ای اطلت. (اقرب الموارد). || خارج شدن باد از زیر: کنا عنده فتنفس. (از اقرب الموارد).
(1) - قرآن 81 / 18.

تنفس برآوردن.

[تَ نَفْ فُ بَ وَ دَ](مص مرکب) کنایه از دمیدن و روشن شدن صبح :
از روی زمین کفر و ضلالت همه برخاست
چون صبح وصال تو برآورد تنفس.
ناصرخسرو.
رجوع به تنفس شود.

تنفسه.

[تَ فَ سَ / سِ] (اِ) تنفه. (لسان العجم شعوری ج1 ص295). قسمی از بساط گرانبها. (ناظم الاطباء). رجوع به تنفه و لسان العجم شعوری و طنبسه و طنفسه شود.

تنفش.

[تَ نَفْ فُ] (ع مص) موی وا تیغ خاستن. (زوزنی). موی برافراشتن گربه و وا تیغ خاستن موی. || بال جنبانیدن مرغ گویی می ترسد یا می لرزد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || واخیده شدن پنبه و پشم و موی، یقال: نفش شعره فتنفش. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) . رجوع به تنفیش شود. || به شب چرا کردن شتر و گوسفند بی راعی. (از اقرب الموارد). رجوع به نفش شود.

تنفض.

[تَ نَفْ فُ] (ع مص) دیدن آنچه در جایی باشد تا بشناسد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنفط.

[تَ نَفْ فُ] (ع مص) آبله شدن دست. (تاج المصادر بیهقی). آبله کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ریش شدن دست بر اثر کار یا آبله برآوردن. (از اقرب الموارد): جید [ آبنوس ] للدمعة و التنفط حول الحماق. (ابن البیطار از یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تنفغ.

[تَ نَفْ فُ] (ع مص) آبله ناک و سست و تنگ گشتن دست از کار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تنفط. (اقرب الموارد). رجوع به مادهء قبل شود.

تنفق.

[تَ نَفْ فُ] (ع مص) از نافقاء بیرون آوردن کلاکموش را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تن فگار.

[تَ فَ] (ص مرکب) آزرده تن. خسته تن. مانده تن. تن درمانده و زمین گیر :
به دشت اندر آید برای شکار
من اینجا فتاده چنان تن فگار.فردوسی.
رجوع به تن و فگار شود.

تنفل.

[تَ نَفْ فُ] (ع مص) گرفتن افزون تر از آنچه که یاران کسی از غنیمت گیرند: تنفل علی اصحابه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || نفل گزاردن. (از منتهی الارب). نافله گزاردن. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنفه.

[تَ فَ / فِ] (اِ) تنفسه و قسمی از بساط گرانبها. (ناظم الاطباء). رجوع به تنفسه شود.

تنفیخ.

[تَ] (ع مص) فرودمیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنفیذ.

[تَ] (ع مص) فرستادن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || روان کردن فرمان. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (غیاث اللغات) (از اقرب الموارد) : و تنفیذ این معانی به شمشیر. (کلیله و دمنه). چه تنفیذ شرایع دین و اظهار طرایق... بی سیاست پادشاه دیندار صورت نبندد. (کلیله و دمنه).
حکم تو هر جا رسید از پی تنفیذ آن
گرد کمر برزند دامن خود کوهسار.خاقانی.
|| روان کردن نامه. (منتهی الارب) (آنندراج) (غیاث اللغات) (ناظم الاطباء).

تنفیر.

[تَ] (ع مص) رمانیدن. || به چیرگی کسی حکم کردن بر کسی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و در اللسان: نفره الشی ء و علی الشی ء و بالشی ء؛ غلبه علیه. (اقرب الموارد). || لقب ناپسند نهادن بر کسی. (از اقرب الموارد): نَفِّرْ عنه (به صیغهء امر)؛ لقب ناپسندیده نِهْ بر وی. کأنه عندهم تنفیر للجن و العین عنه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و قال اعرابی: لما ولدت قیل لابی نفر عنه فسمانی قنفذاً و کنانی اباالعداء. (اقرب الموارد).

تنفیز.

[تَ] (ع مص) برجهانیدن کودک را. || تیر بر ناخن گردانیدن تا کجی از راستی معلوم گردد، یقال: نفزتُ السهم علی ظفری؛ اذا ادرته. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

تنفیس.

[تَ] (ع مص) غم وابردن. (زوزنی). آسایش دادن و رهایش بخشیدن از غم، یقال: نفس کربته عنه؛ ای فرجه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).
- حروف تنفیس؛ «سَ» و «سَوْفَ» است و مقصود نحویان از تنفیس توسیع است، چه این دو حرف مضارع را از زمان حال (که زمانی مضیق است) بزمان وسیع تر (یعنی زمان استقبال) نقل می کند. (از مغنی اللبیب).

تنفیش.

[تَ] (ع مص) واخیدن پشم و پنبه. (زوزنی). واخیدن پنبه و پشم و موی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || به انگشتان پراکندن چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به تنفش شود.

تنفیض.

[تَ] (ع مص) سخت فشاندن جامه و درخت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنفیق.

[تَ] (ع مص) به نافقاء بیرون آمدن کلاکموش. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). خارج شدن یربوع از نافقاء خود. (از اقرب الموارد). || در سوراخ شدن موش. (تاج المصادر بیهقی). داخل شدن یربوع در نافقاء، ضد است. (از اقرب الموارد). || نافقاء ساختن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || روایی دادن رخت و سعله را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنفیل.

[تَ] (ع مص) غنیمت دادن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || سوگند خورانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || دور نمودن از یار خود. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || دور نمودن از کسی. || افزودن حصهء کسی را، یقال: نفلوا کبرکم؛ ای زیدوا علی حصته. (از اقرب الموارد).

تنفیة.

[تَ یَ] (ع مص) مبالغت در نفی چیزی. (از اقرب الموارد).

تنفیه.

[تَ] (ع مص) مانده و سست گردانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج).

تنقاد.

[تَ] (ع مص) سره کردن درم و جز آن. (منتهی الارب). بازشناختنْ خواستنِ درهم های سره از ناسره. (از اقرب الموارد). || انگشت خلانیدن در چهارمغز. || منقار زدن مرغ در دام. || نگاه ربودن به سوی چیزی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || گزیدن مار. (منتهی الارب). || آشکار ساختن عیب سخن. || نقد پرداختن بها به کسی. (از اقرب الموارد).

تنقاص.

[تَ] (ع مص) کم کردن در بهره و کم شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). رجوع به نقص شود.

تنقام.

[تِ نِقْ قا] (ع مص) سزا کردن کسی را و کینه کشیدن و عتاب نمودن، و یقال: مانقمت منه الا الاحسان. (منتهی الارب). عقوبت کردن کسی را. (از اقرب الموارد). || ناپسند داشتن امر را. (منتهی الارب). ناپسند داشتن و عیب کردن امری. (از اقرب الموارد). رجوع به نقم شود.

تنقب.

[تَ نَقْ قُ] (ع مص) نقاب بربستن. (تاج المصادر بیهقی). نقاب انداختن زن بر روی خود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || مبالغت در فحص. (از اقرب الموارد).

تنقث.

[تَ نَقْ قُ] (ع مص) دلداری کردن و مهربانی نمودن، یقال: تنقث المرأة؛ اذا استمالها و استعطفها. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || شتافتن، یقال: خرج و یتنقث. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). || تعهد ضیعة. (از اقرب الموارد).

تنقح.

[تَ نَقْ قُ] (ع مص) اندک پیه شدن اشتر. (تاج المصادر بیهقی). کم شدن پیه شتر. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

تنقد.

[تَ نَقْ قُ] (ع مص) سره کردن درم و جز آن را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنقذ.

[تَ نَقْ قُ] (ع مص) انقاذ. (زوزنی). بِرهانیدن. (دهار). رهانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنقر.

[تَ نَقْ قُ] (ع مص) بازکاویدن از چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || نفرین کردن بر اهل و مال، یقول: اراحنی الله منکم و ذهب الله بمالکم. (از اقرب الموارد).

تنقص.

[تَ نَقْ قُ] (ع مص) نقص کردن کسی را. (تاج المصادر بیهقی) (از زوزنی). عیب کردن و بد گفتن، یقال: هو یتنقص فلاناً؛ ای یقع فیه. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || اندک اندک گرفتن از چیزی. (از اقرب الموارد).

تنقض.

[تَ نَقْ قُ] (ع مص) قطره قطره چکیدن خون. || بانگ کردن استخوان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || آواز برآوردن بنا وقت شکستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). شکاف برداشتن غرفه و برآمدن آواز آن. (از اقرب الموارد). || کفیدن زمین از سماروغ. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || جاری شدن خون زخم. (از اقرب الموارد).

تنقط.

[تَ نَقْ قُ] (ع مص) خجک دار گردیدن جای از گیاه پاره ها. || اندک اندک اخذ کردن خبر را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و در الاساس: تنقطت الخُبزَ؛ اکلتهُ نقطةً؛ ای شیئاً شیئاً. (از اقرب الموارد).

تنقطار.

[تُ قُ / قَ] (اِ) پاسبان را گویند. || شمع باریک و بلندی را نیز گفته اند که از سر شب تا صباح بسوزد. (برهان) (ناظم الاطباء). رجوع به مادهء بعد شود.

تنقطاری.

[تُ قُ / قَ] (حامص) پاسبانی. (آنندراج) (بهار عجم). شغل پاسبانی در شب و شب پاسبانی. (ناظم الاطباء) :
گرد قصر عالی شهزاد شبها تا بروز
خون دل از دیده ریزان تنقطاری می کنم.
خان کلان (از آنندراج).
رجوع به تنقطار شود.

تنقل.

[تَ نَقْ قُ] (ع مص) از جای به جای شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). بسیار برگشتن. (منتهی الارب) (آنندراج). بسیار نقل و تحویل گردیدن. (ناظم الاطباء). تحول از مکانی به مکانی دیگر، و قیل اکثر الانتقال. (از اقرب الموارد). || چیزی را نُقل کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). چیزی را نُقل شراب گردانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). خوردن چیزی را پس از آشامیدن شراب. || (اِ) هر چیزی که بطور مزه گاه گاه خورند مانند آجیل و حلوا و جز آن و گاگا و لب چرا نیز گویند. (ناظم الاطباء).

تنقلات.

[تَ نَقْ قُ] (ع اِ) جِ تنقل. تنقلها و آجیلها و شیرینی ها و هر چیزی که کم کم و گاه گاه خورند و گاگاها. (ناظم الاطباء). و رجوع به تنقل شود.

تنقل کردن.

[تَ نَقْ قُ کَ دَ] (مص مرکب) بکار بردن میوه و شیرینی و امثال آن نه بطریق غذای عادی شب و روز. بصورت نُقل خوردن. (از یادداشتهای بخط مرحوم دهخدا) : از آن وجه میوه ها در سولوق ریختم تا بهر وقت از آن با فرزندان تنقلی می کنم. (جهانگشای جوینی). || مزهء شراب کردن. خوردن چیزی اندک و خوش طعم با شراب. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا). رجوع به تنقل شود.

تنقنق.

[تَ نَ نُ] (ع مص) در مغاک فرورفتن چشم. (آنندراج). این مصدر در تاج العروس و منتهی الارب و اقرب الموارد و متن اللغه نیامده است. رجوع به نقنقة شود.

تنقی.

[تَ نَقْ قی] (ع مص) (از «ن ق و») برگزیدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || خارج کردن مغز استخوان. (از اقرب الموارد).

تنقیب.

[تَ] (ع مص) بسی در راهها گردیدن. (تاج المصادر بیهقی). در شهر گردیدن. (زوزنی). اندر شهرها بگشتن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). رفتن در جهان و در شهرها گشتن گریزان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || نیک واپژوهیدن از چیزی. (از تاج المصادر بیهقی) (از زوزنی) (از اقرب الموارد). پژوهش. بررسیدن. وارسی کردن. کاوش. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تنقیث.

[تَ] (ع مص) شتافتن. (زوزنی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنقیح.

[تَ] (ع مص) مغز استخوان بیرون کردن. (تاج المصادر بیهقی). مغز بیرون کردن از استخوان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || نیک پیراستن چوب. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار). پاکیزه کردن تنهء درخت را از شاخ ریزه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) : و نهالی که در عهد اعتدال فروردین به غرس و تنقیح تزیین ننمایی خاکش بمهر مادران تربیت نکند. (سندبادنامه ص63). || نیک پیراستن. (دهار). پاکیزه کردن شعر را از کلام رکیک. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). پاکیزه کردن و اصلاح نمودن کلام را. (از اقرب الموارد). مختصر کردن لفظ با حفظ وضوح و معنی آن. (از تعریفات جرجانی). پاک و صاف کردن چیزی را از زوائد و عیوب و خالص کردن. (غیاث اللغات). یقال: خیر الشعر الحولی المنقح و ماقرض الشعر المنقح الا بالذهن الملقح. (از اقرب الموارد).
- تنقیح مناط (اصول)؛ ثبوت علیت مشترک بخاطر تعمیم حکم متعلق بموضوعی مخصوص بر موضوعات دیگر با الغای خصوصیات آن موضوع بدان نحو که آن خصوصیات را در حکم دخالتی نباشد، مث شارع حکمی را به سببی برای موضوعی تشریح کرده است و در ضمن آن حکم اوصافی هم موجود است، هرگاه چنان باشد که با حذف آن اوصاف علت اصلی که موجب تشریح حکم است از میان نرود عین آن حکم را در موارد دیگر تعمیم میدهند و این تعمیم را تنقیح مناط گویند. (از کشاف اصطلاحات الفنون). || (اِمص) پاکیزگی و پاکی و پاک شدگی. || تفتیش و تفحص و جستجو و تحقیق. (ناظم الاطباء). رجوع به تذکرة الملوک چ 2 ص45، 46 و 50 شود.

تنقیح طلب.

[تَ طَ لَ] (نف مرکب) هر امری که تحقیق و تفتیش در آن لازم باشد. (ناظم الاطباء). رجوع به تنقیح شود.

تنقیح کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)پاک و پاکیزه کردن از زواید و عیوب و خالص کردن. (ناظم الاطباء). رجوع به تنقیح شود.

تنقید.

[تَ] (از ع، اِمص) مأخوذ از تازی، بمعنی تنقاد و انتقاد که بواسطهء عمل اماله تنقید می گویند، مانند اعتماد و اعتمید و کتاب و کتیب. (ناظم الاطباء). تنقید غلط است و صحیح آن نقد و انتقاد است. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). مرحوم ناظم الاطباء در ذیل کلمهء تفریس شرحی آورده و بر آنست که تنقید ممال تنقاد است که فارسی زبانان آنرا متداول ساخته اند. رجوع به تنقاد و تفریس شود.

تنقیذ.

[تَ] (ع مص) رهانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنقیر.

[تَ] (ع مص) واپژوهیدن. (زوزنی). بحث واپژوهیدن. کاویدن. (مجمل اللغة از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). بازکاویدن از چیزی، یقال: نقره و عنه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). کاویدن چیزی. (آنندراج) (از اقرب الموارد) :... همان ندامت بیند که آن بازرگان لطیف طبع دید که در بدو حال بحث و تنقیر نکرد. (سندبادنامه ص205). || نرم کردن مرغ جای را تا بیضه نهد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || نامیدن کسی را به نامی از نامهای آنها. (منتهی الارب). خواندن کسی را از میان قوم. (ناظم الاطباء). نامیدن کسی را از میان جماعتی. (از اقرب الموارد). || بانگ کردن، و هو شبه الصفیر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و رجوع به مادهء بعد شود. || عیب کردن و به بدی ذکر کردن کسی. || دانه برچیدن مرغ از اینجا و آنجا. (از اقرب الموارد).

تنقیر.

[تَ] (ع اِ) بانگی شبیه به صفیر. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به مادهء قبل شود.

تنقیز.

[تَ] (ع مص) برجهانیدن. (زوزنی). برجهانیدن آهو را. || رقصانیدن کودک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). رقصانیدن مادر کودک را. (از اقرب الموارد).

تنقیس.

[تَ] (ع مص) سیاهی در دوات کردن. || لقب نهادن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنقیش.

[تَ] (ع مص) منقش کردن. (زوزنی). نقش کردن. (غیاث اللغات) (آنندراج). نگار کردن. (دهار). نگاشتن و نگار کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). به دو یا چند رنگ، رنگ آمیزی کردن چیزی را. (از اقرب الموارد).

تنقیص.

[تَ] (ع مص) کم کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). نقصان کردن. (غیاث اللغات) (آنندراج) : هرگه که صاحب بر وی بگذشتی کفشگر زبان سفاهت و لعنت و سبّ و تنقیص و عیب بر صاحب بگشودی. (ترجمهء محاسن اصفهان ص92).

تنقیض.

[تَ] (ع مص) بیرون آوردن اسب نره را بی استواری نعوظ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تنقیط.

[تَ] (ع مص) خجک زدن حرف را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). نقطه گذاری و نقطه زدن حرف را. || به مداد و زعفران خجک آمیخته زدن جامه را. (از اقرب الموارد).

تنقیل.

[تَ] (ع مص) موزه و جز آن نیکو بکردن. (تاج المصادر بیهقی). نیکو نمودن نعل و موزه و خف شتر را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بسیار فراوان بودن. (تاج المصادر بیهقی). بسیار نقل و حرکت کردن. (منتهی الارب) (آنندراج). بسیار نقل و حرکت دادن. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || نُقل خورانیدن مهمان را. || شتابان حرکت دادن اسب چهار دست و پا را. (از اقرب الموارد).

تنقیم.

[تَ] (ع مص) مبالغه کردن در ناپسند داشتن چیزی. (از المنجد).

تنقیة.

[تَ یَ] (ع مص) پاک کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). پاک و صاف کردن. (غیاث اللغات) (آنندراج). رجوع به تنقیه شود.

تنقیه.

[تَ یَ / یِ] (از ع، اِمص) پاکی و صافی و پاک و پاک کردن و لاروب کردن. (ناظم الاطباء). پاک کردن. پاکیزه کردن. تنظیف. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
لیک تا آب از قذر خالی شدن
تنقیه شرط است در جوی بدن.مولوی.
رجوع به تنقیة شود. || (اِ) مسهل و حقنه. (ناظم الاطباء). اماله. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به تنقیه کردن شود. || داروی مخصوصی که وارد رودهء بزرگ کنند و بدان روده را از پلیدی پاک سازند : تنقیه ها داروهای مایعی می باشند که آنها را در رودهء بزرگ وارد می کنند و حرارت آنها تقریباً باید 35 درجهء سانتیگراد باشد... (از کارآموزی داروسازی ص132). رجوع به تنقیه کردن شود.

تنقیه دادن.

[تَ یَ / یِ دَ] (مص مرکب)مسهل دادن و حقنه دادن. (ناظم الاطباء). رجوع به تنقیه شود.

تنقیه شدن.

[تَ یَ / یِ شُ دَ] (مص مرکب) پاک شدن و صاف گشتن. (ناظم الاطباء). پاک شدن روده از پلیدی و قنات از گل ولای بر اثر تنقیه کردن. رجوع به تنقیه و تنقیه کردن شود.

تنقیهء قنات.

[تَ یَ / یِ یِ قَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) پاک کردن و لاروب کردن قنات. (از ناظم الاطباء). بیرون آوردن گل ولای از مجاری قنات و پیشگیری از کور شدن چشمهء قنات. رجوع به تنقیه و تنقیه کردن شود.

تنقیه کردن.

[تَ یَ / یِ کَ دَ] (مص مرکب) پاک و پاکیزه و صاف کردن. (ناظم الاطباء) :
سبح لله هست اشتابشان
تنقیهء تن می کند ازبهر جان.مولوی.
رجوع به تنقیة شود. || مسهل خوردن و اماله کردن. (ناظم الاطباء). حقنه کردن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). وارد کردن داروهای مایع و مخصوص در داخل رودهء بزرگ از راه مقعد جهت پاک کردن روده از پلیدی و غایط دیرمانده و فسادانگیز. و رجوع به تنقیه شود. || لاروبی کردن قنات جهت باز شدن چشمه های آب و سهل گردیدن جریان آن. رجوع به تنقیهء قنات شود.

تنک.

[تَ نُ / تُ نُ] (ص) کم و اندک. (غیاث اللغات) (آنندراج) (حاشیهء برهان چ معین). کم. (ناظم الاطباء) :
به تن بگونهء سیم و به پشت و یال اسپید
در او نشانده تنک پاره های سیم حلال.
فرخی.
|| نازک و لطیف. (غیاث اللغات) (آنندراج). نازک. (انجمن آرا). باریک و نازک و لطیف. (ناظم الاطباء). هندی باستانی «تنو»(1)، «تنوکه»(2)، نازک و لطیف... (حاشیهء برهان چ معین) :
ببسته سفالین کمر هفت و هشت
فکنده بسر بر تنک معجری.منوچهری.
ز فرق سرش باز کردم سبک
تنک تر ز پَرّ پشه چادری.منوچهری.
تسبیح می کنندش پیوسته
در زیر این کبود و تنک چادر.ناصرخسرو.
آن پوست تنک که اندرون خایهء مرغ باشد یا آنکه اندر اندرون نی باشد به روی آن نهند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). همان پردهء تنک بیش نیست که آواز است. (کتاب المعارف).
جامهء عیب تو تنک رشته اند
زآن به تو، نه پرده فروهشته اند.نظامی.
تنک مپوش که اندامهای سیمینت
درون جامه پدید است چون گلاب از جام.
سعدی.
و اگر مغزش درست بیرون گیرند... و کارند ثمر تنک پوست دهد. (نزهة القلوب). || نرم و لطیف. ملایم :
همی رای زد تا جهان شد خنُک
وزید از سر کوه بادی تنک.فردوسی.
|| رقیق. (انجمن آرا) (ناظم الاطباء). طبری «تنک»(3)، روان ضد غلیظ. رقیق. (حاشیهء برهان چ معین). در دزفولی «تنک»(4) بمعنی رقیق و آبکی... آمده. (حاشیهء برهان ایضاً) :آنگاه این شراب، ستوده آن وقت بود که تلخ بود و خوش طعم بود و سبک رو بود و به قوام معتدل بود نه تنک و نه سطبر و خوشبوی بود. (هدایة المتعلمین). پس نگاه کن به استخوان خویش که چگونه جسمی محکم از آبی لطیف و تنک(5) بیافریده. (کیمیای سعادت). و اگر قوه ضعیف باشد... دهند تنک از آرد جو و آرد باقلی و آرد نخود. (ذخیرهء خوارزمشاهی). هرگاه که دل بزرگ و خون او سطبر باشد، مردم دلیر و کین ور باشند و هرگاه که دل کوچک و خون او تنک باشد مردم بددل باشند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و آن را که زکام گرم باشد چشم و روی سرخ شود و آنچه از بینی فرودآید گرم و تیز و تنک و زرد باشد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). تا آنچه سطبرتر باشد بر بالا بایستد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). شراب سپید و تنک، غذاء کمتر دهد و مردمان گرم مزاج را بشاید. (نوروزنامهء منسوب به خیام). || نازک. رقیق. مقابل متراکم و انبوه :
زآن باده ای که چون به قدح آمد او ز خم
یاقوت زو حجر شد و بیجاده زو شرر
بیرون جام بینی از نور او نشان
چون در میان ابر تنک اندرون قمر.
علی بن الیاس آغاجی.
به گرد اندر چنان بودند لشکر
که در میغ تنک تابنده اختر.
(ویس و رامین).
|| سست که ضد محکم و سخت است. (انجمن آرا). کم زور و ناتوان و سست و نرم. (ناظم الاطباء). سبک :
پس آن، پاسخ نامه پیش گوان
بفرمود خواندن همی پهلوان
بزرگان که این نامهء دلپذیر
شنیدند از گفت فرخ دبیر
هش و رای پیران سبک داشتند
همه پند او را تنک داشتند.فردوسی.
اگر کوه فرمانْش گیرد سبک
دلش خیره خوانیم و مغزش تنک.فردوسی.
همانا به مردی سبک داریَم
به رای و به دانش تنک داریَم.فردوسی.
ترا ناسزا خوانَد و سرسبک
ورا شاه بی رای و مغزی تنک.فردوسی.
همی دارد او قهرمان را سبک
چرا شد چنین مغز و دلْتان تنک؟فردوسی.
نیم تنک سخنی کز عبارت فارغ
به راهواری بیرون همی برم خنگی.
اثیر اخسیکتی.
|| نرم، مقابل سخت. مقابل عبوس. شرمگین. شرم آلود :
میر بواحمد محمد خسرو ایران زمین
کایزد او را چند چیز نیک داد از چند باب
با هنر دست سخی و با شرف روی تنک
با خرد خوی نکو و با سخن فصل الخطاب.
فرخی.
و رجوع به تنک روی و تنک و دیگر ترکیبهای این کلمه شود. || در صفت میخواری آید که به اندک نوشیدن شراب مست گردد :
از او بستد آن جام بهمن سبک
دل آرام میخواره ای بد تنک.فردوسی.
رجوع به تنک جام و تنک شراب شود.
|| کم عمق :
گرچه آبی تنک نماید و سهل
پای در وی منه تو از سر جهل.اوحدی.
رجوع به تنگ و تنک آب شود.
(1) - tanu.
(2) - tanuka.
(3) - tanak.
(4) - tonok. (5) - بمعنی کم نیز ایهام دارد.

تنک.

[تَ نُ / تُ نُ] (اِ) نان نازک. (ناظم الاطباء). نان تنک. در عربی رقاق، صلائق(1) و این نوع نان را اکنون در ایران نان لواش گویند... (حاشیهء برهان چ معین) :
بر خوان وی اندر میان خانه
هم نان تنک بود و هم ونانه.
دقیقی (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
(1) - از السامی فی الاسامی و منتهی الارب.

تنک آب.

[تَ نُ / تُ نُ] (ص مرکب، اِ مرکب) کم آب. (آنندراج). کم عمق و پایاب و آب کم عمق. (ناظم الاطباء). آب باریک. آب کم. آب کم عمق در جوی یا در رودی. آبی رونده و قلیل. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
دریای فراوان نشود تیره به سنگ
عارف که برنجد تنک آبست هنوز.
(گلستان).
جان به تن از نارسایی های همت مانده است
بس که این دریا تنک آبست کشتی در گل است.
میرزا طاهر وحید (از آنندراج).
رجوع به تنک و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنکابن.

[تَ بُ / تُ بُ] (اِخ) نام ولایتی است از ولایت تبرستان بر طرف رستمدار که نور و کجور باشد و در قدیم الایام که افراسیاب بر منوچهر لشکر کشیده، منوچهر از راه لاریجان به آن حدود رفته عیال را در دزمور متحصن کرده از آب دریا نهری بریده خندق حصار را و آن محلی بوده در میانهء ونوشه ده و قریهء کنس و گویند آثار آن خندق سالها باقی بوده و شهر رویان را منوچهر بنیاد کرده که هنوز در کجور معروف است... حکیم مؤمن صاحب کتاب تحفة المؤمنین از آنجا بوده است. (انجمن آرا). نام ولایتی از مازندران. نام منطقه ایست که فع شهرستان شهسوار نامیده می شود... (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3). و رجوع به مازندران رابینو و مجمل التواریخ گلستانه و مجمل التواریخ و القصص و مرآت البلدان ج1 و ص501 و تاریخ ایران باستان ج3 ص2216 و 2640 و تذکرة الملوک چ 2 ص83 و شهسوار در این لغت نامه شود.

تنکابنی.

[تَ بُ / تُ بُ] (اِخ) محمد بن محمد بن میرزا سلیمان بن محمد رفیع بن عبدالمطلب تنکابنی العجمی الشیعی. او راست: اسرارالمصائب. اکلیل المصائب. انیس الذاکرین. بحرالبکا. بدیع الاحکام. شرح شرائع الاسلام فی فقه الشیعه. تذکرة العلماء. توشیح التفسیر. حدیقة الجعفریة. زادالمسافرین. سلالیم اللغة. الصراط المستقیم. قصص العلماء. کنزالالغاز. لسان الصدق فی الاصول. مجمع المصائب. مذکرالاخوان. مشکلات العلوم. معین البکاء. مواردالاصول. مواعظ المتقین. (از اسماء المؤلفین ج2 ص392). کتاب معروف وی قصص العلماء، کتابی است در شرح حال علماء شیعهء امامیه و کراراً به چاپ رسیده است.

تنکابنی.

[تَ بُ / تُ بُ] (اِخ) محمد مؤمن بن محمد زمان الحسینی التنکابنی الدیلمی. طبیب شیعه، متوفی در حدود سال 1110 ه . ق. او راست: تحفة المؤلفین، به فارسی در طب، مجلد بزرگی است که برای شاه سلیمان صفوی تألیف کرده است. (از اسماء المؤلفین ج2 ص308). کتاب تحفة المؤمنین که در لغتنامه «تحفهء حکیم مؤمن» ضبط می شود، متضمن گیاهان داروئی و فوائد آن و همچنین ادویهء مفرده و مرکبه است.

تنکابنی.

[تَ بُ / تُ بُ] (اِخ) میرزا محمد طاهر. رجوع به طاهر تنکابنی شود.

تنکار.

[تَ] (اِ) دارویی باشد که طلا و نقره و مس و برنج و امثال آن را بدان پیوند کنند و آن معدنی و مصنوعی هر دو می باشد، معدنی از چشمه برمی آید و مانند برف و یخ، و مصنوعی آنست که یک جزو نمک و یک جزو قلیا و سه جزو بوره در دیگ ریزند و شیر گاومیش، آن مقدار که اجزاء را بپوشاند، در دیگ کنند و چندان بجوشانند که سخت شود و آنرا بعربی ملح الصناعه خوانند. (برهان) (از انجمن آرا). و اُشه که معرب آن اشق است همین خاصیت و طبیعت دارد، از برهان نقل شد، در فرهنگها نیافتم. (انجمن آرا). دوایی است که به هندی سها گویند و بکاف عربی دیده نشده(1). (از مدار و برهان از غیاث اللغات) (آنندراج). دارویی که بوره نیز گویند. (ناظم الاطباء). نوعی است از نمک بورقی(2) و آن به ذوب طلا و نرمی آن کمک کند. قسمی از آن معدنی است که با طلا و مس در جوانب معدن یافت شود و مصنوع آن از ادرار (بول) و غیره بدست آید. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به بحرالجواهر و ترجمهء ضریر انطاکی ص100 و نزهة القلوب و الجماهر ص254 شود.
(1) - در برهان بکاف عربی است.
(2) - Borax.

تنکاع.

[تَ] (ع مص) به دوشیدن سختی کردن بر ستور. (منتهی الارب). نکع. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || سستی کردن در حاجت. (از اقرب الموارد).

تنک اندام.

[تَ نُ / تُ نُ اَ] (ص مرکب)کنایه از نازک اندام. (آنندراج) :
در گلستان لطافت چو گل نوخیزش
تنک اندام و تنک پوش و تنک لب نگزید.
امیرخسرو (از آنندراج).
رجوع به تنک و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنکب.

[تَ نَکْ کُ] (ع مص) برگشتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || دور شدن و کناره گزیدن، یقال: تنکب فلان عنا؛ ای مالَ. (از اقرب الموارد). || برگشتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || تیر دادن یا کمان بر دوش افکندن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنک بزم.

[تَ نُ / تُ نُ بَ] (ص مرکب)کسی که در مجالس بی معنی می گوید و مسخره. (ناظم الاطباء). رجوع به تنک و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنک بهره.

[تَ نُ / تُ نُ بَ رَ / رِ] (ص مرکب) آنکه حصه و بهرهء وی کم باشد. (ناظم الاطباء). رجوع به تنک و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنک بیز.

[تَ نُ / تُ نُ] (اِ مرکب) نوعی از غربال که به مو بافند و چیزی که خواهند نیک باریک شود بدان بیزند(1). (فرهنگ رشیدی). غربالی را گویند که نرم و باریک و از موی دم اسب ساخته و در غایت تنک چشمی باشد و هرچه از آن بیزند نرم بیرون آید و پالاون و ترشی پالا را نیز گویند که سوراخها دارد و بدان چیزها را صاف کنند. (انجمن آرا) (آنندراج). موبیز نازک و اعلا. (ناظم الاطباء). و رجوع به تنک و تنگ بیز شود.
(1) - به این معنی در برهان با گاف (تنگ بیز) آمده است.

تنک پوست.

[تَ نُ / تُ نُ] (ص مرکب)پوست نازک. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). دارای پوست لطیف و نازک. آنکه پوست نازک و لطیف دارد: دعبب؛ جوان نازک بدن تنک پوست. عبهره؛ زن تنک پوست آکنده گوشت. (منتهی الارب) : و از آن دو نوع است... یکی پرنیان، دوم کلنجری، تنک پوست خردتکس، بسیارآب. (چهارمقالهء نظامی عروضی).
نوک تیر مژه از جوشن جان میگذرانی
من تنک پوست نگفتم تو چنین سخت کمانی.
سعدی.
رجوع به تنک و دیگر ترکیبهای آن شود.
تنکت.
[تِ کِ / تُ کَ / تَ کُ] (اِخ)قصبه ایست که مابین کولاب و حصار واقع است. (برهان) (از فرهنگ رشیدی) (از انجمن آرا) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). از بلاد ترکستان. (انجمن آرا). شهری است از شهرهای شاش (چاچ) وراء سیحون. (از معجم البلدان) (از مراصد الاطلاع). بر جانب جنوب تتار است. (از جهانگشای جوینی). شهری به چاچ. (دمشقی) :
گیسوی تو شهپر همای نبوی دان
بوینده چو مشک تبت و تنکت و طفقاج.
سوزنی.
ملکی است مرو را که نباشد در آن شریک
شاه ختا و تنکت و اکیون و روزکند.
سوزنی (از فرهنگ رشیدی).
رجوع به تنکوت و تاریخ جهانگشای و قاموس الاعلام ترکی و حبیب السیر و تاریخ گزیده و الانساب سمعانی و نزهة القلوب ج3 ص10 و 257 و 260 شود.

تنک جام.

[تَ نُ / تُ نُ] (ص مرکب)تنک شراب. آنکه به اندک شراب خوردن بدمست شود و مل تنک و می تنک و تنک می مرادف این است. (آنندراج).
- تنک جامی:باخبر باش که چون آینه در عالم آب
زود بی پرده نگردی ز تنک جامی ها.
تأثیر (از آنندراج).
رجوع به تنک و تنک شراب شود.

تنک جنگل.

[تَ نُ / تُ نُ جَ گَ] (اِ مرکب) سپیدجنگل. مقابل سیاه جنگل. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). جنگلی کم درخت. مقابل جنگلی انبوه. رجوع به تنک و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنک حوصله.

[تَ نُ / تُ نُ حَ / حُو صَ لَ / لِ] (ص مرکب) تنک دل. کنایه از کسی که اخفای مال و راز نتواند کرد. (آنندراج). کم صبر و کم تحمل. کسی که بردبار نباشد. کسی که قادر به خویشتن داری نباشد :
ای بی جگر از تلخی عالم گله بگذار
این می به حریفان تنک حوصله بگذار.
صائب (از آنندراج).
در سینهء ما بود نهان راز محبت
شد اشک تنک حوصله غماز محبت.
منیری (از آنندراج).
شمه ای از غم هجر تو(1) به بلبل گفتم
آن تنک حوصله رسوای گلستانم کرد.؟
رجوع به تنگ حوصله شود.
(1) - ن ل: از گل روی تو.

تنک خرد.

[تَ نُ / تُ نُ خِ رَ] (ص مرکب)سفیه. (مجمل اللغه) (ادیب نطنزی). سبک عقل. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به تنک و دیگر ترکیبهای آن و مادهء بعد شود.

تنک خردی.

[تَ نُ / تُ نُ خِ رَ](حامص مرکب) سخافت عقل. سفاهت. سبک عقلی. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به مادهء قبل و تنک و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنک درز.

[تَ نُ / تُ نُ دَ] (ص مرکب)متصل و چسبان از لباس و جز آن. رجوع به مادهء بعد شود.

تنک درزی.

[تَ نُ / تُ نَ دَ] (حامص مرکب) سخت پیوستگی و اتصال دو چیز. رجوع به تنگ درزی شود.

تنک دل.

[تَ نُ / تُ نُ دِ] (ص مرکب)تنک حوصله. کنایه از کسی که اخفای مال و راز نتواند کرد. (آنندراج). رقیق القلب. (از یادداشتهای محمد قزوینی، از حاشیهء برهان چ معین). که دلی مهربان و نازک دارد. کم صبر و کم تحمل :
گرنه تنک دل شده ای وین خطاست
راز تو چون روز به صحرا چراست؟
نظامی.
تنک دلی که نیارد کشید زحمت گل
ملامتش نکنم گر ز خار برگردد.سعدی.
تنک دل چو یاران بمنزل رسند
نخسبد که واماندگان از پسند.
(بوستان چ فروغی ص38).
ز کاوش مژه رگهای جانْش بشکافند
تنک دلی که چو من چشم برنمی دارد.
نظیری (از آنندراج).
رجوع به تنک و دیگر ترکیبهای آن و تنگ حوصله شود. || بمعنی دون همت نیز گفته اند. (آنندراج). رجوع به تنگ دل شود.

تنکر.

[تَ نَکْ کُ] (ع مص) از حال بگردیدن. (تاج المصادر بیهقی). دیگرگون شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) : حاسدان رای خداوند درباب من بگردانیده اند و آثار تنکر و تغیّر می بینم. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص426). || بدحال گشتن از حال نیکو. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || ناشناس بودن. خود را ناشناس نشان دادن. ناشناس شدن. || (اِمص) ناشناختگی. ج، تنکرات. (فرهنگ فارسی معین).

تنکرات.

[تَ نَکْ کُ] (ع اِ) جِ تنکر. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به مادهء قبل شود.

تن کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)پوشیدن، چنانکه جامه را. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تنک رنگ.

[تَ نُ / تُ نُ رَ] (ص مرکب)دارای رنگی روشن و شفاف و لطیف. مقابل تیره رنگ :
تا به یاقوت تنک رنگ بماند گل سرخ
تا به بیجادهء گلرنگ بماند گل نار.فرخی.
رجوع به تنک و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنک روزی.

[تَ نُ / تُ نُ] (ص مرکب)کسی که معاش و وجه گذران وی اندک باشد. (ناظم الاطباء) :
من آن حریف تنک روزیم که چون مه عید
تمام دور نشاطم به یک پیاله گذشت.؟

تنک روشنایی.

[تَ نُ / تُ نُ رَ / رُو شَ](ص مرکب) دارای اندک روشنی. (ناظم الاطباء) :
گروهی به صورت چو صبح و به معنی
تنک روشنایی چو شام غریبان.عرفی.

تنک روی.

[تَ نُ / تُ نُ] (ص مرکب)کنایه از کسی است که به اندک مبالغه از شرم سخن قبول کند و آن را کم روی نیز خوانند. (انجمن آرا). کنایه از صاحب شرم و حیا. (آنندراج). مقابل سخت روی :
دوستی گر دیده ام دانش، ز دشمن دیده ام
چون تنک رویان ز من عیب مرا پنهان نداشت.
رضی دانش.
|| کسی که بدون ابرام درخواست چیزی کند. (ناظم الاطباء). رجوع به تنگ روی شود.

تنک رویی.

[تَ نُ / تُ نُ] (حامص مرکب) شرمگینی. کم رویی. شرم. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به تنک و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنکره.

[تَ کِ / کَ رَ / رِ] (اِ) دیگ و دیگ مسی. (ناظم الاطباء).

تنک ریش.

[تَ نُ / تُ نُ] (ص مرکب)کسی که ریشش نازک بوده و انبوه نباشد. (ناظم الاطباء). کوسه. کوسج. خفیف اللحیة. زبرقان. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به تنک و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنک زهره.

[تَ نُ / تُ نُ زَ رَ / رِ] (ص مرکب) کنایه از مرد جبان و ترسنده. (آنندراج). مقابل سخت دل و قویدل :
مرد تنک زهره نجوید ستیز
از تنکی لرزه کند تیغ تیز.
امیرخسرو (از آنندراج).
رجوع به تنک و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنکس.

[تَ نَکْ کُ] (ع مص) نگونسار شدن. (ناظم الاطباء). تنکیس. (اقرب الموارد). رجوع به تنکیس شود.

تنک سرمایه.

[تَ نُ / تُ نُ سَ یَ / یِ](ص مرکب) آنکه دارای سرمایهء اندک باشد. (ناظم الاطباء). رجوع به تنک و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنک شدن.

[تَ نُ / تُ نُ شُ دَ] (مص مرکب) کم و رقیق شدن. مقابل انبوه شدن. مقابل غلیظ شدن: استرقاق؛ تنک شدن. (زوزنی از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به تنک و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنک شراب.

[تَ نُ / تُ نُ شَ] (ص مرکب) آنکه شراب بسیار نتواند گواردن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). تنک جام. (آنندراج) :
یاران موافق همه از دست شدند
در پای اجل یکان یکان پست شدند
بودند تنک شراب در مجلس عمر
یک لحظه ز ما پیشترک مست شدند.
خیام (از یادداشت ایضاً).
تاب نگه نداشتم پای کشیدم از درش
توبه بود سزای او هرکه تنک شراب شد.
کلیم (از آنندراج).
تاب نظر ندارم و ضبط نظر نمی کنم
بیشتر است حرص می، رند تنک شراب را.
کلیم (ایضاً).
شیشه زآن سر نهد به پای قدح
که حریفی تنک شراب افتاد.
امیرشاهی سبزواری (ایضاً).
حریف کاسهء چشم سیاه مست تو نیست
دلم که از گل رعنا تنک شراب تر است.
محمدقلی سلیم (ایضاً).
رجوع به تنک جام شود.

تنک صبر.

[تَ نُ / تُ نُ صَ] (ص مرکب)کم صبر و بی تحمل. (ناظم الاطباء). تنک حوصله. رجوع به تنک و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنکظ.

[تَ نَکْ کُ] (ع مص) پیچیده گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). پیچیده و دشوار شدن کار بر کسی. تعکظ. (از اقرب الموارد). || زفتی ورزیدن. || دشوارحال شدن در سفر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنک ظرف.

[تَ نُ / تُ نُ ظَ] (ص مرکب)سخن چین و نمام و یاوه گو. || گول و احمق و ساده دل. (ناظم الاطباء). || تنک فهم. تنک حوصله. (از آنندراج) :
بر تنک ظرفی چو من بار است تکلیف چمن
خندهء گل می کند از بی دماغی تر مرا.
رضی دانش (از آنندراج).
و تنگ ظرف به فتح اول و کاف فارسی هم به این معنی آمده. (آنندراج). || بی عیب و بی ریا. (ناظم الاطباء).

تنک فهم.

[تَ نُ / تُ نُ فَ] (ص مرکب)کسی که قوهء مدرکهء وی سست و ضعیف باشد. (ناظم الاطباء) :
به صد جانش خریدم کی روا باشد که بفروشم
به تحسین تنک فهمان و احسان لئیمانش.
عرفی.
|| تنک حوصله. (آنندراج). رجوع به تنک ظرف و تنک و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنک کردن.

[تَ نُ / تُ نُ کَ دَ] (مص مرکب) گشاده و روان کردن چیزی زفت و سطبر را. ترقیق. رقیق کردن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : اکنون اصل آب هواست، چون آب را تنک تر کنی هوا گردد. (کتاب المعارف). تنک کردن شیر را؛ به آب آمیختن آن را. تنک کردن گل را؛ آب آن را افزودن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || از سطبری چیزی کم کردن. (یادداشت ایضاً). || از زمین بیرون کشیدن مقداری از گیاهان را تا فاصله میان آنان پیدا شود و بقیه به نیروتر گردند. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا). رجوع به تنک و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنک لب.

[تَ نُ / تُ نُ لَ] (ص مرکب)نازک لب. (آنندراج) :
در گلستان لطافت چو گل نوخیزش
تنک اندام و تنک پوش و تنک لب نگزید.
امیرخسرو (از آنندراج).

تنکمان.

[ ] (اِخ) دهی از دهستان افشاریهء ساوجبلاغ است که در بخش کرج شهرستان تهران واقع است و 175 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

تنک مایه.

[تَ نُ / تُ نُ یَ / یِ] (ص مرکب) که سرمایهء مالی یا علمی او کم است. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
نه درخورد سرمایه کردی کرم
تنک مایه بودی از آن لاجرم.(بوستان).
وگر تنگدستی تنک مایه ای
سعادت بلندش کند پایه ای.(بوستان).
رجوع به تنک و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنک مزاج.

[تَ نُ / تُ نُ مِ] (ص مرکب)خیالی و وهمی و تندخو. (ناظم الاطباء).

تنک مشرب.

[تَ نُ / تُ نُ مَ رَ] (ص مرکب) مقابل فراخ مشرب. (آنندراج) :
عقل تنک مشرب است به که چو طالب
در کف آشفتگی زمام سپارم.
طالب آملی (از آنندراج).
رجوع به تنک و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنک مغز.

[تَ نُ / تُ نُ مَ] (ص مرکب)سبک مغز. (آنندراج). رجوع به تنک و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنک موی.

[تَ نُ / تُ نُ] (ص مرکب)آنکه موی سر و ریش وی انبوه نبود و کم موی باشد. (ناظم الاطباء). رجوع به تنک و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنکوب.

[تَ] (اِ) آچاری که از ماست و سیر و مغز گردکان سازند. (ناظم الاطباء).

تنکوت.

[تَ] (اِخ) تنکت : دیگر از ناحیت تنکوت از موضعی که آن را قراتاهی گویند. (جهانگشای جوینی). و رجوع به تاریخ جهانگشای ج1 ص15، 23، 42، 51، 109، 110، 142، 154، 181 و 211 و تنکت شود.

تنکه.

[تَ کَ / کِ / تَ نَ کَ / کِ / تُ نُ کَ / کِ] (اِ) قرص رائج خواه از زر باشد خواه از نقره یا مس. (غیاث اللغات) (آنندراج) (از فرهنگ فارسی معین). برگه ای از هر فلزی و ورق طلا و ورق نقره و پول رایج و قسمی از سکه. (ناظم الاطباء). مقداری از زر و سیم باشد به اصطلاح هر جایی... (انجمن آرا) :معبر گفت دو تنکه بده تا تعبیر آن بگویم. (منتخب لطائف عبید زاکانی چ برلین ص125). رجوع به دزی ج1 ص153 شود.

تنکه.

[تُ نُ کَ / کِ] (اِ) تنبان چرمی که تا سر زانو باشد، وقت کشتی گرفتن پوشند. (غیاث اللغات) (آنندراج) (از فرهنگ فارسی معین) (از ناظم الاطباء) :
تنکه در قدمش زود ز هم می پاشد
هرکه رویش تنک افتاد چنین می باشد.
میرنجات (از آنندراج).
|| زیرجامهء کوتاه زنان. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || در اصطلاح نجاران، تختهء پهن که میان دو پاسار یا دو آلت در درها و پنجره ها بکار برند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تنکی.

[تَ نُ / تُ نُ] (حامص) چگونگی تنک. رقت. نقیض سطبری. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : و خون طبیعی اندر سطبری و تنکی معتدل باشد و سرخ شیرین و خوش بوی باشد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). || رقت. نازکی. نحیفی :
گوهر تن در تنکی یافتند
قیمت جان در سبکی یافتند.نظامی.
مرد تنک زهره نجوید ستیز
از تنکی لرزه کند تیغ تیز.
امیرخسرو (از آنندراج).
|| شفاف بودن. رقت :
گر دل تو نز تنکی راز گفت
شیشه که می خورد چرا بازگفت؟نظامی.
|| نرمی. لطافت. آهستگی : چون الله می گویم می بینم که الله گفتن من از ورای آواز و حرفهای من است و واسطهء بین الله همان آواز است بدان تنکی. (کتاب المعارف). رجوع به تنک و تنگ و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنکیب.

[تَ] (ع مص) به یک سو شدن. (زوزنی). برگشتن و یکسو شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || یکسو گردانیدن، لازم و متعدی است. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). دور گردانیدن چیزی. (از اقرب الموارد). || برگشتن از راه، یقال: نکبه الطریق و نکب به الطریق و نکب به عن الطریق؛ ای عدل عنه. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). نکبه الطریق و نکب به الطریق و نکب به عن الطریق؛ ای عدله عنه و نحاهُ. (اقرب الموارد). || کمان در بازو کردن. (زوزنی). رجوع به تنکب شود.

تنکیت.

[تَ] (ع مص) پدید آمدن پختگی در خرما. (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد). || نزد بلغا آنست که سخنگو برای ایراد مقصود خویش باآنکه الفاظ متعدد مرادف یکدیگر در نظر دارد، لفظ مخصوصی را بین آن الفاظ برگزیند بمنظور نکته ای و از سایر الفاظ صرف نظر کند و البته برتری لفظ برگزیده شده بر مرادف خود باید واضح و روشن باشد، کقوله تعالی: و انه هو رب الشعری(1)، که مابین ستارگان، شعری را برگزیده با آنکه او تعالی شأنه پروردگار همهء کواکب و آفریدگار تمامی این عالم هستی است. برای این نکته که در زمان پیمبر اسلام مردی معروف به ابن ابی کبثة ظهور کرد و ستارهء شعری را پرستید و مردم را نیز به پرستش آن خواند. برای سرکوب و تقریع مدعی این آیت نازل گردید. (کشاف اصطلاحات الفنون) : و قد رأیت اشیاء کثیرة من کتب جالینوس و غیره بخطه [بخط ازرق]و بعضها علیه تنکیت بخط حنین بن اسحاق بالیونانی. (عیون الانباء ج1 ص187).
(1) - قرآن 53/49.

تنکید.

[تَ] (ع مص) آواز بلند برداشتن. (زوزنی). رجوع به نکد شود. || سخت و دشوار گردانیدن عیش. || تیره گردانیدن عیش کسی. (از اقرب الموارد).

تنکیر.

[تَ] (ع مص) از حال بگردانیدن. (زوزنی). دیگرگون کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). از حال نیک گردانیدن بسوی حال بد. (آنندراج). || ناشناسا گردانیدن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (دهار) (آنندراج). ناشناس ساختن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || نکره گردانیدن اسم را. (زوزنی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). علامت تنکیر در زبان فارسی یایی است که به آخر اسم درآورند مانند این مصراع از سعدی:
رباخواری از نردبانی فتاد.
که با افزایش یا در آخر رباخوار و نردبان، نکره شدند و این عمل را تنکیر گویند. رجوع به یاء نکره (ذیل «ی») شود.

تنکیره.

[تَ رَ / رِ] (اِ) دیگ و دیگ مسین. (ناظم الاطباء). رجوع به تنکره شود.

تنکیس.

[تَ] (ع مص) نگونسار کردن. (زوزنی). نگونسار گردانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). سرنگون گردیدن. (آنندراج) :... و نفرین مظلومان سبب تشویق حال و تهییج اسباب خذلان و تنکیس رایت دولت او مؤثر آمد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص270). لشکر به تخریب دیار و تعذیب کفار و تنکیس اصنام و... دست برگشاد. (ترجمهء تاریخ یمینی ایضاً ص321). || نپیوستن اسب به اسبان دیگر. (از اقرب الموارد).

تنکیظ.

[تَ] (ع مص) شتابانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنکیع.

[تَ] (ع مص) تیره عیش گردانیدن کسی را به شتابانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): نکعه عن حاجته؛ نغصه بالاعجال. (اقرب الموارد).

تنکیف.

[تَ] (ع مص) باغُدَد شدن شتر. (تاج المصادر بیهقی). پیدا گردیدن غدود بن زنخ شتران. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنکیل.

[تَ] (ع مص) عقوبت کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بند برنهادن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) : فقاتل فی سبیل الله لاتکلف الا نفسک و حرض المؤمنین عسی الله ان یَکُفَّ بَأْسَ الذین کفروا والله اشدّ بأساً و اشد تنکی. (قرآن 4 / 84). لشکر به تخریب دیار و تعذیب کفار... و تنکیل خاص و عام دست برگشاد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص321). در مدت تنکیل با او رفق و ملاطفت کردندی. (گلستان). تا غایتی که از خاصتر نزدیکان و عزیزتر فرزندان اگر اندک حرکتی که مشابه تطاول یا درازدستی بودی در وجود آمدی یا صادر گشتی، عقوبت و تنکیل آن بغیر به عدم آباد فرستادن قناعت نکردی. (ترجمهء محاسن اصفهان). || رسوا بکردن. (تاج المصادر بیهقی). رسوا نمودن و عبرت دیگران گردانیدن. || برگردانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || رسانیدن. || یکسو کردن از آنچه پیش وی بوده باشد، الحدیث: لاتُنَکَّلُ؛ ای لاتُدْفَعُ عمّا سُلِّطَتْ علیه لثبوتها علی الارض. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

تنگ.

[تَ] (ص) ضد فراخ بود. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص278) (شرفنامهء منیری) (انجمن آرا) (آنندراج). نقیض فراخ باشد. (برهان). بی وسعت و ضیق و کم عرض. نقیض فراخ. (ناظم الاطباء). پهلوی تنگ(1) بمعنی ضیق. (حاشیهء برهان چ معین). باریک. کم عرض. اندک پهنا. مقابل گشاد. جایی که کسی یا چیزی به دشواری در آن جای گیرد. مقابل فراخ. (فرهنگ فارسی معین) :
من و بیغولگکی تنگ، به یک سو ز جهان
عربی وار بگریم به زبان عجمی.آغاجی.
به گور تنگ سپارد ترا دهان فراخ
اگرْت مملکت از حد روم تا حد زاست.
کسائی.
زمانه سراسر پر از جنگ بود
به جویندگان بر، جهان تنگ بود.فردوسی.
نباید سپاه مرا بهره زین
به تنگست بر ما به مردی زمین.فردوسی.
چو زنهار دادم نسازمْت جنگ
جهان نیست بر مرد هشیار تنگ.فردوسی.
یکی شهر بد تنگ و مردم بسی
ز کوشش بدی خوردن هر کسی.فردوسی.
چو بر دجله بر یکدگر بگذرند
چنان تنگ پل را به پی بسپرند
بترسد چنین هر کس از بیم آب
همی برخروشد چو گیرد شتاب.فردوسی.
به پنجم چنان دید جانم بخواب
که شهری بدی تنگ نزدیک آب.فردوسی.
چو سازی درنگ اندر این جای تنگ
شود تنگ بر تو سرای درنگ.فردوسی.
میان تنگ، چون ببر و، بازو ستبر
همی فر تاجت برآید به ابر.فردوسی.
چو گور تنگ شود بر عدو جهان فراخ
هر آن زمان که بر اسبش کشیده باشد تنگ.
فرخی.
یکی خانه دیدم ز سنگ سیاه
گذرگاه او تنگ چون چنبری.منوچهری.
او مار بود و مار، چو آهنگ او کنی
اندرجهد ز بیم به سوراخ تنگ غار.
منوچهری.
پدر گفت کاین رای پدرام نیست
تو خردی ترا رزم هنگام نیست
هنوزت نگشته ست گهواره تنگ
چگونه کشی از بر باره تنگ؟اسدی.
خرد مکن طبع نه چرخیست خرد
تنگ مکن دل نه جهانیست تنگ.
مسعودسعد.
و باید چشمهای واو، قاف و فا درخور یکدیگر و بر یک اندازه بود، نه تنگ و نه فراخ. (نوروزنامهء منسوب به خیام).
تنگ باشد یکی جهان و دو شاه
تنگ باشد یکی سپهر و دو ماه.سنائی.
عالم همه [ چو ] خوازه ز شادی و خرمی
من مانده همچو مردهء تنها بگور تنگ.
عمعق (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
سوزنی اسب قوافی راند در میدان تنگ
تا خر خمخانه بیهوده بجنباند جرس.
سوزنی.
مستوفی ممالک مشرق نظام دین
کز کلک تست تیر فلک را مسیر تنگ.
سوزنی.
این دهنهای تنگ بی دندان
بر دو ساق من آن شعار کند.خاقانی.
در تنگ بینم توکل سرا را
ولیک از درون جز فضائی نبینم.خاقانی.
چون از جوانب ناامید گشتند و جهان بر خود تنگ یافتند دل بر خدمت سلطان و اعتصام به حبل المتین او قرار دادند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص261).
مرکز این گنبد فیروزه رنگ
بر تو فراخ است و بر اندیشه تنگ
یا مکن اندیشه به چنگ آورش
یا به یک اندیشه به تنگ آورش.نظامی.
برون کش پای ازین گهوارهء تنگ
که کفش تنگ دارد پای را لنگ.نظامی.
چون کس نیافت از دهن تنگ او خبر
هر بی خبر چگونه خبر زآن دهان دهد؟
عطار.
رودهء تنگ به یک نان جوین پر گردد
نعمت روی زمین پر نکند دیدهء تنگ.
سعدی.
مکن فراخ روی در عمل، اگر خواهی
بوقت دفع تو باشد مجال دشمن تنگ.
سعدی.
بلای سفر به که در خانه جنگ
تهی پای رفتن به از کفش تنگ.سعدی.
جریده رو که گذرگاه عافیت تنگ است
پیاله گیر که عمر عزیز بی بدل است.حافظ.
-تنگ بودن شکم؛ کم ظرفیت بودن آن. گنجایش کم داشتن شکم :
شکم بنده بسیار بینی خجل
شکم پیش من تنگ بهتر که دل.سعدی.
رجوع به تنگ کردن و تنگ کردن معده شود.
|| تیره و تار. مرحوم دهخدا در یادداشتی بر بیت ذیل از فردوسی آرند: در تنگ و تار و تار و تنگ معنی اتباعی دارد نه معنی ضیق :
ز گشت دلیران بر آن دشت جنگ
چو شب گشت آوردگه تار و تنگ.فردوسی.
به بیژن چنین گفت گیو دلیر
که مشتاب در جنگ آن نره شیر
مبادا که با وی نتابی بجنگ
کنی روز بر من بدین جنگ تنگ.فردوسی.
بکوشیم و مردی بکار آوریم
بر ایشان جهان تنگ و تار آوریم.فردوسی.
چو برخواند آن نامه را پهلوان
بپژمرد و شد تنگ و تیره روان.فردوسی.
بر چنین اسبی چنین دشتی گذارم در شبی
تیره چون روز قصاص و تنگ چون روز محن.
منوچهری.
|| (اِ) درهء کوه. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص278) (برهان) (فرهنگ فارسی معین) (شرفنامهء منیری) (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی) (ناظم الاطباء). دره. (انجمن آرا) (آنندراج) :
آهو ز تنگ کوه(2) بیامد به دشت و راغ
بر سبزه باده خوش بود اکنون اگر خوری(3).
رودکی.
دشت چون دیبای سوزن کرد و آهو جوق جوق
ایستاده آمده بیرون به صحراها ز تنگ.
منجیک (از لغت فرس اسدی چ اقبال ص278).
چنین تا بیامد یکایک به تنگ
فسیله همی رفت از رنگ رنگ.فردوسی.
از آن کوه رستم به هامون کشید
چو لشکر به تنگ اندر آمد پدید.فردوسی.
ز بیم تیرش کُه گشت بر پلنگان چاه
ز بیم یوزش هامون بر آهوان شد تنگ(4).
فرخی.
سمندش بدیدند کز تنگ کوه(5)
برآمد دوان وز دویدن ستوه.اسدی.
و از آنجا تا فیروزآباد راه دشوار است همه تنگها(6) و کوهستان درشت و لگام گیر است. (فارسنامهء ابن البلخی ص134). || معبر و کوچه. (ناظم الاطباء). راه باریک میان دو کوه. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). مدخل باریک دژها:
چو آمد به تنگ دژ گنبدان
برست از بد روز و دست بدان.فردوسی.
بدینگونه سی وسه فرسنگ تنگ
ازین روی و آن روی دیوار سنگ.
فردوسی.
چو آمد به تنگ اندر اسفندیار
دو پوشیده را دید چون نوبهار.فردوسی.
|| کنایه از دهان خوبان. (برهان). دهان معشوق. (ناظم الاطباء). لب معشوق. (فرهنگ فارسی معین). || (ص) سخت. (برهان) (شرفنامهء منیری). زورآور و سخت و صلب و درشت. (ناظم الاطباء). دشوار :
اگرچه بود کار دشوار و تنگ
که شاهان پیاده نسازند جنگ.فردوسی.
مسکین عدو که فال همی زد به روز تنگ
روزش به آخر آمد و از حال درگذشت.
خاقانی.
|| محکم و استوار و فشرده. خلاف نرم و سست :
مهر مفکن بر این سرای سپنج
کاین جهان پاک بازی و نیرنج
نیک او را فسانه دار شده
بد او را کمرْت تنگ بتنج.
رودکی (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
فریدون به خورشید بربرد سر
کمر تنگ بسته به کین پدر.فردوسی.
در خانه را تنگ داراب بست
بیامد به شمشیر یازید دست.فردوسی.
به فرمان یزدان پیروزگر
به داد و دهش تنگ بسته کمر.فردوسی.
وز آن پس برفتند سیصد سوار
پس بازداران همه یوزدار
به زنجیر هفتاد شیر و پلنگ
به دیبای چین اندرون بسته تنگ.فردوسی.
میان بست رستم در آن کار تنگ
برین برنیامد فراوان درنگ.فردوسی.
بر آن جایگه تنگ بسته کمر
بیامد پر از کینه و جنگ سر.فردوسی.
در شهر بستند یکباره تنگ
ز دروازه بردند بر باره جنگ.(گرشاسبنامه).
چون تو سوار فضل کجا در همه جهان
بر مرکب کمال هنر بسته تنگ، تنگ.
سوزنی.
میدان فراخ یافته ایم و دلیروار
بر مرکب هوا و هوس بسته تنگ، تنگ.
سوزنی.
یافت فراخی گهر از درج تنگ(7)
نیست عجب زادن گوهر ز سنگ.نظامی.
ای بخت سرکش تنگش ببر کش
گه جام زر کش گه لعل دلخواه.حافظ.
|| زورآور. (ناظم الاطباء). || نایاب و عدیم المثال را نیز گویند. (برهان) (از انجمن آرا) (از آنندراج) (فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی). نادر و عدیم المثال. || کم و قلیل و کمیاب و نامیسر. (ناظم الاطباء). کم و اندک. مقابل فراخ و فراوان. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
گر بری دست سوی نان ربیب
در فراخی و گاه نعمت تنگ
بکند هر دو چشم خویش از بخل
همچو حلاج دانه را بوشنگ.
منطقی (یادداشت ایضاً).
سه روز اندر آن جایگه بود جنگ
به ایرانیان بر ببود آب تنگ
شد از تشنگی دست گردان ز کار
هم اسب گرانمایه از کارزار.فردوسی.
دگر هرکه دارد ز هر کار ننگ
بود زندگانی و روزیش تنگ.فردوسی.
به جایی که بودی زمینی خراب
وگر تنگ بودی به رود اندر آب
خراج او از آن بوم برداشتی
زمین کسان خوار نگذاشتی.فردوسی.
بر این کوش و این کینه ها بازخواه
بود خواسته تنگ، ناید سپاه.فردوسی.
خورش تنگ شد لشکر شاه را
که بدخواه او بسته بد راه را.فردوسی.
همه را همت ماخ و همه بر راه بساخ
همه را کون فراخ و همه را روزی تنگ.
عسجدی.
شادی و بقا بادت زین بیش نگویم
کاین قافیهء تنگ مرا نیک بپیخست.
عسجدی.
و هم از این چرخها بساخته اند تا آب کشد از چاه به باغها و به زمین که از آن کشت کنند اگرچه آب تنگ باشد. (تاریخ سیستان).
شیخ می شد با مریدی بی درنگ
سوی شهری نان در آنجا بود تنگ.مولوی.
|| بسیار هم هست که در مقابل سست و اندک باشد. (برهان). بسیار و فراوان. (ناظم الاطباء). بمعنی بسیار آید. (شرفنامهء منیری). || قحط و لم یزرع و سنگ. (ناظم الاطباء). || ملول و ستوه و آزرده. (برهان). رنج و اندوه و ملول و ستوه و آزرده و محزون. (ناظم الاطباء). بمعنی ستوه و ملول است و آن را به تنگ آمدن گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). و اغلب در این معنی با «دل» ترکیب شود : یکی زآن میان گفت از این سخن که شنیدی دل تنگ مدار که در این روزها دزدی بصورت درویشان برآمد. (گلستان).
چه کند بنده که بر جور تحمل نکند
دل اگر تنگ بود مهر تبدل نکند.سعدی.
درد نهانی دل تنگم بسوخت
لاجرمم عشق نبود آشکار.سعدی.
غزل از روی هوس بود و مدایح ز طمع
نه طمع ماند کنون در دل تنگم نه هوس.
ابن یمین.
- دلتنگ؛ محزون. غمگین. تنگدل. دل آزرده :
که دلتنگ بینی رعیت ز شاه.(بوستان).
چندانکه جست چیزی نیافت، دلتنگ شد. (گلستان). به جامع کوفه درآمدم، دلتنگ. (گلستان).
رجوع به تنگ دل شود.
- دلتنگی؛ دل آزردگی :
شبانگه چو نقدش نیامد بدست
ز دلتنگی آمد به کنجی نشست.(بوستان).
به لطف به که به جنگ آوری و دلتنگی.
(گلستان).
آن بدرمی رود از باغ به دلتنگی و داغ
وین ببازوی فرح می شکند زندان را.سعدی.
|| (اِ) اضطراب و تشویش. (ناظم الاطباء). || تنگ اسب. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص278). نواری که بر زین اسب مضبوط کنند و دوالی که بدان بار بر پشت باربردار محکم سازند. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی). تسمه و نواری پهن که بکمر مرکوب (اسب یا الاغ) بندند. دوالی که بدان بار را بر پشت چارپا محکم سازند. (فرهنگ فارسی معین). نواری است که زین را بر پشت اسبان محکم کنند. (انجمن آرا) (آنندراج) (از غیاث اللغات) (از ناظم الاطباء). شکم بند اسب و شتر و ستور. (شرفنامهء منیری). در بلوچی تنچ، تنگ(8)، کردی نافتنگ، تنگ(9) (میان کمربند و تنگ)، استی اختنگ(10) (شکم بند)، افغانی تا-تنگ(11)(تنگ زین)، تانگ(12) (تنگ زین). (حاشیهء برهان چ معین). نواری پهن که بدان پالان یا زین یا نمدزین بر پشت ستور استوار کنند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
چون برون کرد زو بزور(13) و هنگ
درزمان درکشید محکم تنگ.
شهید (از یادداشت ایضاً).
یزدجرد... خود برخاست و بیرون آمد و فراز اسب شد و او را بنواخت. اسب خاموش شد تا او را به زین درآورد و تنگ برکشید و لگام بر سر کرد. (ترجمهء طبری بلعمی). و از این ناحیت [گوزگان] اسبان بسیار خیزد و نمد و حقیبه و تنگ اسب. (حدود العالم).
چو زین برنهادش برآهیخت تنگ
بجنبید بر جای تازان نهنگ.فردوسی.
به هزاراسب فزون از دوهزار اسب گرفت
همه را تر شده از خون خداوندان تنگ.
فرخی.
بتنجید(14) عذرا چو مردان جنگ
ترنجیده بر بارهء تند تنگ.(15)عنصری.
بگسلد بر اسب عشق عاشقان بر، تنگ صبر(16)
چون کشد بر چنگ خویش از موی اسب او تنگ تنگ.
منوچهری.
زخم مهماز و بلای تنگ و آسیب لگام
فحل بر دست توانا برنتابد بیش ازین.
خاقانی.
چرخ را چون سمند نعل افکند
تنگ بر نقره خنگ بست آخر.خاقانی.
تاختی بر اسب همت سالها
تنگ آن رهوار نگسستی هنوز.خاقانی.
افلاک تنگ ادهمت خورشید موم خاتمت
دل مرده گیتی از دمت امید احیا داشته.
خاقانی.
|| در بیت زیر ظاهراً بمعنی دوال و کمند آمده، یعنی زلفش دوالی می سازد و آهوی تنگی را به بند می آورد :
به زلف، تنگ(17) ببندد بر آهوی تنگی
به دیده، دیده بدوزد ز جادوی محتال.
منجیک.
|| (ص، ق) قریب و نزدیک را نیز گویند. (برهان) (از غیاث اللغات) (شرفنامهء منیری) (از انجمن آرا) (از آنندراج) (از فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی). نزدیک و قریب و جوار و همسایگی. (ناظم الاطباء). سخت نزدیک. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
وز آن پس گسی کرد کسهای خویش
فرستاده را تنگ بنشاند پیش.فردوسی.
هر آن پادشا کو کشیدی به جنگ
چو رفتی سپاهش بر کِرم تنگ
شکسته شدی لشکری کآمدی
چو آواز این داستان بشندی.فردوسی.
دو لشکر چو بر هم رسیدند تنگ
دل از کینه آکنده و سر ز جنگ.فردوسی.
گرفتم رگ اوداج و فشردمْش بدو چنگ
بیامد عزرائیل و نشست از بر من تنگ
چنان منکر لفجی که برون آید از رنگ
بیاوردش جانم بر زانو ز شتالنگ.
حکاک مرغزی.
رسیدم من فراز کاروان تنگ
چو کشتی کو رسد نزدیک ساحل.
منوچهری.
چنان تنگ بر هم زده بودند خیمه ها که از مواضع میمنه و میسره و قلب اندک مایه مسافت بود، چنانکه بهیچ روزگار من بر این جمله ندیدم. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص590).
چو رفتند نزد سراپرده تنگ
به چاره شدند اندر او بی درنگ.
(گرشاسبنامه).
دو لشکر چو در هم رسیدند تنگ
رده برکشیدند و برخاست جنگ.
(گرشاسبنامه).
سپهبد برآشفت و زد کوس جنگ
سپه راند تا نزد بدخواه تنگ.(گرشاسبنامه).
که ضحاک از ایران سپاهی به جنگ
فرستاد و اینک رسیدند تنگ.(گرشاسبنامه).
زمانی پیش مریم تنگ بنشست
در شادی به روی خویش دربست.نظامی.
|| تخمیناً. قرب. بالغ بر : مشرکان بیامدند تنگ هزار مرد. (ابوالفتوح رازی). || (اِ) یک لنگه بار. (برهان) (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی). نیم بار. (انجمن آرا) (آنندراج). جوال. لنگه بار. عدل. (فرهنگ فارسی معین). بار ستور و امثال آن. (شرفنامهء منیری). خروار یعنی باری که خر آنرا برد. (غیاث اللغات) (آنندراج). جوال. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص278) :
دهد خواهندگان را روز بخشش
درم در تنگ و گوهر در تبنگوی.بوالمثل.
ز میدان ببردند پنجه هزار
هم از تنگ بر پشت مردان کار
از آورده صد گنج شد ساخته
دل شاه از آن کار پرداخته.فردوسی.
در این بلاد فزون دارد از هزار کلات
بهر یک اندر دینار تنگها بر(18) تنگ(19).
فرخی (از لغت فرس اسدی چ اقبال ص278).
بسا کسا که گرفتار تنگدستی بود
ز برّ و بخشش او سیم و زر نهاده به تنگ.
فرخی.
فروگرفت ز بالای بار پیلانش
به درج گوهر سرخ و به تنگ زرّ عیار.
فرخی.
آن مال کز میانه ببردند دانگ دانگ
بستانَد و به تنگ فرستد سوی حصار.
فرخی.
نرمک از گرد سپه زلف سیه را بفشاند
تا فروریزد با گرد سپه مشک به تنگ.
فرخی.
خز بده اکنون به رزمه، می ستان اکنون به رطل
مشک ریز اکنون به خرمن، عود سوز اکنون به تنگ.
منوچهری.
دوصد درج درّ و عقیق و بلور
هزاروچهل تنگ خزّ و سمور.
(گرشاسبنامه).
چهل تنگ بار از ملمع ختو
ز گوهر ده افسر ز گنج بهو.(گرشاسبنامه).
از صبا پرتنگهای عنبرآگین گشت دشت
آهوان را گشت دشت از عنبرآگین تنگ تنگ.
قطران.
شعر او خوان که اندر او یابی
درّ بنهاده تنگها بر تنگ.ناصرخسرو.
خاصه در دولت سرائی کاندر او مدحت سرای
تنگ سیم آید از او بیرون شود با تنگ سیم.
سوزنی.
سوی من آمد به هیبت همچو شیر
تنگ هیزم را ز خود بنهاد زیر.مولوی.
لطف تو خواهم که میناگر شود
این زمان این تنگ هیزم زر شود.مولوی.
پیششان شعری به از صد تنگ شَعر
خاصه شعری کو گهر دارد ز قعر.مولوی.
از آن تخم خرما خورد گوسفند
که قفل است بر تنگ خرما و بند.(بوستان).
|| خروار شکر. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص278) (برهان) (شرفنامهء منیری). بار شکر. (فرهنگ فارسی معین). بار شکر که بر روی خر حمل شود. (ناظم الاطباء) :
ای سراپای سرشته ز می و شیر و شکر
شکر از تنگ نیارند ز تو شیرین تر.فرخی.
رغم مرا چو سرکه مکن چون بمن رسی
رویی کز او به تنگ بریزد همی شکر.
فرخی.
گر تنگ شکر خرید می نتوانم
باری مگس از تنگ شکر می رانم.
(از اسرار التوحید).(20)
ای خنده زنان نوش تو بر تنگ شکر بر
وی طنزکنان گوش تو بر رنگ گهر بر.
سنائی.
تنگ شکر حدیث ترا بندگی کند
کاندر عبارت تو شکر هست تنگ تنگ.
سوزنی.
چون تلخ سخن رانی تنگ شکرت خوانم
چون کار به جان آری جان دگرت خوانم.
خاقانی.
دگر ره لعبت طاوس پیکر
گشاد از درج لؤلؤ تنگ شکّر.نظامی.
به گستاخی بر شاپور بنشست
در تنگ شکر را مهر بشکست.نظامی.
که شیرین را چگونه مست یابد
بر آن تنگ شکر چون دست یابد؟نظامی.
ملک بر تنگ شکّر مهر بشکست
که شکّر در دهان باید نه در دست.نظامی.
ز شکّر هر یکی تنگی گشاده
ز شیرین بر شکر تنگی نهاده.نظامی.
مگس وارم مران زآن تنگ شکّر
مسوزانم به آتش همچو عنبر.نظامی.
بر چهرهء آن بت دلاویز
کردند به تنگها شکرریز.نظامی.
ز راوی چنین یاد دارم خبر
که پیشش فرستاد تنگی شکر.(بوستان).
تلخست دهان عیشم از صبر
ای تنگ شکر بیار قندی.سعدی.
|| (ق) زود. به شتاب. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
که دانا بهر کار سازد درنگ
سر اندرنیارد به پیکار تنگ.
فردوسی (از یادداشت ایضاً).
وگرنه به جنگ اندر آییم تنگ
مخواهید ازین پس زمانی درنگ.فردوسی.
|| (اِ) هر صفحه یا تخته ای باشد که نقاشان و مصوِّران اظهار صنعت خود بر آن کنند عموماً. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی) (از انجمن آرا) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). کارنامهء نقاشان. (غیاث اللغات) (آنندراج). || (اِخ) نگارخانهء مانی را گویند خصوصاً، و به این معنی با ثای مثلثه هم آمده است. (برهان). نگارخانهء مانی. (ناظم الاطباء). ارتنگ. ارژنگ :
گرفت آن ارج و آن قیمت زبان ما ز مدح تو
که تنگ از خامهء مانی و چوب از رندهء آذر.
عثمان مختاری.
رجوع به ارتنگ و ارژنگ شود.
|| (ص) ضیق و کم گنجایش، در صفت دل :
توانگر که باشد دلش تنگ و زفت
به زیر زمین بهتر او را نهفت.فردوسی.
صعب چون بیم و تلخ چون غم جفت
تار چون گور و تنگ چون دل زفت.
عنصری.
رجوع به تنک و دیگر ترکیبهای آن شود.
|| بخیل و ممسک و حریص، در صفت دیده و چشم :
دیدهء تنگ دشمنان خدای
به سنان اجل سپوخته به.(گلستان).
گفت چشم تنگ دنیادار را
یا قناعت پر کند یا خاک گور.(گلستان).
رجوع به تنگ چشم شود.
|| نرم. و تنگ بیز از همین معنی است. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
ای اژدهای چرخ دلم بیشتر بخور
وی آسیای چرخ تنم تنگ تر بسای.
مسعودسعد (از یادداشت ایضاً).
رجوع به تنک و دیگر ترکیبهای آن شود.
|| (اِ) تیر دکان عصاری باشد. (برهان). تیر عصاری. (انجمن آرا) (آنندراج) (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی). قید عصاری. (ناظم الاطباء). آنچه که بدان چیزهایی را تحت فشار قرار دهند مانند قید صحافی. (فرهنگ فارسی معین) : کوپین، چیزی باشد بافته که عصاران درو چیزی [ نهند ] و در تنگ کشند که روغن از آن بچکد. (فرهنگ اسدی نخجوانی از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || بمعنی فروبردن و ناپدید کردن هم آمده است. (برهان). پنهان و ناپدید. (ناظم الاطباء). رجوع به تنگ فروبردن شود.
(1) - tang. (2) - ن ل: تنگ و کوه.
(3) - ن ل: بر سبزه باده نوش بیارا به صحن باغ.
(4) - با معنی راه باریک میان دو کوه هم مناسبت دارد.
(5) - با معنی راه باریک میان دو کوه هم مناسبت دارد.
(6) - با معنی راه باریک میان دو کوه هم مناسبت دارد.
(7) - بمعنی ضیق هم ایهام دارد.
(8) - tanc, tang.
(9) - naftang, tang.
(10) - axtong.
(11) - ta-tang.
(12) - tang. (13) - ن ل: زو هماره.
(14) - ن ل: بیاراست.
(15) - ن ل: بر بارگی تنگ تنگ.
(16) - ن ل: بگسلد بر تنگ اسبان عاشقان بر تنگ تنگ.
(17) - بمعنی فاصله و راه میان دو کوه هم اشارتی دارد.
(18) - ن ل: تنگها به...
(19) - این بیت در لغت فرس اسدی چ اقبال و همچنین در چ دبیرسیاقی ص 106 شاهد معنی خروار شکر آمده است ولی برای معنی عدل و خروار و لنگه بار و جوال مناسب تر است. چنانکه مرحوم دهخدا در یادداشتی همین بیت فرخی را ضبط کرده و در ذیل آن افزوده اند: و لغت اسدی این بیت را مثال برای معنی جوال آورده است، ولی معین نکرده اند در کدام نسخه.
(20) - در سندبادنامه ص 68 و 267 نیز آمده است.

تنگ.

[تِ] (اِ) منقار مرغان باشد. (برهان) (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تنگ.

[تُ] (اِ) کوزهء سرتنگ گردن کوتاه را گویند. (برهان). کوزه ای است سفالین یا بلورین بیضی شکل که لوله و نایژهء آن بر سرش قرار دارد و لوله اش آنجا که به کوزه متصل شود تنگ است و سر لوله فراخ و گشاد است. بلبله. صراحیه. (فرهنگ فارسی معین). کوزه ای که شکمش کلان و گردنش کوتاه و دهانش تنگ باشد. (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء). خواه از سفال بود و یا جز آن مانند تنگ آبخوری و تنگ بلور و تنگ روی. (ناظم الاطباء).

تنگ.

[تَ] (اِخ) نام ولایتی است از بدخشان. (برهان). نام ملکی از بدخشان. (غیاث اللغات). ناحیه ای در بدخشان. (ناظم الاطباء). ولایتی است از ملک بدخشان قریب به دره که آن هم ولایتی است از آن ملک و مردم تنگ دره به خوشی صورت اشتهار دارند. (فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی).

تنگ.

[تَ] (اِخ) نام مقامی باشد از ترکستان که ترکان تنگی به آن منسوب و به خوش صورتی مشهورند. (برهان). شهری است از ترکستان به حسن خیزی معروف. (انجمن آرا) (آنندراج). جایی در ترکستان که ترکان تنگی که در خوش صورتی ضرب المثل اند بدانجا منسوب میباشند. (ناظم الاطباء). مقامی است در ترکستان زمین که ترکان تنگی منسوبند بدان مقام. (شرفنامهء منیری). تنگ ترکان. (حاشیهء برهان چ معین).

تنگ.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان کنارک شهرستان چاه بهار است که 4000 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

تنگ.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان فیلاب است که در بخش اندیمشک شهرستان دزفول واقع است و 200 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

تنگ آبشور.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان چرام است که در بخش کهکیلویهء شهرستان بهبهان واقع است و 240 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

تنگ آستین.

[تَ] (ص مرکب) مفلس و تهی دست و بی نوا. || دین دار. (ناظم الاطباء). وحید در حاشیهء خسرو و شیرین نظامی ص43 آرد: تنگ آستین بودن؛ کنایه از عصمت و بخشش نکردن. ضد فراخ آستین بودن که سخاوت است :
پرندش درع و از درع آهنین تر
قباش از پیرهن تنگ آستین تر.نظامی.
رجوع به تنگ و تنگ آستینی شود.

تنگ آستینی.

[تَ] (حامص مرکب)تهی دستی و افلاس. رجوع به بهار عجم و آنندراج شود. || دین داری. (ناظم الاطباء). رجوع به مادهء قبل و تنگ و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنگ آغوش.

[تَ] (ص مرکب) آنکه آغوش تنگ داشته باشد. (آنندراج). سخت در آغوش گرفته. (ناظم الاطباء) :
نسیم لطف بهار از شمار بیرون است
فغان که غنچهء این باغ تنگ آغوش است.
صائب (از آنندراج).
رجوع به تنگ و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنگ آمدن.

[تَ مَ دَ] (مص مرکب)نزدیک آمدن. (ناظم الاطباء) :
چنین تا شب تیره آمد به تنگ
برو چیره شد دست پور پشنگ.فردوسی.
که توران سپه سوی جنگ آمدند
رده برکشیدند و تنگ آمدند
بدانگه که تیره شب آمد به تنگ
گوان آرمیدند یکسر ز جنگ.فردوسی.
همیدون شکسته ببندش چو سنگ
ببر تا دو کوه آیدت پیش تنگ.فردوسی.
بدانگه که سهراب آهنگ جنگ
نمود و گه رفتن آمدْش تنگ.فردوسی.
بر من تنگ فرازآی و لبت پیش من آر
تا بگیرم به دو انگشت و دهم بوسه بر آن.
فرخی.
چو تنگ آمدندی بجستی ز جای
گرفتی سروشان فکندی ز پای.اسدی.
تنگ آمده ست عید و ندانم ز دست تنگ
توجیه خشک میوهء عید من از کجا؟سوزنی.
فرازآمد به گرد بارگه تنگ
به تندی کرد سوی خسرو آهنگ.نظامی.
چو آمد به دروازهء شهر تنگ
ندیدش دری زآهن و چوب و سنگ.
نظامی.
تنگ دو مرغ آمده در یکدگر
وز دل شه قافیه شان تنگتر.نظامی.
- به تنگ اندرآمدن؛ نزدیک شدن. نزدیک آمدن :
چو شاه اردشیر اندرآمد به تنگ
پذیره شدش کرد بی مر به جنگ.فردوسی.
|| پریشان گردیدن و به ستوه آمدن. مغموم و محزون شدن. خشمناک شدن. (ناظم الاطباء). ستوه شدن. (یادداشت مرحوم دهخدا) (فرهنگ فارسی معین). زله شدن. سخت آمدن. ناگوار آمدن. بجان آمدن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). ملول گشتن. آزرده شدن. (فرهنگ فارسی معین). کنایه از عاجز و ملول شدن از چیزی. (آنندراج) :
باز چو تنگ آیی از این تنگنای
دامن خورشید کشی زیر پای.نظامی.
شه چو تنگ آمدی ز تنگی کار
یکسواره برون شدی به شکار.نظامی.
چنان تنگ آمد از شوریدن بخت
که بر باید گرفتش زین جهان رخت.نظامی.
به خدمت خواند و کردش خاص درگاه
به تنهایی مگر تنگ آید آن ماه.نظامی.
زین سبب تو از ضریر مهتدی
رو بگردانیدی و تنگ آمدی.مولوی.
- به تنگ آمدن؛ به ستوه آمدن. ملول گشتن. (فرهنگ فارسی معین) :
دولتئی باید صاحب درنگ
کز قَدَری بار نیاید به تنگ.نظامی.
به تنگ آمد شبی از تنگ حالی
که بود آن شب بر او مانند سالی.نظامی.
چو بر پشتهء خاره سنگ آمدم
ز بس تنگی ره به تنگ آمدم.نظامی.
وجودم به تنگ آمد از جور تنگی
چو یأجوج بگذشتم از سد سنگی.سعدی.
که موران چون به گرد آیند بسیار
به تنگ آید روان در حلق ضیغم.سعدی.
از حسرت دهانش آمد به تنگ جانم
خود کام تنگدستان کی زآن دهن برآید؟
حافظ.
گویی از صحبت ما نیک به تنگ آمده بود
بار بربست و به گَردش نرسیدیم و برفت.
حافظ.
گرگ غلبه کرده بود و خلق از آن قوی به تنگ آمده بودند، خصوصاً در شب. (انیس الطالبین بخاری).
|| بی وسعت و دشوار گردیدن. ضیق و سخت و غیرقابل تحمل شدن : تا عرصهء خراسان از وجود ما تنگ آید به مهر بی مبین و ملجئی معین مستظهر باشیم. (ترجمهء تاریخ یمینی).
ور پذیرایی چو برخوانی قصص
مرغ جانت تنگ آید در قفص.مولوی.
ز دیدار هم تا بحدی رمان
که بر هر دو تنگ آمدی آسمان.(بوستان).
حاکم دست ازو بداشت و ملامت کردن گرفت که جهان بر او تنگ آمده بود که دزدی نکردی الا از خانه ای چنین... (گلستان).
مجال صبر تنگ آمد به یک بار
حدیث عشق بر صحرا فکندیم.سعدی.
|| کم و قلیل شدن. نادر و نامیسر شدن. کم آمدن. در مضیقهء چیزی قرار گرفتن :
مرا غله تنگ آمد اندر درو
شما را کنون میدمد سبزه نو.(بوستان).

تنگ آوردن.

[تَ وَ دَ] (مص مرکب) به ستوه آوردن. زله کردن. ستوه کردن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). سخت گرفتن. در مضیقه گذاشتن. (فرهنگ فارسی معین) :
از آن گر بگردیم و جنگ آوریم
جهان بر دل خویش تنگ آوریم.فردوسی.
به فرمان کاوس جنگ آوریم
جهان بر بد اندیش تنگ آوریم.فردوسی.
چو هنگام تیزی درنگ آوری
جهان بر دل خویش تنگ آوری.فردوسی.
شد محمد الب الغ خوارزمشاه
در قتال سبزوار بی پناه
تنگشان آورد لشکرهای او
اسپهش افتاد در قتل عدو.مولوی.
- به تنگ آوردن؛ به ستوه آوردن. در مضیقه گذاشتن. (فرهنگ فارسی معین). بی نهایت ستم کردن و رنج رسانیدن. (ناظم الاطباء) :
چو جمشید را بخت شد کندرو
به تنگ آوریدش جهاندار نو(1).فردوسی.
یا مکن اندیشه به چنگ آورش
یا به یک اندیشه به تنگ آورش.نظامی.
- دل به تنگ آوردن؛ به خاطر کسی رنج رسانیدن. (ناظم الاطباء). ملول گشتن و غمگین گردیدن. دل آزرده شدن :
ز موی سپیدش دل آری به تنگ
تن روشن زال را نیست ننگ.فردوسی.
رجوع به تنگ و دیگر ترکیبهای آن شود.
(1) - مراد ضحاک است.

تنگا.

[تُ] (اِخ)(1) یا جزایر آمی(2). از مجمع الجزایر پلی نزی و مرکز آن نوکوآلوفا(3)می باشد که 63900 تن سکنه دارد و تحت الحمایهء دولت انگلستان است.
(1) - Tonga.
(2) - Iles des Amis.
(3) - Noukoualofa.

تنگاب.

[تَ] (ص مرکب، اِ مرکب) پایاب و کم عمق. (ناظم الاطباء). || آبی کم مانده از گوشتی بسیار که جوشانده و پخته باشند در آن آب. که مادهء آن بسیار باشد: آبگوشتی تنگ آب؛ آبگوشتی که گوشت آن فراوان و آب آن بسیار کم باشد. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). از: «تنگ»، بمعنی قلیل و کم و نادر + آب. رجوع به تنگ و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنگاب.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان ایزهء شهرستان اهواز است که 130 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

تنگاب.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان بخش کوهک شهرستان جهرم است که 169 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

تنگاب اللهداد.

[تَ بِ اَلْ لاه] (اِخ) دهی از دهستان خالصهء بخش مرکزی شهرستان قصرشیرین است که 150 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

تنگاتنگ.

[تَ تَ] (ص مرکب) بسیار تنگ. (آنندراج). بسیار نزدیک و بدون فاصله. بسیار تنگ. (فرهنگ فارسی معین). منضغط و فشرده و سخت چسبیده و متصل. (ناظم الاطباء) : چون سلطان مسعود تنگاتنگ ایشان رسید چنانکه بامداد وعدهء مصاف بود در شب ملک سلیمان به ری شد... (راحة الصدور راوندی).
بود زآن جایگاه تنگاتنگ
آب دریا بقدر یک فرسنگ.
امیرخسرو (از آنندراج).
- خطی تنگاتنگ؛ خط مقرمط. (زمخشری از یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
- رفتار تنگاتنگ؛ مشی زکیک. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به تنگ و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنگار.

[تَ] (اِ) بوره. (ناظم الاطباء). || دوایی است که به هندی سهاکه گویند و به کاف عربی دیده نشده. (غیاث اللغات) (آنندراج). رجوع به تحفهء حکیم مؤمن و تنکار در همین لغت نامه شود.

تنگای.

[تَ] (اِ) تنگی و ضیق و جای تنگ و درهء کوه. || گور و قبر. || عالم. || کالبد آدمی. (ناظم الاطباء). رجوع به لسان العجم شعوری و تنگنای شود.

تنگ اختلاط.

[تَ اِ تِ] (ص مرکب) به شدت مخلوط. (ناظم الاطباء) :
کاه ازو تنگ اختلاط کهربا
مهر ازو هم خیمهء نیلوفر است.
ظهوری (از آنندراج).

تنگ ارم.

[تَ اِ رَ] (اِخ) دهی از دهستان بوشگان است که در بخش خورموج شهرستان بوشهر واقع است و 1028 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

تنگ اسماعیل.

[تَ اِ] (اِخ) دهی از دهستان قلعه شاهین بخش سرپل ذهاب است که در شهرستان قصرشیرین واقع است و 150 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

تنگ افتادن.

[تَ اُ دَ] (مص مرکب) تنگ افتادنِ کار؛ لازم تنگ گرفتن کار. (از آنندراج). سخت و پیچیده و مشکل گردیدن امری :
رفتن یار سفرپیشهء من تنگ افتاد
با که گویم که میان من و دل جنگ افتاد؟
سیدحسن غزنوی.
چاکهای سینه ام هر یک در بتخانه است
از دل من کار بر اسلام تنگ افتاده است.
سلیم (از آنندراج).
|| از بسیار خوردن دچار تاسه و تقلا شدن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || پیچیده شدن تسمه یا نوار یا طناب یا چیزی مانند آن به اسپ و جز آن. (یادداشت ایضاً).

تنگ اللهاکبر.

[تَ گِ اَلْ لا هُ اَ بَ] (اِخ)جایی است در شمال شیراز مابین دو کوه چهل مقام و باباکوهی و ممر آب رکناباد از آنجاست. و رجوع به فارسنامهء ناصری ج2 ص21 و مجمل التواریخ گلستانه ص92 و آثارالعجم فرصت شیرازی ص130، 424 و 425 و کتاب از سعدی تا جامی ادوارد برون ترجمهء حکمت ص259، 260، 302 شود.

تنگ اندرآمدن.

[تَ اَ دَ مَ دَ] (مص مرکب) تنگ آمدن. سخت نزدیک آمدن :
پیاده بدو، تیز بنهاد روی
چون تنگ اندرآمد به نزدیک اوی.
فردوسی.
چو تنگ اندرآمد گو نامدار
برآمد ز جا خسرو شهریار.فردوسی.
دو لشکر چو تنگ اندرآمد ز راه
از آن سو سپهدار ازین سوی شاه
چو شمع جهان شد به خم اندرون
بیفشاند زلف شب قیرگون
طلایه بیامد ز هر دو سپاه
که دارد ز بد راه لشکر نگاه.فردوسی.
چو تنگ اندرآمد به نزدیکشان
نبود آگه از رای تاریکشان.فردوسی.
ز دورویه تنگ اندرآمد سپاه
یکی ابر گفتی برآمد سیاه.فردوسی.
- تنگ اندرآمدن زمان؛ رسیدن اجل. فرازآمدن مرگ. سخت نزدیک شدن مرگ :
روانم روان ترا بی گمان
ببیند چو تنگ اندرآید زمان.فردوسی.
یکی لشکر آمد پس ما دمان
بترسم که تنگ اندرآمد زمان.فردوسی.
|| سخت شدن. در سختی شدن. در رنج و مشکل اندرآمدن :
اگر شب رسی روز را بازگرد
مبادا که تنگ اندرآید نبرد.فردوسی.
چو تنگ اندرآید مرا روزگار
نخواهد دلم پند آموزگار.فردوسی.
به گستهم گفت آن زمان شهریار
که تنگ اندرآمد مرا روزگار.فردوسی.
ولیکن کنونست هنگام کار
که تنگ اندرآمد چنین روزگار.فردوسی.
-تنگ اندرآمدن سخن؛ پیچیده و غامض شدن گفتگو. بدست نیامدن راه حل در بحث. دشوار شدن سخن :
چو تنگ اندرآمد ز شاهی سخن
ز ایران هر آن کس که او بد کهن.فردوسی.
به جایی که تنگ اندرآید سخُن
پناهت بجز پاک یزدان مکن.فردوسی.

تنگ اندرآوردن.

[تَ اَ دَ وَ دَ] (مص مرکب) کم گردانیدن فاصله را. سخت نزدیک گردیدن :
چو تنگ اندرآورد با من زمین
برآهختم آن گاوسر گرز کین.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج1 ص196).
چو تنگ اندرآورد با او زمین
فروکرد گرز گران را به زین.فردوسی.
چو من تنگ روی اندرآرم بروی
سر آید ترا تیزی و گفتگوی.فردوسی.

تنگبار.

[تَ] (ص مرکب، اِ مرکب) به اصطلاح سالکان، حضرت باریتعالی است به اعتبار وحدت حقیقی که آنجا گنجایش هیچ چیز نیست، نه از طریق وجود و نه از راه تعقل. (برهان). به اصطلاح سالکان، کنایه از وحدت حقیقی است که آنجا گنجایش هیچ چیز نیست. (آنندراج) :
رفتی ز بساط هفت فرشی
تا طارم تنگبار(1) عرشی.نظامی.
وجود تو در حضرت تنگبار
کند پیک ادراک را سنگسار.
نظامی (از آنندراج).
|| شخصی را نیز گویند که همه کس را پیش خود راه ندهد و مردم نزد او به دشواری بار یابند. (فرهنگ رشیدی) (از فرهنگ جهانگیری). آنکه هر کسی را به خود راه ندهد و به هر وقتی او را بار نباشد. (شرفنامهء منیری). کسی که به هیچکس اجازهء ورود نزد خود ندهد. (فرهنگ فارسی معین) :
نان چون مخدر است نهفته ز خلق روی
گندم خلیفه وار، گرانقدر و تنگبار.
جمال عبدالرزاق.
سلطان سلیمان از مداومت بر شراب چنان شد که از مردم نفور گشت و تنگبار شد. (راحة الصدور راوندی).
از پی وصل تو عمر صرف کنم گرچه هست
همچو کرم زودسیر، همچو ملک تنگبار.
شمس طبسی.
|| جایی که در آن هر کس را دخل نباشد. (غیاث اللغات). جایی که مردم بدشواری بار یابند. (فرهنگ رشیدی). درگاه و بارگاه شاه و امیری که بار یافتن در آن دشوار باشد. (فرهنگ فارسی معین) :
پناه خلق به جود فراخ دست تو باد
که رحمت و شفقت نیک تنگبار شده ست.
سیدحسن غزنوی.
بر در خاقان اکبر آی و کرم جو
از در دریای تنگبار چه خیزد؟خاقانی.
ای دربار امید، از تو شده تنگبار
از شکر تنگ تو تنگ شکر شرمسار.
خاقانی.
چون در آن قصر تنگبار شدیم
چون بم و زیر سازگار شدیم.نظامی.
عروس حصاری چو دید آن حصار
بلرزید از آن درگه تنگبار.نظامی.
دل شه در آن مجلس تنگبار
به ابروفراخی درآمد بکار.نظامی.
در پردهء وصل عاشقان را
درگاه خیال تنگبار است.
سیف اسفرنگ (از آنندراج).
|| چیزی را نیز گویند که بدشواری بدست آید و به غایت عزیزالوجود باشد. (برهان). چیز نادر و چیزی که به دشواری بدست آید. (ناظم الاطباء) :
بیداد بین که دور شب و روز می کند
با لعل تنگبار تو هم تنگ لاله را.
سیدحسن غزنوی.
|| چیز بی بها و بی قدر. (ناظم الاطباء). به همهء معانی رجوع به تنگ و دیگر ترکیبهای آن و رجوع به تنگباری شود.
(1) - وحید این کلمه را در لیلی و مجنون ص 14 لامکان معنی کرده است.

تنگبار.

[تَ] (اِخ) نامی از نامهای باریتعالی جل شأنه. (برهان) (از انجمن آرا) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). خدا. باریتعالی. (فرهنگ فارسی معین). از نامهای حق تعالی. (فرهنگ جهانگیری). رجوع به مادهء قبل شود.

تنگباری.

[تَ] (حامص مرکب) صفت تنگبار. دیرپذیری. دشوارپذیری. تنگی اجازه و رخصت :
چون هست تنگباری در طبع او سرشته
هر ساعتی به خواهش زو بار می چه جویی؟
سمائی مروزی.
معروف لبت به تنگباری
چونانکه دلت به تنگ خویی.انوری.
آوازه فراخ شد به عالم
درگاه ترا به تنگباری.خاقانی.
ز تیغ تنگ چشمان حصاری
قدرخان را در آن در تنگباری.نظامی.
رجوع به تنگ و دیگر ترکیبهای آن و تنگبار شود.

تنگباری کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)دیرپذیری کردن. به سختی بار دادن کسی را :
فراخ از ذکای تو شد آن معانی
که با فهم ها می کند تنگباری.
رضی الدین نیشابوری.
رجوع به تنگباری و تنگبار و تنگ و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنگ بجک.

[تَ بَ جَ] (اِخ) دهی از دهستان بهمئی سردسیر است که در بخش کهکیلویهء شهرستان بهبهان واقع است و 100 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

تنگ بخت.

[تَ بَ] (ص مرکب) کم بخت و بی نصیب و بدبخت و تهی دست. (ناظم الاطباء) :
مگر تنگ بختت فراموش شد
چو دستت در آغوش آغوش شد؟(بوستان).
رجوع به تنگ بختی و تنگ و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنگبختی.

[تَ بَ] (حامص مرکب)بدبختی. سختی. تهیدستی :
برادر آن بود کو روز سختی
ترا یاری کند در تنگبختی.ناصرخسرو.
رجوع به تنگبخت و تنگ و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنگ براق.

[تَ بُ] (اِخ) دهی از بخش سمیرم بالاست که در شهرستان شهرضا واقع است و 200 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

تنگ برد سفیدبالا.

[تَ بَ سِ] (اِخ)دهی از دهستان طیبی گرمسیری است که در بخش کهکیلویهء شهرستان بهبهان واقع است و 100 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

تنگ برکشیدن.

[تَ بَ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) تنگ اسب را محکم بستن. آمادهء سواری و کار ساختن اسب را. زین را بر اسب استوار کردن. آمادهء حرکت و کارزار شدن :
همه اسب را تنگها برکشید
همه گرد بر گرد لشکر کشید.فردوسی.
سواران سبک برکشیدند تنگ
گرفتند شمشیر هندی به چنگ.فردوسی.
مهرگانت خجسته باد و دلت
برکشیده بر اسب شادی تنگ.فرخی.
چون گرفتی فراز و پست و نشیب
برکش اکنون بر اسب رفتن تنگ.
ناصرخسرو.
هین منشین بیهده مسعودسعد
برکش بر اسب قضا تنگ تنگ.مسعودسعد.
رجوع به تنگ کشیدن و تنگ و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنگ بست.

[تَ بَ] (ن مف مرکب) (از: تنگ، بار + بست، مخففِ بسته) صفت بار و کالا: تنگ بست فروختن؛ فروختن در دکان نه در انبار که خرج برگردان و حمالی بر آن تعلق گیرد. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به تنگ و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنگ بستن.

[تَ بَ تَ] (مص مرکب)تنگ کشیدن. تنگ برکشیدن. استوار ساختن زین اسب با بستن نواری مخصوص. بستن و محکم ساختن تنگ اسب و آماده ساختن اسب را جهت سواری و کارزار :
به زین بر، ببستند تنگ استوار
بگفتند و رفتند زی کارزار.فردوسی.
چون تو سوار فضل کجا در همه جهان
بر مرکب کمال هنر بسته تنگ تنگ.سوزنی.
میدان فراخ یافته ایم و دلیروار
بر مرکب هوا و هوس بسته تنگ تنگ.
سوزنی.
ببر گرفت مرا تنگ و تنگ اسب فراق
ببست گفتم یارا تو بر چه سودایی؟
سوزنی.
رجوع به تنگ و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنگ بسته.

[تَ بَ تَ / تِ] (ن مف مرکب)چاروایی که آنرا زین نهاده و تنگ آنرا بسته باشند و در این حالت آمادهء سواری یا بار بردن است :
تا اسب تنگ بسته نگیرم ز مدح میر
نگشایم از خرک جرس هجو تنگ تنگ.
سوزنی.
ماده خری تنگ بسته را بنهادم
چنبر بگسست و از نوار فروماند.سوزنی.

تنگ بضاعت.

[تَ بِ عَ] (ص مرکب)کم مایه. که فقیر و تنگدست باشد. که بضاعتش اندک بود: و با مردم تنگ بضاعت و سفیه معامله نکند. (منتخب قابوسنامه ص177). رجوع به تنگ و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنگ بهر.

[تَ بَ] (ص مرکب) کم نصیب. فقیر. بی چیز. کم نعمت :
نشان داد داننده از کار شهر
که شهریست این از جهان تنگ بهر.نظامی.
رجوع به تنگ و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنگ بیز.

[تَ نُ / تُ نُ / تَ] (اِ مرکب)غربالی را گویند که آن را از موی دم اسب در غایت تنگ چشمی ببافند و چیزهایی را که خواهند بسیار نرم و باریک شود بدان ببیزند. (برهان). موبیز و غربال. (ناظم الاطباء). رجوع به تنک بیز شود. || پالاون و ترشی پالا را گویند و آن ظرفی است که مانند کفگیر سوراخها دارد و بدان چیزها را صاف کنند. (از برهان).

تنگ بیغوله.

[تَ بَ / بِ لَ / لِ] (اِ مرکب)تنگ پیغوله. کنایه از دنیا و روزگار باشد. (برهان) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). کنایه از دنیا. (انجمن آرا). دنیا. (فرهنگ رشیدی).

تنگ پنج.

[تَ پَ] (اِخ) محلی در 570 هزارگزی تهران میان تنگ هفت و تله زنگ و آنجا ایستگاه ترن است. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). نام ایستگاه راه آهن از دهستان قیلاب است که در بخش اندیمشک شهرستان دزفول واقع است و 500 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

تنگ پهنا.

[تَ پَ] (ص مرکب) کم عرض. کم پهنا. باریک : و عصابهء انگشتان [ شکسته ]تنگ پهنا باید. (ذخیرهء خوارزمشاهی از یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تنگ پیغوله.

[تَ پَ / پِ لَ / لِ] (اِ مرکب)تنگ بیغوله. رجوع به همین کلمه شود.

تنگت.

[تِ گِ] (اِخ) تنکت. رجوع به تنکت و نزهة القلوب ج3 ص10، 257 و 260 شود.

تنگتاب.

[تَ] (ص مرکب) معدوم الطاقة. (غیاث اللغات) (آنندراج). ناتوان. (آنندراج). کم حوصله و بسیار تند و سست و ناتوان. (ناظم الاطباء) :
سپاهی عزب پیشهء تنگتاب
چو دیدند روی چنان بی نقاب.
نظامی (از آنندراج).

تنگ ترکان.

[تَ گِ تُ] (اِخ) نام موضعی است از ترکستان. (برهان) (از غیاث اللغات). در برهان گفته موضعی است. (شرفنامهء منیری). در برهان گفته موضعی است از ترکستان و بملاحظهء تنگ در خطا افتاده. تنگ ترکان تنگی است در فارس که چون از کازرون دو فرسخی بگذرند بدان تنگ رسند و در میان دو کوه واقع است و محل دزدان است و قوافل را که به دشتستان و بوشهر روند در آن تنگنا خطر است. (انجمن آرا) (آنندراج) :
در این شهر باری به سمعم رسید
که بازارگانی غلامی خرید
رحیل آمدش هم در آن هفته پیش
دل افکار و سربسته و روی ریش
چو بیرون شد از کازرون یک دو میل
به پیش آمدش سنگلاخی مهیل
بپرسید کاین قله را نام چیست
که بسیار بیند عجب هرکه زیست
چنین گفتش از کاروان همدمی
مگر تنگ ترکان ندانی همی
برنجید چون تنگ ترکان شنید
تو گفتی که دیدار دشمن بدید
سپه را یکی بانگ برداشت سخت
که دیگر مران خر، بینداز رخت
نه عقلست و نی معرفت یک جوم
اگر من دگر تنگ ترکان روم.(بوستان).
برون رفتم از تنگ ترکان که دیدم
جهان درهم افتاده چون موی زنگی.
(گلستان).

تنگ تکاب.

[تَ گِ تَ] (اِخ) دهی از دهستان مرکزی بخش حومهء شهرستان بهبهان است که 343 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6). و رجوع به تنگ تکاو شود.

تنگ تکاو.

[تَ گِ تَ] (اِخ) نام دره ای است در ولایت کهکیلویهء فارس که حاکم نشین آنجا شهر بهبهان است و در آن تنگ معدن مومیایی خوب است... (انجمن آرا) (آنندراج). و رجوع به مادهء قبل شود.

تنگ تنگ.

[تَ تَ] (ص مرکب، ق مرکب)عدل عدل. باربار. بقچه بقچه :
دوصد جامه و زیور رنگ رنگ
بسنجیده و ساخته تنگ تنگ.
شمسی (یوسف و زلیخا).
تنگ شکر حدیث ترا بندگی کند
کاندر عبارت تو شکر هست تنگ تنگ.
سوزنی.
در پلهء ترازوی اعمال عمر ما
طاعات دانه دانه و عصیان تنگ تنگ.
سوزنی.
بخشنده ای که بخشد و بخشید بی دریغ
دینار بدره بدره و دیبای تنگ تنگ.سوزنی.
تا اسب تنگ بسته نگیرم ز مدح میر
نگشایم از خرک جرس هجو تنگ تنگ.
سوزنی.
از چمن انگیخته گل رنگ رنگ
وز شکر آمیخته می تنگ تنگ.نظامی.
|| بسیار فراوان. (ناظم الاطباء). || سخت متصل و پیوسته. بسیار نزدیک. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
مرگ اگر مرد است گو نزد من آی
تا در آغوشش بگیرم تنگ تنگ
من ازو عمری ستانم جاودان
او ز من دلقی رباید رنگ رنگ.؟

تنگ توشه.

[تَ شَ / شِ] (ص مرکب)تنگ روزی. تنک روزی. که سرمایه اندک دارد. که تنگدست است :
یکی تنگ توشه بدی شوربخت
شهی دادمت افسر و تاج و تخت.
اسدی (گرشاسبنامه).
رجوع به تنگ و تنک و ترکیبهای آن دو شود.

تنگ جام.

[تَ] (ص مرکب) به آسانی مست. (ناظم الاطباء). تنگ شراب. تنگ می. (مجموعهء مترادفات). و رجوع به تنک و تنک جام و تنک شراب شود.

تنگ جای.

[تَ] (اِ مرکب) جایی بی وسعت. مکانی که کسی به دشواری در آن جای گیرد :
همه نعل مرکب زنم باژگونه
به وقتی کزین تنگ جا می گریزم.خاقانی.
به عرض دو میدان در آن تنگ جای
فشردند چون کوه پولاد و پای.نظامی.
رجوع به تنگ و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنگ چاره.

[تَ رَ / رِ] (ص مرکب) کسی که راههای چاره بر او مسدود و سخت مشکل باشد. درمانده. گرفتار سختیهای صعب و دشوار. که چاره بر او تنگ است :
ای بِرّ تو رسیده به هر تنگ چاره ای
از حال من ضعیف(1) براندیش چاره ای(2).
رودکی.
رجوع به تنگ و دیگر ترکیبهای آن شود.
(1) - ن ل: غریب.
(2) - ن ل: بجو نیز پاره ای.

تنگ چاق.

[تَ] (اِخ) دهی از بخش ایزهء شهرستان اهواز است که 205 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

تنگ چشم.

[تَ چَ / چِ] (ص مرکب، اِ مرکب) کنایه از مردم بخیل و ممسک باشد. (برهان). کنایه از بخیل و نوکیسه. (انجمن آرا) (آنندراج). بخیل و ممسک و نودولت. (غیاث اللغات). بخیل و ممسک و فقیر ارذل. (شرفنامهء منیری). بخیل و ممسک و حریص. (ناظم الاطباء). خسیس. لئیم. کوتاه نظر. اندک بین. نظرتنگ. خرده نگرش. بخیل. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
تنگ چشمان را ز تو گردی نخیزد تا بود
لن تنالوا البر حتی تنفقوا(1) در حقشان.سنائی.
فلک هم، تنگ چشمی دان که بر خوان، دفع مهمان را
ز روز و شب دو سگ بسته ست خوانسالار دورانش.
خاقانی.
جهان نیز چون تنگ چشمان دور است
از این تنگ چشمی از این تنگ باعی.
خاقانی.
به بخل اندر چو سوزن تنگ چشمی
که تاری ریسمان در چشمت آید.
اثیر اومانی.
تنگ چشمان نظر به میوه کنند
ما تماشاکنان بستانیم.سعدی.
برای حاجت دنیا طمع به خلق نبردم
که تنگ چشم تحمل کند عذاب مهین را.
سعدی.
نبینی که چشمانش از کهرباست
وفا جستن از تنگ چشمان(2) خطاست.
(بوستان).
عاشقان را گر در آتش می پسندد لطف دوست
تنگ چشمم گر نظر در چشمهء کوثر کنم.
حافظ.
رجوع به تنگ چشمی و تنگ و دیگر ترکیبهای آن شود. || مردم نادیده و دیورنگ. (برهان). کور و مردم ترک و دیوسار. (ناظم الاطباء). || زنی که به غیر از یک شوهر ندیده باشد. (برهان) (ناظم الاطباء). || معشوق را از آن چشم تنگ گویند که به طرف کسی میل نکند و به حسن خود مغرور است یا از جهت حیا بود یا آنکه بر حلال خود نظر داشته باشد چنانکه در قرآن مجید در تعریف حوران بهشتی واقع شده که فیهنّ قاصرات الطرف(3)؛ ای زنانی که نظر از شوهر خود نگذرانند و استعمال این لفظ در محل تعریف معشوقان خاصهء قدماست، در کلام متأخرین دیده نشده. (آنندراج). صفت معشوق آید چرا که بسوی کسی نمی بیند. (غیاث اللغات) :
می و مرغ و ریحان و آواز چنگ
بت تنگ چشم(4) اندر آغوش تنگ.
نظامی (از آنندراج).
|| ترکان را نیز گویند. (برهان). آنکه چشمی خرد و کشیده دارد چون مردم چین و مغول که چشمانی چون چشم ترکان دارند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). کنایه از غلام یا کنیزک ترک است :
روزی آن تنگ چشم با دل تنگ
بود خلوت نشسته با سرهنگ.نظامی.
تنگ چشمی ز تنگ چشمی دور
همه سروی ز خاک و او از نور.نظامی.
شاه از آن تنگ چشم چین پرورد
خواست کز خاطرش فشاند گرد.نظامی.
ز تیغ تنگ چشمان حصاری
قدرخان را در آن در تنگباری.نظامی.
گفت کای تنگ چشم تاتاری
صید ما را به چشم درناری.نظامی.
همه تنگ چشمان مردم فریب
فرشته ز دیدارشان ناشکیب.نظامی.
(1) - قرآن 3/92.
(2) - به ترکان و زیبارویان و معشوق و همچنین به معنی بعد هم ایهام دارد.
(3) - قرآن 55 / 56.
(4) - بمعنی ترک، اقرب است.

تنگ چشمی.

[تَ چَ / چِ] (حامص مرکب) کنایه از بخل بلحاظ آنکه صاحبش به سبب دون همتی به دنیای فانی پسند نموده. (غیاث اللغات) (آنندراج). کوته نظری. اندک بینی :
جهان نیز چون تنگ چشمان دور است
از این تنگ چشمی از این تنگ باعی.
خاقانی.
تنگ چشمی ز تنگ چشمی دور
همه سروی ز خاک و او از نور.نظامی.
|| چگونگی آنکه چشمان تنگ دارد. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). خردی و کشیدگی چشم. حالت چشم ترکان و مغولان و چینیان :
ز بس کآورده ام در دیده ها نور
ز ترکان تنگ چشمی کرده ام دور.نظامی.
همه تنگ چشمی پسندیده اند
فراخی بچشم کسان دیده اند.نظامی.
به تنگ چشمی(1) آن ترک لشکری نازم
که حمله بر من درویش یک قبا آورد.
حافظ.
|| کنایه از کم نگاهی معشوق، و این لفظ در صفت معشوق واقع شود از آن جهت که معشوق از غرور حسن یا از فرط حیا بسوی کسی نمی بیند. (غیاث اللغات) (آنندراج) :
نَزَد بر کس از تنگ چشمی(2) نظر
ز چشمش دهانش بسی تنگ تر.نظامی.
رجوع به تنگ چشم و تنگ و دیگر ترکیبهای آن شود.
(1) - این کلمه بمعنی اول هم ایهام دارد.
(2) - این کلمه بمعنی قبل هم ایهام دارد.

تنگ چویل.

[تَ چَ] (اِخ) دهی از دهستان بهمئی سردسیر است که در بخش کهکیلویهء شهرستان بهبهان واقع است و 250 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

تنگچه.

[تَ چَ / چِ] (اِ مصغر) پول نقرهء کوچک. (ناظم الاطباء).

تنگ حال.

[تَ] (ص مرکب) تنگدست و مفلس و فقیر و تهی دست. (ناظم الاطباء) :بوسهل پی آوردن خواجه، فرستاده آمد که بوسهل بروزگار گذشته تنگحال بود و خدمت و تأدیب فرزندان خواجه کردی. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص59).
ور دم نزدم چو تنگحالان
دانی لغت زبان لالان.نظامی.
رجوع به تنگ حالی و تنگ و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنگ حالی.

[تَ] (حامص مرکب) فقر و تنگدستی و تهی دستی و مسکنت و درویشی و نکبت و بدبختی. (ناظم الاطباء). سختی. رنج :
ای مانده بکوری و تنگحالی
بر من ز چه همواره بد سگالی؟ناصرخسرو.
به تنگ آمد شبی از تنگ حالی
که بود آن شب بر او مانند سالی.نظامی.
رجوع به تنگ حال و تنگ و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنگ حسن.

[تَ حَ سَ] (اِخ) دهی از دهستان ریملهء بخش حومهء شهرستان خرم آباد است که 120 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

تنگ حوصلگی.

[تَ حَ / حُو صَ لَ / لِ](حامص مرکب) بی صبری و تندخویی و غضبناکی. (ناظم الاطباء). رجوع به تنک حوصله و تنگ حوصله و تنگ و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنگ حوصله.

[تَ حَ / حُو صَ لَ / لِ](ص مرکب) آنکه نمی تواند نهفتنی ها را پنهان کند. (از ناظم الاطباء). کم شکیب. تنک حوصله :
دهان یار که درمان درد حافظ داشت
فغان که وقت مروت چه تنگ حوصله بود.
حافظ.
رجوع به تنک حوصله و تنگ حوصلگی و تنگ و دیگر ترکیبهای آن شود. || فرومایه و کمینه. (ناظم الاطباء).

تنگ خسروآباد.

[تَ گِ خُ رَ] (اِخ) دهی از دهستان طرهان است که در بخش طرهان شهرستان خرم آباد واقع است و 120 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

تنگ خو.

[تَ] (ص مرکب) بدخو و کج خلق. (ناظم الاطباء). تنگ خوی. زودخشم. دشوارخوی :
کارها تنگ گرفته ست بدوی
روزهء تنگ خوی کج فرمای.فرخی.
خطا کرد پرگار غمزش همانا
که رسم جفا بر من آن تنگ خو زد.خاقانی.
رجوع به تنگ خویی و تنگ و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنگ خوش.

[تَ خوَشْ / خُشْ] (اِخ)دهی از دهستان دیر است که در بخش خورموج شهرستان بوشهر واقع است و 110 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

تنگ خوی.

[تَ] (ص مرکب) تنگ خو :
جهان تنگ دیدیم بر تنگ خوی
مرا آز و زفتی نکرد آرزوی.فردوسی.
جان را به وداع آفرینش
از عالم تنگ خوی شستیم.خاقانی.
سعدیا مستی و مستوری بهم نایند راست
شاهدان بازی فراخ و صوفیان بس تنگ خوی.
سعدی.

تنگ خویی.

[تَ] (حامص مرکب)بدخویی. (ناظم الاطباء) : آفت ملک شش چیز است، حرمان... و تنگ خویی و افراط خشم و کراهت... (کلیله و دمنه). و منعی نیکو، بی تنگ خویی می فرمای. (کلیله و دمنه).
چو دریا دُر دهد بی تلخ رویی
گهر بخشد چو کان بی تنگ خویی.نظامی.
رجوع به تنگ خو و تنگ و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنگ خیاره.

[تَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان بیضاست که در بخش اردکان شهرستان شیراز واقع است و 513 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

تنگ داراریکا.

[تَ اَ] (اِخ) دهی از دهستان کوهدشت است که در بخش طرهان شهرستان خرم آباد واقع است و 240 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

تنگ داریال.

[تَ گِ] (اِخ) راهی است که از آن طرف قفقاز به تفلیس منتهی می شود و پیش از این تنگ جر، دربند زور و دربند آلانها نیز نامیده می شد. رجوع به تاریخ ایران باستان ج3 ص2459، 2589 - 2590 و 2591 شود.

تن گداز.

[تَ گُ] (نف مرکب) (از: تن + گداز، گدازنده) گدازندهء تن. لاغرکننده. (از فرهنگ فارسی معین) :
عمر کاهد تن گدازد دور چرخ
اینْت چرخ تن گداز عمرکاه.خاقانی.

تنگ داشتن.

[تَ تَ] (مص مرکب) در گرفتاری و سختی قرار دادن. در رنج و مشقت داشتن کسی یا چیزی. در مضیقه و تنگی داشتن.
- به تنگ داشتن؛ به ستوه آوردن :
بدو گفت ما را چه داری به تنگ
همی تیزی آری بجای درنگ.فردوسی.
-تنگ داشتن جنگ بر کسی؛ درمانده و عاجز کردن او را. عرصه را بر دشمن تنگ ساختن :
به یک خدنگ دژآهنگ جنگ داری تنگ
تو بر پلنگ شخ و بر نهنگ دریابار.
عنصری.
- تنگ داشتن جهان بر کسی؛ در زجر و سختی قرار دادن. در مشقت و تنگی نگه داشتن. آزار دادن. به ستوه آوردن :
جهان تنگ دارند بر زیردست
بر ایشان شود خوار، یزدان پرست.فردوسی.
- تنگ داشتن خورش بر کسی؛ در سختی معیشت قرار دادن وی را :
بر او بر خورشها مدارید تنگ
مدارید کین و مسازید جنگ.فردوسی.
-تنگ داشتن دل از کسی (به چیزی)؛غمگین و اندوهناک شدن از کسی (به چیزی). آزرده خاطر بودن از کسی (به چیزی) :
سپه خواست کاندیشهء جنگ داشت
ز رستم بدانگونه دل تنگ داشت.فردوسی.
شما دل به رفتن مدارید تنگ
گر از چینیان لشکر آید به جنگ.فردوسی.
رجوع به دلتنگ شود.
- تنگ داشتن عرصه؛ تنگ داشتن میدان. دشوار و سخت گردانیدن کارزار بر کسی. راه گریز بستن بر کسی. در مضیقه قرار دادن کسی را :
گر اجل پیش آید از شادی معلق می زند
عرصه بر خصم تو از بس تنگ دارد روزگار.
اثر (از آنندراج).
رجوع به تنگ و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنگ دالان.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان گوده است که در بخش بستک شهرستان لار واقع است و 252 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

تنگ در.

[تَ دَ] (ص مرکب) بخیل. ممسک. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). که در خانه اش بروی کسی باز نشود. مقابل فراخ در :
ممدوح بماندند دو سه بارخدایان
زین تنگ دلان، تنگ دران، تنگ سرایان.
سوزنی (از یادداشت ایضاً).

تنگ درآمدن.

[تَ دَ مَ دَ] (مص مرکب)سخت نزدیک شدن. تنگ آمدن :
چون درآمد به نزد ماهان تنگ
پیکری دید درخزیده به سنگ.نظامی.
- تنگ درآمدن کار؛ به سختی کشیده شدن آن. زمخت شدن کار : و دانستند که کار تنگ درآمد جمله روی به علامت امیر نهادند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص112).
رجوع به تنگ و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنگ دربلند.

[تَ دَ بُ لَ] (اِخ) دهی از دهستان طیبی گرمسیری است که در بخش کهکیلویهء شهرستان بهبهان واقع است و 250 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

تنگ دررسیدن.

[تَ دَرْ، رَ / رِ دَ] (مص مرکب) تنگ رسیدن. رجوع به همین کلمه شود.

تنگ درزی.

[تَ دَ] (حامص مرکب)چسبانی و اختلاط. (غیاث اللغات) (آنندراج) :
به تنگ درزی ربط صد آشنا چه کنم
دلم خوشست که بیگانه همنشینت نیست.
تأثیر (از آنندراج).
بعضی گویند بضم اول و فتح نون (کذا) و کاف عربی (تُنَک دَرْزی) بمعنی پیوستگی و وصل دو چیز باشد که محل وصل آنها به غور معلوم شود. (غیاث اللغات) (آنندراج). و رجوع به تنک درزی شود.

تنگدره.

[تَ دَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش رامسر است که در شهرستان تنکابن واقع است و 320 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

تنگدست.

[تَ دَ] (ص مرکب) کنایه از فقیر و مفلس و بی چیز باشد. (انجمن آرا). فقیر. (شرفنامهء منیری). کنایه از مفلس و تهیدست. تنگ عیش. تنگ معاش. تنک روزی. تنگ بخت و تنگ زیست. (آنندراج). فقیر و مفلس و بی چیز و تهیدست. (ناظم الاطباء) :
گر ایدونکه دهقان بدی تنگدست
سوی نیستی گشته کارش ز هست
بدادی ز گنج، آلت و چارپای
نماندی که پایش برفتی ز جای.فردوسی.
مرا نیست این، خرم آن را که هست
ببخشای بر مردم تنگدست.فردوسی.
اگر نان کشکینت آید بکار
ور این ناسزا ترّهء جویبار
بیارم، جز این نیست چیزی که هست
خروشان بود مردم تنگدست.فردوسی.
همی خورد باید کسی را که هست
منم تنگدل تا شدم تنگدست.فردوسی.
مزن رای با تنگدست از نیاز
که جز راه بد ناردت پیش باز.اسدی.
تنگ آمده ست عید و ندانم ز دست تنگ
توجیه خشک میوهء عید من از کجا...
عیدی بده که میوهء عیدی خرم بدان
کز تنگ دست(1) خویش بتو کردم التجا.
سوزنی (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
تنگدستی، فراخ دیده چو شمع
خویشتن سوخته برابر جمع.نظامی.
چو خندان گردی از فرخنده فالی
بخندان تنگدستی را به مالی.نظامی.
نه سیری چنان ده که گردند مست
نه بگذارشان از خورش تنگدست.نظامی.
گروهی حکیمان دانش پرست
ز اسباب دنیا شده تنگدست.نظامی.
تنگدستان ز من فراخ درم
بیوگان سیر و بیوه زادان هم.نظامی.
برو شکر یزدان کن ای تنگدست
که دستت عسس تنگ بر هم نبست.
سعدی (بوستان).
فقیهی کهن جامهء تنگدست
در ایوان قاضی به صف برنشست.
سعدی (بوستان).
به شهر قیامت مرو تنگدست
که وجهی ندارد به حسرت نشست.
سعدی (بوستان).
تنگدستان را دست دلبری بسته است و پنجهء شیری شکسته. (گلستان). چنین شخصی که یک طرف از نعمت او شنیدی در چنان وقتی نعمت بیکران داشت تنگدستان را سیم و زر دادی و سفره نهادی. (گلستان).
فراخ حوصلهء تنگدست نتواند
که سیم و زر کند اندر هوای دوست نثار.
سعدی.
اگر تنگدستی مرو پیش یار
وگر سیم داری بیا و بیار.سعدی.
از حسرت دهانش آمد به تنگ جانم
خود کام تنگدستان کی زآن دهن برآید.
حافظ.
|| ممسک و بخیل را نیز گویند. (برهان) (از شرفنامهء منیری) (از ناظم الاطباء) :
جهاندار اگر نیستی تنگدست
مرا بر سر گاه بودی نشست.فردوسی.
رجوع به تنگ و دیگر ترکیبهای آن شود.
(1) - ممکن است مخفف تنگدستی باشد و بقرینهء دست تنگ در مصراع اول می توان ترکیب را صفت مقدم دانست که بر موصوف مقدم آمده است.

تنگدست.

[تَ دَ] (اِ مرکب) مسند کوچک و مسندی که کم بدست آید. (برهان) (ناظم الاطباء).

تنگدستی.

[تَ دَ] (حامص مرکب)بی چیزی. (از برهان در ذیل تنگدست). بی چیزی و تهیدستی. (فرهنگ فارسی معین). فقر و مسکنت و درویشی. (ناظم الاطباء). فقیری. (شرفنامهء منیری). فاقه. عسرت. اعسار. ضیق. مقابل فراخ دستی. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
گه تنگدستی دلش راد و شاد
جهان بی تن مرد دانا مباد.فردوسی.
بدو آسیابان به تشویر گفت
که جز تنگدستی مرا نیست جفت.فردوسی.
مردمانی که به درگاه تو بگذشته بوند
تنگدستی سوی ایشان نکند راهگذر.فرخی.
بسا کسا که گرفتار تنگدستی بود
ز برّ و بخشش او سیم و زر نهاده به تنگ.
فرخی.
به تنگدستی ماند همی مخالفتش
همیشه جفت بود تنگدستی و تیمار.
عنصری.
من از هر دیاری همی تازم اینجا
نه از تنگدستی هم از خیره رایی
مرا از شکستن چنان درد ناید
که از ناکسان خواستن مومیایی.قطران.
تو پای طرب فراخ می نه
ما و غم عشق و تنگدستی.خاقانی.
مبادا تنگدل را تنگدستی
که با دیوانگی صعب است مستی.نظامی.
چو در تنگدستی نداری شکیب
نگه دار وقت فراخی حسیب.
سعدی (بوستان).
که سفله خداوند هستی مباد
جوانمرد را تنگدستی مباد.سعدی (بوستان).
فراغت با فاقه نپیوندد و جمعیت با تنگدستی صورت نبندد. (گلستان).
گه اندر نعمتی مغرور و غافل
گه اندر تنگدستی خسته و ریش.
سعدی (گلستان).
حریف سفله در پایان مستی
نیندیشد ز روز تنگدستی.سعدی (گلستان).
سعدیا چون دولت و فرماندهی
می نماند تنگدستی خوشتر است.سعدی.
سخاوت در تنگدستی پدید شود.(تاریخ گزیده).
هنگام تنگدستی در عیش کوش و مستی
کاین کیمیای هستی قارون کند گدا را.
حافظ.
|| بخل و امساک. (ناظم الاطباء). ممسکی و بخل. (شرفنامهء منیری). || ناتوانی و عدم قدرت. (ناظم الاطباء).

تنگدل.

[تَ دِ] (ص مرکب) تنک دل. کنایه از ملول و ناخوش. (آنندراج). دل فگار و ناامید. (ناظم الاطباء). اندوهگین. افسرده. غمگین. (فرهنگ فارسی معین) :
همی زار بگریست بر کشتگان
بر آن تنگدل بخت برگشتگان.فردوسی.
ز پیری مرا تنگدل دید دهر
بمن بازداد از گناهش دوبهر.فردوسی.
نبد هیچ اسبی سزاوار اوی
ببد تنگدل آن گو نامجوی.فردوسی.
به چاه اندر افتاد و بشکست دست
شد آن تنگدل مرد یزدان پرست.فردوسی.
همی خورد باید کسی را که هست
منم تنگدل تا شدم تنگدست.
فردوسی.
معجون مفرح بود این تنگدلان را
مر بی سلبان را به زمستان سلب اینست.
منوچهری.
شیر را تنگدل دید. (کلیله و دمنه).
تنگدل مرغم گرم بر بابزن کردی فلک
بر من آتش رحم کردی بابزن بگریستی.
خاقانی.
فروماند از آن زیرکی تنگدل
چو خصمی که گردد ز خصمی خجل.
نظامی.
مرهمش دلنواز تنگدلان
آهنش پای بند سنگدلان.نظامی.
مبادا تنگدل را تنگدستی
که با دیوانگی صعب است مستی.نظامی.
ولیک از کار مریم تنگدل بود
که مریم در تعصب سنگدل بود.نظامی.
عجب دارم از خواب آن سنگدل
که خلقی بخسبد ازو تنگدل.
سعدی (بوستان).
شنید این سخن خواجهء سنگدل
که برگشت درویش از او تنگدل.
سعدی (بوستان).
هرگز از دور زمان ننالیده ام... مگر وقتی که پایم برهنه مانده بود... به جامع کوفه درآمدم تنگدل. (گلستان). در انجیل آمده است که ای فرزند آدم اگر توانگری دهمت مشتغل شوی بمال از من وگر درویش کنمت تنگدل نشینی. (گلستان).
دور از تو در جهان فراخم مجال نیست
دنیا به چشم تنگدلان چشم سوزن است.
سعدی.
هم تازه رویم هم خجل، هم شادمان هم تنگدل
کز عهده بیرون آمدن نتوانم این پیغام را.
سعدی.
ممسک برای مال همه سال تنگدل
سعدی بروی خوب همه روز خرم است.
سعدی.
غنچه گو تنگدل از کار فروبسته مباش
کز دم صبح مدد یابی و انفاس نسیم.حافظ.
روزی اگر غمی رسدت تنگدل مباش
رو شکر کن مباد که از بد بتر شود.حافظ.
|| بخیل و لئیم و خسیس. (ناظم الاطباء). بخیل. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
ممدوح بماندند دو سه بارخدایان
زین تنگدلان، تنگ دران، تنگ سرایان.
سوزنی (از یادداشت ایضاً).
|| شفیق و مهربان. (ناظم الاطباء). رجوع به تنگدلی و تنگ و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنگدل داشتن.

[تَ دِ تَ] (مص مرکب)افسرده و غمگین ساختن. ملول و ناخوش داشتن :
مرا دهانک تنگ تو، تنگدل دارد
میان لاغر تو، لاغر و نزار و حزین.فرخی.
رجوع به تنگدل و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنگدل شدن.

[تَ دِ شُ دَ] (مص مرکب)غمگین و افسرده شدن. ملول و ناخوش شدن. تنگدل گشتن. اندوهناک شدن :
ز گفتار او تنگدل شد قباد
بشد تیز مغزش ز گفتار داد.فردوسی.
ز گفتار او تنگدل شد شغاد
برآشفت و سر سوی زابل نهاد.فردوسی.
شدی تنگدل چون نیامد خرام
بجستم همی زین سخن کام و نام.فردوسی.
شدم تنگدل رزم کردم درشت
جفاپیشه ماهوی بنمود پشت.فردوسی.
چنان تنگدل شد به یکبارگی
که شمشیر زد بر سر بارگی.فردوسی.
ور زین سخن که یاد کنی تنگدل شود
پیغام من بدو بر و، پیغام او بیار.فرخی.
او جواب نوشت که ترکمانان قوی گشته اند و تدارک فساد ایشان جز به رایت و رکاب خاصه نتوان کرد. محمود این نامه بخواند و تنگدل شد و لشکر بکشید. (زین الاخبار). چون به نزدیک حظیره رسید بره ای بگریخت، موسی (ع) تنگدل شد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص201).
بزرگ باش و مشو تنگدل ز خوردی کار
که سال تا سال آرد گلی زمانه ز خار.
ابوحنیفهء اسکافی (از تاریخ بیهقی ایضاً ص277).
کسری تنگدل شد بفرمود زندان بزرجمهر بگشادند. (تاریخ بیهقی ایضاً ص340). آنگاه یوسف را عذر خواست و متمکن گردانید و بپادشاهی مشغول شد. (قصص الانبیاء ص73). شعیب تنگدل شد. دعا کرد. خدا فرمود اگر فرمان نبرند... (قصص الانبیاء ص128). و سفیدجامگان بسیار شدند و نفیر به بغداد رسید و خلیفه مهدی بود اندر آن روزگار. تنگدل شد و بسیار لشکرها فرستاد. (از تاریخ بخارا ص80). زن کفشگر... تنگدل شد. (کلیله و دمنه).
تنگدل چون شدی ز موی سپید
که در افزای عمرت امروز است؟خاقانی.
شاه بدان سبب ضجر و تنگدل شد و مثال داد تا فیلسوفان را حاضر کردند و محفلی عقد فرمود. (سندبادنامه ص43). گرماوه بان از غصه تنگدل شد. (سندبادنامه ص178). به وقت عود سلطان، حال او اعلام دادند. بر واقعهء او تنگدل شد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص360).
شرم زدم چون ننشینم خجل
سنگدلم چون نشوم تنگدل؟نظامی.
یهود چون این حکم بشنیدند که ایشان از این زمره و عداد نبودند و در این شمار داخل نگشته، نیک تنگدل و منضجر شدند. (جهانگشای جوینی).
از گشت روزگار مشو تنگدل که چرخ
بر یک نهاد ماند نخواهد همی مدام.سعدی.
رجوع به تنگدل و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنگدل کردن.

[تَ دِ کَ دَ] (مص مرکب)افسرده و غمگین کردن. ملول و ناخوش گردانیدن. اندوهناک کردن : خواجه گفت امروز بهترم ولیکن هر ساعتی مرا تنگدل کند این... (تاریخ بیهقی چ ادیب ص368).
سوی فرهاد رفت آن سنگدل مرد
زبان بگشاد خود را تنگدل کرد.نظامی.
به معجز بدگمانان را خجل کرد
جهانی سنگدل را تنگدل کرد.نظامی.

تنگدل گشتن.

[تَ دِ گَ تَ] (مص مرکب)غمگین و افسرده شدن. ملول و ناخوش گشتن. اندوهگین و غمناک گردیدن :
از آن مردمان تنگدل گشت شاه
بخوبی نکرد اندر ایشان نگاه.فردوسی.
وگر تنگدل گردی ای نامدار
سوی کابلستان یکی کن گذار.فردوسی.
بترسید کآید پس او سپاه
بدان ماندگی تنگدل گشت شاه.فردوسی.
چنان تنگدل گشت از او شهریار
که از گل نیامد جز از خار بار.فردوسی.
دوش باری چه سخن گفتم با تو صنما
که چنان تنگدل و تافته دل گشتی از آن؟
فرخی.
تنگدل گردی چون من سوی تو کم نگرم
ور سوی تو نگرم تو به دگر سو نگری.
فرخی.
جلدی و مردی همی پدید کنی
تنگدلی غمگنی ز بی عملی.ناصرخسرو.
گفتند اگر ما را پاره پاره کنی این کلمه را نگوییم تا آنکه یونس نومید شد و تنگدل گشت. (قصص الانبیاء ص133). مگر روزی این پسر به عذری دیرتر بخدمت آمد و سلطان بی او تنگدل گشته بود. (نوروزنامهء منسوب به خیام).
مشو ایمن که تنگدل گردی
چون ز دستت دلی به تنگ آید.(گلستان).
رجوع به تنگدل و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنگدلی.

[تَ دِ] (حامص مرکب)دل فگاری و آزردگی و غمگینی. (ناظم الاطباء). اندوهگینی. افسردگی. غمگینی. (فرهنگ فارسی معین) :
یا زنده شبی کز غم او آنکه درست است
از تنگدلی جامه کند لخته و پاره.خسروانی.
این من از تنگدلی گفتم و از تنگدلی
آن برآید که دل مرد نخواهد بزبان.فرخی.
سخن ندانم گفتن همی ز تنگدلی
چنین درشت سخن گشته ام به طبع و به جنگ.
فرخی.
چند ازین تنگدلی ای صنم تنگ دهان
هر زمانی مکن ای روی نکو روی گران.
فرخی.
رافضیم سوی تو و تو سوی من
ناصبیی نیست جای تنگدلی.ناصرخسرو.
صبر کنم با جهان از آنکه همی
کار نیاید نکو به تنگدلی.ناصرخسرو.
تا چو شبه گیسوان فرونهلد
کی رهد ای خواجه گل ز تنگدلی
جلدی و مردی همی پدید کنی
تنگدلی غمگنی ز بی عملی.ناصرخسرو.
زرد چرایی نه جفا می کشی
تنگدلی چیست در این دلخوشی؟نظامی.
خرقهء شیخانه شده شاخ شاخ
تنگدلی مانده و عذری فراخ.نظامی.
جام مینایی می، سدّ ره تنگدلی است
منه از دست که سیل غمت از جا ببرد.
حافظ.
رجوع به تنگدلی و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنگدلی کردن.

[تَ دِ کَ دَ] (مص مرکب) زاری کردن. غم خوردن. غمگین شدن :
وگر از تنگدلی کردن ما فایده نیست
اینهمه تنگدلی کردن ما خیره چراست؟
مسعودسعد.
رجوع به تنگدلی و تنگدل و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنگ دوزان.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان موگویی است که در بخش آخورهء شهرستان فریدن واقع است و 190 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

تنگ دوست علی.

[تَ عَ] (اِخ) دهی از دهستان ای تیوند است که در بخش دلفان شهرستان خرم آباد واقع است و 300 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

تنگ دوییه.

[تَ یی یَ] (اِخ) دهی از دهستان دراگاه است که در بخش سعادت آباد شهرستان بندرعباس واقع است و 254 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

تنگ دهان.

[تَ دَ] (ص مرکب) آنکه دهان تنگ دارد. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). معشوق. (فرهنگ رشیدی). از اسمای محبوب است. (آنندراج). دارندهء دهانی تنگ و زیبا : چند از این تنگدلی ای صنم تنگ دهان هر زمانی مکن ای روی نکو، روی گران. فرخی. با تو خو کردم و خو باز همی باید کرد از تو ای تندخوی سنگدل تنگ دهان. فرخی. || تنگ دهان؛ (اِ مرکب) دهان تنگ. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). دهان زیبا و دلربا : از زلف تو بوی عنبر و بان آید زآن تنگ دهان هزار چندان آید.فرخی. رجوع به تنگ دهن و تنگ دهانی شود.

تنگ دهانی.

[تَ دَ] (حامص مرکب)حالت تنگ دهان : تشبیه دهانت نتوان کرد به غنچه هرگز نبود غنچه بدین تنگ دهانی.حافظ. رجوع به تنگ دهان و تنگ دهن و تنگ و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنگ دهلیز.

[تَ دِ] (اِ مرکب) دهلیز تنگ. راهروی تنگ که ورود بدان سخت باشد. رجوع به مادهء بعد شود.

تنگ دهلیز کردن.

[تَ دِ کَ دَ] (مص مرکب) راه ورود بجایی را دشوار کردن. و در بیت زیر کنایه از مانع خواب شدن است : سکندر ز چین رای خرخیز کرد در خواب را تنگ دهلیز کرد.نظامی. رجوع به تنگ دهلیز و تنگ و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنگ دهن.

[تَ دَ هَ] (ص مرکب)خرددهن. || تنگ دهن؛ (اِ مرکب) دهان معشوق. (ناظم الاطباء). رجوع به تنگ دهان شود.

تنگ دیو.

[تَ وْ] (اِخ) دهی از دهستان سوسن است که در بخش ایزهء شهرستان اهواز واقع است و 190 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

تنگ راه.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان کوکلان است که در بخش مرکزی شهرستان گنبدکاوس واقع است و 200 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

تنگرس.

[تَ گَ] (اِ) گونه ای از اَرْجَنَگ، و تنگرس نامی است که در کرج و درهء زیارت به این درخت(1) دهند و نامهای دیگر آن، گیزی و شال چس است. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). درختی از تیرهء عنابها که خواص عمومی و دارویی تیرهء خود را دارد و چهار گونه از این گیاه تاکنون در جنگلهای شمالی ایران شناخته شده است. گونه های مختلف این گیاه در جنگلهای شمال خراسان و استپ های اطراف تهران نیز می رویند. میوهء گیاه مذکور در تداوی بعنوان مسهل مصرف می شود. ارجنگ. شال چس. شغال چس. قره میخ. قره زله. گیزی. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به جنگل شناسی کریم ساعی ج2 ص227، 260 و 261 و ارژن و کنگرس شود. (1) - Rhamnus.

تنگ رسیدن.

[تَ رَ / رِ دَ] (مص مرکب)تنگ دررسیدن. قریب رسیدن به کسی. (آنندراج). سخت نزدیک رسیدن به کسی یا چیزی : رسید آنگهی تنگ در شاه روم خروشید کای مرد بیداد شوم. فردوسی. چون طوسیان تنگ دررسند من پذیره خواهم شد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص435). و بعد از آن خبر یافت که لشکرها که به سه راه رفته بودند تنگ دررسیدند. (فارسنامهء ابن البلخی). چون میاجق قوت مقاومت نداشتی یاوگی آغازید و براه دینور... بیرون رفت و خوارزمشاه براَثر، چون تنگ رسید میاجق جملهء چهارپای پی کرد. (راحة الصدور راوندی). چون لشکر تنگ رسید او ترکمانان را گفت از من طمع ببرید. (راحة الصدور راوندی). - به تنگ رسیدن دست؛ بیچاره و درمانده شدن. عاجز آمدن. چاره و حیله ای نداشتن :... و ضاق بهم ذرعاً(1)؛ ای ضاق بهم ذرعة. بعضی مفسران گفتند ضاق قلبه؛ دلش تنگ شد به آن قوم و بعضی دیگر گفتند معنی آنست که دستش به تنگ رسید و این عبارتی است از آنکه چاره ندانست و حیله نیافت و در آن کار دست نتوانست زدن.... (تفسیر ابوالفتوح چ قمشه ای ج5 ص423). رجوع به تنگ و دیگر ترکیبهای آن شود. (1) - قرآن 11 / 77، 29/33.

تنگ رشید.

[تَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان سوسن است که در بخش ایزهء شهرستان اهواز واقع است و 108 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

تنگ رنبه.

[تَ رَمْ بَ] (اِخ) ناحیه ای در دارابگرد که قلعهء استوار رنبه در آن واقع است. رجوع به فارسنامهء ابن البلخی چ لیسترانج و نیکلسون ص131 و 159 شود.

تنگ رو.

[تَ] (ص مرکب) تنگ روی. رجوع به همین کلمه شود.

تنگ رواق.

[تَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان بویراحمد سرحدی است که در بخش کهکیلویهء شهرستان بهبهان واقع است و 150 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

تنگ رود.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان دیلمان است که در بخش سیاهکل شهرستان لاهیجان واقع است و 136 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

تنگ روده.

[تَ دِ] (اِخ) دهی از دهستان و بخش قیروکارزین است که در شهرستان فیروزآباد واقع است و 329 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

تنگ رودیان.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان دشمن زیاری است که در بخش فهلیان و ممسنی شهرستان کازرون واقع است و 365 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

تنگ روزی.

[تَ] (ص مرکب) درویش و مسکین و بی چیز و پریشان. (ناظم الاطباء). تنگدست. تنگ عیش. تنگ معاش. تنگ بخت. تنگ زیست. (از آنندراج) : چرا زیرکانند بس تنگ روزی چرا ابلهان راست بس بی نیازی؟ ابوالطیب مصعبی (از تاریخ بیهقی چ ادیب ص384). وآن تنگ دهان تنگ روزی چون عود و شکر به عطرسوزی.نظامی. آفتاب ار بگردد از سر سوز تنگ روزی شود ز تنگی روز.نظامی. نه روزی به سرپنجگی می خورند که سرپنجگان تنگ روزی شوند. سعدی (بوستان). نه آن تنگ روزیست بازارگان که بردی سر از کبر بر آسمان. سعدی (بوستان). اگر روزی به دانش برفزودی ز نادان تنگ روزی تر نبودی. سعدی (گلستان). بر آن تنگ روزی بباید گریست که از بیم تنگی بود تنگ زیست. امیرخسرو دهلوی. رجوع به تنگ و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنگ روی.

[تَ] (ص مرکب) کسی که به اندک مبالغه از شرم سخن قبول کند. (فرهنگ رشیدی). کنایه از شخصی است که به اندک مبالغه مطلب بزرگی را قبول کند. (برهان). کسی که بدون ابرام درخواست کسی را قبول نماید. (ناظم الاطباء). رجوع به تنک روی شود. || کنایه از بخیل و ممسک و ترشرو باشد(1). (انجمن آرا) : بنالید درویشی از ضعف حال بر تنگ رویی خداوند مال. سعدی (از انجمن آرا). || باریک چهره. (ناظم الاطباء). (1) - انجمن آرا این معنی را در ذیل کلمهء «تنگ رو» آورده و آن را چنین ضبط کرده است: با اول مضموم به ثانی زده... و رجوع به تنک روی شود.

تنگری.

[تَ گَ] (اِخ) خدای تعالی و تقدس. (آنندراج). در زبان ترکی نام حق تعالی است، از لغات ترکی و برهان و مدار. (غیاث اللغات). نام خدای تعالی به زبان مغولی. نام خدای تعالی نزد ترکان دور، و ترکان نزدیک تانری و تاری گویند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). ترکی قدیم، خدا. (از حاشیهء برهان چ معین). خدا و الله. (فرهنگ نظام) : نایب تنگری تویی کرده بتیغ هندویی سنقر کفرپیشه را سن سن گوی تنگری. خاقانی (دیوان چ سجادی ص424). خسرو ذوالجلالتین از ملکی و سلطنت مستحق الخلافتین از یلواج و تنگری. خاقانی (ایضاً ص430). ترکمانی ام هفتادساله، موی در گبری سفیدکرده از بیابان اکنون برمی آیم و تنگری و تنگری می گویم اللهالله گفتن می آموزم. (تذکرة الاولیاء عطار). ترک تویی ز هندوان چهرهء ترک کم طلب زآنکه نداد هند را صورت ترک تنگری. مولوی (از حاشیهء برهان).

تنگ ریز.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان میمند است که در بخش مرکزی شهرستان فیروزآباد واقع است و 268 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

تنگز.

[تَ گِ] (اِ) نام درختی است که خارهای بسیار تیز دارد و گل آن مانند گل کاسنی باشد و آتش هیزمش بغایت تند و تیز بود. (برهان) (از ناظم الاطباء) (از فرهنگ رشیدی). بمعنی تنگس است. (فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی). رجوع به تنگس شود.

تنگ زاهدشیر.

[تَ گِ هِ] (اِخ) دهی از دهستان ده پیر است که در بخش حومهء شهرستان خرم آباد واقع است و 240 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

تنگ زرد.

[تَ زَ] (اِخ) دهی از دهستان بهمئی گرمسیر است که در بخش کهکیلویهء شهرستان بهبهان واقع است و 240 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

تنگ زرد.

[تَ زَ] (اِخ) دهی از دهستان بوشگان است که در بخش خورموج شهرستان بوشهر واقع است و 317 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

تنگ زعفران.

[تَ زَ فَ] (اِ مرکب)برگهای زرد که در خزان می ریزد. (آنندراج). برگهای زردی که در پاییز از درخت می ریزد. (ناظم الاطباء).

تنگ زندگانی.

[تَ زِ دَ / دِ] (ص مرکب)تنگ زیست. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا): طمل؛ مرد تنگ زندگانی. (منتهی الارب از یادداشت ایضاً). رجوع به تنگ زیست شود.

تنگ زنگنه.

[تَ زَ گِ نَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان بوشهر است که 171 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

تنگ زهره.

[تَ زَ رَ / رِ] (ص مرکب)دل شکسته و مأیوس و ناامید. (ناظم الاطباء).

تنگ زیست.

[تَ] (ص مرکب) تنگدست. تنگ عیش. تنگ معاش. تنگ روزی. تنگ بخت. (آنندراج). پریشان و مضطرب و رنج رسیده. (ناظم الاطباء). معسر. متقشف. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : بر آن تنگ روزی بباید گریست که از بیم تنگی بود تنگ زیست. امیرخسرو دهلوی. رجوع به تنگدست و تنگ روزی و تنگ و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنگس.

[تَ گَ / گِ] (اِ) بمعنی تنگز است که درخت پرخار باشد و گلش به کاسنی ماند. (برهان) (آنندراج). تنگز. (ناظم الاطباء). نام درختی است که خارهای تیز بسیار داشته باشد و رنگ گل آن به رنگ گل کاسنی است و آتش هیزمش به غایت تند و تیز بود. (از فرهنگ جهانگیری). ارژن. (فرهنگ فارسی معین). به فتح اول و سوم، در کردستان به درخت ارژن(1) اطلاق شود. (ثابتی از حاشیهء برهان چ معین). رجوع به تنگز و ارژن شود. (1) - Amygdalus reuteri.

تنگ سادات.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان پشت کوه باشت و بابویی است که در بخش گچساران شهرستان بهبهان واقع است و 240 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

تنگسار.

[تَ] (اِ) بمعنی فسخ است و فسخ در لغت بمعنی ضعف و جهل و فساد رأی و نقصان عقل باشد. (برهان) (از انجمن آرا) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). || و به اصطلاح اهل تناسخ آنست که چیزی را دو مرتبه تزلزل واقع شود چنانکه روح انسانی به صورت حیوان دیگر جلوه نماید و آنرا بگذارد و بصورت نبات چمن پیرا شود. (برهان) (از انجمن آرا) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). از فرهنگ دساتیر نقل شد. (انجمن آرا). از برساخته های فرقهء آذرکیوان است. و رجوع به فرهنگ دساتیر ص240 شود.

تنگسال.

[تَ] (اِ مرکب) سال قحط و امساک باران. (آنندراج) (غیاث اللغات). سال قحط و کمیاب. (ناظم الاطباء). جدب. مقابل فراخ سال. سالی که حاصل کشت کم آمده باشد. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : وگر نامدی داشتندی به فال که ناچار برخاستی تنگسال.(گرشاسبنامه). و نیکی و بدی سال اندر جو پدید آید که چون جو راست برآید و هموار دلیل کند که آن سال فراخ بود و چون پیچنده و ناهموار برآید تنگ سال بود. (نوروزنامهء منسوب به خیام). زمستان درویش در تنگسال چه سهل است پیش خداوند مال.(بوستان). و از فروختن آن غله منع کرده اند و در قحط سالها و تنگسالها تا غایت که مردم از بی قوتی به جان رسیده اند. (تاریخ قم ص64). رجوع به تنگسالی و تنگ و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنگسالی.

[تَ] (حامص مرکب)خشکسالی. قحط. کمیابی و گرانی ارزاق. (فرهنگ فارسی معین). تنگی و کمیابی و قحط و قحطی. (ناظم الاطباء). رجوع به تنگسال و تنگ و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنگست.

[تَ گَ] (اِخ) نام جایی است که بلور آبی از آنجا آورند و بلور آبی نوعی از بلور است در غایت لطافت و نهایت شهرت. (برهان) (آنندراج). جایی که بلورهای خوب از آنجا آورند. (ناظم الاطباء).

تنگستان.

[تَ گِ] (اِخ) میانهء جنوب و مشرق بوشهر، درازای آن از چغادک تا خورشهاب یازده فرسخ، پهنای آن از دو فرسخ نگذرد. محدود است از جانب مشرق به نواحی اهرم و خورموج و از شمال به نواحی برازجان و از سمت مغرب و جنوب به دریای فارس... و قصبهء این ناحیه را نیز تنگستان گویند، نزدیک 200 خانه دارد پنج فرسخ از بوشهر و چهل وسه فرسخ از شیراز دور افتاده است. و اهالی دشتستان مردم ناحیهء تنگستان را تنگ سیر گویند و این ناحیه مشتمل است بر سی ویک ده آباد. (از فارسنامهء ناصری). به دهستانهای سمل، باغک، ساحلی و خاویز از بخش اهرم شهرستان بوشهر بطور کلی تنگستان، و سواحل خلیج فارس را در این قسمت، سواحل تنگستان گویند. رجوع به سمل و باغک و ساحلی و خاویز شود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

تنگستانی.

[تَ گِ] (ص نسبی) منسوب به تنگستان. || (اِ مرکب) گوشهء کوچکی است در همایون. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تنگ سرا.

[تَ سَ] (ص مرکب) بخیل. ممسک. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : ممدوح بماندند دو سه بارخدایان زین تنگدلان، تنگ دران، تنگ سرایان. سوزنی (یادداشت ایضاً). رجوع به تنگ بار و تنگ در و تنگ و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنگ سرخ.

[تَ سُ] (اِخ) دهی از دهستان رودبشار است که در بخش اردکان شهرستان شیراز واقع است و 115 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

تنگ سودا.

[تَ سَ / سُو] (ص مرکب)خلاف گشاده دل. کسی که در داد و ستد سختگیر باشد. بدمعامله : مرد تاجر گشاده دل باید تنگ سودا کشد زیان فراخ. سنجر کاشی (از آنندراج).

تنگسوق.

[تَ] (مغولی، اِ) تنسوق. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به تاریخ غازان ص39، 40، 179، 271 و 331 و تنسوق در همین لغت نامه شود.

تنگ سولک.

[تَ لَ] (اِخ) تنگی است در کوههای بختیاری که نقوش برجسته ای از عهد اشکانیان در آنجا یافته اند. رجوع به تاریخ صنایع ایران شود.

تنگ سیاه.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان طرهان است که در بخش طرهان شهرستان خرم آباد واقع است و 150 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

تنگ سیم.

[تَ] (ص مرکب) کم پول. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). فقیر. کسی که سیم اندک دارد : خاصه در دولت سرایی کاندر او مدحت سرای تنگ سیم آید، از او بیرون شود با تنگ سیم. سوزنی (از یادداشت ایضاً). رجوع به تنگ و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنگ شاپور.

[تَ گِ] (اِخ) تنگی است در حوالی شهر کازرون فارس که آن را خوره شاپور گویند و در آنجا شهری بوده که شاپور پادشاه ایران بنام خود بنا نموده و در میان آن تنگ فراخ رودی آب روان است که آنرا رود شاپور گویند و بر دو طرف رود حجاریها بر کوه کرده اند و صورتها ساخته اند و چهار مرتبه مقرر داشته اند، از طرف یمین شکل سوار است که کشیده اند و چنان می نماید که به چهارنعل سواران بحرکت آمده و هر مرتبه شانزده شکل سوار است و طرف دیگر پیاده صف کشیده و در زیر نقش شاپور در مرتبهء ثالث شکل سوار ایستاده است که خود شاپور باشد که یک تن را در زیر پای اسب انداخته و گویند... پیادگان هر یکی در دست چیزی دارند که از نظر سلطان می گذرند و نقش دیگر کوه که او نیز به شاپور می ماند و اکنون نیمی از آن باقی است. از زیر اشکال، جدول آبی از کوه تراشیده اند و به آن واسطه خراب شده است و این جدول را از رودخانه برداشته و تخمیناً رودخانه چهل پنجاه ذرع از زیر آن اشکال جاری است و از بالا از رود جدا کرده اند و یک طرف راه به جانب رودخانه است از آهک و سنگ بالا آورده اند تا اکنون آباد و بحال خود باقی است و بعضی جا سنگ را تراشیده ممر آب قرار داده اند، اکنون... نقوش دیگر نیز در آنجا حجاری و نقاری شده... (انجمن آرا) (آنندراج).

تنگ شام.

[تَ گِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) گیراگیر شام. (آنندراج). نزدیک شام : به این حال پریشان خنده بر صبح وطن دارد دل آواره ام در تنگ شام حلقهء مویی. مخلص کاشی (از آنندراج). رجوع به تنگ کلاغ پر و تنگ و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنگ شبیخون.

[تَ شَ] (اِخ) دهی از دهستان ده پیر است که در بخش حومهء شهرستان خرم آباد واقع است و 100 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

تنگ شدن.

[تَ شُ دَ] (مص مرکب)کم وسعت شدن. (ناظم الاطباء). ضیق گشتن. مقابل فراخ شدن : ز بس کشته و خسته بر دشت جنگ شد آوردگه را همه جای تنگ.فردوسی. از ایشان بکشتند چندان سپاه کز آن تنگ شد جای آوردگاه.فردوسی. بیابان چنان شد ز هر دو سپاه که بر مور و بر پشه شد تنگ راه.فردوسی. رنگ را اندر کمرها تنگ شد جای گریغ ماغ را اندر شمرها سرد شد جای شنا. ؟ (از لغتنامهء اسدی از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). تظلم زنانند بر شاه روم که بر مصریان تنگ شد(1) مرز و بوم.نظامی. از شوق اینکه روی تو گلرنگ می شود گل را قبای رنگ به بر تنگ می شود. عالی (از آنندراج). جسم زار ما ز بس بالید از غمهای او شد لباس زندگانی تنگ بر اندام ما. سلیم (ایضاً). || سخت و دشوار شدن. در مضیقه شدن. - تنگ شدن از چیزی؛ در مضیقهء آن افتادن : بباشیم تا دشمن از آب و نان شود تنگ و زنهار خواهد بجان.فردوسی. -تنگ شدن روزی؛ سخت شدن معاش و زندگی بر کسی : شنیدم که بر مرغ و مور و ددان شود تنگ روزی ز فعل بدان.(بوستان). -تنگ شدن زندگانی؛ سخت شدن آن : هر آنکس که پیش آید او را به جنگ شود در جهان زندگانیش تنگ.فردوسی. -تنگ شدن عالم؛ سخت و دشوار شدن جهان بر کسی : تنگ شد عالم بر او ازبهر گاو شورشور اندرفکند و گاوگاو.رودکی. - تنگ شدن عرصه؛ در سختی و فشار واقع شدن. ناتوان و درمانده شدن در اجرای امری. - تنگ شدن کار؛ سخت و دشوار شدن کارزار. صعب و مشکل شدن امری : زمانی همی گفت کاین روز جنگ بکار آیدم چون شود کار تنگ.فردوسی. چو شد زین نشان کار بر شاه تنگ پس پشت شمشیر و از پیش سنگ. فردوسی. به روز چهارم چو شد کار تنگ به پیش پدر شد دلاور پشنگ.فردوسی. عبدالله چون کارش سخت تنگ شد از جنگ بایستاد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص176). -تنگ شدن معاش؛ تنگ شدن روزی. سخت شدن زندگی. کم شدن وسایل زندگی. - تنگ شدن نفس؛ به سختی برآمدن دم. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : تا نفس ایشان تنگ نشود و خفقان نباشد... (ذخیرهء خوارزمشاهی از یادداشت ایضاً). || آشفته خاطر شدن. (ناظم الاطباء). ملول و غمزده شدن. غمگین شدن. اندوهناک شدن. و با دل ترکیب شود : رخ شاه ایران پرآژنگ شد وز آن کار دشمن دلش تنگ شد.فردوسی. دل شاه کاوس از آن تنگ شد که از بزم جایش سوی جنگ شد.فردوسی. و مدتی ببود آنجا و بازگشت که دلش تنگ شد و امروز اینجا به غزنین است. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص249). رجوع به تنگدل و دلتنگ و تنگ و دیگر ترکیبهای آن شود. || نایاب شدن. کم و دیریاب شدن. - تنگ شدن چیزی؛ کمیاب شدن آن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : و اندر سال ستة و اربعمائة (406 ه . ق.). غله تنگ شد. (تاریخ سیستان). - تنگ شدن خبر؛ دشواریاب شدن آن. (از آنندراج). - تنگ شدن دستگاه؛ بی چیز شدن. کم شدن مال و متاع : چه بینید گفت ای سران سپاه که ما را چنین تنگ شد(2) دستگاه.فردوسی. گر به این دستور گردد دستگاه عیش تنگ صبح نتواند تبسم را مکرر ساختن. صائب (از آنندراج). - تنگ شدن قافیه؛ نایاب و کمیاب شدن آن : شاها چو دل دشمن تو قافیه شد تنگ(3) با آنکه مکرر شد چون جود شهنشاه.فرخی. - تنگ شدن کَرَم؛ نایاب شدن جوانمردی. کم و دیریاب گردیدن کَرَم : به فرّ شه، که روزی ریز شاخست کرم گر تنگ شد روزی فراخست.نظامی. -تنگ شدن وقت؛ عبارت از کم فرصتی است. (از آنندراج). نزدیک به آخر رسیدن آن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || در راه بد شدن. || لذیذ شدن. (ناظم الاطباء). || سخت نزدیک رفتن : چو شد تنگ نزدیک تختش فراز نبوسید تخت و نبردش نماز.فردوسی. چو رامین تنگ شد بر پای دیوار بدیدش ویس از بالای دیوار. (ویس و رامین). شد آنگه برش رازگوینده تنگ نهان دشنهء زهرخورده به چنگ. (گرشاسبنامه). ملک بر فرش دیباهای گلرنگ جنیبت راند و سوی قصر شد تنگ.نظامی. رجوع به تنگ و دیگر ترکیبهای آن شود. (1) - بمعنی بعد هم ایهام دارد. (2) - هنگامی است که مهرک همهء گنج اردشیر را به تاراج داد. (3) - بمعنی سخت و گرفته هم ایهام دارد.

تنگ شراب.

[تَ شَ] (ص مرکب)زودمست یعنی کسی که از خوردن شراب زود مست گردد. (ناظم الاطباء). تنک شراب. رجوع به همین کلمه شود.

تنگ شرم.

[تَ شَ] (ص مرکب) که کُسی تنگ دارد. مقابل کُس فراخ. رجوع به تنگ و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنگ شق.

[تَ شَ] (ص مرکب) قلمی که چاک آن تنگ باشد. (ناظم الاطباء) : حرف مقصود نمی ریزد زود خامهء طالع ما تنگ شق است. عرفی (از آنندراج).

تنگ شکر.

[تَ گِ شَ کَ / شِ کَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از دهان معشوق باشد. (برهان) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء). کنایه از محبوب و دهان محبوب. (آنندراج) : پیش کآن تنگ شکر در لحد تنگ نهید بوسهء تلخ وداعی به شکر بازدهید.خاقانی. ملک بر تنگ شکّر بوسه بشکست که شکّر در دهان باید نه در دست لبش بوسیده گفتا انگبین است نشان دادش که جای بوسه این است. نظامی (از آنندراج). || فنی است از فنون کشتی و آن هر دو پای حریف تنگ گرفته زور بر سر و سینهء او آورده بر زمین زنند. (انجمن آرا) (غیاث اللغات) : آن زمان می کنی پشیمانی که به زیرت کشم به تنگ شکر. شفائی (از آنندراج).

تنگ شیان.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان شیان است که در بخش مرکزی شهرستان اسلام آباد غرب واقع است و 1895 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

تنگ صفربیگ.

[تَ صَ فَ بِ] (اِخ) دهی از دهستان رومشکان است که در بخش طرهان شهرستان خرم آباد واقع است و 120 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

تنگ طاق.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان زلفی است که در بخش الیگودرز شهرستان بروجرد واقع است و 217 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

تنگ ظرف.

[تَ ظَ] (ص مرکب) مرادف تنک ظرف به کاف تازی. (آنندراج) : دیدن لعل لبش خاموش می سازد مرا تنگ ظرفم، رنگ می مدهوش می سازد مرا. صائب (از آنندراج). ز چشم تنگ ظرف خود به چشمت برنمی آیم چسان گرداب گیرد بحر را در حلقهء دامی. بیدل (از آنندراج). و حق آنست که در این هر دو بیت محمول بر حقیقت است. (آنندراج). || پریشان و دلتنگ و ساده. (ناظم الاطباء). رجوع به تنک ظرف و مادهء بعد شود.

تنگ ظرفی.

[تَ ظَ] (حامص مرکب)دلتنگی و ساده لوحی و بدبختی. (از ناظم الاطباء). رجوع به مادهء قبل و تنگ و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنگ عبدال.

[تَ عَ] (اِخ) دهی از دهستان بهمئی گرمسیر است که در بخش کهکیلویهء شهرستان بهبهان واقع است و 160 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

تنگ عیش.

[تَ عَ / عِ] (ص مرکب) کنایه از مفلس و بی چیز. (برهان) (ناظم الاطباء). مفلس و دردمند. (غیاث اللغات). مفلس و بی چیز. (انجمن آرا). درویش و مفلس. (فرهنگ رشیدی). تنگ دست. تنگ معاش. تنگ روزی. تنگ بخت. تنگ زیست. کنایه از مفلس و تهیدست. (آنندراج) : بسا تنگ عیشان تلخی چشان که آیند در حله دامن کشان. (بوستان). بی رخت شد چون دهانت عیش من تنگ عیش است آنکه مهمانیش نیست. کمال خجندی (از آنندراج). گردون تنگ عیش به یک قرص ساخته صبح از دهن برآرد و شامش فروبرد. فیاض لاهیجی (از آنندراج). || صاحب اندوه. (برهان) (ناظم الاطباء) : جان ندارد هرکه جانانیش نیست تنگ عیش(1) است آنکه بستانیش نیست. سعدی. رجوع به مادهء بعد شود. (1) - بمعنی اول هم ایهام دارد.

تنگ عیشی.

[تَ عَ / عِ] (حامص مرکب)افلاس و بی چیزی. تنگدستی. تهیدستی. دست تنگی. عسرت معاش : ز تنگ عیشی بی تاب و توش گشته چو مور ز ناتوانی بی دست و پای مانده چو مار. مختاری. به تنگ عیشی من غنچه خنده ها دارد کنم صبوح به ته جرعه ای که ماند از دوش. دانش (از آنندراج). برای چیست دگر تنگ عیشی مرغان که غنچه کرده چو گلبن فراخ دامانی؟ سلیم (ایضاً). رجوع به تنگ و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنگ غروب.

[تَ گِ غُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) نزدیک غروب. تمام نزدیک غروب. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به تنگ کلاغ پر و تنگ و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنگ فرا گرفتن.

[تَ فَ گِ رِ تَ] (مص مرکب) مغموم شدن و بیزار گشتن و دلتنگ شدن. (ناظم الاطباء). رجوع به تنگ گرفتن شود.

تنگ فرصت.

[تَ فُ صَ] (ص مرکب)کم فرصت. (آنندراج) (ناظم الاطباء). || ابن الوقت. (ناظم الاطباء). رجوع به تنگ و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنگ فروبردن.

[تَ فُ بُ دَ] (مص مرکب) پوشیدن و ناپدید کردن. (شرفنامهء منیری) : فتاده ام به گروهی که در ثناشان نیست مساق لفظ رکیک و جمال معنی تنگ بقول نیک چو من نامشان برآرم زود به فعل بد سخنم را فروبرند به تنگ. ظهیر (از شرفنامهء منیری). رجوع به تنگ و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنگ فضا.

[تَ فَ] (ص مرکب) محقر. کم گنجایش. تنگ جای. جایی که کسی یا چیزی به دشواری در آن جای گیرد : قدر تو بر افلاک سپه راند و سپس گفت ما در تو نگنجیم که بس تنگ فضایی. خاقانی. رجوع به تنگ و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنگ فنی.

[تَ فَنْ نی] (اِخ) دهی از دهستان بالاگریوه است که در بخش ملاوی شهرستان خرم آباد واقع است و 270 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

تنگ قلعه.

[تَ قَ عَ] (اِخ) دهی از دهستان کوهدشت است که در بخش طرهان شهرستان خرم آباد واقع است و 180 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

تنگ کران.

[تَ کَ] (اِخ) جایی در شمال شرقی فسا که آتشکدهء ساسانیان در آن قرار دارد. رجوع به تاریخ صنایع ایران شود.

تنگ کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)دربند کردن و حبس نمودن و پای بند نهادن و اشکالات آوردن و اعتراض کردن و مخالفت کردن. (ناظم الاطباء). || سخت و فشرده کردن. راه گریز بستن. در تنگنا قرار دادن. راه رهایی را دشوار ساختن : بیفشرد ران رستم زورمند بر او تنگتر کرد خَمّ کمند.فردوسی. - تنگ کردن حرب؛ سخت و دشوار ساختن جنگ را : چون حرب شما را به سخن سخت کنم تنگ هرچند که بسیار نپائید روائید.ناصرخسرو. -تنگ کردن دل؛ غمگین کردن. در سختی و سوز غم قرار دادن. دلتنگ ساختن : کنون زآسمان خاست بانگ کلنگ دل ما چرا کردی از آب تنگ؟فردوسی. چنان دان که کیخسرو آمد بجنگ مکن خیره دل را بدین کار تنگ.فردوسی. وز غم او تنگ مکن نیز دل صبر همی کن که شب آبستن است. ناصرخسرو. شنیدم که مردان راه خدای دل دشمنان را نکردند تنگ.(گلستان). رجوع به تنگدل شود. - تنگ کردن راه؛ بستن راه. سخت و مشکل ساختن راه تا عبور غیرممکن شود : سکندر بدیوار رویین و سنگ بکرد از جهان راه یأجوج تنگ.(بوستان). -تنگ کردن روز؛ پریشان ساختن روزگار کسی را. به ستوه آوردن. در سختی قرار دادن کسی را. روز کسی را تیره و تار ساختن : ترا سوی دشمن فرستم به جنگ همی بر برادر کنی روز تنگ.فردوسی. -تنگ کردن کار بر کسی؛ دشوار کردن کار بر وی. در سختی و ناتوانی قرار دادن کسی را. به ستوه آوردن کسی را : اگر با سپاه اندرآیم به جنگ کنم بر یلان جهان کار تنگ.فردوسی. ازو کین کاموس جویم به جنگ بر ایرانیان بر کنم کار تنگ.فردوسی. - تنگ کردن معده؛ کنایه از پر خوردن و شکم پر کردن. معده پر کردن. (از آنندراج در ذیل معده). انباشتن شکم بحدی که جایی برای خوردن چیزی دیگر نباشد : به جز سنگدل کی کند معده تنگ چو بیند کسان بر شکم بسته سنگ؟ (بوستان). به تنگی بریزاندت روی رنگ چو وقت فراخی کنی معده تنگ.(بوستان). -تنگ کردن نفس؛ خفه کردن. (آنندراج) : نقش بر آیینه نتواند نفس را تنگ کرد از هجوم غم نگردد تنگ میدان خانه ام. صائب (از آنندراج). رجوع به تنگ و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنگ کرم.

[تَ کَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان رونیز جنگل است که در بخش حومهء شهرستان فسا واقع است و 403 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

تنگ کشیدن.

[تَ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) زین اسب را استوار کردن. آمادهء سواری ساختن اسب. تنگ را بر اسب محکم بستن : بیامد بپوشید خفتان جنگ کشیدند بر اسب شبرنگ تنگ.فردوسی. هنوز باش هم آخر چنان شود که سزاست همی کشند بر اسب مرادش اینک تنگ. فرخی. چو گور تنگ شود بر عدو جهان فراخ هر آن زمان که بر اسبش کشیده باشد تنگ. فرخی. هنوزت نگشته ست گهواره تنگ چگونه کشی از بر باره تنگ؟اسدی. - تنگ به بر کشیدن؛ سخت در آغوش گرفتن : از بس کشیده ابر به بر تنگ باغ را میدان خنده بر دهن غنچه تنگ گشت. صائب (از آنندراج). - تنگ در آغوش کشیدن؛ سخت در آغوش گرفتن. تنگ در بر کشیدن. تنگ به بر کشیدن. تنگ در بغل گرفتن : نکشم تنگ در آغوش نگاهش ترسم که خلد خار به پیراهن نازک بدنی. فطرت (از آنندراج). - تنگ در بر کشیدن؛ تنگ به بر کشیدن. تنگ در آغوش کشیدن. رجوع به تنگ به بر کشیدن و تنگ و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنگک غریب.

[تَ گَ غَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان بوشهر است که 113 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

تنگ کلاغ پر.

[تَ گِ کَ پَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) نزدیک روشن شدن صبح. آخر شب قماربازان، آنگاه که کلاغ به پرواز آید. نزدیکی های صبح. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || تنگ غروب. (فرهنگ عامیانهء جمالزاده). رجوع به تنگ غروب و تنگ و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنگ کله.

[تَ کَلْ لَ] (اِخ) دهی از دهستان افزر است که در بخش قیروکارزین شهرستان فیروزآباد واقع است و 111 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

تنگک محمدجعفری.

[تَ گَ مُ حَمْ مَ جَ فَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان بوشهر است که 103 تن سکنه دارد. (ازفرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

تنگ کیش.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان اربعهء پایین است که در بخش مرکزی شهرستان فیروزآباد واقع است و 313 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

تنگ گذاشتن.

[تَ گُ تَ] (مص مرکب)در فشار گذاشتن. در منگنه گذاشتن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). - تنگ گذاشتن بادنجان؛ (اصطلاح خانگی) ریختن بادنجان پخته و امثال آن در سبد و مانند آن و سنگ بر روی آن نهادن تا آبش برود، برای ترشی افکندن و جز آن. (یادداشت ایضاً). - تنگ گذاشتن جامه؛ در فشار اطو یا جز آن قرار دادن جامه برای هموار شدن. (از یادداشت های مرحوم دهخدا). - تنگ گذاشتن حبوب؛ در منگنه گذاشتن دانه های روغنی برای استخراج روغن آن. (از یادداشتهای بخط مرحوم دهخدا). || (اصطلاح بنایی) آب ریختن روی سنگ آهک پخته تا بشکفد. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تنگ گرفتن.

[تَ گِ رِ تَ] (مص مرکب)سخت گرفتن. (آنندراج). در فشار و مضیقه قرار دادن. دشوار گرفتن : چو با دوست دشوار گیری و تنگ نخواهد که بیند ترا نقش و رنگ.(بوستان). در حوصله ام نیست علی طاقت آهی از بس که مرا شوق بتی تنگ گرفته ست. علی خراسانی (از آنندراج). مگیر تنگ بمردم گرت امید بقاست که کفش تنگ همین یک دو روز بر سر پاست. مخلص کاشی (ایضاً). - تنگ گرفتن زمانه کسی را؛ در سختی قرار دادن او. ناسازگار گردیدن دنیا بر کسی : بر دل گشاده مرد نگیرد زمانه تنگ نهمار این سخن ز بزرگان شنوده ایم.قاآنی. -تنگ گرفتن کار؛ مشکل گرفتن آن : بدین تیزی اندر نیاید به جنگ نباید گرفتن چنین کار تنگ.فردوسی. - تنگ گرفتن کار بر کسی؛ او را در سختی و مضیقه قرار دادن. وی را در مشکل و درماندگی انداختن : تبه گردد او هم بدین دشت جنگ نباید گرفتن بر او کار تنگ.فردوسی. چو بر خسرو این کار گیریم تنگ مگر تیز گردد بیاید به جنگ.فردوسی. بر طاعت ما کار چنین تنگ مگیرید ای خوش کمران تنگ مبندید میان را. ابوطالب کلیم (از آنندراج). - تنگ گرفتن نفقه بر عیال؛ زن و فرزند را در سختی معیشت قرار دادن. آنان را در عسرت و نداری انداختن. وسیلهء گذران زندگی را از آنان دریغ داشتن. رجوع به تنگ و دیگر ترکیبهای آن شود. || در میان سینه و بازوان فشردن شدت علاقه را : سرش تنگ بگرفت و یک بوسه داد همانا که از شرم ناورد یاد.فردوسی. - تنگ اندر (به، در) بر گرفتن؛ سخت اندر کنار گرفتن. تنگ در آغوش گرفتن. تنگ در بغل گرفتن. تنگ اندر کنار گرفتن. در میان سینه و بازوان فشردن کسی را از شدت علاقه و میل : گرامیش را تنگ در بر گرفت چو بگشاد لب پوزش اندرگرفت.فردوسی. بیامد ورا تنگ در بر گرفت پر از خون مژه خواهش اندرگرفت. فردوسی. پدر تنگ بگرفت اندر برش فراوان ببوسید روی و سرش.فردوسی. گرفتش به بر تنگ و بنواختش گرامی بر خویش بنشاختش.فردوسی. هر قمْر یکی قصه به باغی دارد هر لاله گرفته ژاله ای در بر تنگ.منوچهری. بترس ای یار و تنگ اندر برم گیر که خوش باشد بهم اندر می و شیر. (ویس و رامین). به بر گرفت مرا تنگ و، تنگ اسب فراغ ببست گفتم یارا تو بر چه سودایی؟سوزنی. -تنگ اندر (در) کنار گرفتن؛ سخت در آغوش گرفتن. در میان سینه و بازوان فشردن : هوازی برآمد برم آن نگار مرا تنگ بگرفت اندر کنار.آغاجی. بوسه بیار و تنگ مرا در کناره گیر تا هر دو دارم از تو بدین راه یادگار.فرخی. ای یار دلربای، هلا خیز و می بیار می ده مرا و گیر یکی تنگ در کنار. منوچهری. - تنگ به (در) آغوش گرفتن؛ سخت در کنار گرفتن : سیاوش فرودآمد از نیل رنگ پیاده گرفتش به آغوش تنگ.فردوسی. -تنگ در بغل گرفتن؛ سخت در میان بازوان گرفتن. تنگ در آغوش گرفتن. تنگ در کنار و در بر گرفتن : از دور دلم جامهء او رنگ گرفته ست یا سوخته ای در بغلش تنگ گرفته ست. مخلص کاشی (از آنندراج). رجوع به تنگ و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنگ گزی.

[تَ گَ] (اِخ) یکی از دهستانهای بخش اردل شهرستان شهرکرد است که در شمال باختری این شهرستان قرار دارد. این دهستان کوهستانی است و سه رشته کوه در آن وجود دارد که از شمال بجنوب و بموازات هم قرار گرفته اند و امتداد این کوهها را مسیر زاینده رود از باختر به خاور بطور عمودی قطع می کند. و آب قراء این دهستان از شعبات زاینده رود تأمین می گردد. این دهستان از 26 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و در حدود 2227 تن سکنه دارد. راه شوسهء کوهرنگ از این دهستان می گذرد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

تنگ گشتن.

[تَ گَ تَ] (مص مرکب)تنگ شدن. کم وسعت گردیدن. ضیق گشتن. مقابل فراخ شدن : هنوزت نگشته ست گهواره تنگ چگونه کشی از بر باره تنگ؟اسدی. این همه کارهای پهن و دراز تنگ(1) و کوته به یک نفس گردد.خاقانی. || سخت و دشوار گشتن. تنگ شدن. در مضیقه شدن : بگشتند از اندازه بیرون به جنگ ز بس کوفتن گشت پیکار تنگ.فردوسی. -تنگ گشتن جهان بر کسی؛ تنگ شدن عالم بر او. سخت و دشوار شدن جهان بر وی : ز رستم کجا کشته شد روز جنگ ز تیمار بر ما جهان گشت تنگ.فردوسی. ز هر سو به تنگ اندر آورد جنگ برو بر جهان گشته از درد تنگ. فردوسی. - تنگ گشتن کار؛ تنگ شدن کار. سخت و دشوار گشتن امری. صعب و مشکل گردیدن کاری : چون کار بر... تنگ گشت یک خروار زر هدیه فرستاد. (تاریخ سیستان). || غمگین گشتن. آشفته خاطر گردیدن. اندوهناک گشتن. و با دل ترکیب شود : دل شیده گشت اندر آن کار تنگ همی بازخواند آن یلان را ز جنگ. فردوسی. رجوع به تنگ شدن و تنگ و دیگر ترکیبهای آن شود. (1) - بمعنی دوم هم ایهام دارد.

تنگ گلوره.

[تَ گُ رِ] (اِخ) دهی از دهستان جانکی است که در بخش مردکان شهرستان شهرکرد واقع است و 134 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

تنگ گیر.

[تَ] (نف مرکب) ممسک و کم خرج و کسی که فشار سخت دهد. (از ناظم الاطباء). سخت گیر: معطب؛ مرد تنگ گیر بر عیال. مقتر، قاتر؛ تنگ گیر بر عیال و غیره. (منتهی الارب از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || بخیل. || تنگ دست. (ناظم الاطباء). رجوع به مادهء بعد شود.

تنگ گیری.

[تَ] (حامص مرکب) امساک و کم خرجی. (ناظم الاطباء). کنایه از سخت گیری. (آنندراج): اقتار، حظلان؛ تنگ گیری در نفقه بر اهل و عیال. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : ز تنگ گیری چرخ خسیس نزدیک است که در گلوی هما صائب استخوان ماند. صائب (از آنندراج). || بخل و بخالت. (ناظم الاطباء). رجوع به مادهء قبل و تنگ و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنگ لب.

[تَ لَ] (ص مرکب) نازک لب و ظریف لب. (ناظم الاطباء).

تنگ لته.

[تَ لَ تَ] (اِخ) دهی از دهستان کلیجان رستاق است که در بخش مرکزی شهرستان ساری واقع است و 420 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

تنگل شور پایین.

[تَ گَ] (اِخ) دهی از دهستان پایین ولایت است که در بخش فریمان شهرستان مشهد واقع است و 228 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

تنگل مزار.

[تَ گَ مَ] (اِخ) دهی از دهستان شهرنو بالاولایت باخرْز است که در بخش طیبات شهرستان مشهد واقع است و 545 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

تنگلوش.

[تَ گَ] (اِخ) تنگلوشا. (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج) (شرفنامهء منیری). نام کتاب لوشای حکیم رومی است و صنایع و بدایع این کتاب در برابر صنایع و بدایع ارتنگ مانی نقاش است، و همچنانکه کتاب مانی را ارتنگ خوانند این کتاب را تنگ نامند. و بعضی گویند علم خانهء رومیان است در صورتگری و صنایع و بدایع نقاشی، و این در مقابل نگارخانهء چینی باشد. و بعضی گویند نام حکیمی است بابلی. (برهان). رجوع به تنگلوشا شود.

تنگلوشا.

[تَ گَ] (اِخ) بمعنی تنگلوش است که کتاب و صفحهء لوشای حکیم باشد، چه تنگ بمعنی صفحه(1) و لوشا نام حکیمی است رومی و بعضی گویند بابلی بوده و او صاحب علم کیمیا و سیمیا و تکسیر است و در صنایع و بدایع نقاشی و مصوِّری ثانیِ مانی بوده است، چنانکه کتاب مانی را ارتنگ می خوانند کتاب او را تنگ می گویند. و بعضی گفته اند تنگلوشا و ارتنگ نام دو کتاب است. و نام علم خانهء رومیان هم هست در نقاشی و صورتگری، و با ثانی مثلثه هم آمده است. (برهان). کتابی که لوشای حکیم صورتها و نقشها و اسلیمی خطائیها و گره بندیها و سایر صنایع و بدایع تصویر و نقاشی که خود اختراع کرده بود در آن ثبت نمود، و این کتاب در برابر ارتنگ مانی است و همچنانکه مانی سرآمد نقاشان چین بوده او سرآمد مصوِّران روم بوده و کارنامهء نقاشان چین را ارتنگ و کارنامهء نقاشان روم را تنگ نامند. (فرهنگ رشیدی) (از فرهنگ جهانگیری) (از انجمن آرا) (از آنندراج). بعضی آنرا از اهل روم دانسته اند و چنان نیست، اصح آنکه تنگ لوش از اهل بابل و معاصر ضحاک و بر ملت صابئین و صاحب کتاب وجوه و حدود بوده است... (انجمن آرا) (آنندراج). محمد معین در حاشیهء برهان آرد: تنگلوشای بابلی تألیف توکروس(2) یونانی بوده که ظاهراً در عهد انوشیروان از یونانی به پهلوی و کمی بعد، از پهلوی به زبان آرامی ترجمه شده و این نسخهء آرامی در دست مؤلفان اسلامی بوده است. بقول نالینو در کتاب علم الفلک، این کتاب که ظاهراً در قرن دوم هجری از زبان پهلوی به عربی ترجمه شده در بین منجمان اسلام معروف بود. و در تاریخ الحکماء قفطی آمده: «در دست مردم مشهور است» و علاوه بر اقتباسات و اقتطافاتی که در کتب عربی از آن دیده میشود قسمتهایی از آن در طی کتاب ابومعشر بلخی بنام المدخل الکبیر، که در سال 1160 اسکندری (224 - 275 ه . ق.) تألیف شده بدست ما رسیده و آن در فصل اول از مقالهء ششم آن کتاب است و عین این فصل را یعنی متن عربی آن را، بل در کتاب خود درج کرده و با آنچه از اصل یونانی کتاب توکروس بدست آمده تطبیق نموده است(3)، درنتیجه معلوم شده که این تنگلوشای بابلی مسلماً همان تکروس یونانی بوده که ظاهراً در نیمهء دوم قرن اول میلادی کتاب خود را به یونانی نوشته و بعدها به پهلوی ترجمه شده بوده و حتی در کتاب «بزیدج» (ویزیدک) پهلوی... از آن کتاب منقولاتی بوده است. در موقع ترجمهء کتاب توکروس از پهلوی به عربی که به «کتاب الوجوه و الحدود» معروف شده، به علت اغتشاش خط که قابل همه گونه تصحیف است اسم مؤلف که به پهلوی نوشته می شده به تنگلوش و تنگلوشا (تینکلوش، تینکلوس، طینفروس) تبدیل شده و نسبت بابلی بدان داده شده است (گاهی نسبت قوفانی هم هست که منسوب به قوف باشد که اکنون به عقرقوف معروف است). موضوع این کتاب صور نجومی (غیر از صور چهل وهشت گانهء معروف بطلمیوس) و دلالت طلوع آنها در افق شهری در موقع طلوع وجهی از وجوه دوازده گانه بر حوادث حیات مولود است که آنرا در بعض کتب عربی صور درجات فلک نامیده اند و به یونانی پاراناته لونتا(4) گویند. در کتاب ابومعشر صور وجوه برطبق عقیدهء یونان (مقصود بطلمیوس است) و عقیدهء هندوان و عقیدهء ایرانیان شرح داده شده و غالباً عقیدهء ایرانی از تنگلوشا نقل شده و اسامی فارسی آن صورتها نیز ثبت گردیده است. از این آثار استنباط می شود که ظاهراً این کتاب نیز ترجمهء صِرف از یونانی نبوده بلکه کتاب یونانی تا حدی به قالب ایرانی ریخته و مطالب ایرانی در آن داخل شده بود. کتابی که منسوب به تنگلوشا و ترجمهء ابن وحشیه است و اکنون بعضی نسخه های نادر از آن در یکی از کتابخانه های شخصی تهران نیز هست به اسم «صور الدرج و الحکم علیها فیما تدل علیه من طوالع المولودین لتنکلوشا البابلی القوفانی بترجمة ابن وحشیة»، بنابر تحقیقات نالینو بکلی مجعول است و هیچگونه ارتباطی با تنکلوس (توکروس حقیقی) ندارد و اص مطالب آن بی معنی و ساختگی است و از کتاب اصلی یعنی ترجمهء عربی از پهلوی خبری نیست و ظاهراً از میان رفته است. (از گاه شماری تقی زاده صص317-319) (علم الفلک، تاریخه عند العرب فی القرون الوسطی، نالینو چ روم 1911 م. ص202) : بنام قیصران سازم تصانیف به از ارتنگ چین و تنگلوشا.خاقانی. قطبی از پیکر جنوب و شمال تنگلوشای صدهزار خیال(5).نظامی. تنگی جمله را مجال تویی تنگلوشای این خیال تویی. نظامی. (1) - صفحه یا تخته ای باشد که نقاشان و مصوِّران اظهار و صنعت خود بر آن کنند. (2) - Teucros. (3) - Franz Boll. Sphaera, Neue und
griechische Texte Untersuchungen zur Geschichte der Sternbilder, Leipzig 1903. (4) - Paranatellonta.
(5) - ن ل: جمال.

تنگلی.

[تَ گِ] (اِخ) دهی از بخش اترک شهرستان گنبدقابوس است که از دو آبادی تنگلی گمرک و تنگلی خرابه تشکیل یافته و 500 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

تنگ لیراب.

[تَ] (اِخ) دهی از بخش دهدز شهرستان اهواز است که 115 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

تنگ لیراب.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان بهمئی سرحدی کهکیلویهء شهرستان بهبهان است که 150 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

تنگ مان.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان ریز است که در بخش خورموج شهرستان بوشهر واقع است و 2280 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

تنگ ماندن.

[تَ دَ] (مص مرکب) تنگ اندرماندن. گرفتار شدن. در سختی و مضیقه گیر کردن. راه فرار و نجات مسدود ماندن. در سختی و فشار و بی چیزی ماندن : شکیبایی و تنگ مانده به دام به از ناشکیبا رسیدن به کام.ابوشکور. و بهر طریقی کار بر لشکر شریک سخت کردند تا لشکر به تنگ اندر ماندند و گرسنه شدند. (تاریخ بخارا ص75).

تنگ مجد.

[تَ مَ] (اِخ) دهی از دهستان شش ده قره بلاغ است که در بخش مرکزی شهرستان فسا واقع است و 100 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

تنگ مخ.

[تَ مُ] (اِخ) دهی از دهستان جاوید است که در بخش فهلیان و ممسنی شهرستان کازرون واقع است و 400 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

تنگ معاش.

[تَ مَ] (ص مرکب) مفلس و فقیر و بینوا. (ناظم الاطباء). تنگ زیست. (مجموعهء مترادفات). تنگدست. (از آنندراج). تنگ عیش. تنگ روزی. تنگ بخت : به بخل وعده تراش و قناعت عیاش به صدق تنگ معاش و خوشامد جرار. عرفی (از آنندراج). رجوع به تنگ زیست و تنگدست و تنگ و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنگ موردان.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان گلاشکرد است که در بخش کهنوج شهرستان جیرفت واقع است و 180 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

تنگ موسی.

[تَ سا] (اِخ) دهی از دهستان سراب دوره است که در بخش چگنی شهرستان خرم آباد واقع است و 120 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

تنگ میخ کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)(اصطلاح نجاری) چوب و الوار را بر روی هم چیده و از اطراف به میخ استوار کردن تا بی تابی بخشکد و سپس برای بکار بردن در و پنجره و امثال آن بکار برند. (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تنگ میدان.

[تَ مَ / مِ] (ص مرکب) آنکه میدان کوتاه داشته باشد. (از آنندراج). که میدان او کم وسعت و محدود باشد : قدح قُعده کن ساتکینی جنیبت کز این دو جهان تنگ میدان نماید.خاقانی. هر لحظه ناوردی زنی جولان کنی مرد افکنی نه در دل تنگ منی ای تنگ میدان تا کجا؟ خاقانی. فزون(1) بینم اوصاف شاه از حساب نگنجد در این تنگ میدان کتاب. سعدی (از آنندراج). پرده پوش پای خواب آلود صائب دامن است با گران جانی ز خاک تنگ میدان سر مپیچ. صائب (ایضاً). نقش بر آئینه نتواند نفس را تنگ کرد از هجوم غم نگردد تنگ میدان خانه ام. صائب (ایضاً). و رجوع به مادهء بعد شود. (1) - ن ل: برون.

تنگ میدانی.

[تَ مَ / مِ] (حامص مرکب)کم وسعتی میدان. محدودیت : فلک هم مرکبی تند است کژجولان که چون کشتی عنان بر پاردم دارد ز روی تنگ میدانی. خاقانی. رجوع به مادهء قبل و تنگ و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنگنا.

[تَ] (اِ مرکب) تنگنای. تنگی. (برهان). ضیق و تنگی. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). تنگی هر چیزی. (شرفنامهء منیری). از: تنگ + نا (پسوند، همچون فراخنا و درازنا). (از حاشیهء برهان چ معین). || جای تنگ. (برهان) (ناظم الاطباء). تنگجای. (از شرفنامهء منیری). جای تنگ. مضیقه. (فرهنگ فارسی معین). به ضد فراخنا. جای تنگ. (انجمن آرا). مطلق جای تنگ. (غیاث اللغات). حق آنست که بمعنی مطلق جای تنگ است چنانکه از مواقع استعمال همین معلوم می شود. (از آنندراج) : ز تنگنای قناعت قدم منه بیرون که مرغ در قفس ایمن بود ز چنگل باز. عمعق. خو کرده به تنگنای شروان با تنگی آب و نان مادر.خاقانی. خاقانیا غریبم در تنگنای شروان دارم هزار انده، انده بری ندارم.خاقانی. برگذر زین تنگنای ظلمت اینک روشنی درگذر زین خشکسال آفت اینک مرحبا. خاقانی. صبح امید مرا به تاختن هجر برده و در تنگنای شام شکسته.خاقانی. از سموم قهرت اندر تنگنای معرکه چون عرق بیرون تراود مغز خصم از استخوان. ظهیر فاریابی (از آنندراج). وجوه امرای لشکر از اقامت رسم تعزیت و قیام به مهم تجهیز او به مدافعت ایشان پرداختند و برفور از تنگنای شهر به فضای صحرا انداختند. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص103). خسرو پیلتن بنام خدای کی در این تنگنای گیرد جای؟نظامی. شه دگرباره در گرفتن گور شد در آن غار تنگنای به زور.نظامی. علم بفکن که عالم تنگنایست عنان درکش که مرکب لنگ پایست.نظامی. ارسطو کجا تا به فرهنگ و رای برونم جهاند از این تنگنای؟نظامی. گدایی شنیدم که در تنگنای نهادش عمر پای بر پشت پای.(بوستان). بخاطرم غزلی سوزناک می گذرد زبانه می زند از تنگنای دل به زبان.سعدی. دور از هوای نفس که ممکن نمی شود در تنگنای صحبت دشمن مجال دوست. سعدی. خون خوری در چارمیخ(1) تنگنا در میان حبس و انجاس و عنا. (مثنوی چ خاور ص139). || سختی و فشار. (فرهنگ فارسی معین). سختی و دشواری. (ناظم الاطباء). محل زحمت و رنج. (از انجمن آرا) (از آنندراج). کار دشوار و پیچیده: و این تنگنایی باشد که طبیب را متحیر کند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). شهری به گفتگوی تو در تنگنای شوق شب روز می کنند و تو در خواب صبحگاه. سعدی. در تنگنای حیرتم از نخوت رقیب یارب مباد آنکه گدا معتبر شود.حافظ. در تنگنای حلقهء این اژدهای پیر شد چون لعاب افعی در حلق من زلال. مجد همگر (از آنندراج). || کوچهء تنگ. (غیاث اللغات). کوچهء تنگ، مقابل فراخنای. (آنندراج). معبر تنگ : آه را در تنگنای لب به زندان کن از آنک ماجرای درد را محرم نخواهی یافتن. خاقانی. زآب آتش زده کز دیده رود سوی دهان تنگنای نفس از موج شرر بربندیم. خاقانی (دیوان چ سجادی ص541). بیار آهی که چون از تنگنای لب رها گردد ترا گویند بر کیوان نگر کایوان و ماه اینک. خاقانی. برآنم کزین ره بدین تنگنای به خشنودی تو زنم دست و پای.نظامی. نقل است که یک روز می گذشت با جماعتی در تنگنای راهی افتاد و سگی می آمد، با یزید بازگشت و راه بر سگ ایثار کرد تا سگ را باز نباید گشت. (تذکرة الاولیاء عطار). شنیدم که در تنگنایی شتر بیفتاد و بشکست صندوق در.(بوستان). || کنایه از قبر و لحد. (برهان) (از فرهنگ فارسی معین) (از آنندراج) (انجمن آرا) : به خاک حافظ اگر یار بگذرد چون باد ز شوق در دل آن تنگنا کفن بدرم.حافظ. || دنیا. (برهان) (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین) : مانده شدی قصد زمین ساختی سایه بر این آب و گل انداختی باز چو تنگ آیی از این تنگنای دامن خورشید کشی زیر پای گرچه مجرد شوی از هر کسی بر سر آن نیز نمانی بسی. نظامی (مخزن الاسرار چ وحید ص118). عهد چنان شد که درین تنگنای تنگدل آیی و شوی باز جای. نظامی (ایضاً ص134). - تنگنای خاک؛ دنیا. (ناظم الاطباء) : تا درد و محنت است در این تنگنای خاک محنت برای مردم و مردم برای خاک. خاقانی. جز حادثات، حاصل این تنگنای چیست ای تنگ حوصله چه کنی تنگنای خاک؟ خاقانی. ای دوست دل منه تو در این تنگنای خاک ناممکن است عافیتی بی تزلزلی.سعدی. - || قالب آدمی. (ناظم الاطباء). رجوع بمعنی هفتم شود. - || قبر و لحد. (ناظم الاطباء). رجوع بمعنی پنجم شود. - تنگنای دهر؛ دنیا و روزگار. (ناظم الاطباء) : از جوهر زمانه خواص(2) وفا مجوی در تنگنای دهر خلاص روان مخواه. خاقانی. خاقانیا وفا مطلب زَاهل عصر از آنک در تنگنای دهر وفا تنگیاب شد.خاقانی. || قالب آدمی هم هست. (برهان) (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین). || درهء کوه و راه میان دو کوه. (برهان) (فرهنگ فارسی معین) (ناظم الاطباء). درهء میان کوه. (انجمن آرا). راهی میان دو کوه و درهء کوه. (از شرفنامهء منیری). درهء کوه و راه میان کوه و میان دو کوه. (آنندراج). به همهء معانی رجوع به تنگ و دیگر ترکیبهای آن شود. (1) - کنایه از چهارعنصر است. (2) - ن ل: خِلاص.

تنگنای.

[تَ] (اِ مرکب) تنگنا. رجوع به همین کلمه و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنگ نشیمن.

[تَ نِ مَ] (اِ مرکب) نشیمن تنگ که فراخ نباشد. (ناظم الاطباء). - تنگ نشیمن نهنگ؛ دنیا و آسمان و روزگار. (ناظم الاطباء). رجوع به تنگ شود.

تنگ نظر.

[تَ نَ ظَ] (ص مرکب)خردک نگرش. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). نظرتنگ. بخیل. کوته نظر : اشکم که به هر تنگ نظر، گرم نجوشم آهم که به هر سردنفس، یار نباشم. صائب (از آنندراج). رجوع به مادهء بعد و تنگ و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنگ نظری.

[تَ نَ ظَ] (حامص مرکب)خردک نگرشنی. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). کوته بینی. بخل. رجوع به مادهء قبل و تنگ و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنگ نفس.

[تَ نَ فَ] (ص مرکب) آنکه دچار ضیق النفس باشد. (از فرهنگ فارسی معین). || (اِ مرکب) شاید در اصل تنگی نفس. عسرالنفس. ضیق النفس. ربو. بهر. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). در تداول، ضیق النفس. بمعنی اخیر تنگی نفس صحیح است. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به تنگ و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنگ نیاز.

[تَ] (اِخ) دهی از بخش صالح آباد است که در شهرستان ایلام واقع است و 100 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

تنگو.

[تَ] (اِخ) پادشاه ختا و ختن. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری) (ناظم الاطباء). نام پادشاهی است از ملک ختن، و صحیح پیگو است. (از فرهنگ رشیدی). نام پادشاه چین و ختا بوده... و در فرهنگ رشیدی تصحیح تنگو به پیگو است که نام پادشاهی از ملک ختن بوده. (انجمن آرا) (آنندراج). ظاهراً مصحف منگو، رجوع شود به منگوقاآن در فهرست تاریخ مغول تألیف آقای اقبال. (حاشیهء برهان چ معین) : با حکم قدیم تو چه کسری و چه قیصر در پیش قضای تو چه خاقان و چه تنگو. خواجه عمید (از جهانگیری).

تنگوت.

[تَ] (اِخ) تنگفوت. پسر توشی بن چنگیز است. رجوع به تاریخ جهانگشای ج1 ص144، 145، 221 و 224 و ج2 ص237 شود.

تنگ و تا.

[تَ گُ] (اِ مرکب، از اتباع)دستگاهی از چوب که در آن جامه ها (پارچه ها) را می نهادند تا به چند تو محکم شود. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). - خود را از تنگ و تا نینداختن؛ با مقهوریت و مغلوبیت یا عدم وصول به مقصودی، وانمودن که مقهور و مغلوب و محروم نیست. نمودن که مرا باکی نیست، مرا عیبی نیست، مرا زیانی نرسیده است. اعتراف به مغلوبیت خود نکردن. به دروغ نمودن که در بحث یا جنگ و امثال آن مغلوب نشده است. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تنگ و تار.

[تَ گُ] (ص مرکب، از اتباع)تنگ و تاریک. بی وسعت و بی روشنایی. خلاف فراخ و روشن. محقر و تاریک : غار جهان گرچه تنگ و تار شده ست عقل پسند است یار غار مرا.ناصرخسرو. می نبیند آن سفیهانی که ترکی کرده اند همچو چشم تنگ ترکان، گور ایشان تنگ و تار. سنایی (از امثال و حکم دهخدا). رجوع به مادهء بعد و تنگ و همچنین تار و دیگر ترکیبهای این دو شود.

تنگ و تاریک.

[تَ گُ] (ص مرکب، از اتباع) تنگ و تار. بی وسعت و بی روشنایی. نقیض فراخ و روشن. تاریک و محقر : دور شو، دور شو ز نزدیکش روشنی شو ز تنگ و تاریکش.سنایی. رجوع به مادهء قبل و تنگ و همچنین تاریک و دیگر ترکیبهای این دو کلمه شود.

تنگ و ترش.

[تَ گُ تُ رُ] (ص مرکب، از اتباع) ناموزون و کوتاه و تنگ، در صفت جامه: جامه ای تنگ و ترش؛ جامه ای تنگ و بی اندام. جامه ای کوتاه و تنگ و ناموزون. لباسی بدشکل. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تنگ و توبره.

[تَ گُ رَ / رِ] (اِ مرکب، از اتباع) مجموع لوازم ستوری. لوازم اسب و غیره. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تنگوز.

[تَ] (ترکی، اِ) به ترکی خوک را گویند. (غیاث اللغات) (آنندراج). رجوع به مادهء بعد شود.

تنگوزئیل.

[تَ] (ترکی، اِ مرکب) سال خوک، سال دوازدهم دورهء دوازده سالهء ترکان. نام سال دوازدهم از دورهء دوازده سالهء تاریخ ترکان است، و امروز خوک را طنقوز و دُنُز گویند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). سال دوازدهم از دورهء اثناعشری که سال خوک باشد. (ناظم الاطباء). رجوع به تنگوز شود.

تنگه.

[تَ گَ / گِ] (اِ) مقداری از زر و پول به اصطلاح هر جایی. (برهان). زر و سیم و مس مسکوک و رایج و پول نقد. تنکه. (ناظم الاطباء). نوعی از نقدینهء رایج هندوستان و آن دو فلوس باشد و در برهان... و صاحب تاریخ فرشته در ذکر سلطان علاءالدین خلبجی می نگارد که در آن عصر تکتوله، طلا و نقرهء مسکوک را می گفتند و تنگه نقرهء پنجاه جیتل مس را می خواندند و مقدار وزن آن معلوم نیست و از افواه شنیده شد که دو توله ربع کم بود و من آن وقت چهل سیر بود و هر سیر بیست وچهار توله. (آنندراج) (انجمن آرا). مقداری از زر و سیم. مقداری پول. قطعهء کوچک از طلا و نقره. (فرهنگ فارسی معین) : اگر تو عفو کنی بر دلم ببخشایی کنم ز تنگه به بالای این حصار انبار. مسعودسعد. کمینه خدمت هر یک ز تنگه صد بدره کهینه هدیهء هر یک ز جامه صد خروار. مسعودسعد. آری ز ترک خانان بسته به بند پای رایان ز هند و پیلان کرده ز تنگه بار. مسعودسعد. در راه چند تنگهء زر یافته است... در راه چند تنگهء زر دیدم. (انیس الطالبین بخاری ص128). - تنگهء کسی را خرد کردن نتوانستن؛ با زیادخواهی های او برنیامدن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || رشته و خمیر باریک و بلند. (ناظم الاطباء). ... و نیز از آرد فطیرکرده مثل تنگه های نقره می سازند و «بغرا» می پزند و آنرا تنگه بغرا نامند. (شرفنامهء منیری). رجوع به تنگه بغرا و برگ بغرا (ذیل برگ) و بغرا شود. || جای تنگ و درهء کوه. || راه تنگ. (ناظم الاطباء).

تنگه.

[تَ گَ / گِ] (اِ) شاخه ای از دریا که بین دو خشکی واقع است و دو دریا را بهم ارتباط می دهد. باب: تنگهء جبل طارق که بحر روم را به اقیانوس اطلس پیوندد. (فرهنگ فارسی معین). بغاز: تنگهء بسفر. تنگهء داردانل. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || گاهی تنگه را خلیج نیز گفته اند در قدیم. (یادداشت ایضاً).

تنگه.

[تَ گَ] (اِخ) نام شهری است در کنار دریا و در تواریخ آمده که گرشاسب حاکم آنجا را کشته و از خود حکمرانی در آنجا گذاشته، و معرب آن طنجه است و آن بلادی از مغرب است. (آنندراج). نام بندری است به مراکش به ساحل جبل الطارق که عرب آن را طنجه گوید. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به طنجه شود.

تنگه.

[تَ گَ] (اِخ) دهی از دهستان لاویج است که در بخش نور شهرستان آمل واقع است و 100 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

تنگه بالا.

[تَ گَ] (اِخ) دهی از دهستان ماروسک است که در بخش سرولایت شهرستان نیشابور واقع است و 200 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

تنگهء بغرا.

[تَ گَ / گِ یِ بَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از برگ بغرا است. (از برهان) (آنندراج). رشته ای که بدان آش بغرا می سازند. (ناظم الاطباء) : قلیه صراف است و روغن مشتری در میانْشان تنگهء بغرا خوش است. بسحاق اطعمه. رجوع به تنگه شود.

تنگه راز.

[تَ گَ] (اِخ) دهی از دهستان مانه است که در بخش مانهء شهرستان بجنورد واقع است و در حدود 300 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

تنگی.

[تَ] (حامص) کم عرضی. کم پهنایی. مقابل گشادی و فراخی. (فرهنگ فارسی معین). کم پهنایی و کم عرضی. (ناظم الاطباء). ضیق. مضیقه. تنگنا. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : در آن بیشه بد جای نخجیرگاه به پیش اندر آمد یکی تنگ راه ز تنگی چو گور ژیان برگذشت پدید آمد آنجای باغی بدشت.فردوسی. ز تنگی کجا راه بد بر سپاه فراوان بمرد اندر آن تنگ راه.فردوسی. زبر آن گرمی و گرانی شکم مادر و زیر او انواع تاریکی و تنگی. (کلیله و دمنه). و از تنگی مخرج آن رنج بیند که در هیچ شکنجه آن صورت نتواند کرد. (کلیله و دمنه). و کشاکش و نهادن... و تنگی گهواره را خود نهایت نیست. (کلیله و دمنه). که سگ را چون در تنگی بگیرند، بگزد. (کلیله و دمنه). ز تنگی مکان و دورنگی زمان بس بجان آمدم زین دوتا می گریزم.خاقانی. دهانش ارچه نبینی مگر به وقت سخن چو نیک درنگری چون دلم به تنگی نیست. سعدی. - امثال: تنگی خانه از درون در است؛ کنایه از آنست که وجود نیک و بد امروزی نیست بلکه از روز ازل است. (آنندراج). - تنگی نفس؛ ضیق النفس(1). گرفتگی راه تنفس. عسرالنفس. بیماریی که نفس کشیدن بر بیمار سخت بود. رجوع به نفس تنگی شود. || دشواری و سختی. آزردگی و گرفتاری و مزاحمت. (ناظم الاطباء) : بدان تنگی(2) اندر همی زیستی زمان تا زمان زار بگریستی.دقیقی. ز تنگی چو خواهی که گردی رها از این بدکنش ترک نراژدها.فردوسی. مگر کشور آید ز تنگی(3) رها بمن بازبخشش تو ای پادشا.فردوسی. همان به کزین شهر بیرون شویم ز تنگی و سختی به هامون شویم.فردوسی. بدان تنگی اندر بجستم ز جای یکی مهربان بودم اندر سرای.فردوسی. چونکه نه ماهه شد بچه ز شکم بدرآید رهد ز تنگی(4) و غم.بهاءالدین ولد. پیری عالم نگر و تنگیش تا نفریبی به جوان رنگیش.نظامی. - تنگی دل؛ دلتنگی. غم و اندوه. تنگ دلی : همی بود خراد برزین سه ماه همی داشت این رازها را نگاه به تنگی دل اندر قلون را بخواند بدان نامور جایگاهش نشاند.فردوسی. خدای عزّوجل دعای او را مستجاب گردانید و یک خانه در بهشت فرستاد از یاقوت سرخ به فضل خویش تا تنگی دل آن برود. (قصص الانبیاء). || افلاس و مسکنت. مسکینی و گدایی. (ناظم الاطباء). کمیابی. عسرت. ضیق معاش. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). نیاز. نداری : از اندوه شادی دهد آسمان فراخی ز تنگی بود بیگمان.ابوشکور. بدینگونه تا هفت سال از جهان ندیدند سبزی کهان و مهان... چو پیروز از آن روز تنگی برست به آرام بر تخت شاهی نشست.فردوسی. دگر سال روی هوا خشک شد ز تنگی به جوی آب چون مشک شد. فردوسی. ز باران هوا خشک شد هفت سال دگرگونه شد بخت و برگشت حال شد از رنج تنگی جهان پرنیاز همی بود از هر سویی ترکتاز.فردوسی. بود مام کودک نهفته نیاز همی دارد آن تنگی خویش راز.فردوسی. ز پوشیدنی ها و از خوردنی از افکندنی هم ز گستردنی بر او هیچ تنگی نباید به چیز که جز این سخن ها نیرزد به نیز.فردوسی. شد از رنج و تنگی جهان پرنیاز برآمد بر این روزگاری دراز.فردوسی. ز چندین مال و چندین زر که برپاشی و بپریشی عجب باشد که باشد در جهان تنگی و درویشی. فرخی. ازین پنگان برون نور است و نعمتهای جاویدی همه تنگی و تاریکیست اندر زیر این پنگان. ناصرخسرو. و هفت گاو لاغر، هفت سال تنگی و قحطی عظیم بود. (قصص الانبیاء). اگر [ برآمدن نور از قبر مسیح ] نیمروز باشد دانند که سال میانه باشد و اگر اول روز بود فراخی بود و اگر آخر بود قحط و تنگی باشد. (مجمل التواریخ). وقتی تنگی رسید و او ایادیان را بسیار مؤنت کرد پس گفتند او ما را بدل است از آب آسمان یعنی باران و فراخی. (مجمل التواریخ). بر خورش تنگی آنچنان زد راه کآدمی چون ستور خورد گیاه.نظامی. بازگفتند قصه با بهرام که در آفاق تنگی است تمام.نظامی. به تنگی بریزاندت روی رنگ چو وقت فراخی کنی معده تنگ.(بوستان). چو کم خوردن طبیعت شد کسی را چو سختی پیشش آید سهل گیرد وگر تن پرور است اندر فراخی چو تنگی بیند از سختی بمیرد.(گلستان). درویش ضعیف حال را در تنگی خشکسال مپرس. (گلستان). جهان پر ز آشوب و تشویش و تنگی(5). (گلستان). وجودم به تنگ آمد از جور تنگی(6) چو یأجوج بگذشتم از سد سنگی.سعدی. بر آن تنگ روزی بباید گریست که از بیم تنگی بود تنگ زیست.امیرخسرو. -تنگی دست؛ تنگ دستی. دست تنگی. فقر. نداری. سختی معیشت. عسرت : همچون ردهء مور بدرْشان شده از حرص وز تنگی دست این گُرُه شعرسرایان.سوزنی. گفت بهر مصلحت فرموده است نی برای بخل و نی تنگیّ دست.سوزنی. رجوع به تنگدستی شود. - تنگی سال؛ کنایه از قحط و امساک باران. (آنندراج) : آنکس که فراخ روزی آمد از تنگی سال غم ندارد. باقر کاشی (از آنندراج). || نزدیکی. (ناظم الاطباء). نزدیکی سخت : چو آمدْش رفتن به تنگی فراز یکی گنج را در گشادند باز چو بگشاد آن گنج آباد را وصی کرد گودرز گشواد را.فردوسی. سپهدار پیران ندانست راز که روز بد آمد به تنگی فراز.فردوسی. زمانه چو آید به تنگی فراز همانا نگردد به پرهیز باز.فردوسی. فرستاده چون شد به تنگی فراز زبان کرد گویا و بردش نماز.فردوسی. همی تاخت اسپ اندرین گفت و گوی یکایک به تنگی رسید اندر اوی.فردوسی. ازو شد دل پیلتن پرنهیب بترسید کآمد به تنگی نشیب(7).فردوسی. تو ای بدگمان چارهء خویش ساز که آمد به تنگی زمانت فراز.فردوسی. چو آمد به تنگی سپهدار چیر سبک سام گرد آمد از پیل زیر. (گرشاسبنامه). || مضبوطی و استحکام. || (اِ) جوال و خریطه. (ناظم الاطباء). || (ص نسبی) آنکه در دره زندگی کند. منسوب به درهء کوه. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : به زلف تنگ ببندد بر آهوی تنگی(8) به دیده دیده بدوزد ز جادوی محتال. منجیک. عقاب تیر ترا چون گشاده پر گردد سرین و سینه برد تحفه آهوی تنگی(9). اخسیکتی. بهمهء معانی رجوع به تنگ و دیگر ترکیبهای آن شود. . (فرانسوی) (1) - Asthme
(2) - بمعنی سوم هم مناسب است. (3) - بمعنی اول هم ایهام دارد. (4) - بمعنی دوم هم اشارتی هست. (5) - بمعنی دوم هم اشارتی هست. (6) - بمعنی دوم هم اشارتی هست. (7) - نشیب بمعنی بدبختی است. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). (8) - محتمل است منسوب به تنگ بمعنی ولایتی از ترکستان باشد. قیاس شود با آهوی تتاری. (9) - محتمل است منسوب به تنگ بمعنی ولایتی از ترکستان باشد. قیاس شود با آهوی تتاری.

تنگیاب.

[تَنْگْ] (ن مف مرکب) آنچه به دشواری بدست آید و عزیزالوجود باشد. (برهان) (از ناظم الاطباء). هرچه به دشواری تمامتر دست دهد و فراخ نبود. (شرفنامهء منیری). آنچه به دشواری بدست آید و دیر یافته شود، و آنرا دیریاب نیز گفته اند. (آنندراج) (انجمن آرا). کمیاب. (ناظم الاطباء) : وین عجایبتر که چون این هشت با من یار کرد هشت چیز از من ببرد و هشت چیز تنگیاب. فرخی. اگر ز(1) حرمت آن دست و آن عنانستی وگرنه عزت آن پای و آن رکابستی چو از غرور(2) اثر ظلم برفزونستی چو کیمیا به جهان عدل تنگیابستی. ادیب صابر. حال من در هجر او چون زلف او شد تیره فام صبر من در عشق او چون وصل او شد تنگیاب. ادیب صابر. صاحب ستران همه، بانگ بر ایشان زدند کاین حرم کبریاست، بار بود تنگیاب. خاقانی. خاقانیا وفا مطلب زَاهل عصر از آنک در تنگنای دهر وفا تنگیاب شد.خاقانی. سپاهی عزب پیشه و تنگیاب(3) چو دیدند رویی چنان بی نقاب.نظامی. در عشق که وصل تنگیابست شادی به خیال یا به خوابست.نظامی. به آسانی نیابی سرّ این کار که کاری سخت و سرّی تنگیاب است. عطار. خاک پایت گر به جانی دست دادی، جان فراخ بود الحق، لیک بودی خاک پایت تنگیاب. ؟ (از شرفنامهء منیری). رجوع به تنگ و دیگر ترکیبهای آن شود. (1) - ظ: اگرنه... (2) - ظ: چو ارغنون. (3) - ظ. در این بیت وصف بمعنی فاعلی آن بکار رفته یعنی آنکه به سختی و دشواری چیزی را بدست آرد.

تنگیره.

[تَ رَ / رِ] (اِ) دیگچهء مسی و کتلی و دیگ. (ناظم الاطباء).

تنگی سر.

[تَ سَ] (اِخ) دهی از دهستان ژاوه رود است که در بخش رزاب شهرستان سنندج واقع است و 107 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

تنگی کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب) به سختی بیرون آمدن. (ناظم الاطباء). || خست. خودداری. امساک کردن : توانگر که تنگی کند در خورش دریغ آیدش پوشش و پرورش.فردوسی. رجوع به تنگ و تنگی و دیگر ترکیبهای این دو شود.

تنگی کشیدن.

[تَ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) عسرت کشیدن. سختی کشیدن : چه فارغند ز بیم فشار تنگی قبر کسان که تنگی مسکن کشیده اند امروز. صائب (از آنندراج). رجوع به تنگی شود.

تنگین.

[تَ] (ص نسبی) تنگ. ضیق. (فرهنگ فارسی معین) : تا نیفتد بانگ نفخش این طرف تا دهد آن گوهر از تنگین صدف.مولوی.

تنم.

[تَ] (ع مص) خوردن شتر درخت تنوم را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنما.

[تُ] (اِخ) موضعی است از نواحی طائف در مصر. (از معجم البلدان).

تنماص.

[تَ] (ع مص) برچیدن موی. (آنندراج). تنمیص. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به تنمیص شود.

تنمر.

[تَ نَمْ مُ] (ع مص) دراز کشیدن آواز وقت ترسانیدن و بیم کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || پلنگی نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تشبه به پلنگ در خلق و رنگ. (از اقرب الموارد). || در خشم شدن چون پلنگ. (زوزنی از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). خشم گرفتن و زشتخوی شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) : بر حول و قوت خویش اعتماد کرد و از عواقب خطر و تهور و خواتیم بغی و تنمر غافل ماند. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص197). || دگرگون گشتن و متغیر شدن، یقال: تنمر له؛ تشبیه است به پلنگ، بدان جهت که پلنگ دیده نشود مگر آنکه از خشم متغیر و برگردیده باشد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

تن مرده.

[تَ مُ دَ / دِ] (ن مف مرکب)مرده تن. بی جان. بی روح : سوزنده و تن مرده تر از شمع به مجلس لرزنده و نالنده تر از تیر به پرتاب.خاقانی. رجوع به تن شود.

تنمس.

[تَ نَمْ مُ] (ع مص) پنهان شدن در خانهء صیاد. (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد). || آمیخته و بهم شدن کار. (از اقرب الموارد).

تنمص.

[تَ نَمْ مُ] (ع مص) کسی را فاکردن زن تا موی از روی وی برکند. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). خود را به موی چیدن دادن، منه الحدیث: لُعِنَت النامصة و المتنمصة؛ ای المزینة و المتزینة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). به بند گرفتن زن موی پیشانی را برای برکندن آن. (از اقرب الموارد). || چرانیدن چارپا گیاه تر را. (از اقرب الموارد).

تنمل.

[تَ نَمْ مُ] (ع مص) جنبیدن و بعض قوم در بعض درآمدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و در الاساس: تحرکوا و تموجوا. (اقرب الموارد).

تنمی.

[تَ نَمْ می] (ع مص) رفتن باز از جایی به جایی و بلند شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بلند گردیدن چیزی از جای خود به جایی دیگر، و در صحاح و قول اعشی: لایتنمی لها فی القیظ یهبطها، قال ابوسعید: لایعتمد علیها. (از اقرب الموارد).

تنمیر.

[تَ] (ع مص) خشم گرفتن و بدخوی شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). تنمر. (اقرب الموارد). || دگرگون ساختن و ترش کردن روی. (از اقرب الموارد). رجوع به تنمر شود.

تنمیس.

[تَ] (ع مص) پنهان داشتن مکر و عیب از کسی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || روغن رسیدن به موی و چرک گردیدن آن. (از اقرب الموارد). || ناخوش بوی گردیدن دوغ. (از اقرب الموارد). رجوع به منمس شود.

تنمیش.

[تَ] (ع مص) پوشیدن راز. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || سخن چینی کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تنمیص.

[تَ] (ع مص) برچیدن موی را: نمص الشَّعر تنمیصاً و تنماصاً (شُدِّدَ للکثرة). (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد): و نمصت حاجبها تنماصا. (از اقرب الموارد).

تنمیط.

[تَ] (ع مص) راه نمودن به سوی چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). یقال: من نمط لک علی هذا؛ ای من دَلَّک علیه. (اقرب الموارد).

تنمیغ.

[تَ] (ع مص) آمیختن سیاهی و سرخی و سپیدی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنمیق.

[تَ] (ع مص) نوشتن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (غیاث اللغات). نیکو نوشتن کتاب را و آراستن به کتابت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). آراستن کتاب به کتابت. (آنندراج): نمق الکتاب؛ ای نقش و صور. (تاج المصادر بیهقی). || نگارین کردن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تنمیة.

[تَ یَ] (ع مص) گوالیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). افزایش و بالیدگی. (غیاث اللغات). || افزون کردن. (آنندراج). تنمیهء مال و جز آن؛ افزایش آن. (از اقرب الموارد). || برداشتن حدیث و خبر بکسی و نسبت کردن آن بکسی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). نقل کردن نه بصواب. (تاج المصادر بیهقی). || سخن رسانیدن به بدی و سخن چینی کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). آشکار کردن سخن بوجه سخن چینی. (آنندراج). یقال: فلان ینمی احادیث الناس. (اقرب الموارد). || افروختن آتش به هیمه. (تاج المصادر بیهقی). هیزم بر آتش نهادن و درگیرانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). بلند کردن آتش و بسیار کردن هیمه در آن تا زیاده شود. (آنندراج).

تنند.

[تَ نَنْ] (اِ) عنکبوت باشد. (برهان) (ناظم الاطباء). تنندو. تننده. (انجمن آرا) (آنندراج) (فرهنگ رشیدی). تندو. (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی). هر سه بمعنی عنکبوت و جولاه باشد. (آنندراج) (انجمن آرا). هر چهار بمعنی عنکبوت. (فرهنگ رشیدی). دیوپای. غنده. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به این کلمات و تنندو شود. || (ص) مردم کاهل و تنبل را نیز گویند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کاهل. (فرهنگ رشیدی).

تنندو.

[تَ نَنْ] (اِ) غنده بود یعنی عنکبوت، دیوپای نیز گویند. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص407). بمعنی تنند است که عنکبوت باشد. (برهان). تندوست. (شرفنامهء منیری). عنکبوت. (صحاح الفرس) (ناظم الاطباء). عنکبوت باشد و آن را تننده و تندو نیز گفته اند. (انجمن آرا). تنند و تننده. (انجمن آرا) (آنندراج) (فرهنگ رشیدی). تندو. (فرهنگ رشیدی) : ز باریکی و سستی هر دو پایم تو گویی پای من پای تنندوست(1). آغاجی (لغت فرس اسدی چ اقبال ص407). شود در پناهت چو سد سکندر اگر خانه سازم ز تار تنندو(2). معزی (از فرهنگ رشیدی). رجوع به تندو و تنند و تننده شود. || نسج عنکبوت. || نورد جولاهگان. (ناظم الاطباء). رجوع به تننده (اِ) شود. (1) - ن ل: تنند است. (2) - در فرهنگ جهانگیری: ز تار تننده. و شاهد تننده آمده است.

تننده.

[تَ نَنْ دَ / دِ] (نف) آنکه می تند و کشنده و پیچنده. (ناظم الاطباء). صفت فاعلی از تنیدن. کسی که عمل تنیدن را بجای آورد. رجوع به تنیدن و مادهء بعد شود.

تننده.

[تَ نَنْ دَ / دِ] (اِ) عنکبوت. غنده. (فرهنگ اسدی نخجوانی). عنکبوت. (صحاح الفرس) (زمخشری) (منتهی الارب). بمعنی تندو است که عنکبوت باشد. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری). تنند و تنندو. (انجمن آرا) (آنندراج) (فرهنگ رشیدی). تندو. (انجمن آرا) (فرهنگ رشیدی). || آلتی هم هست جولاهگان را که آنرا مکوک می گویند. (برهان). آنکه جولاهگان ریسمان بدو پیچند. (صحاح الفرس). چوبی که جولاهان سر ریسمان در میان آن نهند و می گردانند تا آن ریسمان که در میان آنست بتند. (فرهنگ رشیدی). رجوع به تندو و تنند و تنندو شود.

تنن له بن.

[تُ نُ لِ بَ] (اِخ)(1) تنن. یکی از شهرهای عمدهء ایالت ساووای علیا است که در ادوار پیشین پایتخت شابله(2) بود. این شهر در کنار دریاچهء لمان(3) واقع است و در حدود 14000 تن سکنه دارد. محصول عمدهء آن پنیر و مواد غذایی و گچ و ظروف سفالین است. این شهرستان از شش بخش و هفتاد قصبه تشکیل یافته و جمعاً 57700 تن سکنه دارد. (از لاروس). (1) - Thonon les Bains. (2) - Chablais. (3) - Leman.

تن نما.

[تَنْ، نُ / نِ / نَ] (نف مرکب)پارچهء تن نما. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). صفت پارچه های نازک که اندام پوشنده از وراء آن آشکار می گردد.

تن نمودن.

[تَ نُ / نِ / نَ دَ] (مص مرکب) مرحوم دهخدا جملهء زیر از دولتشاه را با تردید، پرداختن و ادا کردن معنی کرده است : و رجوع به وطن نمود تا باقی املاک پدر را فروخته، در باقی دیوان تن نماید. (از تذکرهء دولتشاه، در ترجمهء ابن یمین، از یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تن نهادن.

[تَ نِ / نَ دَ] (مص مرکب) تن دادن. (آنندراج). دل نهادن. رضا دادن. تسلیم شدن. خود را آماده ساختن. - تن اندر کاری نهادن؛ آمادهء کاری شدن با همهء مخاطرات و زیانهایش. توطین : و همهء عجم تن اندر کارزار کردند و دفع عرب نهادند. (مجمل التواریخ از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). - تن بر مرگ نهادن؛ مهیای آن شدن. استبسال. - تن به چیزی نهادن؛ رضا دادن بدان. قبول آن : تن به بیچارگی و گرسنگی بنه و دست پیش سفله مدار. (گلستان). تن به دود چراغ و بیخوابی ننهادی هنر کجا یابی؟اوحدی. - تن پیش نهادن؛ آمادهء خطر شدن : ... از دست وی عملی کرد و مالی ببرد و تن پیش نهاد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص413). - تن در چیزی نهادن؛ تسلیم آن شدن. به آن رضا دادن. قبول کردن آن : نه مر خویشتن را فزونی دهد نه یکباره تن در زبونی نهد.(گلستان).

تنو.

[تَ] (اِ) قوت و توانایی را گویند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). همان توان مذکور. (شرفنامهء منیری). ظاهراً از ترکیب تنومند این معنی ساخته شده. (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به تنومند شود.

تنوء .

[تُ] (ع مص) به جائی مقیم شدن. (تاج المصادر بیهقی). مقیم شدن در شهر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و فی الحدیث: من تنأ ارض العجم فعمل بنیروزهم و مهرجانهم حشر معهم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تنواء .

[تَنْ] (ع مص) نَوْء. برخاستن به کوشش و مشقت تمام. || بگرانی برخاستن: ناء بالحمل. || گران و مائل گردانیدن کسی را: ناء به الحمل، منه قوله تعالی: ما ان مفاتحه لتنوء بالعصبة(1)؛ ای لتُنی ء العصبة بثقلها. || افتادن از گرانباری: ناء فلان (از اضداد است). (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). (1) - قرآن 28/76.

تنوءالشاعر.

[تَ ئُشْ شا عِ] (اِخ) محمد ابراهیم بن سالم بن فضیلة المعافری المعری ابوعبدالله الاندلسی المدعو بالتنوء ادیب الشاعر. وی در سال 689 ه . ق. متولد شد و در سال 749 درگذشت. او راست: الدرر الموسومة فی اشتقاق الحروف المرسومة. دوحة الجنان و راحة الجنان فی الحکایات و الاخبار و غیر ذلک. (از اسماء المؤلفین ج2 ص156).

تنواط.

[تَنْ] (ع اِ) آرایش هوده که از وی درآویزند چون علاقه ها و جز آن. (منتهی الارب). آرایش هوده که بر آن علاقه های چند و جز آن بیاویزند. (ناظم الاطباء). آنچه برای زینت بر هودج آویزند. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تنوب.

[تَ] (اِ) به لغت رومی نام درختی است در کوههای روم که قطران را از بیخ آن گیرند و آن را به عربی صنوبر صغیر خوانند، چه مانند صنوبر است لیکن کوچکتر از آن باشد. (برهان) (آنندراج). قسمی از درخت صنوبر. (ناظم الاطباء). رجوع به لکلرک ج1 ص320 و مادهء بعد شود.

تنوب.

[تَنْ نو] (ع اِ) نوعی از درخت بزرگ در روم که قطران را از بیخ آن گیرند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به مادهء قبل شود.

تنوتاس.

[تَ] (ص) صاحب علم و عمل را گویند. (برهان). دارای علم و عمل. (ناظم الاطباء). در برهان گفته بمعنی صاحب علم و عمل است، و در فرهنگها نیافتم. (از انجمن آرا) (آنندراج).

تن و توش.

[تَ نُ] (اِ مرکب، از اتباع) بدن و توانایی و قوت. (آنندراج) : چون ستوران بهار نیکو بخوردند و به تن و توش خویش بازرسیدند و شایستهء میدان و حرب شدند... (چهارمقالهء نظامی عروضی از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). شوکت تو برو به شوکتی مائل شو یا آنچه خدا داده به آن قائل شو با این تن و توشی که خدا داده به تو برخیز و میان من و او حائل شو. علی خراسانی (از آنندراج). سالک ببین ز جای بلندی فتاده ام دارم چو زلف او تن و توش شکسته ای. سالک یزدی (ایضاً).

تنوح.

[تَ نَوْ وُ] (ع مص) جنبیدن چیز فروهشتهء آویزان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تحرک. (اقرب الموارد).

تنوخ.

[تُ] (ع مص) مقام کردن. (تاج المصادر بیهقی). مقیم شدن در جای. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || ثابت ماندن بر چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تنوخ.

[تَ نَوْ وُ] (ع مص) در زیر آوردن. (زوزنی). در زیر آوردن فحل ماده را. (تاج المصادر بیهقی). فروخوابانیدن شتر نر، ماده را تا گشنی کند و فروخوابانیدن ناقه جهت آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تنوخ.

[تَ] (اِخ) نام قبیله ای از یمن زیرا که فراهم آمده در مواضع خود اقامت کردند. (منتهی الارب) (آنندراج). قبیله ای از یمن. (ناظم الاطباء). نام چند قبیله ای است که در زمان قدیم در بحرین گرد آمده به اقامت در آن مکان سوگند خورده و عهد بستند. (انساب سمعانی) (از اسماء المؤلفین ج2 ص124). رجوع به شدالازار ص124 و تنوخی شود.

تنوخی.

[تَ] (ص نسبی) منسوب است به تنوخ که نام چند قبیله است. (از انساب سمعانی). رجوع به تنوخ و تنوخی (اِخ) شود.

تنوخی.

[تَ] (اِخ) رجوع به ابوالقاسم تنوخی، علی بن محمد بن داودبن ابراهیم القاضی شود.

تنوخی.

[تَ] (اِخ) رجوع به ابوالقاسم تنوخی، علی بن محسن بن علی قاضی نحوی شود.

تنوخی.

[تَ] (اِخ) رجوع به ابوعلی محسن بن ابی القاسم علی بن محمد... تنوخی شود.

تنوخی.

[تَ] (اِخ) حسن بن عبدالله بن محمد... رجوع به حسن تنوخی شود.

تنوخی.

[تَ] (اِخ) داودبن الهیثم بن اسحاق بن بهلول بن حسان بن سنان التنوخی الانباری الحنفی، مکنی به ابوسعید. وی در سال 316 ه . ق. درگذشت. او راست: خلق الانسان. کتاب اللغة و النحو. (از اسماء المؤلفین ج1 ص359).

تنوخی.

[تَ] (اِخ) زین الدین ابوالبرکات المنجابن عثمان بن اسعدبن المنجابن برکات بن الموصل المعری الاصل الدمشقی المعروف بالتنوخی الاصولی الحنبلی. وی در سنهء 695 ه . ق. درگذشت. او راست: تفسیرالقرآن (در چند مجلد). شرح المحصول (ناتمام). شرح المقنع فی فروع الحنابلة (در چهار مجلد). (از اسماء المؤلفین ج2 ص472).

تنوخی.

[تَ] (اِخ) (الامام...) زین الدین محمد بن محمد بن عمرو التنوخی، مکنی به ابوعبدالله. او راست: الاقصی القریب، در علم بیان. (از معجم المطبوعات).

تنوخی.

[تَ] (اِخ) علی بن احمد العمرانی الموصلی المهندس الحاسب. در سال 344 ه . ق. درگذشت. او راست: شرح کتاب الجبر و المقابلهء ابوکامل. کتاب الاختیارات. (از اسماء المؤلفین ج1 ص679).

تنوخی.

[تَ] (اِخ) قاسم بن عیسی بن ناجی تنوخی. رجوع به قاسم بن عیسی شود.

تنوخی.

[تَ] (اِخ) محمد بن محمد بن منجا زین الدین التنوخی الدمشقی ثم البغدادی. وی در سال 748 ه . ق. درگذشت. او مردی ادیب بود. او راست: اقصی القرب فی صناعة الادب. (از اسماء المؤلفین ج2 ص154).

تنوخی.

[تَ] (اِخ) محمودبن محمد التنوخی. در سال 723 ه . ق. درگذشت. او راست: تهذیب التهذیب فی اللغة. نثر الدرر فی احادیث سید البشر (ص). (از اسماء المؤلفین ج2 ص407).

تنوخی.

[تَ] (اِخ) مفضل بن مسعودبن محمد التنوخی النحوی الفقیه الحنفی، مکنی به ابوالفرج. در سال 390 ه . ق. متولد شده و در سال 442 درگذشت. او راست: البیان عن الفصل فی الاشربة بین الحلال و الحرام. التنبیه فی رد الشافعی فیما خالف النصوص. (از اسماء المؤلفین ج2 ص468).

تنود.

[تَ نَوْ وُ] (ع مص) جنبیدن شاخ. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تحرک شاخه. (از اقرب الموارد).

تنودن.

[تَ دَ] (مص) بمعنی تنیدن و کشیدن باشد. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج) (فرهنگ رشیدی) (فرهنگ جهانگیری). تنیدن و کشیدن و پیچیدن. (ناظم الاطباء) : اگر نخواهی کآئی به محشر آلوده ز جهل جان و ز بد دل ببایدت پالود ترا چگونه بساود هگرز پاکی و علم که جان و دلْت جز از جهل و فعل بد نتنود(1)؟ ناصرخسرو (دیوان ص91). (1) - ظ: بنسود. (تعلیقات مرحوم دهخدا بر دیوان ناصرخسرو ص 634).

تنور.

[تَ] (اِ) لفظی است مشترک میان فارسی و عربی و ترکی بمعنی محل نان پختن. (برهان) (آنندراج). جایی که در آن نان پزند. (ناظم الاطباء). محل طبخ نان است و آن خم مانند است... (انجمن آرا). و آن چیزی میباشد که از گِل سرخ به هیئت خمرهء بزرگی بی ته ساخته و زمین را گود کرده در آنجا قرار دهند و آتش در آن افروزند و چون دیوارهایش از حرارت سرخ شده و شعله فرونشست، و خمیر را با وسایط چند پهن کرده بدیوارهای سرخ شده چسپانند تا نان بعمل آید. (قاموس کتاب مقدس). تحقیق آنست که به تشدید نون فارسی معرب است. (از آنندراج). فارسی است و عرب و ترک از فارسی گرفته اند چه مشتقاتی از آن در فارسی هست و در آن دو زبان نیست، مانند تنوری و تنوره و دوتنوره و تنوره کشیدن و تنورآشور. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). در قرآن سورهء 11 آیهء 40 و سورهء 23 آیهء 27 تنور به فتح اول و تشدید دوم آمده. لغویان این کلمه را دخیل دانسته اند. اصمعی برطبق قول سیوطی (المزهر ج1 ص135) آن را از لغات فارسی دخیل در عربی میداند و ابن درید هم بهمین عقیده است... ثعالبی در فقه اللغة ص317 آن را در زمرهء کلمات مشترک فارسی و عربی آرد. در زبان اکدی تی نورو(1)آمده چون ریشهء لغت مزبور در هیچیک از زبانهای سامی اصلی نیست، ممکن است متوجه فرضیهء لغویان مسلمان راجع به ایرانی بودن اصل لغت شد. فرانکل(2) بر آنست که لغت عربی تنور از آرامی به عاریت گرفته شد. در آرامی «تنورا» و در عبری «تنور» به تشدید دوم آمده، فرانکل گوید لغت آرامی خود از منشأ ایرانی است. در اوستا کلمهء تنورا(3) آمده(4) و در پهلوی بصورت تنور(5)بمعنی اجاق طبخ... با این حال لغت مزبور بنظر می رسد نه ایرانی باشد و نه سامی، ولی ایران شناسان آن را از مأخذ سامی دانسته اند. آنچه قریب به حقیقت بنظر می رسد آنست که کلمهء مزبور متعلق است به ملت ماقبل سامی و ماقبل هندواروپائی مقیم ناحیه ای که بعدها ایرانیان و سامیان جای آنها را گرفتند و این کلمه را به همان معنی اصلی پذیرفتند. (از حاشیهء برهان چ معین) : ایستاده میان گرمابه همچو آسغده(6) در میان تنور.معروفی. دل و دامن تنور کرد و غدیر سرو و لاله(7) کناغ کرد و زریر.عنصری. افکنده همچو سفره مباش ازبرای نان همچون تنور گرم مشو از پی شکم. منوچهری. و آنجا تنور نهاده بودند که به نردبان فراشان آنجای رفتندی و هیزم نهادندی. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص511). درخورد تنوره وْ تنور باشد شاخی که بر او برگ و بر نباشد. ناصرخسرو. دوزخ تنور شاید مر خس را گل در بهشت باغ همایونست.ناصرخسرو. زآتش حرص و آز و هیزم مکر دل نگه دار و چون تنور متاب.ناصرخسرو. در تنوری خفته با عقل شریف به که با جهل خسیس اندر خیام. ناصرخسرو. گرد دنیا چند گردی چون ستور دور کن زین بد تنور این خشک نان. ناصرخسرو. تا تنور، آتشین زبان نشود نانش البته در دهان نشود.مجیر بیلقانی. چون تنور از نار نخوت هرزه خوار و تیزدم چون فطیر از روی فطرت بدگوار و جانگزای. خاقانی. کو حریفی خوش که جان بفشاندمی کو تنوری نو که نان دربستمی؟خاقانی. چون پخت نان زرین اندر تنور مشرق افتاد قرص سیمین اندر دهان خاور. خاقانی. مجلس انس حریفان را هم از تصحیف انس در تنور آن(8) کیمیای جان جان افشانده اند. خاقانی. چون در تنور شرق پزد نان گرم چرخ آواز روزه بر همه اعضا برآورم. خاقانی (دیوان چ سجادی ص144). چنان زی با رخ خورشیدنورش که پیش از نان نیفتی در تنورش.نظامی. ای به تو زنده هر کجا جانیست وز تنور تو هرکه را نانیست.نظامی. شبی خفت آن گدائی در تنوری شهی را دید می شد در سموری.عطار. بهل تا بدندان گزد پشت دست تنوری چنین گرم نانی نبست.سعدی. آتش اندر درون شب بنشست که تنورم مگر نمی تابد.سعدی. اینهمه طوفان به سرم می رود از جگری همچو تنور(9) ای صنم.سعدی. تنور شکم دم بدم تافتن مصیبت بود روز نایافتن.سعدی. به امید جوین نانی که حاصل گرددت، تا کی در آتش باشی و دودت رود بر سر تنورآسا. سلمان ساوجی. - تافته تنور؛ کنایه از شکم است : هر دو یکی شود چو ز حلقت فروگذشت حلوا و نان خشک در آن تافته تنور. ناصرخسرو. - تنور بدن؛ همانکه در عرف هند آنرا کوط خوانند. (آنندراج). تنورالبدن، هو الجزء المشتمل منه علی الاحشاء. (بحر الجواهر از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به تنور تن شود. - تنور تن، تنورهء تن؛ کاواکی درون تن که ریتین و کبد و سپرز و کلیتین و معده و امعاء در آن جای دارد. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به تشریح میرزا علی ص233 و تنوره شود. -امثال: از تنور سرد نان برنیاید؛ امید محال نباید داشت. تا تنور گرم است نان دربند، تا تنور گرم است نان توان بست، باید نان بست؛ تا اسباب و وسائل هست باید در برآمدن مقصود کوشید : ابر بی آب چند باشی چند گرم داری تنور نان دربند.نظامی. هوائی معتدل چون خوش نخندیم تنوری گرم چون نان درنبندیم؟نظامی. عروسی دید زیبا جان در او بست تنوری گرم حالی نان در او بست.نظامی. تیزبازاری عدلت چو فلک دید به عدل گفت دربند فطیری تو که گرم است تنور. سلمان ساوجی. و رجوع به ای که دستت میرسد... در امثال و حکم دهخدا شود. در تنور چوبین کسی نان نپزد؛ شناختن استعداد و توانایی هر کس و هر چیزی برای امری ضروری است. در تنور سرد نان بستن؛ کنایه از امید محال داشتن. || نوعی از جوشن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : ز پاسخ برآشفت و شد چون پلنگ ز آهن تنوری بفرمود تنگ.فردوسی. از آنکه روی سپه باشد او بهر غزوی همی گذارد شمشیر از یمین و شمال چو پشت قنفذ گشته تنورش از پیکان هزارمیخ شده درقش از بسی سوفال. زینبی (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). و رجوع به تنوره شود. || گَوی و حوضی را گویند که کاغذگران مایهء کاغذ را در آن به آب حل کرده کاغذ سازند. میرزا طاهر وحید در تعریف کاغذگر گفته : ز آب تنور است کارش روا از این آب می گردد این آسیا ز نانش بود آب دایم چکان ندیده ست کس در تنور آب و نان. (از آنندراج). (1) - tinuru. (2) - Fraenkel. (3) - tanura.
(4) - وندیداد VIII 254. (5) - tanur.
(6) - آسغده؛ هیزم نیمسوخته. (7) - ن ل: سروبالا. (8) - ن ل: در تنوره. (9) - به تنور پیرزن هم ایهام دارد. رجوع به تنور پیره زن و تنور عجوز شود.

تنور.

[تَنْ نو] (معرب، اِ) معروف است. ج، تنانیر. (منتهی الارب). کانونی که در آن نان پزند. (از اقرب الموارد). مأخوذ از پارسی، جای نان پختن. ج، تنانیر. (ناظم الاطباء). فارسی معرب. (جمهرهء ابن درید از سیوطی در المزهر از یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :حتی اذا جاء امرنا و فار التنور قلنا احمل فیها... (قرآن 11 / 40). و خبز الفرن ارطب خبز التنور. (ابن البیطار از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به مادهء قبل و المعرب جوالیقی ص84 و نشوءاللغة ص15 شود. || روی زمین. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || جوی آب. || استادنگاه آب وادی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنور.

[تَنْ نو] (اِخ) کوهی است نزدیک مصیصة. (منتهی الارب). نام کوهی است. (ناظم الاطباء). کوهی است نزدیک مصیصة که سیحان از پایین آن جاری است. (مراصدالاطلاع) (از معجم البلدان).

تنور.

[تَ نَوْ وُ] (ع مص) از دور به آتش نگریستن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). از دور دیدن آتش را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || آهک بکار داشتن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). نوره مالیدن مرد بر خود. (از اقرب الموارد). واجبی کشیدن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). آهک و قطران مالیدن بر خود. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || روشن شدن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). روشن گشتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). روشن شدن مکان. (از اقرب الموارد): اصطفاه من لباب الخلافة التی تنور شهابها. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص299).

تنورآشوب.

[تَ] (اِ مرکب) آتش افروز تنور و خادهء تنور. (ناظم الاطباء). رجوع به تنورتاب شود.

تنورآشور.

[تَ] (اِ مرکب) تنورشور. محراث. (محمودبن عمر از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). محضاء. مسعار. (یادداشت ایضاً). رجوع به تنورآشوب شود.

تنورآغاج.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان سهندآباد است که در بخش بستان آباد شهرستان تبریز واقع است و 374 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

تنوربلند.

[تَ بُ لَ] (اِخ) دهی از دهستان یعقوب وند پاپی است که در بخش الوار گرم سیر شهرستان خرم آباد واقع است و 120 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

تنوربلند.

[تَ بُ لَ] (اِخ) دهی از دهستان قیلاب است که در بخش اندیمشک شهرستان دزفول واقع است و 350 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

تنور پیره زن.

[تَ رِ رَ / رِ زَ] (اِ خ) تنور پیرزن. تنور عجوز. اشاره به پیرزنی است که طوفان نوح نخست از تنور نان پزی وی جوشیدن گرفت : خانهء پیره زن که طوفان برد در تنورش فطیر نتوان یافت.خاقانی. چون قوم نوح خشک نهالان بی برند باد از تنور پیرزنی فتح بابشان.خاقانی. در گمان آمدش که این چه فن است اصل طوفان تنور پیرزن است.نظامی. و رجوع به تنور عجوز شود.

تنورتاب.

[تَ] (نف مرکب) آنکه تنور تابد. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). آتش افروز تنور. آنکه تنور را روشن کند. || (اِ مرکب) سوختی که در آن افروزند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || ابزاری که بدان تنور می تابند. (ناظم الاطباء). آلتی که بدان تنور شورند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به تنورآشور و تنورآشوب و تنور و دیگر ترکیبهای این کلمه شود.

تنورجه.

[تُنْ وَ جِ] (اِخ) دهی از دهستان سرکوه است که در بخش ریوش شهرستان کاشمر واقع است و 366 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

تنورخانه.

[تَ نَ / نِ] (اِ مرکب) مطبخ را گویند. (برهان) (آنندراج) (از فرهنگ رشیدی). تنورستان. مطبخ و آشپزخانه. (ناظم الاطباء). رجوع به تنور شود.

تنور خشت پزان.

[تَ رِ خِ پَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کورهء آجرپزان که غالباً دارای دودکش بلند و بزرگی است : بینئی چون تنور خشت پزان دهنی چون لَوید(1) رنگرزان.نظامی. (1) - لَوید؛ دیگ. پاتیل سرگشادهء بزرگ... (از برهان).

تنوردر.

[تَ دَ] (اِخ) دهی از دهستان کاغه است که در بخش دورود شهرستان بروجرد واقع است و 237 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

تنوردول.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان خالصه است که در بخش مرکزی شهرستان کرمانشاه واقع است و 146 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

تنورستان.

[تَ رِ] (اِ مرکب) مخبز. (محمودبن عمر از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). نانوایی. خبازی. (یادداشت ایضاً). رجوع به تنورخانه و تنور و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنور عجوز.

[تَ رِ عَ] (اِخ) اشاره به مبدأ بلا و فتنه و اشاره به قصهء طوفان که از تنور پیره زنی که در کوفه بود آب بجوشید. (انجمن آرا). رجوع به تنور پیره زن شود.

تنورک.

[تَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان فاروئی است که در بخش شیب آب شهرستان زابل واقع است و 101 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

تنورگر.

[تَ گَ] (ص مرکب) آنکه تنور سازد. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). تنار. تنوری : مه تنورگر از هجر خود چنانم سوخت که آتش غم او مغز استخوانم سوخت. سیفی (از آنندراج). رجوع به تنور شود.

تنورلو.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان بروانان است که در بخش ترکمان شهرستان میانه واقع است و 379 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

تنوره.

[تَ رَ / رِ] (اِ) سلاحی باشد مانند جوشن، لیکن غیبه های تنوره درازتر از غیبه های جوشن باشد، و غیبه آهن جوشن را گویند. (برهان) (از انجمن آرا) (از فرهنگ رشیدی) (از فرهنگ جهانگیری) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). نوعی از پوشش مبارزان مانند جوشن لکن غیبه های دراز دارد. (شرفنامهء منیری). نوعی از پوشش که روز جنگ پوشند و آن مانند جوشن باشد. (غیاث اللغات) : تنوره ز تفتیدن(1) آفتاب به سوزندگی چون تنوری به تاب.نظامی. || پوستی باشد که قلندران مانند لنگی بر میان بندند. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری) (از انجمن آرا) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). و آن را برک نیز خوانند. (فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی) (از انجمن آرا) (از آنندراج) : و کان [ محمد العریان ] من اولیاء الله تعالی قائماً علی قدم التجرد یلبس تنورة و هو ثوب یستر من سرته الی اسفل. (ابن بطوطه از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). تنوره ای بمیان بر سر تنوره صدا سفید مهره گرفت و ره قلندر زد. ذوقی اردستانی (از انجمن آرا). || تنور آتش. (شرفنامهء منیری). تنور. (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی). منقل. (غیاث اللغات) : دلم تنوره و عشق آتش و فراق تو داغ جگر معلق بریان و سلّ پوده کباب. طیان (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). کباب از تنوره(2) برآویخته(3) چو خونین ورقهای جوشن وران.منوچهری. درخورد تنور و تنوره باشد شاخی که در او برگ و بر نباشد. ناصرخسرو. چون تنوره(4) به زیر این طارم همه آتش دمان و آتش دم. سنائی (از فرهنگ جهانگیری). تنوره گویی انباری است، پر لعل بدخشانی بجز شاه بدخشان را، ز لعل انبار کی باشد؟ ادیب صابر. شیخ بفرمود تا آن تنگ عود را به یکبار در آن تنوره نهادند. (اسرار التوحید ص84). دل اعدات در تنورهء غم چون به خاکستر اندرون کوماج.سوزنی. شکل تنوره چون قفس، طاوس و زاغش همنفس چون ذروهء افلاک بس، مریخ و کیوان بین در او. خاقانی. جام و تنوره بین بهم، باغ و سرای زندگی زآتش و می بهار و گل زاده برای زندگی. خاقانی. || لوله ای که برای تیز کردن آتش بالای آتش خانهء سماور و مانند آن نهند. دودکش بلند برای کوره و مانند آن. هر لوله مانندی که از آن حرارت یا بخار بررود. (از یادداشتهای بخط مرحوم دهخدا). || در عبارت زیر از بیهقی ظاهراً بمعنی مدخل حصار قلعه که تنوره شکل است آمده است : ... که آن دلیران شیران در قلعت بگشادند و آواز دادند که بسم الله اگر دل دارید به تنورهء قلعت بباید آمد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص473). || گَوی که در پهلوی آسیا سازند تا آب از سوراخ آن بر پره های چرخ آسیا خورد و آسیا بگردش درآید. (برهان) (ناظم الاطباء). گَوی است که در جنب آسیا بسازند و چون آب به تندی در آن گو بریزد به پره های آسیا میخورد و آسیا را به گردش درآرد. (فرهنگ جهانگیری) (از انجمن آرا) (از فرهنگ رشیدی) (از آنندراج) : از حسامت برای دانهء سر آسیا گشته در تنورهء خون. ظهوری (از آنندراج). آغاز عاشقی دم از انجام می زند این آسیا تنورهء خود را تنور کرد. تأثیر (از آنندراج). رجوع به تنورهء آسیا شود. || (اصطلاح تشریح) مجموع استخوانهای بدن بغیر از اطراف و گردن و کله. (از ناظم الاطباء). رجوع به تنورهء تن و تنور تن شود. || حلقه زدن مردم را نیز گفته اند. (برهان) (ناظم الاطباء) (از فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی)... بنابراین حلقه را تنوره گفته اند. (انجمن آرا). رجوع به تنوره زدن شود. || چرخ زدن. (برهان) (غیاث اللغات) گرد گشتن و چرخ زدن. (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج). چرخش. (ناظم الاطباء). (1) - ن ل: تفسیدن. (2) - بمعنی اول هم ایهام دارد. (3) - ن ل: درآویخته. (4) - بمعنی بعد هم ایهام دارد.

تنوره.

[تَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان الموت است که در بخش معلم کلایهء شهرستان قزوین واقع است و 120 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

تنورهء آسیا.

[تَ رَ / رِ یِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) برج بلندی که از آهک و سنگ سازند و سرش دراز باشد و مشرف بر آب بود و در ته آن منفذی بود و آب در آن جمع شود و بر پرهء آسیا که از چوب می باشد می زند و آسیا را به گردش می آورد. رجوع به تنوره شود.

تنورهء تن.

[تَ رَ / رِ یِ تَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) تمام بدن جز دو پای و دو دست و گردن و سر. مجموع گشادگی که امعاء و معده و کبد و سپرز و مراره و قلب و ریتین در آن جای دارد. (از یادداشتهای بخط مرحوم دهخدا) : و هر ریش که بر تنورهء تن بود، خاصه اگر بر پهلوها و بر شکم بود و رگهای بسیار بدو پیوسته. (ذخیرهء خوارزمشاهی از یادداشت ایضاً). رجوع به تنور و تنوره شود.

تنوره زدن.

[تَ رَ / رِ زَ دَ] (مص مرکب)چرخ زدن و گرد گشتن و حلقه بستن، چنانکه گردباد تنوره می زند. (آنندراج). گرد چیزی گرد آمدن : هزاران دلیران جوینده کین به گردش تنوره زدند از کمین.اسدی. تنوره زد از گردش اندر سپاه ز هر سو بزخمش گرفتند راه.اسدی. رجوع به تنوره شود. || در اصطلاح، هوا گرفتن دیو است... (آنندراج). تنوره کشیدن. (فرهنگ فارسی معین) : از این سهم بر کهکشان رو نهاد تنوره زنان دیوسان گردباد. آدم (از آنندراج). به سوی آسمان از شهر و پوره بسان دیو زد آتش تنوره. محمدقلی سلیم (از آنندراج). رجوع به تنوره کشیدن و تنوره شود.

تنوره کشیدن.

[تَ رَ / رِ کَ / کِ دَ](مص مرکب) در حال چرخیدن به هوا پریدن. (فرهنگ فارسی معین). به هوا برشدن دیو و جادو، بی بال و پر. دواریدن. در افسانه های قدیمی، بر هوا شدن دیو بی بال و پری، راست بسوی بالا. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :دیوان تنوره می کشند و به آسمان می روند. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به مادهء قبل و تنوره شود.

تنوری.

[تَنْ نو ری ی] (ع ص نسبی) تنار. تنورگر. (منتهی الارب). تنورگر و نان پز. (ناظم الاطباء). منسوب است به تنور که افادهء آشنا به صنعت آن و تجارت و کسب با آن را می کند. (از سمعانی).

تنوری.

[تَ] (ص نسبی) منسوب به تنور. بریان شده در تنور. پخته شده در تنور. کباب شده در تنور، همچون کباب تنوری، لبوی تنوری و جز اینها. مرادف تنوریة. رجوع به تنور و تنوریة شود.

تنوریگ.

[تَ] (پهلوی، اِ) به زبان پهلوی، سواره نظام زره پوش. رجوع به ایران در زمان ساسانیان چ 2 ص233 شود.

تنوریة.

[تَنْ نو ری یَ] (ع ص نسبی، اِ)تنوری. طعام یتخذ فی التنور. (بحرالجواهر). رجوع به تَنوری شود.

تنوز.

[تَ] (اِ) چاک و شکاف باشد. (برهان) (فرهنگ رشیدی) (آنندراج) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء). تنوزه. (انجمن آرا) (آنندراج). رجوع به تنوزه شود.

تنوزه.

[تَ زَ / زِ] (ص) شکافته و چاک شده را گویند. (برهان) (ناظم الاطباء). شکافته و چاک زده. (فرهنگ رشیدی) (فرهنگ جهانگیری).

تنوس.

[تَ نَوْ وُ] (ع مص) وزیدن باد بر شاخهء باریک و جنبانیدن آن. (از اقرب الموارد).

تنوش.

[تَ نَوْ وُ] (ع مص) دست به دستار مالیدن و پاک کردن، یقال: تنوش یده بالمندیل؛ ای مشها من الغمر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

تنوط.

[تَ نَوْ وُ / تُ نَوْ وِ] (ع اِ)انجیرخواره. (زمخشری). مرغی است خرد برابر گنجشک که در جنگلها از تار برگ درختان آشیانهء خود را همچو قاروره ای سازد و خانهء او از شاخ باریک آونگان باشد بر تار ضعیف. به هندی بیا است. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنوطة.

[تَ نَوْ وُ طَ / تُ نَوْ وِ طَ] (ع اِ)یکی تنوط که مرغی است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنوع.

[تَ نَوْ وُ] (ع مص) نوع نوع شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). گونه گونه شدن. (دهار). گوناگون شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (غیاث اللغات) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). قسم قسم شدن. (غیاث اللغات) (آنندراج). گوناگونی و نوع نوع شدگی. (ناظم الاطباء). || جنبیدن شاخ. || پیش شدن در رفتن و جز آن، یقال: تنوع فی السیر؛ ای تقدم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنوفة.

[تَ فَ] (ع اِ) بیابان. (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء). مفازة. (اقرب الموارد). || زمین فراخ بعیداطراف یا دشت بی آب و انیس، اگرچه گیاه ناک باشد. ج، تنائف. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنوفیة.

[تَ فی یَ] (ع اِ) تنوفة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). رجوع به همین کلمه شود.

تنوق.

[تَ نَوْ وُ] (ع مص) تنیّق. (منتهی الارب). نیکو نگریستن به چیزی. (زوزنی). || جید گردانیدن و نیکو کردن خورش و لباس خود را. (آنندراج) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). || آراستگی کردن در کار. (آنندراج) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء) : و او در ابواب تفقد و تعهد ایشان را انواع تکلف و تنوق واجب داشتی. (کلیله و دمنه). و هر کجا که عقیدتها به مودت آراسته گشت اگر در مال و جان با یکدیگر مواسات رود و در آن انواع تکلف و تنوق تقدیم افتد هنوز از وجوب آن قاصر باشد. (کلیله و دمنه). و تکلف و تنوق که لایق دوستان موافق و اخوان صادق باشد بجای آورد. (سندبادنامه ص86). و باآنکه در وی مقال را فسحت و مجال را وسعت تنوق و تصنع بود هیچ مشاطه این عروس را نیاراسته بود. (سندبادنامه ص25). صنعت صناع رصافه به اضافت تصنع و تنوق نقاشان آن روزگار در مقابلهء آن ناچیز شد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص412). چنانکه شیوهء مقبلان و سنت صاحب دولتان باشد ابواب تکلف و تنوق القاب و شدت امتناع و احتجاب بسته گردانیده اند. (جهانگشای جوینی). رجوع به تنیّق و تنوق کردن شود.

تنوق.

[تَ] (اِخ) موضعی است به نعمان نزدیک مکه. (از معجم البلدان) (از مراصد الاطلاع).

تنوقات.

[تَ نَوْ وُ] (ع اِ) جِ تنوق: او را در مصاحبت خود به خوارزم آورد و انواع تنوقاتی که میان دو سلطان تواند بود به تقدیم رسانید. (جهانگشای جوینی). رجوع به تنوق و تنوق کردن شود.

تنوق کردن.

[تَ نَوْ وُ کَ دَ] (مص مرکب) در نظافت و پاکیزگی چیزی مبالغت کردن. || نیکو کردن خورش و لباس و آراستگی کردن در کار : ... وی اندر آن تنوق کردی تا سخت نیکو آمدی. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص106). و بر خصوص درگاه و منشی و حاجب تنوق هرچه تمامتر کرد. (فارسنامهء ابن البلخی ص92). رجوع به تنوق شود.

تنوم.

[تَ نَوْ وُ] (ع مص) خواب دیدن یا جماع نمودن در خواب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). احتلام. (اقرب الموارد). || چریدن گیاه تَنّوم را. (ناظم الاطباء). رجوع به مادهء بعد شود.

تنوم.

[تَنْ نو] (ع اِ) روزگردک. خوردن ثمر آن با سپندان و آب، کشندهء اقسام کرمهاست و ضماد برگ آن با سرکه، ثآلیل را قلع کند. (منتهی الارب). روزگردک که درختی است در عربستان و خوردن ثمر آن قاتل دیدان و دافع آنهاست. (ناظم الاطباء). درختی است. واحد آن تنومة. (از اقرب الموارد).

تنوم.

[تُ نَ وِ] (ع اِ) آفتاب گردان. آفتاب گردک. آفتاب پرست. طرنشولی. صامریوما. ایلیوطرفیون. طوماغا. شجرة الیمام(1). (از یادداشتهای مرحوم دهخدا). صامریوما. (تحفهء حکیم مؤمن). آفتاب گردان بزرگ. (از اقرب الموارد). || بعضی گفته اند تنوم شاهدانهء دشتی است... (از ترجمهء صیدنه). شهدانه. (بحر الجواهر). جوالیقی در المعرب ذیل شهدانج آرد: فارسی معرب و به عربی تنوم است. (از المعرب جوالیقی ص206). رجوع به ترجمهء صیدنه شود. . (فرانسوی) (1) - Heliotrope

تنومند.

[تَ مَ] (ص مرکب) توانا و تندرست. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تندرست. (صحاح الفرس). توانا. (شرفنامهء منیری). از: تن + اومند (پسوند اتصاف و مالکیت). (حاشیهء برهان چ معین) : به تعلیم دانش تنومند باد به دانش پژوهی برومند باد.نظامی. بهر جا که باشی تنومند و شاد سپندی به آتش فکن بامداد.نظامی. مرد محنت کشیده ای شب دوش چون تنومند شد به طاقت و هوش.نظامی. رنجور تن است یا تنومند هستم به جمالش آرزومند.نظامی. || بلندبالا و عریض و صاحب قوت و فربه را گویند. (برهان) (آنندراج). باقوت. (انجمن آرا). تندرست. (صحاح الفرس). قوی جثه و فربه، و بعضی نوشته اند که تنومند بمعنی صاحب قوت، چه تنو بمعنی قوت و مند بمعنی صاحب. خان آرزو گوید که «واو» در ترکیب کلمهء دوحرفی و لفظ مند زیاده کنند چنانکه برومند. (غیاث اللغات)(1). زورآور و پهلوان. (شرفنامهء منیری). قوی و زورآور و قادر و بلندبالا و عریض. (از ناظم الاطباء) : سواری تنومند و خسروپرست بیامد ببر زد در این کار دست.فردوسی. دریغ آن سر تخمهء اردشیر دریغ آن جوان و سوار هژیر تنومند بودی خرد با روان ببردی خبر زین به نوشیروان که در آسیا ماهروی ترا جهاندار دیهیم جوی ترا به دشنه جگرگاه بشکافتند برهنه به آب اندر انداختند. فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ص3005). شاه فرمود تا کمربندان هم دلیران و هم تنومندان.نظامی. حمله بردند چون تنومندان دشنه در دست و تیغ در دندان.نظامی. به نیروی تو شادم و تندرست تنومندتر(2) زآنچه بودم نخست.نظامی. تعالی الله از آن نخل تنومند که بر چندین ولایت سایه افکند. کلیم (از آنندراج). || دارندهء تن را نیز گفته اند که تن پرور باشد. (برهان). تن پرور. جسیم. (ناظم الاطباء). تناور. (فرهنگ جهانگیری) (انجمن آرا). دارندهء تن اعم از انسان و جز آن. که تن دارد : تنومند بی مغزی و جان نزار همی دود از آتش کنی خواستار.فردوسی. خردمند را خلعت ایزدیست سزاوار خلعت نگه کن که کیست تنومند را کو خرد یار نیست به گیتی کس او را خریدار نیست نباشد خرد جان نباشد رواست خرد جان جانست و ایزد گواست. فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ص2396). چنان چون تن و جان که یارند جفت تنومند پیدا و جان در نهفت همان کالبد مرد را کوشش است اگر بخت بیدار در جوشش است. فردوسی (ایضاً ص2453). تنومند را از خورش چاره نیست وزین بر تنومند(3) بیغاره نیست. (گرشاسبنامه). ای روان همه تنومندان آرزوبخش آرزومندان.سنائی. تنومند را قدر چندان بود که در خانهء کالبد جان بود.نظامی. تنومند ازو جملهء کائنات بدو زنده هر کس که دارد حیات.نظامی. چو گشت آن سه دوری ز مرکز عیان تنومند شد جوهری در میان.نظامی. || شاد و خرم. (برهان) (ناظم الاطباء). شاددل. (صحاح الفرس). خرم دل. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : بود مرد دانا به گاه نبرد تنومند و آزاده و رخ چو ورد. عنصری (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). من آنگه زندگی یابم تنومند که جان بدْهم بدیدار خداوند. (ویس و رامین). (1) - چنانکه یاد کردیم کلمه مرکب از تن + اومند، پساوند مرادف «مند» است مانند: دانشومند. حاجتومند. برومند. (2) - بمعنی اول هم ایهام دارد. (3) - ن ل: وزین بر کسی جای.

تنومندی.

[تَ مَ] (حامص مرکب)جسیمی. تناوری. (ناظم الاطباء). دارندگی تن. تن داری : بدان که مردم مرکب است از دو گوهر، یکی گوهر جسمانی که تنومندی از اوست و دیگری روحانی و آن روان وی است. (هدایة المتعلمین ربیع بن احمد اخوانی از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). و همچنین تنومندی ایشان که گرد است چون گوی معلوم است به اندازهء گوی زمین. (التفهیم). زنده چون برق میر، تا خندی جان خدایی به از تنومندی.نظامی. || توانایی و زورآوری. (ناظم الاطباء). پرزوری و قوت. (فرهنگ فارسی معین): چو اسکندر آیینه در پیش داشت نظر در تنومندی خویش داشت.نظامی. به گفتن تو دادی تنومندیم تو ده زآنچه کشتم برومندیم.نظامی. || فربهی و چاقی. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به تن و مند و تنومند شود.

تنومة.

[تَنْ نو مَ] (ع اِ) یکی تنوم. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). واحد تنوم. یک درخت تنوم. (ناظم الاطباء). رجوع به تَنّوم شود.

تنوند.

[تَنْ وَ] (ص) پاشیده و پراکنده و منتشر. (ناظم الاطباء).

تنوة.

[ ] (ع اِ) تفالهء قهوه. (دزی ج1 ص153).

تنوه.

[تَ نَوْ وُهْ] (ع مص) بلند شدن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) (از اقرب الموارد).

تنوی.

[تَنْ] (ص) آنکه چشمش بطرف بالا ثابت مانده. || شاخص. (ناظم الاطباء).

تنوی.

[تَ نَوْ وی] (ع مص) آهنگ کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). قصد کردن چیزی. (از اقرب الموارد).

تنویخ.

[تَنْ] (ع مص) طاقت بخشیدن خدای زمین را که بردارد آب را: نوخ الله الارض طروقةً للماء؛ یعنی زمین را طاقتی بخشید خدای که بردارد آب را. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || فروخوابانیدن شتر نر، ماده را تا گشنی کند، پس فروخوابید آن ماده شتر: نوخ الجمل الناقة تنویخاً فتنوخت. (ناظم الاطباء). رجوع به تنوّخ شود.

تنویر.

[تَنْ] (ع مص) روشن کردن و روشن شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). روشن کردن. (دهار) (غیاث اللغات) (آنندراج). روشن گردیدن و روشن کردن (لازم و متعدی است). (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || آمیخته و مشتبه گردانیدن کار را بر کسی یا کردن فعل نورهء ساحره با کسی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). سحر کردن مانند زن جادوگر که نام وی نوره بود و چون کسی جادو می کند گویند: قد نور. و از اینجاست که می گویند: نور فلان علی فلان؛ یعنی آمیخته و مشتبه گردانید فلان بر فلان، کار وی را. (ناظم الاطباء). ازهری گوید که این کلمه عربی صحیح نیست. (از اقرب الموارد). || روشن شدن صبح. || دانه پیدا شدن در خرما. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || شکوفه بیاوردن درخت. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). گل کردن درخت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || دست به سوزن آژدن و نیل بر آن ریختن تا نشان ماند. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). سوزن به دست فروبردن و سپس دودهء پیه بر آن ریختن. (از اقرب الموارد). || رسیدن کشت. || دور داشتن زن را از تهمت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || نماز به روشنی صبح کردن. (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد).

تنویر.

[تَنْ] (از ع، مص) استعمال نوره جهت ستردن مویها. (ناظم الاطباء). نوره کشیدن. واجبی کشیدن. || (اِ) نوره. واجبی. (فرهنگ فارسی معین).

تنویر کشیدن.

[تَنْ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) نوره کشیدن. (ناظم الاطباء).

تنویز.

[تَنْ] (ع مص) کم کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تقلیل. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنویس.

[تَنْ] (ع مص) اقامت کردن در جای. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنویش.

[تَنْ] (ع مص) نوید دادن. (دهار) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از ذیل اقرب الموارد). نوید فرادادن. (تاج المصادر بیهقی) (از زوزنی). و فی الحدیث: فیقول الله یا محمد نوش العلماء الیوم فی ضیافتی. (اللسان از ذیل اقرب الموارد).

تنویض.

[تَنْ] (ع مص) رنگ کردن: نوض الثوب بالصبغ تنویضاً؛ رنگ کرد جامه را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

تنویط.

[تَنْ] (ع مص) آویختن. (از اقرب الموارد): نوط القربة تنویطاً؛ آویخت آنرا تا روغن مالد. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). اثقال مَشک برای مالیدن روغن. (از اقرب الموارد).

تنویع.

[تَنْ] (ع مص) گوناگون کردن. (دهار) (از اقرب الموارد). || جنبانیدن و زدن باد چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنویق.

[تَنْ] (ع مص) رام کردن اشتر. (تاج المصادر بیهقی). ناقه را ریاضت کردن. (زوزنی). تذلیل ناقه و نیکو ریاضت کردن آن. || تلقیح کردن درخت خرما را. || تصفیف و تطریق و تسلیک چیزی. (از اقرب الموارد).

تنویل.

[تَنْ] (ع مص) عطا دادن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). دادن، یقال: نولته و نولت علیه و به. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد).

تنویم.

[تَنْ] (ع مص) بخوابانیدن. (تاج المصادر بیهقی). بخواب کردن و خوابانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد).

تنوین.

[تَنْ] (ع مص) منوّن کردن اسم. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || نوشتن نون. (از اقرب الموارد). الحاق نون به کلمه بصورت دو زبر ـً یا دو زیر ـٍ یا دو پیش ـٌ . (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) (از فرهنگ فارسی معین). || (اِ) نون ساکن که در آخر اسماء خوانند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). در اصل مصدر و بمعنی درآوردن «ن» در کلمه باشد و در اصطلاح نحویان نون ساکنی است که بر حرکت آخر کلمه درآید و برای تأکید فعل نباشد. مقصود از ساکن بودن آنست که بذات ساکن باشد و به همین جهت حرکت عارضی بر آن وارد می شود چنانکه در «عادن الاولی» که در اصل «عاد الاولی» بوده است و بواسطهء اجتماع ساکنین حرکت پیدا کرده است. و نون ساکن در جائی تنوین است که بحرکت حرف آخر کلمه درآمده باشد، نه آنکه خود حرف آخر کلمه باشد چنانکه در «من» و «لدن» و تنوین اختصاص به آخر اسم ندارد بلکه در آخر فعل هم می آید چنانکه در تنوین «ترنم»، و اینکه در تعریف قید شده برای تأکید فعل نباشد بمنظور اخراج نون تأکید از تعریف تنوین بود زیرا نون تأکید هم ساکن است و هم به آخر کلمه درمی آید. بهر حال تنوین را پنج قسم مشهور بود: تنوین تمکن، تنوین تنکیر، تنوین مقابله، تنوین عوض، تنوین ترنم. (از کشاف اصطلاحات الفنون). رجوع به ترکیبهای این کلمه شود. دو زبر، دو زیر، دو پیش که به آخر کلمات عربی در حالت نصبی و جری و رفعی افزوده شود: عالماً، امیرٍ، شاعرٌ. ج، تنوینات. توضیح اینکه تنوین مخصوص کلمات عربی است و الحاق آن به کلمات فارسی و اروپائی غلط است، مث: جاناً، رایگاناً، تلگرافاً، تلفناً نادرست است. (فرهنگ فارسی معین). تنوین در فارسی با نون قافیه آید. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا): آنچنان دلها که بدْشان ماء و من نعتشان شد بل اشد قسوةً(1). مولوی (از یادداشت ایضاً). موسیا در پیش فرعون زمن نرم باید گفت قو لیناً(2). مولوی (از یادداشت ایضاً). آنکه گوید رمز قالت نملةٌ(3) هم بداند راز از این طاق کهُن. مولوی (از یادداشت ایضاً). || نون تنوین در فارسی گاه به الف بدل شود و در این حالت قبل از کلمهء منوّن، حرف «ب» را اضافه کنند مانند بعمدا بجای عمداً: ستور از کسی به که بر مردمی بعمدا ستوری کند اختیار.ناصرخسرو. دانهء نار است سرخ و رنگ آبی هست زرد ای عجب گویی بعمدا خون آبی خورده نار. ؟ (1) - قرآن 2/74. (2) - قرآن 20/44. (3) - قرآن 27/18.

تنوین ترنم.

[تَنْ، نِ تَ رَنْ نُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) تنوینی است که به آخر قوافی دارای حرف اطلاق، بجای آن حرف اطلاق درآید، و حروف اطلاق الف، واو و یاء است که به آخر کلمات درآید. و به عقیدهء سیبویه هرگاه حروف اطلاق را که موجب ترنم و غناء است از قوافی حذف کنند بجای آن تنوین آرند و با آن ترنم را قطع کنند و این تنوین اختصاص ندارد و به آخر افعال اگر قافیه باشند نیز درآید. (از کشاف اصطلاحات الفنون). رجوع به ترنم و تنوین و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنوین تمکن.

[تَنْ، نِ تَ مَکْ کُ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) تنوینی است که بر حرکت حرف آخر اسماء معرب درآید تا نشانهء خارج نگردیدن از اصل اسمیت و تمام بودن آن باشد مانند تنوین آخر کلمات «زید» و «عمرو» در «سلمت علی زیدٍ و عمرٍو». این تنوین را تنوین امکنیه و تنوین انصراف نیز گویند. (از کشاف اصطلاحات الفنون). رجوع به تنوین و دیگر ترکیبهای این کلمه شود.

تنوین تنکیر.

[تَنْ، نِ تَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) تنوینی است که به آخر بعض کلمات مبنی درآید تا میان حالت معرفه و نکره بودن آنها را معلوم دارد، چنانکه در کلمات «صه» و «مه» که اگر بدون تنوین باشد معرفه و اگر با تنوین باشد مثل «صهٍ» و «مهٍ» نکره اند. و در واقع تنوینی است که برای نکره ساختن کلمه بر آخرش درآید. (از کشاف اصطلاحات الفنون). رجوع به تنوین و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنوین شاذ.

[تَنْ، نِ شاذذ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) تنوینی است که بدون هیچ موجبی و تنها بمنظور فراوان ساختن صدای کلمه به آخر آن ملحق سازند. (از کشاف اصطلاحات الفنون). رجوع به تنوین و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنوین ضرورت.

[تَنْ، نِ ضَ رو رَ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) تنوینی است که بر اثر ضرورت به آخر کلمات غیرمنصرف و یا کلماتی که منادی واقع شده و باید مضموم باشند درآید. (از کشاف اصطلاحات الفنون). رجوع به تنوین و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنوین عوض.

[تَنْ، نِ عِ وَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) تنوینی را گویند که بجای حرف اصلی یا زائد محذوف و یا بجای مضاف الیه محذوف مفرد یا جمله به آخر کلمه ملحق شود چنانکه در «حوارٍ» که در اصل «حواری» بوده و تنوین «جندلٍ» که بجای الف «جنادل» بوده و تنوین «یومئذٍ» که در اصل «یوم اذ کان کذا» بوده است، و بجای محذوف، تنوین در کلمات مذکور آمده است. (از کشاف اصطلاحات الفنون). رجوع به تنوین و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنوین غالی.

[تَنْ، نِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) تنوینی است که به آخر قافیه های مقید یعنی قافیه هائی که حرف آخر آنها ساکن است درمی آید، و بدان جهت آنرا غالی گویند که سبب تجاوز قافیه از حد وزن شعر خواهد شد. برخی آن را با ترنم یکی دانند و برخی چنین تنوینی را درست نمی دانند و جمعی آنرا تنوین نمی شمارند. رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون و تعریفات جرجانی و تنوین و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنوین مقابله.

[تَنْ، نِ مُ بَ / بِ لَ / لِ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) تنوینی است که به آخر جمعهای مؤنث سالم عربی درآید چنانکه در مسلمات و مؤمنات و نظائر آن. برخی گویند این بدل از نون جمع مذکر سالم است و بعضی گویند بدل از فتحهء حالت نصب خود جمع مؤنث سالم است، چون نصب و جر آن هر دو به کسره است. (از کشاف اصطلاحات الفنون). رجوع به تنوین و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنویة.

[تَنْ یَ] (ع مص) روان کردن حاجت. || دانه بستن خرما. || انداختن دانهء خرما. || سپردن کاری بر نیت دیگری. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). کسی را نایب او گذاشتن. (تاج المصادر بیهقی). کسی را وا (به) نیت او گذاشتن. (از زوزنی از یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تنویه.

[تَنْ] (ع مص) بزرگوار گردانیدن و نام کسی بلند گردانیدن. (تاج المصادر بیهقی). بلندنام گردانیدن و بلند گردانیدن کسی را در سخن گفتن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). خواندن کسی را و بلندنام گردانیدن: نوهه و به تنویهاً. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و فی اللسان: «نوه فلان بفلان؛ اذا رفعه و طیر به و قواهُ»، یقال: اردت بذلک التنویه بک. و فی حدیث عمر: انا اول من نوه بالعرب؛ ای رفع ذکرهم بالدیوان والاعطاء... (اقرب الموارد). || برداشتن چیزی را و بلند کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || خواندن کسی را. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || به آواز بلند کسی را خواندن. || بزرگ داشتن کسی را و ستودن او را. (از اقرب الموارد). || (اِمص) کلانی و بزرگی و بلندی مرتبه. (ناظم الاطباء).

تنه.

[تَ نَ / نِ] (اِ) جثه را گویند. (برهان) (فرهنگ رشیدی). تن و ترکیب و جثه. (انجمن آرا) (آنندراج). بدن و تن و جسم و جثه. (ناظم الاطباء). از: تن + ه (پسوند نسبت و مانندگی). (حاشیهء برهان چ معین). تن. بدن (انسان و حیوان). (فرهنگ فارسی معین) : خسرو تنهء ملک بُوَد او دلهء ملک ملکت چو قُران او چو معانیّ قُران است. منوچهری. - نیم تنه؛ کت. روپوشی است غالباً مردان را که دامن آن کوتاه باشد و نیمی از تن را پوشد و با شلوار پوشند، چون کت و شلوار که معادل است با نیم تنه و شلوار. رجوع به سایه روشن صادق هدایت ص15 شود. - یک تنه؛ منفرد. تنها. بی همراه : بفرمود تا لشکرش با بنه براند، نماند کسی یک تنه.فردوسی. سواری بشد پیش او یک تنه همی تاخت از قلب تا میمنه.فردوسی. این رمهء گوسفند سخت کلانست یک تنه تنها بدین حظیره شبانست. منوچهری. ببسیج هلا زاد و کم نیاید از یک تنه گر بیشتر نباشد.ناصرخسرو. با یک تنه تن خود چون پس همی نیایی اندر مصاف مردان چه مرد هفت و هشتی. ناصرخسرو. هرکه چو پروانه دمی خوش زند یک تنه بر لشکر آتش زند.نظامی. || ظاهراً در دو بیت زیر از فردوسی بمعنی نهایت بهم پیوسته و متحد، آمده است : سوی طیسفون رفت گنج و بنه سپاهی براند از یلان یک تنه.فردوسی. فریبرز و کاوس بر میمنه سپاهی همه یکدل و یک تنه.فردوسی. || فرهنگستان ایران این کلمه را معادل بدنهء هواپیما(1) پذیرفته است، یعنی آن قسمت از هواپیما که مانند دوک بسیار بزرگی است. و رجوع به واژه های نو فرهنگستان ایران ص26 شود. || جرم در کواکب : تنهء ماه گرد است چون گوی و نه روشن. (التفهیم). و آنگاه تنهء ستاره راست بدیدار سوی مغرب باشد. (التفهیم). || در بیت زیر بمعنی درون و داخل آمده است : باد سردم بکشد شمع فلک شمع جان در تنهء پیرهن است. خاقانی. || ساقهء درخت. (فرهنگ فارسی معین). ساق درخت. (فرهنگ رشیدی) (ناظم الاطباء). بیخ درخت از بالای زمین تا محل روئیدن شاخها. (غیاث اللغات) : رسم بهمن گیر و از نو تازه کن بهمنجنه ای درخت ملک بارت عز و بیداری تنه. منوچهری. خرد بیخ او بود و دانش تنه بدو اندرون راستی را بنه. ؟ (از حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). نخستین گیاهی نماید درخت تنه گیرد آنگه کند بیخ سخت.اسدی. درختان رده کرده بر گرد رود تنه لعل گون شاخه هاشان کبود.اسدی. || تنیدهء عنکبوت را نیز گفته اند. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی) (از انجمن آرا) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). از: تن (تنیدن) + ه (پسوند پدیدآورندهء اسم از فعل). (حاشیهء برهان چ معین). تنیدهء عنکبوت. (فرهنگ فارسی معین) : چند پری چون مگس ازبهر قوت در دهن این تنهء عنکبوت؟نظامی. قصب لعاب ریزم تنه ایست عنکبوتی حلل عیارسنجم قفسی است استخوانی. نظامی (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). بر گذر منجنیق مورچه با حزم او از تنهء عنکبوت حصن برآرد حصین. سیف اسفرنگ (از فرهنگ رشیدی). || کرباسه و پارچه. (ناظم الاطباء). || بمعنی قبول و رضا هم هست، چه تنه شدن، قبول کردن و راضی شدن باشد. (برهان). و در مصطلحات بمعنی رام و مطیع نیز نوشته و در بهار عجم برای [ این معنی ] به ضمتین است. (غیاث اللغات). رجوع به تنه شدن شود. (1) - Fuselage.

تنة.

[تَنْ نَ] (اِخ) رجوع به طلحة بن ابراهیم شود.

تنه.

[تُنْ نَ / نِ] (اِ) یک نوع ماهی که تُن نیز گویند. (ناظم الاطباء). اوماطاریخن. تُن(1). قسمی ماهی. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به تُن شود. (1) - Thon.

تنها.

[تَ] (ص، ق) از مفرد بودن باشد. (برهان) (از انجمن آرا) (از آنندراج). فرد و تک و منفرد و یگانه و مجرد. (ناظم الاطباء). فرید. وحید. بی هیچکس. منفرد. یکه. واحد. احد. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : با صدهزار مردم، تنهایی بی صدهزار مردم، تنهایی.رودکی. از رخت و کیان خویش(1) من رفتم و پردختم چون کُرد بماندستم، تنها من و این باهو. رودکی. بیزارم از پیاله، وز ارغنون و لاله ما و خروش ناله، کنجی گرفته تنها.کسائی. چو نزدیک او رفت تنها ببود فراوان سخن گفت و خسرو شنود.فردوسی. مرا شصت وپنج و ورا سی وهفت نپرسید ازین پیر و تنها برفت.فردوسی. مر او را به رامش همی داشتند به زندانْش تنها بنگذاشتند.فردوسی. دگر آنکه گفتی ز خون ریختن به تنها به رزم اندر آویختن.فردوسی. دشمنش اندیشه تنها کرد و بر گردن فتاد اوفتد بر گردن آن کاندیشهء تنها کند. منوچهری. به راه از چه تنها بترسد دلیر که تنها خرامد به نخجیر شیر.اسدی. تنها یکی سپاه بود دانا نادانْت با سپاه بود تنها.ناصرخسرو. چون یار موافق نبود، تنها بهتر تنها به، صد بار چو نادانت همتا. ناصرخسرو. تنها بسیار به از یار بد یار ترا بس دل هشیار خویش.ناصرخسرو. عالم همه چو خوازه ز شادی و خرمی من مانده همچو مرده، تنها به گور تنگ. عمعق. او به تنها صد جهانست از هنر یک جهانش جان به تنهایی فرست.خاقانی. ز هرچه زیب جهان است و هرکه زَاهل جهان مرا چو صفر تهی دار و چون الف تنها. خاقانی. جویم که رصدگه زمین را تنها رَوی آن زمان ببینم.خاقانی. از آنجا رفت جان و دل پرامّید بماند آن ماه را تنها چو خورشید.نظامی. ساکن گوشهء جهان ز جهان همچو من نیست هیچ تنهائی.عطار. حکایت کنند که عربی را درمی چند گرد آمده بود به شب از تشویش لوریان در خانه تنها خوابش نمی برد. (گلستان). - به تنها تن، به تنی تنها؛ یک تنه. بی هیچکس : به تنها تن خویش جنگ آورم خدای جهان را به چنگ آورم.فردوسی. به تنی تنها صد لشکر جنگی شکند بی شبیخون و حیل کردن و دستان و کمین. فرخی. -امثال: تنها به داور (قاضی) رفته است، نظیر: هرکه تنها به قاضی شد راضی بازآید. (از امثال و حکم دهخدا ج1 ص554). تنها به حاکم شده است : زیرا که سرخ روی برون آید هرکو به پیش حاکم تنها شد.ناصرخسرو. به فیروزی خود دلاور شده ست همانا که تنها به داور شده ست. نظامی (از امثال و حکم دهخدا ایضاً). تنها تو خیار نو به بازار نیاورده ای : به ز تو بسیار هشته و بهلد نیز نو نه تو آری همی خیار به بازار. سوزنی (از امثال و حکم دهخدا ج1 ص554). تنهاخوار برادر شیطانست، نظیر: تزاحم الایدی فی الطعام برکة. (امثال و حکم ایضاً). تنها مانی چو یار بسیار کشی. (از امثال و حکم ایضاً). || (اِ) بمعنی اجسام نیز آمده است چه تن بمعنی جسم است. (برهان). و جمع [ تن ] تنها که اجسام باشد نیز آمده. (انجمن آرا) (آنندراج). جِ تن. (ناظم الاطباء) : این نشاطی است که از دلها بیرون نرود(2) وین جمالیست که از تنها تنها نشود. منوچهری. چه جانها در غمت فرسود و تنها نه تنها من اسیر و مستمندم.سعدی. خوش می روی بتنها، تنها فدای جانت مدهوش می گذاری یاران مهربانت.سعدی. مگر خضر مبارک پی تواند که این تنها بدان تنها رساند.حافظ. ای بلبل جان چونی، اندر قفس تنها تا چند در این تنها مانی تو تن تنها؟ محمد شیرین مغربی (از انجمن آرا). ز تنها گر کسی تنها نشیند نشیند با خدا هر جا نشیند ز خود تنها نشین نوری که سهل است ز تنها گر تنی تنها نشیند. ملا علی نوری (ایضاً). || (ص) بمعنی خالی نیز آمده. (غیاث اللغات) مجرد : بِپْرَست خدای را و خود بشناس او باصفت و ز بی صفت تنها.ناصرخسرو. || جدا. دور. محروم : ز هر چیز تنها چرا ماندی ز دفتر چنین روز کی خواندی.فردوسی. || (ق) فقط. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). و غالباً با «نه» یا «نی» آید : تو تنها بجای پدر بودیَم همان از پدر بیشتر بودیَم.فردوسی. تنها نه پدر ز یاد من رفت خود یاد من از نهاد من رفت.نظامی. نه تنها منت گفتم ای شهریار که برگشته بختی و بدروزگار.(بوستان). خور و خواب تنها طریق دد است بر آن بودن آیین نابخرد است.(بوستان). ولیکن خزانه نه تنها مراست.(بوستان). سعدی به عشقبازی خوبان علم نشد تنها در این مدینه که در هر مدینه ای. سعدی. که نه تنها منم ربودهء عشق هر گلی بلبل غزلخوان داشت.سعدی. نی من تنها کشم تطاول زلفت کیست که او داغ این سیاه ندارد؟حافظ. تنها نه ز راز دل من پرده برافتاد تا بود فلک، شیوهء او پرده دری بود.حافظ. جلوه گاه رخ او دیدهء من تنها نیست ماه و خورشید همین آینه می گردانند.حافظ. (1) - ن ل: خود. (2) - ن ل: غایب نشود.

تنها.

[تَ] (اِخ) محمدسعید قمی. خلف حکیم محمدباقر قمی است و در دربار شاه عباس دوم راه یافت و سپس مغضوب شد. این دو بیت از اوست: در انتظارت ای ثمر دل شکوفه وار چشمم سفید گشت و تو در دیده بوده ای. * عندلیبان چون طواف گلشن آن کو کنند دست گلچین ترا چون دستهء گل بو کنند. (از تذکرهء نصرآبادی ج1 صص167-168). رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.

تنهاء .

[تَ] (ع اِ) جای منتهی شدن آب رودبار از کرانه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تنهاة. (اقرب الموارد).

تنهاء .

[تِ] (ع اِ) خاک و جز آن که بدان سیل را بازگردانند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تنهاة. (اقرب الموارد).

تنهائی.

[تَ] (حامص) تنهایی. خلوت. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). کناره جوئی. اعتزال. عزلت گزینی. گوشه نشینی : برگزیدم به خانه تنهائی از همه کس درم ببستم چست.شهید بلخی. همجالس بد بُدی تو و رفته بهی تنهائی بِهْ بسی ز همجالس بد. (از قابوسنامه از امثال و حکم دهخدا ج1 ص554). بر صحبت نفایه و بی دانش بگزین به طبع، وحشت تنهایی.ناصرخسرو. چو خلق اینست و حال این، تو نیابی ز تنهائی به، ای خواجه، حصاری. ناصرخسرو. عاقل را تنهائی و غربت زیان ندارد. (کلیله و دمنه). چو مشک از ناف عزلت بو گرفتم به تنهائی چو عنقا خو گرفتم.نظامی. هست تنهائی به از یاران بد نیک چون با بد نشیند بد شود. (مثنوی چ خاور ص359). چو هر ساعت از تو بجایی رود دل به تنهائی اندر صفایی نبینی. (گلستان). چو بلبل سحری برگرفت نوبت بام ز نوبه خانهء تنهایی آمدم بر بام.سعدی. دوش در صحرای خلوت لاف تنهائی زدم خیمه بر بالای منظوران زیبائی زدم.سعدی. ای پادشه خوبان، داد از غم تنهائی دل بی تو بجان آمد وقت است که بازآئی. حافظ. سینه مالامال درد است ای دریغا مرهمی دل ز تنهائی به جان آمد خدا را همدمی. حافظ. || تنها بودن. یگانه بودن. (فرهنگ فارسی معین). وحدت و انفراد و یگانگی. (ناظم الاطباء). - به تنهائی؛ منفرداً. بالانفراد : هشتادودو شیر او خود کشته ست به تنهائی هفتادودو من گرز او کرده ست ز جباری. منوچهری. او به تنها صد جهانست از هنر یک جهانش جان به تنهایی فرست.خاقانی. -امثال: تنهائی(1) از مرگ ناخوشتر است فردوسی (از امثال و حکم دهخدا ج1 ص554). رجوع به «لا رهبانیة فی الاسلام» شود. تنهائی بِهْ بسی ز هم جالس بد... رجوع به «آلو به آلو...» شود. تنهائی به خدا می برازد. رجوع به «لا رهبانیة...» شود. و رجوع به تنها شود. (1) - که تنهائی... هر آن تن که تنها بود بیسر است.

تنهاخرام.

[تَ خِ / خَ / خُ] (نف مرکب) که تنها خرامد. تنهارو. تک رو. که در رفتن یاری نگزیند : ماه تنهاخرام از آن آواز بند برقع بهم کشید فراز.نظامی. رجوع به تنهارو و تنها و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنهاخوار.

[تَ خوا / خا] (نف مرکب)تنهاخور. کنود. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : بداند هرکه باتدبیر باشد که تنهاخوار، تنهامیر باشد.نظامی.

تنهاخور.

[تَ خوَرْ / خُرْ] (نف مرکب)تنهاخوار. که تنها خورد : مخور تنها گرت خود آب جوی است که تنهاخور چو دریا تلخ خوی است.نظامی. رجوع به مادهء قبل و تنها و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنها خوردن.

[تَ خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب) تنها خود خوردن و به کسی ندادن : ولیکن نباید که تنها خوری ز درویش درمانده یاد آوری.(بوستان). رجوع به تنهاخوار و تنها و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنهاخوری.

[تَ خوَ / خُ] (حامص مرکب)تنهاخواری : چو دریا مکن خو به تنهاخوری که تلخ است هرچ آن چو دریا خوری. نظامی. رجوع به تنها و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنهارو.

[تَ رَ / رُو] (نف مرکب) تنهارونده. تنهاخرام. تک رو : یا چو الیاس باش تنهارو یا چو ابلیس شو حریف نواز.سنائی. شیر تنهارو شریعت را با سگی در خطاب دیدستند.خاقانی. تنهاروی، ز صومعه داران شهر قدس گه گه کند به زاویهء خاکیان مقام.خاقانی. و پادشاه کشور چون خسرو تنهارو، در خانهء شرف بر تخت و سریر سروری متمکن شده. (جهانگشای جوینی). رجوع به تنهاخرام و تنها و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنهاروی کردن.

[تَ رَ کَ دَ] (مص مرکب) تک روی کردن : کند تنهاروی در کار خسرو به تنهائی خورد تیمار خسرو.نظامی.

تنها کلا.

[تَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان دابو است که در بخش مرکزی شهرستان آمل واقع است و 190 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

تنها ماندن.

[تَ دَ] (مص مرکب) منفرد ماندن. جدا از دیگران ماندن. شذوذ. بی همراه شدن : چو تنها بماند آن شه پرخرد بترسید کز لشکرش بد رسد.فردوسی. رجوع به تنها و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنهامیر.

[تَ] (نف مرکب) که بیکس میرد. که در مرگ وی کسی در بالینش نباشد. که در حال مرگ کسی از وی تیمارداری نکند و او را پرستاری نباشد : بداند هرکه باتدبیر باشد که تنهاخوار، تنهامیر باشد.نظامی. رجوع به تنها و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنهانشین.

[تَ ها نِ] (نف مرکب) منزوی. که تنها نشیند و با کس مراوده نداشته باشد، خواه به غرور و خودپسندی خواه به اعتزال : ز بیکامی دلم تنهانشین است بسازم گر ترا کام اینچنین است.نظامی. بت تنهانشین، ماه تهی رو تهی از خویشتن تنها ز خسرو.نظامی.

تنهاة.

[تَ] (ع اِ) تنهاء. رجوع به تنهاء شود.

تنهاة.

[تِ] (ع اِ) تنهاء. رجوع به تنهاء شود.

تنهایی.

[تَ] (حامص) تنهائی. رجوع به تنهائی شود.

تنهایی بیک.

[تَ بَ] (اِخ) از ارسباران است. شخصی است گرم اختلاط و مجلس آرا و بی قید ولی با وجود گرمی و موافقی از مردم بهره مند نمی شود. شعر را ترکانه می گوید و این ابیات... و فارسی از اوست: به جرم عشق اگر می کشندم عارم نیست کجا روم چه کنم غیر عشق کارم نیست نهفته راز دلم تا بحشر خواهد ماند درین زمانهء فانی چو رازدارم نیست. (از مجمع الخواص ص130).

تنه توشه.

[تَ نَ / نِ شَ / شِ] (اِ مرکب، از اتباع) بالا و پهنا و فربهی یا لاغری. اندازه: به تنه توشهء من است؛ یعنی در بالا و پهنا و فربهی و لاغری مانند من است. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به «تنه و توشه» شود.

تنه خواری.

[تَ نَ / نِ خوا / خا](حامص مرکب) کنایه از شکنجه و عذاب. (آنندراج). کاهش تن کردن از باعث غم و اندوه، و در بهار عجم بمعنی شکنجه و عذاب. (غیاث اللغات) : از تنومندی اشجار خزان در تنه خواری و از برومندی شاخسار بهار در برخورداری. (ظهوری از آنندراج).

تنه خوردن.

[تَ نَ / نِ خوَرْ / خُرْ دَ](مص مرکب) مقابل تنه زدن. کوس یافتن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : خر به بازار ری فراوانست باخبر باش تا تنه نخوری. نشاطی خان (از یادداشت ایضاً). رجوع به تنه زدن و تنه و دیگر ترکیبهای آن شود.

تنهد.

[تَ نَهْ هُ] (ع مص) باد سرد برکشیدن. (تاج المصادر بیهقی). به غم و درد، نفس بیرون دادن. آه کشیدن. (از اقرب الموارد).

تنه دار.

[تَ نَ / نِ] (نف مرکب) درخت ساقه دار. (ناظم الاطباء). تناور. آنکه اندامی بزرگ دارد از انسان و حیوان و گیاه.

تنه دس.

[تِ نِ دُ] (اِخ)(1) جزیره ای در سه فرسنگ ونیمی تنگهء داردانل که امروز آن را «بزچه اطه سی» می نامند... یونانیان در جنگ ترویا برای اغفال خصم خود را در این جزیره مخفی کردند. (از اعلام تمدن قدیم فوستل دو کولانژ). (1) - Tenedos.

تنه ده.

[تَ نَ دِهْ] (اِخ) دهی از بخش سراسکند است که در شهرستان تبریز واقع است و 353 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

تنه ریف.

[تِ نِ] (اِخ)(1) بزرگترین جزیره از جزایر قناری است که 200000 تن سکنه دارد و مرکز آن سانتاکروز است. در این جزیره تاکستانها و باغهای مرکبات فراوان است. (1) - Teneriffe.

تنه زدن.

[تَ نَ / نِ زَ دَ] (مص مرکب)خود را به کسی زدن. (ناظم الاطباء). با قسمتی از بالای تن، به تن دیگری زدن. با جزئی از تن بر دیگری زدن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تنه شدن.

[تَ نَ / نِ شُ دَ] (مص مرکب)در اصطلاح بعضی بمعنی قبول کردن و راضی شدن است، مانند تن دردادن به خلاف تن زدن که از کاری تفره [ طفره ] زدن است و خاموش شدن. (انجمن آرا) (آنندراج). قبول کردن و راضی شدن. (ناظم الاطباء).

تنهکة.

[تَ هِ کَ] (ع مص) عقوبت کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تنه لش.

[تَ نَ / نِ لَ] (ص مرکب) در تداول عامه، سخت کاهل. سخت عاطل و گریزنده از کار و کسب و تحصیل روزی. تنبل. بیکاره. بی تعصب. بی ننگ و عار. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || توسعاً، دشنام گونه ایست که با بزرگی جثه کاهل و بیکاره است. دشنامی است بمعنی بیکاره که هیچ کار نکند و تن بکار ندهد. (یادداشت ایضاً).

تنه مند.

[تَ نَ / نِ مَ] (ص مرکب) تنومند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به تنومند شود.

تنهنه.

[تَ نَ نُهْ] (ع مص) بازایستادن. (زوزنی). بازایستادن از کار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تنه و توشه.

[تَ نَ / نِ وُ شَ / شِ] (اِ مرکب، از اتباع) مجموع پهنا و درازا و سطبرای آدمی: او به تنه و توشهء فلان است. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به تنه توشه شود.

تنهة.

[تَ هَ] (ع مص) (از تنهای فارسی) به صحرا روی آوردن برای سرگرم شدن و خوردن غذا. (از دزی ج1 ص153). || (اِ) اطاق پذیرائی. (از دزی ایضاً).

تنهید.

[تَ] (ع مص) بلند برآمدن پستان زن و بلندپستان شدن آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنهیة.

[تَ یَ] (ع مص) به پایان رسانیدن چیزی را. (منتهی الارب). || به پایان آن رسیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || و یقال: الیک نهی المثل؛ یعنی همتای تو نایاب است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || بازداشتن. نهی، و بخاطر مبالغت مشدد شده است. || رسانیدن خبر. (از اقرب الموارد).

تنهیة.

[تَ یَ] (ع اِ) آنجای از کرانهء رودبار که آب در آن منتهی شود. ج، تناهی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنی.

[تَ] (ص نسبی) بمعنی جسمانی است. (برهان). منسوب به تن چنانکه در تنانی گذشت، یعنی جسمانی. (انجمن آرا) (آنندراج). دارای جسم و جسمانی و مادی. (ناظم الاطباء). پهلوی تنیک(1). از: تن + ی (نسبت). (حاشیهء برهان چ معین). || در تداول، اَبَوینی. پدری و مادری. مقابل ناتنی: برادر تنی؛ برادر اصلی و بطنی. که از یک پدر و مادرند. رجوع به تن شود. (1) - tanik.

تنیان.

[تَ] (اِ مرکب) جسمانیات. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج). مادی و مادیات. (ناظم الاطباء). || اولادی که از یک پدر و یک مادر باشند. (انجمن آرا) (آنندراج). رجوع به مادهء قبل و تن شود.

تنیان.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان مرکزی بخش صومعه سرای شهرستان فومن است که 988 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

تنیئة.

[تَنْ یِ ءَ] (ع مص) استوار نکردن کار را: نیأ الامر تنیئةً. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنیب.

[تَ نَیْ یُ] (ع مص) بیخ برآوردن گیاه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنید.

[تَ] (اِ) پارچه و نسج. (ناظم الاطباء). ظاهراً مخفف تنیده است. نعت مفعولی مرخم از تنیدن. رجوع به تنیدن و تنیده شود.

تنیدگی.

[تَ دَ / دِ] (حامص) صفت تنیده. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به تنیدن و تنیده شود.

تنیدن.

[تَ دَ] (مص) معروف است. (برهان)(1). کار جولاهه و عنکبوت، بمعنی بافتن. (غیاث اللغات). عمل جولاهه و عنکبوت. (آنندراج). بافتن و نسج کردن. (حاشیهء برهان چ معین) (ناظم الاطباء). بافتن چنانکه جولا یا عنکبوت. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : عشق او عنکبوت را ماند بتنیده ست تفته گرد دلم. شهید بلخی (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). دیوه هرچند کابرشم بکند هرچه آن بیشتر بخویش تند. رودکی (از لغت فرس اسدی چ اقبال ص501). می تند گرد سرای و در تو غنده کنون باز فرداش ببین بر تن تو تارتنان. کسائی (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). آن حله ای که ابر مر او را همی تنید باد صبا بیامد و آن حله بردرید.منوچهری. همچنان باشم ترا من، که تو باشی مر مرا گر همی دیبات باید، جز که ابریشم مَتَن. ناصرخسرو. به دوجْهان بی آزار ماند هر آنک ز نیکی به تن بر ستایش تند. ناصرخسرو (دیوان ص112). کرم پیله همی بخود بتند که همی بند گرددش چپ و راست. مسعودسعد. رخصه تان میدهم به دود نفس پرده بر روی آفتاب تنید.خاقانی. نگذارم که جهانی به جمالش نگرند شوم از خون جگر پرده به پیشش بتنم. خاقانی. بخت رمیده را نتوان یافت چون توان زآن تار کآفتاب تَنَد پود و تار کرد.خاقانی. کناغ چند ضعیفی بخون دل بتند به جمع آری کاین اطلس است و آن سیفور. ظهیر فاریابی (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). صبح چون عنکبوت اصطرلاب بر عمود زمین تنید لعاب.نظامی. کفن حله شد کرم بادامه را که ابریشم از جان تَنَد جامه را.نظامی. کفن بر تن تند هر کرم پیله برآرد آتش از خود هر چناری.عطار. تا بتند عنکبوت بر در هر غار پردهء عصمت که پود و تار ندارد.عطار. دُوُم پردهء بیحیایی مَتَن(2) که خود می درد پردهء خویشتن.(بوستان). -برتنیدن؛ تنیدن : عنکبوت بلاش، بر تن من گرد بر گرد برتنید اَنفست. خسروی (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). چو پروانه آتش بخود درزنند نه چون کرم پیله بخود برتنند.(بوستان). گرد خود چون کرم پیله برمَتَن بهر خود چَهْ میکنی اندازه کن.مولوی. || تافتن و تاب دادن. || پیچیدن. (حاشیهء برهان چ معین) (ناظم الاطباء). || لفافه کردن. (حاشیهء برهان ایضاً). لفافه کردن و درپیچیدن. (ناظم الاطباء). || بمعنی پیدا کردن هم آمده است. (غیاث اللغات). || به گرد چیزی گردیدن و توجه و التفات. (از غیاث اللغات). بمعنی توجه و التفات ظاهراً مجاز است. (آنندراج) : هدهدک پیک بریدیست که در ابر تَنَد چون بریدانه مرقع به تن اندر فکند. منوچهری (دیوان ص188). مه فشاند نور و سگ عوعو کند هر کسی بر خلقت خود می تند.مولوی. مرغ چون بر آب شوری می تند آب شیرین را ندیده ست او مدد.مولوی. آن لگد کی دفع خار او کند حاذقی باید که بر مرکز تَنَد. (مثنوی چ خاور ص5). نظاره بی لب لعلت به انگبین نتند مگس که شهد چنین یافت بر چنین نتند. تأثیر (از آنندراج) (از بهار عجم). ز رشک بی تو نگه پای در رضا دارد به مهر و ماه نبیند به حور عین نتند. تأثیر (ایضاً). - تنیدن گرد کسی؛ با او مصاحبت کردن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : این پند نگاه دار هموار ای تن بر گرد کسی که یار خصم تو متن. ابوالفرج رونی (از یادداشت ایضاً). || فریب دادن. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج). فریفتن و پرداختن. (ناظم الاطباء) : تو دادی رخنه در قلب بشرها فَنِ ابلیس را بهر تنیدن(3).ناصرخسرو. || خاموش بودن. (برهان) (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی) (از انجمن آرا) (آنندراج). و آنرا تن زدن نیز گفته اند. (فرهنگ جهانگیری). خاموش شدن و تافته شدن. (ناظم الاطباء). (1) - از اوستائی - tan، پهلوی tatak، هندی باستان - tan، tanoti (تمدید و توسعه یافتن، گستردن، کشیدن). (حاشیهء برهان چ معین). (2) - ن ل: بتن. (3) - بمعنی اول هم میتوان حمل کرد.

تنیده.

[تَ دَ / دِ] (ن مف / نف) بافته و بافته شده. (ناظم الاطباء). از تنیدن، منسوج. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). اسم مفعول از تنیدن. (حاشیهء برهان چ معین) : با کاروان حله برفتم ز سیستان با حلهء تنیده ز دل(1) بافته ز جان.فرخی. ز بالا فزون است ریشش رشی تنیده در او خانه صد دیوپای. معروفی (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). تو همچو عنکبوتی و حال جهان مگس چون عنکبوت گرد مگس برتنیده گیر. سعدی. || خاموش گردیده. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج). خاموش شده. (ناظم الاطباء). || (اِ) تار عنکبوت. (صحاح الفرس از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). پردهء عنکبوت. || نورد جولاهگان. (ناظم الاطباء). (1) - ن ل: ز تن.

تنیزه.

[تَ زَ / زِ] (اِ) بمعنی طرف و دامن باشد، چنانکه گویند تنیزهء کوه، مراد از آن دامن کوه باشد. (برهان) (انجمن آرا) (از فرهنگ رشیدی) (از آنندراج). و تنیزهء دشت یعنی دامن دشت. (انجمن آرا) (آنندراج). کناره. حوالی. کمینگه. (حاشیهء هفت پیکر نظامی چ وحید ص98) : شاه بهرام از این قرار نگشت سوی شیر آمد از تنیزهء دشت. نظامی (هفت پیکر ایضاً).

تنیس.

[تِ] (انگلیسی، اِ)(1) از بازیهایی که در سالن یا در هوای آزاد، بوسیلهء دو یا چهار نفر در زمینی مسطح، آسفالت شده یا چمن پوش و بشکل مستطیل انجام می گیرد. لفظ تنیس احتما از طریق زبان فرانسوی از نام شهر قرون وسطایی تنیس(2) در مصر سفلی گرفته شده است که منسوجاتش معروف بود و این بازی بمناسبت جنس نخستین توپهای تنیس به این نام خوانده شد. اندازهء زمین تنیس برای بازی دو نفر 78 پا (فوت) در 28 پا و برای بازی چهارنفری 78 پا در 36 پا است. وسایل بازی عبارتند از تور، راکت و توپ. تور را در نیمهء زمین و بموازات عرض آن کار می گذارند، ارتفاع وسط تور از زمین سه پا است. کیفیت بازی چنین است که یکی از بازیکنان توپ را با راکت خود طبق قوانین معین از روی تور بزمین حریف می زند و حریف نیز با راکت خود توپ را برمی گرداند و این رفت و برگشت توپ آنقدر ادامه می یابد تا یکی از طرفین بازی موفق به بازگرداندن توپ به زمین حریف نشود. هر طرف که امتیازاتش زودتر به حد نصاب معینی برسد برنده است. منشأ اغلب بازیهای با راکت بازیی است که بزبان انگلیسی آنرا کورت تنیس(3) می نامند و در حوالی قرن 14 میلادی احتما بوسیلهء فرانسویان اختراع شد و پس از 1500 م. مورد توجه دربارهای فرانسه و انگلستان واقع شد... بازی تنیس بصورت فعلی بوسیلهء والتر وینگفیلد در انگلستان ابتکار شد (1873 م.). (از دایرة المعارف فارسی). قطر توپ تنیس معمو کمتر از 35/6 سانتیمتر و بیشتر از 67/6 سانتیمتر نیست و وزنش نیز حداقل 70/56 گرم و حداکثر 47/58 گرم است. (از لاروس بزرگ). رجوع به لاروس انسیکلوپدی ورزشها(4)صص447-465 شود. (1) - Tennis.
(2) - رجوع به تنیس (اِخ) شود. (3) - Court Tennis. (4) - Larousse Encyclopedie des
Sports.

تنیس.

[تِنْ نی] (اِخ) شهری است به جزیره ای از جزایر بحر روم قریب دمیاط، و ثیاب فاخره را بدان نسبت دهند. (منتهی الارب) (آنندراج). شهری است [ بمصر ] میان دریای تنیس بر جزیره ای و ایشان را کشت و برز نیست و از وی جامهء صوف و کتان خیزد با قیمت بسیار. (حدود العالم). در بحر فرنگ کمابیش ششصد جزیره است، مشاهیرش جزیرهء تنیس، دورش نودوپنج فرسنگ است و در او غله تمام بود و دیبای خوب بافند. دیبای رومی از آن بازگویند و خورش ایشان شیر و ماهی بود. (نزهة القلوب چ گای لیسترانج ج3 صص237-238). بحیرهء تنیس یا دریای تنیس در مصر است و به دریای روم پیوسته است و رود نیل اندر او همی ریزد و این دریا به تابستان شیرین بود و به زمستان که رود نیل اندکی بود شور شود و اندر میان آن دو شهر است یکی تنیس نام و یکی دمیاط، درازای این دریا پانزده فرسنگ اندر پهنا پانزده فرسنگ است. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). نام شهری به جزیره ای از جزایر بحرالروم، نزدیک دمیاط و از آنجا ثیاب فاخر موسوم به تنیسی آرند. (قاموس از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). و آنرا تونه نیز گویند. (یادداشت ایضاً). جزیره ای بمصر، نام دیگر آن ذات الاخصاص است. (یادداشت ایضاً). جزیره ای است در دریای مصر نزدیک بر مصر میان فرما و دمیاط در جانب شرقی فرما، منجمان طول جغرافیایی آنرا 54 درجه و عرض آنرا 31 درجه و ثلث میدانند و در اقلیم سوم است... و در آنجا پارچه های رنگین و فرشهای رنگارنگ بافند... در بیشتر ایام سال آب دریاچهء آن بعلت وزش باد شمال و دخول آب بحرالروم پرنمک است... و چون زمستان فرارسد و باد غربی وزیدن گیرد، آب شور نقصان گیرد... و مردم در انبار کردن آب شیرین اقدام کنند. گویند در تنیس حشرات موذی یافت نشود، چون زمین آن شوره ناک است... (از معجم البلدان). ناصرخسرو نویسد: به جایی رسیدم که آن را طینه می گفتند و آن بندر بود کشتی ها را، و از آنجا به تنیس می رفتند. در کشتی نشستم تا تنیس و این تنیس جزیره ایست و شهری نیکو و از خشکی دور است، چنانکه از بامهای شهر، ساحل را نتوان دید. شهری انبوه و بازارهای نیکو و دو جامع در آنست و به قیاس ده هزار دکان در آنجا باشد... شهری گرمسیر است و رنجوری بسیار باشد و آنجا قصب رنگین بافند از عمامه ها و وقایه ها و آنچه زنان پوشند... چون آب نیل زیادت شود آب تلخ دریا را از حوالی تنیس دور کند چنانکه تا ده فرسنگ حوالی شهر آب دریا خوش شود... و در این شهر تنیس پنجاه هزار مرد باشد و مدام هزار کشتی در حوالی شهر بسته باشد ازآن بازرگانان، و از ثقات شنودم که هر روز هزار دینار مغربی از آنجا به خزینهء سلطان مصر رسد... و میوه و خواربار شهر از رستاق مصر برند و آنجا آلات آهن ممتاز سازند چون مقراض و کارد و غیره... و از تنیس به قسطنطنیه کشتی به بیست روز رود... (سفرنامهء ناصرخسرو چ دبیرسیاقی صص46-48). رجوع به عیون الاخبار ص284 و عقدالفرید ج7 ص277 و قاموس الاعلام ترکی و الوزراء و الکُتّاب ص234 و معجم البلدان شود.

تنیسون.

[تِ سُنْ] (اِخ)(1) آلفرد (لرد). از شاعران بزرگ دورهء ملکه ویکتوریاست (1809 - 1892 م.). وی در سامرزبای(2)متولد شد و گویندهء منظومه های شاه و انوخ آردن(3) است. (از لاروس). (1) - Tennyson, Alfred (Lord). (2) - Somersby. (3) - Enoch Arden.

تنیسی.

[تِنْ نی] (اِخ) محمد بن علی بن الحسین بن احمد، مکنی به ابوبکر و معروف به نقاش. وی بدمشق از محمد بن حریم و محمد بن عتاب زفتی و گروهی دیگر حدیث شنید و دارقطنی و جز او از وی روایت کنند. در رمضان 272 ه . ق. متولد شد و در شعبان 369 درگذشت. (از معجم البلدان).

تنیسی.

[تِنْ نی] (اِخ) یحیی بن حسان بن حسان التنیسی البصری، مکنی به ابوزکریا. متوفی به سال 208 ه . ق. در مصر. ابوسعید گوید او را تصنیف هایی است ولی از آن تصنیفها نامی نبرده است. (از اسماء المؤلفین ج2 ص514). رجوع به معجم البلدان شود.

تنیق.

[تَ نَیْ یُ] (ع مص) (از «ن وق») جید گردانیدن و نیکو کردن خورش و لباس خود را. || آراستگی کردن در کار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به تنوق شود.

تنیک.

[تَ] (فرانسوی، ص)(1) تانیک. موصوف آن کلمهء اسید است، به اصطلاح کیمیا مادهء قابضی را گویند که با بَزها (بازها) مرکب شده تولید تنات کند، و آن را تنن نیز گویند. (ناظم الاطباء). (1) - Tannique.

تنین.

[تَ] (ع اِ) بمعنی تِنّ است... (منتهی الارب). قرین و همتا و حریف و همزاد. (ناظم الاطباء). رجوع به تِنّ شود.

تنین.

[تِنْ نی] (ع اِ) اژدها. (دهار) (مفاتیح) (ربنجنی) (بحر الجواهر) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (غیاث اللغات) (تحفهء حکیم مؤمن). بمعنی اژدها که ماری است بزرگ. (آنندراج). مار عریض و پهن. (از ناظم الاطباء). مار بزرگ. (از اقرب الموارد). ج، تنانین. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). مار بزرگ. اژدها. اژدرها. (فرهنگ فارسی معین). ماری بزرگ، و در اساطیر است که باد او را بردارد و در زمین یأجوج و مأجوج فرودآرد و آنان او را بخورند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). صاحب ذخیرهء خوارزمشاهی درباب مارانی که زهر ایشان ضعیف و علاج کردن گزیدگی ایشان علاج قرحه است، تنین را نام برد و گوید: این مارانی باشند بزرگ، کمترینشان پنج گز باشد و آنچه بزرگ بود سی گز باشد یا بیشتر و چشمهای او بزرگ باشد و در زیر فک او چیزی بیرون آمده باشد همچون زنخدان و از هر جانبی سه دندان زهر بود [ کذا ] و دهان او سخت فراخ بود و ابروان او بزرگ باشد، چنانکه چشم او بپوشد، و بر گردن او فلوس باشد و گرداگرد او موی باشد. و در زمین نوبه و هند بسیار بود، و لون او سیاه بود یا زرد، و خواجه بوعلی سینا رَحِمَهُالله گوید من دیدم تنین که بر گردن او در دو جانب موی بود، وی گوید بیرون از هندوستان [ نیز ] تنین بسیار است. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : چو تنین از آن موج بردارد ابر هوا برخروشد بسان هژبر فرودافکند ابر، تنین بکوه بیایند از ایشان(1) گروهاگروه بهاران ز تنین بکردار گرگ بغرند بآوازهای بزرگ.فردوسی. به استخر بد بابک از دست اوی که تنین خروشان بد از شست اوی. فردوسی. آن سیم می نماید، ارزیز در ترازو وین قند می فروشد، در آستینْش تنین. ناصرخسرو. تنین جهان دهان گشاده ست پرهیز کن از دهان تنین.ناصرخسرو. تنین تست تَنْت، حذر کن زو زیرا بخورد خواهدت این تنین.ناصرخسرو. آزرده این و آن بحذر از من گویی که از نژادهء تنینم.ناصرخسرو. چو رنگ و ماهی باشم به کوه و دریا در چو شیر و تنین خسبم به بیشه و کردر. مسعودسعد. ز هول و هیبت، پشت زمین و روی هوا به چشمها همه تنین نماید و ضرغام. مسعودسعد. تراست اکنون بر کوه پیچش تنین چنانکه بودت در بحر یازش تمساح. مسعودسعد. گهی چو شیر همی در میان بیشه بخاست گهی چو تنین هنجار ژرف غار گرفت. مسعودسعد. فتد سال تا سال از ابر سیاه ستمکاره تنینی آنجایگاه.نظامی. مخالفان ترا دست و پای کسب مراد بریده باد که بی دست و پای بِهْ تنین.سعدی. || شجرة التنین؛ اصل اللوف. لوف الحیة. لوف. رجوع به لوف شود. || (اِخ) سپیدیی است خفی در آسمان که تنه اش تا شش برج رسد و دمش در برج هفتم و مانند کواکب سیاره سیر می کند و آن منحوس است. (منتهی الارب). موضعی در آسمان. (از اقرب الموارد). آنچه در آسمان از تقاطع منطقهء فلک جوزهر و مأمل بصورت مار بزرگ که یک طرفش را رأس گویند و طرف دیگر را ذنب بهم رسیده آنرا نیز تنین گویند، و صاحب قاموس گوید که تنین سفیدیی است در آسمان که تنه اش در شش برج است و دمش در برج هفتم و سیر می کند چون کوکب سیاره و آنرا به فارسی هستیز(2) گویند، و قول جوهری که موضعی است در آسمان غلط است. (آنندراج). صورت دوم از نوزده صورت شمالی فلک نزد قدماء و کواکب آنرا عوائذ گویند. (مفاتیح از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). یکی از صور شمالی، بمار بزرگ و دراز به بسیار پیچش و گره ماننده. (التفهیم). اژدهای فلک. نام صورتی است از صور فلکی و فارسی آن «هشتنبر» است. (قاموس از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). یکی از صور شمالی فلکی حاوی هشتاد ستاره، چهار از قدر دوم و هفت از قدر سوم و دوازده از قدر چهارم که برای آن صورت اژدهایی بر گرد دب اکبر توهم شده است. (یادداشت ایضاً). صاحب نفائس الفنون در علم صور کواکب آرد: در جمله ثوابت کواکب او سی ویک اند و مجموع آن در نفس صورت واقع و در حوالی آن هیچ کوکبی از کواکب مرصوده نیست و عرب کوکبی را که بر زبان اوست رایض خوانند و چهار کوکب را که بر سرند عوائذ و در میانهء عوائذ ستارهء بسیار کوچکی باشد که آنرا ربع خوانند و بعضی رفد نیز گویند و دو ستارهء روشن را که در مؤخر او باشد ذئبین(3) خوانند و دوی دگر را که پیش از ذئبین اند و روشنائی از ذئبین گیرند اظفار ذبات خوانند و ستاره ای که بر اصل ذنب اوست ذیخ(4) خوانند و ذیخ به عربی کفتار پرمو است. (1) - یأجوج و مأجوج. (2) - ظ: هشتنبر. (3) - یا ذنبین. (4) - در اصل: ذایح.

تنین.

[تِنْ نی] (اِخ) (کوه...) از اعمال موصل و نزدیک کوه جودی است. (از معجم البلدان).

تنین.

[تِنْ نی] (اِخ) (جزیرهء...) از جزایر دریای هند است. حمدالله مستوفی آرد: جزیرهء تنین طویل و عریض تمام است و در او کوههای بلند و عمارت بسیار و در عهد اسکندر بر آنجا اژدهایی عظیم بوده است و اهالی آنجا را منزعج گردانیده و ایشان هر روز چند گاو را می بسته اند و بر گذر آن اژدها می افکنده اند تا طعمه می ساخته و به مردم ایذاء نمی رسانیده. اسکندر فرمود تا گاوان را پر زرنیخ و آهک و کبریت کرده و تیغها بر او ضم کرده چون اژدها آن طعمه که سبب دفع جوع نامبارک بوده تناول کرده، خوردن و مردن یکی بود و آن جزیره بدین نام (تنین) منسوب است. (نزهة القلوب چ گای لیسترانج ج3 ص233).

تنین.

[تِنْ نی] (اِخ) لقب ابراهیم بن مهدی، بدان جهت که فربه و سیاه فام بود. (منتهی الارب).

تنین.

[تِنْ نی] (اِخ) لقب سیف القیل شُرَحْبیل بن عمرو است. (منتهی الارب).

تنین البحر.

[تِنْ نی نُلْ بَ] (ع اِ مرکب)(1)گونه ای ماهی استخوان دار، از تیرهء «آکانتوپتر»ها(2) است که در سراسر اقیانوس اطلس یافت می شود. طول این حیوان متوسط است و گونه های مختلف آن بین 12 تا 40 سانتیمتر طول دارند. تاکنون چهار گونه از این ماهی شناخته شده و همگی دارای یک بالهء پشتی سرتاسری می باشند. در قسمت مقدم بالهء پشتی، بالهء کوچک دیگری که دارای خارهای استخوانی نوک تیز است وجود دارد و چون این ماهی به نقاط کم عمق دریا و نزدیکی ساحل می آید، از این جهت بوسیلهء خارهای نوک تیزش می تواند زخمهای عمیق و بالنسبه خطرناکی در پاها و سایر اعضای بدن کسانی که در سواحل دریا، وارد آب می شوند ایجاد نماید. سرتاسر بدن این ماهی با فلسهای کوچک و نازک پوشیده شده و رنگ بدنش خاکستری متمایل به زرد قهوه ای تیره می باشد. ,(فرانسوی) (1) - Dragon de mer, vive
.(لاتینی) Trachinus Drago . (فرانسوی) (2) - Achanthopteres

تنین دم.

[تِنْ نی دَ] (ص مرکب) مانند دَم تنین. اژدهادَم : تیر تو تنین دم شده، زو درع زال از هم شده بل کوه قاف اخرم شده منقار عنقا ریخته. خاقانی. رجوع به تنین شود.

تنین فلک.

[تِنْ نی نِ فَ لَ] (اِخ) یعنی رأس و ذنب. (فرهنگ رشیدی). اشاره به عقدهء رأس و ذنب است که محل تقاطع فلک حامل قمر باشد با مایل. (برهان) (از غیاث اللغات) (از آنندراج). عقدهء رأس و ذنب. (شرفنامهء منیری). کنایه از عقدتین رأس و ذنب است و آن از تقاطع فلک حامل و مایل قمر پدید آید. (انجمن آرا). || کنایه از دو شکل شجاع هر دو تواند بود. (انجمن آرا). || مجرّه را نیز گویند که کاهکشان باشد. (برهان). کهکشان. (غیاث اللغات). کاهکشان. (آنندراج). رجوع به کهکشان و تنین شود.

تنین معرکه.

[تِنْ نی نِ مَ رَ کَ / کِ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) تنین هیجا. تنین غزا و امثال آن. کنایه از کمند و شمشیر و نیزه و مرد شجاع. (انجمن آرا). رجوع به تنین شود.

تنینیر.

[تُ نَ نی] (اِخ) (تصغیر تنور). دو بلد است از نواحی خابور و هر دو بر کنار نهر خابور واقعند. (از معجم البلدان). تنینیرالعلیا و تنینیرالسفلی دو ده است در خابور. (منتهی الارب). رجوع به قاموس الاعلام ترکی و معجم البلدان شود.

تنیی ء.

[تَنْ] (ع مص) تنیئة. رجوع به همین کلمه شود.

تنییب.

[تَنْ] (ع مص) بدندان گزیدن تیر را تا سختگی چوب آن معلوم گردد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بدندان گزیدن. (از اقرب الموارد). || بدندان نشان کردن در تیر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بدندان نشان کردن چیزی را. || پیر شدن اشتر. (از تاج المصادر بیهقی). پیر و کلانسال گردیدن ناقه. || بیخ برآوردن گیاه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنییح.

[تَنْ] (ع مص) نیح الله عظمَهُ تنییحاً؛ سخت و قوی گرداند خدای استخوان او را، و ریزه ریزه کند (از اضداد است). (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || مانیحتهُ بخیر؛ نبخشیدم او را به چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || لانیح الله عظامه؛ سخت و قوی نگرداند خدای استخوان او را. (از اقرب الموارد).

تنییر.

[تَنْ] (ع مص) جامه را علم کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). علم و نگار کردن در جامه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تنییف.

[تَنْ] (ع مص) افزوده شدن بر چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تو.

[تَ / تُو] (اِ) بمعنی تاب است که تابش آفتاب و امثال آن باشد. (برهان) (آنندراج). تاب که از تافتن مشتق است. (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی) (از انجمن آرا) (از آنندراج). تابش، مانند تابش آفتاب و جز آن و گرما و حرارت و گرمی. (ناظم الاطباء). تاب بمعنی تابنده. || جایی را نیز گویند در صحرا که آب در آن ایستاده بود، و بعربی غدیر خوانند. (برهان) (آنندراج). مغاک و غدیر و برکه. || تاب و پیچش. || دور [ دَ / دُو ]و تا و نورد. (ناظم الاطباء).

تو.

(اِ) بمعنی پرده و ته و لا می باشد، چنانکه گویند توبرتو، یعنی پرده برپرده و لای برلای و ته برته. (برهان) (آنندراج). پرده باشد و آن را تاه و توه نیز گویند. (فرهنگ جهانگیری). توه و تاه که لای نیز گویند. (فرهنگ رشیدی). بمعنی تا آید چنانکه گویند دوتو، و تا و تاه و ته و توی و لا مترادف این اند. (شرفنامهء منیری). چین و تا و لا و پرده. (از ناظم الاطباء) : چهل دیبای چینی بسته در هم دوتو درهم فکنده سخت و محکم. (ویس و رامین). به صدمهء نفس سرد من ز گرمی تو کز اوست خرقهء نه توی آسمان یکتا. مجیر بیلقانی. آن پشیمانی و یارب رفت ازو شست بر آیینه زنگ پنج تو. (مثنوی چ خاور ص130). چشم احول از یکی دیدن یقین ناظر شرک است نه توحیدبین تو که فرعونی همه مکری و زرق مر مرا از خود نمی دانی تو فرق منگر از خود، در من ای کژباز، تو تا یکی تو را نبینی تو دو تو. (مثنوی چ خاور ص254). نبینی که در معرض تیغ و تیر بپوشند خفتان صدتو حریر.(بوستان). هزار گونه سپر ساختیم و هم بگذشت خدنگ غمزهء خوبان ز دلق نه توئی. سعدی. نوبهار از غنچه بیرون شد به یک تو پیرهن بیدمشک انداخت تا دیگر زمستان پوستین. سعدی. این اطلس مرصع نه تو سپهر نیست عکس فروغ چتر شه هفت کشور است. بدر شاشی (از شرفنامهء منیری). - توبرتو؛ لابرلا. رجوع به توبرتو شود. - دوتو کردن چیزی را؛ دونیمه کردن. به دو تا کردن آنرا : ایاز خدمت کرد و کارد از دست او بستد و گفت از کجا ببرم، گفت: از نیمه. ایاز زلف دوتو کرد و تقدیر بگرفت و فرمان بجای آورد و هر دو سر زلف خویش را پیش محمود نهاد. (چهارمقالهء نظامی از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || گاه با مزید مقدم ترکیب شود و معنی خانه یا دیوار پس دیوار و اطاقهای متداخل را میدهد: پستو؛ اطاقی به نسبت خرد، در پس اطاق که جهت نگهداری وسایل زندگی از آزوقه و جز آن سازند. - هفت تو؛ دارای هفت دیوار متداخل : چون ساکنان قلعه دیدند که قوم مورعدد، مانند مار بر مدار قلعهء هفت تو نشستند و... (جهانگشای جوینی). || خَم. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا): بر پشت من از زمانه تو می آید از من همه کار نانکو می آید جان عزم رحیل کرد گفتم بمرو گفتا چه کنم خانه فرومی آید. خیام (از یادداشت ایضاً). || طبقه. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : لاد؛ دیواری که گل بر هم نهند و گویند بچین برآورد است و هر تو که بر وی نهی لادی بود. (فرهنگ اسدی نخجوانی از یادداشت ایضاً). پس گوشت میش فربه جوان بگیرند و یک تو گوشت می کنند و یک تو پیاز بریده و یک تو از این حبوب... (ذخیرهء خوارزمشاهی از یادداشت ایضاً). هلیله بر این ریگ برنهند یکان یکان هموار و ریگ دیگر بر سر هلیله کنند و یک توی دیگر هلیله بنهند و ریگ دیگر بر سر آن کنند... و همچنین یک تو هلیله می نهند. (ذخیرهء خوارزمشاهی از یادداشت ایضاً). گل و شکر به طشتی یا ملاکی (؟) چوبین یا طغاری سفالین درکنند، یک تو گل، یک تو شکر و یک شب بنهند... (ذخیرهء خوارزمشاهی از یادداشت ایضاً). || تار. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). نخ. رشته. لا : پس چو یک رنگ شد همه او شد رشته باریک شد چو یکتو شد.سنائی. صدهزاران خیط یک تو را نباشد قوتی چون بهم برتافتی اسفندیارش نگسلد. سعدی. || بمعنی درون هم هست که در مقابل بیرون است. (برهان). اندرون چیزی. (غیاث اللغات) (آنندراج). داخل و اندرون، مقابل بیرون. (ناظم الاطباء) : نخفت ایرا خسک در بسترش بود مگس در توی پیراهن درش بود.امیرخسرو. چون غنچه بسته ام سر دل را به صد گره تا بوی راز عشق نیاید به توی دل. سلمان ساوجی (از آنندراج). گردنم از همه بلندتر است بعد از این سر به توی خود ببرم. باقر کاشی (از آنندراج). صد گرگ درنده توی گله بهتر ز عجوزه در محله. ؟ (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). از آن نترس که های و هو دارد از آن بترس که سر به تو دارد.؟ - توآبی؛ در تداول، استحمام تنها برای غسل شرعی. حمام که برای غسل شرعی روند نه برای شست وشوی. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). - توپر؛ انباشته. فربه. - توپوزی؛ در تداول عامه، تودهنی. بر پوزه، یعنی دهان کسی زدن و وی را خاموش گردانیدن، و غالباً با زدن استعمال شود. - تودار؛ کسی که راز درون خود را پیش این و آن بازنگوید. خوددار. کسی که راز دل را نگه دارد. - تودهنی؛ توپوزی. رجوع به همین کلمه شود. - توسرخ؛ آنچه داخل آن سرخ باشد چون هندوانه و خربزه عموماً و نوعی از ترنج باشد خصوصاً. - توسری؛ بر سر کسی زدن تحقیر و یا تنبیه را. - توسری خور؛ حقیر و بیچاره و ناتوان. کسی که بر اثر عجز و یا فقر و احتیاج هر گونه خواری و مذلتی را بر خود هموار سازد. - توسری زدن؛ زدن بر سر کسی به جهت تنبیه یا تحقیر. - توکونی؛ با پا یا زانو بر سرین کسی زدن برای بیرون راندن او. درکونی. اردنگی. و با زدن مستعمل است. - توگود؛ ظرفی به نسبت عمیق و غالباً در صفت بشقاب بکار آید و مقابل آن لب تخت است، و بشقابهای توگود را معمو برای آش و سوپ و جز آن بکار برند. - لبش را تو گذاشتن؛ خاموش شدن. شرمنده شدن. -امثال: توش خودش را می کشد بیرونش مردم را؛ باآنکه در حقیقت درویش و بی نواست چون ظاهر خود را غنی می نماید بر او رشک می برند. (امثال و حکم دهخدا ج1 ص564). توی این هیر و ویر بیا زیر ابروم را بگیر (هیر و ویر، غوغا و ضوضاء باشد و زیر ابرو گرفتن عمل پیراستن ابرو با منقاش و امثال آن است)؛ مزاحی آمیخته به ملامت است و به کسی که در اثناء کارها و مشغله های مهم کاری ناچیز و بی ارز را از مشغول طلبد، گویند. (امثال و حکم ایضاً ص567). توی دالان می خوابم، صاحبخانه نگذار برم (زیر پالان می خوابم، صاحبخانه نگذار برم. برم، مخفف بروم است)، نظیر: هوا ابر و گل است مهمان نمی داند برد. آسته و هموار بِرَد از کنار دیوار بِرَد (برد، مخفف برود و آسته مخفف آهسته است). (امثال و حکم ایضاً). توی قالب است؛ دعوی بی جا می کنی. تو با من برنیایی. (امثال و حکم ایضاً). توی لولهین رفتن؛ مجاب شدن. یا بیمناک و هراسان گردیدن. (از امثال و حکم دهخدا). || گاه با مزید مقدم اعداد آید و معنی برابر دهد، چون: دوتو؛ دوبرابر. ده تو؛ ده برابر. صدتو؛ صدبرابر : گناه من ز نادانی دوتو شد که نانیکو به چشم من نکو شد. (ویس و رامین). او [ جیب راست ] نیمهء وتر، دوتوکردهء قوس(1)است و اگر خواهی گوی که آن عمود است که از یک سر قوس فرودآید. (التفهیم چ همایی ص9). همچنان چیز را نیمهء چیزی نام کنی و این را دوتوی او. (التفهیم). غصه ده تو گشت، آخر چند برتابد دلی گرچه دل سختی کش است، از سنگ و از پولاد نیست. مجیر بیلقانی. آنکه او تنها به راه خوش رود با رفیقان سیر او صدتو بود.مولوی. هر خری کز کاروان تنها رود بر وی آن ره از تعب صدتو بود.مولوی. || انجیلی (در گیلان). رجوع به انجیلی و جنگل شناسی ساعی شود. || در عبارت زیر از ذخیره، درختی است دارویی و بعید نیست که همان انجیلی باشد: بگیرند پوست درخت تو و پوست بیخ کَبَر. (باب دهم از جزو سیم گفتار پنجم از کتاب ششم ذخیرهء خوارزمشاهی). بگیرند پوست درخت تو و عاقرقرحا و بکوبند نرم. (همان جزو از کتاب ذخیرهء خوارزمشاهی). || قیماق را نیز گفته اند و آن پرده ای باشد که بر روی شیر بندد. (برهان). پرده و قیماقی که بر روی شیر نشیند. || پرده و حجاب. (از ناظم الاطباء). (1) - الجیب المستوی، هو نصف وتر، ضعف القوس...

تو.

[تُ] (ضمیر) به عربی انت گویند و بمعنی خود هم آمده است که آن را خویش و خویشتن خوانند. (برهان). ضمیر مفرد مخاطب که بعربی انت باشد و بمعنی خود و بمعنی ترا نیز آمده. (آنندراج). بمعنی خود و ترا نیز آمده. (غیاث اللغات). کلمهء اشاره به شخص مفرد مخاطب. (ناظم الاطباء). و نیز بمعنی خود آید. (شرفنامهء منیری). ضمیر دوم شخص مفرد مخاطب. فردوسی هم تو(1) و هم تو(2) استعمال کرده. پارسی باستان «تووتم»(3)(تو)، اوستائی «توم»(4)، «توام»(5)، «تو»(6)، «توه»(7)، نیز «توم»(8)، «توم»(9) (بارتولمه 660)، ایرانی باستانی «توه»(10)...، پازند «تو»(11)، «تو»(12)، هندی باستان «توم»(13)، «توه»(14)، ارمنی «دو»(15) (تو)، کردی «تو»(16)، افغانی «ته»(17)، استی «دو»(18)، «دی»(19)...، نیز استی «دئه»(20)... گیلکی «تو»(21). (حاشیهء برهان چ معین). ضمیر منفصل دوم شخص مفرد که در حالت فاعلی و مفعولی و اضافه و ندا بکار رود و ضمیر متصل مرادف آن «ت» است. مرکب از «ت» + «و» بیان ضمیر که بگفتهء شمس قیس رازی این واو در دو کلمهء «دو» و «تو» آید ولی برحسب شواهدی که هست متقدمان گاه در شعر «و» را نیز تلفظ کرده اند (مصوّت بلند) و بعید نیست در لهجه ها هم تلفظ شود : اگر بگروی تو به روز حساب مفرمای درویش را شایگان.شهید بلخی. شدم پیر بدین سال و تو هم خود نه جوانی مرا سینه پرانجوخ و تو چون چفته کمانی. رودکی. ای مج کنون تو شعر من از بر کن و بخوان از من دل و سگالش و از تو تن و زبان. رودکی. پیر و فرتوت گشته بودم سخت دولت تو مرا بکرد جوان.رودکی. کجا تو باشی گردند بی خطر خوبان جمست را چه خطر هر کجا بود یاکند. شاکر بخاری. ای حورفش بتی که چو بینند روی تو گویند خوب رویان ماه مناوری. خسروی (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). عجب آید مرا ز تو که همی چون کشی آن کلان دو خایهء فنج.منجیک. خرد چشم جان است چون بنگری تو بی چشم، شادان جهان نسپری.فردوسی. نخستینِ فطرت پسینِ شمار توئی، خویشتن را به بازی مدار.فردوسی. سه پاس تو گوش است و چشم و زبان کزینت رسد نیک و بد بی گمان.فردوسی. تویی که فاتح مغموم این سپهر بوی تویی که کاشف مکروه این زمانه شوی... اگر ز هیبت تو آتشی برافروزند بر آسمان بر، استارگان شوند شوی عذاب دوزخ آنجا بود، کجا تو نیی ثواب جنت آنجا بود، کجا تو بُوی برند آنِ تو هر کس، تو آنِ کس نبری دوند زی تو همه کس، تو زی کسی ندوی. منوچهری (دیوان چ دبیرسیاقی ص126). تو آزادی و هرگز هیچ آزاد نتابد همچو بنده جور و بیداد. (ویس و رامین از امثال و حکم دهخدا). تو از بردباران بدل ترس دار که از تند در کین بتر بردبار. اسدی (از امثال و حکم دهخدا). تو از مشک بویش نگه کن نه رنگ که دُر گرچه کوچک، بها بین نه سنگ. اسدی (ایضاً). چو از تو بود کژّی و بی رهی گناه از چه بر چرخ گردان نهی؟ اسدی (ایضاً). بفرمود کاین با تو همراه کن چو رفتی نثار شهنشاه کن. (گرشاسبنامه). تو آنگه دانشی باشی که دانی که از دریای جهلت نیست معبر. ناصرخسرو (از امثال و حکم دهخدا). بی چشم تو چو چشم تو بختم غنوده شد بی زلف تو چو زلف تو پشتم خمیده شد. امیر معزی (از آنندراج). ای صدر دین و دنیا، دنیا و دین تو خالی نیند یک نفس از آفرین تو. سوزنی (دیوان چ شاه حسینی ص260). ای مهتران ملک همه زیردست تو وی سروران دهر همه خاک پای تو. سوزنی (ایضاً ص262). ای بزرگی و بی نظیری تو بس خردمند و بی خطیری تو. سوزنی (ایضاً ص262). دست فرسود جود تو شده گیر حشو گردون دون و عالم شوم. انوری (از آنندراج). جز درِ تو قبله نخواهیم ساخت گر ننوازی تو، که خواهد نواخت؟نظامی. چه عذر آری تو ای خاکی تر از خاک که گویائی در این خط خطرناک؟نظامی. گرچه با تو ز کار خود خجلم بی توئی نیست در حساب دلم.نظامی. ای نظامی پناه پرور تو به در کس مرانش از در تو.نظامی. عمر چون آبست و وقت او را چو جو خلق باطن ریگ جوی عمر تو. (مثنوی چ خاور ص24). چون نمائی مستی ای تو خورده دوغ پیش من لافی زنی آنگه دروغ.مولوی. تو آتش به نی درزن و درگذر که در بیشه نه خشک ماند نه تر. سعدی (از امثال و حکم دهخدا). دو جهانی بدین صغیری تو تا تو را مختصر نگیری تو.اوحدی. به وفای تو که خاک ره آن یار عزیز بی غباری که پدید آید از اغیار، بیار. حافظ (دیوان چ قزوینی ص169). به وفای تو که بر تربت حافظ بگذر کز جهان می شد و در آرزوی روی تو بود. حافظ (دیوان ایضاً ص143). به خاک پای تو ای سرو نازپرور من که روز واقعه پا وامگیرم از سر خاک. حافظ. هلاک حوصلهء دیده های گستاخم که چون نظارهء روی تو تاب می آرد. شفائی (از آنندراج). - تو و خدا؛ در مقام قسم گویند. و همچنین خدا بر تو به معنی سوگند خدا آید. (غیاث اللغات). - امثال: تو آن وَرِ جو من این وَرِ جو، نظیر: تو سی خودت من سی خودم. تو بخیر ما به سلامت. هذا فراق بینی و بینک. (قرآن 18 / 78). (امثال و حکم دهخدا ج1 ص556). تو هم بمطلب خود می رسی شتاب مکن (هنوز اول عشق است اضطراب مکن...)؛ مصراع ثانی بیت را بمزاح به دخترانی که از جهاز یا شوهر رفتن عروسی حکایت کنند، گویند. (امثال و حکم ایضاً ص567). تو هم یک تنبان قرمز پیش خدا داری؛ تو نیز مأیوس نباش. (امثال و حکم ایضاً ص567). تو یکی من یکی، نظیر از ترکی، که در میان فارسی زبانان نیز متداول است: سن بیر کیشی من بیر کیشی. (امثال و حکم دهخدا ج1 ص566). (1) - tu. (2) - to. (3) - tuvam. (4) - tum. (5) - tvam. (6) - tu. (7) - tava. (8) - tum. (9) - tve m. (10) - tava. (11) - to. (12) - tu. (13) - tvam. (14) - tava. (15) - du. (16) - tu. (17) - ta. (18) - du. (19) - di. (20) - dae. (21) - tu.

تو.

[تُ] (ترکی، اِ) طو. طوی. مهمانی و ضیافت. (برهان) (آنندراج). ضیافت و مهمانی. (ناظم الاطباء).

تو.

[تَوو] (ع ص، اِ) تنها و طاق، و منه الحدیث: الطواف توّ و الاستجمار تو. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). || رسن یک تاه تافته. ج، اتواء. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رسنی که یک لا تابند. (آنندراج). || خیمهء برپا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بنای برآورده شده. (آنندراج) (از ذیل اقرب الموارد). || وَجَّهَ فلان من خیله بألف تو؛ ای بألف واحد. || مرد بی پروا از دین و دنیا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). فارغ از کارها. (آنندراج). || ایلغار، یقال: جاؤا تواً. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). جاء تواً؛ یعنی قصدکنان آمد چنانکه هیچ چیز او را بازنگرداند. (از اقرب الموارد).

تو.

(اِخ)(1) ژاک اگوست دو (1553 - 1617 م.). قاضی و تاریخ دان فرانسوی. وی در پاریس متولد شد. او راست: «تاریخ دوران من»(2) به زبان لاتینی که اثری است شایان توجه و مفید. (1) - Thou, Jacques-Auguste de. (2) - Histoire de mon temps.

توٍ.

[تَ وِنْ] (ع ص) تاوٍ. تاوی. هلاک شونده. نعت است از تواء بمعنی هلاک شدن. (منتهی الارب).

توآباد.

[ ] (اِخ) دهی از دهستان خرقان شرقی واقع در بخش آوج شهرستان قزوین که 996 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

توآت.

(اِخ)(1) مجموعه ای از واحه های صحرای مرکزی افریقا که در جنوب غربی لاغوآت (بلوکی در الجزایر) واقع است. این واحه ها از سال 1901 م. بوسیلهء فرانسویها اشغال گردیده است. (از لاروس). رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود. (1) - Touat.

توآس.

[تُ] (اِخ)(1) از سرداران اسکندر که پس از فتح گدروزی به ولایت آن گماشته شد و اندکی بعد درگذشت. رجوع به تاریخ ایران باستان ج2 صص1859-1861 شود. (1) - Thoas.

توآم.

[تُ] (ع اِ) جِ توأم. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). رجوع به توأَم شود.

توآم.

[تُ] (اِخ) نام قصبهء عمان است از جانب ساحل، و مروارید توآمیه منسوب بدین قصبه است. رجوع به الجماهر فی معرفة الجواهر بیرونی و معجم البلدان و تؤامیة شود.

توآموتو.

[مُ] (اِخ)(1) از مجمع الجزایر پلی نزی(2) است که در مشرق تاهیتی(3) قرار دارد و مساحت آن 885 کیلومتر مربع و از مستملکات فرانسه در اقیانوسیه است و 6600 تن سکنه دارد. (از لاروس). (1) - Tuamotu. Touamotou. (2) - Polynesie. (3) - Tahiti.

توا.

[تَ] (از ع، اِ مص / ص) بمعنی ضایع و خراب و تلف باشد. (برهان). بمعنی خراب و ضایع باشد. (فرهنگ جهانگیری). ضایع شده و خراب شده و منهدم و تلف شده. (ناظم الاطباء). تلف. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). بمعنی هلاک و تلف عربی است. (فرهنگ رشیدی). رجوع به تواء شود : فغان از این غراب و وای وای او(1) که در توا(2) فکندمان نوای او. منوچهری (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). زیر و زبر بکرد همه خانمانشان وَاسباب ملک جمله تلف کرده و توا. مظهر کرمانی (از فرهنگ جهانگیری). (1) - ن ل: غرابِ بین و وای او. (2) - ن ل: نوا.

توا.

[تِ] (اِخ) دهی از دهستان بازفت است که در بخش اردل شهرستان شهرکرد واقع است و 180 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

تواء .

[تَ] (ع مص) هلاک شدن. (منتهی الارب). هلاکت. (غیاث اللغات) (آنندراج).

تواء .

[تِ] (ع اِ) داغی است چلیپایی بر ران و گردن ستور. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

توائب.

[تَ ءِ] (ع ص، اِ) جِ تائب. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به تائب شود.

توائم.

[تَ ءِ] (ع اِ) جِ توأم. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). توایم. (ناظم الاطباء). - توائم اللؤلؤ؛ همانند توائم النجوم است. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). -توائم النجوم؛ ستاره های با یکدیگر درآمده. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). کواکب مختلفه(1). (ناظم الاطباء). رجوع به توأم شود. (1) - ظ: مختلطه.

توائی.

[تَ] (ع مص) فراهم آمدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). اجتماع قوم. (از اقرب الموارد).

تواب.

[تَوْ وا] (ع ص) نعت است از توبه بمعنی بازگشتن از گناه، و بمعنی مهربان شدن خدای بر کسی، یقال: هو تواب علی عباده. (منتهی الارب). توبه پذیرنده. (غیاث اللغات) (آنندراج) (ابوالفتوح رازی از یادداشت بخط مرحوم دهخدا) (السامی فی الاسامی از یادداشت ایضاً). توبه پذیر. توبه دهنده. (یادداشت ایضاً). مأخوذ از «تاب الله علیه» می باشد، یعنی توفیق دهندهء توبه و آسان گردانندهء دشواری و باز مهربان شونده بر کسی. (ناظم الاطباء). || توبه کننده. (آنندراج) (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). بمعنی تائب یعنی توبه کننده و بازگشت کنندهء از گناه. (ناظم الاطباء) : ان الله یحب التوابین. (قرآن 2 / 222). || (اِخ) نامی از نامهای خدای تعالی. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). بمعنی توبه پذیر : غیب دان و لطیف و بی چونی سترپوش و کریم و توابی.سعدی.

توأبانیان.

[تَ ءَ نی یا] (ع اِ) (از «وءب» و «ت ءب») (به صیغهء تثنیه) دو سر پستان پیشین ستور. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

توابع.

[تَ بِ] (ع ص، اِ) جِ تابع. (از اقرب الموارد) (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). جمع تابع و تبع، مفرد هم آمده است. (آنندراج). جِ تابعة. (ناظم الاطباء). || ملحقات و لواحق و متعلقات و هر چیز که پیروی کند چیز دیگری را و نیز لفظی که پیروی لفظ دیگر نماید مانند «حَسَن بَسَن». (ناظم الاطباء). || اسمهایی که اِعراب آنها بر سبیل تبعیت غیر باشد چون صفة، بدل، عطف بیان، عطف بحروف. - توابع خطابت؛ آنچه توابع خطابت بود که آنرا تحسینات و تزیینات خوانند. رجوع به اساس الاقتباس صص574-585 شود.

توابع ارسنجان.

[تَ بِ عِ اَ سَ] (اِخ)یکی از دهستانهای بخش زرقان شهرستان شیراز است و از 50 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل یافته و در حدود 11600 تن سکنه دارد و آبادیهای مهم آن عبارتند از: ارسنجان جمال آباد، کتک، قلات خوار، دهک. مرکز این دهستان قصبهء ارسنجان است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7). رجوع به فارسنامهء ناصری شود.

توابع شالینگ چال.

[تَ بِ عِ] (اِخ)نام محلی است در 38هزارگزی بابل، ییلاقی که در حدود 270 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

توابع کجور.

[تَ بِ عِ کُ] (اِخ) یکی از دهستانهای بخش مرکزی شهرستان نوشهر است که 4100 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

توابل.

[تَ بِ] (ع اِ) جِ تابِل و تابَل و توبَل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). مصالح طعام، مثل زیره و قرنفل و فلفل و غیره. (غیاث اللغات) (آنندراج). اشیاء خشکی است که در دیگ کنند جهت خوش طعمی غذا. (از بحر الجواهر). اسم اصطلاحی ادویهء یابسه است که در اطعمه کنند مثل گشنیز و زیره و امثال آن. (تحفهء حکیم مؤمن). چیزهایی است که برای خوش طعمی یا خوش بوئی در طعام کنند چون گشنیز و زیره و نعناع و شبت و امثال آن. آنچه از یابسات که بدان غذا را خوشبوی کنند. و از ابزار بدان جدا شود که توابل خشک و ابزار تر باشد. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : در طبیخ ایشان توابل گرم بیش باید کرد چون پلپل و خردل و زیره و کرویا و سیر. (ذخیرهء خوارزمشاهی از یادداشت ایضاً)... و توابل گرم چون پلپل و زنجبیل و دارچین و بجای آب ماءالعسل... (ذخیرهء خوارزمشاهی). قدید به سبب توابل که بر وی کرده باشند گرمتر باشد [ از نمک سود ] ... و اگر نخست گوشت تازه را یک شب به سرکه اندر نهند پس دیگر روز توابل کنند بدان گرمی نباشد. (ذخیرهء خوارزمشاهی از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). دفع مضرت [ شراب سپید و تنک ] با سپیدباها و توابل و تباهه خشک (؟) کنند تا زیان ندارد. (نوروزنامهء منسوب به خیام). دفع مضرتش با گوشتابه و قلیه با توابل و افزار بسیار کنند. (نوروزنامه ایضاً). رجوع به تابل و توبل شود.

توابه.

[تَ بَ] (اِخ) نام مبارزی است تورانی که پسر او برته نام داشت. (برهان) (آنندراج) (از شرفنامهء منیری) (از ناظم الاطباء). نام پهلوانی ایرانی. (از فهرست ولف) : ز تخم توابه چو هشتادوپنج سواران رزم و نگهدار گنج.فردوسی.

توأبة.

[تُ ءَ بَ] (ع اِ) (از «وءب») تُؤَبة. (اقرب الموارد). عار و ننگ و فضیحت و رسوائی و هر چیز که از آن شرم داشته می شود. (ناظم الاطباء). خواری و رسوائی. عار. حیاء. (از اقرب الموارد).

توابیت.

[تَ] (ع اِ) جِ تابوت. (دهار) (المنجد) (ناظم الاطباء) (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به تابوت شود.

توابین.

[تَ] (اِ) جِ تابین. در کتب عهد صفویه و قاجاریه این کلمه بسیار متداول است ازجمله در کتاب تذکرة الملوک. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). و رجوع به تابین در همین لغت نامه و تذکرة الملوک چ دبیرسیاقی ص8، 11، 13 - 15، 19، 20، 25، 27 - 30، 34، 46، 48، 53، 72، 75، 76، 78، 79، 82، 84، 85، 90 و خاندان نوبختی اقبال ص61 شود.

توابین.

[تَوْ وا] (اِخ) جماعتی از مردم کوفه که با مخالفین حضرت امام حسین ساخته و در جنگ برخلاف آن حضرت شرکت کرده بودند، پس از مرگ یزید و استعفای پسرش از کرده پشیمان شده توبه کردند و نام خود را «توابین» گذاشتند و قسم خوردند که به خونخواهی آن حضرت قیام کنند. رجوع به خاندان نوبختی تألیف عباس اقبال ص61 شود.

تواتر.

[تَ تُ] (ع مص) پیاپی شدن. (زوزنی) (دهار). پیاپی آمدن یا پس یکدیگر آمدن به مهلت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). پی درپی شدن، مأخوذ از وتر بالکسر بمعنی تنهاتنها و یک یک بهم آمدن. (غیاث اللغات) (آنندراج). پی درپی بودن. پیاپی بودن. تتابع. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : رادی که من از تواتر بِرّش در نور عطا و ظل احسانم.مسعودسعد. و تواتر دخلها و احیاء اموات... به عدل متعلق است. (کلیله و دمنه). و عزایم پادشاهانه را به امداد فتح مبین و تواتر نصر عزیز مؤید گردانیده. (کلیله و دمنه چ مینوی ص9). ز چرخت باد عمری در تزاید ز بختت باد عزّی در تواتر(1).انوری. فخرالدوله از طبرستان بر تواتر امداد حمول و انواع کرامات تازه میداشت. (ترجمهء تاریخ یمینی چ1 تهران ص94). به سبب تواتر امطار و تزاحم اقطار از مهمات و اوطار و طلب زاد و علوفه بازماندند. (ترجمهء تاریخ یمینی ایضاً ص266). و سلطان بر تواتر به تاختن او لشکر می فرستاد. (جهانگشای جوینی). || (اصطلاح اصول) خبر جماعتی که بنفسه موجب علم بصدق آن خبر شود. (از کشاف اصطلاحات الفنون). خبری که جماعتی دهند و چنان باشد که نتوان گفت آن جماعت بر جعل این خبر مواضعه کرده اند. (از تعریفات جرجانی). خبری که چندین نفر از پی یکدیگر به یک طریق بیان کنند. (ناظم الاطباء). و تواتر به حقیقت خود یقین افکند، چنانکه مر شنونده را حاجت نیاید که اندر گویندگان تأمل کند. (دانشنامهء علائی از یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : تا چو سی کودک تواتر این خبر متفق گویند یابد مستقر.مولوی. و در آن شبهتی چنانک ما را به تواتر وجود پیغمبران و پادشاهان و مردمان مشهور که در قرنها پیش بوده اند. (رشیدی). (1) - تواتر در این بیت به کسر تاء دوم آمده و با عناصر و نوادر... قافیه شده، و مطلع قصیده اینست: چو از دوران این نیلی دوایر زمانه داد ترکیب عناصر...

تواثب.

[تَ ثُ] (ع مص) بهم برجستن. (زوزنی). همدیگر حمله کردن و برجستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تواثق.

[تَ ثُ] (ع مص) با یکدیگر استواری کردن. (زوزنی). بهم استوار کردن. (دهار). با یکدیگر استوار کردن در چیزی. (آنندراج). تعاهد. (اقرب الموارد).

تواثیر.

[تَ] (ع اِ) جِ تؤثور. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از تاج العروس). رجوع به تؤثور شود.

تواجد.

[تَ جُ] (ع مص) جُستن و یافتن. (آنندراج). || وجد خواستن به تکلف. اظهار وجد کردن بدون بودن آن. (از تعریفات جرجانی) (از اقرب الموارد).

تواجر.

[تَ جِ] (ع ص، اِ) جِ تاجِرة. (اقرب الموارد) (المنجد). رجوع به تاجر و تاجرة شود.

تواجه.

[تَ جُهْ] (ع مص) همدیگر مقابل شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تقابل. (اقرب الموارد).

تواچی.

[تَ] (ص، اِ) جارچی باشد و آن عبارت از شخصی بود که از جانب پادشاهان و فرماندهان به ایصال احکام و رسانیدن فرامین مأمور شود. (از سنگلاخ) : ... فرمان همایون نفاذ یافت که امراء تواچی، سان عساکر ظفرمآثر بازطلبند و سپاه ممالک محروسه را از اقصای ترکستان تا سرحد هندوستان جار رسانند که به میعاد مقرر در معسکر نصرت اثر مجتمع گردند و... (حبیب السیر چ خیام ج3 ص605). از استماع این خبر نایرهء غیرت پادشاه هفت کشور زبانه به فلک اخضر کشید و دفع شر آن بداختر بر ذمهء همت خسروانه واجب نموده حکم همایون به اجتماع لشکر قیامت اثر نافذ گردید. تواچیان قمرمسیر جهت رسانیدن جار، روی به اطراف و امصار آورده به اندک زمانی لشکر بسیار از... در اردوی کیهان پوی جمع آمدند. (حبیب السیر چ خیام ج4 ص486).

تواد.

[تَ وادد] (ع مص) یکدیگر را دوست داشتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

توأد.

[تَ ءَ] (ع اِمص) (از «وءد») آهستگی و درنگی. تؤدة [ تُ ءَ دَ / تُءْ دَ ] مثله. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). رزانت و تأنی. (از اقرب الموارد).

توادع.

[تَ دُ] (ع مص) با هم آشتی کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تصالح. (زوزنی). با هم آشتی کردن و میثاق بستن که با یکدیگر جنگ نکنند. (از اقرب الموارد). || بدرود کردن بعض قوم از بعض دیگر. (از اقرب الموارد). رجوع به تودیع شود.

توأدة.

[تُ ءَ دَ] (ع اِ) تؤدة.

توادی.

[تَ] (ع اِ) جِ تودیة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). چوبی که بر پستان ناقه بندند چون کم شیر گردد تا شیر جمع شود. (آنندراج). رجوع به تودیة شود.

توار.

[تَ] (اِ) ریسمانی که بدان، بار بر چاروا بندند. (ناظم الاطباء). رجوع به لسان العجم شعوری ج1 ص288 شود.

توار.

(اِخ)(1) مرکز بلوکی در ناحیهء برسویر(2)در ایالت دوسِوْر(3) فرانسه است که 10600 تن سکنه دارد و قصری از قرن هفدهم در آنجا باقی مانده و دارای بازار فروش غلات و محصولات کشاورزی است. (از لاروس). (1) - Thouars. (2) - Bressuire. (3) - Deux-Sevres.

تواراس.

(اِخ)(1) ژان دو (1585 - 1636 م.). مارشال فرانسوی است که در سال 1627 در مقابل بوکینگهام از جزیرهء ره(2) دفاع کرد. (از لاروس). (1) - Toiras, Jean de. (2) - Re.

توارث.

[تَ رُ] (ع مص) از یکدیگر میراث گرفتن. (زوزنی) (از آنندراج). همدیگر وراثت جستن، یقال: توارثوا کابراً عن کابر. (منتهی الارب). میراث بردن بعضی از بعضی. (از اقرب الموارد). || کلیهء مشخصات جسمانی و ضمیری که از آباء و اجداد و پدر و مادر به فرزند منتقل می شود و محیط در ظهور آنها بی اثر می باشد ارثی هستند... باید دانست که اساس این صفات و خصوصیات موروث در سلولهای نطفهء والدین موجود می باشد و انتقال این خصوصیات از نسلی به نسل دیگر بواسطهء همین سلولهای نطفه ایست... هر موجود اعم از گیاه یا حیوان زندگانی را از یک سلول آغاز می کند... تخم از اتحاد سلول نطفهء مادر که در تخمدان پرورش یافته با سلول نطفهء پدر که در بیضه رشد کرده تشکیل شده است و در محیط محصوری که عبارت از رحم مادر باشد حمایت شده به دو و چهار و هشت و شانزده و سی ودو، همین طور تا میلیونها و بیلیونها تقسیم می شود و... نتیجه آن میشود که هر سلول در بدن شامل هسته ای است که از هستهء سلول نطفهء بارورشده بوجود آمده و شامل همان خواصی است که در هستهء سلول نطفهء بارورشده است. پس عم توارث هر فرد شامل بیلیونها هستهء سلول است که تمام آنها از هستهء سلول نطفهء بارورشده ریشه گرفته اند و گفته شد که همین سلول نطفهء بارورشده نتیجهء اتحاد دو سلول است یکی سلول نطفهء نر و دیگری سلول نطفهء ماده... در هستهء هر سلول اجسامی دیده میشوند که به آنها کروموزم(1) گویند، عدهء این کروموزمها در تمام سلولهای یک فرد و در تمام افراد یک نوع مساوی و ثابت و لایتغیر است، اساس توارث مربوط به این کروموزمها است. بر اثر تحقیق دانشمندان ثابت شده است که این کروموزمها حاوی دانه های بسیار ریز موسوم به ژن(2)هستند که از شدت ریزی حتی در زیر میکروسکپهای معمولی قابل مشاهده نیستند. عدهء ژنهایی که در کروموزمهای موجود انسان است بسیار و از هزار بیشتر می باشد(3) و بطور غیرمساوی در کروموزمها تقسیم شده اند. ژنها نیز مانند کروموزمها بصورت زوج زوج(4)هستند که یک فرد از آنها از طرف پدر و فرد دیگر از طرف مادر آمده است و چنین احتمال داده اند که ژنهای هر کروموزم بصورت دو رشتهء موازی پهلوی هم و مانند دانه های تسبیح زوج زوج در مقابل یکدیگر قرار گرفته اند. برای انتقال هر صفت ارثی چندین زوج از ژنها باید شرکت جویند و صفات مستقل نتیجهء ترکیب مختلف ژنها می باشد. منظور از صفات مستقل یعنی یک دسته از صفات موجود که بطور کامل به فرزند منتقل می شود، بطوریکه وقتی در نسل بعد ظاهر شد عیناً مانند صفات یا صفت نسل قبل است. نه اینکه قسمتی از آن صفت باشد. طبق نظریهء مندل(5) صفات مستقل بصورت زوج وجود داشته و در برابر هم قرار گرفته و هر یک از دیگر مجزی و مستقل است. (از روانشناسی پرورشی جلالی صص17-20). رجوع به همان کتاب و روانشناسی رشد علی اکبر شعاری نژاد چ 2 صص47-59 و بیولژی وراثت خبیری و اصول روانشناسی مان ترجمهء صناعی صص 39-44 شود. (1) - Chromosomes.
. (فرانسوی) (2) - Genes
(3) - بین 20هزار تا 40هزار تخمین زده اند و بعضی را نیز عقیده بر اینست که از 5000 کمتر و از 12000 بیشتر نمی باشد ولی Stern شمارهء ژنهای هر فرد را 24000 جفت می داند. (4) - تعداد کروموزمهای هر سلول انسانی را 48 و بصورت 24 زوج دانسته اند. (5) - Mendel, Johann Gregor.

توارد.

[تَ رُ] (ع مص) با هم به آب درآمدن. (زوزنی) (از اقرب الموارد). || حاضر شدن در مکان یکی بعد دیگری. (از اقرب الموارد). با هم به یک جا فرودآمدن. (غیاث اللغات) (آنندراج). || به اصطلاح شعرا، واقع شدن مصراع یا بیت از طبع دو شاعر بی اطلاع یکدیگر. (غیاث اللغات) (آنندراج). گذشتن مضمون یا تعبیری در خاطر شاعری مثل آنچه در ذهن شاعری دیگر گذرد به غیر اخذ و سرقت. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

توارع.

[تَ رُ] (ع مص) سازواری کردن با هم و آرمیدن. (ناظم الاطباء).

توارق.

[تَ رِ] (اِخ)(1) نام قومی بزرگ است از اقوام بربر در شمال آفریقا و در وسط صحرای کبیر و به قبائل متعدد تقسیم شده اند. و از جنوب غربی طرابلس غرب تا شهر تمبکتو و حدود سودان وسطی در صحراها در حال کوچ و گردش اند و برخی نیز در واحه ها سکونت اختیار کرده اند. بنابراین بدو قسمت ده نشین و چادرنشین تقسیم میشوند. ده نشینان آن تا اندازه ای با اقوام دیگر اختلاط پیدا کرده اند، لیکن چادرنشینانشان چهره و رنگ و اخلاق و عادات مخصوص به قوم بربر را حفظ کرده اند. هر قبیله ای از این قوم به زبانی تکلم می کنند که همهء آنها از شعبات زبان بربر شمرده می شود. ده نشینان آنان ایموشار نامیده می شوند، و توارق نامی است که از طرف اعراب به آنان اطلاق شده است. اعراب اینان را از قوم ترک می دانند و گمان برده اند توارق جمع ترک است. توارق بدین اسلام درآمده اند و زبان ادبی و تحریری آنان زبان عربی است. (از قاموس الاعلام ترکی ج3 ص1677). رجوع به همان کتاب شود. (1) - Touaregs.

توارک.

[تَ رُ] (ع مص) بر سرین تکیه کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تواره.

[تَ رَ / رِ] (اِ) نشیمن و خانه و دیواری را گویند که از نی و علف سازند. (برهان) (از انجمن آرا) (از آنندراج) (از فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی). خانه ای که از نی و علف سازند و در آن مستحفظین باغ انگور پناهنده شوند. (ناظم الاطباء) : بباید رفت آخر چند باشی چو(1) مُتْواری در این خانه تواره. ناصرخسرو (از فرهنگ رشیدی). (1) - ن ل: تو.

تواره.

[تُ رَ / رِ] (اِ) خانه ای باشد که در آن بجز سرگین و پلیدی و کاه هیچ نبود. (صحاح الفرس). خانه ای را گویند که در آن کاه و سرگین و پلیدیها ریزند. (برهان) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). زبیل دان. (ناظم الاطباء). || خار سر دیوار و دور باغ و فالیز باشد. (برهان) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) : ... خاکستر از زیر دیگ هریسه برداشت و ببام برآورد و بر بام او مغاکی بود تا آگنده شود و پاره ای آتش در میان خاکستر بود و وی ندانسته بود، باد برد و آن آتش بر تواره زد و آن تواره درگرفت و از آن جمله بازارها درگرفت. (تاریخ بخارا ص113).

تواری.

[تَ] (ع مص) پنهان شدن. (زوزنی). پوشیده شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). استتار. اختفاء. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). پنهان شدن و پوشیدگی. (غیاث اللغات) (آنندراج) : و پسرزاده ای را ازآن نزار که از جملهء ائمهء ایشان بود در زی اختفا و لباس تواری به الموت آورده است. (جهانگشای جوینی). که مثل چنان خصمی که ضعیف شده باشد و ستور تواری و استخفا بروی حال فروگذاشته هم در آن وهلت چگونه او را مهلت دهند؟ (جهانگشای جوینی). نزدیک او و مادرش کس فرستاد که از اصناف، تواری و اختفا انصاف نباشد. (جهانگشای جوینی). || نزد صوفیه احاطه و استیلای الهی را گویند. (کشاف اصطلاحات الفنون).

تواریخ.

[تَ] (ع اِ) جِ تاریخ. (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) : و تواریخ متقدمان به ذکر آن ناطق. (کلیله و دمنه). و ذکر بأس و سیاست او در صدور تواریخ مثبت. (کلیله و دمنه). و به تواریخ و اسمار التفاتی بودی. (کلیله و دمنه). - تواریخ و سیَر؛ دو علمند، یکی مخصوص به کمیت اعمار و مدت دولت انبیاء و ملوک و ارباب ملک و ملت و دوم مخصوص به کیفیت احوال و طریقت هر یک. رجوع به تاریخ شود.

تواریخ ایام.

[تَ خِ اَیْ یا] (اِخ) اسم دو کتاب تاریخی عهد عتیق است که به اول و دوم تواریخ ایام مسمی می باشد. نگارندهء آنها معین نیست اگرچه اکثری بر آنند که عزرا، آنها را در 457 ق.م. تصنیف نمود و این رای بتوسط سؤالات و مباحثات دقیق و نکته سنجیهای جدید ثابت گردید... کتاب اولین بتوسط نسب نامه ها، تکرار تاریخ مقدس را از ابتدای جهان الی زمان داود پادشاه و نیز حیات و وفات و سلطنت داود را بنابر آنچه بوده بطور اکمل بیان می نماید. اما کتاب دومین فقط محتوی تاریخ ملوک یهود است یعنی از ابتدای سلطنت سلیمان تا مراجعت یهود است از اسیری بابل... (از قاموس کتاب مقدس). نام کتابی از تورات. کتاب اخبارالایام. دیوان الایام. (ابن ندیم از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به قاموس کتاب مقدس شود.

تواریخیان.

[تَ] (اِ مرکب) ترکیب شاذ و برخلاف قاعده از «تواریخ» جِ تاریخ + «ی» علامت نسبت + «ان» علامت جمع فارسی. تاریخ نویسان و تاریخ دانان: و از علماء و تواریخیان فرس و عرب که محل اعتماد بوده اند. (فارسنامهء ابن البلخی ص8). در نام و عدد ایشان [اشکانیان]، میان تواریخیان و نسابت خلاف بسیار است. (فارسنامهء ابن البلخی ص16). ... به قول تواریخیان فرس و اما تواریخیان عرب گفته اند... (فارسنامهء ابن البلخی ص42). رجوع به تاریخ و تواریخ شود.

توازف.

[تَ زُ] (ع مص) هر یکی چیزی از نفقه برآوردن برابر یکدیگر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). نزدیک شدن بعض قوم آنها به بعض دیگر... (از اقرب الموارد) (از لسان العرب).

توازن.

[تَ زُ] (ع مص) به همسنگ آمدن. (زوزنی). هم سنگ شدن. (دهار). برابر و هم سنگ شدن دو چیز. (آنندراج). هموزن شدن و همدیگر سنجیده گرفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). هم سنگی. معادله. سنجیدن. سنجش. بهم سنجیدن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

توازی.

[تَ] (ع مص) با هم برابر شدن. (غیاث اللغات) (آنندراج). تحاذی. (اقرب الموارد). رجوع به متوازی شود.

تواسانکش.

[تَ کِ] (اِخ) دهی از دهستان اشکور علیاست که در بخش رودسر شهرستان لاهیجان واقع است و 205 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

تواسی.

[تِ](1) (اِ) فرش منقش را گویند مانند قالی و گلیم و پلاس الوان. (برهان). گلیم و فرش منقش باشد. (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج) : فکنده ست فراش باد بهاری تواسیّ الوان ابر کوه و کردر. عبدالقادر نائینی (از فرهنگ رشیدی). (1) - در انجمن آرا و به تبع در آنندراج به فتح اول «تَواسی» آمده است.

تواشج.

[تَ شُ] (ع مص) بهم درشدن. (زوزنی). به یکدیگر درآمدن و درآمیخته شدن ریشه های درخت. (از اقرب الموارد).

تواشظ.

[تَ شُ] (ع مص) مواشظة. (منتهی الارب). آرزومند جماع شدن دو مرد با هم، پس افشردن ذکر خودشان بر شکم یکدیگر. (ناظم الاطباء).

تواشق.

[تَ شُ] (ع مص) وشیق ساختن قوم گوشت را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بریدن، یقال: تواشقه القوم بالسیوف؛ ای قطعوه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تواصف.

[تَ صُ] (ع مص) بهم وصف کردن. (زوزنی). با هم صفت کردن چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). وصف چیزی کردن بعضی برای بعضی، یقال: هذا واعظ یتواصفونه و هو شی ء متواصف. (از اقرب الموارد).

تواصل.

[تَ صُ] (ع مص) با یکدیگر پیوستن. (زوزنی). پیوستگی کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ضد تصارم. (اقرب الموارد). ضد تقاطع. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تواصلات.

[تَ صُ] (ع اِ) اتصالات و پیوندها. (ناظم الاطباء).

تواصی.

[تَ] (ع مص) یکدیگر را وصیت کردن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). یکدیگر را اندرز و وصیت کردن، منه قوله تعالی: أَ تواصَوا به؛(1) ای اوصی به اولهم آخرهم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). || درهم پیوسته روییدن گیاه زمین. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). (1) - قرآن 51/53.

تواضخ.

[تَ ضُ] (ع مص) نبرد کردن در آب دادن و در رفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تواضع.

[تَ ضُ] (ع مص) وضیع شدن. (زوزنی از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). فروتنی نمودن. (زوزنی) (غیاث اللغات). فروتنی کردن. (منتهی الارب) (دهار) (آنندراج) (ناظم الاطباء). نرم گردنی و خواری نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). خود را فرونهادن. (غیاث اللغات). فروتنی. (زمخشری) (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). نرمی. نرمی کردن. افتادگی. شکسته نفسی. خفض جناح. (یادداشت ایضاً). خضوع و فروتنی و فرمانبرداری. (ناظم الاطباء). تذلل و تخاشع. ضد تکبر. (اقرب الموارد). آنست که خود را از کسانی که در جاه ازو نازلتر باشند مزیتی ننهد. (نفائس الفنون) : بزرگی کز بزرگی بر سپهر است ولیکن از تواضع با تو ایدر.فرخی. از حلم و از تواضع گوئی مگر زمینی وز طبع وز لطافت گوئی مگر هوائی.فرخی. سخن با وی بسیار با تواضع رانده. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص379). عبدوس و بوسعید معدی جواب آوردند سخت نیکو و بندگانه با بسیار تواضع و بندگی. (تاریخ بیهقی). به رفقی هرچه تمامتر... و تواضعی هرچه شاملتر... او را بیاگاهانم. (کلیله و دمنه). شتر... چون نزدیک شیر رسید از خدمت و تواضع چاره ندید. (کلیله و دمنه). مرا تواضع طبعی عزیز آمد، لیک مذلت است تواضع به نزد سفله نمود نه از تواضع باشد، زبون دون بودن نه حلم باشد، خوردن قفا ز دست جهود. جمال الدین عبدالرزاق. از عدوی سگ صفت، حلم و تواضع مجوی زآنکه به قول خدای نیست شیاطین ز طین. خاقانی. چون طائع نزدیک رسید صمصام الدوله از سرای بیرون دوید و رسوم تواضع و خدمت بجای آورد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص311). پیش او به تواضعی هرچه تمامتر بایستاد و اشک از دیده روان کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی ایضاً ص372). چهارم تواضع رضا پنجمین ششم ذکر مرد قناعت گزین.(بوستان). چندانکه مقربان آن حضرت بر حال من وقوف یافتند به اکرام درآوردند و برتر مقامی معین کردند اما به تواضع فروتر نشستم. (گلستان). تواضع گرچه محمود است و فضل بیکران دارد نشاید کرد بیش از حد که هیبت را زیان دارد. سعدی. با توانگران تکبر کردن بهتر از تواضع. (تاریخ گزیده). کسی کو طریق تواضع رود کند بر سریر شرف سلطنت ولیکن محلش بدان و مکن ملک سیرتی در گه شیطنت تواضع بود با بزرگان ادب ولی با فرومایگان مسکنت.ابن یمین. و با لفظ کردن و نمودن مستعمل، و تواضع گری مثله. (آنندراج). رجوع به ترکیبهای این کلمه شود. - بر سبیل تواضع؛ بطریق فروتنی. (از ناظم الاطباء). - تواضع سمرقندی؛ تکریم ناراست و از روی ریا. (ناظم الاطباء). || خوشخویی و مهمان نوازی و پذیرایی از مهمان و دلنوازی و ملاطفت و از جای برخاستن برای احترام کسی. (ناظم الاطباء) : مهرگان آمد هان در بگشائیدش اندرآرید و تواضع بنمائیدش.منوچهری. میان به خدمت بسته و ابرو به تواضع گشاده. (گلستان). || دور شدن، یقال: تواضع ما بیننا؛ ای بعد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || فرورفتن زمین از آنچه در اطرافش بود. || سازواری و اتفاق کردن قوم بر امری. (از اقرب الموارد). || نزد فقها بمعنی وضیعه است. (کشاف اصطلاحات الفنون). رجوع به وضیعه شود. || نزد سالکان، هو افتقار بالقلة تحمل اثقال الملة. و اهل اشارات گفته اند: کوچک ساختن نفس است (در عین شناخت نفس) و بزرگ داشتن نفس است به ارجمندی توحید، قال النبی صلی الله علیه و آله و سلم : مابعث الله نبیاً الا کان متواضعاً. عرفا گفته اند نهایت فروتنی و تواضع آنست که چون از خانهء خود بیرون شوی، هرکه را در مسیر خویش بینی او را از خویشتن نیکوتر یابی. (خلاصة السلوک از کشاف اصطلاحات الفنون).

تواضع کردن.

[تَ ضُ کَ دَ] (مص مرکب) فروتنی کردن. تواضع نمودن. خلاف تکبر کردن : خوی مهان بگیر و تواضع کن آنرا که او به دانش والا شد.ناصرخسرو. در خلق تواضع نکند بدگهری را هرچند که بسیار بود گوهر کانیش. ناصرخسرو. هنگام غضب با تو کند دهر تواضع هنگام جدل با تو کند چرخ مدارا. امیر معزی (از آنندراج). تواضع ز گردن فرازان نکوست گدا گر تواضع کند خوی اوست.(بوستان). تواضع کن ای دوست با خصم تند که نرمی کند تیغ بُرّنده کند.(بوستان). بنازند فردا تواضع کنان نگون از خجالت سر گردنان.(بوستان). خواهی از دشمن نادان که گزندت نرسد رفق پیش آر و مدارا و تواضع کن و جود. سعدی. رجوع به تواضع و دیگر ترکیبهای آن شود.

تواضع گری.

[تَ ضُ گَ] (حامص مرکب) فروتنی و خضوع. (ناظم الاطباء). فروتنی کردن. (آنندراج).

تواضع نمودن.

[تَ ضُ نُ / نِ / نَ دَ](مص مرکب) تواضع کردن. فروتنی نمودن :طاهر نزدیک وی [حضرت رضا] آمد سخت پوشیده و خدمت کرد و بسیار تواضع نمود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص136). با مردم بر سبیل تواضع نمودن و خدمت کردن نیکو رفتی. (تاریخ بیهقی ایضاً ص592). عذری خواهید و تواضعی نمائید تا خداوند سلطان را بر آن دارم که تقرب شما قبول کند. (تاریخ بیهقی ایضاً ص592). رجوع به تواضع و تواضع کردن و دیگر ترکیبهای آن شود.

تواطح.

[تَ طُ] (ع مص) با هم فراگرفتن شر و بدی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || فتنه انگیختن یا کارزار نمودن با هم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تقاتل. (از اقرب الموارد). || انبوهی کردن اشتران بر حوض. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به مادهء بعد شود.

تواطخ.

[تَ طُ] (ع مص) با هم فراگرفتن قوم چیزی را میان خود. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). مانند تواطح... (از اقرب الموارد). رجوع به مادهء قبل شود.

تواطس.

[تَ طُ] (ع مص) موافقت کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تواطح. (اقرب الموارد). || بلند شدن موج و طپانچه زدن آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تلاطم. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). تلاطم موج. (از اقرب الموارد).

تواطؤ.

[تَ طُءْ] (ع مص) توافق. (زوزنی) (از اقرب الموارد). موافقت و سازواری و اتفاق کردن بر امری. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). با همدیگر موافقت کردن. (آنندراج). اتفاق کردن. همداستان شدن. سازواری بر... موافقت بر... اتفاق در... (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || لفظی را گویند که وضع شده باشد بر امری عام و مشترک باشد بین افراد، علی السویه، مانند لفظ انسان. و مقابل این لفظ است لفظ تشکیک... (از کشاف اصطلاحات الفنون). رجوع به تشکیک شود.

تواظب.

[تَ ظُ] (ع مص) از یکدیگر فراگرفتن و دست بدست دادن و به نوبت گرفتن : تواظبت علیه الریاح؛ تداولته و تعاورته. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تواعد.

[تَ عُ] (ع مص) با یکدیگر وعده نهادن. (زوزنی). یکدیگر را نوید دادن. (دهار). یکدیگر را وعده کردن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). یکدیگر را نوید دادن قوم : تواعد القوم. هذا فی الخیر و اما فی الشر، فیقال اتعدوا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). وعده دادن یکدیگر را. (آنندراج). رجوع به اتعاد شود.

تواغج.

[تُ غَ] (اِ) به لغت رومی نام پوست درختی است و آن سفید و بسیار تلخ می باشد. بواسیر را نافع است. (برهان) (آنندراج). پوست درختی سپید و بسیار تلخ. (ناظم الاطباء).

توافد.

[تَ فُ] (ع مص) بهم بجای شدن. (زوزنی) (از اقرب الموارد) : توافدوا علیه؛ بمعنی قدموا و وردوا. (از اقرب الموارد).

توافر.

[تَ فُ] (ع مص) بسیار شدن. (دهار) (آنندراج). بسیار شدن مال و متاع. (از اقرب الموارد). و رجوع به اتّفار شود.

توافق.

[تَ فُ] (ع مص) تواطؤ. اتفاق. (زوزنی از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). هم پشت شدن. (دهار). با هم یکجا شدن و موافق بودن. (غیاث اللغات) (آنندراج). با هم یکی شدن و هم پشتی کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تقارب و تظاهر. (از اقرب الموارد). سازواری. هم پشتی. یگانگی در رای. سازگاری. التیام. سازش. مقابل تخالف. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). اتفاق و سازش. (ناظم الاطباء). || (اصطلاح حساب) هم وفق بودن دو و یا چندین عدد. (ناظم الاطباء). حالت دو عدد که هر دو بر یکدیگر قابل قسمت نباشند اما بر عدد سومی قابل قسمت باشند چون عدد هشت و بیست. (از تعریفات جرجانی).

توافق داشتن.

[تَ فُ تَ] (مص مرکب)سازواری داشتن در رای. یگانگی داشتن در فکر. همفکری داشتن. هم رای بودن در امری. رجوع به توافق و دیگر ترکیبهای آن شود.

توافق کردن.

[تَ فُ کَ دَ] (مص مرکب)موافقت کردن. سازواری کردن. اتفاق کردن در رای. موافق شدن.

توافقی.

[تَ فُ] (ص نسبی) هارمونیک. رجوع به هارمونیک شود.

توافی.

[تَ] (ع مص) افزون شدن قوم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || خفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تواق.

[تَوْ وا] (ع ص) نعت است از توق بمعنی آرزومند کسی شدن، شدد للمبالغة، قال (ع): المرء تواق الی ما لم ینل. (منتهی الارب). سخت آرزومند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) (آنندراج). بسیار آرزومند. (ناظم الاطباء). مشتاق. (اقرب الموارد).

تواقص.

[تَ قُ] (ع مص) به اوقص مانستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). کوتاه گردن بودن. (ناظم الاطباء). و در حدیث جابر: و کانت علیَّ بردة فخالفت بین طرفیها ثم تواقصت علیها کی تسقط؛ ای انحنیت و تقاصرت لامسکها بعنقی. (از اقرب الموارد).

تواقف.

[تَ قُ] (ع مص) دو گروه با هم به جنگ ایستادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). بایستادن دو گروه در جنگ و جز آن. (زوزنی).

تواقیع.

[تَ] (ع اِ) جِ توقیع. (ناظم الاطباء). جِ توقیع سلطان. (از اقرب الموارد). رجوع به توقیع شود.

تواکظ.

[تَ کُ] (ع مص) درهم و شوریده شدن کار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تواکف.

[تَ کُ] (ع مص) روی گردانیدن و کناره گزیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). انحراف. (اقرب الموارد).

تواکل.

[تَ کُ] (ع مص) ترک دادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ترک گفتن کسی را و یاری او نکردن. (از اقرب الموارد). || بر یکدیگر اتکال کردن. (مجمل اللغة از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). بر یکدیگر اعتماد کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تواکن.

[تَ کُ] (اِ) غلیواژ. (آنندراج). زغن و غلیواج. (ناظم الاطباء).

تواکید.

[تَ] (ع اِ) دوالها که بدان کوههء زین بندند. «تآکید» بالهمزة کذلک. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). ظاهراً مانند تعاشیب مفرد ندارد. (از اقرب الموارد). اَکائِد. تَآکید. مَیاکید. || جِ توکید. تأکیدات. (ناظم الاطباء).

توالت.

[لِ] (فرانسوی، اِ)(1) بزک. چاسان فاسان. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). این کلمه چندی است که در زبان فارسی متداول شده و با کردن صرف شود. و رجوع به بزک و آرایش شود. - اسباب توالت؛ وسائل آرایش. وسایل بزک از قبیل: پودر، ماتیک، سرخاب، سفیداب، ریمل، مداد ابرو، کرم و جز اینها. -جعبهء توالت؛ جعبه ای که وسائل و لوازم آرایش و بزک را در آن می گذارند. - میز توالت؛ میزی به نسبت کوچک و ظریف با آیینه ای متناسب و محفظه های مخصوص برای قرار دادن اسباب و وسائل بزک و آرایش. || مبال. مبرز. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). محل رفع نیاز. آبریزگاه. مستراح(2). جایی که در آن قضای حاجت کنند. (1) - Toilette.
. (فرانسوی) (2) - Cabinet d´aisances

توالد.

[تَ لُ] (ع مص) بهم (با هم) بزادن. (زوزنی از یادداشت بخط مرحوم دهخدا) (منتهی الارب). بهم زادن. (دهار) (از اقرب الموارد). از یکدیگر زادن. (آنندراج). زه و زاد. زاد و زه. تناسل. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || بسیار شدن قوم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بسیار شدن فرزند. (آنندراج). بسیار شدن. (از اقرب الموارد). یقال: توالدوا؛ ای کثروا و ولد بعضهم بعضاً. (ناظم الاطباء). رجوع به مادهء بعد شود.

توالد و تناسل.

[تَ لُ دُ تَ سُ] (ترکیب عطفی، اِمص مرکب) زاد و ولد. زائیدن و فرزند آوردن. تولید مثل کردن: و تا دامن قیامت از توالد و تناسل ایشان مؤمن و مؤمنه می زاید. (کلیله و دمنه). رجوع به مادهء قبل شود.

توالس.

[تَ لُ] (ع مص) همدیگر را یاری دادن در فریب و با هم فریفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

توالی.

[تَ] (ع مص) پیاپی شدن. (دهار) (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تتابع. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). یقال: توالی علیه شهران؛ ای تتابعا و توالت علیَّ کتب فلان؛ اذا تتابعت. (اقرب الموارد). - علی التوالی؛ پی درپی. پیاپی. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || به خشک شدن درآمدن خرمای تر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || جدا کردن بز از گوسپندان، و در نوادر الاعراب: توالیت مالی و امتزت مالی بمعنی واحد. قال الازهری: جعلت هذه الاحرف واقعة و الظاهر منها اللزوم. (از اقرب الموارد). || (اصطلاح هیئت) حرکت افلاک سبعهء سیاره که از مغرب به سوی مشرق است به ترتیب پیاپی بودن بروج از حمل و ثور تا حوت، چنانکه هرروزه از حرکت خاص قمر معاینه می شود و این حرکت خلاف حرکت فلک الافلاک است که دایم از مشرق به سوی مغرب می باشد و این حرکت خلاف التوالی، سریع تر است از حرکت توالی، و بودن روز و شب تعلق به حرکت فلک الافلاک دارد. (از غیاث اللغات) (از آنندراج). نزد اهل هیئت ترتیب بروج از حمل تا حوت باشد و این توالی از مغرب به جانب مشرق صورت گیرد، و عکس این ترتیب را خلاف توالی نامند. (از کشاف اصطلاحات الفنون). رجوع به توالی بروج و بروج شود.

توالی.

[تَ] (ع اِ) (از «ت ل و») سرین ها و کفلهای اسب و یا دم و هر دو پای آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). اَعجاز. (اقرب الموارد). || دنبالهای هودج. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). دنبالهای خیل: التوالی من الخیل؛ مآخیرها. (از اقرب الموارد).

توالی بروج.

[تَ یِ بُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) توالی البروج. در اصطلاح نجومی توالی از حمل به ثور تا به حوت است. و خلاف توالی از حوت تا به ثور است. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). بیرونی آرد: هرگاه از برجی گیری سوی آن برج که به پهلوی اوست... مث از حمل به ثور، آنگه جوزا، آنگه سرطان... و اگر به بروج از حمل گیری به حوت آنگه دلو، آنگه جدی... آن را توالی البروج نخوانند(1). (التفهیم). و رجوع به همان کتاب (ص115) و توالی شود. (1) - این ترتیب را «خلاف توالی» نامند.

توالیدن.

[تَ دَ] (مص) توانیدن و توانستن. (ناظم الاطباء).

توأم.

[تَ ءَ] (ع اِ) (از «ت ءم» یا «وءم») بچهء هم شکم. بچهء دوگانه. (دهار). هم شکم. (زمخشری) (ملخص اللغات حسن خطیب) (مهذب الاسماء). یکی از دو تن که به یک شکم زاده شده اند. همزاد. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). همزاد، دو باشد یا زائد از آن، نر باشد یا ماده. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). همزاد و حملی، دو باشد و یا زیادتر و نر باشد یا ماده. ج، توائم، توآم. (ناظم الاطباء). آن یک بچه که با بچهء دیگر از یک حمل زن پیدا شده باشد. (آنندراج) (غیاث اللغات). ج، توائم، توآم. (منتهی الارب) : ... به عصیان مبتلی گردد که بطن و فرج توأمند. (گلستان). در روزگار عدل تو شاید که عاقلان گویند بره با بچهء گرگ توأم است.ابن یمین. رجوع به اقرب الموارد و کشاف اصطلاحات الفنون شود. || نزد بلغاء نام تشریع است و نیز آنرا توشیح نامند. (از کشاف اصطلاحات الفنون). || به شعر ذوقافیتین نیز اطلاق کنند. (از کشاف اصطلاحات الفنون). || دوم تیر قمار یا تیری از تیرهای قمار. (منتهی الارب). دویم تیر قمار. (ناظم الاطباء). نام تیری است از ده تیر قمار که عرب بدان بازی کنند. (آنندراج). اصلُه وَوْأم. (منتهی الارب). دوم تیر که بدان قمار کنند. (مهذب الاسماء).

توأم.

[تَ ءَ] (اِخ) منزلی است مر جوزا را. (منتهی الارب). برج جوزا. (ناظم الاطباء). صاحب صبح الاعشی نویسد : مردمان از توأم به جوزا تعبیر کنند لیکن حسین بن یونس حاسب در کتاب خود که «هیئة الصور الفلکیة» نام دارد گوید مردم در این تعبیر بخطا رفته اند، چه جوزا صورت «جبار» است در زمرهء صور جنوبی و قدم راست توأم بعض ستاره های جبار است که بر تاج اوست و گوید توأم بر خط وسط السماء [ صورت ] دو جسد است به دو سر بیکدیگر چسبیده، هر یک را دستی و پائی است و دو سر آن صورت، بر سوی مشرق است و دو پای آن، بر سوی مغرب و ذراع شامی، آن دو سر بود و دست راست آن که از سوی شمال است ذراع یمانی است و آن ستاره از ذراع یمانی که روشن است شعری غمیصاست و دست راست توأم به توابع کشیده بود. (صبح الاعشی ج2 ص152).

توأم.

[تَ ءَ] (اِخ) قبیله ای از حبش. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

توأمان.

[تَ ءَ] (ع اِ) مثنای توأم. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). تثنیهء توأم، یعنی دو تا همزاد و حملی که به فارسی جنابه گویند. (ناظم الاطباء). آن هر دو بچه که از یک حمل زن زائیده شود و این تثنیهء توأم است. (غیاث اللغات) (آنندراج). همزادان. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). دو بچه از یک شکم که بین ولادت آن دو، کمتر از شش ماه فاصله باشد. (از تعریفات جرجانی) : دروغ راست نمایست در ولایت شاه ز عدل او بره با گرگ توأمان گفتن.سوزنی. رجوع به توأم شود. || (اِخ) برج جوزا. (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء). نام دیگر برج جوزاء است. (مفاتیح). صورت جوزا و در میان عام برج توأمین به جوزا مشهور است. (التفهیم). او را جوزا و دوبرادران خوانند و آن نام صورتی است از صور بروج دوازده گانه میان سرطان و ثور و کواکب آن هیجده است و خارج از صورت هفت کوکب و آن را بر مثال دو کودک توأم(1) کرده اند ایستاده و دست بر کتف یکدیگر نهاده. (از جهان دانش از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). حافظ در بیت ذیل : ایا عظیم وقاری که هرکه بندهء تست ز رفع قدر کمربند توأمان گیرد بمناسبت اینکه عرب صورت الجبار را که دارای منطقه است نیز گاهی جوزا و منطقهء او را «منطقة الجوزا» و «نطاق الجوزا» گفته است، به تسامح بمعنی الجبار گرفته است. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). مراد از توأمان در اینجا برج جوزا نیست، چه برج جوزا کمربندی ندارد، بلکه مراد از آن در اینجا مسامحةً و مجازاً به علاقهء مجاورت صورت جبار معروف است در جنوب برج جوزا که او را نیز عرب جوزا گوید، چه اوست که دارای کمربند بسیار زیبای درخشانی است که عرب نطاق الجوزا و منطقة الجوزا گوید. و به شرح ایضاً مراد خواجه از جوزا در این بیت دیگر خود: جوزا سحر نهاد حمایل برابرم یعنی غلام شاهم و سوگند می خورم به همان دلیل مذکور در فوق به قرینهء «حمایل» همین صورت جبار است نه برج جوزای معروف. (محمد قزوینی)(2) : کی بتابد تا نیابد مشتری از تو جواز کی برآید تا نخواهد توأمان از تو امان؟ زینبی (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). هر گوهری که لفظ وی افشاند بر زمین شد بر سپهر و بر کمر توأمان رسید.سوزنی. در آسمان مدار به وفق مراد تست تا بر مدار ماند تو بر مراد مان بدر و هلال او سپر و ناجخ تواند وز بهر بندگیت کمر بسته توأمان.سوزنی. ایا عظیم وقاری که هرکه بندهء تست ز رفع قدر کمربند توأمان گیرد. حافظ (دیوان چ قزوینی)(3). رجوع به توأم شود. || (ع اِ) گیاهی ریزه که ثمرش مانند کمون(4) باشد. (منتهی الارب)(5)(ناظم الاطباء). . (فرانسوی) (1) - Gemeaux
(2) - مقدمه در شرح قصاید حافظ ص قلا. (3) - در مقدمهء دیوان حافظ، شرح قصاید ص قل. (4) - گیاهی است. (5) - چنین است در ذیل «وءم»، ولی در ذیل «ت ءم» آرد: گیاهیست ریزه.

توأمتان.

[تَ ءَ مَ] (ع اِ) دو چشم. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

توأم شدن.

[تَ / تُو ءَ شُ دَ] (مص مرکب) متصل و مخلوط و یکی شدن. آمیخته شدن. امتزاج.

توأم شرقی.

[تَ ءَ مِ شَ] (اِخ) یکی از توأمان که به سمت شرقی جای دارد. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به توأمان (جوزا) و مادهء بعد شود.

توأم غربی.

[تَ ءَ مِ غَ] (اِخ) یکی از توأمان که به سمت غربی جای دارد. رجوع به مادهء قبل و توأمان شود.

توأم کردن.

[تَ / تُو ءَ کَ دَ] (مص مرکب)متصل و یکی کردن. آمیخته کردن. ممزوج و مخلوط کردن چیزی را با چیز دیگر.

توأمة.

[تَ ءَ مَ] (ع اِ) مؤنث توأم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و یقال: توأم للذکَر و توأمة للانثی. ج، توأمات. (منتهی الارب). || نوعی از مرکبهای زنان که سایه ندارد. ج، توأمات. (منتهی الارب) (از تاج العروس). یک نوع محفهء روبازی جهت نشستن زن مانند پالکی. (ناظم الاطباء).

توامیر.

[تَ] (اِ) در تذکرة الملوک ظاهراً جِ تومار آمده. رجوع به همان کتاب چ دبیرسیاقی چ 2 ص 39 شود.

توأمین.

[تَ ءَ مَ] (ع اِ) توأمان. تثنیهء توأم. همزادان. سلمان. دو همزاد. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به توأم و توأمان شود.

تؤامیة.

[تُ آ می یَ] (ع ص نسبی، اِ) دانهء مروارید، منسوب است به شهر تؤام. (منتهی الارب). رجوع به الجماهر ص107 و توأمیة و توآم شود.

توأمیة.

[تَ ءَ می یَ] (ع ص نسبی، اِ)مروارید و لؤلؤ. (ناظم الاطباء). نام مروارید است به نسبت توآم که ساحلی از عمان است. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به توآم و تؤامیة شود.

توان.

[تُ / تَ] (اِ) قوت. طاقت. (صحاح الفرس). قوت و قدرت و توانائی باشد. (برهان). قدرت. (فرهنگ جهانگیری). توانائی. (فرهنگ رشیدی). زور و قوت، و به فتح اول خطاست(1). (غیاث اللغات). زور و قوت. تنو و تیو و نیرو مترادف اینند. (شرفنامهء منیری). بمعنی توانائی معروف است یعنی قدرت و دولت که صاحب توان را توانگر گویند. (انجمن آرا). قوت و قدرت و زور. (ناظم الاطباء). قوه. قوت. زور. (فرهنگ فارسی معین). وسع. تاب. یارا. استطاعت. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). اوستائی «تو»(2) (توانستن، قدرت داشتن)، «تواچا»(3)، پهلوی «توان»(4)، هندی باستان «تو»(5)، «تویتی»(6)، ارمنی «توم»(7) (ماندن، دوام کردن، تحمل کردن، استقامت داشتن). (حاشیهء برهان چ معین) : سیامک بدش نام و فرخنده بود کیومرث را دل بدو زنده بود... چنین است آیین و رسم جهان پدر را به فرزند باشد توان.فردوسی. نوان گشت بیژن ز زخم جوان رمیده ز سر هوش و از تن توان.فردوسی. ز ضحاک ترسنده جمشیدیان نماند ایچشان رای و توش و توان.فردوسی. شب و روز روشن روانش توئی دل و جان و هوش و توانش توئی.فردوسی. فریضه باشد بر هر موحدی که کند به طاقت و به توان با عدوی تو پیکار. فرخی. بی سپاهی آن سپه را نیست کرد در جهان کس را نبوده ست این توان.فرخی. تن پیل دارد توان پلنگ دل و زهرهء شیر و سهم نهنگ. (گرشاسبنامه). همه زور و فر و توان و بهی تو دادی و آن را که خواهی دهی. (گرشاسبنامه). همه چیزشان بد، نبدْشان توان چو باشد تن مردم بی روان.(گرشاسبنامه). ز تست این توان من، از زور نیست که بی تو مرا زور یک مور نیست. (گرشاسبنامه). چون زمین را آن توان نیست که تخم نوش در وی افکنی زهر بار آرد. (منتخب قابوسنامه ص14). زلیخا به دیدار او یافت جان غمش رفت و آمد دوباره توان. شمسی (یوسف و زلیخا). ای پسر خسرو حکمت بگوی تات بود طاقت و توش و توان.ناصرخسرو. آنچه او از سخن پدید آید به سخن باشدش بقا و توان.ناصرخسرو. این را که همی بینی، از گرمی و سردی از ترّی و خشکی و ضعیفی و توان را. ناصرخسرو. جوان را جوانی فلک بازخواهد ستاند توان از توانا ستمگر.ناصرخسرو. ترسم که تلافی بود وز آن پس کز رنج و عنا کم شود توانم.مسعودسعد. بهانه بر قضا چه نْهی چو مردان عزم خدمت کن چو کردی عزم، بنگر تا چه توفیق و توان بینی. سنائی. به سیم هفته بدانسان شوی از زور و توان کز تکاور به تکاور جهی، از غوش به غوش. سوزنی. جمشیدصورتی و فریدون شکوه و فر افراسیاب همت و هومان تن و توان. سوزنی. بدان لبان طمع بوسه چون توان کردن ز کوچکی چو نبینم در او توان سخن؟ سوزنی. تا جهان شد ناقه(8) از سرسام دی ماهی برست چارمادر بر سرش توش و توان افشانده اند. خاقانی. زبان تو در سود دانستن است توان تو در ناتوانستن است.خاقانی. در دولت جاودانْت بینام هم حرمت و هم توان کعبه.خاقانی. تا توانی خون گری خاقانیا کآن جوانی وآن توان بدرود باد.خاقانی. نه در طبع نیرو، نه در تن توان خمیده شده زادسرو جوان.نظامی. به نوشابه گفت ای شه بانوان به از شیرمردان به توش و توان.نظامی. آنقدر داشتم ز توش و توان کاخترم بود ازو همیشه جوان.نظامی. از تو دل برنکنم تا دل و جانم باشد می کشم جور تو تا جهد و توانم باشد. سعدی. امروز که دستگاه داری و توان بیخی که بر سعادت آرد بنشان.سعدی. چون چین سر زلف بتان تاب کمندت از جان دلیران ببرد تاب و توان را. سلمان (از شرفنامهء منیری). درآ که در دل خسته توان درآید باز بیا که در تن مرده روان درآید باز. حافظ. - بی توان؛ بی نیرو. ناتوان. ضعیف. مقابل توانا و نیرومند : با طاقت و هوشیم ما و او خود بی طاقت و بی هوش و بی توان است. ناصرخسرو. رجوع به ترکیب زیر شود. - ناتوان؛ بی توان. کسی که از عهدهء انجام کاری برنیاید. سست. مقابل زورمند و صاحب قدرت و دولت : مدان خویشتن را بجز ناتوان اگر دسترس باشدت یک زمان.فردوسی. گر خواستی ولایت ترکان و ملک چین بگرفتی و نبود بدین کار ناتوان.فرخی. چون دیده ای که یوسف از اخوان چه رنج دید هم ناتوان بزی و ز اخوان توان مخواه. خاقانی. خاک بالین رسول الله همه حرز شفاست حرز شافی بهر جان ناتوان آورده ام.خاقانی. نه لشکر، یکی کوه با او روان که در زیر او شد زمین ناتوان.نظامی. به پیر کهن بر ببخشد جوان توانا کند رحم بر ناتوان.سعدی (بوستان). دشمن چو بینی ناتوان لاف از بروت خود مزن. (گلستان). گر پیرهن بدر کنم از شخص ناتوان بینی که زیر جامه خیالست یا تنم.سعدی. -ناتوانی؛ عجز. درماندگی. ضعف. سستی. مقابل توانایی : ناتوانی نصیب دشمن تست تندرستی همه توان تو باد.مسعودسعد. رجوع به بی توان و ناتوان و ناتوانی شود. || بمعنی ابر هم هست که به عربی سحاب گویند. (برهان). ابر را گویند. (فرهنگ جهانگیری). به معنی ابر نیز آمده. (از فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج). ابر و سحاب. (ناظم الاطباء) : ز سیلی که بر کوه ریزد توان شود بر سر کوه کشتی روان. خسرو (از آنندراج). ز روی بحر معلق توان شده پیدا چو پشت ماهی سیم از میانهء جیحون. عمید (ایضاً). || (اصطلاح حساب) حاصل ضرب چند عدد متساوی در یکدیگر، درین صورت یکی از عاملهای ضرب را پایه و شمارهء عاملها را نماینده، یا نما گویند. مثلاً: 625=5×5×5×5 625 توان (قوهء) چهارم عدد 5 است. (فرهنگ فارسی معین). - توان دوم؛ این کلمه را فرهنگستان ایران بجای مجذور در اصطلاح حساب پذیرفته است. رجوع به واژه های نو فرهنگستان ایران ص26 شود. - توان سوم؛ این کلمه را فرهنگستان ایران بجای مکعب در اصطلاح حساب پذیرفته و اضافه کرده است که در اصطلاح هندسه بکار نمی رود. رجوع به واژه های نو فرهنگستان ایران ص26 شود. || (اصطلاح فیزیک) مقدار کاری که در مدت یک ثانیه انجام گیرد. (فرهنگ فارسی معین). || ممکن بودن هر چیز را نیز گفته اند. (از برهان). امکان و ممکن. (ناظم الاطباء). بمعنی اخیر در دساتیر آمده. (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به فرهنگ دساتیر ص240 شود. || (فعل) ریشهء فعل که به صورت معین فعل آید چون توان آمدن، توان بودن، توان گفتن، توان رفتن، توان دادن، توان نهفتن، توان زدن، توان شمردن، توان دیدن، توان زیستن و جز اینها که غالباً امکان تحقق یافتن فعل را می رساند و بدون شخص آید : من رهی پیر و سست پای شدم نتوان راه کرد بی بالاذ.فرالاوی. چگونه توان کرد از تو نهان چنین راز و این کارهای گران؟فردوسی. دل من چو شد از ستاره تباه چگونه توان شاد بودن به ماه؟فردوسی. کسی کرد نتوان ز زهر انگبین نسازد ز ریکاسه، کس پوستین.عنصری. بفروز و بسوز پیش خویش امشب چندانکه توان ز عود و از چندن.عسجدی. توان دانست که میوه بر چه جمله آید. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص393). و توان بودن که این وقت دیگر پیغامبری بوده است و خدای تعالی علیم است... که در تواریخ اختلاف عظیم است. (مجمل التواریخ و القصص). گفتم ز وادی بشریت توان گذشت گفتا توان اگر نبود مرکبت جمام. خاقانی. دلی کآفت جان جست، دلارام توان جست نه زو صبر توان جست نه آرام توان خواست. خاقانی. از وفاها هرچه بتوان می کنم وز جفاها هرچه بتوان می کند.سعدی. به شعر خاص چو سنجر نمی رسم چه توان لغت غریب و مرا احتیاج فرهنگ است. سنجر کاشی (از آنندراج). نگاری تندخو دارم قمرشکل و فلک شیوه به هر کس بد کند خاطر نباشد روی بهبودش مزاج نازکی دارد که بهر هیچ می رنجد چو میرنجد کسی نتوان به صد جان کرد خوشنودش. نظیری (از آنندراج). یا مرگ یا وصال، سخن ختم می کنم زین بیش با فراق مدارا نمی توان. ظهوری (ایضاً). کز اقبال ثانیّ صاحبقران شکار چنین صید وحشی توان(9). ابوطالب کلیم (ایضاً). کنم چون خودی را اگر پیروی دگر کی توان دعوی خسروی؟ ملا هاتفی (ایضاً). نخست از سرم باید افسر نهاد که تا در کلاهش توان سر نهاد.؟ (ایضاً). رجوع به توانستن شود. (1) - در تداول امروز به فتح اول است. (2) - tav. (3) - tavaca. (4) - tuvan. (5) - tav. (6) - taviti. (7) - tevem.
(8) - ن ل: تا جهان، ناقه شد... (9) - ای توان کرد، یا آنکه ممکن است... (آنندراج).

توان.

[] (اِخ) دهی از دهستان الموت است که در بخش معلم کلایهء شهرستان قزوین واقع است و 291 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

توانا.

[تُ / تَ] (نف) (از: «توان» + «ا»، پسوند فاعلی یا صفت مشبهه) قادر. کسی که از عهدهء انجام کار برآید. زورمند. نیرومند. (حاشیهء برهان چ معین). نیرومند. قوی. قادر. مقتدر. (فرهنگ فارسی معین). نیرومند. قوی. مقتدر. (دهار). قوی. (ربنجنی). قوی، و این مقابل ناتواناست... (آنندراج). قادر و قوی و مضبوط و استوار و سزاوار و قابل. (ناظم الاطباء). قوی. بذیم. مبذم. توانگر. قادر. قدیر. مقتدر. مقابل ضعیف. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). قرشم. ضبراک. ضابط. قدم. مقرعه. (منتهی الارب) : نخست آفرین کرد بر کردگار توانا و دارندهء روزگار.فردوسی. چنین است آیین چرخ روان توانا بهر کار و ما ناتوان.فردوسی. توانا و دانا و دارنده اوست خرد را و جان را نگارنده اوست.فردوسی. به گرسیوز اندر چنان بنگرید که گفتی میانش بخواهد برید یکی بانگ برزد براندش ز پیش توانا نبود او بر آن خشم خویش.فردوسی. بترس از خداوند جان و روان که هست او توانا و ما ناتوان.(گرشاسبنامه). که پاکا توانا خدای بزرگ که دیوی چنین آفریند سترگ؟ (گرشاسبنامه). تواناست بر دانش خویش دانا نه داناست آنکو تواناست بر زر. ناصرخسرو. بمعلولی چو یک حکم است و یک وصف این دو عالم را چرا بی علت سابق توانا باشد و دانا؟ ناصرخسرو. با دشمن... توانا جز به مکر نتوان یافت. (کلیله و دمنه). چون مرد توانا و دانا باشد مباشرت کار بزرگ او را رنجور نگرداند. (کلیله و دمنه). زخم مهماز و بلای تنگ و آسیب لگام فحل بر دست توانا برنتابد بیش از این. خاقانی. بربط، کریست هشت زبان کش به هشت گوش هر دم شکنجه دست توانا برافکند.خاقانی. پیشت آرم ذات یزدان را شفیع کش عطابخش و توانا دیده ام.خاقانی. به سوی توانا توانا فرست به دانا هم از جنس دانا فرست.نظامی. ضمیرش کاروان سالار غیب است توانا را ز دانائی چه عیب است؟نظامی. گرفتم ز تو ناتوان تر بسی تواناتر از تو هم آخر کسی.(بوستان). به بازو توانا نباشد سپاه برو، همت از ناتوانان مخواه.(بوستان). به بازوان توانا و قوت سردست خطاست پنجهء مسکین ناتوان بشکست. (گلستان). شکرانهء بازوی توانا بگرفتن دست ناتوانست.سعدی. رجوع به توان و توانائی و توانستن شود.

توانائی.

[تُ / تَ] (حامص) نیرومندی. اقتدار. قدرت. (فرهنگ فارسی معین). قوت و قدرت و زور و دست. (ناظم الاطباء). طاقت. (دهار). مقدرت. تیو. تاب. توان. طاقت. وسع. جُهد. مجهود. قدرت. اقتدار. استطاعت. خلاف ناتوانی، و با داشتن و دادن صرف شود. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : درم سایه و روح دانائی است درم گرد کن تا توانائی است.ابوشکور. بزرگی و شاهی و فرخندگی توانائی و فر و زیبندگی.دقیقی. که یزدان ز ناچیز، چیز آفرید بدان تا توانائی آید پدید.فردوسی. زمین و زمان و مکان(1) آفرید توانائی و ناتوان آفرید.فردوسی. توانائی او راست، ما بنده ایم همه راستیهاش گوینده ایم.فردوسی. از آن پس که چندان بدش ناز و کام توانائی و لشکر و گنج و نام ز گیتی یکی غار بگزید راست چه دانست کآن هنگ دام بلاست؟فردوسی. با توانائی و با جود، کم آمیزد حلم خواجه بوسهل توانا و جواد است و حلیم. فرخی. از بزرگی و توانائی و از جاه و شرف رایت او برگذشته زآسمان هفتمین.فرخی. ایزد آن بارخدای به سخا را بدهاد گنج قارون و بزرگی و توانائی جم.فرخی. کسی را که روزیت بر دست اوست توانائی دست او دار دوست.اسدی. غره مشو به زور و توانائی کآخر ضعیفی است توانا را.ناصرخسرو. خردمندان در حال... توانائی و استعلا از جنگ عزلت گرفته اند. (کلیله و دمنه). نام هر دو زنده داری و توانائیت هست تا سخن را پرورانی و سخا را گستری. سوزنی. نی نی از بود تو نتوان تحفه ساخت تحفه بر قدر توانائی فرست.خاقانی. هرکه در او جوهر دانائی است بر همه کاریش توانائی است.نظامی. هرکه در حال توانائی نکوئی نکند در وقت ناتوانی سختی بیند. (گلستان). جائی نرسد کس به توانائی خویش الا تو چراغ رحمتش داری پیش.سعدی. دریغ بازوی سرپنجگی که برپیچد ستیز دور فلک ساعد توانائی.سعدی. راست گفتی که فرج یابی اگر صبر کنی صبر نیک است کسی را که توانائی هست. سعدی. دائم گل این بستان شاداب نمی ماند دریاب ضعیفان را در وقت توانائی.حافظ. || نزد صوفیه، صفت فاعل مختاری بود جان افزا، یعنی ممد حیات بود، مثل آب حیات. (کشاف اصطلاحات الفنون). رجوع به توان و توانا و توانستن و ترکیبهای این کلمات شود. (1) - ن ل: که چرخ و زمین و زمان...

توانا شدن.

[تُ / تَ شُ دَ] (مص مرکب)اقتدار. (زوزنی). نیرومند شدن. بازور گردیدن. باقدرت شدن. قوی گشتن. کامیاب شدن. قادر شدن : چو نیرو گرفتند و دانا شدند به هر دانشی بر توانا شدند.فردوسی. گشته یک نیمه جهان او را وز همت خویش نپسندد که بر آن نیمه توانا نشود.منوچهری. زیرا که سید همه سیاره اندر حمل به عدل توانا شد.ناصرخسرو. رجوع به توانا شود.

توانا کردن.

[تُ / تَ کَ دَ] (مص مرکب)تأیید. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). تعزیز. تطویع. (منتهی الارب). و رجوع به توانا شود.

توانا کن.

[تُ / تَ کُ] (نف مرکب)تواناکننده. نیرومندکننده. قدرت دهنده : جهان آفرین ایزد کارساز تواناکن ناتوانانواز.نظامی. رجوع به توانا شود.

توانچه.

[تَ چَ / چِ] (اِ) تپانچه باشد. (فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی) (از شرفنامهء منیری). بر وزن و معنی طپانچه است که به عربی لطمه گویند. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به تپانچه و طپانچه شود.

توان داشتن.

[تُ / تَ تَ] (مص مرکب)نیرو داشتن. تاب داشتن. قدرت داشتن : من و رخش و کوپال و برگستوان همانا ندارند با من توان.فردوسی. کسی کو به خود بر توان داشتی ز طبع آرزوها نهان داشتی.نظامی. رجوع به توان شود.

تواندشت بالا.

[تَ دَ تِ] (اِخ) دهی از دهستان سربند سفلی است که در بخش سربند شهرستان اراک واقع است و 1144 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

تواندشت پائین.

[تَ دَ تِ] (اِخ) دهی از دهستان سربند سفلی است که در بخش سربند شهرستان اراک واقع است و 141 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

توانست.

[تُ / تَ نَ / نِ] (مص مرخم، اِمص) مصدر مرخم توانستن. توانائی. توان. اسم از توانستن. اسم مصدر. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : تا توانستم ندانستم چه بود چونکه دانستم توانستم نبود. عطار (از یادداشت ایضاً). رجوع به توانستن شود.

توانستن.

[تُ / تَ نَ / نِ تَ] (مص) (از: توان + ستن، پسوند مصدری) پهلوی «توانیستن»(1). قدرت داشتن. مقتدر بودن. (حاشیهء برهان چ معین). استطاعت. (زوزنی از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). قوت و قدرت داشتن. (ناظم الاطباء). قدرت داشتن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) (فرهنگ فارسی معین). توانائی داشتن. (فرهنگ فارسی معین). قدرت. مقدرت. اقتدار. اطاقه. یارستن. ممکن بودن. مقدور بودن. میسر بودن. تانستن. دانستن. یک مصدر بیش ندارد. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : ایا بلایه اگر کارکرد پنهان بود کنون توانی باری خشوک پنهان کرد؟ رودکی. توانی بر او کار بستن فریب که نادان همه راست بیند وریب(2).ابوشکور. دو چیز است کو را به بند اندر آرد یکی تیغ هندی یکی زرّ کانی به شمشیر باید گرفتن مر او را(3) به دینار بستنْش پای ار توانی. دقیقی (از تاریخ بیهقی چ ادیب ص392). تا همی آسمان توانی دید آسمان بین و آسمانه مبین.عماره. اگر شهریاری به گنج و سپاه توانست کردن به ایران نگاه نبودی جز از ساوه سالار چین که آورد لشکر به ایران زمین.فردوسی. اگر کس نیازاردیت از نخست به آب این گنه را توانست شست.فردوسی. که لختی ز زورش ستاند همی که رفتن به ره بر تواند همی.فردوسی. چه کْنم که سفیه را به نیکوئی نتوانم نرم کردن از داشن.لبیبی. تا توانی شهریارا روز امروزین مکن جز بگرد خم خرامش جز بگرد دن دنه. منوچهری. چندانکه توانستی رحمت بنمودی چندانکه توانستی ملکت بزدودی. منوچهری. نه ستم رفت بمن زو، و نه تلبیسی که مرا رشته نتاند تافت ابلیسی.منوچهری. فرمود که جواب نویسید که ما را معلوم شد که مقام شما دراز کشید اکنون هرکه می تواند بودن می باشد و هر کس نتواند بودن و صبر کردن، بازگردد. (فارسنامهء ابن بلخی). اگر سخن از سخندان پرسند شفا تواند داد. (فارسنامه ایضاً ص30). گفتم چه شود که من شوم تو گفتا که تو من شو ار توانی.خاقانی. دل بر توانم از سر و جان برگرفت و چشم نتوانم از مشاهدهء یار برگرفت.سعدی. زاهد از پای خم باده چه سان برخیزم من نیفتاده ام آنسان که توان برخیزم. سعدی (از آنندراج). نفس بی علم هیچ نتوانست جز به علم این کجا توان دانست؟اوحدی. || لایق و قابل بودن و سزاوار و لایق شدن. (ناظم الاطباء). شایستن. روا بودن. ممکن بودن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : و ده گونه آن بود که پوست و مزغ [مغز] آن بتوان خورد. (ترجمهء تفسیر طبری از یادداشت ایضاً). که نیکبخت و دولتیار آن تواند بود که تقیل و اقتداء به خردمندان و مقبلان واجب بیند. (کلیله و دمنه). و شریف آنکس تواند بود که خسروان روزگار وی را مشرف گردانند. (کلیله و دمنه). و اگر در خواندن فروماند به تفهم معنی کی تواند رسید؟ (کلیله و دمنه). چه بیان شرایع به کتاب تواند بود (کلیله و دمنه). و اگر خردمندی به قلعه ای پناه گیرد... و یا به کوهی که از گردانیدن آب و ربودن باد اندر آن ایمن تواند زیست البته به عیبی منسوب نگردد. (کلیله و دمنه). || دست یافتن و غالب شدن. (ناظم الاطباء). (1) - tuvan(i)stan.
(2) - وُریب، اوریب، اُریب؛ در تداول امروزه، کج و ناراست. (3) - ملکت را.

توانش.

[تُ / تَ نِ] (اِمص) توانستن. قدرت و قوت. (ناظم الاطباء). اسم مصدر توانستن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :وقتی ناگاه داعیه ای پدید آید که در احیاء علوم به مقدار توانش، سعی اختیار کرده اید. (تاریخ بیهق از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). و تفصیل این در کتاب مشارب التجارب که در تاریخ ساخته ام به تازی به مقدار دانش و توانش خویش بیان کرده ام. (تاریخ بیهق). بیان کرده آمده است به مقدار توانش و دانش خویش. (تاریخ بیهق).

توان فرسا.

[تُ / تَ فَ] (نف مرکب)ناتوان کننده. ازبین برندهء نیرو. پایمال کنندهء قدرت. ضعیف کننده. رجوع به توان و دیگر ترکیبهای آن شود.

توانکش.

[تَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان بیلوار است که در بخش کامیاران شهرستان سنندج واقع است و 267 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

توان کن.

[تُ / تَ کُ] (نف مرکب) بمعنی آدمی با نیروی توانا بکار که هرچه بخواهد کند، تواند و بر آن قادر باشد و ترجمهء فاعل مختار است به پارسی، زیرا که توانا بمعنی قادر و ناتوان عاجز است. (انجمن آرا) (آنندراج). || از صفات خدای تعالی زیرا که دهندهء قوت و قدرت و توانائی است. (ناظم الاطباء). رجوع به توان شود.

توانگر.

[تُ / تَ گَ] (ص مرکب) توانا. قادر. زورمند. قوی. (فرهنگ فارسی معین). در اصل بمعنی صاحب قوت است مرکب از توان بمعنی طاقت و گر، کلمهء نسبت. (غیاث اللغات) (آنندراج). بزرگوار و توانا و قادر. (ناظم الاطباء). توانا. باقوت. باقدرت. باتوان. قادر. مقتدر. مقابل ناتوان. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). ج، توانگران : رهی سوار و جوان و توانگر(1) از ره دور به خدمت آمد نیکوسگال و خیراندیش. رودکی. چه گوئی ز گستهم یل، خال شاه توانگر سپهبد، یل باسپاه؟فردوسی. به ایوان او بود یک تا دو ماه توانگر سپهبد توانگر سپاه.فردوسی. توانا دو گونه ست هرچند بینی یکی زو جوان است و دیگر توانگر. ناصرخسرو. تو آن توانگرجاهی که عور و درویشند به پیش جاه تو این دو توانگر آتش و آب. مسعودسعد. اگر به قاعده خدمت نمیدهد دستم از آنکه نیست به قوت مرا توانگر پای مرا همان نظر پایمردی از در تست چرا که هست مبارک مرا بدین در پای. سلمان (از آنندراج). || پهلوی «توان کر»(2)... (ثروتمند، مالدار، غنی). (حاشیهء برهان چ معین). بمعنی مالدار مجاز است... (غیاث اللغات). و به مجاز بمعنی مالدار و مستغنی استعمال یافته. (آنندراج). مالدار و غنی. (ناظم الاطباء). غنی. واجد. دارا. منعم. مالدار. دارنده. دولتمند. مقابل درویش. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : توانگر به نزدیک زن خفته بود زن از خواب(3) شرفاک مردم شنود. ابوشکور. توانگر برد آفرین سال و ماه و درویش، نفرین برد بی گناه.ابوشکور. همی گفت هرکو توانگر بود تهیدست با او برابر بود.فردوسی. توانگر کجا سخت باشد به چیز فرومایه تر شد ز درویش نیز.فردوسی. توانگر بود هرکه را آز نیست خنک مرد، کش آز انباز نیست.فردوسی. هرچند که درویش پسر فغ زاید در چشم(4) توانگران همه چغز آید. ابوالفتح بستی. اگر نیستی کوه غزنین توانگر بدین سیم روینده و زرّ کانی.فرخی. یحیی ده تن از گوهرفروشان بغداد را بخواند که توانگرتر بودند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص427). توانگرتر آنکس که خرسندتر چو والاست آنکو هنرمندتر.اسدی. توانگر که او را نه پوشش نه خورد چه او و چه درویش با گرم و درد.اسدی. گر از کوه داریم زر بیش ما توانگر خدایست درویش ما.اسدی. و خرسند باشید تا توانگر باشید. (قابوسنامه). زمین گاه پوشیده زو گه برهنه شجر زو گهی مفلس و گه توانگر. ناصرخسرو. چشمت همیشه مانده به دست توانگران تا اینْت نان بیارد و آن خزّ و آن حریر. ناصرخسرو. افسونی داشتم که شبهای مقمر پیش دیوارهای توانگران بیستادمی. (کلیله و دمنه). گویند دزدی شبی به خانهء توانگری با یاران خود بدزدی رفت. (کلیله و دمنه). توانگر خلایق آنست که در بند شره و حرص نباشد. (کلیله و دمنه). دردی و سفال مفلسان راست صافی و صدف توانگران را. خاقانی (دیوان چ سجادی ص32). و گفت جهد کن تا یک دم بدست آری که آن دم در زمین و آسمان جز حق را نبینی یعنی تا بدان دم همهء عمر توانگر نشینی. (تذکرة الاولیاء عطار). نبینی که درویش بی دستگاه به حسرت کند در توانگر نگاه. سعدی (بوستان). دو امیرزاده در مصر بودند یکی علم آموخت و آن دگر مال اندوخت... پس این توانگر به چشم حقارت در فقیه نظر کردی. (گلستان). اگر قدرت جود است و گر قوت سجود، توانگران را به میسر شود. (گلستان). گر کسی خاک مرده باز کند نشناسد توانگر از درویش.سعدی (گلستان). توانگران را وقف است و نذر و مهمانی زکوة و فطره و اعتاق و هدی و قربانی تو کی به نعمت ایشان رسی که نتوانی جز این دو رکعت و آنهم به صد پریشانی؟ سعدی (گلستان). توانگران که به جنب سرای درویشند ضرورتست که گاهی ازو بیندیشند.سعدی. توانگر ز دزدان بود ترسناک تهی کیسه را از گره بر چه باک؟امیرخسرو. غنای طبع بود کیمیای روحانی چو مال نیست میسر، به دل توانگر باش. صائب. || مقابل دنگ. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). به مجاز، دارنده. پرمایه. صاحب مایه. در صفت صاحبان دانش و فضل و دین و یا معصیت و جز آن : کسی کو به دانش توانگر بود ز گفتار کردار بهتر بود.فردوسی. من بنده توانگرم به علم تو زیرا که تو گنج علم علامی.ناصرخسرو. چه باک است اگر نیستمان فرش و قصر چو در دین توانگرتر از قیصریم؟ ناصرخسرو. ما از شمار آدمیانیم و سنگدل از معصیت توانگر و از طاعتیم دنگ. سوزنی (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || پرثروت و آبادان در صفت شهر یا ناحیتی: شوش شهری است توانگر، جای بازرگانان. (حدود العالم). بشارود شهری است توانگر. (حدود العالم). و این [ ناحیت مصر ]توانگرترین ناحیتی است اندر مسلمانی. (حدود العالم). پاسبان، خان، مردوز، دورق، شهرکهائیست آبادان و خرم و توانگر و با نعمت بسیار [ به خوزستان ]. (حدود العالم). رجوع به دیگر ترکیبهای این کلمه شود. (1) - بمعنی دوم هم ایهام دارد. (2) - tuvan-kar.
(3) - ن ل: خانه. (4) - ن ل: به چشم.

توانگرجاه.

[تُ / تَ گَ] (ص مرکب)بزرگوار. بلندپایه. والامقام : تو آن توانگرجاهی که عور و درویشند به پیش جاه تو این دو توانگر آتش و آب. مسعودسعد. رجوع به توانگر شود.

توانگردست.

[تُ / تَ گَ دَ] (ص مرکب)قوی پنجه. توانا. نیرومند. که دارای بازوانی نیرومند و زورآور باشد. || بخشنده. کریم. توانگردل. رجوع به همین کلمه و توانگر و دیگر ترکیبهای آن شود.

توانگردل.

[تُ / تَ گَ دِ] (ص مرکب)بلندطبع. کریم. بخشنده : غلامش به دست کریمی فتاد توانگر دل و دست و روشن نهاد. سعدی (بوستان).

توانگردلی.

[تُ / تَ گَ دِ] (حامص مرکب) بزرگواری. سخاوت. بلندطبعی. بخشندگی : دانم و از رای تو آگه شدم کاین ز توانگردلی و از سخاست.فرخی. به جوانمردی و تشریف نوازی مشهور به توانگردلی و نیک نهادی مشهود.سعدی. رجوع به توانگردل و توانگر و دیگر ترکیبهای آن شود.

توانگرزاده.

[تُ / تَ گَ دَ / دِ] (ن مف مرکب / ص مرکب) بزرگ زاده. فرزند کسی که صاحب جاه و مال باشد : توانگرزاده ای را دیدم بر سر گور پدر نشسته. (گلستان).

توانگر شدن.

[تُ / تَ گَ شُ دَ] (مص مرکب) نیرومند شدن. قوی شدن. توانا شدن. پیروز شدن : بزرگان ایران توانگر شدند بسی نیز با تخت و افسر شدند.فردوسی. سپاهش همه زو توانگر شدند از اندازهء کار برتر شدند.فردوسی. || غنی شدن. مالدار شدن. ثروتمند شدن : به نوّی یکی گنج بنهاد شاه توانگر شد آشفته شد بر سپاه.فردوسی. فرازآمدش ارج و آرام و چیز توانگر شد آن هفت فرزند نیز.فردوسی. یکایک ز هر سو به چنگ آمدش بسی گوهر از گنج گنگ آمدش سپه سربسر زآن توانگر شدند چو با یاره و طوق و افسر شدند.فردوسی. لشکر توانگر شد، چنانکه همه زر و سیم و عطر و جواهر یافتند و بمراد بازگشتند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص409). ایشان خود توانگر شده اند که اندازه ای نیست که چه یافته اند از غارت. (تاریخ بیهقی ایضاً ص643). پادشاه باید که خدمتکاران را... چندان نعمت و غنیمت ندهد که توانگر شوند. (کلیله و دمنه). همتش از گنج توانگر شده جملهء مقصود میسر شده.نظامی. رجوع به توانگر و دیگر ترکیبهای آن شود. توانگر کردن. [تُ / تَ گَ کَ دَ] (مص مرکب) نیرومند کردن. توانا کردن : به دانش روان را توانگر کنید خرد را همان بر سر افسر کنید.فردوسی. به داد و دهش دل توانگر کنید از آزادگی بر سر افسر کنید.فردوسی. || بی نیاز کردن. غنی کردن : قناعت توانگر کند مرد را خبر کن حریص جهانگرد را.(بوستان).

توانگرکیسه.

[تُ / تَ گَ سَ / سِ] (ص مرکب) پولدار. آنکه در کیسه نقدینه فراوان دارد : مالداران توانگرکیسهء درویش دل در جفا درویش را از غم توانگر کرده اند. سنائی. رجوع به توانگر و دیگر ترکیبهای آن شود.

توانگروار.

[تُ / تَ گَرْ] (ص مرکب)چون توانگر. مانند توانگر. درخور توانگر : به دانگی گرچه هستم با تو درویش توانگروار جان را می کشم پیش.نظامی. رجوع به توانگر و دیگر ترکیبهای آن شود.

توانگرهمت.

[تُ / تَ گَ هِمْ مَ] (ص مرکب) باهمت. دارندهء همت : مقربان حضرت حق جل وعلا(1) توانگرانند درویش سیرت و درویشانند توانگرهمت. (گلستان). (1) - ن ل: حق سبحانه و تعالی.

توانگری.

[تُ / تَ گَ] (حامص مرکب)پهلوی «توان کریه»(1). مالداری. ثروت. (حاشیهء برهان چ معین). ثروتمندی. مالداری. (فرهنگ فارسی معین). ثروت. (زمخشری). مکنت. تمول. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). وجد. وسع. (منتهی الارب) : و عیال نابکارآینده گرد مکن که کم عیالی دوم توانگری است. (قابوسنامه). ماه بماه می کند شاه فلک کدیوری عالم فاقه برده را توشه دهد توانگری. خاقانی. خلف در دارالملک خویش متمکن بنشست و اعوان و انصار که از حضرت منصور آمده بودند از توانگری بازگردانید. (ترجمهء تاریخ یمینی). اگر توانگری دهمت مشتغل شوی، از من بمانی. (گلستان). توانگری به هنر است نه بمال. (گلستان). توانگری به قناعت است نه به بضاعت. (گلستان). || توانایی. قدرت. زورمندی. قوت. (فرهنگ فارسی معین). || (اصطلاح تصوف) نزد صوفیه جمع صفات کمال بود با وجود قدرت بر اظهار هر صفتی. (کشاف اصطلاحات الفنون). رجوع به توان و توانگر و دیگر ترکیبهای این کلمه شود. (1) - tuvan-karih.

توانگو.

[تَ] (ص، اِ) بمعنی تانگو است. (فرهنگ جهانگیری). رجوع به تانگو شود.

توانگی.

[تُ] (اِ) دولت و ثروت و مال و ملک. (ناظم الاطباء).

تواننده.

[تُ / تَ نَنْ دَ / دِ] (نف) توانا. قادر. نیرومند. رجوع به توان و توانا شود.

توانه.

[تَ نَ] (اِخ) نام مبارزی است تورانی که توابه نیز گویند. (ناظم الاطباء). رجوع به توابه شود.

توانه.

[تَ نَ] (اِخ) دهی از دهستان سلگی است که در شهرستان نهاوند واقع است و 580 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

توان هوانگ.

(اِخ)(1) ولایتی در چین که راه ابریشم از آن می گذشت. رجوع به تاریخ مغول اقبال چ2 ص569 شود. (1) - Touang-Huang.

توانی.

[تَ] (ع مص) (از «ون ی») مانده و سست گردیدن. (منتهی الارب). سست شدن. سستی کردن. (فرهنگ فارسی معین). مبادرت کردن در ضبط کاری و سستی کردن: توانی فی الامر؛ مبادرت نکرد در ضبط آن کار و سستی نمود. (ناظم الاطباء). سستی کردن. (غیاث اللغات) (آنندراج). || کوتاهی کردن، یقال: توانی فی حاجته؛ ای قصر فیها. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تقصیر کردن. (غیاث اللغات) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || (اِمص) سستی و کوتاهی. (فرهنگ فارسی معین). سستی. کوتاهی. قصور. فتور. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : تو آنی که هر جا که باشی نباشد دل اندر نیاز و تن اندر توانی. عنصری (از یادداشت ایضاً).

توانیدن.

[تُ / تَ دَ] (مص) توانستن و قابل شدن. (ناظم الاطباء). رجوع به فرهنگ شعوری ج1 ص289 و ص308 شود.

تواؤص.

[تَ ءُ] (ع مص) فراهم آمدن و انبوهی کردن بر آب(1). (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). (1) - در اقرب الموارد توؤص بدین معنی آمده است. و رجوع به توؤص شود.

تواهب.

[تَ هُ] (ع مص) به یکدیگر بخشیدن. (زوزنی). با یکدیگر بخشیدن. (دهار). بخشش کردن مر یکدیگر را. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تواهچه.

[تَ چَ / چِ] (اِ) گوشت نیک پخته. (ناظم الاطباء). رجوع به تباهچه و تباهه و تواهه شود.

تواهس.

[تَ هُ] (ع مص) شتاب رفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تواهق.

[تَ هُ] (ع مص) برابر گردیدن قوم در کردار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || با هم رفتن شتران. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تسایر. و در الاساس: کشیدن گردنها در حرکت و تباری کردن در آن. (از اقرب الموارد). || تباری و تکایل در کردار. (از اقرب الموارد).

تواهه.

[تَ هَ / هِ] (اِ) قلیهء بادنجان. || کوکو. || خاگینه. || گوشت پختهء نازک. || کباب. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج) (ناظم الاطباء). در فرهنگها نیافتم، همان تباهه است باید تصحیف شده باشد. (انجمن آرا) (آنندراج). رجوع به تباهه و تباهچه و تواهچه شود.

تواهی.

[تَ] (حامص) تباهی است که نابودکرده شده و ضایع گردیده و به کمال نرسیده باشد. (برهان) (از ناظم الاطباء). بمعنی تباهی است که ضایع و نابودشده باشد. (انجمن آرا) (آنندراج).

توئی.

[تُ] (حامص) چگونگی تو. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). تو بودن. این کلمه در خطاب آید و افادهء جدائی از جمع و دیگران کند چنانکه در مقام یگانگی گویند منی و توئی در میان نیست، یعنی جدایی و دوگانگی از میان رفته است و وحدت جایگزین آن شده است : گر نیست گشتی از خود و، با تو، توئی نماند از نیستی در آینهء دل نشان طلب. خاقانی (دیوان چ سجادی ص745). اینجا منی و توئی نباشد در مذهب ما دوئی نباشد.نظامی. دوستئی کآن ز توئی و منی است نسبت آن دوستی از دشمنی است.نظامی. که ام من چه دارم تو داری توئی الهی پناه نزاری توئی(1). نزاری قهستانی (دستورنامه چ روسیه ص48). (1) - در مصراع دوم یعنی تو هستی. و رجوع به بودن، استن و... شود.

توئیر.

[تَ] (ع مص) (از «وءر») در بدی افکندن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). در شر افکندن. (از اقرب الموارد).

توایل.

[تَ یُ] (ع مص) بر یکدیگر ویل گفتن، یقال: هما یتوایلان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد).

توایم.

[تَ یِ] (ع اِ) جِ توأم. و توائم النجوم؛ کواکب مختلطه. (ناظم الاطباء). رجوع به توائم شود.

توئیم.

[تَ] (ع مص) (از «وءم») کلان سر زشت صورت گردانیدن، یقال: وأمه الله؛ ای شوهه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

توب.

(اِ) دیده. (آنندراج) (ناظم الاطباء). || توپ. رجوع به توپ شود. || تاب و پیچ و چین. || ریسمان. || کثرت و افزونی. || طاقت و قدرت. (از ناظم الاطباء).

توب.

[تَ] (ع مص) بازگشتن از گناه. (زوزنی). از گناه بازگشتن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). توبه. متاب. تتوبة. بازگشت از گناه. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || توفیق توبه دادن خدای کسی را: تاب الله علیه؛ توفیق توبه داد خدای او را یا آسان گردانید دشواری وی را یا باز مهربان شد بر وی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). برگشتن حق تعالی از قهر و عذاب. (آنندراج).

توباتو.

(اِخ) از پادشاهان مغول و از نوادگان قبلای قاآن است. پس از او هلاکوخان بفرمان برادرش منکوقاآن جهت دفع ملاحده در سنهء 653 ه . ق. به ایران آمد. توباتو از پادشاهانی بود که دین اسلام آورد. رجوع به تاریخ گزیده ص579 شود.

توباره.

[رَ / رِ] (اِ) بز نر. (شرفنامهء منیری) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

توبال.

(معرب، اِ) توپال. بمعنی مس باشد که به عربی نحاس گویند و براده و سونش مس و نقره و امثال آن را نیز گفته اند و بعضی گویند مس و آهن و امثال آن را چون بتابند و چکوش و پتک بر آن زنند ریزه هائی که از آن می ریزد و می پاشد آنها را توبال می گویند، و این اصح است، چه توبال النحاس، ریزه هائی را گویند که بوقت چکوش زدن از مس تافته می پاشد و آن را پوست مس می گویند و آن لطیف تر از مس سوخته است، و همچنین توبال الحدید آنچه از آهن تفته ریزد. گویند اگر توبال و برادهء آهن بر کسی بندند که در خواب دندان به دندان بساید و بکراجد دیگر آن فعل نکند و اگر از آن قدری در شراب به زهر آمیخته ریزند زهر را بخود کشد و اگر آن شراب را بخورند زیان نکند. (برهان) (آنندراج). معرب توپال. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). معرب از تفال فارسی است و آن چیزی است که از مس و آهن تفته در حین کوفتن آن ریزد، از مطلق او مراد توبال مس است... (تحفهء حکیم مؤمن). برادهء مس و آهن. (غیاث اللغات). توبال النحاس و الحدید، چیزی است که از مس و آهن در حین کوفتن آن ریزد. (منتهی الارب) (از المنجد) (از اقرب الموارد). و نوشیدن یک مثقال از آن در آب و عسل مسهل بلغم است. (منتهی الارب). فارسی است. (از المنجد) (از اقرب الموارد). رجوع به ترجمهء ضریر انطاکی ص102 و الجماهر بیرونی ص251 و ترجمهء صیدنه و تحفهء حکیم مؤمن و الابنیة عن حقایق الادویه و بحر الجواهر و مفردات ابن بیطار و قانون ابوعلی سینا شود.

توبال شابورقان.

[لِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) برادهء فولاد معدنی : توبال مس گوشت فزونی را بخورد و اندر همهء توبالها قوتی سوزاننده و لطیف کننده است و توبال شابورقان اندر کم کردن گوشت و گداختن گوشت فزونی، قویتر از توبال مس است. (ذخیرهء خوارزمشاهی از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به توبال و شابورگان شود.

توبال قائین.

(اِخ) (ضرب چکوج) وی صانع آلات مس و آهن بود. (سفر پیدایش 4:24) (قاموس کتاب مقدس). رجوع به توبالکائین شود.

توبالکائین.

(اِخ)(1) پسر لامش(2) است که هنر بکار بردن آهن را اختراع کرده. (از لاروس). رجوع به توبال قائین شود. (1) - Tubalcain. (2) - Lamech.

توباملن.

[مُ لُ] (اِ) به لغت یونانی نوعی از یتوعاتست و آن را به عربی علقی خوانند. برگ آن مانند برگ کَبَر باشد و چون شاخی از آن بشکنند شیر بسیار از آن روان باشد. (برهان) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). || یک قسم از جاروب. (ناظم الاطباء).

توبان.

(اِ) شلواری بود تنگ(1)، کشتی گیران دارند. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص367). تنبان چرمی که کشتی گیران پوشند. (برهان) (از ناظم الاطباء). شلواری است از پوست که کشتی گیران پوشند. (اوبهی). شلواری تنگ که کشتی گیران دارند و به تازی تبان گویند. (صحاح الفرس). || تنبان. (شرفنامهء منیری). شلوار. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : یارم خبر آورد(2) که یکی توبان کرده ست مر خفتن شب را ز دبیقی نکو و پاک. منجیک (از لغت فرس اسدی چ اقبال ص367). (1) - ن ل: تنگ و چابک. (2) - ن ل: یارم خبر آمد. بازم خبر آمد.

توبئة.

[تَ بِ ءَ] (ع مص) (از «وب ء») آماده کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): وبأه توبئة؛ عبأه. (اقرب الموارد).

توبت.

[تَ / تُو بَ] (از ع، اِمص) توبه. توبة :بر او باید پیوست... آنگاه... انابت مفید نباشد، نه راه بازگشتن مهیا... و نه طریق توبت آسان. (کلیله و دمنه). عهدهای شکسته را چه طریق چاره هم توبتست و شعابی.سعدی. رجوع به توبه شود.

توبتو.

[بِ] (ص مرکب) متوالی. پی درپی. || گوناگون. متنوع. (فرهنگ فارسی معین).

توبج.

[ ] (اِ) گیاهی را نامند که به تازی عشقه گویند. (فهرست مخزن الادویه).

توبرتو.

[بَ] (ص مرکب) لابرلا و ته برته. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج). لابرلا و تابرتا. (ناظم الاطباء). دارای توهای بسیار بر زبر یکدیگر. توئی بالای توئی. لابرلا. رویهم. انباشته بر هم. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا): قشر متبصل؛ پوست توبرتو. (منتهی الارب از یادداشت ایضاً) : نار ماند به یکی سفرگکی دیبا آستر دیبه زر ابرهء آن حمرا سفره پرمرجان توبرتو و تابرتا دل هر مرجان چون لؤلؤک لالا.منوچهری. مر زنان راست کهنه توبرتو مرد را روز نو، و روزی نو.سنائی. گر به صدر او درآید سائلی عریان چو سیر با حریر وصله توبرتو رود همچون پیاز. سوزنی. نونو از چشمهء خوناب چو گل توبرتو روی پرچین شده چون سفرهء زر بگشائید. خاقانی. سرگذشت حال خاقانی بدفتر ساز از آنک نوبنو غمهاش توبرتو چو دفتر ساختند. خاقانی. و بنفشه از زلف غالیه موی خوشبوی چون روی گل توبرتوی آمده. (جهانگشای جوینی). صبا ز حال دل تنگ ما چه شرح دهد که چون شکنج ورقهای غنچه توبرتوست. حافظ. رجوع به تو شود. || و بمعنی پی درپی و دنبال یکدیگر نیز بنظر آمده است. (برهان) (از انجمن آرا) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) : در این خرمن که توبرتو عتاب است به یک جو با منت سالی حساب است. نظامی. به آب دیدهء خونین نوشته قصهء حال نظر به صفحهء اول مکن که توبرتو(1)ست. سعدی. || چند خانه که درون یکدیگر ساخته باشند، آن پسین را پستو گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). || مردم سردرخود و حرام توشه را هم می گفته اند. (برهان) (ناظم الاطباء). مردم سردرخود و بی ادب را نیز نوشته(2). (انجمن آرا) (آنندراج). || (اِ مرکب) نام حلوائی هم هست. || هزارخانهء گوسفند را نیز گویند. (برهان) (از انجمن آرا) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). || بمعنی جشن و عروسی که صاحب جهانگیری آورده ترکی است نه پارسی و به طای حطی است نه قرشت. (انجمن آرا) (آنندراج). (1) - بمعنی اول هم ایهام دارد. (2) - مراد صاحب برهان قاطع است.

توب رسن.

[رَ سَ] (اِ مرکب) ریسمان تابیده. (ناظم الاطباء). رجوع به لسان العجم شعوری ج1 ورق 308 شود.

توبره.

[رَ / رِ] (اِ) بمعنی کیسه که در آن دانه انداخته بخورد اسپان دهند و به عربی آن را مِخْلاة گویند و به فارسی تبره به حذف واو نیز آمده. (از آنندراج). معروف است. (شرفنامهء منیری). کیسه و خریطهء شکارچی و کیسهء بندداری که بر سر اسب و استر و خر زنند مانند توبرهء کاه خوری و توبرهء جوخوری. (ناظم الاطباء). مخلاة. (دهار) (نصاب). علیقة. (نصاب). پلاس آخُر. کیسه ای که کاه یا جز آن در آن کنند و خوردن را بر ستور آویزند. کیسهء بزرگ. کیسه ای که در آن علوفه ریزند و بر سر اسبان کنند. (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : کلاهی نمدین بر سر داشت و پشمینه ای پوشیده و کلاسنگی در میان بسته و توبره ای در پشت انداخته و چوبی در دست گرفته. (ترجمهء تفسیر طبری از یادداشت ایضاً). یاد نیاری به هر بهاری جدت توبره برداشتی شدی به سماروغ(1). منجیک (از یادداشت ایضاً). آلت کفش دوزان از توبره بیرون کرد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص537). من زرق او خریدم و خوردم بروی او زاد عزیز خویش و تهی کرده توبره. ناصرخسرو. کی ریزم آبروی چو تو بی خرد بر طَمْع آنکه توبره پرنان کنم؟ناصرخسرو. و در هر فرسخی صدهزار سوار را بازمی گردانید تا تنها ماند. به غاری درشد و توبرهء اسب در گردن انداخت. (قصص الانبیاء). و من از آن سنگهایم که بر اصحاب... باریدم هر دو را برداشت و در توبره نهاد. (قصص الانبیاء). توبه تباه کردم و گفتم مرا بده یک بوسه پیش از آنکه کنی ریش توبره(2). سوزنی. ازبهر مرکب تو که نعلش سزد هلال شد کهکشان چو آخور و پروین چو توبره. ظهیر (از شرفنامهء منیری). تاج تو افسوس که از سر به است جل ز سگ و توبره از خر به است.نظامی. شیخ گفت این ساعت برو و موی محاسن و سر را پاک بستره کن و این جامه را که داری برکش و ازاری از گلیم بر میان بند و توبره ای پُر جو بر گردن آویز و... بیرون شو. (تذکرة الاولیاء عطار). فریاد از این خران که ندارد به نزدشان صد کیسه شعر، رونق یک توبره شعیر. کمال اسماعیل (از شرفنامهء منیری). وآنکه او را ز خری توبره باید بر سر فلکش لعل به دامان دهد و زر به جوال. کمال اسماعیل. - توبرهء ابزار؛ توبره ای که افزارهای خود چون ماله و تیشه و شاقول و تراز و ریسمان کار خود را بنایان، و اره و رنده و مانند آن را نجاران در آن نهند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). - توبرهء شبان (شتربان)؛ صفن. صفنه. که زاد و اسباب خود در وی نهند. - توبرهء شکارچی؛ مقنب. که صیاد صید در وی اندازد. - توبره کش؛ آنکه توبره حمل کند: قاطر پیشاهنگ آخرش توبره کش میشود. - توبرهء گدایی؛ کیسهء گدائی که در آن هر چیز یافت شود. رجوع به تُبْره شود. (1) - ن ل: توبره برداشتی زبهر سماروغ. (2) - ریش مانند توبره.

توبره ریز.

[رَ ری] (اِخ) دهی است از دهستان بیلوار که در بخش کامیاران شهرستان سنندج واقع است و 412 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

توبره ریز.

[رَ ری] (اِخ) دهی از دهستان کوهدشت است که در بخش طرهان شهرستان خرم آباد واقع است و 600 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

توبزه.

[بَ زَ / زِ] (اِ) بیخ ساق خربزه را گویند. (برهان). بیخ ساق خربزه و تربزه. (ناظم الاطباء). بیخ و بن ساق خربزه را گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). بیخ پیازهء خربوزه. (فرهنگ رشیدی).

توبک.

[بَ / تَ / تُو بَ] (اِ) توپک. گنجینه و مخزن باشد... و بهمین معنی بجای بای ابجد تای قرشت و نون و یای حطی هر سه آمده است. (برهان). گنجینه، و به لغتی به جای باء، نون است. کذا فی شان الشعراء، و قیل با گاف فارسی. (شرفنامهء منیری). گنجینه و مخزن و تپنگو و صندوق محکم و مضبوط و جایی که طعام را در آن ضبط کنند و نگه دارند. (ناظم الاطباء). رجوع به توپک و توبگ و توتک و توتکی و توتگی و تونک شود.

توبکی.

(اِ) نام درمی است که در قدیم زده بودند و رایج بوده. (برهان). زری که در قدیم رایج بود، عماره گوید(1)... و این نیز بوتکی باید به تقدیم با بر تا. (فرهنگ رشیدی). یک قسم درمی که در قدیم رایج و معمول بوده. (ناظم الاطباء). رجوع به توبک و توبگ و توتک و توتکی و تونک و توتگی شود. (1) - در فرهنگ رشیدی بجای کلمهء توتکیش، توبکیش آمده است. و رجوع به توتکی شود.

توبگ.

[بَ] (اِ) گنجینه را گویند و در ادات الفضلا بجای با، تای فوقانی و در شرفنامه به نون آورده. (فرهنگ جهانگیری) (از انجمن آرا) (از آنندراج). گنجینه و در آداب، بجای با، تای قرشت و در شرفنامه نون آورده و گمان راقم آن است که پوتک باشد به بای فارسی در اول و تای قرشت پیش از کاف تازی مرادف پوتهء مرقوم. (فرهنگ رشیدی). و ظن آنست که پوتک باشد و بای پارسی در اول و تای مفتوح. و آن زری را گویند که در قدیم رایج بوده است. عمارهء مروزی گفته(1)... و این نیز پوتکی باید به تقدیم پاء بر تاء، رشیدی چنین دانسته، در برهان نیز به این معنی بر وزن توپچی بمعنی درمی گفته معلوم می شود که توبک تصحیف شده. (انجمن آرا) (آنندراج). گنجینه و مخزن و تپنگو و صندوق محکم و مضبوط و جایی که طعام را در آن ضبط کنند و نگه دارند. رجوع به توبک و توبکی و توتکی و توتک و تونک شود. (1) - صاحب انجمن آرا شعر عماره را بجای کلمهء «توتکیش»، «پوتکیش» آورده و چنین استناد جسته است. و رجوع به توتکی شود.

توبل.

[بَ] (اِ) جزء پیشین از پیشانی. (ناظم الاطباء). رجوع به تویل شود.

توبل.

[تَ بَ] (ع اِ) دیگ افزار. ج، توابل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

توبلة.

[تَ بَ لَ] (ع مص) دیگ افزار در حویج دیگ کردن. (زوزنی از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). دیگ افزار ریختن در دیگ. (ناظم الاطباء). رجوع به تابل و توابل شود.

توبن.

[بُ] (اِخ) دهی از دهستان نشتا است که در شهرستان تنکابن واقع است و 410 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

توبن.

[بُ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش رامسر است که در شهرستان تنکابن واقع است و 190 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

توبنق.

[نَ] (اِخ) دهی از دهستان مشکین باختری است که در بخش مرکزی شهرستان مشکین شهر واقع است و 163 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

توبنگ.

[بَ] (اِخ)(1) توبینگن. رجوع به همین کلمه شود. (1) - Tubingue.

توبولسک.

[تُ بُلْ] (اِخ)(1) شهر حاکم نشین سیبیر... (ناظم الاطباء). شهری است در سیبری که بر کنار رود توبول واقع است و 30000 تن سکنه دارد. (از لاروس). رجوع به قاموس الاعلام ترکی ذیل کلمهء توبولسق شود. (1) - Tobolsk.

تؤبه.

[تُ ءَ بَ] (ع اِ) (از «ت ء ب») عار و ننگ. (منتهی الارب). اِبَة. (منتهی الارب). رجوع به اِبة شود.

توبه.

[بَ / بِ] (اِ) قوس قزح را گویند و به این معنی بجای بای ابجد یای حطی هم آمده است. (برهان). قوس قزح و آژفنداک. (ناظم الاطباء). رجوع به تویه شود.

توبه.

[تَ / تُو بَ / بِ] (ع مص) توبة. بازگشتن از گناه. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار) (منتهی الارب). از گناه بازگشتن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (غیاث اللغات) (آنندراج). و عوام بالضم گویند... و به لفظ کردن و گفتن و فرمودن و دادن و شکستن مستعمل. (غیاث اللغات)... بازماندن از کارهای بد، و ناقص و نادرست و شکسته و سنگین از صفات اوست و با لفظ گفتن و فرمودن و کردن و دادن و شکستن و گسستن مستعمل. (آنندراج). بتینا و بتینه و ابومان و ندامت و پشیمانی و بازگشت از گناه. (ناظم الاطباء). انابت. انابه. بازگشت. بازگشت از گناه بی رجوعی. تحوب. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). و آن بازگشت بدل است بسوی خدا به باز کردن عقدهء احرار و سپس قیام کردن بهمهء حقوق پروردگار. (از تعریفات جرجانی). در لغت بازگشتن از گناه است و همچنین است «توب»... و توبه در شرع بازگشتن از افعال مذموم است به افعال نیک. (از تعریفات جرجانی) : رفیقا چند گوئی کو نشاطت بنگریزد کس از گرم آفروشه مرا امروز توبه سود دارد چنان چون دردمندان را شنوشه.رودکی. دلت همانا زنگار معصیت دارد به آب توبهء خالص بشویش از عصیان. خسروانی. به توبه دل راست روشن کنم بی آزاری خویش جوشن کنم.فردوسی. اگر بخردی سوی توبه گرای همیشه بود پاکدین پاکرای.فردوسی. جهان تازه شد چون قدح یافتی روان از در توبه برتافتی.فردوسی. اگر به این قسم که خوردم وفا نکنم، پس قبول نکند هرگز خدا از من توبه. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص219). امیر به جشن نوروز بنشست و داد این روز بداد و هدیه های ولایت داران به رسم آوردند و نشاط شراب رفت سخت به سزا، که از توبهء... تا این روز نخورده بود. (تاریخ بیهقی ایضاً ص544). پناه روانست دین از نهاد کلید بهشت و ترازوی داد در رستگاری ورا از خدای ره توبه و توشهء آن سرای.اسدی. گر رنجه ای از آفتاب عصیان از توبه برون شو به زیر طارم.ناصرخسرو. شاید که صورت گنهانت را اکنون به دست توبه بیارائی.ناصرخسرو. نه ز خداوند توبه جوئی و نه هیچ بخواهی ز مردمان بحلی.ناصرخسرو. عاشقی خواهی و پس توبه کنی توبه و عشق بهم ناید راست روزکی چند بود نوبت گل روزه و توبه همه روزه بجاست.سنائی. آبستنانه عدهء توبه مدار بیش کآسیب توبه قفل به دلها برافکند.خاقانی. ساقی می، توبه را برده پس کوه قاف بلکه ز کوه عدم زآنستر انداخته.خاقانی. ساقیا توبه را قلم درکش بر در میکده علم برکش.خاقانی. عشق با توبه آشنا نبود توبه در عاشقی روا نبود.نظامی. سر فروبرده ای بن گلخن فارغ از توبه ای و استغفار.عطار. گر آن ساقی که مستان راست، هشیاران بدیدندی ز توبه، توبه کردندی چو می بر دست خماران. سعدی. گر تو پریچهره نپوشی نقاب توبهء صوفی به زیان می بری.سعدی. رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون و تعریفات جرجانی شود. - توبهء آدم؛ توبهء حضرت آدم بعد از سرپیچی از فرمان خدا : گر زآدمی ای پور توبه باید کردن ز گناهانْت همچو آدم.ناصرخسرو. چرک نشاید ز ادیم... شست تا نکنی توبهء آدم درست.نظامی. -توبة النصوح؛ توبهء نصوح. رجوع به همین کلمه شود. - توبهء اولیاء؛ کنایه از ترک ماسواالله است. (انجمن آرا). - توبه پذیر؛ توّاب. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). آنکه دستور توبه فرما را پذیرد و از گناه بازگردد و توبه کند. - توبه پرست؛ خواهندهء توبه و توبه کننده : زآنکه آدم زآن عتاب از اشک رست اشک تر باشد دم توبه پرست.مولوی. - توبه خواستن؛ استتابه. (زوزنی از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). طلب توبه کردن. خواهان بازگشتن از گناه بودن. - توبهء راست؛ توبهء نصوح. (دهار). و رجوع به همین ترکیب و توبة النصوح شود. - توبهء قحبه؛ کنایه از کار بی ثبات است. (انجمن آرا). توبه ای که بی تردید شکسته خواهد شد و ثباتی در آن نخواهد بود، چنانکه گفته اند: قحبه گر کند توبه، حرصش ندهد یاری. - توبه نامه؛ معروف. (آنندراج). نامه ای که در آن شرح توبه و ندامت کسی را نویسند. (ناظم الاطباء). نامه ایست که گناهکار بموجب آن تعهد کند، بازگشت از گناهان خود را. - توبهء نصوح.؛ رجوع به همین کلمه شود. -امثال: توبهء قمارباز در بی پولی است، نظیر: بی بی از بی چادری خانه نشین است. یا آب ندارد وگرنه شناگر قابلی است. توبهء گرگ مرگ است، نظیر: خوی بد در طبیعتی که نشست نرود تا بوقت مرگ از دست.سعدی. || توفیق توبه دادن کسی را خدای. || آسان گردانیدن خدا دشواری کسی را. || باز مهربان شدن خدا بر کسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). به همهء معانی رجوع به توب شود.

توبة.

[تَ بَ] (اِخ) سورهء نهمین از قرآن کریم، مدنیه و آن دارای 129 آیت است، پس از انفال و پیش از یونس. نام دیگر آن بحوث است. سورهء برائه. (از یادداشتهای بخط مرحوم دهخدا).

توبة.

[تَ بَ] (اِخ) ابن حمیربن حزن بن کعب(1). شاعری بوده است. (منتهی الارب). شاعری از عشاق مشهور عرب است و در اواسط قرن اول هجری و در زمان خلافت بنی امیه می زیست. رجوع به اعلام زرکلی ج1 ص167 و عقد الفرید ج3 ص302 و قاموس الاعلام ترکی و البیان و التبیین ج1 ص196 و المرصع شود. (1) - در الاعلام زرکلی: حزم بن کعب بن خفاجة العقیلی.

توبة.

[تَ بَ] (اِخ) (تل...) در جانب شرقی دجله مقابل شهر موصل و متصل به نینوا و در آنجای تلی است که آنرا زیارت کنند و در آنجا به تفرج پردازند. رجوع به معجم البلدان ذیل «تل توبة» شود.

توبه دادن.

[تَ / تُو بَ / بِ دَ] (مص مرکب) امر فرمودن کسی را به بازگشتن از گناه و بتینه دادن. (ناظم الاطباء) : پارسا از لب ساغر به دهان آب آرد دیگران را ز می و نقل چرا توبه دهد؟ کمال اسماعیل (از آنندراج). آنچه مقصود ز شعر است، چو در گیتی نیست شاعران را همه زین کار خدا توبه دهاد. اثیر اومانی. اگر راست گفت ای خداوند پاک مرا توبه ده تا نگردم هلاک. (بوستان). یار دیرین مرا گو به زبان توبه مده که مرا توبه بشمشیر نخواهد بودن. (گلستان). عالم شهر گو مرا وعظ مکن که نشنوم پیر محله گو مرا توبه مده که بشکنم.سعدی. گر توبه دهد کسی ز عشقت از من بنیوش و پند منیوش.سعدی. رجوع به توبه و دیگر ترکیبهای آن شود.

توبه دار.

[تَ/ تُو بَ / بِ] (نف مرکب)توبه کار. تائب و نادم و پشیمان. (ناظم الاطباء).

توبه ده.

[تَ / تُو بَ / بِ دِهْ] (نف مرکب)توبه دهنده. آنکه گناهکار را از تکرار گناه بازدارد : الفت ده هجران و وصال است صبوری مخموری می توبه ده و توبه شکن شد. نظیری (از آنندراج).

توبه سوز.

[تَ / تُو بَ / بِ] (نف مرکب)توبه سوزاننده. توبه شکن. باطل کنندهء توبه و عهد و میثاق. توبه را شکند و به گناه بازگرداند : بیا ساقی آن آتش توبه سوز به آتشگه مغز من برفروز.نظامی. رجوع به توبه و دیگر ترکیبهای آن شود.

توبه شکستن.

[تَ / تُو بَ / بِ شِ کَ تَ](مص مرکب) برگشتن به گناه و مرتکب شدن هر گناهی که سابقاً مرتکب شده بود و شکستن عهد و میثاق. (ناظم الاطباء) : عنان عمر شد از کف رکاب می بکف آر که دل به توبه شکستن بهانه بازآورد. خاقانی. کسان که در رمضان چنگ و نی شکستندی نسیم گل بشنیدند و توبه بشکستند.سعدی. گو خلق بدانند که من عاشق و مستم آوازه درست است که من توبه شکستم. سعدی. گویند سعدیا برو از عشق توبه کن مشکل توانم و نتوانم که بشکنم.سعدی. گر باده از این خم بود و مطرب از این کوی ما توبه نخواهیم شکستن به درستی.سعدی. بر ما گنه توبه شکستن منویسید کاین توبه بفرمان می ناب شکستیم. طالب آملی (از آنندراج). رجوع به توبه و دیگر ترکیبهای آن شود.

توبه شکسته.

[تَ / تُو بَ / بِ شِ کَ تَ / تِ] (ن مف مرکب) بازگشته به گناه. سر باززده از توبه و عهد و میثاق. کسی که توبهء خود را با گناه تازه باطل کرده باشد : عاشقی توبه شکسته همچو من از طواف خمستان آمد برون.خاقانی. رجوع به توبه شکستن و توبه و دیگر ترکیبهای آن شود.

توبه شکن.

[تَ / تُو بَ / بِ شِ کَ] (نف مرکب) آنکه می شکند عهد و میثاق خود را در توبه کردن. (ناظم الاطباء). آنکه خود توبهء خود شکند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || که سبب شکستن توبه است. توبه شکننده دیگران را. (یادداشت ایضاً) : آمد آن نوبهار توبه شکن پرنیان گشت باغ و برزن و کوی. رودکی (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). آمد آن نوبهار توبه شکن باز برگشت سوی من توبه.فرخی. نباشد اصلی در عشق یار توبهء من که زلف پرشکن یار هست توبه شکن. معزی (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). لیک آن مستی بود توبه شکن منسی است این مستی تن جامه کن.مولوی. بهار و گل طرب انگیز گشت و توبه شکن به شادی رخ گل بیخ غم ز دل برکن.حافظ. به عزم توبه سحر گفتم استخاره کنم بهار توبه شکن می رسد چه چاره کنم؟ حافظ. الفت ده هجران و وصال است صبوری مخموری می توبه ده و توبه شکن شد. نظیری (از آنندراج). رجوع به توبه و دیگر ترکیبهای آن شود.

توبه فرما.

[تَ / تُو بَ / بِ فَ] (نف مرکب)آنکه مردم را به سوی خدا و بازگشت از گناه امر کند. آنکه نهی از منکر و امر به معروف کند. آنکه گناهکاران را از ادامهء اعمال خلاف بازدارد. مجازاً، حاکم شرع : مشکلی دارم ز دانشمند مجلس بازپرس توبه فرمایان چرا خود توبه کمتر می کنند؟ حافظ. رجوع به توبه و دیگر ترکیبهای آن شود.

توبه فریب.

[تَ / تُو بَ / بِ فِ / فَ] (نف مرکب) آنکه توبه کرده را فریب دهد و او را به شکستن توبه ترغیب نماید. فریب دهندهء تائب. تشویق کنندهء توبه کرده در ارتکاب گناه تازه : مست نوازی چو گل بوستان توبه فریبی چو مل دوستان. نظامی. رجوع به توبه و دیگر ترکیبهای آن شود.

توبه کار.

[تَ / تُو بَ / بِ] (ص مرکب)توبه کننده. تائب. توبه دار. نادم و پشیمان از گناه. (ناظم الاطباء) : آتشم در جان گرفت از عود خلوت سوختن توبه کارم توبه کار از عشق پنهان باختن. سعدی. من که عیب توبه کاران کرده باشم بارها توبه از می وقت گل، دیوانه باشم گر کنم. حافظ. من همان ساعت که از می خواستم شد توبه کار گفتم این شاخ ار دهد باری، پشیمانی بود. حافظ. شرابی که از یمن او توبه کار ز بند تقید شود رستگار. ملا طغرا (از آنندراج). رجوع به توبه و دیگر ترکیبهای آن شود.

توبه کار شدن.

[تَ / تُو بَ / بِ شُ دَ](مص مرکب) نادم و پشیمان گشتن. (ناظم الاطباء). در تداول عوام، سخت پشیمان شدن. با خود عزم جزم کردن که دیگر آن نکند یا نگوید. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به توبه کار و توبه و دیگر ترکیبهای آن شود.

توبه کاری.

[تَ / تُو بَ / بِ] (حامص مرکب) پشیمانی و ندامت و عهد و سوگند در پرهیزگاری. (ناظم الاطباء).

توبه کردن.

[تَ / تُو بَ / بِ کَ دَ] (مص مرکب) پشیمان شدن و بازگشت از گناه. (ناظم الاطباء). هود. تهود. تحرج. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : از چه توبه نکند خواجه که هر جا که بود قدحی می بنخورده کندی(1) زود هراش(2). شهید بلخی (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). چنان کرد کو گفت بهرامشاه دلش پاک شد توبه کرد از گناه.فردوسی. دگر آنکه گفتی که حجت بگوی کنون توبه کن راه یزدان بجوی.فردوسی. همه جامه ها را بپوشید شاه به زمزم همی توبه کرد از گناه.فردوسی. گاه توبه کردن آمد از مدایح وز هجی کز هجی بینم زیان و، از مدایح سود نی. منوچهری. گر توبه کرد خواهی، زآن پیش باید این کار کز تنْت بازخواهند این گوهر عطائی. ناصرخسرو. توبه کن از هر بدی که بر تنت و دین جانْت چو پیراهن است و توبه چو صابون. ناصرخسرو. توبه کند شیر ز شیری، هگرز گرچه شتر کاهل و بی حَمیَت است. ناصرخسرو. مرد... توبه کرد. (کلیله و دمنه). گر من از عشق رخت توبه کنم هرگز آن توبه خدا نپْذیرد. عطار. من اگر توبه ز می کردم ای سرو سهی تو چنین توبه نکردی که به من ندْهی باز. لاله خاتون. توبه کن مردانه سر آور به ره که فمن یعمل بمثقال یره.مولوی. که من توبه کردم به دست تو بر که گرد فضولی نگردم دگر.(بوستان). عاصیان از گناه توبه کنند عارفان از عبادت استغفار.(گلستان). گر بزنی به خنجرم کز غم دوست توبه کن نعرهء شوق می زنم تا رمقی است در تنم. سعدی. کردم ز شراب ناب توبه از کردهء ناصواب توبه بر توبه بدوز کیسه آخر تا نگسلد از شراب توبه.عرفی (از آنندراج). رجوع به مادهء بعد و توبه و دیگر ترکیبهای آن شود. (1) - ظ: کندش. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). (2) - ن ل: قدحی می بخورد راست کند زود هراش. (یادداشت ایضاً).

توبه کرده.

[تَ / تُو بَ / بِ کَ دَ / دِ](ن مف مرکب) تائب. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). بازگشته از گناه. پشیمان شده از گناه و عهدبسته که بدان روی نیاورد. نادم : خواهی تا توبه کرده رطل بگیرد زخمهء غوش ترا به فندق برگیر. عماره (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به توبه کردن و دیگر ترکیبهای آن شود.

توبه گری.

[تَ / تُو بَ / بِ گَ] (حامص مرکب) توبه کردن. بازگشتن از گناه : همهء روزه مرا توبه گری درخور بود روزه بگذشت و کنون نیست مرا آن درخور. فرخی. رجوع به توبه و دیگر ترکیبهای آن شود.

توبهء نصوح.

[تَ / تُو بَ / بِ یِ نَ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از توبهء خالص است. (انجمن آرا). استوار کردن عزم است بر اینکه دیگر چنان کاری نکند. ابن عباس گفته است توبهء نصوح پشیمانی به دل و آمرزش خواستن به زبان است و بازایستادن به تن و به دل گرفتن است که دیگر به چنان کار بازنگردد. (از تعریفات جرجانی). توبةً نصوحاً؛ بازگشتن راست و خالص. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) : یا ایها الذین آمنوا توبوا الی الله توبةً نصوحاً عسی ربکم ان یکفر عنکم سیّئاتکم و یدخلکم جنات تجری من تحتها الانهار... (قرآن 66 / 8). بند و غل توبهء نصوح بود باغ دیدن غذای روح بود.سنائی. نسبت عشق و رغبت باده مانع توبهء نصوحت باد.انوری. یا تو را با چنین کرم باری مرگ یا توبهء نصوح دهد.گلخنی قمی.

توبی.

[ ] (اِ) عرقچین پنبه ای. عرقیه. کلاه ترک دار. (فرهنگ لغات دیوان البسه ص198) : برآورد دستار کرزی کران فروکوفت بر ترک توبی روان. نظام قاری (دیوان البسه ص190).

توبی.

[تُ] (اِخ)(1) یهودی از قبیلهء نفتالی که بر اثر تدین خود مشهور گردید و در دوران پیری کور شد و به وسیلهء پسرش، بر اساس راهنمائی فرشته رافائل، معالجه گشت. (از لاروس). و رجوع به قاموس الاعلام ترکی ذیل کلمهء توبیا و لاروس قرن بیستم شود. (1) - Tobie.

توبی جبه.

[؟ جُبْ بَ / بِ] (اِ مرکب) این کلمه در دیوان البسهء نظام قاری آمده و در فرهنگ لغات با علامت استفهام معنی نشده است ولی از شواهد چنین برمی آید که نوعی پوشش آستردار باشد : ابرو از محراب سجاده و بینی از ترکی توبی جبه. (نظام قاری ص134). و کنگرهء زنان توبی جبه و پیشک و کشتی گیران نمد. (نظام قاری ص154). سپهبد یکی توبی جبه ای که ابریشمین بود و هم پنبه ای. نظام قاری (دیوان البسه ص175). رجوع به توبی شود.

توبیخ.

[تَ] (ع مص) سرزنش کردن. (زوزنی) (دهار). نکوهیدن و بیم و تهدید کردن و سرزنش نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). ملامت و سرزنش کردن. (غیاث اللغات) (آنندراج). ملامت و نکوهش و سرزنش. (ناظم الاطباء). نکوهش. توکیس. عذل. لوم. ملامت. سرزنش کردن. سرزنش. سرکوفت. سراکوفت. تعییر. تعنیف. نکوهیدن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : نوآموز را ذکر تحسین و(1) زه ز توبیخ و تهدید استاد به.(بوستان). شنیدم سر از فرمان ملک باززد... بفرمود تا مضمون خطاب را به زجر و توبیخ از وی مستخلص کردند. (گلستان). (1) - ن ل: پند و اندرز و... مدح و اندرز و...

توبیخاً.

[تَ خَنْ] (ع ق) توبیخانه. بطور سرزنش و نکوهش و ملامت. (ناظم الاطباء). رجوع به توبیخ و دیگر ترکیبهای آن شود.

توبیخات.

[تَ] (ع اِ) جِ توبیخ. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به توبیخ شود.

توبیخانه.

[تَ / تُو نَ / نِ] (ص نسبی، ق مرکب) توبیخاً. (ناظم الاطباء). رجوع به توبیخ و توبیخاً شود.

توبیخ کردن.

[تَ / تُو کَ دَ] (مص مرکب) ملامت نمودن و ترسانیدن و نکوهیدن. (ناظم الاطباء). سرزنش. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : زجر و توبیخی که در حق کودکان دیگر کردی در حق وی روا نداشتی. (گلستان). رجوع به توبیخ و دیگر ترکیبهای آن شود.

توبیخی.

[تَ / تُو] (ص نسبی) منسوب به توبیخ و ملامت. (ناظم الاطباء). رجوع به توبیخ و دیگر ترکیبهای آن شود.

توبیر.

[تَ] (ع مص) گشنی داده شدن خرمابن: وُبِّرَت النخلة توبیراً (مجهو). (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج). || موی ریزهء زرد برآوردن چوزهء شترمرغ. || رمیدن مردم و وحشت و بیگانگی نمودن. || پیوسته به جایی اقامت کردن. || رفتن شتر و روباه و خرگوش در زمین درشت تا نشان پا نهفته ماند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و گویند جز خرگوش و سیاه گوش، دیگر دواب نشان پا را ننهفند(1). (منتهی الارب) (آنندراج). || پوشیده داشتن امری را بر کسی، جریر گوید: فماوبرت فی شعبی ارتعابا؛ ای مااخفیت امرک ارتعاباً. (از اقرب الموارد). (1) - استعمال شاذ مضارع نهفتن، یعنی نهفته نکنند.

توبیش.

[تَ] (ع مص) آشکار گردیدن درخش خدرگ(1) به وزیدن باد بر آن: وبش الجمر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). || درآویختن قوم در کاری از هر چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تعلق قوم در امری از هر مکان. || گرد آمدن جمیع قبائل مختلف برای جنگ. (از اقرب الموارد). (1) - خدره، و ظاهراً تبدیل هاء مختفی به گاف فارسی. شراره. و رجوع خدره شود.

توبیص.

[تَ] (ع مص) چشم باز کردن بچه سگ. (تاج المصادر بیهقی). چشم گشادن سگ بچه. || اندک چیزی دادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

توبیع.

[تَ] (ع مص) تیز دادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

توبین.

(اِخ) دهی از دهستان چهاردانگه است که در بخش هوراند شهرستان اهر واقع است و 122 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

توبینگن.

[گِ] (اِخ)(1) شهری است در آلمان غربی که بر کنار نکار(2) واقع است و در حدود 36000 تن سکنه دارد. دانشگاه معروف آن در سال 1477 م. تأسیس یافته است. (از لاروس). و رجوع به قاموس الاعلام ترکی ذیل «توبینکه» شود. (1) - Tubingen. (2) - Neckar.

توپ.

(اِ) لغت فارسی است در اردوی هندی مستعمل و آن یکی از آلات جنگ است که از هفت جوش ریزند و به عربی آنرا مِدْفَع... و به فارسی بادلیج... گویند... در بعضی از تاریخ انگریزان(1) مذکور است که ترکان توپ را در سال 1330 م. ایجاد کرده اند لیکن میر محمد حسین که فرنگستان را سیر کرده و در زبان انگریزی(2) مهارتی تمام داشت در مجموعهء خود می نویسد که صانع توپ برنجی «آون» نام از قوم انگریزی در سنهء 1535 م. است لیکن توپ در سنهء 1346 م. بوده و توپ آهنی و شیوع آن در سنهء 1547 م. شده، والله اعلم. توپ با لفظ ریختن و زدن و انداختن و سر کردن و سر دادن مستعمل است. (از آنندراج). مأخوذ از ترکی، یکی از اسلحهء آتشی به شکل لوله ای بزرگ که از آهن و یا مفرق سازند و بر روی چرخ گردون حمل کنند. (ناظم الاطباء). دیگ منجر. دیگ رخشنده. رعد. مدفع. نوعی سلاح آتشی. آلت افکندن گلوله های بزرگ. اصل این کلمه ممکن است از توب(3) فرانسه بمعنی لوله باشد و شاید بمناسبت صوت آن «تُپ» این نام بدو داده شده باشد. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). یکی از سلاحهای آتشین جنگی که توسط آن گلوله های بزرگ را به مسافت دور پرتاب کنند و آن دارای انواع است. (فرهنگ فارسی معین). - توپ دورزن؛ توپی که دارای لولهء بلند و برد گلوله های آن بسیار زیاد است. این نوع توپها در جنگ جهانی اول نقش مؤثری را بعهده داشتند. - توپ صحرائی؛ از نوع توپهای بزرگ و برد آن زیاد است. - توپ کوهستانی؛ از نوع توپهای کوچک و بیشتر بوسیلهء استر حمل می گردد و برد آن کم است. || در ترکی بمعنی فوج است، از لغات ترکی. (غیاث اللغات). یک قسمت از یک فوج لشکر. || یک بسته از قماش و جز آن. (ناظم الاطباء). یک بسته از قماش که عادةً در کارخانه بر تخته پیچند یا لوله کنند فرستادن را: یک توپ ماهوت؛ یک تخته جامه. و یک توپ اطلس. یک توپ مخمل... و به این معنی ظاهراً مأخوذ از کلمهء فرانسوی توب باشد. مقداری معلوم از جامه ای در همهء جامه ها چنانکه دجله در قلمکار. (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). یک بسته از پارچه که در کارخانه های پارچه بافی پیچیده و نشان کارخانه را بدان زنند. (فرهنگ فارسی معین). || بسته، چون: یک توپ سوزن، دو توپ سنجاق و جز آن. || گوی چوگان. (تمدن جرجی زیدان ج5 ص196). گلوله ای از ریسمان یا کائوچوک برای بازی. گوی از ریسمان پشمین و جز آن کرده نوعی بازی را. (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). گوی لاستیکی که با آن بازی فوتبال، والیبال و غیره کنند. (فرهنگ فارسی معین). || پرخاش. تشر. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). - توپ و تشر؛ سخنان درشت و سخت. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به توپ زدن شود. (1) - ظ: انگلستان. (2) - ظ: انگلیسی. (3) - Tube.

توپ آغاج.

(اِخ) دهی از دهستان آتش بیگ است که در بخش سراسکند شهرستان تبریز است و 471 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

توپ آغاج.

(اِخ) دهی از دهستان آجرلو است که در بخش مرکزی شهرستان مراغه واقع است و 130 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

توپ آغاج.

(اِخ) دهی از دهستان سیلتان شهرستان بیجار است و 930 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

توپا.

(هزوارش، اِ) به لغت زند و پازند سیب را گویند و به عربی تفاح خوانند. (برهان) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). در برهان بمعنی سیب آورده و نوشته لغت زند است. (انجمن آرا).

توپال.

(اِ) ریزهء زر و سیم و مس و امثال آن باشد و آنرا براده نیز گویند. (فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی). همان توبال به بای موحده است. (برهان) (آنندراج). ریزه های زر و سیم و آهن و مس. توبال. (ناظم الاطباء). اما در قاموس بالضم و بای تازی، ریزهء مس و آهن که در وقت کوفتن جدا شود و بنابراین عربی خواهد بود یا معرب کرده اند.(1) (فرهنگ رشیدی). (1) - توبال فارسی معرب است. (از اقرب الموارد). و رجوع به توبال شود.

توپال عثمان.

[عُ] (اِخ) عثمان پاشا. سردار عثمانی که با نادرشاه افشار در صفر 1145 ه . ق. در حوالی بغداد جنگید و لشکر ایران را شکست داد و مجبور به عقب نشینی کرد اما در جنگ دیگر از نادر شکست خورد و کشته شد. رجوع به درهء نادره چ شهیدی ص313، 341 و 736 شود.

توپ الکتریکی.

[پِ اِ لِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) رجوع به تله ویزیون و علم و زندگی ص295 شود.

توپ انداختن.

[اَ تَ] (مص مرکب)گشاد دادن توپ. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). شلیک کردن توپ. (فرهنگ فارسی معین). پرتاب کردن گلوله از توپ. آتش کردن توپ. انداختن گلوله را در جنگ یا برآوردن صدای مهیب، اِخبار یا ارعاب مردم را. || پرتاب کردن گوی در بازی. رجوع به توپ و دیگر ترکیبهای آن شود.

توپ انداز.

[اَ] (نف مرکب) کسی که توپ می اندازد. توپچی. رجوع به توپچی و توپ و دیگر ترکیبهای آن شود.

توپ بازی.

(حامص مرکب) فوتبال. کَجّ. کَجّه. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). بازی کردن با توپ. بازی کردن با گوی. رجوع به توپ و دیگر ترکیبهای آن شود.

توپ بستن.

[بَ تَ] (مص مرکب)گلوله باران کردن جایی را. در زیر آتش توپخانه قرار دادن مکانی را: توپ بستن محمدعلیشاه مجلس شورای ملی را در مبارزه با آزادیخواهان و مشروطه طلبان. رجوع به توپ بندی شود.

توپ بندی.

[بَ] (حامص مرکب) بمباران (بمباردمان). (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). توپ بستن. رجوع به همین کلمه و توپ و دیگر ترکیبهای آن شود.

توپ توپ.

(ق مرکب) بمعنی فوج فوج یعنی بسیار. (غیاث اللغات). || بسته بسته، چون: توپ توپ پارچه. توپ توپ سنجاق. توپ توپ سوزن؛ بمعنی فراوان پارچه و سنجاق و سوزن. رجوع به توپ شود.

توپچی.

(ترکی، ص مرکب، اِ مرکب)مأخوذ از ترکی، لشکری توپ دار و لشکری که سلاحش توپ است. (ناظم الاطباء). آنکه توپ انداختن داند و بدین اسم در قشون معین است. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). فرد یا افرادی که ادارهء توپ را از جهت فنی اعم از نشانه گیری و جز آن بعهده دارند توپچی و توپچیان نامند. واحدی از نظام که مأمور تیراندازی با توپ است. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به توپچی باشی و توپ و دیگر ترکیبهای آن شود.

توپچی.

(اِخ) قصبه ای از دهستان حنافره است که در بخش شادگان شهرستان خرمشهر واقع است و 3440 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

توپچی باشی.

(ترکی، ص مرکب، اِ مرکب) فرمانده توپخانه. رجوع به مجمل التواریخ گلستانه ص23 شود.

توپچی کندی.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان مرحمت آباد است که در بخش میاندوآب شهرستان مراغه واقع است و 160 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

توپخانه.

[نَ / نِ] (اِ مرکب) آن قسمت از ادارهء لشکری که سلاحشان توپ است. (ناظم الاطباء). ادارهء توپهای نظام. ادارهء توپها و توپچیان. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || جایی که توپها را در آن می گذارند. (ناظم الاطباء). قرارگاه توپها. محل تمرکز و نگهداری توپها. محل استقرار توپها در میدان جنگ.

توپخانه.

[نَ / نِ] (اِخ) نام میدانی در طهران. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

توپ خوردن.

[خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب) اصطلاحی در قمار، کنایه از عقب نشینی و بطور موقت کنار رفتن از ادامهء بازی در مقابل حملهء طرف مقابل که آنرا توپ زدن نامند و معمو هنگامی این اصطلاح را بکار برند که توپ زننده با دست خالی و موقعیت نامساعدی حمله کند و طرف را بترساند و او را از ادامهء بازی و حملهء متقابل بازدارد. رجوع به توپ زدن و توپ گرفتن شود.

توپدار.

(نف مرکب، اِ مرکب)(1) کشتی کوچکی که چند توپ دارد و در رودهای بزرگ و سواحل دریا برای نگهبانی و دفاع مورد استفاده قرار می گیرد. رجوع به واژه های نو فرهنگستان ایران شود. . (فرانسوی) (1) - Canonniere

توپ درخت.

[دِ رَ] (اِخ) دهی از دهستان میان ولایت است که در بخش حومهء شهرستان مشهد و بر کنار کشف رود واقع است و 225 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

توپ درکردن.

[دَ کَ دَ] (مص مرکب) در تداول مردم، تیراندازی با توپ. توپ زدن. توپ انداختن. به صدا درآوردن توپ اطلاع مردم را، چنانکه پیش از این در هنگام افطار و سحر ماه رمضان این کار متداول بود.

توپر.

[پُ] (ص مرکب) انباشته. مقابل کاواک و توخالی. از: «تو» (داخل، اندرون) + «پر» (مملو، انباشته).

توپراق قلعه.

[تُپْ قَ عَ] (اِخ) دهی از دهستان نازلو است که در بخش حومهء شهرستان ارومیه واقع است و 600 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

توپراق قلعه.

[تُپْ قَ عَ] (اِخ) محل جنگ ایران و عثمانی در زمان فتحعلیشاه، بین بایزید و ارزنة الروم. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

توپراقلو.

[تُپْ] (اِخ) دهی از دهستان کلخوران است که در بخش مرکزی شهرستان اردبیل واقع است و 282 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

توپ رس.

[رَ] (اِ مرکب) دورترین نقطه ای که گلولهء توپ بدان رسد. جایی که بتوان با توپ آنرا گلوله باران کرد.

توپ ریزی.

(حامص مرکب) عمل ریختن قنداق توپ. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). در قالب ریختن فلز گداخته، ساختن توپ را. - کارخانهء توپ ریزی؛ کارخانهء توپ سازی. کارخانه ای که توپ تولید کند.

توپ زدن.

[زَ دَ] (مص مرکب) توپ انداختن. (ناظم الاطباء). آتش کردن توپ. تیر انداختن با توپ. توپ درکردن. || به اصطلاح قماربازی، بر روی دست حریف برخاستن در صورتی که دست خودش پست تر از دست حریف باشد. (ناظم الاطباء). در اصطلاح قمار، بالا بردن مبلغ قمار. در بازی ورق، به حریف مبلغی بسیار پیشنهاد کردن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). - توپ خالی زدن؛ با نداشتن ورق خوب حریف را، با بالا بردن مبلغ قمار ترسانیدن. (یادداشت ایضاً). || اشتلم کردن. تشر زدن. (یادداشت ایضاً).

توپفر.

[تُپْ فِ] (اِخ)(1) رودلف. داستان نویس و طراح سویسی که در سال 1799 م. در ژنو متولد شد و در سال 1846 درگذشت. آثار او(2) مشحون از ظرافت و لطف است. (از لاروس). و رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود. (1) - Toeppfer, Rodolphe. (2) - Nouvelles Genevoises. Voyages
en zigzag.

توپ قره.

[قَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان خدابنده لو است که در بخش قیدار شهرستان زنجان واقع است و 969 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

توپک.

[پَ] (اِ) مخزن و گنجینه و انبارخانه و صندوق پول. (ناظم الاطباء). رجوع به توتک شود.

توپکانلو.

(اِخ) دهی از دهستان تکمران است که در بخش شیروان شهرستان قوچان واقع است و 470 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

توپ گرفتن.

[گِ رِ تَ] (مص مرکب) در اصطلاح قمار، ایستادگی و حملهء متقابل کردن در برابر کسی که توپ می زند. از جای نشدن تا دست توپ زن را باز کند. نهراسیدن از افزایش مبلغ قمار که توپ زن برای ارعاب او پیشنهاد می کند. مقابل توپ خوردن. رجوع به توپ زدن و توپ خوردن شود.

توپلیوس.

[تُ پِ] (اِخ)(1) شاعر فنلاندی (1818 - 1898 م.). وی دارای ذوق رمانتیک بود و تحت تأثیر مکتب فرانسه قرار داشت. (از لاروس). (1) - Topelius, Zacharias.

توپ مروارید.

[پِ مُرْ] (اِخ) توپ بزرگ در ارگ طهران که سابقاً زنان به شب چهارشنبه سوری برای بخت گشائی از زیر آن می گذشتند. (از یادداشت های بخط مرحوم دهخدا).

توپ و تشر.

[پُ تَ شَ] (اِ مرکب، از اتباع) سخنان درشت و سخت. (فرهنگ فارسی معین). اشتلم. داد و فریاد ترسانیدن کسی را: با این توپ و تشرها او از میدان درنمی رود. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

توپ و توپ بندی.

[پُ بَ] (حامص مرکب) بمباران. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

توپوخاقان.

[ ] (اِخ) لقب آشناشئول پسر پادشاه ترکان جنوبی که مدتی بر نیمی از قلمرو چونک چهو حکومت کرد و سپس در جنگ تورفان مغلوب شد و بدربار چین پناه برد. رجوع به احوال و اشعار رودکی ج1 ص191 شود.

توپوزآباد.

[تُپْ پو] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش سلدوز ارومیه است که 191 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

توپوزی.

(اِ مرکب) ضرب به پوز. با خوردن و زدن صرف می شود. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

توپوزی خوردن.

[خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب) در تداول، دمغ شدن. مأیوس و نومید گشتن.

توپوزی زدن.

[زَ دَ] (مص مرکب)مجازاً، کسی را با گفتاری تند مأیوس کردن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

توپول موپول.

[تُ پُلْ مُ پُلْ] (ص مرکب، از اتباع) تُپُل مُپُل. در تداول عامه، گرداندام. گرد و غند. گوشتالو. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

توپی.

(ص نسبی) منسوب به توپ، بمعنی بسته و بهم پیچیده. - ریش توپی؛ ریش انبوه. || (اِ) چوب مدورگونه که راه آب حوض یا زیرآب حمام و جز آن، بدان استوار کنند. گلوله مانندی از چوب تراشیده برای سد راه آب. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || یک قسمت از احشاء گوسفند که چون گلوله ایست. جزوی از شکنبهء نشخواریان. قطنه. ذات الاطباق. قبه. هزارخانه. (یادداشت ایضاً). رجوع به معده شود.

توپیدن.

[دَ] (مص) به سختی عتاب کردن. تشر زدن. با آواز بلند مؤاخذه کردن. پرخاش کردن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

توت.

(اِ) میوه ای است معروف، سفید آن قائم مقام انجیر است و سیاه آن را توت شامی گویند. چون آن را نارسیده خشک کنند قائم مقام سماق باشد و معرب آن توث است که بجای فوقانی آخر ثای مثلثه باشد و سفید آن را به عربی توث حلو، و سیاه آن را توث حامض خوانند. (برهان). میوه ای است شیرین و بجای تا، دال (تود) نیز گویند چرا که در فارسی تا و دال بدل یکدیگر شوند... و عرب توت با تا را معرب کرده و تصرف کرده توث بثای مثلثه گفته. (انجمن آرا) (آنندراج). میوه ای که دارای دو قسم است یکی سفید و شیرین و دیگری سیاه و ترش که شاه توت و توت شامی و شخرور و شخروز نیز گویند. (ناظم الاطباء). فرصاد. تود. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). شیرین او را نبطی و ترش را شامی نامند... (از تحفهء حکیم مؤمن) : آلوچه شد پتکچی و سرمش خزینه دار توت سیه دبیر و سفیدش مشیر گشت. بسحاق اطعمه (دیوان ص38). رجوع به المعرب جوالیقی ص90 و تحفهء حکیم مؤمن و فهرست مخزن الادویه و ترجمهء ضریر انطاکی ص101 و بحر الجواهر و تود و دزی ج1 ص153 شود. -توت الحامض؛ توت حامض. رجوع به توت و ترکیب بعد و الفاظ الادویه شود. - توت حامض؛ به پارسی شاه توت گویند، بهترینش سیاه... بود... (فهرست مخزن الادویه). معروف است به شامی، بهترین وی سیاه... بود و نارسیدهء وی چون خشک کنند قائم مقام سماق بود... (از اختیارات بدیعی). رجوع به توت شود. - توت حلو؛ فرصاد خوانند، به پارسی توت سفید... (از اختیارات بدیعی). توت شیرین و سفید... (الفاظ الادویه). رجوع به توت شود. - توت سیاه؛ توت شامی. شاه توت. توت شرابی : این خون کسی ریخته ای یا می لعل است یا توت سیاه است که بر جامه چکیده ست؟ سعدی. رجوع به توت شامی شود. - توت شامی؛ خرتوت. (مفاتیح از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). شاه توت. (یادداشت ایضاً). رجوع به توت سیاه و توت شرابی شود. - توت شرابی؛ شاه توت. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به توت شامی و توت و معنی دوم این کلمه شود. || درخت این هر دو قسم(1). (ناظم الاطباء). این درخت بومی چین است لیکن در همه جای ایران خاصه جنگلهای شمال برای تغذیهء کرم ابریشم غرس شده است(2). (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). تود. توذ. توث... درختی است از تیرهء گزنه ها که خود راسته ای جداگانه را تشکیل می دهد. گلهایش منفردالجنس است که گاهی بر روی یک پایه، هم گلهای نر موجود است و هم گلهای ماده و زمانی گلهای نر و ماده بر روی دو پایه قرار دارد. گل آذینش سنبله ای و میوهء آن بصورت شفت های کوچک مرکبی است که پهلوی هم قرار گیرند... (فرهنگ فارسی معین). این درخت(3) در شمار درختان جنگلی نام برده نشده ولی چون به فراوانی در ایران موجود است و برای جنگل کاری زمینهای خشک مناسب می باشد آنرا نام می بریم. سه گونهء آن در ایران موجود است: 1- توت سفید(4) که از برگ آن برای پرورش کرم ابریشم استفاده می شود. 2- توت سیاه(5) که اغلب به صورت توت مجنون بعنوان درخت زینتی کاشته می شود. 3- شاه توت(6) که دارای میوهء لذیذ خوراکی است. درخت توت در هر خاکی می روید ولی خاکهای بارخیز را بیشتر می پسندد. تند می روید ولی به ارتفاع زیاد نمی رسد، چوبش نارنجی کم رنگ است و استحکام زیادی ندارد ولی در مجاورت خاک دوام بسیار می کند. از آن کاسهء تار می سازند. نیاز درخت توت به آب کم است و از اینرو برای جنگل کاری زمینهای خشک شایستگی دارد. (جنگل شناسی کریم ساعی ج2 ص243). درختی است که گلهای مادهء آن تشکیل سنبله های بهم فشرده میدهند و میوهء مرکبی می سازند (خوراکی). برگهای آن برای پرورش کرم ابریشم بکار می رود. جورهای مختلف آن شاه توت و توت سیاه است. (گیاه شناسی گل گلاب چ 3 ص295) : کرم کز توت، بریشم کند آن نیست عجب چه عجب از زمی ار دُر دهد و گوهر بر؟ فرخی. و از آن ناحیت ابریشم خیزد از آنچ درخت توت بسیار باشد. (فارسنامهء ابن البلخی ص122). روزگاری در کمال ناقصان روزگار اطلس کند از برگ توت.انوری. ایشان [مردم خطا و چین] اکثر کاغذ را از پوست درخت توت می سازند. (از فلاحتنامه از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). - توت سیاه؛ گونه ای توت که میوه اش قرمز و کام شبیه شاه توت است، ولی برخلاف آن میوه اش شیرین و تا حدی لزج است. شاخه های جوان این درخت مانند شاخه های بید مجنون به سوی زمین برمی گردد و شکل چتر زیبایی می یابد. توت مجنون. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به توت (معنی اول) شود. || لفظ عبری آن بمعنی گریان، و اشاره به درختی است که دارای صمغ یا کتیرا می باشد. طور و طرز مخصوص آن معلوم نیست و بعضی گمان می کنند که لفظ عبری که به توت ترجمه شده باید صنوبر یا راجی باشد. (قاموس کتاب مقدس). (1) - توت سیاه و توت سفید. (2) - Morus. Murier. (3) - Morus. (4) - M. alba. (5) - M. rubra. (6) - M. nigra.

توت.

(اِخ) دهی از دهستان رباطات است که در بخش فرانق شهرستان یزد واقع است و 110 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

توت.

(اِخ) دهی از دهستان طبس مسیناست که در بخش درمیان شهرستان بیرجند واقع است و 236 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

توت.

(اِخ) دهی از دهستان لطف آباد است که در بخش لطف آباد شهرستان دره گز واقع است و 300 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

توت.

(اِخ) دهی از دهستان کسبایر است که در بخش حومهء شهرستان بجنورد واقع است و 231 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

توتان.

(اِخ) دهی از دهستان بنت است که در بخش نیکشهر شهرستان چاه بهار واقع است و 400 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

توتان خامون.

[مُنْ] (اِخ)(1) آخرین پادشاه مصر قدیم از سلالهء هیجدهم در اواسط قرن چهاردهم ق.م. است. گور او در درهء پادشاهان به سال 1922 م. کشف گردید. رجوع به لاروس قرن بیستم شود. (1) - Toutankhamon.

توت الثعلب.

[تُثْ ثَ لَ] (ع اِ مرکب)سندیوطس. (ترجمهء ضریر انطاکی).

توت العلیق.

[تُلْ عَ] (ع اِ مرکب) تمشک. توت سه گل. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به تمشک و توت سه گل شود.

توتبرغ.

[تُتْ بِ] (اِخ)(1) جنگل توتبرغ یا توتوبورگروالد(2). سلسلهء تپه های جنگل آلمان مشرف بر دشت وستفالی که بلندی آنها در حدود 468 گز است. در سال نهم م. در این نقطه ژنرال واروس(3) فرمانده نیروی امپراتور اگوست از نیروی آلمان به فرماندهی ارمینیوس(4) شکست خورد. (از لاروس). رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود. (1) - Teutberg. (2) - Teutoburgerwald. (3) - Varus. (4) - Arminius.

توت پزان.

[پَ] (اِ مرکب) زمان رسیدن توت. گرمی که در هوا پیدا آید پختن و رسانیدن توت را. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

توت چال.

(اِخ) دهی از دهستان رودبار است که در بخش معلم کلایهء شهرستان قزوین واقع است و 100 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

توتح.

[تَ وَتْ تُ] (ع مص) نوشیدن اندک از شراب. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). و در اللسان: اندک اندک نوشیدن شراب را. (از اقرب الموارد). اندک خوردن از شراب. (تاج المصادر بیهقی).

توت خوشادول.

[خُ] (اِخ) دهی از دهستان بخش ارکواز است که در شهرستان ایلام واقع است و 285 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

توت ذیل.

(اِخ) دهی از دهستان کوشه است که در بخش خاش شهرستان زاهدان واقع است و 200 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

توتر.

[تَ وَتْ تُ] (ع مص) سخت گردیدن پی و گردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). سخت شدن پی و مانند وتر گردیدن. (از اقرب الموارد). - توتر قضیب؛ فریسموس. علتی است که بی آرزوئی حاجت مرد(1) برخاسته ماند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به افریسموس و فریسموس و فریسیموس شود. (1) - آلت مرد. شرم مرد.

توتزار.

(اِ مرکب) جایی که درختان توت در آن زیاد باشد. توتستان. (فرهنگ فارسی معین).

توتستان.

[تو تِ] (اِ مرکب) مزرعهء توت. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). توتزار. (فرهنگ فارسی معین). باغ توت. زمینی که در آن درخت توت فراوان کارند، بدست آوردن میوه یا پرورش کرم ابریشم را. رجوع به توت شود.

توتسک.

[تو تِ] (اِخ) دهی از دهستان عربخانه است که در بخش شوسف شهرستان بیرجند واقع است و 265 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

توت سه گل.

[تو تِ سِ گُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) نباتی است خاردار، در برگ و گل شبیه به گل سرخ و ثمر آن در طعم و شکل مانند توت سیاه اندک مدور و سه پهلو. آن را به فارسی ورد نیز گویند و در دیلمان و مازندران تمش و به ترکی بگورنیکان خوانند و در عربی علیق گویند، کذا فی المخزن. (انجمن آرا) (آنندراج). توت وحشی و تمش. (ناظم الاطباء). رجوع به تمشک شود.

توت شامی.

(اِخ) دهی از بخش گوران شهرستان اسلام آباد غرب است که 800 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

توتغاول.

[] (ص، اِ) در تاریخ غازان چ کارل یان، این کلمه معادل راهدار، گیرندهء عوارض راه از حمل کنندگان کالا آمده است. رجوع به همان کتاب ص279، 280 و 332 و توتغاولی شود.

توتغاولی.

[ ] (حامص) در تاریخ غازان بمعنی راه داری باج گیری از حمل کنندگان کالا آمده است. رجوع به تاریخ غازان چ کارل یان ص281 و مادهء قبل شود.

توت فرنگی.

[فَ رَ] (اِ مرکب)(1) چیالک. (فرهنگ فارسی معین). توت سه گل... به ترکی چیالک گویند کهج نامند. (ناظم الاطباء: توت سه گل). گیاهی است از نوع گل سرخیان(2) که میوهء آن گلی رنگ با طعمی شیرین و مطبوع است. (از لاروس). جزو گیاهان پایاست و دارای ساقهء خزنده ای می باشد که جابجا از آن ریشه بیرون می زند و ضمناً از همان نقطه ساقهء هوایی نیز خارج می گردد. چلم. (فرهنگ فارسی معین). نوع وحشی این گیاه در گیلان یافت شود و در لاهیجان آنرا چین پیل نامند. رجوع به فرهنگ گیلکی منوچهر ستوده ص85 و گیاه شناسی گل گلاب ص256 شود. . (فرانسوی) (1) - Fraisier
. (فرانسوی) (2) - Rosacees

توتک.

[تو تَ] (اِ) جانوری است سخن گو که آن را بتازی طوطی خوانند. (فرهنگ جهانگیری). مرغی است معروف که طوطی گویند. (فرهنگ رشیدی). طوطی سخن گو را گویند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || نوعی از نان باشد که در قزوین و توابع آن خصوصاً در راوند (کذا) خوب می پزند. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی) (از ناظم الاطباء) (از آنندراج). || قسمی از نی باشد که شبانان نوازند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). قسمی از نی باشد و آنرا نیشه هم گویند. (فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی) : به شوخی گر کند توتک نوازی پری را دل کند از شیشه بازی ز شدّ توتک او اندک اندک خرد قالب تهی سازد، چه توتک؟ تأثیر (از آنندراج).

توتک.

[تَ / تُو تَ / تو تَ](1) (اِ) گنجینه و مخزن. (برهان) (آنندراج). انبارخانه و گنجینه و مخزن و صندوق پول و تپنگو. (ناظم الاطباء). (1) - ضبط دوم از ناظم الاطباء است.

توتک.

[تو تَ] (اِخ) محله ایست از محلات شیراز. (فرهنگ رشیدی) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء).

توتک.

[تو تَ] (اِخ) دهی از دهستان دلکا است که در بخش بزمان شهرستان ایرانشهر واقع است و 150 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

توتکابن.

[بُ] (اِخ) دهی از دهستان رحمت آباد است که در بخش رودبار شهرستان رشت واقع است و 500 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

توتکله.

[کَ لَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش رودسر است که در شهرستان لاهیجان واقع است و 560 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

توتکی.

(1) [تو تَ] (اِ) درمی بوده است از پیش چون کژکی و فنجی. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص527). یک قسم درمی که در قدیم رایج بوده و توبکی نیز گویند. (ناظم الاطباء). قسمی زر مسکوک. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : به ابر رحمت ماند همیشه کفّ امیر چگونه ابر کجا توتکیش باران است.عماره. رجوع به توبکی شود. (1) - در ناظم الاطباء با گاف فارسی (توتگی) ضبط شده است.

توتگان.

(اِخ) دهی است از دهستان بالای شهرستان اردستان که 209 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

توتل.

[ ] (ع مص) لرزان بودن. ناپایدار بودن. تلوتلو خوردن. (از دزی ج1 ص154).

توتل.

[ ] (اِخ) یکی از فرزندان ترک بن یافث است: در مجمل التواریخ والقصص آرد: گویند توتل روزی به شکارگاه فرودآمد و چیزی همی خورد زمین آن نمک بود، لقمه از دستش بیفتاد از زمین برگرفت و بخورد، طعام آن خوشتر یافت از آن بفرمود تا برگرفته و بیاوردند و به خوردنی درکردند و این رسم بماند. والله اعلم بذلک. (مجمل التواریخ چ بهار ص100).

توتلی.

(اِخ) دهی از دهستان جرگلان است که در بخش مانهء شهرستان بجنورد واقع است و 315 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

توتم.

[تُ تِ] (اِ)(1) این کلمه مأخوذ از زبان قبایل سرخ پوست است و این قبائل ابتدائی، حیوانی را همچون نیاکان اولیه یا خدای اختصاصی قبیلهء خود مورد توجه قرار میدهند و آنرا توتم قبیلهء خود خوانند. (از لاروس). رجوع به توتمیسم شود. (1) - Totem.

توتماج.

[تُتْ] (ترکی، اِ) تتماج. رجوع به تتماج شود.

توتمس.

[مِ] (اِخ)(1) یا توتموزیس (1530 - 1515 ق.م.). اول از هیجدهمین سلالهء سلاطین مصر قدیم است. او چند بار به سوریه لشکر کشید. (از لاروس). رجوع به سه مادهء بعد شود. (1) - Thoutmes. Thoutmozis.

توتمس.

[مِ] (اِخ) (1515 - 1505 ق.م.) دوم از سلالهء هیجدهم پادشاهان قدیم مصر است و ساختمانهای کارناک را او بنا نهاد. (از لاروس). رجوع به مادهء قبل و دو مادهء بعد شود.

توتمس.

[مِ] (اِخ) سوم از هیجدهمین سلالهء سلاطین قدیم مصر و مشهورترین آنان است. وی هفده بار به سوریه لشکر کشید و فرمانروائی واقعی در سواحل فرات بوجود آورد. (از لاروس). رجوع به دو مادهء قبل و مادهء بعد و تاریخ ایران باستان ج1 ص688 و تاریخ کرد صص47-48 و قاموس الاعلام ترکی شود.

توتمس.

[مِ] (اِخ) (در حدود 1425 - 1405 ق.م.) چهارم از هیجدهمین سلسلهء سلاطین مصر قدیم است. وی علیه نوبی ها (ساکنان قسمت شمالی سودان فعلی) جنگید. (از لاروس). رجوع به سه مادهء قبل شود.

توتمیسم.

[تُ تِ] (فرانسوی، اِ)(1) سیستم اجتماعی و مذهبی که بر مبنای اعتقاد به توتم پایه گذاری شده بود. رجوع به توتم شود. (1) - Totemisme.

توتن.

[تُ تُ] (ترکی، اِ) تنباکوی چپق و سیگار. (ناظم الاطباء). رجوع به توتون شود.

توتن.

[تُ تُ] (اِخ)(1) قومی از ژرمانی قدیم. آنان با سیمبرها(2) به گُل حمله بردند و توسط ماریوس، در اکس - آن - پروانس بسال 102 ق.م. مغلوب و پراکنده شدند. (فرهنگ فارسی معین). منشأ این قوم آشکار نیست، شاید از اقوام آسیائی باشند که دو قرن ق.م. در کنار دریای بالتیک سکونت کردند و با سیمبرها ابتدا گُل و سپس ایتالیا را اشغال کردند. در قرن سوم ق.م. پیته آس(3) وجود آنان را در اطراف امبر(4) اطلاع می دهد. در سال 113 ق.م. با سیمبرها برخورد کردند... و در سال 102 ق.م. در حوالی اکس(5) و... بوسیلهء ماریوس(6) مغلوب و سپس متواری شدند و فقط نامی از آنان باقی مانده است. توچ (= دوچ) که نژاد ژرمن را بدان نامند(7). (از لاروس قرن بیستم). (1) - Teutons. (2) - Cimbres. (3) - Pytheas. (4) - Ambre. (5) - Aix. (6) - Marius.
.(دویچلاند =آلمان) (7) - Deutschland

توت نده.

[نَ دِهْ] (اِخ) دهی از دهستان بویراحمد سرحدی است که در بخش کهکیلویهء شهرستان بهبهان واقع است و 500 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

توتو.

(ص مرکب، ق مرکب) چیزهائی که بر روی یکدیگر واقع شده و همدیگر را احاطه نماید، مانند پرده های پیاز. (ناظم الاطباء). پرده پرده. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : لختی گهر سرخ در آن حقه(1) نهاده توتو سلب زرد بر آن روی فتاده. منوچهری (از یادداشت ایضاً). (1) - انار.

توتو.

(اِ) مرغ. مرغ خانگی و خروس در زبان اطفال. || کلمه ایست که مرغان را بدان خوانند برای دانه خوردن و جز آن. تی تی. آوازی که بدان مرغ را به دانه چیدن خوانند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

توت وحشی.

[تِ وَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) ثمر علیق است و به شیرازی توت سه گل نامند. (فهرست مخزن الادویه) (از الفاظ الادویه) (از اختیارات بدیعی). و رجوع به تمشک و توت سه گل شود.

توتورقان.

(اِخ) دهی از دهستان قشلاقات افشار است که در بخش قیدار شهرستان زنجان واقع است و 497 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

توتو کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) دجدجه. مرغ خانگی را خواندن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

توتون.

(ترکی، اِ) تتن. دود. دخان. گیاهی است از نوع تنباکو(1) که از آن سیگار کنند و نیز گیاهی که در چپق و پیپ کشند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). توتون(2) گیاهی است از تیرهء بادنجانیان(3) دارای گلهای سفید یا زرد که کپسول آن از درازی باز می شود و برگهای پهن دارد. اقسام مختلف آن بنام توتون و تنباکو کاشته می شود و مادهء سمی آن بنام نیکوتین(4) است. توتون شمال و مغرب و تنباکوی مرکز ایران در جهان شهرت دارد... موطن اصلی توتون آمریکاست و تا قبل از کشف آمریکا در هیچ جا سیگار کشیده نمی شد. در سال 1497 م. رومانو پانو(5)اسپانیولی که در سفر دوم کریستف کلمب همراه او به آمریکا رفته بود نخستین بار، سیگار کشیدن بومیان آمریکا را شرح داده. تخم توتون را ابتدا به اسپانیا بردند و سفیر فرانسه در حدود سال 1560 م. آنرا به پاریس فرستاد تا در طب به عنوان دوا بکار برند و سپس در ممالک مختلف زراعت آن معمول گردید. (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به گیاه شناسی گل گلاب ص32 و صص239-240 و فرهنگ روستایی ص392 به بعد و جغرافیای اقتصادی مسعود کیهان صص121-124 و تنباکو در همین لغت نامه شود. . (فرانسوی) (1) - Tabac
.(لاتینی) (2) - Nicotianna tobacum
. (فرانسوی) (3) - Solanees (4) - Nicotine. (5) - Romano Pano.

توتون.

[تُ تُنْ] (اِخ)(1) نیاکان قدیم آلمانیهای کنونی. رجوع به تاریخ ایران باستان ج3 ص2460 و توتن شود. (1) - Teutons.

توتون سیز.

(اِخ) دهی از دهستان گورائیم است که در بخش مرکزی شهرستان اردبیل واقع است و 486 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

توته.

[تو تَ / تِ] (اِ) گوشت زیادتی باشد که گاه در اندرون پلک چشم و گاهی در بیرون آن برآید و گاه به سرخی و گاه بسیاهی گراید و نرم بود و مانند توت سیاه آویخته باشد و گاه خون از وی روان شود و گاهی نشود. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی) (از انجمن آرا) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). و سبب آن خون فاسد سوخته است. (فرهنگ جهانگیری) (انجمن آرا) (آنندراج). رجوع به ترجمهء داود ضریر انطاکی و بحر الجواهر و توثة شود.

توته.

[تو تَ / تِ] (اِ) طوطی را گویند. (برهان) (فرهنگ جهانگیری) (ناظم الاطباء). توتی. طوطی. توتک. ببغا. بپغا. مرغک دانا. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به طوطی شود.

توته خانه.

[تو تَ نَ] (اِخ) دهی از دهستان دیزجرود بخش عجب شیر است که در شهرستان مراغه واقع است و 451 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

توتی.

(اِ) توتک است و معرب آن توطی (کذا) است. (فرهنگ جهانگیری). مرغ معروف که طوطی گویند. (فرهنگ رشیدی). طوطی. (برهان) (ناظم الاطباء). رجوع به طوطی شود. || جهاز. کشتی. (برهان) (ناظم الاطباء) (از فرهنگ جهانگیری). کشتی، و شاهد آن به نظر نرسید و در قاموس نوتی (به ضم نون) بمعنی کشتی بان گفته. (فرهنگ رشیدی). در جهانگیری گفته توتی جهاز و کشتی، شاهد آن بنظر نرسیده... (انجمن آرا) (آنندراج). قسمی قایق که در نیزار سیستان برای حمل مال التجاره از مرداب بکار برند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || جهاز عروس و رخت عروس. (ناظم الاطباء).

توتیا.

(اِ) بمعنی سنگ سرمه، و در تحفه گوید آن بر سه قسم است، یکی زرد و یکی کبود و معدنی و انابیبی که مشتق از انبوبه است و به پارسی توتیای قلم می نامند و یکی از آنها از دود مس است که در گداختن سنگ مس در کورهء دوطبقه بهم می رسد و از سایر چیزها نیز گیرند و بهترین مصنوع آن انابیبی کرمانی است، و اصل در این لغت دودها بوده و توتیا معرب آن است. (انجمن آرا) (از آنندراج). سنگی است که از آن سرمه سازند... (شرفنامهء منیری). اُکسید روی که در کوره هائی که روی و سرب را می گدازند حاصل می شود. (ناظم الاطباء). توتیاء، عرب این کلمه را از فارسی(1)گرفته است. (از المزهر سیوطی). فارسی، سنگی است معروف که بدان سرمه کنند. (از تاج العروس) (از اقرب الموارد). بمعنی سرمه... (غیاث اللغات). معرب از دودهای فارسی است و یونانی ثغمولس نامند و آن معدنی و انابیبی می باشد و معدنی سه قسم است، یکی سفید شبیه به پوست تخم شترمرغ و بر او چیزی مثل نمک ظاهر و بهترین اقسام اوست. یکی زرد و یکی کبود و سبز و شفاف و آن غلیظ تر از همه است و مشهور به توتیای هندی و در غایت حدت است. و انابیبی که مشتق از انبوبه است و بفارسی توتیای قلم نامند و مزاربی که بمعنی شبیه ناودان باشد عبارت از اوست و چندین قسم می باشد یکی از دود مس است که در حین گداختن سنگ مس در کورهء دوطبقه بهم می رسد. قسمی سفید و بسیار بی ثقل، و قسمی ثقیل و کثیف. اول (سفید) از صاعد و ثانی (ثقیل) از راسب اوست و آن از اذابهء اقلیمیا است که به تدریج در ذایب مس ریزند و از طلا و نقره و قلعی نیز بهم می رسد و به دستور از مورْد و از چوب درخت زیتون بری و از به، بعد از اخراج دانهء او بعمل می آرند و بدستور از عفص و خرنوب و توت سفید خشک و شاخ درخت امرود و مصطکی و حبة الخضرا و شمشاد و انجیر و از گل پودنهء تازه و از شکوفهء تاک و از سریشم ماهی و از عری جلود به قرو از پشم غیرمغسول ترتیب می دهند. اما طریق اشجار آنکه بعد از نیمکوب کردن آن در ظرف سفال جای داده سرپوش سوراخداری بر آن مستحکم نموده چندان آتش کنند که دود او برطرف شود. اما طریق پشم و سریشم آنکه به زفت یا به عسل آلوده به دستور آتش کنند و صاعد هر یک را استعمال نمایند و بهترین مصنوع او انابیبی کرمانی و بهترین معدنی، سفید آن و عدیم الوجود است. و اقسام توتیا را بدون تغسیل استعمال جایز نیست و طریق غسل آن در دستورات تحریر یافته است و امین الدوله ذکر نموده است که توتیای بحری نیز می باشد و آن سفید و مستدیر، و شبیه به سنگ ریزه است... (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به توتیای بحری شود. بمفولوکس. فمفولوکس(2). اثمد. کحل حجری. کحل اسود. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : چشم مخالفان را چون ناشکسته خاری چشم موافقان را چون سوده توتیائی. فرخی. بر چشم دشمنانش چون نوک سوزنست در چشم دوستانش چون سوده توتیاست. فرخی. قمر بسان چشم، دردگین شود سپیده دم شود چو توتیای او.منوچهری. گفتهء او بر تن حکمت سر است چشم خرد را سخنش توتیاست. ناصرخسرو. بی توتیاست چشم تو و بر دروغ و زرق از مرد چشم درد ترا طمْع توتیاست. ناصرخسرو. مر چشم خرد را ز علم بهتر ای پور پدر هیچ توتیا نیست.ناصرخسرو. هرکه را چشم بخت خیره شود خاک پای تو توتیا باشد.مسعودسعد. بیمار گشت و تیره تن و چشم، جاه و بخت ای جاه و بخت تو همه داروی و توتیا. مسعودسعد. سرشته نقش دواتش ز توتیای امید دمیده شقهء کلکش ز کیمیای عطا.مختاری. خوب نبود عیسی اندر خانه پس در هاونان ازبرای توتیا سنگ سپاهان داشتن.سنائی. بچشم من تو چنانی که توتیا شمرند دو چشم من تو بهر جا قدم نهی بر خاک. سوزنی. عطسهء جودش بهشت و خندهء تیغش سقر ظل چترش آفتاب و گرد رخشش توتیا. خاقانی. همه درد چشم تو شد هستی تو شو از نیستی توتیائی طلب کن.خاقانی. همه دزدان گنج من کورند تا مرا توتیا فرستادی.خاقانی. مرا چشم درد است و خورشید بهتر که از زحمت توتیا می گریزم.خاقانی. چو عیسی هرکه دارد توتیائی ز هر بیخی کند داروگیائی.نظامی. برگ نسرین به گوهر آمودن شاخ سوسن به توتیا سودن.نظامی. غمزهء نسرین نه ز باد صباست کز اثر خاک تواَش توتیاست.نظامی. از نوی انگور بود توتیا وز کهنی مار شود اژدها.نظامی. کسانی که پوشیده چشم و دلند همانا کزین توتیا غافلند.سعدی (بوستان). دیدهء سر را اگر، سرمه ببخشد فروغ کوری دل را چه سود مکحلهء توتیا؟ فیضی هندی. ختلان و خنگ، چاچ و کمان، روم و پرنیان توران و تیر، مصر و شکر، هند و توتیا. قاآنی. رجوع به بحر الجواهر و صیدنه و اختیارات بدیعی و ترجمهء ضریر انطاکی و فهرست مخزن الادویه و الفاظ الادویه و الجماهر صص196-263 و نزهة القلوب ج3 ص205 و دزی ج1 ص154 شود. (1) - رجوع به المعرب جوالیقی ص 88 شود. (2) - Tuthie. Tutie.

توتیارنگ.

[رَ] (ص مرکب) به رنگ توتیا. مانند توتیا. به خاصیت توتیا. سرمه صفت : برآمد گردی از ره توتیارنگ که روشن چشم ازو شد چشمه در سنگ. نظامی. از پرّهء دشت سوی آن سنگ گردی برخاست توتیارنگ.نظامی. رجوع به توتیا و دیگر ترکیبهای آن شود.

توتیا شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب) کنایه از بسیار سوده و باریک شدن. (آنندراج) : از بصیرت نیست مردم را نیاوردن به چشم من که در اندک زمانی توتیا خواهم شدن. صائب (از آنندراج). از بی قراری دل دیوانه خوی من زنجیر توتیا شد و، زندان بگرد رفت. صائب (ایضاً). || سرمه شدن. داروی شفابخش و نیرودهندهء چشم شدن. موجب روشنی دیده شدن : این همه زحمت که هست درد دو چشم من است هیچ نکوعهد نیست کو شودم توتیا.خاقانی. بپرسیدش که چون افتاد رایت که ما را توتیا شد خاک پایت. نظامی. رجوع به توتیا و دیگر ترکیبهای آن شود.

توتیاغبار.

[غُ] (ص مرکب) دارای غباری بخاصیت توتیا. دارای غباری چون سرمه که روشنی بخش و نیرودهندهء دیده باشد : قریر دیدهء فتح و ظفر به شرق و به غرب ز جنبش سپه توتیاغبار تو باد.سوزنی. رجوع به توتیا و دیگر ترکیبهای آن شود.

توتیا کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) کنایه از بسیار سودن و باریک کردن. (آنندراج) : سپهر از کجرویها توتیا کرد استخوانم را چو بارم آرد شد دیگر چرا در آسیا مانم؟ صائب (از آنندراج). || سرمه کردن. داروی نیرودهنده در چشم کردن : گر آب دیده تیره کند دیدهء مرا این دیده را ز خاک درت توتیا کنم. مسعودسعد. تاری شده ست چشم من از روی ناکسان از خاک پات خواهم کردنْش توتیا. مسعودسعد. خاقانیا به چشم جهان خاک درفکن کو درد چشم جان ترا توتیا نکرد.خاقانی. ای آسمانْت کرده زمین بوس و تا ابد هم آسمان ز خاک درت توتیا کند.خاقانی. گر از من به چشمی رسد چشم درد توانم درو توتیا نیز کرد.نظامی. رجوع به توتیا و دیگر ترکیبهای آن شود.

توتیا کشیدن.

[کَ / کِ دَ] (مص مرکب)سرمه کشیدن. توتیا در چشم کردن : دیدهء نرگس چو شود تیره ابر لؤلؤ شهوار کشد توتیاش.ناصرخسرو.

توتیای ابیض.

[یِ اَبْ یَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) سولفات دو زنک(1). (لکلرک از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). در لاروس توتیای مطلق را اکسید روی(2) معنی کرده است. رجوع به توتیا و دیگر ترکیبهای آن شود. . (فرانسوی) (1) - Sulfate de zinc
. (فرانسوی) (2) - Oxyde de zinc

توتیای احمر.

[یِ اَ مَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) سولفات دو فر(1). (لکلرک از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). زاج احمر. (یادداشت ایضاً). رجوع به توتیا و دیگر ترکیبهای آن شود. . (فرانسوی) (1) - Sulfate de fer

توتیای ازرق.

[یِ اَ رَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) سولفات مس(1). (لکلرک از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). زاج کبود. (یادداشت ایضاً). . (فرانسوی) (1) - Sulfate de cuivre

توتیای اکبر.

[یِ اَ بَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) نوعی از صدف است که آن را به عربی شُنْج خوانند. (برهان) (آنندراج). نوعی از صدف. (ناظم الاطباء).

توتیای انابیبی.

[یِ اَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) توتیای قلم. توتیای مزاربی. رجوع به توتیا شود.

توتیای بحری.

[یِ بَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) توتیة البحر. اورسن(1). بلوط دریائی(2)... صدفی پوشیده از نک ها(3). (از دزی ج1 ص154). قنفذالبحر. توتیاالبحر. خارپشت دریائی. (از فرهنگ فرانسه - فارسی نفیسی در ذیل اورسن). حیوانی است دریائی از شاخهء خارپوستان(4) به حجم یک سیب و تیره رنگ که بدنش از یک صدف کروی شکل کام محکم پوشیده شده و دارای خارهای بسیار است. . (فرانسوی) (1) - Oursin
. (فرانسوی) (2) - Chataignes de mer (3) - Coquillages Couverts de pointes.
. (فرانسوی) (4) - echinodermes

توتیای بصر.

[یِ بَ صَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) آنچه بدو چشم روشن شود. (انجمن آرا). رجوع به توتیای چشم و توتیا و دیگر ترکیبهای آن شود.

توتیای چشم.

[یِ چَ / چِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) توتیای دیده. سرمه. (ناظم الاطباء). کحل دیده. توتیای بصر : کردم ز سنگ ریزهء ره توتیای چشم تا آنچه کس ندید بدیدم به صبحگاه. خاقانی. سیاهی توتیای چشم از آنست که فراش ره هندوستانست.نظامی. بمعنی، کیمیای خاک آدم به صورت، توتیای چشم عالم.نظامی. در زمین خاک قدمْشان توتیای چشم بود روز محشر خونشان گلگونهء رخسار عین. سعدی. رنج راحت دان چو شد مطلب بزرگ گرد گله توتیای چشم گرگ.شیخ بهائی. رجوع به توتیای بصر و توتیا و دیگر ترکیبهای آن شود.

توتیای دولت.

[یِ دَ / دُو لَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) چارهء کارهای عمومی و ملتی. (ناظم الاطباء).

توتیای دیده.

[یِ دی دَ / دِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) توتیای چشم. (ناظم الاطباء) : چشم حورا چون شود شوریده، رضوان بهشت خاک پایش توتیای دیدهء حورا کند. منوچهری. رجوع به توتیای چشم و توتیا و دیگر ترکیبهای آن شود.

توتیای زرد.

[یِ زَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) یک نوع سنگی. (ناظم الاطباء). از انواع توتیای معدنی است. رجوع به توتیا و دیگر ترکیبهای آن و الفاظ الادویه و سنگ بصری شود.

توتیای سبز.

[یِ سَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) زاج سبز. (ناظم الاطباء). رجوع به الفاظ الادویه شود.

توتیای سفالک.

[یِ ؟] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) سنگ بصری. (الفاظ الادویه). رجوع به توتیای زرد شود.

توتیای غوره.

[یِ رَ / رِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) توتیائی است که ادویه ای چند در آب غورهء انگور صلایه کنند و برای تقویت بصارت در چشم کشند. (بهار عجم) (آنندراج) : علاج خویش کن از توتیای غورهء می ترا که دیده به گلهای باغ روشن نیست. وحید (از آنندراج). چشم عبرت که ترا باز است بر وضع جهان روی ترش اهل دنیا توتیای غوره است. محسن تأثیر (ایضاً). خاک رز در چشم مستان توتیای غوره است دیده ها از حسرت این توتیا گِل می کشند. سالک یزدی (ایضاً). رجوع به توتیا و دیگر ترکیبهای آن شود.

توتیای قلم.

[یِ قَ لَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) توتیای قلمی. قسمی از توتیا. (آنندراج). توتیای انابیبی و مزاربی. (از تحفهء حکیم مؤمن) : کلکش زده دم ز نکته های قلمی زد بر قد خط، راست قبای قلمی هرگز نشود سپید زیرا که کشد در چشم دوات توتیای قلمی. محمدعلی ماهر (از آنندراج). آید چو توتیای قلم یک قلم مرا از سوز دل عیان بنظر استخوان و مغز. باقیای کاشی (ایضاً). رجوع به توتیا شود.

توتیای نظر.

[یِ نَ ظَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) توتیای بصر. توتیای دیده. سرمهء چشم. آنچه موجب روشنائی دیده شود. آنچه بینائی را نیرو دهد : ز یزدانپرستی خبر دادشان ز دین توتیای نظر دادشان.نظامی. رجوع به توتیا و دیگر ترکیبهای آن شود.

توتیای هندی.

[یِ هِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) از انواع توتیای معدنی و به رنگ کبود و سبز و شفاف است و آن غلیظ تر از همه است. (از تحفهء حکیم مؤمن) : و مردم روند و آن گِل کنند و شویند و در میان آن توتیای هندی یابند که داروی چشم را شاید. (فارسنامهء ابن البلخی ص127). رجوع به توتیا و دیگر ترکیبهای آن شود.

توتیح.

[تَ تی] (ع مص) کم کردن دهش را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). کم کردن عطا. (از اقرب الموارد).

توتید.

[تَ تی] (ع مص) مبالغهء وتد. (زوزنی). میخ برپا کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || تثبیت کردن، یقال: وتد الله الارض بالجبال و اوتدها و وتدها. و یقال: وتد رِجْلَهُ فی الارض؛ ای ثبتها... (از اقرب الموارد). || برخیزانیدن ذکر را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || بر جای ماندن و اقامت کردن در خانه. || برآمدن و استوار و قوی شدن گیاه در کشتزار. (از اقرب الموارد).

توتیر.

[تَ تی] (ع مص) کمان به زه کردن. (تاج المصادر بیهقی). زه بر کمان کردن. (زوزنی). سخت گردانیدن زه کمان را یا به زه کردن آن را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || یقال: وتّر الصلوة؛ ای وترها. (منتهی الارب). بمعنی وتر الصلوة است؛ یعنی وتر کرد نماز را. (ناظم الاطباء). وتر المصلی او وتر الصلاة؛ صلی الوتر. (اقرب الموارد).

توتیلا.

[تُ تی] (اِخ)(1) پادشاه اوستروگوثها(2)ی ایتالیا در 541 - 552 م. است که بدست نارسس(3) ژنرال ژوستنین مغلوب و مقتول گردید. (از لاروس). رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود. (1) - Totila. (2) - Ostrogoths. (3) - Narses.

توث.

(ع اِ) تود. لغتی است در تا. (منتهی الارب). مأخوذ از توت فارسی و بمعنی آن. (ناظم الاطباء). میوه ایست شیرین و درخت توت. (آنندراج). توت. تود. فرصاد. معرب توت است. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). و رجوع به المعرب جوالیقی ص90 شود. || بثره به شکل توت در رحم و در نره. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به توثه شود.

توثب.

[تَ وَثْ ثُ] (ع مص) مستولی شدن به چیزی به ظلم. (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد). برجستن و به ستم مستولی شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). غالب آمدن به ظلم. غالب شدن بظلم. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

توثق.

[تَ وَثْ ثُ] (ع مص) به استواری فراگرفتن. (تاج المصادر بیهقی). استوارکاری کردن و وثیقه گرفتن در آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). تقوی و تثبت. (اقرب الموارد). استوار شدن. (زوزنی).

تؤثور.

[تُءْ] (ع اِ) (از «أث ر») آهنی است که رندیده می شود بدان باطن سپل شتر تا پی آن گرفته شود. || سرهنگ و خدمتکار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ج، تواثیر، تآثیر. (ناظم الاطباء). سرهنگ و پای کار و خدمتکار. ج، تواثیر(1). (منتهی الارب). (1) - در ذیل «ت ءث ر».

توثة.

[ثَ] (ع اِ) یکی توث. (منتهی الارب). رجوع به توت و توث و تود شود. || بیماری است چشم را، و صاحب ذخیرهء خوارزمشاهی گوید : توثه گوشتی فزونی است سرخ و نرم بر شکل توث (توت) آویخته و بعضی باشد که به سیاهی گراید و زندرون (از اندرون) پلک باشد و گاه باشد که بر پلک برسوئین بدرآید، گاه باشد که بر پلک فروسوئین. و گاه باشد که خون از وی روان شود و گاه باشد که نشود و سبب آن خونی سوخته و فاسد باشد. (ذخیرهء خوارزمشاهی از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). گوشتی است نرم بس سرخ، بیشتری نزدیک گوشهء چشم باشد که از سوی بینی است و رگهای سرخ از گوشهء چشم بدو پیوسته بر شکل ناخنه. (ذخیرهء خوارزمشاهی از یادداشت ایضاً). هو لحم رخو یحدث فی باطن الجفن فلایزال یسیل منه دم احمر و اسود و اخضر. (مقالهء سوم از کتاب سوم قانون بوعلی چ تهران ص69). و رجوع به کتاب چهارم قانون بوعلی ص67 شود. || نوعی از بواسیر. (از بحر الجواهر). لحمة بثریة تزید فی المقعد. (مقالهء سوم از کتاب سوم قانون بوعلی چ تهران ص68). رجوع به توته شود.

توثیب.

[تَ] (ع مص) بر بالش نشاندن. (زوزنی). بر نهالین نشاندن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || نهالین پیش کسی افکندن تا بر وی نشیند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

توثیر.

[تَ] (ع مص) نرم کردن بستر و آنچه بدان ماند. (زوزنی) (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد). نرم کردن. (دهار). پایمال و نرم کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

توثیف.

[تَ] (ع مص) دیگپایه ساختن جهت دیگ. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

توثیق.

[تَ] (ع مص) استوار کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). محکم و استوار کردن. (غیاث اللغات) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || معتمد داشتن و ثقه گفتن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). ثقه خواندن. ثقه گفتن. ثقه شمردن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

توثیل.

[تَ] (ع مص) محکم و استوار گردانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || توانا کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || فراهم آوردن مال را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

توج.

(اِ) بهی را گویند و آنرا بِهْ(1) نیز گویند. (فرهنگ جهانگیری). میوه ایست که آنرا بِهْ و بهی گویند. (برهان). میوهء بهی. (فرهنگ رشیدی). میوهء به که آنرا بهی نیز گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). در لاهیجان بِهْ(2) را گویند و در رامیان آنرا شغال به نامند. (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). سفرجل. (فهرست مخزن الادویه). بهی. (الفاظ الادویه). || فلزی که مرکب است از مس و روی و آنرا برنج نیز گویند. (ناظم الاطباء). رجوع به دزی ج1 ص156 شود. . (فرانسوی) (1) - Coing (2) - Cydonia.

توج.

[تَ] (ع مص) فرورفتن انگشت در چیزی آماسیده و تر، یقال: تاجت اصبعی فیه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || افسر پوشیدن. (از اقرب الموارد). رجوع به تاج و تتویج شود.

توج.

[تَوْ وَ] (ع اِ) بیشهء شیرناک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

توج.

[تَوْ وَ] (اِخ) لغتی است در تَوَّز که شهریست به فارس. (منتهی الارب). نام شهریست در فارس میانهء بلوک کازرون و شولستان ممسنی و بلوک خشت، و در کتابهای لغت و تایخ نوشته است تَوَّج به فتح و تشدید واو و فتحه، شهری است در فارس نزدیک کازرون، چون در گودی واقع شده هوای بسیار گرم و نخلستان بسیار دارد. خانه های آن از خشت خام و دوری آن از شیراز سی ودو فرسنگ است، و این شهر را لوّز، به تشدید واو و تَوْز بفتح تا و سکون واو نیز گویند و پارچهء لطیف خوش رنگ ریسمانی را در این شهر می بافند و آن را توزی گویند. در صدر اسلام جنگهائی در این شهر اتفاق افتاد و اکنون از این شهر اسمی و رسمی باقی نمانده است. (فارسنامهء ناصری) :چون سال بیست وسه اندرآمد از هجرت پیغمبر صلی اللهعلیه وسلم، عمر را به اول سال خبر آمد که شهرک که ملک فارس است سپاه بسیار گرد کرده است به توج. و توج آن شهر است که وی را به پارسی توز خوانند و آن جامه های توزی از آنجا آورند. به کرانهء فارس است از سوی اهواز. (ترجمهء طبری بلعمی). حکم بن العاص برادر عثمان بن العاص روی به شیراز نهاد و شهرک پیشباز آمد از توج با سپاهی بسیار از عجم همه با سلاح تمام... (ترجمهء طبری بلعمی). و اعمالی که بر ساحل دریا بود بگشادند و به توج آمدند و بگرفتند و آنجا مقام کردند و این توج از کورهء اردشیرخوره است. (فارسنامهء ابن البلخی ص114). توج به قدیم شهرکی بزرگ بوده است. مقام عرب را شاید که گرمسیر عظیم است و در بیابان افتاده است و اکنون خود نیز خرابست و از آن عرب که قدیم بودند کس نماند. پس عضدالدوله قومی را از عرب شام بیاورد و آنجا بنشاند و اکنون این قدر عرب که مانده اند از نژاد ایشانند و آب روان نباشد و جامع و منبر هست. (فارسنامهء ابن البلخی ص135). رجوع به نزهة القلوب ص116 و ص225(1) و المعرب جوالیقی ص61 و 89 و تاریخ سیستان ص228 و کامل ابن اثیر ج3 ص19 و قاموس الاعلام ترکی و معجم البلدان و سرزمینهای خلافت شرقی چ بنگاه ترجمه و نشر کتاب ص280 و توز شود. (1) - نهر توج.

توجبه.

[جَ بَ / بِ / جِ بَ / بِ] (اِ) سیلاب را گویند. (برهان) (آنندراج). سیل. (صحاح الفرس). این کلمه را صاحب منتهی الارب با تاء مثناة فوقانی بیش از صد موضع می آورد و هیچ جا نوجبه با نون نیاورده است. رشیدی می گوید با تاء غلط است و با نون صحیح است و گوید بمعنی سیل نیز نیست، بمعنی چشمه است، چه صاحب مقاصداللغة در کلمهء عِدّ عربی گوید: العِدّ؛ نوژبه و عِدّ به کسر عین و تشدید دال بمعنی آبی است که از چشمه تراود - انتهی. لیکن صاحب منتهی الارب همه جا توجبه با تاء آورده است. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا): غُدَر؛ آب که توجبه سپس گذارد. جوخ؛ کندن توجبه کنارهء رود را. خضیعة؛ آواز توجبه. تجرّف؛ کاویدن توجبه زمین را. (منتهی الارب). رجوع به معانی غشمرة، نخج، اعمیان، دافعة، تجرف السیل، قعیث، اکدر، جلخ، سیل دقاق، قرتاس، سیل قصر، عرندس، مدر، ثجیج، جیخ، جُبار و اخافة در منتهی الارب شود : خود ترا جوید همه خوبی و زیب همچنان چون توجبه جوید نشیب.رودکی. رجوع به نوجبه شود. || بمعنی فرشته هم آمده است. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بمعنی فرشته، چون شاهدی ندارد جای شک باشد... (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

توجد.

[تَ وَجْ جُ] (ع مص) شکایت نمودن بی خوابی و جز آن را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). شکایت کردن از امری، یقال: لایتوجد سهر لیله؛ ای لایشکو ما مسه من مشقة. (از اقرب الموارد). || اندوهگین شدن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || دوست داشتن آن زن را: توجد بفلانة؛ احبها. (از اقرب الموارد).

توجدة.

[جِ دَ] (ع اِ) بقلة الاوجاع(1). آذان الجدی. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). در مغرب بقلة الاوجاع است و این کلمه را در بعضی از بادیه های عرب نشین افریقا شنیده ام و آن اسم نباتی است. (از دزی ج1 ص154). رجوع به توجره شود. .(لاتینی) (1) - Cacalia

توجر.

[تَ وَجْ جُ] (ع مص) فروخوردن دارو را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بلعیدن دارو به دنبال هم. (از اقرب الموارد). || به ناپسندی آب آشامیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). با کراهت آب نوشیدن. (از اقرب الموارد).

توجردی.

[جِ] (اِخ) دهی از دهستان سرچهان است که در بخش بوانات و سرچهان شهرستان آباده واقع است و 257 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

توجرمه.

[جَ مَ] (اِخ) اسم مردی از اولاد یافث بود. گویند که بیت توجرمه اسم شهر یا بلادی می باشد که اهل آنجا با صور تجارت اسب و استر داشتند. (از قاموس کتاب مقدس) : در توراة هم از اسب و استر و گردونه توجرمه(1) که ارمنستان و کتپتوکا(2) باشد یاد شده است. (فرهنگ ایران باستان ص278). (1) - Thogarma. (2) - Katpatuka.

توجره.

[ ] (اِ) به لغت مغربی، بقلة الاوجاع است. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به توجدة شود.

توجز.

[تَ وَجْ جُ] (ع مص) روائی حاجت خواستن و جستن آن را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

توجس.

[تَ وَجْ جُ] (ع مص) گوش داشتن به آواز نرم. || اندک اندک چشیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || پنهان داشتن ترس. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || بترسیدن. (زوزنی). بیم اندر دل داشتن. (تاج المصادر بیهقی).

توجع.

[تَ وَجْ جُ] (ع مص) دردمند و رنجور گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). دردمند گردیدن. (آنندراج). درد پیدا شدن. (غیاث اللغات). درد یافتن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || نالیدن. دردمندی نمودن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). اندوه نمودن. (زوزنی) (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد) : بسیار تأسف خورد و توجع نمود(1). (تاریخ بیهقی از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). هارون پوشیده کسان گماشته بود تا هرکس زیر دار جعفر گشتی و تندمی و توجعی نمودی و ترحمی، بگرفتندی. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص190). او را دید قطرات حسرات بر رخساره، با تململ و تذلل و توجع و تفجع. (تاریخ بیهق ص174). به توجع و تأسفی هرچه تمامتر و تفجع و تلهفی هرچه بیشتر فراهم آمدند. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص454). || مرثیه گفتن مرده را، یقال: توجع لفلان؛ ای رثی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). (1) - از خبر وفات احمد حسن.

توجک.

[جَ] (اِخ) دهی از دهستان سیریک است که در بخش میناب شهرستان بندرعباس واقع است و 100 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

توجن.

[تَ وَجْ جُ] (ع مص) خوار گردیدن و فروتنی کردن. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

توجؤ.

[تَ وَجْ جُءْ] (ع مص) به دست و به کارد زدن، یقال: توجأه بالید و السکین توجؤاً. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج). با کارد و دست زدن بر موضعی. (از اقرب الموارد). در حدیث ابوهریره: فحدیدته فی بطنه یتوجأ بها فی نار جهنم. (اقرب الموارد).

توجه.

[تَ وَجْ جُهْ] (ع مص) روی فرا چیزی کردن. (تاج المصادر بیهقی). روی نهادن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). روی آوردن، یقال: توجهت نحوک و الیک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج). رو بسوی چیزی یا به کسی آوردن (غیاث اللغات). روی آوردن و قصد کردن بسوی چیزی یا کسی. (از اقرب الموارد). و با لفظ کردن مستعمل. (آنندراج). || شکست خوردن. || روی گردانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || پیر شدن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). یقال: توجه الشیخ؛ ای ولی و کبر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || و فی المثل: احمق ما یتوجه؛ ای لایحسن ان یأتی الغائط. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || (اِمص) اراده و میل و آرزو و نگاه و نظر مرحمت و روی آوردگی و لطف و مهربانی و ملاطفت و شفقت و نوازش. || تدبیر و تأمل و اندیشه. (ناظم الاطباء). - توجه خاص؛ نظر مرحمت و برگردانیدن روی بجانب خدای. (ناظم الاطباء). - توجه نیازآمیز؛ عبادت با خضوع و خشوع. (ناظم الاطباء).

توجهات.

[تَ وَجْ جُ] (ع اِ) جِ توجه. ملاطفتها و نوازشها و دقتها. (ناظم الاطباء). رجوع به توجه شود.

توجه داشتن.

[تَ وَجْ جُهْ تَ] (مص مرکب) دقت داشتن. زیر نظر داشتن. مراقب بودن. || نگاه و نظر مرحمت به کسی یا چیزی داشتن. رجوع به توجه و دیگر ترکیبهای آن شود.

توجه کردن.

[تَ وَجْ جُهْ کَ دَ] (مص مرکب) توجه نمودن. دقت کردن. روی کردن به چیزی. مراقبت کردن. || نظر مرحمت بکسی داشتن. ملاطفت و مهربانی کردن بکسی. ابراز علاقه کردن بکسی. رجوع به توجه و دیگر ترکیبهای آن شود.

توجه نمودن.

[تَ وَجْ جُهْ نُ / نِ / نَ دَ](مص مرکب) ملاطفت کردن. نوازش نمودن. (ناظم الاطباء). توجه کردن. || روی نهادن به... روی کردن به... روی بسوی چیزی یا کسی کردن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به توجه و دیگر ترکیبهای آن شود.

توجی.

[تَ وَجْ جی] (ع مص) سوده سم گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). یقال: انه لیتوجی فی مشیته. (اقرب الموارد).

توجی.

[تَوْ وَ] (ص نسبی) منسوب است به تَوَّج، که جائی است در مرز فارس. (سمعانی). رجوع به تَوَّج شود.

توجی.

(اِخ)(1) محلی در بین راه آمل به ساری که کیاویشتاسب هنگام محاصرهء آن در سال 763 ه . ق. کشته شد. رجوع به سفرنامهء مازندران رابینو ص131، 132، 142 و 157 شود. (1) - Tuji.

توجی ء .

[تَ] (ع مص) خشک یافتن چاه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). وجّأ الرکیة توجیئاً؛ وجدها وَجْأَةً، ای لا خیر فیها لانقطاع مائها. (اقرب الموارد).

توجیب.

[تَ] (ع مص) در شبانه روزی یک وقت نهادن طعام خوردن را. (تاج المصادر بیهقی). عادت دادن نفس و عیال و اسب خود را به یک بار خوردن در شبانه روزی. || یک بار دوشیدن ناقه را در شبانه روزی. || مانده شدن ستور و جز آن. || بسته شدن فله در پستان ناقه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بیفکندن. (تاج المصادر بیهقی). بر زمین زدن. || لازم گردانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

توجین.

[تَ] (ع مص) کوفتن و زدن دباغ پوست را جهت نرم گردانیدن. (از المنجد) (از اقرب الموارد). || و عرب در مقام تحقیر گوید: ماادری ای من وجن الجلد هو؛ ای ایّ الناس هو (اقرب الموارد)؛ یعنی نمیدانم که کدام کس است او. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

توجیه.

[تَ] (ع مص) روی فراگردانیدن. (تاج المصادر بیهقی). روی فا چیزی کردن. (زوزنی). روی سوی کسی کردن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). گردانیدن روی بسوی چیزی. (غیاث اللغات) (آنندراج): وجهت الیک توجیهاً؛ روی آوردم بتو. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) : بنده را از تو سؤالیست به توجیه سؤال نکند مردم پاکیزه سیر جز تکریم.سعدی. || کسی را گسیل کردن به کاری. (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد): وجهته فی حاجة و وجهت الیها کذلک؛ گسیل کردم او را به حاجتی و فرستادم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || و فی المثل: وجه الحجر وجهة ما لهُ (بالنصب و الرفع)؛ ای تدبیر امر کن به روشی مناسب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به اقرب الموارد شود. || بزرگ و باقدر گردانیدن، یقال: وجه الامیر زیداً. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || چیزی بر یک نسق کردن. (تاج المصادر بیهقی). بر یک روش گرداندن چیزی را. (ناظم الاطباء). || بر یک روش کردن باران زمین را. || مایل به شمال نشاندن نخله را تا راست گرداند آنرا باد شمال. (ناظم الاطباء) (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). || مائل شدن دست و پاهای اسب یا نزدیکی تندی پس سم و پی پای و دست به سمها. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || نخست برآمدن هر دو دست اسب کره از شکم مادر وقت زادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بیرون رویه میل کردن سم ستور. (منتهی الارب) (آنندراج). || نیک بیان کردن. (غیاث اللغات) (آنندراج). || پیچیدگی است در هر دو بند دست. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). از عیبهای خلقیهء اسب است. رجوع به صبح الاعشی ج2 ص26 شود. || (اصطلاح بدیع) سخنی گفتن که محتمل دو معنی بود چنانکه کسی دربارهء خیاطی یک چشم گفت: خاط لی عمرو قبا لیت عینیه سوا. که محتمل است از مساوی بودن هر دو چشم، کور بودن و یا بینا بودن را اراده کرده باشد. (از تعریفات جرجانی). رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون شود. || ایراد کلام بر وجهی که کلام خصم بدان مندفع گردد. و گفته اند بر وجهی که منافی کلام خصم باشد. (از تعریفات جرجانی). رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون شود. || بیان نیک و توضیح و تفسیر و دلیل و حجت. (ناظم الاطباء). تعبیر کردن. معنی کردن. تأویل کردن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || ترتیب حساب و حوالهء برات دیوانی. (ناظم الاطباء). ج، توجیهات : و اسم توزیعات و علاوات و سمت توجیهات و محالات و رسم تحصیصات و حوالات حذف و محو کنند. (ترجمهء محاسن اصفهان ص140). رجوع به ترکیبهای این کلمه شود. || (اِ) (اصطلاح عروض) در شعر حرفی است که قبل حرف رَویّ در قافیهء مقید واقع شود و آن را بهر حرف و حرکت که خواهند تغییر دهند، کقول امری ءالقیس: «انی أفِرّ» مع قوله «صُبُرْ» و «الیومُ قَرّ». و قیل التوجیه اسم لحرکاته و اما الحرف فیسمی الدخیل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). شمس قیس آرد: حرکت ماقبل رَویّ ساکن است و رَویّ ساکن را مقید خوانند یعنی از حرکت بازداشته چنانکه: زهی بقاء تو دوران ملک را مفخر. راء رَویّ است و حرکت خاء توجیه و این حرکت را ازبهر آن توجیه خواندند که حرف رَویّ را در دو حالت مختلف، دو روی است. اگر مقید است روی او سوی ماقبل خویش است و اگر مطلق است روی او سوی مابعد خویش است، پس حرکت ماقبل رَویّ مقید توجیه اوست سوی ماقبل... و اختلاف توجیه بهیچ حال جایز نباشد و پیش از این گفته ایم که چون رَویّ موصول باشد حرکت ماقبل آن را توجیه نخوانند... (المعجم فی معاییر اشعار العجم چ دانشگاه صص204-205).

توجیه پذیر.

[تَ / تُو پَ] (نف مرکب)قابل توجیه. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

توجیه سخن.

[تَ / تُو هِ سُ خَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) نزد بلغا آنست که نسبت افعال و اقوال و حرکات و سکنات و جز آن بر هر ذاتی موافق کند یا بر حکم اصطلاح و استعمال یا بر حکم اعتیاد، چنانکه آدمی را گفتن و خوردن و آشامیدن و بلبل و طوطی را سخن و پریدن و سنگ را شکستن و افتادن و درخت را خاستن و قلم را نوشتن و رفتن. و آنچه مخالف این سیاق است و منافی این دقایق از آن اجتناب گزیند، مثاله شعر: در وغا دشمن ترا تیغت آنچنان زد لگد که سینه شکست. لگد زدن را بر تیغ اطلاق کردن سخت ناموجه است. (از کشاف اصطلاحات الفنون).

توجیه کردن.

[تَ / تُو کَ دَ] (مص مرکب) موجه ساختن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || توجیه کردن کلامی را؛ تأویل کردن آن. معنی به کلمه یا کلامی دادن. معنیی به عبارت یا کلمه یا عمل کسی دادن. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا). تعبیر و تفسیر کردن. حجت و برهان آوردن. || در تداول عوام، خرجی یا ضرری یا تاوانی را سرشکن کردن. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا). || شناسا کردن. آشنا کردن. قابل انطباق کردن فرد را با محیط، و این بیشتر در ارتش متداول است. رجوع به توجیهی شود.

توجیه محال.

[تَ / تُو هِ مُ / مَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) نزد بلغا آنست که ازدواج ضدین و اجتماع نقیضین را صورت بندد، مثاله شعر: در میان کسوت عباسیان رخسار او روز عید اندر شب قدر است پیدا آمده. (از کشاف اصطلاحات الفنون).

توجیه نویس.

[تَ / تُو نِ] (نف مرکب)آنکه حوالهء برات دیوانی را می نویسد. (ناظم الاطباء). رجوع به توجیه شود.

توجیه واقع.

[تَ / تُو هِ قِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) نزد بلغا آنست که در وصف چیزی و شرح حالی صورت واقعه را توجیه کند، مث واقع آنست که چون کسی بعد از دیری بر کسی آمدن گیرد، آن شخص که بر او آینده می آید، برود و در زیر پای او غلطد و آینده برخیزد و او را در کنار گیرد، مثاله شعر: رسید سبزه تماشاکنان پس از سالی به عرصهء چمن و راه جویبار گرفت دوید آب و بغلطید سبزه را ته پای بخاست سبزه و آن آب را کنار گرفت. (جامع الصنایع از کشاف اصطلاحات الفنون).

توجیهی.

[تَ / تُو] (ص نسبی) توضیحی. - هفتهء توجیهی؛ اصطلاحی است که امروزه در ارتش ایران و پادگانها یا مراکز آموزشی نظامی متداول است و آن هفتهء اول ورود سربازان به پادگانها یا مراکز آموزشی می باشد که آنان را به اصول نظامی و چگونگی محیط و کیفیت زندگی و روابط افراد آشنا سازند و سپس برنامه های آموزشی نظامی و فنی شروع می گردد. رجوع به توجیه شود.

توچ.

(اِ) بِهِ جنگلی. شغال به. شال به. این نام را در لاهیجان و دیلمان و رودسر به بِهِ جنگلی میدهند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به توج و شغال به و شال به و جنگل شناسی ساعی ج2 ص242 شود.

توچال.

[تَ / تُو] (اِ مرکب) یخچال طبیعی بر قلل کوههای بلند. یخچالهای طبیعی. جائی از کوهستان که در آن یخ طبیعی از قدیم گرد شده باشد. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به مادهء بعد شود.

توچال.

[تَ / تُو] (اِخ) نام حوضی از یخ طبیعی به البرز به شمال تهران. توسعاً هر حوض طبیعی یخ. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). گردنه ایست بین شهرستانک و تهران. رجوع به مادهء قبل شود.

توچال.

[ ] (اِخ) دهی از دهستان بهنام پازکی است که در بخش ورامین شهرستان تهران واقع است و 450 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

توچاه.

(اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش لشت نشاء شهرستان رشت است و 2845 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

توچتری.

[چَ] (ص نسبی) نوعی از آرایش موی زنان. قسمی بریدن و آرایش موی زن از سوی پیشانی. قسمتی از موی زن که بصورتی خاص درآرند. گونه ای از پیرایش موی پیش سر زنان.

توچقاز.

[چِ] (اِخ) دهی از دهستان سامن شهرستان ملایر است که 1820 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

توچی پایه بست.

[پا یِ بَ] (اِخ) دهی از دهستان بخش مرکزی شهرستان رشت است که 137 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

توح.

[تَ] (ع مص) آماده و مهیا شدن: تاح له الشی ء؛ آماده و مهیا شد برای او. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

توحد.

[تَ وَحْ حُ] (ع مص) یگانه شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). یکتا شدن. (آنندراج). || توحد خدا به ربوبیت؛ تفرد به آن. (از اقرب الموارد). || نگاه داشتن: توحده الله بعصمته؛ ای عصمه و لم یکله الی غیره. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). نگاه داشتن حق تعالی کسی را و نینداختن کار او را به غیر. (آنندراج).

توحش.

[تَ وَحْ حُ] (ع مص) بربریت. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). وحشی شدن. (از اقرب الموارد). || ویران و بی اهل و خشک شدن خانه و جای. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). خشک شدن زمین. (آنندراج). ویران شدن منزل و دور شدن مردم از آنجا، یقال: مکان متوحش. (از اقرب الموارد). خالی شدن جا و ویران و بی اهل شدن. (آنندراج). || دژم شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار). پژمان گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رمیده شدن. (آنندراج). || تهی شدن شکم. (تاج المصادر بیهقی) (آنندراج). تهی شکم گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || شکم تهی کردن، یقال: توحش یا فلان؛ ای اخل معدتک من الطعام و الشراب لشرب الدواء. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از آنندراج). || (اِمص) وحشت و ترس و عدم انس. (ناظم الاطباء). و با کردن و داشتن صرف شود. رجوع به همین کلمات شود.

توحش داشتن.

[تَ وَحْ حُ تَ] (مص مرکب) ترس و وحشت داشتن. (ناظم الاطباء). بیم داشتن. و رجوع به مادهء قبل شود.

توحش کردن.

[تَ وَحْ حُ کَ دَ] (مص مرکب) ترسیدن و وحشت کردن. (ناظم الاطباء). رجوع به مادهء قبل شود.

توحل.

[تَ وَحْ حُ] (ع مص) گِلناک شدن جای. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || آلوده شدن به گِل. (از اقرب الموارد).

توحن.

[تَ وَحْ حُ] (ع مص) کلان شدن شکم. || خوار گردیدن. || هلاک شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

توحوح.

[تَ وَحْ وُ] (ع مص) مهربان شدن شترمرغ بر بیضه، پس آشکار کردن حرص خود را بر آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

توحی.

[تَ وَحْ حی] (ع مص) شتافتن، یقال: توح یا هذا؛ ای اسرع. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد).

توحید.

[تَ] (ع مص) یگانه گردانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). یکی کردن. (دهار). در لغت، حکم به واحد بودن شی ء است. (از تعریفات جرجانی). || یکی گفتن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار). یکی دانستن و یکی گفتن خدای را و گرویدن به یگانگی او تعالی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). یکی گفتن و یکی دانستن و یکی در دل اعتقاد کردن. (آنندراج). یگانگی و اقرار به وحدانیت خدای تعالی جل شأنه. (ناظم الاطباء). به خدای یگانه ایمان داشتن. یگانه پرستی. یکتاپرستی. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). علم به اینکه او [خدا]یکتاست. (از تعریفات جرجانی) : ز جنی سخن گفت و از آدمی ز گفتار پیغمبر هاشمی ز توحید و قرآن و وعد و وعید ز تهدید(1) و از رسمهای جدید.فردوسی. سخن هیچ بهتر ز توحید نیست به ناگفتن و گفتن، ایزد یکی است.فردوسی. وآنانکه مفسدان جهانند و مرتدان از ملت محمد و توحید کردگار.منوچهری. توحید تو تمام بدو گردد دانستی ار تو واحد یکتا را.ناصرخسرو. آنها که نشنوند سخن زین پیمبران نزدیک اهل حکمت و توحید کافرند. ناصرخسرو. از ثنای تو خرک بی خبر است همچنان چون ثنوی از توحید.سوزنی. فرمانْت حرز توحید، اندر میان جانها جان بر میان زمانه از بهر امتثالش. خاقانی (دیوان چ سجادی ص230). علم تعطیل مشنوید از غیر سرّ توحید را خلل منهید.خاقانی. خلق تو اکسیر عدل، نطق تو تفسیر عقل مدح تو توحید محض، خصم تو مخصوص ذم. خاقانی. در توحید زن کآوازه داری چرا رسم مغان را تازه داری؟نظامی. || در اصطلاح سالکان، تخلیص دل و تجرید او از آگاهی به غیر حق سبحانه و تعالی... (آنندراج) : طریق درویشان ذکر است و شکر و خدمت و طاعت و ایثار و قناعت و توحید و توکل.... (گلستان). امید و هراسش نباشد ز کس بر اینست بنیاد توحید و بس. سعدی (گلستان). روی از خدا به هرچه کنی شرک خالص است توحید محض کز همه رو در خدا کنیم. سعدی. || (اصطلاح فلسفه) توحید در لغت یگانه کردن و به یگانگی وصف نمودن و علم توحید علمی است که بدان شناخته شود که غیر خدا وجود حقیقی نیست و اشیاء مظاهر اویند و علم به تفرید وجود محض است و به معنای یگانه دانستن پروردگار است و تنزیه خداست از حدثان و از شریک و بالاخره حکم کردن بر یگانگی خداست اندر ذات و صفات و افعال... و توحید را اقسام و انواع و مراتبی است از این قرار: توحید اخص الخواص، توحید افعالی، توحید الهی، توحید حالی، توحید خاص، توحید خواص، توحید ذاتی، توحید شهودی، توحید صفاتی، توحید علمی، توحید عیانی، توحید عیانی کشفی. (از فرهنگ علوم عقلی). - اهل توحید، اصحاب عدل و توحید؛معتزله. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به خاندان نوبختی اقبال شود. - کلمهء توحید؛ لااله الاالله است. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به دیگر ترکیبهای این کلمه در جای خود شود. (1) - ن ل: ز تأبید.

توحید.

[تَ] (اِخ) (سورهء...) سورهء اخلاص. سورهء قل هو الله احد. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). سورهء یکصدودوازدهم از قرآن کریم و آن مکیه است با چهار آیت. رجوع به اخلاص شود.

توحید اخص الخواص.

[تَ دِ اَ خَصْ صُلْ خَ واص ص] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)توحید خاص. توحید خواص. رجوع به توحید عیانی کشفی و توحید و دیگر ترکیبهای آن شود.

توحید افعالی.

[تَ / تُو دِ اَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) آنست که گوئی: «لا مؤثر فی الوجود الا الله». (از فرهنگ علوم عقلی). رجوع به توحید شود.

توحید الرومی.

[تَ دَرْ رو] (اِخ)سیداحمد توحیدبن اسماعیل حقی بن صالح الرومی که در سال 1271 ه . ق. تصدی قضاء مدینهء منوره را داشت. او راست: تلخیص الاعمال فی الهندسة العلمیة. مجموعة الفرائد و لُبّ الفوائد. وی در سال 1286 ه . ق. درگذشت. (از اسماء المؤلفین ج1 ص187).

توحید الهی.

[تَ / تُو دِ اِ لا] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) آنست که حق تعالی از ازل آزال به نعت خود نه به توحید دیگری همیشه به وحدت و وحدانیت و نعت فردانیت موصوف بوده و تا ابد هست. (از فرهنگ علوم عقلی). رجوع به توحید و دیگر ترکیبهای آن شود.

توحید ایمانی.

[تَ / تُو دِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) آنست که غیر او را مستحق پرستش ندانی. (از فرهنگ علوم عقلی). رجوع به توحید شود.

توحید حالی.

[تَ / تُو دِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) آنست که حال توحید وصف لازم ذات موحد گردد و جملهء ظلمات و رسوم وجود او در غلبهء اشراق نور توحید متلاشی گردد. (از فرهنگ علوم عقلی). رجوع به توحید و دیگر ترکیبهای آن شود.

توحید خواص.

[تَ / تُو دِ خَ واص ص](ترکیب اضافی، اِ مرکب) رجوع به توحید عیانی کشفی و توحید و دیگر ترکیبهای آن شود.

توحید ذاتی.

[تَ / تُو دِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) آنست که ذات او را [ خدا را ]یگانه بدانی. (فرهنگ علوم عقلی). رجوع به توحید شود.

توحید شهودی.

[تَ / تُو دِ شُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) توحید عیانی. آنست که عبد کامل تمام افعال و اشیاء را در افعال حق فانی یابد و در هیچ مرتبت و هیچ شیئی را غیر حق فاعل نبیند و غیر او مؤثر نشناسد... و توحید شهودی توحید خواص است. (از فرهنگ علوم عقلی). رجوع به توحید و دیگر ترکیبهای آن شود.

توحید صفاتی.

[تَ / تُو دِ صِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) آنست که صفات را عین ذات بدانی. (فرهنگ علوم عقلی). رجوع به توحید شود.

توحید علمی.

[تَ / تُو دِ عِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) آنست که مستفاد از باطن علم باشد که آنرا علم یقین خوانند و بنده از روی علم ذات و صفات و افعال خود را در ذات او محو داند و هر ذاتی را فرع نور او داند... و باز علمی آنکه بداند که غیر حق هیچ موجود نیست و اشیاء مظاهر حقند... و توحید علمی توحید عوام است... (از فرهنگ علوم عقلی). رجوع به توحید و دیگر ترکیبهای آن شود.

توحید عیانی.

[تَ / تُو دِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) توحید شهودی. رجوع به توحید شهودی و توحید و دیگر ترکیبهای آن شود.

توحید عیانی کشفی.

[تَ / تُو دِ یِ کَ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) آنست که سالک به مقامی رسد که تعین و هستی مجازی وی که پردهء جمال الهی و مانع مشاهده است محو و فانی گردد و بی خود شده خود را حق بیند و به لسان حق ناطق به اناالحق گردد و این توحید خواص و اخص الخواص است. (از فرهنگ علوم عقلی). رجوع به توحید و دیگر ترکیبهای آن شود.

توحیدگوی.

[تَ / تُو] (نف مرکب)اقرارکننده به یگانگی خدای تعالی. گویندهء کلمهء لااله الاالله : توحیدگوی او نه بنی آدم است و بس هر بلبلی که زمزمه بر شاخسار کرد.سعدی. رجوع به توحید شود.

توحیدلو.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان رزقچای است که در بخش نوبران شهرستان ساوه واقع است و104 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

توحید مطلب.

[تَ / تُو دِ مَ لَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) در اصطلاح صوفیه عبارتست از اینکه سالک را محقق شود که نتواند در طریق سلوک گامی نهد، یا بمقصود و مقصد خویش نرسد مگر آنکه مرشد و شیخی که مستجمع جمیع شرایط شیخیت باشد از او دستگیری کند و پیرو او باشد... (از کشاف اصطلاحات الفنون). رجوع به همان کتاب ذیل کلمهء شیخ شود.

توحیدی.

[تَ] (اِخ) علی بن محمد بن العباس الواسطی البغدادی. رجوع به علی بن محمد بن عباس توحیدی و ابوحیان توحیدی و ابن عباس در این لغت نامه و اسماءالمؤلفین ج1 ص684 شود.

توحیش.

[تَ] (ع مص) سلاح و جامه از خود انداختن، و منه الحدیث: فوحشوا برماحهم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). یقال: أعطاه تمرةً فوحش بها. (اقرب الموارد).

توحیف.

[تَ] (ع مص) خود را بر زمین زدن شتر. || شتافتن. || به عصا زدن. || کامل کردن عضو شتر گشنی را. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

توحیم.

[تَ] (ع مص) ذبح کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). گوسفند بکشتن از بهر وی [زن آبستن]. (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد). || آرزوانهء زن آبستن خورانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). آرزوی آبستن بدادن. (تاج المصادر بیهقی). خورانیدن زن آبستن را، آنچه آرزو دارد. (از اقرب الموارد). آرزوانه به زن آبستن خورانیدن. ویارانه به او دادن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || چکیدن آب از چوب شکستهء نوامی. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). چکیدن آب از چوب شکستهء سبز و تازه. (ناظم الاطباء).

توحیة.

[تَ یَ] (ع مص) شتابانیدن. (تاج المصادر بیهقی). شتابانیدن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). یقال: وحی الدواء الموت؛ ای عجله. (اقرب الموارد).

توخ.

(اِ) درخت گزنه. (ناظم الاطباء).

توخ.

[تَ] (ع مص) فرورفتن انگشت در چیزی نرم. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

توخالی.

(ص مرکب) کاواک. مجوف. اجوف. مقابل توپر، مصمت، رُسْت. بی مغز. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || دروغین. (یادداشت ایضاً). - تشر توخالی؛ دعوی بی معنی. تهدیدی بی قدرت انجام آن. توپ خالی. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). - توپ توخالی؛ تشر توخالی. تهدید توخالی. - وعده های توخالی؛ وعده های دروغین.

توختن.

[تو تَ] (مص) توزیدن. (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی). این لغت از اضداد است. (فرهنگ جهانگیری) (برهان) (از انجمن آرا) (از آنندراج)(1). خواستن. (فرهنگ جهانگیری) (برهان) (آنندراج). جُستن. (برهان). خواستن و آرزو کردن و جستن و جستجو نمودن. (ناظم الاطباء). مصدر دوم آن توزش است. توختم، توز: کین توختن. (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : یکایک همه نام و کین توختیم همه شهر آباد او سوختیم.فردوسی. چو تو ساز گیری به کین توختن سپاهت کند غارت و سوختن.فردوسی. به رهّام فرمود پس پهلوان که ای تاج و تخت و خرد را روان برو با سواران سوی میسره بکردار نوروز هور از بره بدان آبگون خنجر نیوسوز چو شیر ژیان از یلان رزم توز.فردوسی. مظفری که به اندیشه کین تواند توخت ز پیل آهن یشک و ز شیر آهن خای.فرخی. چون چنان گشت که در دست عنان تاند داشت کینه توزد به گه جنگ ز هر کینه وری. فرخی. چنان گشاید و کین توزد و عدو شکرد به تیغ تیز و کمان بلند و تیر خدنگ. فرخی (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). چون باد بدو درنگرد دلْش بسوزد با کینهء دیرینه ازو کینه نتوزد.منوچهری. اگر بخشائی از من بستر و گاه چرا گیری ازو مشتی جو و کاه بمشتی کاه وی را میهمان کن به جان توزی دلم را شادمان کن. (ویس و رامین). اگرچه دلْش(2) بر رامین همی سوخت ز رشک رفته در دل کین همی توخت. (ویس و رامین). زمانی ز کین پدر توختن نیاسودی از غارت و سوختن. (گرشاسبنامه). به تیغ و سنان هر کجا کینه توخت گهی دل درید و گهی سینه سوخت. (گرشاسبنامه). همه یاد دار آنچت آموختم که من کین بدین چاره ها توختم. (گرشاسبنامه). شاه رومی چون هزیمت شد ز ما شاه زنگی کینه خواهد توختن.ناصرخسرو. گفت از افراسیاب ترک، کینهء پدر خواهیم توخت. (فارسنامهء ابن البلخی). به قوت و پادشاهی تو کینه از افراسیاب بتوزیم. (فارسنامهء ابن البلخی). مرغان... عزیمت بر توختن کین مصمم گردانیدند. (کلیله و دمنه). زمانه باد ز اعدای دولتت کین توز که تا به دولت تو کین محنتم توزم.سوزنی. به وصال تو همه کینه بتوزم ز فراق کس مباد از پی وصل تو کین توز پدر. سوزنی. خواه اسب جفا زین کن و زی مهر رهی تاز خواه(3) تیغ جفا آخته کن کین ز رهی توز. سوزنی (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). از پی کین توختن از خصم تو آب زره دارد و آتش سنان.خاقانی. از دود جگر سلاح کردم تا کین دل از فلک بتوزم.خاقانی. ای شاه ز خصم ملک کین باید توخت وین قاعده زآفتاب باید آموخت. ؟ (از جهانگشای جوینی). - جان توختن؛ جان خواستن. خواهانی. - جنگ توختن؛ جنگ جستن. جنگ خواستن. - رزم توختن؛ رزم خواستن. جنگ توختن. - کین توختن؛ کینه توختن. - کینه توختن؛ کینه جستن. کینه خواستن. || گزاردن. (اوبهی). گزاردن وام و جز آن... (فرهنگ رشیدی). گزاردن و واپس دادن چیزی به صاحب اعم از اینکه قرض و وام باشد یا امانت. (برهان). ادا کردن و واگزاردن. (آنندراج). ادا کردن. (از انجمن آرا).(4) ادا نمودن. (از غیاث اللغات). چیزی که از کسی رسیده باشد باز بدو رسانیدن. (شرفنامهء منیری). واپس دادن و ادا کردن وام... (ناظم الاطباء). قضا کردن. گزاردن وامی را. پرداختن. ادا کردن. گذاشتن، پرداختن دین. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : بجمله خواهم یک ماهه بوسه از تو بتا به کیچ کیچ نخواهم که فام(5) من توزی. رودکی. نز شره گنج خواسته توزی بل کز آن وام سائلان توزی. شاکر بخاری (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). بتوزیم وام کسی کش درم نباشد دل خویش دارد به غم.فردوسی. هنرهای شاهانش آموختم از اندرز وام خرد توختم.فردوسی. چنین گفت از هرکه آموختم همی وام جان و خرد توختم.فردوسی. چو گوئی که وام خرد توختم همه هرچه بایستم آموختم یکی نغز بازی کند روزگار که بنشاندت پیش آموزگار. فردوسی (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). دل بر تمام توختن وام، سخت کن با این دو وام دار، ترا کی رود دلام(6)؟ ناصرخسرو (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). تا زیم، وام بر او توزم به دعائی که بی ریا باشد.ابوالفرج رونی. ز وام شاهی تو صد یکی نتوخت از آنک بر این مزور(7) فیروزه فام، داری فام. مسعودسعد. این نه از وام توختن باشد بی نیازی فروختن باشد.سنائی. عقل حقش نتوخت، گرچه بتافت عجز در راه او شناخت شناخت.سنائی. چند باشی روز و شب دلسوز و بدساز ای پسر فام شادی توز و اسب بی غمی تاز ای پسر. ادیب صابر. خاقانی وام غم نتوزد چه کند چون گفت بلاست بس ندوزد چه کند شمع از تن و سر، درنفروزد چه کند جان آتش و دل پنبه، نسوزد چه کند؟ خاقانی. ایا ستوده بزرگی که وام شکر ترا زبان بندهء تو، توختن نمی داند. رضی الدین (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). ما به کدام آبرو ذکر وصالت کنیم شکر وصالت هنوز می نتوان توختن.سعدی. || فروکردن. (فرهنگ جهانگیری) (برهان) (از انجمن آرا)(8) (از آنندراج)(9) : چاهیست در رهت که پدرْت اندر او فتاد تا توختی در او چو پدر، تو مکابره. ناصرخسرو. خلق اگر در تو توخت ناگه خار تو گل خویش ازو دریغ مدار. سنائی (از فرهنگ جهانگیری). || کشیدن. (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی) (برهان) (از انجمن آرا)(10) (از آنندراج)(11) (صحاح الفرس) (ناظم الاطباء) : فرائین چو تاج کیان برنهاد همی گفت چیزی کش آمد بیاد همی گفت شاهی کنی یک زمان نشینی بر تخت زر شادمان به از بندگی توختن شست سال پراکنده گنج و برآورده یال.فردوسی. به جلالت، عنان دولت توز به سعادت، بساط فخر سپر.مسعودسعد. || جمع نمودن و اندوختن و حاصل کردن. (برهان). جمع کردن. (آنندراج) (از غیاث اللغات). اندوختن و یافتن و فراهم کردن بتدریج. (ناظم الاطباء). حاصل کردن. (آنندراج). جمع نمودن. (انجمن آرا). اندوختن. گرد کردن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || دوختن. (برهان) (ناظم الاطباء). بخیه کردن. || نمودن و آشکار کردن و گستردن. (ناظم الاطباء). || معین در حاشیهء برهان آرد: پهلوی «توختن»(12) (کفاره دادن)، اوستایی «چی»(13) (کفاره دادن)، توجشن(14)(مجازات، کفاره)، ارمنی «تویژ»(15) (ضرر، کفاره)، «توگن»(16)، «توژم»(17) (مجازات کردن)، «توژیم»(18) (پرداختن، کفاره دادن). (حاشیهء برهان چ معین). (1) - در ذیل توخت. (2) - ن ل: ویس. (3) - ن ل: خوه. (4) - در ذیل توخت. (5) - فام؛ وام. (6) - ن ل: دوام. (7) - ن ل: مدور. (8) - در ذیل توخت. (9) - در ذیل توخت. (10) - در ذیل توخت. (11) - در ذیل توخت. (12) - toxtan. (13) - cay. (14) - toj(i)shn. (15) - toizh. (16) - tugan. (17) - tuzhem. (18) - tuzhim.

توخته.

[تو تَ / تِ] (ن مف) اداکرده. گزارده. (برهان) (آنندراج). اسم مفعول از توختن. (حاشیهء برهان چ معین). اداشده. (ناظم الاطباء) : وامی است دوست را ز ره عشق بر تو جان لیکن مباد توخته صد سال وام تو.سنائی. خوش بخندید و مرا گفت بدین زر نشود نه مرا کام روا و نه ترا توخته وام.سوزنی. فام داری دارم از سرمای دی فام او خواهم به آتش توخته.سوزنی. بر درش بود آن غریب آموخته وام بی حد از عطایش توخته.مولوی. || جمع نموده و حاصل کرده. (برهان) (آنندراج). فراهم شده و یافته شده و حاصل شده. (ناظم الاطباء): و اندوخته و توختهء اسلاف... در وجوه اخراجات صرف می کرد. (زبدة التواریخ حافظ ابرو). خلقی ز بذل شاملت ارزاق توخته جوقی ز عدل کاملت آرام یافته.مجد همگر. || کشیده. (برهان) (آنندراج). کشیده شده. || گسترده. || دوخته. (ناظم الاطباء).

توخته کردن.

[تو تَ / تِ کَ دَ] (مص مرکب) جمع کردن. فراهم کردن : از چشم باز توخته کن لقمه های بوم وز ران شیر ساخته کن طعمهء شغال. مجد همگر. رجوع به توختن و توخته و دیگر ترکیبهای آن شود.

توخج.

[خَ] (اِ) آواز بلند و شور و غوغا و فریاد و هنگامه. (ناظم الاطباء). رجوع به لسان العجم شعوری ج1 ص304 شود.

توخچه.

[چَ / چِ] (اِ) مکانی که در دیوار جهت گذاشتن چیزی سازند و اکنون طاقچه می گویند. (ناظم الاطباء). رجوع به لسان العجم شعوری ج1 ص310 شود.

توخش.

[تَ وَ] (اِ) بمعنی کشیدن باشد مطلقاً. (برهان) (آنندراج). رسم و کشیدگی و نقش. (ناظم الاطباء). رجوع به تخشیدن و لسان العجم شعوری ج1 ص280 شود.

توخم.

[تَ وَخْ خُ] (ع مص) ناگوارد آمدن. (تاج المصادر بیهقی). گران و ناگوارد گشتن طعام و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

توخن.

[تَ وَخْ خُ] (ع مص) آهنگ کردن به چیزی، خیر باشد یا شر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

توخی.

[تَ وَخْ خی] (ع مص) جُستن. (زوزنی). صواب جستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). تحری. تطلب. طلب افضل در خیر. رای صواب ترین جستن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : به شرایط موافقت و مصادقت در تحری مراضی و توخی مطالب و مباغی آن حضرت قیام نمودی. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص47). || خشنودی(1) خواستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || قصد کردن. (آنندراج) (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). (1) - در متن: خوشنودی.

توخیش.

[تَ] (ع مص) کم کردن دهش را. || بدست کسی سپردن خویشتن را و فرمانبرداری وی کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || ردی و پست ساختن چیزی را. (از اقرب الموارد).

توخیة.

[تَ یَ] (ع مص) متوجه کردن کسی را در کاری. || جستن خشنودی(1) کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). (1) - در متن: خوشنودی.

تود.

(اِ) توت باشد و آن میوه ایست معروف که خورند. (برهان) (آنندراج). توت. (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی) (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). فرصاد. (یادداشت ایضاً) : مباش مادح خویش و مگوی خیره مرا که من ترنج لطیف و خوشم تو بی مزه تود. ناصرخسرو. وعدهء این چرخ همه باد بود وعده رطب داد و فرستاد تود.ناصرخسرو. دو نوباوه دو تود و دو برگ تود ز حلوا و ابریشم آورده سود.نظامی. وقت تود و زردآلو بود و هوا قوی گرم بود. (انیس الطالبین بخاری). رجوع به توت شود. || درختی است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). درخت تود : و به بردع، درختان تود سبیل است بسیار. (حدود العالم). از این زیب خسرو مرا سود نیست که بر پیش درگاه من تود نیست. فردوسی (چ بروخیم ج8 ص2349). به قالینیوس اندرون خان من یکی تود بد پیش بالان من.فردوسی (ایضاً). برغم دشمن بدخواه پیش دشمن و دوست چو صبح خنده زنم خنده های خون آلود چو کرم پیله ز من اطلسی طمع دارند اگر دهند بعمریم نیم برگ از تود. جمال الدین عبدالرزاق. درخت تود از آن آمد لگدخوار که دارد بچهء خود را نگونسار.نظامی. پرشاخ و سپید گشته از رشک سر همچو سر درخت تودش.اثیر اومانی. رجوع به توت شود. || بمعنی توده و بالای هم ریخته باشد. (برهان) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). بمعنی توده نیز آمده. (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی) : آسمان نسبت به عرش آمد فرود ورنه بس عالی است پیش خاک تود. مولوی (از فرهنگ جهانگیری). || انبار و کوه. || افراز و قله. || کوهان شتر. (ناظم الاطباء).

تودار.

(نف مرکب) کسی که افکار خود را پوشیده دارد. که اسرار خود به کس نگوید. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رازدار. خلاف تنک حوصله و تنک دل : چهرهء او جوان و تودار بود. (سایه روشن صادق هدایت ص13).

تودار.

(اِخ) دهی از دهستان حشمت آباد است که در بخش دورود شهرستان بروجرد واقع است و 112 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

تودار.

(اِخ) دهی از دهستان کولی وند است که در بخش سلسلهء شهرستان خرم آباد واقع است و 120 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

تودار.

(اِخ) دهی از دهستان انگوران است که در بخش ماه نشان شهرستان زنجان واقع است و 175 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

توداران.

(اِخ) دهی از دهستان فشگلاره است که در بخش آبیک شهرستان قزوین واقع است و 294 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

تودارروته.

[رو تَ] (اِخ) دهی از دهستان کلاترزان است که در بخش رزاب شهرستان سنندج واقع است و 430 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

تودارصمدی.

[صَ مَ] (اِخ) دهی از دهستان کلاترزان است که در بخش رزاب شهرستان سنندج واقع است و 750 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

تودارملا.

[مُلْ لا] (اِخ) دهی از دهستان کلاترزان است که در بخش رزاب شهرستان سنندج واقع است و 780 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

تودامنگو.

[ ] (اِخ) پنجمین از خانان گوگ اردو از خاندان باتو، یا خانان دشت قپچاق غربی (679 - 616 ه . ق.). (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به تاریخ طبقات سلاطین اسلام لین پول ص204 شود.

تودان.

(اِخ) دهی از دهستان الند است که در بخش حومهء شهرستان خوی واقع است و 128 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

تودان.

(اِخ) از امرای مغول است که در جنگ با امیر اشرف منهزم گردید. رجوع به ذیل جامع التواریخ رشیدی چ بیانی ص176 شود.

تودان.

(اِخ) (امیر...) از امرای مغول است که به امر هلاکوخان ایالت دیار بکر و دیار ریبه را در عهده گرفت. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج3 ص104 شود.

تودد.

[تَ وَدْ دُ] (ع مص) کشیدن دوستی کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). جلب دوستی کسی کردن و طلب محبت او نمودن، یقال: ان توددتهم لانوا. (از اقرب الموارد). || دوستی نمودن. (دهار). بسیار دوست داشتن. (آنندراج). دوست داشتن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تحبب. (اقرب الموارد). طلب مودت همگنان و اهل فضل باشد به خوشروئی و نیک سخنی و دیگر چیزها که مستدعی این معنی بود. (از نفائس الفنون، حکمت مدنی) (از تعریفات جرجانی). || (اِمص) دوستی و محبت. (ناظم الاطباء). دوستی. ج، توددات. (فرهنگ فارسی معین) :و تذکره ای که با تو فرستاده آمده است تودد و تعهد را، سبکی آن بازنمائی. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص210). بدین تودد حقی گزارده شود و ما را زیانی ندارد. (کلیله و دمنه چ مینوی ص108). هرچه از دشمن دانا و مخالف داهی تلطف و تودد بیش بیند در بدگمانی و خویشتن نگاه داشتن زیادت کند. (کلیله و دمنه ایضاً ص191). اگرچه در ملاطفت مبالغت نماید و در تودد تنوق واجب دارد. (کلیله و دمنه ایضاً ص304). با ایشان به ظاهر تودد می نمود و دل و اندرون او به هوای شمس المعالی مشحون بود. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص261).

تودر.

[تَ وَدْ دُ] (ع مص) به اسراف رفتن و پریشان شدن مال. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || به کار دشوار افتادن. (آنندراج) (از اقرب الموارد). یقال: تودر فی الامر؛ به کار دشوار افتاد. و قد یکون التودر فی الصدق و الکذب و هو ایرادک صاحبک فی مهلکة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تودر.

[دُ] (اِخ)(1) از خانواده های معروف انگلستان است. در فاصلهء سالهای 1485 و 1603 م. پنج تن از فرمانروایان انگلستان از این خانواده برخاسته اند که عبارتند از هانری هفتم و هانری هشتم و ادوارد ششم و ماری و الیزابت. (از لاروس). (1) - Tudor.

تودرتو.

[دَ] (ص مرکب) توئی درون توئی. با توهای بسیار: جامهء تودرتو؛ تابرتا. لابرلا. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || که بیکدیگر در و راه دارد: اطاقهای تودرتو؛ که بیکدیگر در دارند. که هر یک را به دیگر راه و در است. (یادداشت ایضاً). - تودرتو کردن؛ به قصد فریب، مخلوط و درهم کردن چنانکه حسابی را: تودرتو کردن حسابی؛ به قصد نفع نامشروع حسابها را درهم و پیچیده کردن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به تو شود.

تودره.

[دَ رَ / رِ] (اِ) پرنده ایست بزرگ جثه که آن را شکار کنند و گوشت لذیذی دارد و به عربی حباری خوانند. (برهان). جانوری است بزرگ جثه که گوشت آن لذیذ است و آن را چال نیز گویند. (فرهنگ جهانگیری). هوبره و حباری. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). مرغی است بزرگ که آن را شکار کنند. گوشت لذیذی دارد و به عربی حباری گویند و به هوبره مشهور است و بیشتر آن را با چرغ شکار کنند، و آن را به فارسی چال نیز گویند. (انجمن آرا) (آنندراج) : دمان یوز تازان بر آهوبره کمین ساخته چرغ بر تودره. اسدی (از انجمن آرا).

تودری.

[دَ] (اِ) تخم گیاهی است که آن را به عربی قصیصه خوانند و در صفاهان قدامه و در کرمان مادردخت گویند، و خوردن آن قوت باه دهد. (برهان). تخمی لعابی که قدامه و تخم مادردخت نیز گویند. (ناظم الاطباء). تخم گیاهی است که در صفاهان قدامه و در کرمان مادردخت گویند و معرب آن تودریج است. (انجمن آرا) (آنندراج). اشجارة. اروسیمون(1). شندله. قدومه. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). ... و به یونانی اَروسمن و به عربی بزر خمخم نامند. نبات او را برگ دراز و بی ساق و شاخهای او سرخ و صلب و با اندک خاری ریزه و ثمرش در غلاف باریک و لطیف و تخمش از عدس کوچکتر و اندک پهن و سرخ و زرد و سفید می باشد... و رجوع به لکلرک ج1 ص321 ذیل توذری و تحفهء حکیم مؤمن و فهرست مخزن الادویه و ترجمهء ضریر انطاکی و ترجمهء صیدنه و بحر الجواهر و اختیارات بدیعی و الفاظ الادویه شود. || بمعنی سماق هم بنظر آمده است و معرب آن تودریج است. (برهان). سماق. (ناظم الاطباء). (1) - Erysimun. Erysimon.

تودری.

[دَ] (اِ مرکب) (از: تو + در + ی) قالی یا گلیم یا بساطی دیگر که در آستانه های در افکنند. قالیچه یا گلیم خردی که میان دو دیوار آستانهء در افکنند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تودریان.

[دَ] (معرب، اِ) تثنیهء تودری. یعنی قدومهء سرخ و قدومهء سپید. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به تودری شود.

تودریج.

[دَ] (معرب، اِ) توریج. تودری. تدرج. تودرج. توذری. (از دزی ج1 ص154). دوایی است برای نشاندن آماس ها بکار دارند. (نزهة القلوب). رجوع به تودری و اروسیمون شود.

تودریون.

[دَرْ] (اِ) به یونانی بیخ گیاهی است که آن را دورس گویند و تخم آن را شوکران خوانند. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج). مأخوذ از یونانی، خزبق. رجوع به برهان و تحفهء حکیم مؤمن و فهرست مخزن الادویه و اختیارات بدیعی شود.

تودس.

[تَ وَدْ دُ] (ع مص) چرانیدن ستور در گیاه وداس. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به وداس شود.

تودستی.

[دَ] (حامص مرکب) مدد و کمک و یاری و معاونت. (ناظم الاطباء).

تودشگ.

[دِ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش کوهپایه است که در شهرستان اصفهان واقع است و 1159 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

تودشگچو.

[دِ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش کوهپایه است که در شهرستان اصفهان واقع است و 635 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

تودع.

[تَ وَدْ دُ] (ع مص) در میدع نگاه داشتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): به تتودع الحَسَبَ المصونا؛ ای تقیه و تصونه. (اقرب الموارد). || در حاجت خودش داشتن، از اضداد است. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): تودع فلاناً؛ ابتذله فی حاجته، ضد. (اقرب الموارد). || وداع کردن بعض قوم از بعض دیگر. (از اقرب الموارد). || تُوُدّعَ مِنّی (مجهو)؛ ای سُلّم علیَّ (منتهی الارب) (ناظم الاطباء)؛ ای سُلّم علیَّ للتودیع. (اقرب الموارد). و قوله صلی الله علیه و آله: اذا رأیت امتی تهاب الظالم ان تقول انک ظالم فقد تودع منهم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تودف.

[تَ وَدْ دُ] (ع مص) بازکاویدن از خبر. || بر سر کوه برآمدن بز کوهی، یقال: تودفت الاوعال فوق الجبل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد).

تودله.

[دِ لَ] (اِخ)(1) شهری در اسپانیا است که بر کنار رود ابر(2) واقع است و 13700 تن سکنه دارد. محصول آنجا چوب و قند است. (از لاروس). رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود. (1) - Tudela. (2) - Ebre.

تودماغی.

[دَ] (ص نسبی) صدائی که بخشی از آن از بینی برآید. خیشومی. (فرهنگ فارسی معین): با صدائی تودماغی گفت...

تودن.

[تَ وَدْ دُ] (ع مص) نرم گردیدن چرم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || دباغی کردن. || تر نهادن در آب. || تر نهاده شدن، لازم و متعدی است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تودؤ.

[تَ وَدْ دُءْ] (ع مص) برابر شدن بر کسی زمین و یا فراگرفتن آن و یا ویران کردن و یا بشکستن: تودأت علیه الارض. || منقطع گردیدن و پنهان شدن اخبار از کسی: تودأت علیه و عنه الاخبار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). || گرفتن مال خود را: تودأ زید علی ماله. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || هلاک کردن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). رجوع به تودی ء شود.

تودوک.

(اِخ)(1) امپراتور انام (1830 - 1883 م.). آزار و شکنجه ای که او نسبت به مبلغان دین مسیح روا داشت موجب دخالت نظامی دولت فرانسه در کوشن شین و سپس لشکرکشی به تونکن گردید. (از لاروس). (1) - Tu-Duc (Hoang-Nham).

تودوه.

(ص، اِ) جفت که ضد طاق باشد. (فرهنگ رشیدی) (از برهان) (انجمن آرا) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از فرهنگ جهانگیری). تروده و زوج و دوگانه نیز گویند. (ناظم الاطباء). اما بدین معنی تروه بضم راء و واو معروف در فصل راء گذشت و در نسخهء سروری توروه به ضم تاء و فتح راء مهمله و واو دوم، و تودوه، به ضم تاء و دال مهمله آورده، والله اعلم. (فرهنگ رشیدی). به این معنی بجای دال ابجد، رای قرشت هم آمده است. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج). رجوع به تروه و تروده و توروه شود.

توده.

[دَ / دِ] (اِ) تل و پشتهء خاکستر و خرمن غله و امثال آن باشد و هر چیز که بر بالای هم ریزند. (برهان). پشته و تل و خرمن غله و امثال آن و ریگ بسیار که بر بالای هم ریزند. (انجمن آرا) (آنندراج). تل و پشته و انبار و خرمن و تپه و پشتهء خاکستر و هر چیز روی هم انباشته. (ناظم الاطباء). کوده. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص461). چیزی باشد که آن را چون تلی سازند مانند خرمن جو و گندم و غیر آن. (صحاح الفرس). تل و پشته و خرمن و قبهء غله را نیز گویند. (اوبهی). فراهم کردهء چیزی یا چیزهایی بشکل خرمنی شبیه مخروطی: تودهء خاک، تودهء سنگ و غیره. کُپّه. با شدن و با کردن صرف شود. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : ز کشته به هر سو یکی توده بود گیاهان به مغز سر آلوده بود.فردوسی. اگر شاه را دل ز گیلان بخست ببرّیم سرها ز تنها بدست دل شاه خشنود گردد مگر چو بیند بریده یکی توده سر.فردوسی. پدید آمد آن تودهء شنبلید دو زلف شب تیره شد ناپدید.فردوسی. آری به مهره های سقط ننگرد کسی کاو را به توده پیش بود درّ شاهوار.فرخی. بگو آن تودهء گل را بگو آن شاخ نسرین را بگو آن فخر خوبان را، نگار چین و ماچین را. فرخی. یک توده شاره های نگارین به ده درست یک خیمه بردگان دوآیین به ده درم.فرخی. فزون از آن نبود ریگ در بیابانها که پیش شاه جهان بود تودهء گوهر.عنصری. دگر جای دیدند چندین گروه ز عنبر یکی توده مانند کوه.(گرشاسبنامه). گاو لاغر به زاغذ اندر کرد تودهء زر به کاغذ اندر کرد. ؟ (از حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). نشیب و توده و بالا همه خاموش و بی جنبش چو قومی هر یکی مدهوش و درمانده به سودائی. ناصرخسرو. بر فلک زآن مسیح سر بفراشت که بر این خاک توده خانه نداشت.سنائی. تکیه بر استخوان توده کرده بود. (کلیله و دمنه). شهبازگوهری چه کنی قبه های دود سیمرغ پیکری چه کنی توده های خاک؟ خاقانی. دست کمال بر کمر آسمان نشاند آن گوهر ثمین که در این خاک توده بود. خاقانی. مهدی که بیند آتشِ شمشیر شاه گوید دجال را به تودهء خاکستری ندارم. خاقانی (دیوان چ سجادی ص281). و قصر مشید... که او ساخته بود هنوز تودهء آن باقی است. (تاریخ طبرستان). کم آواز هرگز نبینی خجل جوی مشک بهتر که یک توده گل. (بوستان). خواجه فرمودند آرزوی شما چیست، اصحاب گفتند بریانی. در آن نزدیک توده ای بود به غایت بزرگ. اشارت فرمودند... اصحاب چون برآمدند سواری آمد و خوان آراسته آورد... (انیس الطالبین بخاری ص92). - توده توده؛ پشته پشته. تل تل. خرمن خرمن : گهی چون تخته تخته ساده سیم اندر هوا برهم گهی چون توده توده سوده کافور است بر بالا. مسعودسعد. - تودهء خاک؛ تل خاک و تپهء خاک. (ناظم الاطباء). - توده های خاک؛ طبقات زمین. (ناظم الاطباء). - || هفت اقلیم. (ناظم الاطباء). - || کالبدهای آدمی. (ناظم الاطباء). || انبوه مردم. عامهء خلق. (فرهنگ فارسی معین). گروه و جمعیت از مردم. (حاشیهء برهان چ معین). مردم عادی. اکثریت مردم. عامه.

تؤدة.

[تُ ءَ دَ] (ع اِمص) (از «وءد») آهستگی و درنگی. تُؤْدَة. (منتهی الارب). رجوع به تواد شود.

تؤدة.

[تُءْ دَ] (ع اِمص) تُؤَدَة. (منتهی الارب). رجوع به مادهء قبل شود.

تؤدة.

[تُءْ دَ] (ع اِ) توأد. رجوع به همین کلمه شود.

توده.

[دِ] (اِخ) دهی از دهستان زوارم است که در بخش شیروان شهرستان قوچان واقع است و 317 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

توده چاه.

[دِ] (اِخ) دهی از دهستان ویسیان است که در بخش ویسیان شهرستان خرم آباد واقع است و 300 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

توده رو.

[دِ] (اِخ) دهی از دهستان کاکاوند است که در بخش دلفان شهرستان خرم آباد واقع است و 360 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

توده زن.

[دِ زَ] (اِخ) دهی از دهستان برده سره است که در بخش اشترینان شهرستان بروجرد واقع است و 776 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

توده شناسی.

[دَ / دِ شِ] (حامص مرکب)این کلمه در فرهنگستان ایران بجای فولکلور(1) پذیرفته شده و آن علم به آداب و عادات و رسوم عامهء مردم و ترانه های محلی و مجموع افسانه ها و تصنیفها و... عامیانه است. رجوع به واژه های نو فرهنگستان ایران شود. (1) - Folklore.

تودهء کافور.

[دَ / دِ یِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) انبار برف. (ناظم الاطباء). بمجاز، تل برف. پشتهء برف : بر کوه از آن تودهء کافور گرانبار خورشید سبک کرد سر آن بار گران را. سنائی. گر به دی مه بر زمین مرده از بهر حنوط تودهء کافور و تنگ زعفران افشانده اند. خاقانی. || تن و سرین سفید. (ناظم الاطباء). || تلی از کافور. پشتهء کافور.

توده کردن.

[دَ / دِ کَ دَ] (مص مرکب)چون تلی ساختن، مانند خرمن جو و گندم و مانند آن. (صحاح الفرس از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). تپه کردن. پشته کردن. تل کردن. انباشته کردن. جمع کردن و فراهم ساختن چیزی : چو توده همی کرد زر و گهر بها برگرفت آن خر چاره گر. فردوسی (از لغت فرس اسدی چ اقبال ص461). بفرمود شاه جهان تا سلیح بیارند تیغ و سنان و رمیح ز برگستوان و ز رومی کلاه یکی توده کردند تا چرخ ماه.فردوسی. ببردند پیشش گروهاگروه یکی توده ای کرده بر سان کوه.فردوسی. خیز تا گل چنیم و لاله چنیم پیش خسرو بریم و توده کنیم. فرخی (از لغت فرس اسدی چ اقبال ص461). جود او را به خواب دیدم دوش پیش او توده کرده زیور و زر.فرخی. گهی شب روز کردم زآن دو عارض گهی گل توده کردم زآن دو رخسار.فرخی. یکی غله مردادمه توده کرد ز تیمار دی خاطر آسوده کرد. سعدی (بوستان). رجوع به توده و دیگر ترکیبهای آن شود.

توده گشتن.

[دَ / دِ گَ تَ] (مص مرکب)تل شدن. انباشته گشتن. خرمن گشتن. جمع شدن. فراهم گشتن : چو از خون در و دشت آلوده گشت ز کشته به هر جای بر توده گشت.فردوسی. رجوع به توده و دیگر ترکیبهای آن شود.

تودی ء .

[تَ] (ع مص) (از: «ودء») برابر کردن زمین را بر کسی: ودأ علیه الارض تودیئاً. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). تودئة. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || هلاک کردن قوم را: ودأ فلان بالقوم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تودیج.

[تَ] (ع مص) رگ گردن بریدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به ودج شود.

تودیر.

[تَ] (ع مص) در مهلکه افکندن کسی را یا ورغلانیدن بر آنچه بدان در مهلکه افتد. || پیک فرستادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || یک سو و دور کردن. یقال: وَدِّرْ وجهک عنی؛ ای نحه و بعدهُ. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || دفع نمودن بدی و فساد را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || بیهوده و پریشان کردن مال را و اسراف نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || گمراه ساختن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تودیس.

[تَ] (ع مص) پنهان گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || رویانیدن زمین گیاه را چنانکه بپوشد روی آن را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || چرانیدن ستور در گیاه نخست برآمده. (از اقرب الموارد). رجوع به تودس شود. || تمام نکردن سخن را: ودس الیه بکلمة؛ طرحها. (از اقرب الموارد). رجوع به ودس شود.

تودیع.

[تَ] (ع مص) بدرود کردن. (تاج المصادر بیهقی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (زوزنی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). وداع کردن. (غیاث اللغات) (آنندراج) : برگ تحویل می کند رمضان بار تودیع بر دل اخوان.سعدی. || دست بداشتن. (تاج المصادر بیهقی) : و قوله تعالی: ماودَّعک ربک و ماقلی. (قرآن 3/ 93)؛ و قالوا ماترکک. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || پروردن گشن را برای گشنی. (تاج المصادر بیهقی). ذخیره داشتن گشن را جهت گشنی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || سپرد کردن. (غیاث اللغات) (آنندراج). سپردن چیزی به کسی. گذاشتن چیزی در جائی. ج، تودیعات. (فرهنگ فارسی معین). || رخصت کردن. (غیاث اللغات) (آنندراج). || چیزی در جای نهادن تا تباه نشود. (تاج المصادر بیهقی). در جامه دان نهادن جامه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || ودع آویختن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || ودع در گردن کودک انداختن. || ودع در گردن سگ انداختن. (از اقرب الموارد). رجوع به ودع شود.

تودیع کردن.

[تَ تُو کَ دَ] (مص مرکب)وداع کردن. بدرود کردن یکدیگر را : ای کف و دست و ساعد و بازو همه تودیع یکدگر بکنید.سعدی (گلستان). رجوع به تودیع شود.

تودیک.

[تَ] (ع مص) چربشناک گردانیدن دست را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). چربش گوشت در ثرید قرار دادن. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

تودین.

[تَ] (ع مص) تر کردن و تر نهادن در آب و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || کوتاه گردانیدن چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || به عصا زدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تودیة.

[تَ یَ] (ع مص) (از: ودی) ودی انداختن: ودی تودیة. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). || (اِ) چوبی که بر پستان ناقه بندند چون کم شیر گردد تا شیر جمع شود. ج، توادی. || (ص) مرد کوتاه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

توذ.

(اِخ) قریه ای است از قراء سمرقند که در سه فرسنگی آن واقع است. محمد بن ابراهیم بن خطاب توذی و پسر او ابواللیث نصربن محمد بن ابراهیم توذی بدان نسبت دارند. (از معجم البلدان).

توذ.

(اِخ) قریه ای است از قراء مرو... و اکثر آن را توث نامند. (از معجم البلدان).

توذرنج.

[ذَ رَ] (معرب، اِ) معرب تودری. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به توذری و تودری شود.

توذری.

[ذَ] (معرب، اِ) معرب تودری. (بحر الجواهر از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به تودری شود.

توذف.

[تَ وَذْ ذُ] (ع مص) توذیف. (منتهی الارب). گام نزدیک نهادن و دوش جنبان، خرامان رفتن و شتاب رفتن. (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به توذیف شود.

توذل.

[تَ وَذْ ذُ] (ع مص) بریدن گوشت را بی تقسیم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از تاج العروس) (از اقرب الموارد).

توذن.

[تَ وَذْ ذُ] (ع مص) حیله کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || صرف کردن و برگردانیدن. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || زدن. (از اقرب الموارد از لسان العرب). || به شگفت آوردن چیزی کسی را. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || فضیلت نهادن خود را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

توذیر.

[تَ] (ع مص) تلاق زن بریدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || پاره پاره کردن گوشت را. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || نیش درزدن جراحت. (تاج المصادر بیهقی). نشتر فروبردن به جراحت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

توذیف.

[تَ] (ع مص) گام نزدیک نهادن. دوش جنبان و خرامان رفتن و شتاب رفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به توذف شود.

توذیم.

[تَ] (ع مص) دوال بستن بر گردن سگ تا معلوم شود که معلم است. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || افزودن. یقال: وذمت علی الخمسین؛ ای زدت علیها. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بریدن. || علاج کردن وذم ناقه را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تور.

[تَ وَ] (اِ) تبر هیزم شکنی را گویند، چه در فارسی «با» به «واو» و برعکس تبدیل می یابد. (برهان) (آنندراج). تبری که بدان هیزم شکنند. (ناظم الاطباء). تبر. الفاس. تور لگام(1). (السامی فی الاسامی). خرت؛ سوراخ انگشتری و سوراخ تور و آنِ بیل و جز آن. (مهذب الاسماء از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). (1) - در فصل سرج و لجام و غیره. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تور.

(ص) تیره. تاریک. (فرهنگ فارسی معین) : آن کس که داشت آنچه نداری تو، او کجاست کار چو تار او همه آشفته گشت و تور. ناصرخسرو.

تور.

(ص، اِ) گیاهی باشد ترش مزه که آن را در آش ها کنند. (برهان). گیاهی است ترش مزه، که آن را ترشه نیز گویند و در آشها کنند. (فرهنگ رشیدی) (از فرهنگ جهانگیری). گیاهی ترش که در آش کنند. (ناظم الاطباء). نام گیاهی است ترش مزه. (غیاث اللغات) (الفاظ الادویه). || دلاور و پهلوان و بهادر. (برهان). گرد و پهلوان و دلاور. (فرهنگ جهانگیری). شجاع و بهادر. (فرهنگ رشیدی). پهلوان و بهادر. (غیاث اللغات). پهلوان دلیر بی باک و بهادر. (ناظم الاطباء). غازی. (برهان). پهلوان و گُرد و دلیر. (انجمن آرا) (آنندراج). در اوستا توره(1) به هیأت صفت نام قوم تورانی است «توایریا»(2) نیز صفت است؛ یعنی متعلق به توران، تورانی. کلمهء توره را به معنی دلیر و پهلوان گرفته اند چنانکه در سانسکریت نیز به همین معنی آمده. در فرهنگهای پارسی هم به معنی دلاور و پهلوان آمده... (حاشیهء برهان چ معین) : هیچ توری را نفرماید خرد پیکار تو(3) ور بفرماید بخاک(4) اندر شود مستور تور. قطران (از فرهنگ جهانگیری). || تفحص کردن و تجسس نمودن. (برهان). جستن و تفحص. (فرهنگ جهانگیری). به معنی جستجو و تفحص، یوز است نه تور. (فرهنگ رشیدی). و اینکه در جهانگیری به معنی جستجو آورده و توریدن را مصدر آن گرفته ظن غالب است که یوزیدن را به تصحیف خوانده باشد، چه یوزیدن به معنی جستجو کردن آمده. (انجمن آرا) (آنندراج). پرسش و استفسار و تلاش و تفحص و تجسس. (ناظم الاطباء). || وحشت و رمیدن و تولیدن؛ یعنی به طرفی رفتن و دور شدن باشد. (برهان). به معنی رم آمده و توریدن به معنی رمیدن بود و آن را تولیدن نیز گویند. (فرهنگ جهانگیری). شورش و وحشت و توریدن مصدر آن. (فرهنگ رشیدی). پس کشیدگی و فرار و هزیمت. (ناظم الاطباء). || در مازندران به معنی خشمگین و عبوس و در تهران، وحشی، متوحش، ناآموخته، بی تجربه، ناآزموده: تور شدن کبوتر، تور شدن باز. کبوتر تور شد. کبوتر را تور کردی. این پسر، تور است؛ یعنی آداب و رسوم نداند. (از یادداشت های به خط مرحوم دهخدا). معنی اصلی تور چنین چیزی است (دلاور و دلیر...) ولی چون تورانیان دشمن ایران بوده اند بعدها از این کلمه معنی دیوانه و وحشی اراده کرده اند چنانکه در لهجهء کردی و گیلکی به همین معنی استعمال میشود. (حاشیهء برهان چ معین). دیوانه در لهجهء کردی و گیلکی. (یسنا ص 53). || اسب توسن و ناآرام، در پارس بسیار استعمال کرده اند. (انجمن آرا) (آنندراج). || معشوق و مطلوب هرجائی را نیز گویند. (برهان). معشوق. (ناظم الاطباء) : پی تور جُستن روانی چو خران ازین خانواده بدان خانواده. سوزنی (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || ضیافت و مهمانی. (برهان). ضیافت و مهمان نوازی. (ناظم الاطباء). || به معنی اندک و قلیل هم آمده است. (برهان). خرد و اندک و قلیل. || زن بی شوهر و بیوه. || ظرف و آوند و دام. (ناظم الاطباء). || دام ماهی. (غیاث اللغات). تور ماهی گیری. دامی که بدان ماهی صید کنند. (ناظم الاطباء). شبکه. دام. شبکه(5)که بدان ماهی گیرند. منسوجی با شبکه های فراخ، گرفتن ماهی را. دام ماهی گیران. بیاحة. شبکهء صیاد. شبکه برای گرفتن طیور. چیزی از رسن مشبک سازند برای گرفتن ماهی در دریا یا رود. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا). ...که از نخ ضخیم و ریسمان بافند و بدان ماهی صید کنند. (فرهنگ فارسی معین). || دام؛ یعنی ظرفی که از طناب درهم کرده با شبکه های بزرگ که کاه در آن کنند و گاه بر شتر و جز او بار کنند. کونده که کاه در آن کنند و بر شتر و جز آن نهند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || پارچه با سوراخهای خرد که شیئی پشت آن توان دید. دیداری. پارچه و نوار مشبک. جامهء دیداری. توری(6). (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). پارچهء نازک مشبک که از نخ و مانند آن بافند و آن را برای پرده و اشیاء دیگر بکار برند. (فرهنگ فارسی معین). در ترکی جالی را گویند که بر محفهء سواری عرایس و بیگمات اندازند. (غیاث اللغات). (1) - Tura. (2) - Tuirya.
(3) - ن ل: او. (4) - ن ل: بخون. (5) - Rets. (6) - Tulle.

تور.

[تَ] (ع مص) جاری و روان شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (اِ) میانجی میان قوم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). پیام آورندهء میان دلدادگان. (از اقرب الموارد). رجوع به تورة شود. || (اِ) ظرفی است که بدان آب خورند و دست و روی شویند (مذکر است). (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ظرف کوچک: و کان یتوضأ بالتور. (از اقرب الموارد). طست و تور و طاجن فارسی معرب است. (از المعرب جوالیقی ص 86 و 221). || طبق شمع. ج، اتوار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). شمعدان. (دزی ج 1 ص 154).

تور.

(اِخ) ولایت توران را نیز گویند. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی) (از غیاث اللغات) (از انجمن آرا) (از آنندراج). ولایت توران زمین. (شرفنامهء منیری). نام مملکت توران. (ناظم الاطباء). ولایتی که فریدون به تور داد و به نام او توران موسوم شده... و توران غیر ترکستان بوده، در قدیم الایام آن ولایت را پارسیان دهستان و ایرانشهر می خوانده اند، چون به تور داده شد توران خواندند؛ یعنی مال تو و توران محدود بوده از سوی جنوب به تخارستان و جبال جترال و از سوی شمال به بلاد خوارزم و دشت قبچاق و از جانب مغرب به دریای جرجان و خراسان و از مشرق به ارض ترکستان و مغولستان. و چون عرب بر آن ولایت مستولی شدند به ماوراءالنهر موسوم شد و محتوی است بر اقلیم چهارم و پنجم و کوهستان آن ولایات بیشتر از بیابان است. قوم اوزبک و تراکمه و افغان در آن ساکنند... (انجمن آرا) (آنندراج) : ز شهری به داد آمدستیم دور ز ایران ازآن سوی، زآن سوی تور. فردوسی (از انجمن آرا). تو گاهی نبیره کشی گاه پور بهانه ترا جنگ ایران و تور. فردوسی (از فرهنگ جهانگیری). میان را ببندد به کین پدر کند کشور تور زیر و زبر.فردوسی. گر کین تو بگذرد سوی هند ور خشم تو، ره برد سوی تور.امیر معزی. گر آن کیخسرو ایران و تور است چرا بیژن شد اندر چاه یلدا.خاقانی. گویند که مرز تور و ایران چون رستم پهلوان ندیده ست.خاقانی. اگر تخت چین خواهی و تاج تور(1) ز فرمانبری نیست این بنده دور.نظامی. بگفت ای خداوند ایران و تور که چشم بد از روزگار تو دور. سعدی (بوستان). رجوع به توران شود. (1) - به معنی تور (پسر فریدون) نیز ابهام دارد.

تور.

(اِخ) نام پسر بزرگ فریدون است که تورج باشد و این نام در مؤید الفضلاء با «زای» فارسی هم آمده است. والله اعلم. (برهان). پسر بزرگترین فریدون است که ولایت توران بنام او موسوم گشته. (فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی) (از انجمن آرا) (از آنندراج) (از غیاث اللغات) (از ناظم الاطباء). همان تورج است. (از شرفنامهء منیری)... سلم نیز از مادر او بوده و برادر دیگر ایشان که ایرج باشد از زن دیگر بوده... آخرالامر تور و سلم بعد از کشتن ایرج، به دست منوچهر کشته شدند و سر آن دو برادر را به شهر سارویهء مازندران که به ساری معروف است آورده پهلوی سر ایرج دفن کردند و بر سر هر یک گنبدی برآوردند که هنوز به سه گنبدان مشهور است... (انجمن آرا) (آنندراج). پهلوی، توژ. (سبک شناسی بهار ج 1 ص 214 و 342). ...در اوستا نام دو خاندان پارسا که توره(1) نام داشتند آمده. (فروردین یشت بند 113 و 123). در داستانهای ملی ما فریدون، در اوستا: ثره تئونه(2) پسر آتبین در اوستا اثویه(3)، ممالک خود را در میان سه پسرش سرم (سلم)، تور و ایرج بخش کرد. هر یک از این سه پسر نام خود را به قلمرو حکومت خویش داده، سرمان و توران و ایران نامیدند... . (حاشیهء برهان چ معین) : ورا تور خوانیم، شیر دلیر کجا ژنده پیلش نیارد به زیر.فردوسی. نهفته چو بیرون کشید از میان به سه بهره کرد آفریدون، جهان نخستین به سلم اندرون بنگرید همه روم و خاور مر او را گزید دگر تور را داد توران زمین ورا کرد سالار ترکان و چین وز آن پس چو نوبت به ایرج رسید مر او را پدر شهر ایران گزید.فردوسی. رجوع به سبک شناسی بهار ج 1 ص 8، 354 و ج 2 ص 125 و 244 و التفهیم بیرونی ص 194، 195 و یشتها ج 1 ص 194، 207، 208، 214 و ج 2 ص 47 و 51 و 53 و توران شود. (1) - Tura. (2) - Thraetaona. (3) - Athwya.

تور.

(اِخ) ...فرزند جمشید از دختر گورنگ پادشاه کابل. (حاشیهء برهان چ معین). پسر جمشید جم است که در سیستان از دختر گورنگ شاه بهم رسید و او جد بزرگ زال و رستم است و پسرش شیداسب نام داشته و او پدر تورک است و نسب ایشان در گرشاسب نامهء اسدی و بعضی تواریخ مسطور است. (انجمن آرا) (آنندراج) : دل و جان جم گشت از او شادکام نهاد آن دل افروز را تور، نام. (گرشاسب نامه). رجوع به مزدیسنا ص 417 شود. تور. (اِخ) نام دختر ایرج است که زن منوچهر باشد. (برهان) (ناظم الاطباء).

تور.

(اِخ) ترک را نیز گویند که نقیض تاجیک است. (برهان). مردم ترک. ضد تاجیک. (ناظم الاطباء). رجوع به تورانیان و سبک شناسی بهار ج 2 ص 244 شود.

تور.

(اِخ)(1) مرکز ایالت قدیم تورن(2) و ایالت اندر - اِ - لوار(3) کنونی فرانسه که بر ساحل رود لوار و جنوب غربی پاریس واقع است و 83600 تن سکنه دارد. این شهر اسقف نشین و دارای مدرسهء مقدماتی طب و داروسازی است. کلیسای سن گاتین(4) که متعلق به قرون 13 و 14 و 15 م. است در آن واقع است. محصول آنجا شراب و دیگر مشروبات الکلی و کنسروهای غذایی و موم و فراورده های شیمیایی و پارچه های ابریشمی و فرش و اجناس یراق دوزی شده و ظروف چینی و جز این هاست. این شهر موطن هنرمندان و نقاشان سرشناس فرانسه است که از آن جمله باید بالزاک نویسندهء بزرگ را نام برد. در دوران جنگ دوم جهانی مرکز دفاع ملت فرانسه به ضدیت با اشغالگران گردید و خسارات فراوانی بر آن وارد شد. شهر تور دارای 11 بخش و 126 بلوک است که جمعاً 235700 تن سکنه دارد. (از لاروس). رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود. (1) - Tours. (2) - Touraine. (3) - Indre-et-Loire. (4) - Saint-Gatien.

تور.

[تْوِ / تِ وِ] (اِخ)(1) نام قدیمی شهر کالینین(2) فعلی در روسیّه است که بر کنار رود ولگا واقع است و 240000 تن سکنه دارد. در این شهر کارخانه های تصفیهء فلزات و نساجی و دیگر تولیدات صنعتی وجود دارد. (از لاروس). رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود. (1) - Tver. (2) - Kalinine.

تور.

[تُرْ] (اِخ)(1) پسر اودن(2) و خدای جنگ در نزد مردم اسکاندیناو. (از لاروس). رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود. (1) - Thor. (2) - Odin.

تورآغای.

(اِخ) دهی از دهستان اوجان که در بخش بستان آباد شهرستان تبریز واقع است و 289 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

تورا.

(هزوارش، اِ) به لغت زند و پازند گاو را گویند که به عربی بقر خوانند. (برهان) (آنندراج). به لغت زند و پازند گاو نر و گاو ماده. (ناظم الاطباء). هزوارش ثورا(1) یا ثوره(2)، پهلوی گاو(3). (حاشیهء برهان چ معین). (1) - thora. (2) - thora. (3) - gav.

تورا.

(اِ) قسمی از پرده که در پشت آن بهادران تیراندازی می کنند. (ناظم الاطباء).

تورا.

(ازترکی، اِ) سالار و پیشوا. (ناظم الاطباء).

تورء .

[تَ وَرْ رُءْ] (ع مص) فراگرفتن زمین کسی را: تورأت علیه الارض؛ فراگرفت او را زمین. حکاه ابن جنی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

توراب.

[تَ] (ع اِ) لغتی است در تراب. (منتهی الارب). مرادف تراب؛ یعنی خاک. (ناظم الاطباء). خاک. (مهذب الاسماء). تَورَب. تَیرَب. به معنی تراب؛ یعنی خاک. (از اقرب الموارد). رجوع به تراب و تورب و تیرب شود.

تورات.

[تَ] (اِخ) توراة. توریة. اسفار پنجگانهء(1) موسی. معرب «تورة» عبری است و معنی آن شریعت و وصیت است که همهء آن بر عهد قدیم اطلاق می شود. (از اقرب الموارد). کتاب موسی (ع). (ناظم الاطباء). عهد عتیق. صورة العتیقة. (ابن الندیم). در عبری تورا(2) نامی است که یهودان به قانون موسی دهند. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا). اسفار پنجگانه یا پنج کتاب موسی عبارت است از: 1 - ژنز(3) یا سِفْرِ تکوین(4) تا استقرار عبرانیان در مصر. 2 - جلای وطن(5) یا سِفْرِ خروج(6). 3 - سِفْرِ لاویان(7) یا احکام صریح مذهبی(8). 4 - سِفْرِ اعداد(9) یا شرح نیروی مادی قوم. 5 - سِفْرِ تثنیه(10) یا مکمل کتابهای یادشدهء قبل. (از لاروس) : یا اهل الکتاب لم تحاجون فی ابراهیم و ماانزلت التوریة و الانجیل الا من بعده أَفلاتعقلون. (قرآن 3 / 65). و کیف یحکمونک و عندهم التوریة فیها حکم الله... . (قرآن 5 / 43). به زرق تو این بار غره نگردم گر انجیل و تورات پیشم بخوانی.منوچهری. رجوع به نشوءاللغة ص 68 و مزدیسنا و یشتها و فرهنگ ایران باستان و مادهء بعد شود. (1) - Pentateuque. (2) - Thora. (3) - La Genese. (4) - La Creation. (5) - L'Exode. (6) - La Sortie d'Egypte. (7) - Le Levitique. (8) - Le livre des prescriptions
religieuses. (9) - Les Nombres. (10) - Le Deuteronome.

تورات الثمانین.

[تَ تُثْ ثَ] (اِخ)توراتی است که گویند هشتاد نفر هر یک جدا آن را ترجمه کرده اند و بعضی آن را تورات السبعین نامند. (از مفاتیح از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به تورات السبعین و تورات شود.

تورات السبعین.

[تَ تُسْ سَ] (اِخ)(1)تورات الثمانین. هفتادکرد. ترجمه ای است از تورات که 72 تن از علمای یهود آن را به امر بطلمیوس فیلادلف(2) پادشاه مصر از عبری به یونانی برگردانده و آن را ورسیون آلکساندرین نیز نامند، بنام محلی که این کار بدانجا انجام شد؛ یعنی جزیره ای به اسکندریه، موسوم به فارس. رجوع به عیون الانباء ابن ابی اصیبعة ج 1 ص 72 شود. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا). ...این ترجمه که قدیمی ترین و مشهورترین ترجمه های تورات است در سالهای 282 و 283 ق.م. بوسیلهء 72 تن از یهودیان مصر و به امر بطلمیوس فیلادلف انجام گرفته است. (از لاروس). رجوع به تورات الثمانین و تورات شود. (1) - Septante (version des). (2) - Ptolemee Philadelphe.

توراتی.

[تَ] (اِخ) رجوع به سعدان بن الحسن بن سلیمان شود.

توراکینا.

(اِخ) ...خاتون. زوجهء اوکتای بن چنگیزخان و مادر کیوک خان است که پس از اوکتای قاآن چندی به جای شوهر حکم راند. رجوع به تاریخ جهانگشا ج 1 ص 34، 195، 200، 203 و 206 و ج 2 ص 241، 243، 244 و 247 و حبیب السیر چ خیام ج 3 ص 55 و 56 و تاریخ مغول اقبال شود.

تورالیک.

(از ترکی، اِ) لقب شاهزادگی. (ناظم الاطباء).

توران.

(اِخ) نام ترکستان است و بعضی از خراسان و آن از مشرق است. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص 367). ولایت ماوراءالنهر است. (فرهنگ جهانگیری). ملک ماوراءالنهر، منسوب به تور. (فرهنگ رشیدی). نام ولایتی است بر آن طرف آب آموی؛ یعنی ماوراءالنهر. (برهان). چون این ملک را فریدون به تور، پسر بزرگ خود داده بود به توران موسوم شد. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری). ملکی است معروف، منسوب به تور که پسر فریدون بود. (غیاث اللغات) (آنندراج). جمیع بلاد ماوراءالنهر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). کلمهء توران، نام سرزمین تورانیان است، در پهلوی توران(1)مرکب از «تور» + «آن» (پسوند نسبت و مکان). سرزمین توران به ایران ویج یا مملکت خوارزم متصل بوده، از طرف مشرق تا دریاچهء آرال - که جغرافی نویسان قرون وسطی آن را دریاچهء خوارزم نیز نامیده اند - امتداد داشته است. جنگهای ایرانیان و تورانیان بخش مهم داستانهای ملی ما را تشکیل میدهد. پادشاه توران، افراسیاب (در اوستا فرنره سینه(2))، با پادشاهان پیشدادی و پس از آن با پادشاهان کیانی در زد و خورد بوده است. در اوستا از این جنگ یاد شده و غیرمستقیم حدود خاک توران تعیین شده است. بطلمیوس جغرافیانویس یونانی قرن دوم میلادی تور را ناحیهء خوارزم دانسته(3). خوارزمی (نیمهء دوم قرن چهارم هجری) در مفاتیح العلوم ص 114 می نویسد: مرز توران معمولاً نزد ایرانیان ممالک مجاور جیحون است. در شاهنامه توران مملکت ترکان و چینیان است که بواسطهء جیحون از ایران جدا می شود. در کتب ایرانی و عرب قرون وسطی تمایل مخصوص به اطلاق توران به سرزمین ماوراءالنهر مشاهده می شود. نزد خاورشناسان، تورانیان طوایفی بودند در دشتهای روسیه و مستملکات آسیایی روس حالیه، یا طوایف چادرنشینی که از دریای قفقاز تا رود سیحون (سیردریا) پراکنده بودند. از اوستا و کتب دینی پهلوی و داستانهای ملی و اقوال مورخان قدیم برمی آید که ایرانیان و تورانیان از یک نژاد بوده اند منتهی ایرانیان زودتر شهرنشین و متمدن شدند و تورانیان به همان وضع بیابان نوردی و چادرنشینی باقی ماندند. در کتب متأخر ناحیت ترک و خزر و چین و ماچین و تبت و شرق را به تفاوت خاک تور و ممالک روم و روس و آلان و مغرب را خاک سرم (سلم) دانسته اند. بر خلاف این پندار، توران و سرمان و دو مملکت دیگر سائینی و داهی (که در فروردین یشت آمده) هر چهار، مانند خود ایران مرز و بوم قوم آریائی است. (حاشیهء برهان چ معین) : به منذر بگوید که ای سرفراز جهان را به نام تو بادا نیاز نگهدار ایران و توران توئی به هرجای، پشت دلیران توئی.فردوسی. بدو گفت گرسیوز، ای شهریار به ایران و توران ترا نیست یار.فردوسی. جمال ملکت ایران و توران مبارک سایهء ذوالطول و المن.منوچهری. توران بدان پسر دهی، ایران بدین پسر مشرق بدین قبیله و مغرب بدان تبار. منوچهری. ای سپاهت را سپاهان، رایتت را، ری مکان ای ز ایران تا به توران بندگانت را وثاق. منوچهری. گر تخت کیان زند به توران جیحون به سر بنان شکافد.خاقانی. در اقلیم ایران چو خیلش بجنبد هزاهز در اقلیم توران نماید.خاقانی. دستم از نامهء او نافه گشای سخن است کآهوی تبت توران به خراسان یابم. خاقانی. شر اندک، خوار مشمر، زآنکه اصل فتنه ها کاندر ایران است و در توران، ز خون ایرج است. ابن یمین. رجوع به تاریخ مغول اقبال ص 92 و 435 و تاریخ گزیده و مجمل التواریخ و القصص ص 324 و یشتها و فارسنامهء ابن البلخی ص 12 و 83 و حبیب السیر چ خیام و جهانگشای جوینی ج 1 ص 73 و نزهة القلوب ج 3 ص 279 و ماللهند ص 102 و مجمل التواریخ گلستانه ص 324 و ترجمهء محاسن اصفهان ص 6 و 57 و 143 و مزدیسنا و تاریخ ادبیات برون ج 3 و یسنا و مجالس النفائس ص 264 و تاریخ ایران باستان ج 3 ص 2201، 2264، 2225، 2265 و تاریخ عصر حافظ و تورانیان شود. (1) - Turan. (2) - Franrasyana.
(3) - مارکوآرت، ایرانشهر ص 141.

توران.

(اِخ) دهی از بخش رامیان شهرستان گرگان است و 600 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

توران.

(اِخ) دهی از دهستان برزاوند است که در شهرستان اردستان واقع است و 149 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

توران.

(اِخ)(1) شهری است در ویتنام مرکزی (انام) که امروز آن را دانانگ نامند و 25 هزار تن سکنه دارد. این شهر بندری است که بر کنار خلیج زیبائی واقع است و محصول آنجا برنج و پنبه است. (از لاروس). رجوع به قاموس الاعلام ترکی ذیل کلمهء تورانه شود. (1) - Tourane.

توران.

(اِخ) دهی است به حران، از آن ده است سعد عروضی بن حسن و محمد فرازبن احمد. (منتهی الارب).

توران پشت.

[پُ] (اِخ) دهی از دهستان پشت کوه است که در بخش نیر شهرستان یزد واقع است و 1165 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیای ایران ج10).

تورانچه.

[چِ] (اِخ) نام شهری بود از بلاد تبرستان و آن را به تعریف تورانچه می گفته اند؛ یعنی توران کوچک و در معجم البلدان ترنجه نوشته. (انجمن آرا) (آنندراج). در مازندران رابینو «توران چر». رجوع به همین کتاب بخش انگلیسی ص132 شود.

توران خدای.

[خُ] (ص مرکب، اِ مرکب)خدای توران. پادشاه توران. فرمانروای توران : مگر شاه ارجاسب توران خدای که دیوان بدندی به پیشش بپای.دقیقی. هیونی فرستاد بگذارد پای بیامد به نزدیک توران خدای.فردوسی. رجوع به توران شود.

تور انداختن.

[اَ تَ] (مص مرکب)افکندن و گستردن تور در زمین و هوا و آب برای گرفتن مرغ و ماهی. (از یادداشتهای به خط مرحوم دهخدا). - به تور انداختن؛ در تداول مردم، صید کردن. به دام افکندن کسی یا شکاری را. رجوع به تور شود.

توران دخت.

[دُ] (اِخ) مصحف پوراندخت. رجوع به پوران دخت شود.

توران زمی.

[زَ] (اِخ) مملکت توران. توران زمین. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : نبودی دل من بدین خرمی که روی تو دیدم به توران زمی.فردوسی. رجوع به مادهء بعد شود.

توران زمین.

[زَ] (اِخ) توران زمی. مملکت توران. سرزمین توران : برفتش سیاوخش و آن را بدید مر آن را ز توران زمین برگزید.فردوسی. به منشور و فرطوس و خاقان چین بدان نامداران توران زمین.فردوسی. به توران زمین زادی از مادرت هم آنجا بد آرام و آبشخورت.فردوسی. سپه زآن کشیدم به اقصای چین که آرم به کف ملک توران زمین.نظامی.

توران سپاه.

[سِ] (اِ مرکب) سپاه توران. نیروی جنگی توران. توران سپه : دلیران و گردان توران سپاه بسی نیز با او فکنده به راه.فردوسی. بهشتم یکی نامه آمد ز شاه به نزدیک سالار توران سپاه.فردوسی. چو توران سپاه اندرآمد به تنگ بپوشید سهراب خفتان جنگ.فردوسی. رجوع به توران و دیگر ترکیبهای آن شود.

توران سپه.

[سِ پَهْ] (اِ مرکب)توران سپاه : بشد پیش توران سپه او به جنگ بغرید همچون دمنده نهنگ.فردوسی. تهمتن به توران سپه شد به جنگ بدانسان که نخجیر بیند پلنگ.فردوسی. دو بهره ز توران سپه کشته شد ز خونشان زمین چون گل آغشته شد. فردوسی. رجوع به توران و دیگر ترکیبهای آن شود.

توران ستان.

[سَ / سِ] (نف مرکب)ستانندهء توران. تسخیرکنندهء توران. توران گشای. از القاب رستم : ور عدو بیژن شبیخون است شاه رستم توران ستان باد از ظفر.خاقانی. رستم توران ستانست این خلف کز فر او ایلدگز را ملک کیخسرو میسر ساخته. خاقانی. رجوع به توران و دیگر ترکیبهای آن شود.

توران سرا.

[سَ] (اِخ) دهی از دهستان سنگر کهدمات است که در بخش مرکزی شهرستان رشت واقع است و 345 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

تورانشاه.

(اِخ) پادشاه ماوراءالنهر. (ناظم الاطباء). ملک توران. ... و یقال: لملکها [توران] توران شاه. (منتهی الارب). پادشاه توران، چنانکه ایرانشاه پادشاه ایران است. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). توران شه : بزرگان بر او گوهر افشاندند جهان پاک تورانشهش خواندند.فردوسی. که توران شه آن ناجوانمرد مرد نگه کن که با شاه ایران چه کرد.فردوسی. رجوع به توران شود.

تورانشاه.

(اِخ) نام وزیر. (غیاث اللغات) (آنندراج). خواجه جلال الدین وزیر شاه شجاع و ممدوح حافظ : خوشم آمد که سحر خسرو خاور می گفت با همه پادشهی بندهء تورانشاهم.حافظ. تورانشه خجسته که در من یزید فضل شد منت مواهب او طوق گردنم. حافظ. رجوع به دیوان حافظ چ قزوینی ص 388 و دستورالوزراء ص 249 و تاریخ گزیده و قاموس الاعلام ترکی شود.

تورانشاه.

(اِخ) برادر سلطان شاه بن قاورد که پس از برادر در سال 476 ه . ق. به سلطنت کرمان رسید و سیزده سال حکومت راند و در سال 487 ه . ق. درگذشت. رجوع به سلاجقهء کرمان و حبیب السیر و تاریخ افضل شود.

تورانشاه.

(اِخ) پسر طغرل شاه، از سلاجقهء کرمان که پس از پدر با برادرانش، بهرامشاه و ارسلانشاه به مدت هشت سال نزاع داشت و به هر چندگاه یکی از این سه نفر حاکم کرمان می شدند. رجوع به تاریخ گزیده ج 1 ص 479 و 480 و تاریخ افضل و قاموس الاعلام ترکی شود.

تورانشاه.

(اِخ) ابن قطب الدین تهمتن. پادشاه هرموز که از حدود 747-779 ه . ق. سلطنت کرد. (از اعلام دیوان حافظ چ قزوینی). رجوع به تاریخ عصر حافظ ج 1 ص 86، 137، 225، 226 و 355 و 375 شود.

تورانشاه.

(اِخ) خواجه جلال الدین... . حاکم ابرقو و نشاندهء شاه شجاع. رجوع به تاریخ گزیده ج 1 ص 696، 697، 706 و 707 و حبیب السیر ج 3 ص 305، 313 و 316 شود.

تورانشاه.

(اِخ) ملک المعظم. وی هشتمین از ملوک ایوبی مصر و پسر ملک صالح نجم الدین ایوب است که پس از وفات پدر در سال 647 ه . ق. به حکومت رسید و در جنگهای صلیبی شرکت کرد. رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.

تورانشاه.

(اِخ) ملک المعظم شمس الدوله فخرالدین ایوب. از امرای بنی ایوب است. وی در سودان و یمن جنگها کرد و فاتح شد و مدتی در دمشق و اسکندریه فرمانروا بود و در سال 576 ه . ق. درگذشت و مردی کریم بود. (از قاموس الاعلام ترکی). رجوع به اعلام زرکلی ج 1 ص 167 شود.

تورانشاهی.

(ص نسبی) منسوب به تورانشاه : تو دم فقر ندانی زدن از دست مده مسند خواجگی و مجلس(1) تورانشاهی. حافظ. (1) - ن ل: منصب.

توران کلا.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان میان رود سفلی است که در بخش نور شهرستان آمل واقع است و در حدود 100 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

توران گروه.

[گُ] (اِ مرکب) لشکر توران. تورانیان. توران سپاه : زدش بر زمین همچو یک لخت کوه پر از بیم شد جان توران گروه.فردوسی. ز شبگیر تا شب برآمد ز کوه سواران ایران و توران گروه.فردوسی. نه خاکست پیدا نه دریا نه کوه ز بس تیغ داران توران گروه.فردوسی. رجوع به توران و دیگر ترکیبهای آن شود.

تورانه.

[نَ / نِ] (اِ مرکب) به معنی معشوق. (فرهنگ رشیدی) (از انجمن آرا) (از آنندراج) : روزی ننهاد ایزد، در عمر چنان چیزی معشوقهء وامق را، تورانهء رامین را. پوربهاء (از فرهنگ رشیدی).

تورانه.

[نِ] (اِخ) دهی از دهستان شهر نوبالا ولایت باخرز است که در بخش طیبات شهرستان مشهد واقع است و 165 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

تورانه.

[نِ] (اِخ) دهی از دهستان مشهد ریزهء بالا ولایت باخرز است که در بخش طیبات شهرستان مشهد واقع است و 537 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

تورانی.

(ص نسبی) منسوب به توران و ترکمان. (ناظم الاطباء). مردم توران زمین : آن همه شاهان ایرانی و تورانی کجاست کز نهیب تیغشان بسته کمر جوزاستی. نجم الدین دایه (از سبک شناسی بهار ج 3 ص 22). || زبان مردم توران. زبانهای تورانی. السنهء اقوام تاتار و ترک و مغول و مانند آنهاست. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا). رجوع به مزدیسنا و ایران باستان ج 3 ص 2225 و 2226، 2269 و 2574 و تورانیان شود.

تورانی.

(اِخ) دهی از دهستان درب قاضی است که در بخش حومهء شهرستان نیشابور واقع است و 179 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

تورانیان.

(اِخ)(1) کلیهء مردم اورال آلتائی که در آسیای مرکزی و شمالی و در شمال کشور ایران سکونت دارند و اقوام هن(2) و مجار و ترک از این قومند. (از لاروس). مردم توران زمین. ساکنان سرزمین توران. مرحوم بهار در سبک شناسی آرد: ... یکی تورانیان؛ یعنی فرزندان تور، پسر فریدون که محل سکونت آنها به قول خداینامه و شاهنامه مشرق ایران و ماوراءالنهر بوده است. این دسته مطابق تحقیقات علمی، طوایفی بوده اند آریائی نژاد و از تیرهء «سکا» که زبان و آداب آنان ایرانی بوده است و تنها در کیش و تربیت اجتماعی با ایرانیان غربی و شمالی و جنوبی فرق داشته اند. مذهب آنان غالباً پرستیدن عناصر آفتاب و یا بت پرستی بوده است و گروهی شمنی مذهب، که آن نیز شعبه ای از بت پرستی است و از بودائی مأخوذ است بوده اند. شغل آنان چوپانی و صحراگردی و کارشان تاخت و تاز و حمله بر ممالک همسایه برای یافتن چراگاه بوده است. این مردم دیرگاه در ترکستان شرقی با اقوام زردپوست همجوار، و مشغول جنگ و پیکار بودند و در عهد ساسانیان و خاصه انوشیروان با طوایفی از ترکان آلتائی آمیزش یافتند. مردم ماوراءالنهر تا حدود تبت همه از این جنس بوده و همواره در برابر فشار طوایف آلتائی و ساکنان مغولستان و تبت مقاومت می کردند و گاه بگاه نیز به ایرانیان و بنی اعمام خود فشار آورده و جنگهای خونین و درازی براه می انداختند که از آن جمله حروب سلم و تور و ایرج و حرب افراسیاب و کیخسرو و حروب ارجاسپ و گشتاسب است و ... با ساسانیان هم بنام هون سفید و هپتال در زد و خورد بودند... (ذیل سبک شناسی ج 2 ص 244). رجوع به مزدیسنا و تاریخ ایران باستان ج 1 ص 218 و فرهنگ ایران باستان ص 238، 241، 251 و 304 و احوال و اشعار رودکی ج 3 ص 1272 شود. (1) - Touraniens. (2) - Huns.

توراة.

[تَ] (اِخ) تورات. رجوع به تورات شود.

تورایف.

[ ] (اِخ) از شرق شناسان معروف است. او راست تاریخ مشرق قدیم. رجوع به ایران باستان ج 1 ص 36، 221، 502، 554، 647، 683 و ج 2 ص 1470، 1487 و 1492 شود.

تورب.

[تَ رَ] (ع اِ) لغتی است در تراب. (منتهی الارب). مرادف تراب؛ یعنی خاک. (ناظم الاطباء). رجوع به تراب و توراب شود.

تورب.

(فرانسوی، اِ)(1) از زغالهای سوختنی است که از تغییر و دگرگونی مواد نباتی در زیر آبها بوجود می آید. از اقسام زغال سنگ است، از خزه های مخصوصی تشکیل شده که نوع عمدهء آن اسفنی(2) (بفارسی اُشنه) میباشد. این خزه ها پیوسته از بالا روییده و از پایین ریشه و برگ و ساقه های آنها متراکم شده و مبدل به زغال تورب گردیده و موارد استعمال آن نه تنها سوخت است بلکه برای ساختن نوعی کاغذ و پارچه بکار رفته و معدن آن اغلب در نواحی باتلاقی یافت میشود. (1) - Tourbe. (2) - Sphaigne.

توربشتی.

[ ] (اِخ) فضل اللهبن حسن، شهاب الدین ابوعبدالله فقیه حنفی. به سال 661 ه . ق. درگذشت. او راست: تحفة السالکین، در تصوف فارسی. تحفة المرشدین، در اختصار تحفة السالکین. مطلب الناسک فی علم المناسک. المعتمد فی المتقد. المسیر، در شرح مصابیح السنة. (از اسماء المؤلفین ج 1 ستون 821).

توربین.

(فرانسوی، اِ)(1) قسمی ماشین مولد نیرو که پره های آن بقوت آب یا بخار به حرکت درآید و آن برای بکار انداختن دستگاه مولد برق استعمال شود. (از فرهنگ فارسی معین). رجوع به کتاب علم و زندگی ص 72 شود. (1) - Turbine.

تورپ.

(اِخ) دهی از دهستان رودقات است که در بخش مرکزی شهرستان مرند واقع است و 848 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

تورپن.

[پَ] (اِخ)(1) شیمی دان و مخترع فرانسوی (1848-1927 م.). وی «می لی نیت» را که مادهء قابل انفجار بسیار قوی است کشف کرد. (از لاروس). (1) - Turpin.

تورپیل.

[تُ] (فرانسوی، اِ)(1) سلاحی که برای غرق کردن کشتی های دشمن بکار رود. اژدر. (فرهنگ فارسی معین). فرهنگستان ایران بجای این کلمه، «اژدر» را انتخاب کرده است. رجوع به اژدر و اژدرانداز و واژه های نو فرهنگستان ایران ص4 شود. (1) - Torpille.

تورتسا.

[تُ تُ] (اِخ)(1) شهری به اسپانی در کتلونیه(2) که بر کنار ابر(3) واقع است و 45700 تن سکنه دارد. (از لاروس). رجوع به قاموس الاعلام ترکی ذیل تورتوزه شود. (1) - Tortosa. (2) - Catalogne. (3) - Ebre.

تورتک.

[تَ] (اِ) قرقاول و تذرو و خروس جنگلی. (ناظم الاطباء). رجوع به تورنگ شود.

تورتو.

[تُ] (اِخ)(1) جزیره ای در اقیانوس اطلس که بر شمال هائیتی واقع است و 10000 تن سکنه دارد. (از لاروس). (1) - Tortue.

تورتونا.

[تُ تُ] (اِخ)(1) شهری به ایتالیا در پیه مون(2) که بر کنار رود اسکریویا(3) واقع است و 23500 تن سکنه دارد. این شهر یکی از مراکز کشاورزی است و در این شهر یک کلیسای بزرگ و قصری از قرون وسطی وجود دارد. (از لاروس). (1) - Tortona. (2) - Piemont. (3) - Scrivia.

تورتیز.

(اِ) نفقه کردن مال را گویند به آسانی در امور حسنهء جمیله و آن را به عربی کفاف خوانند. (برهان) (آنندراج). کفاف و نفقهء مال به آسانی در امور حسنهء جمیله و آسایش. (ناظم الاطباء).

تورج.

[رَ] (اِخ) نام بزرگترین پسران فریدون است که تور باشد و توران منسوب به اوست چنانکه ایران به ایرج. (برهان) (آنندراج). همان تور پسر فریدون. (فرهنگ رشیدی). به معنی نخست تور (پسر فریدون) است. (فرهنگ جهانگیری). نام پسر بزرگ فریدون و او را تور و توژ نیز گویند. و توران زمین به حصهء او بود. (شرفنامهء منیری). پسر بزرگ فریدون که تور، نیز گویند. (ناظم الاطباء). رجوع به تور و توران شود.

تورج آباد.

[رَ] (اِخ) دهی از دهستان سربند سفلی است که در بخش سربند شهرستان اراک واقع است و 108 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

تورجان.

[رَ] (اِخ) دهی از دهستان تورجان است که 632 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4). رجوع به مادهء بعد شود.

تورجان.

(اِخ) نام یکی از دهستانهای چهارگانهء بخش بوکان شهرستان مهاباد است. این دهستان از 28 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل یافته و در حدود 7550 تن سکنه دارد و قراء مهم آن عبارتند از: بقعه باسی، بغداکندی، تورجان (مرکز دهستان)، باغلوچه، سراچلوا، قراگزلو، قهرآباد پائین. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

تورچی.

(اِخ) دهی از دهستان گاودول است که در بخش مرکزی شهرستان مراغه واقع است و 354 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

تورخ.

[تَ وَرْ رُ] (ع مص) (از: «ورخ») ترشدن زمین. || نرم شدن خمیر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تورد.

[تَ وَرْ رُ] (ع مص) گلگون شدن. (زوزنی) (دهار) (از اقرب الموارد). || ورد جستن. || کم کم درآمدن در شهر. یقال: تورّدت الخیل البلدة؛ ای ادخلها قلیلاً قلیلاً و قطعةً قطعةً. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد) : از حال ایلک و تورد او در عرصهء ملک، به سلطان مسرعان دوانید. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص 293). از مکاشفت ایلک خان تبرا می کرد و بر تورد و تورط او در ولایت سلطان انکار می نمود. (ترجمهء تاریخ یمینی ایضاً ص 331). || به آب آمدن. (زوزنی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). یقال: هو یتورّد المهالک. (اقرب الموارد).

توردان.

(اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش بمپور شهرستان ایرانشهر است و 160 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

تورزی.

[تَ وَ] (اِ مرکب) تورزین. (ناظم الاطباء). رجوع به تورزین شود.

تورزین.

[تَ وَ] (اِ مرکب) تورزی. سلاحی به شکل تبر که در پهلوی زین گذارند و تبرزین نیز گویند. (ناظم الاطباء). رجوع به تبرزین شود.

تورس.

[تَ وَرْ رُ] (ع مص) خود را ورس آلودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تورسانط.

(اِخ) دهی از دهستان میرعبدی است که در بخش دشتیاری شهرستان چابهار واقع است و 100تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

تورش.

(ص) ترش. (ناظم الاطباء). رجوع به ترش شود.

تور شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب) متوحش شدن و پریدن کبوتر یا مرغی دیگر. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا). رجوع به تور شود.

تورط.

[تَ وَرْ رُ] (ع مص) در هلاکت افتادن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) :امیر سیف الدوله به خبط ایشان در مهلکهء ضلال و تورط ایشان در مسبغهء آجال مشاهدت کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص 208). از مکاشفت ایلک خان تبرا می کرد و بر تورد و تورط او در ولایت سلطان انکار می نمود. (ترجمهء تاریخ یمینی ایضاً ص 331). || بکار دشوار افتادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || در جای گلناک افتادن. چارپا که خلاصی از آن مکان امکان پذیر نباشد. (از اقرب الموارد).

تورع.

[تَ وَرْ رُ] (ع مص) پرهیزکاری کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار). پرهیزکاری. (غیاث اللغات) (آنندراج). پرهیزکردن از آن و بازماندن: تورع من کذا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و منه: و کان یتورع من کسوة الجدید لعیالة. (ابن خلدون. از اقرب الموارد).

تورفان.

(اِخ) شهری در ایالت شین چیان به ترکستان چین است که امروز خراب و اخیراً بعض رساله ها و الواح پهلوی از آن خرابه ها بدست آمده است که بیشتر راجع به دین مانی است. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا). یکی از شهرهای ترکان ایغور در شمال شرقی ترکستان شرقی حالیه. (فرهنگ فارسی معین). تورفان ایالتی است از ترکستان چین در ناحیهء کوهستانی تیانشان در شمال غربی چین و ذکر آن در تاریخ چین آمده است. آنجا در دست مردمی ایرانی و مانوی بوده بعدها ترکان بر آن دست یافته اند و تا دیری مرکز مانویان بود... (سبک شناسی بهار ج 1 ص 38). رجوع به همین کتاب ص 18، 38، 41، 129 و 309 و ج 2 ص ب و ج 3 ص 167 و احوال و اشعار رودکی ج 1 ص 185 و 191 و مزدیسنا ص 314 و 321 و تاریخ مغول اقبال ص 8، 16، 18 و 110 و ایران در زمان ساسانیان ص 2 و تاریخ ایران باستان ج 3 ص 2265 شود.

تورق.

[تَ وَرْ رُ] (ع مص) برگ خوردن شتر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تورک.

(اِ) نقطهء سپیدی که بر سیاهی یا سپیدی چشم افتد. کوکب. (زمخشری از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). دانه های سپید که بر چشم دردگین پیدا شود. آبله ریزهء سرخ یا سپید که بر چشم افتد. بَجَّه. نقطهء سرخی از خون بسته در چشم از بیماری چشم با ضربتی. طَرفَه. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا). || دانه و هستهء انگور در اصفهان. (یادداشت ایضاً).

تورک.

[تَ وَرْ رُ] (ع مص) برگردانیدن پای را بر ستور جهت آسایش یا جهت ترک. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). برگردانین پای را بر ستور جهت آسایش و یا جهت فرودآمدن. (ناظم الاطباء). منه قولهم: لاترک فان الوروک مصرعة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || درنگی نمودن در حاجت و آهستگی کردن در آن: تورک عن الحاجة. || در پلیدی خود آلوده گشتن؛ تورک فی خرئه. || اقامت ورزیدن در جایی: تورک بالمکان. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بر سرین نشستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || تکیه نمودن بر سرین. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || زیر بغل گرفتن کودک را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || بر یک سرین نشاندن مادر کودک را. یقال: تورکت المرأة الصبی؛ ای جعلها علی ورکها معتمداً علیها. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). و منه: جاءَت فاطمة متورکة الحسن. (اقرب الموارد). || بر یک سرین خفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): نام متورکاً؛ ای متکثاً علی احد جنبیه. (اقرب الموارد). || سرین بر پای نهادن در نماز یا هر دو سرین یا یک سرین بر زمین نهادن در آن. قال الازهری: التورک فی الصلوة ضربان سنة و مکروه اما السنة فهو ینحی رجلیه فی التشهد الاخیر و یلصق مقعده بالارض و اما المکروه فهو یضع یدیه علی ورکیه فی الصلوة و هو قائم و قد نهی عنه و کان مجاهد لایری بأساً بتورک الرجل علی رجله الیمنی فی الصلوة و فی حدیث آخر کره أن یسجد الرجل متورکاً؛ ای أن یرفع ورکه اذا سجد حتی یفحش فی ذلک و قیل أن یلصق الیتیه بعقبیه فی السجود. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || قادر گردیدن بر کاری. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد).

تورکافی.

(اِخ) دهی از دهستان دلاور است که در بخش دشتیاری شهرستان چابهار واقع است و 150 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

تورکماده.

[تُ کِ دَ] (اِخ)(1) رئیس دیوان تفتیش عقاید در اسپانی که در سال 1420م. در والادولید(2) متولد شد و در سال 1498م. درگذشت. وی به علت بی رحمی ها و قساوت هایش مشهور گردید و نامش با خاطرات تفتیش عقاید آمیخته شده است. (از لاروس). رجوع به قاموس الاعلام ترکی و الحلل السندسیه ص 333 شود. (1) - Torquemada. (2) - Valladolid.

تورکو.

(اِخ)(1) شهر و بندری است در فنلاند که بر کنار دریای بالتیک واقع است و 106800 تن سکنه دارد. در این شهر کارخانهء بافندگی و تصفیهء ذوب فلزات وجود دارد. (از لاروس). (1) - Turku.

تورکوان.

(اِخ)(1) مرکز بخشی است در ایالت شمال(2) فرانسه که در ناحیهء لیل(3) واقع است و 83400 تن سکنه دارد. محصول آنجا پارچه و فرش و کلاه است. (از لاروس). رجوع به قاموس الاعلام ترکی ذیل تورقوآن شود. (1) - Tourcoing. (2) - Nord. (3) - Lille.

تورکه ده.

[تُ کِ دِ] (اِخ) دهی از دهستان گورائیم است که در بخش مرکزی شهرستان اردبیل واقع است و 214 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

تورگ.

[رِ / رُ / تُ وُ] (اِ) خرفه. (فرهنگ جهانگیری) (الفاظ الادویه) (فرهنگ رشیدی) (از اختیارات بدیعی). پرپهن. (اختیارات بدیعی). در فرهنگ نوشته که تورگ پرپهن؛ یعنی خرفه را گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). خرفه را گویند و گیاه خرفه را نیز گفته اند و آن را به عربی بقلة الحمقاء خوانند. (برهان). به فارسی تخم خرفه و نبات آن را نیز نامند. (فهرست مخزن الادویه) (از ناظم الاطباء). خرفه و آن ترهء معروف است. (غیاث اللغات) : اگرچه چنار است برگش بزرگ نباشد در آن نفع برگ تورگ. عسجدی (از فرهنگ جهانگیری و انجمن آرا).

تورگ.

[تُ وُ] (اِخ) نام یکی از پهلوانان بوده. (فرهنگ جهانگیری). نام یکی از پهلوانان ایران باشد. (برهان). نام پهلوانی. (ناظم الاطباء). نام پسرزادهء جمشید جم است که پدرش شیدسب نام داشته... و تورگ پدر شم و شم پدر اُترد و او پدر گرشاسب جد نریمان و او پدر سام و سام پدر زال و زال پدر رستم بوده... (انجمن آرا) (آنندراج). پسر شیدسب پسر تور پسر جمشید. و او پدر شم (سام) پدر اثرط پدر گرشاسب جهان پهلوان است. (حاشیهء برهان چ معین) : یکی پهلوان بود نامش تورگ دلیر و سرافراز و گرد و سترگ. فردوسی (از فرهنگ جهانگیری). برین گشت اختر چو چندی براند ز گیتی بشد تور و شیداسب ماند یکی پورش آمد ز تخمهء بزرگ به رسم نیا کرد نامش تورگ فروماند کابل شه آشفته بخت ز شیداسب کین کش بترسید سخت گرفت از پسش پادشاهی، تورگ سرافراز شد بر شهان بزرگ. اسدی (گرشاسب نامه از انجمن آرا و آنندراج).

تورگئو.

[تُ گَ ءُ] (اِخ)(1) شهری در ناحیهء ساکس(2) آلمان است که بر کنار الب(3) واقع است و 17700 تن سکنه دارد. محصول آن ماشینهای کشاورزی و کاغذ است. در سی ام آوریل سال 1945 م. نیروی امریکا و روس در آن شهر بهم رسیدند. (از لاروس). رجوع به قاموس الاعلام ترکی ذیل کلمهء تورغاؤ شود. ]. gaou ] (1) - Torgau (2) - Sax. (3) - Elbe.

تورگنیف.

[گِ یِ] (اِخ)(1) داستان نویس روسی است که در سال 1818 م. در اورال متولد شد و در سال 1883 م. درگذشت. او راست: سرگذشت یک صیاد، مرداب آرام، پدران و پسران، زمین بکر. این نویسنده یکی از بهترین توصیف کنندگان زندگی مردم روس است. (از لاروس). (1) - Tourgueniev, Ivan.

تورگو.

[گُ] (اِخ)(1) آن ربر ژاک. رجل اقتصادی فرانسه (1727-1781 م.) وی در زمان لوئی شانزدهم وزیر مالیه گردیده و میخواست طبق نظریات فیزیوکراتها اصلاحاتی عمیق بعمل آورد. گمرک داخلی را ملغی کرد و آزادی تجارت و صنعت را برقرار ساخت ولی نتوانست بر سوء نیت طبقات ممتاز غالب آید و بزودی مورد بی لطفی دربار واقع شد. (از فرهنگ فارسی معین). (1) - Turgot, Anne Robert Jacques.

تورگووی.

[گُ] (اِخ)(1) به آلمانی «تورگو»(2). بخشی است که بر کنار دریاچهء کنستانس واقع است و 149700 تن سکنه دارد و مرکز آن فرن فلد(3) است. (از لاروس). رجوع به قاموس الاعلام ترکی ذیل کلمهء تورغوویا شود. (1) - Thurgovie. (2) - Thurgau.
]. enfeld ] (3) - Frauenfeld

تورلاویل.

(اِخ)(1) بخش حومهء شهرستان شربورگ(2) است که در ایالت مانش فرانسه واقع است و 9600 تن سکنه دارد. (از لاروس). رجوع به قاموس الاعلام ترکی ذیل تورلاویله شود. (1) - Tourlaville. (2) - Cherbourg.

تورم.

[تَ رَ] (ع اِ) از انواع مرغان بلندپای درهء نیل است. تورم برای بدست آوردن غذا تا دهان تمساح هم می رود. (از لاروس). طیرالتمساح(1). قطقاط. و آن مرغی است که در دندانهای تمساح چینه چیند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). مرغی است شبیه کبوتر و آن را طیرالتمساح نامند. (از اقرب الموارد). (1) - Pluvian.

تورم.

[تَ وَرْ رُ] (ع مص) برآماهیدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). آماسیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). آماسیدن پوست. (از اقرب الموارد). تهبج. انتفاخ. ورم کردن. باد کردن. برآماسیدن. برآماهیدن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). آماس شدن و بینی پرباد کردن. (آنندراج). || (اِ) آماس و ورم. (ناظم الاطباء).

تورن.

[تَ وَرْ رُ] (ع مص) بسیار روغن مالیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || به ناز پروردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تنعم. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

تورن.

[تُ / تُ رَ] (اِخ)(1) شهری است در لهستان که 100000 تن سکنه دارد و در این شهر کارخانهء تهیهء مواد شیمیائی تأسیس یافته است. (از لاروس). رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود. ). آلمانی (1) - Torun (Thorn

تورن.

[رِ] (اِخ)(1) از ولایات قدیم فرانسه است که در سال 1204م. بوسیلهء فیلیپ اگوست(2) ضمیمهء املاک سلطنتی گردید و سپس در سال 1584م. در قلمرو هانری سوم درآمد. مرکز آن شهر تور(3) است و شراب این ولایت بخوبی مشهور است. رجوع به تور و قاموس الاعلام ترکی ذیل کلمهء تورنه شود. (1) - Touraine. (2) - Philippe Auguste. (3) - Tours.

تورن.

[رِ ن ن] (اِخ)(1) مارشال مشهور فرانسه (1611 -1675م.) که در جنگهای متعدد، فتوحات و افتخارات فراوانی نصیب کشور خود ساخت. او در دوران جنگهای دولوسیون(2) (1667م.) و جنگهای دیگر فرماندهی قوای نظامی فرانسه را بعهده داشت و بر اثر پیروزی هایی که بدست آورد شهرت فراوان یافت. (از لاروس). (1) - Turenne, Henri de la. (2) - Devolution.

تورنسل.

[نِ سُ] (فرانسوی، اِ)(1) نامی است که بر انواع گیاه آفتاب گردان به جهت حرکت گل آن بطرف آفتاب اطلاق شود. || مادهء رنگ کننده که از جوهر اورسی (نوعی گیاه اشنه) یا کروتون با اوره بدست آید و در آزمایشگاهها بکار رود. کاغذ تورنسل در میان مایعات قلیائی برنگ آبی درمی آید و مایعات اسیدی رنگ آن را سرخ می سازند از این روی برای تمیز مایعات اسیدی و قلیائی از یکدیگر کاغذ تورنسل را در لابراتوار بکار برند. (از لاروس). (1) - Tournesol.

تورنفر.

[نِ فُ] (اِخ)(1) گیاه شناس و سیاح فرانسوی است. (1656-1708 م.) او در طبقه بندی گیاهان بر لینه(2) مقدم است. (از لاروس). رجوع به قاموس الاعلام ترکی ذیل تورنفورت شود. (1) - Tournefort, Joseph Pitton de. (2) - Linne.

تورنگ.

[رَ] (اِ) خروس صحرائی را گویند که تذرو باشد. (برهان) (آنندراج). خروس صحرائی. (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی). بعضی به معنی تذرو گفته اند مرادف ترنگ مرقوم. (فرهنگ رشیدی). همان تذرو است که او را ترنگ نیز گفته اند و خروس دشتی خوانند... . (انجمن آرا). قرقاول و خروس جنگلی و تذرو. (ناظم الاطباء). همان ترنگ مذکور است. (شرفنامهء منیری) : نبرد کبک به دور تو جور از شاهین نکرد باز ز بأس تو ظلم بر تورنگ. منصور شیرازی (از فرهنگ رشیدی). رجوع به ترنگ شود.

تورنگان.

[رَ] (اِ) ایزد و آفرینندهء جان بخش. (ناظم الاطباء).

تورنگ تپه.

[رَ تَپْ پَ / پِ] (اِخ) در دوازده میلی استرآباد است که در آنجا حفاریها و کاوشهای فراوانی شد و آثار و اشیاء قابل ملاحظه بدست آمد. رجوع به تاریخ ایران باستان ج 2 ص 1620 و 1621 شود.

تورنمیر.

[نِ] (اِخ)(1) یکی از آهنگسازان معروف فرانسه است (1870-1939 م.) وی شاگرد فرانک(2) ارگ نواز کلیسای سنت کلوتیلد(3) بود. او هفت سمفونی و چند آهنگ برای ارگ ساخت. (از لاروس). (1) - Tournemire. (2) - Franck. (3) - Sainte-Clotilde.

تورنمین.

[نِ] (اِخ)(1) از دانشمندان فرقهء ژزویت فرانسه است (1661-1739 م.). وی یکی از نویسندگان روزنامهء مشهور تره وو(2)بود. (از لاروس). (1) - Tournemine. (2) - Journal de Trevoux.

تورنن.

[نُ] (اِخ)(1) مرکز ولایتی است در ایالت آردش(2) فرانسه که بر کنار رود رون واقع است و 6800 تن سکنه دارد. محصولش پارچه های ابریشمی، کلاه، شراب، مرمر و چوبهای ساختمانی است. این ولایت از یازده بخش و 127 بلوک تشکیل یافته و جمعاً 106200 تن سکنه دارد. (از لاروس). (1) - Tournon. (2) - Ardeche.

تورنو.

(اِخ)(1) مرکز بخشی در ولایت ماکون(2) است که در ایالت سائون - اِ-لوار(3) فرانسه واقع است و 5500 تن سکنه دارد و در این بخش کلیسای کهنی به نام سن فیلیبر(4) وجود دارد که در آن آثار معماری قرن دهم و یازدهم میلادی دیده میشود. دارای کارخانهء توپ ریزی و محصولات آلومینیوم و دیگر محصولات صنعتی است. (از لاروس). رجوع به قاموس الاعلام ترکی ذیل کلمه تورنوس شود. (1) - Tournus. (2) - Macon. (3) - Saone-et-Loire. (4) - Saint-Philibert.

تورنوت.

(اِخ)(1) شهری است در بلژیک که در ولایت آنور(2) (آنورس) واقع است و 32100 تن سکنه دارد. محصول آنجا پارچه و دانتل و مس و سیمان است. (از لاروس). رجوع به قاموس الاعلام ترکی ذیل کلمهء تورنهوت شود. (1) - Tournhout. (2) - Anvers.

تورنه.

[نِ] (اِخ)(1) به زبان فلامان ها دورنیک(2)، شهری است در بلژیک که 33200 تن سکنه دارد. محصول این شهر آهک و سیمان و کود و مبل است. در این شهر کارخانهء پارچه بافی و کلیسائی بزرگ قدیمی که متعلق به قرنهای یازده و پانزدهم میلادی است با پنج برج که با روش معماری روم ساخته شده است وجود دارد. (از لاروس). (1) - Tournai. (2) - Doornik.

تورو.

[تُ رُ] (اِخ)(1) هنری. نویسندهء امریکائی. وی در سال 1817م. در ماساچوست متولد شد و از پیروان امرسون(2)فیلسوف آمریکا بود. وی در سال 1862م. درگذشت. او راست: «والدن، یا زندگی در جنگلها»(3). (از لاروس). (1) - Thoreau, Henry. (2) - Emerson. (3) - Walden ou la vie dans les bois..

توروالدسن.

[تُ سِ] (اِخ)(1) منبت کار و هنرمند دانمارکی (1779-1844 م.). او به روم رفت و آثار زیبا و قابل ستایشی در آنجا به یادگار گذاشت که از آن جمله «شیر لوسرن»(2) است. (از لاروس). رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود. (1) - Thorvaldsen. (2) - Lion de Lucerne.

تورودانژن.

[رُ ژَ] (اِخ)(1) تاریخ دان فرانسوی (1837-1913 م.) و عضو فرهنگستان فرانسه بود. او راست: تاریخ رنسانس کاتولیک در انگلستان. (از لاروس). (1) - Thureau-Dangin, Paul.

تؤرور.

[تُءْ] (ع اِ) (از «ت ءر») پیادهء کوتوال. (منتهی الارب). التابع للشرطی. (اقرب الموارد) (قطر المحیط) (تاج العروس). پیادگان سلطان که بی وظیفه همراه باشند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).و العون یکون مع السلطان بلارزق. (قطر المحیط) (اقرب الموارد) (تاج العروس). ج، تآریر. (قطر المحیط). رجوع به تئاریر شود.

توروس.

[تُ] (اِخ)(1) سلسله جبالی در آسیای صغیر که میان کلیکیه(2) و کاپادوس(3) واقع است و ارجیاس(4)بلندترین قلهء آن 4000 متر ارتفاع دارد. (از لاروس). رجوع به ایران باستان ج 1 ص 2 و ج 2 ص 143، 1260، 1689، 1781 و 1728 و ج 3 ص 1972، 2049 و 2050 شود. (1) - Taurus. (2) - Cilicie. (3) - Cappadoce. (4) - Argee.

توروشکه.

[کَ] (اِ)(1) لفظی است که در کتب سانسکریت بجای ترک آمده. رجوع به یسنا ص 71 و احوال و اشعار رودکی ج 1 ص 155 شود. (1) - Turuskah.

تورونتو.

[تُ رُ تُ] (اِخ)(1) شهری در کانادا و مرکز ولایت اونتاریو(2) است که بر ساحل دریاچه ای به همین نام واقع است و 173000 تن سکنه دارد. و یکی از مراکز مهم صنعتی کانادا بشمار می آید. (از لاروس). رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود. (1) - Toronto. (2) - Ontario.

توروه.

[رَ وَ] (اِ) جفت را گویند که به عربی زوج نامند. (برهان) (آنندراج). جفت و زوج. (ناظم الاطباء). جفت که ضد طاق است. (شرفنامهء منیری).

تورویل.

(اِخ)(1) کنت و مارشال فرانسوی (1642-1701 م.) است و پیروزی هایی نصیب دولت فرانسه کرد که از آن جمله شکست ناوگان انگلیس و هلند به سال 1690م. است. (از لاروس). (1) - Tourville, Anne de Cotentin.

تورة.

[تَ رَ] (ع اِ) دختری که میانجی گری کند میان عشاق. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به تور شود.

توره.

[رَ / رِ] (اِ) جانوری است که او را شغال گویند. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی) (از انجمن آرا) (از آنندراج) (از شرفنامهء منیری) (از ناظم الاطباء). ابن آوی. (ربنجنی). پهلوی تورک(1)به معنی شغال یا تورک(2) و بلوچی تولاگ(3) و تولاغ(4) و شغال. (حاشیهء برهان چ معین) : تنها من و یک شهر پر از خصم و تو با من شیری و یکی دشت پر از روبه و توره. قطران (از فرهنگ رشیدی). || بخاو آهنی که بر دست و پای ستور گذارند. (برهان) (ناظم الاطباء). شکال که بر دست اسبان نهند. (شرفنامهء منیری). || به ترکی قاعده و قانون و طرز و روش باشد و نام شریعتی که چنگیزخان از خود وضع کرده بود. (برهان). در ترکی روش و قاعده. (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی) (از انجمن آرا) (از آنندراج). در ترکی به معنی رسم و قاعده مطلق و به مجاز شریعتی را گویند که چنگیزخان از خود وضع کرده. (غیاث اللغات). || حالا به معنی حکم شدید پادشاهی مستعمل. (غیاث اللغات). || به هندی کم را گویند که در مقابل بسیار است. (برهان). مأخوذ از هندی کم و اندک و قلیل. (ناظم الاطباء). || خان زادگان خوارزم و اوزبک را که به مقام خانی نرسیده اند توره خوانند و توره بمنزلهء میرزائی است که بر اولاد امیرتیمور اطلاق کرده اند. (انجمن آرا) (آنندراج). (1) - turak. (2) - torak. (3) - tolag. (4) - tolagh.

توره.

[تَ رِ] (اِ) فرزند عزیز و گرامی را گویند. (برهان) (از شرفنامهء منیری) (ناظم الاطباء). خواه پسر باشد یا دختر. (ناظم الاطباء). در اوستا تئورونه(1) صفت است به معنی جوان و برای بچهء آدمی و جانور بکار رفته و توره (شغال) و توله از همین ریشه است. (حاشیهء برهان چ معین). || محبوب و معشوق. (ناظم الاطباء). (1) - tauruna.

توره.

[تَ وَرْ رُهْ] (ع مص) نادانستگی و نااستادی کردن در کار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

توره.

[رِ] (اِخ)(1) ژاک گیوم. از سیاستمداران فرانسه (1746-1794 م.) و رئیس مجلس فرانسه بود. تقسیم فرانسه به استانها از پیشنهادهای او بود. وی در شورای انقلاب محکوم بمرگ گردید و بوسیلهء گیوتین اعدام شد. (از لاروس). (1) - Thouret, Jacques-Guillaume.

توره آنون تسیاتا.

[تُرْ رِ آنْ نو] (اِخ)(1)شهری است در ایتالیا که در دامنهء جنوبی کوه وزوو و بر ساحل خلیج ناپل واقع است و 52000 تن سکنه دارد و محصول آنجا مواد غذایی است. (از لاروس). رجوع به قاموس الاعلام ترکی ذیل کلمهء توره دل آنونچیاته شود. (1) - Torre Annunziata.

توره دل گرکو.

[تُرْ رِ دِ گْرِ / گِ رِ کُ](اِخ)(1) شهری است در ایتالیا و در دامنهء جنوبی کوه وزوو، در ساحل خلیج ناپل واقع است و 64000 تن سکنه دارد و محصول آنجا شراب و مرجان است. (از لاروس). رجوع به قاموس الاعلام ترکی ذیل کلمهء توره دل غرقو شود. (1) - Torre del Greco.

توره سرا.

[رِ سَ] (اِخ) دهی از دهستان گلیجان است که در شهرستان شهسوار واقع است و 155 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

توری.

(ص نسبی) تورانی. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). ترکمان و ترک و مغول. (ناظم الاطباء). منسوب به تور (توران) : به گیتی نداند کسی همنبرد ز رومی و توری و آزادمرد.فردوسی. بر اوی اندر آمد دودیده پر آب همان زین توری شدش جای خواب. فردوسی. یکی چتر توری برآمد ز دور گرفته ز هر سو سواران تور.فردوسی. بپوشید جاماسب توری قبای فرودآمد از کوه بی رهنمای.فردوسی.

توری.

(ص نسبی، اِ) منسوب به تور، نوعی پارچه. پارچهء لطیف و متخلخل و مشبک که حاجب ماوراء نیست و از آن جامه و پرده و یراق جامه کنند. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا).

توریان.

(اِ مرکب) ترکان و ترکمانان. جِ توری. (ناظم الاطباء).

توریان.

(اِخ) دهی از دهستان چالدران است که در بخش سیه چشمهء شهرستان ماکو واقع است و 200 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

توریب.

[تَ] (ع مص) پنهان کردن چیزی به معارضات مباح. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

توریت.

[تَ] (اِخ) کتاب موسی (ع). (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء). که توراة نیز گویند. (ناظم الاطباء). رجوع به توراة و توریة شود.

توریث.

[تَ] (ع مص) میراث دادن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). وارث گردانیدن و شریک ورثهء کسی نمودن دیگری را. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || آتش جنبانیدن تا شعله زند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). افروختن آتش. (آنندراج).

توریچلی.

[تُرْ ری چِلْ لی] (اِخ)(1)فیزیک دان و ریاضی دان ایتالیائی (1608-1647 م.) و از شاگردان معروف گالیله است و اکتشافات و تجربیات بزرگی بدو منسوب است از آن جمله بارومتر و نتایج فشار جو را باید نام برد. (از لاروس). رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود. (1) - Torricelli, Evangelista.

توریخ.

[تَ] (ع مص) تاریخ کردن نامه و آنچه بدان ماند. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). تاریخ کردن. (دهار). تاریخ نوشتن کتاب را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || وقت چیزی پدید آمدن. (آنندراج).

تورید.

[تَ] (ع مص) گلگون کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار). گلگون کردن رخسار را. یقال: وردت المرأة خدها؛ اذا حمرت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از آنندراج). || رنگ کردن لباس را به رنگ گل سرخ. (از اقرب الموارد). || گل بیرون آوردن درخت. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). گل کردن درخت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تورید.

[تُ] (اِخ)(1) دارالحکومهء قدیم روس که شامل کریمه و چند کشور مجاور آن بوده است. (از لاروس). شبه جزیره ای است در شمال دریای سیاه و جنوب روسیه که امروز آن را کریمه می نامند. (اعلام تمدن قدیم فوستل دوکلانژ). رجوع به تاریخ ایران باستان ج 1 ص 575، 583 و 615 و قریم و کریمه شود. (1) - Tauride.

توریدن.

[دَ] (مص) به معنی تولیدن باشد که رمیدن و دور شدن و به یک سو رفتن است. (برهان). به معنی رمیدن و دور شدن بود و تولیدن نیز گویند. (فرهنگ جهانگیری). تولیدن و گریختن و رمیدن و دور شدن و به یک سو رفتن. (ناظم الاطباء). || شرمنده شدن در حضور خصم. (برهان). بسیار شرمنده شدن. (ناظم الاطباء). شرمنده شدن و شکسته شدن به حضور خصم. (آنندراج). || پرسیدن و تفحص کردن و جاسوسی کردن. (ناظم الاطباء).

توریس.

[تَ] (ع مص) به ورس رنگ کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و آن (ورس) نباتی باشد که به زعفران ماند. (تاج المصادر بیهقی). رجوع به ورس شود.

توریش.

[تَ] (ع مص) بر یکدیگر برآغالیدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). برآغالانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). فتنه کردن میان مردم و درهم انداختن مردم را به دشمنی. (آنندراج).

توریص.

[تَ] (ع مص) به یکبار بیضه نهادن ماکیان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || به یکبار انداختن مرد غائط را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || به یکبار انداختن ماکیان بر خایه نشسته پیخال را. (منتهی الارب).

توریض.

[تَ] (ع مص) غائط رقیق و تنگ انداختن. || به یکبار بیضه نهادن مرغ. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). توریض ماکیان؛ یعنی زیر بال گرفتن ماکیان تخم را سپس برخاستن و بیضه نهادن به یکبار. ابومنصور گوید: که این تصحیف باشد و صحیح توریص است. (از اقرب الموارد). || زمین و گیاه جستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || به شب نیت روزه کردن. منه الحدیث: لاصیام لمن لایورضه باللیل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد).

توریط.

[تَ] (ع مص) در هلاک افکندن. (تاج المصادر بیهقی). به هلاکت افکندن. (زوزنی). در هلاکی افکندن. || پنهان کردن، شتر را به دیگر شتران. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

توریع.

[تَ] (ع مص) بازداشتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). منه حدیث عمر (رض): ورّع اللص و لاتراعه؛ ای اذا رأیته فی منزلک فادفعه و اکففه و لاتنظر مایکون منه. (منتهی الارب). || بازگردانیدن شتر را از آب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || اسب را با لجام وقف کردن. || حاجز شدن میان دو چیز. (از اقرب الموارد).

توریف.

[تَ] (ع مص) مکیدن. || بخش کردن زمین را. || دراز و فراخ گردیدن سایه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

توریق.

[تَ] (ع مص) برگ بیاوردن درخت. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (از دهار). برگ بیرون آوردن درخت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || گرفتن برگ از درخت. (از اقرب الموارد).

توریک.

[تَ] (ع مص) حیال ورک گردانیدن رسن و پالان را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بر سرین ستور برنشستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بر سرون ستور نشستن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). || دوتا کردن پا بر ستور و بر یک سرین نشستن بر زین. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). یک سرون بر زین نهادن. (تاج المصادر بیهقی). سرون بر پشت ستور نهادن. (زوزنی). || درگذشتن از کوه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). لبید گوید: و ورکن بالسوبان یعلمون متنه؛ ای عدلن. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). || توانا شدن بر کاری. || واجب و لازم گردانیدن چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || گناهی بر کسی نهادن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). گناه بر دیگری نهادن. یقال: ورّک فلان ذنبه علی غیره. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد): من ورک ذنبه علی الله فقد کفر. (اقرب الموارد). || در یمین نیت کردن حالف خلاف نیت مستحلف. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

توریم.

[تَ] (ع مص) برآماهیدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). آماسیده گردانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). آماسیده گردیدن جلد. (از اقرب الموارد). || خشمگین کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || مالیدن(1) و دراز شدن گیاه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || تکبر نمودن. یقال: ورم بانفه؛ یعنی تکبر نمود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). (1) - ظ: بالیدن...

تورین.

(اِخ)(1) به ایتالیائی تورینو. رجوع به تورینو شود. (1) - Turin.

تورینگن.

[گِ] (اِخ)(1) کشوری در آلمان مرکزی که در سالهای 1919-1921م. از اتحاد دولتهای کوچک: رئوس(2)، ساکس التن بورگ(3)، ساکس گوتا(4) و... تشکیل یافت. مرکز آن ارفورت است و این قسمت 15643 مترمربع وسعت و 3000000 تن سکنه دارد. (از لاروس). رجوع به مادهء بعد و قاموس الاعلام ترکی ذیل تورینگه شود. ]. Turin ghen ] (1) - Thuringen (2) - Reuss. (3) - Saxe-Altenbourg. (4) - Saxe-Gotha.

تورینگه.

[گِ] (اِخ)(1) به آلمانی تورینگن. رجوع به تورینگن و قاموس الاعلام ترکی شود. (1) - Thuringe.

تورینو.

[تُ نُ] (اِخ)(1) شهری به ایتالیا و پایتخت قدیم ساردنی و سپس تا سال 1864م. پایتخت ایتالیا بود. این شهر در کنار رود پو(2)، بنا شده و 719500 تن سکنه دارد و یکی از مراکز صنعت و تجارت ایتالیاست. دارای کارخانه های تولید اتومبیل و تهیه مواد شیمیایی و غذایی است. اسقف نشین و دارای دانشگاه و موزه است و کتابخانهء غنی و مشهوری در آنجا وجود دارد. (از لاروس). رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود. (1) - Torino. (2) - Po.

توریور.

[وَ] (اِخ) دهی از دهستان ژاوه رود است که در بخش حومهء شهرستان سنندج واقع است و 120 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

توریوم.

[تُ یُ] (فرانسوی، اِ) فلزی است کمیاب و سفیدرنگ علامت شیمیائیش «Th»، وزن مخصوصش 11. این فلز در حرارتهای بالا ملتهب شده و نوری شدید و سفیدرنگ پخش میکند از این جهت در ساختن توریهای چراغ توری بکار میرود. (از لاروس).

توریوم.

(اِخ)(1) شهری در ایتالیا و در دوران باستان کلنی آتن بود. این شهر در نزدیکی خرابه های آثار باستانی «سیباریس»(2) قرار دارد. (از لاروس). رجوع به تاریخ ایران باستان ج 2 ص 967 و قاموس الاعلام ترکی شود. (1) - Thurium. (2) - Sybaris.

توریة.

[تَ یَ] (ع مص) بلند کردن، نگاه را از کسی و برداشتن: وری عنه بصره توریةً؛ بلند کرد نگاه را از وی و برداشت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || آتش برآوردن از آتش زنه. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). آتش از آتش زنه بیرون آوردن. (آنندراج) (از اقرب الموارد). || اندوهگین گردانیدن زشتی جراحت، داروکننده را. (تاج المصادر بیهقی) (از منتهی الارب) (از آنندراج). || رسیدن میل امتحان به چرک و ریم جراحت. (ناظم الاطباء). || پوشیدن حقیقت خبری و ظاهر کردن غیر آن. یقال: وری عن کذا. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ارادهء چیزی کردن و غیر آن ظاهر کردن. (آنندراج). پنهان کردن حدیثی را و ظاهر ساختن غیر آن را. (ناظم الاطباء). بپوشانیدن خبر و باوکندن (افکندن) خبری دیگر. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). چیزی را اراده کردن که مقصود، غیر آن باشد. (ناظم الاطباء). پوشیدن حقیقت چیزی و ظاهر کردن غیر آن. ستر کردن خبر و جز آن را اظهار کردن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). آن است که متکلم خلاف ظاهر کلام خود را اراده کند. (از تعریفات جرجانی) :حرام است بر من آنکه برگردد همهء آن یا بعضی از آن به ملکیت من به حیلتی از حیلت ها یا باعثی از باعثها یا توریه ای از توریه ها. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 318). || پوشانیدن. (آنندراج). پنهان کردن. نهفتن و مخفی نمودن. (ناظم الاطباء). پنهان کردن چیزی را. (از اقرب الموارد). || در قسم آن است که به زبان قسم خوری و در دل چیز دیگری گیری. الغاز و تدلیس در قسم. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا) : و چون ایشان را سوگند دهند، می باید که توریه کنند یعنی در باطن و خاطر خود سخنی درآرند تا از سوگند بیرون آیند. (تاریخ قم ص 110). || عبارت است از ایهام؛ یعنی استعمال لفظی که آن را دو معنی باشد. یکی نزدیک و دیگری دور. و منظور معنی دور باشد. چنانکه بیان آن در لفظ ایهام گذشت. (کشاف اصطلاحات الفنون). رجوع به ایهام شود.

توریة.

[تَ رات] (اِخ) کتاب موسی. (مهذب الاسماء). نزد اهل شرع کتابی است که بر موسی نازل شد و آن 9 لوح بود و خدا امر فرمود که هفت لوح را تبلیغ نماید و دو لوح را متروک سازد. (از کشاف اصطلاحات الفنون). توراة. تورات. رجوع به تورات شود.

توز.

(اِ) به معنی تاخت و تاراج است. (برهان). تاخت و تاراج و غارت و یغما و حمله و هجوم. (ناظم الاطباء). تاخت و تاز. (فرهنگ جهانگیری). || پوست درختی است که بر کمان و زین اسب و امثال اینها پیچند. (برهان) (از غیاث اللغات) (از انجمن آرا) (از آنندراج). پوست درخت که بسیار نازک و شبیه به کاغذ باشد. (ناظم الاطباء). پوست درخت توز که بر کمان پیچند و در هندوستان مرکزی، در قدیم کتابت نیز می کرده اند و حتی بر آن پوست ها کتاب می نوشته اند و نام چنین کتابها «پوتی» بوده است. پوست درخت خدنگ است. پیشینیان چون کاغذ امروزین بر آن می نوشته اند ...چنانکه کتب یافت شده در جی اصفهانک بر توز نوشته بود. پوست زردفام درخت حور رومی(1) است که بر کمان و زین و امثال آن پیچند. (از یادداشتهای بخط مرحوم دهخدا). ابن الندیم نویسد: قال ابومعشر فی کتاب اختلاف الزیجات: ان ملوک الفرس بلغ من عنایتهم بصیانة العلوم... ان اختار و الها من المکاتب اصبرها علی الاحداث... لحاء شجر الخدنگ و الحاؤه یسمی التوز. (الفهرست ص 334). پوست درخت خدنگ است و آن پوستی است که کمانها و سپرها را بدان می پوشیدند و آن پوست را توز می نامیدند. ابن الندیم در باب انواع کاغذ گوید: برای آنکه نوشته جاودان بماند در روی توز که کمانها را بدان پوشند چیزی می نوشتند. درخت خدنگ همان است که از آن تیر خدنگ و زین خدنگ را می گرفته اند پس پوست آن بجای کاغذ و نیز برای پوشیدن روی کمان و سپر و زین اسب بکار میرفته است و از الیاف آن پارچه ای می بافته اند که توزی خوانده می شده است و آن از لباسهای تابستانی بوده است مانند کتان. یاقوت حموی اشتباه می کند که اسم این پارچه را از اسم شهر توز (توژ، توچ) در خوزستان مشتق میداند... (حاشیهء برهان چ معین). و توز را که گفته شد پوست درختی است و بر کمان و گلوی تیر کشند، به رنگ زرد است و به قوت مانند ابریشم که به آسانی پاره نگردد. (انجمن آرا) (آنندراج). توز را به هندی بهوج پتر گویند. (غیاث اللغات) (آنندراج) : دو ابرو بسان کمان طراز برو توز پوشیده از مشک ناز.فردوسی. روی چون توز کمان گردد مخالف را به غرب گر به شرق اندرکشد خسرو سوی مغرب کمان. فرخی. بدان، کآن کمان آهن است از درون دگر چوب و توز و پی است از برون. (گرشاسب نامه). ز زنجیر بر وی زهی ساختند ز گردش پی و توز پرداختند. (گرشاسب نامه). نپوشد جز بدو عالم، ز خز و توز پیراهن نگردد جز که از خورشید، برسوده گریبانش. ناصرخسرو. پیراهنم از خون آب دیده چون توز کمانست و من کمانم.مسعودسعد. بهرام کمان را با استخوان یار کرد و بر تیر چهارپر نهاد و کمان را توز پوشید. (نوروزنامهء منسوب به خیام). تا قامت چون تیر مرا بینی در خاک چفته شده و خشک چو بی توز کمانی. سنائی. چون کمان با پشت گوژ و زردرخساره چو توز تافته تن چون زه و چون تیر بگشاده دهان. عبدالواسع. توز کمان شد بشکل آینه گون برگ سبز تا سپر زرنگار حربه کشد از کمان. مجیر بیلقانی. از پی تیر بلور انداختن توز رنگین بر کمان کرد آفتاب.خاقانی. و هلال از میان سپر ناخج زرین برافراخت و به چوگان مزعفرگوی سیم اندود... و مهرهء سیماب گونش از کمان زر و توز بینداخت. (تاج المآثر). در کمان سپید توز نهاد بر سیاه اژدها کمین بگشاد.نظامی. حقه پشتی نعوذ بالله کوز چون کمانی که برکشند ز توز.نظامی. کمانی برآراست از پشت کوز پی و استخوان گشته همرنگ توز.نظامی. چون کمان در شست آورد و تنت چون توز کرد بس عجب باشد ترا در جعبه گر تیری درست. عطار. تیر بالاش چون کمان شد کوز بر کمان کهن برآمد توز.امیرخسرو. پر از کتب اوائل و متقدمان بر پوست توز به زبان و لغت پارسی. (ترجمهء محاسن اصفهان ص 16). رجوع به دزی ج 1 صص 154-155 شود. (1) - ecorce Jaune de Peuplier noir..

توز.

(ع اِ) طبیعت و خلق. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). || چوب بازی کچه. || درختی است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به توز شود.

توز.

(نف) جمع کننده و برآورنده و کشنده و حاصل کننده را نیز گویند. (برهان). کشنده و گذارنده. (فرهنگ رشیدی). جوینده و اندوزنده و دوشنده. (غیاث اللغات) (آنندراج). از توختن؛ یعنی اداکننده و عاریه گیرنده و اندوزنده و جمع کننده و برآورنده و یابنده و کشنده و خواهنده و گسترنده و نماینده و دوزنده و جوینده. (ناظم الاطباء) : وزآن دورتر آرش رزم توز چو گوران شه آن گرد لشکرفروز.فردوسی. رجوع به توختن شود.

توز.

(اِخ) شهری است در سرحد پارس قریب به اهواز و معرب آن توج است. (فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی). اما در قاموس، توج و توز هر دو به تشدید «واو» آورده و گفته: منه الثیاب التوزیة. (فرهنگ رشیدی). شهری باشد نزدیک به اهواز و آن شهر در عهد قبل آباد بوده و بعضی گویند شهری بوده است نزدیک به کوفه و اکنون خراب است. (برهان). شهری بوده در خوزستان و اهواز و بافته ای که در آنجا می بافند توزی گویند و منسوب به آنجا دارند. (انجمن آرا) (آنندراج). شهری است به فارس و آن را توج نیز گویند. و جامه های توزی و توزیه(1) منسوب بدان است. (از تاج العروس) (از منتهی الارب). و از آن شهرند محمد لغوی بن عبدالله و ابوعلی محمد بن صلت و ابراهیم بن موسی و احمدبن علی که محدثانند. (منتهی الارب) : چون سال بیست و سه اندر آمد از هجرت پیغمبر (ص)، عمر را به اول سال خبر آمد که شهرک، که ملک فارس است سپاه بسیار گرد کرده است به توج، و توج آن شهر است که وی را به پارسی توز خوانند و آن جامهای توزی(2) از آنجا آورند، به کرانهء فارس است از سوی اهواز. (ترجمهء طبری بلعمی). شهری است از ناحیت پارس اندر میان دو رود نهاده و مردم بسیار و توانگر و همهء جامه های توزی از اینجا برند. (حدود العالم). (1) - رجوع به توز (پوست درخت) شود. (2) - رجوع به توز (پوست درخت) شود.

توزان.

[تِ] (ع اِ) مقابل و روبرو. (ناظم الاطباء). هذا توزانه و توزانته بکسر الفوقیة؛ ای قُبالته. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

توزانلو.

(اِخ) دهی از دهستان مرکزی بخش نوخندان شهرستان دره گز است و 219 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

توزانة.

[تِ نَ] (ع اِ) توزان. رجوع توزان شود.

توزئة.

[تَ زِ ءَ] (ع مص) (از: «وزء») استوار بستن چیزی را در ظرفی. || پرکردن خنور و مشک را. || افکندن ناقه سوار خود را. || بهر سوگند، سوگند دادن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

توزر.

[تَ وَزْ زُ] (ع مص) وزیری کردن. (تاج المصادر بیهقی). وزیر شدن و وزیری نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

توزع.

[تَ وَزْ زُ] (ع مص) وابخشیدن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). || وابخشیده شدن. (تاج المصادر بیهقی). || برخود دیدن قسمت را. (منتهی الارب). || تفریق کردن مال را میان خود. (از اقرب الموارد). بخش گرفتن. (آنندراج). میان خود قسمت کردن. (ناظم الاطباء). || تقسیم کردن مال را بر... (از اقرب الموارد). || بازداشته شدن. یقال: وزعه عن الامر فتوزع. (ناظم الاطباء). || (اِ) پراکندگی و پریشانی. (غیاث اللغات) (ناظم الاطباء) (آنندراج). - توزع خاطر؛ پریشانی خاطر : اگر در تدارک او اهمال رود توزع خاطر و ضمایر حاصل آید. (جهانگشای جوینی). از این سبب توزع خاطر و بشولیدگی ضمیر، ظاهر گشت. (جهانگشای جوینی).

توزک.

[زُ] (ترکی، اِ)(1) ترکی است به معنی سامان و آرایش و انتظام و ترتیب لشکر و مجلس و دربار. (غیاث اللغات) (آنندراج). تعلیم و تربیت و انتظام و بند و بست و سامان و آرایش. (ناظم الاطباء). رجوع به تزک در همین لغت نامه شود. (1) - در ناظم الاطباء به فتح «زاء» آمده است.

توزکوک.

(اِخ) شاید توزگول(1). (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). یکی از یازده دریاچه های خوارزم که آبش شور است :دهم دریای توزکوک اندر خلخ، درازای او ده فرسنگ است، اندر پهنا هشت فرسنگ و اندرو نمک بندد. هفت قبیلت خلخیان را نمک از آنجاست. (حدود العالم چ ستوده ص 15). رجوع به همین کتاب ص 82 و فهرست اعلام آن ص 217 شود. (1) - مرکب از توز = نمک. و گول = دریاچه (به زبان ترکی).

توزلاء .

[تَ زَ] (ع اِ) داهیه و بلا. توزلی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به مادهء بعد شود.

توزلی.

[تَ زَ لا] (ع اِ) توزلاء. رجوع به مادهء قبل شود.

توزنده جان.

[زَ دَ / دِ] (اِخ) دهی از دهستان تحت جلگه است که در بخش فدیشهء شهرستان نیشابور واقع است و 593 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

توزؤ.

[تَ وَزْ زُءْ] (ع مص) پرشدن مشک. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). پرشدن ظرف. (از اقرب الموارد).

توزون.

(اِخ) ابراهیم بن احمدبن محمد الطبری، معروف به توزون. ادب را از ابی عمرالزاهد فراگرفت و در فنون ادب براعت یافت و به بغداد می زیست و دیوان ابونواس را گرد کرد و به جمادی الاولی سال 355ه . ق. درگذشت. رجوع به روضات الجنات ج 1 ص 209 س 31 شود. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

توزون.

(اِخ) از امرای ترک و امیرالامرای بغداد که المتقی للله خلیفه را میل کشید و عبدالله بن المکتفی(1) را به خلافت رسانید. رجوع به تاریخ الخلفاء چ مصر ص262 و خاندان نوبختی چ اقبال ص 245 شود. (1) - المستکفی بالله، ابوالقاسم عبدالله بن المکتفی.

توزه.

[زِ] (ص نسبی، اِ) به معنی توز است که پوست درختی باشد و آن را بر زین اسب و کمان و امثال آن پوشند. (برهان) (از ناظم الاطباء). رجوع به توز شود.

توزی.

(ص نسبی، اِ) قبا و جامهء تابستانی بسیار نازک را گویند و آن را از کتان(1) بافند و منسوب به توز را نیز می گویند. (برهان) (از ناظم الاطباء). جامه باشد منسوب به شهر توز. (فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی). نام جامهء تابستانی. (صحاح الفرس از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). منسوب به توز و بافته ای که از جنس کتان در آنجا می بافته اند و می پوشیده اند. (انجمن آرا) (آنندراج). نوعی از جامهء نفیس و در سراج، نوشته: توزی نام جامهء منسوب به شهر توز، که شهری است از ملک فارس. (غیاث اللغات). و از ابیات حکیم سنائی و مختاری چنین استنباط می گردد که آن را از کتان ببافند. (فرهنگ جهانگیری) (از انجمن آرا) (از آنندراج) (از فرهنگ رشیدی) : جامه ای است که به شهر توز از ناحیت پارس کنند و همه جامه های توزی از اینجا برند. (حدود العالم). ای تنم در هجر تو چون برگ بید اندر خزان ای دلم در عشق تو چون توزی اندر ماهتاب. فرخی. کنون چنان شدم از بر او کجا تن من(2) به ناز پوشد توزی و صدرهء دیباه.فرخی. لباس من به بهاران ز توزی و قصب است به تیرماه خز قیمتی و قز سمور.فرخی. شمشاد به رنگ زلفک خاتون شد گلنار به رنگ توزی و پرنون شد با سبزه زمین به رنگ بوقلمون شد وز میغ، هوا به صورت پشت پلنگ. منوچهری. گفت ز شاهان حدیث ماند باقی در عرب و در عجم نه توزی و کتان. ابوحنیفهء اسکافی. امیر را یافتم آنجا بر زبر تخت نشسته پیراهن توزی، مخنقه در گردن عقده های همه کافور. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 520). قبای ملحم و عصابهء توزی و موزهء نمدین داشت. (تاریخ بیهقی ایضاً ص 565). ز آرزوی طراز توزی و خز زار بگداختی چو تار تراز.ناصرخسرو. سخن چون تار توزی، خوب و باریک و لطیف آور سخن چون تار باید تا برون آئی ز تار غم. ناصرخسرو. همیشه تا به تموز و به دی بکار شود لباس توزی و کتان و قاقم و سنجاب. ابوالفرج رونی. در آفتاب امن تو اکنون به کازرون(3) توزی رفو کنند به تأثیر ماهتاب. مختاری (از انجمن آرا). ماه از برای خدمت تخت خدایگان توزی دهد زمین را هر شب ز ماهتاب. مختاری (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). به خشم گفت که تا روی ماه تو دیدم به تن گداز گرفتم چو توزی از مهتاب. مختاری (ایضاً). کرده گردون ز توزی و دیبا کسوت و فرش من به شال و پلاس. مسعودسعد. فاجران را قصبی بر سر و توزی در بر شاعران از پی دراعه نیابند سلب.سنائی. بندبندم همه بگشاد چو توزی از ماه تا تو بر تارک خورشید ببستی قصبی. سنائی (از انجمن آرا). سائل از جامه خانهء تو برد اطلس و خز و توزی و کژورش.سوزنی. قاقم و قندز به سرما پنج وشش توزی و کتان به گرما هفت وهشت. انوری (از انجمن آرا). مه در هوای بابل چون یک قواره توزی خیاط بحر سحرش برداشته مدور.خاقانی. ماورد و ریحان کن طلب، توزی و کتان کن سلب وز می گلستان کن دو لب آنجا که این چار آمده. خاقانی (دیوان چ سجادی ص 391). گداخت توزی از ننگ صحبت مهتاب ز بهر اینکه رخ حاسدش چو مهتابست. رضی الدین نیشابوری. از ساکنین بیدآباد(4) که اکنون بعضی از آن بنیاد باروی شهر است و بعضی گورستان و باقی خراب تر از گورستان، می شمردم دوهزار مرد ابریشم پوش بر من بگذشت تمامت معمم به قصب و ملبس به جامه های توزی... (ترجمهء محاسن اصفهان). || در صفت زین و کمان، افادهء زین و کمانی کند که با پوست درخت توز کرده باشند استحکام را : براوی اندر آمد دو دیده پر آب همان زین توزی شدش جای خواب. فردوسی. چو هومان برآن زین توزی نشست یکی تیغ هندی گرفته بدست.فردوسی. برآویخت الکوس با پیلتن بپوشید بر زین توزی، کفن.فردوسی. رجوع به توز شود. || کشتی. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری) (ناظم الاطباء). به معنی بوزی است به «بای» تازی... (فرهنگ رشیدی). غراب. (برهان) (ناظم الاطباء) : هر که بر درگاه او کرد التجا، رست از محن ایمن است از موج دریا هر که در توزی نشست. عمید لومکی (از فرهنگ جهانگیری). || کارخانه ای که در آن توز می سازند. (ناظم الاطباء). (1) - رجوع به توز (پوست درخت) شود. (2) - ن ل: ... از برکت سخاش که من. (3) - ن ل: به کار ملک. (4) - یکی از محله های اصفهان.

توزی.

[تَ] (اِخ) ابن ندیم او را ثوری ضبط کرده ولی در اسماء المؤلفین ج 1 ستون 440 توزی آمده است. رجوع به ثوری، عبدالله بن محمدبن... شود.

توزی ء .

[تَ] (ع مص) توزئة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). استوار بستن، چیزی را در ظرفی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || پرکردن خنور و مشک را. || افکندن ناقه، سوار خود را. || به هر سوگند، سوگند دادن کسی را. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). به همهء معانی رجوع به توزئة شود.

توزیدن.

[دَ] (مص) همان توختن مذکور است. (آنندراج). به معنی تاخت و تاراج کردن باشد. || به معنی اندوختن و جمع نمودن و حاصل کردن. || کشیدن. (برهان) (ناظم الاطباء). || گستردن. || آشکار نمودن. (ناظم الاطباء). || گزاردن و ادا نمودن. (برهان). ادا نمودن. (ناظم الاطباء) : هم از گنج ماشان بتوزید وام به دیوانها برنویسید نام.فردوسی. به همهء معانی رجوع به توختن و توز شود.

توزیر.

[تَ] (ع مص) به دروغ بر ذمهء کسی گناه بستن. (غیاث اللغات) (آنندراج). رجوع به وزر شود.

توزیع.

[تَ] (ع مص) وابخشیدن چیزی میان گروهی. (زوزنی از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). پخش کردن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). بخش کردن. (آنندراج) (غیاث اللغات). تقسیم کردن: وزع توزیعاً؛ تقسیم کرد آن را. (ناظم الاطباء). قسمت کردن بین کسان. (از اقرب الموارد) : زآنکه لولاک است بر توقیع او جمله در انعام و در توزیع او.مولوی. || قسمت کردن بر جمعی، برای کسی. (بحرالجواهر از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). سرشکن کردن خرجی را. (یادداشت، ایضاً). بخش کردن بر جمعی برای دیگری. (منتهی الارب). قسمت کردن بر کسان. (از اقرب الموارد) : مجتمع گشتند مر توزیع را بهر دفع زحمت و تصدیع را. مولوی (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). هم شدی توزیع کودک دانگ چند همت شیخ آن سخا را کرد، بند. مولوی (ایضاً). || پراکنده کردن. (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (آنندراج). پخش کردن چیزی یا خبری : از پی توزیع گرد شهر گشت وَز طمع می گفت هر جا سرگذشت.مولوی. || پخش کردن مال را میان کسان. (از اقرب الموارد). || (اِ) مالی که از بخشش کردن ارباب خیر و دهندگان صدقات بر کسی رسد : مرد هنگامه به افزون تر شود کدیه و توزیع نیکوتر شود.مولوی. کشتیی سازی ز توزیع و فتوح کو یکی ملاح کشتی همچو نوح.مولوی. رجوع به ترکیبهای این کلمه شود.

توزیع شدن.

[تَ / تُو شُ دَ] (مص مرکب) پخش شدن. قسمت شدن. پراکنده شدن. پاره پاره شدن : یوسف از زن یافت زندان و فشار من شوم توزیع بر پنجاه دار.مولوی. رجوع به توزیع کردن شود.

توزیع کردن.

[تَ / تُو کَ دَ] (مص مرکب) بخش کردن جمعی از مردمان چیزی را در میان خود. (ناظم الاطباء). بخش کردن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). قسمت کردن چیزی : تا خر از هر که برد، من واخرم ورنه توزیعی کنند ایشان زرم.مولوی. || سرشکن کردن گروهی، خرج کسی را میان خود : ... این مسخره را اندیشهء سفری افتاد نه راحله و نه زاد. او را حریفان به اتفاق توزیعی کردند. (جهانگشای جوینی). || پخش کردن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). پراکنده و آواره ساختن : تا گردانم اسیروارش توزیع کنم به هر دیارش.نظامی. رجوع به توزیع شدن شود. توزیغ. [تَ] (ع مص) صورت کردن جنین را در شکم. یستعمل مجهولاً. (منتهی الارب) (آنندراج). صورت بسته شدن جنین در شکم. (ناظم الاطباء). صورت بسته شدن جنین در شکم پس از آشکار گردیدن صورت و جنبیدن آن. (از اقرب الموارد).

توزیف.

[تَ] (ع مص) ایزاف. شتافتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

توزیم.

[تَ] (ع مص) خوی کنانیدن نفس را بر یکبار خوردن به شبانروزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به اقرب الموارد شود.

توزین.

[تَ] (ع مص) دل نهادن بر... . وزن نفسه علی؛ کذا توزیناً، وطنها. (از اقرب الموارد). || سنجیدن و وزن کردن. (غیاث اللغات) (آنندراج). سنجش. ج، توزینات. (فرهنگ فارسی معین).

توژ.

(اِ) به معنی... توز است و آن پوست درختی باشد که بر زین اسب و کمان و امثال آن پوشند و معرب آن توج است. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از فرهنگ جهانگیری). رجوع به توج و توز شود.

توژ.

(اِخ) توج. پسر فریدون را هم گفته اند. (برهان). رجوع به تور شود.

توژی.

(اِ) مهمانی کودکان، مر همدیگر را به اینکه جمعی از کودکان فراهم آمده و هر یک چیزی آماده کرده طعام پزند و یکدیگر را مهمانی کنند. (ناظم الاطباء). توشی. (فرهنگ فارسی معین).

توس.

(اِ) درختی است و در دره های فرعی رودخانهء کرج است. نام این درخت در درهء شهرستانک، توس است و آن را سندر، غان، غوش، غوشه، تیس و تامول نیز نامند(1). علمای گیاه شناسی پیش از پروفسور گااوبا، این درخت را در نباتات ایران نام نبرده اند و گااوبا، بار اول بیشه ای از آن در درهء غربی شهرستانک که به جادهء چالوس می پیوندد یافته است. (از یادداشتهای بخط مرحوم دهخدا). رجوع به جنگل شناسی ساعی ج2 ص186 و 187 شود. (1) - Betula alba.

توس.

(اِ) سلامتی. (ناظم الاطباء). رجوع به توس کردن و توس نمودن شود.

توس.

(اِ) زمین صلب و سخت. (ناظم الاطباء).

توس.

(ع اِ) طبیعت و اصل. یقال: هو من توس صدق؛ ای اصل صدق. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || توساً له، و جوساً له، دعای بد است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

توس.

(اِخ) پهلوان مشهور که آن را توس بن نوذر گویند. (فرهنگ رشیدی). نام پسر نوذر بوده که در دربار شاهنشاه ایران کاوس و کیقباد و کیخسرو اسپهبدی داشته. و وی مردی سرکش و تندخو بوده و به خشونت طبع مشهور بوده چنانکه وقتی کیکاوس با رستم تغیری کرده و به توس گفته که رستم را بر دار کن، او نیز بی عذر دست رستم را گرفته که بیرون برد... دیگر آنکه هنگام مأموریت به توران به سفارش کیخسرو بایستی از راه کلات جرم نرود زیرا که فرود، برادر کیخسرو که از دختر پیران ویسه بود در آنجا منزل داشت، مبادا مایهء فتنه و فسادی گردد معهذا از آن راه رفته و فسادی در میان تاخته تا کار بجایی رسید که جنگی بزرگ واقع شد و فرود، کشته گردید... . گویند شهر توس خراسان از ابنیهء اوست. (انجمن آرا) (آنندراج). خطهء توس بناکردهء اوست و بنام خود مسمی کرده و طوس معرب اوست و متأخرین قطع نظر از تعریب کرده، به هر دو معنی طوس گویند بجهت دفع اشتباه و ملاحظهء اصل فرس نمی کنند(1). (فرهنگ رشیدی). رجوع به طوس و یسنا ص 51 و 55 و فرهنگ ایران باستان ص 249 و 251 شود. (1) - این گفته اساسی ندارد.

توسا.

(اِ) توسکا. توسه. رزدار. سیاه توسه و سفیدتوسه. رجوع به توسکا در همین لغت نامه و جنگل شناسی ساعی ج 2 ص 172 شود.

توساچالک.

[لَ] (اِخ) دهی از دهستان اشکور سفلی است که در بخش رودسر شهرستان لاهیجان واقع است و 126 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

توسامیشی.

(مغولی، اِ) عطا و تیول. (فرهنگ نظام) : ... او را یرلیغ ترخانی داد و راه خزانه داری بر وی توسامیشی فرمود. (تاریخ غازان چ کارل یان ص 20). و عنان قبض و بسط مصالح سلطنت بر وجهی در کف کفایت او نهاده بود... که بر آن هیچ مزیدی تصور نداشت سیورغامیشی او بر آن وجه کرد که یکهزار لشکر مغول بوی به وی توسامیشی فرمود. (تاریخ غازان ایضاً ص 155). رجوع به یاسامیشی شود.

توسانلو.

(اِخ) دهی از دهستان قلعه برزند است که در بخش گرمی شهرستان اردبیل واقع است و 150 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

توسبز.

[سَ] (اِ مرکب) قسمی از مرکبات مازندران. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). گونه ای توسرخ که قسمت خوراکی میوه اش سبزرنگ است. (فرهنگ فارسی معین).

توستان.

(اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان لاهیجان است که 458 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

توسخ.

[تَ وَسْ سُ] (ع مص) شوخگن شدن. (از آنندراج). ریمناک گردانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). وسخ. (اقرب الموارد). رجوع به وسخ شود.

توسد.

[تَ وَسْ سُ] (ع مص) چیزی را بالش کردن. (تاج المصادر بیهقی) (از زوزنی) (از آنندراج). و ساده زیر سرگذاشتن. (از اقرب الموارد). بالین گردانیدن چیزی را. (منتهی الارب). بالش قرار داده شدن. تکیه کردن و گذاشتن سر خود را بر بالش. (ناظم الاطباء). || ملازم و به جد شدن به چیزی. (آنندراج). || خوار کردن و به زیر انداختن، چیزی را. (آنندراج) (از اقرب الموارد).

توسرخ.

[سُ] (اِ مرکب) قسمی از مرکبات(1)که میوهء آن گرد است و پوست زرد لیموئی و طعمی میخوش دارد، چند گرمکی متوسط و این بزرگتر از انواع دیگر مرکبات و خردتر از سلطان مرکبات است. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا). (1) - Pamphemousse.

توسروندان.

[سَ وَ] (اِخ) دهی از دهستان سنگر کهدمات است که در بخش مرکزی شهرستان رشت واقع است و 1867 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

توسط.

[تَ وَسْ سُ] (ع مص) میانجی کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). میانجی گری کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). عمل وساطت انجام دادن میان قوم. (از اقرب الموارد). واسطه کردن. (غیاث اللغات) (آنندراج). || در میان چیزی شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). در میان قوم نشستن. || چیزی میانه گرفتن به جید نه ردی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (اِ) نزد اهل تصوف دومین برزخ از برازخ انسانیه را نامند که در آن برزخ، بندهای بندگی آدمی بوسیلهء حقایق رحمانیه باز و گشوده گردد و این معنی در لفظ انسان نیز بیان شد. (کشاف اصطلاحات الفنون). || (اِ مص) میانه روی و اعتدال. (غیاث اللغات) (آنندراج). || میانی و میانداری و میانجیگری و شفاعت و خونش و وسیله. (ناظم الاطباء). - به توسط؛ به وسیله. به جهت و به سبب. (ناظم الاطباء). - توسط اقبال و ادبار؛ در اصطلاح احکامیان، بودن کوکب است در بیوت مایل الوتد. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

توسط کردن.

[تَ وَسْ سُ کَ دَ] (مص مرکب) میانگی کردن. میانجی شدن. وساطت کردن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : یکی از وزرا به زیردستان رحمت آوردی و اصلاح همگنان را به خیر توسط کردی. (گلستان سعدی).

توسع.

[تَ وَسْ سُ] (ع مص) فراخی کردن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار) (غیاث اللغات) (آنندراج). خلاف تضیق در امر و مکان. (از اقرب الموارد). فراخی نمودن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || فراخ نشستن در مجلس. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || تفسح و افزونی دادن در نفقه. (از اقرب الموارد). || فراخ بودن. (غیاث اللغات) (آنندراج). || به مجاز تکلم کردن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || فراخی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

توسعاً.

[تَ وَسْ سُ عَن] (ع ق) فراخی را. با بسط دادن معنی کلمه ای به معانی دیگر. تجوزاً. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا). رجوع به توسع شود.

توسعة.

[تَ سِ عَ] (ع مص) فراخی و فراخ کردن و گاهی از غیر ناقص است هم بر این وزن مصدر می آید. (غیاث اللغات) (آنندراج): وسع توسیعاً و توسعة. (ناظم الاطباء). || (اِمص) سعة و اِتّساع. (اقرب الموارد). فراخی و وسعت. (ناظم الاطباء). و با پیداکردن و دادن و یافتن مستعمل است.

توسف.

[تَ وَسْ سُ] (ع مص) پوست چیزی واشدن. (تاج المصادر بیهقی). پوست از چیزی واشدن. (زوزنی). پوست از سر ریش بازشدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). تقشقش و تقشر پوست. (از اقرب الموارد). || وسف پیدا شدن در شتر، یا در فراخی رسیدن شتر و فربه گردیدن آن. || افتادن پشم کهنه و برآمدن پشم نو. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

توسک.

(اِخ) دهی از دهستان حومهء شهرستان ملایر است که 1250 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

توسکا.

(اِ) توسه. دو گونه از این درخت در جنگلهای خزر هست. توسکای قشلاقی و توسکای ییلاقی. توسکای قشلاقی در سواحل تا ارتفاع 1000 گزی نیز، پروفسور گااوبا، آن را دیده است و توسکای ییلاقی در اغلب اراضی شمال ایران و جنگلهای خزر تا 1600 و 2000 هزارگزی دیده شده است. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). نام درختی جنگلی. (ناظم الاطباء). رجوع به جنگل شناسی ساعی ج 2 ص 171 و 172 شود.

توسکاس.

(اِخ) قریه ای از قراء سمرقند است که در پنج فرسخی واقع است. (از معجم البلدان). رجوع به توسکاسی شود.

توسکاسی.

(ص نسبی) منسوب است به توسکاس که قریه ای است در سمرقند. (سمعانی). رجوع به توسکاس و مادهء بعد شود.

توسکاسی.

(اِخ) ابوعبدالله التوسکاسی سمرقندی. از یحیی بن زید سمرقندی روایت کرده است. (از معجم البلدان).

توسکانینی.

[تُ] (اِخ)(1) آرتورو. موسیقی دان مشهور ایتالیاست که در سال 1867 م. در پارم(2) متولد شد. چندی عهده دار هدایت ارکستر «اسکال میلان» بود و سپس رهبری متروپولیتن و همچنین ارکستر فیلارمونیک نیویورک را بعهده گرفت و در سال 1957 م. درگذشت. (از لاروس). (1) - Toscanini, Arturo. (2) - Parme.

توس کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) به سلامتی دادن. (ناظم الاطباء). رجوع به توس و توس نمودن شود.

توسکولان.

(اِخ) رسائل فلسفی و معروف سیسرون (45 سال ق. م.) است که در آن ثابت شده است انسان، با فضیلت و تقوی مافوق مرگ و رنج دیگر بدیهاست. رجوع به توسکولوم شود.

توسکولوم.

[لُ] (اِخ)(1) از شهرهای باستانی ایتالیا در ناحیهء لاسیوم(2) که امروز آن را فراسکاتی(3) نامند و این همانجائی است. که سیسرون، رسائل فلسفی خود را که بنام توسکولان(4) شهرت دارد، در آنجا نوشته است. (از لاروس). یکی از بلاد قدیم ایتالیا بوده است که بنا به روایات کهن آن را «تله کونوس» پسر اولیس بنا نهاده بود. چیچرو پس از غلبهء قیصر بدین شهر آمد و چندی در آنجا بسر برد. (اعلام تمدن قدیم فوستل دوکلانژ). (1) - Tusculum. (2) - Latium. (3) - Frascati. (4) - Tusculanes (les).

توسل.

[تَ وَسْ سُ] (ع مص) نزدیکی جستن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار) (صراح اللغة). نزدیکی یافتن به چیزی و به کاری. یقال: توسل الیه بوسیلة؛ ای عمل عملا تقرب به الیه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || دزدیدن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). یقال: توسل ابلی؛ ای سرقه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || (اِمص) دزدی: اخذ ابلی توسلاً؛ ای سرقه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || نزدیکی و پیوستگی و توسط. (ناظم الاطباء). - دعای توسل؛ نام یکی از ادعیهء مشهور است و آغاز میشود به اللهم انی اسئلک و أَتوجه الیک... (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

توسل جستن.

[تَ وَسْ سُ جُ تَ] (مص مرکب) نزدیکی جستن به چیزی یا به کسی. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

توسل ساختن.

[تَ وَسْ سُ تَ] (مص مرکب) وسیله ساختن : به شفاعت او به حضرت سلطان توسل ساخت. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص 343).

توسم.

[تَ وَسْ سُ] (ع مص) فراست بردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). دیدن چیزی و فراست بردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). دیدن چیزی را و نظر کردن و فراست بردن. (آنندراج) (از اقرب الموارد). || به علامت پی بردن به چیزی یقال: توسمت فیه الخیر؛ ای تبینت فیه اثره. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و منه قول عبدالله بن دواحة فی النبی (ص): انی توسمت فیک الخیرا عرفهُ والله یعلم انی ثابت البصر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || علف وسمی جستن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و نیز جستن علفی که در باران نخستین روید. (آنندراج). || وسمه کردن. (دهار). وسمه برکردن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): فاذا امرت منه قلت توسم؛ یعنی موی را خضاب کن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به وسمه شود.

توسن.

[تَ / تُو سَ] (ص، اِ) نافرهخته بود؛ یعنی ناآموخته. (لغت فرس اسدی چ دبیرسیاقی ص 154). وحشی و رام نشونده را گویند عموماً. (برهان). سرکش و گردنکش و وحشی و ناآزموده. (ناظم الاطباء)... در هر صورت توسن در مردم سرکش نیز استعمال میشود... (انجمن آرا) (آنندراج). تند. سرکش. مقابل رام. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : کسی که از تو نهان کینه دارد اندر دل دلش به طاعت تو شرزه گردد و توسن. عنصری. رای موافق و نیت و اعتقاد او از روزگار توسن برداشت توسنی. منوچهری. بسی تکلف بینم ترا بظرف همی لطیف حیزی خر، با تو توسن است و حرون. منجیک (از لغت فرس اسدی چ دبیرسیاقی). جهانستانی، شاهی، مظفری، ملکی که رام گشت به عدلش زمانهء توسن. مسعودسعد. رام است بخت تو که به هر وقت حاصل است حکمی که بر زمانهء توسن کند همی. مسعودسعد. نگویم از پس این حسب حال و محنت خویش که شد بدرد و غم و رنج، طبع توسن، رام. مسعودسعد. گر وی بدست بخت بگیرد عنان چرخ جز نرم گردنی نکند چرخ توسنش.سوزنی. خدایگان جهان پادشاه ملک آرام که امر ناقد او راست چرخ توسن، رام. سوزنی. بسیار سخن گفته شد از وعده و عشوه تا رام شد آن توسن بدمهر به زر بر.سوزنی. سوزنی در مدح وی با قافیه کشتی گرفت قافیه شد نرم گردن گرچه توسن بود و گست. سوزنی. لگامم بر دهان افکند ایام که چون ایام بودم تیز و توسن.خاقانی. توسن ایام را رأی تو تحسین نکرد شیر نگه کی کند سوی یکی لاغری.ظهیر. ملک چون دید کاو در کار خام است زبانش توسن است و طبع رام است.نظامی. من آن توسنم(1) کز ریاضتگری رسیدم ز تندی به فرمانبری.نظامی. مگر کز توسنانش(2) بدلگامی دهن برگشته ای زد صبح بامی.نظامی. زن چو دید او را که تند و توسن است گشت گریان، گریه خود دام زن است. مولوی. || اسب وحشی باشد. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص 74). اسبی باشد کرهء وحشی که به لگام راست کرده باشند. (نسخه ای از لغتنامهء اسدی از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). اسب سرکش و حرون و جهنده را گویند خصوصاً. (از برهان). اسب جوان رام نشده و دست آموزنگشته. (ناظم الاطباء). اسب سرکش. (فرهنگ جهانگیری). اسب و استر سرکش... و صحیح به ضم «تا»، و «واو» مجهول است چنانکه در مناظرالانشاء گفته. (فرهنگ رشیدی). کره اسب که تند و شوخ و سرکش باشد... . و صاحب بهار عجم در جواهرالحروف نوشته که ظاهراً اصح به «واو» مجهول و «شین» معجمه است(3) که به کثرت استعمال مهمله شده است چه توش به معنی قوت و توانائی است و تندی و شوخی اسب دال بر توانائی اوست... . (غیاث اللغات). در جهانگیری و برهان آورده اند و به معنی اسب و استر سرکش معروف است و رشیدی گفته... هم صاحب جواهرالحروف آورده که... (انجمن آرا) (آنندراج). کرهء ناآرام و نوزین، به تازیش حرون نامند. (شرفنامهء منیری). شموس(4). (صراح اللغه) (از منتهی الارب). حرون. بی فرمان. گاه گیر. گه گیر. (زمخشری از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). کرهء توسن. هیدخ. (فرهنگ اسدی نخجوانی از یادداشت ایضاً). در ترکی تُسَن کره اسبی را گویند که راه رفتن را هنوز خوب نیاموخته باشد(5). استعمال توسن و توسنی در فارسی قدیم است. (حاشیهء برهان چ معین) : فضل تو رایض موفق بود نیکنامی چو کرهء توسن.فرخی. رایضان کُرّگان به زین آرند گرچه توسن بوند و مردافکن.فرخی. تو نبینی که اسب توسن را به گه نعل برنهند لبیش.عنصری. مرا در زیر ران اندر، کمیتی کشنده نی و سرکش نی و توسن.منوچهری. ابلیس در جزیرهء تو برنشست بر بی فسار و سخت کش توسنش. ناصرخسرو (دیوان چ دانشگاه ص 441). اسحاق زود فرودآمد و در پای نصر افتاد و زمین را بوسه داد و عذر خواست که این اسب من توسن است و از وی زود فرو نتوان آمدن. (تاریخ بخارا ص 101). اسب توسن ز اسب ساکن رگ گشت همخو اگر نشد هم تگ.سنائی. گر سواران خنگ توسن در کمند افکنده اند من کمند افکنده و شیر ژیان آورده ام. خاقانی. توسن اسب مرغزاری کز ریاضت بازماند آخور چرب مهنا برنتابد بیش ازین.خاقانی. روز از برای ثقل کشی موکب بهار پالان به توسن استر گرما برافکند.خاقانی. جهان بر ابلقی توسن سوار است لگد خوردن از او هم در شمار است.نظامی. اگر شبدیز توسن را تگی هست ز تیزی نیز گلگون را رگی هست.نظامی. شنیدم کادهم توسن کشیدش چو عنقا کرد از اینجا ناپدیدش.نظامی. تو بر کرهء توسنی بدگهر نگر تا نپیچد ز حکم تو سر. سعدی (بوستان). چه خوش گفت بهرام صحرانشین چو یکران توسن زدش بر زمین. سعدی (بوستان). عجوزی گر کند گلگونه بر روی چو توسن اشتر، از وی رم کند شوی. امیرخسرو. پیش رفتم به تظلم که رکابش بوسم تند برتافت عنان، بانگ به توسن زد و رفت. یغما. - توسن تندعنان؛ مرکب گردنکش و ستور سرکش. (ناظم الاطباء). || مرکب نجیب. (ناظم الاطباء). رجوع به ترکیبهای این کلمه شود. (1) - به معنی بعد هم ایهام دارد. (2) - به معنی بعد هم ایهام دارد. (3) - بر اساسی نیست. (4) - ظ: چموش است. (5) - کاشغری ج 1 ص 237... .

توسن.

[تَ وَسْ سُ] (ع مص) گشنی کردن فحل ناقهء خوابیده را و همچنان زن خوابیده را گاییدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

توسن.

[] (ع اِ) نوعی از «ماعز جبلی»(1)است. (دزی ج 1 ص 155). (1) - بز کوهی.

توسن خوی.

[تَ / تُو سَ] (ص مرکب)که خوی سرکش و ناآرام دارد. تندمزاج : به سوسن بوی توسن خوی ترکم پیام راز من بگزاری ای باد.خاقانی. ترک سن سن گوی توسن خوی سوسن بوی من گر نگه کردی به سوی من نبودی سوی من. خاقانی. چون چنان دید ترک توسن خوی راه دادش به سرو سوسن بوی.نظامی. رجوع به توسن و دیگر ترکیبهای این کلمه شود.

توسن دل.

[تَ / تُو سَ دِ] (ص مرکب)سخت دل. که دلی ناآرام و پرخشونت دارد : توسن دلی و رایض تو، قول لااله(1) اعمی وشی و قائد تو شرع مصطفی.خاقانی. رجوع به توسن و دیگر ترکیبهای آن شود. (1) - مخفف لا اله الا الله.

توسن دلی.

[تَ / تُو سَ دِ] (حامص مرکب) سخت دلی. (ناظم الاطباء). بدخوئی. ناسازگاری : ز توسن دلی گرچه با کس نساخت نوازندهء خویشتن را شناخت.نظامی.

توسن رگ.

[تَ / تُو سَ رَ] (ص مرکب)توسن خوی. مقابل ساکن رگ : بی نام هم کنونش چو بید سترک خصی این بدگهر شگالک و توسن رگ استرک. خاقانی. رجوع به توسن و دیگر ترکیبهای آن شود.

توسنگ.

[سَ] (اِ) قناعت است، که راضی بودن باشد بر آنچه میسر گردد و ترک حرص نمودن. (برهان) (آنندراج). قناعت و عدم حرص و رضای به چیزی کم و اندک. (ناظم الاطباء).

توس نمودن.

[نُ / نِ / نَ دَ] (مص مرکب) به سلامتی نوشیدن. (ناظم الاطباء). رجوع به توس شود.

توسنی.

[تَ / تُو سَ] (حامص) معاندت و سرکشی و گردنکشی. (ناظم الاطباء). سرکشی. عصیان. (حاشیهء برهان چ معین). تندی. ناآرامی : رای موافق و نیت و اعتقاد او از روزگار توسن، برداشت توسنی. منوچهری. گرچه از توسنی چو طالع ماست ما کمند وفا دراندازیم.خاقانی. همه تندی مکن لختی بیارام رها کن توسنی چو من شدم رام.نظامی. توسنی طبع چو رامت شود سکهء اخلاص به نامت شود.نظامی. رجوع به توسن و دیگر ترکیبهای آن شود.

توسنی کردن.

[تَ / تُو سَ کَ دَ] (مص مرکب) سرکشی کردن. تندی و ناآرامی کردن : توسنی کردم ندانستم همی کز کشیدن سخت تر گردد کمان. آغاجی(1) (از لغت فرس اسدی چ اقبال ص 374). دل توسنی کجا کند آن را که طوق وار در گردن دل است کمند معنبرش.خاقانی. (1) - در انجمن آرا این بیت را به رابعهء بنت کعب قزداری نسبت کرده است.

توسه.

[سَ / سِ] (ص) فربه و چاق و نیک پرورش یافته. (ناظم الاطباء).

توسه.

[سَ / سِ] (اِ) توسکا. رجوع به توسکا و جنگل شناسی ساعی ج 2 ص 172 شود.

توسه.

[] (اِ) سریر. رخش. قوس قزح. کمان رستم. کمر رستم. کمردون. طوق بهار. تیراژه. آفنداک. آژفنداک. سدکیس. قالیچهء فاطمه. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به قوس قزح شود.

توسه.

[سِ] (اِخ) دهی از دهستان پشتکوه سورتیجی است که در بخش چهاردانگهء شهرستان ساری واقع است و 135 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3). رجوع به مازندران رابینو بخش انگلیسی ص 123 شود.

توسه سرا.

[سِ سَ] (اِخ) دهی از دهستان شاندرمن است که در بخش ماسال شاندرمن شهرستان طوالش واقع است و 197 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

توسه کله.

[سِ کَ لِ] (اِخ) دهی از دهستان ماسوله است که در بخش مرکزی شهرستان فومن واقع است و 300 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

توسی.

(ص نسبی، اِ) رنگ دودی روشن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). طوسی.

توسیخ.

[تَ] (ع مص) شوخگن کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). چرک و ریمناک کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). چرکین کردن. (آنندراج).

توسید.

[تَ] (ع مص) چیزی را بالش کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). تکیه جای و بالین گردانیدن جهت کسی چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). بالش گردانیدن برای کسی. (آنندراج). رجوع به توسد شود.

توسیدید.

(اِخ)(1) از بزرگترین تاریخ نویسان یونان که در حدود سال 460 ق.م. در هالی مونت(2) متولد شد و در حدود سال 395 ق.م. درگذشت. وی نویسندهء شرح جنگهای پلوپونز است و این اثری است بی طرفانه و عاری از هرگونه غرض. توسیدید تاریخ نویسی است متفکر و عاشق دقت و درستی و در عین حال هنرمند بزرگی است و سبک نگارش او مطبوع و عاری از اطناب می باشد و حوادث و داستانها در آن بطور موجز و شرح حوادث پر از دقائق و توأم با تابلو و توضیحات می باشد. (از لاروس). از مورخان معروف یونان قدیم است که در حدود سال 471 ق.م. در شهر آتن تولد یافت و در سال 395 ق.م. درگذشت. توسیدید در آغاز جنگهای پلوپونزوس خود فرماندهء گروهی از سپاهیان آتن بود لکن دیری نگذشت که او را متهم و تبعید کردند و بیست سال از وطن دور ماند. این مدت را توسیدید در میان اقوام مختلفی که در جنگهای پلوپونزوس مداخله داشتند بسر برد و به نگارش تاریخ جنگهای مزبور پرداخت. تاریخ وی بهترین معرف تمدن و اخلاق و روحیات ملل مختلف یونان قدیم است. (از اعلام تمدن قدیم فوستل دوکلانژ). رجوع به تاریخ ایران باستان ج 1 صص 70-72 و ج 2 ص 894، 913، 914، 920، 930، 933، 935، 937، 940، 942، 943، 944، 956، 960 و ج 3 ص 2179، 2180 و 2181 شود. (1) - Thucydide. (2) - Halimonte.

توسیط.

[تَ] (ع مص) اندر میان کردن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب). در میان آوردن چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). در میان قرار دادن. (از اقرب الموارد). || وسیط و میانجی شدن. (از اقرب الموارد). واسطه شدن : زآنکه نفع نان در آن نان داد اوست بدهدت آن نفع بی توسیط پوست.مولوی. || به دو نیم کردن چیزی. (تاج المصادر بیهقی). به دو نیم بریدن چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || شکم دریدن. دریدن شکم، کشتن را. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا): فامر به فوسط فخرج اللبن من مصرانه. (ابن بطوطة، یادداشت ایضاً). و دخلت علیه یوماً و هو یرید توسیط رجل من الکفار فقلت له بالله لاتفعل ذلک فانی مارأیت احداً قط یقتل بمحضری. (ابن بطوطه، ایضاً).

توسیع.

[تَ] (ع مص) فراخ کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). خلاف تضییق. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). فراخ گردانیدگی و وسعت دادگی. (ناظم الاطباء) : تقطیع و توسیع عرصهء جامع تعیین رفته بود. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص 420). - توسیع بلاد؛ وسعت دادن ملک و کشور و دست درازی کردن به کشور همسایگان. (ناظم الاطباء). || فراخ دست و توانگر گردانیدن. یقال: وسع الله علیه؛ ای اغناه. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

توسیق.

[تَ] (ع مص) تنگ تنگ کردن بار را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تنگتر کردن بار را. (آنندراج). || وسق الحنطة توسیقاً؛ جعلها وسقاً وسقاً؛ باربار قرار داد گندم را. (از اقرب الموارد).

توسیل.

[تَ] (ع مص) نزدیکی جستن. (زوزنی). نزدیکی جستن به چیزی و کاری کردن که بدان نزدیکی و تقرب دست دهد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). یقال: وسل الله تعالی وسیلة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

توسیم.

[تَ] (ع مص) به موسم آمدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). به موسم حاضر آمدن. یقال: وسموا و عرفوا، کما یقال عیدوا فی العید. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). || بسی داغ کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (از آنندراج). || (اصطلاح عروض و قافیه) شمس قیس آرد: آن است که بناء قافیت بر حرفی نهد که نام ممدوح یا آنچه مقصود شاعر است در آن تنسیق گردد، چنانکه انوری گفته است: ای سر از کبر بر فلک برده گشته گردان چو انجم فلکی به عقابی رسیده از مگسی به سماکی رسیده از سمکی حاش لله دیو را ملکی... تا آنجا که گفت: خواجه هستی چرا نیاموزی خواجگی کردن از شهاب زکی. چون خواسته است تا شهاب زکی در قافیت بیارد بناء شعر بر «کاف» و «یاء» نهاد. و شرف الدین شفروه گفته است: ای چو دریا سخی چو شیر شجاع چون قضا حاکم و چو چرخ مطاع... تا آنجا که گفت: گر نکردم وداع معذورم نیست بر مکیان طواف وداع. چون خواسته است که عذر خویش در تخلف وداع مخدوم بخواهد، بناء قافیت بر «عین» نهاد و این صنعت را از بهر آن توسیم خوانند که شاعر اثری از مقصود خویش در قافیت بازنموده است و وسم، داغ نشان کردن است. (المعجم فی معاییر اشعارالعجم صص 276-277).

توش.

(اِ) به زبان پهلوی طاقت بود. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص 216). به معنی تاب و طاقت و توانائی باشد. (برهان) (ناظم الاطباء). طاقت. (فرهنگ جهانگیری). توانائی که تاب نیز گویندش. (شرفنامهء منیری). تاب و توان. (اوبهی). تاب و طاقت. (انجمن آرا) (آنندراج) : چو بگسست زنجیر بی توش گشت بیفتاد زآن درد بی هوش گشت. فردوسی (از لغت فرس اسدی چ اقبال ص 216). عمودی بزد بر سر ترگ اوی که خون اندرآمد ز تارک به روی چو بر پشت زین مرد، بی توش گشت ز اسب اندرافتاد و بی هوش گشت. فردوسی. فرازآمد از هر سویی صد گراز چو الماس دندانهای دراز ز دست دگر شیر مهتر ز گاو که با جنگ ایشان نبد توش و تاو.فردوسی. ز تنگ عیشی بی تاب و توش گشته چو مور ز ناتوانی بی دست و پای مانده چو مار. مختاری. - توش و تاو؛ تاب و توان : به ترکان نداده ست کس باژ و ساو به ایران نبدشان همه توش و تاو.دقیقی. نهاده ست بر قیصران باژ و ساو ندارند با او کسی توش و تاو.فردوسی. همی شیر خوردی ازو ماده گاو کلان گاو، گوساله بی توش و تاو. فردوسی (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || به معنی زور و قوت و قدرت نیز آمده است. (برهان) (ناظم الاطباء). قوت و توانائی بدن. (فرهنگ رشیدی). قوت. (فرهنگ جهانگیری). قوت و فربهی. (انجمن آرا) (آنندراج). قوت و توانائی جسم و بدن. (غیاث اللغات). قوت. توان. قدرت. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). از اوستا «تویشی»(1) (توانائی طبیعی، زور، نیرومندی) از «تو»(2)، هندی باستان «تاویسی»(3). (حاشیهء برهان چ معین) : پیش شهزاده مکتوب نوشتند که در شهر کسی که او را توش و توانی باشد نمانده. (رشیدی). به یزدان چنین گفت کای کردگار تو دانی نهان من و آشکار ز من مگسل امروز توش مرا نگه دار بیدار، هوش مرا.فردوسی. به یزدان چنین گفت کای کردگار توئی برتر از گردش روزگار... نگهدار دین و تن و توش من همان نیز بینا دل و هوش من.فردوسی. سواران همی گشته بی توش و هال پیاده ز پیلان شده پایمال.اسدی. در طاعت بی طاقت و بی توش چرائی ای گاه ستمکاری با طاقت و با توش. ناصرخسرو. چون ستوران بهار نیکو بخوردند و به تن و توش خویش بازرسیدند. (چهارمقالهء نظامی). هرکه از کین تو دارد دل، سیه چون لوبیا از دو سنگ آس غم بی توش گردد چون عدس. سوزنی. خطی کشیده ای ار خط در آن ورق بکشد در آن نگه نکنم من که بی تن و توشم. انوری (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). سر چه سنجد که هوش می بشود تن چه ارزد که توش می بشود.خاقانی. تا جهان ناقه شد از سرسام دی ماهی برست چار مادر بر سرش توش و توان افشانده اند. خاقانی (دیوان چ سجادی ص 108). یک دو روز برگذشت این هر دو بی چاره از گرسنگی بی توش شدند. (تاریخ طبرستان). آنقدر داشتم ز توش و توان کاخترم بود ازو همیشه جوان.نظامی. به نوشابه گفت ای شه بانوان به از شیرمردان به توش و توان.نظامی. پنداشتم که زیر کدین مجاهدت سندان روزگار به توش و توان، منم. نزاری (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). توش و تنم رفت مفرمای صبر مرد به تن صبر کند یا به توش.اوحدی. بازنیاید به هوش عاشق رویت که او توش ز تن ها ربود هوش ز سرها ببرد. اوحدی. کو آن توان و توش کزین خاکدان غم خود را به آستان در دوست بردمی.اوحدی. || تن و بدن و جثه و ترکیب را نیز گویند. (برهان). بدن و تن را گویند. (فرهنگ جهانگیری). بدن. (فرهنگ رشیدی). تن و توش. (انجمن آرا) (آنندراج). اندام. جثه. بدن : برآمد بر آن کار بر پنج سال چو پیلی شد آن کرم با توش و یال.فردوسی. پراگنده شد دانش و هوش من بخاک اندرآمد تن و توش من.فردوسی. بدو گفت ملاح مفزای کار که اینجا بود کرگدن بی شمار به بالای گاوی پر از خشم و جوش یکی جانور به ز پیلان به توش. اسدی (از فرهنگ جهانگیری). - بیمارتوش؛ بیمارتن. ناخوش تن. که تنی بیمار دارد : به ذل غریبان بیمارتوش به اشک یتیمان پیچیده گوش.نظامی. || خوراک بقدر حاجت را هم گفته اند که قوت لایموت باشد. (برهان). به معنی قوت بود و قوت، خوراک بقدر حاجت باشد. (فرهنگ جهانگیری). خورش به قدر حاجت که به تازی قوت گویند و در این جا طعام مسافران را توشه گویند. (فرهنگ رشیدی) (از انجمن آرا) (از آنندراج) : تو بشناس آن مرد گوهرفروش که خالیگرش مر ترا داد توش. فردوسی (از فرهنگ رشیدی). احولی دوبین چو بی بر شد ز توش احولی صد بین ایما در فروش.مولوی. || در ترکی امر به فرودآمدن باشد؛ یعنی فرودآی. (برهان). || به معنی سینه، از لغات ترکی. (غیاث اللغات). (1) - tevishi. (2) - tav. (3) - tavisi.

توش.

[تَ وَ / وِ] (اِمص، اِ) تبش و تابش و حرارت و گرمی. (ناظم الاطباء). تبش. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا): التمشی؛ رفتن توش شراب و آنچه بدان ماند در اندامها. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی از یادداشت ایضاً): صقره؛ توش آفتاب و سختی آن. (ربنجنی از یادداشت ایضاً).

توشت.

[تَ / تُو شَ] (اِ) بیل. (ناظم الاطباء).

توشت.

[تَ وِ] (اِمص، اِ) تابش و حرارت. (ناظم الاطباء). رجوع به توش و تابش و تو و تاب شود.

توشح.

[تَ وَشْ شُ] (ع مص) وشاح در گردن اوکندن (افکندن). (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). حمایل درافکندن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || پیرایه در گردن افکندن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) (از اقرب الموارد): توشحت المرأة توشحاً و اتشحت اتشاحاً؛ لبست الوشاح. (از اقرب الموارد). || حمایل وار به گردن آویختن جامه و شمشیر را. یقال: توشح بسیفه و ثوبه؛ اذا جعله مکان الوشاح. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و ازهری گوید که توشح جامه؛ داخل کردن آن زیر بغل راست و افکندن آن بر دوش چپ است چنانکه محرم کند. (از اقرب الموارد). || معانقه کردن. (ناظم الاطباء): و هو یتوشحنی؛ ای یعانقنی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

توشز.

[تَ وَشْ شُ] (ع مص) آماده شدن چیزی را. یقال: توشز للشر؛ یعنی آماده گردید بدی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

توشع.

[تَ وَشْ شُ] (ع مص) برآمدن گوسفند بر کوه به چرا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || فراگرفتن چپ و راست کوه را. || افزون شدن. || پراکنده گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || برآمدن سپیدی موی بر سر. || تحسن به دروغ. (از اقرب الموارد).

توشغ.

[تَ وَشْ شُ] (ع مص) زشت گردانیدن و بد کردن: توشغ بالسوء. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). آلودن به بدی. (از اقرب الموارد).

توشقان.

(ترکی، اِ) لفظ ترکی است به معنی خرگوش. از لغات ترکی نوشته شد. (غیاث اللغات) (از آنندراج). و امروز خرگوش را توشان و دوشان گویند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به مادهء بعد شود.

توشقان ئیل.

(ترکی، اِ مرکب) سال چهارم از دوازده سال ترکی که سال خرگوش باشد. (ناظم الاطباء). سال خرگوش. سال چهارم از دورهء دوازده سالهء تاریخ ترکان. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به مادهء قبل شود.

توشک.

[شَ] (اِ) برخوابه را گویند که نهالی باشد و گویند این لغت به این معنی ترکی است و در چند نسخه بزخوابه(1) نوشته بودند، ظاهراً تصحیف خوانی شده. (برهان). دشک. نهالی. شادگونه. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). دوشک و برخوابه و نهالی، و بستری که بر روی آن می خوابند. (ناظم الاطباء). به معنی برخوابه است و آن چیزی است نرم که بر زیر برافکنند و بر آن خوابند و در این لغت بعضی سهو کرده اند و به معنی بز جوان نوشته اند و این لفظ مصحف شده و بز جوان به این معنی در پارسی نیامده و در تحفة الاحباب گفته بزخوابه توشک را گویند... و برخوابه را بزجوانه یا برخوانه خوانده اند و به معنی نهالی دانسته و توشک با «واو» و بی «واو»، زیرانداز خواب است و آن نیز ترکی است. (انجمن آرا) (آنندراج). برخوابه. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). بز جوان و به معنی نهالی ترکی است و تحقیق آن است که توشک به معنی بز جوان در فارسی نیامده و در تحفة الاخیار گفته که توشک برخوابه باشد و در فرهنگها این لفظ را به تصحیف خوانده به معنی بز جوان فهمیده اند و صحیح برخوابه است به معنی نهالی و توشک ترکی است و برخوابه فارسی. (فرهنگ رشیدی). نهالین. (غیاث اللغات). || در مؤیدالفضلا به معنی گربه نوشته اند که به عربی سنور خوانند. (برهان). در برهان گفته در مؤیدالفضلا... مؤلف گوید: بشک را که گربه باشد به ترکی سهواً تشک دانسته اند.... (انجمن آرا) (آنندراج). || نمد کوچک و کلفت و ستبر. (ناظم الاطباء). به معنی فرش(2) از لغات ترکی. (غیاث اللغات). (1) - در لغت فرس اسدی چ اقبال ص 307 و اوبهی بزجوانه آمده است. (2) - در غیاث اللغات: به ضم اول و «واو» غیرملفوظ و سکون «شین» معجمه آمده است.

توشکان.

(اِ) گلخن و آتشدان گرمابه و حمام را گویند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). آتشدان گرمابه. (شرفنامهء منیری). آتشدان گرمابه باشد و آن را تون نیز گویند. (فرهنگ جهانگیری).

توشکچه.

[شَ چَ / چِ] (اِ مصغر) توشک خرد. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به توشک (نهالی) شود.

توشکخانه.

[شَ نَ / نِ] (اِ مرکب) خانه ای باشد که اسباب و رخوت پوشیدنی گذارند. (برهان) (از ناظم الاطباء) (آنندراج).

توشکون.

(اِخ) دهی از دهستان خرم آباد شهرستان شهسوار است که 350 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3). رجوع به سفرنامهء رابینو بخش انگلیسی ص 23 و 107 شود.

توشکه.

[کِ] (اِخ) دهی از دهستان آبسرده است که در بخش چقلوندی شهرستان خرم آباد واقع است و 120تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

توشگان.

(اِ) گلخن و توشکان. (ناظم الاطباء). رجوع به لسان العجم شعوری ج 1 ص 309 شود.

توشل.

[شَ / شِ] (اِ) توشیل. (لسان العجم شعوری ج 1 ص 308). قبای نازک تابستانی که از کتان باشد و توزی نیز گویند. (ناظم الاطباء).

توشمال.

(اِ) خوانسالار. (فرهنگ رشیدی). کاول و خوانسالار. (غیاث اللغات). در رشیدی خوانسالار و رکابدار و در سرکار شاه، توشمال باشی(1) گویند از اهل زبان به تحقیق پیوسته. (آنندراج). ناظر و خوانسالار و چاشنی گیر. (ناظم الاطباء) : بر سفره کشید توشمالش خوانی که به گنج هفتخوان است. سنجر کاشی (از آنندراج). از مهر توشمال فلک بر سماط دیر آورد بهر لشکر او نان و دشتری. ؟ (از آنندراج). رجوع به کاول شود. || رئیس طوایف لرها. (ناظم الاطباء). رئیس. کدخدا (در ایل و قبیله). (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). (1) - رجوع به تذکرة الملوک و سازمان صفوی ص 128 و 129 شود.

توشمال.

(اِخ) تیره ای از ایهاوند هفت لنگ. رجوع به جغرافیای سیاسی کیهان ص 73 شود.

توشمالان.

(اِخ) دهی از دهستان کنگاور است که در بخش کنگاور شهرستان کرمانشاه واقع است و 300 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

توشمان.

(اِ) نشان و علامت. || میان خانه. || کوشک و قصر. (ناظم الاطباء). به همهء معانی رجوع به لسان العجم شعوری ج 1 ص 309 شود.

توشمانلو.

(اِخ) دهی از دهستان گنجگاه است که در بخش سنجبد شهرستان هروآباد واقع است و 336 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

توشن.

[تَ وَشْ شُ] (ع مص) کم شدن آب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

توشن.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان گرگان است که 110 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3). رجوع به سفرنامهء مازندران رابینو بخش انگلیسی ص107 و 126 شود.

توش و پوشت.

[شُ] (اِ مرکب، از اتباع)قدرت و توانائی و شوکت و جلال. (ناظم الاطباء).

توشوش.

[تَ وَ وُ] (ع مص) جنبیدن قوم. || پس و پیش شدن و زیر و زبر شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

توشه.

[شَ / شِ] (اِ) طعام اندک و قوت لایموت و طعامی که مسافران با خود دارند. (برهان). قوت لایموت و طعام مسافران. (انجمن آرا). زاد راه که مسافران بردارند و این مجازی است مشهور زیرا که مرکب است از «توش» به معنی قوت و توانائی که «های» نسبت به وی ملحق گشته... (آنندراج). زاد راه مرکب از توش به معنی قوت و توانائی و «های» نسبت. با لفظ کشیدن و کردن و برداشتن و گرفتن و بستن مستعمل. (غیاث اللغات). و از این است که مسافران طعامی را که همراه دارند توشه نامند. (فرهنگ جهانگیری ذیل کلمهء توش). به معنی قوت و لازمهء سفر. (انجمن آرا) (آنندراج). طعام اندک و قوت لایموت و تدارک و زاد. و مایحتاج سفر از خوراک. (ناظم الاطباء). زاد. (دهار). و با لفظ برداشتن و گرفتن و بر کمر بستن و بر دوش بستن کنایه از تهیهء سفر کردن است. (آنندراج) : نگر(1) بستگانند و بی چارگان و بی(2)توشگانند و بی زاورا. رودکی (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). توشهء خویش زود(3) از او بربای(4) پیش کایدت مرگ پای آگیش. رودکی (از یادداشت ایضاً). بدو گفت خسرو که از خوردنی چه داری هم از چیز گستردنی که ما ماندگانیم و هم گرسنه نه توشه ست با ما نه بار و بنه.فردوسی. به پیلان گردنکش و گاومیش سپه را همی توشه بردند پیش.فردوسی. بدو گفت موبد به جان و سرت که جاوید بادا سر و افسرت کزین توشه، خوردن نفرمائیم به سیری رسیدن نیفزائیم.فردوسی. همان کش نه کشتی نه توشه نه ساز شود غرق و ماند ز همراه باز.اسدی. بدینجات(5) از بد نگهبان بود چو زیدر شدی توشهء جان بود. اسدی (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). در این ره مدان توشه و یار نیک به از دانش نیک و کردار نیک.اسدی. توشهء تو علم و طاعت است در این راه سفرهء دل را بدین دو توشه بیاکن. ناصرخسرو. گفتم به راه جهل همی توشه بایدم گفتا ترا بس است یکی شاخسار من. ناصرخسرو. کو توشه و کو رهبرت، ای رفته چهل سال زین کوه بدان دشت و زآن جوی بدان در. ناصرخسرو. جو توشهء پیغامبران است و توشهء پارسامردان که دین بدیشان درست شود و توشهء چهارپایان و ستوران که ملک بر ایشان بپای بود. (نوروزنامهء منسوب به خیام). توشه از تقوی کن اندر راه مولا تا مگر در ره عقبی نگویندت فهم لایتقون.سنائی. نان دونان نخورم بیش که دین توشهء هر دو سرای است مرا.خاقانی. امروز گر از سلطان، رندی طلبد توشه فردا ز در رندی توشه طلبد سلطان.خاقانی. در گوشه ای بمیر و پی توشهء حیات خود را چو خوشه پیش خسان ده زبان مخواه. خاقانی. یا چو غریبان پی ره توشه گیر یا چو نظامی ز جهان گوشه گیر.نظامی. چند زنی تیر به هر گوشه ای غافلی از توشهء بی توشه ای.نظامی. به سرچشمه گشاید هر کسی رخت به چشمه نرم گردد توشهء سخت.نظامی. مرا بوسه گفتا به تصحیف ده که درویش را توشه از بوسه به.سعدی. مرد بی توشه کاو فتاد از پای در کمربند او چه زر چه خزف.(گلستان). گر همه زر جعفری دارد مرد بی توشه برنگیرد کام.(گلستان). رجوع به توشهء راه شود. || ذخیره. (ناظم الاطباء). حاصل. بضاعت. بهره : اگر توشه مان نیکنامی بود روانمان بدان سر گرامی بود.فردوسی. ور آن کس که او بازماند ز خورد ندارد همی توشه از کارکرد.فردوسی. نگر تا چه بهتر ز کار آن کنید بکوشید و آن توشهء جان(6) کنید.فردوسی. نمانم که ویران بود گوشه ای بیابد ز من هر کسی توشه ای.فردوسی. -بی توشه، گوشهء بی توشه؛ ناحیهء لم یزرع و بایر. (ناظم الاطباء). زمین بی توشه؛ زمینی خشک و بی حاصل : دیدم زمئی چو دیگ جوشان بی توشه چو وادی خموشان.مکتبی. - || بی زاد و خوراک. فقیر و بی چیز. - توشه و تراش؛ جلب نفع. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : گرچه چو تیشه از قبل توشه و تراش هرگز نبوده ام نه طمع را نه پیشه را.سنایی. -توشه و گوشه؛ خوراک منزل. (ناظم الاطباء). || افادهء معنی ذخیرهء خیر می کند، چنانکه در نصایح از فرزانگان پارس این عبارت مشهور است که گفته اند: به نیکی کرد، با نیکان توشه نهید؛ یعنی به عمل نیک با مردمان نیکو کسب ذخیرهء ثواب و خیر اخروی نمائید. (انجمن آرا) (آنندراج). - توشهء آخرت؛ ثواب آخرت. زاد آنجهانی :آن چهار که مطلوب است بدین اغراض و بجز آن نتواند رسید، کسب مال از وجهی پسندیده... و انفاق در آنچه به صلاح معیشت و رضای اهل و توشهء آخرت پیوندد. (کلیله و دمنه). باز اعمال خیر و ساختن توشهء آخرت از علت گناه از آنگونه شفا میدهد. (کلیله و دمنه). و کوشش اهل علم در ادراک سه مراد ستوده است ساختن توشهء آخرت... . (کلیله و دمنه). - توشهء آن سرای؛ توشهء آخرت : پناه روانست دین از نهاد کلید بهشت و ترازوی داد در رستگاری ورا از خدای ره توبه و توشهء آن سرای.اسدی. رجوع به ترکیب قبل شود. توشه برداشتن. [شَ / شِ بَ تَ] (مص مرکب) کنایه از مسافر شدن. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج) (از فرهنگ رشیدی). مصمم گشتن برای مسافرت. (ناظم الاطباء) : بفرمود تا توشه برداشتند همی راه دشوار بگذاشتند.فردوسی. بفرمود تا توشه برداشتند ز یک ساله تا آب بگذاشتند.فردوسی. (1) - ن ل: مگر.... (2) - ن ل: ابی.... (3) - ن ل: توشهء جان خود.... (4) - ن ل: از او بردار. (5) - یعنی دانش در این جهان. (6) - به معنی غذای جان هم ایهام دارد.

توشه بستن.

[شَ / شِ بَ تَ] (مص مرکب) بار سفر بستن. مهیای سفر شدن : زین سخن هر سه تن بجای شدند توشه بستند و رهگرای شدند. امیرخسرو (از آنندراج). جگر بر نوک مژگان خوشه بندد فلک بر دوش انجم توشه بندد. زلالی (از آنندراج). بر کمر از ترک جهان توشه بست در صف مردان مجرد نشست.وحید (ایضاً). توشه ای چون پارهء دل بر میانت بسته اند مرکبی چون ابلق لیل و نهارت داده اند. صائب (از آنندراج).

توشهء بصر.

[شَ / شِ یِ بَ صَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از گرانجان و دشمن است. (انجمن آرا).

توشه پرورد.

[شَ / شِ پَرْ وَ] (ن مف مرکب) توشه کش... و در این مبالغه است. (آنندراج) : سکندر که شاه جهان گرد بود بکار سفر توشه پرورد بود. نظامی (از آنندراج).

توشه جستن.

[شَ / شِ جُ تَ] (مص مرکب) توشه خواستن. طلب توشه و زاد کردن : از او توشه جست آن زمان شهریار بدو گفت سالار، کای نامدار.فردوسی.

توشهء چشم.

[شَ / شِ یِ چَ / چِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از نگاه به افراط به جانب محبوب. (آنندراج). نگاه زیاد از حد به جانب مطلوب. (ناظم الاطباء). نگاه به افراط به جانب معشوق یا مطلوب. (فرهنگ رشیدی) : نگه می کرد ماه از گوشهء چشم دلش برمی نگشت از توشهء چشم. امیرخسرو (از فرهنگ رشیدی).

توشه خانه.

[شَ / شِ نَ / نِ] (اِ مرکب)جامه دان. || انبار ذخیره و آذوقه. (ناظم الاطباء). ظاهراً این لفظ غلط است، صحیح توشک خانه است، چه توشک به معنی رخت است چنانکه در برهان و جهانگیری. (از غیاث اللغات) (آنندراج).

توشه دادن.

[شَ / شِ دَ] (مص مرکب)تزوید. (دهار) (تاج المصادر بیهقی). مزادة. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). زاد و قوت دادن. آذوقه دادن : ماه به ماه می کند شاه فلک کدیوری عالم فاقه برده را توشه دهد توانگری. خاقانی. ز فیض دولت بیدار دیده میخواهم که صبح را دهم از گریه توشهء شبگیر. خاقانی.

توشه دان.

[شَ / شِ] (اِ مرکب) ابتر. بالة. قلع. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). مطهره. (زمخشری). مزود. (دهار). خورجین و تنچه و کیسه ای که در آن آذوقه گذارند. جائی که در آن زاد نهند. انبانی که در آن غدای سفر نهند. || جامه دان. (ناظم الاطباء).

توشهء راه.

[شَ / شِ یِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) زاد و مایحتاج مسافرت از خوراکی. (ناظم الاطباء). زاد سفر. ره توشه : بجوئید و این توشهء ره کنید بکوشید تا رنج کوته کنید.فردوسی. ز شغل دگر دست کوتاه کرد به عزم سفر توشهء راه کرد.نظامی. منم روی از جهان در گوشه کرده کفی پست جوین ره توشه کرده.نظامی.

توشه کردن.

[شَ / شِ کَ دَ] (مص مرکب) آذوقهء راه کردن. ذخیره کردن. بضاعت ساختن : توشه از طاعت یزدانت همی باید کرد که در این صعب سفر طاعت او توشهء ماست. ناصرخسرو. تا نبرد خوابت از او گوشه کن اندکی از بهر عدم توشه کن.نظامی.

توشه کش.

[شَ / شِ کَ / کِ] (نف مرکب)کسی که در سفر قریب و شکارگاه، همراه بگیرند و توشه را بر دوش او بار کنند. و کوله کش... که در سفرها اسباب بردارد... . (آنندراج). آنکه توشه و آذوقه حمل میکند. (ناظم الاطباء). توشه پرورد مثله و در این مبالغه است... . (آنندراج) : ز شهد قناعت طمع زهرچش هدایت براه طلب توشه کش. ظهوری (از آنندراج). بی قراران تو در خاک ندارند آرام در طلب توشه کش مور بود دانهء ما. سلیم (ایضاً).

توشه گرفتن.

[شَ / شِ گِ رِ تَ] (مص مرکب) زاد راه گرفتن. غذا و خوراکی گرفتن : بی جگر خوردن نگردد قطع صائب راه عشق توشهء این راه از لخت جگر باید گرفت. صائب (از آنندراج). در سراغ کوی او از کعبه خواهم همتی از برای راه باید توشه در منزل گرفت. سلیم (ایضاً).

توشه میان.

[شَ / شِ] (اِخ) دهی از دهستان املش است که در بخش رودسر شهرستان لاهیجان واقع است و 190 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

توشی.

(اِ) توژی باشد که ضیافت کردن اطفال است یکدیگر را و آن را در خراسان دانگانه می گویند و در مازندران پلاپچکاک نامند. (برهان) (از آنندراج). توژی. دانگانه. (ناظم الاطباء). در تهران و مشهد و بروجرد دنگی(1) گویند. (حاشیهء برهان چ معین). (1) - dangi.

توشی.

[تَ وَشْ شی] (ع مص) نمایان شدن سپیدی موی به رنگ نگار: توشی فیه الشیب. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

توشی.

(اِخ) جوجی یا چوچی، نام پسر بزرگ چنگیز است. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به تاریخ جهانگشا و ذیل جامع التواریخ رشیدی ص143 و تاریخ گزیده چ برون ص573 و 575 شود.

توشیج.

[تَ] (ع مص) درهم پیوسته گردانیدن خویشی و پیوند را. یقال: وشجها الله. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). || الفت دادن و آمیختن خدا قوم را به یکدیگر. (از اقرب الموارد). || با همدیگر بستن کجاوه را به دوال و جز آن تا از آن چیزی نیفتد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

توشیح.

[تَ] (ع مص) وشاح در گردن کسی افکندن. (تاج المصادر بیهقی) (از زوزنی). حمایل درافکندن به گردن دیگری. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). حمایل در گردن انداختن. (غیاث اللغات) (آنندراج). وشاح پوشانیدن زن را. (از اقرب الموارد). || آرایش دادن. (غیاث اللغات) (آنندراج). آراستگی و زینت دادن. (از ناظم الاطباء). آراستن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || نوشته ای را به مهر و امضای خود مزین کردن. (فرهنگ فارسی معین). || اصطلاحاً امضاء کردن شاه قوانین را پس از تصویب مجلسین. || (اصطلاح بدیع) نام صنعتی در شعر که شاعر به طریقی شعر انشاد نماید که چون حروف اول مصارع یا ابیات جمع کنند اسمی بیرون آید، چنانکه اسم محمد از این رباعی: من بر دهنت به موی بستم دل تنگ حاصل ز لبت نیست برون از نیرنگ من با تو و تو با من مسکین شب و روز دارم سر آشتی، تو داری سر جنگ. چون حرفهای اول از مصارع این دو بیت یکجا کنند «محمد» پیدا شود. (غیاث اللغات) (آنندراج). شمس قیس آرد: توشیح آن است که بناء شعر بر چند بخش مختلف الوزن نهند که جملهء آن یک قصیده باشد و چون هر بخش را جداگانه برخوانی قصیده ای دیگر بر وزنی دیگر بیرون آید. چنانکه رشیدی سمرقندی گفته است: ای کف راد تو در جود به از ابر بهار خلق را با کف تو ابر بهاری به چه کار... بیش از اندازهء این طایفه «بر بنده نهاد جود تو بار گران» زآن دو کف گوهربار دیگرانند چو من بنده و «من بنده ز شکر عاجزم چون دگران» وز خجلی گشته فگار عجز یکسو نه و انگار که «کردستم جرم سوی عفوت نگران» مانده و دل پرتیمار تو خداوندی احسان کن و «این جرم به فضل زین رهی درگذران» زآنکه تویی جرم گذار ابر کی خوانمت ای خواجه چو «شد ابر مطیر نزد تو حیران» در دست تو سرگشته و خوار شمس کی خوانمت ای خواجه چو«شد شمس منیر پیش تو پنهان» وز روی تو آسیمه و زار هست در بخشش و در بینش و «در دانش و فضل آن دل پاکت» بحری که ورا نیست گذار بل که از رشک کف و آن دل «چون بحر قعیر گشت بی پایان» اندوه دل جمله بحار... این نکونامی و این رای «فرخنده کناد بر تو مولی» و بداراد ترا در زنهار به سلامت به سلام آمدی «ای سعدالملک عید اضحی» حق او را به سیادت بگزار شادمانی کن و خرم زی «وآنکس که به عید مدح تو گفت» برو گستر از اکرام شعار شعر ما هست به هنگام تو «بررفته ز جاه تا به شعری» که شکیبد که نگوید اشعار... . جملهء قصیده از بحر رمل است و آنچه در حیز اول...(1) نوشته است چون جدا برخوانی این دوبیتی است: بر بنده نهاد جود تو بار گران من بنده ز شکر عاجزم چو دگران کردستم جرم سوی عفوت نگران این جرم به فضل زین رهی درگذران. و حیز دوم این قطعه است از بحر هزج مسدس مسبغ بر وزن مفعول مفاعلن مفاعیلان: شد ابر مطیر نزد تو حیران شد شمس منیر پیش تو پنهان در دانش و فضل آن دل پاکت چون بحر قعیر گشت بی پایان... . و حیز سوم این قطعه است بر وزن مفعول مفاعلن فعولن: فرخنده کناد بر تو مولی ای سعدالملک عید اضحی وآنکس که به عید مدح تو گفت بررفته ز جاه تا به شعری... . و این نوع را موشح محیز خوانند از بهر آنکه از هر چیزی از آن وزنی برخیزد و باشد که در اول هر مصراع حرفی یا کلمه ای نگاه دارند که چون جمع کنی اسمی یا شعری یا دعائی باشد چنانکه رشید رباعیی گفته است و در اول هر مصراع حرفی نگاهداشته که مجموع آن نام محمد باشد بر این مثال: معشوقه دلم به تیر اندوه بخست حیران شدم و کسی نمی گیرد دست مسکین تن من ز پای محنت شد پست دست غم دوست پشت صبرم بشکست. و چنانکه دیگری گفته است... (المعجم فی معاییر اشعارالعجم ص 288). رجوع به همین کتاب صص 288-292 و کشاف اصطلاحات الفنون شود. (1) - به سرخی نوشته... که ما در لغتنامه میان « » نقل کرده ایم.

توشیع.

[تَ] (ع مص) رقم کردن جامه. (تاج المصادر بیهقی). نگار کردن جامه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || پنبه زدن و درپیچیدن. (تاج المصادر بیهقی). باغنده ساختن پنبه را بعد زدن یا در ابهام و خنصر پیچیدن رشته را تا درنی و زعوته داخل نمایند. || برآمدن سپیدی موی بر سر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (آنندراج). || در فن بیان نوعی از اطناب است به حسب ایضاح بعد از ابهام و آن، آن است که در عجز کلام اسمی مثنی آید و بدو اسم تفسیر شود یکی معطوف بر دیگری چون: یشیب ابن آدم و یشب فیه خصلتان، الحرص و طول الامل. (از تعریفات جرجانی و کشاف اصطلاحات الفنون).

توشیغ.

[تَ] (ع مص) خون آلودن جامه چنانکه خطوط پیدا گردد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

توشیق.

[تَ] (ع مص) بسیار قدید کردن. (تاج المصادر بیهقی) (از زوزنی). پاره پاره بریدن و پراکنده کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

توشیک.

[تَ] (ع مص) شتافتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

توشیم.

[تَ] (ع مص) مبالغهء وشم. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). وشم کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). خال کوبیدن. کبودی زدن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || گیاه برآوردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

توشیة.

[تَ یَ] (ع مص) مبالغهء وشی. (زوزنی). نگار کردن جامه را و آراستن و نیکو نمودن (شدد للمبالغة). (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). بسیار نگار کردن جامه. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

توصب.

[تَ وَصْ صُ] (ع مص) بیمار گشتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

توصل.

[تَ وَصْ صُ] (ع مص) نیک بهم پیوستن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). پیوستگی جستن به لطف. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). به حیله فاچیزی رسیدن. (تاج المصادر بیهقی). پیوستگی جستن به لطف و چاره و حیله. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : و خواهری از آن قباد توصل بدان کرد به حیلتها که او را از حبس بجهانید. (فارسنامهء ابن البلخی ص 58). در شهور سنهء اثنی و تسعین (92) توصل بدان کرد که قضاء اصفهان به برادر این قاضی دادند. (فارسنامهء ابن البلخی ص 118).

توصم.

[تَ وَصْ صُ] (ع مص) رنجور و کاهل شدن از تب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

توصیب.

[تَ] (ع مص) بیمار گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

توصید.

[تَ] (ع مص) ترسانیدن و بیم کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || برانگیختن سگ را به شکار و برآغالانیدن. || پود در تار کردن نساج. (از اقرب الموارد).

توصیص.

[تَ] (ع مص) تنگ بستن زن، روی بند خود را چنانکه جز چشم وی نتواند دید. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || استوار کردن کار را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

توصیف.

[تَ] (ع مص) نیک صفت کردن. (آنندراج). وصف و بیان حال. (ناظم الاطباء). وصف کردن. نشانی دادن. نشان گفتن. پیرایه گفتن. ستودن. ستایش. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

توصیف کردن.

[تَ / تُو کَ دَ] (مص مرکب) وصف کردن و بیان حال کردن. (ناظم الاطباء). رجوع به وصف و وصف کردن و توصیف شود.

توصیل.

[تَ] (ع مص) مبالغهء وصل. (زوزنی). پیوند کردن چیزی (شدد للمبالغة). (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

توصیم.

[تَ] (ع مص) درد کردن اندامها. (زوزنی). رنجور و دردناک کردن تب، کسی را. || شکستن اندامها و سست شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || سست و کسل شدن. (از اقرب الموارد). || (اِ) گرانی و سستی و کاهلی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). شکستگی اندام. (ناظم الاطباء): لاتوصیم فی الدین؛ ای لاتفتروا فی اقامة الحدود و لاتحابوا فیها. (از اقرب الموارد).

توصیة.

[تَ یَ] (ع مص) اندرز کردن و فرمودن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). اندرز کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). وصیت و اندرز کردن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). وصیت کردن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) : فلایستطیعون توصیةً و لا الی اهلهم یرجعون. (قرآن 36 /50). || (اِ)، اندرز و نصیحت و وصیت. (ناظم الاطباء). سپارش. وصیت. سفارش. اندرز. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

توصیه کردن.

[تَ / تُو یَ / یِ کَ دَ](مص مرکب) اندرز و نصیحت کردن. (ناظم الاطباء). سفارش کردن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

توضح.

[تَ وَضْ ضُ] (ع مص) بجای آوردن و هویدا شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). هویدا شدن. (دهار). واضح و روشن و آشکار شدن. (از اقرب الموارد). پیدا و آشکار گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

توضر.

[تَ وَضْ ضُ] (ع مص) ریمناک شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

توضم.

[تَ وَضْ ضُ] (ع مص) مجامعت کردن. (تاج المصادر بیهقی). گائیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

توضن.

[تَ وَضْ ضُ] (ع مص) خوار گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || تحبب. (اقرب الموارد).

توضؤ.

[تَ وَضْ ضُءْ] (ع مص) (از: «وض ء» دست و روی شستن. (زوزنی) (دهار) (آنندراج). دست و پا شستن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). و فی الحدیث: توضأ و امما غیرت النار؛ ای نظفوا ایدیکم. (اقرب الموارد). || وضو کردن نماز را: توضأت للصلوة؛ وضو کردم نماز را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از آنندراج). توضیت للصلوة؛ ای توضأت للصلوة. (ناظم الاطباء). توضیت، بالیاء، لغت یالثغة است در توضوء. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). وضو گرفتن. دست نماز گرفتن. آبدست کردن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). توضی. (منتهی الارب). رجوع به توضی شود. || بالغ شدن غلام و جاریه: توضأ الغلام و الجاریة؛ بالغ شدند و رسیدند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رسیدن غلام و دختر به حد بلوغ. (آنندراج).

توضی.

[تَ وَضْ ضی] (ع مص) وضو ساختن. رجوع به مادهء قبل شود.

توضیح.

[تَ] (ع مص) پیدا کردن. (منتهی الارب). پیدا و آشکار کردن. (ناظم الاطباء). روشن و پیدا کردن. (آنندراج). پیدا ساختن. (غیاث اللغات). واضح و آشکار کردن امری را. (از اقرب الموارد). بازنمودن مطلبی. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || (اصطلاح فن نحو) عبارت است از رفع اضمار حاصل در معارف. (از تعریفات جرجانی). رفع احتمال حاصل در معرفة. مانند: زید التاجر. که قبل از وصف زید به تاجر، احتمال تجارت و جز آن دربارهء او می رفت لیکن با ذکر کلمهء تاجر احتمال جز آن مرتفع شد. (از کشاف اصطلاحات الفنون).

توضیر.

[تَ] (ع مص) ریمناک کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). یقال: کان نقی العرض فوضرهُ بالدناءَة. (اقرب الموارد). رجوع به توضر شود.

توضیع.

[تَ] (ع مص) فرومایه و ناکس گردانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || پنبهء زده در جامه نهادن. (زوزنی). جبه بردوختن بعد پنبه نهادن در آن. || برهم پیچیدن شترمرغ بیضه را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

توطئة.

[تَ طِ ءَ] (ع مص) سپردن و سپرانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بپا کوفتن. (از اقرب الموارد). || آماده نمودن. || نرم کردن. (زوزنی). نرم و آسان گردانیدن. || پست کردن. یقال: وطأالله تعالی. || تکرار قافیه کردن در شعر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || با هم ساختن. || مقدمه چیدن برای وصول به امری. || (اِ) مقدمه چینی. زمینه سازی. ساخت و پاخت. (فرهنگ فارسی معین). تمهید مدعا و زمینه سازی و طرح و تشریفات. (از ناظم الاطباء). || در تداول امروز، دسته بندی سیاسی و غیرسیاسی علیه کسی یا گروهی یا حکومتی و با کردن صرف شود و توطئه گر نعت فاعلی این کلمه است.

توطئه چیدن.

[تَ / تُو طِ ءَ / ءِ دَ] (مص مرکب) زمینه سازی کردن و تمهید مدعا نمودن. (از ناظم الاطباء). رجوع به توطئه شود.

توطئه داشتن.

[تَ / تُو طِ ءَ / ءِ تَ](مص مرکب) تشریفات داشتن. (از ناظم الاطباء).

توطئه دیدن.

[تَ / تُو طِ ءَ / ءِ دی دَ](مص مرکب) تشریفات برقرار کردن. (ناظم الاطباء).

توطئه کردن.

[تَ / تُو طِ ءَ / ءِ کَ دَ](مص مرکب) زمینه سازی کردن و طرح نمودن و تمهید مدعا نمودن. (ناظم الاطباء). || دسته بندی سیاسی و غیرسیاسی بمخالفت کسی یا گروهی، کردن. رجوع به توطئه شود.

توطد.

[تَ وَطْ طُ] (ع مص) بایستادن. (زوزنی). استوار و پابرجای شدن و گرانسنگ گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

توطن.

[تَ وَطْ طُ] (ع مص) جای گرفتن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). وطن گرفتن. (زوزنی) (از اقرب الموارد). اقامت در جائی که گوئی وطن است. (ناظم الاطباء). || بر چیزی شدن دل. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

توطؤ.

[تَ وَطْ طُءْ] (ع مص) به پای سپردن. (زوزنی). سپردن زیر پا. || سازواری و موافقت نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

توطید.

[تَ] (ع مص) بر جای بداشتن. (زوزنی). پای بر جای کردن و استوار گردانیدن و گرانسنگ ساختن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). استوار کردن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به توطد شود.

توطیش.

[تَ] (ع مص) آشکار نمودن یک جزء از حدیث را: وطش الحدیث توطیشاً؛ بین طرفاً منهُ. تقول: وطش لی شیئاً من الحدیث حتی اذکره؛ ای افتح شیئاً منه. || آماده کردن برای کسی حقیقت سخن و رأی و عمل را. || اثر گذاشتن در چیزی. || کمی دادن کسی را. (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || سؤال کردن جمع از کسی و ندادن او چیزی به آنها: سألوه فماوطش الیهم بشی ء؛ ای لم یعطهم شیئاً. || دفاع نکردن از نفس خود: ضربوه فماوطش الیهم؛ ای لم یدفع عن نفسه؛ یعنی زدند او را و او دست خود را بلند ننمود و از خود دفاع نکرد. (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بیان کردن: وطش لی شیئاً و غطش (به صیغهء امر)؛ یعنی بیان کن از برای من چیزی تا ذکر کنم آن را. (ناظم الاطباء).

توطین.

[تَ] (ع مص) جای باش ساختن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). وطن گرفتن. (تاج المصادر بیهقی). وطن کردن. (زوزنی). محلی را برای سکونت و اقامت اختیار کردن. (از اقرب الموارد). || دل بر چیزی بنهادن. (تاج المصادر بیهقی) (از زوزنی). دل نهادن بر چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) :برای توطین نفس را و تسلیهء قلب را. (تفسیر ابوالفتوح از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). و من آداب الحسبة توطین النفس علی الصبر. (معالم القربة از یادداشت ایضاً). رجوع به توطن شود.

توظیف.

[تَ] (ع مص) روزمره کردن بر کسی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). وظیفهء روزانه معین کردن برای کسی. (از اقرب الموارد). وظیفه نهادن. (زوزنی). وظیفت برنهادن. (تاج المصادر بیهقی).

توع.

[تَ] (ع مص) مسکه یا فله به پارهء نان برگرفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

توعد.

[تَ وَعْ عُ] (ع مص) بیم کردن. (تاج المصادر بیهقی). وعید کردن. (زوزنی). به بدی ترسانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تهدید کردن. (از اقرب الموارد).سرزنش کردن و ترسانیدن. (آنندراج).

توعر.

[تَ وَعْ عُ] (ع مص) درشت شدن راه. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). سخت گردیدن مکان. (از اقرب الموارد). دشوار گشتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || سختی نمودن در چیزی. || دشوارکار گردیدن مرد. || سرگشته و متحیر گردیدن در کلام. یقال: توعر فی الکلام؛ ای تحیر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد)

توعق.

[تَ وَعْ عُ] (ع مص) لئیم الخلق بودن. || خلاف ورزیدن. (از اقرب الموارد).

توعک.

[تَ وَعْ عُ] (ع مص) برآمدن و رسیدن سختی گرما. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

توعل.

[تَ وَعْ عُ] (ع مص) برآمدن بر کوه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

توعن.

[تَ وَعْ عُ] (ع مص) غایت فربه شدن. (تاج المصادر بیهقی). به نهایت فربهی رسیدن شتر و گوسفند. || همگی چیزی گرفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

توعی.

(اِخ) توغوم (سرگردان). پادشاه حمات بود. دوم سموئیل 8:9 و 10 و در اول تواریخ ایام 18:9. رجوع به قاموس کتاب مقدس شود.

توعیث.

[تَ] (ع مص) بند کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بازگردانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

توعیر.

[تَ] (ع مص) درشت کردن راه. (تاج المصادر بیهقی). درشت کردن. (زوزنی). دشوار گردانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). دشوار گردانیدن مکان را. (از اقرب الموارد). || سرگشته کردن در سخن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). || قطع کردن سخن کسی. (از اقرب الموارد). || از حاجت بازداشتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

توعیز.

[تَ] (ع مص) پیش آمدن به کاری و فرمان دادن بر کاری (شدد للمبالغة). (آنندراج) (ناظم الاطباء). به معنی ایعاز است و ترکیب، دال بر مبالغه است. (منتهی الارب).

توعیق.

[تَ] (ع مص) درنگ و بازداشتن. || خلاف ورزیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بازی و بیهودگی کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || برگردانیدن و فاسد کردن. (از اقرب الموارد). || به بدخوئی نسبت نمودن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

توغ.

(اِ) جنسی است از هیزم سخت. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص 229). هیزم تاغ را گویند و آتش آن بسیار ماند. (برهان) (آنندراج). همان درخت تاغ و تاخ. (فرهنگ رشیدی). هیزمی است که آتش آن دیر بماند و آن را تاغ و تاخ نیز نامند. (فرهنگ جهانگیری). هیزم کوهی است سخت. (اوبهی) (از صحاح الفرس). هیزمی است که آتش او سخت تیز است. (شرفنامهء منیری). تاغ. (ناظم الاطباء) (از انجمن آرا) :
گویی همچون فلان شدم نه همانا
هرگز چون عود کی تواند شد توغ.
منجیک (از لغت فرس اسدی چ اقبال ص229).
گفته ای من گشته ام همچون فلان
کی تواند گشت همچون عود توغ.
منجیک (از اوبهی).
رجوع به تاغ و داغداغان شود.

توغ.

(ترکی، اِ) به معنی علم و نشان. (غیاث اللغات). توق. چیزی است از عالم عَلَم که شکل پنجه بر سر آن نصب کنند و آن بر دو گونه است، یکی چتر توق از عالم علم لیکن کوتاه تر از او که قطاسی چند برافزایند و دوم هم از آن عالم، لیکن درازتر و در علمها این را پایه برتر نهند و آخرین به بزرگ نوئینان اختصاص ماند از آئین اکبری بعینه نقل کرده شد و همین صحیح است نه به «طای» حطی چنانکه رسم کنند. (آنندراج). مأخوذ از ترکی دم اسب که بر علم می بندند. (ناظم الاطباء). علم مانندی که بر سر آن به جای پرچم منگوله ای از موی اسب یا از پشم، یا ابریشم آویزند. بیرق ترکان عثمانی و آن دم اسبی بود بر سر نیزه و بر آن گروهه ای از زر. پرچم. تمتم. کرد گاو. غره خاو. (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
بزرگان پیاده پذیره شدند
ابی کوس و توغ و تبیره شدند.
فردوسی (یادداشت ایضاً).
ماهچهء توغ او قلعهء گردون گشاد
مورچهء تیغ او ملک سلیمان گرفت.
خاقانی (یادداشت ایضاً).
- پاتوغ؛ پاتوغ از کلمهء (توغ) گرفته شده است. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به پاتوغ و توق شود.

توغاج.

(اِ) به لغت رومی نام پوست درختی است و آن سفید و بسیار تلخ می باشد... و آن را تواغج نیز گویند. (برهان) (آنندراج) (از ناظم الاطباء).

توغچی.

(ترکی، اِ مرکب) شخصی که توغ بردارد. (از آنندراج). علمدار. (ناظم الاطباء) :
نگار توغچی آن پادشاه کشور حسن
که توغ بیرق او شد مدار لشکر حسن.
سیفی (از آنندراج و بهار عجم).
رجوع به توغ شود.

توغدان.

(اِ) نامی است که در کتول به درخت داغداغان دهند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به تاغ و داغداغان و جنگل شناسی ساعی ص 231 شود.

توغر.

[تَ وَغْ غُ] (ع مص) سخت برافروختن به خشم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). از خشم برافروختن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) (از اقرب الموارد).

توغل.

[تَ وَغْ غُ] (ع مص) دور درشدن در زمین. (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد). و همچنین در علم. (از اقرب الموارد). در صراح نوشته که به معنی دور در شدن و رفتن؛ یعنی در کاری به مرتبهء کمال رسیدن و مشق کامل داشتن. (غیاث اللغات). دررفتن در شهرها و در علم دور در شدن در آن و مبالغه نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). دور شدن و آمدن و رفتن و دررفتن در شهرها و در علم. (آنندراج).

توغلا.

(اِخ) نام رودی در بلاد ایغور به قراقورم و آن با رود سلنکا، در قملانجو بهم پیوندد. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به تاریخ جهانگشا ج 1 ص 40 شود.

توغلقتیمورخان.

[ ] (اِخ) ابن ایملخواجهءبن دواخان که در دوران امیرتیمور گورکان در الوس جغتای جته پادشاه بود. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 3 ص 76 و 93 و صص 398-445 شود.

توغم.

[تَ وَغْ غُ] (ع مص) خشم گرفتن. (تاج المصادر بیهقی). خشم گرفتن بر کسی: توغم علیه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). || تقاتل و تناظر سخت ابطال در جنگ. (از اقرب الموارد).

توغن.

[تَ وَغْ غُ] (ع مص) پیش درآمدن در جنگ. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || شتافتن یا دوام و ثبات ورزیدن در معاصی. (از اقرب الموارد).

توغو.

(اِخ) رجوع به توعی شود.

توغیر.

[تَ] (ع مص) بر کینه و خشم برانگیختن کسی را. || گرم نمودن شیر و آب و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به وغیر شود.

توغیض.

[تَ] (ع مص) پرکردن آوند را: وغض فی الاناء. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد).

توف.(اِ صوت) صدای کوه را گویند و شور و غوغا و غلغله را نیز گفته اند که در کثرت مردم وجانوران درافتد و در این معنی به جای حرف اول «نون» هم آمده است. (برهان) (از ناظم الاطباء) (از فرهنگ رشیدی). فریاد و صدا و غوغا و جنبش و انقلاب و برهم خوردگی و توفیدن مصدر آن است و آن را هزاهز نیزگویند. (انجمن آرا) (آنندراج) :

قلادید در لشکر افتاده توف
همان پهلوان حملهء صف شکوف.اسدی.
رجوع به توفان و توفیدن شود.

توف.

[تَ] (ع مص) رفتن بصر کسی. (منتهی الارب): تاف بصره توفاً؛ رفت بینایی او. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

توفات.

[تَ] (ع اِ) جِ توفة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به توفة شود.

توفاق.

[تَ] (ع مص) به خدمت کسی رفتن برآوردن کاری را: اتیتک لتوفاق الامر؛ ای لتوفقه. (منتهی الارب). به خدمت تو آمدم برای برآوردن این کار. (ناظم الاطباء). || توفاق الهلال؛ برآمدن ماه: لقیته لتوفاق الهلال؛ یعنی ملاقات کردم او را هنگام برآمدن هلال. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

توفال.

(اِ) توبال. مس. (ذخیرهء خوارزمشاهی از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به توبال شود.

توفال.

(اِ) چوبهای باریک و پهن که با میخهای آهنین کوچک آنها را بر روی تیرهای سقف اطاق بکوبند تا همهء پوشش برابر و یکسان گردد و سپس آن را با گچ اندود کرده سفید کنند. (ناظم الاطباء).

توفان.

(اِ) شور و غوغا و فریاد و صدا و غلغله ای که از ازدحام مردم و یا جانوران درافتد و غرش و خروش دریا و تندباد و باد شدید و طوفان. (ناظم الاطباء). بعضی طوفان را معرب توفان دانسته اند که در قاموس گفته باران سخت و آب که از زمین برآید و هر چیز که غالب و سیار باشد و همه را فروگیرد. در این صورت طوفان بادی نیز ممکن است چنانکه بعضی منجمین در بعضی اوقات حکم کرده اند. (انجمن آرا و آنندراج، در ذیل توف). ... نعت فاعلی از توفیدن به معنی فریادکننده. غران. ولی طوفان عربی از ریشهء دیگری است. رجوع به طوفان و لغات دخیلهء قرآن تألیف جفری شود. (حاشیهء برهان چ معین).

توفان.

(اِخ) دوست وامق بود که با او بگریخت. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص 399) (از برهان) (اوبهی) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) :
یکی دوستش بود توفان به نام
بسی آزموده به ناکام و کام.
عنصری (از لغت فرس اسدی ایضاً).

توفان.

(اِخ) (... غاصب) پنجمین از امرای برار پس از برهان عمادشاهی. مدت حکومت از سال 970 تا 976 ه . ق. بوده است. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به تاریخ طبقات سلاطین اسلام شود.

توفد.

[تَ وَفْ فُ] (ع مص) برآمدن بر چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بر یکدیگر پیشی گرفتن پرنده و شتر. (از اقرب الموارد).

توفر.

[تَ وَفْ فُ] (ع مص) حق کسی یا حق چیزی تمام بدادن. (تاج المصادر بیهقی) (از زوزنی). نگاه داشتن حرمت کسی را: توفر علیه. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) : کار او به جمعیت لشکر و توفر آلت و عدت به نظام رسید. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص 169).

توفر دواعی.

[تَ وَفْ فُ رِ دَ] (ترکیب اضافی، اسم مرکب) نزد شعرا آن است که چیزی را ذکر کنند که برای تحصیل آن جمیع اسباب بود. مثال:
بر کشتن من رسیده ای مست
ای کافر ترک تیغ دردست.
(کشاف اصطلاحات الفنون).

توفز.

[تَ وَفْ فُ] (ع مص) آمادهء بدی شدن: توفز للشر. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

توفق.

[تَ وَفْ فُ] (ع مص) دست یافتن بر کاری. یقال: لایتوفق عبد الاّ بتوفیق الله تعالی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد).

توفق.

[تَ فَ] (ع اِ) اتیتک لتوفق الهلال؛ آمدم ترا هنگام برآمدن هلال. (ناظم الاطباء). رجوع به توفاق شود.

توفل.

[ ] (اِخ) (آهک) مکانی است که اکنون آن را توفلیه گویند و در وادی توفلیه که از بصری به جنوب شرقی بحرالمیت ممتد است قرار دارد. (از قاموس کتاب مقدس).

توفن.

[تَ وَفْ فُ] (ع مص) کم گردیدن در هر چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

توفندگی.

[فَ دَ / دِ] (حامص) صفت توفنده. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به توفنده و توفیدن شود.

توفنده.

[فَ دَ / دِ] (نف) از توفیدن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). غرنده و غوغاکننده. رجوع به توفیدن و توفندگی شود.

توفة.

[تَ فَ] (ع اِ) لغزش و خطا. یقال: طلب علی توفة. ج، توفات. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

توفة.

[فَ] (ع اِ) مافیه توفة و لاتافة؛ نیست در آن عیب یا زیادتی یا حاجت یا درنگ و کاهلی. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

توفی.

[تَ وَفْ فی] (ع مص) جان برداشتن. (زوزنی) (ترجمان جرجانی، ترتیب عادل بن علی). میرانیدن. یقال: توفی الله تعالی؛ ای قبض روحه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد) : الله یَتَوَفّی الانفس حین موتها. (قرآن 39/42). || تمام فاستدن. (زوزنی) (از ترجمان جرجانی، ترتیب عادل بن علی). تمام گرفتن حق را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

توفید.

[تَ] (ع مص) وفد فرستادن. (تاج المصادر بیهقی). فرستادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به وفد شود.

توفیدن.

[دَ] (مص) صدا و ندا و فریاد و آواز و شور و غوغا کردن باشد و به معنی غریدن و غرنبیدن و عربده کردن هم هست. (برهان) (آنندراج). خواندن کسی را برای یاری و به آواز بلند فریاد کردن و غریدن و غرنبیدن و هنگامه و شور و غوغا برپا کردن. (ناظم الاطباء). غرنبیدن. (شرفنامهء منیری). صدا و ندا باشد. (فرهنگ جهانگیری). از «توف» + «یدن» (پسوند مصدری). (حاشیهء برهان چ معین) :
جهان پر شد از نالهء کرنای
ز توفیدن کوس و زخم درای.
شاهنامه (از شرفنامهء منیری).
ز توفیدن بوق و از بانگ تیز
همه بیشه بد چون خزان برگ ریز.
اسدی (گرشاسب نامه).
|| به معنی جنبش و برهم خوردگی خلایق و وحوش نیز گفته اند و آن را به عربی هزاهز خوانند. (برهان) (آنندراج). جنبش و برهم خوردگی بود. (فرهنگ جهانگیری) :
از آواز گردان بتوفید کوه
زمین آمد از نعل اسبان ستوه.فردوسی.
یکی باد برخاست بس هولناک
دل جنگیان گشت از آن پر ز باک
بتوفید کوه و بدرید دشت(1)
خروشش همی(2) از هوا برگذشت.فردوسی.
بجنبید دشت و بتوفید کوه
ز بانگ سواران هر دو گروه.فردوسی.
مغزمان روزه بتوفید و تبه کرد و بسوخت
باد این عید گرامی به سماع و به شراب.
فرخی.
بفرمود تا هر بوق و کوس و دهل که داشتند و صنج و درای و اسفیدمهره، یکبار بزدند چنانکه از آن آواز، عالم بتوفید. (اسکندرنامهء قدیم، نسخهء سعید نفیسی از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). از آواز بوق و کوس عالم بتوفید. (اسکندرنامهء قدیم، ایضاً).
عجب نیست از سوز من گر به باغ
بتوفد درخت و بسوزد گیاغ.بهرامی غزنوی.
(1) - در فرهنگ جهانگیری: بلرزید دشت.
(2) - ایضاً خروش سپاه.

توفیر.

[تَ] (ع مص) دشنام نادادن. یقال: وفر عرضه له. || بسیار بریدن جامه را. || افزودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). بسیار کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار). بسیار گردانیدن و تمام کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بسیار و بی نقص و تکمیل کردن غذای کسی را. (از اقرب الموارد). || تمام گردانیدن خدا حظ و بهرهء کسی را. (از اقرب الموارد). || تمام کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار). تمام کردن حق کسی را. یقال: وفر علیه حقه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تمام کردن حق کسی را و بسیار کردن آن. (آنندراج). اعطاء جمیع حق کسی. (از اقرب الموارد). || (اِ) در عرف آنچه در اجاره فایده بردارند. (غیاث اللغات). ... با لفظ کردن و شدن مستعمل و فراهانی علیه الرحمة در شرح این بیت آورده :
مرا مگوی چه باقی بود ز رونق شغل
چه در معامله از اصل بگذرد توفیر.
که در اصطلاح هرگاه چیزی را به مبلغی یا مقداری معین با کسی مقاطعه کنند و در واقعه حاصل آن چیز زیاده بر آنچه مقرر شده باشد آن زیادتی را توفیر خوانند. (آنندراج) (بهار عجم). آنچه از ملک فایده بردارند. (ناظم الاطباء). کثرت دخل. (ناظم الاطباء). سود. اضافه درآمد. منفعت :
زکات دست تو توفیر سورة الانفال
سفیر جان تو عنوان سورة الاحزاب.
خاقانی.
خنده ش آمد، مال داد آن پیر را
پیر تنها برد آن توفیر را.مولوی.
گفت ثواب صدقه با بره دزدی برابر گردد و در میانه پیه و دنبه اش توفیر باشد. (منتخب لطائف عبید زاکانی چ برلین ص 128).
مرا از تو صد ناز توفیر شد
ولی توبه ام آرزو میر شد.
ظهوری (از آنندراج).
|| در علم استیفاء، آنچه از تصرفات بیرون آرند و مهمل بوده باشد. (نفایس الفنون قسم اول ص 105). ... در اصطلاح دیوان بیشتر شدن مال دیوان از آنچه انتظار میرفت از راه کمتر خرج کردن و صرفه جویی و پس انداز کردن یا محل عایدی تازه ای یافتن. (حاشیهء کلیله چ مینوی ص 23) :
فردا پدید گردد توفیرها که او
از عاملان شاه تقاضا کند شمار.فرخی.
بهیچ حال توفیر فرانستانم که لشکر کم کنی که در ملک رخنه افتد و فساد در عاقبت آن بزرگ است. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 342). چون وی گذشته شد میدان فراخ یافت و دست به توفیر لشکر برد و در آن بسیار خلافها افتاد. (تاریخ بیهقی، ایضاً). دست از ملاهی بباید کشید و لشکر نزد خویش عرض کرد و بهیچ کس بازنگذاشت و این حدیث توفیر برانداخت. (تاریخ بیهقی، ایضاً ص 558). و بیرون از جامهء کازرونی و معامله سرای امیر خراج و معاملات باشد که توفیر آن به عدل و امن بود. (فارسنامهء ابن البلخی ص 146). اگر مثال باشد تا عمال بعضی در تصرف گیرند و در قبض آرند دیوان را توفیری تمام باشد. (کلیله چ مینوی ص 23). و عوانان بددین... فرا امراء و سلاطین نمودند که ما از برای شما توفیر می آوریم. ظلم را نام توفیر نهادند و خون مسلمانان را به ناواجب ریختن و ستدن، منفعت خواندند. (راحة الصدور راوندی). و بر همه چیز ضمانی نهادند و قرار مالی دادند که این توفیر پادشاه است. (راحة الصدور راوندی). از کدخدائی جهان و قهرمانی ملک جز توفیر مطالبات ناواجب نمی شناخت. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص 358). || افزونی و بسیاری و فراوانی. (ناظم الاطباء). افزودن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
بر تو چه، بجز بدیهه مردن
بر من چه بجز درود و تکبیر
جز سیصد و دو، دو بیتی بد
کیمخت تو ماند از تو توفیر.
سوزنی (از یادداشت ایضاً).
ما را نظر بر ترفیه احوال رعایاست نه بر توفیر اموال خزاین. (جهانگشای جوینی).
نهد عامل سفله بر خلق رنج
که تدبیر ملک است و توفیر گنج.
(بوستان).
|| تمامی و تکمیل. (ناظم الاطباء). مقابل تقصیر. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
خدمتش توفیر اقبال است زو بیرون مشو
هرکه از توفیر بیرون شد به تقصیر اندراست.
عنصری (از یادداشت ایضاً).
|| در تداول عامه، تفاوت. فرق. مزیت. جدائی. دگرگونگی: کار من با کار فلان زمین تا آسمان توفیر دارد. چندی است که رفتار فلان با من بسیار توفیر کرده است.
چرا میان این و آن توفیر گذاشتی.

توفیرات.

[تَ] (ع اِ) جِ توفیر. رجوع به توفیر شود.

توفیرسنج.

[تَ سَ] (نف مرکب) آنکه بسیار می سنجد. (ناظم الاطباء) :
دو مار از برای تو توفیرسنج
یکی مار مهره یکی مار گنج.
نظامی (از آنندراج).

توفیر کردن.

[تَ / تُو کَ دَ] (مص مرکب)دخل کردن. نفع بردن. سود بردن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
گر بدانم که وصال تو بدین دست دهد
دین و دل را همه دربازم و توفیر کنم.
حافظ (از یادداشت ایضاً).
|| افزودن. افزون کردن خراج و باج و همچنین افزودن نواله و جیره : بنالیدند از کاهلی لشکریان که کار نمی کنند و از تنگی علف و بی نوائی می نالند و می گویند که عارض ما را بکشته است از توفیر که کرده است. (تاریخ بیهقی ایضاً ص 591).
به صید اندر سگی توفیر کردن
به توفیر آهوئی نخجیر کردن.
نظامی (خسرو و شیرین چ وحید ص 331).
تو دیر زی که جهان کم کند از آن هر روز
ز عمر خلق که در عمر تو کند توفیر.
امیرخسرو (از آنندراج).

توفیق.

[تَ] (ع مص) (از: وف ق) سازوار گردانیدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). سازگار گردانیدن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). موافق گردانیدن اسباب. (آنندراج). ... موافق گردانیدن کاری. (از اقرب الموارد). موافق گردانیدن اسباب. (آنندراج). ... موافق گردانیدن خدا اسباب را موافق خواهش بنده تا آن خواهش او سرانجام یابد. و استعمال لفظ توفیق در بهم رسیدن امور خیر باشد نه امورات شر. (غیاث اللغات). قرار دادن اسباب را موافق مطلوب یا آسان گردانیدن راه خیر و مسدود ساختن راه شر و خذلان عکس آن است. (از اقرب الموارد). راست و درست کردن: وفق الله توفیقاً؛ راست و درست کرد آن را خدای. و بالله التوفیق؛ یعنی راست و درست گرداند خداوند عالم اسباب را مطابق خواهش بنده و آماده سازد آن را. (ناظم الاطباء). قرار دادن خدا کارهای بندگان را موافق آنچه دوست دارد و بدان خشنود است. (از تعریفات جرجانی). رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون شود : ... ثم جاؤک یحلفون بالله اِن أَردنا اِلاّ احساناً و توفیقاً. (قرآن 4 / 62). ... مااستطعت و ماتوفیقی اِلاّ بالله علیه توکلت و الیه اُنیب. (قرآن 11 / 88). || عنایت و لطف الهی و راهنمائی الهی. (ناظم الاطباء) :
ربودم به توفیق جان آفرین
به زودی برش نزد شاه گزین.فردوسی.
خرد را اتفاق آن است با توفیق یزدانی
که فرمان میدهد او را برین بر هفت کشورها.
منوچهری.
این نکرد الا بتوفیق ازل این اعتقاد
وآن نکرد الا به تأیید ابد آن اختیار.
منوچهری.
به برکت خداوند نیکوئی توفیقش. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 312). اگر ثبات نکنند و بروند، بر اثر ایشان تا باورد و نسا برویم و این زمستان در این کار کنیم تا به توفیق ایزد عزّ و جل خراسان را پاک کرده آید. (تاریخ بیهقی، ایضاً ص 594).
در طاعت تو جان و تنم یار خرد گشت
توفیق تو بوده ست مرا یار و نگهدار.
ناصرخسرو.
بی یار نخوانمش در این مدحت
زیرا که ز توفیق یار دارد.مسعودسعد.
جهد بر تست و بر خدا توفیق
زآنکه توفیق(1) و جهد هست رفیق.سنائی.
کسب از جایی که همت به توفیق آسمانی آراسته باشد آسان دست دهد. (کلیله و دمنه). لیکن در آن نگر که اگر توفیق باشد... آمرزش بر اطلاق مستحکم دست دهد. (کلیله و دمنه). و به مدد توفیق جمال حال ایشان بیاراست. (کلیله و دمنه).
چون نظر از بینش توفیق ساخت
عارف خود گشت و خدا را شناخت.نظامی.
تو شوی از جملهء عالم عزیز
جهد تو می باید و توفیق نیز.نظامی.
جهد نظامی نفسی بود سرد
گرمی توفیق بچیزیش کرد.نظامی.
گر از حق نه توفیق خیری رسد
کی از بنده خیری به غیری رسد.
سعدی (بوستان).
دزد بی توفیق، ابریق رفیق برداشت که به طهارت می روم... . (گلستان). || دست دادن کسی را به کاری. (منتهی الارب). || اصلاح کردن میان قوم. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). || راست و استوار گردانیدن خدا کسی را. || نیکی افکندن خدای در دل کسی. || اصابت در حجت. (از اقرب الموارد). || سزاوار گردانیدن. (دهار) (آنندراج). || اتیتک لتوفیق الهلال؛ آمدم به تو هنگام برآمدن هلال. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). || اتمام و انجام موافق میل. (ناظم الاطباء). دست دادن. کامرانی. کامروائی. کامیابی. کامکاری. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
یار بادت توفیق، روزبهی با تو رفیق
دوستت باد شفیق، دشمنت غیشه و نال.
رودکی.
بشناس که توفیق تو این پنج حواسی
هر پنج عطا ز ایزد، مر پیر و جوان را.
ناصرخسرو.
وین دل و عقل که پیکان ره توفیقند
بر سر شه ره خذلان شدنم نگذارند.خاقانی.
هر کبوتر کز حریم کعبهء جان آمده
زیر پرّش نامهء توفیق پنهان دیده اند.خاقانی.
دل مرا که ز توفیق بخت نومید است
قبول همتش امیدوار می سازد.خاقانی.
بخشایش الهی گمشده ای را در مناهی چراغ توفیق فرا راه داشت. (گلستان).
معنی توفیق غیر از همت مردانه چیست
انتظار خضر بردن ای دل فرزانه چیست؟
صائب.
|| لیاقت و شایستگی و قدرت و توانائی. قدرت دادن کسی را به کاری. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
گوی توفیق و سعادت در میان افکنده اند
کس به میدان رو نمی آرد سواران را چه شد؟
حافظ.
|| چاره و علاج و سازداری. و همیشه لفظ توفیق را در بهم رسیدن اسباب امور خیر گویند نه امور شر. (ناظم الاطباء). سازواری. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
زنهار به توفیق بهانه نکنی زآنک
معذور ندارند بدین خرد وکلان را.
ناصرخسرو (چ مینوی و محقق ص543).
(1) - این کلمه به معنی بعد هم ایهام دارد.

توفیق.

[تَ] (اِخ) ابومحمدبن محمد الحسین بن عبدالله بن محمد. اصلاً از مغرب است ولی در دمشق زندگی می نمود. وی از مهندسین و منجمین و ادباء قرن ششم هجری قمری است. در دمشق به تدریس و افادات علمیه اشتغال داشته و به فهم و به علم اشتهار یافت و شعر نیز می سروده. از شاگردانش محمد بن نصربن صغیر القسیرانی است که ادبیات و حکمت نزد وی آموخته است. وفاتش را می گویند در صفر سال 516 ه . ق. در دمشق اتفاق افتاده. تألیفی از وی نام برده نشده است. (گاهنامه از یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

توفیق.

[تَ] (اِخ) محمد پسر اسماعیل پاشا (1852-1892 م.). وی در سال 1879 م. خدیو مصر بود. او مغلوب انگلیسها شد و آنان سلطنت سودان را به وی تفویض کردند. (از فرهنگ فارسی معین).

توفیق.

[تَ] (اِخ) محمد بن احمد استانبولی. شاگرد شیخ محمدمراد نقشبندی متوفی به سال 1274 ه . ق. او راست: انس المعنوی فی شرح بعض المثنوی. تراجم رجال العلمیة. شرح عروض جامی. شرح قصائد جامی. شرح قواعد فارسی استاد خود. (از اسماء المؤلفین ج 2 ستون376).

توفیق الرومی.

[تَ قُرْ رو] (اِخ) حسن توفیق افندی بن محمد قاضی زادهء باطومی قسطنطنینی الرومی. ادیب و نویسنده بود آنگاه در دایرهء بحریه و سپس در ولایت موصل و جز آن امور مکاتبه را بعهده داشت. وی در سال 1253 ه . ق. متولد شد و به سال 1336 ه . ق. درگذشت. او راست: خیالات دل، منظومه ای به ترکی. دیوان شعر ترکی. روضهء آل عبا. روضهء ادبیه، ترکی. روضة الاسلام ایضاً. روضهء محاوره کذا. روضة المنشآت. مجموعة الرشحات. منهاج الاسلام. ترجمهء تحفة الاکیاس و الاحوال المعاد از عربی به ترکی. (از اسماء المؤلفین ج 1 ستون303).

توفیق جستن.

[تَ / تُو جُ تَ] (مص مرکب) توفیق خواستن. طلب موفقیت و کامیابی کردن :
از خدا جوئیم توفیق ادب
بی ادب محروم ماند از لطف رب.مولوی.
رجوع به توفیق و دیگر ترکیبهای آن شود.

توفیق خواستن.

[تَ / تُو خوا / خا تَ](مص مرکب) توفیق جستن. کامیابی خواستن. طلب کردن کامکاری از خدا : از ایزد عز ذکره توفیق خواهیم. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 217). ما از خدای عزّ و جل توفیق خواهیم که به حقهای وی رسیده آید. (تاریخ بیهقی ایضاً ص 333).
همی تا زنده ام توفیق خواهم
به مدح بهترین انسان ز یزدان.ناصرخسرو.
رجوع به توفیق و دیگر ترکیبهای آن شود.

توفیق دادن.

[تَ / تُو دَ] (مص مرکب)تیسیر. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). موافق ساختن پروردگار کار بنده را با رضای خویش : ایزد عزّ ذکره ما را و همهء مسلمانان را در عصمت خویش نگاه دارد و توفیق اصلح دهاد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 254). ایزد تعالی توفیق خیرات دهاد. (تاریخ بیهقی ایضاً ص 357).
یا رب بفضل خویش تو توفیق ده مرا
تا روز و شب بدارم طاعت به طاعتش.
ناصرخسرو.
چنان زندگانی کن ای نیک نفس
از آن پس که توفیق دادت خدای.سنائی.
توفیق طاعتش ده و پرهیز معصیت
هرچ آن ترا پسند نباشد بر او مران.سعدی.
رجوع به توفیق و دیگر ترکیبهای آن شود.

توفیق فکرت.

[تَ فی فِ رَ] (اِخ) شاعر ترک و پیشوای شعر جدید ترکی (1867-1915 م.). وی تحصیلات خود را در مدرسهء عالی غلطه سرای بپایان رسانید. او مردی منزوی و وظیفه شناس و خوش ظاهر و وطن پرست و انسان دوست بود. در انتشار مجموعهء «از ثروت فنون» که بعدها «ثروت هنرمندان» نامیده شد و در آشنا کردن ترکان به ادبیات جدید اروپایی بسیار مؤثر بود، شرکت داشت. شعر ترکی را از نظر شکل و لفظ و مفهوم و معنی، صورت نو بخشید. افکار و تصورات وی سالم و عاری از قید است. فکرت عشق را از آثار خود طرد کرده است. خانهء او در دامنهء تپه های ساحل بسفر امروز «موزهء ادبیات جدید» است و کتابخانه ای در آن دایر کرده اند. (از فرهنگ فارسی معین).

توفیق یافتن.

[تَ / تُو تَ] (مص مرکب)کامیابی یافتن. موفق شدن. کامروا و برآورده خواهش شدن. توانایی یافتن از خدا در برآوردن خواهش :
اگر بشناختی خود را به تحقیق
هم از عرفان حق یابی تو توفیق.
ناصرخسرو.
و در این وقت بی سابقهء حقی به حسن عهد توفیق یافت. (کلیله و دمنه). و نیز اگر ملوک گذشته که نام ایشان در مقدمهء این فصل یاد کرده شده است از این نوع توفیقی یافتند و سخنان حکما را عزیز داشتند... . (کلیله و دمنه).
می کنم جهدی کزین خضرای خذلان بگذرم
حبّذا روزی کزین توفیق یابم حبّذا.
خاقانی.
خلاصی ده که روی از خود بتابم
به خدمت کردنت توفیق یابم.نظامی.
توفیق عشق روی تو گنجیست تا که یافت
باز اتفاق وصل تو گوئیست تا که برد.
سعدی.
رجوع به توفیق و دیگر ترکیبهای آن شود.

توفیل.

[تَ] (ع مص) افزودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). افزودن و بازکردن پوست را نیز گفته اند. (از اقرب الموارد). || (اِ) گیاهی است که مرو نامندش. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). گیاهی که به پارسی مرو گویند. (ناظم الاطباء). رجوع به مرو شود.

توفیل.

(اِخ) به ضبط مرحوم دهخدا: تئوفیل(1). امپراتور روم شرقی (829-842 م.) است. وی در اجرای عدالت سختگیر و بی رحم و در فنون نظامی سرداری بلندپایه بود. او در توسعهء امپراتوری روم شرقی اقداماتی کرد. (از لاروس). در سنهء 223 ه . ق. با مسلمین جنگ کرد به زمان معتصم عباسی. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به تئوفیل و ثئوفیل و مجمل التواریخ ص 137 شود.
(1) - Theophile.

توفیة.

[تَ یَ] (ع مص) تمام کردن. (تاج المصادر بیهقی). تمام بدادن. (زوزنی) (از ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). تمام دادن و نیک وفا کردن. (غیاث اللغات). گزاردن حق کسی را به تمام. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (اصطلاح فن خط) آن است که هر حرفی را چنانکه حق آن باشد در وجهی که مرکب شده باشد از آنکه مقوس باشد یا مسطح یا منقب یا غیر آن، ثبت کنند. (نفائس الفنون، در علم خط).

توفیه.

[تَ] (ع مص) در بیت زیر از سنائی به معنی تَوفیَه آمده است :
آن ز توفیه و صیانت ملک را خیرات بخش
وآن ز توجیه و دیانت شرع را اندیشه خوار.
سنائی.
رجوع به توفیة شود.

تؤق.

[تُئو] (ع مص) تُؤوق. رجوع به توق شود.

توق.

(ترکی، اِ) توغ. (آنندراج) :
خلفا لشکر از جهان رانده
علم و توقشان به جا مانده.
سلیم (از آنندراج).
ماهیچهء توق گیتی فروز بعد از آنکه پانزده روز افق دهلی را منزل اقامت ساخت عازم دیگر مواضع آن ولایت شد. (حبیب السیر ج 3 ص 155). رجوع به توغ شود.

توق.

[تَ] (ع مص) آرزو خاستن. (تاج المصادر بیهقی ص83). آرزومندی و غلبهء شهوت. (غیاث اللغات): تاق الیه توقاً و تؤقاً (تُؤوقاً) و تیاقةً و توقاناً؛ آرزومند کسی شدن. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). تائق و تواق نعت است از آن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || خارج شدن تیر قمار وقت برگردانیدن: تاق القدح فی المسیر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از ذیل اقرب الموارد). || آهنگ چیزی کردن: تاق الی الشی ء؛ آهنگ کردنِ آن چیز کرد. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از ذیل اقرب الموارد). || از جای رفتن و ترسیدن و سبک شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). شتافتن و سبک شدن. (از اقرب الموارد). || برآمدن اشک از آب راهه های سر در چشم: تاقت الدموع. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || سخت کشیدن، کمان را: تاق القوس. || قریب به مرگ رسیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از ذیل اقرب الموارد).

توق.

(ع اِ) کجی عصا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). کجی عصا و مانند آن. (از ذیل اقرب الموارد).

توقات.

(اِخ) شهری است در ارزنة الروم که میان قونیه و سیواس واقع است و در آن قلعه ای استوار و بناهای محکم وجود دارد و تا سیواس دو روز راه فاصله است. (از معجم البلدان). ناحیه ای در روم شرقی که حکام دانشمند و طبقهء سوم از سلجوقیان بر آن حکومت داشتند. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 2 صص 538-539 و ج 3 ص 255(1)و تاریخ گزیده ص 481 و تاریخ ادبیات برون (از سعدی تا جامی) ص 147 و 238 و تاریخ مغول اقبال ص 213 شود.
(1) - توقاة.

توقادی.

(اِخ) مصطفی بن احمدبن حسین... الرومی الحنفی. از موالی حرمین که در بروسه امر قضا را بر عهده داشت. وی در سال 1196 ه . ق. درگذشت. او راست: تخییز المطحون در ترجمهء مرافق قانون ابن سینا به زبان ترکی و در مجلد بزرگ. (از اسماء المؤلفین ج 2 ستون 453).

توقادی.

(اِخ) ابوبکربن عبدالله الرومی الحنفی. امین فتوی که در سال 1179 ه . ق. درگذشت. او راست: روضة القضاة و حدیقة الفوز و النجاة. (از اسماء المؤلفین ج 1 ص 241).

توقادی.

(اِخ) اسحاق بن حسن توقادی الرومی الحنفی. متوفی به سال 1100 ه . ق. او راست: حاشیه ای بر رسالهء اسطرلاب ماردینی. شرح جلاء القلوب. منظومة العقائد. نظم ترتیب العلوم. (از اسماء المؤلفین ج 1 ستون 201).

توقادی.

(اِخ) حسین بن عبدالرحمن، حسام الدین رومی. المفتی بکتاهیة، معروف به ابن المدرس الحنفی. او بسال 926 ه . ق. درگذشت. او راست: حاشیة علی شرح تجرید العقاید للسید. حاشیة علی شرح المواقف. رسالة فی استخلاف الخطیب و جوازه. رسالة فی ذکر الجهر و جوازه و الرد علی البزازیة. شرح عوامل المائة لعبدالقاهر الجرجانی. (از اسماء المؤلفین ج 1 ستون 317).

توقان.

[تَ] (ع مص) آرزو خاستن. (تاج المصادر بیهقی). آرزوی ساختن. (زوزنی). آرزومندی و غلبهء شهوت. (غیاث اللغات): الشهوة، توقان النفس الی الامور المستلذة. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به توق شود.

توقتمش.

[ ] (اِخ) غیاث الدین. یازدهمین از خاندان آق اردو، در دشت قپچاق شرقی و از خاندان اردا بود. او از سال 778 ه . ق. تا 793 ه . ق. حکومت داشت. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به طبقات سلاطین اسلام ترجمهء اقبال ص 201، 206 و 336 و حبیب السیر و قاموس الاعلام ترکی شود.

توقتو.

(اِخ) هفتمین از خاندان گوگ اردو یا خانان دشت قپچاق غربی از خاندان باتو است که از 689 تا 712 ه . ق. حکومت داشت. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به طبقات سلاطین اسلام ترجمهء اقبال ص 204 شود.

توقد.

[تَ وَقْ قُ] (ع مص) افروخته شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). افروخته شدن آتش. (دهار) (غیاث اللغات) (آنندراج). آتش افروختن و افروخته شدن آن. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). لازم و متعدی است. تلالؤ ستاره و جز آن. (از اقرب الموارد).

توقر.

[تَ وَقْ قُ] (ع مص) وقار نمودن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). آهستگی نمودن و بردبار شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). آهسته و بردبار شدن. (از اقرب الموارد). حرمت نگاه داشتن. (آنندراج).

توقرالدواعی.

[تَ وَقْ قُ رُدْ دَ] (ع اِ مرکب) به اصطلاح، شاعر چیزی را ذکر کند و برای اثبات آن اسباب و مواد فراهم آرد مثال از صائب:
شوخ و میخواره و شبگرد و غزلخوان شده ای
چشم بد دور که سرفتنهء دوران شده ای.
(مطلع السعدین از آنندراج).

توقش.

[تَ وَقْ قُ] (ع مص) جنبیدن. (تاج المصادر بیهقی) (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تحرک: ما هذا الذی یتوقش فی بطنک. (اقرب الموارد).

توقشتل.

[ ] (اِخ) نام طبیبی هندی که کتابی بنام صد درد و صد دوا و کتاب التوهم فی الامراض و العلل او را به عربی ترجمه کرده اند. (ابن ندیم از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به تاریخ علوم عقلی در تمدن اسلامی ص 121 شود.

توقص.

[تَ وَقْ قُ] (ع مص) جهجهان راه رفتن اسب یا به رفتار میانه، میان عنق و خبب رفتن یا سخت سپردن در رفتار، گویا می شکند آنچه بر وی می گذرد. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

توقع.

[تَ وَقْ قُ] (ع مص) چشم داشتن. (زوزنی) (دهار) (از ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (تاج المصادر بیهقی) (آنندراج). چشم داشتن به وقوع چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). چشم داشت و امید و انتظار و آرزو در خواست. (از ناظم الاطباء). ترقب و انتظار. چشم داشت. بیوسیدن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). و با لفظ داشتن و کردن مستعمل است. (آنندراج) : غایت نادانی است... توقع دوستان... بی وفاداری. (کلیله و دمنه). توقع به کرم اخلاق خداوندی آن است که به بخشیدن خون او بر بنده منت نهند. (گلستان). توقع به کرم اخلاق مردان چنان است که یکی روز به نان و نمک با ما موافقت کنید. (گلستان).
گر گدا پیشرو لشکر اسلام بود
کافر از بیم توقع برود تا در چین.
سعدی (گلستان).
توقع براند ز هر مجلست
بران از خودت تا نراند کست.
سعدی (بوستان).
طمع بود شعرا را ز اسخیا لیکن
توقع از شعرا رسم اسخیا نبود.
سلمان ساوجی.
رجوع به ترکیبهای این کلمه شود.

توقع داشتن.

[تَ وَقْ قُ تَ] (مص مرکب) چشم براه بودن و انتظار داشتن و امید داشتن. (ناظم الاطباء). چشم داشتن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : بکتوزون پیش ابوالحرث رفت و فایق در خدمت بود و بکتوزون در اکرام مورد از امیر ابوالحرث زیادت از آنچه دید توقع می داشت. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص 204). وزیر... گفت:... سلطان روی زمین بر تو گذر کرد چرا خدمتی نکردی... گفت: سلطان را بگوی توقع خدمت از کسی دارد که توقع(1) نعمت از تو دارد. (گلستان). گفت: ای برادر چو اقرار دوستی کردی توقع خدمت مدار. (گلستان).
توقع دارم از شیرین دهانت
اگر تلخ است و گر شیرین جوابی.سعدی.
صائب به زر قلب دهد یوسف خود را
هر کس که توقع ز عزیزان صله دارد.
صائب (ایضاً).
توقع مدار از کسی دستگیری
به از سایهء خود عصائی نیابی.
والهء هروی (از آنندراج).
رجوع به توقع و توقع کردن شود.
(1) - ن ل: تمنای.

توقع کردن.

[تَ وَقْ قُ کَ دَ] (مص مرکب) خواهش کردن. خواستن. تمنی کردن. درخواست کردن : اگر مث در ملک، مشارکت توقع کنی مبذول است. (کلیله و دمنه). از حسن قیام به قضای حقوق انعام و اکرام که دربارهء او فرموده بود توقع کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص 341).
در وصل ازو توقع مکتوب می کنم
با طاقتی مرا به دیار دگر کشید.
صائب (از آنندراج).
رجوع به توقع و توقع داشتن شود.

توقف.

[تَ وَقْ قُ] (ع مص) درنگ کردن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). ایستادن. (زوزنی). بازایستادن. درنگ کردن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). بازایستادن و با لفظ کردن مستعمل است. (از آنندراج). || چشم داشتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || ثابت ماندن بر چیزی. یقال: توقف علی الشی ء. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بازایستادن از چیزی. یقال: توقف عن جواب کلامه. (از اقرب الموارد). || (اِمص) ایست. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) (ناظم الاطباء). درنگی و دیری و ماندگی و ایستادگی و تردید و تأخیر و تحمل و بردباری. (ناظم الاطباء) : ... مهلتی و توقفی باشد تا وی این حاصل را بدهد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 123). گفتم اگر چاره نیست از زدن، خلوتی باید تا نیکو دو فصل سخن گویم و توقفی(1) در زخم ایشان، پس از آن فرمان خداوند باشد. (تاریخ بیهقی چ فیاض ص 167).
تحرک هست گردش را توقف صورت نکته
تمامی آخر منزل کمالیت سرا پایان.
ناصرخسرو (دیوان ص 359).
درویشی را ضرورتی پیش آمد. کسی گفت: فلان، نعمتی دارد بی قیاس. اگر بر حاجت تو واقف گردد هرآینه در قضای آن توقف روا ندارد. (گلستان). رجوع به توقف کردن و توقف نمودن شود. || توقف شیئی بر شیئی، اگر از جهت شروع باشد آن را مقدمه نامند و هرگاه از جهت شعور باشد آن را معرف خوانند و اگر از جهت وجود باشد از دو قسم خارج نیست یا داخل در آن چیز است، در این صورت آن را رکن خوانند همچون قیام و قعود نسبت به نماز و یا داخل در آن نیست، و در این صورت هرگاه مؤثر در آن باشد علت فاعلی است مانند مصلی نسبت به نماز و اگر چنین نباشد آن را شرط گویند خواه وجودی باشد همچون وضوء نسبت به نماز و خواه عدمی مانند ازالهء نجاست نسبت بدان. (از تعریفات جرجانی). رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون شود.
(1) - یعنی توقفی باید در زدن ایشان. (حاشیهء ص 167 تاریخ بیهقی چ فیاض).

توقف کردن.

[تَ وَقْ قُ کَ دَ] (مص مرکب) توقف نمودن. ایستادن و ایست کردن و فنودن و تردید کردن. (ناظم الاطباء). درنگ کردن. صبر و تحمل کردن. تأخیر و درنگی کردن : من به خلیفتی این کار را پیش گرفتم که اگر توقف کردمی... بودی که نپرداختندی. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 193). خواجه گفت: این چه سودا است و خیالی باطل هم اکنون از دل شما بردارد و توقف کنید چندانکه من فارغ شوم و شمایان را بخوانند. (تاریخ بیهقی چ فیاض ص 225). زن حجام... دیری توقف کرد. (کلیله و دمنه). اگر توقفی کنی برفور بازگردم. (کلیله و دمنه). او [خرگوش] ساعتی توقف کرد. (کلیله و دمنه). آن جایگاه توقف کرد و به مجدالدوله نوشت و مدد خواست. (ترجمهء تاریخ یمینی). یاران نهایت عجز او بدانستند و سفره پیش آوردند. صاحب دعوت گفت: ای یار زمانی توقف کن که پرستارانم کوفتهء بریان همی سازند. (گلستان).
توقف کنید ای جوانان چست
که در کاروانند پیران سست.
سعدی (بوستان).
بند بر پای، توقف چه کند گر نکند
شرط عشقست بلا دیدن و پای افشردن.
سعدی.
جای شادی از محبت دانم اندر دل نماند
از چه رو روزی توقف در جوار ما نکرد.
والهء هروی (از آنندراج).

توقف نمودن.

[تَ وَقْ قُ نُ / نِ / نَ دَ](مص مرکب) توقف کردن. (ناظم الاطباء). تلعلم. تکثم. تعریج. (از منتهی الارب) : خبر رسید که مردم اصطخر عهد بشکستند و عامل او را بکشتند و چندان توقف نمود که جور را بستد، در سال سی ام از هجرت. (فارسنامهء ابن البلخی ص 116). ساعتی توقف نمودند. (کلیله و دمنه). رجوع به توقف و توقف کردن شود.

توقل.

[تَ وَقْ قُ] (ع مص) بر کوه شدن. (تاج المصادر بیهقی). دور برشدن بز کوهی، بر کوه. (زوزنی). بر کوه برآمدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و من المجاز: توقل فی مصاعد الشرق. (اقرب الموارد).

توقلة.

[تَ قَ لَ] (ع ص) فرس توقلة؛ اسب نیکو برآینده بر کوه. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

توقم.

[تَ وَقْ قُ] (ع مص) ترسانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || آهنگ کردن به کاری. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). آهنگ چیزی کردن. (از اقرب الموارد). || دور و دراز رفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). اطناب در آن. (از اقرب الموارد). || کشتن. (تاج المصادر بیهقی). کشتن صید را. || یاد گرفتن سخن را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) :انک لتتوقمنی بالکلام؛ ای ترکبنی و تتوثب علی. (اقرب الموارد).

توقن.

[تَ وَقْ قُ] (ع مص) به کوه برآمدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). توقل. (اقرب الموارد). رجوع به توقل شود. || شکار کردن کبوتر را در آشیانه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). شکار کردن مرغ را در آشیانه اش. (از اقرب الموارد).

توقة.

[تَ وَ قَ] (ع ص، اِ) به شدگان از بیماری که هنوز ضعف دارند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

توقه.

[قَ / قِ] (اِ) تقه و تکمه و حلقهء کمربند و خلخال. (ناظم الاطباء).

توقی.

[تَ وَقْ قی] (ع مص) (از «وق ی») حذر کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار). پرهیز کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). حذر کردن و ترسیدن. (از اقرب الموارد). خود را نگاه داشتن از چیزی. (آنندراج). نگهبانی. (غیاث اللغات). پرهیز کردن. اتقاء. تجنب. اجتناب. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا) : و گلشن معانی را از خار و خاشاک خلاف، توقی و تصون واجب بیند. (سندبادنامه ص 63). رجوع به توقیت شود.

توقیت.

[تَ] (ع مص) وقت نهادن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (دهار). وقت نمودن. (آنندراج). هنگام، پیدا کردن. یقال: وقته لیوم کذا؛ مثل اجلته. وقت موقت نعت است از آن و قری ء قوله تعالی و اذا الرسل وقتت (قرآن 77 / 11) (مشددة و مخففة) و اقتت بالهمزه کما فی وجوه اجوه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). وقت پدید کردن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || در اصطلاح محدثین، وقت معین و معلوم کردن ظهور امام دوازدهم را، و آن منهی عنه است. (یادداشت ایضاً).

توقی جستن.

[تَ وَقْ قی جُ تَ] (مص مرکب) دوری جستن. اجتناب کردن. حذر کردن : و از غائلهء فتن به خشوع و خضوع توقی جست. (جهانگشای جوینی).

توقیح.

[تَ] (ع مص) سم تاب کردن. (تاج المصادر بیهقی). به پیه گداخته استوار کردن سم را. || به کلوخ و سنگ، اصلاح کردن حوض را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

توقید.

[تَ] (ع مص) آتش برافروختن. (تاج المصادر بیهقی) (از زوزنی) (دهار) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). رجوع به توقد شود.

توقیر.

[تَ] (ع مص) به شکوه داشتن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). شکوهمند کردن. (تاج المصادر بیهقی). بزرگ داشتن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). تبجیل و تعظیم. (اقرب الموارد). احترام. بزرگداشت. تعزیز. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). عزت و حرمت نگاه داشتن. (غیاث اللغات) : چون به مجلس خان حاضر شوی، سلام ما بر سبیل تعظیم و توقیر به وی برسانی. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 210). و در آن، جانب هیبت او به رعایت رسانیده ام و شرط تعظیم و توقیر هرچه تمامتر بجای آورده. (کلیله چ مینوی ص 103). توقیر من به تحقیر و تعظیم به توهین بدل گردد. (سندبادنامه ص 72).
تو درشتی کن مرا دشنام ده
مر مرا تو هیچ توقیری منه.مولوی.
|| حلیم شمردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || آزمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || آرام دادن ستور را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || خسته کردن گرانی بار یا عام است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مجروح کردن. (از اقرب الموارد). || بردبار گردانیدن. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || گردانیدن نشان و آثار جهت کسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

توقیس.

[تَ] (ع مص) خداوند شتران گرگین شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

توقیص.

[تَ] (ع مص) پاره های خرد از هیمه بر آتش افکندن تا تیز شود. (زوزنی). هیزم ریزه بر آتش انداختن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || کوتاه گردن گردانیدن. (از اقرب الموارد).

توقیط.

[تَ] (ع مص) مغاک کردن باران زمین را. || آب که از بالا چکد. مغاک شدن سنگ. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). حفره گردیدن میان صخره. (از اقرب الموارد).

توقیع.

[تَ] (ع مص) نشان کردن بر نامه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). نشان کردن پادشاه بر نامه و منشور. (غیاث اللغات) (آنندراج). رسم کردن طغرای سلطان بر عهد که به فرمان، معروف است. (از اقرب الموارد). نامه را نشان کردن. (دهار). نشان گذاشتن. نشان کردن. (فرهنگ فارسی معین). نشان کردن پادشاه بر فرمان و منشور و نامه. (ناظم الاطباء). || امضاء کردن نامه و فرمان. (فرهنگ فارسی معین). || گمان بردن در چیزی. یقال: وقع؛ ای الق ظنک علی شی ء. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || نزدیک انداختن تیر را، گویا می خواهی که بر چیزی اندازی. || روی آوردن صیقل بر تیز کردن شمشیر به میقعة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). شمشیر و پیکان و آنچه بدان ماند تیز کردن. (تاج المصادر بیهقی) (از زوزنی). || وادیج انگور ساختن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || ستور را پشت ریش کردن. (تاج المصادر بیهقی). پشت ریش کردن ستور را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || پاره پاره روئیدن گیاه زمین از باران متفرق و پریشان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || تیز و تنگ گردانیدن سنگ سم را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). پاره پاره کردن سنگ سم را. || فروخفتن شتر. و گویند آرام گرفتن آن به زمین بعد سیرآب شدن. || به اجمال آوردن کاتب مقاصد حاجت را در میان سطرهای نامه و حذف کردن زیادتی های آن. || الحاق چیزی در نامه بعد از فراغ از آن. یقال: السرور توقیع جائز. (از اقرب الموارد). نوشتن عبارتی در ذیل مراسله و کتاب. (فرهنگ فارسی معین). || (اِ) نوعی از رفتار اسب شبیه تلقیف و آن بلند کردن اسب دو دست را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || نشان. (منتهی الارب). نشان و علامت. (ناظم الاطباء). نشان پادشاه. (تفلیسی از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). نشان حاکم باشد. (نفائس الفنون). طغرای سلطان. ج، تواقیع. (از اقرب الموارد). امضاء. (فرهنگ فارسی معین) : ... و مواضعه نویسم تا فردا بر رأی عالی... عرضه کنند و آن را جوابها باشد به خط خداوند سلطان و به توقیع مؤکد گردد. (تاریخ بیهقی چ فیاض ص 152). و بونصر مشکان منشورش بنویسد و به توقیع آراسته گردد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 269).
توقیع باد نامت بر نامهء ظفر
تاریخ باد کارت بر روزگار تیغ.مسعودسعد.
از کفش بر مثالهای نفاذ
عز توقیع و حسن عنوان باد.مسعودسعد.
هر که از درگاه عزت یافت توقیع قبول
پیش درگاهش کمر بندد به خدمت روزگار.
سنائی.
آن مدت شاهوار در آن بقعه در ظل ظلیل رفاهیت غنودم و بر آن رقعه چون فرزین در ساحت امن و راحت خرامیدم تا مثالی موشح به توقیع عالی به استدعای من برسید. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص 32).
ز چین تا روم در توقیع نامت
قدرخان بنده و قیصر غلامت.نظامی.
مثالم داد کاین توقیع شاهست
همت شحنه همت تعویذ راهست.نظامی.
به مملوکی خطی دادم مسلسل
به توقیع قزلشاهی مسجل.نظامی.
گر آن است، منشور احسان اوست
ور این است، توقیع فرمان اوست.
سعدی (بوستان).
|| ... به معنی دستخط و نشانی پادشاه و فرمان پادشاه که به قهر(1) باشد به خلاف منشور. (غیاث اللغات) (آنندراج). صحه نوشتن بر نامه و فرمان و منشور و دستخط پادشاه و نشانی پادشاه و فرمان پادشاهی که به قهر باشد به خلاف منشور. (از ناظم الاطباء). دستخط. ج، توقیعات. تواقیع. (فرهنگ فارسی معین). دستینه. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی از یادداشت بخط مرحوم دهخدا) (صحاح الفرس ایضاً). || آنچه سلطان و رئیس بر سر نامه یا پشت آن در جواب نویسنده نویسند یا امر دهند. (یادداشت ایضاً). جواب حکمت آمیز حاکم یا پادشاه بر پرسش یا جواب دادخواهی کسی که آن را نویسد و به صاحب التوقیع(2) دهد و از این جمله است توقیعات انوشیروان :
به پاسخ چنین بود توقیع شاه
که آن کس که خستو بود بر گناه
چو بیمار زار است و ما چون پزشک
ز دارو گریزان و ریزان، سرشک... .
فردوسی.
به توقیع پاسخ چنین داد باز
که هستیم از لشکری بی نیاز.فردوسی.
به توقیع گفت آنچه هستند خرد
ز دست اسیران نباید شمرد.فردوسی.
چو آن نامه نزدیک قیصر رسید
نگه کرد و توقیع پرویز دید.فردوسی.
توقیع او به نزد دبیران روزگار
چیزی بود به غایت ز آن سوی جادوی.
فرخی.
بر درگه خلیفه دبیران همی کنند
توقیع نامه های تو بر دیده ها نگار.فرخی.
و ایمن چون توان بود بر منوچهر، که چون این عهد به نزدیک وی رسد و به توقیع خداوند آراسته گشته، تقربی کند و به نزدیک سلطان محمود فرستد و از آن بلائی خیزد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 131). رجوع به شاهنامهء فردوسی چ بروخیم ج 8 صص 2517-2526 و توقیعات (اِخ) شود. || فرمان شاه. طغرای(3) شاهی. (فرهنگ فارسی معین) :
شاهی که در دو عالم طغرای مملکت را
هست از خط یدالله توقیع لایزالش.
خاقانی.
خلق باری کیست کآمرزد گناه بندگان
بنده را توقیع آمرزش ز یزدان آمده.
خاقانی.
نسخهء رویش چو توقیع وزیر
تا ابد تعویذ احرار آمده ست.خاقانی.
زآنکه لولاکست بر توقیع او
جمله در انعام و در توزیع او.مولوی.
|| نشان گذاری. (فرهنگ فارسی معین). || قسمی از خطوط نوشتنی عرب که آن را طغرا و خط طغرا نیز گویند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). یکی از هفت قلم قدیم. نوعی رسم الخط. (یادداشت ایضاً). || نامه ای که از ناحیهء مقدسهء صاحب الزمان صادر شود و بوسیلهء یکی از نواب اربعه ابلاغ گردد. رجوع به الذریعة ج 8 ص 237 و خاندان نوبختی اقبال و توقیعات و دیگر ترکیبهای این کلمه شود.
(1) - ظ: مُهر.
(2) - کسی که توقیعی برای او صادر شده باشد. (فرهنگ فارسی معین).
(3) - ظ. به معنی مجازی آن.

توقیعات.

[تَ] (ع اِ) جِ توقیع. (ناظم الاطباء) (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). وضایع، چنانکه توقیعات نوشیروان یا کسری، وضایع او. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا) :
عدل او نوشیروان گشته ست کاندر وصف او
بیتهای شعر و توقیعات نوشروان بود.
عنصری (یادداشت ایضاً).
بخواندم پاک توقیعات کسری
بخواندم عهد کیکاووس و نوذر.
ناصرخسرو.
توقیعات او در اقطار جهان چون سوائر امثال و شوارد اشعار منتشر شد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص 367). رجوع به توقیع شود.

توقیعات.

[تَ] (اِخ) ... کسری انوشیروان کتابی است شامل 173 «مرفوع و توقیع» یا پرسش و پاسخ که دستوران و موبدان در امور مهم کشوری و اجرای عدل بین مردم از خسرو انوشیروان به امر خود او سؤال کرده اند و او جواب داده است. طبق روایات، تألیف این کتاب در عهد هرمز پسر انوشیروان صورت گرفته، اما ترجمهء آن از پهلوی به عربی معلوم نیست در چه عهدی انجام شده. از متن پهلوی اطلاعی در دست نیست ولی نسخه ای از ترجمهء عربی آن در یکی از کتابخانه های سلطنتی هند بوده که به امر شاهزاده سلطان مرادبخش پسر کوچک شاه جهان (1037-1069 ه . ق.) از عربی به فارسی به دست میرزا جلال الدین محمد طباطبائی زواره ای اصفهانی ترجمه شده و آن به طبع رسیده است. انشای کتاب به شیوهء وصاف و متکلف و مصنوع است. (فرهنگ فارسی معین ج 5). رجوع به توقیع شود.

توقیع احمدی.

[تَ عِ اَ مَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) نام مهر نبوت حضرت رسالت (ص). (آنندراج). رجوع به توقیع شود.

توقیع الرومی.

[تَ عَرْ رو] (اِخ)مصطفی پاشا الوزیربن القاضی جلال الطوسیه وی الرومی الحنفی رئیس الکتاب... در سال 975 ه . ق. درگذشت. او راست: تاریخ مصر. درجات المسالک فی طبقات الممالک. دلایل النبوة المحمدی و شمائل الفتوة الاحمدی در ترجمهء معارج النبوة فراهی. سلیمان نامه در شرح وقایع سلطان سلیمان خان قانونی. مآثر سلیم خانیه در تاریخ وقایع. مواهب الخلاق در مراتب اخلاق. (از اسماء المؤلفین ج 2 ستون 453).

توقیع زن.

[تَ / تُو زَ] (نف مرکب) مُهرزن. کسی که مهر رئیس یا سلطانی را بر نامه ها زند، مؤکد ساختن فرمان را :
گنج نه گوهر فشان صهبا کش و دستان شنو
بار ده قصه ستان توقیع زن تدبیر ساز.
منوچهری.
رجوع به توقیع و دیگر ترکیبهای آن شود.

توقیع کردن.

[تَ / تُو کَ دَ] (مص مرکب) نشان کردن و صحه گذاشتن پادشاه یا رئیس نامه و فرمان را جهت نفاذ و تأکید : دل وی را در باید یافت و نامه نبشت تا توقیع کنم. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 81). پس بونصر را گفت که منشور باید نبشت این دو تن را تا توقیع کنم. (تاریخ بیهقی ایضاً ص 141). گفتم رسم رفته است که چون وزارت به محتشمی دهند آن وزیر مواضعه نویسد و شرایط شغل خویش بخواهد و آن را خداوند به خط خویش نویسد پس از جواب توقیع کند. (تاریخ بیهقی ایضاً ص 148). دوات پیش او نهادند تا چند توقیع در پیش او بکرد. (تاریخ بخارا از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). و امثال او بر این جمله توقیع کرد. (کلیله و دمنه).
به خدائی که رقوم حسنات
کرد توقیع به دیوان اسد.خاقانی.
نیاز را وقتی است که در آن وقت دعا به اجابت توقیع کنند. (مجالس سعدی ص 15).

توقیعی.

[تَ / تُو] (ص نسبی) منسوب به توقیع. دارای نشان و صحهء پادشاه یا رئیس. نامه یا فرمانی مؤکد و نافذ با مهر و صحهء سلطان یا رئیس : جهانی در هوا و طاعت ما بیارامیده و نامهء توقیعی رفته است. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 77). از هرات، نامهء توقیعی رفته بود با کسان بوسهل زوزنی تا خواجه احمد حسن به درگاه آید. (تاریخ بیهقی ایضاً ص 144). خواجه نامهء توقیعی سلطانی فرستاد با سه خیلتاش تا علی رغم قاضی، تلک را به درگاه آورند. (تاریخ بیهقی ایضاً ص 414).

توقیف.

[تَ] (ع مص) ایستانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || دست آورنجن در دست کسی کردن. (تاج المصادر بیهقی). دست برنجن بر دست کردن. || به حنا خجک زدن در دست. || پی خون آلود بر خانهء کمان پیچیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || وقف گردانیدن اسب را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || ساختن وقف برای سپر. (از اقرب الموارد). رجوع به وقف شود. || اصلاح کردن زین را و ساختن زین را بطوری که پشت ریش نکند. || بیان کردن حدیث را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || واقف گردانیدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). واقف گردانیدن کسی را بر چیزی و نص کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || وقوف آوردن در حج در پس یکدیگر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || به موقف ایستادن. (تاج المصادر بیهقی). || ایستادن لشکریان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ایستادن لشکریان یکی بعد دیگری. (از اقرب الموارد). || جای دست برنجن بریدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || تعلیم قاری مواضع وقف را. (از اقرب الموارد). || (اِ) نشانی است در تیر قمار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || حکم به بازداشتن و نگاه داشتن و ضبط کردن. (ناظم الاطباء). بازداشت. بازداشتن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). فرهنگستان ایران «بازداشته» را به جای توقیفی و توقیف شده پذیرفته است. رجوع به واژه های نو فرهنگستان ایران شود.

توقیف کردن.

[تَ / تُو کَ دَ] (مص مرکب) نگاه داشتن و ضبط کردن. (ناظم الاطباء). بازداشت کردن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). حبس کردن. زندان کردن. به زندان کردن. بازداشتن.

توقیفگاه.

[تَ / تُو] (اِ مرکب) زندان. فرهنگستان ایران «بازداشتگاه» را به جای این کلمه پذیرفته است. رجوع به واژه های نو فرهنگستان ایران شود.

توقی کردن.

[تَ وَقْ قی کَ دَ] (مص مرکب) حذر کردن. پرهیز کردن. اجتناب کردن : بر این موجبات بر مداومت اقداح توفر می نمود و از قداح مدام توقی نمی کرد. (جهانگشای جوینی). رجوع به توقی و توقی جستن شود.

توقیم.

[تَ] (ع مص) خوار کردن و مقهور کردن کسی را. (از اقرب الموارد). ایقام. (المنجد). رجوع به ایقام شود.

توقیة.

[تَ یَ] (ع مص) مبالغهء وقایه. (زوزنی). نگاه داشتن و حفظ نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

توک.

(اِ) به معنی چشم باشد که به عربی عین خوانند. (برهان). چشم را گویند. (فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی) (از انجمن آرا) (از آنندراج) :
ز توک مست تو عالم خراب است
به قید زلف تو خلقی گرفتار.
فرالاوی (از فرهنگ جهانگیری و رشیدی).
|| یک دسته موی و پشم را می گویند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). یک دسته موی و ابریشم. (فرهنگ جهانگیری). پشم بر تن حیوان. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
چندین که مهر پیش تو سر بر زمین نهاد
دارم عجب که قندز شب را نسوخت توک.
ظهیر فاریابی (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
|| موی پیشانی و کاکل اسب را نیز گفته اند. (برهان) (از فرهنگ رشیدی) (از ناظم الاطباء) (آنندراج). بعضی گویند به هر دو معنی آخر ترکی است. (برهان) (آنندراج). این کلمه گمان می کنم اصل توک به معنی مو در زبان آذری باشد. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). به هر دو معنی آخر رجوع به منتهی الارب ذیل کلمات خصلة. عذرة. عرفاص. قرن. نغرقه. قرزل. قرزلة. قزیعة. قصبة. تقصبة. کعبة. تقصیب. غسنة. غسناة. نصة شود.

توکا.

(اِ) مرغی است از جنس تیهو به قدر کبوتر و بر بدنش خالهای سفید و سیاه است و در جاهای مرطوب بیشتر پیدا شود. در مازندران این مرغ را تیکا گویند. (فرهنگ نظام).

توکا.

(اِخ) دهی از دهستان مرغاست که در بخش ایزهء شهرستان اهواز واقع است و 130 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

توکاف.

[تَ] (ع مص) چکیدن سقف خانه و جز آن از باران و همچنین اشک از چشم. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

توکد.

[تَ وَکْ کُ] (ع مص) استوار شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار). استوار گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). تأکد. (آنندراج) (اقرب الموارد).

توکر.

[تَ وَکْ کُ] (ع مص) پرشدن. (تاج المصادر بیهقی). پرشدن مشک و شکم. یقال: توکر الصبی؛ ای امتلا بطنه. || پرشدن سنگدان مرغ. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). اصمعی گوید: یقال: شرب حتی توکر و حتی تضلع. (اقرب الموارد). رجوع به توکیر شود.

توکز.

[تَ وَکْ کُ] (ع مص) آماده شدن بدی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || تکیه زدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تکیه کردن بر عصا. (از اقرب الموارد). || پرشدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). پرشدن از طعام. (از اقرب الموارد).

توکسین.

[تُ] (فرانسوی، اِ)(1) این کلمه فرانسوی و مأخوذ از «توکسی کون»(2) یونانی و به معنی زهر است. و در علم پزشکی مایع سمی است که از میکربها(3) بوجود می آید. (از لاروس). فرهنگستان ایران کلمهء «زهرآبه» را به جای آن پذیرفته است. رجوع به واژه های نو فرهنگستان ایران و گیاه شناسی گل گلاب ص 53 و 129 شود.
(1) - Toxine.
(2) - Toxikon. (3) - و باکتریهای پاتوژن (Pathogene).

توکف.

[تَ وَکْ کُ] (ع مص) باز عهد بستن و تیمار داشتن. یقال: هو یتوکف لهم؛ ای یتعدهم و ینظر فی امورهم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). || چشم داشتن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). چشم داشتن خیر و نیکوئی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). پیش آمدن کسی را و متعرض شدن تا وقتی که ملاقات گردد. یقال: توکف لفلان؛ ای تعرض حتی لقیه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). تقول: مازلت اتوکفهُ حتی لقیته. (اقرب الموارد). || چکه کردن سقف خانه از باران. رجوع به توکاف شود. || تتبع کردن اثر. (از اقرب الموارد).

توکل.

[تَ وَکْ کُ] (ع مص) اعتماد کردن. (از زوزنی) (دهار) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). اعتماد بر کسی کردن. (تاج المصادر بیهقی) (مجمل اللغة). تکیه کردن و اعتماد نمودن بر کسی و اعتراف کردن به عجز خود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از مجمل اللغة). || به خدا سپردن و دل برداشتن از اسباب دنیا و به حضرت مسبب الاسباب توجه نمودن. (غیاث اللغات) (آنندراج). و با لفظ کردن مستعمل است. (آنندراج). پناه و واگذاشتن به خدا و امید به خدا و تکیه و اعتماد برخدا. (ناظم الاطباء). گردن نهادن به خدا و اعتماد و اطمینان کردن به او. (از اقرب الموارد). نزد اهل حقیقت اعتماد کردن به آنچه از خداست و یأس از آنچه در دست انسان است. (از اقرب الموارد) (از تعریفات جرجانی). عبارت از آنکه در کارهایی که حوالهء آن با قدرت و کفایت بشری نبود و رأی و رؤیت خلق را در آن مجال تصرفی صورت نبندد زیاده و نقصان و تعجیل و تأخیر نطلبد و به خلاف آنچه باشد میل نکند. (از نفائس الفنون، حکمت مدنی). برخی گفته اند: توکل آن است که از صمیم قلب یقین داشته باشی که آفرینندهء تو ضامن روزی تو است. و اگر روزی تو آنهم در اندیشهء تو، اندکی دیر رسید از خدای تعالی نخواهی که اسباب فراهم کند تا روزی تو مهیا گردد. و آن کس که ترک کسب کند و به طمع مردم نشیند که وسیلهء آماده کردن روزی او شوند، او متأکل است نه متوکل... . (از کشاف اصطلاحات الفنون). این اصطلاح اخلاقی و عرفانی است و آن بود که در کارهائی که حوالهء آن به قدرت و کفایت بشری نبوده و رای و رؤیت خلق را در آن مجال تصرفی صورت نبندد زیاده و نقصان و تعجیل و تأخیر نطلبد و به خلاف آنچه باشد میل نکند و از نظر عارفان دلبستگی او به آن ذات بی همتا زیادت شود. (فرهنگ علوم عقلی دکتر سجادی ص 181) :
من درین ره نهاده تن به قضا
وز توکل سپرده دل به قدر.مسعودسعد.
... نیکبخت و دولتیار آن تواند بود که تقلیل و اقتداء به خردمندان و مقبلان واجب بیند تا به هیچوقت از مقام توکل دور نماند. (کلیله و دمنه).
از توکل، نفس تو چند زنی
مردنامی ولیک کم ز زنی.سنائی.
کلید توکل ز دل جویم ایرا
به از دل توکل سرائی نبینم.خاقانی.
مرد توکلم، نزنم درگه ملوک
حاشا که شک به بخشش ذوالمن درآورم.
خاقانی.
به توکل زیم اکنون نه به کسب
که رضا صبرفزایست مرا.خاقانی.
هر که یقین را به توکل سرشت
بر کرم «الرّزق علی الله» نوشت.نظامی.
اندر صف مجاهده یک تن ز سروران
بر مرکب توکل و تقوی سوار کو؟عطار.
در توکل از سبب غافل مشو
رمز الکاسب حبیب الله شنو.مولوی.
گفت از ضعف توکل باشد آن
ور نه بدهد نان کسی کو داد جان.مولوی.
طریقهء درویشان ذکر است و شکر و خدمت و طاعت و ایثار و قناعت و توحید و توکل و تسلیم. (گلستان).
مردان عنان به دست توکل نداده اند
تو سست عزم در گرو استخاره ای.صائب.
-توکل بر خدا؛ پناه بخدا و به امید خدا. (ناظم الاطباء).
|| قبول وکالت کردن. (از اقرب الموارد).

توکل.

[تَ وَکْ کُ] (اِخ) ابن اسماعیل... . رجوع به ابن بزاز در همین لغت نامه و کتاب از سعدی تا جامی ادوارد برون ترجمهء حکمت و تاریخ مغول اقبال و حبیب السیر شود.

توکل آباد.

[تَ وَکْ کُ] (اِخ) دهی از دهستان دشمن زیاری است که در بخش فهلیهان و ممسنی شهرستان کازرون واقع است و 610 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

توکل آباد.

[تَ وَکْ کُ] (اِخ) دهی از دهستان رودبار است که در بخش کهنوج شهرستان جیرفت واقع است و 200 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

توک.

[تَ وَکْ کُ لَنْ] (ع ق) بطور توکل و متوکلانه. (ناظم الاطباء).
- توک علی الله؛ در حال توکل بر خدا. رجوع به توکل شود.

توکلان.

[تَ وَکْ کُ] (اِخ) دهی از دهستان خورخوره است که در بخش دیواندرهء شهرستان سنندج واقع است و 107 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

توکلت علی الله.

[تَ وَکْ کَ تُ عَ لَلْ لاه] (ع جملهء فعلیه) بر خدا توکل کردم. رجوع به توکل شود.

توکل سرا.

[تَ وَکْ کُ سَ] (اِ مرکب)سرای توکل. جایگاه توکل :
کلید توکل ز دل جویم ایرا
به از دل توکل سرائی نبینم
دری تنگ بینم توکل سرا را
ولیک از درون جز فضائی نبینم
توکل سرا هست چون نحل خانه
که الا درش، تنگنائی نبینم.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص 293).
رجوع به توکل شود.

توکلک.

[لَ] (اِخ) دهی از دهستان ولدیان است که در بخش حومهء شهرستان خوی واقع است و 312 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

توکل کردن.

[تَ وَکْ کُ کَ دَ] (مص مرکب) واگذاشتن به خدا و پناوه به خدا کردن. (ناظم الاطباء): توکل کردن به خدا؛ تفویض کردن، یله کردن، رها کردن، واگذاشتن به او تعالی. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :ایزدتعالی بندگان را که راست باشند و توکل بر وی کنند... ضایع نماند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 215).
گر توکل می کنی در کار کن
کسب کن پس تکیه بر جبار کن.مولوی.
در حذر شوریدن شور و شر است
رو توکل کن توکل بهتر است.مولوی.
رو توکل کن تو با کسب ای عمو
جهد می کن کسب می کن مو به مو.مولوی.
و کار به خدا واگذارد و به او توکل کند. (مجالس سعدی ص 62).
افعال خلق چون به خطا منتهی شود؟
در کارها توکل اگر بر خدا کنند.
تأثیر (از آنندراج).
رجوع به توکل شود.

توکله.

[کَ لِ] (اِخ) دهی از دهستان گلیجان است که در شهرستان شهسوار واقع است و 110 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

توکن.

[تَ وَکْ کُ] (ع مص) تمکن. (تاج المصادر بیهقی). جای گرفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

توکؤ.

[تَ وَکْ کُءْ] (ع مص) تکیه کردن. (دهار) (آنندراج) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). تکیه نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تکیه کردن بر عصا. و در الاساس: جاء یتوکأُ علی هراوته یتحامل علیها. (از اقرب الموارد).

توکودیدس.

[دی دِ] (اِخ) توسیدید. رجوع به همین کلمه و فرهنگ فارسی معین ج 5 و یشتها ص 71 ذیل کلمهء توکی دیدس و قاموس الاعلام ترکی ذیل کلمهء توکیدید و فرهنگ ایران باستان ص 155 شود.

توکور.

(اِخ) دهی از دهستان تکمران است که در بخش شیروان شهرستان قوچان واقع است و 412 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

توکوک.

[تَ وَکْ وُ] (ع مص) گرد گردیدن برفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

توکومان.

(اِخ)(1) شهری در شمال غربی آرژانتین است که در حدود 235000 تن سکنه دارد. این شهر در سال 1565 م. پایه گذاری شد و در سال 1816 م. کنگرهء ملی آرژانتین در آنجا تشکیل گردید. در این شهر کارخانهء قندسازی مهمی وجود دارد. (از لاروس).
(1) - Tucuman.

توکویل.

[تُکْ] (اِخ)(1) سیاستمدار و نویسندهء سیاسی فرانسه است (1805-1859 م.) که به عضویت آکادمی فرانسه نائل گردید. او راست: دمکراسی در امریکا. کهنه رژیم(2). انقلاب. (از لاروس). رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Tocqueville, Alexis de.
(2) - Ancien Regime. این کلمه اصو به دولتهای قبل از سال 1789 م. فرانسه اطلاق می گردد.

توکیب.

[تَ] (ع مص) نقطه نقطه رنگ پختگی در خرما پدید آمدن. (تاج المصادر بیهقی). رنگ رسیدگی در خرما پدید آمدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به توکیت شود. || خرما چیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

توکیت.

[تَ] (ع مص) نقطه نقطه رنگ پختگی در خرما پدید آمدن. (زوزنی از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). نکته های سیاه برآوردن غورهء خرما و رنگ پختگی پدید آمدن در وی. || پر کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

توکید.

[تَ] (ع مص) استوار کردن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (آنندراج). استوار کردن... عهد... (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) : و اوفوا بعهدالله اذا عاهدتم و لاتنقضوا الایمان بعد توکیدها... . (قرآن 16 / 91). || استوار کردن گره و ... زین و پالان بر پشت اسب و شتر و جز آن. یقال: وکدته توکیداً و اکدته تأکیداً و التوکید افصح من التأکید. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). پالان بر پشت ستور کردن. (آنندراج).

توکیر.

[تَ] (ع مص) پر کردن شکم و مشک. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || مهمانی بنا کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). مهمانی بنای نو دادن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

توکیس.

[تَ] (ع مص) کم کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || زجر و سرزنش نمودن و بیم کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). توبیخ کردن. (از اقرب الموارد). نکوهش. توبیخ. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

توکیف.

[تَ] (ع مص) پشماکند نهادن بر ستور. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

توکیل.

[تَ] (ع مص) وکیل کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار). وکیل گردانیدن. (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). گماشتن دیگری را بجای خود که از جانب او در آنچه مالک آن است تصرف کند. (از تعریفات جرجانی). || کاری با کسی (به کسی) گذاشتن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (از غیاث اللغات) (از آنندراج). گذاشتن کار را به کسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || کسی را بر چیزی گماشتن. (زوزنی) (تاج المصادر بیهقی) (دهار) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). برگماشتن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). || نظارت. تحت نظر قرار دادن شخص یا مال را. مرحوم دهخدا در یادداشتی آرد: توکیل اموال کسی، امری است مقدمهء مصادره و آن، گماشتن کسانی باشد بر اموال کسی تا سپس اموال او را مصادره کنند. رجوع به ابن خلکان چ تهران ص 36 س 14 شود :سرهنگان پادشاه به سوابق فضل او معترف بودند و به شکر آن مرتهن لاجرم در مدت توکیل او رفق و ملاطفت کردند. (گلستان سعدی).

توکیلات.

[تَ] (ع اِ) جِ توکیل. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به مادهء قبل شود.

توکیو.

[تُ یُ] (اِخ)(1) پایتخت کشور ژاپن که در قدیم آن را یدو(2) می نامیدند. این شهر بر کنار خلیجی در اقیانوس آرام قرار دارد و از این روی بندر و یکی از مراکز تجارت ژاپن و از شهرهای صنعتی مهم است و 5835000 تن سکنه دارد. (از لاروس). رجوع به قاموس الاعلام ترکی و ژاپن شود.
(1) - Tokyo.
(2) - Yedo.

توکیة.

[تَ یَ] (ع مص) پر کردن مشک را. و فی الحدیث کان الزبیر یوکی بین الصفا و المروة؛ ای یملا ما بینهما سعیاً کما یوکی السقاء بعد المل. و یروی بالتخفیف و معناه أنه کان یسکت و لایتکلم کأَنه یوکی فمه و منه قول اعرابی لرجل سمعه یتکلم اوک حلقک؛ ای اسکت. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

توگ.

(اِخ) نام پسر فریدون. رجوع به مزدیسنا ص 417 شود.

توگ گور.

(اِخ)(1) شهر و مرکز واحه ای است در کشور الجزایر که آن واحه 80000 تن سکنه دارد و سکنهء مرکز آن 10000 تن است و یکی از مراکز تجارت خرما می باشد. (از لاروس).
(1) - Touggourt.

توگل.

[گُ] (اِخ) دهی از بخش قصرقند شهرستان چابهار است که 300 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

توگلو.

[گَ] (اِ) در خاتم کاری، شکلی مرکب از چهار پره که یکی در میان قرار دارد و سه پره در اطراف آن است و دارای مقطع مثلثی است. (فرهنگ فارسی معین).

توگو.

[تُ گُ] (اِخ)(1) کشوری در افریقا که در مشرق کشور غنا واقع است. این سرزمین از سال 1885 م. جزو مستعمرات دولت آلمان بود و در سال 1914 م. از دولت آلمان مجزا گردید و تحت قیمومت فرانسه و انگلیس درآمد. قسمت تحت قیمومت انگلیس توگلند(2) نام دارد که وسعت آن 43875 کیلومتر مربع و جمعیت آن 416000 تن است(3). قسمت تحت قیمومت فرانسه که امروز کشور جمهوری توگو را تشکیل داده است از سال 1956 م. مستقل گردید و به شکل جمهوری اداره میشود و پایتخت آن لومه(4) است و شهرهای مهم آن عبارتند از: آنه شو(5) و آتاکپامه(6) و سانسانه - مانگو(7). مساحت این کشور 53000 کیلومتر مربع و جمعیت آن 1029000 تن است. محصول آن بادام، نفت، خرما، کاکائو، برنج و محصولات حیوانی است. (از لاروس).
(1) - Togo.
(2) - Togoland. (3) - این سرزمین پس از مراجعه به آرای عمومی به کشور غنا ملحق شد.
(4) - Lome.
(5) - Anecho.
(6) - Atakpame.
(7) - Sansanne-Mango.

تول.

(اِ) تُل. به معنی جنگ و پرخاش. (برهان) (فرهنگ جهانگیری) (انجمن آرا) (آنندراج). شورش و وحشت و غوغا. (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج). کارزار و جنگ و پرخاش و ستیزه. (ناظم الاطباء) :
سنان صاعقه برزد سر از دریچهء شب
چو از درون سپه، روز تول خنجر نیو.
شیخ آذری (از فرهنگ جهانگیری).
|| کسی را نیز گویند که دهان او کجواج باشد. (برهان). کسی که دهنش معوج و کجواج باشد. (ناظم الاطباء). || به معنی کج و خمیده نیز آمده چنانکه در لغت تاتول گذشت. (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج). || اطراف و پیرامون دهان را نیز گفته اند. (برهان) (ناظم الاطباء). || به معنی فروکردن نیز آمده. (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج) :
از خشک تول درد اگر کرد مقعدت
تر کن بمال بر در کون پاره ای خیوک.
پوربها (از فرهنگ رشیدی).
رجوع به تولیدن شود. || رم و وحشت را گویند چه تولیدن به معنی رمیدن است. (برهان). رم و فرار و گریز. (ناظم الاطباء). نفرت و تولیدن مصدر آن مرادف تور و توریدن. (فرهنگ جهانگیری) (از انجمن آرا) (از آنندراج). رجوع به تولیدن و توریدن شود.

تول.

[تَ] (ع مص) جادوئی کردن و علاج سحر نمودن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تول.

(اِخ)(1) شهر و مرکز یکی از ولایات در ایالت مورت اموزل(2) فرانسه است که 12100 تن سکنه دارد. این شهر موطن گوویون سن سیر(3) است و در گذشته یکی از سه اسقف نشین های مستقل فرانسه بود و در سال 1252 م. هانری دوم آن را اشغال کرد و در سال 1648 م. بر طبق قرارداد وستفالی به تصرف دولت فرانسه درآمد. این ولایت دارای 5 بخش و 116 قصبه و 51000 تن سکنه است. (از لاروس). رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Toul.
(2) - Meurth-et-Moselle.
(3) - Gouvion-Saint-Cyr.

تول.

(اِخ)(1) شهر و حاکم نشین ایالت کرز(2)فرانسه است که بر کنار رود کرز واقع است و 19400 تن سکنه دارد. در این شهر کارخانهء اسلحه سازی ملی و مدرسهء مقدماتی نظام در رشتهء تکنیک وجود دارد. این شهرستان 12 بخش و 119 بلوک و جمعاً 900000 تن سکنه دارد.
(1) - Tulle.
(2) - Correze.

تولا.

(اِ) در فارسی به معنی سگ بچه. (غیاث اللغات) (آنندراج). رجوع به توله شود.

تولا.

(ع اِ) بلا و سختی و داهیة. یقال: جاء بتولاه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به تاج العروس ج 7 ص 243 س 4 و 5 شود.

تولا.

[تَ وَلْ لا] (ع اِمص) محبت و امید... و دوست داشتن... اگرچه برای این معنی تولی... است لیکن فارسیان به تصرف خود به «الف» خوانند چنانکه تمنی را تمنا گویند. (غیاث اللغات) (آنندراج). محبت و دوستی. ضد تبرا. (ناظم الاطباء). بجای تولی استعمال شده است. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
آنگه که مجرد شوی نیاید
از تو نه تولا نه تبرا.ناصرخسرو.
من تولا به علی دارم کز تیغش
بر منافق شب و بر شیعه نهار آید.
ناصرخسرو.
دینست و علم رحمت و خود دانی
این را اگر تو ز اهل تولائی.ناصرخسرو.
آید بر هر کس که بر او کرد تولا
از مجلس او دولت و نعمت متوالی.سوزنی.
نه از عباسیان خواهم معونت
نه از سلجوقیان دارم تولا.خاقانی.
بگذریم از فلک و دهر، در کعبه زنیم
کاین دو را هم به در کعبه تولا بینند.
خاقانی.
لبهای شاهان درگهش کوثر دم از خاک رهش
جنت به خاک درگهش روی تولا داشته.
خاقانی.
نخستین پیکر آن نقش دلبند
تولا کرده بر نام خداوند.نظامی.
چگونه ست و این ناحفاظی ز چیست
حفاظ شما را تولا به کیست؟نظامی.
چون تبرا نیستت از خویشتن
پس به عشق او تولا چون کنی؟عطار.
که عیبم کند بر تولای دوست
که من راضیم کشته در پای دوست.
سعدی (بوستان).
تولای مردان آن مرز و بوم
برانگیختم خاطر از هند و روم.
سعدی (بوستان).
به تولای تو در آتش محنت چو خلیل
گوئیا در چمن لاله و ریحان بودم.سعدی.
|| برگشتن. || حکومت نمودن. || به کار کسی قیام نمودن. (غیاث اللغات) (آنندراج). به همهء معانی رجوع به تولی شود.

تولا.

(اِخ)(1) شهری در روسیّه که در شمال مسکو واقع است و 320400 تن سکنه دارد. کارگاههای تولید اسلحه و چاقوسازی و کارخانه های سماورسازی این شهر شهرت دارد. (از لاروس). رجوع به قاموس الاعلام ترکی ذیل کلمهء توله شود.
(1) - Toula.

تولائیان.

[تَ وَلْ لا] (اِ مرکب) گروهی که به دوستی علی و خاندان و اولاد او تظاهر می کردند. رجوع به سبک شناسی بهار ج 3 ص 255 شود.

تولابوقا.

(اِخ) ششمین از خاندان گوگ اردو یا خانان دشت قبچاق غربی از خاندان باتو (686-689 ه . ق.). (طبقات سلاطین اسلام از یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تولات.

[تُ وَ] (ع اِ) جِ تُوَلَة. یقال: جاءنا بتولاته و دولاته و کذا جاء بدولاه و تولاه؛ ای بالدواهی. کذا فی النسخ. (منتهی الارب).تَولات و تولات جِ تولة. (از ناظم الاطباء). جِ تولة کهمزه بلا و سختی. (آنندراج). رجوع به توله شود.

تولاتپه.

[تَ پِ] (اِخ) دهی از دهستان نازلو است که در بخش حومهء شهرستان ارومیّه واقع است و 650 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

تولاج.

(اِ) همتا و همجنس. || طشتی که در آن شستشوی می کنند. (از ناظم الاطباء).

تولاچی.

[تُ] (اِخ) دهی از دهستان انگوت است که در بخش گرمی شهرستان اردبیل واقع است و 148 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

تولاد.

(اِخ) (ولادت) شهری است در طرف جنوبی یهودا. اول تواریخ 4:29. (از قاموس کتاب مقدس). رجوع به همین کتاب ذیل کلمهء التولد شود.

تولانتینو.

[تُ تی نُ] (اِخ)(1) شهری است در ایتالیا که 15300 تن سکنه دارد. در سال 1797 م. بر طبق قراردادی که میان پاپ و بناپارت در اینجا منعقد شد پیوستگی سرزمین اوینیون(2) با کشور فرانسه مجاز گردید. (از لاروس).
(1) - Tolentino.
(2) - Avignon.

تولان جربی.

[ ] (اِخ) تولون جربی. یکی از سرداران معتبر چنگیز و امیر یکی از هزاره های لشکر دست راست وی بوده است. و او پسر منکلیک ایجیکه، شوهر مادر چنگیز بود. رجوع به تاریخ جهانگشا ج 2 ص 211 و حاشیهء شمارهء 7 همین صفحه و صفحهء بعد شود.

تولاه.

[تُ وَ] (ع اِ) رجوع به تولات شود.

تولب.

[تَ لَ] (ع اِ) کرهء گورخر. (دهار). خرکره. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). به معنی خرکره؛ یعنی بچهء خر. (غیاث اللغات) (آنندراج). || گوساله. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تولبره.

[بَ رَ / رِ] (اِ) پاپوش و کفش و قالب کفش. (ناظم الاطباء). رجوع به لسان العجم شعوری ج 1 ص 310 شود.

تولتک.

[تُلْ تِ] (اِخ) مشهورترین اقوام ساکن سرزمین مکزیک تولتک ها(1) بودند که از قرن پنجم قبل از میلاد تا سال 1225 م. در قسمتی از سرزمین مکزیک زندگی می کردند. شغل آنان کشاورزی بود و دارای تمدن قابل ملاحظه بودند. این قوم بر اثر هجوم اقوام وحشی شمال بنام شی شی مک ها(2) مغلوب شدند و دولت آنان سقوط کرد و تا زمان ورود اسپانیولیها به این سرزمین قدرت در دست قوم اخیرالذکر بود. (از لاروس). رجوع به مکزیک و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Tolteques.
(2) - Chichimeques.

تولج.

[تَ وَلْ لُ] (ع مص) داخل شدن(1). (از اقرب الموارد). درآمدن. دخول. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
(1) - به الی و فی متعدی شود.

تولج.

[تَ لَ] (ع اِ) جای باش وحوش. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). خانه ای که بسازند از شاخ درخت. (از مهذب الاسماء). یقال: دخل الظبی فی التولج. (اقرب الموارد). گفته اند: «تا» مبدل «واو» است و اصل آن وولج (فوعل) است نه تفعل. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

تولچه.

[چِ] (اِ) به معنی توله که لفظ هندی است اسم وزن دوازده ماشه. متأخرین فارس بعد حذف های مختفی لفظ «چه» زائد کرده نوعی از تفریس کرده. (غیاث اللغات). یعنی نود و شش حبه. (آنندراج). نام وزنه ای. (ناظم الاطباء). و آن دوازده ماشه و معادل دو مثقال و نیم است. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تولچه آ.

[چِ] (اِخ)(1) شهری است در کشور رومانی که بر رأس دلتای دانوب واقع است و 21600 تن سکنه دارد. (از لاروس).
(1) - Tulcea.

تولد.

[تَ وَلْ لُ] (ع مص) پدید آمدن چیزی از چیزی. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (آنندراج). پدید آمدن. (دهار). پیدا شدن چیزی از چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). پدید آمدن چیزی از غیر آن. (از اقرب الموارد). پدید آمدن حیوانی بدون پدر و مادر مانند حیوان متولد از آب راکد در تابستان. (از تعریفات جرجانی). پیدا شدن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || بزادن. (دهار). زائیده شدن و با لفظ کردن مستعمل است. (غیاث اللغات) (آنندراج). ولادت و زائیده شدگی. (ناظم الاطباء). زادن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : و چون مدت درنگ او سپری شود و هنگام وضع حمل و تولد فرزند باشد بادی بر رحم مسلط شود. (کلیله و دمنه). به هر دو معنی رجوع به تولد کردن شود.

تولد.

[تُ لِ] (اِخ)(1) به اسپانیولی تولدو(2) و معرب آن طلیطله شهر و مرکز ولایتی است در اسپانی و بر کنار رود تاجه واقع است و 40200 تن سکنه دارد و تا سال 1560م. پایتخت اسپانی بود. قصر معروف الخضراء که در سال 1936 م. ویران گردید در این شهر قرار داشت. کلیسای زیبا و بزرگی که متعلق به قرن 15 میلادی است در این شهر وجود دارد که اکنون به شکل یک موزه محافظت می شود. (از لاروس). رجوع به طلیطله در حرف ط و اسپانی و قاموس الاعلام ترکی ذیل تولده شود.
(1) - Tolede.
(2) - Toledo.

تولد کردن.

[تَ وَلْ لُ کَ دَ] (مص مرکب) زائیده شدن. (ناظم الاطباء). متولد شدن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
فرزند خلاف فتنه لابد
بالغ ز رحم کند تولد.
والهء هروی (از آنندراج).
|| پدید آوردن. پدید آمدن : در گشادن وی (محمد) خلل های بزرگ تولد کند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 216). هشیار باشد که علی تکین رسولی خواهد فرستاد و تقرب او قبول خواهد بود تا فسادی تولد نکند. (تاریخ بیهقی ایضاً ص 306). بدان یا بوالفضل که تدبیری پیش گرفته آمده است که از او بسیار فساد تولد خواهد کرد. (تاریخ بیهقی ایضاً ص 404). و بدین دو وجه تریهای فزونی اندر دماغ بسیار گردد و قوت دافعه بجهد، خویش آن فزونی را دفع کند زکام و نزله تولد کند. (از ذخیرهء خوارزمشاهی). پس کمتر و ضعیف تر شود. (طمث). از بهر آنکه منفذ باز تنگ و باریک شود به سبب خشکی که از بسیاری خون تولد کند و نیز خون بسیار نماند و آنچه تولد می کند اندک و ضعیف باشد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). بدین سبب تب ها که از هر یک تولد کند دشخوار توان دانست. (ذخیرهء خوارزمشاهی). رجوع به تولد شود.

تولدگاه.

[تَ وَلْ لُ] (اِ مرکب) محل تولد. مسقط الرأس. جایی که انسان در آن بدنیا آید :
شهر شاپورم تولدگاه بود
در حرمگاه رضاام راه بود.عطار.
رجوع به تولد شود.

تولد یافتن.

[تَ وَلْ لُ تَ] (مص مرکب)زائیده شدن. متولد شدن. پدید آمدن. رجوع به تولد شود.

تولزا.

(اِخ)(1) شهری است در اوکلاهما(2) از ممالک متحدهء امریکای شمالی که 182700 تن سکنه دارد و یکی از مراکز نفت امریکاست. (از لاروس).
(1) - Tulsa.
(2) - Oklahoma.

تولس.

[ ] (اِخ) آقای همائی در ذیل کلمهء ثولس در کتاب التفهیم آرند: ضبط این کلمه در نسخ فارسی و عربی این کتاب و همچنین المجسطی و دیگر کتب قدیم به اختلاف ثولی، ثولس، تولی، تولس بنظر رسیده و هر کدام از آنها به وجهی صحیح و مقصود از همه یکی است؛ یعنی شوله(1) که به عقیدهء قدما جزیره ای در شمال اروپا و به تعبیر خودشان اربی(2) بوده است. (التفهیم ص 191).
(1) - Shule.
(2) - Arbi.

تولستوی.

[تُ تُ] (اِخ)(1) لئون کنت. نویسندهء بزرگ روسی که در سال 1828م. در دهکدهء یاسنائیاپولیانا(2) تولد یافت. وی عالی ترین نمایش گر روح ملت روس و از بزرگترین نویسندگان جهان است. او مانند یک دانشمند الهیات و معتقد به اصول اخلاقی در جستجوی مردم دوستی پاک و بی آلایشی بود که در مسیحیت اولیه وجود داشت و آثار او مشحون از بشردوستی و احترام به وجود انسان است. معروف ترین اثر او کتاب جنگ و صلح است که شهرت جهانی دارد. آثار دیگر او از قبیل آناکارنینا. رستاخیز. قزاقان سباستوپول. کودکی. جوانی و جز اینها همه در حد شاهکارهای ادبی زبان روسی است. رجوع به لاروس قرن بیستم و قاموس الاعلام ترکی و مقدمهء ترجمهء فارسی کتاب جنگ و صلح و فرهنگ فارسی معین ج 5 شود.
(1) - Tolstoi, Leon (compte).
(2) - Iasnaia-poliana.

تولستوی.

[تُ تُ] (اِخ) لئون. (کنت) سیاستمدار روسی و از مشاوران پتر کبیر بود. (از فرهنگ فارسی معین ج 5).

تولستوی.

[تُ تُ] (اِخ) آلکسیس. نویسندهء روسی (1882-1945 م.) است. او راست: راه آسیبها. طلای سیاه. پتر کبیر. ایوان مخوف و جز اینها. (از فرهنگ فارسی معین ج 5).

تولع.

[تَ وَلْ لُ] (ع مص) حرص کردن و هوسناکی. (غیاث اللغات) (آنندراج). حریص و آزمند شدن. (ناظم الاطباء).

تولک.

[لَ] (ص) باذکاوت و زیرک و هوشمند و بافراست و جلد چابک. (ناظم الاطباء). زیرک. چابک. || پرریخته. (فرهنگ فارسی معین). کریزکرده و پرریخته. (ناظم الاطباء). کریز. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به کریز و تولک کردن شود.

تولک آب.

[لَ] (اِخ) دهی از دهستان بخش سرباز شهرستان ایرانشهر است که 120 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

تولکان.

(اِخ) دهی از دهستان باراندوزچای است که در بخش حومهء شهرستان ارومیّه واقع است و 126 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

تولک خانه.

[لَ نَ / نِ] (اِ مرکب) کریزگاه. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به تولک و دیگر ترکیبهای این کلمه شود.

تولک کردن.

[لَ کَ دَ] (مص مرکب) کریز کردن و پرریختن پرندگان مانند چرغ و شاهین و جز آن. (ناظم الاطباء). ریختن بعض حیوان پر یا موی را در موسمی معلوم از سال. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به تولک و دیگر ترکیبهای این کلمه شود.

تولک کرده.

[لَ کَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)کریزکرده. کریزی. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به تولک و دیگر ترکیبهای آن و تولکی شود.

تولکی.

[لَ] (ص نسبی) کریزی. کریزکرده: باز تولکی؛ باز کریزی. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به تولک و دیگر ترکیبهای آن شود.

تولکی.

[لَ] (اِخ) دهی از دهستان ترگور است که در بخش سلوانای شهرستان ارومیّه واقع است و 146 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

تولکی تپه.

[تَپْ پِ] (اِخ) دهی از دهستان سردرود است که در بخش رزن شهرستان همدان واقع است و 770 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

تولکی تپه سی.

[تَ پَ] (اِخ) دهی از دهستان چالدران است که در بخش سیه چشمهء شهرستان ماکو واقع است. و 200 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

توللی.

[تَ وَلْ لَ لی] (اِخ) دهی از دهستان میان دربند است که در بخش مرکزی شهرستان کرمانشاه واقع است. و 120 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

توللی.

[تَ وَلْ لَ لی] (اِخ) طایفه ای از طوایف ایل قشقائی. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 83).

توللیز.

(اِخ)(1) محلی است که در سال 659 ق . م. جنگ خونینی میان عیلامیها و آشوریها در آنجا روی داد. رجوع به تاریخ ایران باستان ج 1 ص 137 شود.
(1) - Tulliz.

تولم.

[لَ] (اِخ) یکی از دهستانهای چهارگانهء بخش مرکزی شهرستان فومن است. این دهستان در قسمت شمال بخش مرکزی شهرستان فومن واقع است. و پاره ای از قراء آن بر کنار مرداب بندر انزلی است. مرکز دهستان هندخاله است که در گذشته موقعیت بندری داشته و مرکز صادرات شهرستان فومن بوده است. این دهستان از 27 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل یافته و در حدود 14500 تن سکنه دارد و قراء مهم آن عبارتند از: نوخاله، ماتک، لیف شاگرد، دلیوندان، مردخه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2). رجوع به تاریخ مغول اقبال ص 313 و نزهة القلوب و حبیب السیر و ذیل جامع التواریخ رشیدی و تولیم شود.

تولن.

[تَ وَلْ لُ] (ع مص) به فریاد برداشتن آواز را وقت مصیبت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تولن.

[لُ] (اِخ)(1) شهر و بندری است در کشور فرانسه که بر کنار دریای مدیترانه واقع است. و 141100 تن سکنه دارد. این شهر یکی از بنادر نظامی و بازرگانی است و از شهرهای صنعتی به شمار می آید و در آنجا کارخانهء کشتی سازی و دیگر صنایع سنگین تأسیس شده است. در سال 1793 م. سلطنت طلبان این بندر را تسلیم انگلیس ها کردند ولی ناپلئون بناپارت آن را از دست آنان آزاد کرد. در جنگ دوم جهانی بر اثر بمباران های شدید آلمانها به این بندر خسارت فراوانی وارد گردید و در نوامبر سال 1942 م. نیروی دریائی فرانسه مقیم این بندر برای اینکه در تصرف آلمانها درنیایند کشتی های خود را غرق کردند. (از لاروس).
(1) - Toulon.

تولنگ.

[لَ] (اِخ) دهی از دهستان مسکون است که در بخش جبال بارز شهرستان جیرفت واقع است و 150تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

تولنگی.

[لِ] (ص) تلنگی. (ناظم الاطباء). این کلمه را با «شرابی» آرند. شرابی تولنگی چون مزدوجی و از آن مرد دائم الخمر نامنتظم در اخلاق اراده کنند. و ترکان عثمانی این کلمه را به معنی گدا استعمال کنند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به تلنگی شود.

تولوز.

(اِخ)(1) شهر و حاکم نشین ایالت گارون(2) در کشور فرانسه که بر کنار رود گارون واقع است و 264400 تن سکنه دارد. کلیسای بزرگ سن - اتین که متعلق به قرنهای سیزده و چهارده میلادی است در این شهر قرار دارد. علاوه بر آن آثار تاریخی و موزه و ساختمانهای مختلف قرون وسطی در این شهر فراوان است. دانشگاه این شهر شهرت فراوان دارد. تولوز از مراکز بازرگانی و صنعتی است و کارخانه های متعددی در آن تأسیس شده است. (از لاروس). رجوع به قاموس الاعلام ترکی ذیل تولوزه شود.
(1) - Toulouse.
(2) - Garonne.

تولوزا.

[تُ لُ] (اِخ)(1) شهری است در اسپانی که 15000 تن سکنه و کارخانه های پارچه بافی دارد. (از لاروس).
(1) - Tolosa.

تولوس هوستیلیوس.

[هُسْ] (اِخ)(1)سومین پادشاه روم که از سال 670 تا 630 ق.م. سلطنت کرد و آلبن ها و سابن ها را مطیع خود ساخت. (از لاروس). رجوع به قاموس الاعلام ترکی ذیل تولوس شود.
(1) - Tullus Hostilius.

تولوکا.

[تُ] (اِخ)(1) شهری است در کشور مکزیک که 53000 تن سکنه و کارخانه های تولید مواد غذائی دارد. (از لاروس). رجوع به قاموس الاعلام ترکی ذیل کلمهء تولوقه شود.
(1) - Toluca.

تولول.

[تِ وَ وَ] (ع اِ) دزی در ذیل قوامیس عرب این کلمه را بلبل(1) (پرندهء معروف خوش آواز) معنی کرده است. رجوع به دزی ج 1 ص 155 شود.
(1) - Rossignol.

تولون.

(اِخ) دهی از دهستان اجارود است که در بخش گرمی شهرستان اردبیل واقع است و 620 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

تولوی.

(اِخ) از فرزندان چنگیزخان مغول و جد اعلای ایلخانان مغول است. رجوع به جامع التواریخ بلوشه و تاریخ غازان و تولی شود.

تولة.

[لَ / تَ لَ] (ع اِ) بلا و سختی. (منتهی الارب) (آنندراج). سختی. (مهذب الاسماء).

تولة.

[تِ وَ لَ / تُ وَ لَ] (ع اِ) جادوئی و تعویذ و فسون دوستی و مهرهء فسون دوستی و مهرهء فسون که زنان شوهر را بدان شیفتهء خود گردانند. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ذیل اقرب الموارد). مانند تعویذی که زنان سازند تا شویشان ایشان را دوست دارند. (مهذب الاسماء).

تولة.

[تُ وَ لَ] (ع اِ) به معنی تولة است. (منتهی الارب). رجوع به مادهء قبل شود. || بلا و سختی. ج، تولات. (منتهی الارب) (از ذیل اقرب الموارد).

توله.

[لَ / لِ] (اِ) گلی باشد که آن را نان کلاغ و خبازی گویند. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج). گل خبازی و نان کلاغ. (ناظم الاطباء). پنیرک. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). نان کلاغ. خبازی. (فرهنگ فارسی معین). || بچهء سگ را نیز گفته اند. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج) (غیاث اللغات) (ناظم الاطباء). سگ بچه و سگ توله و توله سگ نیز گویند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). توره. بچهء شیرخوار سگ. نوزاد سگ. بچهء سگ که هنوز از لحاظ تغذیه و نگهداری احتیاج به مادرش دارد. (فرهنگ فارسی معین). همریشهء توره، پهلوی «تروک»(1)«توروک»(2) هندی باستان «ترونه»(3) کردی «تول»(4) (بچهء سگ)... دزفولی «تیله»(5)گیلکی «توله»(6). (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به یسنا ص 173 و فرهنگ ایران باستان ص 217 شود. || جوجهء مرغان شکاری. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || بچهء شغال. (فرهنگ فارسی معین). || ماربچه. و توله مار نیز گویند. (یادداشت ایضاً).
- تولهء تفلیسی؛ تشبه مبتذل: مثل تولهء تفلیسی دائم به دنبال کسی رفتن؛ همیشه در دنبال کسی رفتن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
- تولهء خر؛ خرکره. (آنندراج). کره خر. (ناظم الاطباء).
- تولهء سگ؛ بچهء سگ. (ناظم الاطباء).
در جهانگیری سگی باشد که در زیر بوته ها جست و خیز کرده جانوران را برآرد و در محاوره، سگی کوتاه پاچه که آن را سگ گرجی گویند. (آنندراج) :
ای تولهء سگ فخر کنی از جل رنگین
پیداست چه ارزد دو سه پالان دپوئی.
حکیم شفائی (از آنندراج).
- تولهء مار؛ ماربچه. بچهء مار. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
|| نوعی از سگ شکاری باشد که جانور را به بوی و قوت شامه پیدا کند. (برهان) (از انجمن آرا) (از آنندراج) (از غیاث اللغات) (از ناظم الاطباء). سگ شکاری. کلب معلم. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). در بعضی کتب، توله را مرادف با سگ شکاری ذکر کرده اند. (فرهنگ فارسی معین). || مقداری است معین در هندوستان و آن به وزن دو مثقال و نیم باشد. (برهان) (از انجمن آرا) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). بیرونی این وزن را معادل سه چهارم سورن که واحدی از اوزان هند است دانسته و گوید که توله با دو مثقال و یکدهم مثقال ما برابر است(7). رجوع به ماللهند بیرونی ص 75 و 76 و الجماهر بیرونی ص 164 شود.
(1) - taruk.
(2) - turuk.
(3) - taruna.
(4) - tule.
(5) - tila.
(6) - tula. (7) - انجمن آرا و آنندراج در ذیل «تنگه» آرند... من چهل سیر و هر سیر 24 توله. و رجوع به تنگه در همین لغت نامه شود.

توله.

[لَ / لِ] (اِ) عملی که برای سفید کردن کرباس کنند. (فرهنگ لغات دیوان البسه). کرباس را در آب آهک نهند و چند ساعت بگذارند رنگ آن سفید گردد و رخنه های آن پر شود و در دیدهء خریدار مرغوب تر نماید :
جامه چون در توله است از قنطره
در کدینه گشت پاره یکسره.
نظام قاری (دیوان البسه ص 24).
مدتی جولاهه در بارت کشید
عاقبت کرباس گشتی توله وار.
(دیوان البسه ایضاً ص 27).
کرباس خام به گازران ناشی مدهید تا توله زده و خراب نکنند. (دیوان البسه ایضاً ص 166). و با نهادن و گذاشتن ترکیب شود.

توله.

[تَ وَلْ لُهْ] (ع مص) (از: ول ه) اندوهگین شدن و سرگشته و بی خود گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

توله.

[تُ وُلْ لِ] (ع اِ) تباهی و هلاکت. (ناظم الاطباء): وقع فی وادی توله. بضمتین و کسراللام؛ یعنی در وادی هلاکت افتاد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

توله.

[لِ] (اِخ)(1) نامی است که رومی ها به جزیره ای در شمال اروپا، احتمالاً به یکی از جزایر شتلند(2) اطلاق می کردند و آن را انتهای شمالی دنیا می دانستند. (از لاروس). رجوع به قاموس الاعلام ترکی و تولس و تولیه شود.
(1) - Thule.
(2) - Shetland.

توله آر.

[لِ] (اِخ)(1) شهر و بندری است در ماداگاسکار که بر ساحل جنوب غربی این جزیره واقع است و 18000 تن سکنه دارد.
(1) - Tulear.

تولی.

(اِ) رجوع به چاکشو شود.

تولی.

(اِ) به زبان مغولی به معنی آینه است. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به تولی (اِخ) شود.

تولی.

[ ] (اِ) این کلمه در این بیت عنصری آمده و در لغتنامه هایی که در دسترس ما بود و حتی در دیوان عنصری که تصحیح شده و مشکلات آن را آورده اند ضبط و معنی آن یافت نشد ظاهراً چیزی مانند پر بوده است که در انتهای تیر تعبیه می کرده اند تا بر سرعت آن بیفزاید :
چو برمالد به رزم اندر کمان را
اجل بینی نهان در باد صرصر
یکی گشته کمانش را زه و توز
یکی مر تیر او را تولی و پر.
عنصری (دیوان چ قریب ص 66).

تولی.

[تَ وَلْ لی] (ع مص) ولی ساختن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || ولایت راندن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). حکومت نمودن. (غیاث اللغات) (آنندراج). || به خود گرفتن کاری را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || به کار کسی قیام کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (از ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (از منتهی الارب) (از غیاث اللغات) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || به گردن کردن کار را. یقال: تولی الامر؛ ای تقلده. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || برگشتن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). برگشتن و روی بگردانیدن و با «عن» متعدی شود. منه قوله تعالی: و تولی عنهم. (قرآن 12 / 84) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || دوستی داشتن با کسی. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (از ترجمان جرجان ترتیب عادل بن علی) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). و منه قوله تعالی: و من یتولهم منکم. (قرآن 23 / 9) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به مادهء بعد شود.

تولی.

[تَ وَلْ لا] (ع اِ) دوستی. یقال: انه لبین التولی. (ناظم الاطباء) (از منتهی الارب). قرب. (اقرب الموارد). رجوع به تولا و مادهء قبل شود.

تولی.

(اِخ) تولوی. یکی از پسران چنگیز و مؤسس خاندان تولی است که در مغولستان حکومت کردند (1248-1634 م.). (فرهنگ فارسی معین). رجوع به تولوی و الغ نویان و تاریخ جهانگشا ج 1 و 2 و تاریخ عصر حافظ ج 1 ص 3 و سبک شناسی بهار ج 3 ص 159 و 247 و احوال و اشعار رودکی ج 1 ص 187 و قاموس الاعلام ترکی و حبیب السیر و تاریخ رشیدی و تاریخ گزیده شود.

تولی.

(اِخ)(1) دختر سرویوس تولیوس(2)ششمین پادشاه روم (578-534 ق. م.) و همسر تارکن جاه طلب(3) هفتمین پادشاه روم بود. وی برای رسیدن به فرمانروائی تارکن را در قتل سرویوس تولیوس تشویق کرد و عرابهء خود را از روی جسد پدرش گذراند. (از لاروس). رجوع به قاموس الاعلام ترکی ذیل تولیه شود.
(1) - Tullie.
(2) - Servius Tullius.
(3) - Tarquin le Superbe.

تولی.

[تَ وَ] (اِخ) دهی از دهستان سرکوه است که در بخش ریوش شهرستان کاشمر واقع است و 833 سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

تولی.

(اِخ) دهی از دهستان ترگور است که در بخش سلوانای شهرستان ارومیّه واقع است و 250 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

تولیان.

(اِخ) دهی از دهستان بویراحمد سردسیر است که در بخش کهکیلویهء شهرستان بهبهان واقع است و 250 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6). رجوع به فارسنامهء ناصری شود.

تولیت.

[تَ یَ] (ع مص) تولیة. نصب. مقابل عزل. کار در گردن کسی کردن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). عمل دادن به کسی. (غیاث اللغات) : چون وزارت بدو رسید تاش را از زعامت و قیادت لشکر معزول کرد و به تولیت و تقریر آن منصب بر ابوالحسن سیمجور مثال داد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص 80). || والی ساختن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). والی گردانیدن. (غیاث اللغات). || روی آوردن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || پی در پی شدن. (غیاث اللغات). || برگردانیدن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). پشت برگردانیدن. به همهء معانی رجوع به تولیة شود. || چیزی را به آنچه خریده باشند به کسی فروختن. || (اِ) ذمّه داری. (غیاث اللغات). ذمّه داری و واگذاری امور املاک موقوفه. (ناظم الاطباء). رجوع به تولیت دادن شود.

تولیت دادن.

[تَ / تُو یَ دَ] (مص مرکب) متولی کردن و سرپرستی کاری را به کسی دادن. (ناظم الاطباء). رجوع به مادهء قبل شود.

تولیج.

[تَ] (ع مص) در حیات خود به بعض از فرزندان بخشیدن مال را که مردم بشنوند و از سؤال بازمانند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تولید.

[تَ] (ع مص) از گوسفند، بچه گرفتن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). زاینده گردانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). زایانیدن قابله زن حامله را و از گوسفند بچه گرفتن. (از اقرب الموارد). زایانیدن. (غیاث اللغات) (آنندراج). || پروردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). پرورش کردن. (غیاث اللغات) (آنندراج). || از اصل چیزی پدید آوردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). پدید آوردن. (دهار). پدید آوردن چیزی از چیزی. (از اقرب الموارد). به معنی پیدا کردن چیزی از خاصیت و تأثیر نیز مستعمل میشود. (غیاث اللغات) (آنندراج).
- تولید مثل؛ ... ادامهء دودمان موجودات زنده مربوط به نیرو... و طریقهء خاصی است که ... تولید مثل(1) نامند. (جانورشناسی عمومی ج 1 ص 26). پدید آوردن نظیر خود. زاد و ولد کردن.
|| نزد معتزله فعل صادر از فاعل است با واسطه ای و مباشرت مقابل آن است. (از کشاف اصطلاحات الفنون). رجوع به مباشرت شود.
(1) - Production.

تولیدن.

[دَ] (مص) از: «تول» + «یدن» پسوند مصدری. (حاشیهء برهان چ معین). رمیدن و دور شدن و به یک سو رفتن. (برهان) (از ناظم الاطباء). رمیدن. (غیاث اللغات) (آنندراج) :
سخت می تولی ز تربیعات آن
وز وبال و کینه و آفات آن.مولوی.
رجوع به تول و فاتولیدن شود.

تولیدن.

[تَ / تُو دَ] (مص) بانگ زدن و به آواز بلند خواندن کسی را. (ناظم الاطباء).

تولیدن.

[دَ / تَ / تُو دَ] (مص) خلیدن و با تیر زخم کردن. (ناظم الاطباء).

تولیع.

[تَ] (ع مص) پیسه گردانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || نقطه های سپید در چیزی پدید آوردن. (زوزنی از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || هر رنگی درآمیختن ستور را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || برآغالانیدن و آزمند کردن. (از اقرب الموارد).

تولیکا.

(اِ) تِلکا. تَلکو. تولک. نامهائی است که در گرگان و نور به امرود میدهند و در منجیل و کلاردشت و درفک امرود و ارموت می نامند و آنچه در جنگلهاست قسم پیروس کرداتا(1) است. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به جنگل شناسی ساعی ص 338 و امرود و گااوبا شود.
(1) - Pirus cordata.

تولی کردن.

[تَ وَلْ لی کَ دَ] (مص مرکب) دوستی کردن. روی آوردن. خلاف تبری کردن :
پس از رسول تولی مکن به هیچ کسی
مگر به آل رسول مطهر اخیار.ناصرخسرو.
کیسانیان از باقی شیعه جدا شدند و به محمد حنفیه تولی کردند. (جهانگشای جوینی). مولی کسانی اند که ما را دوست دارند و به ما تولی کرده اند و علج کسانی اند که از ما تبرا کرده اند. (تاریخ قم ص 207). رجوع به تولی شود.

تولیگان.

(اِ) زغن و غلیواج. (ناظم الاطباء). رجوع به تولیگن شود.

تولیگن.

[گَ] (اِ) فارسی غلیوازه و هندی چیل. (الفاظ الادویة). به معنی تواکن...؛ یعنی غلیواج. (شرفنامه از لسان العجم شعوری ج 1 ورق 308 ب). رجوع به مادهء قبل و تواکن شود.

تولیم.

(اِخ) نام ناحیتی است از آن سوی رودیان به گیلان. (حدود العالم). شهر کوچکی است در گیلان. (مرآت البلدان ج 1 ص 503). رجوع به تولم شود.

تولیوس.

[تولْ لیو] (اِخ)(1) نام یکی از ژنس (خانواده)های روم قدیم است که سرویوس تولیوس پادشاه روم و چیچرو از آن ژنس برخاسته بودند. (از اعلام تاریخ قدیم فوستل دوکلانژ).
(1) - Tullius.

تولیة.

[تَ یَ] (ع مص) روی فراکردن. (تاج المصادر بیهقی). روی فا چیزی کردن. (زوزنی). روی به چیزی آوردن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (دهار). روی آوردن به جهتی و کاری. منه قوله تعالی : فَوَلِّ وجهک شطر المسجد الحرام. (قرآن 2 / 144) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || پشت بگردانیدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (از آنندراج) (از دهار). روی بگردانیدن و پشت دادن (ضد) و منهُ قوله تعالی : ولی مدبراً. (قرآن 27/10). || برگردانیدن. منه قوله تعالی : ما ولّیهم عن قبلتهم. (قرآن 2 / 142). (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || اعراض کردن و دور گردیدن: ولی الشی ء و عنه تولیة. (منتهی الارب). || والی گردانیدن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از کشاف اصطلاحات الفنون) (دهار) (از اقرب الموارد). || کار در گردن کسی کردن. یقال: ولاه الامیر عمل کذا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). عمل دادن به کسی. (آنندراج). کار به ذمهء کسی کردن. (غیاث اللغات). || خشک شدن خرما. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || چیزی بدانچه خریده باشی فرا کسی دادن. (تاج المصادر بیهقی). چیز بر آنچه خریده باشند فا (به) کسی دادن. (زوزنی از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). نقل کردن مبیعه را به عقد و ثمن نخستین. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). اصطلاح فقهی، بیعی که بایع ثمنی را که برای خرید مبیع پرداخته است بازگوید و به همان مبلغ نیز آن را بفروشد. و در کشاف آمده است: هرگاه شخص چیزی را به ثمن معین بخرد و آنگاه بخواهد آن را به دیگری بفروشد، اگر بخریدار بگوید: آن را به ثمنی که خریده ام بتو فروختم، چنین بیعی را تولیة گویند. (از کشاف اصطلاحات الفنون). رجوع به بیع شود.

تولیة.

[یَ] (اِخ) دریاچهء بزرگی است که قسمتی از آن در زیر قطب شمال است و در نزدیکی آن، شهری است که پس از آن آبادی و عمارتی نیست. (از معجم البلدان). توله. (قاموس الاعلام ترکی). رجوع به توله شود.

تولیه.

[تَ] (ع مص) شیفته گردانیدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (آنندراج). || در وَلَه افکندن کسی را. (از اقرب الموارد). اندوهگین و سرگشته گردانیدن. (از ناظم الاطباء). رجوع به وله شود. || جدا کردن بچه از مادر. فی الحدیث: لاتوله والدة بولدها؛ ای لایفرق بین المرأة و ولدها و ذلک فی الصباء. (منتهی الارب). جدائی انداختن میان زن و بچهء وی. (ناظم الاطباء). جدا کردن مادر از فرزند. (آنندراج) (از اقرب الموارد). || واله گردانیدن حزن و جزع کسی را. (از اقرب الموارد).

تولیه.

[یِ] (اِخ)(1) حقوق دان فرانسوی (1752-1835 م.) است که در دُل(2) تولد یافت. اثر مشهور او رساله ای در باب حقوق مدنی(3) است که به وسیلهء دوورژیه(4) ادامه یافت. (از لاروس).
(1) - Toullier.
(2) - Dol.
(3) - Traite de droit civil.
(4) - Duvergier.

تؤم.

[تُءْمْ] (ع اِ) همزاد. (از المنجد). دوقلو. (دزی ج 1 ص139).

توم.

(اِ) نشای برنج در دیلمان و گیلان. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به توم بیجار شود.

توم.

(ع اِ) دانهء سیمین مانند مروارید. (ناظم الاطباء). مروارید و بعضی گفته اند مهره ها که آن را از نقره سازند مانند مروارید. (آنندراج).

توم.

[تُ وَ] (ع اِ) جِ تومة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به تومة و مادهء قبل شود.

توم.

(اِخ) کلمهء نبطی است و معنی آن قرین است و آن نام ملکی است که به مانی نازل شد. (ابن الندیم از یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

توما.

(هزوارش، اِ) به لغت زند و پازند سیر برادر پیاز را گویند و به عربی ثوم و فوم خوانند. (برهان) (آنندراج) (از ناظم الاطباء).

توما.

[تُ] (اِخ)(1) توماس. یکی از حواریون دوازده گانهء عیسی (ع). (روضة المناظر ابن شحنه از یادداشت بخط مرحوم دهخدا) (از ترجمهء دیاتسارون ص 57 از یادداشت ایضاً). یکی از حواریین عیسی. (المدهش ابن جوزی از یادداشت ایضاً). در یونانی او را ددیمس گویند. هر دو لفظ به معنی توأم می باشد، یکی از رسولان بود. (انجیل متی 10:3. انجیل یوحنا 20:24). محتمل است که مثل سایر رسولان از اهل جلیل بوده اما محل تولد و وضع دعوت و هدایت شدن او معلوم نیست. (انجیل لوقا 6:13-15). از قرار معلوم شخص تندحوصله و تندمزاج بود لکن دموی مزاج نبود و در غایت میل و حرارت خود را به مسیح تسلیم نمود و حاضر بود که مطالبی را که برای او حتمی الوقوع باشد قبول کند. (انجیل یوحنا 11:16 و 14:5 و 6). با وجود اینها شخصی دیرباور بود که تا مطالب را بعینه مشاهده نمی کرد قبول نمی نمود. چنانکه مشاهده میشود در قیامت عیسی مسیح شک داشت. (انجیل یوحنا 20:19-29) (از قاموس کتاب مقدس). ...اما توما که یکی از آن دوازده (شاگردان) بود و او را توأم می گفتند وقتی که عیسی آمد با ایشان نبود. پس شاگردان دیگر بدو گفتند خداوند را دیده ایم. بدیشان گفت تا در دو دستش جای میخها نبینم و انگشت خود را در جای میخها نگذارم و دست خود را بر پهلویش ننهم ایمان نخواهم آورد. و بعد از هشت روز باز شاگردان با توما در خانه ای جمع بودند و درها بسته بود که ناگاه عیسی آمد... پس به توما گفت: انگشت خود را به اینجا بیاور و دستهای مرا ببین... توما در جواب وی گفت: ای خداوند من و ای خدای من... (انجیل یوحنا باب 20). رجوع به توماس و تاریخ ایران باستان ج 3 ص 263 و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Thomas.

توماثی.

(اِخ) ابوالعباس خضربن ثروان بن احمدبن... . که وی را فارقین و جزری نیز گویند از قاریان فاضل و از شاعران ادیب و کثیرالمحفوظ بود. وی به سال 505 ه . ق. در جزیرهء ابن عمر درگذشت. رجوع به معجم البلدان شود.

تومار.

(اِ) طومار. (دهار). طومار، که لوله ای است از سیم یا زر در آن تعویذ نهاده بر گردن بندند. کتاب و نامه و جریده و دفتر و فهرست و دفتر اعمال شخص در روز قیامت. (ناظم الاطباء). رجوع به طومار شود.

تومارقامیش.

(اِخ) دهی از دهستان گل تپهء فیض اللهبیگی است که در بخش مرکزی شهرستان سقّز واقع است و 300 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

تومارکاج.

(ص مرکب) به معنی زناکننده و چنین است در کتب پارسیان آمده. (انجمن آرا) (آنندراج). از برساخته های فرقهء آذرکیوان است. رجوع به لغت دساتیری ص 240 شود.

توماس.

[تُ] (اِخ)(1) شاعر آنگلونورماند(2)قرن دوازدهم میلادی است که داستانی به شعر از تریستان و ایزوت(3) از او باقی مانده است. (از لاروس).
(1) - Thomas.
(2) - Anglo-Normand.
(3) - Tristan et Iseut.

توماس.

[تُ] (اِخ)(1) آلبر. از سیاستمداران فرانسه (1878-1932 م.) است. وی سوسیالیست و در سالهای 1915-1917 م. وزیر تسلیحات فرانسه بود و دفتر بین المللی کار را تأسیس کرد و در سال 1920 م. به ریاست قسمت کار «اس.د.اِن»(2) انتخاب گردید. (از لاروس).
(1) - Thomas, Albert.
(2) - La section du travail a la S.D.N.

توماس.

[تُ] (اِخ)(1) آنتوان لئونار. نویسندهء فرانسوی (1732-1785 م.) و عضو فرهنگستان فرانسه است. او راست: مدائح فصیح ولی پرطمطراق و متکلف. (از لاروس).
(1) - Thomas, Antoine-Leonard.

توماس.

[تُ] (اِخ)(1) سن. یکی از دوازده حواری حضرت عیسی (ع) است که به دیرباوری مشهور و از جملهء کسانی بود که هیچ چیز را باور نداشت مگر آنکه به نحوی در آن اطمینان حاصل می نمود، چنانکه این حواری بعثت حضرت عیسی را باور نکرد. (از لاروس). رجوع به توما شود.
(1) - Thomas (Saint).

توماس.

[تُ] (اِخ)(1) سیدنی جیل کریست. معدن شناس انگلیسی (1850-1885 م.). وی اصول تصفیهء فلزات آمیخته با فسفور را کشف کرد. (از لاروس).
(1) - Thomas, Sidney Gilchrist.

توماسپ.

(اِخ) یاماسپ = جاماسب؛ یعنی توماسپ(1) تهماسپ؛ دارندهء اسب فربه یا دارای اسب زورمند. (فرهنگ ایران باستان ص 228). مرحوم دهخدا در حاشیهء این صفحه نوشته اند: چرا از «یام» به معنی جنیبت یا اسکدار گرفته نمیشود؟
(1) - Tumaspa.

توماس داکن.

[تُ کَ] (اِخ)(1) سن. دانشمند الهیات (1225-1274 م.). وی کاتولیک بوده و آثار او از قبیل «مجموعه ای بر ضد مشرکان» و «مجموعهء الهیات» و جز اینها به وسیلهء کلیساهای کاتولیک به عنوان پایهء رسمی الهیات قبول گردید و نظرش بنام «تومیسم» شهرت یافت. (از لاروس).
(1) - Thomas d'Aquin (Saint).

توماس مالتوس.

[تُ] (اِخ) کشیش انگلیسی و عالم اقتصادی (1766-1834 م.). وی قاعده ای در علوم اقتصاد وضع نمود که خلاصهء آن این است: چون سکنهء روی زمین پیوسته سریع تر از تولید مواد حیاتی انتشار و بسط می یابند قوای دیگر به وسائل خاصی مانند قحطی، امراض عمومی، جنگ و غیره جلوی قوهء زاد و ولد انسانی را نگرفته مانع از تکثیر عظیم نفوس بشری نمی شوند. بنابراین پیشنهاد می نمود که به وسائل اجتماعی و اخلاقی حدودی برای سرعت ازدیاد نفوس بشری وضع شود. کتاب او موسوم است به گفتار دربارهء منشأ جمعیت(1). عقاید او را عموماً بر خلاف مبادی انسانیت و اخلاق و مزاحم حقوق طبقهء فقرا دانسته اند. (از ذیل تاریخ ادبیات برون ترجمهء علی اصغر حکمت ص 254). رجوع به مالتوس و مالتوزیانیسم(2) شود.
(1) - L'Essaie sur le principe de la
population.
(2) - Malthusianisme.

تومان.

(مغولی، عدد، اِ) ده هزار. (ناظم الاطباء) (از آنندراج). کلمهء مغولی به معنی ده هزار است. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) (حاشیهء برهان چ معین) : از هر ده یک نفر را امیر نُه دیگر کرده و از میان ده امیر یک کس را امیر صد نام نهاده و تمامت صد را در زیر فرمان او کرده و بدین نسبت تا هزار شود و به ده هزار کشد، امیری نصب کرده و او را امیرتومان خوانند و بدین قیاس و نسق هر مصلحتی که پیش آید... . (جهانگشای جوینی یادداشت ایضاً). چون جغتای بازگشت و سلطان جلال الدین را نیافت چنگیزخان، توربای تقشی را با دو تومان لشکر مغول نامزد کرد. (جهانگشای جوینی). پسر بزرگتر را با چند تومان از سپاهیان جلد و مردان مرد به حد... . (جهانگشای جوینی). بوقاتیمور با تومانی لشکر بر سر راه مداین و بصره نشسته بود. (رشیدی). با یک تومان بهادر نامدار. (رشیدی). امیر چوپان... با دو تومان لشکر... به کنار آب کر رسید. (ذیل حافظ ابرو بر رشیدی).
- امیرتومان؛ فرماندهء ده هزار سپاهی. رئیس ده هزار نفر.
|| مبلغی از پول، معادل ده هزار. درهم سیمین تازی که تقریباً یک ثلث کمتر از درهم یونان است. (ناظم الاطباء). و به معنی زر نقد که به قدر بیست روپیه باشد. از لغات ترکی است. (آنندراج). ده هزار مسکوک زر. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : پس گفته اند که چه مبلغ ضرورت باشد وزیر گفته پانصد تومان. (مزارات کرمان ص 51 از یادداشت ایضاً). || ده قران مسکوک معادل ده مثقال نقره. ده قران. ده هزار دینار. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). ده ریال رایج امروز. چون ریال امروزی معادل قران سابق و قران سابق هزار دینار نامیده می شد لذا ده ریال امروزی را به همان اعتبار قران سابق یک تومان نامند. رجوع به حاشیهء برهان چ معین شود. || هر یک از ایالاتی که از آنها ده هزار مرد جنگی خیزد، مانند ایالت سمرقند که دارای هفت تومان بوده و هفتاد هزار مرد جنگی از آنجا برمی خاسته. || قسمت بزرگ از هر طایفه. (ناظم الاطباء). || به معنی گروه و پرگند و میغ. (آنندراج).

توماندار.

(نف مرکب، اِ مرکب) سردار ده هزار لشکر که اکنون امیرتومان گویند. (ناظم الاطباء).

تومانداری.

(حامص مرکب) سرداری و ریاست ده هزار لشکر. (ناظم الاطباء).

تومئة.

[تَ مِ ءَ] (ع مص) اشاره کردن. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

توم بیجار.

(اِ مرکب) قطعهء کوچک که در آن برنج کارند و خزانه کنند تا سپس نشا کنند در جای دیگر. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). مرکب از: توم، تخم سبزهء نورسته و انبوه برنج جهت نشا کردن در شالیزارها + بیجار = محل زراعت برنج.

تؤمری.

[تُءْ مُ ری ی] (ع اِ) تاموری. تأمری. رجوع به تأمری شود.

تومز.

[تَ وَمْ مُ] (ع مص) شتافتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || برجستن در رفتار از شتابی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || آماده شدن برای قیام. (از اقرب الموارد). || جنبیدن سرنره وقت آلیز و آن آمادگی قیام آن است. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تومق.

[تَ وَمْ مُ] (ع مص) به دوستی گرفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تودد. (اقرب الموارد).

تومن.

[مَ] (اِ) قصبه ای را گویند که صد پاره ده در تحت آن باشد و جمع آن تومنات است و بعضی گویند ترکی است. (برهان). مخفف تومان. (حاشیهء برهان چ معین). در برهان گوید: جمع تومنات است اگر صحیح گفته باشد ترکی است نه پارسی. (انجمن آرا) (آنندراج). قصبه ای که دارای صد پارچه ده باشد. (ناظم الاطباء). رجوع به تومان شود.

تومن.

[تَ وَمْ مُ] (ع مص) افزون شدن فرزندان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). افزون شدن اولاد و افزونی یافتن نفقهء عیال. (از اقرب الموارد).

تومنگ.

[تُ مَ نَ] (اِخ) دهی از دهستان بویراحمدی است که در بخش کهکیلویهء شهرستان بهبهان واقع است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

تومنی.

[مَ] (اِ) تومانی. پول از طلا یا از نقره معادل ده قران. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). مخفف تومانی. رجوع به تومن و تومان شود.

تومنیة.

[مَ نی یِ] (اِخ) یکی از شش فرقهء مذهب مرجئة. (از بیان الادیان از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). منسوب به ابومعاذ تومنی از مردم تومن که گویا قریه ای است از قرای مصر. رجوع به معجم البلدان و الانساب سمعانی شود.

تؤمور.

[تُءْ] (ع اِ) نشان که از سنگ و جز آن در بیابانها سازند. (از تاج العروس) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || کسی: ما بالدار تؤمور؛ ای احدٌ. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ج، تآمیر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به تآمیر شود.

تومة.

[مَ] (ع اِ) دانهء مروارید. || مهرهء سیمین. ج، توم، تُوَم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). دانهء سیمین مانند مروارید. (از اقرب الموارد). مهرهء سیمین. (مهذب الاسماء). رجوع به توم شود. || گوشواره ای که در آن دانهء بزرگ باشد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || بیضهء شترمرغ. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || ام تومة؛ صدف. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تومیجی.

(اِخ) از منجمان ختائی است که در تدوین تاریخ اقوام مغول (تاریخ غازانی) خواجه نصیر را یاری کرد. رجوع به سبک شناسی بهار ج 3 ص 172 و جامع التواریخ رشیدی شود.

تومیریس.

[تُ] (اِخ)(1) تمیریس. رجوع به تمیریس و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Thomyris.

تومیة.

[تَ یَ] (ع مص) (از «وم ء») اشاره کردن. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به تومئة شود.

تون.

(ع اِ) خرقه که بر آن به کجه بازی کنند. (منتهی الارب). خرقه ای که در آن کجه بازی کنند. (ناظم الاطباء). الخرقة التی یلعب علیها بالکجة. (لسان العرب) (اقرب الموارد).

تون.

(اِ) رودهء پاک نکرده را گویند. (برهان) (ناظم الاطباء). رودهء گوسفند که در او سرگین بود. (شرفنامهء منیری). || قرارگاه نطفه را نیز گفته اند که زهدان باشد. (برهان). زهدان. (غیاث اللغات) (آنندراج). قرارگاه نطفه در رحم که زهدانش نیز گویند. (شرفنامهء منیری). زهدان و قرارگاه نطفه و رحم. (ناظم الاطباء). || سوراخ حمام. || جای سرگین انداختن. (غیاث اللغات) (آنندراج). || به معنی گلخن حمام هم آمده است و در عربی نیز گلخن هم این نام دارد. (برهان). گلخن. (غیاث اللغات) (آنندراج). گلخن حمام. (ناظم الاطباء). جائی در زیر خزانهء آب گرم حمام برای سوزاندن سوخت تا آب خزانه گرم شود. گولخ. گلخن. آتشخانهء حمام. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). پهلوی تون(1) (تنوره. دودکش). (حاشیهء برهان چ معین) :
گرمابهء زبون را در تیرماه تونی
هستی پلید بیرون زآنگونه کاندرونی.
لامعی.
می به تونت کشد سر، از بستان
بنگ رویت کند به گورستان.اوحدی.
|| به مجاز به معنی دوزخ است : می بینم به چشم سر که قومی را از تون دوزخ و از دودمان سیاه... سوی بهشت می برم. (فیه مافیه).
- به تون؛ به جهنم. به درک. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
- تون به تون افتادن؛ دشنامی است مرده را: تون به تون بیفتند آنها که این بدعت گذاشتند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
- || کلمهء اهریمنی به معنی مردن. (یادداشت ایضاً).
- تون به تون افتاده؛ دشنامی است مرده ای را. نفرینی است مرده ای را. (یادداشت ایضاً).
|| به لهجهء طبری تار، مقابل پود. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). در اصطلاح فرش بافان تار مقابل پود. (یادداشت ایضاً).
(1) - tun.

تون.

[تَ وَ] (اِ) بدن و جثهء آدمی را گویند. (برهان) (ناظم الاطباء). در رسم الخط پهلوی تن را... نویسند و آن را بیشتر تون(1)میخواندند. به معنی تن و بدن... در صورتی که تلفظ حقیقی آن «تن» است. (حاشیهء برهان چ معین) :
جریح گشته سپاه و سلیح گشته تباه
روان ز جسم، روان گشته و توان ز تون.
قاآنی.
(1) - t(a)v(a)n.

تون.

(اِخ) شهری است به خراسان نزدیک قائن و از آن شهر است اسماعیل بن ابی سعد و احمدبن محمد بن احمد. (منتهی الارب) (از آنندراج). ولایتی در خراسان نزدیک طبس. (ناظم الاطباء). نام ولایتی است از خراسان. (برهان). امروز فردوس گویند در شمال شرقی طبس و شهری است قدیم... (حاشیهء برهان چ معین) : شهرکی است از حدود کوهستان و نشابور [ به خراسان ] با کشت و برز بسیار. (حدود العالم). نامه ها رسید از خراسان که ترکمانان در حدود ممالک بپراگندند و شهر تون غارت کردند. (تاریخ بیهقی چ فیاض ص 518). شهر تون، شهری بزرگ بوده است اما در آن وقت که من دیدم اغلب خراب بود و صحرائی نهاده است و آب روان و کاریز دارد و بر جانب شرقی باغهای بسیار بود و حصاری محکم داشت. گفتند در این شهر چهارصد کارگاه بوده است، که زیلو بافتندی و در شهر درخت پسته بسیار بود... . (سفرنامهء ناصرخسرو).
سخنم ریخت آب دیو لعین
به بدخشان و جام و تون و تراز.
ناصرخسرو.
رجوع به فردوس و نزهة القلوب و مجمل التواریخ گلستانه و حبیب السیر و قاموس الاعلام ترکی شود.

تون.

(اِخ)(1) شهری است در سوییس به ناحیهء بِرن که در حوالی برکهء رود آر(2) واقع است. این شهر دارای مدرسهء نظام و کارخانهء لبنیات سازی و تصفیهء فلزات و حریربافی و 24200 تن سکنه است. (از لاروس). رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Thoune.
(2) - Aar.

تونتاب.

(نف مرکب) از تون به معنی گلخن + تاب مخفف تابنده (از تافتن به معنی روشن کردن و مشتعل کردن) آنکه تون حمام را سوزاند، گرم شدن آب خزانه را. گلخن تاب. گلخنی. (از یادداشتهای بخط مرحوم دهخدا).

تونتن.

[تُ تِ] (اِخ)(1) شهری به انگلستان و مرکز سامرست شایر(2) است که 33600 تن سکنه دارد و یکی از مراکز فلاحتی است. (از لاروس). رجوع به تونتون در قاموس الاعلام ترکی شود.
]. tonten ]
(1) - Taunton
(2) - Somersetshire.

توندر.

[تَ وَ دَ] (اِخ) دهی از دهستان تکاب است که در بخش ریوش شهرستان کاشمر واقع است و 476 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

تونس.

[نِ / نُ] (اِخ) تختگاه بلاد افریقیه که از ویرانی مدینهء قرطاجنه آباد گردید. (منتهی الارب). نام باستانی آن ترسوس بوده. (دمشقی از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). شهر و ناحیتی به شمال افریقیه میان جد و سوسه. (از ابن بطوطة از یادداشت ایضاً). پایتخت کشور تونس که در منتهی الیه خلیج تونس در دریای مدیترانه واقع است و 410000 تن سکنه دارد. (از لاروس). شهری است از ناحیت مغرب بر کران دریا و نخستین شهری است که برابر اندلس است. (حدود العالم). رجوع به طرسوس و الحلل السندسیة و عیون الانباء و نزهة القلوب و شدالازار و قاموس الاعلام ترکی و مادهء بعد شود.

تونس.

[نِ / نُ] (اِخ) کشور جمهوری تونس که به افریقای شمالی و بر کرانهء دریای مدیترانه قرار دارد. پایتخت آن شهر تونس و وسعت خاکش 156000 کیلومترمربع است. شهرهای عمدهء این کشور سفاکس، بیزرت گابس، که روآن ،و سوس می باشند و 3400000 تن سکنه دارد. این کشور از شمال و مشرق به دریای مدیترانه و جنوب شرقی به لیبی و جنوب غربی و مغرب به کشور الجزائر محدود است. قسمت شمالی این کشور کوهستانی و در سلسلهء جبال اطلس قرار دارد. این منطقه که از دره های سرسبز و خرم تشکیل یافته است چه از جهت کشاورزی و چه از جهت منابع زیرزمینی سرشار از ثروت است. نواحی جنوبی آن دشت و قسمتی از صحرای افریقا را تشکیل میدهد که قسمت اعظم آن بر اثر مجاورت با دریای مدیترانه آبادان و سرسبز است. این کشور یکی از مراکز فلاحتی و محصول عمدهء آن گندم و جو و انگور و خرما و زیتون است و منابع زیرزمینی آن حائز کمال اهمیت است و مهمترین محصول آن فسفات، آهن، سرب، روی و منگنز است. سرزمین تونس در حدود قرن یازدهم تا هفتم پیش از میلاد مسیح در تصرّف فنیقی ها درآمد و سپس به کارتاژ منضم شد و با رومیها رقابت داشت آنگاه در سال 146 ق.م. مغلوب گردید و سپس در قرن پنجم میلادی در تصرف وندل ها که از اقوام قدیمی ژرمن بودند درآمد و در قرن هفتم میلادی بوسیلهء قوم عرب اشغال گردید و در سال 1574 م. جزو امپراتوری دولت عثمانی درآمد و در سال 1881 م. در تحت حمایت دولت فرانسه قرار گرفت و چون در جنگ دوم جهانی با متفقین همکاری قابل ستایشی معمول داشت. پس از پایان جنگ مقدمات استقلال این کشور فراهم گردید و در سال 1954 م. استقلال داخلی یافت و در سال 1955 م. مستقل گردید و در سال 1957م. به رهبری حبیب بورقیبه رژیم جمهوری در این کشور استقرار یافت. (از لاروس). رجوع به فرهنگ فارسی معین ج 5 و معجم البلدان و ناظم الاطباء شود.

تونسی.

[نِ / نُ] (ص نسبی) منسوب به تونس. (از الانساب سمعانی) (ناظم الاطباء). رجوع به تونس و تونسی شود.

تونسی.

[نِ / نُ] (ع اِ) پارچهء کتانی. و از این جهت آن را تونسی نامند که در تونس بهترین نوع آن ساخته میشود. (از دزی ج 1 ص 155).

تونسی.

[نِ / نُ] (اِخ) ابوزید ولی الدین عبدالرحمن بن محمدبن... . رجوع به ابن خلدون شود.

تونسی.

[نِ / نُ] (اِخ) ابراهیم بن الحسن بن یحیی المعافری. فقیه مالکی متوفی به سال 443 ه . ق. او راست: تعلیقه ای بر کتاب ابن الواز. (از اسماء المؤلفین ج1 ستون 8).

تونسی.

[نِ / نُ] (اِخ) ابوعبدالله محمد بن سعید المالکی. متوفی به سال 1199 ه . ق. او راست: تشحین التذهیب لکتاب التهذیب (شرح شمسیه، در منطق). زهرالکواکب لبواهر المواکب. (حاشیه ای بر شرح الفیهء اشمونی). لوامع التدقیق فی التوحید. (از اسماء المؤلفین ج 2 ستون 345).

تونسی.

[نِ / نُ] (اِخ) خیرالدین پاشا. وزیر و مورخ. وی در تونس به مقام های بزرگ و سپس به وزارت و از جانب سلطان عبدالحمید عثمانی در آستانهء صدارت عظمی (1295 ه . ق.) رسید و در اصلاح امور کوشش کرد. آنگاه به عضویت مجلس اعیان منصوب گردید و تا پایان عمر در این شغل باقی بود. او راست: اقوام المسالک فی معرفة احوال الممالک. (از اعلام زرکلی ج 1 ص 302). رجوع به اسماء المؤلفین ج 1 ستون 358 شود.

تونسی.

[نِ / نُ] (اِخ) علی پاشای اول از امراء تونس. وی از ادبا بود و به سال 1169 ه . ق. درگذشت. او راست: شرح التسهیل. (از اسماء المؤلفین ج 1 ستون 767).

تونسی.

[نِ / نُ] (اِخ) علی پاشای دوم امیر تونس است که به سال 1320 ه . ق. درگذشت. او راست: منهاج التعریف فی اصول التکلیف. (از اسماءالمؤلفین ج 1 ستون 778).

تونسی.

[نِ / نُ] (اِخ) عمر بن عبدالرحمن بن ابی القاسم بن محمد بن زکریا. او راست: اخلاص النصایح فی تخطیط الصفائح. ....که در شعبان 851 ه . ق. این کتاب را بپایان رسانید. (از اسماءالمؤلفین ج 1 ستون 793).

تونسی.

[نِ / نُ] (اِخ) محمد بن عمر بن سلیمان (1204-1274 ه . ق.). وی درتونس متولد شده و به سودان و مصر رفت و چون در مفردات لغت و اصطلاحات عالم بود، در مدرسهء ابی زعبل به تصحیح کتابها پرداخت و کتابهای فراوانی در این دوره در رشتهء شیمی و طب و گیاه شناسی ترجمه کرد و لغات این کتب و اصطلاحات آنها را به الفاظ صحیح نوشت و معنی کرد و در قاهره درگذشت. او راست: الشذور الذهبیة فی الالفاظ الطبیة. تشحیذ الاذهان بسیرة بلاد العرب و السودان. (از اعلام زرکلی ج 3 ص 961).

تونق.

[نَ] (معرب، اِ) معرب تونک یا تونه. مطرزی در المغرب در ذیل الاتون آرد: یستعار لمایطبخ فیه الاَجر و یقال له بالفارسیة خمدان و تونق و داشوزن. (از مغرب مطرزی). و بنابراین کلمهء تونق یا تونک مرادف خمدان است که در برهان به معنی داش و کورهء خشت پزی و سفال پزی آمده است و داشوزن نیز مرادف داش به همین معنی است.

تونک.

[نَ / تَ نَ] (اِ) به معنی گنجینه و مخزن باشد.. و به این معنی بجای نون، «بای» ابجد و «تای» قرشت و «یای» حطی هم به نظر آمده است. (برهان) (آنندراج). گنجینه باشد و آن را توبک نیز گویند. (فرهنگ جهانگیری). گنجینه و مخزن و انبار. (ناظم الاطباء). رجوع به توبک و توتک و تویک شود.

تونکن.

[تُنْ کَ] (اِخ)(1) ناحیه ای در شمال شرقی هندوچین و در شمال ویتنام که مساحت آن 116000 کیلومترمربع است. پایتخت آن هانویی(2) شامل تونکن علیا و تونکن سفلی است. تونکن از مستعمرات فرانسه بود ولی کمونیستها تحت رهبری هوشی- مینه(3) پس از جنگهای بسیار سخت با فرانسه (1945-1954 م.) آن را بازگرفتند و آن اکنون بخش اساسی قسمت شمال ویتنام (ویتنام شمالی) را تشکیل میدهد و 98561000 تن سکنه دارد. (از فرهنگ فارسی معین ج 5). رجوع به لاروس و قاموس الاعلام ترکی ذیل کلمهء تونکین شود.
(1) - Tonkin.
(2) - Hanoi.
(3) - Ho-chi-minh.

تونکه.

[نَ کَ / تُ وَ کَ / کِ] (اِ) به معنی تونک است که گنجینه و مخزن باشد... . (برهان) (آنندراج). به معنی تونک است. (فرهنگ جهانگیری). گنجینه. (شرفنامهء منیری). گنجینه و مخزن و انبار. || شب و لیل(1). (ناظم الاطباء). رجوع به تونگه شود.
(1) - ناظم الاطباء هر دو معنی را ذیل کلمهء تونکه آورده است.

تونگا.

[تُ] (اِخ)(1) یا جزایر دوستان. از مجمع الجزایر پولی نزی(2) و مرکز آن نوکوآلوفا(3) است و 52600 تن سکنه دارد و تحت حمایت دولت انگلستان است. (از لاروس). رجوع به قاموس الاعلام ترکی ذیل کلمهء تونغه شود.
(1) - Tonga.
(2) - Polynesie.
(3) - Noukoualofa.

تونگر.

[تَ وَ گَ] (ص مرکب) توانگر. (از آنندراج) (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). زبردست و با قوت و زورآور و توانا و مالدار و دولتمند. (ناظم الاطباء).
- تونگردل؛ تونگرهمت. (ناظم الاطباء). توانگردل. رجوع به توانگر و توانگرهمت شود.
- تونگرهمت؛ باهمت و گشاده دل و سخی و کریم. (ناظم الاطباء). توانگرهمت. رجوع به تونگردل و توانگر و دیگر ترکیبهای توانگر شود.
|| حجّام و سرتراش. (برهان) (ناظم الاطباء) (آنندراج). رجوع به تونگو شود.

تونگری.

[تَ وَ گَ] (حامص مرکب) قدرت و توانائی. || دولت و ثروت. (ناظم الاطباء). رجوع به تونگر و توانگر شود.

تونگو.

[تَ وَ] (اِ) حجام بود. (فرهنگ جهانگیری). تانگو. (شرفنامهء منیری). حجام که تانگو نیز گویند. (فرهنگ رشیدی). سرتراش و حجام را گویند و به این معنی بجای «واو» آخر «رای» قرشت هم آمده است. (برهان) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). رجوع به تونگر و تانگو شود. || جامه دان و صندوق پول. || عنان. (ناظم الاطباء).

تونگوز.

(اِخ)(1) مردم سیبری که در قسمت اعظم سرزمین میان دریای اوخوتسک(2) و ینی سئی(3) و کوههای یابلونوئی(4) سکونت دارند. (از لاروس). رجوع به قاموس الاعلام ترکی ذیل کلمهء تونغوز و ایران باستان ج 1 ص 11 و ج 3 ص 2253 و فرهنگ فارسی معین شود.
(1) - Tongouses ou Toungouses.
(2) - Okhotsk.
(3) - Ienissei.
(4) - Iablonoi.

تونگه.

[تَ وَ گَ / گِ] (اِ) انبار و مخزن. || شب و لیل. (ناظم الاطباء).

تونل.

[نِ] (فرانسوی، اِ)(1) نفق. راههای کنده در کوه برای عبور ترن. از تهران تا شاهی صد و ده تونل هست. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا). راهی که در زیرزمین سازند و یا کوه را سوراخ کنند جهت عبور راه آهن. (ناظم الاطباء). راهرو و معبر زیرزمینی که بر اسلوب معماری سازند عبور قطارها و اتومبیل ها و استخراج معادن را و بدین وسیله راههای ارتباطی را کوتاه و آسان نمایند. (از لاروس).
(1) - Tunnel.

تونون له بن.

[تُ نُ لِ بَ] (اِخ)(1) یا تونون. مرکز ایالت قدیمی شابله(2) و ایالت ساووای علیای کنونی فرانسه می باشد که بر کنار دریاچهء لمان(3) واقع است و چهارده هزار تن سکنه دارد و محصول آنجا پنیر و مواد غذایی و ظروف سفالی و گچ است. دارای شش بلوک و هفتاد قصبه و جمعاً 57700 تن سکنه است. (از لاروس). رجوع به قاموس الاعلام ترکی ذیل کلمهء تونون شود.
(1) - Thonon-Les-Bains.
(2) - Chablais.
(3) - Leman.

تونه.

[نَ / نِ] (اِ) چلهء جولاهگان باشد و آن تاری است که از پهنای کار جولاهگان زیاد آید. (برهان) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). ریشه و طراز. (ناظم الاطباء). || تونک. رجوع به تونک و تونق شود.

تونی.

(ص نسبی، اِ) دزد و عیار و راهزن باشد. (برهان) (آنندراج) (از انجمن آرا). که غالباً در تونها و گلخن های حمامها پنهان گردند. (آنندراج) (از انجمن آرا). جلف و عیار، زیرا که اکثر در تون حمام می باشند. (فرهنگ رشیدی). دزد و عیار. (فرهنگ جهانگیری). کناس و دزد و دغاباز. (غیاث اللغات). دزد و عیار و راهزن و مفلس و گدا. (ناظم الاطباء). فقیری که جا ندارد و به شب در گلخن حمام خسبد. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
در خیال افتاد مرد از جد او
خشمگین شد رو بگردانید زو
کین مگر قصد من آمد خونی است
یا طمع دارد گدا و تونی است.
مولوی (از فرهنگ جهانگیری).
رفت در حمام بس رنجورجان
کون دریده همچو دلق تونیان.
مولوی (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
|| آن که تون حمام می تابد. (ناظم الاطباء). گلخن تاب. تونتاب. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || منسوب به تون را هم گفته اند که آن ولایتی است از خراسان. (برهان). منسوب به ولایت تون از خراسان. (انجمن آرا) (آنندراج) (ناظم الاطباء). از مردم شهر تون. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). منسوب است به تون که شهرکی است نزدیک قاین، تون قهستانش خوانند. (از انساب سمعانی) :تونیان قرائت کتاب خود را نوم گویند. (جهانگشای جوینی). رسولی به نزدیک خان فرستاده است و تونیان را خواسته چون آمده اند هر دو قوم را در موازات یکدیگر بداشته اند. (جهانگشای جوینی).

تونیب.

[تَ] (ع مص) سرزنش کردن و ترسانیدن و ملامت نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تونیر.

[تَ] (ع مص) بلند کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تونیر.

(اِ) کاغذی که از ختا و ختن می آورند. (ناظم الاطباء).

تونی ماهرودی.

(اِخ) شاخه ای از تیرهء عبدلوند هیهاوند، از طایفهء چهارلنگ بختیاری. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص 76).

تونیة.

[تَ یَ] (ع مص) بیکار یا سست در کار یافتن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تونیة.

[یَ] (ع اِ) لباس نخی مخصوص برای کشیشان(1). (از دزی ج 1 ص 155).
(1) - Pretres.

توؤد.

[تَ وَءْ ءُ] (ع مص) آهسته رفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تمهّل و ترزّن در کار و رفتار و تأنی و تثبت در آن. (از اقرب الموارد). || پوشیدن. || ربودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

توؤص.

[تَ وَءْ ءُ] (ع مص) فراهم آمدن قوم. || انبوهی کردن قوم بر آب. (از اقرب الموارد). رجوع به تواؤص شود.

تووه.

[وَ] (اِ) جفت را گویند که به عربی زوج خوانند. (برهان) (آنندراج). جفت که ضد طاق است. (شرفنامهء منیری). زوج و جفت و دوتائی. (ناظم الاطباء).

توة.

[تَوْ وَ] (ع اِ) ساعت. یقال: مامضی الاّ توة. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

توه.

(اِ) به معنی تووه است که جفت باشد. (برهان) (از انجمن آرا) (از آنندراج). زوج و جفت و دوتائی. (ناظم الاطباء). || به معنی لای و ته و پرده هم آمده است چنانکه هرگاه گویند توه بر توه، از آن لای بر لای و ته بر ته و پرده بر پرده مراد باشد. (برهان) (از ناظم الاطباء). لای و ته و پرده. (انجمن آرا) (آنندراج).

توه.

[تَ وَهْ] (اِ) تبه که ضایع شده و نابودگردیده و بکارنیامدنی باشد. (برهان) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء).

توه.

[تَ] (ع مص) هلاک شدن. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || رفتن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || تکبر نمودن. || شوریده عقل گردیدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). || سرگشته و حیران رفتن در زمین. (ناظم الاطباء). || ما اتوهه؛ چه سرگردان است او. (منتهی الارب). رجوع به مادهء بعد شود.

توه.

[تَ / تُ] (ع اِ) هلاکی و هالک و تباه. یقال: فلان توهٌ و توهٌ (بالضم). ج، اتواه. اتاویة. (منتهی الارب) (از آنندراج). هالک. (اقرب الموارد): فلاة توه؛ بیابان گم راه کننده. (ناظم الاطباء). فلاة توه؛ یضل فیها. (المنجد). رجوع به مادهء قبل شود.

توه.

[تُ وَ] (اِخ) دهی از دهستان یعقوب وندپاپی است که در بخش الوار گرمسیری شهرستان خرم آباد واقع است و 100 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

توهث.

[تَ وَهْ هُ] (ع مص) به غور نگریستن در کاری. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

توهج.

[تَ وَهْ هُ] (ع مص) افروخته شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). افروخته شدن آتش. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). افروخته شدن آتش و خورشید. (از اقرب الموارد). || فاش گردیدن بوی خوش. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || درخشیدن گوهر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

توه خشکه.

[تُ وَ خُ کِ] (اِخ) دهی از دهستان روشکان است که در بخش طرهان شهرستان خرم آباد واقع است و 600 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

توه خشکه.

[تُ وِ خُ کِ] (اِخ) دهی از دهستان جلالوند است که در بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان واقع است و 240 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

توهد.

[تَ وَهْ هُ] (ع مص) گائیدن زن را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || در کار داشتن. (از اقرب الموارد).

توهر.

[تَ وَهْ هُ] (ع مص) گذشتن بیشتر از شب و بیشتر از زمستان. || فرودریدن ریگ. || مضطر کردن کسی را در سخن به چیزی که متحیر بماند در آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

توه روئیله.

[تُ وِ لِ] (اِخ) دهی از دهستان هرسم است که در بخش مرکزی شهرستان شاه آباد غرب واقع است و 250 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

توهری.

[تَ هَ ی ی] (ع ص، اِ) شتر کوهان دراز. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

توهز.

[تَ وَهْ هُ] (ع مص) برجستن و سپردن شتر گرانبار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

توهس.

[تَ وَهْ هُ] (ع مص) شتافتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || پای درخزانیدن به زمین در رفتار. یقال: یتوهس الارض فی مشیته؛ ای یغمزها غمزاً شدیداً. || به طرز نیکو رفتن شتر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || گرانبار رفتن. (از اقرب الموارد). || (اِ) رفتار گرانبار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

توه سرخک.

[تُ وِ سُ خَ] (اِخ) دهی از دهستان هرسم است که در بخش مرکزی شهرستان شاه آباد غرب واقع است و 700 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

توهش.

[تَ وَهْ هُ] (ع مص) پای برهنه رفتن. || گرانبار رفتن. (از اقرب الموارد). || (اِ) سودگی و بی کفشی پای. || رفتار گرانبار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

توهط.

[تَ وَهْ هُ] (ع مص) فروشدن در گل و لای. || گستردن فرش را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

توه طاق.

[تُ وِ] (اِخ) دهی از بخش دهلران شهرستان ایلام است و 180 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

توهق.

[تَ وَهْ هُ] (ع مص) متحیر و مضطر کردن کسی را در سخن به چیزی حیرتناک: توهق فلاناً فی الکلام. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). توهر. (اقرب الموارد). رجوع به توهر شود. || سخت گرم شدن سنگ ریزه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

توهل.

[تَ وَهْ هُ] (ع مص) تعریض کردن و سخن سربسته گفتن به کسی تا درغلطانند. تقول: توهلت فلاناً؛ اذا عرضته لان یوهل ای؛ یغلط. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تعریض کردن و سخن سربسته گفتن به کسی تا در غلط افتد. (آنندراج). تعریض کردن تا در غلط افتد. (از اقرب الموارد).

توه لطیف.

[تُ وِ لَ] (اِخ) دهی از دهستان ماهیدشت پائین است که در بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان واقع است و 180 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

توهم.

[تَ وَهْ هُ] (ع مص) گمان بردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). در وهم انداختن و گمان بردن. (آنندراج). در وهم انداختن. (غیاث اللغات). انگاشتن. گمان بردن. گمان کردن. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا). ادراک معنی جزئی مختص به محسوسات. (از تعریفات جرجانی). در اصطلاح حکماء قسمی ادراک است و آن ادراک معانی جزئی غیرمحسوس موجود در ماده است. مانند: کیفیات و اضافات مخصوص به امور جزئی، بنابراین شرط است در آن که ادراک شده امری جزئی باشد، چنانکه در احساس و تخییل شرط است لیکن حضور ماده در قوهء وهمیه شرط نیست چنانکه در احساس لازم است و نیز اکتناف هیئت شرط نیست بخلاف تخییل که اکتناف هیئت در آن لازم است. (از کشاف اصطلاحات الفنون). || (اِ) خیال و وهم و تصور و گمان و پندار و ظن و شک و شبهه و احتمال. (ناظم الاطباء). توهم یا تجسم خیال، شخص در رؤیا صور ذهنی خود را دارای حقیقت خارجی میداند. چنانکه همین اعتقاد را هنگام بیداری نسبت به خیالات خود پیدا کند، می گوئیم دچار توهم است. پس توهم یا تجسم خیال وقتی دست میدهد که خیالات و تصورات بجای ادراکات حسی گرفته شوند. (روانشناسی از لحاظ تربیت دکتر سیاسی چ 3 ص 188) :
توهم هست عزرائیل و فضلت هست میکائیل
چو اسرافیل شد منطق خرد جبریل باطیران.
ناصرخسرو (دیوان ص 360).
آن به علاج از تن خود زهر برد
وین به یکی گل ز توهم بمرد.نظامی.
- در توهم بودن؛ در وهم و خیال بودن. (ناظم الاطباء).

توهمات.

[تَ وَهْ هُ] (ع اِ) خیالات و چیزهای خیالی و موهومات و چیزهائی که وجود خارجی نداشته باشد. (ناظم الاطباء). رجوع به توهم شود.

توهم کردن.

[تَ وَهْ هُ کَ دَ] (مص مرکب) پنداشتن. گمان بردن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). گمان کردن و پنداشتن. (ناظم الاطباء). رجوع به توهم شود.

توهن.

[تَ وَهْ هُ] (ع م) سست شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). یقال: توهن امره؛ ای ضعف. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || سنگین شدن مرغ از خوردن دانه چنانکه قادر به پرواز نباشد. (از اقرب الموارد).

توهوه.

[تَ وَ وُ] (ع مص) غریدن شیر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

توهید.

[تَ] (ع مص) گستردن فرش را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

توهیر.

[تَ] (ع مص) انداختن کسی را در امری که روی رهائی ندارد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

توهیل.

[تَ] (ع مص) ترسانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

توهیم.

[تَ] (ع مص) به غلط افکندن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). بدگمانی افکندن و در غلط انداختن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) :
کای عجب، نهی از پی تحریم بود
یا به تأویلی بدو توهیم بود.مولوی.

توهین.

[تَ] (ع مص) سست کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). سست گردانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ضعیف گردانیدن. (از اقرب الموارد). خوار کردن. خوار شمردن. خوارداشت. ضعیف و سست شمردن. حقیر و سبک داشتن. سبک داشت. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا). توهین که معمولاً استخفاف و کوچک شمردن استعمال میشود در لغت به معنی ضعیف ساختن است و در زبان عربی بجای آن اهانت گویند. (نشریهء دانشکدهء ادبیات تبریز سال 1 شمارهء 2). || (اِ) خواری و زبونی و ناتوانی و سستی. (ناظم الاطباء) :توقیر من به تحقیر و تعظیم به توهین بدل گردد. (سندبادنامه ص 72).
توی.
(اِ) به معنی اندرون باشد مطلقاً اعم از اندرون خانه و اندرون دهان و بینی و امثال آن. (برهان). به معنی اندرون باشد و توی دهن و توی خانه؛ اندرون دهن و اندرون خانه. (فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی) (از آنندراج). اندرون. (انجمن آرا). اندرون و در میان و درون. (ناظم الاطباء) : درودی که از توی آن بوی اخلاص به مشام مشتاقان قدس رسد. (رشیدی). رجوع به تو شود. || لای و ته را نیز گویند همچو دوتوی و سه توی و دولای و سه لای. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تو و تاه و لای باشد. (فرهنگ جهانگیری). به معنی ته و لای، چنانکه گویند دوتوی و دولای و توی بر توی و تو به تو. (فرهنگ رشیدی). خم. پیچ. لا. نورد. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
فلکها را هشت گویند یک بر دیگر پیچیده همچون پیچیدن تویهای پیاز. (التفهیم از یادداشت ایضاً).
آن زلف سرافکنده بدان عارض خرم
از بهر چه آراست بدان توی و بدان خم.
عنصری (یادداشت ایضاً).
هرچند همی مالد خمش نشود راست
هرچند همی شورد تویش نشود کم.
عنصری (یادداشت ایضاً).
رجوع به تو و توه و ته شود.
- یک توی پیراهن؛ به معنی یک پیراهن. (آنندراج) :
قبا پوشید و هوشم برد اگر خود خواهدم کشتن
چرا یکبار با یک توی پیراهن نمی آید.
امیرخسرو (از آنندراج).
|| با ثانی مجهول جشن و مهمانی باشد. (برهان). جشن و میزبانی را خوانند. (فرهنگ جهانگیری). جشن و میزبانی و ظاهراً بدین معنی زبان مغول است و طوی به «طای» حطی دیده شده است. (فرهنگ رشیدی). به معنی شادی متأخرین به «طا» نویسند. (آنندراج). جهانگیری به معنی جشن و عروسی آورده آن خطاست زیرا که پارسی نیست ترکی است و با «طاء» مؤلف است. (انجمن آرا). جشن و عید و مهمانی و ضیافت. (ناظم الاطباء). در ترکی شادی و عروسی را گویند... در لغات ترکی بضم اول و «واو» غیرملفوظ و سکون «یای» تحتانی به معنی شادی، متأخرین به «طا» نویسند. (غیاث اللغات). ترکان عروسی را توی گویند. (برهان). توی در ترکی به معنی جشن. ضیافت. مجلس سرور. جوهر و اصل شی ء. موی و پشم است. (حاشیهء برهان چ معین).

توی.

(اِ)(1) در رشت و مازندران آن را انجیلی نیز گویند و در ناحیهء حاجی لر و آستارا به نام دَمِر آغاجی معروف است. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا). درختی است. رجوع به تو و جنگل شناسی ساعی ص 182 و انجیلی شود.
(1) - Parrotia Persica.

توی.

[تَ وَنْ / تَ وا] (ع مص) هلاک شدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

توی.

[تَ وی ی] (ع ص) مقیم به جائی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

توی.

[تَ وا] (ع اِ) هلاکی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تباهی :
خوش کند آن دل که اصلح بالهم
رد من بعد التوی انزالهم.مولوی.

تویبع.

[تُ وَ بِ] (اِخ) (به تصغیر) همان تابع النجم است. (منتهی الارب). دبران که یکی از منازل قمر است و تابع النجم نیز گویند. (ناظم الاطباء).

تویج.

[یَ] (اِ) گیاهی است که بر درخت پیچد و به عربی عشقه خوانند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بیاره بود که بر هر درخت که بپیچد آن را خشک کند و به تازی عشقه نامند. (فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی).

تویجه لی.

[جَ] (اِ) نامی است که در شفارود به داردوست(1) دهند. تویج. عشقه. رجوع به داردوست شود. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
(1) - عشقه. رجوع به عشقه شود.

تویدن.

[تَ دَ] (مص) بریان و برشته شدن. تافتن. تابیدن. (از یادداشتهای بخط مرحوم دهخدا) :
منکر شو ار توانی نار سعیرا
تا اندرو به حشر بسوزی و برتوی.
سوزنی (یادداشت ایضاً).
رجوع به تاب و تابیدن و تافتن و تو و ترکیبهای این سه و برتویدن شود.

تویر.

[تُ] (اِخ) دهی از دهستان کوهستان است که در بخش کلاردشت شهرستان نوشهر واقع است و 241 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

تویزة.

[تُ زَ] (ع اِ) به لغت بربر بیگاریی که شامل شخم زدن زمینهای کشاورزی به مدت یک روز و به وسیلهء افراد یک قبیله انجام می گیرد و این حق برای تمام مالکان و اجاره کنندگان املاک شناخته شده است... . (از دزی ج 1 ص 155). رجوع به همین کتاب شود.

تویسرکان.

[سَ / سِ] (اِخ) قصبه ای است(1) در حوالی و جانب شمالی نهاوند... . (انجمن آرا) (آنندراج). یکی از بخشهای ولایت ثلاث قدیم (ملایر - نهاوند - تویسرکان) که اینک از شهرستانهای استان پنجم کشور است. وجه تسمیهء آن از دو کلمهء توی و سرکان ترکیب شده و نام دو قصبهء بزرگ قدیمی است. توی شهر فعلی و سرکان نام قصبه ای است در 6 هزارگزی شمال توی. در حال حاضر قصبهء سرکان همان سرکان نامیده می شود ولی توی به تنهائی گفته نمیشود و کلمهء تویسرکان نام خاص شهر مرکز شهرستان است. شهرستان تویسرکان محدود است: از طرف شمال به کوه الوند، از شمال باختری به بخش اسدآباد شهرستان همدان، از خاور به شهرستان ملایر، از جنوب به شهرستان نهاوند، از باختر به بخش کنگاور شهرستان کرمانشاهان. شهرستان تویسرکان در دره های دامنهء جنوب باختری کوه الوند واقع است و شعبه های مختلف این کوه از هر سمت، شهرستان تویسرکان را فراگرفته است. کوههای خان گرمز، کمرزرد، کلیان و سیاه دره از ارتفاعات این شهرستان بشمار می آیند. رودخانه های مهم آن کرزان رود و خرم رود است. محصول عمدهء این شهرستان غلات و میوه و خشکبار و توتون و پنبه و پوست و پشم و چوب و صنایع دستی قالی و قالیچه است. این شهرستان از سه دهستان تشکیل یافته است: 1 - کرزان رود با 36 آبادی و 41000 تن سکنه. 2 - خرم رود با 39 آبادی و 17000 تن سکنه. 3 - قلقل رود با 40 آبادی و 19000 تن سکنه. شهر تویسرکان در یکی از دره های باختری و خوش آب و هوای کوه الوند واقع است و 15000 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).
(1) - فعلا در تقسیمان کشوری شهرستان است.

تویک.

[یَ] (اِ مصغر) توی است که اندرون خانه و غیره باشد. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || گنجینه و مخزن. (برهان) (آنندراج). انبار آذوقه. (از ناظم الاطباء). رجوع به توی و توبک و توتک شود.

تویل.

[تَ / تُ] (اِ) پیش پیشانی بود. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص 314). پیش پیشانی گاه از بالا سوی میان سر بود و چکاد نیز همین باشد و به تازی چون آنجا موی نروید اصلع خوانندش... (لغت فرس اسدی چ دبیرسیاقی ص 122). پیشانی بود. (فرهنگ جهانگیری). پیشانی و بعضی به معنی تارک سر گفته اند. (فرهنگ رشیدی). کسی را گویند که بر بالای پیشانی او مو نباشد و او را به عربی اصلع خوانند و به ضم اول بالای پیشانی و فرق سر و تارک سر را گویند... (برهان). پیشانی از افراز سر. (شرفنامهء منیری). از بالای پیشانی آنجا که موی برنیاید و اصلع بود. (اوبهی). کسی را گویند که بر بالای پیشانی او موی نباشد، و پیشانی و تارک سر را نیز گویند. (انجمن آرا) (آنندراج): اصلع؛ یعنی کسی که بر بالای پیشانی وی موی نباشد. بالای پیشانی و فرق سر و تارک سر. (ناظم الاطباء). در نسخ مختلف لغتنامهء اسدی معانی ذیل برای این صورت (تویل) آمده است. پیش پیشانی، پیش پیشانی سوی چکاد، پیش پیشانی گاه از بالا سوی میان سر و چکاد نیز همین باشد و به تازی چون آنجا موی نروید اصلع خوانندش. پیشانی باشد از افراز سر چون چکاد و بیت [ غواص ] را شاهد می آورند... این کلمه را برهان، گذشته از معنی فوق به معنی اصلع آورده است در این بیت(1) انسب است و ممکن است اصل «سرکل» بوده است. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
پشت خوهل و(2) سرتویل و روی بر کردار نیل
ساق چون سوهان و دندان بر مثال دستره.
غواص (یادداشت ایضاً).
اختران بر زمین نهند از بیم
از پی بندگی شاه تویل.
شمس فخری (از فرهنگ جهانگیری).
صرفنظر از تصحیفی که ممکن است در این کلمه روی داده باشد از قرینه ای که در بیت غواص موجود است (هجو) معنی اصلع و کل مناسبتر بنظر می رسد.
(1) - مراد بیت غواص است.
(2) - در لغت فرس اسدی چ اقبال، پشت خول و...

تویل.

[تُ] (اِ) علامتی را گفته اند که صیادان در صحرا برپای کنند تا نخجیر از آن بترسد و سوی دام آید. (برهان) (ناظم الاطباء).

تویل.

[تَ وَیْ یُ] (ع مص) به ویل دعا کردن برای چیزی که فرودآید. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تویوهاشی.

[تُ یُ] (اِخ)(1) شهری است در ژاپن که در ایالت هندو(2) واقع است و 145900 تن سکنه و کارخانهء بافندگی دارد. (از لاروس).
(1) - Toyohashi ou Toyohasi.
(2) - Hondo.

تویه.

[یِ] (اِ) قوس قزح را گویند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تویه.

[یِ] (اِخ) قصبهء مرکز دهستان تویه دروار است که در بخش صیدآباد شهرستان دامغان واقع است و 2500 تن سکنه دارد. محصول آنجا غلات و گردو و میوه و لبنیات است و از معدن سرب آن بهره برداری میشود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

تویه.

[یِ] (اِخ) دهی از دهستان رودبار است که در بخش حومهء شهرستان دامغان واقع است و 520 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

تویه دروار.

[یِ دَ] (اِخ) یکی از دهستانهای بخش صیدآباد است که در شهرستان دامغان واقع است و از سه آبادی بنام تویه، دروار، صح، تشکیل یافته و در حدود 5000 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

توییل.

[تَ] (ع مص) توئیل؛ ویلا له بسیار گفتن. یقال: ویله و ویل له؛ اذا کثرله من ذکر الویل. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

ته.

[تَهْ] (اِ) زیر و پایین را گویند. (برهان) (ناظم الاطباء) :
ز شرم دایه سر در ته فکنده
زبان بسته ز پاسخ، لب ز خنده.
(ویس و رامین).
آقای دکتر معین آرد: معنی نخست آن (ته) خالی است از اوستائی «توسن»(1) (خالی شدن)، پهلوی «توهیک»(2) (تهی و خالی)، هندی باستانی «توچ هیه»(3)، سانسکریت «توچه»(4) (خالی)، بلوچی «توسگ»(5)، «توسغ»(6) (خاموش شدن، رها شدن)، «توسغ»(7) خاموش شدن. (حاشیهء برهان چ معین). || غور و قعر و جزء درونی. (ناظم الاطباء). تک. قعر. غور. بن. فرود. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
بر اوج چو پرواز کنم از نظر تیز
بینم سر موئی هم اگر در ته دریاست.
ناصرخسرو.
هفت هزار سال پیش از آدم سنگی از لب دوزخ رها گردید، امروز به ته دوزخ رسیده است. (قصص الانبیاء ص 7).
در آن چاهم افکند گردون دون
که از ژرفی آن چاه را ته نبود.مسعودسعد.
بی طلب زنهار بر خوان کسی مهمان مشو
گوهر بی قیمتی ریگ ته دندان مشو.صائب.
-از ته؛ از بیخ. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
- ته آب؛ قعر آب. (ناظم الاطباء).
- ته بساط؛ آخرین موجودی. آخرین مال کالای مانده.
- ته بندی کردن؛ پیش از وقت مقداری خورده بودن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
- ته تغاری؛ فرزند آخر در پیری. (یادداشت ایضاً).
- ته چیزی را بالا آوردن؛ خوردن و صرف کردن تمام آن. (یادداشت ایضاً).
- ته چین؛ نوعی پلو که با گوشت بره پزند.
- ته دل.؛ رجوع به همین کلمه شود.
- ته دیگ؛ برنج خشک شده و بهم فشرده ای که پس از طبخ برنج در ته دیگ حاصل آید.
- ته رنگ؛ بقیهء رنگی که بشده است. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
- ته نشین؛ رسوب.
- ته و توی چیزی؛ عمق آن: ته و توی کاری را درآوردن بالتمام؛ از جزئیات آن آگاه شدن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
- کفگیر به ته دیگ خوردن؛ کنایه از تمام شدن هستی و دارائی و قدرت است.
-امثال: ما ریگ ته جوئیم، شما آب روان؛ کنایه از ثبات و پایداری گوینده و بی ثباتی و زودگذری شنونده است.
|| پایان چیزی و مایه و اصل از اینجاست که گویند فلانی ته ندارد؛ یعنی بی مایه و بی اصل است و ته کار. اصل کار. (از آنندراج). بن و اصل. (ناظم الاطباء) :
نیستی خس که ز هر باد به جولان آئی
مرو از جا، بنشین باقر و، پیش آر تهی.
باقر کاشی (از آنندراج).
|| به معنی طاق هم هست که در مقابل جفت باشد. (برهان) (از آنندراج). طاق و فرد و تک. (ناظم الاطباء). رجوع به تک شود. || زنگی که بر روی تیغ و شمشیر و امثال آن بهم رسد. (برهان) (از آنندراج). زنگ تیغ و شمشیر و جز آن. (ناظم الاطباء). || تا و لای را نیز گفته اند. (برهان) (از آنندراج). تاه و لای و چین. (ناظم الاطباء). رجوع به تاه شود.
(1) - tusen.
(2) - tuhik.
(3) - tucchya.
(4) - tuccha.
(5) - tusag.
(6) - tusagh.
(7) - tosagh.

ته.

[تُهْ] (اِ) تفو را گویند که آب دهن است و آب دهن انداختن را هم گفته اند. (برهان) (از آنندراج). تف و آب دهن. (ناظم الاطباء). رجوع به تف و تفو شود.

ته.

[تِهْ] (ص) تهی و خالی. (ناظم الاطباء).

ته.

[تَهْ] (اِ) نامی است که در شمیرانات و اطراف طهران به درخت داغداغان دهند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به تاو در جنگل شناسی ساعی ص 231 شود.

ته.

[تِهْ / تِ هِ] (ع اِ اشاره) مانند ذِه و یا ذِهِ کلمهء اشاره به مؤنث است؛ یعنی این زن. (ناظم الاطباء).

تهاتر.

[تَ تُ] (ع مص) بر یکدیگر دعوی باطل کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). یکدیگر را تکذیب کردن. منه التهاتر للشهادات التی یکذب بعضها بعضاً کانه جمع تهتر. و فی الحدیث: المتسابان شیطانان یتهاتران. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد).

تهاتر.

[تَ تُ] (اِ) مبادلهء کالائی با کالائی دیگر. فرهنگستان ایران پایاپای را به جای این کلمه پذیرفته است. رجوع به واژه های نو فرهنگستان ایران شود.

تهاتر.

[تَ تِ] (ع اِ) گواهی که همدیگر را کاذب کند. (منتهی الارب). گواهانی که همدیگر را تکذیب کنند. جِ تهتر. (ناظم الاطباء).

تهاتری.

[تَ تُ] (ص نسبی) پایاپای: معاملات تهاتری؛ معاملات پایاپای. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تهاتم.

[تَ تُ] (ع مص) بر یکدیگر دعوای باطل نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تهاتر. (اقرب الموارد). رجوع به تهاتر شود.

تهاتن.

[تَ تُ] (ع مص) باران هاتن باریدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تهاته.

[تَ تِهْ] (ع اِ) ترهات و اباطیل. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ترهات. (مهذب الاسماء).

تهاجر.

[تَ جُ] (ع مص) از یکدیگر ببریدن. (زوزنی). از همدیگر بریدن و جدائی کردن. و فی الحدیث: ماتهاجر مؤمنان فوق ثلثة ایام. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تقاطع. (اقرب الموارد).

تهاجم.

[تَ جُ] (ع مص) حمله کردن یکی بر دیگری. (از اقرب الموارد). به یکدیگر هجوم کردن. مقابل تدافع. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تهاجی.

[تَ] (ع مص) یکدیگر را هجا کردن. مهاجات. (مجمل اللغة از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). با هم هجو کردن. (منتهی الارب) (آنندراج). همدیگر را هجو کردن. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تهاد.

[تَ دد] (ع مص) در پی یکدیگر برآمدن قوم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تهادر.

[تَ دُ] (ع مص) با هم مباح گردانیدن خون را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تهادم.

[تَ دُ] (ع مص) باهم رایگان و مباح کردن خون را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تهادر. (اقرب الموارد). رجوع به تهادر شود.

تهادن.

[تَ دُ] (ع مص) راست ایستادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || درست و راست شدن کار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || تصالح قوم. (از اقرب الموارد).

تهادی.

[تَ] (ع مص) یکدیگر را هدیه دادن. الحدیث: تهادوا تحابوا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). هدیه با هم فرستادن. (غیاث اللغات). || نرم رفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). خرامان رفتن زن و آهسته رفتن از ناتوانی یا از مستی. (آنندراج). || خمیدن در رفتار. یقال: تهادت المراة؛ ای تمایلت فی مشیتها. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بدو تن رفتن. (منتهی الارب). بدو تن تکیه کرده راه رفتن. (از اقرب الموارد).

تهارش.

[تَ رُ] (ع مص) در یکدیگر افتادن سگان. (زوزنی). برآغالانیده شدن سگان بر یکدیگر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تهارط.

[تَ رُ] (ع مص) یکدیگر را دشنام دادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تشاتم. (اقرب الموارد). رجوع به تشاتم شود.

تهارم.

[تَ رُ] (ع مص) خود را پیر و خرف نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج). خود را پیر و خرف وانمودن. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تهازؤ.

[تَ زُءْ] (ع مص) سخریه کردن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) (از اقرب الموارد).

تهافت.

[تَ فُ] (ع مص) افتادن. || پیاپی بیفتادن. (زوزنی). پاره پاره افتادن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || بپای درافتادن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : بکتوزون چون اصرار او بر جهل و غوایت و تهافت او در مهاوی ضلالت بدید، ساز محاربت ترتیب داد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص 197). || بر یکدیگر افتادن. (آنندراج). || پیاپی آمدن. || خود را بر چیزی افکندن. || کهنه گردیدن جامه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تهاکر.

[تَ کُ] (اِ) لفظ هندی است به معنی خداوند و هندوان در محاورات خود بر هم مسلک؛ یعنی سمدهی اطلاق کنند. (غیاث اللغات) (آنندراج).

تهاکل.

[تَ کُ] (ع مص) با هم پیکار کردن و خصومت نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تهال.

[تَ] (اِ) غار و مغارهء کوه را گویند. (برهان) (از انجمن آرا) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). غار. (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی). || سرداب. (ناظم الاطباء).

تهالک.

[تَ لُ] (ع مص) تهالک علی الفراش؛ بر بستر افتادن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). || خمان و چمان رفتن زن. (آنندراج): تهالکت المرأة فی مشیتها؛ خمان و چمان رفت آن زن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تهام.

[تَ] (ع ص) رجل تهام؛ منسوب به تهامة؛ یعنی از اهل مکه. ج، تهامون. (ناظم الاطباء) (از منتهی الارب).

تهام.

[تِ] (اِخ) وادئی است به یمامة. (منتهی الارب) (مراصد الاطلاع) (از معجم البلدان).

تهام.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان لفمجان است که در بخش مرکزی شهرستان لاهیجان واقع است و 172 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

تهامس.

[تَ مُ] (ع مص) همدیگر را راز گفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). مهامسه. مساره. راز گفتن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تهامش.

[تَ مُ] (ع مص) در یکدیگر درآمدن. || جنبیدن با هم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تهامون.

[تَ] (ع اِ) جِ تهام: و قوم تهامون؛گروه منسوب به تهامة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تهامة.

[تِ مَ] (اِخ) مکهء معظمه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به مکه شود.

تهامة.

[تِ مَ] (اِخ) زمینی است مشهور. (منتهی الارب). زمینی است مشهور که مکهء معظمه متصل به آن است. (از ناظم الاطباء). زمینی است در ملک عرب که مکهء معظمه در آن واقع است. (آنندراج). در سواحل بحر، میان یمن و حجاز است و آن را غَور نیز نامند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). سرزمینهای هموار ساحلی است که شما از شبه جزیرهء سینا تا نواحی یمن (جنوبی) امتداد دارد. مکه. نجران. جده. صنعاء در این موضع واقع است. رجوع به مراصد الاطلاع و معجم البلدان شود.

تهامی.

[تَ / تِ] (ص نسبی) منسوب است به تهامة. یقال: رجل تهامی و تهام و قوم تهامون... . (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). منسوب به تهامة. (از المنجد) (یادداشت بخط مرحوم دهخدا): رسول ابطحی و تهامی. رسول قرشی، مکی، مدنی، ابطحی، تهامی. (یادداشت ایضاً).

تهامیة.

[تَ می یَ] (ع ص نسبی) منسوب به تهامة. یقال: امراة تهامیة. (ناظم الاطباء).

تهانف.

[تَ نُ] (ع مص) به فسوس خندیدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). نرم خندیدن، فوق تبسم مانند خندهء فسوس کننده و آن خاص است زنان را. (آنندراج).

تهانؤ.

[تَ نُءْ] (ع مص) یکدیگر را تهنیت و مبارکباد گفتن. (ناظم الاطباء).

تهانوی.

[تَ نَ] (اِخ) الهندی (شیخ) محمدعلی بن شیخ علی بن القاضی محمد حامدبن محمد صابر الفاروقی التهانوی الهندی الحنفی. او راست: 1 - سبق الغایات فی نسق الایات. 2 - کشاف اصطلاحات الفنون. (از معجم المطبوعات ج 1 ص 645). رجوع به مقدمهء کشاف اصطلاحات الفنون چ تهران شود.

تهانه.

[تَ نِ] (اِ) مأخوذ از هندی، قلعهء کوچک و توقفگاه عمدهء یک ناحیه. (ناظم الاطباء).

تهانی.

[تَ] (ع مص) با هم مبارکباد گفتن و تهنیت کردن. به این معنی مصدر است از باب تفاعل و هم جِ تهنیت مثل تجارب بکسر «راء»، جِ تجربه... . (غیاث اللغات) (آنندراج). باهم مبارکباد و تهنیت گفتن. || (اِ) مبارکباد و تهنیت. (ناظم الاطباء) : از قضای حقوق و قیام به مراسم تهانی تعازی دامن درکشید. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص 434). و اهالی آن به مقدم او تهانی نمودند. (جهانگشای جوینی). هر کس برحسب هوی و حال خود تهاوی و تهانی می کرد. (جهانگشای جوینی).

تهاوش.

[تَ وُ] (ع مص) آمیخته شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تهاوش.

[تَ وِ] (ع اِ) جِ تهواش. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به تهواش شود.

تهاون.

[تَ وُ] (ع مص) خوار داشتن. (زوزنی) (دهار). سبک شمردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). خوار و حقیر داشتن. (غیاث اللغات) (آنندراج). استحقار. استخفاف. استهزاء. (از اقرب الموارد). استخفاف. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || (اِ) غفلت و اهمال و سهل انگاری و تحقیر. (ناظم الاطباء) : در ربیع الاول سنهء سبع و ستمائه سلطان فرمود که تهاون و تعللی می آرند. (جهانگشای جوینی). و چون بر باطل شرع واقف شدند از تهاون بظاهر خللی نباشد. (جهانگشای جوینی). اگر در ادای برخی از آن، تهاون و تکاسل روا دارند هرآینه در معرض خطاب آیند. (گلستان).

تهاون کردن.

[تَ وُ کَ دَ] (مص مرکب)تحقیر کردن و اهانت نمودن و غفلت کردن. (ناظم الاطباء) : گفتند بدین تهاون که بر ایشان کرد و بی نیازیی که از ایشان نمود همگان بصورت ملازمت کنند. (فارسنامهء ابن البلخی ص 67).
کو تهاون کرد در تعظیمها
تا که زآن نسیان شد و سهو و خطا.مولوی.
و از ادای خراج تقاعد می نمایند و تکاسل و تهاون می کنند. (تاریخ قم ص 31). رجوع به تهاون شود.

تهاون نمودن.

[تَ وُ نُ / نِ / نَ دَ] (مص مرکب) تهاون کردن : از روی منافست و حسد، تهاون نمود و رک بازگرفتند. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص 69). رجوع به تهاون و تهاون کردن شود.

تهاوی.

[تَ] (ع مص) در پی یکدیگر فرودآمدن قوم در مغاک. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). سقوط بعضی در اثر بعض دیگر و در الاساس تساقط. (از اقرب الموارد).

تهاویل.

[تَ] (ع اِ) جِ تهویل؛ یعنی کارهای ترساننده. || رنگهای گوناگون. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رنگهای مختلف از سرخ و زرد و سبز. (از اقرب الموارد). || آرایش نگارها و تصویرها و پیرایه ها. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). واحد آن تهویل است. یقال: زینت بالتهاویل، و هی النقوش و الالوان تهول من نظر الیها کمال. یقال: شی ء رائع و لو ابصرته لراعک و هو یروع بجماله. (اقرب الموارد).
- تهاویل الربیع؛ آنچه از گلهای گوناگون که در بهار روید. یقال: علا الریاض تهویلها. و گویند تهاویل، پشمهائی است که به شتر آویزند و آن را واحد نیست. (از اقرب الموارد).

تهایج.

[تَ یُ] (ع مص) بر یکدیگر آغالیده شدن. (زوزنی). با هم برجستن به کارزار. یقال: تهایجوا؛ اذا تواثبو اللقتال و تحرکوا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد).

تهایط.

[تَ یُ] (ع مص) گرد آمدن و اصلاح امور کردن قوم میان خود. ضد تمایط. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تهایؤ.

[تَ یُءْ] (ع مص) با هم سازواری و موافقت کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

ته اومان.

[تِ] (اِخ) پادشاه شوش در سال 645 ق . م. که در آن سال آشوربانیپال پادشاه آشور به شوش حمله کرد و ته اومان را مغلوب و مقتول ساخت و سراسر این کشور را مورد نهب و غارت قرار داد. رجوع به یسنا ص 97 شود.

ته بازار.

[تَهْ] (اِ مرکب) رجوع به ته بازاری شود.

ته بازاری.

[تَهْ] (ص نسبی) ... همان بازاری(1) و ته بازاری. جمعی که جا و مکانی ندارند و در ته بازار می باشند. از اهل زبان بتحقیق پیوسته کنایه از مردم اهل حرفه مثل طباخ و کبابی و نانوا و دلال و سمسار و پالان دوز و غیرهم که در بازار دکان داشته باشند(2) و لهذا اطلاق آن بر مردم اجلاف و فرومایه نیز آمده. (آنندراج) :
نشکند هرگز خمار من ز ته مینای می
طفلک مقبول ته بازاریی می خواستم.
طاهر وحید (از آنندراج).
مست سازد گر مرا مانند ته مینای می
نشاء طفلان ته بازار، اینم ثابت است.
؟ (ایضاً).
|| در هندوستان ته بازاری محصولی را گویند که از مردم بازارنشین گیرند و این مردم غیردکاندار باشند. مثل تره فروش و فواکه فروش و مانند اینها که اجناس را از اطراف آورده در بازار فروشند. (آنندراج). مال الاجارهء سکوهای بازار. (ناظم الاطباء).
(1) - در ذیل کلمهء ته بازار.
(2) - ظ: نداشته باشند یا: در ته بازار دکان داشته باشند.

تهبب.

[تَ هَبْ بُ] (ع مص) پاره پاره شدن جامه. (تاج المصادر بیهقی). کهنه شدن جامه و دریدن آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تهبج.

[تَ هَبْ بُ] (ع مص) برآماهیدن. (تاج المصادر بیهقی). آماسیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تورم. (اقرب الموارد). مشابه به آماس شدن چه بهج بفتحتین آماسیدن است و با تفعل برای تشبیه آید. (غیاث اللغات) (آنندراج). آماس. (ناظم الاطباء). نزد اطباء عبارت از ورمی است که هنگام بسودن دست به موضع ورم احساس نرمی شود. و اگر در موقع بسودن دست موضع ورم نرم نباشد و برآمدگی مقاوم حس لمس داشته باشد آن را نفخة نامند. (از کشاف اصطلاحات الفنون).

تهبد.

[تَ هَبْ بُ] (ع مص) حنظل چیدن و شکستن آن را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). یقال: خرج القوم یتهبدون. (اقرب الموارد).

تهبرس.

[تَ هَ رُ] (ع مص) خرامیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). تبختر. (اقرب الموارد): مرّ یتهبرس. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

ته بر کردن.

[تَهْ بُ کَ دَ] (مص مرکب)درخت یا شاخه ای را بتمام بریدن. از بیخ متصل به زمین در درخت و متصل به تنه، در شاخ بریدن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

ته برگ.

[تَهْ بَ] (اِ مرکب) اصطلاح در قمار با ورق مقابل سربرگ. آنکه در حلقهء قمار ورقهای آخر، او را باشد.

ته بساط.

[تَهْ بَ] (اِ مرکب) به قطع اضافت، سامان قلیل و متاع بیقدر و قیمت، که بعد از فروختن بماند. (آنندراج). بقیه از کالای دکان. توسعاً بقیه از هر چیزی. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). متاع باقیماندهء پست و به فروش نرسیده. (ناظم الاطباء) :
همتم پشت پا به دوران زد
خنده بر ته بساط امکان زد.
فوقی یزدی (ازآنندراج).
مایهء حسرت بجز آهی دل نالان نداشت
ته بساطی غیر گرد، این خانهء ویران نداشت.
دانش (ایضاً).

تهبش.

[تَ هَبْ بُ] (ع مص) گرد آمدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تجمع. (اقرب الموارد). || ورزیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): خرج یتهبش لعیاله؛ یجمع و یتکسَّب. (اقرب الموارد).

تهبط.

[تَ هَبْ بُ] (ع مص) انحدار: تهبط الیهم من الثنیة؛ انحدر. (اقرب الموارد). رجوع به انحدار شود.

تهبط.

[تِ هِبْ بِ] (ع اِ) مرغی است خاکستری رنگ که به دوپای خود آویزد و بانگ کند ببانگی که گویا می گوید: «أَنا اموت أَنا اموت». (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). مرغی است چون جوجهء ماکیان که از پای، خود را آویزد و آواز کند. شباهنگ. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). برای تِفِعِّلْ غیر از این مثالی نیست. (اقرب الموارد).

تهبل.

[تَ هَبْ بُ] (ع مص) ورزیدن جهت اهل. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تکسب. (اقرب الموارد).

ته بند.

[تَهْ بَ] (نف مرکب) صحاف که ته بندی کند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به ته بندی شود.

ته بندی.

[تَهْ بَ] (حامص مرکب) به اصطلاح صباغان، رنگی که برای تقویت پیش از رنگ مقصود کشند. (غیاث اللغات). به اصطلاح رنگرزان، رنگی باشد که جامه را پیش از رنگ کردن دهند تا آن رنگ که مطلوب است قوی و دلخواه حاصل شود. (آنندراج) (ناظم الاطباء) :
خون در دل می، میکند ته بندی صهبای تو
گلشن به غارت میدهد رنگ حنائی پای تو.
تأثیر (از آنندراج).
|| چیزی که پیش از خوردن شراب و غیره خورند مرادف ته پا. (آنندراج) (از ناظم الاطباء). کمی غذا خوردن، پیش از رسیدن طعام معتاد. کمی قبل از وقت مقرر خوردن. و با کردن صرف شود. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا). || عمل بستن پی بنا. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || به معنی جزوه بندی کتاب. (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء). دوختن اوراق کتاب بیکدیگر از جانب انسی آن دوختن جزوات یک کتاب را پیش از تجلید به یکدیگر، و با کردن صرف شود. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا). به همهء معانی رجوع به ته و ترکیبهای آن شود.

تهبهب.

[تَ هَ هُ] (ع مص) جنبیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تزعزع. (اقرب الموارد).

تهبی.

[تَ هَبْ بی] (ع مص) افشاندن دست را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). یقال: جاء فلان یتهبی. (اقرب الموارد). یعنی دست افشان آمد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || فارغ شدن از کاری. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تهبیب.

[تَ] (ع مص) نیک دریدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تهبیج.

[تَ] (ع مص) آماسیدن پستان ناقه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). برآماهیدن. (تاج المصادر بیهقی). توریم. (اقرب الموارد).

تهبیش.

[تَ] (ع مص) فراهم آوردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تهبیل.

[تَ] (ع مص) ورزیدن جهت اهل. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || به کسی هبلتک امک گفتن. (از اقرب الموارد) (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || گران کردن گوشت، کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بیار شدن و برهم نشستن گوشت در کسی. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) (از اقرب الموارد).

ته پا.

[تَ هِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) تحت القوة و تحت الماء و تحت الشراب نیز گویند. و چیزی اندک که بدان ناشتا بشکنند. (آنندراج) :
زهر مار است باده در ناهار
ته پا تا نباشد آب مخور.
باقر کاشی (از آنندراج).
بده باده کآن هست اصل معاش
ته پا اگر هم نباشد مباش.؟ (ایضاً).

ته پر.

[تَهْ پُ] (ص مرکب) تفنگ و توپی که ته آن را باز کرده باروت و گلوله در وی گذارند. (ناظم الاطباء). مقابل سرپر. تفنگ که در آن فشنگ بکار برند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به تفنگ شود.

ته پوشی.

[تَهْ] (اِ مرکب) آن چیزی که زنان در زیر شلوار پوشند. (ناظم الاطباء).

ته پیاله.

[تَهْ / تَ هِ لَ / لِ] (اِ مرکب) ته جرعه. (آنندراج). شرابی که در ته جام باقیمانده باشد. (ناظم الاطباء). آنچه از مشروب در ته پیاله بجای ماند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
ته پیاله که بر خاک گشتگان ریزی
مرا که سوخته ای مغز و استخوان دریاب.
نظیری (از آنندراج).

ته پیچ.

[تَهْ] (اِ مرکب) کلاهی که در زیر عمامه پوشند. (ناظم الاطباء).

تهتار.

[تَ] (ع مص) گول گردیدن و نادانستن. (منتهی الارب): هتر الرجل تهتاراً (از باب ضرب)؛ گول و احمق گردید آن مرد و نادان شد. (ناظم الاطباء). رجوع به مادهء بعد شود.

تهتار.

[تَ] (ع اِ) حمق و جهل. (اقرب الموارد). رجوع به مادهء قبل شود.

تهتال.

[تَ] (ع مص) باران باریدن. (تاج المصادر بیهقی). پیاپی باریدن یا نیک باریدن ابر. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد): هتلت السماء هتلاً و هتولاً و هتلاناً و تهتالاً (از باب ضرب)؛ پیاپی بارید آسمان و یا نیک بارید. (ناظم الاطباء).

تهتان.

[تَ] (ع مص) باران و اشک باریدن. (تاج المصادر بیهقی). به معنی هتن. (منتهی الارب). هتن هتناً و هتوناً و هتناناً و تهتاناً. (ناظم الاطباء). پیاپی باریدن و چکیدن مثل هطل یا آن فوق هطل است یا باران ضعیف پیوسته یا باران یک ساعت که سپس آن سست شود و پستر به اول عود کند. (آنندراج).

تهتر.

[تَ هَتْ تُ] (ع مص) نادانستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تهتار. (اقرب الموارد).

تهتر.

[تَ تَ] (ع اِ) گواهی که دیگری را تکذیب کند. ج، تهاتر. (ناظم الاطباء). رجوع به تهاتر شود.

ته تغاری.

[تَهْ تَ] (ص نسبی مرکب، اِ مرکب) آنچه در ته تغار ماند از ماست و غیره. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || به مزاح، فرزند بازپسین زن که پس از آن نزاید. بچهء آخرین زنی. فرزند واپسین. عجزه. زکرمه. ابن هرمة. ابن عجزة. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا).

تهتک.

[تَ هَتْ تُ] (ع مص) رسوا شدن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). افتضاح. (اقرب الموارد). پرده دریدن و پرده دری و بی تخمگی و رسوائی. (غیاث اللغات) (آنندراج) : به لهو و نشاط و آداب آن مشغول میباشد و بدانجای تهتک است. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 393).
دولت ز مهتر متهتک جدا سزد
از تو جدا مباد که بس بی تهتکی.سوزنی.
ما را در کام نهنگ با زور و تهتک انداختی. (جهانگشای جوینی).
با کبی خویان تهتکها چه کرد
با نبی رویان تنسکها چه کرد.مولوی.
|| دریده و شکافته گردیدن پرده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تهتم.

[تَ هَتْ تُ] (ع مص) خردمُرد شدن دندان. (تاج المصادر بیهقی). شکسته شدن دندان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تهتؤ.

[تَ هَتْ تُءْ] (ع مص) پاره پاره شدن. || کهنه گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

ته ته.

[تَهْ تَهْ] (ص) افزوده شده و انبوه شده. (ناظم الاطباء).

ته ته.

[تُهْ تُهْ] (ع اِ صوت) کلمه ای است که شتران را بدان زجر کنند و سگان را خوانند. || حکایت لکنت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

تهتهة.

[تَ تَ هَ] (ع مص) دو دله شدن در باطل و لکنت کردن زبان. || (اِ) لکنت و درماندگی زبان به سخن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تهتیر.

[تَ] (ع مص) زشت گردانیدن ناموس کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تهتیک.

[تَ] (ع مص) مبالغهء هتک. (تاج المصادر بیهقی). پرده دریدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تهتیم.

[تَ] (ع مص) سست گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). یقال: مازال یهتمه بالضرب. (اقرب الموارد).

تهجا.

[تَ] (اِ) شیره گرفتن از انگور را گویند. (برهان) (از فرهنگ رشیدی) (از فرهنگ جهانگیری) (از آنندراج). شیره ای که از انگور گیرند. (ناظم الاطباء).

تهجاء .

[تَ] (ع مص) نکوهیدن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (آنندراج). دشنام دادن کسی را به شعر. (منتهی الارب) (آنندراج): هجاه هجواً و هجاء و تهجاء. (ناظم الاطباء). برشمردن معایب کسی و قرار دادن آنها در شعر و دشنام دادن و نکوهیدن. (از اقرب الموارد). رجوع به هجاء شود.

تهجاع.

[تَ] (ع مص) بخواب رفتن. (منتهی الارب). هجع هجوعاً و تهجاعاً. (ناظم الاطباء). رجوع به هجوع شود. || (اِ) خواب سبک. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

ته جام.

[تَهْ] (اِ مرکب) باقیماندهء شراب در جام. (ناظم الاطباء). ته پیاله. رجوع به ته و ترکیبهای آن شود.

تهجج.

[تَ هَجْ جُ] (ع مص) بزه آوردن نزدیک گردیدن ناقه. (منتهی الارب). نزدیک شدن نتاج ناقه. (از اقرب الموارد).

تهجد.

[تَ هَجْ جُ] (ع مص) خفتن شب. (زوزنی از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). خفتن به شب. (از تاج المصادر بیهقی) (از ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). به شب خفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). در شب خفتن. (غیاث اللغات) (آنندراج). || بیدار بودن به شب. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). بیدار بودن به شب. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). در شب بیدار شدن. (غیاث اللغات) (آنندراج). به شب بیدار شدن. (از صحاح): تهجد القوم؛ بیدار شدن مردم برای نماز یا جز آن. (از اقرب الموارد از لسان العرب). نماز نافله گزاردن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || (اِ) از اضداد است و منه قیل: لصلوة اللیل التهجد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). نماز شب. (از اقرب الموارد). مجازاً به معنی نمازی که صلحا بعد از نصف شب از خواب برخاسته هشت رکعت، یا مع وتر، یازده یا زیاده از این می گزارند. (غیاث اللغات) (آنندراج). نماز شب. صلوة اللیل. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تهجر.

[تَ هَجْ جُ] (ع مص) در گرمگاه رفتن. (زوزنی) (از تاج المصادر بیهقی). در هجر (نیمروز نزدیک زوال مع الظهر) سیر کردن و در آن وقت به جائی شدن. || به مهاجران مانستن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

ته جرعگی.

[تَهْ جُ عِ] (ص نسبی) اندک شراب که بعد از نوشیدن در پیاله باقیمانده باشد. (آنندراج) (غیاث اللغات). ته جرعه. رجوع به ته و دیگر ترکیبهای آن شود.

ته جرعه.

[تَهْ جُ عِ] (اِ مرکب) باقیمانده از شراب. (ناظم الاطباء). کنایه از شراب که در ته جام بماند به اضافت و بدون اضافت. (غیاث اللغات) (آنندراج).

تهجع.

[تَ هَجْ جُ] (ع مص) به خواب رفتن. (ناظم الاطباء).

تهجع.

[تَ جَ] (ع ص) طریق تهجع؛ راه گشاده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تهجؤ.

[تَ هَجْ جُءْ] (ع مص) هجا کردن حروف را، مثل تهجی. (منتهی الارب) (آنندراج). هجا کردن حروف و هجی نمودن. (ناظم الاطباء).

تهجی.

[تَ هَجْ جی] (ع مص) به هجا کردن سخن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). حروف مقطعات خواندن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). شمردن حروف به اسمهای آنان. (از اقرب الموارد). هجا کردن؛ یعنی حروف مفرده را با همدیگر ترکیب دادن. (غیاث اللغات) (آنندراج). || املاء نمودن. (ناظم الاطباء). || هجو گفتن کسی را. (غیاث اللغات) (آنندراج) :
درین معامله یکی بیت ازرقی بشنو
نه بر طریق تهجی به وجه استدلال.انوری.
|| (اِ) حروف تهجی؛ حروف الف، با، تا، ثا را گویند. (غیاث اللغات) (آنندراج): حروف التهجی، حروف الفباء. (ناظم الاطباء). ترتیب حروف تهجی(1) یکی: ا ب ت ث ج ح خ د ذ ر ز س ش ص ض ط ظ ع غ ف ق ک ل م ن و ه ی. و ترتیب دیگر ترتیب ابجدی است: ابجد، هوز، حطی، کلمن، سعفص، قرشت، ثخذ، ضنطغ. و دیگر ترتیب: ابت ث، جح، خذ، ذرز، سشص... و دیگر ترتیب مغاربه و اهل اندلس است بدینگونه: ا ب ت ث ج ح خ د ذ ر ز ط ظ ک ل م ن ص ض ع غ ف ق س ش ه و ی لا (یعنی لام الف) و دیگر ترتیب لغت عین خلیل فرهودی نیشابوری است در کتاب العین و از دورترین حروف حلق که عین است آغازد و به ظاهر به میم ختم می شود. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
(1) - مراد رسم الخط عرب است که «پ» و «چ» و «ژ» و «گ» فارسی را ندارد.

تهجیج.

[تَ] (ع مص) چشم به گو فروشدن. (تاج المصادر بیهقی). به مغاک فرورفتن چشم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || گرفتن آتش چنانکه صدای آن شنیده شود. (از اقرب الموارد).

تهجید.

[تَ] (ع مص) فا خواب کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). خوابانیدن. || بیدار کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). از اضداد است. (ناظم الاطباء). || به شب نماز گزاردن. (از اقرب الموارد).

تهجیر.

[تَ] (ع مص) رفتن به جائی وقت هجیر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). به گرمگاهان رفتن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || آمدن نماز را در اول وقت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). قوله (ص): و لو یعلمون ما فی التهجیر لاستبقوا الیه، و هو به معنی التکبیر الی الصلوة کما فسر و لیس من الهاجرة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). پیش شدن و آمدن نماز را در اول وقت آن: هجر الی الجمعه و غیرها: بکر و بادر الی کل شی ء. کقوله: یهجرون بهجیر الفجر؛ یعنی روی آوردن به نماز هنگام طلوع فجر. (از اقرب الموارد). || گرم شدن روز. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). شدت یافتن گرمی نهار. (از اقرب الموارد).

تهجیع.

[تَ] (ع مص) فرا خواب کردن. (تاج المصادر بیهقی). نیک خواب کردن و خوابانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تنویم. (اقرب الموارد). رجوع به تنویم شود.

تهجیل.

[تَ] (ع مص) زشت گردانیدن ناموس کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || سخن نافرجام شنوانیدن. (تاج المصادر بیهقی). فحش شنوانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || دشنام دادن. || بی حرمتی نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || نی و جز آن انداختن. (تاج المصادر بیهقی). به چوب و تازیانه انداختن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تهجین.

[تَ] (ع مص) زشت و عیبناک گردانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج). قبیح و عیبناک گردانیدن امری را. (از اقرب الموارد) : مناشیر دارالخلافة المقدسه بیرون آمد مشتمل بر تحریض غوریان بر قصد سلطان خوارزم و تهجین و تقبیح حرکات و افعال ایشان. (جهانگشای جوینی). || هجین ساختن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). هجین کردن و هجین آن است که مادر او کنیزک باشد و پدر آزاد و یا پدرش از مادر بهتر باشد در حسب. (آنندراج).

تهجیة.

[تَ یَ] (ع مص) حروف مقطعات خواندن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). املا کردن و هجی نمودن. (ناظم الاطباء). هجا کردن حرف. (تاج المصادر بیهقی). رجوع به هجا شود.

ته چک.

[تَهْ چِ] (اِ مرکب) آن قسمت از دسته چک که پس از جدا کردن چک باقی ماند و شمارهء چک صادرشده و مبلغ و تاریخ صدور آن و جز اینها را مضبوط میدارد. بنجاق. بن چک. رجوع به چک شود.

ته خان.

[تَهْ] (اِ مرکب) اصطلاح بازی نرد خانهء آخر نرد، مقابل افشار. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

ته خانه.

[تَهْ نَ / نِ] (اِ مرکب) مکانی که در زیرزمین سازند و در ایام گرما، در آنجا نشینند، به عربی آن را مطموره و به فارسی نهانخانه نیز گویند. (آنندراج). زیرزمین. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). زیرزمین و غار و مغاره. (ناظم الاطباء) : نواب معزی الیه که از ترس گلولهء توپ، ته خانه ای بجهت خود از حفاران کنده و در آنجا مقیم بود. (مجمل التواریخ گلستانه). || آخرین اسباب کم ارز خانه. آنچه باقیمانده است از چیزهای کم بها بعد از فروش اسباب خانه. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به ته و ترکیبهای آن شود.

ته دار.

[تَهْ] (اِ مرکب) نامی است که در رودبار به درخت داغداغان دهند. رجوع به داغداغان شود. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

ته دار.

[تَهْ] (نف مرکب) پایه دار، مانند جام و جز آن. || کم عمق. (ناظم الاطباء). رجوع به ته و ترکیبهای آن شود.

تهدار.

[تَ] (ع مص) جوشیدن شراب. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || هدرالحمام هدراً و هدیراً و تهداراً؛ بانگ کردن کبوتر. (منتهی الارب). رجوع به هدر شود.

تهدج.

[تَ هَدْ دُ] (ع مص) بریده گردیدن آواز با لرزه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || مهربانی کردن اشتر بر بچه. (تاج المصادر بیهقی). مهربان شدن ناقه بر بچه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || اظهار لطف کردن قوم بر کسی. (از اقرب الموارد).

تهدد.

[تَ هَدْ دُ] (ع مص) تهدید. (زوزنی). ترسانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ترسانیدن و ترسانیدن به عقوبت. (از اقرب الموارد) : نامه ها به تهدد سوی شهر براز و دیگر حشم نبشت که شما سستی کردید. (فارسنامهء ابن البلخی ص 105).
چند چون هدهد تهدد بینی از ذبح و عذاب
تو برای رهنمای ملک پیک رایگان.
خاقانی.

ته دره.

[تَ دَ رِ] (اِخ) دهی از دهستان طارم علیاست که در بخش سیردان شهرستان زنجان واقع است و 238 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

تهدک.

[تَ هَدْ دُ] (ع مص) سختی کردن به سخن و ترسانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تهدم. (اقرب الموارد).

تهدکر.

[تَ هَ کُ] (ع مص) سیر نوشیدن شیر را چندانکه به خواب شود. || برجستن و شتاب رفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). یقال: تهدکر علی الناس؛ ای تنزی. (منتهی الارب). || اختلاط بعض شیر با بعضی دیگر. (از اقرب الموارد). || ترجرج زن. || تدحرج مرد. (از اقرب الموارد). رجوع به تهذکر شود.

ته دل.

[تَهْ دِ / تَ هِ دِ] (اِ مرکب) درون دل. (ناظم الاطباء).
- از ته دل؛ از صمیم قلب. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : تبعیت کردم به سید خود... از روی اعتقاد و از ته دل. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 315).
در روزگار حسن سلوک تو اهل نظم
صائب شدند از ته دل مهربان هم.صائب.

تهدل.

[تَ هَدْ دُ] (ع مص) فروهشته شدن. (زوزنی). فروهشته شدن پوست خصیه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از ذیل اقرب الموارد). || سست گردیدن لب. || فروافتادن شاخهای درخت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به تهدیل شود.

تهدم.

[تَ هَدْ دُ] (ع مص) ویران شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (مجمل اللغة) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || سخت خشمگین شدن. (تاج المصادر بیهقی). سخت شدن خشم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || به خشم وعدهء بد کردن و ترسانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || سخت گشن خواه گردیدن ناقه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از ذیل اقرب الموارد). || کهنه گردیدن جامه. (از اقرب الموارد).

ته دوزی.

[تَهْ] (حامص مرکب) در اصطلاح صحافان، دوختن ورقهای کتاب از سوی انسی به یکدیگر. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا). رجوع به ته بندی و ته و دیگر ترکیبهای این کلمه شود.

تهدی.

[تَ هَدْ دی] (ع مص) راه یافتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). استرشاد. (اقرب الموارد). رجوع به تهدی کردن شود.

تهدیب.

[تَ] (ع مص) جامه را هدب کردن. (تاج المصادر بیهقی). جامه را ریشه کردن. (زوزنی). ریشه قراردادن جامه را. (از اقرب الموارد).

تهدید.

[تَ] (ع مص) بیم کردن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). تهدد. (اقرب الموارد). وعید کردن. (زوزنی). ترسانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (غیاث اللغات). نیک ترسانیدن. (آنندراج). بیم کردن. بیم دادن. ترسانیدن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || در پی یکدیگر گذاشتن گوسپندان را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || (اِ) تخویف و ترهیب(1) و ترس دادگی و ترسانیدن. (ناظم الاطباء). با لفظ کردن و دادن و شنیدن مستعمل. (آنندراج) :
که من قیصری را به فرمان شوم
بترسم ز تهدید و پیچان شوم.فردوسی.
چنین گفت رستم به پولادوند
که تا چند این بیم و تهدید و بند.فردوسی.
بهر تهدید سگدلان نفاق
شیر چرخش بر آستان بستند.خاقانی.
نالهء سرنا و تهدید دهل
چیزکی ماند بدان ناقور کل.مولوی.
به تهدید اگر برکشد تیغ حکم
بمانند کروبیان صم و بکم.سعدی (بوستان).
نوآموز را ذکر و تحسین و زه
ز توبیخ و تهدید استاد به.سعدی (بوستان).
رجوع به ترکیبهای این کلمه شود.
(1) - کذا، ظ: ترعیب.

تهدیدآمیز.

[تَ] (ن مف مرکب) آمیخته با ترس و تهدید. (ناظم الاطباء) : مرد چون تحیر و تهور او بدید و سخنهای تهدیدآمیز او بشنید با خود گفت. (سندبادنامه ص 108).
-جواب تهدیدآمیز؛ پاسخی که در آن تهدید باشد. (ناظم الاطباء). رجوع به تهدید و دیگر ترکیبهای آن شود.

تهدیدات.

[تَ] (اِ) تخویفات و ترسانیدنها. (ناظم الاطباء). رجوع به تهدید شود.

تهدیدانه.

[تَ نَ / نِ] (ص نسبی، ق)تهدیدآمیز و بطور تهدید. (ناظم الاطباء). رجوع به تهدید و دیگر ترکیبهای آن شود.

تهدید دادن.

[تَ دَ] (مص مرکب) ترس دادن. بیم دادن :
تهدید تیغ میدهد آوخ کجاست تیغ
تا چون حلیش دست بگردن درآورم.
خاقانی.
خاقانی را دلیست چون پیکر تیغ
رخ چون حلی و سرشک چون گوهر تیغ
تهدید سر تیغ دهی، کو سر تیغ
تا دست حمایل کنم اندر بر تیغ.
خاقانی (چ سجادی ص 723).
گه به رزقم همی کنی تقلید
گه به شاهم همی دهی تهدید.نظامی.
به مداحی دریایی گشودم مهر لب کز وی
ستیزه ابردست لطف تو میداد تهدیدم.
آملی (از آنندراج).
رجوع به تهدید و دیگر ترکیبهای آن شود.

تهدید شنیدن.

[تَ شَ / شِ دَ] (مص مرکب) سخن ترسناک و تهدیدآمیز شنیدن :
به یک کرشمه کز او دل نوید کام شنید
هزار مرتبه تهدید انتقام شنید.
شانی (از آنندراج).
رجوع به تهدید و دیگر ترکیبهای آن شود.

تهدید کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)ترسانیدن و ترس دادن و تخویف کردن و اظهار عقوبت و سیاست کردن. (ناظم الاطباء). بیم کردن. ترسانیدن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : روز آدینه قائد به سلام خوارزمشاه آمد و مست بود و ناسزاها گفت و تهدیدها کرد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 337). به چه قوت و عدت وکیل دریا را به انتقام خود تهدید می کنی. (کلیله و دمنه).
از توام تهدید کردی هر زمان
بینمت در دست محمود ارسلان.مولوی.
تهدید مکن که بی قراریم
شمشیر مکش که بی گناهیم.
میرحسن دهلوی (از آنندراج).

تهدیر.

[تَ] (ع مص) بانگ کردن شتر بی شقشقه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بانگ کردن کبوتر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تهدی کردن.

[تَ هَدْ دی کَ دَ] (مص مرکب) راه یافتن : و چون خبر واقعهء او به سلطان غیاث الدین رسید تفکر و تحیر به احوال او تهدی کرد و عجز و ضعف تصدی نمود. (جهانگشای جوینی). رجوع به تهدی شود.

ته دیگ.

[تَهْ] (اِ مرکب) ته گیره. چیزی که از طعام برشته، ته دیگ چسبیده باشد. (آنندراج): ته دیگی؛ جزء برشته ای از غذا که به دیگ می چسبد. (ناظم الاطباء). قسمتی از پلو یا چلو که در ته دیگ رنگ سرخ گیرد و برنجها بهم پیوسته میگردد. قسمت زیرین پلو و چلو که سرخ و سخت شده باشد. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به ته شود.
- ته دیگ تراشیدن؛ بد نواختن ذات اوتاری. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تهدیل.

[تَ] (ع مص) فروگذاشتن شاخ و لفج و آنچه بدان ماند. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). آویختن لُنج و شاخه و امثال آن. (یادداشت ایضاً). رجوع به تهدل شود.

تهدیم.

[تَ] (ع مص) مبالغهء هدم. (زوزنی از یادداشت بخط مرحوم دهخدا) (تاج المصادر بیهقی). بسیار شکستن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). شکستن بنا و ویران کردن. (شدد للبالغة). (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به هدم شود.

تهدین.

[تَ] (ع مص) خوشنود کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). راضی کردن. (از اقرب الموارد). || آرام دادن. (منتهی الارب) (آنندراج). آرام دادن کودک را. یقال: هدنت الصبی تهدیناً. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || مشغول کردن زن کودک را به سخن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). آرام کردن زن بچهء خود را هنگام خوابانیدن به گفتن سخنی چند برای وی. (ناظم الاطباء). || بازداشتن از کار. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || (اِ) آهستگی. (منتهی الارب) (آنندراج). آهستگی و بازداشتگی از کار. (ناظم الاطباء).

تهدیة.

[تَ یَ] (ع مص) هدیه فرستادن و دادن. || جدا کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تهذار.

[تَ] (ع مص) بیهوده گفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). هذیان گفتن. (از اقرب الموارد). || سخت گرم گردیدن روز. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تهذب.

[تَ هَذْ ذُ] (ع مص) پاکیزه شدن. آراسته شدن. پیراسته شدن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) (از اقرب الموارد). || پاکیزه خوی بودن مرد. (از اقرب الموارد). رجوع به تهذیب شود.

تهذخر.

[تَ هَ خُ] (ع مص)خرامیدن زن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تبختر. (اقرب الموارد).

تهذکر.

[تَ هَ کُ] (ع مص) لرزیدن گوشت و استخوان در رفتار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تهدکر. (اقرب الموارد). || خرسند و شادان شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تهذؤ.

[تَ هَذْ ذُءْ] (ع مص) تباه شدن زخم و پاره پاره گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تهذیب.

[تَ] (ع مص) پاکیزه کردن. (زوزنی) (تاج المصادر بیهقی) (دهار) (مجمل اللغة). پاکیزه کردن. (منتهی الارب). پاک کردن. (غیاث اللغات) (آنندراج). پاکیزه کردن. پاک داشتن. پیراستن. (فرهنگ فارسی معین). پاکیزه و خالص کردن. (ناظم الاطباء). || درست و اصلاح نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج). اصلاح دادن. (غیاث اللغات). اصلاح نمودن. (ناظم الاطباء). || پاکیزه کردن اخلاق کسی از معایب. (از اقرب الموارد). پاکیزه کردن اخلاق. (فرهنگ فارسی معین): هذبه الله تهذیباً؛ پاکیزه کرد خدای اخلاق وی را. (ناظم الاطباء). || بریدن و پاک کردن. (آنندراج). بریدن و پاک کردن و اصلاح کردن درخت. (اقرب الموارد). || دور کردن لیف از درخت خرما. (آنندراج) (از اقرب الموارد). || اصلاح کردن از عیب و نقص، شعر یا نثر را. (فرهنگ فارسی معین). آراستن و بی آمیغ کردن شعر نزد ادبا. (از اقرب الموارد) : در ترتیب کتاب و تهذیب ابواب. سعدی (گلستان). || شتافتن در پریدن و دویدن و در سخن. (منتهی الارب). شتافتن. (از اقرب الموارد). تیز رفتن و تیز سخن گفتن و شتافتن. (آنندراج) (از ناظم الاطباء): هذب الرجل و غیره؛ شتافت آن مرد و جز آن. (شدد للمبالغة). (ناظم الاطباء). || (اِ) شتابی در پریدن و در دویدن و در سخن گفتن. (ناظم الاطباء). || اصلاح و تصحیح و پاک کردگی و زدودگی و پاکیزگی. (ناظم الاطباء). پیرایش. پاکیزگی. ج، تهذیبات. (فرهنگ فارسی معین) : استادم هرچند در خرد و فضل آن بود که بود از تهذیبهای محمودی چنانکه باید یگانه شد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 71).
در تقویم و تهذیب چنین کسان سعی پیوستن همچنان باشد که کسی شمشیر بر سنگ آزماید. (کلیله و دمنه).
ز احداث چرخ است تهذیب مردم
چو از زخم خایسک تزیین خنجر.
رشید وطواط.
از پی تهذیب ملک قبض کنی جان خصم
کز پی تریاک نوش نفع کند زهر مار.خاقانی.
با حصول مراد با نیشابور آمد و به تهذیب و ترتیب آن اعمال و تدبیر و تقدیر آن اشتغال بر وجهی خوب و آیینی محبوب قیام نمود. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص 110).
-تهذیب اخلاق؛ علم تهذیب که آن را سیاست مدنی خوانند و آن عبارت است از دانستن کیفیت اکتساب ملکاتی که جملگی افعال که به ارادهء نفس انسانی صادر شود محمود یا مذموم بود. (نفایس الفنون). خویهای فاسد را از خود دور کردن و دارای اخلاق نیکو گشتن. (ناظم الاطباء) : ... یعنی چون وجوه تجارب معلوم گشت اول در تهذیب اخلاق خویش باید کوشید. (کلیله و دمنه). واجب آمد معلم پادشاهزاده را در تهذیب اخلاق خداوندزادگان. (گلستان). رجوع به تهذیب یافته شود.

تهذیب کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب)پیراستن و پاکیزه کردن. || اصلاح کردن عیب، شعر یا نثر را. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به تهذیب شود.

تهذیب یافته.

[تَ / تِ] (ن مف مرکب)خوش خلق شده و باادب گشته و نیک تربیت یافته. (ناظم الاطباء). رجوع به تهذیب شود.

تهران.

[تِ] (اِخ) طهران. مرکز استان مرکزی(1) و پایتخت کشور ایران است. استان تهران یا استان مرکزی که در مهرماه 1326 ه . ش. تأسیس گردید هم اکنون شامل شهرهای اراک با 351625 تن سکنه(2) و تفرش با 89428 تن سکنه و خمین با 62895 تن سکنه و دماوند با 57763 تن سکنه و ری با 173920 تن سکنه و ساوه با 142540 تن سکنه و شمیران با 200104 تن سکنه و قزوین با 424690 تن سکنه و قم با 179434 تن سکنه و کاشان با 153986 تن سکنه و کرج با 232578 تن سکنه و گرمسار با 35759 تن سکنه و محلات با 42578 تن سکنه(3) و شهر تهران با 2803130 تن سکنه می باشد. شهر تهران بر حاشیهء شمالی فلات مرکزی ایران به فاصلهء شانزده هزارگزی(4)دریای مازندران بخط مستقیم قرار دارد و مرکز سیاسی و اقتصادی و فرهنگی و اداری و همچنین مرکز خطوط آهن و راههای هوائی و شاهراههای عمدهء کشور ایران است. شهر تهران در سالهای اخیر گسترش قابل ملاحظه ای یافته و کویهای بزرگی چون تهران پارس، تهران نو، نارمک، یوسف آباد، شهرآراء، جوادیه و جز اینها در اطراف تهران بوجود آمده و به تدریج بدان متصل گردیده و تهران بزرگ را تشکیل داده است. این شهر در 51 درجه و 24 دقیقهء طول خاوری گرنویچ و 35 درجه و 41 دقیقهء عرض شمالی واقع است. ظهر تهران (ساعت 12) با ساعت 30/11 در شهرهای مسکو و بغداد و 30/10 در شهر استانبول و30/9 در شهر برلین و 30/8 در شهرهای لندن و پاریس و 30/3 در شهر نیویورک و 30/0 در شهر سانفرانسیسکو و 14 در بمبئی و 16 در شهر پکن و 30/17 در شهر توکیو برابر است. تهران از حیث عمران و عظمت سیاسی و اقتصادی یکی از شهرهای عمدهء آسیای غربی است. گذشته از خیابانهای وسیع و ساختمانهای باشکوه و مؤسسات بزرگ اقتصادی، تجاری، موزه ها و کتابخانه ها و مؤسسات علمی و هنری و مراکز عمدهء فعالیتهای فرهنگی نیز در آن وجود دارد. از جملهء موزه ها، موزهء قصر گلستان و موزهء ایران باستان و موزهء مردم شناسی را باید نام برد و از جملهء کتابخانه ها، کتابخانهء مجلس شورای ملی و کتابخانهء ملی و کتابخانهء ملک، شایان ذکر است. تهران مرکز دانشگاهها و دانشکده های مختلف است. از آن جمله: دانشگاه صنعتی آریامهر(5). دانشگاه جنگ، دانشگاه ملی(6) و دانشگاه تهران که قدیمی ترین و اساسی ترین مرکز علمی ایران و شامل دانشکده های ادبیات و علوم انسانی، علوم تربیتی، پزشکی، علوم، علوم اداری، الهیات و معارف اسلامی، حقوق، فنی، هنرهای زیبا، کشاورزی، دامپزشکی، بهداشت، داروسازی، جنگل داری، اقتصاد می باشد. و علاوه بر اینها باید از دانشسرای عالی، مدرسهء عالی سپاه دانش، دانشکدهء هنرهای دراماتیک، مدرسهء عالی دختران، مدرسهء عالی پارس، دانشکدهء روزنامه نگاری، آموزشگاه عالی پرستاری، آموزشگاه فیزیوتراپی را نام برد. مراکز صنعتی: تهران یکی از مراکز مهم صنعتی ایران است که مهمترین مؤسسات صنعتی آن عبارت است از: پالایشگاه نفت و کارخانه های: پارچه بافی، قند، بلورسازی، چرمسازی، شیمیایی، کبریت سازی، سیمان، لبنیات پاستوریزه، صابون و گلیسیرین، دخانیات، کفش، دارو و مونتاژ اتومبیل و جز اینها. راهها: تهران به وسیلهء سه رشته راه آهن به استانهای خراسان و مازندران و آذربایجان و یک رشته راه آهن به جنوب غربی ایران متصل می گردد و راههای عمدهء اتومبیل رو ایران از شمال و جنوب و شرق غرب به تهران متصل می گردد و فرودگاه مهرآباد یکی از مراکز مهم ارتباط با کشورهای جهان است. رجوع به طهران در همین لغت نامه و فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1 و دایرة المعارف فارسی و مجلهء ایرانشهر و فرهنگ فارسی معین شود.
(1) - بر اساس آخرین تقسیمات کشوری تا سال 1370 ه . ش. تهران مرکز استانی به همین نام می باشد که شامل شهرستانهای زیر است: اسلام شهر، اشتهارد، اوشان، پیشوا، تهران، دماوند، رباط کریم، رجایی شهر، گوهردشت، رودهن، شهریار، فیروزکوه، قرچک، قم، کرج، گیلان گلندوک، مهرشهر، نظرآباد، ورامین و هشتگرد.
(2) - آمار مندرج از نشریهء شمارهء 1 مرکز آمار ایران بر اساس سرشماری سال 1345 ه . ش. نقل گردید.
(3) - رجوع به همین نامها شود.
(4) - از نظر فرهنگ جغرافیایی ایران یکصد هزارگزی.
(5) - بعد از سال 1358 ه . ش. به دانشگاه صنعتی شریف تغییر نام یافت.
(6) - بعد از سال 1358 ه . ش. به دانشگاه شهید بهشتی تغییر نام یافت.

تهرئة.

[تَ رِ ءَ] (ع مص) نیک پختن گوشت و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || شکسته شدن چارپا از سرما. (از اقرب الموارد). رجوع به تهرؤ شود.

تهرج.

[] (ع اِ) نوعی نارنجک(1). (دزی ج 1 ص 153).
.
(فرانسوی)
(1) - Espece de grenade

تهرش.

[تَ هَرْ رُ] (ع مص) واگردیدن ابر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تهرشف.

[تَ هَ شُ] (ع مص) اندک اندک آشامیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تهرع.

[تَ هَرْ رُ] (ع مص) راست شدن نیزه به سوی کسی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تهرؤ.

[تَ هَرْ رُءْ] (ع مص) نیک پخته شدن گوشت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || شکسته شدن چارپا از سرما. یقال: هرأ الماشیة فتهرأت. (لسان العرب از ذیل اقرب الموارد). رجوع به تهرئة شود.

تهرود.

[تَ] (اِخ) یکی از دهستانهای سه گانهء بخش راین شهرستان بم است. این دهستان در جنوب خاوری راین و در کنار شوسهء بم به کرمان واقع است و از بیست آبادی بزرگ و کوچک تشکیل یافته و 1400 تن سکنه دارد. مرکز دهستان آبادی تهرود است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8). رجوع به مادهء بعد شود.

تهرود.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان تهرود است که در بخش راین شهرستان بم واقع است و 150 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8). رجوع به مادهء قبل شود.

تهرودریگان.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان بخش فهرج است که در شهرستان بم واقع است و 216 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

تهروز.

[تَ هَ وُ] (ع مص) مردن و هلاک شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). از گرسنگی مردن. (از اقرب الموارد).

تهری.

[تَ هَرْ ری] (ع مص) (از: «ه ر و») به چوب دستی زدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). به عصا بزدن. (تاج المصادر بیهقی).

تهریب.

[تَ] (ع مص) بگریزانیدن. (تاج المصادر بیهقی) (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) :غرض... از نصیحت در تهریب و تضریب چند رای آن بود که از هجوم لشکر سلطان و تکلیف کلمهء ایمان می ترسید. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص 418).

تهریت.

[تَ] (ع مص) نیک پختن گوشت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || فراخ گردیدن کنج دهان. و از بعض عرب: علمهم الرجز یهرت اشداقهم. (از اقرب الموارد).

تهریج.

[تَ] (ع مص) نیک راندن شتر را چنانکه سرگشته گردد از سختی گرما. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بانگ بر سباع زدن. (تاج المصادر بیهقی). بانگ برزدن و زجر کردن سباع را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). قال رؤبه: هرج فارتد ارتداد الاکمة. (اقرب الموارد). || به شارب رسیدن نبیذ. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). یقال: هرجت النبیذ فلاناً؛ یعنی دریافت نبیذ فلان را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || هَرَّجَ فی الحدیث: مزح و اتی ما یضحک منه. (اقرب الموارد).

تهرید.

[تَ] (ع مص) نیک بپزانیدن. (تاج المصادر بیهقی). نیک پختن گوشت را و مهراکردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تهریس.

[تَ] (ع مص) نیک پختن گوشت را چنانکه شکسته آمیخته گردد. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء).

تهریش.

[تَ] (ع مص) برانگیختن سگان را بر یکدیگر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

ته ریش گذاشتن.

[تَهْ گُ تَ] (مص مرکب) کمی ریش بر صورت نگه داشتن. موی صورت کوتاه کردن، حفظ ظاهر تدین را. پاک نتراشیدن موی صورت. || مجازاً، فریب دادن. (غیاث اللغات) (آنندراج).

تهریص.

[تَ] (ع مص) خشک سوخته شدن بدن به کرخشک. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). او هذه بالضاء المعجمه. (منتهی الارب) (آنندراج). ابن درید این کلمه را به «ضاد» ضبط کرده است. (از اقرب الموارد).

تهریع.

[تَ] (ع مص) نیزه راست کرده گذشتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تهریف.

[تَ] (ع مص) زود رسانیدن نخله بار را. || شتابی نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تهریق.

[تَ] (ع مص) ریختن آب را. (از اقرب الموارد). || هرق علی جمهرک تهریقاً. بر پای و ثابت بودن بر جای. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). و این مثلی است عرب را که به غضبان گویند و معنی آن این است که بر آتش غضب آب بریز. (از اقرب الموارد).

تهریم.

[تَ] (ع مص) پیر خرف گردانیدن. || بزرگ گردانیدن. || بزرگ داشتن. || ریزه ریزه بریدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تهریة.

[تَ یَ] (ع مص) هروی ساختن جامه را یا زرد گردانیدن آن را. یقال: هریت العمامة؛ ای صفرتها. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). عمامه زرد گردانیدن. (تاج المصادر بیهقی).

تهزج.

[تَ هَزْ زُ] (ع مص) سراییدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || تدارک و تتابع صوت. (از اقرب الموارد). || بانگ کردن کمان وقت زه کشیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بانگ کردن رعد. (از اقرب الموارد).

تهزز.

[تَ هَزْ زُ] (ع مص) جنبیدن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تهزع.

[تَ هَزْ زُ] (ع مص) ناخوش و ترشرو گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تعبس. (اقرب الموارد). || ناشناخته گردانیدن خود را بر کسی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تنکر. یقال: تهزع فلان لفلان؛ ای تنکر. (اقرب الموارد). || پریشان رفتن زن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || شتافتن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || جنبیدن شتر در رفتار از شادمانی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || لرزیدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). || جنبیدن نیزه و شمشیر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || پاره پاره شدن. (زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). || شکسته شدن چوب و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تهزم.

[تَ هَزْ زُ] (ع مص) شکسته شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). شکسته شدن عصا. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بانگ کردن رعد. (تاج المصادر بیهقی). بانگ کردن کمان و تندر و رعد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || دریده گشتن مشک از خشکی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تهزؤ.

[تَ هَزْ زُءْ] (ع مص) فسوس کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). یقال: السراب یهزأ بالقوم و یتهزأ بهم. (اقرب الموارد).

تهزهز.

[تَ هَ هُ] (ع مص) شادمان و سروراندوز گردیدن دل کسی به کسی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || تحرک چیزی. (از اقرب الموارد).

تهزیج.

[تَ] (ع مص) سراییدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تهزیز.

[تَ] (ع مص) نیک بجنبانیدن. (تاج المصادر بیهقی). جنبانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تهزیع.

[تَ] (ع مص) پاره پاره کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). شکستن چوب و جز آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). خردخرد کردن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تهزیل.

[تَ] (ع مص) لاغر گردانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). لاغر کردن: واللک و السندروس یسا کذلک و ان کانا یشترکان معه فی التهزیل. (ابن البیطار از یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

ته سبو.

[تَهْ سَ] (اِ مرکب) ته شیشه و ته مینا و ته پیاله و ته جام و ته پیمانه و ته جرعه. کنایه از شراب اندک که در ته سبو و شیشه و غیر آن بماند و این همه مقطوع الاضافت اند و به اضافت نیز آمده است. (آنندراج). بازماندهء شراب در کوزه و سبو. (ناظم الاطباء) :
بیا ساقی ای بر تو ختم آب رو
بده ته سبوئی به این خاک شو.
ظهوری (از آنندراج).

ته سفره.

[تَهْ سُ رَ / رِ] (اِ مرکب) آنچه ماند ناخورده، پس از سیری حاضران آن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). باقیماندهء غذا. آنچه پس از خوردن در سفره باقی ماند.

تهسهس.

[تَ هَ هُ] (ع مص) به معنی هسهسة است. (منتهی الارب). آواز کردن زره و پیرایه. || آواز حرکت پای و جز آن به شب. (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || آواز خفی حرکت هر چیزی. (آنندراج) (ناظم الاطباء). || پیوسته روان شدن آب و رفتن به شب. (آنندراج). بانگ پیوسته روان بودن آب. (ناظم الاطباء).

تهشم.

[تَ هَشْ شُ] (ع مص) شکسته شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). شکسته شدن درخت از خشکی. (از اقرب الموارد). || شکستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || مهربان گشتن. || خواستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || استعطاف و ترضی. (اقرب الموارد). || مهربان شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). مهربانی کردن. (تاج المصادر بیهقی). تعطف. (اقرب الموارد). || خوار و سست شدن شتر. || شکستن و خوار کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || اکرام و بزرگداشت کردن کسی را. (از اقرب الموارد).

تهشیش.

[تَ] (ع مص) سست شمردن کسی را. || شادمان گردانیدن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تهشیل.

[تَ] (ع مص) شیر اندک فرودآوردن شتر ماده. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

تهشیم.

[تَ] (ع مص) گرامی کردن و بزرگ داشتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

تهصیص.

[تَ] (ع مص) نیکو گشادن چشم را و تیز نگریستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تهضم.

[تَ هَضْ ضُ] (ع مص) بیداد کردن. (تاج المصادر بیهقی). ستم نمودن. || خشم گرفتن بر کسی. || منقاد شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || کم آمدن از خصم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || راضی شدن از کسی بدون نصفت. || خوار داشتن و نرم گردانیدن و شکستن کسی را. (از اقرب الموارد).

تهضیج.

[تَ] (ع مص) نیکو نکردن پاسبانی و رعی شتران خود را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تهطال.

[تَ] (ع مص) هطل. هطلان. (منتهی الارب): هطل المطر هطلاً. و هطلاناً و تهطالاً. (از ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). باریدن باران و اشک. (آنندراج). رجوع به هطل شود.

تهطر.

[تَ هَطْ طُ] (ع مص) خراب و ویران شدن چاه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تهطرس.

[تَ هَ رُ] (ع مص) خمان و چمان رفتن و خرامیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

ته طعم.

[تَهْ طَ] (اِ مرکب) طعمی که پس از فروبردن طعام یا شرابی در ذائقه حادث شود. خلاف اولی و غالباً نامطبوع: ته طعم این شراب خوب نیست. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تهطل.

[تَ هَطْ طُ] (ع مص) هطل. (اقرب الموارد). || شفا یافتن از بیماری. (ناظم الاطباء). رجوع به تهطلؤ و هطل شود. || حیله و فریب کردن دزد. (ناظم الاطباء). رجوع به تهطلس شود.

تهطلس.

[تَ هَ لُ] (ع مص) حیله و فریب کردن دزد در طلب. || افاقه یافتن و بهْ شدن از بیماری. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تهطلؤ.

[تَ هَ لُءْ] (ع مص) تهطلی من المرض؛ به شدن از بیماری. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

ته غربال.

[تَهْ غَ] (اِ مرکب) دانه های ریزه. (فرهنگ رشیدی). کنایه از دانه های ریزه و نخالهء هر چیز. (برهان) (از آنندراج).

ته غربالی.

[تَهْ غَ] (اِ مرکب) دانه های کوچک و نخالهء هر چیز. (ناظم الاطباء). فضول از دانه ها و دیگر چیزها که از بوجاری بدست آید. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تهقع.

[تَ هَقْ قُ] (ع مص) پیش گشن فروافتادن ناقه از غایت آزمندی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از ذیل اقرب الموارد). || فرومایگی کردن. || بزرگ منشی نمودن. || امر زشت آوردن. || سفاهت شنوانیدن. || بجمله بر آب آمدن قوم. || نگونسار شدن. || برگشتن از بیماری. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تهقل.

[تَ هَقْ قُ] (ع مص) به رفتار گرانبار رفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از ذیل اقرب الموارد).

تهقم.

[تَ هَقْ قُ] (ع مص) چیره شدن بر کسی. || کلان لقمه خوردن طعام را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تهک.

[تَ هَ] (اِ) خاک را گویند و به عربی تراب خوانند. (برهان) (از انجمن آرا) (از آنندراج). خاک. (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی). زمین و خاک و گرد و غبار. (ناظم الاطباء). || (ص) تهی باشد چون برهنه. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص 266). به معنی تهی و خالی و برهنه و عریان هم هست. (برهان) (از انجمن آرا) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). خالی و برهنه و قیل با گاف فارسی. (شرفنامهء منیری). برهنه را گویند. (فرهنگ جهانگیری). به معنی برهنه نیز آمده است. (فرهنگ رشیدی). تهی باشد چون برهنه و گویند تهی و تهک بر سبیل اتباع است. (حاشیهء لغت فرس اسدی، ایضاً). عور. برهنه. رت. لوت. لخت. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). قیاس شود با تهیک پهلوی (تهی). (حاشیهء برهان چ معین) :
ای ز هر مردمی تهی و تهک
مردمان نزد تو چرا باید(1).
ابوشکور (از لغت فرس اسدی چ اقبال ص256).
رجوع به تهی و تهک شود.
(1) - پاید. (دهخدا حاشیهء برهان چ معین).

ته کار.

[تَ هِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)اصل و مآل کار. (آنندراج). پایان و انجام کار. نتیجهء کار. سرانجام کار :
شیرین پسران که دلبر و دلدارند
در دیدهء بلبلان، گل بی خارند
غافل ز ته کار نباشی کاینها
در کیر نهان همچو رطب کس دارند.
قبول (از آنندراج).
دور بیتابی که از حسن ته کار آگه اند
چون حنای بسته می دانند کار بسته را.
محسن تأثیر (ایضاً).
رجوع به ته و دیگر ترکیبهای آن شود.

ته کاسه.

[تَهْ سَ / سِ] (اِ مرکب) آنچه در ته کاسه مانده است پس از خوردن مظروف آن. آنچه از بقیهء طعام یا شراب که در ته کاسه مانده. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به ته و دیگر ترکیبهای آن شود.

تهکر.

[تَ هَکْ کُ] (ع مص) شگفت نمودن و سرگشته شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

ته کردن.

[تَهْ کَ دَ] (مص مرکب) تا کردن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
- ته کردن رخت و قماش؛ تا کردن آن :
صبا را شرم می آید به روی گل نگه کردن
که رخت غنچه را وا کرد و نتوانست ته کردن.
؟ (از بهار عجم و آنندراج).
- ته کردن زانو؛ به ادب نشستن چنانکه در نماز می نشینند. (غیاث اللغات) (آنندراج). رجوع به ته و تا و دیگر ترکیبهای این دو شود.

ته کشیدن.

[تَهْ کَ / کِ دَ] (مص مرکب)تمام شدن. به پایان آمدن. سپری شدن. به آخر رسیدن چیزی چون حبوب و اثمار و بقول و مانند آن. انجامیدن. بیش نماندن. به بن انجامیدن: ته کشیدن چیزی؛ صرف شدن همهء آن. به آخر رسیدن و تمام شدن آن بصرف. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا).

تهکک.

[تَ هَکْ کُ] (ع مص) فروهشته شدن بندهای زن. || کلان گردیدن پستان زن چون به زادن نزدیک گردد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تهکم.

[تَ هَکْ کُ] (ع مص) شکسته و ویران شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بیران شدن. (تاج المصادر بیهقی از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || فروریختن چاه و مانند آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || خندستانی کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). خندستانی کردن؛ یعنی مسخرگی کردن. (مجمل اللغة از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). فسوس نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). فسوس. لاغ. (یادداشت ایضاً) : زبان تحکم و تهکم در وی کشیدند و گفتند خداوندگار تو در محال سعی می کند و بر باطل سخن می گوید. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص 133). || پیاپی نیزه زدن. || خرامیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || تکبر کردن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || سخت خشم گرفتن. (تاج المصادر بیهقی). سخت به خشم شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || پیش آمدن کسی را به بدی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || پشیمانی خوردن بر فوت کاری. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). || سرود گفتن. (منتهی الارب) (تاج المصادر بیهقی) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || باران بسیار باریدن که فوق طاقت باشد. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). باران بسیار که برداشت نشود (؟). (منتهی الارب) (آنندراج).

تهکمی.

[تَ هَکْ کُ] (ص نسبی) فسوسی. مسخره ای. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
بودم حکیم سوزنی از چند سال باز
تا یالمند گشتم و گشتم تهکمی.
سوزنی (یادداشت ایضاً).
رجوع به تهکم شود.

تهکن.

[تَ هَکْ کُ] (ع مص) پشیمان شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). پشیمان شدن مثل تهکم. (از اقرب الموارد).

تهکید.

[تَ] (ع مص) سخت گرفتن غریم را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

ته کیسه.

[تَهْ سَ / سِ] (اِ مرکب) آنچه از نقد پس از خرجهائی در ته کیسه بجای مانده است. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
نیست اختر کز برای تیغ داغ حسرتش
درهم از ته کیسهء شب در میان انداخته.
زلالی (از آنندراج).

تهکیل.

[تَ] (ع مص) خرامیدن زن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || رفتن اسب نیکو و نجیب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تهکیم.

[تَ] (ع مص) سرود گفتن کسی را. || مغنی گردانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تهگ.

[تَ هَ] (ص) همان تهک با «کاف» تازی است. (شرفنامهء منیری). رجوع به تهک شود.

ته گرفتن.

[تَهْ گِ رَ / رِ تَ] (مص مرکب)بسته شدن و بهم پیوستن قسمتی از طعام در ته دیگ. سوختن غذایی که در زیر ظرف است برای کم آبی و مجاورت آتش: ته گرفتن دیگ؛ سوختن قسمت زیرین آن و به بن دیگ چسبیدن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

ته گیره.

[تَهْ رَ / رِ] (اِ مرکب) چیزی است که آن را ته دیگی گویند. (غیاث اللغات) (آنندراج). || آنچه در سبد باقی ماند. || خاشاک و زبیل. (ناظم الاطباء).

تهلات.

[تَ] (ع مص) دور شدن. || فراموش کردن. || بر غفلت رفتن. (منتهی الارب).

تهلب.

[تَ هَلْ لُ] (ع مص) برکنده موی شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تهلز.

[تَ هَلْ لُ] (ع مص) دامن برچیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تشمر. (از ذیل اقرب الموارد). || خرامیدن. || آماده شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تهلق.

[تَ هَلْ لُ] (ع مص) شتافتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تهلک.

[تُ هُلْ لِ] (ع ص) باطل و ناچیز. یقال: وقع فی وادی تهلک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء): وادی تهلک؛ ممنوعاً، الباطل. (اقرب الموارد).

تهلکة.

[تَ لُ / لِ / لَ کَ] (ع مص) هلاک شدن. (تاج المصادر بیهقی). نیست شدن. (دهار) (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (آنندراج). مردن. (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (آنندراج) (از اقرب الموارد). هلک هلکاً و هلکاً و تهلکةً و تهلکةً و تهلکةً. رجوع به هلک شود. (ناظم الاطباء).

تهلکة.

[تَ لُ کَ] (ع اِ) هرچه انجامش هلاکت باشد و نیستی. منه قوله تعالی : و لاتلقوا بایدیکم الی التهلکة. (قرآن 2 / 195). (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). هلاکت و نیستی و نابودی. (ناظم الاطباء). هلاکت. نیستی. نیست شدن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). هلاکی. (مهذب الاسماء). تهلکه : و بی ساز سفر کردن از تهلکه و نادانی باشد. (منتخب قابوسنامه ص 20).
آن کرد روز تهلکه دندان نثار سنگ
وین کرد گاه فتنه دهان را فدای خاک.
خاقانی.

تهلکی بالا.

[تَ لَ] (اِخ) دهی از دهستان چنارود است که در بخش آخورهء شهرستان فریدن واقع است و 131 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

تهلکی پایین.

[تَ لَ] (اِخ) دهی از دهستان چنارود است که در بخش آخورهء شهرستان فریدن واقع است و 130 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

تهلل.

[تَ هَلْ لُ] (ع مص) گشاده روی شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). درخشیدن روی از شادی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || درخشان شدن میغ به برق. (تاج المصادر بیهقی). درخشیدن ابر و برق. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تلالؤ ابر. (از اقرب الموارد). || ریزان شدن اشک و آب. (زوزنی). روان شدن اشک. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تهلل.

[تَ هَلْ لَ] (ع ص) ناچیز و باطل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تهلوک.

[تُ] (ع مص) مردن و نیست شدن. (منتهی الارب). هلک هلکاً و هلکاً و تهلوکاً. رجوع به هلک شود. (ناظم الاطباء).

تهلهل.

[تَ هَ هُ] (ع مص) تنگ بافته شدن جامه و بافته شدن با رشته های خرد و باریک. (ناظم الاطباء) : و این لیفها هر سه نوع برهم نهاده است و در یکدیگر بافته هرگاه که بافتگی این لیفها سست شود ضعیفی را سستی حاصل شود. و حال این عضو همچون حال جامه باشد که از بسیاری شستن و داشتن، شیشله شود و آن را به تازی تهلهل گویند. (ذخیرهء خوارزمشاهی از یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تهلیب.

[تَ] (ع مص) موی دنبال اسب برکندن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). موی برکندن. || دشنام دادن و هجو کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تهلیس.

[تَ] (ع مص) لاغر شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تهلیک.

[تَ] (ع مص) میرانیدن و نیست کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). هلاک کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی).

تهلیل.

[تَ] (ع مص) لا اله الا الله گفتن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء). لا اله الا الله گفتن و این مأخوذ از هیللة است مانند بسملة و حوقلة. یقال: سبح فلان و هلِّل. (از اقرب الموارد) :
همه شب نبودش قرار و هجوع
ز تسبیح و تهلیل و ما را ز جوع.
سعدی (بوستان).
- اهل تهلیل؛ آنانکه خدای را یگانه دانند و به یکتایی او ایمان دارند : مسلمین هرگز بر هیچکس از اهل تهلیل که قصد او نکردند شمشیر نکشند. (تاریخ سیستان).
|| بددلی کردن در حرب. (تاج المصادر بیهقی). بددل شدن و گریختن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || سپسایکی برگشتن. || نامه نوشتن. || سپس ماندن و بازایستادن از دشنام دادن. یقال: هلّل عن شتمه؛ اذا تأخر عنه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد).

تهم.

[تَ هَ / تَ] (ص) بی همتا بود به بزرگی و قامت. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص 338). بی همتا بود به بزرگ تنی. بی همتا بود به بزرگی و حشمت و مردی و قامت. (نسخه ای از اسدی از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). بی همتا بود و رستم را تهمتن بدان می خواندند که مثل او نبود برای تن و قامت. (نسخه ای از اسدی، یادداشت ایضاً). بزرگ و دلاور و عظیم و بی همتا. (فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی). شخصی را گویند که در بزرگی جثه و ترکیب و قد و قامت و شجاعت و مردی و دلیری و دلاوری عدیل و نظیر نداشته باشد. (برهان) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). بی همتا به بزرگی و قامت. (شرفنامهء منیری). تهمتن مرکب از این است. (برهان) (شرفنامهء منیری). دلاور و قوی هیکل و بزرگ جثه و بی همتا. (انجمن آرا). پارسی باستان «تخمه»(1) «چیترا»(2) اوستا «تخمه»(3)(قوی، نیرومند)... فردوسی طوسی، تهم (به فتح اول و دوم جهت ضرورت شعر) را چنین معنی کند :
تهم هست در پهلوانی زبان
به مردی فزون ز اژدهای دمان.
این کلمه در جزو اول تهماسب و تهمورث و تهمتن آمده. (حاشیهء برهان چ معین):
کرا بخت و شمشیر و دینار باشد
و بالا و تن تهم و نسبت کیانی.دقیقی.
جز اسفندیار تهم را نماند
کس او را جز از شاه ایران نخواند.فردوسی.
ورا هوش در زاولستان بود
بدست تهم، پور دستان بود.فردوسی.
شوم گفت آگه کنم شاهرا
که پیمود رخش تهم، راه را.فردوسی.
رجوع به مزدیسنا ص 331 و 354 و یشتها ج 2 ص 139 و تهمتن شود.
(1) - taxma.
(2) - cithra.
(3) - taxma.

تهم.

[تَ هَ] (ع مص) متغیر گردیدن و بدبوی شدن روغن و گوشت: تهم الدّهن و اللحم تهماً. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). بدبو شدن روغن و گوشت. (آنندراج). || عاجز و متحیر گردیدن. || ناخوش و ناگوار داشتن شتر چراگاه را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از ذیل اقرب الموارد). || لاغر گردیدن شتر از گرما. (از اقرب الموارد).

تهم.

[تَ هَ] (ع اِ) سختی گرما و سکون باد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). شدت گرما و ایستادن باد. (آنندراج). || زمینی که از آن به سوی دریا فرودآیند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به تهمة شود.

تهم.

[تَ هِ] (ع ص) نعت است از تَهَم به معنی بدبوی شدن گوشت. (منتهی الارب). بدبوی و فاسد و متغیر شده. (ناظم الاطباء).

تهم.

[تُ هَ] (ع اِ) جِ تهمة. (اقرب الموارد). جِ تهمت: اتقوا من مواضع التهم. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
زیردستان گله بر عکس کنند
گله شان از پی نفی تهم است.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص 821).
رجوع به تهمات و تهمت و تهمة شود.

تهم.

[تَ هَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان زنجان است که 1653 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

تهمات.

[تُ هَ] (ع اِ) جِ تهمة. (اقرب الموارد). رجوع به تهم و تهمت و تهمة شود.

تهماسب.

[تَ] (اِخ) دارندهء اسب فربه یا دارای اسب زورمند. توماسپ(1) = تهماسپ = طهماسپ. یکبار در اوستا در فروردین یشت فقرهء 131 یاد شده است «تاء» یا «طاء» در این نام باید به ضم تلفظ شود. از آنکه آن را به فتح خوانند نظر به «تاء» در نامهای تهمتن و رستهم = رستم و گستهم است. اما تهم در این سه نام از تخم(2) می باشد که به معنی دلیر و پهلوان است. نگاه کنید به یشتها ج2 صص 46-49. (فرهنگ ایران باستان ص 228). رجوع به تهم و تهمتن شود.
(1) - Tumaspa.
(2) - takhma.

تهماع.

[تَ] (ع مص) جاری شدن اشک چشم. (از اقرب الموارد). همع همعاً و هموعاً و همعاناً و تهماعاً. رجوع به همع شود. (ناظم الاطباء).

ته مانده.

[تَهْ دَ / دِ] (اِ مرکب) آنچه از خوردن باقی بماند. (آنندراج). آنچه از طعام در خوان باقی ماند. (ناظم الاطباء). آنچه باقی ماند از چیزی. پس مانده. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
از جام لب چون غیر را بخشی شراب همدمی
در کام تلخ ما چکان ته ماندهء آن جام را.
الهی قمی (از آنندراج).
- ته مانده خوار؛ ته مانده خور. پس مانده خور. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به ته و ترکیبهای آن شود.

تهمت.

[تُ مَ] (اِ) تُهَمَة. تُهمَة. گمان بد کردن... این لفظ در فارسیان به سکون دوم مستعمل است و به لفظ کردن و انداختن و نهادن و زدن و بستن و برداشتن استعمال می یابد. (غیاث اللغات). گمان بد بردن و گمان بد... (آنندراج). گمان بد. (دهار). بوسین و نسبت گناه و منقصت و عیب به کسی که دارا نباشد و گمان بد. (ناظم الاطباء). دروغ. بهتان. افتراء. دروغ بستن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
نکشتم(1) که فرزند بد در نهان
بترسیدم از کردگار جهان
بخستم به فرمانت آزرم خویش
بریدم هم اندر زمان شرم خویش
بدان تا کسی بد نگوید مرا
ز دریای تهمت بشوید مرا.فردوسی.
بونصر جواب داد جز خاموشی روی نیست که نصیحت به تهمت بازگردد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 576). در معنی فرستادن رسول نزدیک خاینان سخن بر این جمله می گوید و تهمتی بیهوده سوی خویش روا میدارد. (تاریخ بیهقی ایضاً ص 684). حقا که من از خویشتن می گویم، بر سبیل نصیحت، از جهت نفی تهمت به او. (تاریخ بیهقی ایضاً ص 685).
گرت همی عمر، نیرزد به شکر
بر تو به دیوانگیت تهمت است.ناصرخسرو.
مصداق تهمت من خیانت ایشان است. (کلیله و دمنه).
خورشید به تهمت خدائیت
ابن الله بر نگین نویسد.خاقانی.
این سویدای دل من که حمیراصفت است
صافی از تهمت صفوان به خراسان یابم.
خاقانی.
سنگ تهمت نگر که دست یهود
بر مسیح مطهر اندازد.خاقانی.
بیستون بن تیجاسب که پیش از آن به تهمت موالات قابوس گرفتار شده بود در جملهء آن لشکر بفرستادند. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص 272). به سبب تهمتی که بدو تحویل افتاد او را بخدمت بخواند. (ترجمهء تاریخ یمینی ایضاً ص 379).
نفی تهمت را چو جام لعل تو
پیشم آید لاف جام جم زنم.عطار.
کز شکسته آمدن تهمت بود
وز دلیری دفع هر ریبت شود.مولوی.
دو درویش خراسانی ملازم صحبت یکدیگر سفر کردندی... قضا را بر در شهری به تهمت جاسوسی گرفتار آمدند. (گلستان).
|| (اصطلاح نجوم) بیرونی آرد : تهمت کدام است: هر کوکبی که بر او منحس ها گرد آید و بدی حال از سوختن و رجعت و وبال و هبوط و زایلی و ساقطی و زخم نحوس به جرم و نگریستن شان به دشمنی، او را متهم دارند به دلالت. زیرا که اگر وعده کند راست نتواند کردن و بجای نتواند آوردن. (التفهیم بیرونی چ همائی ص 488).
(1) - دختر اردوان را.

تهمت آلود.

[تُ مَ] (ن مف مرکب)تهمت زده. تهمت کش. تهمتی، قریب به معنی هم. (آنندراج). بدنام و منسوب به گناه و عیب و بدگمان. (ناظم الاطباء) :
نیستم یکدم جدا از تو عبث
تهمت آلود جدائی گشته ام.
منیر (از آنندراج).
رجوع به تهمت آلوده شود.

تهمت آلوده.

[تُ مَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)متهم. تهمت آلود :
چهره و رنگ و رخ و عادت آبا سپرند
تهمت آلوده نگردند به دیگر نسبی.منوچهری.
رجوع به تهمت و تهمت آلود شود.

تهمت انداختن.

[تُ مَ اَ تَ] (مص مرکب) تهمت زدن. تهمت بستن. تهمت کردن :
خواب بیداران ببستی وآنگه از نقش خیال
تهمتی بر شبروان خیل خواب انداختی.
حافظ (از آنندراج).
ز دود دل سیه شد نامهء شاهی نه از خطت
چه خود سوزم چه تهمت از خم موی تو اندازم.
امیر شاهی سبزواری (از آنندراج).
رجوع به تهمت و دیگر ترکیبهای آن شود.

تهمت برداشتن.

[تُ مَ بَ تَ] (مص مرکب) رفع گناه و عیب از کسی کردن. (ناظم الاطباء) :
مردم و فارغ شدم از بدگمانیهای او
تهمت بیگانگی از آشنا برداشتم.
شانی تکلو (از آنندراج).
رجوع به تهمت و دیگر ترکیبهای آن شود.

تهمت بردن.

[تُ مَ بُ دَ] (مص مرکب)گمان بد بردن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : بر وی هیچ تهمت مبر و میل از شک بسوی تیقن کن. (تاریخ بخارا، یادداشت ایضاً). رجوع به تهمت و دیگر ترکیبهای آن شود.

تهمت بستن.

[تُ مَ بَ تَ] (مص مرکب)نسبت گناه و بوسین و عیب به کسی دادن. (ناظم الاطباء). اتهام. افترا. منسوب کردن کسی را به گناهی که نکرده باشد. بهتان زدن. دروغ بر کسی بستن :
عاقبت چون ز کینه شد سرمست
تهمتی از دروغ بر من بست.نظامی.
کار زلف تست مشک افشانی عالم، ولی
مصلحت را تهمتی بر نافهء چین بسته اند.
حافظ.
فسردهء دل ما بود زیب ساغر ما
به هرزه تهمت می بر سفال خود بستم.
طالب آملی (از آنندراج).
ای تهمت چین بسته به زلف شب اندوه
یکبار ببین جبههء صبح طرب ما.
طالب آملی (از آنندراج).
نخواهم رفت از کویت غلام حلقه درگوشم
چرا می بندی از زنجیر این تهمت به پای من.
عبدالغنی قبول (از آنندراج).
رجوع به تهمت و دیگر ترکیبهای آن شود.

تهمت پذیر.

[تُ مَ پَ] (نف مرکب) قابل تردید. انکارپذیر. تردیدپذیرنده : مبارکا خدایی که در سختی و نرمی احکام او تهمت پذیر نیست. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 309). رجوع به تهمت و دیگر ترکیبهای آن شود.

تهمت زدن.

[تُ مَ زَ دَ] (مص مرکب)بهتان زدن. اتهام. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). تهمت کردن و تهمت نهادن. (ناظم الاطباء) :
تهمت عیش مزن کز اثر ذوق بلاست
اینکه هر لخت دلم بر سر مژگان خندد.
طالب آملی (از آنندراج).
عالی دل و دست و لب خود پاک توان داشت
تهمت زدن مدعیان را چکند کس.
نعمت خان عالی (از آنندراج).

تهمت زده.

[تُ مَ زَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)تهمت آلود. (از آنندراج). دارای بهتان و بدنام. (ناظم الاطباء). ظنین. متهم : و از جای تهمت زده پرهیز کن. (منتخب قابوسنامه ص 30).
جائی منشین که چون نهی پای
تهمت زده خیزی از چنان جای.امیرخسرو.
از تهمت زده دور شو. (منسوب به بوذرجمهر از تاریخ گزیده). رجوع به تهمت زدن و تهمت و دیگر ترکیبهای این کلمه شود.

تهمت کردن.

[تُ مَ کَ دَ] (مص مرکب)تهمت انداختن. تهمت بستن. (مجموعهء مترادفات). تهمت زدن. تهمت نهادن. (ناظم الاطباء). متهم کردن. دروغ بستن :
شیر خدای را چو مخالف شود کسی
هرگز مکن مگر به خری هیچ تهمتش.
ناصرخسرو.
اگر تهمتم کرد نادان چه باک
از آن پس که گنگ است و کور و اصم.
ناصرخسرو.
کس جهان را به بقا تهمت بیهوده نکرد
که جهان جز به فنا کرد مکافات و جزاش.
ناصرخسرو.
رجوع به تهمت و دیگر ترکیبهای آن شود.

تهمت کرده شده.

[تُ مَ کَ دَ / دِ شُ دَ / دِ] (ن مف مرکب) بهتان زده شده. (ناظم الاطباء).

تهمت کش.

[تُ مَ کَ / کِ] (نف مرکب)مفتری و بدگمان و بدگو و بدگمان شده. (ناظم الاطباء). || کشنده و تحمل کنندهء بهتان. کسی که سخن بهتان را بر خود هموار سازد :
رفته ام از خود و تهمت کش آسودگیم
حیرت آیینه ام کاش طپیدن باشد.
میرزا بیدل (از آنندراج).
رجوع به تهمت و دیگر ترکیبهای آن شود.

تهمت کشیدن.

[تُ مَ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) تحمل تهمت کردن. هموار کردن دروغ و بهتان بر خود :
صد رشک می برم به دماغ اسیر تو
در بزم باده تهمت ساغر ز دل کشی.
امیری (از آنندراج).
دیده امشب همه شب تهمت دیدار کشید
مست حیرت شد و حسرت به رخ یار کشید.
زرکش (از آنندراج).
در بلای تو مرا چشم بلادیده فکند
می کشد تهمت اینکار دل و بی گنهم.
آصفی (از آنندراج).
رجوع به تهمت و دیگر ترکیبهای آن شود.

تهمت گاه.

[تُ مَ] (اِ مرکب) موضع تهمت. مواضع التهم. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). جایی که شخص را به گناه نکرده آلوده و متهم میسازد. رجوع به تهمت و دیگر ترکیبهای آن شود.

تهمتن.

[تَ هَ تَ] (ص مرکب) مردم قوی جثه و شجاع و بی نظیر را نیز گویند چه معنی ترکیبی این لغت بی همتاتن است(1)؛ یعنی تنی که عدیل و نظیر نداشته باشد. (برهان). از «تهم» + «تن» به معنی دارندهء بدن قوی. (حاشیهء برهان چ معین). قوی. نیرومند. شجاع. دلیر. (فرهنگ فارسی معین). بی همتا در بزرگی و حشمت و مردی و قامت. (صحاح الفرس). پهلوان. (شرفنامهء منیری). معنی ترکیبی آن بزرگ تن است. (آنندراج). قوی جثه و شجاع و زورآور و دلاور و زبردست سهمگین و مهیب و بی نظیر و بی همتا. (ناظم الاطباء). تهم. (انجمن آرا) (آنندراج) :
در میان مهد چشم من نخسبد طفل خواب
تا ببینم روی آن برجیس رای تهمتن.منوچهری.
هم وصف تو اندر لب ناهید مغنی
هم نام تو بر بازوی مریخ تهمتن.
شرف شفروه (از انجمن آرا).
عاجزش کرده نورسیده زنی
از تنی اوفتاده تهمتنی.نظامی.
کدامین تهمتن بدو پادشاست.نظامی.
یکی تن که در پیش صد تن بود
اگر خود تهمتن بود زن بود.امیرخسرو.
|| به معنی سپهدار و لشکرکش و خداوند سپاه هم هست. (برهان). خداوند سپاه گران. (شرفنامهء منیری). سپهدار و لشکرکش و خداوند سپاه. (ناظم الاطباء). || (اِ) بندگی و فرمانبرداری کردن را نیز گویند. (برهان) (ناظم الاطباء).
(1) - فقه اللغة عامیانه به مناسبت شباهت حروف تهمتن با بی همتاتن. (حاشیه برهان چ معین).

تهمتن.

[تَ هَ تَ] (اِخ) از القاب رستم زال است. (برهان) (فرهنگ فارسی معین). یکی از القاب رستم است زیرا که او عظیم الجثه و شجاع و بی همتا بود. (انجمن آرا) (آنندراج). و نیز رستم را نامند و پیلتن هم گویندش. (شرفنامهء منیری). یکی از القاب رستم است چون که عظیم جثه بود و در مردانگی و دلاوری بی مثل و همتا بود او را به این لقب ملقب ساختند. (فرهنگ جهانگیری). لقب رستم زیرا که دلاور بی همتا بود. (فرهنگ رشیدی). از القاب رستم. (ناظم الاطباء). در شاهنامه تهمتن لقبی است که به رستم داده شده؛ یعنی بزرگ پیکر و قوی اندام. در واقع تهمتن معنی کلمهء رستم است چه رستم نیز مرکب از دو جزء: نخست از کلمهء «رئوذ»(1) که به معنی بالش و نمو است... کلمهء مذکور از ریشهء فعل رئود(2) که به معنی بالیدن است می باشد از همین کلمه است رستن و روئیدن. دوم از کلمهء تهم. بنابراین رستم درست به معنی تهمتن است یعنی کشیده بالا و بزرگ تن و قوی پیکر... . (یشتها ج 2 ص 139) :
تهمتن چو بشنید گفتار دیو
برآورد چون شیر جنگی غریو.فردوسی.
همی رفت با او تهمتن بهم
بدان تا سپهبد نباشد دژم.فردوسی.
تهمتن بپوشید ببر بیان
نشست از بر اژدهای دمان.فردوسی.
تهمتن(3) کارزاری کو به نیزه
کند سوراخ در گوش تهمتن.منوچهری.
شروان سراب وحشت، من تشنه بیژن آسا
جز درگه تهمتن، آبشخوری ندارم.خاقانی.
با من فلک به کین سیاوش و من ز عجز
اسب گلین به حرب تهمتن درآورم.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص 824).
ترسان عروس ملک چو دخت فراسیاب
در ظل پهلوان تهمتن کمین گریخت.
خاقانی (ایضاً ص 824).
تا که بود آفتاب تهمتن نیمروز
آنکه نخست از جهان حد خراسان گرفت
رایت فتح و ظفر بر سر خیل تو باد
آنکه به یک حمله پارس همچو خراسان گرفت.
سلمان (از آنندراج).
(1) - raodha.
(2) - raod. (3) - به معنی اول.

تهمتن.

[تَ هَ تَ] (اِخ) از القاب بهمن است. (از برهان). لقب بهمن بن گشتاسب. (فرهنگ فارسی معین). نام بهمن. (ناظم الاطباء).

تهمتن.

[تَ هَ تَ] (اِخ) فلک نهم. (ناظم الاطباء). نام فلک نهم است که از همهء افلاک بزرگتر است و بر همه احاطه دارد. و به این مناسبت رستم را تهمتن لقب کرده اند و این لغت از لغات دساتیر است. (انجمن آرا) (آنندراج). از برساخته های فرقهء آذرکیوان است. رجوع به فرهنگ دساتیر شود.

تهمتناک.

[تُ مَ] (ص مرکب) (از: «تهمت» + «ناک»). تهمت آلوده. متهم. تهمت بسته. تهمت زده : بدان که منزلت تو نزد امیرالمؤمنین منزلت راستگوی امین است، نه گمان زدهء تهمتناک. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 313). رجوع به تهمت و دیگر ترکیبهای آن شود.

تهمتن کلا.

[تَ هَ تَ کَ] (اِخ) دهی از بخش بندپی است که در شهرستان بابل واقع است و 240 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

تهمت نهادن.

[تُ مَ نِ / نَ دَ] (مص مرکب) تهمت زدن. تهمت کردن. (ناظم الاطباء). تهمت بستن. اتهام : در روزگار امیر عبدالرشید تهمت نهادند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 382).
عامه بر من تهمت دینی و فضلی می نهند
بر سرم فضل من آورد اینهمه شور و چلپ.
ناصرخسرو.
ملکا اگر میدانی که شوی بر من ظلم کرد و تهمت نهاد تو به فضل خویش ببخشای. (کلیله و دمنه).
از شما نحس می شوند این قوم
تهمت نحس بر زحل منهید.خاقانی.
یکی نامش از کان کنی می گشاد
یکی تهمت رهزنی می نهاد.نظامی.
منکران چون دیدهء شرم و حیا برهم نهند
تهمت آلودگی بر دامن مریم نهند.
صائب (از آنندراج).
رجوع به تهمت و دیگر ترکیبهای آن شود.

تهمتی.

[تُ مَ] (ص نسبی) وهمی و بدگمان. (ناظم الاطباء) :
قدسی به دلت هوای کام است هنوز
خوناب جگر بر تو حرام است هنوز
آسوده دلی تهمتی خویش مشو
در آب مزن کوزه که خام است هنوز.
؟ (آنندراج).
|| ناشایسته و فضیح. || مفتری و افتراکار. (ناظم الاطباء).

تهمرش.

[تَ هَ رُ] (ع مص) جنبیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تهم زاده.

[تَ / تَ هَ دَ / دِ] (ص مرکب)پهلوان نژاد که از نژاد قوی زاده باشد :
به نزدیک شنگل فرستاده بود
همانا که شاه تهم زاده بود.فردوسی.

تهمش.

[تَ هَمْ مُ] (ع مص) روان شدن چشمهء چاه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || تأکل و تحکک چیزی. (از اقرب الموارد).

تهمط.

[تَ هَمْ مُ] (ع مص) به ستم ستدن آب را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تهمع.

[تَ هَمْ مُ] (ع مص) تباکی کردن. (ناظم الاطباء). تباکی. (اقرب الموارد). گریستن. || جاری شدن آب و اشک. (از ذیل اقرب الموارد).

تهمک.

[تَ مَ] (ص مصغر) مصغر تهم است. (برهان) (آنندراج). رجوع به تهم شود. || به معنی دوم تهک هم هست که برهنه و عریان و تهی و خالی باشد. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به تهک و تهی شود.

تهمک.

[تَ هَمْ مُ] (ع مص) ستیهیدن. || کوشیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || در بطالت و تباهی انداختن نفس خود را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تهمل.

[تَ مَ] (ص) تنبل و کاهل و سست و آزمند و حریص. || ناموافق و تهبل. (ناظم الاطباء). رجوع به تهبل شود.

تهمم.

[تَ هَمْ مُ] (ع مص) طلب کردن. (تاج المصادر بیهقی). جستن چیزی را و تجسس نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). جستن چیزی را و تجسس نمودن. (از اقرب الموارد). رجوع به تجسس شود. || شپش جستن در سر کسی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تهمؤ.

[تَ هَمْ مُءْ] (ع مص) شکافته و کهنه شدن جامه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تهمورث.

[تَ رَ] (اِخ) رجوع به تهمورس شود.

تهمورس.

[تَ رَ] (اِ) نفس ناطقهء فلک. (ناظم الاطباء). از برساخته های فرقهء آذرکیوان است.

تهمورس.

[تَ رَ] (اِخ) نام شخصی است که او را تهمورس دیوبند می خوانند. (برهان). پادشاه ریاضت کش پارسی ملقب به دیوبند پسرزادهء هوشنگ شاه و پدر جمشید جم بوده و در تواریخ قدیم هشتصد سال عمر او را نوشته اند و اصل اسم او تهم مرز بوده؛ یعنی پهلوان زمین چنانکه کیومرز؛ یعنی بزرگ زمین چه در پارسی «ثاء» مثلثه نبود. شیث و کیومرث و تهمورث و اغریرث معرب شده اند و با «زاء» یا «سین» بوده اند و «زاء» و «سین» در پارسی با یکدیگر تبدیل یابند چنانکه ایاز و ایاس و امثال آن و معنی تهم مذکور شد که به معنی... دلیر و شجاع است. (انجمن آرا) (آنندراج). نام پادشاه سیوم از سلسلهء پیشدادیان ملقب به دیوبند. (ناظم الاطباء). در اوستا «تخمواوروپه»(1) جزء اول به معنی تهم و دلیر و پهلوان و معنی جزء دوم به تحقیق معلوم نیست و اوروپی(2) جداگانه در اوستا آمده به معنی یک قسم سگ. (حاشیهء برهان چ معین). تهمورث. تهمورت. طهمورث. تهمورف. رجوع به فرهنگ ایران باستان و مزدیسنا و خرده اوستا و داستانهای قدیم ایران و تهم و تهمتن شود.
(1) - taxmo urupa.
(2) - urupi.

تهمة.

[تُ هَ مَ / تُ مَ] (ع اِ) (از «وه م») بدگمانی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). اسم است از اتهام. ج، تهمات و تهم. (از اقرب الموارد). رجوع به تهمت شود.

تهمة.

[تَ هَ مَ] (ع اِ) بدبوئی گوشت. یقال: فی اللحم تهمة. || زمین که از آن به سی دریا فرودآیند. تهم مثله کانهما مصدران من تهامة لاَن التهائم متصوبة الی البحر. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تهمة.

[تَ مَ] (ع اِ) لغتی است در تهامة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

ته میدانی.

[تَ هِ مَ / مِ] (ص نسبی) مردم بی سروپا و خانه بدوش. (غیاث اللغات). جمعی هستند از لوطیان و بی سروپایان که در ته میدان گاه در یک گوشه افتاده می باشند. (بهار عجم از آنندراج) (از غیاث اللغات) :
سینه چاکان سر کوچه و بازار توایم
ته میدانی نعمت خور دیدار توایم.
میرنجات (از آنندراج).

تهمیشه.

[تَ شِ] (اِخ) نام پشته ای است در دارالمرز نزدیک به بیشهء نارون. (برهان) (از آنندراج). نام جنگلی. (ناظم الاطباء). ظاهراً تمیشه. رجوع به فهرست سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو شود. (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به تمیشه و تهیشه شود.

ته میکده.

[تَ هِ مَ / مِ کَ دَ / دِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) ته میخانه. به معنی میکده و زمین میخانه و این اصطلاح اهل زبان است. (بهار عجم) (آنندراج). اندرون میکده. داخل میکده :
سر رازی که بد از صومعه داران محجوب
در ته میکده مستان به ملا بگشایند.
حضرت شیخ (از آنندراج).

تهمیم.

[تَ] (ع اِ) باران سست. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تهمین.

[تَ] (ع مص) در همیان نهادن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) (از اقرب الموارد). و هو مبنی ء من الهمیان علی التوهم. (اقرب الموارد).

تهمینه.

[تَ نَ / نِ] (اِخ) نام دختر پادشاه سمنگان بوده که رستم او را جفت خود گرفته و سهراب پسر رستم از او بوجود آمده. (انجمن آرا) (آنندراج) (ناظم الاطباء). دختر شاه سمنگان و زن رستم و مادر سهراب. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
چنین داد پاسخ که تهمینه ام
تو گوئی که از غم به دو نیمه ام.فردوسی.
چو تهمینه از کار رستم شنید
جز او در جهان جفت خود کس ندید
بیاراست خود را چو خرم بهار
در آمد بدان خانهء زرنگار.
فردوسی (از انجمن آرا).

تهن.

[تَ هَ] (ع مص) بخواب رفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به مادهء بعد شود.

تهن.

[تَ هِ] (ع ص) نعت است از تهن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). خوابیده و بخواب رفته. (ناظم الاطباء).

تهنال.

[تَ] (اِ) لغت فارسی است. در اردوی هندی مستعمل، آهن و جز آن که در اسفل نیام کارد و شمشیر باشد به عربی آن را نَعل ... گویند. (نفائس، از آنندراج). زینت و آرایش که در ته غلاف باشد. (ناظم الاطباء).

تهنئة.

[تَ نِ ءَ] (ع مص) تهنیة. تهنی ء. رجوع به تهنیة و تهنی ء و تهنیت شود.

تهنبس.

[تَ هَمْ بُ] (ع مص) خبر جستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تهنج.

[تَ هَنْ نُ] (ع مص) جنبش نمودن شتربچه و جان یافتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تهندس.

[تَ هَ دُ] (ع مص جعلی) از هندسه معرب اندازهء فارسی. اندازه گیری بنا و زمین و جز اینها : این بنده مترجم، روز تهندس این بنیاد بدیع و طرح نهاد این عمارت رفیع در خدمت این کافی الکفاة حاضر بود. (ترجمهء محاسن اصفهان). سارویه در... تهندس و تشیید اساس... بنیاد کتب خانه... ارزانی داشت. (ترجمهء محاسن اصفهان ص 15).
تهندم.
[تَ هَ دُ] (ع مص جعلی) از هندم معرب اندام فارسی، تظریف و استوار کردن چیزی را : و لم یذکر فی الحکایة سعتها و هل کانت قطعةً واحدةً او قطاعاً تهندم وقت نصبها [ نهبُ قبة البلور ] . (الجماهر بیرونی). سارویه در تهندم و تهندس و تشیید اساس و استواری بنیاد کتب خانه افراط انفاق و وفور خرج ارزانی داشت. (ترجمهء محاسن اصفهان ص 15).

ته نشان.

[تَهْ نِ] (ن مف مرکب) قبضهء شمشیر و کارد و جز آن که مرصع باشد و یا تارهای طلا و نقره در آن کوفته باشند. (ناظم الاطباء). آن است که اول بر قبضهء شمشیر و امثال آن کنده کنند و بعد از آن طلا یا جواهر بر او نشانند... . (آنندراج). آنچه قبضه های تیغ و غیره تارهای کنده طلا در آن کوفته می نشانند بطوری که نقوش گلها پدید آید. (غیاث اللغات) :
شدم اشرف گرفتار گل اندامی که از خونم
غلاف خنجر نازش جواهر ته نشان باشد.
محمد سعید اشرف (آنندراج).
خون شد فسرده در دل اندوه پیشه ام
شد ته نشان ز ریزهء یاقوت شیشه ام.
علی رضا شوشانی (از آنندراج).

ته نشست.

[تَهْ نِ شَ] (مص مرخم مرکب)فرهنگستان ایران این کلمه را معادل رسوب پذیرفته است. رجوع به واژه های نو فرهنگستان ایران شود. رسوب مواد موجود در آبها. (فرهنگ فارسی معین). || (اِ مرکب) ماده ای که در آب رودها و مردابها و دریاچه ها و دریاها راسب میشود. || طبقه ای از زمین که نتیجهء رسوب مواد محلول یا مخلوط در آب دریاها و رودهاست. || آنچه ته نشین شود. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به مادهء بعد شود.

ته نشستن.

[تَهْ نِ شَ تَ] (مص مرکب)ته نشین شدن. در ته ظرف جای گرفتن مواد. رسوب. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به ته نشست شود.

ته نشسته.

[تَهْ نِ شَ تَ / تِ] (ن مف مرکب) فرهنگستان ایران این کلمه را معادل رسوبی پذیرفته است. رجوع به واژه های نو فرهنگستان ایران شود. راسب شده. رسوب یافته. ته نشین شده. بصورت رسوب درآمده. (فرهنگ فارسی معین). || زمینها و سنگهایی که نتیجهء رسوب مواد محلول یا معلق آب دریاهاست. سنگها و طبقاتی از زمین که در نتیجهء رسوب مواد موجود در آب دریا و رودخانه ها بوجود آمده اند. رسوبی. (فرهنگ فارسی معین).

ته نشین.

[تَهْ نِ] (نف مرکب، اِ مرکب) آنچه به تک نشیند از درد و جز آن. (آنندراج). آنچه زیر آب رود و ته ظرف جای گیرد. ته نشسته. (فرهنگ فارسی معین) :
ز جوش باده درد ته نشین بالانشین گردد
ز موج خنده ترسم خط برون آید از آن لبها.
ناظر علی (از آنندراج).
|| مواد دارویی که بر اثر عدم انحلال در حلاّل یا در نتیجهء ترکیبهای شیمیایی راسب شوند. || درد. راسب. (فرهنگ فارسی معین). رسوب و درد. (ناظم الاطباء). دردی. لرت. لرد. رسوب.

ته نشین شدن.

[تَهْ نِ شُ دَ] (مص مرکب) راسب شدن و درد گشتن. (ناظم الاطباء). ته نشستن. (فرهنگ فارسی معین).

ته نشین کردن.

[تَهْ نِ کَ دَ] (مص مرکب) راسب کردن و درد نمودن. (ناظم الاطباء). ترسیب. ارساب. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

ته نما.

[تَهْ نُ / نِ / نَ] (نف مرکب) چیزی که هرچه ته خود داشته باشد بنماید. (آنندراج). هر چیز صافی که ته آن نمایان باشد مانند جوی آب. (ناظم الاطباء) :
از خشن پوشی برون آورد فیض گلخنم
تن قبای ته نما اکنون ز خاکستر گرفت.
کلیم (از آنندراج).
این مقام از بسکه نورانی سرشک افتاده است
خاک آن مانند آب صاف باشد ته نما.
شفیع اثر (از آنندراج).

تهنؤ.

[تَ هَنْ نُءْ] (ع مص) گواریده شدن. (زوزنی). گوارنده شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): تهنأ بالطعام؛ ساغ لهُ و لذّ. (اقرب الموارد). || شادمانی نمودن: تهنأ به تهنؤاً؛ فرح. (از اقرب الموارد).

تهنی ء .

[تَ] (ع مص) مبارکباد دادن کسی را. خلاف تعزیة. تهنیة. (منتهی الارب). مبارکباد گفتن. خلاف تعزیة و لیهنک الامر گفتن کسی را. تهنئة. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به تهنیت شود.

تهنیت.

[تَ یَ] (ع مص) مبارکباد گفتن. (غیاث اللغات). تهنیة. (آنندراج). مبارکباد و خوش آمد و زندش. (ناظم الاطباء). شادباش. (فرهنگ فارسی معین)... و در بهار عجم نوشته که به لفظ گفتن و دادن و کردن و ساختن مستعمل است. (از غیاث اللغات) :نامه ها بیاوردند و بر آن واقف شدند در معنی تعزیت و تهنیت نبشته بودند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 289). رسم تهنیت و تعزیت را آنجا بسزاتر اقامت توان کردن. (تاریخ بیهقی ایضاً). چون به خانه فرودآمد همهء اولیاء و حشم و اعیان حضرت به تهنیت وی رفتند. (تاریخ بیهقی ایضاً ص 381) :
ای شاه، گل به تهنیت ملکت آمده ست
زیبد که تو کنون همه رامش بر آن کنی.
مسعودسعد.
و مثال داد مبنی بر ابواب تهنیت و کرامت. (کلیله و دمنه).
راویان را بر زبان تهنیت
مدحت شاه اخستان یاد آورید.خاقانی.
به نیاز گفت فردا پی تهنیت بیایم
به دو چشم او که جانم بشود اگر نیاید.
خاقانی.
کشته شد دیو به پای علم لشکر حاج
شاید ار تهنیت از کوی مفاجا شنوند.
خاقانی.
و در این تهنیت شعرای دهر و افاضل عصر قصائد غرا گفتند. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص236). گفت ای یار عزیز، تعزیتم گوی که نه جای تهنیت است. (گلستان).
هنوز کوس بشارت تمام نازده بود
که تهنیت ز دیار عرب رسید و عجم.
سعدی.
مبارکباد و صلم گو مکن چرخ
که عید ماتمی را تهنیت نیست.کلیم.
- تهنیت عید؛ مبارکباد عید. (ناظم الاطباء) :استادان در صفت مجلس و صفت شراب و تهنیت عید و مدح پادشاهان سخن بسیار گفته بودند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 276).
-تهنیت ورود؛ مبارکباد کسی که از سفر آمده باشد. (ناظم الاطباء).
رجوع به ترکیبهای تهنیت شود. || بگوارانیدن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). گوارد کردن. (غیاث اللغات). || هنیئاً گفتن. گوارا باد گفتن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). به همهء معانی رجوع به تهنی ء و تهنیة شود.

تهنیت دادن.

[تَ یَ دَ] (مص مرکب)تهنیت گفتن. مبارکباد گفتن :
صائبا چون دهمت تهنیت نوروزی
کز تو نوروز کند کسب جهان افروزی.
صائب (از آنندراج).
تهنیت فتح چون دهم که گرفتی
قلعهء بهمان کس و حصار فلان را.
والهء هروی (ایضاً).
رجوع به تهنیت و دیگر ترکیبهای آن شود.

تهنیت ساختن.

[تَ یَ تَ] (مص مرکب)تهنیت گفتن. مبارکباد گفتن. مراسم تهنیت برپای داشتن :
بزرگان بر او تهنیت ساختند
به آن سربزرگی سر افراختند.
نظامی (از آنندراج).
رجوع به تهنیت و دیگر ترکیبهای آن شود.
تهنیت کردن.
[تَ یَ کَ دَ] (مص مرکب)تهنیت دادن. تهنیت گفتن. مبارکباد گفتن و خوش آمدی گفتن. (ناظم الاطباء) : برپای خاست و تهنیت کرد و دیناری و دستارچه ای بادهء پیروزه نگین سخت بزرگ بر انگشتری نشانده بدست خواجه احمد حسن داد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 151). حسنک از نشابور برفت و کوکبهء بزرگ با وی از قضاة و فقها و بزرگان و اعیان تا امیر را تهنیت کنند. (تاریخ بیهقی ایضاً ص 207). مقدمان می آمدند و تهنیت فتح می کردند. (تاریخ بیهقی ایضاً ص 588).
همه فریشتگان تهنیت کنند ترا
همی به عهد و لوای خلیفهء بغداد.
مسعودسعد.
رسد ز هر سپهی هر دو هفته ای فتحی
که تهنیت کند آن را خلیفهء بغداد.
مسعودسعد.
تهنیت کرده ترا میران به صد جشن چنین
شاعران گفته به هر جشنی ترا مدح و ثنا.
امیر معزی (از آنندراج).
او را بر وراثت ملک خراسان تهنیت کرد و در شعب هوی و سلک ولاء او قدم گذارد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص 276). رجوع به تهنیت و دیگر ترکیبهای آن شود.

تهنیت گر.

[تَ یَ گَ] (ص مرکب)مبارکبادگوی :
همه مردمانش که حاضر بدند
که و مه همه تهنیت گر شدند.
شمسی (یوسف و زلیخا).
رجوع به تهنیت و دیگر ترکیبهای آن شود.

تهنیت گفتن.

[تَ یَ گُ تَ] (مص مرکب)مبارکباد گفتن و خوش آمدی گفتن. تهنیت کردن. تهنیت دادن. (ناظم الاطباء) : خرچنگ تهنیت حیات باقی ایشان [ ماهیان ] بگفت. (کلیله و دمنه).
دیهیم و تخت، تهنیت تختگاه گفت
آمد به حکم شه چو به دارالقرار تخت.
ملاطغرا (از آنندراج).
رجوع به تهنیت و دیگر ترکیبهای آن شود.

تهنیت گویان.

[تَ یَ] (ق مرکب) در حال مبارکباد گفتن :
که پندارم نگار سروبالا
در این دم تهنیت گویان درآید.سعدی.
رجوع به تهنیت و دیگر ترکیبهای آن شود.

تهنیت نامه.

[تَ یَ مَ / مِ] (اِ مرکب) خلاف تعزیت نامه. (آنندراج). نامه ای که به کسی در تهنیت و مبارکباد می نویسند. (ناظم الاطباء). رجوع به تهنیت و دیگر ترکیبهای آن شود.

تهنید.

[تَ] (ع مص) دروغ گفتن. || درنگ نمودن: ماهند تهنیداً؛ دروغ نگفت یا درنگ ننمود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || دل کسی ببردن. (تاج المصادر بیهقی). به عشق خود مبتلا کردن زن، کسی را از نرمی و ملاطفت. (آنندراج) (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). || کوتاهی کردن در کار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تقصیر کردن در کاری. (آنندراج). || همچو جغد بانگ کردن. (منتهی الارب) (آنندراج). بانگ کردن مانند جغد. (ناظم الاطباء). || زشت گفتن و دشنام دادن. || برداشت کردن دشنام را. || بند کردن زبان را از دشنام دشنام دهنده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || شمشیر زدن از آهن هندی. (تاج المصادر بیهقی). || تیز کردن شمشیر را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || (اِمص) نرمی و ملاطفت. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب).

تهنیف.

[تَ] (ع مص) شتابی کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تهنیة.

[تَ یَ] (ع مص) بگوارانیدن. (تاج المصادر بیهقی). مبارکباد دادن خلاف تعزیة. (منتهی الارب). مبارکباد گفتن خلاف تعزیت و با لفظ گفتن و دادن و کردن مستعمل. (آنندراج). رجوع به تهنی ء و تهنیت شود. || لیهنک الامر گفتن کسی را. (منتهی الارب). رجوع به تهنی ء شود.

تهو.

[تُ] (اِ) به معنی تفو است که آب دهن و آب دهن انداختن باشد. (برهان) (از انجمن آرا) (از آنندراج). انداختن آب دهن باشد و آن را تفو نیز گویند. (فرهنگ جهانگیری). آب دهن که تفو نیز گویند. (فرهنگ رشیدی). تفو و تف و آب دهن و ته. (ناظم الاطباء). تس. (شرفنامهء منیری) :
تهو باد بر چرخ گردون تهو
که با کینه جفت است و با مهر طاق
به عیسی مریم خری میدهد
به کون خران میدهد صد براق.
انوری (از شرفنامهء منیری).

تهو.

[تِ] (اِ) مخفف تیهو است و آن پرنده ای است شبیه به کبک، لیکن کوچکتر است از کبک. (برهان) (از آنندراج). جانوری است که گوشتش لذیذ باشد و آن را تیهو نیز گویند. (فرهنگ جهانگیری). تیهو. (فرهنگ رشیدی) (ناظم الاطباء) (شرفنامهء منیری). مخفف تیهو است و آن مرغی است معروف و گوشت آن به صفت لذت موصوف و تیهوج معرب آن است. تهاهیج جمع عربی آن است. (انجمن آرا) (از آنندراج).

تهو.

[تَهْوْ] (ع مص) غافل شدن. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب).

تهواء .

[تِ] (ع اِ) پاره ای از شب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). یقال: مضی تهواء من اللیل و کذلک تهواء من اللیل. (ناظم الاطباء) (آنندراج).

تهواد.

[تَ] (ع مص) تهوید. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به تهوید شود. || آهستگی کردن در سیر و در سخن. || نرم رفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به تهوید شود.

تهواش.

[تَ] (ع اِ) عدد بسیار. ج، تهاوش. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

ته و بالا.

[تَ هُ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) به معنی زیروزبر باشد که تحت و فوق است. (برهان) (از انجمن آرا) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). || کنایه از اضطراب و بیقراری هم هست. || حصول مطلب دو پسر امرد باشد مریکدیگر را. (برهان) (ناظم الاطباء). کنایه از حصول مراد دو امرد از یکدیگر که به عربی معاوضه و مبادله گویند. (انجمن آرا) (آنندراج).

ته و تو.

[تَ هُ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) تَه تو. ژرفای چیزی. عمق موضوعی. جزئیات امری.
- ته وتوی کاری یا امری یا چیزی یا مطلبی -را درآوردن؛ به همهء جزئیات آن پی بردن. به تمام آن آگاهی یافتن با فحص و کنجکاوی. نیک از جزئیات امری آگاه شدن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || باقیماندهء کمی از چیزی بسیار. (یادداشت ایضاً). رجوع به ته وتو شود.

تهود.

[تَ هَوْ وُ] (ع مص) آهستگی نمودن در سخن. || یهود شدن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || پیوستگی جستن به رحم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). پیوستگی جستن به رحم یا به حرمت. (از اقرب الموارد). || توبه کردن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). توبه کردن و بازگشتن به حق. (از اقرب الموارد). || کار نیکو نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). عمل نیک کردن. (آنندراج).

تهور.

[تَ هَوْ وُ] (ع مص) فرودریدن بنا. تهیر. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). منهدم شدن و فروریختن بنا. (فرهنگ فارسی معین). || فرا گرفتن تب قوم را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || گذشتن شب یا بیشتر از آن. || گذشتن بیشتر زمستان. || شکستن سرما. || افتادن در چیزی به بی باکی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). بی باکی کردن. بی پروائی کردن. (فرهنگ فارسی معین). || (اِمص) بی باکی. بی پروائی. گستاخی. ج، تهورات. (فرهنگ فارسی معین). مردانگی و به قول حکما افراط قوت غضبی و آن مذموم است. (آنندراج). طرف افراط شجاعت است و از جملهء اجناس رذائل و آن اقدام است بر آنچه پسندیده نباشد. (نفائس الفنون). آن هیئتی است حاصل از قوهء غضبیه و دست زدن به اعمالی است که نباید بدان اقدام کرد. (از تعریفات جرجانی) (از بحر الجواهر). دلیری. گستاخی. بی پروائی. جسارت. بی باکی. بادساری. شوخ روئی. شوخ چشمی. شوخی. شوخی اندر حرب. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). بی پروائی و گستاخی و بی باکی و تندی و زبردستی و رشادت و دلیری و جلادت. (ناظم الاطباء) :
چنان بسازد با حزم تو تهور تو
چنانکه رامش را طبع مردم میخوار.
ابوحنیفهء اسکافی (از تاریخ بیهقی).
و تا اینجاست، نشنوم که از وی تهوری و بی طاعتیی که اندک دل بدان مشغول باید داشت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 222). در شب کس فرستاده بود نزدیک کدخدای علی تکین محمودبیک و پیغام داده و نموده و گفته که اصل تهوّر و تعدی از شما بود. (تاریخ بیهقی ایضاً ص 354).
در تهور کسی فلاح ندید
روی آرامش و صلاح ندید
متهور تباه دارد ملک
وز تهور سیاه دارد ملک.سنائی.
زن گفت ای ظالم متهور... بنگر تا فضل ایزد... بینی در مقابلهء جور و تهور خویش. (کلیله و دمنه). تهور و تجبر او (شیر) می شناختم. (کلیله و دمنه). و در تهور چون سیل که از نشیب و فراز پرهیزد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران 23). سواران را به گفتن او تهور زیاده شد. (گلستان).
برانگیختم گرد هیجا چو دود
چو دولت نباشد تهور چه سود.
سعدی (بوستان).
دلاور که باری تهور نمود
بباید به مقدارش اندر فزود.
سعدی (بوستان).
رجوع به ترکیبهای این کلمه شود.

تهورانه.

[تَ هَوْ وُ نَ / نِ] (ص نسبی، ق مرکب) بطور تهور و بی باکی و رشادت. (ناظم الاطباء).

تهور داشتن.

[تَ هَوْ وُ تَ] (مص مرکب)بی باک بودن و مردانگی و رشادت داشتن. (ناظم الاطباء). رجوع به تهور و دیگر ترکیبهای آن شود.

تهور رفتن.

[تَ هَوْ وُ رَ تَ] (مص مرکب)سرزدن اعمال بی باکانه و متهورانه از کسی : از این مرد (اریارق) آنجا تعدی و تهوری رفت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 222). استادم بونصر را بخواندند تا آنچه از اریارق رفته بود از تهور و تعدی ها... بازنمود. (تاریخ بیهقی ایضاً ص 229). اندیشید که باید تهوری رود. (تاریخ بیهقی ایضاً ص 472). رجوع به تهور و دیگر ترکیبهای آن شود.

تهورز.

[تَ هَ رُ] (ع مص) (از: «ه رز») مردن و هلاک شدن. (منتهی الارب). ظاهراً مصحف تهروز(1) است. رجوع به تهروز شود.
(1) - در تاج العروس ج 4 و اقرب الموارد ج 2 در ذیل «هرز» تهروز به این معنی آمده و تهورز نیامده است.

تهور کردن.

[تَ هَوْ وُ کَ دَ] (مص مرکب)بی باکی کردن و خود را در مهلکه انداختن و رشادت نمودن. (ناظم الاطباء) :
بلی گفت دزدان تهور کنند
به بازوی مردم شکم پر کنند.
سعدی (بوستان).
مقابلت نکند با حجر، به پیشانی
مگر کسی که تهور کند به نادانی.سعدی.
|| گستاخی کردن. بی پروائی کردن. شوخ چشمی کردن. بی باکی کردن : در منازعتی که می رفت میان بختیار و عضدالدوله، بی ادبیها و تعدی ها و تهورها کرد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 191). رجوع به تهور و دیگر ترکیبهای آن شود.

تهوش.

[تَ هَوْ وُ] (ع مص) آمیخته شدن. || انبوهی کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تهوع.

[تَ هَوْ وُ] (ع مص) قی کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). به ستم قی کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). به تکلف قی کردن. (از اقرب الموارد). به شدت قی کردن. (غیاث اللغات) (آنندراج). بهم خوردن (دل، معده، انقلاب معده). قی کردن. استفراغ کردن. (فرهنگ فارسی معین). || (اِ) دل بهم خوردگی و حالت قی. (ناظم الاطباء). منش گردا. قی. شکوفه. هراش. منش گشتن. دل شورا (در خراسان مستعمل است). (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). منش گردا. استفراغ. ج، تهوعات. (فرهنگ فارسی معین). در کفایه حرکتی بود که از معده حادث شود برای دفع چیزی که در او باشد بی آنکه چیزی دفع شود. (غیاث اللغات) (آنندراج) (از بحر الجواهر).

تهوک.

[تَ هَوْ وُ] (ع مص) به بی باکی در چیزی افتادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || سرگشته شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). متحیر شد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). متحیر شدن، مرادف تهور است. (آنندراج). تحیر و تهور. (اقرب الموارد). رجوع به تهور و تحیر شود.

تهول.

[تَ هَوْ وُ] (ع مص) چشم زخم رسانیدن خواستن بر مال کسی. || ترسانیدن شتر را بدانچه خود را در صورت گرگ نمائی به وی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || به شگفت آوردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || هائل شدن مرد. (از اقرب الموارد). رجوع به هائل شود.

تهوم.

[تَ هَوْ وُ] (ع مص) سر فرودافکندن و جنبانیدن از خواب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به تهویم شود.

تهویت.

[تَ] (ع مص) بانگ کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تهوید.

[تَ] (ع مص) یهود گردانیدن. (از منتهی الارب) (از زوزنی) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || باهم جواب گفتن جن. || آواز به گلو گردانیدن به نرمی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || نیکو کردن آواز. || سرود گفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || مشغول شدن به سماع سرود. || سست کردن شراب کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): و صهباء تنسینی الشراب المهودا. (اقرب الموارد). || نرم بانگ کردن. || آهستگی کردن در سیر و سخن. || نرم رفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). الحدیث: اسرعوا لمشی فی الجنازه و لاتهودوا کماتهود الیهود و النصاری. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || بخواب شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || گوشت کوهان خوردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تهویر.

[تَ] (ع مص) بر زمین زدن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). افگندن دیوار و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تهویز.

[تَ] (ع مص) مردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تهویس.

[تَ] (ع مص) مهوّس گردانیدن. (تاج المصادر بیهقی). سخت هوسناک گردانیدن. (آنندراج) (از اقرب الموارد).

تهویش.

[تَ] (ع مص) درآمیختن مردم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || درآمیختن سخن و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || فتنه و اختلاف افتادن میان قوم: هوّش بینهم؛ افسد و منه قیل: هذا یهوش القواعد؛ ای یخلطها. (از اقرب الموارد از لسان العرب). || گرد و خاک آوردن باد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و قول الراجز: قد هوشت بطونها و احقوقفت؛ ای اضطربت من الهزال. (اقرب الموارد).

تهویع.

[تَ] (ع مص) به قی آوردن. (تاج المصادر بیهقی). به قی کردن آوردن. (زوزنی از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). به قی آوردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). یقال: فی التهویل لاهو عنه ما اکله. (اقرب الموارد).

تهویک.

[تَ] (ع مص) چاه کندن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). حفر کردن. (از اقرب الموارد). رجوع به تهییک شود. || به حماقت نسبت کردن کسی را. (از اقرب الموارد).

تهویل.

[تَ] (ع مص) ترسانیدن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). کسی را بترسانیدن. (زوزنی از یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : به خراسان هیچ دل مشغول نیست و این از بهر تهویل نبشتم تا مخالفان آن دیار ترسند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 474). || سوگند وارد آوردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). سوگند دادن به آتش تهویل. رجوع به هوله شود. || خویشتن آراستن زن. (تاج المصادر بیهقی). خود را به لباس و پیرایه آراستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). یقال: هولت المرأة بحلیها و ثیابها. (اقرب الموارد). || زشت گردانیدن کار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || هائل قراردادن امری. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). || (اِ) آتشی که بدان سوگند خوردندی در جاهلیت. (منتهی الارب) (آنندراج). || و نیز واحد تهاویل؛ یعنی کارهای ترساننده. || رنگهای گوناگون. || آرایش نگارها و تصویرها و پیرایه ها. (منتهی الارب) (آنندراج). به همهء معانی رجوع به تهاویل شود.

تهویم.

[تَ] (ع مص) غنودن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). سر فرودافکندن و جنبانیدن از خواب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تهوم. (اقرب الموارد). پینکی. پینکی رفتن. چرت زدن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به تهوم شود.

تهوین.

[تَ] (ع مص) آسان کردن. (تاج المصادر بیهقی) (مجمل اللغة). آسان و سبک کردن بر کسی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از صراح اللغة) (از اقرب الموارد). یقال: هون علیک؛ ای خفف و لاتبال. (اقرب الموارد). || سبک داشتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || حقیر و هیچ شمردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تهویه.

[تَ یَ / یِ] (ع مص) تهویة. هوا دادن. عوض کردن هوای اطاق و محوطه. (فرهنگ فارسی معین).
- دستگاه تهویه؛ دستگاهی که برای ایجاد هوای مطبوع در سالنها و اماکن عمومی نصب کنند. (فرهنگ فارسی معین).

تهی.

[تَ / تِ / تُ] (ص) به معنی خالی... که در مقابل پر است. (برهان) (از انجمن آرا) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از فرهنگ رشیدی). پهلوی توهیک، تیهیک، تهک، تی. خالی، مقابل پر. (فرهنگ فارسی معین). پهلوی «توهیک»(1) و «تیهیک»(2)... از پارسی باستان «توثیه که»(3) از «توسیه»(4) «توسیه»(5)هندی باستانی «توچ چیه»(6) اوستا «تئوش»(7)... طبری «تیسا»(8) (خالی) هرن، تهی(9) را ذیل کلمهء «ته»(10) آورده. (حاشیهء برهان چ معین) :
خم و خنبه پر، از انده دل تهی
زعفران و نرگس و بید و بهی.رودکی.
همه کبر و لافی بدست تهی
به نان کسان زنده ای سال و ماه.معروفی.
بدو گفت اگر گنج باشد تهی
چه باید مرا تخت شاهنشهی.فردوسی.
به رومی تو اکنون و، ایران تهی است
همه مرز بی ارز و بی فرهی است.فردوسی.
نه جائی تهی گفتن از وی رواست
نه دیدار کردن توان کو کجاست.اسدی.
نبینی ز خواهنده و میهمان
تهی بارگاه ورا یک زمان.اسدی.
به من تاج و تخت شهی چون دهی
که هست از تو خود تخت شاهی تهی.
اسدی.
چو نیاموختی چه دانی گفت
چیز برناید از تهی زنبیل.ناصرخسرو.
از آن تهی تر دستی مدان که پر نشود
مگر بدآنکه کند دست یار خویش تهی.
ناصرخسرو.
چو هر دو تهی می برآیند از آب
چه عیب آورد مرسبد را سبد.
ناصرخسرو (دیوان ص 112).
دارم از چرخ تهی دو گله چندانکه مپرس
دو جهان پر شود ار یک گله سر بازکنم.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص 543)
چرخ قرابهء تهی است پارهء خاک در میان
پری آن قرابه ده جرعه برای صبحدم.
خاقانی.
هر شبانگه پر و هر صبح تهی است
خوان چنین باشد این خوان چکنم.خاقانی.
شاه مائیم و دیگران رهیند
ما پریم آن دگر کسان تهیند.نظامی.
وامداران تو باشند همه شهر درست
نیست گیتی تهی از وامده و وامگذار.
سوزنی.
مشت بر هم می زدند از ابلهی
پر بدند از جهل و از دانش تهی.مولوی.
ترک کن این جبر را که بس تهی(11) است
تا بدانی سرّ سرّ جبر چیست.مولوی.
چه مردی کند در صف کارزار
که دستش تهی باشد و کار، زار.سعدی.
تهی از حکمتی بعلت آن
که پری از طعام تا بینی.سعدی (گلستان).
ز دعوی پری زآن تهی می روی
تهی آی تا پرمعانی روی.سعدی.
ای از تو مرا گوش پر و دیده تهی
خوش آنکه ز گوش، پای در دیده نهی
تو مردم دیده ای نه آویزهء گوش
از گوش به دیده آی کز دیده بهی.
؟ (از انجمن آرا).
صحبت جاهلان چو دیگ تهی است
کز درون خالی و برون سیهی است.
؟ (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
- پای تهی؛ پای بی کفش. پای برهنه. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به تهی پای شود.
- خانهء تهی؛ بی کاخال. خالی از مردم یا کاخال. (یادداشت ایضاً).
- دست تهی؛ فقیر. بی چیز. بی مال. (یادداشت ایضاً). رجوع به تهیدست شود.
- شکمی تهی؛ که طعام در وی نبود. (یادداشت ایضاً).
- مغز تهی؛ بی خرد. بی فهم. (یادداشت ایضاً).
- میان تهی؛ مجوف و میان خالی. (ناظم الاطباء). مجوف. اجوف. کاواک. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : نادان چون طبل غازی بلندآواز و میان تهی. (گلستان).
- نان تهی؛ نان بی نانخورش و نان تنها. (ناظم الاطباء). بی نانخورش. عفار. قفار :
شکم من بر آن دو(12) نان تهیش
راست چون فعل ملح و کانیروست(13).
(از حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی از یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
گنده پیری گفت کش خردی بریخت
خود مرا نان تهی بود آرزو.
ناصرخسرو (از یادداشت ایضاً).
نان تهی نه و همه آفاق نام من
گنج روان نه همه آفاق گم گم است.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص 843).
|| خالی. عاری. عریان. بی برگ و بار :
چو کاسموی گیاهان او برهنه ز برگ
چو شاخ بید(14) درختان او تهی از بار.
فرخی.
کوش تا وام جمله بازدهی
تا تو مانی و یک ستور تهی.نظامی.
شاه حالی بدو سپرد کنیز
نه تهی، بلکه با فراوان چیز.نظامی.
گرگ و شیر و خرس داند عشق چیست
کم ز سگ باشد که از عشق او تهی است.
مولوی.
کوه بیچاره چه داند گفت چیست
زآنکه بیچاره ز گفتن ها تهی است.مولوی.
|| مجرد. ساده :
در معنی بوسهء تهی هم
گفتم دو سه بار برنیامد.خاقانی.
|| بی ارزش :
چند حدیث فلک و یاد او
خاک تهی بر سر پرباد او.نظامی.
عاجزی در دین و زهر خویشتن
خیز زین زهر تهی بیزار شو.عطار.
|| خلاء. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :گروهی از پیشینیان زآن سوی (هشتم فلک) تهی نهادند بی کرانه. و گروهی جسم نهادند آرمیده بی کرانه . و نزدیک ارسطوطالیس، بیرون از عالم نه جسم است و نه تهی. (التفهیم یادداشت ایضاً).
(1) - tuhik.
(2) - tihik.
(3) - tuthiya-ka.
(4) - tusaya.
(5) - tussya.
(6) - tucch(i)ya.
(7) - taosh.
(8) - tisa.
(9) - tohi.
(10) - tih. (11) - به معنی چهارم (بی ارزش) هم ایهام دارد.
(12) - ن ل: براند.
(13) - ن ل: کانیرو.
(14) - ن ل: شاخ گاو. شاخ رنگ.

تهی.

[تِ] (ع اِ اشاره) مؤنث ذا؛ یعنی اسم اشاره ای که بدان به زن اشاره کنند. (ناظم الاطباء).

تهی آخر.

[تَ / تِ / تُ خُ] (ص مرکب)مبتلای قحطی آب و دانه. مقابل چرب آخر. (آنندراج). گذاشته شده بی آب و دانه. (ناظم الاطباء) :
گاودوشای هنر بسکه تهی آخر ماند
خشک پستان شده زآنسان که ندارد نم شیر.
شفائی (از آنندراج).

تهی آغوش.

[تَ / تِ / تُ] (ص مرکب)خالی بودن آغوش از معشوق. (آنندراج). محروم از معشوقی که در آغوش گیرد. (ناظم الاطباء). تنها. بی کس. بی یار :
بر تهی آغوشی خود آه حسرت می کشم
هرکجا بینم کشد شمعی به بر پروانه را.
صائب (از آنندراج).

تهیات.

[تَ هی یا] (ع اِ) جِ تهیة. (ناظم الاطباء). رجوع به تهیة شود.

تهیأ.

[تَ هَیْ یُءْ] (ع مص) ساخته شدن. آماده شدن. آمادگی. استعداد. ساختگی. (از یادداشتهای بخط مرحوم دهخدا). رجوع به تهیؤ شود.

تهیئة.

[تَ ءَ] (ع مص) ساختن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). راست و نیکو کردن کار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به تهیة شود.

تهیئی.

[تُ] (حامص) کاواکی. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). خلاف پری : بباید دانست که باد یا اندر تهیئی اندامی تولد کند چون معده... و یا اندر میان طبقه ها و لیفهای اندامی. (ذخیرهء خوارزمشاهی از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). علامت وی آن است که صرع وقت سبکی و تهیئی معده افتد. (ذخیرهء خوارزمشاهی از یادداشت ایضاً). دارو که مقصود از آن کشتن و اسهال کردن کرمان بود، بر تهیئی شکم و گرسنگی باید خورد و اولیتر آن بود که اول دو روز شیر تازه خورد و بدان قناعت کند. (ذخیرهء خوارزمشاهی از یادداشت ایضاً). رجوع به تهی و دیگر ترکیبهای آن شود.

تهیب.

[تَ هَیْ یُ] (ع مص) ترسیدن. (تاج المصادر بیهقی). همدیگر ترسیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || ترسانیدن. (از اقرب الموارد): تهیبنی زید؛ ای اخافنی. (اقرب الموارد). || شکوه داشتن. (زوزنی از یادداشت بخط مرحوم دهخدا) (تاج المصادر بیهقی).

تهی پائی.

[تَ / تِ / تُ] (حامص مرکب)کنایه از برهنه پائی است. (آنندراج) :
پای سعیم شده از خار رهت پوشیده
چاره زین به نتوان کرد تهی پائی را.
کلیم (از آنندراج).
آن راه نوردم که تهی پائی خود را
پیوسته نهان از نظر آبله دارم.
صائب (از آنندراج).
رجوع به تهی و دیگر ترکیبهای آن شود.

تهی پای.

[تَ / تِ / تُ] (ص مرکب)برهنه پای و بی کفش. (ناظم الاطباء). پابرهنه. پاپتی. حافی. برهنه پای. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
وهم تهی پای(1) بسی ره نبشت
هم ز درش دست تهی بازگشت.نظامی.
تهی پای رفتن به از کفش تنگ
بلای سفر به که در خانه جنگ.سعدی.
رجوع به تهی و دیگر ترکیبهای آن شود. || جلد و شتابان. (ناظم الاطباء).
(1) - به معنی دوم هم ایهام دارد.

تهی پشت.

[تُ پُ] (ص مرکب) کنایه از پوچ و بی مغز. (آنندراج). کاواک. میان تهی :
فلک از نعرهء کوس تهی پشت
گرفته گوش مهر و مه به انگشت.
حکیم زلالی (از آنندراج).

تهیث.

[تَ هَیْ یُ] (ع مص) دادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). اعطا. (اقرب الموارد).

تهیج.

[تَ هَیْ یُ] (ع مص) برخاستن باد و گرد و آنچه بدان ماند. (تاج المصادر بیهقی). گرد برخاستن. (زوزنی). برخاستن باد و غبار و غیره. (غیاث اللغات) (آنندراج). || برانگیخته گردیدن و جنبیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) : تا اوباش و غوغا را از تهیج حرب و فتنه باز دارند. (سندبادنامه ص 202). رجوع به تهییج شود.

تهی چشم.

[تَ / تِ / تُ چَ / چِ] (ص مرکب) کنایه از نابینا و بی بصر. (آنندراج) :
چه می دانند قدر روی نیکو را تهی چشمان
نباشد جز گرانی بهره از یوسف ترازو را.
صائب (از آنندراج).
|| بخیل و حریص و آزمند و طمعکار. (ناظم الاطباء).

تهی خیز.

[تَ / تِ / تُ] (ص مرکب)کاواک. خالی :
چون دهن تیغ درم ریز باش
چون شکم کوس تهی خیز باش.نظامی.
رجوع به تهی و دیگر ترکیبهای آن شود.

تهی داشتن.

[تَ / تِ / تُ] (مص مرکب)عاری داشتن. مجرد ساختن. بی چیزی نگه داشتن :
ز هرچه زیب جهان است و هر که ز اهل جهان
مرا چو صفر تهی دار و چون الف تنها.
خاقانی.

تهی دامنی.

[تَ / تِ / تُ مَ] (حامص مرکب) محرومیت. بی نصیبی :
توئی آنکه تا من منم با منی
وزین در مبادم تهی دامنی.نظامی.

تهیدست.

[تَ / تِ / تُ دَ] (ص مرکب)همان تنگدست. (شرفنامهء منیری). کنایه از مفلس و نادار. (آنندراج). فقیر و بی پول. (ناظم الاطباء). . مفلاک. فقیر. تهی کیسه. درویش. بی چیز. آنکه از نقود هیچ ندارد. بی بضاعت. مظفوف. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
بیفزاید از خواسته هوش و رای
تهیدست را دل نباشد بجای.ابوشکور.
سوی گنج ایران دراز است راه
تهیدست و بیکار ماند سپاه.فردوسی.
شود بی درم شاه بیدادگر
تهیدست را نیست هوش و هنر.فردوسی.
همی گفت هر کو توانگر بود
تهیدست با او برابر بود.فردوسی.
گفت خواجه مردی است تهیدست چرا اینها باز نگرفت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 154).
مرد کو را نه گهر باشد نه نیز هنر
حیلت اوست خموشی چو تهیدست غنیم.
ابوحنیفه (از تاریخ بیهقی ایضاً ص 390).
زینجای چو چیپال تهیدست برون رفت
محمود که چندان بستد مال ز چیپال.
ناصرخسرو.
از غایت سخاوت، زردار او تهیدست
وز مایهء قناعت، درویش او توانگر.
شرف الدین شفروه.
نوروز چون من است تهیدست و همچو من
جان تهی کند به در بانوان نثار.خاقانی.
عقل در آن دایره سرمست ماند
عاقبت از صبر تهیدست ماند.نظامی.
که آمد تهیدستی از راه دور
نه در کیسه رونق نه در کاسه نور.نظامی.
هر کسی عذری از دروغ انگیخت
کاین تهی دست گشت و آن بگریخت.
نظامی.
من اول که اینجا رسیدم فراز
تهیدست بودم ز هر برگ و ساز.نظامی.
میم در ده، تهیدستم چه داری
که از خون جگر پالود جامم.عطار.
چه خوش گفت آن تهیدست سلحشور
که مشتی زر به از پنجاه من زور.
سعدی (گلستان).
که بازار چندانکه آکنده تر
تهیدست را دل پراکنده تر.سعدی (بوستان).
به سرو گفت کسی میوه ای نمی آری
جواب داد که آزادگان تهیدستند.سعدی.
شکرها می کنم در این ایام
که تهی دست گشته ام چو چنار.ابن یمین.
یک مدح گوی نیست تهیدست از آنکه تو
بر دست مال میدهی و مدح میخری.
مکی طولانی (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
|| خالی دست. (شرفنامهء منیری). دست خالی. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). با دست خالی. (یادداشت ایضاً). بی سلاح :
شیریست بدانگاه که شمشیر بگیرد
نی نی که تهیدست خود او شیر بگیرد.
منوچهری (از یادداشت ایضاً).
دریغ آمدم زآن همه بوستان
تهیدست رفتن بر دوستان.(بوستان).
رجوع به تهی و دیگر ترکیبهای آن شود. || بخیل و ممسک. (ناظم الاطباء).

تهیدستی.

[تَ / تِ / تُ دَ] (حامص مرکب) بی چیزی. فقر. نداری. حالت تهیدست :
دو گوش و دو پای من آهو گرفت
تهیدستی و سال نیرو گرفت.فردوسی.
تهیدستی و ایمن از درد و رنج
بسی بهتر از بیم با ناز و گنج.اسدی.
چرا امروز چیزی بازپس ننهی
چرا نندیشی از بیم تهیدستی.ناصرخسرو.
چو آید رنج باشد، چون شود رنج
تهیدستی شرف دارد بدین گنج.نظامی.
بمرد از تهیدستی آزادمرد
ز پهلوی مسکین شکم پر نکرد.
سعدی (بوستان).
مشو از زیردست خویش ایمن در تهیدستی
که خون شیشه را نوشید جام آهسته آهسته.
صائب.
رجوع به تهیدست و تهی و دیگر ترکیبهای این کلمه شود.

تهی دل.

[تَ / تِ / تُ دِ] (ص مرکب) که کینه ندارد. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تهیدن.

[تَ / تِ دَ] (مص) خالی شدن. (ناظم الاطباء). رجوع به لسان العجم شعوری ج 1 ص 302 شود.

تهی دو.

[تَ / تِ / تُ / دَ / دُو] (ص مرکب) تنبل و بیکار و هرزه گرد. (ناظم الاطباء) :
خود عالمی پر است که سلطان غلام اوست
چون من تهی دوی به وصالش کجا رسد.
خاقانی.
دل پردرد تهی دو به دوائی نرسد
خود دوا بر سر این درد مگر می نرسد.
خاقانی.

تهی دیده.

[تَ / تِ / تُ دَ / دِ] (ص مرکب) تهی چشم. (مجموعهء مترادفات). کنایه از نابینا و بی بصر. (آنندراج) :
روان از دو دیده پسندیدگان
به خاک درت چون تهی دیدگان.
خسرو (ازآنندراج).
رجوع به تهی چشم و تهی و دیگر ترکیبهای آن شود.

تهیر.

[تَ هَیْ یُ] (ع مص) ریهیده شدن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). تهور. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). فرودریدن بنا. (ناظم الاطباء). رجوع به تهور شود.

تهی رای.

[تَ / تِ / تُ] (ص مرکب)عاجز و ناتوان در تدبیر و رای. (ناظم الاطباء).

تهی رفتن.

[تَ / تِ / تُ رَ تَ] (مص مرکب) با دست خالی رفتن. (ناظم الاطباء). تهیدست رفتن. (آنندراج) :
چنان کآمدی رفت خواهی تهی
تو گنج از پی گنجبانی نهی.اسدی.
با لشکر و مالی قوی امروز ولیکن
فردا نروی جز تهی و مفلس و خالی.
ناصرخسرو.
فردا بروی تهی و بگذاری
اینجا همه مال و ملک و دهقانی.
ناصرخسرو.
تهی رفت خواهی چنانک آمدی
بماند همی مال و ملک و ثقل.
ناصرخسرو. (دیوان چ محقق مینوی ص 462)
|| سفر بیفایده و بی جهت کردن. (از فرهنگ فارسی معین). کنایه از بیراهی کردن و تنها رفتن و سفر بی منفعت کردن. (آنندراج). تنها رفتن و بی خبر رفتن و راه گم کردن. (ناظم الاطباء). رجوع به مادهء بعد و تهی و دیگر ترکیبهای آن شود.

تهی رو.

[تَ / تِ / تُ رَ / رُو] (نف مرکب)تک رو. تنهارونده. بی همراه :
بت تنهانشین ماه تهی رو
تهی از خویشتن تنها ز خسرو.نظامی.
|| گمراه و منحرف از راه. (ناظم الاطباء). || دست خالی رونده. روندهء بی چیز. مسافر فقیر و تهیدست :
نه بر مرد تهی رو هست باجی
نه از ویرانه کس خواهد خراجی.نظامی.
رجوع به تهی رفتن و تهی و دیگر ترکیبهای آن شود. || بیهوده سفرکننده. (فرهنگ فارسی معین). || آواره. دربدر. خانه بدوش. (فرهنگ فارسی ایضاً).

تهی روغنی.

[تَ / تِ / تُ رَ / رُو غَ](حامص مرکب) بی روغنی. فقدان روغن در چراغ. ته کشیدگی روغن در چراغ :
مدار از تهی روغنی دل به داغ
که ناگه ز پی برفروزد چراغ.نظامی.
رجوع به تهی و دیگر ترکیبهای آن شود.

تهی روی.

[تَ / تِ / تُ رَ / رُو] (حامص مرکب) گمراهی و ضلالت و بی راهی. || مسافرت. (ناظم الاطباء). رجوع به تهی رفتن و تهی رو و تهی و دیگر ترکیبهای آن شود.

تهی ساختن.

[تَ / تِ / تُ تَ] (مص مرکب) خالی کردن :
نافه از مشک چون تهی سازند
بوی خوش میدهد نیندازند.اوحدی.

تهی ساز کردن.

[تَ / تِ / تُ کَ دَ](مص مرکب) تهی کردن. خالی کردن :
چون قدم از گنج، تهی ساز کرد
کلبهء حلاقی خود باز کرد.
نظامی (مخزن الاسرار چ وحید ص 173).
رجوع به تهی ساختن و تهی و دیگر ترکیبهای آن شود.

تهی شدن.

[تَ / تِ / تُ شُ دَ] (مص مرکب) خلو. خالی شدن. خواء. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
ز من چون به ایشان رسید آگهی
از آواز من مغزشان شد تهی.فردوسی.
کنون تخت گشتاسب شد زو تهی
بپیچد ز دیهیم شاهنشهی.فردوسی.
سر نامداران تهی شد ز جنگ
ز تنگی نبد روزگار درنگ.فردوسی.
ترکش عمرش تهی شد، عمر رفت
از دویدن در شکار سایه تفت.مولوی.
که خزانه تهی شود و چشم طامع پر گردد. (مجالس سعدی ص 20).
فرومایگی کردم و ابلهی
که این پرنگشت و نشد آن تهی.
سعدس (بوستان).
چو عالم شدن خواهد از ما تهی
گدائی بسی به ز شاهنشهی.حافظ.
پیمانهء هر که پر شود خواهد مرد
پیمانهء من چو شد تهی می میرم.
؟ (از انجمن آرا).
|| بی نصیب شدن. عاری شدن. محروم شدن :
ز افسر سر تو از آن شد تهی
که نه مغز بودت نه رای بهی.فردوسی.
فلک ستاره فروبرد و خور ز نور تهی شد
زمانه مایه زیان کرد و خود ز سود برآمد.
خاقانی.
رجوع به تهی و دیگر ترکیبهای آن شود.

تهی شکم.

[تَ / تِ / تُ شِ کَ] (ص مرکب) خالی شکم. گرسنه. (ناظم الاطباء). طلنفح، گرسنه و تهی شکم. (منتهی الارب از یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
کوس تهی شکم را بود آرزوی آن نان
یا قوم اطعمونی، آوازش آمد از بر.خاقانی.
رجوع به مادهء بعد شود.

تهی شکمی.

[تَ / تِ / تُ شِ کَ](حامص مرکب) کاواکی معده. گرسنگی. نداری :
وامداری نه کز تهی شکمی
دز روئین بود ز بی درمی.نظامی.
رجوع به تهی و دیگر ترکیبهای آن شود.

تهیشه.

[تَ شَ / شِ] (اِخ) نام شهری است که فریدون پیوسته و دائم در آنجا می بود. (برهان). نام شهری که فریدون در آن می بود و ظاهراً همان تمیشه است... (فرهنگ جهانگیری). در فرهنگ و برهان آمده که نام شهری است که فریدون فرخ در آن می بود و آن را تمیشه نیز می گفته اند نزدیک بوده به بیشهء نارون. فقیر گوید: این تمیشه است... و آن در تبرستان معروف است و بیشه را نیز تبدیل میشه گویند... (انجمن آرا) (آنندراج). نام شهر پایتخت فریدون. (ناظم الاطباء).

تهی شهر.

[تُ شَ] (اِخ) دهی از دهستان کوهبنان بخش راور است که در شهرستان کرمان واقع است و 300 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

تهیض.

[تَ هَیْ یُ] (ع مص) شکسته شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). شکسته شدن استخوان بعد از شکسته بندی. (از اقرب الموارد).

تهیع.

[تَ هَیْ یُ] (ع مص) گسترده گردیدن و منبسط شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). یقال: تهیع السراب. (اقرب الموارد).

تهیعر.

[تَ هَ عُ] (ع مص) به یکجا قرار و آرام ناگرفتن زن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تهیف.

[تَ هَیْ یُ] (ع مص) در باد گرم مقام کردن. (تاج المصادر بیهقی). سموم زده شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تهیق.

(اِخ) دهی از دهستان دالائی است که در بخش خمین شهرستان محلات واقع است و 341 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

تهی کردن.

[تَ / تِ / تُ کَ دَ] (مص مرکب) تخلیه. خالی کردن. پرداختن. خلوت کردن. بپرداختن از. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
خانه از روی تو تهی کردم
دیده از خون دل بیاکندم.رودکی.
به شبگیر برگرد و پیش من آی
تهی کرد خواهم ز بیگانه جای.فردوسی.
شه شهریاران تهی کرد جای
فریبنده را گفت نزد من آی.فردوسی.
که گشتاسب رفته ست و لشکر همه
تهی کرده از مرد کشور همه.فردوسی.
کردم تهی دو دیده بر او من چنانکه رسم (کذا)
تا شد ز اشکم آن ز می خشک چون لژن.
عسجدی (از فرهنگ اسدی چ پاول هرن).
تهی نکرده بدم جام می هنوز از می
که کرده بودم از خون دیده مالامال.زینبی.
بیاد آمدش تاج و تخت شهی
کز او کرد بدخواه ناگه تهی.اسدی.
یکی هفته زین سان به بزم شهی
همی کرد هر روز گنجی تهی.اسدی.
از مکر او تمام نپرداخت آنکه او
پر کرد صد کتاب و تهی کرد محبره.
ناصرخسرو.
حوض از آب تهی کرده و نگینه بازنیافتند. (نوروزنامهء منسوب به خیام).
گهی راندند سوی دشت مندور
تهی کردند دشت از آهو و گور.نظامی.
تا که جامی تهی کنم در عشق
پر برآرم ز خون دیده کنار.عطار.
صدهزاران نیک و بد را آن بهی
می کند هر شب ز دلهاشان تهی.مولوی.
سر از مغز و دست از درم کن تهی
چو خاطر به فرزند مردم دهی.
سعدی (بوستان).
خزاین تهی کرد و پر کرد جیش
چنان کز خلایق به هنگام عیش.
سعدی (بوستان).
فرصتی چون هست دل را کن تهی از اشک و آه
وقت چون گردید فوت از گریه و زاری چه سود.
صائب.
- تهی کردن دل؛ با گریستن یا گرفتن کین راحت در دل پدید آوردن.
- || برکندن دل؛ دل برکندن :
تهی کن دل از جایگاه کیان
به رفتن کمر سخت کن بر میان.فردوسی.
-خرقه تهی کردن؛ مردن مرشد. مردن پیر صوفیان. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به تهی و دیگر ترکیبهای آن شود.

تهی کیسه.

[تَ / تِ / تُ سَ / سِ] (ص مرکب) بی پول. فقیر. آنکه در کیسه چیزی از نقدینه ندارد :
از ساغر سپهر تهی کیسه می مخور
وز سفرهء جهان سیه کاسه نان مخواه.خاقانی.
کیسه برانند درین رهگذر
هر که تهی کیسه تر آسوده تر.نظامی.
تهی کیسه را از گره بر چه باک.
امیرخسرو دهلوی.
رجوع به تهی و دیگر ترکیبهای آن شود.

تهیگاه.

[تَ / تِ / تُ] (اِ مرکب) مابین شکم و پهلو را گویند. (برهان) (انجمن آرا). به معنی کمر و آن جائی است نرم بالای استخوان سرین و زیر استخوانهای پهلو. (از غیاث اللغات). بن بغل که به تازی خاصره گویند مابین شکم و پهلو. (آنندراج). شاکله. (منتهی الارب) (دهار). آفقه. افقه. صقله. اطل. ایطل. (منتهی الارب). خاصره. (بحر الجواهر). کشح. (زمخشری) (صراح اللغة). آبگاه. شاکله. جوف. حقو. جایگاه ازار بستن. آنجا از دو سوی تن آدمی که زیر دنده ها و بالای لگن خاصره است و استخوانها در آنجا نیست. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا). آن جزء از پهلوی آدمی که بالای استخوان سرین و زیر استخوانهای پهلو می باشد. (ناظم الاطباء) :
وزآن پس بکاوید موبد برش
میان تهیگاه و مغز سرش.فردوسی.
ز خون کرد باید تهیگاه خشک
بدو اندر آگند کافور و مشک.فردوسی.
یکی دشنه زد بر تهیگاه شاه
رها شد به زخم اندر از شاه آه.فردوسی.
تنم را به عنبر بشوی و گلاب
بیاگن تهیگاهم از زرّ ناب.اسدی.
برآورد صافی دل صوف پوش
چو طبل از تهیگاه خالی خروش.(بوستان).
لقمه ای در میانشان انداز
تا تهیگاه یکدگر بدرند.سعدی.

تهی گشتن.

[تَ / تِ / تُ گَ تَ] (مص مرکب) تهی گردیدن. خالی شدن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
به سه سال و سه ماه و بر سر سه روز
تهی گشت از آن تخت گیتی فروز.فردوسی.
کنون از مرگ صدرالدین تهی گشت
نپندارم که پر گردد دگربار.خاقانی.
جهان پیمانه را ماند بعینه
که چون پر شد تهی گردد به هر بار.خاقانی.
دل منه بر زنان از آنکه زنان
مرد را کوزهء فقع سازند
تا بود پر دهند بوسه بر او
چون تهی گشت خوار پندارند.
علی شطرنجی (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
هر که کارد گردد انبارش تهی
لیکن اندر مزرعه باشد بهی.مولوی.
بپایان رسد کیسهء سیم و زر
نگردد تهی کیسهء پیشه ور.سعدی (بوستان).
تو تهی از حق از آنی کز خودی خود پری
پر ز حق آن دم شوی کز خویشتن گردی تهی.
مغربی.
- تهی گشتن از جان؛ مردن. کشته شدن :
دریغا ندارد پدر آگهی
که بیژن ز جان گشت خواهد تهی.فردوسی.
ترا آرزو کرد شاهنشهی
چنان دان که گردی تو از جان تهی.
فردوسی.
رجوع به تهی و دیگر ترکیبهای آن شود.

تهیل.

[تَ هَیْ یُ] (ع مص) ریهیده شدن. (تاج المصادر بیهقی). ریخته و فرودریده شدن خاک و ریگ و جز آن و روان شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تهیم.

[تَ هَیْ یُ] (ع مص) برانگیختن کسی را بر عشق و شیفتگی. (اقرب الموارد). || رفتن به رفتاری نیکو. (از اقرب الموارد). رفتاری است نیکو. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تهیم.

[تَ] (ع ص) تهمت نهاده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تهی ماندن.

[تَ / تِ / تُ دَ] (مص مرکب) کنایه از محروم ماندن. (آنندراج). خالی شدن. خالی ماندن. عاری گشتن :
هست ز مغز آن سرت ای منگله
همچو زوش مانده تهی کشکله.رودکی.
میان جوان را نبد آگهی
بماند از هنر دست رستم تهی.فردوسی.
چو شد گردش روز هرمز بپای
تهی ماند آن تخت فرخنده جای.فردوسی.
زآنکه زینها خود تهی ماند بهشت
ور به تنگی هست همچون چشم میم.
ناصرخسرو.
بدانست خضر از سر آگهی
که اسکندر از چشم ماند تهی.
نظامی (از آنندراج).
|| خالی کردن. خلوت کردن :
سپهبد ز مردم تهی ماند جای
فرستاده برجست خندان بپای.اسدی.
رجوع به تهی و دیگر ترکیبهای آن شود.

تهی مایه.

[تَ / تِ / تُ یَ / یِ] (ص مرکب) بی مایه. فقیر. بی چیز. محروم :
ترنم سرای تهی مایگان
پیام آور دیگ همسایگان.نظامی.
رجوع به تهی و دیگر ترکیبهای آن شود.

تهی مغز.

[تَ / تِ / تُ مَ] (ص مرکب)کم خرد. بی خرد. نادان. احمق. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). بی مغز و نادان و بی هوش. (ناظم الاطباء). کنایه از احمق و بی خرد. (آنندراج) :
بدو گفت موبد کانوشه بدی
تهی مغز را فر و توشه بدی.فردوسی.
تاجم سر پرمغز را ولیکن
مرپای تهی مغز را عقالم.ناصرخسرو.
به که تهی مغز و خراب ایستی
تا چو کدو بر سر آب ایستی.نظامی.
آن تهی مغز را چه علم و خبر
که بر او هیزم است یا دفتر.سعدی.
رجوع به تهی و دیگر ترکیبهای آن شود.

تهی میان.

[تَ / تِ / تُ] (ص مرکب)خالی و میان تهی. (آنندراج). مجوف و میان خالی. (ناظم الاطباء). رجوع به مادهء بعد شود.

تهی میانی.

[تَ / تِ / تُ] (حامص مرکب) بی مغزی. کم ظرفی. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
پس از این همه مناقب، خجلم خجل پشیمان
که ثنای خویش گفتن بود از تهی میانی.
نظامی (یادداشت ایضاً).
آن باد که این دهل زبانی
باشد تهی و تهی میانی.نظامی.
رجوع به تهی میان و تهی و دیگر ترکیبهای آن شود.

تهی نام.

[تَ / تِ / تُ] (ص مرکب) بی نام و آنکه جز نام چیزی از وی در میان نباشد. (ناظم الاطباء) :
که شاه جهان چون جهان رام کرد
ستم را از عالم تهی نام کرد.نظامی.
رجوع به تهی و دیگر ترکیبهای آن شود.

تهی نشستن.

[تَ / تِ / تُ نِ شَ تَ](مص مرکب) خالی نشستن. تنها ماندن. به مجاز محروم ماندن. در عزا نشستن. در فقدان نشستن : مردی دبیر بود اندر لشکر بهرام نام وی بزرگ دبیر. و بهرام او را از هرمز خواسته بود. بهرام را گفت: به جنگ شتاب مکن با دشمنان، بهرام گفت: خاموش باش که مادر از تو تهی نشیناد. ترا دوات و قلم به کار آید جنگ چه دانی؟ (ترجمهء طبری بلعمی).

تهیؤ.

[تَ هَیْ یُءْ] (ع مص) ساخته شدن. (زوزنی). آماده شدن برای کاری. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) : و مستعد قبول حکمت کرد و تهیؤ حصول علم داد... (سندبادنامه ص 315).

تهی و تهک.

[تَ / تِ / تُ یُ تَ هَ] (ص مرکب، از اتباع) این لغت از اتباع است به معنی برهنه و عریان و تهی و خالی. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). خالی و برهنه. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
ای ز همه (زهر؟) مردمی تهی و تهک
مردم نزدیک تو چرا پاید(1).
ابوشکور (از یادداشت ایضاً).
(1) - ن ل: مردمان نزد تو چرا پایند.

تهیة.

[تَ یَ] (ع مص، اِمص) نظم و ترتیب و آمادگی و تدارک. ج، تهیات. (ناظم الاطباء). نیکو ساختن. آماده کردن. (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تهیه.

[تَ هی یَ / یِ] (اِمص) تهیئة. آماده کردن. ساختن. (فرهنگ فارسی معین). آمادگی کردن. (غیاث اللغات) (آنندراج). تدارک و بسیج و آمادگی و ترتیب و آنچه برای پیشرفت کار و انجام آن آماده و حاضر کنند. (ناظم الاطباء). ساز. آمادگی. ساختگی. ج، تهیات. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). ساختن. (تاج المصادر بیهقی). بساختن. (زوزنی). تدارک دیدن و حاضر نمودن. (قاموس کتاب مقدس).
- روز تهیه؛ لفظی است که از برای روز ششم هفته استعمال شده آن را روز تهیه گفتند چون که در آن روز خوراک و مایحتاج روز سبت را آماده می کردند... . (قاموس کتاب مقدس).
- کلاس تهیه؛ معمولاً به کلاسی اطلاق می شود که در دبستان به مدت یکسال یا کمتر شاگردان خردسال را در آنجا برای تحصیل ابتدائی آماده کنند و همین وضع در بعضی از دانشکده ها هم وجود داشت که جوانان را برای تحصیل در دانشکده ای به مدت یکسال در کلاس تهیه (پره پاراتوار) مهیای تحصیل در دانشگاه می کردند. و اکنون هر دو متروک مانده است.

تهیه دیدن.

[تَ هی یَ / یِ دی دَ] (مص مرکب) تدارک دیدن و آلات و ادوات کار را فراهم کردن. (ناظم الاطباء). رجوع به تهیه و مادهء بعد شود.

تهیه کردن.

[تَ هی یَ / یِ کَ دَ] (مص مرکب) تدارک کردن و اسباب کار و شغلی را آماده و فراهم نمودن. (ناظم الاطباء). رجوع به مادهء قبل و تهیه شود.

تهییب.

[تَ] (ع مص) با هیبت گردانیدن. (تاج المصادر بیهقی). مهیب گردانیدن چیزی را نزد کسی. یقال: هیبت الشی ء الیه؛ ای جعلته مهیباً عنده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

تهییت.

[تَ] (ع مص) کسی را به بانگ خواندن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). بانگ کردن و خواندن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تهییج.

[تَ] (ع مص) برانگیختن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). برآغالیدن. برآغالانیدن. افژولیدن. انگیختن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). یقال: هیّج بینهما الشر. (اقرب الموارد) : و قومی که نه بر جاده بودند و تهییج فتن می کرده فرمود تا... (جهانگشای جوینی). || حرکت دادن. || خشک کردن باد گیاه را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تهییخ.

[تَ] (ع مص) زیادت کردن چربش را در هریسه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || برانگیختن تکه را بر آلیز. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از ذیل اقرب الموارد).

تهیید.

[تَ] (ع مص) اصلاح کردن. || حرکت دادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || رنج رسانیدن. || بیم کردن. || شتافتن. || زجر کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). رجوع به هاد شود.

تهییر.

[تَ] (ع مص) افکندن دیوار و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج). تهیر. تهور. (اقرب الموارد). رجوع به تهور و تهیر شود.

تهییض.

[تَ] (ع مص) تهییج. (اقرب الموارد). رجوع به تهییج شود.

تهییغ.

[تَ] (ع مص) نیکو کردن باران زمین را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || چرب کردن ثرید. (تاج المصادر بیهقی). افزودن چربش را در اشکنه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تهییک.

[تَ] (ع مص) شتافتن. || چاه کندن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به تهویک شود.

تهییل.

[تَ] (ع مص) فروریختن خاک و ریگ . (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تهییی ء .

[تَ] (ع مص) تهیئة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). راست و نیکو کردن کار را. (ناظم الاطباء). رجوع به تهیئة شود.

تی.

(ص) مخفف تهی است که خالی باشد. (برهان) (از انجمن آرا) (از آنندراج) (از فرهنگ رشیدی) (از غیاث اللغات) (از فرهنگ جهانگیری) :
آن یکی مردیست قوتش جمله درد
وین دگر مردی میان تی همچو گرد.
مولوی (نیکلسن دفتر 5 ص 243).
لاف و دعوی باشد این پیش غراب
دیگ تی و پر یکی نزد ذباب.مولوی.
تر و خشک و پر و تی باشد دهل
بانگ او آگه کند ما را ز کل.مولوی.
هر دمی پر می شوی تی می شوی
پس بدان کاندر کف صنع ویی.مولوی.
رجوع به تهی شود.

تی.

(اِ) توغ. داغداغان. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به گیاه شناسی گل گلاب ص270 شود.

تی.

(اِ) نام دیگر حرف تا. (المعجم از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). ت. تا. تاء. (یادداشت ایضاً).

تی.

(ع اِ اشاره) اسم اشاره که به مؤنث اشاره کنند؛ یعنی این زن. (ناظم الاطباء).

تیا.

(ع اِ مصغر) مصغر تا. اسم اشاره؛ یعنی این زن. (ناظم الاطباء).

تیاب.

(اِخ) بندر از دهستان دهواست که در بخش میناب شهرستان بندرعباس واقع است و 750 تن سکنه دارد و به وسیلهء خورتیاب به دریای عمان متصل است و کرجی های موتوری و بادبانی به آن بندر وارد میشوند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

تیاتر.

(فرانسوی، اِ) بازی و نمایش و محل آن. (فرهنگ نظام). رجوع به تئاتر شود.

تیاجر.

[تَ جُ] (ع مص) (از «ی ج ر») مثل تیاسر از یسر، تیاجر از، عدول از. بازگشتن. برگشتن از. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تیاح.

[تَیْ یا] (ع ص) آنکه پیش آید بکاری که نباید یا آنکه خود را در بلا افکند. مِتیَح. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || اسپی که از نشاط خمان و چمان رود. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به متیح و تیحان شود.

تیادورس.

(اِخ) طبیب نصرانی و معاصر شاپور ذوالاکتاف که شاپور و بقولی بهرام گور برای او در شهر او کلیساها ساخت و از کتب او که به عربی نقل شد یکی کنّاش تیادورس است. (ابن الندیم از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به عیون الانباء ص 308 و تاریخ اطبای لکلرک ص24 شود.

تیادوق.

(اِخ) تیاذوق. رجوع به تیاذوق شود.

تیاذوق.

(اِخ) طبیب مشهور صدر اسلام در دولت اموی، در خدمت حجاج بن یوسف و او را شاگردانی بزرگ بود و بعض آنان درک زمان عباسیان را کردند مانند فرات بن شحناثا، طبیب عیسی بن موسی. وی به زمان منصور درگذشت. (از تاریخ الحکماء ابن قفطی از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به عقد الفرید و اسماء المؤلفین ج 1 ستون 246 و عیون الانباء و عیون الاخبار و تاریخ البیمارستانات فی الاسلام احمد عیسی بیک ص 63 شود.

تیار.

(اِ)(1) تاج سلطان فارس و ماد و تیار پاپ نیز به تقلید از آن ساخته شده است. و دراویش نیز امروز کلاهی به همین شکل دارند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :پارسی ها... کلاهی نمدین که خوب مالیده بودند و آن را تیار می گفتند بر سر... (ایران باستان ج 1 ص 732). کلاه نمدی. (ایران باستان ج 1 ص 732). طرز لباس را پارسی ها از مادیها اقتباس کردند. شاه لباسی از پارچه های گرانبها و تاجی بلند بر سر داشت که آن را مورخین یونانی گاهی تیار و در مواردی کیداریس می نامیدند. (ایران باستان ج 2 ص 1463). رجوع به همین کتاب ص 1398 و ص 1518 شود.
(1) - Tiare.

تیار.

[تَیْ یا] (ع ص، اِ) موج دریا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). موج آب. (مهذب الاسماء): کالبحر یقذف بالتیار تیاراً. (اقرب الموارد) : این بگفت و در کشتی آز نشست و به دریای تیار قرین شد. (نقض الفضائح ص 174). چنگیزخان بنفس خویش بدان بلاد رسید و تیار بلا از لشکر تتار در موج بود. (جهانگشای جوینی). || مرد متکبر شوریده عقل لاف زن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از ذیل اقرب الموارد): رجل تیار؛ ای تیاه. (ناظم الاطباء). || قطع عرقاً تیاراً؛ ای سریع الجریة. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). جلدرفتار و جهنده و مواج. (غیاث اللغات) (آنندراج).

تیار.

[تَیْ یا / تَ] (ص) درست. تمام. راست. کامل. مهیا. معد. صحیح. طیار. درست تیار. تمام و تیار. رجوع به طیار شود. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا). مهیا و آماده و حاضر. و آنچه در محاورت گویند که فلان چیز تیار است؛ یعنی درست و مهیاست. به معنی مجاز باشد از معنی لغوی؛ یعنی فلان چیز از باعث درستی خود جهنده و جلدرفتار است بسوی استعمال؛ ای مقتضی استعمال است. پس لفظ تیار عربی است. کسانی که فارسی گمان برند خطا است. و در بهار عجم و چراغ هدایت و سراج اللغات نوشته اند که برای معنی آماده و مهیا طیار به طاء مهمله است چه در اصل اصطلاح میرشکاران است که چون جانور شکاری از گریز برآمده مستعد و آمادهء پرواز و شکاراندازی میشود، گویند که این جانور طیار شده و چون به این معنی شهرت گرفته مجازاً هر شی ء مهیا را طیار گویند. پس تیار و طیار به هر دو طور صحیح باشد. (غیاث اللغات) (آنندراج) :
بدولت ار نزنم پا چو چرخ کوزه گری
خمیرمایهء رزقم نمی شود تیار.
اثر (از آنندراج).
- تیار شدن؛ مستعد و آماده شدن. (ناظم الاطباء).

تیار.

(اِخ) دهی از دهستان چلاو است که در بخش مرکزی شهرستان آمل واقع است و 505 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

تیار کردن.

[تَیْ یا / تَ کَ دَ] (مص مرکب) درست و آماده و مهیا کردن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). مهیا کردن و حاضر کردن. (ناظم الاطباء). رجوع به تیار شود.

تیاره.

[رِ] (اِخ)(1) شهر و مرکز ولایتی است در الجزایر که در دامنهء کوهی بهمین نام واقع است و 24800 تن سکنه دارد و یکی از مراکز فلاحتی این کشور است. (از لاروس).
(1) - Tiaret.

تیاری.

[تَیْ یا] (حامص) آمادگی و تدارک. (ناظم الاطباء). رجوع به تیار شود.

تیاز.

[تَیْ یا] (ع ص، اِ) مرد کوتاه و استواراندام. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به ذیل اقرب الموارد شود. || کشاورز. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از ذیل اقرب الموارد).

تیاس.

(ع مص) متایسة. مزاولت و مکالبت و مدافعت نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج). تایس متایسة و تیاساً. رجوع به متایسة شود. (ناظم الاطباء). تایس قرنه متایسة و تیاساً؛ مارسهُ. یقال: بینهم متایسة و تیاس. (الاساس، بنقل اقرب الموارد).

تیاس.

[تَیْ یا] (ع ص) تکه بان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). ممسک التیس و صاحبه. (اقرب الموارد).

تیاس.

[تَیْ یا] (اِخ) لقب ولیدبن دینار است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). رجوع ولیدبن دینار شود.

تیاس.

[ ] (اِخ) موضعی است و در آن موضع لشکر بنوعمرو، با لشکر بنوسعد دچار شد و غالب آمد. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (آنندراج).

تیاسان.

[تَیْ یا] (اِخ) دو ستاره است. (منتهی الارب، از آنندراج)(1) (ناظم الاطباء). نجمان. (قاموس، از ذیل اقرب الموارد).
(1) - در منتهی الارب چاپ اخیر تهران تیسان باین معنی آمده و چنین پیداست که صاحب آنندراج از نسخهء مصحح دیگری نقل کرده است.

تیاسر.

[تَ سُ] (ع مص) بهره کردن گوشت جزور را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تقسیم کردن گوشت میسر میان خود. (از اقرب الموارد). || آسان گرفتن با یکدیگر. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). یقال: تیاسروا فی الصداق؛ ای تساهلوا فیه و لاتغالوا. (اقرب الموارد). || به سوی چپ گرفتن، خلاف تیامن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به ذوالیمینین و ذوالیسارین شود. || (اصطلاح نجوم) نزد منجمان آن است که چون کوکب را قبول در وند رابع بود، مطرح شعاع هر دو تسدیس و تربیع تحت الارض باشد. و این دلیل ضعف و نحوست قوی است. و آن کوکب را ذوالیسارین خوانند. (از کفایة التعلیم) (از کشاف اصطلاحات الفنون).

تیاسر داشتن.

[تَ سُ تَ] (مص مرکب)مایل به جانب دست چپ بودن. (ناظم الاطباء). رجوع به تیاسر شود.

تیاقة.

[قَ] (ع مص) (از «ت وق») تاق توقاً و تؤقاً و تیاقةً و توقاناً؛ آرزومند کسی شدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از آنندراج).

تیاک.

[تَیْ یا] (ع اِ) اسم اشاره و مصغر تاک. (ناظم الاطباء).

تیامن.

[تَ مُ] (ع مص) به یمن آمدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بر دست راست بردن کسی: تیامن به؛ بر دست راست برد آن را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بطرف راست میل کردن. (آنندراج). براست شدن. (زوزنی) (از اقرب الموارد). و فی الحدیث: فامرهم ان یتیامنوا عن الغمیم؛ ای تأخذوا عنه یمیناً... (اقرب الموارد). رجوع به ذوالیمینین شود. || (اصطلاح نجوم) نزد منجمان آن است که چون کوکبی در وند عاشر باشد مطرح شعاع هر دو تسدیس و هر دو تربیع وی زیرزمین بود؛ ای بالای زمین و آن دلیل قوت سعادت و بزرگی است و آن کوکب را ذوالیمینین گویند. (از کفایة التعلیم) (از کشاف اصطلاحات الفنون).

تیامن داشتن.

[تَ مُ تَ] (مص مرکب)طرف دست راست بودن، خلاف تیاسر داشتن. (ناظم الاطباء). رجوع به تیامن و تیاسر داشتن شود.

تیان.

(اِ) دیگ سرگشادهء بزرگ را گویند. (برهان). دیگ سرگشاده بود و آن را لوید نیز خوانند. (فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی). دیگ سرگشادهء بزرگ که در آن حلوا و غیره پزند و دیگ گرمابهء حمام را نیز گفته اند. (انجمن آرا) (آنندراج). دیگ بزرگ سرگشاده و سرپهن. (ناظم الاطباء). طبری «تهان»(1) (تابه)... گیلکی «تیان»(2) (دیگ بزرگ...) معرب آن طَیجَن. (حاشیهء برهان چ معین). ظرفی مسین بزرگ مانند پاتیل. دیگ بزرگ که دهانهء آن فراخ تر از شکم و بن آن است. قدر. ظرف بزرگ مفرغین یا مسین که سر آن فراخ تر از تک و بن آن است و در آن آشهای بزرگ پزند یا بر آتش تون کار گذارند تا آب خزانهء حمام گرم کند. پاتیله. پاتله. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا) :
گفت و سکاره کش تیان خوانی
آنچنان ده که باز بستانی.
(لغت فرس اسدی).
عشق چو مغز است جهان جمله پوست
عشق چو حلواست جهان چون تیان.
مولوی (از فرهنگ جهانگیری).
|| نوعی ماهی بزرگ. (حاشیهء برهان چ معین). نوعی ماهی بزرگ در بحر خزر و سفیدرود. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). ماهی تیان. تیان ماهی.
(1) - tehan.
(2) - tyan.

تیان.

[تَیْ یا] (ع ص) انجیرفروش. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تیانچه.

[چَ / چِ] (اِ مصغر) دیگ سرگشادهء کوچک باشد. (برهان). مصغر تیان. دیگ کوچک سرگشاده. (ناظم الاطباء). تیان خرد. تیان کوچک. دیگی که سر گشاده تر از بن دارد. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا).

تیانشان.

(اِخ)(1) یا کوههای آسمانی(2). سلسله جبالی است که در آسیای مرکزی (چین و اتحاد جماهیر شوروی) قرار دارد و بلندترین نقطهء آن خان تنگری است که 6995 گز و قلهء پوبیدا 7439 گز ارتفاع دارد. (از لاروس). رجوع به قاموس الاعلام ترکی و فرهنگ فارسی معین شود.
(1) - Tian-chan.
(2) - Monts celestes.

تیانک.

[تَیْ یا نِ کَ] (ع اِ) اسم اشاره و مصغر تانک. (ناظم الاطباء).

تیانی.

[تَیْ یا] (اِخ) تمام بن غالب بن عمرو. رجوع به ابن تیانی... شود.

تیاه.

[تَیْ یا] (ع ص) لاف زن و متکبر. نعت است از تیه. (منتهی الارب). لاف زننده و متکبر. (ناظم الاطباء). متکبر. (اقرب الموارد). || گمراه و آنکه به هر جای سرگردان رود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). نعت است از تیه. (منتهی الارب). رجوع به تیه شود.

تیاهر.

[تَ هِ] (ع اِ) جِ تیهور. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به تیهور شود.

تیأم.

[تَ ءَ] (ع اِ) همزاد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به توأم و توأمان شود.

تیب.

(اِ) بر وزن و معنی سیب است که عرب تفاح گوید. (برهان) (از شرفنامهء منیری) (از ناظم الاطباء). اینکه صاحب برهان گفته به معنی سیب است که عرب تفاح گوید خطا است، شیب را سیب خوانده اند و تفاح دانسته اند(1). (انجمن آرا) (آنندراج). || (ص) سرگشته و مدهوش. (فرهنگ جهانگیری) (برهان) (اوبهی). بی قرار و شتابزده. (برهان). بی قرار و سرگشته. (شرفنامهء منیری). بی هوش و بی قرار و سرگشته و شتابزده. (ناظم الاطباء). مرادف و متابع شیب که به معنی شیفته و مدهوش است و علیحده مستعمل نشود... . (فرهنگ رشیدی) (از آنندراج) (از انجمن آرا) :
نبوده مرا هیچ با تو عتیب
مرا بی گنه کرده ای شیب و تیب.
رودکی (از جهانگیری و انجمن آرا).
رجوع به شیب شود.
(1) - رجوع به توپا شود.

تیب.

(اِخ) طیب. رجوع به طیب در همین لغت نامه و شدالازار چ اقبال ص 544 شود.

تیبا.

(هزوارش، اِ) به زبان زند و پازند آهو را گویند و به تازی ظبی خوانند. (برهان). هزوارش تیبا(1) پهلوی آهوک(2) (آهو) (حاشیهء برهان چ معین) (از ناظم الاطباء). به زبان زند و پازند در برهان آهو آورده و در فرهنگها نیافتم. (انجمن آرا) (از آنندراج). || به معنی دفع کردن و انتظار و عشوه. (غیاث اللغات). در غیاث به معنی دفعه کردن (کذا) و انتظار و عشوه آمده. (آنندراج) :
هین بِجِه زین مادر و(3) تیبای او.
سیلی بابا به از حلوای او.
مولوی (چ نیکلسون دفتر 6 ص 355).
کند صدگونه تیبا آن پری رو
فریبد مردمان آن چشم آهو.
میرنظمی.
(1) - tiba.
(2) - ahuk. (3) - مادری که از شفقت، درس خواندن طفل خود نمی خواهد. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تیباتان.

(اِخ) دهی از دهستان ترگور است که در بخش سلوانای شهرستان رضائیه واقع است و 103 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

تیباره نیان.

[رِ] (اِخ)(1) این کلمه در تاریخ باستان بصورتهای: تی بارن یان، تییاره نیان، تی بارنیان و تی باران ها(2) آمده و از مردم ایالت مالی هیجده و نوزده داریوش بشمار می آمدند و ظاهراً در قفقازیهء غربی و سواحل جنوب شرقی دریای سیاه می زیستند. رجوع به ایران باستان ج 1 ص 692 و 736 و ج 2 ص 1090 و 1474 شود.
(1) - Tibareniens.
(2) - Tibarenes.

تیباش.

(اِ) غمزه و عشوه و فریب. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). عشوه و فریب... و ظاهراً صحیح تیتال است، به «تای» قرشت بجای «با»، مرادف تیتال که مشهور است اما تیتال در کلام قدما دیده نشده. (فرهنگ رشیدی) :
هفت نوبت صبر کرد و بانگ(1) کرد
تا که عاجز گشت از تیباش مرد.
مولوی.
(1) - در فرهنگ رشیدی: بانگ کرد و صبر کرد.

تیبت.

[تَ بَ] (ع مص) دزی در ذیل قوامیس عرب آرد: ... بازکردن چیزی بسته با چاقو یا ابزاری دیگر با ایجاد حفره یا شکافی مخصوصاً در چیزی شبیه خربزه که برای امتحان آن را شکاف دهند و تکه ای از آن را درآورند چشیدن را. و در آخر افزاید: آیا این فعل در زبان عرب از تابوت درست شده است؟ (از دزی ج 1 ص 155).

تیبت.

[بِ] (اِخ) رجوع به تبت و قاموس الاعلام ترکی شود.

تیبر.

(اِخ)(1) به یونانی تیبریس(2). رودی در ایتالیا که از رم عبور کرده وارد دریای تیره نین(3) میشود و طول آن 403 هزارگز است. (از لاروس). رجوع به اعلام تاریخ قدیم فوستل دوکلانژ و ناظم الاطباء ذیل تیبریس و فرهنگ ایران باستان ص 205 و قاموس الاعلام ترکی ذیل کلمهء تیبره شود.
(1) - Tibre.
(2) - Tiberis.
(3) - Tyrrhenienne.

تیبر.

[بِ] (اِخ)(1)... اول، دومین امپراتور روم. وی پسر لی وی(2) و پسرخواندهء اوگوست بود و بسال 42 ق.م. متولد شد و در سال 14 م. به امپراتوری روم رسید و در سال 37 بعد از میلاد درگذشت. او مردی قابل ولی بی رحم و بدگمان بود. (از لاروس). رجوع به یشتها ص 409، تیبریوس(3) و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Tibere 1er..
(2) - Livie.
(3) - Tiberius.

تیبر.

[بِ] (اِخ). دوم، امپراتور روم شرقی (578-582 م.). (از لاروس). رجوع به احوال و اشعار رودکی ج 1 ص 186 شود.

تیبر.

[بِ] (اِخ). سوم، آپسی مار(1) امپراتور روم شرقی (698-705 م.). (از لاروس).
(1) - Apsimar.

تیبریاد.

[بِ] (اِخ)(1) دریاچه ای در فلسطین که در ناحیهء جلیله(2) واقع است. و در ساحل این دریاچه 7000 تن ساکنند و امروز آن را تبریه(3) نامند و در سال 1187 م. صلاح الدین در حوالی آن بر لوزینان(4) پیروز گردید. (از لاروس). رجوع به قاموس الاعلام ترکی ذیل تیبریاده شود.
(1) - Tiberiade.
(2) - Galilee.
(3) - Tabarieh.
(4) - Lusignan.

تیبریوس.

[بِ] (اِخ)(1) معرب آن طباریس... (از فرهنگ فارسی معین). رجوع به تیبر (اول و دوم و سوم) در همین لغت نامه شود.
(1) - Tiberius.

تیبریوس گراکوس.

[بِ گْرا / گِ] (اِخ)رجوع به گراکوس شود.

تیبستی.

[بِ] (اِخ)(1) قسمت بزرگ کوهستانی صحرای افریقای مرکزی که در شمال سرزمین نیجریه واقع است. (از لاروس).
(1) - Tibesti.

تیبور.

(اِخ)(1) از شهرهای کهن ایتالیا است که با داشتن مناظر بسیار زیبا محل رفت و آمد ثروتمندان روم بود و امروز آن را تی وُلی گویند. (از لاروس). رجوع به تی ولی و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Tibur.

تیب و شیب.

[بُ] (ترکیب عطفی، ص مرکب) این لغت از اتباع است همچو تار و مار و امثال آن به معنی سرگشته و شتابزده. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تیبول.

(اِخ)(1) شاعر یونانی که در حدود سال 50 تا 18 ق.م. می زیست. مرثیه های زیبا و لطیفی از وی باقی مانده است. (از لاروس). رجوع به احوال و اشعار رودکی ج 1 ص 154 و قاموس الاعلام ترکی و فرهنگ فارسی معین شود.
(1) - Tibulle.

تیبه.

[بِ] (اِخ) دهی از دهستان آب (بلوک البروایه) است که در بخش مرکزی شهرستان اهواز واقع است و 100 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

تیبیس.

[تَ] (ع مص) خشک کردن. (زوزنی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تیپ.

(اِ) دسته. گروه. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). نمونهء بارز یکدسته. نوع جنس. صنف. (فرهنگ فارسی معین). به این معنی ظاهراً از کلمهء تیپ(1) فرانسه مأخوذ است :جماعت افغان که قزلباشیه را مستعد حرب دیدند لشکر خود را سه تیپ کرده یک دسته در میان و دو دسته از دو طرف... (مجمل التواریخ گلستانه از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || لشکری که مرکب از دو فوج یا بیشتر است و صاحب منصب آن سرتیپ گفته میشود. (فرهنگ نظام). واحدی در نظام که در تشکیلات کنونی شامل چند هنگ (فوج) است و هر لشکر شامل چند تیپ. (فرهنگ فارسی معین). || متصل به یکدیگر. بی درز. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
- به تیپ یکدیگر زدن؛ در تداول به معنی منازعه کردن. (از فرهنگ فارسی معین).
(1) - Type.

تیپا.

(اِ) ضرب و زخم با نوک پای. اردنگ. زه کونی. زفکنه. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). ضربه ای که با نوک پنجه(1) زنند. تک پا. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - ظ: پنجهء پا...

تیپاتیپ.

(ص مرکب، ق مرکب) سخت تیپ؛ یعنی پیوسته به یکدیگر. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا): تیپاتیپ مردم نشسته بودند. تیپاتیپ سرباز ایستاده بود. (یادداشت ایضاً). رجوع به تیپ شود.

تیپا خوردن.

[خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب)در تداول؛ رانده شدن. رجوع به تیپا و تیپا زدن شود.

تیپا زدن.

[زَ دَ] (مص مرکب) با نوک پا ضربه زدن. تک پا زدن. (فرهنگ فارسی معین). زفکنه زدن. اردنگ زدن. زه کونی زدن. شلخته زدن. سرچنگ زدن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). راندن.

تیپچه.

[چِ] (اِ). رجوع به تیپ و تیپچه شود.

تیپ و تیپچه.

[پُ چِ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) آلت گرفتن بلدرچین. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تیپوصاحب.

[حِ] (اِخ) آخرین نواب میسور هندوستان (1749-1799 م.) و از دشمنان سرسخت انگلستان بود. وی با فرانسه طرح دوستی ریخت و با انگلستان و راجه های طرفدار انگلستان جنگها کرد و در پایان بدست انگلیس ها کشته شد. رجوع به لاروس و قاموس الاعلام ترکی شود.

تیپولو.

[پُ لُ] (اِخ)(1) نقاش و گراورساز ایتالیائی (1696-1770م.) وی در ونیز متولد شد و مدتی در مادرید فعالیت کرد. آثار او درخشان و رنگ آمیزیهای او روشن و دلچسب بود. (از لاروس).
(1) - Tiepolo, Giovanni Battista.

تیت.

[تی یَ] (اِخ) دهی از دهستان آلان است که در بخش سردشت شهرستان مهاباد واقع است و 390 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

تیتاء .

[تَ] (ع ص، اِ) آنکه وقت جماع حدث کند و یا آنکه پیش از ادخال انزال نماید. (ناظم الاطباء).

تیتال.

(اِ) فریب و چاپلوسی را گویند. (برهان). مکر و فریب و بدین معنی مشترک است در هندی. (آنندراج). فریب و حیله و مکر و چاپلوسی. (ناظم الاطباء). فریب و مکر و چاپلوسی و تملق. (فرهنگ فارسی معین). سخنان فریبنده. گفتاری فریبنده. سخنان آرام کننده. چرب زبانی با طفل. آرام کردن بچه و مانند او را بزبان: با زبان و تیتال طوری بچه را از گریه بازداشتم. با بچه با زبان و تیتال باید رفتار کرد نه با کتک. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا) :
لب از مژگان پر از تیتال عشوه
دو چشم آبستن اطفال عشوه.
فوقی یزدی (از آنندراج).
چون کلام الله ناطق معجزی داری بیار
هیچکس از شیوهء تیتال پیغمبر نشد.
باقر کاشی (ایضاً).

تیتالی.

(ص نسبی) غدار و مکار و چاپلوس و ناراست. (ناظم الاطباء). رجوع به تیتال شود.

تیتان ها.

(اِخ)(1) پسران اورانوس و گئا، در اساطیر یونان. که بر ضد خدایان شوریدند و سپس بر آن شدند که با برهم نهادن کوهها نردبانی بسازند تا بدان وسیله به آسمان صعود کنند ولی ژوپیتر خدای خدایان آنان را سوزاند. (لاروس). رجوع به مزدیسنا ص 27 و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Titans.

تیتانیا.

(اِخ)(1) ملکهء پریان و زن اوبرون(2) و یکی از اشخاص کتاب «رؤیای یک شب تابستانی» اثر شکسپیر است. (از لاروس). رجوع به فرهنگ فارسی معین شود.
(1) - Titania.
(2) - Oberon.

تیت رس تس.

[رُ تِ] (اِخ) یا تی تروست(1) پسر خشایارشا و سردار سپاه ایران در جنگ آتن با ایران بود که در این جنگ نیروی دریائی ایران از سپاهیان یونانیان شکست خورد. رجوع به تاریخ ایران باستان ج 2 ص 926 و 952 و 1105 و 1110 و 1132 و 1142 شود.
(1) - Tithraustes.

تیتگانلو.

(اِخ) دهی از دهستان فاروج است که در بخش حومهء شهرستان قوچان واقع است و 1385 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

تیت لیو.

(اِخ)(1) (تیتوس لیویوس) تاریخ دان یونانی و نویسندهء تاریخ رومی از ابتدا تا سال 9 ق.م. است. (59 ق.م. - 17 م.) او در زیر عنوان «دهساله»(2) کتاب تاریخی از رومیها تدوین کرد که از جهت استحکام و درستی و همچنین مطالب مشهور است. او نویسندهء صمیمی ولی فاقد روح انتقاد بود، گذشته را مورد مدح و تحسین قرار میداد و در جستجوی کشف تعلیماتی بود که در حوادث تاریخی بوجود می آید و همچنین کوشش داشت که علل و زمینه های گسترش مطلوب در جوامع بشری را با بیانی شیوا توضیح دهد. (از لاروس). آقای فلسفی در اعلام تمدن قدیم فوستل دوکلانژ در ذیل تیتوس لیویوس آرد: از مورخین بزرگ روم است که در سال 59 ق.م. در شهر روم تولد یافت و در 19 م. درگذشت. اگوستوس سخت او را گرامی میداشت تیتوس لیویوس بیست سال از عمر خویش را به نگارش تاریخ روم بکار برد. تاریخ مزبور حاوی گزارش روم از بدو تأسیس تا 9 سال پیش از میلاد و مرکب از 140 کتاب بوده است که اکنون جزوهء کتاب نخستین (تاریخ 458 سال) و کتب بیست ویکم و چهل وپنجم (تاریخ 51 سال) و قسمتی از کتاب نودویکمین، بقیه مفقود است. - انتهی. رجوع به قاموس الاعلام ترکی و الحلل السندسیه ص 363 و 453 و تاریخ ایران باستان ج 2 ص 1945 و ج 3 ص 2451 شود.
(1) - Tite-Live.
(2) - Decades.

تیتو.

(اِ) مرغ آبی است. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص 418). طیطوی. مرغی آبی است. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
پادشا سیمرغ دریا را ببرد
خانه و بچه بدان تیتو سپرد(1).
رودکی (از لغت فرس اسدی ایضاً).
(1) - رجوع به حکایت وکیل دریا و طیطوی در کلیله و دمنه شود.

تیتوس.

(اِخ)(1) پسر وسپازین(2) و امپراتور روم از 79 تا 81 م. بود و به «خوشی های نوع انسان» ملقب گردید. او بهترین فرمانروا برای مردم بود. او در روزی که نتوانست خدمتی به مردم کند گفت: «عمرم به بیهودگی گذشت»(3)او در دوران امپراتوری پدرش (از سال 71 م.) با نمایندگان مجلس متحد شد. او اورشلیم را در سال 70 م. تصرف و ویران کرد. از حوادث دوران حکومت او آتشفشان کوه وزوو(4) در سال 79 م. است که در یک شب هرکولانوم(5)و پمپئی(6) از بین رفتند. (از لاروس). رجوع به تاریخ مغول اقبال ص 119 و قاموس الاعلام ترکی و ایران باستان ج 1 ص 80 و ج 3 ص 2086، 2342، 1455، 2588 و فرهنگ فارسی معین شود.
(1) - Titus.
(2) - Vespasien.
(3) - Diem perdidi.
(4) - Vesuve.
(5) - Herculanum.
(6) - Pompei.

تیتوس لیویوس.

(اِخ) رجوع به تیت لیو شود.

تی تی.

(اِ) آنچه از خمیر نان بصورت مرغان و جانوران دیگر جهت تسلی طفلان سازند و پزند و بدیشان دهند. (برهان) (از ناظم الاطباء) (از فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی) (از انجمن آرا) (از آنندراج). آنچه از آرد به صورت مرغان و دیگر جانوران سازند و پزند بازیچه و خوردن کودکان را. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
فخر رازی آرد را لیتی کند
از برای طفلکان تی تی کند.
مولوی(1) (از فرهنگ رشیدی).
|| زبان کودکانه. سخن گویی همچون کودکان. (فرهنگ فارسی معین). الفاظ گنگ کودکان که تازه زبان به سخن بازکنند و اطرافیان آنها را تکرار کنند برای نوازش و تشویق آنان به سخن گویی :
ور نباشد گوش تی تی می کند
خویشتن را گنگ گیتی می کند.
مولوی (مثنوی چ خاور ص 34).
بهر طفلی نو، پدر تی تی کند
گرچه عقلش هندسه گیتی کند.
مولوی (مثنوی ایضاً ص 129).
|| کلمه ای باشد که مرغان را بدان طلبند. (برهان) (از فرهنگ رشیدی) (از فرهنگ جهانگیری) (از انجمن آرا) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). توتو، که مرغان را بدان طلبند دانه چیدن را. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). طلب کردن مرغ بچگان را برای دانه. (غیاث اللغات). || در زبانی «؟» از حروف انکار است چنانکه در فارسی نی نی. (غیاث اللغات) (آنندراج). || زنان پادشاهان گیلان را گویند. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری). لقب زنان پادشاهان گیلان. (فرهنگ رشیدی) (از ناظم الاطباء).
(1) - این بیت در مثنوی دیده نشد.

تی تی.

[تَ تَ] (اِ صوت) لفظی است که مطربان هنگام رقص گویند چنانکه رقاصان هند تاتاتهیئی گویند. (غیاث اللغات) (آنندراج).

تی تی.

(ق) (عامیانه) بزودی و شتابان. (ناظم الاطباء).

تی تی بیک.

(اِخ) نهمین از خانان گوگ اردو یا خانان دشت قپچاق غربی. از خاندان باتو است (714 - 741 ه . ق.). (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تی تی پریزاد.

(اِخ) دهی از دهستان رودبنه است که در بخش مرکزی شهرستان لاهیجان واقع است و 120 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

تی تیش.

(اِ) در زبان اطفال، جامه یا جامهء نو. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). در زبان اطفال کوچک به معنی لباس خوب. (فرهنگ نظام). رجوع به مادهء بعد شود.

تی تیش مامانی.

(ص مرکب، اِ مرکب) در زبان اطفال جامهء زیبا. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || به مزاح، جامه ای که صاحب آن، آن را نمودن خواهد. (یادداشت ایضاً). رجوع به مادهء قبل شود.

تی تی کاکا.

(اِخ)(1) دریاچهء بزرگی است در سلسله جبال آند که میان کشورهای بولیوی و پرو و در ارتفاع 3854 گزی از سطح دریا قرار دارد. (از لاروس). رجوع به قاموس الاعلام ترکی ذیل کلمهء تیتیقاقه شود.
(1) - Titicaca.

تیتیم.

[تَ تی] (ع مص) یتیم گردانیدن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). یتیم و بی پدر گردانیدن. (ناظم الاطباء).

تیتین.

[تَ تی] (ع مص) موتن گردیدن زن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). و آن بیرون آمدن پای کودک وی است نخست پیش از دستهای وی گاه زادن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تیج.

(اِ) نخ ابریشم. (برهان) (انجمن آرا) (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی) (آنندراج). ابریشم خام. (ناظم الاطباء). || پنبه ای که آن را بدست از هم بگشایند و بعضی گویند پنبه ریزهائی است که در وقت حلاجی کردن بر سر و ریش استاد حلاجی می چسبد. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی) (از انجمن آرا) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). || به معنی پیچیده و فشارده هم هست. و امر به این معنی باشد یعنی بپیچ و بیفشار. (برهان) (از ناظم الاطباء). || تیر را نیز گویند که به عربی سهم خوانند. (برهان) (از ناظم الاطباء). تیر را گویند که از کمان بیندازند. (فرهنگ رشیدی) (از انجمن آرا) (از آنندراج). || پهلوی «تیج»(1)... در گیلکی «تیج»(2) به معنی تیز است و در طبری «تِج»(3) به معنی تند و تیز... (حاشیهء برهان چ معین).
(1) - tij.
(2) - tij.
(3) - tej.

تیجان.

(ع اِ) جِ تاج، یقال: العمائم تیجان العرب. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). رجوع به الجماهر بیرونی ص 69 شود.

تیجان.

(اِخ) دهی از دهستان ماروسک است که در بخش سرولایت شهرستان نیشابور واقع است و در حدود 100 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

تیجانی.

(اِخ) احمدبن محمد. متصوف و مؤسس طریقهء تیجانیه در مغرب اقصی که در سال 1299 ه . ق. در فاس درگذشت. (از اعلام زرکلی ج1 ص70).

تیجیر.

(اِ) پرده ای که کشند میان خانه یا خیمه تا خانه را بدو قسمت ظاهر و نهفته کنند و این پرده آویخته نیست بلکه منصوب است. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به تجیر شود.

تیچیانو.

[نُ] (اِخ)(1) از نقاشان مشهور ایتالیاست. (1477-1576 م.) او در رنگ آمیزی چیره دست و سرآمد هنرمندان مکتب ونیز بود. آثار او سرشار از هنر و هم آهنگی و لطف بود. بهمین علت هیچکس نمی توانست با او برابری و رقابت کند. او شخصیت های تاریخی و مذهبی و اساطیری را به نحو زیبائی نقاشی کرد. و آثار فراوانی از خود باقی گذاشت از آن جمله اند: «لوکرس بورژیا». «فلور». «ونوس و آدونی». «ونوس خوابیده» و جز اینها. (از لاروس). رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.
] (Tiziano Vecellio). Sun ]
(1) - Titien

تیح.

[تَ] (ع مص) تقدیر کردن. (تاج المصادر بیهقی). مهیا و مقدر شدن چیزی برای کسی: تاح لهُ الشی ء تیحاً. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || جنبیدن در رفتن. (تاج المصادر بیهقی). خمان و چمان رفتن در مشی خود: تاح فی مشیته. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تیحان.

[تَیْ یَ / یِ] (ع ص) آنکه پیش آید بکاری که نباید. || آنکه خود را در بلا افکند. || اسپی که از نشاط خمان و چمان رود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تیخ.

(ص) هر چیز سرتیز را گویند. (فرهنگ جهانگیری) (از برهان) (از ناظم الاطباء) (از انجمن آرا) (از آنندراج) (از فرهنگ رشیدی). رجوع به تیغ شود. (حاشیهء برهان چ معین).

تیخ.

[تَ] (ع مص) زدن کسی را به متیخه: تاخهُ بالمتیخه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تیخال.

(اِ) تیغال. (ناظم الاطباء). رجوع به تیغال شود.

تیخالک.

[لَ] (اِ) جوجه تیغی. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تیخه.

[خِ] (اِخ)(1) الههء نیکبختی در نزد یونانیان. رجوع به کتاب یشتها ج 2 ص 314 شود.
(1) - Tyche.

تیخیکس.

(اِخ) یکی از رفقای پولس رسول است که در کار خود امین و صادق بود. افسسیان 6:21 و 22 کولسیان 4:7 و 8. (قاموس کتاب مقدس).

تید.

[تَ] (ع اِ) نرمی و آهستگی. یقال: تیدک یا هذا؛ یعنی نرمی و آهستگی کن. و یقال: تیدک زیداً و تید زید؛ یعنی بگذار او را و هو اما مصدر و الکاف مجرورة او اسم فعل، و الکاف للخطاب. و نزد ابن مالک اسم فعل است و بس. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از آنندراج).

تید.

[تَ] (اِخ) نام مدینهء منوره و موضعی است. (از منتهی الارب). رجوع به تیدد شود.

تیداک.

(اِ) یهود «؟» را گویند چه تیداکی یهودی باشد. (برهان) (آنندراج). یهود. (ناظم الاطباء). در برهان گفته به معنی یهود است... در فرهنگها ندیدم. (انجمن آرا).

تیداکی.

(ص نسبی) یهودی و منسوب به جهود. (ناظم الاطباء) ... تیداکی یهودی را گویند. (انجمن آرا). رجوع به تیداک شود.

تیدجان.

(اِخ) دهی از بخش خوانسار شهرستان گلپایگان است، که 1300 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

تیدد.

[تَ دَ] (اِخ) نام مدینهء منوره و موضعی است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به تید شود.

تیده.

[تَ دَ] (اِخ) از بلاد قدیم مصر است که در بطن ریف، نزدیک سخا قرار دارد. (از معجم البلدان).

تیدی.

(اِ) اسم هندی جراد است. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به الفاظ الادویة و ملخ و جراد شود.

تیدیع.

[تَ] (ع مص) به اَیدَع رنگ کردن جامه را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تیر.

(اِ) معروف است و به عربی سهم(1) خوانند. (برهان). تیر که از کمان جهد. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص 139). تیر کمان. (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا). ترجمهء سهم، و خدنگ و ناوک مترادف آن، و این مجاز است و راست و راست رو کج گشاده، سخت دلدوز، دیده دوز، جگردوز، سینه دوز، بی پر و پیکان، خوش پیکان، آتشین پیکان، پیکان فشان، رم خوردهء پولادسای، پولادخای، خاک نشین نیم رس لنگروار، پری، طایر، نهنگ، پریزاد، غنچه، مصرع شکرزخمهء سرگذار، کاکل، کاکل ربا، جوشن گذار از صفات و تشبیهات اوست... (آنندراج). آلت دفاع چوبینی که از آهن نوک تیزی مسمی به پیکان مسلح شده و بطرف مقصود، به زور و قوت کمان انداخته می شود و به تازی سهم گویند. (ناظم الاطباء). سلاحی افکندنی با نوکی تیز. سهم که در کمان نهند. رفیق تیغ. نشاب. نبل. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). اوستا «تیغره»(2) به معنی تیز... «تیغری»(3) (تیر سهم)... پارسی باستان «تیغره - خه اوده»(4) (دارندهء خود سرتیز)... پهلوی «تیر»(5) (سهم)... (حاشیهء برهان چ معین) :
میغ چون ترکی آشفته که تیر اندازد
برق تیر است مر او را و مگر رخش کمان.
فرالاوی.
تیر تو از کلات فرودآورد هژبر
تیغ تو از فرات برآرد نهنگ را.دقیقی.
تو آن ابری که ناساید شب و روز
ز باریدن چنان چون از کمان تیر
نباری بر کف دلخواه جز زر
چنان چون بر سر بدخواه جز تیر.
دقیقی (از فرهنگ رشیدی).
همان نیز یکماه بر چاربهر
ببخشید تا شاد باشد ز دهر
از آن بهره ای گوی و میدان و تیر
یکی نامور پیش او یادگیر.فردوسی.
ز ایوان بیامد بکردار تیر
بیاورد گوهر بر اردشیر.فردوسی.
چو آرش که بردی به فرسنگ تیر
چو پیروزگر قارن شیرگیر.فردوسی.
سنان چه باید بر نیزهء کسی کز پیل
همی گذاره کند تیرهای بی پیکان.فرخی.
جهان را به شمشیر چون تیر کردی
سپه بردی از باختر تا به خاور.فرخی.
یا بکشدشان به پیل یا بکشدشان به تیر
یا بگذارد به تیغ یا بگدازد به غم.منوچهری.
چنان آیم شتابنده در آن راه
که تیر اندر هوا و سنگ در چاه.
(ویس و رامین).
دستها به تیر گشادند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 111). غلام را فرمود تا تیر از وی جدا کرد و جراحت ببست. (تاریخ بیهقی ایضاً ص 353). کار به حکم مشاهدت وی بایستی بست اما تیر از کمان برفت. (تاریخ بیهقی ایضاً ص 549).
کمان آژفنداک شد ژاله تیر
گل غنچه ترگ(6) و زره آبگیر.اسدی.
غمزهء تو عاشقان را دل بدوزد بر جگر
همچو خسرو بر زحل دوزد به نوک تیر، تیر(7).
قطران.
جز صبر تیر او را اندر جهان سپر نیست
مرغیست صبر کو را جز خیر بال و پر نیست.
ناصرخسرو.
مرا نشانهء تیر فراق کرد هگرز
کسی شنید که باشد کمان نشانهء تیر.
مسعودسعد.
رفتنی رفت و آن قضا بشتافت
تیر بگذشته چون توان دریافت.سنایی.
و هر آینه آن کس که زشتی کار بشناسد اگر خویشتن در آن افکند نشانهء تیر ملامت شود. (کلیله و دمنه).
ای در هوای مدحت تو آفتاب و تیر(8)
بسته میان چو رمح و گشاده زبان چو تیر
از مهر و کینهء تو ولی و عدوت را
حسن المآب بهره و سوء المآب تیر(9).
عبدالواسع جبلی.
ای شهنشاه فریدون فر دارادار و گیر
جم نگین نوذر سنان قارون تبر بهرام تیر
خسرو بهرام تیری کز گشاد دست تو
ز آفتاب و مه سپر در سر کشد بهرام و تیر(10)
داری از رسم و ره و سان ملوک نیکنام
حصه و حظ ونصیب و قسم و بخش و بهر و تیر(11)
سال عالم عنف و لطف و مهر و کینت مایه کرد
تا زمستان و بهار آورد و تابستان و تیر(12).
سوزنی.
چو تیر کان به کمان از گشاد شست پرد
پرید عمر و کمان گشت شست و تیر مرا.
سوزنی.
تا فلک بر دل خصم تو زند
تیر(13) در برج کمان گردد تیر.سوزنی.
ترک زان کژ نگه کند در تیر
تا شود راست کالت ظفر است.خاقانی.
همچو تیر از میان یاران بس
باش چون تیغ در میان خلوت.خاقانی.
تیرش زحل بسوزد کز کام حوت گردون
بر قبضهء کمانش دندان تازه بینی.خاقانی.
آن تیر ز شست تست زیراک
نام تو نوشته بود بر تیر.خاقانی.
گفتم که غمزهء تو مرا کشت رحم کن
گفتا کنون چه سود که تیر از کمان برفت.
ظهیر.
تیر بر هر کجا زدی حالی
تیر گشتی ز تیر خور خالی.نظامی.
زره پوشان دریای شکن گیر
به فرق دشمنش پوینده چون تیر.نظامی.
دستش از زه نثار دُر می کرد
شست خالی و تیر پر می کرد.نظامی.
مگذار که زه کند کمان را
دشمن چو به تیر می توان دوخت.
(نقل از العراضة).
ما با تو چو تیر راست گشتیم
با ما تو هنوز چون کمانی.عطار.
زمانه کار تو چون تیر زآن نماید راست
که آمدش قد خصم تو چون کمان در چشم.
اثیر اومانی.
چه خوش گفت بازارگانی اسیر
چو گردش گرفتند دزدان به تیر.
سعدی (بوستان).
چون قامتم کمان صفت از غم خمیده شد
چون تیر ناگهان ز کمانم بجست یار.سعدی.
دلت از دست بیرون رفته سعدی
نیاید باز تیر رفته از شست.سعدی.
تیر که در کیش، کمان وش بود
عاقبتش تاب ز آتش بود.امیرخسرو.
تیر چون از کمان سست آید
از کجا بر هدف فرودآید.اوحدی.
مرا گویند دل بازآر از آن ترک کمان ابرو
ولی تیری که جست از شست کی دیگر به شست آید.
ابن یمین.
تیر اگر راست شود بر هدف است
ور رود کج ز هدف بر طرف است.جامی.
-تیر از کمان بدررفتن؛ تیر از شست بدر رفتن. تیر از شست شدن. کار از کار گذشتن :چون برفت تیر از شست بدر رفت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 320). اما تیر از کمان برفت. (تاریخ بیهقی).
بازآی که بازآید عمر شدهء حافظ
هرچند که ناید باز تیری که بشد از شست.
حافظ.
- تیر امان؛ رجوع به همین کلمه شود.
- تیر به تاریکی افکندن؛ تیر به تاریکدان انداختن. از قبیل مشت به تاریکی زدن که کنایه از تصور بلاتصدیق است؛ یعنی کار بگمان و پندار کردن... (آنندراج).
گر خضر تیری بتاریکی فکند از ره مرو
آنکه می بخشید عمر جاودان پیداست کیست.
صائب (از آنندراج).
کس در آن شبها نمی یابد نشان از دشمنی
آسمان تیری به تاریکی فکنده ست از شهاب.
طاهر غنی (ایضاً).
- || بی اعتماد و ناامید از موفقیت تلاش کردن.
- تیر بدخشان؛ تیر دوسر. (ناظم الاطباء).
- تیر برگشاد؛ بالاضافت، تیر از کمان جسته. (آنندراج) :
به وقت پویه تیر برگشاد است
کند چون جمع خود را گردباد است.
محمدقلی سلیم (از آنندراج).
- تیر بر نشانه زدن؛ به مقصود رسیدن. موفق شدن. کامیاب گردیدن : و پسر رومی در این معنی نیز تیر بر نشانه زده است. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 55). در این حضرت... بزرگانند، اگر براندن تاریخ این پادشاه مشغول گردند تیر بر نشانه زنند. (تاریخ بیهقی ایضاً ص 102).
- تیر بسنگ خوردن؛ به مقصود نرسیدن و ناامید شدن. (ناظم الاطباء). برنیامدن آرزو و انتظار. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا) : اما تیر رسید بر جایگاهی که وقتی همانجای سنگی رسیده بود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 353).
- تیر بیله؛ بیلک :
اگر که رستم پیلی بکشت در خردی
به تیر بیله ز پیلی تو کرده ای دو تبر.
فرخی (دیوان چ عبدالرسولی ص 132).
رجوع به بیلک شود.
- تیر پرتاب.؛ رجوع به همین کلمه شود.
- تیر تام؛ تیر تمام که بکار تیراندازان آید و پر و پیکان او درست باشد. (آنندراج). تیر کامل بی عیب. (غیاث اللغات) :
کمان را زهی برزد از چرم خام
به شست اندر آورد یک تیر تام.
نظامی (از آنندراج).
- تیر تیزپر؛ تیری که به سرعت و تندی برود. (ناظم الاطباء).
- تیر چارپر؛ نوعی از تیر که چارپر دارد. (آنندراج) :
جواب نامه کلیم از ستمگری خواهد
که مرغ نامه بر اوست تیر چارپرش.
کلیم (از آنندراج).
ز بهر کشتن این جمع دشمن انصاف
رباعیی که بخوانیم تیر چارپر است.
خان آرزو (ایضاً).
- تیر خاکی؛ نوعی از تیر که پیکانش از استخوان باشد و از همهء تیرها دورتر رسد چنانکه پیش تیراندازان شهرت دارد. (آنندراج). تیر کوچک سبکسر. (ناظم الاطباء) :
تیر خاکی را بود میدان جولان بیشتر
خاکساران محبت را صعود دیگر است.
صائب.
خدنگ مطلبت تأثیر دائم بر نشان آید
اگر چون تیر خاکی خاکساری در نظر داری.
محسن تأثیر (از آنندراج).
سینه را آماجگاه دردناکی کرده ایم
از غبار دل نفس را تیر خاکی کرده ایم.
طاهر وحید (ایضاً).
- تیر خدنگ؛ معروف. (آنندراج).
- تیر در جعبه گذاشتن؛ تیر در ترکش نگه داشتن احتیاط را. مجازاً، دوراندیشی کردن :جواب این نامه برسید الحق سخن های هول باز نموده بود اکفاءوار و هیچ تیر در جعبه بنگذاشته. (تاریخ بیهقی).
- تیر در کمان شکستن و راندن و کشیدن و -گرفتن و نهادن و بر کمان نهادن؛ کنایه از مهیا کردن تیر برای انداختن بر کسی. (آنندراج) :
به شرق و غرب اگر دشمنی بود بمثل
که در عداوت تو تیر برنهد به کمان
عجب نباشد اگر بازپس رود تیرش
کند زمانه ز سوفار تیر او پیکان.
امیر معزی (از آنندراج).
مخالف تو اگر تیر در کمان راند
چو خارپشت سر اندر کشد به تیر نصال(14).
ازرقی (ایضاً).
گشاد طرهء او بر کمین جانها دست
کشیده غمزهء او در کمان ابرو تیر.
انوری (ایضاً).
نظر به عاقبت حرف کن زبان مگشای
نشان ندیده منه تیر در کمان زینهار.
صائب (ایضاً).
از نه سپر سپهر بگذشت
هر تیر که در کمان شکستم.
حسین ثنائی (ایضاً).
- تیردوزکردن؛ با تیر دوختن. تیر فراوان زدن کسی یا چیزی را. تیرباران کردن :
فلسفی و آنچه پوزش می کند
قوس نورت تیردوزش می کند.مولوی.
دیگری، (از قتلهء سیدالشهداء، حسین بن علی علیهماالسلام) حکیم بن الطفیل است که او را تیردوز کردند (به امر مختاربن ابی عبیدهء ثقفی). (حبیب السیر یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
- تیر دوکمانه؛ تیری که چون گشاد یابد بجای برسد و از آنجا جسته بجای دیگر خورد. (غیاث اللغات) (آنندراج). و بعضی گویند تیر کاری و همچنین تیر دو کمان شد و گلوله دو کمان شد؛ یعنی بته خورد و تیر دوکمانه افتادن. (آنندراج) :
تا زآن مژه ها تیر ببندد بنشانه
افتد همه جا تیر نگاهت دوکمانه.
سالک قزوینی (از آنندراج).
از شوخی ابروان فتان
تیرش دوکمانه خورد بر جان.
سعید حکیم (ایضاً).
- تیررس؛ مسافت پرتاب یک تیر. آنجا که تیر گشادداده تواند رسید. آن مقدار مسافت که تیر به هدف اصابت تواند کرد. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا). فاصلهء بین تیرانداز و نشانه. (ناظم الاطباء). مسافت راهی که تیر بدان رسد. تیر پرتاب. رجوع به تیر پرتاب شود.
- تیر روی ترکش؛ به معنی تیر خوب و بهتر که آن را بیرون ترکش جاسازند و در آنجا گذارند. (غیاث اللغات) (آنندراج) :
اگر شب را نداری زنده صائب جهد کن باری
فلک را تیر روی ترکش از آه سحر باشی.
صائب (از آنندراج).
نگه را غمزه بیرون از صف مژگان نمی آرد
به هر صیدی نیندازند تیر روی ترکش را.
محمد قلی سلیم (ایضاً).
انارش رهزن و ابروش سرکش
همه مژگانش تیر روی ترکش.
حکیم زلالی (ایضاً).
- تیر ریختن؛ تیر زدن بر چیزی. (آنندراج) :
سلامت خواهی از چشم بدان سر در گریبان کش
که از گردن فرازی بر هدفها تیر می ریزد.
صائب (از آنندراج)(15).
گر چنین زآن مژه ها تیر جفا خواهی ریخت
از رخ آینه ها رنگ صفا خواهی ریخت.
وحید (از آنندراج).
- تیر سبک زخمه؛ تیر شکرزخمه. مراد از تیر بی خطا. (غیاث اللغات) (آنندراج).
- تیر شکرزخمه؛ تیری که هر جا زنند بصواب برسد و خطا نکند. (آنندراج) :
همی رفت بر باد چون نفس مطرب
ز تیر شکرزخمه جانهای شیرین.
منیر (از آنندراج).
- تیر قرعه؛ دو تیر باشد که بدان فال گیرند. (آنندراج). دو تیری که بدان فال گیرند. (ناظم الاطباء).
- تیر قمار؛ قدح. (منتهی الارب). زلم. (ترجمان القرآن) (دهار). سهم. (دهار).
- تیر کاکل ربا؛ به معنی تیری که از سر نشان بگذرد و به سر هدف رسد و آن را بعضی تیر سرگذار گویند... و در مصطلحات نوشته که تیر کاکل ربا به معنی تیری که موی کاکل را از سر رباید و شخص را آسیب نرسد و این کمال مبالغه است در تیراندازی. (غیاث اللغات) (آنندراج) :
مگر کز سرت موی سودا رباید
یکی تیر کاکل ربایی طلب کن.
طالب آملی (ایضاً).
ناوک برگشته مژگانش رسا افتاده است
تیر آن ابروکمان کاکل ربا افتاده است.
سعید اشرف (از آنندراج).
چون کمان قامتم در زه شود از فرق چرخ
تیر آهم بگذرد هر صبحدم کاکل ربا.
علی خراسانی (ایضاً).
- تیر گز؛ نوعی از تیر بغایت معروف. (آنندراج). به روایت فردوسی: چون رستم در جنگ با اسفندیار خسته و عاجز گردید زال از سیمرغ کمک خواست و رستم به راهنمائی سیمرغ از چوب گز تیری بساخت و در آخرین نبرد آن را بر چشم اسفندیار افکند :
چو پوزش کنی چند و نپذیردت
همی از فرومایگان گیردت
بزه کن کمان را و این تیر گز
بدینگونه پرورده ای آب رز
ابر چشم او راست کن هر دو دست
چنان چون بود مردم گزپرست
زمانه برد راست آن را به چشم
شود کور و بخت اندر آید به خشم.
(شاهنامهء فردوسی چ بروخیم ج 6 ص 1707).
به تیر گزش مرغ جانها اسیر
چو خویش بدن را قماش حریر.
طاهر وحید (از آنندراج).
- تیر ناوک؛ تیری که از میان لوله یا ناوی رها شده باشد. (ناظم الاطباء). تیر ناوک و تیر خدنگ هر کدام معروف. (آنندراج). مرسال. (دهار) (تفلیسی) :
نوا گر نوایی چکاوک بود
چو دشمن زند تیر ناوک بود.
نظامی (از آنندراج).
رجوع به ناوک شود.
- تیر ناوکی؛ منسوب به ناوک :
آن دیده را که در تو نظر دارد از حسد
روید بجای هر مژه ای تیر ناوکی.سوزنی.
-تیر نشانه؛ هدف و جای نشانهء تیر. (ناظم الاطباء).
- تیر نشستن بر چیزی و در چیزی؛ کنایه از رسیدن تیر بر چیزی و تیر نشاندن متعدی منه. (آنندراج) :
من تیر نظر را بنشانم به نشانی
چون کج نظران در پی پندار کمان اند.
ناصرخسرو (از آنندراج).
کمان چرخ شود وقتی از کشاکش سیر
که همچو تیر نشیند ز آستان بر خاک.
صائب (ایضاً).
- تیر نی؛ تیر کوچکی است که در خاک کرده گشاد دهند. (آنندراج) :
آنچه در شور آورد شوریده حالان را نی است
نالهء نی بر دل آشفتگان تیر نی است.
سلیم (از آنندراج).
- تیر و کمان حنا؛ و تنها حنا رسم ولایت است که بر کف دست اطفال، گاهی شکل تیر و کمان و گاهی تنها کمان از حنا کشند. (آنندراج) :
بدست او کمان رستم زال
کمانی کز حنا بندند اطفال
به تیر انداختن میل آنچنان داشت
که در دست از حنا تیر و کمان داشت.
شاگرد مولوی جامی (از آنندراج).
- آخرین تیر ترکش؛ آخرین تلاش. آخرین قسمت هر چیزی. آخرین توانائی.
|| در بیت زیر به مجاز به معنی مژگان آمده است :
مرا خود کشد تیر آن چشم مست
چه حاجت که آری به شمشیر دست.
سعدی (بوستان).
|| تیر کشتی و عصار و خانه و داربام. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص 139). هر چوب راست را گویند همچو تیری که خانه بدان پوشند و تیری که در میان کشتی نصب کنند و بادبان از آن آویزند و تیر عصاری. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی) (از انجمن آرا) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). چوب سطبر و راست پوست برگرفته که سقف خانه ها بدان پوشند و دیرک چادر و ستون خانه کنند. تنهء درختی مانند تبریزی و کبوده و چنار و امثال آن. رفیق تخته. دار که بر سقف خانه ها افکنند و ستون خیمه و شراع کشتی و جز آن کنند. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا) :
افزار خانه از زمی و بام و پوشش
هر چم بخانه اندر سر شاخ و تیر بود.
کسائی (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
چو تیرت سخن باید ایرا که نیست
گناه تو گر نیست قدت چو تیر.ناصرخسرو.
چون تیر بزرگ بیفتاد درختهای کوچک که بر وی منعقد باشند ناچار بیفتد. (کتاب النقض ص 327).
چو شست گشت کمان قامت چو تیر مرا
چو شست راست برآمد بهار و تیر(16) مرا.
سوزنی.
تیری که سوخته است ز قندیل دیر عیسی
گفت از شعاع مدح تو به مخبری ندارم.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص 281).
ز موج معرکه کشتی عمر آن بجهد
که باشدش ز دعا و ثنات لنگر و تیر.
شمس فخری.
- تیر آسیا؛ قطب الرحا. محور : و آنک چنین داند که قطب اندر میان اوست او را تیرآسیا نام کند زیرا بر خویش همی گردد. (التفهیم).
-تیربالا؛ تیرقامت. از اسماء محبوب است. (آنندراج). رجوع به تیرقامت شود.
- تیرپوش؛ سقفی پوشیده به تیر. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
- تیر خانه؛ شاه تیر و حمال و تیر بزرگ سقف خانه. (ناظم الاطباء). چوبهای سطبر و راست که از آن سقف خانه سازند. (غیاث اللغات) (آنندراج).
- تیر خراس؛ تیر عصاری. (از فرهنگ جهانگیری). مرکب از «تیر» (دار، چوب راست) + «خر» + «آس» (مخفف آسیا) :
دو رنگ و سرکش و بیکار(17) همچو قوس قزح
غلیظ و خشک و گران خیز همچو تیر خراس.
سیف اسفرنگ.
- تیردستی؛ به معنی عصا. (غیاث اللغات) (آنندراج).
- تیر سقف؛ تیر پالار خانه. (ناظم الاطباء). همان تیر خانه است... (آنندراج).
- تیر عصاری؛ غنگ. و آن چوبی است دراز که عصاران در کارگاه آویزند تا گران گردد و روغن از کوفته بیرون آید. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). تیر خراس. (از فرهنگ جهانگیری).
- تیرقامت؛ تیربالا. از اسماء محبوب است. (آنندراج). رجوع به تیربالا شود.
- تیرقد.؛ رجوع به همین کلمه شود.
- تیرک.؛ رجوع به همین کلمه شود.
- تیر کشتی؛ ستون و یا سکان کشتی. (ناظم الاطباء).
|| چوبی که هر دو پلهء ترازو از آن آویخته باشد. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی) (از انجمن آرا) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). || چوبی که خمیر نان را بدان تنک سازند. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). تیر تتماج. (برهان) (آنندراج). || تیری که قنادان شیرهء به قوام آورده را به آن بزنند و لت کنند. (برهان) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). || ماه تیر. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص 139). نام ماه چهارم است از سالهای شمسی و آن، مدت بودن آفتاب است در برج سرطان. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی) (از انجمن آرا). ماه شمسی به زبان پارسی که به حساب هندی تقریباً ساون باشد. (آنندراج) (از غیاث اللغات). ماه چهارم از سال جلالی. (ناظم الاطباء). ماندن آفتاب در برج سرطان که فارسیان آن را تیرماه گویند. (شرفنامهء منیری). ماه اول تابستان پس از خرداد و پیش از مرداد. ماه چهارم از ماههای ایرانی، مطابق سرطان عرب و حزیران سریانی و آن سی و یک روز است. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
ما و سر کوی ناوک و سفج و عصیر
اکنون که درآمد ای نگارین مه تیر.بخاری.
چو هنگامهء تیرماه آمدی
گه میوه و جشنگاه آمدی
سوی میوه و باغ بودیش روی
بدان تا بیابد ز هر میوه بوی.فردوسی.
بهار آرد(18) و تیرماه و خزان
برآرد پر از میوه دار رزان(19).فردوسی.
ز میغ و نزم که بد روز روشن از مه تیر
چنان نمود که تاری شب از مه آبان.
عنصری.
اندر او(20) جو و گندم و دیگر چیزها را قسمت کنند و تیر(21) آفتاب از غایت بلندی فرودآمدن گیرد. (نوروزنامهء منسوب به خیام). این ماه را بدان تیرماه خوانند که اندر او جو گندم و دیگر چیزها را قسمت(22) کنند. (نوروزنامهء منسوب به خیام).
بدخواه تو ز هیبت تو سوخته چنانک
از ماهتاب توزی وز آفتاب تیر.
عبدالواسع جبلی (از شرفنامهء منیری).
چون شصت تیر خوردم و شد تیره خاطرم
آن خاطری که نور ازو یافت ماه تیر.
سوزنی.
حاسد جاه تو از آتش دل
با دم سرد بود چون مه تیر.سوزنی.
ماه تیر از بهر آن خوانند این ایام را
کاندرین ایام خلق از خرمی یابند تیر(23).
سوزنی.
رجوع به تیر (نام فرشته) شود. || روز تیر. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص 139). نام روز سیزدهم است از هر ماه شمسی... و روز عید فارسیان هم هست بنابر قاعده ای کلیهء ایشان که چون نام روز با نام ماه موافق آید آن روز را عید کنند و جشن سازند و بعضی گویند چون در این روز میان افراسیاب که بر بلاد ایران مستولی شده بود و منوچهر در قلعهء ترکستان متحصن گردیده بود به این شرط صلح شد که یک کس از لشکر منوچهر به همهء نیروی خویش تیری بیندازد. هر جا که آن تیر بیفتد آنجا سرحد باشد. گویند آرش(24) تیری انداخت آن تیر برکنار آب آمون افتاد و آنجا سرحد شد. و فارسیان از نکبت و فلاکت نجات یافتند. بنابراین در این روز از این ماه جشن سازند و عید کنند و این روز را مانند مهرگان و نوروز مبارک دانند و این روز را تیر و جشن این روز را تیرگان خوانند. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی) (از انجمن آرا) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). روز سیزدهم از هر ماه شمسی. (غیاث اللغات) (شرفنامهء منیری). نام روز سیزدهم از ماههای فرس. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
ای نگار تیربالا روز تیر
خیز و جام باده ده بر لحن زیر.مسعودسعد.
به روز تیر و مه تیر عزم شادی کن
که از سپهر ترا فتح و نصرت آمد تیر(25).
شمس فخری.
رجوع به تیر (نام فرشته) شود. || فصل خزان. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص 139) (شرفنامهء منیری) (اوبهی). فصل پائیز و خزان را گویند. (برهان) (ناظم الاطباء) (از فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی). خزان. پائیز. بادبَر. خریف برگ ریزان. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا) :
بهار و تموز و زمستان و تیر
نیاسود هرگز یل شیرگیر.فردوسی.
اگر به تیرمه از جامه بیش یابد تیر(26)
چرا برهنه شود بوستان چو آید تیر.
عنصری (از لغت فرس اسدی چ اقبال ص139).
چو تیر تا که بود راست گشتن شب و روز
یکی بوقت بهار و دگر در اول تیر.عنصری.
تا همی گردد فصول عالم از گشت فلک
گه تموز و گاه تیر و گه زمستان گه بهار.
عنصری.
گهی نوبهار آید و گاه تیر
جوان است گیتی گه و گاه پیر.اسدی.
لاله سرخی یافته بهر تو هنگام بهار
آبی از من یافته زردی بگاه تیر، تیر(27).
قطران.
با خویشتن شمار کن ای هوشیار پیر
تا بر تو نوبهار چه مایه گذشت و تیر
تا بر سرت نگشته بسی تیر و نوبهار
چون پر زاغ بود سر عارضت چو قیر
گر ماه تیر شیر نبارید از آسمان
بر قیرگون سرت که فروریخته ست شیر...
تیر و بهار دهر جفاپیشه، خرد خرد
بر تو همی شمرد و تو خود خفته چون خمیر.
ناصرخسرو (دیوان ص 156).
مهرگان مهربان بازآمد و عصر عصیر
گنج باغ و بوستان را کرد غارت ماه تیر.
مسعودسعد.
تا چو خورشید سپرکردار در برج کمان
در رود آخر بود مر تازیان را ماه تیر(28)
یادت از چرخ کمان کردار هر دم نوبنو
نعمت و اسباب قسم و دولت و اقبال تیر(29).
سنائی (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
چو شست گشت کمان قامت چو تیر(30) مرا
چو شست راست برآمد بهار و تیر مرا
چو تیر کان به کمان از گشاد شست پرد
پرید عمر و کمان گشت شست و تیر(31) مرا
ز شست زلف کمان ابروان و تیرقدان
نماند بهره و حظ و نصیب و تیر(32) مرا
چو تیر محترقم ز آفتاب با پیری
فتاد کار چو با آفتاب و تیر(33) مرا
تحیر است چو از دیدن ستاره به روز
ز دیدن قمر اندر شبان تیر(34) مرا.سوزنی.
سال عالم عنف و لطف و مهر و کینت مایه کرد
تا زمستان و بهار آورد و تابستان و تیر.
سوزنی.
تو بهاری و تیر حاسد تو
تو به از وی چو نوبهار از تیر.سوزنی.
کنون که خور به ترازو رسید و آمد تیر
شدند راست شب و روز چون ترازو تیر.
(نقل از سندبادنامه).
خزان موافق رای ترا بود چو بهار
بهار دشمن ملک ترا بود چون تیر.
شمس فخری.
|| نصیب بود؛ یعنی بهره و بخش. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص 139). حصه و بهره و حظ و نصیب و قسمت باشد. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی) (از اوبهی) (ناظم الاطباء) (از انجمن آرا) (از آنندراج). بهره که به تازیش حصه و نصیب گویند و بدین معنی برخ و بهره نیز مترادفند. (شرفنامهء منیری). نصیب. سهم. قسمت. بهره. حظ. بهر. (از فرهنگ اسدی نخجوانی از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). بخش. حصه. (یادداشت ایضاً) :
همه سال تیر تو از ماه تیر
بزرگی و شاهی و تاج و سریر.
فردوسی (از فرهنگ رشیدی) (از انجمن آرا).
و هر یک از این ساعات مستوی تیری است از بیست و چهار تیر از شباروز. (التفهیم).
اگر به تیرمه از جامه بیش یابد تیر
چرا برهنه شود بوستان چو آید تیر(35).
عنصری (از لغت فرس اسدی چ اقبال ص139).
تیر او باد عز و نعمت و ناز
تا بتابد بر آسمان بر تیر(36).
(از لغت فرس اسدی چ اقبال ص 139).
کمانم از پی آن تیروار قامت تو
و زو مرا همه درد و غم است قسمت و تیر.
مسعودسعد.
چه پیکر است ز تیر سپهر یافته تیر
به شکل تیر و بدو ملک گشته راست چو تیر.
معزی.
در آن وقت که سعید به بخارا آمده بود قثم بن عباس (رض) به بخارا آمد سعید او را اکرامی کرد و گفت: از این غنیمت هر کس را یک تیر بدهم و ترا هزار تیر. قثم... گفت نخواهم بجز یک تیر چنانکه فرمان شریعت است. (تاریخ بخارا ص 48).
از مهر و کینهء تو ولی و عدوت را
حسن المآب بهره و سوء المآب تیر.
عبدالواسع جبلی.
صیاد پیری آمد بر اصطیاد من
داس و کمند و تیر(37) و کمانش از چهار تیر
یک تیر از او زمستان یک تیر از او بهار
یک تیر از او تموز و دگر تیر، ماه تیر(38)
از داس پی زد و به کمندم به بند کرد
وآنگاه از کمان به من انداخت شصت تیر(39)
چون شصت تیر خوردم و شد تیره خاطرم
آن خاطری که نور ازو یافت ماه تیر(40)
پیری چو عمر من به مه و سال صید کرد
شد روزهای روشن من چون شبان تیر(41).
سوزنی.
داری از رسم و ره و سان ملوک نیکنام
حصه و حظ و نصیب و قسم و بخش و بهر و تیر.
سوزنی.
خرخم لقبت نهم ازیرا
کز هر دو نصیب داری و تیر.سوزنی.
- تیر یتاق؛ بهرهء پاسبانی خلوت خاص... (حاشیهء هفت پیکر چ وحید) :
چونکه تیر یتاقت(42) آوردم
به جنیبت براقت آوردم.
نظامی (هفت پیکر چ وحید ص 9).
لیکن بقرینهء عبارت ذیل و موارد دیگر تیر یتاق نشانهء احضار سپاهیان بوده است امرا و پادشاهان ترک را : ایلک خان چون این جواب شنید مستعد کار شد و تیرهای یتاق به اقطار ممالک و مسالک و منازل احیای ترک و قبایل حشم خویش بفرستاد و لشکری فراهم کرد که... (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص168).
|| تیره و تاریک. (برهان) (فرهنگ جهانگیری) (ناظم الاطباء) (از انجمن آرا) (از آنندراج). تاریک. (شرفنامهء منیری). تیره باشد به معنی تاریک. (اوبهی) :
ز پیکان و از گرز و زوبین و تیر(43)
زمین شد بکردار دریای تیر(44).فردوسی.
روز روشن شود از هیبت تو
بر دل حاسد تو چون شب تیر.سوزنی.
پیری چو عمر من به مه و سال صید کرد
شد روزهای روشن من چون شبان تیر.
سوزنی.
از جمال تو تیر(45) یافته اند
مهر و مه روز روشن و شب تیر.سوزنی.
در آن زمان که عنان غضب بجنبانی
شود ز هیبت تو روز برعد و شب تیر.
شمس فخری.
|| روشنائی. || صحرا و بیابان را گویند. (برهان) (ناظم الاطباء). || در اصطلاح کیمیاگران جیوه. عطارد. سیماب. رجوع به سیماب شود. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || غضب و قهر و خشم را گویند. (برهان) (فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی) (از ناظم الاطباء) :
سهل است این که تیر تو بر کُه نایستاد
بل کُه نایستاد به پیش تو گاه تیر.
امیرخسرو (از فرهنگ جهانگیری).
|| قدر و مرتبه. (برهان) (فرهنگ رشیدی) (ناظم الاطباء). عظمت و شوکت. (برهان) (ناظم الاطباء). || تاب و طاقت و امان و مروت. (برهان). طاقت. (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی). طاقت و قدرت. (غیاث اللغات). || صاعقه و طوفان. (برهان) (ناظم الاطباء). صاعقه. (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج). بدین معنی (بیر) به بای تازی نیز گذشت. (فرهنگ رشیدی) (از انجمن آرا) (از آنندراج). || شکوفهء خرما که عربان طلع گویند. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی) (از ناظم الاطباء). || نوعی از مار. (برهان) (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی) (از ناظم الاطباء). || جنسی از مرغ است. (فرهنگ جهانگیری) (از برهان) (فرهنگ رشیدی) (از ناظم الاطباء). جنسی از مرغ است شبیه به طاووس ماده که اهل مغرب آن را شفنین(46) خوانند و به این معنی به کسر اول و ضم ثانی هم آمده است. (برهان) (از ناظم الاطباء). || گل نرگس را گویند و آن گلی است معروف. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی) (ناظم الاطباء). || هر چیز که از انواع و اجناس خود بهتر باشد. (برهان) (فرهنگ جهانگیری). آنچه از امثال خود بهتر و برگزیده تر باشد چنانکه این تیرش است؛ یعنی برگزیدهء آنهاست. (انجمن آرا) (آنندراج) (از فرهنگ رشیدی). به اندام. تمام. بی کاستی. بی هیچ کمی (در وزن و کیل و زرع و گز). موزون. تمام اندام چون هنداونهء تیر. خربزهء تیر. خیار تیر... ممتاز در نوع خویش. (از یادداشتهای بخط مرحوم دهخدا) :
هر چند غم آیدت بگویم
بس پیر خری تو ای خر پیر
انجیر تو چون بخارش افتد
بستن نتوان ترا به زنجیر
فردات برم به خرفروشان
گویم خرکی است نادر و تیر.
سوزنی (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
هست صواب ای امیر کز خرد و رای تیر
بر تو به روشن ضمیر از قلم تیرفام.سوزنی.
|| رشته. (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی). رشته و موی باشد. (برهان) (ناظم الاطباء). || تیریز جامه را گویند. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی) (از ناظم الاطباء). || کرباس. (برهان) (فرهنگ رشیدی) (فرهنگ جهانگیری) (ناظم الاطباء). || موری را گویند و آن نوعی از پارچهء سفید است. (برهان) (از ناظم الاطباء). توری را گویند. (فرهنگ جهانگیری). مورچه «؟». (فرهنگ رشیدی). || هر دو چیز که در جثه و ترکیب و صفات دیگر با هم برابر باشند. (برهان) (ناظم الاطباء). || گلولهء توپ و تفنگ و امثال آن بود. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی) (از انجمن آرا) (از آنندراج). هرچه از گلوله و مانند آن از توپ و تفنگ و امثال آن گشاد دهند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
یکی دیگ منجر در آن قلعه بود
که تیرش بد از سنگ صد من فزود.اسدی.
-تیر بندوق؛ گلولهء بندوق و توپ باشد. (آنندراج). گلولهء تفنگ. (ناظم الاطباء).
- تیر تفنگ؛ گلولهء تفنگ. (آنندراج) :
به یک نگاه تو آتش فتد بمسند جاه
شراره تیر تفنگ است شیر قالین را.
خان آرزو (از آنندراج).
|| به معنی تنگ است که در برابر گشاده باشد و به عربی ضیق خوانند. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی) (ناظم الاطباء). || گوز مالیدهء املس ساخته که آن را اندازند. مِختَم. (منتهی الارب از یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
(1) - Fleche.
(2) - tighra.
(3) - tighri.
(4) - tigra-Xauda.
(5) - tir. (6) - ن ل: پیکان.
(7) - تیر دوم، به معنی عطارد است.
(8) - به معنی عطارد.
(9) - به معنی نصیب.
(10) - به معنی عطارد.
(11) - به معنی نصیب.
(12) - به معنی فصل خزان.
(13) - عطارد.
(14) - ای چنانکه خارپشت سر خود درمی کشد همچنین پیکان در تیر کند. (آنندراج).
(15) - در ذیل تیرکشان و...
(16) - فصل خزان.
(17) - ن ل: بیمار.
(18) - ن ل: آورد.
(19) - ن ل: برآرد به نومیوه را از رزان.
(20) - اندر تیرماه.
(21) - در تیرماه.
(22) - رجوع به معنی ششم شود.
(23) - بهره نصیب.
(24) - رجوع به آرش شود.
(25) - نصیب.
(26) - به معنی بهره و نصیب.
(27) - نصیب.
(28) - در این شعر سنائی تساحل کرده و ماه تیر را پس از قوس (کمان) دانسته است در حالی که نه با فصل خزان موافق است و نه با اولین ماه تابستان.
(29) - نصیب و بهره.
(30) - هر چوب راست.
(31) - سلاح افکندنی.
(32) - نصیب.
(33) - عطارد.
(34) - تیره.
(35) - به معنی فصل خزان.
(36) - به معنی ستارهء عطارد.
(37) - سلاحی افکندنی.
(38) - فصل خزان.
(39) - به اعتبار فصل خزان، کنایه از سال است.
(40) - ماه چهارم از سال شمسی.
(41) - تیره و تاریک.
(42) - یُتاق. یَتاق. پاسبان. گنجینهء گنجوی ص 371.
(43) - سلاحی افکندنی.
(44) - قیر؟.
(45) - نصیب.
(46) - شِفنین به عقیدهء بعضی چکاوک و بعقیدهء برخی دیگر قمری. (دزی از حاشیهء برهان چ معین). رجوع به تیور شود.

تیر.

(ع اِ) صحرا. || بیابان. || شاه تیر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تیر.

[تِ یَ] (ع اِ) جِ تارة. (منتهی الارب). رجوع به تارة شود.

تیر.

[تِ یُ] (ع اِ) مرغی شبیه طاووس ماده. (ناظم الاطباء) (از برهان).

تیر.

(اِخ) عطارد. (لغت فرس اسدی چ اقبال) (از فرهنگ رشیدی) (از انجمن آرا) (از آنندراج) (از اوبهی) (از ناظم الاطباء). نام ستارهء عطارد است. او را دبیر فلک خوانند و گویند مربی علماء و مشایخ و قضات و ارباب قلم باشد. (برهان). ستاره ای است که جایش بر فلک دوم است. و آن را دبیر فلک گویند. چه آن ستارهء علما و مشایخ و قضات است و به تازیش عطارد نامند. (فرهنگ جهانگیری) (از شرفنامهء منیری). عطارد. نزدیکترین ستاره به خورشید. یکی از سیارات سبعه و آن در فلک دوم است. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
بلند کیوان با اورمزد با بهرام
ز ماه برتر خورشید و تیر با ناهید.
ابوشکور.
مه و خورشید با برجیس و بهرام
زحل با تیر واره زهره بر گرزمان
همه حکمی بفرمان تو رانند
که ایزد مر ترا داده ست فرمان.
دقیقی (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
چشمهء آفتاب و زهره و ماه
تیر و برجیس و کوکب و بهرام.
خسروی (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
شبی چون شبه روی شسته به قیر
نه بهرام پیدا نه کیوان نه تیر.فردوسی.
چو پاسخ برآنسان شنید اردشیر
سرش برتر آمد ز ناهید و تیر.فردوسی.
ز خورشید و تیر و ز هرمزد و ماه
پدیدار کرده بدو نیک شاه.فردوسی.
از بیم خویش تیره شود بر سپهر تیر
گر روز کینه دست برد سوی تیردان(1).
فرخی.
تیر(2) او باد عز و نعمت و ناز
تا بتابد بر آسمان بر تیر.
؟ (از لغت فرس اسدی چ اقبال ص139).
غمزهء تو عاشقان را دل بدوزد بر جگر
همچو خسرو بر زحل دوزد به نوک تیر(3) تیر.
قطران.
نخستین فلک ماه را منزل است
دگر تیر را، باز ناهید را.ناصرخسرو.
یکی سال خورده زنی دید پیر
دوتا گشته از گردش ماه و تیر.
شمسی (یوسف و زلیخا).
تیر مانندهء دبیر آمد
مشتری خازن و وزیر آمد.سنائی.
تیر از شرم سر خامهء تو
گم کند بر فلک خویش مسیر.سوزنی.
شاگردپیشگان و خریطه کشان وی
استادکار تیر سپهرند بر زمین.سوزنی.
تا تیر و مه تفحص احوال تو کنند
مه شد برید و تیر دبیر اندر آسمان.سوزنی.
زآنکه هست او در سخن چون تیر چرخ
تو چو خورشیدی در اوج شرع و دین.
خاقانی.
چون ماه همه عزم و چو شعری همه سعدی
چون تیر همه فهم و چو کیوان همه رائی.
خاقانی.
یا شکل عطارد از کمانش
تیری است که زد بر آسمان بر.نظامی.
به زخم تیر(4) ز خورشید نور بستانی
به نوک تیر(5) به سقف فلک بدوزی تیر.
شمس فخری.
(1) - ن ل: آسمان.
(2) - به معنی نصیب و بهره.
(3) - سلاحی افکندنی.
(4) - سلاحی افکندنی.
(5) - سلاحی افکندنی.

تیر.

(اِخ) نام فرشته ای است که بر ستوران موکل است و تدبیر و مصالحی که در روز تیرماه تیر واقع شود به او تعلق دارد. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی) (از انجمن آرا) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). به این معنی در اوستا «تیشتریه»(1)، در پهلوی «تیشتر»(2)... که به ستارهء شعرای یمانی و یکی از ایزدان اطلاق شده. فرشتهء مزبور نگهبان باران است و بکوشش او زمین پاک از باران بهره مند گردد و کشتزارها سیراب شود. نام این فرشته در لغت فرس و برهان قاطع به «بشتر» تصحیف شده... چنانکه گفته شود تیشتر به شعرای یمانی که در زبانهای اروپایی «سیریوس»(3) خوانده و ستارهء باران دانسته شده، نیز اطلاق گردیده است و به این معنی در ضمن اصطلاحات بحری در کتاب ابن ماجد موسوم به کتاب «الفواید فی اصول البحر و القواعد» و هم در نهایة الارب نویری آمده... گویند هرگاه تیشتر از آسمان سر برزند و بدرخشد مژدهء ریزش باران میدهد. در اوستا قطعهء «تیریشت» در نیایش فرشتهء باران است. بدیهی است که تیر در این مورد تغییریافتهء همین واژهء «تیشتر» است. در پهلوی علاوه بر تیشتر، تیر هم آمده است... . و این کلمه را با تیر به معنی سهم عربی نباید اشتباه کرد. ماه چهارم سال و روز سیزدهم هر ماه بنام ایزد مذکور است. ابوریحان بیرونی در فهرست روزهای ایرانی در آثارالباقیة «تیر» و در سی روز ماه نزد اهل خوارزم روز مزبور را «جیزی» (چیزی) و در سغدی «تیش» یاد کرده. زردشتیان نیز این روز را «تیر» خوانند. (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به فرهنگ ایران باستان ص58 شود.
(1) - tishtrya.
(2) - tishtar.
(3) - Sirius.

تیر.

(اِخ) به رود دجله هم اطلاق شده و آن در اصل تیگر بوده که ایرانیها به مناسبت تندی به دجله می گفتند. در زبان فرنگی هم تیگر به دجله گویند از فارسی گرفته اند. (فرهنگ لغات شاهنامه). آقای پیرنیا آرد: کنت کورث نوشته در آسیا رودی نیست که به تندی دجله باشد و برای استدلال به اسم دجله یعنی تیگر(1)استناد کرده گوید که تیر را به زبان پارسی تیگریس(2) گویند. (ایران باستان ج 2 ص1372).
(1) - Tigre. (2) - Tigrisداریوش اول در کتیبهء نقش رستم این لفظ را به معنی «تیز» استعمال کرده چنانکه گوید «تیگر خئود» (خودتیز). (حاشیهء همین کتاب).

تیر.

[یِ] (اِخ)(1) سیاستمدار و مورخ فرانسوی (1797-1887 م.). وی مکرر وزیر، نخست وزیر و وکیل مجلس شد و به ریاست قوهء مجریه رسید و معاهدهء فرانکفورت را منعقد کرد و به ریاست جمهوری انتخاب شد (1871 م.) و نام خود را با آزاد کردن فرانسه توأم کرد و سپس قدرت خود را از دست داد (مه 1873 م.) و بعد نمایندهء سنا و سپس نمایندهء مجلس شد. وی آثار تاریخی مهمی بنام تاریخ انقلاب فرانسوی (1824-1827 م.) و تاریخ کنسولی و امپراطوری (1845-1862 م.) بجا گذاشته. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به لاروس شود.
(1) - Thiers, Adolphe.

تیر.

(اِخ)(1) از شهرهای قدیمی فینیقی. صور. رجوع به صور و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Tyr.

تیرآباد.

(اِخ) دهی از دهستان بروانان است که در بخش ترکمان شهرستان میانه واقع است و 907 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

تیرآور.

[وَ] (نف مرکب) که تیر آورد مر تیرانداز را. آورندهء تیر و اندازندهء تیر :
باکم از ترکان تیرانداز نیست
طعنهء تیرآورانم می کشد.حافظ.
می شناسم چشم او را طرفه مست کافری است
دیده ام مژگان شوخش را عجب تیرآوری است.
سلیم (از آنندراج).
خصم تیرآور اگر دم زند آماجش کن
بزنش کفشگی و چکمه مرحاجش کن.
میر نجات (ایضاً).
قضا کمان ترا هر کجا که زه بندد
یکی ز جملهء تیرآوران بود تقدیر.
شهرت (ایضاً).
|| عیار و مکار. (آنندراج). مکار و حیله گر و قرمساق. (غیاث اللغات). غدار و مکار. (ناظم الاطباء).

تیرآهن.

[هَ] (اِ مرکب) ستونهائی از آهن که امروز بجای الوار و ستونهای چوبی در ساختمانها بکار برند استحکام بیشتر را.

تیراب.

[تَ] (ع اِ) لغتی است در تیرب. (منتهی الارب). خاک. (مهذب الاسماء) (ناظم الاطباء). تراب. (ناظم الاطباء).

تیرازآباد.

(اِخ) از دیه های فراهان. (تاریخ قم ص119 و 141).

تیرازجان.

(اِخ) دهی از دهستان رستم است که در بخش فهلیان و ممسنی شهرستان کازرون واقع است و 133 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

تیرازن.

[زَ] (اِ) گیاه شاه افسر. (فرهنگ فارسی معین).

تیرازه.

[زَ / زِ] (اِ) قوس قزح. (انجمن آرا) (آنندراج). تیراژه.

تیراژ.

(فرانسوی، اِ)(1) عدهء کتاب یا روزنامه ای که در یک بار به طبع رسد: تیراژ روزنامهء... بیست هزار است. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
(1) - Tirage.

تیراژه.

[ژَ / ژِ] (اِ) قوس قزح. (اوبهی) (فرهنگ رشیدی) (برهان) (فرهنگ جهانگیری) (لغت فرس اسدی چ اقبال ص529) (ناظم الاطباء). آزفنداک. نوشه. انطلیسون. کمر رستم. کمردون. طوق بهار. قوس قزح. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). توسه. رخش. سریر. سدکیس. قالیچهء فاطمه. کمان رستم. (یادداشت ایضاً). رجوع به تیرازه و مادهء بعد شود.

تیراژی.

(اِ) قوس قزح. (فرهنگ اسدی از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به مادهء قبل شود.

تیراست.

[اَ] (اِ) به زبان پهلوی عدد سیصد را گویند و به عربی ثلثه مائه خوانند و در مؤیدالفضلاء عدد ده که عشره و عدد صد که مائه باشد نوشته اند و به حذف همزه نیز درست است. (برهان). به زبان پهلوی عدد سیصد را گویند. (فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی) (از ناظم الاطباء). در فرهنگ گفته به زبان پهلوی عدد سیصد را گویند. صاحب فرهنگ منظومه گفته :
تهم باشد بزرگ و توف صدا
هست تیراست اسم سیصد را.
؟ (از انجمن آرا) (از آنندراج).
برآورده یک سر ز سنگ رخام
درازا و پهناش تیراست(1) گام.
فردوسی (از فرهنگ رشیدی) (از انجمن آرا).
رجوع به انجمن آرا و آنندراج و به تیرست شود.
(1) - ن ل: تیرست...

تیرافکن.

[اَ کَ] (نف مرکب) تیرانداز. که تیر افکند. پرتاب کنندهء تیر از کمان و جز آن :
عطارد کرده ز اول خط جوزا
سوی مریخ تیرافکن تماشا.نظامی.
رجوع به تیرانداز و تیر و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیر افکندن.

[اَ کَ دَ] (مص مرکب) تیر انداختن. پرتاب کردن تیر :
یکی تیری افکند در ره فتاد
وجودم نیازرد و رنجم نداد.
سعدی (بوستان).
|| کنایه از دعای بد کردن و طعنه زدن. (برهان) (از فرهنگ رشیدی) (از انجمن آرا) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء).

تیراکو.

[کُ] (اِخ)(1) حقوق دان و مرد بافضیلت فرانسه (1480-1558 م.) که از دوستان و حامیان رابله بود. (از لاروس).
(1) - Tiraqueau, Andre.

تیر امان.

[رِ اَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)سلاطین چون کسی را امان دهند و خواهند که مزاحمتی از لشکریان به او نرسد تیری که نام پادشاه بر آن نقش کرده باشد از جعبهء خاص به او دهند و این نشان امان باشد. (آنندراج) (از غیاث اللغات) :
تا تیر هلاکم بزنی بر دل مجروح
یا جان بدهم یا بدهی تیر امانم.سعدی.
چو مژگانش به قتل عام شاد است
وزان تیر امان کس را نداده ست.
مسیحی (از آنندراج).

تیران.

(اِخ) دهی از دهستان کرون است که در بخش نجف آباد شهرستان اصفهان واقع است و 6100 تن سکنه و معدن قلع دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

تیران.

(اِخ) دهی از دهستان بربرود است که در بخش الیگودرز شهرستان بروجرد واقع است و 343 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

تیران.

(اِخ) دهی از بخش راور شهرستان کرمان است که 150 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

تیرانا.

(اِخ) پایتخت کشور جمهوری آلبانی در شبه جزیرهء بالکان که بیش از 31000 تن سکنه دارد. (از فرهنگ فارسی معین). رجوع به لاروس شود.

تیران اول.

[نِ اَوْ وَ] (اِخ) بیست و هفتمین پادشاه از سلسلهء اشکانیان ارمنستان موافق نوشته های مورخین ارمنستان و نویسندگان رومی است. او پسر آرتاشس سوم بود و در حدود 21 سال(1) سلطنت کرد. رجوع به ایران باستان ج 3 شود.
(1) - از سال 121 تا سال 142 م.

تیرانچی.

(اِخ) دهی از دهستان ماربین است که در بخش سدهء شهرستان اصفهان واقع است و 650 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

تیر انداختن.

[اَ تَ] (مص مرکب) تیر افکندن بر چیزی. (آنندراج). پرتاب کردن تیر. (ناظم الاطباء). گشاد دادن تیر از کمان. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : غلامان تیر انداختن گرفتند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص111). رمضان تمام شد و امیر عید بکرد و خصمان آمده بودند قریب چهار پنج هزار و بسیار تیر انداختند بدان وقت که ما به نماز مشغول بودیم. (تاریخ بیهقی ایضاً ص585).
ور جهان پر شد از مگس منداز
بر مگس خیره خیره تیر خدنگ.
ناصرخسرو.
او را [بهرام گور] سواری و نیزه تاختن و تیر انداختن آموخت. (فارسنامهء ابن البلخی ص75).
به چابکتر از خود مینداز تیر
چو افتاد دامن به دندان بگیر.
سعدی (بوستان).
صد انداختی تیر و هر صد خطاست
اگر هوشمندی یک انداز و راست.
سعدی (بوستان).
چو تیر انداختی بر روی دشمن
حذر کن کاندر آماجش نشستی.
سعدی (از آنندراج).
|| جوش برآوردن. آنچه از کروهه های هوائی از بن مایع جوشان بر روی مایع آید. برشدن گلوله هائی از هواست که از بن ظرفی محتوی مایعی جوشان به سطح مایع آید. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا) :
... گفت این شیره همچون دیگ بی آتش می جوشد و تیر می اندازد. گفت چون بیارامد مرا آگاه کن. (نوروزنامهء منسوب به خیام). فتنه نندیشد که در خم تیر اندازد نبیذ
کفر نگریزد که سوسن در چمن خنجر کشد.
سیدحسن غزنوی.
رجوع به تیر زدن و تیر و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیرانداز.

[اَ] (نف مرکب) ترجمهء رامی. (آنندراج). رامی. نشابه. نابل. (از منتهی الارب). کمانکش و کماندار و تفنگچی. (ناظم الاطباء). آنکه با کمان و جز آن تیر پرتاب کند. تیرافکننده : هزار پیاده را بخواند از تیراندازان. (ترجمهء تاریخ طبری ص 525). هلاورد... شهری است باکشت و برز... و مردمان تیرانداز و جنگی. (حدود العالم). و این (مردم ماوراءالنهر) مردمانی اند جنگی و غازی پیشه و تیرانداز. (حدود العالم). و مردمان وی (بخارا) تیراندازند و غازی پیشه. (حدود العالم).
هر سپاهی که به پیکار ملک روی نهاد
بازگردد ز کمان تیر سوی تیرانداز.فرخی.
و از راه حبشه هزار مرد دیلم را با پانصد مرد تیرانداز در کشتی ها نشاند. (فارسنامهء ابن البلخی ص95).
حمله ها بر به طبع تیغ گذار
رزمها کن به وهم تیرانداز.مسعودسعد.
دو تیرانداز چون سرو جوانه
ز بهر یکدگر کرده نشانه.نظامی.
همه شمشیرزن و تیرانداز و نیزه گذار باشند. (جهانگشای جوینی).
گر بپرانیم تیرآن نی ز ماست
ما کمان و تیراندازش خداست.مولوی.
چهارصد مرد تیرانداز که در خدمت او بودند همه خطا کردند. (گلستان).
شرط عقل است صبر تیرانداز
که چو رفت از کمان نیاید باز.
سعدی (گلستان).
چشمان ترک و ابروان جان را به ناوک می زنند
یا رب که داده ست این کمان آن ترک تیرانداز را.
سعدی.
باکم از ترکان تیرانداز نیست
طعنهء تیرآورانم می کشد.حافظ.
عمر نظر کرد به تیراندازان ایشان که بر پشت اسب با یکدیگر بازی می کردند. (تاریخ قم ص304).
خدنگ طعنه دایم سوی تیرانداز برگردد
کسی را قدر مشکن گر نخواهی کم بها گردی.
کلیم (از آنندراج).
رجوع به تیر و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیراندازه.

[اَ زِ] (اِخ) دهی از دهستان پایروند است که در بخش مرکزی شهرستان کرمانشاه واقع است و 120 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

تیراندازی.

[اَ] (حامص مرکب)کمانکشی و انداختن تیر خواه تیر کمان باشد یا گلولهء تفنگ و یا توپ و سایر اسلحه آتشی. (ناظم الاطباء). رمایة. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). عمل تیرانداز. تیر انداختن. پرتاب کردن تیر از کمان و گلوله از توپ و تفنگ و جز اینها : و مردمان وی (گرگانج) معروفند به جنگ و تیراندازی. (حدود العالم). و پیغامبر (ع) فرموده است: علموا صبیانکم الرمایة و السباحة؛ گفت بیاموزید فرزندان را تیراندازی و شنا. (نوروزنامهء منسوب به خیام).
خم ابروی تو در صنعت تیراندازی
برده از دست هر آن کس که کمانی دارد.
حافظ.
رجوع به تیرانداز و تیر انداختن شود.

تیران دوم.

[نِ دُوْ وُ] (اِخ) سی و چهارمین پادشاه از سلسلهء اشکانیان ارمنستان موافق نوشته های مورخین ارمنستان و نویسندگان رومی است. او پسر خسرو دوم بود و دو سال(1) سلطنت کرد. رجوع به ایران باستان ج 3 شود.
(1) - از سال 325 تا 327 م.

تیراه.

(اِ) پرندهء سبزرنگ که پر آن را در زردوزی بکار برند و آن را سبزک گویند. (ناظم الاطباء) :
بی خبر هست ز تیر آهم
گر بود دلبر من تیرآهی.
عبدالغنی (از آنندراج).

تیرب.

[تَ رَ] (ع اِ) لغتی است در تراب. (منتهی الارب). خاک و تراب. (ناظم الاطباء). خاک. (مهذب الاسماء).

تیرباران.

(اِ مرکب) تیرهای بسیار که از کمان سرداده باشند. (آنندراج). ریزش تیر از اطراف و بطور فراوانی. (ناظم الاطباء). بارانی از تیر :
چنان تیرباران بد از هر دو روی
که چون آب، خون اندر آمد به جوی.
فردوسی.
اگر مان بود دیگر ایدر درنگ
نبینید جز تیرباران و سنگ.اسدی.
از کمان چرخ بر جان بداندیشان تو
تیرباران بلا بادا چو در دی زمهریر.سوزنی.
عالمی پر تیرباران جفاست
بر حقم گر چشم جان در بسته ام.خاقانی.
تیرباران بلا پیش و پس است
از فراغت سپری خواهم داشت.خاقانی.
ز بس تیرباران که آمد به جوش
فکند ابر بارانی خود ز دوش.نظامی.
گر آن تیرباران کنون آمدی
بجای نم از ابر خون آمدی.سعدی.
زهرهء مردان نداری چو زنان در خانه باش
ور به میدان می روی از تیرباران برمگرد.
سعدی.
خلاف شرط یارانست سعدی
که برگردند روز تیرباران.سعدی.
گوشه گیر ای یار یا جان در میان آور که عشق
تیربارانیست یا تسلیم باید یا حذر.سعدی.
تیرباران سپاه فتنه طوفان می کند
از حصار گردش پیمانه سر بیرون مکن.
دانش (از آنندراج).
- تیرباران سحر؛ آه و ناله. آه سحر و گریهء سحری. (ناظم الاطباء) :
تیرباران سحر هست کنون ز آتش آه
نوک پیکان را قاروره بسر بربندیم.خاقانی.
-تیرباران نگاه؛ نگاههای متوالی و ممتد :
ای که داری چون هدف ذوق لباس سرخ و زرد
تیرباران نگاه خلق را آماده باش.
صائب (از آنندراج).
ترسم افتد از صفا گلهای زخم کاریم
تیرباران نگاهی از خدا می خواستم.
محسن تأثیر (ایضاً).
رجوع یه تیر و دیگر ترکیبهای آن شود.
|| سیاستی که در آن مقصر را هدف تیر بسیار کنند. (ناظم الاطباء). شلیک کردن سربازان بسوی دشمن یا محکوم به اعدام. (فرهنگ فارسی معین). محکومی را با ضربات گلوله های تفنگ کشتن. و این نوع اعدام مخصوص افراد نظامی است که چون به علت گناه بمرگ محکوم شوند آنان را به میدان مرگ برند و بر ستونی استوار بندند و پس از اجرای تشریفات یک جوخه سرباز مسلح به تفنگ (جوخهء تیر) محکوم را نشانهء تیر سازند و با اشارهء فرمانده آتش تیر تفنگ بر محکوم گشایند. رجوع به تیرباران کردن شود.

تیرباران رفتن.

[رَ تَ] (مص مرکب)تیراندازی شدید درگرفتن میان دو لشکر :تیرباران رفت چنانکه آفتاب را بپوشید و نیک نیرو کردند تا آن پل بستدند. تاریخ بیهقی چ ادیب ص467). رجوع به تیر و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیرباران کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)انداختن تیر بسیار. (ناظم الاطباء). رشق. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). عمل تیرباران :
بکردند یک تیرباران نخست
بسان تگرگ بهاران درست.دقیقی.
چو بر دشمنان تیرباران کنم
کمان را چو ابر بهاران کنم.فردوسی.
سکندر بفرمود تا لشکرش
یکی تیرباران کنند از برش.فردوسی.
یکی تیرباران بکردند سخت
چو باد خزان برجهد بر درخت.فردوسی.
آه من دوش تیرباران کرد
ابر خونبار از آسمان برخاست.خاقانی.
از پیش و پس قبیله یاران
کردند به صبح تیرباران.نظامی.
ساقی خورشید ما چون نور بخشد ماه را
چشم ما گر تیز بیند تیربارانش کنم.
میرخسرو (از آنندراج).
و جنگ و حرب درپیوستند و بر دیلم تیرباران کردند. (تاریخ قم ص248).

تیرباران گرفتن.

[گِ رِ تَ] (مص مرکب) تیرباران کردن. گرفتن بارانی از تیر بر روی کس یا کسانی :
کمانش کمین سواران گرفت
بر آن نامور تیرباران گرفت.فردوسی.
به سهراب بر تیرباران گرفت
چپ و راست جنگ سواران گرفت.
فردوسی.
ابر زنگله تیرباران گرفت
به هر سو کمین سواران گرفت.فردوسی.
رجوع به تیرباران کردن و تیرباران و دیگر ترکیبهای تیر شود.

تیر بازوی چرخ.

[رِ یِ چَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) عطارد. (شرفنامهء منیری). ستارهء عطارد. (ناظم الاطباء). || و نیز تیری که بکمان چرخش اندازند. (شرفنامهء منیری).

تیربالا.

(ص مرکب) تیرقامت. از اسماء محبوب است. (آنندراج). تیرقد. راست بالا. سهی بالا. قد و بالائی چون تیر راست و بلند. تیروار قامت :
من آن تیربالا نگارم که هرگز
چو ابروی من کس نبیند کمانی.فرخی.
تیربالائی و مانندهء تیری که ترا
هرچه نزدیکتر آرم تو ز من دورتری.
فرخی.
ای نگار تیربالا روز تیر
خیز و جام باده ده بر لحن زیر.مسعودسعد.
رجوع به تیرقد و تیر و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیربد.

[بَ] (اِ مرکب) رئیس یک ستون کوچک تیرانداز که در نواحی مختلف کشور انجام وظیفه می کردند و بجای ژاندارم های امروز بوده اند و تقریباً قوهء اجرائیهء فرمانداران بوده اند. (تاریخ حقوق علی آبادی). رجوع به ایران در زمان ساسانیان ص82 شود.

تیربند.

[بَ] (اِ مرکب) کمری که از چند رشته پشم شتر بافته ساخته باشند و آن را شاطران(1) در بالای قنطوره بر میان بندند و بر یک سر آن زهگیر و خلالدان و امثال آن آویزند و زنگها را بدان بند کنند. (برهان) (ناظم الاطباء) (از فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی) (از انجمن آرا) (از آنندراج) :
بر تیربند پیک تو خورشید فی المثل
زنگی است صدهزار زبانه در او ز زنگ.
کاتبی (از فرهنگ جهانگیری).
(1) - در جهانگیری: شاطران و پیکان، و در انجمن آرا: شاطران و پیکان رونده.

تیر بوته.

[رِ / رْ تَ / تِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) نوعی از صنایع و آن چنان است که تیراندازان کامل بر آماج، به تیرهائی که از کمان افکنده باشند گلها و جانوران نقش کنند. (آنندراج) :
بی تو رفتم سوی گلشن خلعتم را پیش کرد
همچو تیر بوته شاخ گل دلم را ریش کرد.
وحید (از آنندراج).

تیربیحان.

(اِخ) دهی از دهستان دابوست که در بخش مرکزی شهرستان آمل واقع است و 220 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

تیرپرتاب.

[پَ] (اِ مرکب) فاصله ای که تیرانداز بطور متوسط تواند تیر اندازد. تیررس. مسافت پرتاب شدن تیری. مسافتی که یک تیر پیماید، چون بیفکنند :
دگر گنج پردرّ خوشاب بود
که بالاش یک تیرپرتاب بود
که خضرا نهادند نامش روان
همان تازیان نامور بخردان.فردوسی.
به یک تیرپرتاب بر، خوان نهاد
برو بره و مرغ بریان نهاد.فردوسی.
فلک با رتبتش یک تیرپرتاب
زمین با همتش یک میل وار است.
مسعودسعد.
اگر عطسه زدی یک تیرپرتاب آواز صدای آن برسیدی. (تاریخ طبرستان). و خندقی ژرف گرداگرد شهر بزدند عمق سی و سه ارش یا ارش مساحان و عرض یک تیرپرتاب. (تاریخ طبرستان). و در میان این باغ دریاهکی کده از هر جانب تیرپرتاب. (تاریخ طبرستان).

تیر پرتاب.

[رِ پَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)تیر پرتابی. نوعی از تیر که بسیار دور می رود اما بر نشانه نمی رسد. (آنندراج) (از ناظم الاطباء)(1) (از غیاث اللغات). || در بهار عجم نوشته که به معنی تیر هوائی نیز آمده. (غیاث اللغات). تیر هوائی را نیز گویند. (ناظم الاطباء) :
چه تیر است آنکه هرگز یک خدنگم بر نشان ماند
دعای دردمندان تیر پرتاب است پنداری.
سالک یزدی (از آنندراج).
از این جا (شاهد فوق) مستفاد می شود که همان تیر هوائی است چنانکه گفته اند. (آنندراج). رجوع به مادهء بعد شود.
(1) - ناظم الاطباء با حذف کسرهء اضافه آورده است.

تیر پرتابی.

[رِ پَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) منسوب به تیر پرتاب :
به بال و پر مرو از ره که تیر پرتابی
هوا گرفت زمانی ولی به خاک نشست.
حافظ (از آنندراج).
کبوتر فلک از بیم تیر پرتابی
چو سایه آمد و بر خاک رهگذر افتاد.
طالب آملی (ایضاً).
رجوع به مادهء قبل شود.

تیرتاز.

(نف مرکب) تازنده چون تیر. تیزتاز. رجوع به تیزتاز شود.

تیرتاش.

(اِخ) دهی از دهستان کلباد است که در بخش بهشهر شهرستان ساری واقع است و 1245 تن سکنه دارد و ایستگاه تیرتاش نزدیک این آبادی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

تیرتئوس.

[تی تِ] (اِخ)(1) تیرته. از شعرای یونان است که در زمان جنگ دوم مسه نیا می زیسته (684 تا 668 ق.م.) از تیرتئوس آثار فراوانی در دست نیست و غالب اشعار وی نابود شده است. (از اعلام تمدن قدیم فوستل دوکلانژ). رجوع به تیرته شود.
(1) - Tyrtee.

تیر تخش.

[رِ تَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) تیر هوائی و آتشبازی را گویند. (برهان) (ناظم الاطباء). تیر هوائی و تیر ناوک و تیر آتشبازی... (غیاث اللغات). تیر هوائی آتشبازی شبهای عید و عروسی را گویند. (انجمن آرا) (آنندراج) :
گر اشارت نیست با چین جبین هم قانعیم
تیر تخشی زآن کمان ابروان ما را بس است.
صائب (از آنندراج).
تو گوئی چو شد تیر تخشش بلند
که کرده ست این ریشه در خاک بند.
طاهر وحید (از آنندراج).
از بس که گرم سوی عدویت روان شود
چون تیر تخش ناوک آتشفشان شود.
سعید اشرف (ایضاً).

تیر تظلم.

[رِ تَ ظَلْ لُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از آه مظلومان باشد. (برهان) (از آنندراج) (از فرهنگ رشیدی) (از انجمن آرا) (از ناظم الاطباء).

تیرته.

[تی تِ] (اِخ)(1) شاعر غنائی یونان در قرن 7 ق.م. است. او با سرودهای خود شجاعت و جسارت اسپارتی ها را در جنگ دوم مسنیه(2) تجدید کرد. (از لاروس). رجوع به تیرتئوس شود.
(1) - Tyrtee.
(2) - Messenie.

تیرچائی.

(اِخ) یکی از سه دهستان بخش ترکمان است که در خاور همین بخش و شمال شهرستان میانه واقع است و عموماً در کوهستان و دامنهء جنوبی کوه بزکش قرار دارد. ناحیه ای است سردسیر و ییلاقی و دارای مراتع سبز و خرم و 34 آبادی و 17240 تن سکنه است و قراء مهم آن ایشلیق و بالسین و النجارق و گاوینه رود و کزرج است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

تیر چرخ.

[رِ چَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)کنایه از عطارد است. (برهان) (از غیاث اللغات) (از ناظم الاطباء) (از آنندراج) :
در دل خاره در روم چو شرار
تیر چرخم که سخت کارگرم.
حیاتی گیلانی (از آنندراج).
|| چیزی باشد مانند تیرهوائی که از آهن سازند و درون آن را پر از باروت کرده آتش زنند و به جانب دشمن سردهند و آن در هندوستان متعارف است و به هندی «بآن» گویند. (برهان) (از ناظم الاطباء) (از فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی) (از انجمن آرا) (از آنندراج) . و بر هر که خورد از اسب و سوار و پیاده هلاک کند. (انجمن آرا) (آنندراج) (از فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی) :
نه تیر چرخ رسد بر سرش نه کشکنجیر
نه منجنیق و نه سامان برشدن بوهق.
انوری (از انجمن آرا).
|| بعضی گفته اند، چرخ کمان سخت، و تیر چرخ؛ تیری که از کمان اندازند. (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج).

تیرخدای.

[خُ] (اِخ) قلعهء تیرخدای، این قلعه به خیره است و قلعه ای است سخت عظیم بر کوهی بغایت بلندی و از بهر آن این را تیرخدای خوانند، و بر آن جنگ نیست و هوای آن سردسیر است و آب از مصنع هاست. (فارسنامهء ابن البلخی ص159). رجوع به نزهة القلوب ج 3 ص116 و 133 شود.

تیر خلاص.

[رِ خَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) تیری که با رولور پس از تیرباران محکومی در مغزش خالی کنند سرعت مرگ محکوم را.

تیر خوردن.

[خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب)بنفسه کنایه از خسته شدن به زخم تیر. کنایه از رسیدن تیر بر چیزی. (آنندراج). اصابت تیر بر چیزی یا بر کسی. زخمی شدن از تیرکمان یا تیر تفنگ وجز اینها :
چو موش آنکه نان و پنیرش خوری
به دامش درافتی و تیرش خوری.
سعدی (بوستان).
صید بیابان عشق گر بخورد تیر او
سر نتواند کشید پای بزنجیر او.سعدی.
مرا کشتی متاب آن گوشهء ابرو به عیاری
کمان بر من مکش جانا که تیری خورده ام کاری.
؟ (از آنندراج).
تیر مراد من به هدف برنمی خورد
در خانهء کمان بنهم گر نشانه را.
کلیم (از آنندراج).
دامان چرخ ز آه ستمدیدگان پر است
کس را نخورد تیر دعا بر نشان هنوز.
واله هروی (ایضاً).
رجوع به تیر و مادهء بعد شود.

تیرخورده.

[خوَرْ / خُرْ دَ / دِ] (ن مف مرکب) زخمی با گلوله و یا تیر. (ناظم الاطباء). خسته شده از تیر کمان یا گلوله. مجروح و زخمی شده از تیر. کسی که از تیر خسته شده باشد.
- خرس تیرخورده یا خوک تیرخورده؛توصیف دشنام گونه ای است از بدخلقی و غضبناکی شدید کسی: فلان مثل خوک تیرخورده وارد مجلس شد و...

تیردات.

(اِخ) تیرداد. رجوع به تیرداد شود.

تیرداد.

(اِخ) اشک دوم، پادشاه اشکانی (248-214 ق.م.) وی پس از اشک اول به تخت نشست و با سلوکوس کالی نیکوس جنگید و او را مغلوب کرد. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به یشتها ج 2 ص57 و تاریخ ایران باستان ج 3 ص2203، 2208، 2620 و تاریخ سایکس صص413-414 شود.

تیرداد.

(اِخ) ... پارتی، بیست و یکمین پادشاه از سلسلهء اشکانیان ارمنستان موافق نوشته های مورخین ارمنستان و نویسندگان رومی است. او برادر بلاش اول شاه ایران بود و 38 سال(1) سلطنت کرد. رجوع به ایران باستان ج 3 ص2660 شود. در لاروس آرد: ... او(2) خراجگزار رومی ها شد و به سال 73 م. درگذشت.
(1) - (62 - 100 م.)
(2) - Tiridate.

تیرداد.

(اِخ) سی امین پادشاه از سلسلهء اشکانیان ارمنستان موافق نوشته های مورخین ارمنستان و نویسندگان رومی است. او پسر والارش بود و در حدود 5 سال(1)سلطنت کرد. رجوع به ایران باستان ج3 ص2620 شود.
(1) - (217 - 222 م.)

تیرداد دوم.

[دِ دُوْ وُ] (اِخ) پادشاه ارمنستان که در سال 314 م. درگذشت. (از لاروس). تیردات. او در سال 294 م. گرگوری (مبلغ معروف دین مسیح) را که در ارمنستان مشغول کار بود چند بار مورد بازخواست قرار میدهد ولی در سالهای اخیر عمرش بتوسط همین گرگور به دین مسیح گروید. رجوع به یشتها ص176 شود.

تیردان.

(اِ مرکب) قندیل و ترکش. (غیاث اللغات) (آنندراج). ترکش. تیرکش. (ناظم الاطباء). جعبه. ترکش. کنانه. شکا. شغا. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
از بیم خویش تیره شود بر سپهر تیر
گر روز کینه دست برد سوی تیردان.فرخی.
قندیل ما چو مهر پر از تیر شد ولی
تیری برون نمی رود از تیردان ما.
طغرا (از آنندراج).
رجوع به تیر و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیرز.

[رِ] (اِ) مخفف تیریز است. که چاپوق لباس باشد. (فرهنگ نظام) :
عمرها باید که درزی جامه ای بهرم برد
و آستین و تیرز آرد زو پدید و وربدن.
نظام قاری (دیوان البسه ص30).
حد آن وربدن و تیرز آن لنگیها
جیب پهلو بود و چال در و روزن دار.
نظام قاری.
این آستین و تیرز از یکدگر جدا
ای درزی وصال تو با وربدن رسان.
نظام قاری.
رجوع به تیریز شود.

تیر زدن.

[زَ دَ] (مص مرکب) تیر انداختن. به تیر زخم زدن کسی را. با تیر خسته کردن کسی یا شکاری را. مجروح کردن :
سروبالای کمان ابرو اگر تیر زند
عاشق آن است که بر دیده نهد پیکان را.
سعدی.
تا تیر هلاکم بزنی بر دل مجروح
یا جان بدهم یا بدهی تیر امانم.سعدی.
آن را که تو دوست بیش داری
کس تیر جفا زدن نیارد.سعدی.
|| حباب بالا دادن مایعی جوشان. حبابها که از ته دیگ تفته بر روی آب آید. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا) :
چون به خم اندر ز زخم او بخروشد
تیر زند بی کمان و سخت بکوشد.
منوچهری (از یادداشت ایضاً).
به هر دو معنی رجوع به تیر انداختن شود.

تیرزن.

[زَ] (نف مرکب) تیرانداز. (ناظم الاطباء). تیرافکن. که تیر اندازد. که تیر زند. تیرزننده. تیراندازنده :
چو شاپور و بهرام شمشیرزن
چو گرگین و چون بیژن تیرزن.فردوسی.
تا دگر زخم هیچ تیرزنی
نرسد بر کمان پیرزنی.نظامی.
اگر جستم از دست این تیرزن
من و کنج ویرانهء پیرزن.
سعدی (بوستان).
یلان کماندار نخجیرزن
غلامان ترکش کش و تیرزن.
سعدی (بوستان).

تیرساز.

(نف مرکب) تیرگر. (آنندراج). کسی که تیر می سازد. (ناظم الاطباء). سازندهء تیر. نابل. نبال :
چو کوتاهیی بیند از تیرساز
کند در زدن همچو رمحش دراز.
ملاطغرا (از آنندراج).

تیر ساز.

[رِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) به اضافت به معنی مضراب و زخمه. (آنندراج). مضراب ساز. (غیاث اللغات) :
چو تیر ساز، خود در دلنشینی
ید طولاش در سحرآفرینی.
محسن تأثیر (در تعریف مطرب، از آنندراج).

تیرست.

[رَ] (عدد، اِ) تیراست. تری ست، سه صد، سیصد (300). (فرهنگ فارسی معین) :
کنیزان دوشیزه تیرست و شصت
به رخ هر یک آرایش بت پرست.اسدی.
ز زر خشت تیرست و سی بار پنج
که مردی یکی برگرفتن به رنج.اسدی.
همه ره بد افکنده پنجاه میل
گرفتند تیرست و پنجاه پیل.اسدی.
رجوع به تیراست و حاشیهء برهان چ معین شود.

تیرستاق.

[رُ] (اِخ) دهی از دهستان تترستاق است که در بخش نور شهرستان آمل واقع است و 280 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

تیر سحر.

[رِ سَ حَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از روشنی صبح کاذب است. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || آه سحری را گویند که از روی سوز و درد باشد. (برهان). آه سحر. (آنندراج) (ناظم الاطباء) :
کاغذین جامه هدف وار علی الله زنیم
تا به تیر سحری دست قدر بربندیم.
خاقانی.
|| دعای بد را نیز گفته اند. (برهان). دعای بد. (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تیرسو دو مولینا.

[سُ دُ مُ] (اِخ)(1)نویسندهء دراماتیک اسپانی (1571-1648 م.) است. وی در میلان متولد شد و آثار کمدی فراوانی از خود باقی گذاشت. از آن جمله: جاه طلب بزدل(2) و شیاد اشبیلیه(3)می باشند. (از لاروس). رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Tirso de Molina.
(2) - L'Ambitieux timide.
(3) - Le Trompeur de Seville.

تیرشاب.

(اِخ) دهی از دهستان هریس است که در بخش مرکزی شهرستان سراب واقع است و 140 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

تیرشکاف.

[شَ / شِ] (نف مرکب)شکافنده و خسته کنندهء عطارد. تیری که تا آسمان رود و عطارد را مجروح کند :
هر دم ز تیر تیرشکاف تو مشتری
افغان زه برآورد از گوشهء کمان.
خواجوی کرمانی.

تیر شهاب.

[رِ شِ / شَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) درخش هایی که به شب در آسمان از سویی به سویی شوند همچو تیر پران :
دوش چو سلطان چرخ تافت به مغرب عنان
گشت ز تیر شهاب روی هوا پرسنان.خاقانی.
بود چو در درع ابر لمعهء شمشیر برق
بر زره کهکشان آتش تیر شهاب.
سیف اسفرنگ.
رجوع به شهاب شود.

تیر فلک.

[رِ فَ لَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) تیر چرخ و کوکب عطارد. (ناظم الاطباء). تیر گردون :
از نعش هدی تختش وز تیر فلک میل
وز قوس قزح زیجش وز ماه سطرلاب.
خاقانی.
رجوع به تیر (عطارد) و تیر گردون شود.

تیرقد.

[قَ] (ص مرکب) راست بالا. تیربالا. تیرقامت. سهی قد. قد و اندامی چون تیر راست و بلند. قامت تیروار :
ز شست زلف کمان ابروان و تیرقدان
نمانده بهره و حظ و نصیب و تیر(1) مرا.
سوزنی.
رجوع به تیربالا و تیر و دیگر ترکیبهای آن شود.
(1) - بهره و نصیب. رجوع به تیر شود.

تیرک.

[رَ] (اِ مصغر) تصغیر تیر است. (برهان) (آنندراج). مصغر تیر؛ یعنی تیر کوچک. (ناظم الاطباء). || تیر و رکن. وردنه. چوبک. شوبق (معرب). مرقاق. (از یادداشتهای بخط مرحوم دهخدا). رجوع به تیر تتماج و تیر نان در ذیل ترکیبهای کلمهء تیر (معنی دوم) شود. || آبله هائی که در دیگ آب جوشان به سبب پخته شدن گوشت یا در میان روغن جوشان بهم میرسد و بخاری که از پاره شدن آبلهء دیگ شله و حلیم و هریسه و مانند آن می جهد. (برهان) (از ناظم الاطباء). || وجع را گویند. (فرهنگ جهانگیری). وجع که مانند سوزن و جوال دوز می خلیده باشد. (فرهنگ رشیدی). جستن درد و وجع هم هست در اعضاء. (برهان). دردی که مانند سوزن در اعضاء آدمی می خلد. (ناظم الاطباء). وجع را گویند که مانند سوزن و جوالدوز خلنده باشد. (انجمن آرا) (آنندراج) :
چون سنگ درون گرده گردد مدرک
از درد زند گرده چو تیرک ناوک
در گردهء کس چو باد گردد مدرک
نافع باشد کمار و اسپوس و نمک.
یوسفی طبیب (از انجمن آرا) (از آنندراج).
رجوع به تیر کشیدن شود.

تیرک.

[رَ] (اِخ) قصبه ای است از اقلیم چهارم در شمال ابهر افتاده سی پاره دیه از توابع آن است. هوایش سرد است... و آبش از همان کوهها برمی خیزد و به سفیدرود می ریزد. (نزهة القلوب ج 3 ص66).

تیر کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) در تداول؛وادار کردن کسی به کاری. تحریک کردن.

تیرک زدن.

[رَ زَ دَ] (مص مرکب) بالا آمدن آبله های دیگ جوشان. (ناظم الاطباء). || جاری شدن خون از زخم. (از غیاث اللغات) (آنندراج) (بهار عجم) :
ز خونی که تیرک زد از فرقگاه
یلان را برافروخت پرّ کلاه.
هاتفی (از آنندراج).
|| درد کردن. (بهار عجم) (آنندراج).

تیرکش.

[کَ] (اِ مرکب) تیردان را گویند و ترکش مخفف آن است. (برهان) (از غیاث اللغات) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). از تیر (سهم) + کش = تیرکش و در ایتالیائی «تورکاسو»(1). (حاشیهء برهان چ معین) :
ز صیدگاهی صیدی نکرده ام چه کنم
دمی که تیرکشم پر بود کمان خالی.
مسیح کاشی (از آنندراج).
|| به معنی سوراخی که در دیوار قلعه و قصر ملوک برای انداختن تیر و بندوق به جانب دشمن، می سازند. (غیاث اللغات) (آنندراج). سوراخی در دیوار قلعه برای انداختن تیر و گلوله به جانب دشمن. (ناظم الاطباء) :
قصر ترا برج کمان تیرکش
شیشهء آن نه فلک شیشه وش.
میرخسرو (از آنندراج).
(1) - Turcasso.

تیر کشیدن.

[کَ / کِ دَ] (مص مرکب) درد کردن. (آنندراج) (غیاث اللغات). احساس درد نمودن در امتداد یک خط. (ناظم الاطباء). دردی تند و تیز از جائی (در بدن) آغازیدن و بزود به جای دیگری منتهی گشتن چنانکه در اوجاع مفاصل و گزیدگی زنبور و جز آن. درد تندی که در قسمتی باریک از تن، از جائی شروع شده بجائی ختم شود: انگشتم تا بیخ بغلم تیر می کشد. (از یادداشتهای بخط مرحوم دهخدا).
- تیر کشیدن بینی؛ باریک شدن آن چنانکه در ضعف و سستی بسیار. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
- تیر کشیدن زخم؛ بهم کشیده شدن زخم و سوزش کردن آن. (آنندراج) :
چسان ز درد چنین می توان مسلم جست
کشید تیر چو زخمم ز پشت مرهم جست.
تأثیر (از آنندراج).

تیرکلا.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان اسفیورد شورآب است که در بخش مرکزی شهرستان ساری واقع است و 470 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

تیرکمان.

[کَ] (اِ مرکب) در تداول؛ قوس قزح. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تیرگان.

(اِ) نام روز سیزدهم است از تیرماه. گویند در این روز منوچهر با افراسیاب صلح کرد بشرط آنکه افراسیاب یک تیر پرتاب راه از ملک خود به منوچهر پس بدهد. حکما تیری ساختند از روی حکمت و در وقت طلوع آفتاب آرش آن تیر را بر کمان نهاده از جبال طبرستان به طرف مشرق انداخت بعد از تفحص بسیار روز سیزدهم در کنار آب آمویه یافتند. (برهان). روز سیزدهم از تیرماه. گویند در این روز منوچهر با افراسیاب صلح کرد. (ناظم الاطباء). جشن روز تیر از ماه تیر. (فرهنگ رشیدی) (از فرهنگ جهانگیری) (از آنندراج) (از انجمن آرا). از «تیر» + «گان» (پسوند نسبت) جشنی است که در تیرروز (روز سیزدهم) از ماه برپا می شد. (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به تیر به معنی روز و یشتها ج 1 ص334 و 335 و خرده اوستا ص209 و التفهیم بیرونی ص254 و آثارالباقیه ص220 شود.

تیرگان.

(اِخ) دهی از دهستان لاین است که در بخش کلات شهرستان دره گز واقع است. و 890 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9)

تیرگر.

[گَ] (ص مرکب) همان تیرساز بدون اضافت... (آنندراج). سازندهء تیر. (ناظم الاطباء). تیرساز. آنکه تیر سازد. براء. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). سهام. نابل. نبال. (دهار). نشاب. (منتهی الارب) :
ز هجر تیر گر خواهد جدا افتاد جان از من
که گزگز می جهد پیوسته آن ابروکمان از من.
سیفی (از آنندراج).
رجوع به تیرساز شود. || در بیت ذیل از خسرو و شیرین نظامی به معنی تیرانداز و صیاد هدف یاب بیشتر نزدیک است :
چو چشم تیرگر جاسوس گشتم
به دکان کمانگر برگذشتم.
نظامی (خسرو و شیرین چ وحید ص100).

تیرگران.

[گَ] (اِخ) دهی از دهستان حسین آباد است که در بخش حومهء شهرستان سنندج واقع است و 150تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

تیرگردانی.

[گَ] (حامص مرکب) آن است که چون چیزی گم شود اسامی حاضران بر دور پیاله نویسند و تیری در آن گذاشته افسون خوانند، تیر خود بخود به حرکت آمده بر نام دزد ایستد. (از غیاث اللغات) (از آنندراج). و این تیرها را در تازی اقداح خوانند و قدح با «قاف» و «دال» و «حای» مهملتین بکسر، تیر قمار است که قماربازان دارند و آن ده تیر است و هر یکی را نامی معین... (آنندراج) :
از تو تا شد بزم روشن، خویش را گم کرده است
تیرگردانی کند چون شعلهء جواله شمع.
فصاحت خان راضی (از آنندراج).

تیر گردون.

[رِ گَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از آفتاب است. (برهان). خورشید. (ناظم الاطباء). || کنایه از آفت و حوادث آسمانی نیز باشد. (برهان) (از ناظم الاطباء) (از آنندراج). || بعضی گویند عطارد است. (برهان). عطارد. (ناظم الاطباء). ستارهء تیر. دبیرفلک :
تیر گردون همه انواع فضائل دارد
لیک در ملک طرب کامروا ناهید است.
ابن یمین.
رجوع به تیر (عطارد) شود.

تیرگری.

[گَ] (حامص مرکب) شغل تیرسازی. (ناظم الاطباء). عمل تیرگر. رجوع به تیرگر شود.

تیرگی.

[رَ / رِ] (حامص) تاریکی. (برهان) (غیاث اللغات) (انجمن آرا) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ظلمت. (ناظم الاطباء). مقابل روشنی چنانکه در هوا و آب و جز آن. تاری. تاریکی. (از یادداشتهای بخط مرحوم دهخدا). از تیره (= تیرگ) + ی (مصدری). (حاشیهء برهان چ معین) :
مرد حرس کفکهاش پاک بگیرد
تا بشود تیرگیش و گردد رخشان.رودکی.
تو از تیرگی روشنائی مجوی
که با آتش آب اندر آری بجوی.فردوسی.
برآمد یکی ابر و گردی سیاه
کز آن تیرگی دیده گم کرده راه.فردوسی.
بیاید هم اکنون که شب تیره گشت
ورا دیده از تیرگی خیره گشت.فردوسی.
بدان تیرگی رستم او را بدید
سبک تیغ تیز از میان برکشید.فردوسی.
هوا را بود روشنی و لطیفی
زمین را بود تیرگی و گرانی.فرخی.
تا بباشد آسمان را تیرگی و روشنی
تا بباشد اختران را اجتماع و افتراق.
منوچهری.
پس از تیرگی روشنی گیرد آب
برآید پس از تیره شب آفتاب.اسدی.
چنان تیره گیتی که از بس خروش
ز بس تیرگی ره نبردی بگوش.اسدی.
برون آرد از دل بدی را خرد
چو از شیر مر تیرگی را نمد.ناصرخسرو.
پیغامبران فرستاد تا که ایشان خلق را از تیرگی کفر سوی روشنائی ایمان راه نمایند. (مجمل التواریخ و القصص از یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
که شب را تیرگی چندان بماند
که رخ پیدا کند خورشید انور.انوری.
بالله که گر به تیرگی و تشنگی بمیرم
دنبال آفتاب و پی کوثری ندارم.خاقانی.
صورت خوبان به معنی چون ببینی آینه ست
کز برونسو روشنی دارد درونسو تیرگی.
خاقانی.
تا کی این روز و شب و چندین مغاک و تیرگی
آن درخت آبنوس این صورت هندوستان.
خاقانی.
چون سایه مرا به تیرگی جوی
کاندر ره روشنی نیابی.خاقانی.
اگر چشمه روشن بود به تیرگی جویها زیان ندارد و اگر چشمه تاریک بود به روشنی جوی هیچ امید نباشد. (تذکرة الاولیاء عطار).
اگر چند باشد شب دیرباز
بر او تیرگی هم نماند دراز.سعدی.
از نخشبی مدار طمع در جهان کرم
نخ نام دیو باشد و شب تیرگی و غم.
(از صحاح الفرس از یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
|| کدورت خاطر. (برهان) (غیاث اللغات). کدورت. (ناظم الاطباء). کین. بغضاء. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). تندخویی و آتش مزاجی. (حاشیهء برهان چ معین) :
چو آمد بکار اندرون تیرگی
گرفتند پرمایگان خیرگی.فردوسی.
همان راه یزدان بباید سپرد
ز دل تیرگی ها بباید سترد.فردوسی.
بگفتار پیغمبرت راه جوی
دل از تیرگی ها بدین آب شوی.فردوسی.
مردی بود [ بلکاتکین حاجب ] که از وی... و جوانمردتر کم دیدند اما تیرگی قوی بر وی مستولی بود و... (تاریخ بیهقی از حاشیهء برهان چ معین).
روز به شب کرده ای به تیرگی حال
شب به سحر کن به روشنائی باده.خاقانی.
گفت یکی وحشت این در دماغ
تیرگی آرد چو نفس در چراغ.نظامی.
|| سیاهی. (غیاث اللغات) (انجمن آرا) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) :
دو چشمش بسان دو نرگس بباغ
مژه تیرگی برده از پر زاغ.فردوسی.

تیرلمونت.

[لُ مُ] (اِخ)(1) تیرلمون شهری در بلژیک است که 22400 تن سکنه دارد و در این شهر صنایع فلزی و ماشین سازی و قندسازی و دباغی، رواج دارد. (ازلاروس). رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Tirlemont.

تیرم.

[رَ / رُ] (ترکی، اِ) بانوی اعظم و خاتون بزرگ را گویند. (برهان) (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی) (از ناظم الاطباء). بانوی بزرگ حرم شاه را گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). ...تیر به معنی برگزیده و «میم» بر نعت زنان زاید کنند چون بیگم و خانم پس معنی تیرم؛ زن برگزیده است. (فرهنگ رشیدی). در ترکی به معنی بانوی بزرگ و ارجمند است. (حاشیهء برهان چ معین) :
اندر این عهد از بزرگی کشور خوارزمشاه
ستر عالی مهد عالم تیرم ترکان توئی.
استاد (از فرهنگ رشیدی).

تیرمار.

(اِ مرکب) نوعی از مار خبیث که مانند تیر از جا جسته نیش زند. (آنندراج). افعی. (زمخشری) (ناظم الاطباء). قسمی از مار است و معروف می باشد. (قاموس کتاب مقدس) :
رقم بیار شود گر جفای یار مرا
بدست خامه زند همچو تیرمار مرا.
تأثیر (از بهار عجم).
|| لکن قصد از اصل کلمهء عبرانی مرغی است که همچو بوم در ویرانه ها مسکن نماید... (قاموس کتاب مقدس). || دندانهای افعی. (ناظم الاطباء).

تیرمالی.

(ص مرکب، اِ مرکب) در تداول عامه؛ لاغر و چست. زن یا دختری با قد باریک و بلند و موزون و با قوت و با کمی مکر. لاغر و مکار. کشیده قامت. لاغر. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا).

تیرماه.

(اِ مرکب) نام ماه چهارم از سالهای شمسی که بودن آفتاب در برج سرطان باشد. (آنندراج) (ناظم الاطباء). نام ماهی است در تاریخ فرس. (کشاف اصطلاحات الفنون). اول آن مطابق است تقریباً با نوزدهم ژوئن فرانسوی. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). اندرین ماه آفتاب در برج سرطان باشد و اول ماه از فصل تابستان بود. (نوروزنامهء منسوب به خیام). رجوع به تیر (بهمین معنی) شود. || گاه از آن مطلق خزان و خریف اراده کنند. پائیز. برگ ریزان. ماه اول پائیز یا آخر تابستان. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا) :
همی نوبهار آید و تیرماه
جهان گاه برنا شود گاه زر.
دقیقی (از یادداشت ایضاً).
و دیگر هوای فصول سال، چون تابستان و زمستان و بهارگاه و تیرماه... (هدایة المتعلمین).
تا کی گله کنی که نه خوب است کار من
وز تیرماه تیره تر آمد بهار من.ناصرخسرو.
و خزان از پس درآید... و هرگاه که طبیعت جهد کند و خاطر را بپزاند و خواهد که دفع کند خنکی تیرماهی(1) آن را بازدارد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و بباید دانست که [ تب ] ربع تابستانی زودتر گذرد... و آنچه اندر تیرماه تولد کند دراز آهنگ باشد. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
آمد آن تیرماه سردسخن
گرم در گفتگوی شد با من.ابوالفرج رونی.
پیر تابستان و خلقان تیرماه
خلق مانند شبند و پیر ماه.مولوی.
اتفاقاً فصل تیرماه بود. (انیس الطالبین بخاری ص184). آن زمین را تیرماه جو کشتم. (انیس الطالبین ایضاً ص184).
-تیرماهان؛ هنگام تیرماه :
تیرماهان برگ زرین کیمیای شب شود
وز نهیب دی حصار سیمگون سیما شود.
ناصرخسرو.
(1) - به معنی نوعی ماهی و... هم ایهام دارد. رجوع به تیرماهی شود.

تیرماهی.

(اِ مرکب) نوعی از انگور است. (برهان) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) :
تا وقت مهرگان همه گیتی چو زر بود
از آب تیرماهی(1) و از باد مهرگان.
منوچهری.
تیره شد همچون عصیر تیرماهی آب جوی
شد چو آب تیرماهی خم به خم اندر عصیر.
میرمعزی (از آنندراج).
|| نوعی از ماهی، از عالم تیرمار. (آنندراج). || نام داروئی هم هست. (برهان) (شرفنامهء منیری) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || زنجبیل. (الفاظ الادویه). || گزر و زردک را نیز گویند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء).
(1) - به معنی خریفی هم ایهام دارد. رجوع به مادهء بعد شود.

تیرماهی.

(ص نسبی) خریفی. خزانی. پائیزی. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). خریفی. || منسوب به تیرماه و تابستانی. (ناظم الاطباء).

تیرمردان.

[مَ] (اِخ) شهرکی است بنواحی فارس میان نوبندجان و شیراز و شامل 36 قریه... (از معجم البلدان). ابن البلخی آرد: تیرمردان و جویکان، این هر دو جای نواحی است دیه های بزرگ که هیچ شهر نیست و خراره و دودمان و دیه گوز از جملهء آن است و این نواحی در میان شکستها و نشیب و فرازهای خاکین و سنگین بر مثال خرقان اما آنجا دشوارتر و درشت تر است و هوای آن سردسیر خوش است و جملهء نواحی درختستان است و انواع میوه ها و برخصوص درختان جوز چندان است که آن را حدی نباشد و به شیراز و دیگر اعمال جوز از آنجا برند و همچنین عسل بسیار باشد و جملهء پشته ها و نشیب و افراز آن ولایت بغله بکارند، بعضی که پشته ها و افرازها باشد بخس باشد و نشیب ها باریاب و آبهای روان بسیار است و ابونصر پدر با جول و دیگر پیوستگان ایشان از تیرمردان بوده اند و مردم آن ولایت همه سلاح ور و شب رو و دزد باشند و نخجیرگاهی است سخت نیکو. (از فارسنامهء ابن البلخی صص143-144). رجوع به مراصدالاطلاع و قاموس الاعلام ترکی و معجم البلدان و نزهة القلوب ج 3 ص127 و 189 شود.

تیرمه.

[مَهْ] (اِ مرکب) مخفف تیرماه. تیر. فصل پائیز :
اگر به تیرمه از جامه بیش باید تیر
چرا برهنه شود بوستان چو آید تیر.
عنصری.
ماه پروردین حریر فستقی بخشیده بود
مر درخت باغ را زو باغ شد زینت پذیر
تیرمه زینت بگردانید بستان را و داد
آن حریر فستقی را رنگ دینار و زریر.
سوزنی.
رجوع به تیر و تیرماه شود.

تیرنت.

[رَ] (اِخ)(1) از شهرهای باستانی آرگولید(2) و موطن هرکول است و از این شهر باروی عظیمی بر جای مانده است. (از لاروس). رجوع به ایران باستان ج 1 ص844 و قاموس الاعلام ترکی ذیل کلمهء تیرینته شود.
(1) - Tirynthe.
(2) - Argolide.

تیروار.

(اِ مرکب) تیر پرتاب. مقداری از مسافت که یک تیر را چون بیفکنند پیماید. به مسافت پرتاب تیری. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا) :
از آن بیشه برتر یکی تیروار
یکی کوه بینی سیه تر ز قار.فردوسی.
گشته پران از کف او نیزه و زوبین و تیغ
در هوا ده تیروار راست در ده تیروار.
مسعودسعد.
اصلاح زهره آن است که هر دو سر آن ببندند و در آب بجوشانند چندانکه مردی دو تیروار برود یا سه تیروار پس از آن به سایه خشک کنند و نگاهدارند. (ذخیرهء خوارزمشاهی) و آواز او (ملک ماران) از یک تیروار بکشد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). || (ص مرکب) تیرمانند. راست چون تیر. همانند تیر در راستی :
کمانم از پی آن تیروار قامت او
وزو مرا همه درد و غم است قسمت و تیر.
سوزنی.
رجوع به تیر و دیگر ترکیبهای آن شود.
تیرور.
(اِخ) دهی از دهستان شهسوار است که در بخش میناب شهرستان بندرعباس واقع است و 100 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

تیرول.

[رُ] (اِخ)(1) سرزمینی است کوهستانی که میان سویس و ایتالیا و اتریش تقسیم شده است. تیرول ایتالیا از آدیژ علیا(2) و ترانتن(3) تشکیل یافته است. که زبان مردم آدیژ علیا آلمانی و ترانتن ایتالیائی است. تیرول اتریش که مساحت آن 12648 کیلومترمربع و مرکز آن انسبروک(4) است در حدود 427500 تن سکنه دارد و از مراکز جلب سیاحان است. (از لاروس). رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Tyrol.
(2) - Haut-Adige.
(3) - Trentin.
(4) - Innsbruck.

تیرون.

[رُ] (اِخ)(1) یکی از کنت نشین های ایرلند شمالی (اولستر)(2) است که 132000 تن سکنه دارد و مرکز آن اوماگ(3) است. (از لاروس).
(1) - Tyrone.
(2) - Ulster.
(3) - Omagh.

تیره.

[رَ / رِ] (ص) تاریک و سیاه فام. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تاریک. (شرفنامهء منیری) (غیاث اللغات). تار و مظلم. (ناظم الاطباء). تار. تاریک. مظلم. ظلمانی. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). ایرانی باستان «تثریه - کا»(1)از اوستا «تثریه»(2)... تار. تاریک. پهلوی «ترک»(3). افغانی دخیل. «تیره»(4). بلوچی «ترغ»(5) شغنی «تر»(6) یرنی و نطنزی «تیره»(7)... لاسگردی «تیره»(8). (حاشیهء برهان چ معین) :
و آن شب تیره کآن ستاره برفت
و آمد از آسمان بگوش تراک.خسروی.
چو تنها بدیدش زن چاره جو
از آن مغفر تیره بگشاد رو.فردوسی.
بیامد دمان از بر گاه او
همه تیره دید اختر و ماه او.فردوسی.
یکی باد با تیره گرد سیاه
برآمد که پوشید خورشید و ماه.فردوسی.
آنکه با خاطر زدودهء او
تیره باشد ستارهء روشن.فرخی.
روشنائی آسمان را باشد و امشب همی
روشنی بر آسمان از خاک تیره برشود.
فرخی.
صعب چون بیم و تلخ چون غم جفت
تیره چون گور و تنگ چون دل زفت.
عنصری.
تیره بر چرخ، راه کاهکشان
همچو گیسوی زنگیان به نشان.عنصری.
چون اندرو رسی به شب تیرهء سیاه
زود آتشی بلند برافروز روزوار.منوچهری.
بر چنین اسبی چنین دستی گذارم در شبی
تیره چون روز قصاص و تنگ چون روز محن.
منوچهری.
چو مرد باشد بر کار و بخت باشد یار
ز خاک تیره نماید به خلق زر عیار.
ابوحنیفهء اسکافی (از بیهقی چ ادیب ص277).
خدائی که از تیره یک مشت خاک
چنین صورتی آفریده ست پاک.
شمسی (یوسف و زلیخا).
رخ و دیده بر خاک تیره نهاد
سپاس جهان آفرین کرد یاد.
(یوسف و زلیخا ایضاً).
چنین تیره چرائی ای مبارک تخت رخشنده
همانا کز سلیمانت بدزدیدند دیوانش.
ناصرخسرو.
روزی بشکافند مر این تیره صدف را
هان تا نبوی غافل و تیره نروی هان.
ناصرخسرو.
ز آب روشن و از خاک تیره و آتش و باد
چهار گوهر و هر چار ضد یکدیگر.
ناصرخسرو.
در مدحت تو از گل تیره کنم گهر
هرگز چو مدحت تو که دیده ست کیمیا.
مسعودسعد.
خاصه در آن روزگار تیره که خیرات براطلاق روی به تراجع نهاده است. (کلیله و دمنه).
در عشق تو خاک تیره شد مفرش من
هجران تو تلخ کرد عیش خوش من.
سوزنی.
گیتی ز فضلهء دل و دست تو ساخته
در آب ساده گوهر و در خاک تیره زر.
انوری.
کو مهی کآفتاب چاکر اوست
نقطهء خاک تیره خاور اوست.خاقانی.
خود را مثال او نهم از دانش اینت جهل
قطران تیره، قطرهء باران شناسمش.
خاقانی.
بیرون همه صفا و درون تیره
گوئی نهاد آینه سان دارند.خاقانی.
صفائی بدست آور ای خیره روی
که ننماید آئینهء تیره روی.
سعدی (بوستان).
چون عشق بود بدل صواب است
مه در شب تیره آفتاب است.
امیرخسرو دهلوی.
شبی تیره چون روز بی حاصلان
هوا سرد چون آه آتش دلان.
(هما و همایون از شرفنامهء منیری).
تیره باد آن روز و سال و مه که دارد بر سپهر
چشمهء خورشید چشم روشنائی از سها.
سلمان ساوجی.
گر نبینم رخت از طرهء مشکین چه عجب
در شب تیره بخورشید نظر نتوان کرد.
خجندی.
رنگهای بی تناسب تیرهء بهم مخلوط شده. (سایه روشن صادق هدایت ص11). || مکدر و ملول و حزین و غمگین. (ناظم الاطباء). مکدر و خشمناک. (غیاث اللغات). غمین. اندوهگین. گرفته. دژم. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا) :
چو هومان و نستیهن و بارمان
که گه تیره بودند و گه شادمان.فردوسی.
از ایرج دل ما همی تیره بود
بر اندیشه، اندیشه ها برفزود.فردوسی.
سر نگونسار ز شرم و روی تیره ز گناه
هر یکی با شکمی حامل و پر ما ز لبی.
منوچهری.
دید کز جای بر نخاستمش
تیره بنشست و دل کزان برخاست.خاقانی.
|| خجل. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
فروهشته بر سرو مشکین کمند
که کردی بدان پردلان را به بند
ز دیدار او مشتری تیره بود
خرد پیش رویش همان خیره بود.
فردوسی (یادداشت ایضاً).
|| آب گل آلود را نیز گفته اند. (برهان) (از انجمن آرا) (از آنندراج). گل آلود و ناصاف. (ناظم الاطباء). کدر. مکدر. دردآلود. غلیظ. آلوده. گل آلود. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا) :
وزآن نامه کز قیصر آمد بدوی
مرا آب تیره درآید به جوی.فردوسی.
سخن هر چه گفتم همه خیره بود
که آب روان از بنه تیره بود.فردوسی.
بچشم آمدش هوم خود با کمند
نوان بر لب آب بر مستمند
همان گونهء آب را تیره دید
پرستنده را دیدگان خیره دید.
فردوسی.
جز تلخ و تیره آب ندیدم بدان زمین
حقا که هیچ باز ندانستم از زکاب.
بهرامی (از صحاح الفرس).
چون ندانی که چه چیز است همی بوی بهشت
نشناسی ز می صاف همی تیره خلاب.
ناصرخسرو.
آبیست جهان تیره و بی ژرف بدو در
زنهار که تیره نکنی جان مصفا.ناصرخسرو.
آب تیره، آبی را گویند که چیزی غریب جز از گوهر آب با وی آمیخته باشد و رنگ آن چیز رنگ آب را از حال خویش بگردانیده باشد و قوت بینائی بدان سبب اندر آب گذر نماید تا چیزی که از دیگر سوی او باشد نتوان دید. (ذخیرهء خوارزمشاهی). بول کودکان تیره بود از بهر آنکه ایشان طعام بسیار و بی ترتیب خورند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). اگر خون تیره باشد و به سیاهی گراید... (ذخیرهء خوارزمشاهی). شرابی که نه تیره بود و نه تنک، چون نیکو آید موافق ترین شرابهاست. (نوروزنامهء منسوب به خیام). شراب تلخ و تیره باد بشکند. (نوروزنامه ایضاً).
به آب تیره توان کرد نسبت همه لؤلؤ
ببین که لؤلؤ روشن به آب تیره چه ماند.
خاقانی.
آب ادراکت چون از چشمه سار دماغت تیره برآید در خواب هم تیره باشد. (کتاب المعارف).
دریای فراوان نشود تیره به سنگ
عارف که برنجد تنک آبست هنوز.
سعدی (گلستان).
هجران تو زآن تیره بکرد آب سرم
تا بشناسم که آبم از سر تیره ست.
محمدبن نصیر (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
|| غلیظ. بسته مقابل رقیق: الهادر؛ شیر که زبر آن تیره بود و زیر تنک. (محمودبن عمر از یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
- شیر تیره؛ شیر خفته. خاثر. شیر بسته؛ یعنی ماست شده و کلچیده. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
|| ناپاک. آلوده. خالی از صفا. پست :
هر آن کس که او راه یزدان بجست
به آب خرد جان تیره بشست.فردوسی.
ز شاهان نجوید کسی جای او
مگر تیره باشد دل و رای او.فردوسی.
دل تیره ز اندیشهء دیریاب
همی تخت شاهی نمودش بخواب.فردوسی.
سر شهریاران که برّد ز تن
مگر تیره از تخمهء اهرمن.فردوسی.
کسی کو بمرگ شه دادگر
شود شادمان تیره دارد گهر.فردوسی.
|| درشت و سخت و تلخ (در صفت سخن) :
فرستاده گفت و سپهبد شنید
به پاسخ سخن تیره آمد پدید.فردوسی.
|| (اِ) تیرک. جوش. هر یک از حبابهای آب جوشان که از تک ظرف خیزد. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به تیر و تیرک شود. || تیرهء پشت. ستون فقرات که مرکب است از مهره ها. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || دوده. تخمه. بطنی از طایفه ای. شعبه ای از قبیله ای از انسان. (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). فرهنگستان ایران این کلمه را بجای طایفه و خانواده(9) در گیاه شناسی و جانورشناسی پذیرفته است. رجوع به واژه های نو فرهنگستان ایران ص26 شود : ترا تخمه و تیره بزرگ است و شریف. (منتخب قابوسنامه ص3). تیره ات خاندان ملوک است. (منتخب قابوسنامه ص3).
(1) - tathrya-ka.
(2) - tathrya.
(3) - terak.
(4) - tira.
(5) - teragh.
(6) - ter.
(7) - tira.
(8) - tirae.
(9) - Famille.

تیره.

[رَ / رِ] (اِخ) دهی از دهستان خرقان شرقی است که در بخش آوج شهرستان قزوین واقع است و 437 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

تیره.

[رَ / رِ] (اِخ) دهی از دهستان قهستان است که در بخش کهک شهرستان قم واقع است و 132 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

تیره ابر.

[رَ / رِ اَ] (اِ مرکب) ابر تیره. ابر سیاه. ابر تار و مظلم :
تو گفتی برآمد یکی تیره ابر
هوا شد بکردار کام هژبر.فردوسی.
همانگه برآمد یکی تیره ابر
کند روی گیتی چو چرم هژبر.اسدی.
رجوع به تیره و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیره اصل.

[رِ / رَ اَ] (اِ مرکب) تخمهء ناپاک و پست :
نه روشن دلی زاید از تیره اصلی
نه نیلوفری روید از شوره قاعی.خاقانی.
رجوع به تیره و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیره بازار.

[رَ / رِ] (اِ مرکب) اوضاع برهم. بدبختی. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). آشفتگی. درهم ریختگی اوضاع اجتماعی :
به لشکر چنین گفت پس پهلوان(1)
که ای نامداران روشن روان
چو خواهید کایزد بود یارتان
کند روشن این تیره بازارتان
کم آزار باشید و هم کم زبان
بدی را مبندید هرگز میان.فردوسی.
رجوع به تیره و دیگر ترکیبهای آن شود.
(1) - آنگاه که ساوه و عرب و روم و خزر به ایران حمله کرده اند بهرام چوبینه گوید. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تیره باطن.

[رَ / رِ طِ] (ص مرکب) بدخواه و گمراه. (ناظم الاطباء). بدسرشت. تیره دل. خلاف روشن ضمیر :
ابر رحمت فیض ها در دامن تر می برد
تیره باطن را نظر بر ظاهر حال است و بس.
رضی دانش (از آنندراج).
رجوع به تیره و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیره باقری.

[رِ قِ] (اِخ) دهی از دهستان حاجی آباد ایزدخواست است که در بخش داراب شهرستان فسا واقع است و 106 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

تیره بخت.

[رَ / رِ] (ص مرکب) بدبخت و سیاه بخت. (ناظم الاطباء). تیره روز. شقی :
یکی را چنین تیره بخت آفرید
یکی را سزاوار تخت آفرید.فردوسی.
وزآن پس بدو گفت کای تیره بخت
رسانم ترا من به تاج و به تخت.فردوسی.
مکن ز گردش گیتی شکایت ای درویش
که تیره بختی اگر هم بر این نسق مردی.
سعدی (گلستان).
رجوع به تیره بختی و تیره و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیره بختی.

[رِ / رَ بَ] (حامص مرکب)بدبختی. تیره روزی. سیه روزی. شقاوت :
کجا کاهلی تیره بختی بود
به او بر همی رنج و سختی بود.فردوسی.
رجوع به تیره و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیره بصر.

[رَ / رِ بَ صَ] (ص مرکب) کور. نابینا. تیره بین. تیره چشم :
در فراق تو از آن سوخته تر باد پدر
بی چراغ رخ تو تیره بصر باد پدر.خاقانی.
رجوع به تیره بین و تیره و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیره بین.

[رَ / رِ] (نف مرکب) تیره بصر. کور. || نابخرد. نادان. نامدرک. که از فهم حقیقت عاجز بود :
وگر زآنکه جانی بود تیره بین
نه آرایش داد داند نه دین.
اسدی (گرشاسب نامه).
رجوع به تیره و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیره پاباغ.

[رِ] (اِخ) دهی از دهستان حاجی آباد ایزدخواست است که در بخش داراب شهرستان فسا واقع است و 229 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

تیرهء پشت.

[رَ / رِ یِ پُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) این کلمه را فرهنگستان ایران به جای ستون فقرات پذیرفته است. رجوع به واژه های نو فرهنگستان ایران و تیره در همین لغت نامه و کالبدشناسی هنری ص187 شود.

تیره ترگ.

[رَ / رِ تَ] (اِ مرکب) کلاهی تیره. خودی سیاه و در بیت زیر کنایه از خاک سیاه و خاک گور است :
بر او تاختن کرد ناگاه مرگ
بسر برنهادش یکی تیره ترگ.فردوسی.
رجوع به تیره و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیره تلی.

[رَ / رِ تُ] (اِ) آلوی چینی. تولی. چاکشو. برود. درختی است. (زمخشری از یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تیره تن.

[رَ / رِ تَ] (ص مرکب) سیاه اندام. کالبد سیاه و تاریک :
پدید آمد از دور چیزی دراز
سیه رنگ و تیره تن و تیزتاز.فردوسی.
فرزند تو این تیره تن خامش خاکی است
پاکیزه خرد نیست نه این جوهر گویا.
ناصرخسرو.
رجوع به تیره و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیره جان.

[رَ / رِ] (ص مرکب) تیره روان. بدنهاد. مضر. نادرست. گمراه و بدسرشت :
تو ای بهمن جادوی تیره جان
براندیش از کردگار جهان.فردوسی.
رجوع به تیره و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیره چشم.

[رَ / رِ چَ / چِ] (ص مرکب)کور. نابینا. (از فهرست ولف) :
ز لشکر دو بهره شده تیره چشم
سر نامداران ازو پر ز خشم.
(شاهنامهء فردوسی چ بروخیم ج 2 ص329).
اشعار پند و مدح بسی گفته است
آن تیره چشم شاعر(1) روشن بین.
ناصرخسرو.
(1) - اشاره به رودکی است.

تیره چهر.

[رَ / رِ چِ] (ص مرکب) مخفف تیره چهره. سیه روی. سیاه و تاریک :
تو گفتی که اندر شب تیره چهر
ستاره همی برفشاند سپهر.فردوسی.
رجوع به مادهء بعد و تیره و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیره چهره.

[رَ / رِ چِ رَ / رِ] (ص مرکب)سیه چرده و آنکه دارای سیمای مکدر باشد. (ناظم الاطباء). تیره چهر. رجوع به مادهء قبل و تیره و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیره حال.

[رَ / رِ] (ص مرکب) بدحال. (آنندراج). مکدر. ملول. غمگین و پریشان سیه بخت :
چون زلف یار کرد مرا چرخ خیره سر
چون خال دوست کرد مرا دهر تیره حال.
مجد همگر (از آنندراج).
رجوع به تیره و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیره خاک.

[رَ / رِ] (اِ مرکب) تیره خاکدان. (ناظم الاطباء). رجوع به تیره خاکدان شود. || خاک سیاه. زمین تیره :
به شاهی مرا داد یزدان پاک
ز رخشنده خورشید تا تیره خاک.فردوسی.
که آن نامور تا نگردد هلاک
نغلتد چو مار اندرین تیره خاک.فردوسی.
وگر دور از ایدر تو گردی هلاک
از ایران برآید یکی تیره خاک.فردوسی.
چکی خون نبود از بر تیره خاک
یکی سیمتن را سر از تیغ چاک.
(از لغتنامهء اسدی از یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
فروبرد سر پیش یزدان پاک
رخ خویش بنهاد بر تیره خاک.
شمسی (یوسف و زلیخا).
به که بجوید دل پرهیزناک
روشنی آب در این تیره خاک.نظامی.
رجوع به تیره و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیره خاکدان.

[رَ / رِ] (اِ مرکب) کنایه از دنیای فانی است. (آنندراج). تیره خاک. دنی. (ناظم الاطباء) :
فلسی شمر ممالک این سبز بارگاه
صفری شمر فذلک این تیره خاکدان.
خاقانی.
رجوع به تیره و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیره خال.

[رَ / رِ] (اِ مرکب) خال سیاه :
به کنج لبش بر یکی تیره خال
که بردی دل زاهدان را ز حال.
(یوسف و زلیخای منسوب به فردوسی).
رجوع به تیره شود.

تیره خرد.

[رَ / رِ خِ رَ] (ص مرکب) نادان و کودن. (ناظم الاطباء). بداندیشه. تاریک عقل :
قیاس خشم بود دشمنان تیره خرد
قیاس صرصر و پشته ست و آتش و حراق.
میر معزی (از آنندراج).
رجوع به تیره و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیره خوار.

[رَ / رِ خوا / خا] (نف مرکب)سیاه خوار. که سیاهی خورد. (صفت قلم). که غذایش سیاه و تیره است :
تیره ست زهره پیش ضمیر منیر من
خوار است تیر زی قلم تیره خوار من.
ناصرخسرو.
رجوع به تیره و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیره دست.

[رَ / رِ دَ] (ص مرکب و اِ مرکب) کنایه از دنیا و عالم است. (برهان). دنیا. (فرهنگ رشیدی) (ناظم الاطباء). کنایه از دنیا و عالم جسمانی بود. (انجمن آرا).

تیره دل.

[رَ / رِ دِ] (ص مرکب) بدرای و ناراست و نادرست. (ناظم الاطباء). تیره رای. تیره باطن. بداندیشه :
از ایوان از آن پس خروش آمدی
کز آواز دلها بجوش آمدی
که ای زیردستان شاه جهان
مباشید تیره دل و بدنهان.فردوسی.
ز تیر آسمان شد چو پرّ عقاب
نگه کرد تیره دل(1) افراسیاب.فردوسی.
... برآن تیره دل، بارش تیر کرد.نظامی.
از آن تیره دل، مرد صافی درون
قفا خورد و سر برنکرد از سکون.
سعدی (بوستان).
به چشم کم مبین ای تیره دل ما تیره روزان را
که صد آیینه از یک مشت خاکستر شود پیدا.
صائب (از آنندراج).
|| غمگین. مکدر. ملول :
زواره بیامد به نزدیک اوی
ورا دید تیره دل و زردروی.فردوسی.
|| آب و شراب دُردآمیز. || زمین. (فرهنگ رشیدی). || سیاه درون. که داخل آن سیاه باشد :
هست اندر دوات تیره دلش
روشنائی ملک را اسباب.سوزنی.
رجوع به تیره و دیگر ترکیبهای آن شود.
(1) - به معنی بعد هم ایهام دارد.

تیره دود.

[رَ / رِ] (اِ مرکب) دود سیاه و تیره و ظلمانی :
برانگیخت از بام دژ تیره دود
دلیری به سالار لشکر نمود.فردوسی.
کزان بر نخستین تو خواهی درود
وز آتش نیابی مگر تیره دود.فردوسی.
نیامد ز گفتار من هیچ سود
ندیدم ز آتش بجز تیره دود.فردوسی.
رجوع به تیره و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیره راه.

[رَ / رِ] (ص مرکب) راه تاریک. || بدراه. بددین. منحرف :
زمانی همی گفت بر ساوه شاه
چه سود آمد از جادوی تیره راه.فردوسی.
رجوع به تیره و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیره رای.

[رَ / رِ] (ص مرکب) بدرای و ناراست و نادرست. (ناظم الاطباء). تیره مغز. تیره خرد. تاریک اندیشه :
ببردش ورا هوش و دانش خدای
مرا بی خرد یافت آن تیره رای.فردوسی.
همان جهن و گرسیوز تیره رای
که او برد پای سیاوش ز جای.فردوسی.
هر کسی چیزی همی گوید ز تیره رای خویش
تا گمان آید که او قسطاس بن لوقاستی.
ناصرخسرو.
از دهر غدرپیشه وفائی نیافتم
وز بخت تیره رای صفائی نیافتم.خاقانی.
چو خدمت پسندیده آرم بجای
نیندیشم از دشمن تیره رای.
سعدی (بوستان).
گرت برکند خشم روزی ز جای
سراسیمه خوانندت و تیره رای.
سعدی (بوستان).
... عجب داشت سنگین دل تیره رای.
سعدی (بوستان).
دلا همیشه مزن راه زلف دلبندان
چو تیره رای شدی کی گشایدت کاری.
حافظ (از آنندراج).

تیره رایی.

[رَ / رِ] (حامص مرکب) بدرایی و ناراستی و نادرستی. بداندیشی و بدفکری :
در این کشور که هست از تیره رایی
سیه کافور و، اعمی روشنائی.نظامی.
ز نادانی و تیره رائی که اوست
خلاف افکند در میان دو دوست.
سعدی (بوستان).
رجوع به تیره و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیره رخ.

[رَ / رِ رُ] (ص مرکب) تیره روی. تیره چهر :
روشنی و خرمی مملکت از کلک اوست
گرچه سر کلک او تیره رخست و نژند.
سوزنی.
رجوع به تیره و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیره رنگ.

[رَ / رِ رَ] (ص مرکب)سیاهرنگ و کدررنگ. (ناظم الاطباء). اکهب. اکدر. (تاج المصادر بیهقی). تیره گون :
که این مرده ری ببر و خفتان جنگ
بینداز و این مغفر تیره رنگ.فردوسی.
فرستاد از آن آهن تیره رنگ
یکی آینه کرده روشن ز زنگ.فردوسی.
زمین تیره گون شد هوا تیره رنگ
که پنهان شد از گرد رخسار زنگ.
اسدی (گرشاسب نامه).
نهنگی را همی ماند که گردون را بیوبارد
چو از دریا برآید جرم تیره رنگ غضبانش.
ناصرخسرو (دیوان ص216).
پدر گفتش اندر شب تیره رنگ
چه دانی که گوهر کدام است و سنگ.
سعدی (بوستان).
بگوش آمدش در شب تیره رنگ
که شخصی همی نالد از دست تنگ.
سعدی (بوستان).
رجوع به تیره و دیگر ترکیبهای آن شود.
|| (اِ مرکب) اسب و کمیت که سرخ و تیره باشد. (ناظم الاطباء).

تیره رو.

[رَ / رِ] (ص مرکب) تیره رخ. تیره چهر. سیه روی. تیره روی :
زحل نحس و تیره روی نگر
کز بر مشتریش مستقر است.خاقانی.
ز خورشید تا سایه موئی بود
که این روشن، آن تیره روئی بود.نظامی.
رجوع به تیره و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیره روان.

[رَ / رِ رَ] (ص مرکب)خشمناک. دلتنگ. غمگین. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
ز گفتارشان(1) خواهر پهلوان
همی بود پیچان و تیره روان.فردوسی.
چو برخواند آن نامه را پهلوان
بپژمرد و شد کند و تیره روان.فردوسی.
گریزان بشد بهمن اردوان
تنش خسته از تیر و تیره روان.فردوسی.
به تو هر که یازد به تیر و کمان
شکسته کمان باد و تیره روان.فردوسی.
|| تیره رای. بداندیش. تیره باطن :
مگر کین آن شهریار جوان
بجویم از آن ترک تیره روان.فردوسی.
سپه را به آیین نوشیروان
همی راند این سند تیره روان.فردوسی.
چو پیروز شد دزد تیره روان
چه غم دارد از گریهء کاروان.
سعدی (گلستان).
|| نامتعادل. سست عقل. بی مایه. کودن :
چو اندر پس پرده ماند جوان
بماند منش پست و تیره روان
بود مرد از بهر کوپال و گرز
که بفرازد اندر جهان یال و برز.فردوسی.
رجوع به تیره و دیگر ترکیبهای آن شود.
(1) - از گفتار سران سپاه که بهرام چوبینه را به طلب سلطنت برمی انگیختند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تیره روز.

[رَ / رِ] (ص مرکب) تیره بخت و تیره کوکب و تیره سرانجام، کنایه از مدبر و بدبخت. (آنندراج). تیره روزگار. بدبخت. (ناظم الاطباء) :
یکی جفت تخته، یکی جفت تخت
یکی تیره روز و یکی نیک بخت.
اسدی (گرشاسب نامه).
ز آفت روزگار بر خطرم
هر چه روز است تیره روزترم.خاقانی.
اگر بینوائی بگرید به سوز
نگون بخت خوانندش و تیره روز.
سعدی (بوستان).
نخواهی که گردی چنین تیره روز
بدیوانگی خرمن خود مسوز.
سعدی (بوستان).
تیره روزان خوب می دانند صائب قدر هم
شام زلف آخر به فریاد غریبان میرسد.
صائب (از آنندراج).
مهر را تیره روز خواند مه
تا ترا ذوق گشت مهتاب است.
ظهوری (ایضاً).
|| (اِ مرکب) روز تیره. احوال پریشان. اوضاع نابسامان و نامطلوب و سخت. روزگار پریشان و تیره و تار. بدبختی. مصیبت :
بگویش که از گردش تیره روز
تو گشتی چنین شاد و گیتی فروز.فردوسی.
دل هر دو بیدادگرشان به سوز
که هرگز نبیند بجز تیره روز.فردوسی.
مرا بهره این بود از این تیره روز
دلم چون بدی شاد و گیتی فروز.فردوسی.
رجوع به تیره و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیره روزگار.

[رَ / رِ] (ص مرکب) معروف. (آنندراج). تیره روز. (ناظم الاطباء). رجوع به تیره و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیره روزی.

[رَ / رِ] (حامص مرکب)بدبختی. ادبار. تیره بختی. || عیاری و مکاری. (غیاث اللغات) (آنندراج). رجوع به تیره و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیره زلف.

[رَ / رِ زُ] (ص مرکب)سیاه زلف. سیاه موی. سیه گیسو :
تیره زلفا بادهء روشن کجاست
دیر وصلا رطل مردافکن(1) کجاست.خاقانی.
رجوع به تیره و دیگر ترکیبهای آن شود.
(1) - ن ل: زودافکن.

تیره زیاس.

[رِ] (اِخ)(1) خدای شهر تب (از شهرهای باستانی مصر) که مردم این شهر او را پرستش می کردند. (از لاروس).
(1) - Tiresias.

تیره سر.

[رَ / رِ سَ] (ص مرکب) تیره مغز. تیره رای. تیره خرد :
کیست میرالشعرا گوئی و هم گوئی من
نام خود خود نهی ای تیره سر و تیره ضمیر.
سوزنی.
|| سیاه سر. که سری تیره و سیاه دارد :
زردی در آفتاب بقای حسود شاه
از سیر تیره سر قلم زردفام تست.سوزنی.
رجوع به تیره و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیره شب.

[رَ / رِ شَ] (اِ مرکب) شب تاریک. شب ظلمانی و سیاه :
چراغی است مر تیره شب را بسیچ
ببد تا توانی تو هرگز مپیچ.فردوسی.
وگر گوسفندی برند از رمه
به تیره شب و روزگار دمه.فردوسی.
دو بهره چو از تیره شب درگذشت
ز جوش سواران بجوشید دشت.فردوسی.
من از رشک روی تو دیدن نیارم
به تیره شب اندر، مه آسمان را.فرخی.
نور رایش تیره شب را روز نورانی کند
دود خشمش روز روشن را شب یلدا کند.
منوچهری.
تاریک شد از مهر دل افروزم روز
شد تیره شب از آه جگرسوزم روز.
منوچهری.
از هر نفسی تیره شبی در پیش است
از هر قدمی بی ادبی در پیش است.خاقانی.
زبان تر کن بخوان این خشک لب را
بروز روشن آر این تیره شب را.نظامی.
ترا تیره شب کی نماید دراز
که خسبی ز پهلو به پهلوی ناز.
سعدی (بوستان).
در تیره شب هجر تو جانم به لب آمد
وقت است که همچون مه تابان بدرآیی.
حافظ.
مددی گر به چراغی نکند آتش طور
چارهء تیره شب وادی ایمن چکنم.حافظ.
چارهء تیره شب هجر، دعای سحر است
دانم اما که سحر نیست شب هجران را.یغما.
رجوع به تیره و دیگر ترکیبهای آن شود.
تیره شبان.
[رَ شَ] (اِخ) تیره ای از ایل بیرانوند. (از جغرافیایی سیاسی کیهان ص67).

تیره شدن.

[رَ / رِ شُ دَ] (مص مرکب)تاریک شدن. (ناظم الاطباء). سیاه و ظلمانی شدن. فرارسیدن شب :
بباید که تا سوی ایران شویم
بنزدیک شاه دلیران شویم
همی رفت باید چو تیره شود
سر دشمن از خواب خیره شود.فردوسی.
-تیره شدن بخت؛ سیاه بخت شدن. بدبخت شدن. پریشان حال و سیاه روزگار شدن :
چو بخت عرب بر عجم چیره شد
همی بخت ساسانیان تیره شد.فردوسی.
-تیره شدن جهان؛ تاریک شدن روزگار :
زواره چو دید آنچنان خیره شد
جهان پیش چشم اندرش تیره شد.فردوسی.
چو برخواند نامه سرش خیره شد
جهان پیش چشم اندرش تیره شد.فردوسی.
- تیره شدن جهان بین؛ تیره شدن چشم :
زمین بستر و خاک بالین اوی
شده تیره روشن جهان بین اوی.فردوسی.
-تیره شدن چشم؛ تیره شدن جهان بین. کور شدن چشم. نابینا شدن. تیره شدن دیده :
اگر چشم شد تیره دل، روشن است
روان را ز دانش همان جوشن است.
فردوسی.
سپهر اندر آن رزمگه خیره شد
ز گرد سپه چشمها تیره شد.فردوسی.
- تیره شدن خورشید و ماه؛ سیاه و تاریک شدن روزگار. تیرگی یافتن جهان. تیره شدن و تاریک شدن جهان :
نیاید بدرگاه تو بی سپاه
شود بر تو بر تیره خورشید و ماه.فردوسی.
-تیره شدن درون؛ بد و تیره باطن شدن. آلوده شدن :
ای که درونت به گنه تیره شد
ترسمت آیینه نگیرد صقال.سعدی.
- تیره شدن دیدار؛ تیره شدن چشم :
وگر برزند کف به رخسار تو
شود تیره زآن زخم دیدار تو.فردوسی.
- تیره شدن دیده؛ تیره شدن چشم :
دیدهء نرگس چو شود تیره، ابر
لؤلؤ شهوار کشد توتیاش.ناصرخسرو.
- || سیاه شدن چشم از فراوانی :
سپاه انجمن شد هزاران هزار
کز آن تیره شد دیدهء شهریار.فردوسی.
- تیره شدن رخ؛ تیره شدن صورت. سیه روی شدن. شرمنده و سرافکنده شدن :
روانشان شد از ابن یامین خجل
رخ سرخشان تیره شد همچو گل.
شمسی (یوسف و زلیخا).
- تیره شدن روز؛ فرارسیدن تاریکی، شب تاریک شدن :
نشستند هر دو بر آن بارگی
چو شد روز تیره به یکبارگی.فردوسی.
- || آشفته شدن روزگار؛ پریشان گردیدن اوضاع و احوال. تیره و تار شدن روزگار :
چو ارجاسب دید آن چنان خیره شد
که روز سپیدش همی تیره شد.فردوسی.
چو روز مرد شود تیره و بگردد بخت
همو بدآمد خود بیند، از بدآمد کار.
(تاریخ بیهقی چ ادیب ص278).
تیره شد روز من چرا نکنم
دیده روشن به روزگار تو من.عطار.
- تیره شدن روزگار؛ تیره شدن روز. پریشان گردیدن اوضاع و احوال :
چو تیره شود مرد را روزگار
همه آن کند کش نیاید بکار.
(از ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص153).
- || سپری شدن عمر؛ مردن. بسر آمدن روزگار :
چو ماهوی را تیره شد روزگار
بمرو اندر آمد ز هر سو سوار
بتوفید شهر و برآمد خروش
شد آن مرز یکسر پر از جنگ و جوش.
فردوسی.
- تیره شدن شب؛ تاریک و تار شدن شب. ظلمانی و سیاه شدن شب :
چو شب تیره شد روشنائی بکشت
لب شوی بگرفت ناگه به مشت.فردوسی.
پراکنده گشتند و شب تیره شد
سر می گساران ز می خیره شد.فردوسی.
چو شب تیره شد کردیه برنشست
چو گردی سرافراز گرزی بدست.فردوسی.
افزون گرفت روز چو دین و شب
ناقص چو کفر و تیره چو سودا شد.
ناصرخسرو.
چو شب دین سیه و تیره شود فاطمیان
صبح مشهور و مه و زهره ستارهء سحرند.
ناصرخسرو.
- تیره شدن صورت:تیره شود صورت پر نور او
کند شود کار روان و رواش.ناصرخسرو.
-تیره شدن ضمیر؛ سیه شدن درون :
آن کردی از فساد که گر یادت آید آن
رویت سیاه گردد و تیره شود ضمیر.
ناصرخسرو.
|| مکدر شدن. (ناظم الاطباء). کنایه از ناخوش و درهم شدن. (آنندراج). غمگین و دلتنگ و خشمگین شدن :
غمی شد دلم زآنکه شاه جهان
چنین تیره شد با تو اندر نهان.فردوسی.
این حدیث به نشابور فاش شد و خبر به امیرمحمود رسید تیره شد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص365). هارون الرشید از این جواب سخت تیره شد. (تاریخ بیهقی ایضاً ص425). پس از نمودن قدرت سروری و شادی بدان بسیاری تیره شد. (تاریخ بیهقی ایضاً ص516). حجام تیره شد. (کلیله و دمنه).
-تیره شدن از چیزی یا جائی؛ ملول و ناخوش شدن از آن :
مرغ دلم طائریست قدسی عرش آشیان
از قفس تن ملول تیره شده از جهان.
حافظ (از آنندراج).
- تیره شدن جائی؛ غم و اندوه فراگرفتن مردم آنجا را :
دل لشکر شاه توران سپاه
شکسته شد و تیره شد رزمگاه.فردوسی.
-تیره شدن دل؛ غمگین و خشمناک شدن دل. افسرده و درهم شدن دل :
بدانست بهرام کو خیره شد
ز دیدار چشم و دلش تیره شد.فردوسی.
چو بشنید شاه این سخن خیره شد
سیه شد رخش چون دلش تیره شد.
فردوسی.
اگر تیره تان شد دل از کار من
بپیچید سرتان ز گفتار من.فردوسی.
|| ناصاف شدن. (ناظم الاطباء).
- تیره شدن آب؛ گل آلود شدن آب. آلوده شدن آب. ناصاف و بی طراوت شدن آب :
باغ پرگل شد و صحرا همه پرسوسن
آبها تیره و می تلخ و خوش و روشن.
فرخی.
تیره شد آب و گشت هوا روشن
شد گنگ زاغ و بلبل گویا شد.ناصرخسرو.
- || بهم خوردن روابط؛ مورد خشم واقع شدن :
گر این نشنوی آب من نزد شاه
شود تیره و دور مانم ز گاه.فردوسی.
کجا شد که قیصر چنین خیره شد
ز بخت آب ایرانیان تیره شد.فردوسی.
ز کین پدر گر دلت خیره شد
چنین پیش تو آب من تیره شد.فردوسی.
طاهر از چشم امیر بیفتاد و آبش تیره شد، چنانکه نیز هیچ شغل نکرد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص449).
- || بی ارزش و بی آبرو شدن :
تیره شد آب اختران ز آتش روز و می کند
بر درجات خط جام آب چو آتش اختری.
خاقانی.
- تیره شدن می؛ دُردآلود شدن شراب. کدر شدن می.
- || به مجاز تیره شدن روابط. تیره شدن آب :
تا بود ز روی مهر لاف من و تو
جز خواب ندید کس مصاف من و تو
چون تیره شد اکنون می صاف من و تو
مادر نه بهم برید ناف من و تو.ازرقی.
|| بی طراوت شدن. (ناظم الاطباء).
- تیره شدن باغ؛ خشک و پژمرده شدن باغ. خزان زده شدن باغ :
مرا رفیقی امروز گفت خانه بساز
که باغ تیره شد و زردروی و بی دیدار.
فرخی.
- تیره شدن برگ؛ پژمرده شدن. خشک شدن و افسرده شدن آن :
ورا آن سخن بدتر آمد ز مرگ
بپژمرد و تیره شد آن تازه برگ.فردوسی.
|| بی رونق شدن. (ناظم الاطباء) :
تا پدید آمدت امسال خط غالیه بوی
غالیه تیره شد و زاهری و عنبرخوار.عماره.
- تیره شدن کار؛ خراب و فاسد شدن کار. بی رونق شدن کار. بهم خورده شدن کار :
بتا تا جدا گشتم از روی تو
کراشیده و تیره شد کار من.
آغاجی (از فرهنگ اسدی نخجوانی).
تیره شد کار من از غم هان و هان دریاب کار
تا چراغ عمر قدری روشنائی میدهد.
خاقانی.
رجوع به تیره و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیره شنبدی.

[رِ شَمْ بَ] (اِخ) دهی از دهستان حاجی آباد ایزدخواست است که در بخش داراب شهرستان فسا واقع است و 790 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

تیره ضمیر.

[رَ / رِ ضَ] (ص مرکب)مکدرخاطر. (ناظم الاطباء). || تیره باطن و گمراه :
کیست میرالشعرا گوئی و هم گوئی من
نام خود خود نهی ای تیره سر و تیره ضمیر.
سوزنی.

تیره فام.

[رَ / رِ] (ص مرکب) تاریک و سیاه رنگ. تیره رنگ. تیره فش :
هوا تیره فام و زمین تیره گشت
دو دیده در او اندرون خیره گشت.
فردوسی.
به پند منادی نشد شاه رام
به روز سپید و شب تیره فام.فردوسی.
من این کرده وز شب جهان تیره فام
که داند که من که و راهم کدام.
اسدی (گرشاسب نامه).
سپهبد چو دید آسمان تیره فام
بزد بر سر اسب جنگی لگام.
اسدی (گرشاسب نامه).
جویست و جر پردهء عبرت ز دردها
ره پر زجر و جوی و هوا سرد و تیره فام.
ناصرخسرو (دیوان ص 260).
|| کنایه از شب :
به گوهر فروزد دل تیره فام
مگر شبچراغش از اینست نام.نظامی.

تیره فش.

[رَ / رِ فَ] (ص مرکب) تیره فام :
آب کز خاک تیره فش گردد
هم به تدبیر خاک خوش گردد.نظامی.
رجوع به تیره فام و تیره و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیره کار.

[رَ / رِ] (ص مرکب) کار تیره. کار سخت و مشکل :
به پیش آمد اکنون یکی تیره کار
که آن را نشاید که داریم خوار.فردوسی.
|| بدکار. بدسرشت. سیاهکار :
آینهء خاک تیره کار چه بینی
ز آینهء تیره نور کار نیابی.خاقانی.

تیرهء کامل.

[رَ / رِ یِ مِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از ماه است... (آنندراج). ماه و قمر. (ناظم الاطباء).

تیره کردن.

[رَ / رِ کَ دَ] (مص مرکب)کنایه از ناخوش و درهم کردن. (از آنندراج). سیاه و ضایع کردن. تباه و خراب کردن :
چو اسکندری باید اندر جهان
که تیره کند بخت شاهنشهان.فردوسی.
و دیگر که تنگ اندر آمد سپاه
مکن تیره بر خیره این تاج و گاه.فردوسی.
بینداخت آن زهر خورده بروی
مگر کش کند تیره رخشنده روی.فردوسی.
هان و هان تا نخندی از خیره
که بسی خنده دل کند تیره.سنائی.
طبع روشن داشت خاقانی، حوادث تیره کرد
ور نکردی خاطر او نور پیوند آمدی.
خاقانی.
مکن به حرف طمع تیره زندگانی خویش
که روز هم شب تار است بر گدای چراغ.
صائب (از آنندراج).
|| سیاه و ظلمانی کردن. تیره و تار کردن. بی نور و تاریک کردن :
سرو سیمین طرف ماه منیر
تیره کرد از خط شبرنگ چو قیر
هست شبگیر خط تیرهء او
رخ رخشندهء او ماه منیر.سوزنی.
گردون قهرپیشه به دمهای قهر خویش
خاموش و تیره کرد چراغ سخنورم.
خاقانی.
سر هوشمندان چنان خیره کرد
که سودا دل روشنش تیره کرد.سعدی.
برآمد یکی سهمگین باد و گرد
که در چشم مردم جهان تیره کرد.سعدی.
|| مکدر و ناصاف کردن. گرفته و تار کردن :
آبی ست جهان تیره و بس ژرف بدو در
زینهار که تیره نکنی جان مصفا.
ناصرخسرو.
غم و دم تیره کند آینه، وین آینه بین
کز غم گرم و دم سرد مصفا بیند.خاقانی.
پرتو آن نور دیده ها را خیره و تیره می کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص 334).
چرخ شنید ناله ام گفت منال سعدیا
کاه تو تیره می کند آینهء جمال من.سعدی.

تیره گرد.

[رَ / رِ گَ] (اِ مرکب) گرد تیره و سیاه. خاک سیاه برآمده از زمین. گرد و خاکی سیاه و مظلم :
زمین آهنین شد هوا لاجورد
به ابر اندر آمد سر تیره گرد.فردوسی.
به هشتم برآمد یکی تیره گرد
بدانسان که خورشید شد لاجورد.فردوسی.
که از راه ایران یکی تیره گرد
برآمد کزو روز شد لاجورد.فردوسی.

تیره گردانیدن.

[رَ / رِ گَ دَ] (مص مرکب) تکدیر. تیره کردن.

تیره گردیدن.

[رَ / رِ گَ دی دَ] (مص مرکب) تیره گشتن. تیره شدن. تاریک و سیاه و ظلمانی گردیدن :
و هرگه که تیره بگردد جهان
بسوزد چو دوزخ شود باد غز.
خسروی سرخسی.
چو شب تیره گردد شبیخون کنیم
ز دل ترس و اندیشه بیرون کنیم.فردوسی.
به پیش اندر آیند مردان مرد
هوا تیره گردد ز گرد نبرد.فردوسی.
|| گرفته و تار شدن. ناصاف شدن و کدر گشتن : و گفت عارف آن است که هیچ چیز مشرب گاه او تیره نگرداند. هر کدورت که بدو رسد صافی گردد. (تذکرة الاولیاء عطار).
از صفا گر، دم زنی با آینه
تیره گردد زود با ما آینه.مولوی.
|| ضایع و تباه گردیدن :
چو زینگونه بر من سرآمد جهان
همه تیره گردد امید مهان.فردوسی.
- تیره گردیدن دل؛ تیره شدن دل. غمگین و خشمناک شدن دل :
دل شاه کز مهر دوری گرفت
اگر تیره گردد نباشد شگفت.فردوسی.
بدو گفت کای پهلوان جهان
اگر تیره گردد دلت با روان.فردوسی.
رجوع به تیره و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیره گشتن.

[رَ / رِ گَ تَ] (مص مرکب)تیره شدن. تیره گردیدن. سیاه و ظلمانی گشتن شب. تیره و تاریک گشتن :
سپه بازگردید چون تیره گشت
که چشم سواران همی خیره گشت.
فردوسی.
همی گفت از اینگونه تا تیره گشت
ز دیدار چشم یلان خیره گشت.فردوسی.
|| خجل گشتن. شرمنده شدن :
چو دستان شنید این سخن تیره گشت
همه چشمش از روی او خیره گشت.
فردوسی.
چو بشنید شنگل سخن تیره گشت
ز گفتار فرزانگان خیره گشت.فردوسی.
ز رشک چهرهء تو ماه تیره گشت و خجل
ز شرم قامت تو سرو گوژ گشت و دوتا.
فرخی.
رجوع به تیره و دیگر ترکیبهای آن شود.
|| سخت ظلمانی و اندوهبار شدن.
- تیره گشتن جهان؛ سیاه و ظلمانی شدن دنیا. تاریک گشتن دنیا.
- تیره شدن جهان بر کسی؛ کنایه از سخت شدن گیتی بر وی :
گر تیره گشت بر تو جهان بر فلک مگیر
اینک تراب و خاک در و خانه پرشغال.
ناصرخسرو.
- تیره گشتن جهان پیش چشم کسی؛ تاریک گشتن دنیا از شدت غم و خشم و تأثر. از خود بیخود شدن. سخت متأثر شدن :
تهمتن ز گفتار او خیره گشت
جهان پیش چشم اندرش تیره گشت.
فردوسی.
- تیره گشتن چراغ؛ خاموش شدن آن و کنایه از مردن جوانی است :
دوتائی شد آن سرو نازان به باغ
همان تیره گشت آن گرامی چراغ.فردوسی.
|| تباه و ضایع گشتن.
- تیره روان گشتن؛ تنگدل شدن. بددل شدن. بداندیشه گشتن :
چو آگاهی آمد سوی اردوان
دلش گشت پربیم و تیره روان.فردوسی.
-تیره گشتن آبرو؛ از بین رفتن آن. بی آبرو گشتن :
بدان کودک تیز و نادان بگوی
که ما را کنون تیره گشت آبروی.فردوسی.
-تیره گشتن اندیشه؛ پریشان خاطر گشتن. بدگمان شدن. آشفته خرد گشتن :
ندانیم کاندیشهء شهریار
چرا تیره گشت اندرین روزگار.فردوسی.
-تیره گشتن رای؛ تاریک اندیشه گشتن. تیره مغز و تیره خرد گشتن. بدرای و ناراست و نادرست اندیشه گشتن :
چو بشنید قیصر دلش خیره گشت
ز نوشیروان رأی او تیره گشت.فردوسی.
|| ناصاف گشتن.
- تیره گشتن آب؛ تیره شدن و ناصاف گشتن آن.
- تیره گشتن آب کسی نزد دیگری؛ رخنه در جاه او افتادن. متزلزل شدن وضعیت و موقعیت او :
ور ایدون که نزدیک افراسیاب
ترا تیره گشتست بر خیره آب.فردوسی.

تیره گل.

[رَ / رِ گِ] (ص مرکب) آب و شراب دُردآمیز را گویند. (برهان) (آنندراج). کنایه از آب و شراب دردآمیز بود. (انجمن آرا). آب و یا شراب کدر و دردآلود و هر مایع کدر دردآلودی. (ناظم الاطباء).

تیره گون.

[رَ / رِ] (ص مرکب) سیاه فام و مظلم و مکدر. (ناظم الاطباء) :
ز بانگ تبیره به سنگ اندرون
بدرید دل در شب تیره گون.فردوسی.
چو روشن شود تیره گون اخترم
بکشتی ز آب زره بگذرم.فردوسی.
دو چشم از بر سر چو دو چشمه خون
ز دود دهانش جهان تیره گون.فردوسی.
گولی تو از قیاس که گر برکشد کسی
یک کوزه آب از او بزمان تیره گون شود.
لبیبی(1) (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
بس نپاید تا به روشن روی و موی تیره گون
مانوی را حجت اهرمن و یزدان کند.
عنصری.
گران گشت از رنج سیمین ستون
گلش گشت گلرنگ و مه تیره گون.
اسدی (گرشاسب نامه).
زمین تیره گون شد هوا تیره رنگ
که پنهان شد از گرد رخسار زنگ.
اسدی (گرشاسب نامه).
رجوع به تیره و ترکیبهای دیگر آن شود.
(1) - در یادداشت دیگری همین بیت بنام عنصری ضبط شده است.

تیره گوی.

[رَ / رِ] (اِ مرکب) گوی تیره. کنایه از زمین :
بدارنده کاین آتش تیزپوی
دواند همی گرد این تیره گوی
که تا زنده ام هیچ نازارمت
برم رنج و همواره ناز آرامت.اسدی.
که آویختست اندرین سبز گنبد
مر این تیره گوی درشت و کلان را.
ناصرخسرو.
رجوع به تیره شود.

تیره گهر.

[رَ / رِ گُ هَ] (ص مرکب) بدگهر. سیاه گهر. بدسرشت و تیره نهاد :
گور و ملک الموت بهم بینداز تو
گر گرز زنی بر عدوی تیره گهر بر.سنائی.
رجوع به تیره شود.

تیره لگام.

[رَ / رِ لِ] (اِ مرکب) جزء زیر گلوئی لگام و علاقه و منگله ای که در زیر گلوی اسب می آویزند. (ناظم الاطباء).

تیره مغز.

[رَ / رِ مَ] (ص مرکب) تیره باطن. سیاه درون. تیره و سیاه نهاد :
بدین هندسه ز آهن تیره مغز
برافروخت شاه آن(1) نمودار نغز.
نظامی (از آنندراج).
|| احمق و کودن. (ناظم الاطباء). رجوع به تیره شود.
(1) - ن ل: این.

تیره مقر.

[رَ / رِ مَ قَ] (اِ مرکب) جایگاه تیره. قرارگاه تاریک و ظلمانی. در بیت زیر کنایه از گور است :
پند مدهید مرا گر بتوانید به من
آن چراغ دل از آن تیره مقر بازدهید.
خاقانی.
رجوع به تیره شود.

تیره میغ.

[رَ / رِ] (اِ مرکب) میغ سیاه و تیره. ابر سیاه و ظلمانی :
جهان چون شب بهمن از تیره میغ
چه ابری که باران او تیر و تیغ.فردوسی.
چو برق درخشنده از تیره میغ
همی آتش افروخت از هر دو تیغ.
فردوسی (از اسدی).

تیره نهاد.

[رَ / رِ نِ / نَ] (ص مرکب)بدسرشت. تیره گهر :
از صبح حشر تیره نهادان الم کشد
یوسف ز روی آینه خجلت نمی کشد.
صائب (از آنندراج).
رجوع به تیره شود.

تیره نین.

[رِ نِ یَ ن ن] (اِخ)(1) دریایی است میان ایتالیا و جزایر کرس و ساردنی و سیسیل. (از لاروس).
(1) - Tyrrhenienne.

تیر هوائی.

[رِ هَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)تیری که به هوا اندازند؛ یعنی بسوی آسمان اندازند. (غیاث اللغات). تیری که بر هوا اندازند و نشانهء معین ندارد. (آنندراج) :
مده چو تیر هوائی بباد عمر عزیز
کشیده دار کمان تا نشان شود پیدا.
صائب (از آنندراج).
|| قسمی از آتشبازی. (غیاث اللغات). قسمی از آتشبازی و آن را تیر آتشبار نیز گویند. (آنندراج) :
امشب ز دخان به روی مه نیل کشند
جرم مه و خور پهلوی قندیل کشند
از تیر هوائی شد اگر فرماید
در چشم ستاره آتشین میل کشند.
ظهوری (از آنندراج).
تغییر وضع گر همه یکدم شود چو شست
در حسرت ترقی تیر هوائیم(1).
کلیم (از آنندراج).
(1) - به معنی اول هم ایهام دارد.

تیره و تار.

[رَ / رِ وُ] (ترکیب عطفی، ص مرکب) سیاه و ظلمانی : هوا تیره و تار شد. دنیا در چشمم تیره و تار شد. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به تیره، و تار شود.

تیری.

(حامص) راستی و خوش برشی و خوبی. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
گروکان خوهی سرخ و مرغول رومه
بسختی چو خاره به تیری چو خاده.
سوزنی (از یادداشت ایضاً).
تیری.
(ص نسبی، اِ) شکل تیر. شکل عمودی. شکل بئری. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا): اگر دو راست باشد و سوم بزرگتر [یعنی از سه عدد که در هم ضرب شود] آنچه گرد آید او را تیری خوانند زیرا که مانندهء تیر بود که به بام خانه بکار برند. (التفهیم بیرونی).

تیری.

(اِخ) از پادشاهان اشکانی است که 21 سال سلطنت کرد. او پسر جوذرز بود. رجوع به ایران باستان ج 3 ص 2571 شود.

تیری.

[تی یِ] (اِخ)(1) نام چند فرمانروا در نواحی فعلی کشور فرانسه است: تیری اول، پسر کلوویس(2) که در حدود 486م. متولد شد و در سالهای 511-534 م. فرمانروای استرازی(3) بود. تیری دوم، پسر شیلدبرت(4)دوم که در سال 587 م. متولد شد و از سالهای 595 تا 613 م. فرمانروای بورگونی(5) و اورلئان(6) بود و در سالهای 611 و 613 م. فرمانروائی استرازی را نیز در دست داشت. تیری سوم، پسر کلوویس دوم و فرمانروای نوستری(7) و بورگونی بود و در سال 673 م. بدست شیلدریک(8) دوم از سلطنت برکنار گردید ولی در سال 673 م. مجدداً به فرمانروائی رسید. تیری چهارم، پسر داگوبرت(9) سوم است که در سال 721 م. به فرمانروائی نوستری رسید. (از لاروس).
(1) - Thierry.
(2) - Clovis.
(3) - Austrasie.
(4) - Childebert.
(5) - Bourgogne.
(6) - Orleans.
(7) - Neustrie.
(8) - Childeric.
(9) - Dagobert.

تیری.

[تی یِ] (اِخ)(1) تاریخ دان فرانسوی است که در سال 1795 م. در بلوا(2) متولد شد و در سال 1856 م. درگذشت وی در شرح حوادث تاریخی استاد بود. او ابتدا حوادث و مسائل و مدارک تاریخی را مورد انتقاد روشن فکرانهء خود قرار میداد و پس از یک بررسی دقیق علمی به شرح حوادث می پرداخت و آثارش(3) شهرت بسزائی یافت. (از لاروس).
(1) - Thierry, Augustin.
(2) - Blois.
(3) - Lettres sur l'histoire de France et des Recits. des temps Merovingiens,
de l Essaie sur le tiers etat.

تیریج.

(اِ) تیریز. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به تیریز شود.

تیری داد.

(اِخ) خزانه دار داریوش سوم در تخت جمشید. که پس از تسلط اسکندر بر ایران و غارت تخت جمشید اسکندر او را در این شغل ابقاء کرد و به روایت دیودور این شخص با اسکندر ارتباط داشت و حتی او را با نامه ای مطلع ساخت که داریوش قشونی برای حراست تخت جمشید اعزام کرده که اگر او زودتر وارد شود به آسانی شهر را خواهد گرفت. رجوع به ایران باستان ج 2 صص 1419-1422 شود.

تیریز.

(اِ) شاخ جامه را گویند که چاپوق است. (برهان). شاخ جامه. (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج). چابوق و شاخ جامه. (ناظم الاطباء)... و شاخ جامه را در عرف این زمان چاپوق گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). تریز. (فرهنگ رشیدی). معرب آن تخریص است. (انجمن آرا). یک قطعه جامه که آن را تریز نیز گویند و به تازیش دِخریص خوانند. (از شرفنامهء منیری). تیریج. تخریص. دخریص. تریج. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). معرب تیریز تخریص و دخریص است و عرب آن را بِنَقَة گوید و نیز بَنیقَة. (قاموس از یادداشت ایضاً). و امروز تریج گویند. (یادداشت ایضاً): تخریص؛ خشتک پیراهن و جز آن معرب تیریز است. (منتهی الارب) :
کبک چون طالب علم است و دراین نیست شکی
مسئله خواند تا بگذرد از شب سه یکی
بسته زیر گلو از غالیه تحت الحنکی
ساخته پایکها را ز لکا موزگکی
پیرهن دارد زین طالب علما نه یکی
در دو تیریز سترده قلم و کرده سیاه.
منوچهری.
هست پیراهنی و شلواری
نیست بر هر دو نیفه و تیریز.مسعودسعد.
پیرهن زآن طمع مکن که ز حرص
دزدد از جامهء پدر تیریز.
سنائی (دیوان ص 806).
از این بی رونقی عالم، چو نیکوتر بزرگان را
ز جامهء بی تنه و تیریز و خانهء بی در و روزن.
سنائی.
هر روز بنو جامهء شادی و طرب پوش
تا جامهء غم را بدرد دامن و تیریز.
سوزنی (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
تیریز کرد دست حوادث ز آستینت
چون دامن تو دید گریبان روزگار.انوری.
|| بال و پر مرغان را نیز گفته اند. (برهان) (ناظم الاطباء). بال جانوران. (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج) :
مگر که کبکان اندر ضیافت نوروز
بریده اند سر زاغ بر سر کهسار
که بسته اند همه پر زاغ بر تیریز
که کرده اند همه خون زاغ بر منقار.معزی.
تیریک ده.
[دِ] (اِخ) دهی از دهستان کچرستاق است که در بخش مرکزی شهرستان نوشهر واقع است و 280 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

تیرینته.

[تِ] (اِخ) تیرنت. رجوع به تیرنت و قاموس الاعلام ترکی شود.

تیریه.

[یَ] (اِ) بَستو. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص 500). این کلمه شبیه است به کلمهء تیره که امروز در قزوین و پاره ای جاهای دیگر به دیگ سفالین گویند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
کرد از بهر ماست تیریه خواست
زآنکه درویش بود عاریه خواست.
شهید (لغت فرس اسدی ایضاً).

تیز.

(ص) معروف است که نقیض کند باشد. (برهان) (از انجمن آرا). مقابل کند. (آنندراج). بران و قاطع و حاد و برنده. (از ناظم الاطباء). بران. برنده. تند. قاطع. سخت برنده. مقابل کند. (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). پارسی باستان «تیگرا خئودا»(1) (دارندهء خود نوک تیز) اوستا «بروئیثرو تئه ژا»(2) (با لبهء تیز) پهلوی «تیج»(3) پازند «تیژ»(4) نیز در پهلوی «تیش»(5) به معنی تبر. هندی باستانی «تیج»(6)، «تجتی»(7) (تیز کردن تیز بودن). کردی «تیژ»(8)بلوچی دخیل «تیز»(9) افغانی دخیل «تیز»(10)، «تیزل»(11) سریکلی «ته ایز»(12) وخی «تیز»(13)مازندرانی و گیلکی «تیج»(14) در پارسی تیج(15)(تبر) و تیشه(16) (تبر)... اشکاشمی «تیز»(17) وخی «تاغد»(18) یودغا «تورغه»(19)... طبری «تج»(20)تند. تیز... (حاشیهء برهان چ معین) :
دریغ فر جوانی و عز اوی دریغ
عزیز بودم ازین پیش همچنان سپریغ
بناز باز همی پرورد ورا دهقان
چو شد رسیده نیابد ز تیغ تیز گریغ.
شهید (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
خورشید(21) تیغ تیز ترا آب میدهد
مریخ نوک نیزهء تو سان زند همی.
دقیقی (از یادداشت ایضاً).
تهمتن بخندید کو را بدید
یکی تیغ تیز از میان برکشید.
دقیقی (از یادداشت ایضاً).
غمین گشت و سودابه را خوار کرد
دل خویشتن زو پرآزار کرد
بدل گفت کاین را به شمشیر تیز
بباید کنون کردنش ریزریز.فردوسی.
سپاه و دل و گنجم افزون تر است
جهان زیر شمشیر تیز اندر است.فردوسی.
وز آتش همه دشت پر رستخیز
ز بس گرز و کوپال و شمشیر تیز.فردوسی.
فلک مساعد و بازو قوی و تیغش تیز
خدای ناصر و تن بی گزند و بی آزار.فرخی.
دهقان بدر آید و فراوان نگردشان
تیغی بکشد تیز گلو باز بردشان.منوچهری.
اگر ز کین تو دندان خصم کند شود
عجب نباشد از آن عزم تند و خنجر تیز.
ظهیر فاریابی.
چو هندوی بازیگرم گرم خیز
معلق زنان، هندوی تیغ تیز.نظامی.
|| با نوکی سخت باریک که سری تند دارد. که به آسانی در چیزی فروشود. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). با نوکی تیز و برنده :
درآمد یکی خاد چنگال تیز
ربود از کفش گوشت بردو گریز.
خجسته (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
با دو کژدم نکرد زفتی هیچ
با دل من چراش بینم زفت.
خسروی (یادداشت ایضاً).
چرا چون پلنگان به چنگال تیز
نینگیزد از خان او رستخیز.فردوسی.
چنین گفت کاین تیر بی پر بود
نبد تیز پیکان او گرد بود.فردوسی.
دگر گفت کین غل و بند گران
همی تیز مسمار آهنگران.فردوسی.
چو دیلمان زره پوش شاه مژگانش
به تیز زوبین بر پیل ساخته خنگال.
عسجدی (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
با زر بهم باز نهاده لب هر دو
رویش بسر سوزن تیز(22) آژده هموار.
منوچهری (یادداشت ایضاً).
سر چنگ چون سفت الماس تیز
چو سوزن همه موی پشت از ستیز.اسدی.
در شگفتم از آن دو کژدم تیز
که چرا لاله اش(23) به جفت گرفت
شده از سرخ روئی تیز چون خار
خوشا خاری که آرد سرخ گل بار.نظامی.
چون نداری ناخن درنده تیز
با ددان، آن به که کم گیری ستیز.
سعدی (گلستان).
مژه تیز است و غمزه تیز و تو تیز(24)
ریختی خون عاشقان به ستیز.
کمال خجندی (از آنندراج).
|| نوکدار. (ناظم الاطباء). با نوکی سخت باریک : خراج که مادهء آن سخت گرم بود. رنگ آن سرخ بود و آماس افراشته تر و سر او تیزتر. (ذخیرهء خوارزمشاهی از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || در ترکی به معنی زود و تعجیل و شتاب است. (برهان). شتابان. (ناظم الاطباء). تند. بسرعت. بشتاب(25). سریع. پرشتاب. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
خلقانش کرد جامهء زنگاری
این تند و تیز باد فرودینا.
دقیقی (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
... و ایشان را [ مردم جیرفت را ] رودی است تیز همی رود بانگ کنان. (حدود العالم).
برو تیز و آن شیردل را بگوی
که ایدر ترا آمدن نیست روی.فردوسی.
چو گودرز برخاست از پیش اوی
پس پهلوان تیز بنهاد روی.فردوسی.
برو پیش او تیز و بنمای چهر
بیارای و میسای رویش به مهر.فردوسی.
بماند مرکبش و استران بمانده شدند(26)
ز بس دویدن تیز و ز بس کشیدن بار.
فرخی.
بهتر از حوت به آب اندر وز رنگ به کوه
تیزتر ز آب به شیب اندر و ز آتش به فراز.
منوچهری.
به آب خرد سنگ فطرت بگردان
کزین تیزتر آسیابی نیابی.خاقانی.
بعد از آن برداشت هیزم را و رفت
سوی شهر از پیش من او تیز و تفت.مولوی.
نامشان را سیل تیز مرگ برد
نام او و دولت تیزش نمرد.مولوی.
نیزه ها را همچو خاشاکی ربود
آب تیز سیل پرجوش عنود.مولوی.
|| درحال. فوری. بیدرنگ :
سیل مرگ از فراز قصد تو کرد
تیز برخیز ازین مهول مسیل.ناصرخسرو.
|| جلد. (ناظم الاطباء). فرز. چابک. تندپرش. چالاک. تند. بیدرنگ. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا) :
تیز بودیم و کندگونه شدیم
راست بودیم و باشگونه شدیم
از آن کردار کو مردم رباید
عقاب تیز، نر باید خشنسار.
دقیقی (یادداشت ایضاً).
خوب اگر سوی ما نگه نکند
گو مکن شو که ما نمونه شدیم.
کسائی (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
دگر صد سگ تیز نخجیرگیر
به کوه و به هامون رونده چو تیر.فردوسی.
وزآن پس بیاورد چندان جهیز
کزآن کند شد بارگی های تیز.فردوسی.
تهمتن یکی شست بر گردنش
بزد تیز و برشد روان از تنش.فردوسی.
کار کن تیز توئی، کار کن
کار ترا نعمت باقی جزاست.
ناصرخسرو (دیوان ص 58).
از آن غازی بی هنر خون بریز
که در حمله کند است و در لقمه تیز.
امیرخسرو دهلوی.
|| تند. عجول. سبک سر. آشفته. شتابزده :
به خراد گفت آن زمان شهریار
که ای از ردان جهان یادگار
بدان کودک تیز و نادان(27) بگوی
که ما را کنون تیره گشت آبروی.فردوسی.
بدو گفت کاین مرد برنای تیز
همی با تن خویش دارد ستیز.فردوسی.
سکندر خروشید کای مرد تیز
همی جنگ رای آیدت یا گریز.فردوسی.
نوازش به هر جا بود دستگیر
چه از تیز برنا چه از مرد پیر.فردوسی.
|| تندرس. بادآورده. سهل الوصول. (صفت دولت) :
دولت تیز، مرغ تیزپرست
عدل شه پایدام او زیبد.خاقانی.
هر که را غره کرد دولت تیز(28)
غدر آن دولتش هلاک رساند.خاقانی.
نامشان را سیل تیز مرگ برد
نام او و دولت تیزش نمرد.مولوی.
|| سخت سوزان. مشتعل. سخت روشن و افروخته. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا). شعله ور. سوزان :
آتشی بنشاند از تن تفت و تیز
چون زمانی بگذرد گردد گمیز.
رودکی (از یادداشت ایضاً).
اگر بند خواهی ز من بی گزند
کسی آتش تیز، کی کرد بند.فردوسی.
همه لشکرش زار و گریان شدند
چو بر آتش تیز بریان شدند.فردوسی.
نبیره جهاندار گرگین منم
همان آتش تیز بر زین منم.
فردوسی.
تا ببردی از دل و از چشم من آرام و خواب
گه ز دل در آتش تیزم گه از چشم اندر آب.
فرخی.
آنکه مرده ست همی سوزد در آتش تیز
وانکه زنده ست همی غلتد در خون جگر.
فرخی.
خشم شاه آتش تیز است و بداندیش چو موم
موم هر جای در آتش بود افتد بگداز.فرخی.
عشق آتش تیز و هیزم تاخ منم
گر عشق بماند اینچنین آخ(29) تنم.
صفار (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
سپری کرد توانند ترا ز آتش تیز
چون همی زیر قدم گردن کیوان سپرند.
ناصرخسرو.
چو آب و آتش، نرم است و تیز، نیست شگفت
از آنکه بودش پروردگار از آتش و آب.
مسعودسعد.
از صحبت پادشه بپرهیز
چون پنبهء نرم ز آتش تیز.نظامی.
پلنگ از زدن کینه ورتر شود
به باد آتش تیز برتر شود.سعدی.
|| بسیار گرم. تند. پرحرارت و سخت گرم. شدید. سوزان. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا) : لیکن مردم صفرایی را درد چشم خشک و تبهای تیز و سودا پدید آید. (ذخیرهء خوارزمشاهی، یادداشت ایضاً).
شد تن من همچو زر پخته به زردی
کز تف تبهای تیز بود در آتش.
سوزنی (از یادداشت ایضاً).
خر را چو تب گرفت بمیرد هرآینه
ای هجو من ترا چو تب تیز محرقه.
سوزنی (از یادداشت ایضاً).
|| ترش و حریف و سوزان. (ناظم الاطباء). سخت ترش و حریف چون سرکهء تیز. سرکهء تند. خل ثقیف. سخت تند. مزهء گردانیده به تندی. چون روغن مانده و طعامی تیز و زبان گز، چون گردوی کهنه و مانند آن. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا) : و اندر مقدار ده استار سرکهء تیز بپزند. (ذخیرهء خوارزمشاهی، یادداشت ایضاً). و تدبیرهای تری فزای باید کرد و شیر زنان اندر بینی چکانیدن و روغن بنفشه بر سر نهادن و از طعامهای تیز و شور پرهیز کردن. (ذخیرهء خوارزمشاهی، یادداشت ایضاً). آنچه پوست دهان را بگزد ترش است و آنچه بسوزاند تیز؛ یعنی حریف است. (ذخیرهء خوارزمشاهی، ایضاً). بگیرند مغز پنبه دانه و گوز مغز تیزگشته... (ذخیرهء خوارزمشاهی، ایضاً). و او جدا کند میان شیرین و تلخ و تیز و ترش و امثال آن. (چهارمقالهء نظامی).
بادهء گلرنگ تلخ تیز خوشخوار سبک
نقلش از لعل نگار و نقلش از یاقوت خام.
حافظ (دیوان چ قزوینی ص 210).
|| گرم. بارونق. رایج. روان. پرمشتری. بسیار خریدار. بارواج. روا (صفت بازار). (از یادداشتهای مرحوم دهخدا) : برمهیون شهری است [ به هندوستان ] چون رباطی و هر روزی اندرو چهار روز بازار تیز باشد. (حدود العالم، یادداشت ایضاً).
گر امروز تیز است بازار من
ببینی پس از مرگ آثار من.فردوسی.
تیزبازاری همی بینم سخا را نزد او
اینت بازاری که در گیتی چنین بازار نیست.
فرخی.
آن را که تو را گوید تو خدمت او کن
او را(30) بر تو تیزتر است از همه بازار.فرخی.
هجر تو مانند وصل هست روا بهر آنک
بر سر بازار تیز کور بود مشتری.سنائی.
ای تازه به اعلامت، آثار جهانداری
وی تیز به ایامت بازار جهانداری.خاقانی.
تیز است چون بازار او، عاجز شدم در کار او
جان در خط دیدار او مدهوش و حیران دیده ام.
خاقانی.
خیز بلقیسا، که بازاری است تیز
زین خسیسان کسادافکن گریز.مولوی.
|| سخت و ناگوار و غم انگیز :
بر سر خاک از فلک تیز گشت
واقعه ای تیز بخواهد گذشت.
نظامی (مخزن الاسرار چ وحید ص 123).
|| شدید و سخت. (ناظم الاطباء). درشت و تند :
خلقانش کرد جامهء زنگاری
این تند و تیز باد فرودینا.دقیقی.
که ناید بدین کودک از من ستم
نه هرگز بدو برزنم تیز دم.فردوسی.
سلطان محمود پدر من است و من نمی توانم دید که بادی تیز بر وی وزد و مالشهای وی مرا خوش است. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 129). چون نزدیک من آمد... بادی دیدم در سر وی که از آن تیزتر نباشد. (تاریخ بیهقی ایضاً ص 337).
چو ناگه وزیدی یکی باد تیز
از آن بیشه برخاستی رستخیز.
اسدی (گرشاسب نامه).
ز بس برگ ریزش گه باد تیز
گرفتی جهان هر زمان رستخیز.
اسدی (گرشاسب نامه).
درافتاد دارا به آن زخم تیز(31)
برآمد ز گیتی یکی رستخیز.
نظامی (از آنندراج).
|| سرکش. تند. عالی :
همت تیز و بلند تو بدان جای رسید
که ثری گشت مر او را فلک فیرونا.
خسروانی.
|| صائب. حاد. تند. روشن : چنان دید امیرالمؤمنین به فطرت تیز و فکرت صافی خرد که بگرداند خاطر خود را از جزع بر این مصیبت ها. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 311). || نیک. بجا. بسزا. سخت. بغایت :
نگهدار دین و تن و توش من
همان تیز بینادل و هوش من.فردوسی.
تو شاهی ز شاهان من یافتی
چو در بندگی تیز بشتافتی.فردوسی.
|| خشمناک. بدخو. تندخو. خشمگین :
همه ساله تا بود خونریز بود(32)
سبک رو و بدگوهر و تیز بود.فردوسی.
چو بشنید بهرام شد زردروی
نگه کرد خراد بر زین بروی
بترسید از آن تیز و خونخواره مرد
که او را ز باد اندر آرد بگرد.فردوسی.
کسی کو بود تیز و برترمنش
بپیچد ز بیغاره و سرزنش
مبادا که گیرد به نزد تو جای
چنین مرد اگر باشدت رهنمای...فردوسی.
به جدل در حدیث شه مآویز
تیغ تو کند به که خسرو تیز.سنائی.
به سرهنگ دیوان نظر کرد تیز
که نطعش بینداز و خونش بریز.
سعدی (بوستان).
- سرتیز؛ تند. مغرور. متکبر. خودبین :
سعدیا دعوی بی صدق بجائی نرسد
کند رفتار و بگفتار چنین سرتیزیم.سعدی.
-سرتیزی؛ تندی. غرور. تکبر : و اگر تو از سر سرتیزی به سر و دندان تیز مغروری، هم دندانی مار را نشائی. (مرزبان نامه چ 3 ص 91).
ز سرتیزی آن آهنین دل که بود
به عیب پریرخ زبان برگشود.
سعدی (بوستان).
|| غضب آلود. تند و خشم آگین (صفت نگاه) :
از نگاه تیز هر جا ترک چشمت تیر ریخت
از دل و جان بر سر هم یک جهان نخجیر ریخت.
ظهوری (از آنندراج).
|| قوی. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :داروهای تیز اندر ابتدا علت (لقوه) سخت زیان دارد. (ذخیرهء خوارزمشاهی، یادداشت ایضاً). || سخت شنونده. سخت شنوا (صفت گوش). زودیاب: گوشی تیز؛ که گفتارهای دور و آهسته را به آسانی شنود. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا) :
گوش و پهلو و میان و کتف و جبهه و ساق
تیز و فربی و نزار و قوی و پهن و دراز.
منوچهری (از یادداشت ایضاً).
اگرچه باده فرحبخش و باد گلریز است
به بانگ چنگ مخور می که محتسب تیز(33) است.
حافظ (از یادداشت ایضاً).
|| زیرک. باهوش. زکی. سخت هوشیار. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا). فعال. سریع الانتقال : و کندر ذهن را تیز گرداند. (الابنیه عن حقایق الادویة). || سخت بینا (صفت چشم). تیزچشم. تیزبصر. و تیزبین و جز اینها، که اشیاء را هرقدر خرد باشد از دور بیند :
گر رفیقان به بصر تیز بوند از بر ما
این رقیبان سماوی همه یکسر بصرند.
ناصرخسرو.
|| مشتاق. گراینده. در صفت دل و سر و جز آن، تند و خواهان چون شهوتی تیز، اشتهائی تیز. سخت مایل و خواهنده :
بکار زنان تیز بودی سرش
همی نرم جائی بجستی برش.فردوسی.
|| فصیح: زبانی تیز؛ لسانی طلق و حلیف. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا) :
به عبری، زبان تیز بگشاده ای
به گفتار داد سخن داده ای.
شمسی (یوسف و زلیخا).
|| زودیاب. چون شامهء تیز که از دور کمترین بوئی را حس کند. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا). || در صفت بو؛ بوئی که غشاء بینی را سوزد چنانکه بوی سرکه و آمونیاک و مانند آن. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا) : و نبض صغیر و بول ناری و بوی آن تیز باشد. (ذخیرهء خوارزمشاهی، یادداشت ایضاً). || مقابل پست در زخمه (موسیقی). (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). بلند. رسا :
چنین گفت هومان به آواز تیز
که نه جای جنگ است و راه گریز.
فردوسی.
زخمهء رودزن نه پست و نه تیز
زلف ساقی نه کوته و نه دراز.
فرخی (یادداشت ایضاً).
زَلَّه جزد باشد، بانگی تیز کند در غله ها. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).
|| صدای حزین که از راه پایین برآید. (برهان). صدائی که از راه پایین حیوانات آید، آن را گوز نیز گویند. (غیاث اللغات). صدائی که از اسفل برآید و با لفظ دادن مستعمل است. (از آنندراج). ضرطه و باد صداداری که از راه پایین درآید. (ناظم الاطباء). حبقه. ضرطه. ضُراط. ضِرط. تِلِنگ. حُباق. حَبِق. گوز. باد گندهء با آواز که از فرود سوی حیوان بیرون شود :
ریشت(34) ز در خنده و سبلت ز در تیز
گردن ز در سیلی و پهلو ز در لت.
لبیبی (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
اینچنین کس به حشر زنده شود
تیز بر ریش مردم نادان.ناصرخسرو.
ای به یک تیز تو به نیمشب اندر
چشم گروگان خفته گردد بیدار.سوزنی.
زین سور به آیین تو بردند به خروار
زر و درم آن قوم که نرزند(35) بدو تیز.
سوزنی.
در جمع هرزه گویان از گفت بد چه عیب
شرمندگی نیارد در تشتخانه تیز.
امیرخسرو دهلوی.
- تیز مشت افشار؛ ظاهراً مراد آن باشد که سرانگشت را در بیخ ترانگشت(36) حلقه کنند و دیگر انگشتان را نیز خم نمایند و بر دهن گذاشته آوازی کنند و آن را تیزک نیز گویند. (آنندراج) :
زر مشت افشار بودی بوسهء او را بها
سبلت آورد و سزای تیز مشت افشار شد.
سوزنی (از آنندراج).
|| در اصطلاح بنایان در صفت گچ به معنی گچی که کشته نباشد. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا).
(1) - tigra-xauda.
(2) - broithro - taezha.
(3) - tej.
(4) - tezh.
(5) - tesh.
(6) - tej.
(7) - tejati.
(8) - tizh.
(9) - tez.
(10) - tez.
(11) - tezal.
(12) - teiz.
(13) - tiz.
(14) - tij.
(15) - tej.
(16) - teshe.
(17) - tez.
(18) - taghd.
(19) - turghoh.
(20) - tej. (21) - ن ل: شمشیر.
(22) - ن ل: سوزن بر. (دیوان چ دبیرسیاقی ص 148).
(23) - ن ل: لاله را. که مر آن لاله اش.
(24) - خشمناک.
(25) - این کلمه در اصل تِز به معنی زود در زبان آذری است. (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
(26) - ن ل: استران فروماندند.
(27) - مراد شیروی است.
(28) - در نسخهء دکتر سجادی ص 867 دولت نیز آمده.
(29) - ن ل: وای.
(30) - ن ل: آن را.
(31) - زخم مهلک. (آنندراج).
(32) - مراد افراسیاب است.
(33) - به معنی هوشیار هم ایهام دارد.
(34) - ن ل: رویت.
(35) - مخفف نیرزند.
(36) - کذا و ظاهراً نرانگشت.

تیز.

[تَ] (ع مص) غلبه نمودن. || لرزیدن تیر که در نشانه زده باشند. یقال: تاز السّهم فی الرمیة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تیز.

[یَزز] (ع اِ) سخت الواح. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). شدیدالالواح(1) از گور خران یا خران. (از ذیل اقرب الموارد).
(1) - استخوان ها.

تیزآب.

(اِ مرکب) سیل. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). آبی سیل آسا و خروشان. آبی تیز و پرشتاب در حرکت. آب تیز و تند و فروگیرنده و بنیان کن. تندآب :
شب و روز و چرخ و مه و آفتاب
دمان ابر و تند آتش و تیز آب.
اسدی (گرشاسب نامه).

تیزآب.

(اِ مرکب) به اصطلاح کیمیا جوهر شوره و اسید نیتریک. (ناظم الاطباء). مایعی است بی رنگ و تندبو. استنشاق بخار آن خطرناک است. غالب فلزات را حل می کند. اگر آن را با اسید کلریدریک مخلوط کنند تیزآب سلطانی بدست آید. تندآب. جوهر شوره. اسید ازتیک(1) اسید نیتریک(2). (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Acide azotique.
(2) - Acide nitrique.

تیزآب.

(اِخ) دهی از دهستان رودمیان خواف است که در بخش خواف شهرستان تربت حیدریه واقع است. 524 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

تیزآب.

(اِخ) دهی از دهستان میربیک است که در بخش دلفان شهرستان خرم آباد واقع است. 240 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

تیزآب.

(اِخ) دهی از دهستان شاهیجان است که در بخش داراب شهرستان فسا واقع است و 450 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

تیزآباد.

(اِخ) دهی از دهستان گل تپهء فیض الله بیگی است که در بخش مرکزی شهرستان سقز واقع است و 240 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

تیزآب سلطانی.

[بِ سُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) مخلوطی از تیزآب (اسید ازتیک) و اسید کلریدریک (جوهر نمک) که می تواند همهء فلزات حتی طلا را در خود حل کند. تیزآب طلائی. تیزآب فاروق. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به تیزآب شود.
(1) - Eau regale.

تیزآموز.

(نف مرکب، ن مف مرکب) که تیز آموزاند. که تیز آموخته شود. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : هر پیشه که از آن کهتر نباشد و هر صناعت که از آن تیزآموزتر نبود، تا مرد مدتی بر مزاولت آن مداومت نمی نماید در آن مهارتی... حاصل نمی کند. (المعجم فی معاییر اشعارالعجم از یادداشت ایضاً).

تیزآهنگ.

(ص مرکب) پرصدا و بلندآهنگ که صدائی بلند و پرطنین دارد. خلاف پست آهنگ :
مرغ تیزآهنگ لختی پر فشاند
چون عمود زرفشان بنمود صبح.خاقانی.
عندلیب از نوای تیزآهنگ
گشته باریک چون بریشم چنگ.نظامی.
سهم خدنگ تیزآهنگش خون از دیدهء مریخ روان ساخته. (حبیب السیر).

تیزاب.

(اِ مرکب) آبی زبان گز. تیزابه. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تیزابه.

[بَ / بِ] (اِ مرکب) تیزاب. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || آب زبان گز: تیزابهء اسفناج را پس از پختن باید گرفت. (یادداشت ایضاً).

تیزابی.

(ص نسبی) منسوب به تیزاب. تیزاب زده.
- سبزهء تیزابی؛ قسمی کشمش سبز. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). کشمش تیزابی.
- طلای تیزآبی؛ طلای بی غش یا بسیار کم غش.
- کشمش تیزابی؛ کشمشی که بطور مصنوعی و به کمک مواد شیمیائی آن را سبزرنگ سازند و از انواع سبزهء نامرغوب است.
- نقرهء تیزآبی؛ مانند طلای تیزآبی. نقرهء بی غش یا بسیار کم غش است.

تیزان.

(ق) در حال تیزیدن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تیزان.

[تَ یَ] (ع مص) مردن: تاز تیزاناً. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج).

تیزباد.

(اِ مرکب) بادی سخت و تند. بادی طوفان زا :
که گر گیو و گودرز و آن دیوزاد
شوند ابر غرنده یا تیزباد.فردوسی.
چنان بد که روزی یکی تیزباد
برآمد غمی گشت ازو رشنواد.فردوسی.
رجوع به تیز و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیزبازار.

(اِ مرکب) بازار گرم و پرمشتری. بازار پررونق و روا. بازار رائج :
چه کردی که بودت خریدار آن
کجا یافتی تیزبازار آن.فردوسی.
چو آگاه شد خسرو از کار اوی
غمی گشت از آن تیزبازار اوی.فردوسی.
چو بشنید بهرام گفتار اوی
بخندید از آن تیزبازار اوی.فردوسی.
ز هر سو فراوان خریدار خاست
بدان کلبه بر، تیزبازار خاست.فردوسی.
تیزبازاری و هرجائی بازار تو تیز
با دل زار بازار مکن گو نکنم.مسعودسعد.
چون شهد به بوسه تیزبازار
شکرشکن و طبرزد آزار.نظامی.
رجوع به تیزبازاری و تیز و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیزبازاری.

(حامص مرکب) روائی بازار. بازارگرمی :
برده رونق به تیزبازاری
تار زلفش ز مشک تاتاری.نظامی.
تیزبازاری عدلت چو فلک دید به عدل
گفت در بند فطیری تو که گرم است تنور.
سلمان ساوجی.
رجوع به تیز و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیزبال.

(ص مرکب) معروف که به معنی تیزپر باشد. (آنندراج). سریع الطیران و تندپر. (ناظم الاطباء). تیزپر. تیزپرواز :
چو دوران درآمد شدن تیزبال
شدن چون جنوب، آمدن چون شمال.
نظامی.

تیزبر.

[بُ] (اِ مرکب) آلتی که بدان آهنگران آهن برند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به تیز و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیزبصر.

[بَ صَ] (ص مرکب) تیزبین و تندنظر. (ناظم الاطباء). رجوع به تیزبین و تیز و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیزبو.

(ص مرکب) تیزبوی. که بوئی تند دارد چون گندنا و ترتیزک. حادالمرائحة. ذاک. ذاکیة. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا). ذعلوق تره ای است تیزبوی. (منتهی الارب) (زمخشری) (ربنجنی) : و هرچه تیزبوی تر بود [ از بلسان ] ... بهتر. (الابنیه عن حقایق الادویة از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به تیز و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیزبه.

[زَ بَ] (اِ مرکب) تیزآب. تیزآبه. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
به پیش شیری، صد خر همی ندارد پای
دومن سرب بخورد ده ستیر تیزبهی(1).
ناصرخسرو (از یادداشت ایضاً).
(1) - رجوع به دیوان ناصرخسرو ص 490 و حواشی و ملاحظات مرحوم دهخدا بر دیوان، ص 688 شود.

تیزبین.

(نف مرکب) تیزچشم... معروف. (آنندراج). کسی که دور را خوب می بیند. (ناظم الاطباء). دقیق. بادقت. کنجکاو. (فرهنگ فارسی معین) :
زودرو عزم او فراز و نشیب
تیزبین حزم او سپید و سیاه.ابوالفرج رونی.
گل بی خار اندر گلشن دهر
به چشم تیزبین کی می توان دید.
مسعودسعد.
و تیزبینان زمرهء انسانی گفته اند که کل شی ء یرجع الی اصله. (چهارمقالهء نظامی).
دیده ست بکرات بیشمار
در معرکه ها چرخ تیزبین
با بیلک او مرگ هم عنان
با رایت او فتح همنشین.
انوری (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
این، دستور تیزبین منست
در حفاظ گله امین منست.نظامی.
صیدگری بود عجب تیزبین
بادیه پیمای و مراحل گزین.نظامی.
قوی پشت و گران نعل و سبک خیز
به دیدن تیزبین و در شدن تیز.نظامی.
می کرد سها ز همنشینان
نقادی چشم تیزبینان.نظامی.
گویاترین کسی را کو تیزبین تر آمد
خط تو چشم بسته خال تو لال کرده.عطار.
تیزبین باد آفتاب پرست
تا ببیند که ماهتابی هست.
ظهوری (از آنندراج).
دست عرفی نقاب راز گشود
خرد تیزبین ما بگریخت.ظهوری (ایضاً).
-رای تیزبین؛ نظر صائب. اندیشهء دقیق و باریک بین :
از آن عادت شریف، از آن دست گنج بخش
از آن رای تیزبین، وزآن گرز گاوسار.
فرخی.
رجوع به تیز و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیزبینائی.

(حامص مرکب) دوربینی و حدت بصر. (ناظم الاطباء). || فراست. ذکاوت. رجوع به تیزبینی شود.

تیزبینی.

(حامص مرکب) دقت. کنجکاوی. (فرهنگ فارسی معین) : رسول هندوان او را هدیه های بسیار آورده بود تبع اندران ظرایفها خیره مانده بود و گفت این همه از هندوستان خیزد؟ رسول دریافت و به تیزبینی گفت از زمین چین آوردند بیشتر. (مجمل التواریخ و القصص). و بعد مدتی شاه را به تیزبینی آن معلوم گشت. (مجمل التواریخ و القصص). رجوع به تیز و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیزپا.

(ص مرکب) سریع السیر و تندرو. (ناظم الاطباء). تیزپای. که در رفتن سریع است. تیزرو. که بشتاب رود. سریع در رفتار. که تند رود. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). تیزرفتار :
گراینده دو تیزپای نوند
همان شست بدخواه کردش به بند.فردوسی.
گذشته بر او بر بسی کام و دام
یکی تیزپایی و دانوش نام.عنصری.
یکی نامه زآنگونه کو دید رای
بفرمود و شد زنگی تیزپای.
اسدی (گرشاسب نامه).
کجا توانم جستن که تیزپایانند
چه چاره دانم کردن که چیره دستانند.
مسعودسعد.
تیر تو چه تیزپی پران پیک است
کاندر دل خصم تو چه اندیشه رسید.
اسعد بخاری سمرقندی.
چو مردانه رو باشی و تیزپای
به شکرانه با کندپایان بپای.
سعدی (بوستان).
شود توسن گریه ام تیزپای
برو، هی زند هر زمان های های.
ظهوری (از آنندراج).
رجوع به تیز و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیزپر.

[پَ] (نف مرکب) همان تیزبال است. (آنندراج). مرغی که به تندی و سرعت پرواز می کند. (ناظم الاطباء). که به شتاب پرد. که تند پرد. تیزپرواز. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
از آن بیشه بگریختی شیر نر
همی ز آسمان کرکس تیزپر.فردوسی.
رستم چرا نخواند به روز مرگ
آن تیزپر و چنگل، عنقا را.ناصرخسرو.
باز جهان تیزپر و خلق شکار است
باز جهان را جز از(1) شکار چه کار است.
ناصرخسرو.
دولت تیز، مرغ تیزپر است
عدل شه پایدام او زیبد.خاقانی.
دهر صیاد و روز و شب دو سگ است
چرخ باز کبود تیزپر است.خاقانی.
تیزپر از کبوتری، برج به برج می پرد
بیضهء زر همی نهد، دربدر از سبکسری.
خاقانی.
تو شاهی چو شاهین مشو تیزپر
به آهستگی کوش چون شیر نر.نظامی.
خبرم ده که بی خبر شده ام
تا نپرم، که تیزپر شده ام.نظامی.
و از بروج قوس سیارات تیر تیزپر را طلوع دادند. (جهانگشای جوینی). رجوع به تیز و دیگر ترکیبهای آن شود.
(1) - ن ل: بجز شکار.

تیزپران.

[پَرْ را] (نف مرکب) تند و بلند پروازکننده :
به ابر اندارن تیزپران عقاب
نهنگ دلاور به دریای آب.فردوسی.
رجوع به تیز و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیزپرواز.

[پَرْ] (ص مرکب) تیزپر. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : تغدری مرغی است بغایت تیزپرواز. (حبیب السیر از یادداشت ایضاً). رجوع به تیز و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیزپروازی.

[پَرْ] (حامص مرکب)سرعت طیرا و عمل پرواز کردن به تندی و سرعت. (ناظم الاطباء).

تیزپوی.

(نف مرکب) تیزتک. تیزتاز. سریع السیر. تندرو :
کم آسا و دمساز و هنجارجوی
سبک یاب و آسان رو و تیزپوی.اسدی.
نماینده بر گنبد تیزپوی
دو پیکر تو گوئی چو زرینه گوی.اسدی.
بسان کهی جانور تیزپوی
چو کوهی خروشنده و رزمجوی.اسدی.
رجوع به تیز و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیزپی.

[پَ / پِ] (ص مرکب) تیزپا. تیزرو. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
بسر برد روزی دو، در رود و می
دگر باره شد مرکبش تیزپی.نظامی.
رجوع به تیز و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیزپیکان.

[پَ / پِ] (ص مرکب) پیکانی تیز و فرورونده. پیکانی که نیشی سخت باریک دارد. پیکانی که سری تند دارد :
غمزش از غمزه تیزپیکان تر
خندش از خنده شکرافشان تر.نظامی.
رجوع به تیز و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیزتاز.

(نف مرکب) کسی که جلد می دود و تند تاخت می کند. (ناظم الاطباء). سریع السیر. تندرو :
پدید آمد از دور چیزی دراز
سیه رنگ و تیره تن و تیزتاز.فردوسی.
دگر موبدی گفت کای سرفراز
دو اسب گرانمایهء تیزتاز.فردوسی.
سوی جاهش سهم غیب تیزتاز
چون خرد منهی و کار آگاه باد.سنائی.
یکی کاروان جمله شاهین و باز
به چرز و کلنگ افکنی تیزتاز.نظامی.
با حلم پایدارت کوه گران سبک سر
با عزم تیزتازت برق عجول کاهل.سلمان.

تیزتاو.

(ص مرکب) تندخوی. (ناظم الاطباء). تیزتاب. زودخشم. سریع الغضب :
بیامد ز هر کشوری باژ و ساو
ز بیم گو نامور تیزتاو.
(شاهنامه چ بروخیم ج 1 ص 247).
رجوع به فهرست ولف(1) شود.
(1) - در فهرست ولف این کلمه Zornbereitمعنی شده که مهیا و آمادهء خشم گرفتن باشد.

تیزتای.

(اِ مرکب) دمهء تیز شمشیر و برندهء آن. (ناظم الاطباء).

تیزتگ.

[تی تَ] (ص مرکب) تندرو. تیزدو. که تیز و تند دود. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا). تیزتک. تیزپا. سخت تندرو. سریع السیر :
هم آهو فغند است و هم تیزتگ
هم آهسته(1)خوی است و هم تیزگام.
فرالاوی.
ز تندی به جوش آمدش خون ز رگ
نشست از بر بارهء تیزتگ.فردوسی.
ز یاران یکی شیر جنگی بخوان
برین تیزتگ بارگی برنشان.فردوسی.
وزآن پس بیامد در دژ ببست
یکی بارهء تیزتگ برنشست.فردوسی.
جهان نیارد با او برابری کردن
که ره نبرد با اسب تیزتگ خر لنگ.فرخی.
روز یک نیمه کمند و مرکبان تیزتگ
نیم دیگر مطربان و بادهء نوشین گوار.فرخی.
یک روز برنشستم، نزدیک نماز دیگر و به صحرا بیرون رفتم، به بلخ و همان یک اسب داشتم تیزتگ و دونده بود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 200).
هر یک از آن تیزتگ و خوش خرام
قطع زمین کرده به تیزی گام.
ظهوری (از آنندراج).
رجوع به تیز و دیگر ترکیبهای آن شود.
(1) - ن ل: آزاده.

تیزتگی.

[تی تَ] (حامص مرکب) تیزتکی. سرعت. تندروی. عمل تیزتگ :
دی که ز پیش تو به نخجیر شد
تیزتگی کرد و عدم گیر شد.نظامی.
تیزتگی پیشهء آتش بود
بازنمانی ز تک، آن خوش بود.نظامی.
رجوع به تیزتگ و تیز و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیزتیز.

(ق مرکب) پرشتاب :
باد چون بشنید آمد تیزتیز
پشه بگرفت آن زمان راه گریز.مولوی.
|| بخشم. غضبناک : چون برمک بر تخت نشست سلیمان یکی تیزتیز در وی نگریست. (تاریخ بخارا).
نگه کرد قاضی بر او تیزتیز
معرف گرفت آستینش که خیز.(بوستان).
رجوع به تیز و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیزج.

[زَ] (اِخ) دهی از دهستان فین است که در بخش مرکزی شهرستان بندرعباس واقع است و 250 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

تیزجنگ.

[جَ] (ص مرکب) مهیا و آمادهء نبرد. (از فهرست ولف). برانگیختهء جنگ :
چو بشنید بهرام شد تیزجنگ
بیامد یکی تیغ هندی به چنگ.فردوسی.
رجوع به تیز و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیزجوش.

(نف مرکب) سخت جوشنده و شتابان. سخت دونده و ناآرام :
نشستند بر تازی تیزجوش
همه خاره خفتان و پولادپوش.نظامی.
رجوع به تیز و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیزچشم.

[چَ / چِ] (ص مرکب) کسی که چشمش بخوبی و تندی می بیند. (ناظم الاطباء). تیزبین. (آنندراج). تیزبصر. سخت بینا :
تیزچشم آهن جگر فولاددل کیمخت لب
سیم دندان چاه بینی ناوه کام و لوح روی.
منوچهری.
روز صیادم بدو، شب پاسبان
تیزچشم(1) و صیدگیر و دزدران.مولوی.
طرفه کور دوربین تیزچشم
لیک از اشتر نبیند غیر پشم.مولوی.
در نگاه تیزچشمان سرمه شو
در مذاق تلخ کامان شکر آی.
ظهوری (از آنندراج).
|| خشم آلود غضبناک :
برآشفت بهرام و شد تیزچشم
ز گفتار پرموده آمد به خشم.فردوسی.
رجوع به تیز و دیگر ترکیبهای آن شود.
(1) - ن ل: تیزخشم.

تیزچنگ.

[چَ] (ص مرکب) دلاور و بهادر و کسی که چیزی را به جلدی و چابکی اخذ کند. (ناظم الاطباء). قوی پنجه. که دست و پنجهء سخت نیرومند دارد. نیرومند. زورمند. چابک :
که داری از ایرانیان تیزچنگ
که پیش من آید بدین دشت جنگ.
فردوسی.
به پیش اندرون رستم تیزچنگ
پس پشت شاه و سواران جنگ.فردوسی.
یکی لشکر آمد پس ما به جنگ
چو کلباد و نستیهن تیزچنگ.فردوسی.
گرش صدهزارند گردان جنگ
همه درگه جنگ و کین تیزچنگ.
اسدی (گرشاسب نامه).
مرا با شهنشاه از این نیست چنگ
به جنگم توئی آمده تیزچنگ.
اسدی (گرشاسب نامه).
چنان سخت بازو شد و تیزچنگ
که با جنگجویان طلب کرد جنگ.(بوستان).
فکر کفن کنید که آن ترک تیزچنگ
تیغی چنان رساند که از استخوان گذشت.
بابافغانی (از آنندراج).
|| تیزناخن. با چنگالی سخت فرورونده و تند :
چه پرهیزی از تیزچنگ اژدها
که گرز آهنی زو نیابی رها.فردوسی.
چنین گفت با بچه جنگی پلنگ
که ای پرهنر بچهء تیزچنگ.فردوسی.
به دریا نهنگ و به هامون پلنگ
همان شیر جنگ آور تیزچنگ.فردوسی.
ابیات خر سر است شترگربه زآنکه هست
نشخوارزن چو اشتر و چون گربه تیزچنگ.
سوزنی.
وحشی تیزچنگ خشم آلود
کز دم آتشین برآرد دود.نظامی.
رجوع به تیز و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیزچنگال.

[چَ] (ص مرکب) تیزچنگل. تیزچنگ :
چنان اندیشد او از دشمن خویش
چو(1) باز تیزچنگال از کراکا.دقیقی.
یعنی دَدَگان مرا به دنبال
هستند سگان تیزچنگال.نظامی.
عقابان تیزچنگالند و بازان آهنین پنجه
ترا باری چنین بهتر که با عصفور بنشینی.
سعدی.
رجوع به تیز و دیگر ترکیبهای آن شود.
(1) - ن ل: که باز.

تیزچنگی.

[چَ] (حامص مرکب) استواری پنجه و تندی چنگال. (ناظم الاطباء) :
به تیزچنگی نباش را همی مانی
به پنجه پنج کن این سود و گور تازه بجوی.
سوزنی (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
چو گرگان به خونخواری و تیزچنگی.
(گلستان).
قوی به چنگ من افتاده بود دامن وصل
ولی چه سود که دولت به تیزچنگی نیست.
سعدی.
رجوع به تیز و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیزخاطر.

[طِ] (ص مرکب) ذکی. فطن (مرد). فطنة (زن). ذکیة. شهم. سبک فهم. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تیزخشم.

[خَ] (ص مرکب) که زود خشم آرد. که زود به غضب آید. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). مُعَنجَد. (منتهی الارب) :
تا ترا کبر تیزخشم نکرد
تا ترا چشم توبه چشم نکرد.سنائی.
تیزخشمی زودخشنودی قناعت پیشه ای
داروی هر دردمندی چار هر بیچاره ای.
سوزنی.
من مردی تیزخشمم و... هرگاه که در خشم می روم مغلوب سلطان غضب می شوم. (روضة الانوار محقق سبزواری). || خشم فراوان. خشمناک :
بدینسان همی رفت با تیزخشم
پر از خون بدش دل پر از آب چشم.دقیقی.

تیزخوی.

(ص مرکب) تندخوی. زودخشم : گفتم خواجه را بگوی که تو مرا به ازمن دانی که مرد تیزخوی نیستم و از پیشهء خود که دبیری است فراتر نشوم. (آثارالوزراء عقیلی).

تیزخیز.

(نف مرکب) تیزتک. تند. تندرو :
ترسم کآن وهم تیزخیزت روزی
وهم همه هندوان بسوزد بسخون.
اسدی (از گنج بازیافته ص 58).
تیز چو گوش فرس تیزخیز
صورت و معنی به صفت هر دو تیز.
ظهوری (از آنندراج).

تیزدادن.

[دَ] (مص مرکب) اخراج ریح به آواز از زیر. رها کردن باد. ضرط. باد کندن. حصم. گوزدادن. گوزیدن. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا) :
خورد سیلی زند بسیار طنبور
دهد تیز او به تازی همچو تندور.
طیان (از یادداشت ایضاً).

تیزداس.

(اِ مرکب) داس تیز و سخت بران. داس تند و سخت برنده :
بیابان و آن مرد، با تیزداس
تر و خشک را زو دل اندر هراس.فردوسی.

تیزدان.

(اِ مرکب) مقعد. (غیاث اللغات) (آنندراج). نشستنگاه و کون و سرین. (ناظم الاطباء) :
سخن تیز و دهان چون تیزدان است
سخن قارورهء شاش بیان است.
فوقی یزدی (از آنندراج).
رجوع به تیز و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیزدریافت.

[دَرْ] (ص مرکب) تیزفهم. لَقِن. زودیاب. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تیزدست.

[دَ] (ص مرکب) جلدکار و توانا و باوقوف و زورآور و قوی. (ناظم الاطباء). جلد. چالاک. چابک. جلددست. چالاک در کارکردن با دست. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا). رجوع به تیزدستی شود.

تیزدستی.

[دَ] (حامص مرکب) جلدکاری و توانائی و باقوتی در کار. (ناظم الاطباء). زبردستی و ظلم و ستمگری(1). (از فهرست ولف) :
چو خاقان جهان بستد از یزدگرد
ببد تیزدستی برآورد گرد.
(شاهنامه چ بروخیم ج 8 ص 2442).
به تیزدستی نار و، به کندپائی خاک
به خاکپاشی باد و به بادساری آب.خاقانی.
رجوع به تیزدست و تیز و دیگر ترکیبهای آن شود.
(1) - Gewalttatigkeit.

تیزدشنه.

[دَ / دِ نَ / نِ] (اِ مرکب) دشنهء تیز و بران. دشنهء سخت تند و برنده :
ابوالمظفرشاه چغانیان که برید
به تیزدشنهء آزادگی گلوی سؤال.
منجیک (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تیزدل.

[دِ] (ص مرکب) بی باک و سخت دل. (ناظم الاطباء). تیزخاطر. مشهوم. حوش الفؤاد. همیزالفؤاد. ظریف. سبک روح. زیرک. مشهم. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا). رجوع به تیزدلی شود.

تیزدلی.

[دِ] (حامص مرکب) شهامت. (مجمل اللغة) : التکلیل... تیزدلی کردن در جمله(1) و بددلی کردن کانه من الاضداد. (از تاج المصادر بیهقی).
(1) - کذا در نسخهء خطی کتابخانهء سازمان، ورق 83 ب.

تیزدم.

[دَ] (ص مرکب) آنکه دارای نفس تند و سوزان باشد. (ناظم الاطباء). خشمناک :
چو شیر ژیان شد بر پیلسم
برآویخت با آتش تیزدم.فردوسی.
برفتم بسان نهنگ دژم
مرا تیزچنگ و ورا تیزدم.فردوسی.
بغرید چون تیزدم اژدها
بزد خنجرآمد ز دستش رها.فردوسی.
چون تنور از نار نخوت هرزه خوار و تیزدم
چون فطیر از روی فطرت بدگوار و جانگزای.
خاقانی.
- تیزدم برزدن؛ فریاد سخت برآوردن. بانگ بلند برزدن از شدت خشم و جز آن :
بگفت این و برزد یکی تیزدم
که بر من ز گشتاسب آمد ستم.فردوسی.
بشد شاه ترکان ز پاسخ دژم
غمی گشت و برزد یکی تیزدم.فردوسی.
بگفت این سخن بیژن و گستهم
بخندید و برزد یکی تیزدم.فردوسی.
رجوع به تیز و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیزدندان.

[دَ] (ص مرکب) که دندانی تیز و درنده دارد. که دندانی تند و نوک تیز دارد. درنده. برنده. برا :
ابا وی بر آن گاه آرام و ناز
نشستی یکی تیزدندان گراز.فردوسی.
ز دَد، تیزدندانتر از شیر نیست
که اندر دلش بیم شمشیر نیست.فردوسی.
که گر پروری بچهء نره شیر
شود تیزدندان و گردد دلیر.فردوسی.
کنون تیزدندان تر آمد به جنگ
که دندان نماندستش از بس درنگ.
اسدی (گرشاسب نامه).
مرا بیم شمشیر چندان بود
که شمشیر من تیزدندان بود.نظامی.
ترحم بر پلنگ تیزدندان
ستمکاری بود بر گوسفندان.
سعدی (گلستان).
|| کنایه از حریص و طامع. (آنندراج). آزمند و حریص و طمعکار. (ناظم الاطباء) :
بگفتا نیکمردی کن نه چندان
که گردد چیره(1) گرگ تیزدندان(2).
سعدی (از آنندراج).
رجوع به تیز و دیگر ترکیبهای آن شود.
(1) - ن ل: خیره.
(2) - به معنی قبل هم مطابقت دارد.

تیزدو.

[دَ / دُو] (نف مرکب) تیزتگ. تندرو: اضریج؛ اسب نیکورو و تیزدو. (منتهی الارب).
هایل هیونی تیزدو، اندک خور و بسیاررو
از آهوان برده گرو در پویه و در تاختن.
معزی (از سندبادنامه).

تیزدولت.

[دَ / دُو لَ] (ص مرکب) آنکه دارای بخت و دولت مستعجل باشد. (ناظم الاطباء) :
تیزدولت را بسی شادی نباید کرد از آنک
هر که بالا زود گیرد زود میرد چون شرار.
سنائی.
نباید تیزدولت بود چون گل
که آب تیزرو زود افکند پل.نظامی.
|| که آسان به دولت رسد. که کار او زود بالا گیرد. که زود به دولت رسد :
من شنیدستم که آن صاحبقران مردی بود
تیزدولت صعب هیبت نیک سیرت خوب سان.
رشیدی سمرقندی.
رجوع به تیز و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیزدهان.

[دَ] (ص مرکب) سخن آور و دارای بلاغت. (ناظم الاطباء). رجوع به تیز و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیزدیدار.

(ص مرکب) باریک بین. دقیق. در بیت زیر شعرشناس :
گرچه در شعر تیزدیدار است
از من افزون نباشدش دیدار.مسعودسعد.

تیز راندن.

[دَ] (مص مرکب) راندن با شتاب. سخت سریع راندن :
چو بشنید فرمانبران را بخواند
سوی طیسفون تیز لشکر براند.فردوسی.
رجوع به مادهء بعد شود.

تیزرانی.

(حامص مرکب) سرعت در رفتار. تندی کردن در رفتار :
اگر همچنین تیزرانی کنند
به یک روز دیگر بدینجا رسند.فردوسی.
رجوع به تیز راندن و تیز و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیزرای.

(ص مرکب) المعی. اوذعی. (نصاب الصبیان). زودیاب. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). تیزبین. تیزبصر :
چه دیدم، تیزرایی تازه روئی
مسیحی بسته در هر تار موئی.نظامی.
دست به هم سود شه تیزرای
وز سر کین دید سوی پشت پای.نظامی.
رجوع به تیز و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیزرفتار.

[رَ] (ص مرکب) تیزرو. سریع السیر و چابک. (ناظم الاطباء). هذرف. سریع السیر. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا): فرس ضابع؛ اسب تیزرفتار. (منتهی الارب) :
مرغان خدنگ تیزرفتار
برخوردن خون گشاده منقار.نظامی.

تیزرفتن.

[رَ تَ] (مص مرکب) با شتابی عظیم رفتن. تند و بشتاب رفتن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). با شتاب رفتن. تند رفتن. انجذاب. تجلیز :
کسی کآشتی جوید و سور و بزم
نه نیکو بود تیز رفتن به رزم.فردوسی.
نه جای درنگ و نه راه گریز
پس اندر همی رفت بهرام تیز.فردوسی.
میروی و مژگانت خون خلق می ریزد
تیز می روی جانا ترسمت فرومانی.
حافظ (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تیزرو.

[رَ / رُو] (نف مرکب) رهوار. نوند. تندرو. تیزپا. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). تیزگام. (آنندراج). پرشتاب. سریع :
برفت اهرمن را به افسون ببست
چو بر تیزرو بارگی برنشست.فردوسی.
ز پویندگان هرچه بد تیزرو
خورش دادشان سبزه و کاه و جو.فردوسی.
پر از خشم و پرکینه سالار نو
نشست از بر چرمهء تیزرو.فردوسی.
خدنگ تیزروش را یکی ستاره شناس
ستاره ای که کند با دل عدوش قران.فرخی.
که کن و بارکش و کارکن و راه نورد
صفدر و تیزرو و تازه رخ و شیرآواز.
منوچهری.
ز بس تیزی زنگی تیزرو
بدو پهلوان گفت چندین مدو.
اسدی (گرشاسب نامه).
نیاساید ز بیدادی که مرکب تیزرو دارد
فروساید اگر سنگی که پرتیز است سوهانش.
ناصرخسرو.
چند همی بقدرت او گردد
این آسیای تیزرو بی در.ناصرخسرو.
... اندر مجسطی پیدا کرده است میان کواکب تیزرو. (مجمل التواریخ و القصص).
عدل او بود با قضا همسر
حکم او بود تیزرو چو قدر.سنائی.
تیزرو باشد به سوی راه دوزخ روز حشر
هرکه این جا در ره مهرت رود با کاهلی.
سوزنی.
سر سال کز گنبد تیزرو
شمار جهان را شدی روز نو.نظامی.
چنان تیزرو شد که دریافتش
به زخمی سر از ملک برتافتش.نظامی.
نباید تیزدولت بود چون گل
که آب تیزرو زود افکند پل.نظامی.
نقل است که یک روزش بدعوتی خوانده بودند مگر منتظر کسی بودند دیر می آمد یکی از جمع مردی تیزرو بود گفت: ای شکم... (تذکرة الاولیاء عطار).
ای بسا اسب تیزرو که بماند
خرک لنگ جان بمنزل برد.
سعدی (گلستان).
از سر کُه سیل های تیزرو
وز تن ما جان عشق آمیزرو.مولوی.
چشم آسایش که دارد از سپهر تیزرو
ساقیا جامی بمن ده تا بیاسایم دمی.حافظ.
رجوع به تیز و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیززبان.

[تیزْ، زَ] (ص مرکب) زبان آور و بلیغ و فصیح. (ناظم الاطباء). ذلق. ذلیق. حلیف. طلق اللسان. طلیق اللسان. حلیف اللسان. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به تیززبانی و تیز و دگر ترکیبهای آن شود.

تیززبانی.

[تیزْ، زَ] (حامص مرکب) ذلیق. ذلاقت. طلاقت. فصاحت. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به مادهء قبل شود.

تیزسیر.

[سَ] (ص مرکب) تندرفتار. تیزرو. تیزگام :
دیرخواب و زودخیز و تیزسیر و دوربین
خوش عنان و کش خرام و پاکزاد و نیکخوی.
منوچهری.
رجوع به تیز و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیز شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب) برنده شدن. (ناظم الاطباء). حدید گردیدن. حدت. ذرابت. ذرب. چنانکه شمشیر و کارد و جز آن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
|| خشمگین و قهرآلود شدن. (ناظم الاطباء). بخشم آمدن. خشمناک شدن. خشم گرفتن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
ز گفتار او تیز شد شهریار
برآشفت بر خیره سر گرگسار.فردوسی.
سخن هرچه گویم ز من یادگیر
مشو تیز با پیر برخیرخیر.فردوسی.
خرد را مه و خشم را بنده دار
مشو تیز با مرد پرهیزگار.فردوسی.
خسروا بر رهیت تیز مشو
سیفی اندر بریدنم مشتاب.مسعودسعد.
تندجهان رام شد تند مکن جان و دل
تیزفلک نرم شد تیز مشو زین و آن.
مسعودسعد.
|| سریع گشتن. به شتاب و عجله و سرعت رفتن. تند براه افتادن :
سپه همچو آهو سبکخیز شد
سپهبد چو یوز از پسش تیز شد.
اسدی (گرشاسب نامه).
چون مرکب او تیز شود کرد نیارد
تنین فلک روز ملاقات عنانیش.
ناصرخسرو (دیوان ص 224).
|| برانگیخته شدن و تحریض شدن. (ناظم الاطباء) :
سرش تیز شد کینه و جنگ را
به آب اندر افکند گلرنگ را.فردوسی.
بزین اندر آورد گلرنگ را
سرش تیز شد کینه و جنگ را.فردوسی.
شاه ایران به تاختن شد تیز
رفت و با شاه نی سپاه و حشر.فرخی.
|| گرم شدن. شعله ور شدن جنگ و عشق و میل :
همی هر زمان رزم شد تیزتر
نپیچید یک تن از آن رزم سر.فردوسی.
دلم تیز شد با تو ای پهلوان
بگوئی کدامین ز نام آوران.فردوسی.
تیز شد عشق و در دلش پیچید
جز غریو و غرنگ نبسیجید.
عنصری (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
چون زنم دم کآتش دل تیز شد
شیر هجر آشفته و خونریز شد.مولوی.
|| رواج یافتن بازار. گرم و پرمشتری گردیدن بازار :
دلارای برساخت چندان جهیز
که شد در جهان روی بازار تیز.فردوسی.
پشت اهل ادب است او و خریدار ادب
زین همی تیز شود اهل ادب را بازار.فرخی.
کند شد باز مرگ را دندان
تیز شد باز رزم را بازار.مسعودسعد.
|| تند و... شدن. (ناظم الاطباء). تند گردیدن چنانکه روغن مانده. تند و زبان گز شدن چنانکه روغن و گردو و بادام و غیره. طعم تند و زبان گز پیدا آوردن، چنانکه گردوی کهنه و مانند آن. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا). رجوع به تیز و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیزشست.

[شَ] (ص مرکب) کماندار و یا تیرانداز چابک. (ناظم الاطباء). تیراندازی که تیرش تیز از نشان بگذرد. (آنندراج) :
بنواخت مرغ دل را، نگهت به تیر مژگان
نبود چو تو حریفی بخدا به تیزشستی.
علی خراسانی (از آنندراج).
رجوع به تیز و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیزشوق.

[شَ / شُ] (ص مرکب) گرم در میل و اشتیاق به چیزی. (ناظم الاطباء) :
تیزشوقان ره کعبه، پی راحت خود
پای از دیده کنند و به مغیلان بخشند.
ظهوری (از آنندراج).
رجوع به تیز و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیزشهوت.

[شَ وَ] (ص مرکب) شوخ و شهوت پرست. (ناظم الاطباء). سخت به گشن آمده. ماده که سخت خواهان نر است یا بعکس. هواس. طیط. مغتلم. مغتلمه: خروس، حیوانی تیزشهوت است. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا). رجوع به شهوت و تیز و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیزطبع.

[طَ] (ص مرکب) ذکی و تیزفهم. (آنندراج) :
وی بسا تیزطبع کاهل کوش
که شد از کاهلی زگال فروش.نظامی.
|| تندخلق و تندمزاج و تندخوی. (ناظم الاطباء). رجوع به تیز و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیزطبیعت.

[طَ عَ] (ص مرکب) بی صبر و بی تحمل و تندخوی. (ناظم الاطباء). رجوع به مادهء قبل شود.

تیزعنان.

[عِ] (ص مرکب) تندرفتار. تیزتگ. جلد و تندرو. سریع السیر :
ره بر و شخ شکن و شاددل و تیزعنان
خوش رو و سخت سم و پاک تن و جنگ آغاز.
منوچهری.
نوفل ز نفیر و زاری او
شد تیزعنان به یاری او.نظامی.
رجوع به تیز و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیزفهم.

[فَ] (ص مرکب) تیزطبع. (آنندراج). تیزعقل. آنکه بزودی چیزی را دریافت کند. (ناظم الاطباء). تیزدریافت. لقن. زودیاب. زیرک. سریع الانتقال. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
هرکجا تیزفهم دانائیست
بندهء کندفهم نادانیست.مسعودسعد.
بخاطری که جز او دوربین و روشن نیست
بدان دلی که جز او تیزفهم حاذق نیست.
سوزنی.
رجوع به تیز و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیزقدم.

[قَ دَ] (ص مرکب) شتاب رو. سبکپای. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا): ناقة طفاحة القوائم؛ شتاب رو و سبکپای و تیزقدم. (منتهی الارب، یادداشت ایضاً): سنب؛ اسبی تیزقدم. (ایضاً). رجوع به تیز و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیزقلم.

[قَ لَ] (ص مرکب) جلدنویس. (آنندراج) (ناظم الاطباء) :
عرفی همه لافی به دعا تیزقلم شو
بشتاب که میدان بشود تنگ قلم(1) را.
؟ (آنندراج).
رجوع به تیز و دیگر ترکیبهای آن شود.
(1) - لیکن ظاهر آن است که از یک جا لفظ رقم باشد تا قباحت تکرار مرتفع شود. (آنندراج).

تیزک.

[زَ] (اِ) تره تیزک را گویند و آن سبزیی باشد که خورند، مشهور به تره تیزک و به عربی جرجیر خوانند. (برهان) (آنندراج). گیاهی که جرجیر و تره تیزک نامند. || (ص) مصغر تیز؛ یعنی اندکی تیز. (ناظم الاطباء).

تیزک.

[زَ] (اِ) آواز گستاخانه ای که از دهن خارج شود. (ناظم الاطباء).

تیزک.

[زَ] (اِخ) دهی از بخش ابرقو است که در شهرستان یزد واقع است و 158 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

تیزکار.

(نف مرکب) چست و چابک و جلدکار. (ناظم الاطباء).

تیزکاری.

(حامص مرکب) تندی. تندخویی : برادر کیخسرو، فرود، کشته شد از تیزکاری طوس. (مجمل التواریخ و القصص ص 47).

تیزکام.

(ص مرکب) آنکه بزودی حاصل کند مقصود کسی را. (از ناظم الاطباء).

تیز کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) برنده کردن و حاد کردن. (ناظم الاطباء). تند و بران کردن لبه یا نوک چیزی مانند شمشیر و نیزه و غیره. (فرهنگ فارسی معین). دم کارد و جز آن را با سودن برنده تر کردن. تنک کردن لبه و دمهء کارد و شمشیر و مانند آن را تا بهتر تواند برید. تحدید. تذریب. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا) :
با شیر و پلنگ هر که آمیز کند
از تیر دعای فقر پرهیز کند
آه دل درویش به سوهان ماند
گر خود نبرد، برنده را تیز کند.
(منسوب به شیخ ابوسعید).
بدشت جانوری خار می خورد غافل
تو تیز می کنی از بهر صلب او ساطور.ظهیر.
- تیز کردن چنگ و چنگال و پنجه؛ کنایه از مجهز و مسلح شدن. آمادهء کارزار گشتن. مهیای حمله و کشتن شدن :
دگر ننگ دیوی بود پرستیز
همیشه ببد کرده چنگال تیز.فردوسی.
سپاهی چو دریای جوشان بجنگ
همه تیز کرده بکینه دو چنگ.فردوسی.
همه ساخته کینه و جنگ را
همه تیز کرده بخون چنگ را.فردوسی.
بریخت چنگش و فرسوده گشت دندانش
چو تیز کرد براو مرگ چنگ و دندان را.
ناصرخسرو.
غنیمت شمردم طریق گریز
که نادان کند با قضا، پنجه تیز.
سعدی (بوستان).
- تیز کردن دندان بر چیزی؛ حرص و طمع کردن... (آنندراج). طمع کردن و سخت آزمند شدن. (ناظم الاطباء). دندان تیز کردن به چیزی :
وگرنه فتنه چنان کرده بود دندان تیز
کزین دیار نه فرخ و نه آشیان ماند.سعدی.
گرت دندان بهم بندد بپرهیز
بمال مردمان دندان مکن تیز.خسرو.
- || کنایه از خصومت ورزیدن و کینه خواستن. (آنندراج). آمادهء جنگ شدن. خشمناک و مهیای حمله شدن :
گفت اگر گربه شیر نر گردد
نکند با پلنگ دندان تیز.سعدی.
- || کنایه از بالغ شدن. بزرگ و نیرومند گردیدن :
که چون بچهء شیر نر پروری
چو دندان کند تیز کیفر بری.فردوسی.
|| به شوق آوردن و برانگیختن و برآغالانیدن. (آنندراج) (ناظم الاطباء). کنایه از گرم کردن و برانگیختن :
برآغالیدنش استیز کردند
بکینه چون پلنگش تیز کردند.
ابوشکور (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
بیفشرد ران رخش را تیز کرد
برآشفت و آهنگ آویز کرد.فردوسی.
پس آزاده شیدسپ فرزند شاه
به کینش کند تیز اسپ سیاه.فردوسی.
سبکران به جنگ اندرون تیز کرد
برآشفت و آهنگ آویز کرد.فردوسی.
دگرره شد آهنگ آویز کرد
برآورد گرد اسب را تیز کرد.اسدی.
دگر ره ز کین رای آویز کرد
سبکخیز شبدیز را تیز کرد.اسدی.
چو مه را دل به رفتن تیز کردم
پس آنگه چارهء شبدیز کردم.نظامی.
|| خشمگین ساختن. عصبانی کردن. (فرهنگ فارسی معین). بخشم آوردن. تقریش. کسی بر کسی تیز کردن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
همی ساختی تا سر پادشا
کند تیز در کار آن پارسا.فردوسی.
بیامد و سالار بکتغدی را بگفت و تیز کرد و وی دیگر روز بی فرمان بر پیل نشست و... بسیار غارت کرد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 471).
|| در صفت اندیشه و مغز و خرد و جز اینها به معنی بیدار و هوشیار و دقیق کردن آید:
که گر گل بسر داری اکنون مشوی
یکی تیز کن مغز و بنمای روی.فردوسی.
از این رزم رنج آید اکنون به روی
خرد تیز کن چارهء این بجوی.فردوسی.
دو لشکر همی بر تو دارند چشم
یکی تیز کن مغز و بنمای خشم.فردوسی.
به شهری که بد باشد آب و هوا
مجوی و مخور هرچت آید هوا
به بیماری اندیشه را تیز کن
ز هر خوردنی سرد پرهیز کن.اسدی.
شراب... گونه را سرخ کند و پوست تن را تازه و روشن گرداند و فهم و خاطر را تیز کند. (نوروزنامهء منسوب به خیام).
گزارش کنان تیز کن مغز را
گزارش ده این نامهء نغز را.نظامی.
فهم و خاطر تیز کردن نیست راه
جز شکسته می نگیرد فضل شاه.مولوی.
|| شدت دادن چنانکه آتش را. نیک برافروختن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). شدت دادن علاقه و دلبستگی را :
نفس را بعذرم چو انگیز کرد
چو آذرفزا، آتشم تیز کرد.رودکی.
|| در صفت بازار، کنایه از گرم کردن بازار و رایج و پرمشتری ساختن آن :
شتر بار بنهاد و خود رفت پیش
که تا چون کند تیز بازار خویش.فردوسی.
مشو تند، تا چارهء کار تو
بسازم کنم تیز بازار تو.فردوسی.
سلطان مسعود... کس به امیر خراسان فرستاد که باید به جنگ سلجوقیان روی... امیر خراسان جواب داد... سلطان فرمود که از کار می گریزد یا قاعدهء خویش می نهد تا چون کاری برآید بازار تیز کند. (راحة الصدور راوندی).
دیدار می نمائی و پرهیز می کنی
بازار خویش و آتش ما تیز می کنی.سعدی.
|| زبان گز کردن : داروهای سپرز تلخ و تیز باید و داروی قابض با وی آمیخته، تا قوت او را نگاهدارد و به سرکه تیز باید کرد. (ذخیرهء خوارزمشاهی از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || ستیخ کردن گوش، چنانکه در اسب و خر و مجازاً بدقت متوجه شدن و استماع کردن. مستعد شنودن شدن. و تیز کردن مردم را به سخن، تحریک و تهییج کردن آنان را به شنودن. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا). || در صفت نظر و بصر، سخت بینا کردن. بر نور چشم افزودن : توتیا به آب بادیان و آب مرزنگوش پرورده اندر کشیدن، بصر را تیز کند و چشم را قوی کند. (ذخیرهء خوارزمشاهی از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || بدقت نگریستن : از خانه ها بیرون آمدند و چندانک نظر تیز می کردند... (جهانگشای جوینی). || تراشیدن و نیک ساختن سرخامه و روان و نیک کردن آن :
سر کلک را چون زبان تیز کرد
به کاغذ بر، از نی شکرریز کرد.نظامی.

تیزکین.

(ص مرکب) غضبناک و کسی که به زودی انتقام گیرد. (ناظم الاطباء). سخت کینه ور :
بدینگونه ده چینی تیزکین
ز جان پاک گشتند چون نقش چین.
ظهوری (از آنندراج).
رجوع به تیز و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیزگام.

(ص مرکب) تیزقدم و تیزتک. (آنندراج). تندرو و اسب راهوار. (ناظم الاطباء). سریع :
هم آهو فغند است و هم تیزتگ
هم آهسته(1)خوی است و هم تیزگام.
فرالاوی (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
شهنشاه برداشت زین و لگام
به نزدیک آن اسب شد تیزگام.فردوسی.
رام زین و خوش عنان و کش خرام و تیزگام
شخ نورد و راه جوی و سیل بر و کوه کن.
منوچهری.
پس صید خسته شده تیزگام
چه تازی همی خیره در دست دام.اسدی.
هزار اسب که پیکر تیزگام
به برگستوان و به زرین ستام.اسدی.
شکیب آوری ره بر و تیزگام
ستوری کشی کمخور و پرخرام.اسدی.
تقدیر به عزم تیزگامت ماند
روزی به عطا دادن(2) عامت ماند.ازرقی.
مبادا که خورشید نصرت برآید
جز از سایهء زردهء تیزگامت.انوری.
اگر شبدیز با ماه تمام است
به همراهیش گلگون تیزگام است.نظامی.
تکاور سمندان ختلی خرام
همه تازه پیکر همه تیزگام.نظامی.
به رفتن مرکبم بس تیزگام است
ندانم جای آرامم کدام است.نظامی.
رجوع به تیز و دیگر ترکیبهای آن شود.
(1) - ن ل: آزاده.
(2) - ن ل: به عطای اذن...

تیزگامی.

(حامص مرکب) تندروی. تیزتگی :
ولی چون کرد حیرت تیزگامی
عنایت بانگ برزد کای نظامی.نظامی.
رجوع به تیز و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیزگر.

[گَ] (ص مرکب) چاقو تیزکن. شحاذ. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). تیزکنندهء شمشیر و کارد و نیزه و جز اینها. رجوع به تیز و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیزگرد.

[گَ] (نف مرکب) گردگردنده. (ناظم الاطباء). تندرو. تندگردنده. آنکه به تندی چرخد :
نگه کن بر این گنبد تیزگرد
که درمان از اویست و زویست درد.
فردوسی.
که داند درین گنبد تیزگرد
در او سور چند است و چندی نبرد.
فردوسی.
چه جویی از این گنبد تیزگرد
که هرگز نیاساید از کارکرد.فردوسی.
تا آن جوان تیزقوی را چو جادوان
این چرخ تیزگرد چنین کرد کند و پیر.
ناصرخسرو.
شرف چرخ تیزگرد او بود
در حدیث و حدید مرد او بود.سنائی.
|| در بیت زیر از فردوسی در صفت آتش آمده و معنی شراره کش و درخشان و پرلهیب را افاده می کند :
به یک سو شدی آتش تیزگرد
برافروختی زو سیاوخش گرد.
(شاهنامه چ بروخیم ج 3 ص 650).

تیزگردان.

[گَ] (نف مرکب) تیزگرد. تندگرد. تندرونده :
بدانید کاین تیزگردان سپهر
نتازد به داد و نیازد به مهر.فردوسی.
یکی تیزگردان و دیگر بجای
به جنبش ندادش نگارنده پای.فردوسی.
رجوع به تیز و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیز گرداندن.

[گَ دَ] (مص مرکب) تند و بران گرداندن. برنده و حاد ساختن لبه یا نوک چیزی مانند شمشیر و نیزه و جز اینها. || قوی گردانیدن. تند گرداندن :
جهاندیدگان را همه گرد کن
زبان تیز گردان به نیکوسخن.فردوسی.
... مفاصل را نرم کند و فرمانبردار کند و حفظ را تیز گرداند و دل را قوت دهد. (نوروزنامهء منسوب به خیام). رجوع به تیز و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیز گردیدن.

[گَ دی دَ] (مص مرکب)تند و بران شدن لبه یا نوک چیزی مانند شمشیر و نیزه و غیره. (فرهنگ فارسی معین). || خشمگین و قهرآلود گشتن. (ناظم الاطباء). کنایه از خشمگین و قهرآلود شدن باشد. (برهان) (آنندراج) (از انجمن آرا) (از فرهنگ فارسی معین) :
سخن گوی و بشنو از ایشان سخن
کس ار تیز گردد تو تیزی مکن.فردوسی.
وگر تیز گردد گشوده ست راه
تهمتن هم ایدر بود با سپاه.فردوسی.
رجوع به تیز و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیزگشت.

[گَ] (ص مرکب) آنکه به زودی می گردد. (ناظم الاطباء). تندرونده. به شتاب گذرنده. تیزگرد :
سرانجامش این گنبد تیزگشت
ز دیوار گنبد درآرد بدشت.نظامی.
که چون آتش روز روشن گذشت
پر از دود شد گنبد تیزگشت.نظامی.
پراندیشه از گنبد تیزگشت
که فردا بسر بر چه خواهد گذشت.نظامی.
رجوع به تیز و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیز گشتن.

[گَ تَ] (مص مرکب)تیز گردیدن. خشمگین شدن. قهرآلود گشتن :
به رستم چنین گفت کای نامجوی
سبک تیز گشتی بدین گفتگوی.فردوسی.
بدو گفت بهرام کای جنگجوی
چرا تیز گشتی بدین گفتگوی.فردوسی.
- تیز گشتن بر کاری یا تیز گشتن دل بر -کاری؛ کنایه از سخت خواهان و راغب شدن. برانگیخته شدن :
پسند آمدش نغز گفتار اوی
دلش تیزتر گشت بر کار اوی.فردوسی.
عبدالرحمن او را [ قطام را ] گفت: بزن من باش. قطام گفتا: تو کابین من نداری. عبدالرحمن گفتا: کابین تو چیست گفت هزار درم سیم و غلامی و کنیزی و خون مرتضی علی. عبدالرحمن گفت: این همه بدهم و علی را بکشم و عظیم تیز گشت بر آن کار. (مجمل التواریخ و القصص).
- تیز گشتن سر؛ کنایه از سخت خشمگین و پرهیجان شدن :
سر بی خرد زآن سخن تیز گشت
بجوشید و مغزش بدآمیز گشت.فردوسی.
|| پررونق و رایج گردیدن بازار و کارزار :
خبردهی، ببر خسرو آمد و گفتا
که تیز گشت یکی جنگ تنگ را بازار.
فرخی.
تیزتر گشت جهل را بازار
سوی جهال صدره از الماس.ناصرخسرو.
رجوع به تیز و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیزگفتار.

[گُ] (ص مرکب) بی باک و گستاخ در سخن. دلیر و جسور در گفتن مطلبی :
بدین برز بالای این پهلوان
بدین تیزگفتار و روشن روان.فردوسی.
رجوع به تیز و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیز گفتن.

[گُ تَ] (مص مرکب) تند و خشمگین سخن راندن. گستاخی و بدزبانی کردن. لاف زدن :
سخنهایشان بشنو و گو سخن
کسی تیز گوید تو تیزی مکن.فردوسی.
رجوع به تیز و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیزگوئی.

(حامص مرکب) بی باکی و گستاخی در گفتار. جسارت و دلیری در گفتن مطلبی. لاف زنی :
خاموش دلا ز تیزگوئی
می خور جگری به تازه روئی.نظامی.
رجوع به تیز و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیزگوئیه.

[ئی یِ] (اِخ) دهی از دهستان بخش مرکزی شهرستان بندرعباس است که 160 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

تیزگوش.

(ص مرکب) آنکه اندک آوازی را می شنود و دریافت می کند. (ناظم الاطباء). دارای گوشی سخت شنوا که زود شنود. که آواز آهسته شنود :
برآمد یکی گرد و برشد خروش
همه کر شدی مردم تیزگوش.
(شاهنامه فردوسی چ بروخیم ج 8 ص 2424).
سخت پای و ضخم ران و راست دست و گردسم
تیزگوش(1) و پهن پشت و نرم چرم و خردموی.
منوچهری.
گورجست و گاوپشت و گرگ ساق و گرگ روی
تیزگوش(2) و رنگ چشم و شیردست و پیل پای.
منوچهری.
تیزگوشی(3) پهن پشتی ابلقی
گردسمی خردمویی فربهی.منوچهری.
(1) - معنی دارندهء گوشی کوچک با نوکی باریک نیز می دهد که از صفات ممتاز اسب اصیل است.
(2) - معنی دارندهء گوشی کوچک با نوکی باریک نیز می دهد که از صفات ممتاز اسب اصیل است.
(3) - معنی دارندهء گوشی کوچک با نوکی باریک نیز می دهد که از صفات ممتاز اسب اصیل است.

تیزگونه.

[نَ / نِ] (ص مرکب) سوداوی. عصبی. تندخوی. (حاشیهء برهان چ معین) :منصوربن اسحاق را برادرزاده ای بود برنا و تیزگونه گفت: ما سرای و جماع از خراسان نیاورده ایم و مال کم از آن نستانیم که بیستگانی ما باشد. (تاریخ سیستان از حاشیهء برهان ایضاً). رجوع به تیز و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیزگویا.

(ص مرکب) تیزگفتار. که سخن تند گوید. درشت سخن :
ز جنگ آوران تیزگویا مباد
چو باشد دهد بی گمان سر بباد.فردوسی.
رجوع به تیز و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیزمزاج.

[مِ] (ص مرکب) تندخوی. (ناظم الاطباء).

تیزمغز.

[مَ] (ص مرکب) کنایه از مردم تند و تیز است که زود از جا درآیند. (برهان). تندخوی و گستاخ. (ناظم الاطباء). مرد تند و تیز که زود از جا دررود. (فرهنگ فارسی معین). کنایه از مردم تند و کم حوصله باشد. (انجمن آرا) :
ور ایدون که داور بود تیزمغز
نیاید ز گفتار او کار نغز.فردوسی.
چو پیمان شکن باشی و تیزمغز
نیاید ز پیکار تو کار نغز.فردوسی.
کزین شاه دیوانهء تیزمغز
نه گفتار نیکو نه کردار نغز.فردوسی.
|| تیزهوش. تیزویر. (آنندراج) :
بپرسید پس موبد تیزمغز
که اندر جهان چیست زیبا و نغز.فردوسی.
در آن داوری هرمس تیزمغز
بحق گفتن اندیشه ای داشت نغز.نظامی.
رجوع به تیزویر و تیز و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیزمغزی.

[مَ] (حامص مرکب) تندی. بردباری. شتاب کردن در خشم :
مکن تیزمغزی و آتش سری
نه زینسان بود مهتر لشکری.فردوسی.
هرکه فرهنگ ازو فروهید(1)است
تیزمغزی از او نکوهیداست.عنصری.
رجوع به تیز و دیگر ترکیبهای آن شود.
(1) - ن ل: تروهیده.

تیزمنطق.

[مَ طِ] (ص مرکب) قوی منطق. گویا در سخن. || برنده. نافذ در وصف شمشیر :
هندی او آدمی خور همچو زنگی در مصاف
مصری او تیزمنطق چون عرابی در سخا.
خاقانی.

تیزنا.

(اِ مرکب) محل تیزی تیغ و شمشیر و امثال آن باشد. (برهان) (ناظم الاطباء). جای تندی شمشیر و امثال آن چه «نا» به معنی محل است مانند تنگنا و درازنا و فراخنا و پهنا... (انجمن آرا) (آنندراج). تیزنای. حد. لبه. دم. لب. تیزه. طرف برندهء چیزی. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : و حد شمشیر، تیزنای او بود. (تفسیر ابوالفتوح رازی از یادداشت ایضاً): الغراب؛ تیزنای تبر. (السامی فی الاسامی از یادداشت ایضاً) :
ز وصف تیغ توزان قاصرم که اندیشه
بریده گشت چو بر تیزناش کرد گذر.
جمال الدین اصفهانی.
|| زانوی پای اسب. (ناظم الاطباء). || نوک. تیزنای چیزی یا عضوی، آن سوی که تیز بود. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا): القرنه؛ تیزنای پیکان. (السامی فی الاسامی، یادداشت ایضاً): حرف الجبل؛ تیزی نای سر کوه. (ایضاً). رجوع به تیز و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیزناخن.

[خُ] (ص مرکب) تندچنگال و درنده و ژیان. (ناظم الاطباء).

تیزنظر.

[نَ ظَ] (ص مرکب) شاهی البصر. شفن. حنادرالعین. (منتهی الارب): نسر؛ مرغی تیزنظر است چنانکه از چهارصد فرسخ می بیند. (از منتهی الارب) : تیزنظر باید بود تا بداند که لذت قصوی و انس اعلی آنها راست. (جهانگشای جوینی). رجوع به تیز و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیزنگ.

[زَ] (اِخ) دهی از دهستان درختنگان است که در بخش مرکزی شهرستان کرمان واقع است و 125 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

تیزنگر.

[نِ گَ] (نف مرکب) شاهی البصر. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). تیزنظر. خیره نگر : (مریخ دلالت کند بر)... تیزنگر گربه چشم. (التفهیم بیرونی).
گیسوی چنگ و رگ بازوی بربط ببرید
گریه از چشم نی تیزنگر بگشائید.خاقانی.

تیز نگریستن.

[نِ گَ تَ] (مص مرکب) در کسی، به خشم در او دیدن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
سلیمان یکی تیزتیز در وی نگریست. (حدود العالم از یادداشت ایضاً). || خیره نگاه کردن :و نشان تندرستی و قوت او [ افعی گرزه ] آن باشد که سر برافراشته دارد و چشمهای او سرخ باشد... و تیز نگرد. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

تیزویر.

(ص مرکب) به معنی تیزهوش است. چه ویر به معنی هوش هم آمده است. (برهان). به معنی تیزهوش است و ویر به معنی دانش و عقل است... (انجمن آرا) (آنندراج). تندهوش و تیزهوش. (ناظم الاطباء). تیزهوش و هوشیار. (فرهنگ فارسی معین). تیزفهم. سریع الانتقال. صاحب فراست. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
گزیدند پس موبد تیزویر
سخنگوی و بینادل و یادگیر.فردوسی.
بفرمود تا پیش او شد دبیر
همان راهبر موبد تیزویر.فردوسی.
چو بشنید بگزید شاه اردشیر
جوانی گرانمایهء تیزویر.فردوسی.
یکی تیزویریست بسیاردان
کزو نیست احوال گیتی نهان.
لبیبی (گنج بازیافته ص 30).
مثالی از امثال قرآن ترا
نمودم بر آن بنگر ای تیزویر.ناصرخسرو.
زین بدکنش حذر کن و زین پس دروغ او
منیوش اگر بهوش و بصیری و تیزویر.
ناصرخسرو.
|| بسیار تیز و خداوند تیزی را نیز گویند. (برهان). بسیار تیز و برنده. (ناظم الاطباء). رجوع به تیز و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیزه.

[زَ / زِ] (اِ مرکب) جای باریک و برنده و فرورونده از چیزی. جانب یا سر تیز چیزی. نقطهء تیز چیزی. تیزهء دیوار. تیزهء کمر. تیزهء آرنج. نوکی برجسته از چیزی. دم. لب. لبه. تیزنا. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا). رجوع به تیز و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیزهش.

[هُ] (ص مرکب) زیرک و عاقل و هوشمند و ذهین و خداوند فراست. تیزهوش. (ناظم الاطباء). هوشیار و هوشمند :
تیزهش تا نیازماید بخت
به چنین جایگاه نگراید.
دقیقی (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
چنین گفت شنگل به یاران خویش
بدان تیزهش رازداران خویش.فردوسی.
کنون سربسر تیزهش بخردان
بخوانید با موبدان و ردان.فردوسی.
برفتند با رستم این هفت مرد
بنه اشگش تیزهش را سپرد.فردوسی.
از نام به نامدار ره یابد
چون عاقل تیزهش بود جویا.ناصرخسرو.
هر کسی در بهانه تیزهش است
کس نگوید که دوغ من ترش است.نظامی.
در وی آهسته رو که تیزهش است
دیرگیر است لیک زودکش است.نظامی.
گر شود صدساله آن خام ترش
طفل و غوره ست او بر هر تیزهش.مولوی.
رجوع به تیز و دیگر ترکیبهای آن و رجوع به تیزهوش شود.

تیزهمت.

[هِمْ مَ] (ص مرکب) قوی همت. کسی که همتی قوی دارد. بلندهمت :
اول از بهر آن طلبکاری
خواست از تیزهمتان یاری.
نظامی (هفت پیکر چ وحید ص 225).
رجوع به تیز و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیزهوش.

(ص مرکب) تیزهش. هوشیار. هوشمند. تیزویر. باهوش. (فرهنگ فارسی معین) :
بشد با بنه اشکش تیزهوش
که دارد سپه را به هر جای گوش.فردوسی.
نکوروی آزادهء تیزهوش
ورا نام شهروی گوهرفروش.فردوسی.
از آن نامداران بسیارتوش
یکی بود بینادل و تیزهوش.فردوسی.
خبردار و برنادل و تیزهوش
همش دیده بان چشم و جاسوس گوش.
اسدی.
حیلش را شناخت نتواند
جز کسی تیزهوش و روشن ویر.
ناصرخسرو.
در دانش تیزهوش برجیسم
در جنبش کندسیر کیوانم.مسعودسعد.
گرفتم سر تیزهوشان منم
شهنشاه گوهرفروشان منم.نظامی.
از آن نکته ها مردم تیزهوش
پر از لعل و پیروزه کردند گوش.نظامی.
سکندر بدان روی بسته سروش
چنین گفت کای هاتف تیزهوش.نظامی.
این حکایت یاد گیر ای تیزهوش
صورتش بگذار و معنی را نیوش.مولوی.
چنین گفت بینندهء تیزهوش
چو سر سخن درنیابی خموش.
سعدی (بوستان).
تبسم کنان گفتش ای تیزهوش
اصم به که گفتار باطل نیوش.
سعدی (بوستان).
دوش با من گفت پنهان کاردانی تیزهوش
وز شما پنهان نشاید کرد سر می فروش.
حافظ.
رجوع به تیز و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیزهوشی.

(حامص مرکب) هوشیاری. هوشمندی. باهوشی. تیزویری. تیزهشی. (فرهنگ فارسی معین) :
تا جهان داشت تیزهوشی کرد
بی مصیبت سیاه پوشی کرد.نظامی.
برگفت ز راه تیزهوشی
افسانهء آن زبان فروشی.نظامی.
رجوع به تیزهوش و تیز و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیزی.

(حامص) تیز بودن. تند بودن. مقابل کندی. (فرهنگ فارسی معین). ... معنی دیگر، که در مقابل کندی باشد خود ظاهر است. (برهان). مقابل کندی چون تیزی تیر و تیغ و جز آن و سرشار از صفات اوست و با لفظ دادن و داشتن مستعمل... (آنندراج). ... تندی و برندگی. (ناظم الاطباء). غرار. برندگی. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
تیزی شمشیر دارد و روش مار
کالبد عاشقان و گونهء بیمار.
؟ (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
|| باریکی و برندگی، مانند سوزن و خار و هرچیزی که نوکی باریک و فرورونده دارد :
گلبن تازه ای و نیست ترا
چون گل نخل بند تیزی خار.خاقانی.
نامدار از کان برآید در زمان من عقیق
تیزی الماس دارد ناخن اندیشه ام.
صائب (از آنندراج).
|| سوزش. (ناظم الاطباء) :
خرفروشانه دو سه زخمش بزد
کرد با خر آنچه با سگ می سزد
خر جهنده گشت از تیزی نیش
کو زبان تا خر بگوید حال خویش.
(مثنوی چ خاور ص 83).
|| خشم. تندی. خشونت. تندخویی :
بدادی به تندی و تیزی به باد
زرسپ آن سپهدار نوذرنژاد.فردوسی.
که تیزی نه کار سپهبد بود
سپهبد که تیزی کند بد بود.فردوسی.
کنون روز تیزی و کین جستن است
رخ از خون دیده گه شستن است.فردوسی.
بدو شاه چون خشم و تیزی نمود
نیارست آنگه سخن برفزود.فردوسی.
ای دوست به یک سخن ز من بگریزی
خوی تو نبد به هر حدیثی تیزی.فرخی.
ز مهر دل شود تیزیش کندی
نیارد کرد با معشوق تندی.(ویس و رامین).
به نرمی گر سخن رانی همی ران
که از تیزی به رنج آید دل و جان.
ناصرخسرو.
گفتم که مکن میرپدر تندی و تیزی
رحم آر برین خسته دل کوفته سربر.سوزنی.
مبادا کز سر تندی و تیزی
کند در زیر آب آتش ستیزی.نظامی.
شیر می گفت از سر تیزی و خشم
کز ره گوشم عدو بربست چشم.مولوی.
|| حدت طعم (فلفل، زنجبیل و غیره). (فرهنگ فارسی معین). حمازت. زبان گزی چنانکه در پنیر کهنه و شراب و جز اینها. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا) :
چرا آب در جام می افکنی
که تیزی نبید کهن بشکنی
پشوتن چنین گفت با می گسار
که بی آب جامی پر از می بیار.فردوسی.
|| حدت و سختی. (ناظم الاطباء). حدت. سورت. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
گرفته کینه و مهرت به نرمی و تیزی
همی کشند عنان و مهارش آتش و آب.
مسعودسعد.
به تیزی دم من بود ویری غم من
خروش سینهء من داشت جوش غصهء من.
خاقانی.
یا رب چه دولت است این، کز تازگی و تیزی
هر ساعتش فتوحی بر سان تازه بینی.
خاقانی.
|| تندی بوی، چنانکه در خردل و پیاز و سیر و ترب. حروه. حراوه. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا). || مقاومت. ستیزه. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
تا باد نجنبد نشود خوزپشه پاک
چون آتش برخیزد تیزی نکند خار.
منوچهری (از یادداشت ایضاً).
|| بی باکی. تهور : سید در مقام غرور به آخر پایهء نردبان رسیده بود تهور و تیزی کرد و به پیش آن لشکر باز شد و هرچه محمد بن هرون آهستگی فرمود، تعجیل کرد. (تاریخ طبرستان). || حرارت. شدت گرمی. سوزندگی. اشتداد، در صفت آتش و جز آن :هرکه درگاه ملوک را لازم گیرد... و تیزی آتش خشم به آب حلم بنشاند... هرآینه مراد خویش... او را استقبال واجب بیند. (کلیله و دمنه). چو برق از تیغ بدرخشد تو پنداری یکی زنگی ز خرگاهی به خرگاهی دواند پارهء اخگر براه اندر از آن اخگر بسوزد دستش از تیزی یکی زآن درد بخروشد بره برفکند آذر. (از تاج المآثر). || رواج. گرمی. روائی. رونق داشتن در صفت بازار :
راه ندانی چه روی پیش ما
بر طمع تیزی بازار خویش.ناصرخسرو.
ستد و داد تو یک چند بود جان پدر
ستد و داد کن امروز به تیزی بازار.سوزنی.
گل رخا تیزی بازار تو امروز بود
وای فردا که شود رسته ز گلزار تو خار.
سوزنی.
|| سرعت. شتاب. شتافتن. تندی. عجله :
عنان را بپیچید و بگرفت راه
همی شد به تیزی چو ابر سیاه.فردوسی.
به سالار گفتی که سستی مکن
همان تیزی و پیشدستی مکن.فردوسی.
از آن پس که با خوارمایه سپاه
به تیزی برفتم ز درگاه شاه.فردوسی.
نه تیزی نه سستی بکار اندرون
خرد باد جان ترا رهنمون.فردوسی.
برفتن ز تیزی چو فرمان سلطان
بخوردن ز خوشی چو عیش توانگر.فرخی.
هم او به نرمی باد و هم او به تیزی آب
هم او به جستن آتش هم او بهنگ تراب.
(از حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).
به تیزی به از اسب تازی دوم
سه منزل به یک تگ به بازی دوم.اسدی.
چنان گمان بودم کآسیاب گردون را
همی به تیزی بر فرق من بگردانی.
مسعودسعد.
عمر همچون جوی، نونو می رسد
مستمری می نماید در جسد
آن ز تیزی مستمرشکل آمده ست
چون شررکش تیز جنبانی بدست.
(مثنوی چ خاور ص 25).
|| قوت و قدرت بینائی : و هرچه فم معده را برنجاند چشم را و تیزی بصر را سخت زیان دارد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). || (اِ) به معنی عربی است و مراد از آن عربی نژادان فارسی زبانان باشند عموماً و ایشان را تازیک و تاجیک نیز خوانند. (برهان) (آنندراج). عربی؛ یعنی عربی نژاد فارسی زبان. (ناظم الاطباء). تازی؛ یعنی عربی عموماً. (فرهنگ رشیدی). پارسی زبانان تازی را گویند عموماً. یعنی عربی. (فرهنگ جهانگیری). || اسب تازی را گویند خصوصاً. (برهان) (از فرهنگ رشیدی) (آنندراج) (فرهنگ جهانگیری). و این بطریق اماله است. (فرهنگ رشیدی)... لیکن در غیر شعر خسرو یافته نشد. (فرهنگ رشیدی) :
جنبش تیزی سواران دلیر
لرزه می افکند بر اندام شیر.
امیرخسرو (از فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی).
چون روز شد بلند شه مشتری سوار
دامن کشان به تیزی خورشید شد سوار.
امیرخسرو (از فرهنگ رشیدی).
|| زنجبیل را نیز گفته اند. (برهان) (آنندراج). زنجبیل. (فرهنگ فارسی معین) (از فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی) (ناظم الاطباء). || یکی از آهنگهای موسیقی. (فرهنگ فارسی معین) : و مغنیان هموم این قول را در پردهء احزان حسینی بر آهنگ تیزی مخالف راست کرده که... (جهانگشای جوینی). || نوک و نقطه و سر... (ناظم الاطباء).

تیزیاب.

[تیزْ] (نف مرکب) که بسرعت درک کند. سریع الانتقال. اوذعی. المعی. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
ناوک وهم بر نشانهء غیب
خاطر تیزیاب من رانده ست.
خاقانی (یادداشت ایضاً).
|| که زود دریابد چیزی را. که زود بچیزی برسد و آن را بگیرد :
ایام سست رأی و قدر بخت گیر شد
اوهام کندپای و قضا تیزیاب شد.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص 156).
رجوع به تیز و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیزیانو.

[نُ] (اِخ) تیچیانو. رجوع به تیچیانو شود.

تیزی - اوزو.

(اِخ)(1) شهری است در الجزایر که 55500 تن سکنه دارد. (از لاروس).
(1) - Tizi-Ouzou.

تیزی خاطر.

[یِ طِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) ذکاء. زیرکی. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تیزی دادن.

[دَ] (مص مرکب) برندگی و تندی دادن. لبه یا نوک چیزی را :
سوهان فلک تا گل عدل تو شکفته ست
تیزی نتواند که دهد خار ستم را.
انوری (از آنندراج).
|| روانی دادن سخن و جز آن را :
در معرکهء نظم به اوصاف رخ دوست
تیزی ز سخن میدهم آن تیغ زبان را.
علی خراسانی (ایضاً).
رجوع به تیز شود.

تیزی دریافت.

[یِ دَرْ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) سهولت ادراک. (ناظم الاطباء). لَقن. (منتهی الارب از یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تیزیدن.

[دَ] (مص) تیز زدن. (آنندراج). رها کردن باد از دهان و یا از پائین. (ناظم الاطباء). تیز دادن. تیز رها کردن. گوزیدن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
بود جولاه شحنهء لاهور
که بتیزم به سبلت کرمش.
حکیم شفائی (از آنندراج).
چو بر دامان نقاشی زنم چنگ
بتیزم بربروت نقش ارژنگ.ملافوقی (ایضاً).
نسیم گلشنش بر سبلت شیرازه تیزیده
بلاگردان اهرستان شده باغات کومانش.
؟ (ایضاً).
گریزید و تیزید و شد همچو باد
پی شاخ در، گوش بر باد داد.
ادیب پیشاوری (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
رجوع به تیز شود.

تیزی راست.

(اِ مرکب) نام پرده ای است از موسیقی... (فرهنگ جهانگیری). نام نغمه ای است از موسیقی و آن را گردانیه نیز خوانند و آن از جملهء شش آوازه است که سلمک و شهناز و گردانیه و گوشت و مایه و نوروز باشد. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تیزی فون.

[فُ] (اِخ)(1) یکی از نیمه خدایان افسانه ای یونان قدیم. (از لاروس). رجوع به ارینی(2) و فوری(3) در لاروس و به ارین نی در همین لغت نامه شود.
(1) - Tisiphone.
(2) - Erinnyes.
(3) - Furies.

تیزی کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) تندی کردن. خشم گرفتن. بدخوئی کردن. مقابل بردباری :
بدو گفت کای شاه تیزی مکن
که اکنون دگر گشت ما را سخن.فردوسی.
ستون خرد بردباری بود
چو تیزی کند تن به خواری بود.فردوسی.
سخنهایشان بشنو و گو سخن
کسی تیز گوید تو تیزی مکن.فردوسی.
که هرکس که تیزی کند روز جنگ
نباشد خردمند و بارای و سنگ.فردوسی.
نکند کندی وقتی که کند پاداشن
نکند تیزی وقتی که کند بادافره.فرخی.
رجوع به تیز و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیزین.

(اِخ) لغتی در توزین است که روستائی است به حلب. (از منتهی الارب). قریهء بزرگی است از نواحی حلب. (مراصد الاطلاع) (از معجم البلدان). نام شهری میان قنسرین و حلب. (ابن بطوطه از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). از قراء حلب. (از اسماء المؤلفین ج 2 ص 236).

تیزینی.

(اِخ) محمد بن محمد در سنهء 940 ه . ق. حیات داشت او راست: جدول الکواکب الثابتة المحرکة البعد و المطالع. (از اسماء المؤلفین ج 2 ص 236).

تیژ.

(اِ) تِز. (فرهنگ فارسی معین). محل سبز مزرعهء کاشته شده. || غرش شکم و ضرطه و بادی که از سوراخ پائین خارج شود. (ناظم الاطباء). رجوع به تیز شود.

تیژتیژ.

(اِخ) دهی از دهستان کلاترزان است که در بخش حومهء شهرستان سنندج واقع است و 450 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

تیژه.

[ژَ / ژِ] (اِ) تیرخانه. || سراب. (ناظم الاطباء). رجوع به اشتینگاس شود.

تیس.

(اِ) گونه ای از غبیرا. غبیراء بری. گونه ای از پستنک که درختچه ای است قلیل الوجود در جنگلهای شمالی ایران در ارتفاعات بسیار مثلاً در کلاردشت و نور و پل زنگوله و کجور، میان ارتفاعات 1700 تا 2600 گزی. و نام تیس را در نور به این گیاه دهند. (از یادداشتهای بخط مرحوم دهخدا). رجوع به جنگل شناسی ج 2 ص 119، 122، 125، 233 و دیو آلبالو شود.

تیس.

[تَ] (ع اِ) تکه و نر از آهو یا آنکه بر آن یکسال گذشته باشد. ج، تیوس. اتیاس. تیسة. متیوسا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). نر از آهو و بز و وعول. ج، تیوس و اتیاس و تیسة و اسم الجمع متیوسا. (از اقرب الموارد). به معنی بز نر که در گله فحل باشد. به فارسی آن را نهاز نامند و به هندی بوک گویند... (آنندراج) (از غیاث اللغات). بز نری که بزهای ماده را آبستن سازد. بز یکساله و چون خردتر از یکساله بود جدی نام دهند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
به ریش تیس و به بینی پیل و غبغب گاو
به خرس رقص کن و بوزنینه لعاب.خاقانی.
و چون بجذع رسد نر (گوسفند) را تیس گویند. (تاریخ قم ص 178). || (اِخ) نام دیگر برج جدی که به فارسی آن را بزیچهء فلک گویند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تیس.

[تَ یَ] (ع اِمص) اسم مصدر است از تیساء. (از منتهی الارب). مانستن هر دو شاخ حیوانی به شاخهای بز کوهی. (ناظم الاطباء). رجوع به تیساء شود.

تیس.

(اِخ) بندری نزدیک چاه بهار به خلیج فارس. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تیساء .

[تَ] (ع ص) عنز تیساء؛ آنکه هر دو شاخش به شاخهای بز کوهی ماند. (منتهی الارب). ماده بزی که شاخهای وی به شاخهای بز کوهی ماند. (ناظم الاطباء). رجوع به تیس شود.

تیسافرن.

[فِ] (اِخ)(1) ساتراپ ایرانی که در سال 414 ق.م. بر آسیای صغیر فرمانروائی داشت و در کوناکسا(2) فرماندهی سپاه اردشیر را بعهده گرفت ولی در سال 395 ق.م. محکوم بمرگ گردید. (از لاروس). او پسر ویدرن و برادر استاتیرا، زن اردشیر دوم یا عروس داریوش دوم بود. رجوع به ایران باستان صص 957 - 997 شود.
(1) - Tissapherne.
(2) - Cunaxa.

تیسان.

[تَ] (اِخ) نام دو ستاره است. (منتهی الارب).

تیساندیه.

[دِ یِ] (اِخ)(1) گاستون. هوانورد و دانشمند فرانسوی (1843-1899 م.) و اولین کسی است که هواپیمای قابل پرواز و هدایت با موتور الکتریک را اختراع کرد. (از لاروس).
(1) - Tissandier, Gaston.

تیسبه.

[بِ] (اِخ)(1) معشوقهء پیرام. رجوع به پیرام شود.
(1) - Thisbe.

تیسر.

[تَ یَسْ سُ] (ع مص) آسان شدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار) (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء). آسان شدن کاری. (از اقرب الموارد) : نامه فرمودیم با رکابداری مسرع تا از آنچه ایزد عز و جل تیسر کرد... واقف شده آید. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 208). رجوع به تیسیر شود. || سرد گردیدن روز. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || آماده شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). آماده شدن جنگ را. (از اقرب الموارد).

تیسران.

[سِ] (اِخ)(1) اوژن. دانشمند کشاورزی فرانسه (1830-1925 م.) است و در تکامل تعلیمات کشاورزی نقش مؤثری داشت. (از لاروس).
(1) - Tisserand, Eugene.

تیسران.

[سِ] (اِخ)(1) فلیکس. ستاره شناس و عضو آکادمی فرانسه (1845-1896 م.) است. وی فرضیه های لاپلاس را دنبال کرد و حتی بیشتر از او مسائل مکانیکی ستارگان را مورد تجزیه و تحلیل قرار داد. (از لاروس).
(1) - Tisserand, Felix.

تیسزا.

(اِخ)(1) رودی است در مجارستان که از اکراین سرچشمه می گیرد و پس از عبور از یوگسلاوی به دانوب می پیوندد و در یوگسلاوی 980 هزارگز طول دارد. (از لاروس).
(1) - Tisza.

تیسزا.

(اِخ)(1) کالمان. رجل سیاسی مجارستان و رئیس حزب آزادیخواه این کشور (1830-1902 م.) بود. وی از سال 1875 م. تا 1890 م. حکومت مجارستان را بعهده داشت و قانون تعلیمات عمومی و اجباری را در آن کشور به تصویب رسانید. (از لاروس).
(1) - Tisza, Kalman.

تیسفون.

(اِخ) پهلوی «ته سی فون»(1). (شهرستانهای ایران، مارکوارت ص 60). معرب آن طیسفون. (معجم البلدان). تیسفون پایتخت دولت شاهنشاهی و مقر شاهنشاه ایران در عهد ساسانی بود. تیسفون به معنی خاص نام شهری عمده از مجموعهء شهرهایی بود که آنها را به زبان سریانی ماحوزه(2) و ملقب به ملکا (یعنی شهرهای پادشاه) و گاهی مذیناتا یا مذینه (شهرها) میخواندند. عرب این لفظ را به المدائن تعبیر کرده است. چنین حدس زده میشود که مجموع این شهرها را به زبان پهلوی شهرستان میخوانده اند و ظاهراً کلمات سامی مذکور ترجمهء آن است. در قرن آخر دولت ساسانیان مداین شامل هفت شهر بود: شهر تیسفون. شهر رومگان. شهر وه اردشیر. (سلوکیه). درزنیدان. ولاشاباذ. محلهء اسپانیر. محلهء ماحوزا. (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به ایران باستان ج 3 و طیسفون در همین لغت نامه و دایرة المعارف فارسی شود.
(1) - Tesifon.
(2) - Mahoze.

تیسور.

[تَ] (ع اِ) (از «ی س ر») دابة حسن التیسور؛ ستوری نیکوبردارندهء قوائم. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به شود.

تیسوسیة.

[تَ سی یَ] (ع اِ) (از «ت ی س») تکبر و بزرگ منشی. یقال: فی فلان تیسیة و تیسوسیة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). در تداول عامیانه به معنی طبع تیس (داشتن) و تیسیة فصیح تر است. (از ذیل اقرب الموارد). رجوع به تیسیة شود.

تی سونک.

[] (اِخ) نهمین از خانان مغولستان از نسل چنگیز از 843-856 ه . ق. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تیسة.

[یَ سَ] (ع اِ) جِ تَیس. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به تیس شود.

تیسه.

[سِ] (اِ) پرنده ای مانند کبوتر. (ناظم الاطباء).

تیسه ران دوبور.

(1) [سِ دُ بُ] (اِخ) لئون. رجوع به تسران دوبور شود.
(1) - صحیح تسران دوبور است که در جای خود آمده است.

تیسی.

(ع اِ)(1) کلمهء ابطال و تکذیب است یا بازی و دشنام است. یقال: للضبع تیسی جعار؛ ای کذبت یا خاویة(2). (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از ذیل اقرب الموارد). قال ابن سکیت و تشتم المرأة فیقال قومی جعار و تشبه بالضبع. (از ذیل اقرب الموارد).
(1) - در ناظم الاطباء تیسی [ سا ] ضبط شده است.
(2) - در ذیل اقرب الموارد: ... یا جاریة آمده است.

تیسی.

(اِخ)(1) بنونوتو. مشهور به لگاروفالو(2) نقاش ایتالیائی (1418-1559 م.) آثار او در فرراره(3) جالب توجه است. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Tisi, Benvenuto.
(2) - Le Garofalo.
(3) - Ferrare.

تیسیر.

[تَ] (ع مص) آسان زای شدن شترمادگان و گوسپندان کسی: یسر الرجل تیسیرا. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بسیار شدن نسل اشتر و گوسفند. (زوزنی). بسیار شدن نسل و شیر گوسفند. (تاج المصادر بیهقی). بسیار شیر و یا بسیار بچه گردیدن گوسفند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || آسان کردن. (زوزنی) (تاج المصادر بیهقی) (غیاث اللغات). آسانی کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). آسانی. (غیاث اللغات). || سازوار گردانیدن. (زوزنی). آسان گردانیدن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و یستعمل فی الخیر و الشر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || توفیق دادن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) :
نام او هم تگ است با تقدیر
کام او همرهست با تیسیر.سنائی.
و خدای را عز و جل بر تیسیر این غرض شکرها گذاردند. (کلیله و دمنه). و شربت و زهر قهر دهر را تریاقی کنند که ضرر او بدان مرفوع گردد، در حیز تیسیر نیامد و در مرکز امکان نگنجید. (سندبادنامه ص 28). هرچند خواست تا پیل را وقفی فرماید در حیز تیسیر نیامد. (سندبادنامه ص 58). و معرفت قدرت باریتعالی در تقدیر آن فتح و تیسیر آن نجح بر نیکوترین وجهی به ادا رسانید. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص 267). و در تیسیر فتح و نصرت به خدای عز و جل تضرع نمود. (ترجمهء تاریخ یمینی ایضاً ص 299). حق طاعت و ضراعت او به تیسیر امل و تقریر عمل به ادا رسانید. (ترجمهء تاریخ یمینی ایضاً ص 337). || (اصطلاح علم نجوم) استخراج بعد است از درجهء دلیل تا آن درجه ای که مدار حکم بدوست... رجوع به التفهیم بیرونی چ همائی صص 524-526 شود :
تیسیر براندند و براهین بفزودند
هیلاج نمودند که جاوید بقائی.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص 438).

تیسیر.

[تَ] (ع اِ) ستور نیکوبردارندهء قوائم را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تیسور. (اقرب الموارد). رجوع به تیسور شود.

تیسیر پذیرفتن.

[تَ پَ رُ تَ] (مص مرکب) میسر شدن. ممکن شدن. امکان پذیر گشتن : خود این معانی (خوردن، بوییدن...) بر قضیت حاجت... هرگز تیسیر نپذیرد. (کلیله و دمنه). و بدین دو فتح بانام که به فضل ایزد تبارک و تعالی و فر دولت قاهره تیسیر پذیرفت... (کلیله و دمنه). و طبع بهیمی را که داعیهء بی خویشتنی و... است از خود دور می گرداند و آن در مدتی یسیر تیسیر می پذیرد. (سندبادنامه ص 54). عشر عشیر آن به تحریر طوامیر تیسیر نپذیرد. (جهانگشای جوینی). رجوع به تیسیر شود.
تیسین.
[سی یَ] (اِخ)(1) نقاش بزرگ ایتالیائی (1483-1576 م.) در حدود 1516 م. بزرگترین نقاش ونیز بشمار میرفت. معروفترین اثر او «امپراطور شارل پنجم» است که او را پس از فتح «اوگسبورگ» نشان میدهد. قدرت تجسم و حرکت در تابلوهای وی مکتبی جدید در نقاشی ایتالیا پدید آورده. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به دایرة المعارف فارسی شود.
(1) - Titien.

تیسیوس.

(اِخ) تزه(1) از قهرمانان یونان قدیم است. او فرزند اِژه(2) و پادشاه آتن بود و شخصی است نیمه افسانه ای و نیمه تاریخی و بعضی از اعمال او با هیرکول مرتبط می گردد. او بوسیلهء طنابی که دختر مینوس(3) تهیه کرده بود و به راهنمائی همین دختر از پیچ و خم های کرت گذشت و مینوتور(4) غول آدمخوار را بکشت. آنگاه این شاهزاده خانم را در جزیرهء ناکسوس(5) گم کرد و بدنبال یک زندگی غیرعادی و پرماجرا درگذشت. رجوع به قاموس الاعلام ترکی و لاروس شود.
(1) - Thesee.
(2) - egee.
(3) - Minos.
(4) - Minotaure.
(5) - Naxos.

تیسیة.

[تَ سی یَ] (ع اِ) تکبر و بزرگ منشی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به تیسوسیة شود.

تیسیه.

[یِ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش خمام است که در شهرستان رشت واقع است و در حدود 500 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

تیش.

(اِ) لفظ ترکی است به معنی دندان و لفظ تیشه که آلت نجاران است از این مأخوذ است(1) و حرف «ها» برای تشبیه و مشابهت، چنانکه در لفظ دندانه. (غیاث اللغات) (آنندراج).
(1) - بر اساسی نیست. رجوع به تیشه شود.

تیشتر.

[تِ تَ] (اِخ) در اوستا تیشتریه یکی از ایزدان مزدیسنا و نگهبان باران است. رجوع به فرهنگ ایران باستان ص 58 و تشتر و تیر در همین لغت نامه شود.

تیشه.

[شَ / شِ] (اِ) از ریشهء تش به معنی... تبر... پهلوی تیشک(1) و تِش(2)... طبری تاشَه(3)... (حاشیهء برهان چ معین). افزار آهنی نجاران. (فرهنگ فارسی معین). افزاری که مرکب اسب از قطعه ای آهنین برنده و از دسته که بدان چوب را می برند و می شکافند. و تبر. (ناظم الاطباء). افزار آهنین که نجاران... دارند و... در عرف هند بسولا خوانند. سرش از پیش افکنده می باشد و از قفا بطور حلقهء سوراخدار بود که دستهء چوب در آن استوار کنند... (آنندراج) :
برگیر کلند(4) و تبر و تیشه و ناوه
تا ناوه کشی، خارزنی گرد بیابان.خجسته.
چو بشناخت(5) آهنگری پیشه کرد
کجا زو تبر اره و تیشه کرد.فردوسی.
گروه ورا تیشه بر خاک بود
درختان لک و کشتشان ماک بود.
اسدی (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
در خانهء دین چون بری سازی
از فکرت تیشه ساز و دست اره.
ناصرخسرو.
نجار گوهرم که نجیبان طبع من
جز زیر تیشهء پدر خویشتن نیند.خاقانی.
ای عزیز مادر و جان پدر تا کی ترا
این بزیر تیشه دارد و آن بسایهء دوکدان.
خاقانی.
تیشه در بیشهء بلا بردی
هر سر شاخ بابزن کردی.خاقانی.
رومیان هندوان پیشهء او
چینیان ریزه چین تیشهء او.
نظامی (هفت پیکر چ وحید ص 59).
گرد عالم شد این حکایت فاش
تیز شد تیشه ها ز بهر تراش.
نظامی (هفت پیکر چ وحید ص 121).
حطب را اگر تیشه بر پی زنند
درخت برومند را کی زنند.سعدی (بوستان).
ترا تیشه دادم که هیزم شکن
نگفتم که دیوار مسجد بکن.سعدی.
همه اندر تراش چون تیشه
کی بماند درخت در بیشه.اوحدی.
ندهد این بجز آن راد که چون تیشه بود
دور باد آنکه ترا شد سوی خود چون تیشه.
ابن یمین.
سر خویش چون تیشه افکنده پیش
نهی پیشش انگشت بر چشم خویش.
طاهر وحید (از آنندراج).
|| افزار آهنی سنگ تراشان. (فرهنگ فارسی معین). افزار آهنین که... سنگ تراشان دارند... پارهء آهنی باشد به شکل انگشت مردم که سر تیزی دارد و بی دسته بود و سنگ تراشان سنگ بدان کنند و آن را در عرف هندی یانکی گویند... (آنندراج) :
کانرا که تیشه رخنه کند فضل کان نهم
رخنه چرا به تیشهء کان کن درآورم.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص 241)
به تیشه روی خارا می خراشید
چو بید از سنگ مجرا می تراشید.نظامی.
سخن تا نپرسند لب بسته دار
گهر نشکنی تیشه آهسته دار.نظامی.
به تیشه کس نخراشد ز روی خارا گل
چنانکه بانگ درشت تو می خراشد دل.
سعدی (گلستان).
هنرپیشگان تیشه برداشتند
نمودند هرچ از هنر داشتند.امیرخسرو.
ناخن تیشه براندم به رگ و ریشهء سنگ
کوه غم در ته پا سوده به جولان رفتم.
عرفی (ایضاً).
فرهادم و اندیشهء شیرین به سر امّا
آلوده به خردل نکنم تیشهء خود را.
طالب آملی (ایضاً).
ز همراهان کسی نگرفت شمعی پیش راه من
به برق تیشه زین ظلمت برون چون کوهکن رفتم.
صائب (از آنندراج).
شود صلح عشاق حاصل ز جنگ
چو از تیشه همواری زخم سنگ.
طاهر وحید (ایضاً).
صدای تیشه که بر سنگ می خورد دگر است
خبر بگیر که آواز تیشه و جگر است.
ملا نسبتی (از آنندراج).
- تیشه بپای خود زدن؛ کنایه از ضایع کردن خود و خود را از کار بازداشتن باشد. (انجمن آرا) :
در این محنت سرا یک عشق پیشه
نزد چون من به پای خویش تیشه.جامی.
رجوع به ترکیب بعد شود.
- تیشه بر پای خود زدن؛ کنایه از برهم زدن و ضایع کردن کار و بار خود است. (برهان). کنایه از، از تردد بازماندن و برهم زدن کار و بار خود. (آنندراج). کار و بار خود را ضایع کردن و برهم زدن. (ناظم الاطباء) :
مکن فحش و دروغ و هزل پیشه
مزن بر پای خود زینهار تیشه.ناصرخسرو.
تا به کی هر سو دوم در سومنات
تیشه ای بر پای ایمان می زنم.
عرفی (از آنندراج).
رجوع به ترکیب قبل شود.
- تیشه بر خویشتن زدن؛ تیشه بر پای خود زدن :
به بیرحمی از بیخ و بارش مکن
که نادان زند تیشه بر خویشتن.سعدی.
رجوع به ترکیب قبل شود.
- تیشه بر قدم خویش زدن؛ تیشه بر پای خود زدن :
ابله که تیشه بر قدم خویش می زند
بدبخت گو ز دست که فریاد میکنی.سعدی.
رجوع به ترکیب قبل شود.
- تیشه به ریشهء کسی زدن؛ قصد نابودی وی را داشتن. موجبات فنای کسی را فراهم ساختن.
- تیشه بسوی خود زدن؛ کنایه از حریص و طامع بودن. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء). و حرص و شره و طمع باشد. (برهان). و حرص و شره داشتن. (ناظم الاطباء).
- تیشه بودن؛ کنایه از صرفه جوئی و مال جمع کردن از دیگران برای خود. (انجمن آرا) :
کردگارا مشت رندی ده جهان را خوش تراش
تا کی از قومی که هم ایشان و هم ما تیشه ایم.
انوری (از آنندراج).
- تیشهء رو بخود؛ آنکه آنچه خواهد برای نفس خویش خواهد و برای دیگری سهمی در خوی او نیست. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
- تیشهء فرهاد تیز کردن؛ کنایه از شروع عشق و عاشقی کردن باشد. (برهان). شروع در عشق کردن. (فرهنگ رشیدی). کنایه از شروع به عشقبازی کردن در جای خطرناک. (انجمن آرا). کنایه از شروع کردن در عشق و در مؤید فرهاد را عشق آموختن. (آنندراج). شروع در عشق و عاشقی نمودن. (ناظم الاطباء).
(1) - tishak.
(2) - tesh.
(3) - tasha. (4) - ن ل: کنند و.
(5) - هوشنگ، آهن را.

تیشه دار.

[شَ / شِ] (نف مرکب) در اصطلاح بنایان بنائی که گل و بوته از آجر برآرد. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تیشه داری.

[شَ / شِ] (حامص مرکب)فعل تیشه دار. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تیشه زدن.

[شَ / شِ زَ دَ] (مص مرکب) با افزار آهنی کار کردن. افزار مخصوص سنگ تراشان را بر سنگ یا خاک زدن. افزار مخصوص کندن سنگ و خاک و جز آن را :
تو خوش می زیستی با دلبران شاد
قلم شاپور می زد تیشه فرهاد.نظامی.
زدم تیشه یک روز بر تل خاک
بگوش آمدم ناله ای دردناک.سعدی.
رجوع به تیشه شود.

تیشه زن.

[شَ / شِ زَ] (نف مرکب) معروف. (آنندراج). نجار :
تیشه زن اندر هنر آموختن
تخته نسازد ز پی سوختن.
میر خسرو (از آنندراج).
رجوع به تیشه و دیگر ترکیبهای آن شود.
تیشه کار.
[شَ / شِ] (نف مرکب) تبر. (ناظم الاطباء). رجوع به تیشه شود.

تیشه کن.

[شِ کَ] (اِخ) دهی از دهستان دروفرامان است که در بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان واقع است و 195 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

تیشه کند.

[شِ کَ] (اِخ) دهی از بخش آبدانان است که در شهرستان ایلام واقع است و 227 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

تیصیص.

[تَ] (ع مص) چشم بازکردن سگ بچه. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). لغتی است در جصص و بصص و حصص. (از اقرب الموارد). و هی لغة فی جصص لأَنّ بعض العرب یجعل الجیم یاء، فیقول: للشجرة شیرة و للجثجاث جثیاث. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || گشاده و درواشدن زمین به روئیدن گیاه. || دروا شدن گیاه به شکوفه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). || حمله کردن بر قوم. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

تیضیض.

[تَ] (ع مص) چشم بازکردن سگ بچه. لغة فی الصاد. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به تیصیص شود.

تیع.

[تَ / تَ یَ] (ع مص) قی از دهن بیرون آمدن. (تاج المصادر بیهقی). بیرون آمدن قی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). || روان شدن مایع. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || طی کردن راه. || شتافتن بسوی کسی و رفتن. || به پارهء نان برداشتن روغن را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از ذیل اقرب الموارد). || گرفتن چیزی را یا کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از ذیل اقرب الموارد).

تیع.

[تَیْ یِ] (ع ص) شتابنده به سوی بدی یا بسوی هر چیز باشد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تیعان.

[تَ یَ] (ع مص) تاع تیعاً و تیعاً و تیعاناً. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به تیع شود.

تیعان.

[تَیْ یَ] (ع مص) رجل تیعان؛ مرد شتابنده بسوی بدی و یا بسوی هر چیز که باشد. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). رجوع به تیع شود.

تیع تیع.

[تِ عَ تِ عَ] (ع صوت) فریادی فراخواندن مرغان را. (از دزی ج 1 ص 156).

تیعة.

[عَ] (ع اِ) چهل عدد از گوسپند. فی الحدیث: فی التیعة شاة یا ادنی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || آن قدر از حیوان که در زکوة واجب باشد. کأَنها الجملة التی للسعاة الیها سبیل من تاع الیه؛ ای ذهب. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از آنندراج).

تیعیط.

[تَ] (ع مص) زجر کردن و بانگ برزدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). یعاط گفتن گرگ و اسب را یا بیم کردن اهل خود را به رسیدن یا نزدیک شدن دشمن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تیغ.

(اِ) کارد تیز باشد و شمشیر. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص 231). شمشیر. (برهان) (اوبهی) (فرهنگ فارسی معین) (انجمن آرا). شمشیر و سیف و کارد و چاقو. (ناظم الاطباء). هر آلت که تیزی دارد بریدن و شکافتن را چون کارد و شمشیر و امثال آن. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا). مبدل تیز چون آمیز و آمیغ و ستیز و ستیغ، بر هر چیز برنده اطلاق کنند، چون کارد و خنجر و شمشیر. (غیاث اللغات) (از آنندراج). آب تیغ، دم تیغ، پشت تیغ، آب دم تیغ، دهان تیغ، دندانه تیغ، روی تیغ، عالمگیر، عالمسوز، جهانگیر، جهانسوز، جانبخش، دلنواز، گلونواز، دلگشا، جان ستان، عمرشکار، بی زنهار، بی باک، سرافکن، سرزدای، سرگزای، سرافشان، جگرشکاف، زبان دراز، زبان آور، الماس فعل، الماس رنگ، الماس بار، الماس گون، سیماب گون، سیماب ریز، آتش پیکر، آتشین، تیز، کند، آبدار، سیراب، فسان کشیده، آئینه تاب، آئینه رنگ، زهرآگین، زهرداده، زهرآلوده، ظفرپیکر، ظفرآتیه، ظفرتوز، بخون آغشته، خونریز، خونخوار، خون آشام، در خون رانده، یک پهلو، خفته، خوابیده، جوهردار، خوش جوهر، پاک گوهر، بدگوهر، جوشن خای، جوشن گداز، مغفرشکاف، بلندپرواز، شیرگیر، گارین، صبح خند، زنگارخورده، زنگاربسته، زنگ بسته، صیقل داده، نیم کش، نیم کشیده، زبانه کش، غلاف نشین، عریان، برهنه، سبز، نارنگ، مینارنگ. از صفات و زبان، دندان، لب خشک، چشم گور، ناخن، پرمگس، سبزه، آب، رگ ابر، رگ لعل، چشمه، چشمه سار، جوی، جویبار، ساحل، نهنگ، طاق، هلال، ماه عید، برق، شمع، شعله، صبح، مصرع، مد بسم الله مد، داس، زمین پاک، باران از تشبیهات اوست و به رستم دستان منسوب است. (آنندراج). اوستا «تئغه»(1)... ارمنی (دخیل) «تِگ»(2) کردی «تی»(3) (شمشیر) بلوچی (دخیل) «تِغ»(4) (تیز. تند. شمشیر). قیاس شود: اوستا «تیغره»(5) (تیز) استی «تیغ»(6) «تِغا»(7) (پشت کوه) فارسی نیز تیخ... پهلوی «تِغ»(8)... زباکی «تغ»(9) (تیغ سرتراشی)... (حاشیهء برهان چ معین) :
بناز باز همی پرورد ورا دهقان
چو شد رسیده نیابد ز تیغ(10) تیز گریغ.
شهید بلخی.
بیار آن می که پنداری روان یاقوت نابستی
و یا چون برکشیده تیغ پیش آفتابستی.
رودکی.
پیش تیغ تو روز صف دشمن
هست چون پیش داس تو کرپا.رودکی.
زدن تیغ را مرد بر تار خویش
به از بازگشتن ز گفتار خویش.ابوشکور.
خورشید تیغ تیز ترا آب میدهد
مریخ نوک نیزهء تو سان زند همی.ابوشکور.
چاه دم گیر و بیابان و سموم
تیغ آهیخته سوی مرد نوان.خسروانی.
تا آنکه بگویند که خدای عز و جل یکی است و بجز از وی خدای نیست. چون بگویند تیغ از گردن ایشان بیوفتاد. (ترجمهء تفسیر طبری).
تیر تو از کلات فرودآورد هژبر
تیغ تو از فرات برآرد نهنگ را.دقیقی.
بزرگان برو خواندند آفرین
که ما را توئی افسر و تیغ کین.فردوسی.
درفش درفشان پس پشت او
یکی کابلی تیغ در مشت او.فردوسی.
همانا که باران نبارد ز میغ
فزون زآنکه بارید بر سرش تیغ.فردوسی.
تیغ بر دوش نه و از دی و از دوش مپرس
گر بخواهی که رسد نام تو تا رکن حطیم.
ابوحنیفهء اسکافی.
تیغ برگیر و می ز دست بنه
گر شنیدی که هست ملک عقیم.
ابوحنیفهء اسکافی.
با قلم چونکه تیغ یار کنی
درنمانی ز ملک هفت اقلیم.
ابوحنیفهء اسکافی.
شمشیر برکشید و گفت: زنادقه و قرامطه را بر باید انداخت... و به قوت این تیغ مملکتهای دیگر که بدست مخالفان است بگرفت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 377). گفتند: مردی نام گرفته است و شاید هر خدمت را، که تیغ و آلت و مردم دارد و چون بفرمان عالی زیادت نواخت یافت کار بسر تواند برد. (تاریخ بیهقی ایضاً ص 412).
دگرباره هر دو سپه ساختند
کشیده صف و تیغ و خشت آختند.
اسدی (گرشاسب نامه).
همه کوه و دشت و همه دشت و ریغ
برافکنده دست و سر و ترگ و تیغ.
اسدی (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
در حرب این زمانهء دیوانه
از صبرساز تیغ و ز دین مغفر.ناصرخسرو.
چون تیغ بدست آری مردم نتوان کشت
نزدیک خداوند بدی نیست فرامشت
این تیغ نه از بهر ستمکاران کردند
انگور نه از بهر نبیذ است به چرخشت.
ناصرخسرو.
جز تیغ و دل بر لشکر اعدا نبودی لشکرش
جز سر چرا هرگز نخستی تیغ تیز سرچرش.
ناصرخسرو.
دست زمانه یارهء شاهی نیفکند
در بازوئی که آن نکشیده ست بار تیغ
گلهای لعل گردد در بوستان ملک
خونهای تازه ریخته در مرغزار تیغ.
مسعودسعد.
شگفت نیست که آبست تیغ او بی شک
به آب باشد ویران جهان و آبادان.
مسعودسعد.
به شیب مقرعه اکنون نیابت است ترا
ز گرز سام نریمان و تیغ رستم زال.معزی.
دل باید و خزانه و تیغ و سپاه و تخت
تا بر مراد خویش بود مرد کامران.معزی.
تیغ مرملک را نکویاری است
ملک بی تیغ همچو بیماری است
کشت شد خشک اگر نبارد میغ
ملک پژمرد اگر نخندد تیغ.سنائی.
تیغ باید که خون پذیر شود
ملک بی تیغ کی چو تیر شود.
شاه بی تیغ باغ بی میغ است
پاسبان دین و ملک را تیغ است.سنائی.
تا تیغ برقرار نگردد میان خلق
بر تخت ملک هیچ ملک پایدار نیست.
؟ (از کلیله).
جباری که نیش پشه را تیغ قهر دشمنان گردانید. (کلیله و دمنه).
پادشاه شرقی و تیغ جهانگیر تو هست
خون فشان چون از قراب صبح تیغ آفتاب.
سوزنی (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
دید هر کز خواب غفلت دیرخیزی کرد زود
تیغ خون آلود بر بالین چو تیغ آفتاب.سوزنی(ایضاً).
گر چو تیغ آفتاب آن تیغ بر کوهی زنی
کوه تا کوهان گاو آن زخم را نبود حجاب.
سوزنی (ایضاً).
عقل داند که چو مهتاب زند دست به تیغ
زخم تیغش نه به اندازهء درع قصب است.
انوری.
بی رونقی که باشد بی بأس تو سیاست
بی هیزما که ماند بی تیغ تو جهنم.
انوری (از شرفنامهء منیری).
صلای سر و تیغ می گوئی و من
نه سر می کشم نز صلا می گریزم.خاقانی.
گر با سر تیغ افتد کار دل خاقانی
بر تیغ سراندازم وز کار نیندیشم.خاقانی.
آن خون سیاوش از خم جم
چون تیغ فراسیاب درده.خاقانی.
تو عاشق صید و تیغ بر کف
عشاق تو دل بر آن نهاده.خاقانی.
بزاد تیغ تو چندین هزار بچهء فتح
نبود او را جز با گلوی خصم وصال.
ظهیر (از شرفنامهء منیری).
شاه پیغمبران به تیغ و به تاج
تیغ او شرع و تاج او معراج.نظامی.
تاب سرما که برد از آتش تاب
آب را تیغ و تیغ را کرد آب.نظامی.
بریزد در آشوب چون میغ او
سر تیغ کوه از سر تیغ او.نظامی.
تیغ دادن در کف زنگی مست
به که آید علم ناکس را بدست.مولوی.
تیغ حلم از تیغ آهن تیزتر
بل ز صد لشکر ظفرانگیزتر.مولوی.
قلم، سرّ سلطان چه نیکو نهفت
که تا تیغ بر سر نبودش نگفت.
سعدی (از آنندراج).
تیغ تو شد از کشتن عشاق رگ لعل
در کان بدخشان می گلرنگ شود آب.
صائب (از آنندراج).
تیغست ماه عید ز جان سیرگشته را
این خوشه را ملاحظه از زخم داس نیست.
صائب (ایضاً).
هلال تیغ تو هر روز می تواند باز
ز نو گرفت جهان را چو مهر عالمگیر.
شفیع اثر (ایضاً).
تا به کی در بزم وصلت بوالهوس ساغر زند
مد تیغی کو که این حرف غلط را سر زند.
اشرف (ایضاً).
- آهیخته تیغ؛ شمشیر برکشیده. آمادهء جنگ و ستیز :
بهم بر همی سود، دست دریغ
شنیدند ترکان آهخته تیغ.سعدی (بوستان).
-به تیغ درآمدن؛ کشته شدن : بعضی به تیغ درآمدند و برخی در آب غرق شدند. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص 412).
- تیغ آب دادن و دم دادن؛ عمل مخصوص که عبارت از آبگیری است. (آنندراج).
- تیغ آبدار؛ تیغ آبداده. شمشیری از فولاد خوب. شمشیر برنده :
تیغی است آبدار زبان تو آصفی
چاک لبت ز تیزی تیغ زبان تست.آصفی.
-تیغ آتشبار؛ شمشیر سوزان و کشنده :
ملک ناارزانیان بستان که ارزانی توئی
تیغ آتشبار بر جان بداندیشان گمار.
میرمعزی (از آنندراج).
مگر در دل خیال تیغ آتشبار او بگذشت
که همچون آب آهن تاب خون من به جوش آمد.
غنی (ایضاً).
- تیغ آلودن؛ تیغ آهیختن. تیغ علم کردن. (آنندراج). رجوع به ترکیب بعد شود.
- تیغ آهیختن؛ تیغ علم کردن. (از آنندراج). تیغ برکشیدن جنگ و ستیز را.
- تیغ از میان واکردن؛ بازکردن و گشادن شمشیر از میان به علامت تسلیم و گردن نهادن :
در هر کجا مبارز عدلش کمر ببست
تیغ از میان حادثه واکرد روزگار.
عرفی (از آنندراج).
- تیغ الماس گون؛ شمشیری که مانند الماس درخشان است. (ناظم الاطباء).
- تیغ الماس و تیغ فولادی.؛ (آنندراج) :
رمح فولاد عرض موج برد
تیغ الماس جوهر اندازد.
رجوع به ترکیب بعد شود.
- تیغ بالا بردن و بلند کردن و شدن؛ کنایه از مهیا شدن برای جنگ. اشاره به آنکه چون خواهند که تیغ حواله کنند تیغ بدست گرفته از جهت اکمال حمله دست و تیغ بلند کنند و بعد از آن بر سر و گردن حریف فرود آورند. (آنندراج) :
بلند ساخته ایام تیغ نامردی
حمایت شه مردان سپر کشد به سرم.
ظهوری (ایضاً).
کشتن خود خواستم هر جا که تیغی شد بلند
بهر طوفان ماندگان، هر موج محراب دعاست.
سلیم (ایضاً).
ما سپر داریم هر جا می شود تیغی بلند
محشر زخم شهیدان سینهء افکار ماست.
میرزا معزفطرت (ایضاً).
دمبدم بالا برد تیغ و زند بر فرق من
نیست یکدم قطع فیض از عالم بالا مرا.
بدیعی سمرقندی (از آنندراج).
- تیغ بخاک کردن؛ کنایه از ترک فتنه و خونریزی کردن و مأخذ آن رسم شکاریان است که بعد صید هزار جانور تیغ بخاک کنند و از شکار دست بردارند. (آنندراج) :
مقرر است که بعد از هزار صید کنند
بلی شکارستانان بخاک پنهان تیغ
بدین قیاس همانا شکاری مژه اش
بخاک کرده بود هر قدم هزاران تیغ.
طالب آملی (از آنندراج).
- تیغ بردار؛ آنکه در سواری تیغ برداشته همراه رود. (آنندراج) :
چو بهرام را بر فلک راه شد
بجان تیغ بردار آن شاه شد.
ملاطغرا (از آنندراج).
- تیغ بر سر بردن؛ کنایه از قصد حرب و نزاع بود. چه مقرر است که در وقت شمشیر زدن، دستی که شمشیر در او می باشد بر سر می برند تا حملهء دست به قوت تمام واقع شود. (آنندراج) :
اگر شحنه ای تیغ بر سر برد
سر تیغ او تاج و افسر برد.
نظامی (از آنندراج).
- تیغ بر گلو آمدن؛ رسیدن شمشیر بر گلو، جدا کردن سر را از بدن و کشتن :
چو آب زندگی می نوشد و لب تر نمی سازد
اگر تیغ دو عالم بر گلوی عشق می آید.
صائب (از آنندراج).
- تیغ برو گذاشتن؛ به جبر و تعدی چیزی گرفتن. (آنندراج).
- تیغ برون آختن؛ شمشیر و کارد از نیام بیرون کشیدن جنگ و ستیز را :
میغ سیه بر قفاش تیغ برون آخته ست
طبل فرو کوفته ست، خشت بینداخته ست.
منوچهری.
- تیغ به سنگ فسان نشستن و تیغ فسان -کردن و تیغ برفسان برخوردن و تیغ بر فسن -زدن و تیغ به فسان کشیدن؛ تیز کردن تیغ و تیز شدن آن. (آنندراج) :
خوبان به دیر و کعبه عنانی کشیده اند
تا تیغ غمزه را به فسانی کشیده اند.
ملا قاسم مشهدی (از آنندراج).
دمبدم غمزهء تو بر دل من تیزتر است
راست مانندهء تیغی که زنی بر فسنی.
جمال الدین سلمان (ایضاً).
نی تند گردد آن و نه این سوده میشود
هرچند تیغ مهر خورد بر فسان برف.
محمد سعید اشرف (ایضاً).
از پی فرقشان کنون بر سنگ
تیغ بیداد را فسان کردم.
حسین ثنائی (ایضاً).
با این سپهر مصلحتی داشت زآنکه تیغ
برنده تر شود چو بسنگ فسان نشست.
؟ (ایضاً).
- تیغ به کمر بستن؛ بر میان بستن شمشیر، آمادگی جنگ و ستیز را :
چو داغ لاله بخون کعبه غوطه زد آن روز
که غمزهء تو کمر بست تیغ ابرو را.
صائب (از آنندراج).
- تیغ بند؛ تیغ زن. تیغ دار. کنایه از سپاهی. (آنندراج). شمشیربند و لشکری که شمشیر یا سلاح دیگر مانند قداره و جز آن حمایل کنند و یا به کمر بندند. (ناظم الاطباء) :
گشتم ز برق تازی این جستجو غبار
شب سرگذشته ای که سحر تیغ بند کیست.
میرزا جلال اسیر (از آنندراج).
رجوع به تیغ زن و تیغ دار شود.
- || در بیت زیر به معنی تسمه ای که غلاف شمشیر بدان متصل است و بر کمر بندند :
چنین تا برآمد بر این هفت سال
میان سوده از تیغ بند دوال.
فردوسی (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
- تیغ بهرام؛ مراد از تیغی است اعتباری که پیش بهرام عبارت از مریخ که جلاد فلک است باشد... (آنندراج).
- || کنایه از خطوط شعاعی که از تاب آفتاب و روشنائی چراغ در پیاله افتد. (آنندراج) :
چشم شوخ تو بلای دل و برق دین است
تیغ بهرام به پیش نگهت چوبین است.
؟ (آنندراج).
رجوع به ترکیب تیغ آفتاب و تیغ چوبین شود.
- تیغ بیجاده گون؛ تیغ خون آلود. (ناظم الاطباء).
- تیغ بید؛ کنایه از برگ بید. زیرا که بصورت تیغ می باشد. (آنندراج) :
ز باس کلک تو شمشیر فتنه باد چنان
که تیغ بید نماید به چشم خنثی را.
انوری (از آنندراج).
- تیغ بیداد شکستن؛ نهایت ستمگری روا داشتن :
چه خوش گفت آن غریب پی شکسته
که بی طالع به روز خود نشسته
بمژده مهربانی تیغ بیداد
شکستی بر دلم دستت مریزاد.
زلالی (از آنندراج).
- تیغ بیدریغ؛ شمشیر بی رحم. (ناظم الاطباء).
- تیغ بیرون کشیدن؛ شمشیر از نیام برآوردن. نشان دادن خشم و آمادگی ستیز را :
همچو داغ لاله گردد کعبه از خون شکار
تیغ چون بیرون کشد مژگان بی زنهار تو.
صائب (از آنندراج).
- تیغ چوبین؛ تیغی باشد که برای بازی اطفال سازند. (آنندراج). شمشیری که از چوب سازند و کودکان با آن بازی کنند.
- || آلت بیفایده.
- || دلایل و احتجاجات بیمورد و بیهوده. (فرهنگ فارسی معین).
- تیغ حصرمی؛ تیغی برنگ حِصرِم که به سبزی زند و این کمال خوبی آهن تیغ است... (آنندراج) :
بدل صفرای خصمی تا به کی بدخواه را جوشد
به تیغ حصرمی بنشان دلش از جوش صفرائی.
طالب آملی (از بهار عجم).
- تیغ خم؛ تیغی که مثل محراب خم داشته باشد. (آنندراج) (غیاث اللغات) :
از سرگذشتگان را در عالم شهادت
تیغ خم تو باشد محراب زندگانی.
صائب (از آنندراج).
- تیغ خواباندن و خوابیدن؛ کنایه از تیغ زدن و زده شدن. (آنندراج) :
که خوابانیدن تیغست خوابانیدن چشمت.
صائب (از آنندراج).
- تیغ خوردن؛ زخم شمشیر برداشتن. مجروح و خسته شدن از شمشیر و جز آن :
به شرب آب حیات آن کسان که می نازند
نخورده اند همانا ز دست جانان تیغ.
طالب آملی (از آنندراج).
هزار تیغ بلا گر خورد بسر از دوست
ز دوستی است اگر در زبان خبر گنجد.
حسین ثنائی (ایضاً).
- تیغ خوش لنگ؛ مرادف تیغ لنگردار. (آنندراج). رجوع به تیغ لنگردار شود.
- تیغ در خون کسی کشیدن؛ آلوده به خون مقتول کردن. (آنندراج) :
بکش تیغ جفا در خون شاهی
کزینش بیش مقصودی نمانده ست.
شاهی (از آنندراج).
- تیغ در غلاف کردن؛ ساکت ماندن. سخن را تمام ناکرده خاموش شدن. (فرهنگ فارسی معین). بازگشتن از خصومت. انصراف از ستیز و جدال، مصلحت یا ترس را :
زین سبب من تیغ کردم در غلاف
تا که کژخوانی نخواند بر خلاف.مولوی.
- || شمشیر را در غلاف جای دادن. (فرهنگ فارسی معین).
- تیغ دم دادن؛ عمل مخصوص که عبارت از آبگیری است. (آنندراج).
- تیغ دودسته؛ تیغ دودستی. (آنندراج) :
تیغ دودسته گر زند خار به چشم روشنم
شعلهء من نمی کشد دشنهء انتقام را.
صائب (از بهار عجم).
صد دسته باد از گل اقبال در کفت
بر فرق دشمنانت تیغ دودسته باد.
محمد شمس بغدادی (از آنندراج).
رجوع به ترکیب بعد شود.
- تیغ دودستی؛ شمشیر دراز بقدر دودست. (ناظم الاطباء). مؤلف آنندراج نویسد: تیغ دودستی و تیغ دودست و تیغ دودسته، عبارت است از تیغی که به هر دو دست بقوت تمام زنند، و در ملحقات آورده که تیغ دودستی تیغی است که درازی مقدار دو دست؛ یعنی دو ذراع باشد... این تفسیر خالی از اشکال و تکلف نیست. رجوع به ترکیب قبل و بعد شود.
- تیغ دودستی زدن؛ کنایه از جنگ کردن صعب. (برهان) (از فرهنگ رشیدی). سخت جنگ کردن. (ناظم الاطباء). کنایه از کمال اهتمام در تیغ زدن و جنگ عظیم کردن. (بهار عجم) (آنندراج). کنایه از جنگ سخت کردن بود. (آنندراج) (انجمن آرا) :
تیغ دودستی زند بر عدوان خدای
همچو پیمبر زده ست بر در بیت الحرام.
منوچهری (از انجمن آرا).
ملک به میراث نیابد کسی
تا نزند تیغ دودستی بسی.
امیرخسرو (از انجمن آرا).
- || چیز بسیار از مردم گرفتن باشد. (برهان) (ناظم الاطباء).
- || تیغ و شمشیر دراز کار فرمودن را نیز گویند؛ یعنی بمقدار دو دست. (برهان) (از ناظم الاطباء). رجوع به ترکیب قبل شود.
- تیغ دودم؛ تیغ دودمه. تیغ دوروی. تیغی که به هر دو طرف او تیزی و آبداری باشد. (غیاث اللغات).آنکه از هر دو طرف تیز باشد. (از آنندراج). رجوع به ترکیب بعد شود.
- تیغ دورو؛ تیغ دودم. (آنندراج) :
به میدان در سرافشان چون شدی تیغ دورو برکف
به هنجار شفق خون تا گلوی آسمان آید.
والهء هروی (از آنندراج).
رجوع به تیغ دودم شود.
- تیغ رساندن؛ فرودآوردن شمشیر بر کسی :
فکر کفن کنید که آن ترک جنگجو
تیغی چنان رساند کز استخوان گذشت.
بابافغانی (از آنندراج).
- تیغ ریختن؛ به شمشیر زدن. فراوان تیغ بر کسی یا گروهی زدن :
صد زخم دارم چون نگین برروی خود اینک ببین
از بس بسویم تیغ کین مهر درخشان ریخته.
طغرا (از آنندراج).
- تیغ زبان؛ شمشیر زبان. زبان برنده و قاطع همچون تیغ. زبان فصیح و تسلیم کننده همچون شمشیر :
تیغ زبانشان نتواند برید موی
تا من مسن نسازم از این سحر نابشان.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص 329).
نور ضمیر مرا بنده شود آفتاب
تیغ زبان مرا سجده برد ذوالفقار.خاقانی.
هست تیغ زبان، ز تیغ بتر
کاین خورد بر تن آن خورد به جگر.مکتبی.
نیست در عالم ایجاد به جز تیغ زبان
بیگناهی که سزاوار به حبس ابد است.
صائب.
تیغ زبان او چو گهربار گشت عقل
می گفت شاد باش زهی کامیاب تیغ.
نظام الدین کاتب.
رجوع به تیغ زبانی کردن و تیغ و دیگر ترکیبهای آن شود.
- تیغ زدوده؛ معروف. (آنندراج). تیغ جلاداده و برّان.
- || استعاره است و از این روشنی صبح صادق مراد است که قاطع ظلمات است. (آنندراج).
- تیغ زیررکابی؛ تیغی که زیر دامن زین همراه اسب سواری باشد. (آنندراج) :
به پیش ابروی پرچین تو زبان عقاب
چو تیغ زیررکابی همیشه بیکار است.
وحید (از آنندراج).
شود سوار چو آن ترک شوخ می ماند
به تیغ زیررکابی نگاه پنهانش.قبول (ایضاً).
-تیغ ساز؛ آنکه تیغ ها را بسازد. تیغ گر. (آنندراج) :
چو از غمزهء خود شوی تیغ ساز
کند مشتری گردن خود دراز.
ملاطغرا (از آنندراج).
- تیغ سبز؛ تیغ مینارنگ. کنایه از تیغی که از صیقل زدن به کبودی زند. (آنندراج) :
تا خورد در ظلمات دل خصم آب حیات
تیغ سبزش چو خضر یار سکندر شده است.
جمال الدین سلمان (از آنندراج).
رجوع به تیغ مینارنگ شود.
- تیغستان؛ تیغ زار. جایی پر از تیغ و خار.
- تیغ ستم؛ کنایه از رونق ظلم و رواج تعدی باشد. (برهان) (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین) (از انجمن آرا) (آنندراج) :
خون چکان است ملک تیغ ستم می ترسم
که پی آخر به در خانه قاتل برود.
ملک طیفور انجدانی (از انجمن آرا).
- تیغ ستم آهیختن؛ شمشیر ظلم برافروختن. بیدادگری کردن. مبارزطلبی کردن :
علم افکنده هزاران صف طوطی طالب
هرکجا یک تنه تیغ ستم آهیخته ام.
طالب آملی (از آنندراج).
- تیغ ستم بیرون کشیدن؛ بیدادگری کردن :
هر که تیغ ستم کشد بیرون
فلکش هم بدان بریزد خون.؟ (از کلیله).
-تیغ سوزن بردار و ربوده؛ تیغی که سوزن را به دم بردارد و این کمال خوبی اوست. (از آنندراج) :
شد مسیحا به تجرد ز علائق آزاد
چه کند رشته به آن تیغ که سوزن برداشت.
صائب (از آنندراج).
شد ز مژگان چشم جادویش
تیغ سوزن ربوده ابرویش.
وحید (ایضاً).
- تیغ سوزن ربا؛ تیغ سوزن دار. تیغی که بکمال آبداری سوزن را بردارد. (غیاث اللغات) (آنندراج). رجوع به ترکیب بعد شود.
- تیغ صیقلی؛ تیغ صیقل زده. (آنندراج) :
گر بظاهر در نظرها بی هنر باشم چه باک
همچو تیغ صیقلی باشد نهان جوهر مرا.
مرتضی قلی بیک (از آنندراج).
- تیغ علم کردن؛ معروف. (آنندراج). برافراشتن شمشیر و جز آن :
می کند تیغ علم بر سر هستی بیدل
در هوای قد او گر نکشد ناله قدی.
بیدل (ازآنندراج).
- تیغ فرودآوردن؛ شمشیر زدن :
برغم رقیبان نظری سوی من انداز
یک تیغ فرودآور صد سر ز تن انداز.
ملاشانی (از آنندراج).
- تیغ فروهشتن؛ تیغ زدن. خوابانیدن تیغ بر چیزی :
فروهشت بر ترگ شه تیغ را
ز برق آفتی کی رسد میغ را.
نظامی (از آنندراج).
- تیغ کسی بریدن؛ صاحب آنندراج در ذیل «تیغش می برد» آرد: کنایه از آن است که استعداد دارد که از دستش کاری برآید. لوطیان گویند: تیغت می برد که فلان امرد را تنبیه کنی :
چون در مصاف حادثه آه از جگر کشم
تیغم نمی برد به چه امید برکشم.
ابوطالب کلیم (از آنندراج).
کاری از دستت چو آید سعی کن در کردنش
هرکجا دانی که تیغت می برد الماس باش.
شهرت (ایضاً).
اقبال اگر نداری تیغت برش ندارد
بازو بلند خواهد شمشیر آزمودن.
سالک (ایضاً).
- تیغ کندن؛ تیغ از نیام برکشیدن. (آنندراج) :
زمانه تیغ ستم کند یا علی زنهار
مباش غافل از احوال من که پرخطرم.
ظهوری (از آنندراج).
- تیغ گشتن؛ مقابل گشتن. (آنندراج) : سیف اسفرنگ را کار از آن درگذشت که دلیران معرکهء نظم پیش او توانند تیغ گشت. (آشوب نامهء طغرا، از آنندراج). رجوع به تیغ شدن شود.
- تیغ گلدم(11)؛ تیغ دندانه دار برگشته دم. (آنندراج) :
گلستان شهادت فیض دیگر در نظر دارد
به تیغ گلدم او تا چو شبنم دیده ام سر را.
میرنجات (از آنندراج).
- تیغ گوشتین؛ کنایه از زبان است که عرب لسان گویند. (برهان). کنایه از زبان باشد و آن را شمشیر گوشتین نیز گویند. (از انجمن آرا) (از فرهنگ رشیدی) (از آنندراج). زبان. (ناظم الاطباء) :
نی نی که هرچه گویی به زآن خموش زآنک
بس نیک و بد که کشته شد از تیغ گوشتین.
امیرخسرو (از انجمن آرا).
- تیغ لا راندن؛ شمشیر لااله [ الا الله ] زدن. از غیر حق اعراض کردن. محو کردن ما سوی الله ز لوحهء دل. (از فرهنگ فارسی معین).
- تیغ لنگردار؛ کنایه از تیغ خمدار. و چون این قسم تیغ خوب می نشیند و زخم کاری می کند و از جا کم می جنبد آن را لنگردار گویند و این مجاز است، مأخوذ از معنی لنگر که آهنی باشد و کشتی را از رفتن بازدارد و تحقیق آن است که تیغ لنگردار کنایه از تیغ سنگین و گران... لنگردار به معنی ثقیل و گران است. (آنندراج) :
از تغافل گشت مژگان گران خوابش مرا
تیغ لنگردار چندین پاس دم می داشته ست.
صائب (از آنندراج).
- تیغ محرابی؛ تیغ خمدار. (آنندراج) :
ای زلف تو مشک تتر و عنبر خال
بر ابروی تو فتاده بس نیکو خال
ابروی تو تیغی است ولی محرابی
چون مورچهء تیغ بر آن ابرو خال.
ملامنیر (از آنندراج).
- تیغ محرف؛ تیغ خمدار که زخمش عمیق می باشد. یا تیغی که بوقت زدن آن قدری دست را به یک جانب خم کرده زنند تا زخم عمیق دهد. (غیاث اللغات) (آنندراج).
- تیغ مغربی؛ نوعی از تیغ. بعضی گویند که از ملک مغرب می آید. و بعضی گویند که در شهر گجرات ساخته میشود بجانب دروازهء مغربی شهر مذکور. از این سبب مغربی گویند. (غیاث اللغات). نوعی از تیغ. (آنندراج) :
باز آسمان ز کینه وری راه نو گرفت
در دست تیغ مغربی از ماه نو گرفت.
آشنا (از آنندراج).
- تیغ مهند؛ بضم «میم» و فتح «ها» و «نون» مشدد مفتوح، تیغ ساختهء هند، چرا که در ملک عرب و ایران تیغ هندی اعتبار تمام دارد. (غیاث اللغات) (آنندراج). شمشیر هندی. (ناظم الاطباء) :
تیغ فلک به تیغ تو اندر نیام باد
تا بر فلک مجره چو تیغ مهند است.
انوری (از آنندراج).
- تیغ مینارنگ؛ تیغ سبز. (آنندراج) :
در آن مصاف که از عکس تیغ مینارنگ
هوای معرکه پوشد زمردین سربال.
طالب آملی (از آنندراج).
- تیغ ناخن؛ قوس مانندی که از سر ناخن برآمده باشد. هلال ناخن. آن قسمت از سر ناخن که به مقراض توان برید :
مه عید از فلک رخسار بنمود
نه پیدایی تمام و نه مستّر
چو تیغ ناخنی بر لوح مینا
چو شست ماهئی در بحر اخضر.انوری.
-تیغ نشاندن؛ تیغ نهادن. (آنندراج) :
می نشانم تیغ ابروی کسی دیگر به چشم
هست در سر، باز فکر خانه آرائی مرا.
واضح (از آنندراج).
رجوع به ترکیب تیغ نهادن شود.
- تیغ نطق؛ کنایه از زبان فصیح باشد. (برهان) (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین) (ناظم الاطباء) :
ضرب الرقاب داد شیاطین آز را
این تیغ نطق کز ملکان قسمت من است.
خاقانی.
- تیغ نهادن؛ تیغ نشاندن. (آنندراج). تیغ زدن. شمشیر زدن :
در آن قوم باقی نهادند تیغ
که رانند سیلاب خون بی دریغ.
حسین ثنائی (از آنندراج).
پیش آن جراح، بی زر کی رود کارم به پیش
از برای مرهم او می نهم تیغی به خویش.
مخلص کاشی (ایضاً).
- تیغ و ترنج به میان آوردن؛ کنایه از امتحان. مأخذ آن تیغ و ترنج زلیخاست که به امتحان حسن یوسف بدست زنان مصر داده بود. (غیاث اللغات). همان کارد و ترنج که در کف زنان مصر بود و به مشاهدهء یوسف (ع) بجای ترنج کفها بریدند. (آنندراج) :
بر حرف من قلم شود انگشت اعتراض
تیغ و ترنج گر به میان آورد کسی.
محتشم (ایضاً).
بند نقابی کشیم تیغ و ترنج آوریم
یوسف یعقوب را کف به بریدن دهیم.
ظهوری (از آنندراج).
- تیغ هندوی؛ تیغ هندی. تیغ مهند. تیغ هندوی گوهر. (از آنندراج) :
رای تو هست برتر از رای هندوان
جستم علاج تو به سر تیغ هندوی.
رودکی (از آنندراج).
ماخولیای کفر تبه کرد مغز تو
جستم علاج تو به سر تیغ هندوی.سوزنی.
رجوع به تیغ هندی شود.
- دوتیغی؛ ظاهراً دودمه :
دوتیغی تر از صبح شمشیر تو
سپهر از زمین رام تر زیر تو.نظامی.
-هندی تیغ؛ تیغ هندی. از انواع شمشیر و کارد که به خوبی مشهور است :
سپاه روم را کز ترک شد پیش
به هندی تیغ کرده هندوی خویش.نظامی.
به هندی تیغ هر کس را که دیدند
سرش چون طرهء هندو بریدند.نظامی.
رجوع به تیغ هندی شود.
|| چاقو و کاردی که با آن میوه و جز آن پوست کنند خوردن را :
روزی که تیغ داد زلیخا به مصریان
سررشتهء امید من از پیرهن گسیخت.
صائب (از آنندراج).
|| جوهر فولاد را نیز گویند. (برهان) (ناظم الاطباء). || تیغه. حد. دم. لبه. دمه. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
بلندیش(12) بینا همی دیر دید
سر کوه چون تیغ شمشیر دید.
فردوسی (یادداشت ایضاً).
|| استرهء حجام و سرتراش. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین). استره و سرتراش. (ناظم الاطباء). آلتی که با آن موی روی و جز آن تراشند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
- تیغ سرتراشی؛ استره که بدان مو بسترند. (آنندراج) :
آئین موشکافی از طبع کج نیامد
شمشیر را نسازد کس تیغ سرتراشی.
تأثیر (از آنندراج).
|| نیشتر. (ناظم الاطباء). آلتی آهنین نوک تیز که فصاد بدان رگ زند. نشتر. مِفْصَد که بدان رگ زنند و خراش حجامت بدان دهند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
- تیغ فصاد؛ نیش رگ زدن که بدان فصد کنند. (آنندراج) :
بروی سخت توان ایمن از حوادث شد
که خون لعل مسلم ز تیغ فصاد است.
تأثیر (از آنندراج).
|| آلتی جولاهان را و عرب آن را حفّ گوید. (از منتهی الارب) (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || استخوانهای ریز ماهی. استخوانهای باریک و نوک تیز مرغ و ماهی و مانند آن. استخوان تُنُک و باریک در ماهی و آن را عرب شوک گوید. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || سر پیکان. || درفش. || خار نوک تیز. (ناظم الاطباء). در تداول، خار. لم. تلو. تلی. لام. گَوَن. شوک. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
می دراند کام و لنجش را دریغ
کآنچنان ورد مربی گشت تیغ.
مولوی (یادداشت ایضاً).
|| خارگونه ها که بر پوست خارپشت و تشی باشد. (یادداشت ایضاً): تیغ پر، پرهای نوک تیز که جوجه پس از ریختن پشم یا پرهای ریز مادرزاد برآرد: تیغ پر شدن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
- تیغ تیغی؛ با تیغی بسیار ایستاده و قائم. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
|| بلندی کوه را نیز گفته اند. (برهان) (ناظم الاطباء) (از فرهنگ فارسی معین). سر کوه. (لغت فرس اسدس چ اقبال) (صحاح الفرس). بلندی را گویند. (از فرهنگ جهانگیری). تیزی سر کوه. (اوبهی). بلندی کوه و تیزی سر کوه. (انجمن آرا). بلندی کوه. (آنندراج). بلندی هر چیزی را گویند. (شرفنامهء منیری) :
دی بدریغ اندرون ماه به میغ اندرون
رنگ به تیغ اندرون شاخ زد و آرمید.
کسائی مروزی.
بیفتاد بیژن جدا گشت ازوی
سوی تیغ بنهاد با تیغ روی.فردوسی.
مرا گفت بنگر که بر تیغ کیست
چو رفتی مپرسش(13) که از بهر چیست.
فردوسی.
چو بهرام نزدیکتر شد به تیغ
بغرید بر سان غرنده میغ.فردوسی.
ز تیغ آمدم سوی آن غار تنگ
کمندی که زنار دارم بچنگ.فردوسی.
مبارزانی بر تیغ او به تیغ گذاشت
که هر یکی را صد بنده بود چون عنتر.
فرخی.
خشت او از کوه برگیرد همی تیغ بلند
ناوک او کنگره برباید از برج حصار.فرخی.
از آن پس کهی دید برتر ز میغ
که از تیغ او برزدی ماه تیغ.
اسدی (گرشاسب نامه).
پر از برف هر که ز بن تا به تیغ
برافراز هر که یکی تیره میغ.
اسدی (گرشاسب نامه).
- تیغ کوه؛ به معنی بلندی کوه و سر کوه و قلهء کوه. (غیاث اللغات). سر کوه. (شرفنامهء منیری). منتهای بلندی کوه و قلهء کوه. (ناظم الاطباء). قلهء کوه. (فرهنگ فارسی معین). کنایه از بلندی کوه. (انجمن آرا) (از فرهنگ رشیدی). تیغهء کوه. بینی کوه. (آنندراج) :
از آوردگه تا سر تیغ کوه
از ایران سپه بد گروهاگروه.فردوسی.
سپهدار گودرز بر تیغ کوه
برآمد، برفت از میان گروه.فردوسی.
بشد بیژن گیو تا تیغ کوه
برآمد ز انبوه دور از گروه.فردوسی.
قوی حصاری بر تیغ نامدارکهی
میان دشتی سیراب ناشده ز مطر.فرخی.
بر کاخهای او اثر دولت قدیم
پیداتر است از آتش بر تیغ کوهسار.
فرخی.
او آتش تیز است بر تیغ کوه
وآن دگران چون شمع بر بادخن.فرخی.
چو تیغ فروزنده از تیغ کوه
برآمد شد از بیم او شب ستوه.
عنصری (از اوبهی).
بدشت آمد ز تیغ کوه نخجیر
برون آمد بهار از شاخ شبگیر.
(ویس و رامین).
وزآن روی مهراج بر تیغ کوه
بدیدار ایرانیان با گروه.
اسدی (گرشاسب نامه).
به ترک و به جوشن ز کابل گروه
یکی دیده بان دید بر تیغ کوه.
اسدی (گرشاسب نامه).
همی تا بشد خور پس تیغ کوه
بدینگونه بد رزم هر دو گروه.
اسدی(گرشاسب نامه).
گهی چو ماهی اندر میان جیحون رفت
گهی چو رنگ همی تیغ کوهسار گرفت.
مسعودسعد.
سبب آبروی، آب مژه است
صیقل تیغ کوه، تیغ خور است.خاقانی.
چون ز کوه آن طلسم ها برداشت
تیغ ها را به تیغ کوه گذاشت.نظامی.
همان چاره باشد کزین تیغ کوه
به خشکی برون جان برند این گروه.نظامی.
چو آهوی چین شد ز کشتن ستوه
شکم برد و بنهاد بر تیغ کوه
شکم ناگهان گشتش از تیغ چاک
پر از نافه مشک شد روی(14) خاک.
امیرخسرو (از فرهنگ جهانگیری).
هشدار کز خراش دل سنگ خاره شد
آخر به تیغ کوه سر کوهکن جدا.
صائب (از آنندراج).
می شود چون تیغ کوه از ابر رحمت آبدار
هرکه صائب پا بدامان توکل بشکند.
صائب (ایضاً).
- تیغ گنبد؛ از عالم تیغ کوه. (آنندراج). انتهای بلندی گنبد. نوک گنبد :
چو خورشید بر تیغ گنبد رسید
نه دژ بود پیدا نه دژبان پدید.
فردوسی (از آنندراج).
|| هر چیز بلند و راست ایستاده بود. (برهان) (از ناظم الاطباء). || ارتفاع. انتهای بلندی دیوار و جز آن. رأس هر چیز بلندی :
ز تیغش(15) دو فرسنگ تا بوم خاک
همه گرد بر گرد خاکش مغاک.فردوسی.
چنین تا به پیش رباطی رسید
سر تیغ دیوار او ناپدید.فردوسی.
|| بالای خانه. || نوک بینی. (ناظم الاطباء). تیغ بینی، قصبهء آن. نای بینی. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا): ذَلَف؛ خردی بینی و راستی تیغ آن. (منتهی الارب از یادداشت ایضاً). || فروغ و روشنی آفتاب و ماه و آتش و امثال آن باشد. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری). شعاع خورشید و پرتو ماه. (ناظم الاطباء). فروغ. روشنی. روشنائی. (فرهنگ فارسی معین). روشنائی و شعاع تیغ و آفتاب و ماه. (اوبهی). فروغ و تاب و روشنی آفتاب و تابش آتش و امثال آن. (انجمن آرا) (آنندراج). روشنائی آفتاب و ماهتاب و آتش و شمشیر و فروغ شمشیر. (شرفنامهء منیری). پرتو ماه و شعاع آفتاب است. (لغت فرس اسدی چ اقبال) :
برافروز آذری ایدون که تیغش بگذرد از بون
فروغش از بر گردون کند اجرام را اخگر.
دقیقی.
چون خوش بود نبید بر این تیغ آفتاب
خاصه که عکس آن به نبید اندرون پدید.
کسائی.
بدانگه که خورشید بنمود تیغ
بخواب اندر آمد سر تیره میغ.فردوسی.
چنین تا پدید آمد آن تیغ شید
در و دشت شد چون بلور سفید.فردوسی.
بدو گفت رستم که شد تیره روز
چو پیدا کند تیغ گیتی فروز...فردوسی.
چو از باختر برزند تیغ هور
ز کان شبه سر برآرد بلور.فردوسی.
اگر زمین همه چون صبح پر ز تیغ شود
شود به پیشش رایت چو قرص مهر مجن.
مسعودسعد.
ظلمت ظلم از جهان برداشت عکس تیغ تو
ظلمت شب را چو عکس تیغ خورشید منیر.
سوزنی (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
بر فلک شو ز تیغ صبح مترس
که نترسد ز تیغ و سر، عیار.خاقانی.
دولتت را خللی چون رسد از حادثه ای
تیغ خورشید تبه کی شود از زنگاری.
رفیع الدین لنبانی.
- تیغ آسمان زن؛ کنایه از مرغ و آفتاب و صبح. (آنندراج). رجوع به تیغ زن شود.
- تیع آفتاب؛ شعاع آفتاب. (از ناظم الاطباء). تیغ خورشید. (فرهنگ فارسی معین) :
پادشاه شرقی و تیغ جهانگیر تو هست
خون فشان چون از قراب صبح تیغ آفتاب.
سوزنی (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
آفتابی خسروا تیغ تو تیغ آفتاب
مرکب کیهان نوردت آسمان مستدیر.
سوزنی (ایضاً).
رجوع به تیغ خورشید شود.
- || اول آفتاب. گاه طلوع آن. اول آن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
- تیغ افراسیاب؛ کنایه از خط شعاعی باشد که از تابش آفتاب یا آتش یا چراغ در پیاله افتد. (از برهان) (از فرهنگ رشیدی) (آنندراج) (از انجمن آرا) (فرهنگ فارسی معین) (ناظم الاطباء). و آن را تیغ خورشید نیز گویند. (انجمن آرا) (آنندراج) :
تیغ فراسیاب چه، خون سیاوشان کدام
در قدح گلین نگر، عکس شراب گوهری.
خاقانی (از انجمن آرا) (از آنندراج).
- تیغ خورشید؛ فروغ آفتاب و خطوط شعاعی. (فرهنگ رشیدی). کنایه از طلوع آفتاب و خطوط شعاعی اوست. (برهان). کنایه از شعاع خورشید. (فرهنگ فارسی معین). شعاع آفتاب و طلوع آفتاب. (ناظم الاطباء). کنایه از عمود صبح و طلوع آفتاب و خطوط شعاعی اوست. (آنندراج).
- تیغ سحر؛ کنایه از آه سحری که از روی درد باشد. (برهان) (فرهنگ فارسی معین) (از ناظم الاطباء) (از فرهنگ رشیدی) (از آنندراج).
- || دعای صبحگاهی را نیز گویند. (برهان) (از فرهنگ فارسی معین) (از ناظم الاطباء) (از آنندراج) .
- || روشنائی صبح صادق و صبح کاذب را نیز گفته اند. (برهان) (از فرهنگ فارسی معین) (از ناظم الاطباء). روشنی صبح کاذب. (فرهنگ رشیدی).
- || کنایه از عمود صبح و طلوع آفتاب. (آنندراج) :
پیش خورشید رخت خواست چراغ افروزد
شمع را تیغ سحر آمد و گردن زد و رفت.
یغما.
- تیغ صبح؛ روشنی اول صبح. نخستین تابش صبح. سپیدی صبح :
تیغ صبح از سنان گذاری او
سپر افکند با سواری او.نظامی.
- تیغ فلک؛ کنایه از ذات فلک یا خطوط شعاعی آفتاب یا ذات مریخ باشد که ترک فلک است. (آنندراج) :
تیغ فلک به تیغ تو اندر نیام باد
تا بر فلک مجره چو تیغ مهند است.
انوری (از آنندراج).
|| برق و روشنی و تاب و حرارت و شعله. (ناظم الاطباء).
|| مجازاً به معنی موی و پوستین :
سمور سیه، روبه سرخ تیغ
همان قاقم و قندز بیدریغ.نظامی.
به خروارها قندز تیغ دار
سمور سیه نیز بیش از شمار.نظامی.
رجوع به تیغهء سمور شود.
- یک تیغ؛ بی آمیغی از رنگ های دیگر. بالتمام یک رنگ، که هیچ خال و خجک از رنگ دیگر ندارد. بی خلطی از رنگهای دیگر. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
بدو تیغ آن هژبر دین بی تیغ
کرده اسلام را همه یک تیغ
به دو تیغ او به ذوالفقار و زبان
کرده یک تیغ همچو تیر جهان.
(یادداشت ایضاً).
(1) - taegha.
(2) - teg.
(3) - ti.
(4) - tegh.
(5) - tighra.
(6) - tigh.
(7) - tegha.
(8) - tegh.
(9) - tegh. (10) - به مطلق آلات برنده از شمشیر و کارد و چاقو و داس ایهام دارد.
(11) - کلدم = کند دم؟.
(12) - بلندی کوه.
(13) - ن ل: بپرسش.
(14) - ن ل: ناف خاک.
(15) - دیوار.

تیغ آرای.

(نف مرکب) در صفات دست. (آنندراج). ماهر و چابک در شمشیر زدن :
بار سر کردی ز گردن دور دشمن را به تیغ
بار گردن گشت اکنون دست تیغ آرای من.
علی خراسانی (از آنندراج)

تیغ آزمائی.

(حامص مرکب) شمشیرزنی. نبرد کردن با شمشیر :
بر آن روسی افکند مرکب چو باد
به تیغ آزمائی بغل برگشاد.
نظامی.

تیغ آورد.

[وَ] (ن مف مرکب) آوردهء تیغ. محصول جنگ. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). غنیمت جنگی :
در جهان امروز بردابرد تست
دولت و اقبال تیغ آورد تست.
ظهیر فاریابی (یادداشت ایضاً).

تیغات.

(اِخ) دهی از دهستان پسکوه است که در بخش قاین شهرستان بیرجند واقع است و 611 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

تیغار.

(ع اِ) تغار. (منتهی الارب) (آنندراج). ظرف آب. (ناظم الاطباء). الاجانة و یاءها زائدة. ج، تیاغیر. (اقرب الموارد). رجوع به اجانة شود.

تیغال.

(اِ) آشیان جانوران را گویند و به این معنی به جای حرف ثالث (غ) «خای» نقطه دار هم به نظر آمده است. (برهان) (آنندراج). آشیان جانوران. (ناظم الاطباء). || چیزی است دوایی، شبیه به نمک و همچو ترنجبین بر خار می بندد و بعضی گویند آشیان کرمی است که بر بوتهء خار می سازد و در آن حلاوتی به اندک عفوصتی هست و به عربی سکرالعشر خوانند و بعضی گویند سکرالعشر صمغی است که از درخت عشر برمی آید. (برهان) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). شکرالعشر به فارسی شکرک کوهی است. (از الفاظ الادویة). گیاهی که به درون، شکر تیغال دارد و در درکه آن را تیغ قندک گویند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تیغ افراشتن.

[اَ تَ] (مص مرکب) شمشیر کشیدن. آمادهء نبرد شدن :
هرچه خواهی کن که ما را با تو روی جنگ نیست
سر نهادن به در آن موضع که تیغ افراشتی.
سعدی.

تیغ افروز.

[اَ] (نف مرکب) جلادهندهء شمشیر و شمشیرساز. (ناظم الاطباء).

تیغ افشان.

[اَ] (نف مرکب) افشانندهء شمشیر. (ناظم الاطباء). شمشیرزن. شمشیرباز.

تیغ باران.

(اِ مرکب) بارانی از شمشیر و تیغ. جنگی سخت با شمشیر :
سر از تیغ باران چو برگ درخت
یکی ریخت رخت و یکی یافت تخت.
فردوسی.
رجوع به تیغ و ترکیبهای آن و مادهء بعد شود.

تیغ باران کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)بارانی از شمشیر بر دشمن فروریختن. جنگی سخت با شمشیر کردن :
بر ایشان یکی تیغ باران کنید
بکوشید و رزم سواران کنید.
فردوسی.
رجوع به تیغ و ترکیبهای آن و مادهء قبل شود.

تیغ بازی.

(حامص مرکب) با هم بازی کردن به شمشیر... و همچنین دوتیغه بازی کردن. (آنندراج). شمشیربازی. نبرد کردن با شمشیر :
کاینجا نه حدیث تیغ بازی است
دلالگییی به دلنوازی است.نظامی.
سوسن ز سر زبان درازی
شد در سر تیغ و تیغ بازی.نظامی.
داشت از تیغ و تیغ بازی دست
فارغانه به رود و باده نشست.نظامی.
میدان تیغ بازی برق است روزگار
بیچاره دانه ای که سر از خاک برکشید.
صائب (از آنندراج).
رجوع به تیغ و ترکیبهای آن و مادهء بعد شود.

تیغ بازی کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)جنگ و ستیز با شمشیر کردن. شمشیربازی کردن. مبارزه کردن با شمشیر و جز آن :
که با دشمنم تیغ بازی کنید
بدینگونه در جنگ بازی کنید.فردوسی.
بمی در همی تیغ بازی کنید
میان یلان سرفرازی کنید.فردوسی.
زره پوشم ار تیغ بازی کنی
کمر بندم ار صلح سازی کنی.نظامی.
ولیکن چو شه تیغ بازی کند
سر تیغ او سرفرازی کند.نظامی.
رجوع به تیغ و ترکیبهای آن و مادهء قبل شود.

تیغ برآوردن.

[بَ وَ دَ] (مص مرکب)تیغ علم کردن. (آنندراج). شمشیر برکشیدن. تیغ برکشیدن :
جائی که تیغ قهر برآرد مهابتت
ویران کند به سیل عدم جنت سبا.سعدی.
مژگان تو تا تیغ جهانگیر برآورد
بس کشتهء دل زنده که بر یکدگر افتاد.حافظ.
|| نورافشانی کردن. پرتو افکندن :
تیغ برآور هله ای آفتاب
نور ده این گوشهء ویرانه را.مولوی.

تیغ برکشیدن.

[بَ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) تیغ برآوردن. شمشیر و کارد و جز آن از نیام درآوردن کارزار را. آمادهء ستیز شدن. ستیز و خصومت کردن :
ما خود افتادگان مسکینیم
حاجت تیغ برکشیدن نیست.سعدی.
جمعی اگر بخون من جمع شوند و متفق
با همه تیغ برکشم وز تو سپر بیفکنم.سعدی.
شد سپر از دست عقل تا ز کمین عتاب
تیغ جفا برکشید ترک زره موی من.سعدی.
|| پرتو افکندن خورشید و ماه و جز آن. تابیدن هر چیز درخشانی. نورافشانی کردن :
سپهدار ایران به فرزانه گفت
که چون برکشد هور تیغ از نهفت.فردوسی.
چو خور برکشد تیغ هر بامداد
زند بانگی آن بت کشد سرد باد.
اسدی (گرشاسب نامه).
برکشد تیغ آفتاب، آنگه که چرخ
خنجر صبح از میان خواهد کشید.خاقانی.

تیغ دار.

(نف مرکب) تیغ زن. تیغ بند. (آنندراج). شمشیربردارنده. (ناظم الاطباء). شمشیردار. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). شمشیرزن. مسلح به شمشیر :
بیاورد نعمان سپاهی گران
همه تیغ داران و نیزه وران.فردوسی.
نه خاک است پیدا نه دریا نه کوه
ز بس تیغ داران توران گروه.فردوسی.
که از کوچیان هر که یابید خرد
وگر تیغ داران و مردان مرد.فردوسی.
برون برد لشکر بر آن تیغ کوه
ز رنج آمده تیغ داران ستوه.نظامی.
به هر تیغ داری که او بازخورد
سرش را به تیغی ز تن بازکرد.نظامی.
|| کنایه از نگهبان تیغ. || کنایه از روشن و تابدار. (آنندراج). تابدار و روشن. (ناظم الاطباء). || خاردار. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || قله دار. دارای قله ای بلند :
وگر هست کوه شما تیغ دار
کند تیغ من کوه را غارغار.نظامی.
|| دارای پوستین. که پوست پرموی دارد :
به خروارها قندز تیغ دار.نظامی.
رجوع به تیغ شود.

تیغدر.

[دَ] (اِخ) دهی از دهستان پسکوه است که در بخش قاین شهرستان بیرجند واقع است و 681 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

تیغ زار.

(اِ مرکب) تیغستان. خارستان. جائی که خار بسیار دارد. جای پرخار.

تیغ زبانی کردن.

[زَ کَ دَ] (مص مرکب)به فصاحت سخن گفتن. بی پرده و اغماض بیان مطلبی کردن. داد سخن دادن :
سر طلبی تیغ زبانی مکن
روزنه ای رازفشانی مکن.نظامی.

تیغ زدن.

[زَ دَ] (مص مرکب) تیغ نهادن در قومی. شمشیر زدن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). نبرد کردن با شمشیر. دشمن را با شمشیر و جز آن از پای درآوردن :
نامه نویسد بدیع و نظم کند خوب
تیغ زند نیک و پهنه بازد و چوگان.فرخی.
تیغ بباید زدنش بر جگر
هر که زبانش دگر و دل دگر.انوری.
ساعد و کف جاودان تیغ نهفته می زند
گوش کجا که بشنود نالهء زار خامشان.
سعدی.
آسوده خاطرم که تو در خاطر منی
گر تاج می فرستی و گر تیغ می زنی.سعدی.
گر تیغ زند بدست سیمین
تا خون رود از مفاصل من.سعدی.
|| با کارد و تیغ و قمه خراشیدن سر در عاشورا. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). عملی که به عاشورا می کردند، با زدن تیغ بر سر خود، عزاداری حسین بن علی و شهداء کربلا را. || جراحت وارد آوردن با تیغ، چنانکه حجام برای بیرون کردن خون از تن. شرط. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || به معنی طلوع کردن ماه و آفتاب و کوکب. (انجمن آرا) (آنندراج). اولین اشعهء خویش نمودن خورشید. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). اولین اشعه افکندن هر چیز نورانی چون خورشید و ماه و ستاره و صبح و جز اینها :
دستی از پرده برون آمد چون عاج سپید
گفتی از میغ همی تیغ زند زهره و ماه.
کسائی مروزی.
چو روزی که بودش(1) به خاور گریغ
هم از باختر برزند باز تیغ.
عنصری (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
بزد صبح خرد تیغ از شب جهل
دلم بفروخت چون از مهر خاور.
ناصرخسرو.
خورشید چون ز کوه زند تیغ بامداد
گوئی که روی خاک همه زعفران گرفت.
معزی.
اگر باد و برف است و باران و میغ
وگر رعد چوگان زند، برق تیغ.سعدی.
دی دلبرم رسید چو زد آفتاب تیغ
با روی همچو آتش و در کف چو آب تیغ.
جامی کاتب (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
|| نیشتر زدن. (ناظم الاطباء) :
از خطا گفتم شبی زلف ترا مشک ختن
می زند هر لحظه تیغی مو بر اندامم هنوز.
حافظ.
|| در تداول، به معنی گرفتن پولی از کسی بظاهر، قرض را و به باطن، نپرداختن آن.
(1) - ن ل: که باشد. ظ: که آرد. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تیغ زمین.

[زَ] (اِخ) دهی از دهستان کوهسارات است که در بخش مینودشت شهرستان گرگان واقع است و 170 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

تیغ زن.

[زَ] (نف مرکب) معروف است. (برهان). شمشیرزن. (ناظم الاطباء). تیغ دار که سپاهی باشد. (آنندراج) :
همه موبدان را به کرسی نشاند
پس آن خسرو تیغ زن را بخواند.دقیقی.
بشد تیغ زن گردکُش پور شاه
به گرد همه کشوران با سپاه.دقیقی.
پس پشت بد شارسان هری
به پیش اندرون تیغ زن لشکری.فردوسی.
پسر هفت با تیغ زن ده هزار
همان گنج و هم آلت کارزار.فردوسی.
نشسته به سغد اندرون شهریار
پر از کینه با تیغ زن صدهزار.فردوسی.
بر تیغ اوست تکیه گه شغل کلک تو
مردان تیغ زن شده بر ملک متکی.سوزنی.
چو شیرین تن خویشتن را به تیغ
پس از خسرو تیغ زن کشتمی.خاقانی.
به مصاف سرکشان در چو تو تیغ زن نخیزد
به سریر خسروان بر چو تو تاجور نیاید.
خاقانی.
بانوفل تیغ زن برآشفت
کای از تو رسیده جفت با جفت.نظامی.
مبین سرسری سوی آن شهریار
که هم تیغ زن بود و هم تاجدار.نظامی.
اگر پهلوانی و گر تیغ زن
نخواهی بدر بردن الا کفن.سعدی (بوستان).
مگو دشمن تیغ زن بر در است
که انباز دشمن به شهر اندر است.
سعدی (بوستان).
به دوستی گله کردم ز چشم شوخش گفت
عجب نباشد اگر ترک تیغ زن بکشد.سعدی.
|| نورافشان. پرتوافکن چون خورشید و ماه و جز اینها. مشعشع.
- آفتاب تیغ زن؛ خورشید تابان. آفتاب رخشان. خورشید پرتوافکن :
هست جای آنکه زین پس آفتاب تیغ زن
تیغ خود را در غلاف ابر گرداند نهان.
سلمان ساوجی.
- تیغ زن آسمان؛ کنایه از صبح صادق. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا). صبح صادق. (ناظم الاطباء). صبح. (فرهنگ رشیدی).
- || آفتاب. (برهان) (ناظم الاطباء) (فرهنگ رشیدی). کنایه از آفتاب. (انجمن آرا) (آنندراج) :
تیغ زن آسمان خاک سیه پوش را
کرده منور چو روی رایزن شهریار.خاقانی.
- || ستارهء مریخ. (برهان) (ناظم الاطباء). مریخ. (فرهنگ رشیدی). کنایه از مریخ. (انجمن آرا) (آنندراج).
- خورشید تیغ زن؛ خورشید نورافشان. خورشید تابان :
ز دور گردون خورشید تیغ زن سنگی
شنیده ای که کند لعل در هزاران سال.سوزنی.
|| در تداول، قرض گیرنده ای که هدف آن نپرداختن آن باشد.

تیغ زن.

[زَ] (اِخ) نام روز سیزدهم از ماههای ملکی باشد. (برهان) (از آنندراج) (از فرهنگ جهانگیری). روز سیزدهم از ماههای یزدجردی. (ناظم الاطباء).

تیغ زنان.

[زَ] (ق مرکب) در حالت تیغ زدن. در حال جنگ و ستیز با شمشیر. || در حال شعاع افکندن. در حالت پرتوافشانی :
من شده فارغ که ز راه سحر
تیغ زنان صبح درآمد ز در(1).نظامی.
(1) - ن ل: درآمد بسر.

تیغ سیم.

[غِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)شمشیری از نقره. و به مجاز در بیت زیر کنایه از زبان است :
تیغ سیم از دهن طوطی گویا بکنید
طوق مشک از گلوی قمری نر بگشایید.
خاقانی.

تیغ شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب) روبرو شدن. (برهان) (فرهنگ رشیدی) (غیاث اللغات). کنایه از روبرو شدن. (ناظم الاطباء). کنایه از روبرو شدن و جواب دادن. حریف شدن و طرف گشتن. (آنندراج) :
تواند دل به جنگ غمزه شد تیغ
گرش از زخم خفتانی نبخشی.
ظهوری (از آنندراج).
کوه قاف از سپرانداختگان است اینجا
که دگر تیغ شود پیش دم تیشهء ما.
صائب (از آنندراج).
تیغ نتواند شدن انگشت پیش حرف من
تا چو ماه نو سپر کردم کمان خویش را.
صائب (ایضاً).
دی از طرفی برآمد آن چرده پسر
با تیغ سپر چو آفتاب از خاور
افکند سپر هر که بدیدش با تیغ
ما تیغ شدیم و سینه کردیم سپر.
علی منصور (از فرهنگ رشیدی).

تیغ فعل.

[فِ] (ص مرکب) چون شمشیر بران و قاطع :
تا دیدم آن دوات پر از کلک تیغ فعل
زرادگاه رستم دستان شناسمش.خاقانی.

تیغ قندک.

[قَ دَ] (اِ) نامی است که در درکه به تیغال دهند که از آن شکر تیغال آید. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به تیغال شود.

تیغ کش.

[کَ / کِ] (نف مرکب) شمشیرزن. (ناظم الاطباء).

تیغ کشیدن.

[کَ / کِ دَ] (مص مرکب)شمشیر کشیدن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
هوس قصد ناموس دارد دریغ
مگر برکشد شحنهء عشق تیغ.
ظهوری (از آنندراج).
بر روی آفتاب چرا تیغ می کشد
ابروی ماه عید اگر مایل تو نیست.
صائب (از آنندراج).
چه لازم است کشد تیغ چشم خونخوارش
بروی دل که نفس تیز می کند کارش.
بیدل (از آنندراج).
تبسمی که به خون بهار تیغ کشید
که خنده بر لب گل نیم بسمل افتاده ست.
بیدل (ایضاً).
|| سر برزدن :
و امروز خارهای مغیلان کشیده تیغ
گوئی که خود نبود در این بوستان گلی.
سعدی.
- تیغ کشیدن بینی؛ باریک شدن آن چنانکه در شخص هراسیده یا بیمار سخت. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). کنایه از خشک شدن گوشت بینی مریض، و این علامت بد است. (غیاث اللغات). راست و سرتیز شدن بینی و این حالت مشرف شدن بر مرگ باشد... (آنندراج) :
هرجا که سخن ز کندی طبع گذشت
ذوق سخن تو در دل جمع گذشت
بینی تو تیغ می کشد پیوسته
عمر تو تمام در دم نزع گذشت.
شفائی (از آنندراج).

تیغ گذار.

[گُ] (نف مرکب) شمشیرزن :
حمله ها بر به طبع تیغ گذار
رزمها کن به وهم تیرانداز.مسعودسعد.
حربهای ایشان در آن محاربات چون قضا تیغ گذار و چون زمانه عمرخوار بود. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص 69).

تیغ گر.

[گَ] (ص مرکب) تیغ ساز. آنکه تیغها را بسازد. (آنندراج) :
مغنی ز دف ساختی چون سپر
به قانون خبرگیر ازین تیغ گر.
طغرا (از آنندراج).
رجوع به تیغ ساز شود.

تیغ گرای.

[گَ / گِ] (نف مرکب)جنگ آور. شمشیرزن :
هم در آن مرکبان گردسرین
هم در آن سرکشان تیغ گرای.
ابوالفرج رونی (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تیغگه.

[گَهْ] (اِ) تیغگاه. بلندی. جائی مرتفع از زمین :
بهر تیغگه دیده بان برگماشت
به هامون سپه صف کشیده بداشت.
اسدی (گرشاسب نامه).
تیغ مهند.
[غِ مُ هَنْ نَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) تیغ هندی :
زبانت از سخن عدل وجود خالی نیست
بلی ز تیغ مهند گهر جدا نبود.
جمال الدین سلمان (از آنندراج).
رجوع به تیغ هندی شود.

تیغن.

[غِ] (اِخ) دهی از دهستان میداود (زیرگچ) است که در بخش جانگی گرمسیر شهرستان اهواز واقع است و 500 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

تیغنطست.

[غَ طَ] (ع اِ) تاغندست. (دزی ج 1 ص 156). رجوع به همین کلمه شود.

تیغو.

(اِ) تیغ خرد. تیغ کوچک. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : بابا یک سوزنی یا تیغوئی کند داشته. (مزارات کرمان ص 164، یادداشت ایضاً).

تیغ ور.

[وَ] (ص مرکب) تیغ دار. شمشیرزن :
بسته و خسته روند تیغ وران پیش او
بسته به شست سبک خسته به گرز گران.
خاقانی.

تیغه.

[غَ / غِ] (اِ) از «تیغ» + «ه» (پسوند نسبت و مانندگی) پهلوی «ته خک»(1)... هر چیز که مانند تیغ باشد. ساقهء شمشیر و کارد و جز آن. (حاشیهء برهان چ معین). ساقه و برگهء شمشیر و کارد و جز آن و هر چیز که مانند تیغ باشد. (ناظم الاطباء). قسمت آهنین کارد و شمشیر و امثال آن مقابل دسته. قسمت برندهء کارد و شمشیر و قمه و جز آن. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا). || دیواری که از خشت خام یا آجر سازند و آنها را از پهنا پهلوی هم قرار داده محکم کنند. (ناظم الاطباء). دیواری که ستبری آن ستبری یک خشت است. دیواری که از یک خشت پخته یا خام کرده باشند با خشتهای عمودی نهاده، یعنی قطر دیوار همان قطر خشت باشد. دیواری که قطر آن تنگ ترین بعد خشت یا آجر و امثال آن باشد. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا).
(1) - texak.

تیغه باز.

[غَ / غِ] (نف مرکب) شمشیرباز. بهادر. جنگجو. (ناظم الاطباء). شمشیرزن.

تیغهء پشت.

[غَ / غِ یِ پُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) قطار مهره های پشت. (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تیغهء سمور.

[غَ / غِ یِ سَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) تیغهء قندز. کنایه از وسط و بلندی سمور و قندز، نام دو جانور معروف. و به مجاز بر پوستین اینها اطلاق کنند. (آنندراج) :
سمور خط مشکینش چنان خوش تیغه افتاده
که می گردد ترنج غبغب او در میانش گم.
اشرف (از آنندراج).

تیغه کردن.

[غَ / غِ کَ دَ] (مص مرکب)گرفتن با آجر یا خشت برپا، راهی را. برآوردن با آجر یا خشت برپا، دیواری را. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). عمل تیغه در بنائی. برآوردن دیواری باریک با کمترین قطر آجر و جز آن. رجوع به تیغه شود.

تیغ هندی.

[غِ هِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) تیغ هندوی. تیغ مهند. تیغ هندوی گوهر... تیغی که در هند ساخته باشند... و بدین معنی پولاد هندی... نیز استعمال کنند و مجاز است. (آنندراج) :
طلب کردش به خلوت شاهزاده
زبان چون تیغ هندی برگشاده.نظامی.
برهنه یکی تیغ هندی بدست
سوی پادشه رفت و پنهان نشست.نظامی.
رجوع به تیغ مهند شود.

تیغی.

(ص نسبی) منسوب به تیغ. دارای تیغ: جوجه تیغی. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تیف.

(اِ) به زبان گیلان خس و خار و خلاشه را گویند. (برهان) (ناظم الاطباء) (از انجمن آرا) (از آنندراج). اکنون نیز در دیه های گیلان تیف گویند. (حاشیهء برهان چ معین). || نام روز سیزدهم از ماههای ملکی. (انجمن آرا) (آنندراج).

تیفاش.

(اِخ) از شهرهای قدیمی افریقا و دارای بناهای شامخ بود. و آن را تیفاش الظالمه گویند. در دامنهء کوهی واقع است. (از معجم البلدان).

تیفاشی.

(اِخ) طبیب یا گیاه شناسی که ابن البیطار در مفردات از او روایت دارد. و او را کتابی بوده است بنام فصل الخطاب. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به مادهء بعد شود.

تیفاشی.

(اِخ) احمدبن یوسف القاهری التیفاشی. ملقب به شهاب الدین(1). او راست: ازهارالافکار فی جوهرالاحجار. وفات 651 ه . ق. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به الاعلام زرکلی ج 1 ص 87 و قاموس الاعلام ترکی و معجم المطبوعات و احمدبن یوسف در همین لغت نامه و دایرة المعارف فارسی شود.
(1) - در اعلام زرکلی: شرف الدین.

تیفاف.

(اِ) کاسنی. (فرهنگ فارسی معین).

تیفاق.

[تی / تَ] (ع اِ) مقابل و روبرو: تیفاق الکعبة؛ یعنی بیت المعمور که در آسمان است. مقابل و محاذی خانهء کعبه است. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تیفاق.

(ع اِ) هنگام حدوث یا هنگام برآمدن. (از اقرب الموارد): اتیتک لتیفاق الامر؛ آمدم ترا وقت سازواری کار. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب): و لقیته لتیفاق الهلال؛ ملاقات کردم او را هنگام برآمدن ماه. (ناظم الاطباء).

تیفاگنج.

[گَ] (اِ مرکب) تیف گنج. (برهان) (آنندراج). رجوع به تیف گنج شود.

تیفع.

[تَ یَفْ فُ] (ع مص) بر پشته برآمدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). یقال: ترفع فلان و تیفع. (اقرب الموارد).

تیف گنج.

[گَ] (اِ مرکب) تیفاگنج. نام نوائی است از موسیقی. (برهان) (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج) (ناظم الاطباء). نوائی است از موسیقی قدیم. (فرهنگ فارسی معین) :
گه نوای تیف گنج و گه نوای گنجکاو
گه نوای دیف رخش و گه نوای ارجنه.
منوچهری (از فرهنگ جهانگیری).

تیفن.

[فُ] (اِخ)(1) در مصر قدیم خدای شر و ظلمات و بی حاصلی بود. (از لاروس). رجوع به قاموس الاعلام ترکی ذیل کلمهء تیفون شود.
(1) - Typhon.

تیفوئید.

[فُ] (فرانسوی، اِ)(1) حصبه. مطبقه. (از فرهنگ فارسی معین). از امراض عفونی و ساری که به سبب وجود میکروب و ایجاد زخمهای دگمه ای شکل در روده تشخیص داده میشود. و با تیفوس مشابهت دارد و در جوانان بیشتر مشاهده میشود. و تب این بیماری در سه مرحله متغیر است. مرحلهء اول که چهار تا پنج روز طول می کشد و سپس حرارت بدن بیمار تا چهل درجهء سانتی گراد می رسد و در اینحال در حدود 15 روز باقی می ماند و سپس به تدریج و بطور آرام حرارت پایین می آید و دورهء نقاهت آن طولانی است و در دوران بیماری، بیمار باید غذای مایع بخورد... (از لاروس).
(1) - Typhoide.

تیفوس.

(فرانسوی، اِ)(1) مرض عفونی که به وسیلهء شپش سرایت کند و چون علائم ظاهری آن شبیه تیفوئید است بدین نام خوانده شده و چون دارای بثور جلدی است آن را تیفوس پتشیال(2) یا تیفوس اکزانتماتیک(3) نامند. میکروب بوسیلهء نیش زدن شپش و ریختن مدفوعش در محل گزیدگی یا خاراندن خود شخص وارد خون می شود و شخص سالم را مبتلا می کند و در صورتی که در معالجهء آن اهمال شود خطرناک است. محرقه. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به بیماری های واگیر دکتر بینش ص 98، 104 و دایرة المعارف فارسی شود.
(1) - Typhus.
(2) - Ptechiale.
(3) - Exanthematique.

تیفون.

(اِ) تیفن. رجوع به تیفن شود.

تیفه.

[فِ] (اِخ) دهی از بخش نمین شهرستان اردبیل است که 135 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

تیفه.

[فِ] (اِخ)(1) در افسانه های قدیم یونان سردستهء غولانی بود که به آسمان حمله ور شده بودند. و تیفه بوسیلهء ژوپیتر گرفتار صاعقه و معدوم گردید. (از لاروس). رجوع به قاموس الاعلام ترکی ذیل کلمهء تیفیوس شود.
(1) - Typhee.

تیقان.

[تَیْ یَ] (ع اِ) (از « ت ءق»)(1) مرد شدیدالوثب، در اصل تیوقان. (از تاج العروس) (از منتهی الارب). مرد شدیدالوثب؛ یعنی مردی که به زودی از جا دررود. (ناظم الاطباء).
(1) - در منتهی الارب ذیل «ت وق» آمده است.

تیقظ.

[تَ یَقْ قُ] (ع مص) بیدار و هوشیار بودن و بیدار شدن از خواب. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). بیدار شدن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). بیدار شدن و بیداری. (غیاث اللغات) (آنندراج) : و بدین تحفظ و تیقظ اعتقاد من در موالات و مؤاخات تو صافی تر شد. (کلیله و دمنه). در امکان نیاید که دو تن با یکدیگر دوستی دارند... چندان... تیقظ نگاه توان داشت که سهوی نرود. (کلیله و دمنه). باید که امشب در تیقظ و حراست زیادت کنی. (سندبادنامه ص 86). صواب آن دانم که صحبت من فرونگذاری و خود را در معرض خطر نیاری و از جادهء تنبه و تیقظ زآنسوتر نشوی. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص 153). عنان تحفظ و تیقظ از دست او بستد و چشم بصیرت و احتراس او از معاقرت چند کاس در سکرت غفلت مانده تا خود را در ورطهء غرور و خطر انداخت. (ترجمهء تاریخ یمینی ایضاً ص 243). ... روی به نصر آورد و به شرایط تحفظ و تیقظ قیام ننمود و از دقایق احتراز و احتراس غافل شد. (ترجمهء تاریخ یمینی ایضاً ص 268). و از حزم و تیقظ بران، که آن جماعت نیز در ترقب و تحفظ باشند. (جهانگشای جوینی). شرایط تثبت و تدبر تقدیم یافت و وظایف تیقظ و تحفظ به اقامت پیوست. (جامع التواریخ رشیدی).

تیقلیس.

(یونانی، اِ) اسم یونانی خنثی است. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به مادهء بعد شود.

تیقلیش.

(اِ) سریش. چریش. برواق. خنثی. اَبُجَة اسفودالس(1). (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
(1) - Asphodele.

تیقن.

[تَ یَقْ قُ] (ع مص) بی گمان شدن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). بی گمان دانستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). علم و آگهی یافتن بر چیزی. (از اقرب الموارد). بایقین شدن. بی گمانی. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : با خود گفتم اگر بر دین اسلاف بی ایقان و تیقن ثبات کنم، همچون آن جادو باشم که بر آن نابکاری مواظبت می نماید. (کلیله و دمنه).

تیقندست.

[ ] (اِ) عاقرقرحا(1). عودالقرح المغربی. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
(1) - Pyrethre.

تیقور.

[تَ] (ع اِ) مرد بردبار و باوقار و آهسته. (منتهی الارب) (آنندراج). وقار و بردباری. (ناظم الاطباء). وقار. (اقرب الموارد). «تاء» آن مبدل «واو» است چنانکه در تراث و وراث. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

تیقیظ.

[تَ] (ع مص) بیدار کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (آنندراج) (غیاث اللغات). بیدار نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و به معنی بیداری مستعمل میشود. (از غیاث اللغات) (آنندراج). || گرد برانگیختن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). شدد للمبالغة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تیک.

[تَ] (ع مص) احمق شدن. (منتهی الارب). گول و احمق گردیدن. (ناظم الاطباء).

تیک.

[کَ] (ع اِ) اسم اشاره، مانند: تلک مؤنث ذلک؛ یعنی این زن. (ناظم الاطباء).

تیک.

(اِخ)(1) داستان نویس و هنرشناس آلمانی که در برلن متولد شد. وی رمانتیزم آلمان را تا سرحد خیال پردازی و فانتزی رهبری کرد (1773-1853 م.). (از لاروس). رجوع به دایرة المعارف فارسی و قاموس الاعلام ترکی ذیل کلمهء تیق شود.
(1) - Tieck.

تیکانلو.

(اِخ) دهی از دهستان گل تپهء فیض الله بیکی است که در بخش مرکزی شهرستان سقز واقع است و 100 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

تیک تیک.

(اِ صوت مرکب) آواز جنبش عقربک ساعت. حکایت صوت عقربه های ساعت. (از یادداشتهای بخط مرحوم دهخدا). آواز حرکت یکنواخت رقاصک یا پاندول ساعت و جز آن. تک تک.

تی کرت.

[کِ] (اِخ) دهی از دهستان کرچمبو است که در بخش داران شهرستان فریدن واقع است و 298 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

تیکمه.

[مِ] (اِخ) دهی از دهستان قلعه درسی است که در بخش حومهء شهرستان ماکو واقع است و 322 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

تیکمه داش.

[مِ] (اِخ) دهی از دهستان قره پشلو است که در بخش مرکزی شهرستان زنجان واقع است و 459 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

تیکن.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان عربستان است که در بخش مرکزی شهرستان گلپایگان واقع است و 558 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

تیکندست.

[کَ دَ] (اِ) عاقرقرحا. تاغندست(1). (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
(1) - Pyrethre.

تیکوبراهه.

[کُ هِ] (اِخ)(1) منجم دانمارکی (1546-1601 م.) است که در سال 1572 م. ستاره ای در ذات الکرسی کشف کرد و بدستور فردریک دوم در جزیرهء وِن رصدخانه ای تأسیس کرد و خود مدتی در این رصدخانه به تحقیق پرداخت. و پس از مرگ فردریک وضع او بهم خورد و سرانجام به دعوت امپراتور رودلف دوم به پراگ رفت و کمی بعد درگذشت. از دستیاران مشهور او کپلر است. رجوع به دایرة المعارف فارسی شود.
Brahe.
(1) - Tycho

تیکوز.

(اِ) کشک باشد و آن را پینو نیز گویند و به ترکی قروت خوانند. (فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی) (از انجمن آرا) (از آنندراج). کشک و قروت را گویند. (برهان). تیگوز. کشک و پینو. (ناظم الاطباء).

تیگدر.

[دَ] (اِخ) دهی از دهستان حرجند است که در بخش مرکزی شهرستان کرمان واقع است و 320 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

تیگر.

(اِخ)(1) شطی در آسیای غربی که سرزمین های دیاربکر و موصل و بغداد را مشروب می سازد و سپس به فرات می پیوندد و شط العرب را تشکیل میدهد و 2000 کیلومتر طول دارد. (از لاروس). دجله: چنانکه از کتیبهء بیستون داریوش معلوم است دجله را پارسی های قدیم تیگر می گفتند. (ایران باستان ج 2 ص 1410). رجوع به همین کتاب ص 1372 و 1575 و 1901 و دجله شود.
(1) - Tigre.

تیگران.

(اِخ)(1) ملقب به کبیر پادشاه ارمنستان (86-89 ق.م.) و داماد مهرداد ششم ملقب به اصیل بود. وی پادشاه پونت(2)را بر ضد رومیان یاری کرد. (از لاروس). رجوع به ایران باستان و دایرة المعارف فارسی ذیل تیگرانس شود.
(1) - Tigrane le grand.
(2) - Pont.

تیگران.

(اِخ) نوهء آرخه لائوس و پادشاه دست نشاندهء دولت روم در ارمنستان. به دوران سلطنت بلاش اول و امپراتوری نرون. ولی چون بلاش از این امر ناراضی بود، پس از لشکرکشی ها و مبارزات ممتد، دولت روم برادر او تیرداد را مجدداً به پادشاهی ارمنستان برگزید. و تیگران را از سلطنت برانداخت. رجوع به ایران باستان ج 3 ص 2436 و 2453 شود.

تیگران ثرتا.

[نُ ثِ] (اِخ) از شهرهای ارمنستان باستان که پس از خراب شدن شهر آرتاکساتا، پایتخت آن کشور گردید. رجوع به ایران باستان ج 3 ص 2442 و 2443 شود.

تیگره.

[رِ] (اِخ)(1) ناحیه ای در حبشه. کرسی آن آدوا(2). (از فرهنگ فارسی معین).
(1) - Tigre.
(2) - Adoua.

تیگلات پیلسر.

[سَ] (اِخ)(1) اول. پادشاه کشورگشای آشور است. وی در حدود یکهزارویکصد سال پیش از میلاد مسیح از کوه زاگروس گذشته به سرزمین ماد تاخت، و قبایل آنجا را پراکنده و پریشان ساخت. (از فرهنگ ایران باستان ص 103). پادشاه آشور(2) در قرن 12 ق. م. وی کماژن را فتح کرد و به ارمنستان قشون کشید. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به لاروس و تاریخ ایران باستان ج 1 ص 52، 128، 129 و مزدیسنا و دایرة المعارف فارسی ذیل کلمهء تیگلت پیلسر شود.
(1) - Tiglath-Pilesar.
(2) - Tiglatpilasar, Teglath-phalasar,. Tiglat-phalazar

تیگلات پیلسر.

[سَ] (اِخ) چهارم. از جنگجویان بزرگ آشور است. در سال 744 ق.م. به ماد روی آورد و بیش از پادشاهان دیگر آشور غنیمت بدستش افتاد. (فرهنگ ایران باستان ص 104). رجوع به تاریخ ایران باستان ج 1 ص 135 شود.

تیگلات پیلسر.

[سَ] (اِخ) دوم. (745 -727 ق. م.) آشور را به یک امپراتوری کاملاً منظم مبدل کرد و تسلط خویش را بر آسیای غربی مستقر ساخت. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به دایرة المعارف فارسی شود.

تیگلات پیلسر.

[سَ] (اِخ) سوم. پادشاه آشور است که در سال 726 ق.م. درگذشت. در دوران هیجده سال پادشاهی خود غالباً با آرامیها در زدوخورد بود... (از فرهنگ ایران باستان ص 152). رجوع به دایرة المعارف فارسی شود.

تی گیله.

[لَ] (اِ) نامی است که در گرگانرود به درخت داغداغان دهند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به داغداغان و جنگل شناسی ساعی ص 213 شود.

تیگینا.

(اِخ)(1) شهری است در بسارابی رومانی که 36000 تن سکنه دارد. شارل دوازدهم پادشاه سوئد پس از شکست یافتن از پطر کبیر پادشاه روسیه در پول تاوا(2)، این شهر را تکیه گاهی برای خود به ضد ترکها قرار داد. (از لاروس).
(1) - Tighina.
(2) - Poltava.

تیل.

(اِ) به معنی نقطه و خال را نیز گویند. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا) (از ناظم الاطباء). از برساخته های فرقهء آذرکیوان است. رجوع به فرهنگ دساتیر شود.

تیل.

[تَ] (ع اِ) تار فلزی. مفتولی از طلا یا آهن یا نقره. تار برنجی در آلات موسیقی. (از دزی ج1 ص 156).

تیل.

(اِخ) دهی از دهستان شرفخانه است که در بخش شبستر شهرستان تبریز واقع است و 2685 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

تیل.

(اِخ) دهی از دهستان شاهرود است که در بخش شاهرود شهرستان هروآباد واقع است و 564 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

تیل آباد.

(اِخ) دهی از دهستان کوهسارات است که در بخش رامیان شهرستان گرگان واقع است و 360 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

تیلا.

(اِ) چنبر رسن تابی را گویند. (فرهنگ جهانگیری) (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء) (فرهنگ رشیدی). چنبر رسن. (شرفنامهء منیری).

تیلا.

[تَ] (اِ) جعل منقش پرخط و خال. (برهان) (از ناظم الاطباء). ظاهراً محرف رتیلا. (حاشیهء برهان چ معین).

تیلار.

(ع اِ) ابزاری که کتاب را برای بهم پیوستن و دوختن و صحافی کردن بر آن قرار دهند. (از دزی ج1 ص 156).

تیلان.

(ع اِ) ریسمان و نوار ابریشمی. (از دزی ج 1 ص156).

تیل بورده سر.

[دِ سَ] (اِخ) دهی از دهستان خرم آباد شهرستان شهسوار است که 135 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

تیلبورگ.

(اِخ)(1) شهری در هلند که 77000 تن سکنه دارد. (از لاروس). رجوع به دایرة المعارف فارسی و قاموس الاعلام ترکی ذیل کلمهء تیلبورغ شود.
(1) - Tilburg.

تیلسیت.

(اِخ)(1) امروزه آن را سویتیسک(2)گویند شهری در روسیه (لیتوانی). در ساحل نیه مون واقع است و 50000 تن سکنه دارد و دارای صنایع فلزسازی است. در 8 ژوئیهء 1807 م. معاهده ای بین ناپلئون اول و الکساندر اول پادشاه روسیه در آنجا منعقد شد و همین معاهده سبب شد که ناپلئون برخلاف وعده های خود به فتح علیشاه مبنی بر تربیت افواج و تقویت عساکر ایرانی بوسیلهء اسلحه و مهمات رفتار کرد و ژنرال گاردان را که قب بدین منظور به ایران فرستاده بود بازخواند. (از فرهنگ فارسی معین). رجوع به لاروس و دایرة المعارف فارسی ذیل کلمهء تیلزیت شود.
(1) - Tilsit.
(2) - Sovietsk.

تیلک.

[لَ] (اِخ) دهی از دهستان نرم آب است که در بخش دودانگهء شهرستان ساری واقع است و 900 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

تیلکو.

[لَ] (اِخ) دهی از دهستان ییلاق است که در بخش قروهء شهرستان سنندج واقع است و 260 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

تیلکوه.

[لَ] (اِخ) یکی از دهستانهای ششگانهء بخش دیواندره است که در شهرستان سنندج واقع است. این دهستان کوهستانی و سردسیر است و از 46 آبادی تشکیل یافته که قراء مهم آن تمربیک، قلعه کهنه، پاسانیان، جنیان، شمسه، جیران مینا و باشماق است که در حدود 8000 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

تیلکوه.

[لَ] (اِخ) دهی از دهستان بیلوار است که در بخش کامیاران شهرستان سنندج واقع است و 375 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

تیلگرد.

[گِ] (اِخ) دهی از دهستان تبادگان است که در بخش حومهء شهرستان مشهد واقع است و 346 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

تیلم.

[لُ] (اِخ) دهی از دهستان ولوپی است که در بخش سوادکوه شهرستان شاهی واقع است و 250 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

تیلماچی.

(اِ مرکب) ترجمان؛ یعنی زبانهای مختلف فهم کند و هر یکی را بزبان وی فهم کند. (آنندراج). مترجم و ترجمان. (ناظم الاطباء). صاحب منتهی الارب کلمات ترجمان و لسان را تیلماجی معنی کرده و مرحوم دهخدا در چند یادداشت آرد: دیلماج. مترجم. ترجمان. سخن گزاری. ترجمه. مترجمی و آنگاه افزاید: شاید از ترکی است. || کارگذار. (آنندراج). آنکه هر کاری را بخوبی می پردازد و حاذق و کارآزموده. (ناظم الاطباء).

تیلمبار.

[لُ] (اِ) تلیبار. (ناظم الاطباء). رجوع به تلیبار شود.

تیله.

[لِ / لَ] (اِ) سفال شکستهء خردشده. (ناظم الاطباء). خردهء سفال. ریزهء سفال. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || در تداول؛ سنگ مدوری که بدان قمار بازند.

تیله بن.

[لِ بُ] (اِخ) دهی از دهستان نرم آب است که در بخش دودانگهء شهرستان ساری واقع است و 200 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

تیله کن.

[لَ / لِ کَ] (نف مرکب) نامی است که برای پی گم کردن، یهودان به حفاری شهرهای قدیم داده اند که از آنجاها اشیاء آنتیک قیمتی استخراج می کنند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). حفار. آنکه زمین های خسف شده و مانند آن را کاود، یافتن اشیاء عتیقه را. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تیله کوه.

[لَ] (اِخ) دهی از دهستان سرقلعهء گرمسیر ولدبیگی است که در بخش ثلاث شهرستان کرمانشاهان واقع است و 160 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

تیله مون.

(1) [لِ مُ] (اِخ) تاریخدان فرانسوی.
(1) - صحیح تی مون است که در جای خود آمده است.

تیله نو.

[لِ نُ] (اِخ) دهی از دهستان کلباد است که در بخش بهشهر شهرستان ساری واقع است و 730 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

تیلی.

(اِخ)(1) کاپیتان آلمانی و فرماندهء قوای کاتولیک در جنگ سی ساله (1559-1632 م.) او در سال 1620 م. پیروز گردید و بعضی از نواحی دشمن را متصرف شد ولی در مقابل گوستاو ادولف، شکست خورد و تا سرحد مرگ زخمی گردید. (از لاروس).
(1) - Tilly.

تیلیک.

(اِ) جامهء پیش و از آستین کوتاه را گویند. (برهان) (از انجمن آرا) (از آنندراج) (ناظم الاطباء).

تیم.

(اِ) کاروانسرای بود. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص 342). کاروانسرای بزرگ را گویند. چه تیمچه کاروانسرای کوچک است. (برهان). کاروان سرا. (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی) (غیاث اللغات) (اوبهی). کاروانسرای بزرگ است و حجره و خانه را نیز گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). کاروانسرای بزرگ و بازار. (ناظم الاطباء). خانه و کاروانسرا. (شرفنامهء منیری) :
چو پوست روبه بینی به تیم واتگران
بدان که تهمت از دنبهء بسرکار است.رودکی.
نهاده روی به حضرت(1) چنانکه روبه پیر
به تیم واتگران آید از در تیماس.ابوالعباس.
پیش گرفته سبد باشتین
هر یک همچون در تیم حکیم.منجیک.
از شمار تو کس طرفه به مهر است هنوز
وز شمار دگران چون در تیم است دودر.
لبیبی.
چو مه گذشت تو شادی ز بهر غلهء تیم
ولیکن آنکه ترا غله او دهد به غمست.
ناصرخسرو (دیوان ص 88).
چشم داری ماه را تا نو شود
تا بیابی از سپنجی سیم تیم(2).ناصرخسرو.
به سخاوت سمری، از بس که وقف رباط
بر فسوسی بدهی غلهء گرمابه و تیم.
ناصرخسرو (دیوان ص 301).
و کوی بکار و تیمچه های بازار و مدرسه فارجک و تیم کفشگران و... همه بسوخت. (تاریخ بخارا ص 113). چون به گرگان رسید... یکی از خدم قابوس گفت که در فلان تیم جوانی آمده است عظیم... (چهارمقالهء عروضی).
جامه شوئی نکرده مادر من
نه پدر تیم را نگهبانی.سوزنی.
مگر خواهد خرشاعر که از خرکرگان وی
چو تیم خرفروشانی شود دیوان اشعارم.
سوزنی.
امیدهاست که از یال او ادیم برند
هزار کفشگر اندر میان رستهء تیم.سوزنی.
گه چو دمسنجک از شاخ به شاخ
گاه چون شبپرک از تیم به تیم.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص 903).
ای کلام تو رشک در یتیم
وی عطای تو دیه و خانه و تیم.عطار.
سالی بگذشت کاندرین تیمارم
تا دست تو گیرم و سوی تیم آرم.عطار.
تو نترسی که باغ سازی و تیم
خرج آن جمله از خراج یتیم.اوحدی.
مست و بیخود درآمد از در تیم
کرده بیجاده، جای در یتیم.
خواجه عمید (از انجمن آرا).
نه مشغول گردی زیاد
به هر جا بنا کردی ایتام تیم.
؟ (از شرفنامهء منیری).
|| کنایه از دنیا. (غیاث اللغات) || گرم و پرواس بود. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص 351) (از اوبهی). غم و اندوه و رنج. (از ناظم الاطباء). تعهد. غمخواری. (فرهنگ فارسی معین) :
من ز تیم تو به تیمار گرفتار شدم
تو به تیمار مهل باز به تیم آر مرا.
؟ (از لغت فرس اسدی چ اقبال ص 351).
جانم ار در تیم تیمار فراقش نیستی
آخر از جان یتیمانش غمی بزدودمی.
خاقانی.
(1) - ن ل: به خدمت.
(2) - ن ل: نیم. رجوع به دیوان ناصرخسرو ص 285 و حاشیهء همین صفحه و تعلیقات مرحوم دهخدا بر دیوان ص 633 شود.

تیم.

[تَ] (ع مص) بندهء خود کردن و رام و منقاد گردانیدن. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). بنده گردانیدن به عشق. (زوزنی). به بندگی گرفتن دوستی. (تاج المصادر بیهقی).

تیم.

[تَ] (ع اِ) بنده و از آن است تیم اللهبن ثعلبة بن عکابة و تیم اللهبن قاسط در نمر، و در قریش. تیم بن مرة قوم ابی بکر (رض) و تیم بن غالبین فهر و تیم بن قیس بن ثعلبة بن عکابة و در بکر تیم بن شیبان بن ثعلة و در ضبة تیم اللات و تیم بن ضبة و در خزرج تیم اللات که پدران قبیله اند. (منتهی الارب). بنده و تیم الله بندهء خدا و پدر چند قبیله. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). بنده و تیم الله و تیم اللات و تیم قریش، هر سه نام قبیله ای است. (آنندراج).

تیم.

[تَ یَ] (اِخ) بطنی است از غافق و از آن قبیله است: القاضی محمد التیمی که از انس روایت دارد. (از منتهی الارب). بطنی است از عرب. (ناظم الاطباء). || کوهی است شرق مدینه. (از منتهی الارب).

تیما.

(اِ) دشت و بیابان را گویند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تیماء .

[تَ] (ع اِ) دشت و بیابان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). فلات. (اقرب الموارد). || ستاره های جوزا. || ارض تیماء؛ زمین بی آب و گیاه که مردم در آن راه گم کنند و هلاک شوند. یا زمین فراخ و وسیع. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

تیماء .

[تَ] (اِخ) موضعی بر هشت مرحله از مدینه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). نام موضعی است. (از اقرب الموارد). شهرکی در اطراف شام، میان شام و وادی القری و بر سر راه حاجیان شام و دمشق... (از معجم البلدان). شهرکی است میان شام و وادی القری که در سال هفتم هجرت پس از آنکه رسول اکرم (ص) قلاع خیبر و وادی القری را تسخیر کرد مردم تیماء جزیه پذیرفتند. (از یادداشتهای بخط مرحوم دهخدا). رجوع به دایرة المعارف فارسی شود. صحرای جنوبی قبیله ای از اسماعیلیان و از اولاد تیما بودند که در بلاد عرب سکونت داشتند. سفر پیدایش 25:15 و اول تواریخ 1:30 و در ایوب 6:19 تیما یا سبا ذکر شده است و در کتاب اشعیا 21:13 و 14 و کتاب ارمیا 25:23 باددان مذکور است و فعلاً هم در میانهء دمشق و مکه قریه ایست که آن را تیماء گویند و بعضی گمان می برند الیفاز سفر پیدایش 36:11. (قاموس کتاب مقدس).

تیماج.

(اِ) چرم بودار که آن را بلغار و ادیم نیز گویند و این لفظ ترکی است... و در مدار به «جیم» فارسی است (تیماچ). (غیاث اللغات) (آنندراج). چرمی است رنگین و بوی خوش دارد. درشب طلوع سهیل آن را رنگ و بوی حاصل شود. (شرفنامهء منیری). پوست گوسپند دباغی شده. (ناظم الاطباء). قسمی چرم اعلی، مقابل میشن. قسمی پوست پیراستهء ستبر و محکم. (از یادداشتهای بخط مرحوم دهخدا).

تیمار.

(اِ) غم باشد و تیمار داشتن، غم خوردن بود. (فرهنگ جهانگیری). غم. (فرهنگ رشیدی) (شرفنامهء منیری) (آنندراج). رنج و اندوه. (ناظم الاطباء) :
از او بی اندهی بگزین و شادی با تن آسانی
به تیمار جهان دل را چرا باید که بخسانی.
رودکی.
نیکی او بجایگاه بد است
شادی او بجای تیمار است.رودکی.
من مانده به خانه در پیخسته و خسته
بیمار و به تیمار و نژند و غم خورده.
خسروانی.
شبا پدید نیاید همی کرانهء تو
برادر غم و تیمار من مگر توئیا.آغاجی.
چرا این مردم دانا و زیرکسار و فرزانه
به تیمار و عذاب اندر ابا دولت به پیکار است.
خسروی.
نسوزد دلت بر چنین کارها
بدین درد و تیمار و آزارها.فردوسی.
شهنشاه ایران از آن شاد گشت
ز تیمار آن لشکر آزاد گشت.فردوسی.
کنون مادرت ماند بی تو اسیر
پر از رنج و تیمار و درد و زحیر.فردوسی.
جهان سر بسر پر ز تیمار گشت
هر آن کس که بشنید غمخوار گشت.
فردوسی.
مرا گوئی چرا گریی ز اندوه
مرا گوئی چرا نالی ز تیمار.فرخی.
امیر شاد بد و بندگان او هم شاد
مخالفان همه با گرم و انده و تیمار.فرخی.
هر که بر او سایه فکند آن درخت
رست ز تیمار و ز کرب و حزن.فرخی.
اگر همیشه بشادیش خواهم ای عجبی
چرا همیشه به تیمار خواهدم هموار.
عنصری.
به تنگدستی ماند همی مخالفتش
همیشه جفت بود تنگدستی و تیمار.
عنصری.
بوستان عود همی سوزد تیمار بسوز
فاخته نای همی سازد طنبور بساز.
منوچهری.
عجب دلتنگ و غمخوارم ز حد بگذشت تیمارم
تو گویی در جگر دارم دو صد یا سنج کزکانی.
منوچهری.
در این دو روزه دور زندگانی
مخر تیمار و درد جاودانی.(ویس و رامین).
بروز رفته ماند یار رفته
چرا داری به دل تیمار رفته.(ویس و رامین).
کجا چون دیده ریزد اشک بسیار
گشاده گردد از دل ابر تیمار.
(ویس و رامین).
من ز تیم تو به تیمار گرفتار شدم
تو به تیمار مهل باز به تیم آر مرا.
(از فرهنگ اسدی از یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
ولیکن چو با هر دوام کار نیست
چو هرگز نباشدم تیمار نیست.اسدی.
دلاور نبرد ایچ تیمار مرگ
میان بست بر جنگ و پیکار گرگ.اسدی.
ز دختر بپرسید پس شهریار
بترسید دختر ز تیمار یار.اسدی.
بدینار و هر چیز و تیمار سخت
توان یافت جز زندگانی و بخت.اسدی.
ای دل خواهی که در دل آرام رسی
بی تیماری بدان مه تام رسی
با او به مراد دل بزی ای دل از آنک
ار دانی خواست کام در کام رسی.
؟ (از قابوسنامه).
مر این درد نه از پی زادن است
که این درد و تیمار جان دادن است.
شمسی (یوسف و زلیخا).
سوی آب چندان چه داری شتاب
تو تیمار جان خور، نه تیمار آب.
شمسی (یوسف و زلیخا).
هر که او انده و تیمار تو نگزیند
تو به خیره چه خوری انده و تیمارش.
ناصرخسرو.
ای طلبکار طربها مطربی را عمروار
چند جوئی در سرای رنج و تیمار و تعب.
ناصرخسرو.
که دنیا را نه تیمار است و نه مهر
ز بهر خود مباش از وی به تیمار.
ناصرخسرو.
هر کسی را هست تیماری ز دنیا و مرا
جز ز بهر طاعت اولاد تو تیمار نیست.
ناصرخسرو.
در کشتنم بگرد من اندر شد
پیوسته همچو دایره تیمارم.مسعودسعد.
ز تیمار آن لعبت زهره فعل
ز هجران آن روی خورشیدفر.مسعودسعد.
ای گرامی ترا کجا جویم
درد و تیمار تو کرا گویم.مسعودسعد.
وقت شادی به نشینی، خود کند هر دشمنی
دوست آن باشد که با جان وقت تیمار ایستد.
سیدحسن غزنوی.
از جود تو و عدل تو غزنی چو بهشت است
زیرا که در او هست نه بیمار و نه تیمار.
سنائی.
به سنان غم و تیمار و حزن
سینهء خصم تو بشکافته شد.سوزنی.
از آن دروغ که گفتم که خویش یزدانم
زیادتست غم و رنج و گرم و تیمارم.سوزنی.
غریب و شهری و پیر و جوان و خرد و درشت
همی فشارد شب و روز بی غم و تیمار.
سوزنی.
سایهء رمح و عکس شمشیرش
گر برافتند بر جبال و بحار
سنگ این خاره گردد از اندوه
آب آن تیره گردد از تیمار.
انوری (از شرفنامهء منیری).
به پیش فیض تو زآن آمدم به استسقا
که وارهانی از این خشکسال تیمارم.
خاقانی.
یک نیمه ز عمر شد به هر تیماری
تا داد فلک به آخرم دلداری
بر من فلکا ترا چه منت باری
تا عمر بنستدی ندادی یاری.خاقانی.
دانه از خوشهء فلک خوردی
که به پرواز رستی از تیمار.خاقانی.
شد شوی وی از دریغ و تیمار
دور از رخ آن عروس بیمار.نظامی.
گرچه تیمار یابم از دوری
خواهم از خدمت تو دستوری.نظامی.
ثناها کرد بر روی چو ماهش
بپرسید از غم و تیمار راهش.نظامی.
چو می باید شدن زین دیر ناچار
نشاط از غم به و شادی ز تیمار.نظامی.
افسوس که ناچار همی باید مرد
در محنت و تیمار همی باید مرد
چون دانستم که چون همی باید زیست
در حسرت و آزار همی باید مرد.عطار.
می بچربد بر جهانی دلخوشی
در دل من ذرهء تیمار تو.عطار.
یکی غله مردادمه توده کرد
ز تیمار دی خاطر آسوده کرد.سعدی.
کسی که از غم و تیمار من نیندیشد
چرا من از غم و تیمار او شوم بیمار.سعدی.
هر زمان گویم ز داغ عشق و تیمار فراق
دل ربود از من نگارم، جان ربودی کاشکی.
سعدی.
رقیبا بر حقی گر باورت ناید غم خسرو
که من تیمار بلبل پیش بوتیمار می گویم.
امیر خسرو (از آنندراج).
- با تیمار؛ غمناک. اندوهگین :
مرغکی عاشق آب است که بوتیمارش
نام از آن است که همواره بود با تیمار.
قاآنی.
- تیمار نهادن بر کسی؛ غمگین ساختن. اندوهناک ساختن :
منه بیش از کشش تیمار بر من
بقدر زور من نه بار بر من.
نظامی (از انجمن آرا).
|| نگاهداشت بود. (فرهنگ جهانگیری). خدمت و غمخواری و محافظت کردن کسی را که بیمار بود و یا به بلیتی گرفتار شده باشد. و به معنی نگاه داشتن و محافظت نمودن و غمخواری. (برهان) (از انجمن آرا). غمخوارگی. نگاهداشت. (شرفنامهء منیری). غمخواری. (فرهنگ رشیدی). حمایت و دستگیری و محافظت و نگهبانی و حراست و پرستاری بیمار و غمخواری. (ناظم الاطباء). غمخواری و خدمت کردن. (غیاث اللغات). غم خوردن و... با لفظ خوردن و کشیدن و گفتن و کردن و بر کسی نهادن مستعمل است. (آنندراج). غمخواری. غمگساری. پرستاری. خدمت. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
کرا دوست مهمان بود یا نه دوست
شب و روز تیمار مهمان بدوست.
ابوشکور بلخی.
از اندوه او سست و بیمار شد
ز شاه جهان پر ز تیمار شد.دقیقی.
همی گفت کاینم جهاندار داد
غمی بودم از بهر تیمار داد.فردوسی.
چو فرمان دهی من سزاوار اوی
میان را ببندم به تیمار اوی.فردوسی.
گرت هیچ یاد است کردار من
یکی رنجه کن دل به تیمار من.فردوسی.
چو جد خود به عدل و فضل عبد سیدم اکنون
فراوان سید و عبدند اندر عون و تیمارم.
سوزنی.
نجمی و آفتاب هنرپروری همی
در سایهء عنایت و تیمار اهتمام.سوزنی.
چون درخت است آدمی و بیخ عهد
بیخ را تیمار می باید به جهد.مولوی.
فایق آید جان پرانوار او
باقیان را بس بود تیمار او.مولوی.
می باید که به رعایت و تیمار حیوانات ایستادگی نمایی و بر قدم نیاز باشی که اینها نیز خلق خدای تعالی اند. (انیس الطالبین بخاری ص 29).
تن بکاه ای خواجه در تیمار جان
تا به کی جان کاهی از تیمار من.قاآنی.
|| شفا. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : و می آمدند از تمامیت دیه هاء جلیل و یهود و اورشلیم و نیروی خدا می آمد برای تیمار(1)ایشان. (از ترجمهء دیاتسارون ص 50 یادداشت ایضاً). || اندیشه. (فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی). فکر و اندیشه کردن هم آمده است و آن را تیماره با زیادتی «هاء» نیز خوانند. (برهان). فکر و اندیشه و تصور و تدبیر و توجه. (ناظم الاطباء) :
شب تاری همه کس خواب یابد
من از تیمار او تا روز بیدار.فرخی.
بازرگان به هزار تیمار چون بوتیمار پژمان و اندوهگین به خانه آمد. (سندبادنامه ص 305).
|| سیاست. فکر. اندیشه. حسن تربیت. ادب. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
پریچهره فرزند دارد یکی
کز او شوختر کم بود کودکی
مر او را خرد نی و تیمار نی
به شوخیش اندر جهان یار نی.
ابوشکور بلخی.
|| مخارج قشونی. (ناظم الاطباء).
(1) - Guerison.

تیماربر.

[بَ] (نف مرکب) تیماردار. پرستار. غمخوار. کسی که نگاهداشت و نگهبانی و محافظت کسی را بعهده گیرد :
کمر بست شیده به پیش پدر
فرستاده او بود و تیماربر.فردوسی.
در عشق تو صد همدم تیماربرم باید
تنها چه کنم چون کس تیماربرم نبود.عطار.

تیمار بردن.

[بُ دَ] (مص مرکب) غم خوردن. اندوه بردن :
چه باید رفته را اندوه خوردن
همان نابوده را تیمار بردن.(ویس و رامین).
مرا که دانش از آغاز خویشتن نبود
چه دانم از پس انجام چون برم تیمار.
ناصرخسرو.

تیمارخانه.

[نَ / نِ] (اِ مرکب) بیمارستان و بیمارخانه. (ناظم الاطباء).

تیمارخوار.

[خوا / خا] (نف مرکب)غمین. اندوهگین. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
کفیدش دل از غم چو یک کفته نار
کفیده شود سنگ تیمارخوار.
رودکی (از یادداشت ایضاً).
|| تیماری. (انجمن آرا) (آنندراج). رجوع به همین کلمه شود.

تیمارخواره.

[خوا / خا رَ / رِ] (نف مرکب) تیمارخوار. غمگین :
تنت قارون شده ست و جانت مفلس
یکی شاد و دگر تیمارخواره.ناصرخسرو.

تیمارخواری.

[خوا / خا] (حامص مرکب) عمل تیمارخوار. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
هلاکم کردی از تیمارخواری
عفاک الله زهی تیمارداری.نظامی.

تیمار خوردن.

[خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب) اندوه و غم خوردن. خود را در رنج و غم انداختن از بهر کسی یا چیزی :
بیامد بر کردیه پر ز درد
فراوان ز بهرام تیمار خورد.فردوسی.
به شیده چنین گفت کای پرخرد
سپاه تو تیمار تو کی خورد.فردوسی.
بپرسید و بسیار تیمار خورد
سپهبد همه یک به یک یاد کرد.فردوسی.
کسی که او غم هجران کشیده نیست چو من
ز بهر برگ درختان چرا خورد تیمار.فرخی.
شش سال دمادم غم و تیمار تو خورده ست
وقت است که او را برهانیم ز تیمار.فرخی.
هر که او اندوه و تیمار تو نگزیند
تو به خیره چه خوری انده و تیمارش.
ناصرخسرو.
چو خواهد بودنیها بی گمان بود
ندارد خوردن تیمار و غم سود.ناصرخسرو.
زندان جان تست تن ای نادان
تیمار کار او چه خوری چندین.
ناصرخسرو.
اگرچه وسوسه در دل ز عشق دارم صعب
دلم ز وسوسهء عشق کی خورد تیمار.
میرمعزی (از آنندراج).
اگرچه دمبدم تیمار می خورد
بیاد روی خسرو صبر می کرد.نظامی.
کند تنهاروی در کار خسرو
به تنهائی خورد تیمار خسرو.نظامی.
لیکن امثال مرا که در عین نقصان باشند در صورت کمال روا باشد اندیشه بردن و تیمار خوردن. (گلستان).
نه بیگانه تیمار خوردش نه دوست
چو چنگش رگ و استخوان ماند و پوست.
سعدی (بوستان).
دلم خون گشت از این تیمار خوردن
درونم خسته شد زین خار خوردن.
؟ (از آنندراج).
برافتاد ترس اندرین لشکرم
ندارم که تیمار آن چون خورم.
؟ (از آنندراج).
کی دل دهم در سادگی کآن شوخ تیمارش خورد
گر می تواند چاره ای از چشم بیمارش کند.
مخلص کاشی (از آنندراج).

تیماردار.

(نف مرکب) پرستار. خادم. غمخوار. متعهد. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
همه پرگناهان که پیش تو اند
نه تیماردار و نه خویش تو اند.فردوسی.
|| مغموم. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا):
نبرده گزینان اسفندیار
از آنجا برفتند تیماردار.
دقیقی (از یادداشت ایضاً).
رجوع به تیمار و دیگر ترکیبهای آن شود. || ضابط ملک و دارای شغل و کار. (از ناظم الاطباء).

تیمارداری.

(حامص مرکب) خدمت. پرستاری. تعهد. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). توجه و سرپرستی. (ناظم الاطباء) :حسن بواسطه ای بیمار شد و روزی چند برآمد و سودا بر وی غلبه کرد و دیوانه شد... مأمون به همدان رسیده بود... سراج خادم را بفرستاد تا او را بدست خویش تیمارداری کند. (ترجمهء طبری بلعمی).
به ایران همی دست یازد به بد
بدینکار تیمارداری سزد.فردوسی.
هلاکم کردی از تیمارخواری
عفاک الله زهی تیمارداری.نظامی.
رجوع به تیمار و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیمارداشت.

(مص مرکب مرخم) تیمار داشتن. اهتمام. اعتناء. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : و آنقدر که آبادان ماندست از حرمت خاندان این قاضی پارس و تیمارداشت او بودست. (فارسنامهء ابن البلخی ص 134) کفشگر... قوم را در معنی تیمارداشت او وصایت فرمود. (کلیله و دمنه). . و بنیادی که اسلاف... نهادند بر آن برود و تیمارداشت رعیتان و عمارت جهان پیشه گیرد. (راحة الصدور راوندی). به تقدیم لطف برعایت مهمات... و تیمارداشت رعیت نام نیک اندوخت. (ترجمهء تاریخ یمینی). هر دو برادر و روانشاه و علی با خدمت اصفهبد آمدند برهنه و از ملک برآمده هر دو را نان پدید کرد و تیمارداشت می فرمود. (تاریخ طبرستان). و او در تیمارداشت و شفقت در احوال اردشیرشاه بغایتی بود که وراء آن نتوان بود. (از تاریخ طبرستان). || مهتری اسبان. (ناظم الاطباء) : و این مرد تیمارداشت آن گوسفندان و اسبان می کند. (فیه مافیه). رجوع به تیمار و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیمار داشتن.

[تَ] (مص مرکب) اهتمام. اعتناء. تعاهد. تعهد کردن. پرستاری کردن. مواظبت کردن. مراقبت کردن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). توجه داشتن. (ناظم الاطباء) :
مثل زنند که آید طبیب ناخوانده
چو تندرستی تیمار دارد از بیمار.
ابوحنیفهء اسکافی.
گفت یا امیرالمؤمنین فضل سهل پسنده باشد که وی شغل کدخدائی مرا تیمار دارد. (تاریخ بیهقی چ ادیب 137). من اندیشیدم و بپذرفتم از خدای عز و جل اگر قضائیست بر سر وی، قوم او را تیمار دارم. (تاریخ بیهقی ایضاً ص 182). نماز شام ابوالقاسم به خانهء بونصر آمد و وی را و عبدوس را شکر کرد بر آن تیمار که داشتند. (تاریخ بیهقی ایضاً ص 370). و اگر غم و شادیت بود با آن کس گوی که او تیمار غم و شادی تو دارد. (قابوسنامه).
چو بیمارگون شد ز غم چشم نرگس
مر او را همی لاله تیمار دارد.ناصرخسرو.
یار تو تیمار ندارد ز تو
چون تو نداری خود تیمار خویش.
ناصرخسرو.
گر گیتی تیمار تو ندارد
آن به که تو تیمار او نداری.ناصرخسرو.
آن را که به تدبیر نگاه داشتن دندانها حاجت باشد ده معنی را تیمار باید داشت. یکی آنکه... (از ذخیرهء خوارزمشاهی از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). بزرگان پارس او را بپروردند و تیمار میداشتند. (فارسنامهء ابن البلخی ص 111). باید که ولایت ماوراءالنهر نگاهداری که سرحد دشمن است و رعیت را تیمار داری. (تاریخ بخارا ص 103). مرغان را به زن سپرد تا تیمار بهتر دارد. (کلیله و دمنه). و بیست شخص اینجا تیمار اسباب و اولاد ایشان می داشتند. (تاریخ بیهق). و عامهء شهر کسان ناصر را تیمار داشتند و مراعات واجب دانستند. (تاریخ طبرستان). اهل گرگان را تیمار داشت و خراج برداشت. (تاریخ طبرستان).
که گر سنگش زنی جنگ آزماید
ورش تیمار داری گله پاید.سعدی.
|| بعهده داشتن. اهتمام ورزیدن در شغلی : و برادر او، قاضی امام سدید القضاة ابوالحسن، مدتی قضای ناحیت بیهق و استرآباد تیمار داشت. (تاریخ بیهق). و این بوسعید یک چند نیابت عمید خراسان محمد بن منصور النسوی تیمار داشت در نیشابور. (تاریخ بیهق). و این خواجه حسین یکچند ریاست بیهق تیمار داشت. (تاریخ بیهق).

تیمار زدن.

[زَ دَ] (مص مرکب) تیمار کردن اسب را. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تیمارستان.

[رِ] (اِ مرکب) جائی که دیوانگان را نگهداری و مداوا کنند. دارالمجانین. (فرهنگ فارسی معین). دارالشفاء. (زمخشری از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). فرهنگستان ایران این کلمه را بجای دارالمجانین اختیار نموده است و آن جائی است که دیوانگان را در آنجا پرستاری و درمان می کنند. رجوع به واژه های نو فرهنگستان ایران شود.

تیمارستان.

[تَ رِ] (اِخ) شهری است در فارس از ناحیهء اُرد. (از معجم البلدان) (مراصدالاطلاع).

تیمارسوز.

(نف مرکب) زدایندهء غم و اندوه. سوزانندهء تیمار و غم :
مغنی بدان ساز تیمارسوز
نشاط مرا یکزمان برفروز.نظامی.

تیمار کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)پرستاری کردن. (از ناظم الاطباء). تعهد و غمخواری و حراست و مواظبت حال کسی کردن. توجه و مراقبت کردن از کسی یا بیماری یا چیزی : و چون او نیز از دنیا برفت پسر او احمدخان پادشاه شد. این شمس آباد را تیمار نکرد تا خراب شد. (تاریخ بخارا ص 35). خاندانهای بزرگ قدیم را تیمار کردی و مردمان اصیل را نیکو داشتی هم از عرب و هم از عجم. (تاریخ بخارا ص 70).
یکی عاطفت سیرت خویش کرد
درم داد و تیمار درویش کرد.
سعدی (بوستان).
|| با شال و قشو، بدن اسب و دیگر ستور را مالش دادن. (ناظم الاطباء). با شانه؛ یعنی پشتخوار یا قشو، گرد و موی زاید را از تن اسب و استر و... گرفتن. قشو کردن. مالیدن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تیمارکش.

[کَ / کِ] (نف مرکب) بیمار و مریض و مغموم و اندوهگین. (ناظم الاطباء) :
جان ازتنش تیمارکش چون چشم او بیمار و خوش
دل چون دهانش پسته وش خونین و خندان آمده.
خاقانی.
خر این جایگه لنگ و تیمارکش
از آن به که پیش ملک بارکش.
سعدی (بوستان).
|| سرپرست. دلسوز. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : امیرالمؤمین ما را منشوری فرستاده است که چنین ولایت که بی خداوند و بی تیمارکش ببینیم بگیریم. (تاریخ بیهقی از یادداشت ایضاً).

تیمار کشیدن.

[کَ / کِ دَ] (مص مرکب)رنج کشیدن. پرستاری و مواظبت کردن کسی یا چیزی. تعهد و مراقبت و دلسوزی کردن امری :
کشیدی همه ساله تیمار من
میان بسته بودی به هر کار من.فردوسی.
کمند اندر افکند و بر زین کشید
نبد کس که تیمار رویین کشید.فردوسی.
همه یاد دارید گفتار من
کشیدن بدین کار تیمار من.فردوسی.
تیمار رعیت کشد و انده درویش
کایزد بدهاد او را جز انده و تیمار.
فرخی (از آنندراج).
سالاری باید بانام و حشمت که آنجا رود و غزو کند و خراجها بستاند چنانکه قاضی تیمار عمل ها و مالها می کشد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 269).
جودش چو کند غارت درهای یتیم آور
کآخر نه یتیمان را تیمار کشد عدلش.
خاقانی.
شاهی که خلایق را تیمار کشد عدلش
گرد نقط عالم پرگار کشد عدلش.خاقانی.
چند تیمار از این خرابه کشیم
آفتابی در آفتابه کشیم.نظامی.
رجوع به تیمار و دیگر ترکیبهای آن شود.

تیمارگاه.

(اِ مرکب) شعبه ای از ادارهء بهداری شهرداری است که بیماران فقیر را در آن معالجه نموده رایگان دارو میدهند. فرهنگستان ایران این کلمه را بجای پست امدادی پذیرفته است. رجوع به واژه های نو فرهنگستان ایران شود.

تیمارگین شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب)تیمارگن شدن. عنایت داشتن. اهتمام کردن. عنایت: تیمارگین شدن به کاری؛ اهتمام کردن در کار او. (از یادداشتهای بخط مرحوم دهخدا).

تیماره.

[رَ / رِ] (اِ) فکر و اندیشه و غمخواری. (ناظم الاطباء). رجوع به تیمار شود.

تیماری.

(حامص) گرفتگی. اندوهگینی. مقابل شادی :
همه رنجی و تیماری سرآید
ز تخم صابری شادی برآید.(ویس و رامین).

تیماری.

(ص نسبی) هر کس از جانب دولت به توجه اطفال یتیم و بی کس و اعانت مردمان عاجز باشد آن را تیماری گویند یا تیمارخوار. (انجمن آرا) (آنندراج).

تیماژن.

[ژِ] (اِخ)(1) خطیب و دانشمند فن بلاغت و بدیع و تاریخ دان یونان قدیم که در قرن اول پیش از میلاد مسیح در اسکندریه متولد شد. (از لاروس).
(1) - Timagene.

تیماس.

(اِ) بیشه و نیستان و جنگل را گویند و به عربی اجم خوانند. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا). بیشه. (صحاح الفرس). بیشه و نیستان. (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی). جنگل و بیشه و ویرانه و ملک لم یزرع و ویران و نیستان. (ناظم الاطباء) :
نهاده روی به حضرت(1) چنانکه روبه پیر
به تیم واتگران آید از در تیماس.
ابوالعباس (از صحاح الفرس و فرهنگ جهانگیری).
در قوامیس عرب کلمهء دَیماس یا دیماس هست که به معنی لانه و سوراخ زیرزمینی که وحوش به لانه گیرند و امثال آن می باشد و به گمان من تیماس و دیماس یکی تعریب یا تصحیف دیگری است و از شعر ابوالعباس تیماس را به معنی بیشه و نیستان و جنگل گرفته اند به حدس، و اصل همان دیماس به معنی کن و سرب عربی است و دیماس نیز نام زندانی بود از حجاج بن یوسف ثقفی که برای تاریکی آن به دیماس خوانده می شد. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
تیمان.
(اِخ) (صحرای جنوبی) 1 - اول زادهء الیفاز. سفر پیدایش 36:11. 2 - ملکی که به اسم اول زادهء الیفاز مسمی شد و اهالیش بواسطهء حکمت و کثرت دانش شهرت داشتند... ظاهراً این ملک بر جنوب شرقی زمین ادوم که آن را زمین پسران مشرق گویند واقع بوده و در کتاب حزقیال 25:13 تیمن خوانده شده است. بعضی بر آنند که تیمان همان ملکی می باشد که به مسافت پانزده میل به پترا وادی موسی مانده واقع است و اهالی آنجا را تیمانی گویند. سفر پیدایش 36:34 و کتاب ایوب 2:11 و حافربن اشحور پدر تقوع هم بدین لقب ملقب بود اول تواریخ 4:6. (قاموس کتاب مقدس).
(1) - ن ل: روی به خدمت.

تیمانت.

(اِخ)(1) پیکرنگار یونان باستان که در قرن 4 ق.م. می زیست. او رقیب پارهازیوس(2) بود و اثر مشهوری بنام قربانی ایفی ژنی(3) از او باقیمانده است. (از لاروس). رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Timanthe.
(2) - Parrhasios.
(3) - Sacrifice d'Iphigenie.

تیمان قلعه.

[تِ قَ عِ] (اِخ) دهی از دهستان تیلکوه است که در بخش دیواندرهء شهرستان سنندج واقع است و 180 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

تیماو.

(اِ) بلادت باشد و آن تعطیل قوت نفس ناطقه است بی آنکه تقصیری در خلقت آن شده باشد. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج). در برهان آمده در فرهنگها نیافتم. (انجمن آرا) (آنندراج). بلادت و کندی ذهن. (ناظم الاطباء).

تیماوس.

[وَ] (اِخ) (بخش شده) پدر مرد کوری که مسیح او را بینایی بخشید. انجیل مرقس 10:46. (قاموس کتاب مقدس).

تیماوی.

[تَ] (ص نسبی) منسوب به تیماء که بلدی است از بلاد تبوک در نصف طریق شام. (از سمعانی). رجوع به تیماء شود.

تیمبرارا.

(اِخ)(1) جایی در فریگیه که کورش کبیر پس از شکست کرازوس در آنجا توقف کرد. (از ایران باستان ج 1 ص 362). رجوع به تیمبره شود.
(1) - Thymbrara.

تیمبرون.

[رُ] (اِخ)(1) تمبرون. سردار لاسدمونی در دوران اردشیر دوم. رجوع به تاریخ ایران باستان ج 2 ص 1092، 1093، 1115 و 1116 شود.
(1) - Thimbron.

تیمبره.

[رِ] (اِخ)(1) دشتی است در فریژی(2)، آنجایی که کورش کبیر در سال 548 ق.م. کرازوس را مغلوب ساخت. (از لاروس). رجوع به تیم برارا و قاموس الاعلام ترکی ذیل تیمبریا شود.
(1) - Thymbree.
(2) - Phrygie.

تیمپانی.

(اِ) از سازهای ضربی است که در موسیقی جاز بکار می رود. این ساز دارای اصل و نسب شرقی است و ظاهراً در زمان جنگهای صلیبی به اروپا برده شده و در آغاز کار در دسته های موسیقی نظامی بکار میرفت ولی بتدریج در مجالس رقص و تشریفات وارد گردید. رجوع به مجلهء موسیقی شمارهء 29 دورهء 3، بهمن ماه 1337 ه . ش. صص 14-16 شود.

تیمجان.

(اِخ) دهی از دهستان خرمرود است که در شهرستان تویسرکان واقع است. و 327 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

تیمچال.

(اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش آستانه است که در شهرستان لاهیجان واقع است و 113 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

تیمچه.

[چَ / چِ] (اِ مصغر) به لهجهء مرکزی از «تیم» + «چه» (پسوند تصغیر) کاروانسرای کوچک. (حاشیهء برهان چ معین). مصغر تیم؛ کاروانسرای کوچک. (ناظم الاطباء) (از فرهنگ فارسی معین). سرایی دارای چند دکان که تاجران در آن داد و ستد کنند. (فرهنگ فارسی معین). فرهنگستان ایران این کلمه را بجای پاساژ(1) پذیرفته است : و تیمچه های بازار و مدرسهء فارجک و تیم کفشگران و... همه بسوخت. (تاریخ بخارا ص 113). رجوع به تیم واژه های نو فرهنگستان ایران شود.
(1) - Passage.

تیمرة.

[تَ مُ رَ] (اِخ) تیمرة الکبری و تیمرة الصغری، دو ده است به اصفهان. (منتهی الارب). در اصفهان 60 روستای قدیمی غیر از روستاهای جدید وجود داشت و تیمرة الکبری و تیمرة الصغری در شمار آن روستاها ذکر شده است. (از معجم البلدان). در تاریخ قم چند جای از تیمره (از روستاهای جاست) نام برده می شود(1) و مخصوصاً در ص 73 وجه تسمیهء تیمرهء صغری و تیمرهء کبری را از قول ابن مقفع بیان می کند و با توضیحی که یاقوت در ذیل همین کلمه از قول هیثم بن عدی دربارهء وسعت اصفهان میدهد: «... مساحت اصفهان هشتاد فرسخ در هشتاد فرسخ بود.»... بنابراین وجود تیمرهء کبری و صغری در اصفهان و قم مباینتی نخواهد داشت : شهر قم را از برای آن قم نام کردند که در ابتدای حال مستنقع میاه بوده است یعنی جای جمع شدن آبها و آب تیمره و انار بدن زمین... جمع می شد و هیچ منفذی و رهگذری نبود. از اطراف تیمره و انار آب می آمد و بدین موضع جمع می شد. (تاریخ قم صص 20-21). تیمرهء کبری، ابن مقفع گوید که آن را به تیمر اکبرین خراسان نام نهاده اند. تیمرهء صغری، به تیمر اصغربن خراسان نام کرده اند و گویند این هر دو تیمره جای جمع شدن آب رودخانه ها بوده است... (تاریخ قم ص 73).
(1) - رجوع به تاریخ قم چ سید جلال الدین طهرانی ص 138 شود.

تیمسار.

(اِ) کلمه ای است که آن را به عربی حضرت می گویند. (برهان)(1) (آنندراج). در پارسی کلمه ای است برای تعظیم که به عربی آن را حضرت خوانند و آن را تیمشار نیز گویند. (انجمن آرا). لقبی است برای تعظیم مانند جناب و این لقب از شت که به معنی حضرت است پست تر می باشد. (ناظم الاطباء). || امروز عنوان خطاب امرای لشکر، از سرتیپ به بالاست. (حاشیهء برهان چ معین).
(1) - از برساخته های فرقهء آذرکیوان، مرکب از تیم (کاروانسرا) + سار (سر). (از یادداشتهای استاد پورداود، بنقل دکتر معین در حاشیهء برهان). رجوع به تیم شود.

تیمک.

[مَ] (اِ) به لغت مردم خراسان سرایی است که بازرگانان در آن سکونت کنند [ برای داد و ستد ] و کاف آخر جهت تصغیر است به معنی سرایک (تیمچه). (از معجم البلدان).

تیمکی.

[مَ] (ص نسبی) منسوب است به تیمک که خانی است در صف کرابیسین در سمرقند. (سمعانی). رجوع به تیمک و لباب الانساب ابن اثیر ج 1 ص 89 و مادهء بعد شود.

تیمکی.

[مَ] (اِخ) محمد بن ابراهیم بن مردویة بن الحسین الکرابیسی التیمکی. مکنی به ابوعبدالرحمن منسوب است به سرایی در سمرقند در راستهء الکرابیسین که از یعقوب بن اللؤلؤی و محمد بن یوسف الکریمی و الباغندی محمد بن سلیمان و غیرهم روایت دارد و در ربیع الاول سال 321 ه . ق. درگذشت. (از معجم البلدان). رجوع به مادهء قبل شود.

تیمل.

[مُ] (فرانسوی، اِ)(1) اسانسی است که از (تیموس دولگاریس)، آویشن شیرازی گیرند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
(1) - Thymol.

تیمم.

[تَ یَمْ مُ] (ع مص) (از «ی م م») قصد کردن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (از تعریفات جرجانی) (از کشاف اصطلاحات الفنون). آهنگ کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). قصد کردن و اراده نمودن. (آنندراج). || بخاک دست و روی مالیدن به نیت عبادت. و منه قوله تعالی : فتیمموا صعیداً طیباً (قرآن 4 / 43، 5 / 6). (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). به خاک وضو کردن. (آنندراج). در شرع عبارت از قصد به سوی خاک پاکیزه ای است که به آن تطهیر کنند برای برطرف ساختن حَدَث. (از کشاف اصطلاحات الفنون) (از تعریفات جرجانی). حقیقت تیمم آن است که نام است مر مسح روی و دست را با خاک پاکیزه با شرایط خاص و قصد نیز از همان شرایط است. (از کشاف اصطلاحات الفنون). دست و روی به خاک مالیدن به عوض وضو و غسل. (ناظم الاطباء). مسح کردن دست و روی به خاک بوجه شرعی، نماز و عبادت را. وضو کردن به خاک. مسح کردن دست و روی به خاک به عوض وضو یا غسل. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا). تیمم در صورتی بدل از وضو یا غسل واقع شود که آب نایاب بود یا استعمال آن متعذر بود به طریقی که در کتب فقه مسطور است :
تا درگه او یابی مگذر به در کس
زیرا که حرام است تیمم به لب یم.رودکی.
عهد تو و در زمانه تقدیم
آب آمده آنگهی تیمم.انوری.
چون دو دست اندر تیمم یک به دیگر متصل
در یکی محمل دو تن هم پای و هم ران دیده اند.
خاقانی.
من تیمم به سر خاک نجس
کی کنم کآب به جایست مرا.خاقانی.
چون در زمانه آب کرم هیچ جا نماند
جای تیمم است بخاک در سخاش.خاقانی.
چون تیمم با وجود آب دان
علم نقلی با دم قطب زمان.مولوی.
به غفلت بدادی ز دست آب پاک
چه چاره کنون جز تیمم بخاک.
سعدی (بوستان).
چو آب آمد تیمم نیست در کار
چو روز آمد چراغ از پیش بردار.
پوریای ولی.
چو بنمود رخ قدر طاووس مست
ز آب رخش چون تیمم شکست.
طاهر وحید (از آنندراج).
مرا توبه از دیدن خم شکست
چو شد آب پیدا تیمم شکست.اشرف (ایضاً).
بهر سجده پیش پایش هم ز خاک پای او
دیده را دیدم تیمم گرچه غرق آب بود.
میر خسرو (ایضاً).
به آن خاک هر کس تیمم کند
کف از آب رحمت چو قلزم کند.
ملاطغرا (ایضاً).

تیممگاه.

[تَ یَمْ مُ] (اِ مرکب) تیممگه. جای تیمم. خاک پاکیزه ای که بر آن تیمم توان کرد. خاکی خشک و عاری از رطوبت :
دجله ز تف آه خود، کردم تیممگاه خود
بغداد را در راه خود از دیده طوفان دیده ام.
خاقانی.
شده ست از آه دریاجوشش من
تیممگاه عیسی قعر دریا.خاقانی.
پس به عهد مستضی امسال دیدم در تموز
کز تیممگاه صد نیلوفرستان دیده اند.
خاقانی.
رجوع به تیمم و مادهء بعد شود.

تیممگه.

[تَ یَمْ مُ گَهْ] (اِ مرکب) تیممگاه :
ز آتشین آه بن دریا را
چون تیممگه عطشان چه کنم.خاقانی.
اگر بوی خشمش برد مغز دریا
تیممگهی در بیابان نماید.خاقانی.
رجوع به تیمم و مادهء قبل شود.

تیمن.

[تَ یَمْ مُ] (ع مص) تبرک. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (از اقرب الموارد). تبرک کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بابرکت شدن. (غیاث اللغات) (آنندراج). || به فرخندگی گرفتن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار). به فرخی و فرخندگی گرفتن. شگون نیک زدن. خجسته شمردن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || مبارک شمردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و منه الحدیث: یجب تیمن فی جمیع امره مااستطاع. (اقرب الموارد). || مردن. || بر سوی راست نهادن مرده را در گور. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || خویشتن را به یَمَن منسوب کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). || به برکت دعا خواندن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

تیمنات.

[تَ یَمْ مُ] (ع اِ) جِ تیمن. (فرهنگ فارسی معین).

تیمناک.

(ص، اِ) مواسات باشد و آن معاونت یاران و دوستان و مستحقین کردن است. (برهان) (از انجمن آرا) (از آنندراج). مشفق و مهربان و دستگیر. (ناظم الاطباء).

تیمناً.

[تَ یَمْ مُ نَنْ] (ع ق) بطور میمنت و برکت. برای تیمن. (فرهنگ فارسی معین).

تیمنک.

[مَ نَ] (اِخ) دهی از دهستان میان جام است که در بخش تربت جام شهرستان مشهد واقع است و 353 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

تیموته.

[مُ تِ] (اِخ) سن...(1) اسقف افز(2) که در حدود سال 35 م. متولد و در سال 97 م. کشته شد. او از پیروان و شاگردان سن پل(3) بود و جشن روز 24 ژانویه به او منسوب است. (از لاروس). رجوع به قاموس الاعلام ترکی ذیل کلمهء تیموتیوس شود.
(1) - Timothee (Saint).
(2) - Ephese.
(3) - Saint Paul.

تی مودس.

[مُ دِ] (اِخ)(1) پسر من تور است که چون سرداری جوان و شجاع و مورد اعتماد بود، داریوش سوم او را در جنگ با اسکندر به فرماندهی سربازان اجیر خارجی گماشت. رجوع به تاریخ ایران باستان ج 2 ص 1294، 1300 و 1307 شود.
(1) - Thymodes.

تیمور.

[تِ] (اِ) این لفظ ترکی است به معنی فولاد و چون در ترکی قاعده ای است که بعد از حرف مضموم «واو»، بعد مفتوح «الف»، و بعد مکسور «یا» مینویسند مگر آن «واو» و «الف»، و «یا» در خواندن نمی آید، در این لفظ نیز «یا» و «واو» بخواندن نمی آید، چرا که علامت کسره و ضمه است و اگر در نظم به سبیل اشباع خوانده شود جایز است. (غیاث اللغات) (آنندراج). مأخوذ از ترکی، آهن... (ناظم الاطباء). تیمور(1) ترکی مغولی، تمر(2). دمر(3) به معنی آهن(4). (فرهنگ فارسی معین ج 5).
(1) - taymur.
(2) - tamor.
(3) - Damor. (4) - در ترکی آذری دَمِر.

تیمور.

(اِ) تیمورِه. سنگی که در شکم بعضی حیوانات تولید می گردد و آن را مانند فادزهر استعمال می کنند. (ناظم الاطباء).

تیمور.

[تَ / تِ] (اِخ) امیر. نخستین پادشاه گورکانی و مؤسس سلطنت این سلسله که از 771 تا 807 ه . ق. در بیشتر ممالک آسیا با کمال قدرت و عظمت پادشاهی کرد. (ناظم الاطباء). نام پادشاه مشهور است. (غیاث اللغات) (آنندراج). سردار و پادشاه بزرگ مغول (736-807 ه . ق.) است. وی پسر امیر ترغای بود و در ترکستان و میان طایفهء برلاس پرورش و در سواری و تیراندازی مهارت یافت. در جوانی حکومت شهر کش به او واگذار شد و پس از ازدواج با دختر خان کاشغر او را گورکان؛ یعنی داماد نامیدند. در جنگ با والی سیستان نیز چند زخم برداشت و دو انگشت دست راستش افتاد و پای راستش چنان صدمه دید که تا پایان عمر می لنگید و بدین جهت او را تیمور لنگ خواندند. وی در سن 24 سالگی نامبردار شد و ده سال بعد هنگامی که رقیب خود امیرحسین را مغلوب و مقتول ساخت به لقب صاحبقران ملقب گردید. تیمور بین سالهای 733 و 781 ه . ق. چهار بار به خوارزم لشکر کشید و عاقبت آنجا را ویران کرد. دشت قپچاق و مغولستان را فتح نمود و در 782 پسر چهارده سالهء خود میرانشاه را با سپاهی مأمور تسخیر خراسان کرد و خود نیز بدانان پیوست. نیشابور و هرات را گرفت و در هرات از کله های مردم مناره ها ساخت. سپس مازندران را که تا سال 750 بدست ملوک باوند بود تسخیر کرد و در یورش سه ساله که از 788 تا 790 طول کشید آذربایجان، لرستان، ارمنستان، گرجستان و شروان را مسخر کرد و در اصفهان با هفتاد هزار سر بریده مناره ها ساخت. سپس به شیراز شتافت و آن را تسخیر کرد. در سال 793 خوارزم را قتل عام نمود. یورش پنجسالهء وی بین سالهای 794 تا 798 ه . ق. صورت گرفت و پس از آن حکومت هر شهری را به یکی از فرزندان یا خویشاوندان خود داد. سپس مسکو را مسخر ساخت و در سال 801 هندوستان را فتح کرد و صدهزار تن بکشت. تیمور پس از تقسیم شهرها و نواحی به سمرقند بازگشت. لشکرکشی وی را به ایران که از 802 تا 807 ه . ق. طول کشید یورش هفت ساله گویند. در 803 با عثمانیان جنگ کرد و چند شهر را گرفت. در همین هنگام سفرائی به مصر فرستاد ولی چون نتیجه نگرفت، مصمم شد به مصر حمله کند و حلب و دمشق و سپس بغداد را تسخیر کرد. در سال 804 بایزید سلطان عثمانی را مغلوب و اسیر کرد. و سپس قصد فتح چین نمود و بکنار سیحون رسید ولی در اترا بیمار شد و در سال 807 ه . ق. به سن 71 سالگی درگذشت. (از فرهنگ فارسی معین). رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 3 و 4 و عجائب المقدور فی تاریخ تیمور چ بنگاه ترجمه و نشر کتاب و تزوکات تیموری شود.

تیمور.

[مُ] (اِخ)(1) جزیره ای از مجمع الجزایر سُند (جزایر مالزی) که در مشرق جزیرهء فلورِس واقع است که میان کشورهای اندونزی و پرتقال تقسیم شده است. قسمت متعلق به اندونزی با وسعت یازده هزارونهصد و سی و پنج کیلومترمربع و 400000 تن سکنه و قسمت پرتقال با وسعت نوزده هزار کیلومترمربع و 442400 تن سکنه است. (از لاروس).
(1) - Timor.

تیمورآباد.

[تَ / تِ] (اِخ) دهی از دهستان ده پیر است که در بخش حومهء شهرستان خرم آباد واقع است و 180 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

تیمورآباد.

[تَ / تِ] (اِخ) دهی از دهستان طرهان است که در خرم آباد واقع است و 120 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

تیمورآباد.

[تَ / تِ] (اِخ) دهی از دهستان پایین ولایت بخش فریمان است که در شهرستان مشهد واقع است و 200 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

تیمورآباد.

[تِ] (اِخ) دهی از دهستان ساری سوباسار است که در بخش پلدشت شهرستان ماکو واقع است و 395 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

تیمورآباد.

[تِ] (اِخ) دهی از دهستان بیات است که در بخش نوبران شهرستان ساوه واقع است و 203 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

تیمورآباد.

[تِ] (اِخ) دهی از دهستان لواسان کوچک است که در بخش کلندوک شهرستان تهران واقع است و 188 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

تیمورآباد.

[تِ] (اِخ) دهی از دهستان قره قویون است که در بخش حومهء شهرستان ماکو واقع است و 350 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

تیمورآباد.

[تَ] (اِخ) دهی از بخش شیب آب شهرستان زابل است که 600 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

تیموربالا.

[تَ / تِ] (اِخ) دهی از دهستان نهارجانات است که در بخش حومهء شهرستان بیرجند واقع است و 301 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

تیمورپاشا.

[تَ / تِ] (اِخ) احمدبن اسماعیل بن محمد بن اسماعیل بن علی. از اعیان مصر است که در سال 1288 ه . ق. در قاهره متولد شد. وی در مدرسهء کبیر به تحصیل علوم پرداخت و در علم لغت از شنقیطی و شیخ حسن طویل و مخلاتی بهره مند گشت. وی صاحب خزانهء تیموریه است... وی تعصب عظیمی در ترویج علوم و اعتلای زبان عرب داشت. او راست: تصحیح لسان العرب. فهرست کتاب الکواکب السیارة فی ترتیب الزیارة. رسالات و مقالات عدیده در تاریخ و ادب از آن جمله رساله ای از محاورات رشیدالدین وطواط و امام زمخشری... (از معجم المطبوعات ج 1 ص 652).

تیمورتاش.

[تَ / تِ] (اِخ) از طوایف ترک کشور ایران که در اطراف نردین ساکن می باشند. رجوع به جغرافیای سیاسی کیهان ص 105 شود.

تیمورتاش.

[تَ / تِ] (اِخ) از فرزندان امیرچوپان که در دوران سلطنت ابوسعید بهادر به حکومت ولایت روم رسید ولی در سال 720 ه . ق. عصیان کرد و بنام خود سکه زد آنگاه امیرچوپان به روم رفت و او را به خدمت ابوسعید آورد و مورد نوازش قرار گرفت و بار دیگر به حکومت روم رسید و چون از قتل پدر باخبر گردید در یکی از قلاع روم تحصن اختیار کرد و سپس به مصر رفت و به ملک ناصر پناه آورد و در سال 728 ه . ق. بدستور ملک ناصر مقتول گردید. رجوع به فرهنگ فارسی معین و حبیب السیر چ خیام ج 3 ص 214 شود.

تیمورتاش.

[تَ / تِ] عبدالحسین خان، سردار معظم بجنوردی. از رجال سیاسی ایران و وزیر دربار رضاشاه بود، در اواخر عمر متهم و محبوس گردید و در یازدهم مهرماه 1312 ه . ق. در حدود پنجاه سالگی در زندان درگذشت. (از وفیات معاصرین، به قلم قزوینی - مجلهء یادگار، سال 3 شمارهء 4). رجوع به فرهنگ فارسی معین شود.

تیمورتاش.

[تَ / تِ] (اِخ) دهی از دهستان کسبایر است که در بخش حومهء شهرستان بجنورد واقع است و 321 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

تیمورشاه.

[تَ / تِ] (اِخ) افغان. فرزند احمدشاه درانی که در سال 1187 ه . ق. جلوس کرد و در سال 1207 ه . ق. درگذشت. (از فرهنگ فارسی معین).

تیمورقاآن.

[تَ / تِ] (اِخ) پسر جمکیم و نوهء قبلا قاآن که پس از درگذشت جدش به حکومت ختای رسید، و نامش را اولجای توقاآن گرداندند. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 3 ص 70 شود.

تیمور گورکان.

[تَ / تِ رِ] (اِخ) رجوع به تیمور (امیر) شود.

تیمور لنگ.

[تَ / تِ رِ لَ] (اِخ) رجوع به تیمور (امیر) شود.

تیمورلو.

[تِ] (اِخ) دهی از دهستان قشلاقات افشار است که در بخش قیدار شهرستان زنجان واقع است و 144 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

تیمورلو.

[تِ] (اِخ) دهی از دهستان گاوگان است که در بخش دهخوارقان شهرستان تبریز واقع است و 166 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

تیمورلو.

[تِ] (اِخ) دهی از دهستان شرفخانه است که در بخش شبستر شهرستان تبریز واقع است و 330 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیای ایران ج 4).

تیمور ملک.

[تَ / تِ مَ لِ] (اِخ). توقتمش خان، بیست و دومین پادشاه دشت قپچاق از اولاد جوجی خان بن چنگیز است وی امیر تیمور گورکان را یاری داد و بدست وی به پادشاهی دشت قپچاق رسید. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 3 ص 76 شود.

تیموریان.

[تَ / تِ] (اِخ) (سلسله) یا گورکانیان ایران (771 - 911 ه . ق.) امیرتیمور کشوری وسیع و دولتی عظیم ایجاد کرد و خطهء ماوراءالنهر را به مقامی از اهمیت رسانید که تا آن زمان هیچگاه بدان پایه نرسیده بود. سمرقند پایتخت مملکتی بزرگ شد و لااقل اسماً از دهلی تا دمشق و از دریاچهء خوارزم (آرال) تا خلیج فارس وسعت داشت. و چون فتوحات تیمور بیشتر جنبهء یورش و هجوم داشت تا تسخیر واقعی غالب ممالک مفتوح به زودی از تصرف تیموریان خارج شد. با این حال ماوراءالنهر مدتی مرکز دولتی شد که قسمت اعظم ایران و افغانستان را علاوه بر ولایات ماوراءالنهر شامل بود. هنگامی که ممالک وسیع تیموری تجزیه یافت دورهء هرج و مرج پیش آمد. به محض اینکه تیمور مرد، ترکان عثمانی و آل جلایر و ترکمانان درصدد تصرف ممالک ازدست رفتهء خود برآمدند. معهذا، اولاد تیمور موفق شدند که شمال ایران را در مدت یک قرن جهت خود نگاهدارند. ولی آنان غالباً با یکدیگر در نزاع بودند. با وجود این شاهرخ موفق شد که مناقشات اقوام خود را تا حدی رفع و قدرت و اعتبار مملکت را حفظ کند. اما پس از مرگ او ممالکش به قسمتهای کوچکتر مجزا شد و بر اثر همین کیفیت صفویان و امرای شیبانی آنها را به متصرفات خود ضمیمه کردند. با این حال خاندان تیموری از میان نرفت و شعبهء اولاد بابر، دولتی جدید در هندوستان تشکیل دادند که اروپائیان آن را «مغول کبیر» نامند. افراد خاندان تیموری از این قرارند: تیمور (771 - 807 ه . ق). خلیل (807 - 812 ه . ق.). شاهرخ (807 - 850 ه . ق.). الغ بیک (850 - 853). عبداللطیف (853 - 854). عبدالله (854 - 855). ابوسعید (855 - 872). احمد (872 - 899). محمود (899-900). از 900 تا 911 ه . ق. دورهء هرج و مرج. این سلسله بدست امرای شیبانی منقرض شد. تیموریان خدماتی هم کرده اند از آن جمله: خلیل نوهء تیمور که بدو هیچگونه شباهتی نداشت، اهتمام کامل به رفاه و سعادت مملکت معطوف داشت و خدماتی به علم و ادب کرد. شاهرخ طرفدار جدی علوم و صنایع بود و مسجد و بقعهء مقدس رضوی که زیارتگاه شیعیان است از اوست. پسر او، الغ بیک فرمان داد زیجی ترتیب دادند. حسین بن بایقرا نیز حامی علوم و ادبیات بود. (از فرهنگ فارسی معین).

تیموس.

(اِ)(1) غده ای فرد که در جلو قصبة الریه و در عقب استخوان جناغ سینه واقع است و از دو لب چپ و راست تشکیل شده است. این غده صاف و رنگش در جنین گلی ولی در کودک خاکستری است. غدهء مذکور در سن بلوغ به نهایت نمو خود می رسد. ولی از آن به بعد کوچک میشود. و در سن کهولت از بین می رود. وجود این غده موجب مساعد کردن نمو بدن است و فقدانش نمو را متوقف می سازد. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Thymus.

تیموک.

(اِ) عبوس است که آن ترشروئی کردن و اظهار کراهیت نمودن باشد. (برهان) (از انجمن آرا) (از آنندراج). تندی و درشتی و سخت روئی و عبوس. (ناظم الاطباء).

تیموکراسی.

[مُ] (فرانسوی، اِ)(1) از تیمهء(2)یونانی به معنی ثروت و کراتوس(3) به معنی قدرت رژیم سیاسی که در آن قدرت متعلق به گروه شهرنشین و صاحب امتیاز است که از عایدات خاص برخوردارند و به عیش و عشرت می پردازند. تیموکراتیک(4) منسوب به آن. (از لاروس).
(1) - Timocratie.
(2) - Time.
(3) - Kratos.
(4) - Timocratique.

تیمول.

(فرانسوی، اِ) تیمل یا اسیدتیمیک(1)که بصورت بلورهای درشت بیرنگ با بوی مخصوص است. نقطهء ذوب آن 50 تا 51 درجه و نقطهء جوش آن 232 درجه است. در آب بسیار کم محلول است. رجوع به کتاب کارآموزی داروسازی جنیدی ص 159 شود.
.150 O =14H10
(1) - C

تیموله اون.

[مُ لِ اُ] (اِخ)(1) از سران دولت یونان قدیم (410-336 ق.م.) و آزادکنندهء سیراکوس است. وی به قانون و آزادی بحدی عشق می ورزید که برادرش را محکوم به مرگ کرد. (از لاروس). رجوع به قاموس الاعلام ترکی ذیل کلمهء تیمولیون شود.
(1) - Timoleon.

تیمون.

[مُ] (اِخ)(1) لُمیزان ترُپ فیلسوف یونان قدیم در قرن پنجم پیش از میلاد مسیح. وی بر اثر مشاهدهء تیره بختان کشور خود و همچنین از دست دادن ثروتش مخالف نوع بشر گردید و نسبت به انسانها احساس نفرت می کرد و مورد استهزاء شاعران قرار گرفت. (از لاروس). رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Timon le Misenthrope.

تی مون.

[ی یِ مُ] (اِخ)(1) سباستین. تاریخ دان فرانسوی (1637-1698 م.) است. او در تدوین گوشه نشینان پرت رویال(2)همکاری داشت. (از لاروس).
(1) - Tillemont, Sebastien le Nain de.
(2) - Solitaires de Port - Royal.

تیمونیه.

[مُ نِ یِ] (اِخ)(1) مکانیسین فرانسوی (1793-1857 م.) است که ماشین خیاطی را در سال 1825 م. اختراع کرده است. (از لاروس).
(1) - Thimonnier, Barthelemy.

تیمة.

[مَ] (ع اِ) تِئْمَة. گوسپندی که در حالت گرسنگی ذبح کنند آن را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || گوسپندان زائد از چهل عدد تا اینکه به نصاب دیگر رسند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || گوسپندان شیردار که در خانه دارند آن را، ضد سائمة. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || تمیمهء کودکان. (منتهی الارب). تمیمة و بازوبند کودکان. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تیمه.

[مِ] (اِخ)(1) دولوکرس فیلسوف قرن ششم قبل از میلاد مسیح و از پیروان فیثاغورث بود. نفوذ وی در گسترش اندیشهء افلاطون تأثیر اساسی داشت. ضمناً یکی از گفتارهای افلاطون که نوعی از فلسفهء طبیعت است و در آن تئوری عقاید افلاطون بیان میشود بهمین نام مشهور است. (از لاروس).
(1) - Timee de Locres.

تیمیارت.

(اِخ) دهی از دهستان براآن است که در بخش حومهء شهرستان اصفهان واقع است و 112 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

تیمیم.

[تَ] (ع مص) قصدکرد. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). قصد کردن و اراده نمودن. یقال: یممته بالرمح. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || کسی را تیمم دادن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). تیمم دادن، نماز و عبادت را. (منتهی الارب). تیمم کردن برای نماز و عبادت. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): یمم المریض للصلوة... الحدیث: سأل رجل علیاً علیه الصلوة و السلام عن صاحب له به جدری و اصابته الجنابة کیف یصنع فقال یمموه. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

تیمین.

[تَ] (ع مص) بر دست راست رفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || به یُمن شدن. (تاج المصادر بیهقی). به یُمن درآمدن. || به برکت دعا کردن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). یقال: یمن علیه. (ناظم الاطباء).

تین.

(هزوارش، اِ) به زبان زند و پازند انجیر را گویند. و آن میوه ای است معروف و در عربی نیز همین نام دارد. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). هزوارش تین، پهلوی انجیر... همریشهء تین عربی. (حاشیهء برهان چ معین) :
نبود عجب که مازوی بی مغز بی مزه
یابد از آن نوا مزه و مغز همچو تین.سوزنی.
بسا تین که ضایع شود در بساتین
کز انجیرخواران غرابی نبیند.خاقانی.
رجوع به ترجمهء صیدنه و دزی ج 1 ص 156 و بحرالجواهر و تحفهء حکیم مؤمن و انجیر و مادهء بعد شود.

تین.

(ع اِ) انجیر، تینة یکی آن. تازه و تر آن بهترین فواکه و خوشترین غذاها است کم نفخ و جاذب و محلل و مفتح سدهای کبد و طحال و ملین و اکثار آن مولد شپش «؟». (منتهی الارب). انجیر. (دهار) (از غیاث اللغات). درختی است که میوهء آن شیرین و نیکوترین آن سفید سپس سرخ سپس سیاه و واحد آن تینة است. (از اقرب الموارد) :
پیشم آمد بامدادان آن نگارین از کروخ
با دو رخ از باده لعل و با دو چشم از سحر شوخ
آستین بگرفتمش گفتم به مهمان من آی
مر مرا گفتا به تازی «مورد و انجیر و کلوخ»(1).
رودکی.
دریا نه آب گر به مثل آبست
چون بر لبش نه تین و نه زیتون است.
ناصرخسرو.
تین انجیر و عنب انگور و بادامست لوز
جوز باشد گردکان، بسرو رطب خرمای تر.
(بسحاق اطعمه).
(1) - مورد در عربی = آس. انجیر = تین. کلوخ = مدر. یعنی آستین مدر.

تین.

(اِخ) التین. سورهء نودوپنجمین از قرآن کریم. مکیه. و آن هشت آیت است. پس از الم نشرح و پیش از علق :
تقویم صورت ما، کردند باغبانان
برخوان اگر ندانی آغاز سورة التین.
ناصرخسرو.

تین.

(اِخ) کوهی است به شام. (منتهی الارب). تین و زیتون دو کوهست در شام و گفته اند تین کوههائی بین حلوان تا همدان است و زیتون کوههاست به شام. (از معجم البلدان) (مراصدالاطلاع). || کوهی است به غطفان. || نام دمشق. || نام مسجدی. مسجدی در شام. (منتهی الارب). گفته اند تین مسجد نوح است و زیتون بیت المقدس است و گفته اند تین مسجد دمشق است. (از معجم البلدان).

تین.

(اِخ) دهی از دهستان جوان رود است که در بخش پاوهء شهرستان سنندج واقع است و 343 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

تینا.

(هزوارش، اِ) به لغت زند و پازند گل را گویند و به عربی طین خوانند. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). هزوارش تینا، پهلوی گیل، گل (خاک). (حاشیهء برهان چ معین).

تینا.

(اِ) عشق بازی و ناز و کرشمه. (ناظم الاطباء).

تینا.

(اِخ) فرضه است بر دریای شام. (منتهی الارب). || طورتَینا یا طورتِینا به مد و قصر، همان طورسینا است. (منتهی الارب).

تیناب.

(اِ) آنچه در خواب دیده میشود و به عربی رؤیا خوانند. (برهان). رؤیا و آنچه در خواب بینند. (ناظم الاطباء). به معنی خواب که به عربی آن را رؤیا گویند. (غیاث اللغات) (آنندراج).

تینات.

(اِخ) موضعی به فاصلهء ده فرسخ از مصر. (غیاث اللغات). بندری و فضائی است در ساحل شام، نزدیک مصیصة که کشتی ها از آنجا با چوب مجهز شده و پر گشته بطرف مصر می آیند. (از معجم البلدان) (مراصدالاطلاع). قریه ای از قرای انطاکیه. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تینال.

(اِخ) دهی از دهستان سرشیو است که در بخش ریوان شهرستان سنندج واقع است و 100 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

تین تسن.

[یِ] (اِخ)(1) شهر و بندری است در چین که در کنار په ای هو(2) واقع است و 1800000 تن سکنه دارد. این شهر یکی از مراکز مهم صنعتی است (ذوب و تصفیهء فلزات، محصولات شیمیائی، نساجی و مواد غذایی). در سال 1857 م. در این شهر قراردادی به امضاء رسید که کشور چین به روی اروپائیان بازگردید و همچنین در سال 1885 م. قرارداد صلح فرانسه و چین در آن شهر امضاء شد و در سال 1900 م. این شهر بوسیلهء گروه انترناسیونال اشغال گردید. (از لاروس). رجوع به قاموس الاعلام ترکی ذیل کلمهء تین چین شود.
(1) - Tien-Tsin.
(2) - Pei-Ho.

تینتورتو.

[تُ رِ تُ] (اِخ) ژاکوپو روبوستی. نقاش ایتالیائی (1518-1594 م.) وی آثار متعدد دینی و تاریخی بوجود آورده که از جهت هیجان و رنگ آمیزی عالی و جالب توجه است. تابلوهای عمدهء او در کاخ دوژها در ونیز می باشد: افتخار ونیز، افتخار بهشت و غیره. (از فرهنگ فارسی معین).

تیندال.

(اِخ)(1) تندال. فیزیکدان انگلیسی است که در سال 1820 م. در ایرلند متولد شد. وی روش استریل کردن را که به تیندالیزاسیون(2) شهرت یافته است کشف کرد و در سال 1893 م. درگذشت. (از لاروس). رجوع به قاموس الاعلام ترکی و فرهنگ فارسی معین ذیل کلمهء تیندل شود.
(1) - Tyndall, John.
(2) - Tyndallisation.

تینکلوس بابلی.

[سِ بِ] (اِخ) این یکی از سند سبعه بیوت کواکب سبعه است و او راست: کتاب الوجود و الحدود. (ابن الندیم از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به تنگلوشا شود.

تینمو.

[نَ] (اِخ) دهی از دهستان دینور است که در بخش صحنهء شهرستان کرمانشاهان واقع است و 456 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

تین موز.

[تَ مُ] (اِخ)(1) شهر و بندری در انگلستان است که بر کنار تین(2) واقع است و 66500 تن سکنه دارد و از نقاط تجاری زغال است و حمامهای طبیعی آن شهرت دارد. (از لاروس).
(1) - Tynemouth.
(2) - Tyne.

تینوس.

(اِ) توده و انبار و انبار غله و محصول خرمن شده. (ناظم الاطباء). رجوع به لسان العجم شعوری شود.

تینة.

[نَ] (ع اِ) یکی تین. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). واحد تین؛ یعنی یکدانه انجیر. (ناظم الاطباء). یک انجیر تازه و تر. (آنندراج). || دبر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). دُبُر. انجیره. کون. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تینه.

[نَ / نِ] (اِ) آب دهن را گویند. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج). آب دهن و تف. || تار عنکبوت. (ناظم الاطباء).

تینه.

[نِ] (اِخ) اسروشنه. و آن نام شهری است به ماوراءالنهر. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به اسروشنه شود.

تینه.

[نِ] (اِخ) دهی از دهستان دلارستاق است که در بخش لاریجان شهرستان آمل واقع است و 150 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

تینی.

(ص نسبی) انجیری. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || رنگی از رنگهای بول که به رنگ آب انجیر ماند. (مفاتیح از یادداشت ایضاً). || نوع سوم از انواع جرب العین. صورت آن مانند دانهء انجیر است و بدین جهت تینی نامندش. (از بحر الجواهر). || نوعی بواسیر : بواسیر تینی گرد بود و پهن همچون انجیر. (ذخیرهء خوارزمشاهی از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به تین شود.

تیو.

(اِ) طاقت بود. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص 412). تاب و طاقت و توانائی. (برهان) (ناظم الاطباء). همان توان است. (از شرفنامهء منیری). طاقت و توانائی که تاب باشد. (انجمن آرا) (آنندراج). تاب و طاقت. (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی). طاقت بود و توانائی. (اوبهی) :
بدیشان نبد زآتش مهر تیو
به یک ره برآمد ز هر دو غریو.
عنصری (از لغت فرس اسدی چ اقبال ص 412).
یکی مهره باز است گیتی که دیو
ندارد به ترفند او هیچ تیو.عنصری.
نگه کرد از دور سالار نیو
گریزان سپه دید بی هوش و تیو.اسدی.
فتادند بر خاک بی هوش و تیو
نمیداشتند از غم دل غریو.
اسدی (گرشاسب نامه).
|| به معنی یعنی هم آمده است که به عربی ای گویند. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج). کلمهء تفسیر به معنی یعنی. || (ص) بهادر و جنگجو.(1) || دانا و عاقل و خردمند(2). (ناظم الاطباء).
(1) - بدین معنی ظاهراً مصحف نیو است.
(2) - بدین معنی ظاهراً مصحف نیو است.

تیوا.

[تَ] (اِ) عشقبازی و ناز و کرشمه. (ناظم الاطباء).

تیواز.

(اِ) دسارت باشد و آن اکتساب از راه ناپسندیده است. (برهان) (از انجمن آرا) (از آنندراج). سود و فایدهء نامشروع و ناحق. (ناظم الاطباء). در برهان گفته به معنی... و در فرهنگ ها ندیده ام والله اعلم. (انجمن آرا) (آنندراج).

تیوای.

(اِ) تهور باشد و آن بی پروایی و بی تحاشی و بر کاری دویدن. (برهان). تهور و بی پروایی. (انجمن آرا) (آنندراج). بی پروایی و تهور و بی تحاشی گری در کاری. (ناظم الاطباء).

تیور.

[تَ] (اِ) مرغی است شبیه به طاووس ماده به عربی شفنین(1) خوانند و شفانین هم گویند. (برهان) (از انجمن آرا) (از آنندراج). نام مرغی است شبیه به طاووس ماده. (ناظم الاطباء).
(1) - شفنین به کسر اول و سوم نوعی کبوتر است و شفانین جمع آن است.

تیورک.

[رَ] (اِ) به معنی رشک و حسد باشد و آن رنجور بودن به خوشی خلایق است و خواهش آن داشتن که بغیر از او دیگری خوشحال نباشد. (برهان). به معنی رشک و حقد و حسد و رضا نبودن به خوشی کس. (انجمن آرا) (آنندراج). رشک و حقد و حسد. (ناظم الاطباء). در برهان آورده در فرهنگها نیافتم. (انجمن آرا) (آنندراج).

تیوس.

[تُ] (ع اِ) جِ تیس. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به تیس شود.

تیوس.

(اِخ)(1) پادشاه پافلاگونیه از معاصران و مخالفان اردشیر دوم بود که بدست داتام اسیر گردید و به دربار ایران تسلیم گردید. رجوع به تاریخ ایران باستان ج 2 صص 1141-1142 شود.
(1) - Thyus.

تیوسول.

(اِ) به معنی شماتت باشد و آن به مصیبت و آزار مردم خوشحال شدن است. (برهان). شماتت و خوشحالی از بدبختی و مصیبت زدگی دیگران. (ناظم الاطباء). به معنی شماتت و شاد شدن از غمناکی خلق گفته و هیچ یک از این معانی شاهد ندارد و در فرهنگها نیافتیم نمیدانم صاحب برهان از کجا نقل نموده. (انجمن آرا) (آنندراج).

تیوع.

[تَیْ ی] (ع اِ) (از «ت وع») هرتره که وقت بریدن آن شیر از وی برآید. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). مانند سمقونیا و شیرم و لاغیه و عرطنیثا و عشر. ج، تیوعات. (منتهی الارب). رجوع به یتوع شود.

تیول.

(اِ) جاگیر مدد معاش و این لفظ ترکی است. و درمدار تَیول. (غیاث اللغات) (آنندراج). تملک و تصرف ملک و عقار و زمین داری. (ناظم الاطباء). واگذار کردن دولت خالصه ای از خالصه ها یا مالیات قریه ای را به یکی از نوکران خود در ازاء مواجب او در تمام عمر. با بودن و دادن صرف میشود. (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

تیولات.

(اِ) جِ تیول. (ناظم الاطباء).

تیولی.

[وُ] (اِخ)(1) در قدیم تیبور(2). شهری در ایتالیا از نواحی روم است که 17000 تن سکنه دارد و مناظر اطراف شهر زیباست. معبد سی بیل(3) و وستا(4) در این شهر واقع است و آبشار مشهوری دارد. (از لاروس). رجوع به قاموس الاعلام ترکی ذیل کلمهء تیوولی شود.
(1) - Tivoli.
(2) - Tibur.
(3) - Sibylle.
(4) - Vesta.

تیومن.

[یُ مِ] (اِخ)(1) شهری به اتحاد شوروی (روسیه) در اورال است که بر کنار تورا واقع است و 755000 تن سکنه و کارخانهء ذوب و تصفیهء فلزات و کارخانهء تولید مس دارد. (از لاروس).
(1) - Tiomen.

تیون ویل.

[یُنْ] (اِخ)(1) مرکز ولایتی در ایالت موزل(2) فرانسه است که بر کنار رود موزل واقع است و 23100 تن سکنه دارد و از مراکز قدیمی معادن و ذوب و تصفیهء فلزات و تولیدات شیمیائی است. این ولایت بدو قسمت شرقی و غربی تقسیم شده که بخش شرقی آن 4 بخش و 80 بلوک و 80200 تن سکنه دارد و بخش غربی دارای 3 بخش و 32 بلوک و 11000 تن سکنه است. (از لاروس). رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Thionville.
(2) - Moselle.

تیوی.

[تَیْ وی ی](1) (ع ص نسبی) شعری که به «تاء» تمام شده باشد. (ناظم الاطباء).
(1) - چنین است ضبط ناظم الاطباء و ظاهراً باید [ یَ وی ی ] یا تائی باشد.

تیویة.

[تَ یَ وی یَ] (ع ص نسبی) نسبت به تاء، از حروف مبانی. (از المنجد).

تیه.

(ع مص) تاهَ تیهاً؛ لاف زدن و تکبر نمودن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (از ناظم الاطباء)(1). تکبر کردن. (آنندراج).
(1) - در ذیل تَیه.

تیه.

[تَیْهْ / تیهْ] (ع مص) گمراه گردیدن و رفتن به هر جای سرگردان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). حیران شدن. (تاج المصادر بیهقی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی).

تیه.

[تَیْهْ] (ع مص) گم کردن انسان راه را در بیابان. (ناظم الاطباء). || بلند و مرتفع گردیدن قصر. || لاف زدن و تکبر نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || قصد کردن کاری که مصاف با صواب نگردد. (ناظم الاطباء).

تیه.

[تَیْهْ / تیهْ] (ع ص، اِ) زمینی که در آن مردم گم شوند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). بیابانی که رونده در آن هلاک شود. (آنندراج). بیابان. ج، اتیاه. (ناظم الاطباء) :
از عشق ساز بدرقه پس هم به نور عشق
از تیه لا به منزل الا الله اندرآ.خاقانی.
بر قصر عقل نام تو خیرالطیور گشت
در تیه جهل خصم تو شرالدواب شد.
خاقانی.
خالق دریا و کوه و دشت و تیه
ملکت او بی حد و او بی شبیه.مولوی.
عکس می گوئی و مقلوب ای سفیه
ای رها کرده ره و بگرفته تیه.مولوی.
... و در تیه حسرت می ماند. (مجالس سعدی).
چنان گرم در تیه قربت براند
که در سدره جبریل از او بازماند.سعدی.
|| (اِمص) لاف و بزرگ منشی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). لاف و بزرگ منشی و تکبر. (ناظم الاطباء). || گمراهی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

تیه.

[تَیْهْ / تیهْ] (اِخ) بیابانی که موسی (ع) با دوازده سبط بنی اسرائیل که هر سبط پنجاه هزار نفر بودند، در آن بیابان مدت چهل سال سرگردان بود. (غیاث اللغات) (آنندراج). بادیة التیه. در شبه جزیرهء سینا. یا جبل التیه. بیابانی که قوم موسی در آن گم و هلاک شدند. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا). بلاد تیه، مابین بیت المقدس و قنسرین است بطول دوازده فرسنگ. (زمخشری از یادداشت ایضاً). موضعی است که در آن موسی بن عمران (ع) و قوم او گم شدند و آن زمینی است میان ایله و مصر و دریای قلزم و کوههای سراة از سرزمین شام و گفته اند که آن چهل فرسخ در چهل فرسخ است و گویند دوازده فرسخ در هشتاد فرسخ بود... (از معجم البلدان) : از مصر بیرون آمدند و روی به شام نهادند به لب دریا رسیدند. از آنجا به تیه آمدند و آن زمین شش فرسنگ در شش فرسنگ بود. در میان آن تیه چاهی بود. (قصص الانبیاء ص 119). و در ساعت دعای وی اجابت شد و آن تیه موسی و قوم او را زندان شد. (قصص 121).
سه ماهه سفر هست چهل ساله رنج
که از تیه موسی برون آمدیم.خاقانی.
ببین که کوکبهء عمر، خضروار گذشت
تو بازمانده چو موسی به تیه خوف و رجا.
خاقانی.
چون موسیم شجر دهد آتش چه حاجت است
کآتش ز تیه وادی ایمن درآورم.خاقانی.
همچو قوم موسی اندر حر تیه
مانده ای چل سال برجا ای سفیه.مولوی.
این جهان تیه است و تو موسی و ما
از گنه در تیه مانده مبتلا.مولوی.
روزگارم رفت ز این گون حالها
همچو تیه و قوم موسی سالها.مولوی.

تیه.

[یِ] (اِخ)(1) شهری به سنگال افریقا و در حوالی سن لوئی است که 42500 تن سکنه و معادن فسفات دارد. (از لاروس).
(1) - Thies.

تیهاء .

[تَ] (ع ص، اِ) ارض تیهاء؛ زمینی که در آن مردم گم شوند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). بیابان که مردم در آن حیران و سرگردان شوند و راه گم کنند و هلاک شوند. (آنندراج). رجوع به تیه شود.

تیهان.

[تَ یَ] (ع مص) گمراه گردیدن و رفتن به هر جای سرگردان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). حیران شدن. (تاج المصادر بیهقی). تَیه. تِیه. (ناظم الاطباء). رجوع به همین کلمه شود.

تیهان.

[تَ] (ع ص) گمراه و سرگردان. نعت است از تَیهَان و تَیه. (منتهی الارب). گمراه و سرگردان. (آنندراج).

تیهان.

(ع اِ) شرابی محلل که بدان مداوا کنند. (از اقرب الموارد).

تیهان.

[تَ / تَیْ یِ](1) (ع ص) متکبر. (از اقرب الموارد) (از المنجد). لاف زننده و تکبرنماینده. (ناظم الاطباء).
(1) - در ناظم الاطباء تیهان [ تَیْ یَ ] نیز ضبط شده است.

تیهان.

[تَیْ یِ] (اِخ) نام پدر ابوالهیثم ملک صحابی انصاری است. (منتهی الارب).

تیهو.

[تی / تَ / تِ] (اِ) پرنده ای است شبیه به کبک لیکن از کبک کوچکتر است و معرب آن تیهوج باشد با زیادتی جیم. (برهان). مرغکی است خردتر از گنجشک (؟) که آن را سوسک و شاشک و شوشک و شیشو و تموشک نیز گویند به تعریبش تیهوج خوانند. (شرفنامهء منیری). مرغی است معروف. (آنندراج)... طائری است مشابه به کبک، لیکن کوچکتر از او و این طائر مخصوص ولایتی است و در هندوستان نباشد مگر آنکه از آنجا آرند، چنانکه... از کابل آورده بود و مؤلف در دهلی آن را دیده و تیهوج معرب آن است... مؤلف گوید: ظاهراً به هندی آن را لواء نامند. (غیاث اللغات). نام پرنده ای شبیه به کبک و کوچکتر از آن که شیشو نیز گویند. (ناظم الاطباء). فرفور. (صحاح الفرس از یادداشت بخط مرحوم دهخدا). طیهوج. (دهار). ضُرَّیس. طیهوج. مرغی است بزرگتر از سار و خردتر از کبوتر و گوشتی نهایت لطیف و خوش طعم دارد. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). پهلوی «تیهوک»(1)، معرب آن تیهوج و طیهوج، در اورامانی «تهو»(2)... پرنده ای از نوع کبک که در اروپا و آسیا بسیار است و گوشت لذیذی دارد. (از حاشیهء برهان چ معین) :
بدوان از بر خویش و بپران از کف خویش
بر آهوبچه یوز و بر تیهوبچه باز.منوچهری.
تیهو به دهن شاخ گیایی دارد
و آهو به دهن درون گل رنگ به رنگ.
منوچهری.
گل سرخ و پر تیهو، گل زرد و پر نارو
به شعر عشق این هردو کنند این هردو تن دعوی.
منوچهری.
دل تیهو از چنگ طغرل بداغ
رباینده باز از دل میغ ماغ.اسدی.
چو آهو و خرگوش یابد عقاب
نیارد به دراج و تیهو شتاب.اسدی.
نباشد سوی چینه آهنگ ساز
نه تیهو سوی گوش آید فراز.
اسدی (گرشاسب نامه ص 68).
بنشان ز سرت خمار و خود بنشین
حیران چو به چنگ باز در، تیهو.
ناصرخسرو.
تیهو گفتا به است سبزه ز سوسن از آنک
فاتحهء صحف باغ اوست گه فتح باب.
خاقانی.
ز رشک آن خروس آتشین تاج
گهی تیهو بر آتش گاه دراج.نظامی.
ز عدلش باز با تیهو شده خویش
به یک جا آب خورده گرگ با میش.نظامی.
ز تیهو و دراج و کبک و تذرو
نیابی تهی سایهء بید و سرو.نظامی.
شیر این سو پیش آهو سر نهد
باز اینجا نزد تیهو پر نهد.مولوی.
مرا که عزلت عنقا گرفتمی همه عمر
چنان اسیر گرفتی که باز تیهو را.سعدی.
دل یغما رهد از چنبر زلفش نپندارم
خلاص از چنگل شاهین میسر نیست تیهو را.
یغما.
|| جایی را گویند در صحرا که آب در آن جمع شود و عرب غدیر خوانند. (برهان) (از آنندراج) (از انجمن آرا). غدیر و جایی در صحرا که آب در آن جمع گردد. (ناظم الاطباء).
(1) - tihuk.
(2) - tehu.

تیهور.

[تَ] (ع ص، اِ) (از «ت ه ر») زمین رست و هموار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). زمین پست و هموار(1). || بیابان دشوار. (منتهی الارب). || مابین اعلای وادی و اسفل آن. || مابین اعلای کوه و اسفل آن. || مرد متکبر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || بزرگ منشی. یقال: به تیه تیهور؛ اذا کان تایهاً. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). || موج مرتفع دریا. || ریگ توده که آب اطراف آن را کنده باشد. ج، تیاهیر، تیاهِر . (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). ریگ تودهء بلند و آنچه شکسته گردد از ریگ توده(2). (منتهی الارب).
(1) - این معنی و معنی بعد از «ه ور» آمده.
(2) - از «ه ور».

تی یره.

[یَ رَ / رِ] (اِ) تیار. تیارا. کلاه خاص پادشاهان مادی و فارسی. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || دیزی، در لهجهء مردم قزوین و جاهای دیگر، برای شباهت او به تیارا. قسمی دیگ سفالین شبیه به تیار، تاج سلاطین ایران که در بعض بلاد آن را دیزی گویند... و آن ظرفی سفالین است که در آن گوشت و آش و امثال آن پزند. تیریه. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا).

درباره مركز تحقيقات رايانه‌اي قائميه اصفهان

بسم الله الرحمن الرحیم
جاهِدُوا بِأَمْوالِكُمْ وَ أَنْفُسِكُمْ في سَبيلِ اللَّهِ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (سوره توبه آیه 41)
با اموال و جانهاى خود، در راه خدا جهاد نماييد؛ اين براى شما بهتر است اگر بدانيد حضرت رضا (عليه السّلام): خدا رحم نماید بنده‌اى كه امر ما را زنده (و برپا) دارد ... علوم و دانشهاى ما را ياد گيرد و به مردم ياد دهد، زيرا مردم اگر سخنان نيكوى ما را (بى آنكه چيزى از آن كاسته و يا بر آن بيافزايند) بدانند هر آينه از ما پيروى (و طبق آن عمل) مى كنند
بنادر البحار-ترجمه و شرح خلاصه دو جلد بحار الانوار ص 159
بنیانگذار مجتمع فرهنگی مذهبی قائمیه اصفهان شهید آیت الله شمس آبادی (ره) یکی از علمای برجسته شهر اصفهان بودند که در دلدادگی به اهلبیت (علیهم السلام) بخصوص حضرت علی بن موسی الرضا (علیه السلام) و امام عصر (عجل الله تعالی فرجه الشریف) شهره بوده و لذا با نظر و درایت خود در سال 1340 هجری شمسی بنیانگذار مرکز و راهی شد که هیچ وقت چراغ آن خاموش نشد و هر روز قوی تر و بهتر راهش را ادامه می دهند.
مرکز تحقیقات قائمیه اصفهان از سال 1385 هجری شمسی تحت اشراف حضرت آیت الله حاج سید حسن امامی (قدس سره الشریف ) و با فعالیت خالصانه و شبانه روزی تیمی مرکب از فرهیختگان حوزه و دانشگاه، فعالیت خود را در زمینه های مختلف مذهبی، فرهنگی و علمی آغاز نموده است.
اهداف :دفاع از حریم شیعه و بسط فرهنگ و معارف ناب ثقلین (کتاب الله و اهل البیت علیهم السلام) تقویت انگیزه جوانان و عامه مردم نسبت به بررسی دقیق تر مسائل دینی، جایگزین کردن مطالب سودمند به جای بلوتوث های بی محتوا در تلفن های همراه و رایانه ها ایجاد بستر جامع مطالعاتی بر اساس معارف قرآن کریم و اهل بیت علیهم السّلام با انگیزه نشر معارف، سرویس دهی به محققین و طلاب، گسترش فرهنگ مطالعه و غنی کردن اوقات فراغت علاقمندان به نرم افزار های علوم اسلامی، در دسترس بودن منابع لازم جهت سهولت رفع ابهام و شبهات منتشره در جامعه عدالت اجتماعی: با استفاده از ابزار نو می توان بصورت تصاعدی در نشر و پخش آن همت گمارد و از طرفی عدالت اجتماعی در تزریق امکانات را در سطح کشور و باز از جهتی نشر فرهنگ اسلامی ایرانی را در سطح جهان سرعت بخشید.
از جمله فعالیتهای گسترده مرکز :
الف)چاپ و نشر ده ها عنوان کتاب، جزوه و ماهنامه همراه با برگزاری مسابقه کتابخوانی
ب)تولید صدها نرم افزار تحقیقاتی و کتابخانه ای قابل اجرا در رایانه و گوشی تلفن سهمراه
ج)تولید نمایشگاه های سه بعدی، پانوراما ، انیمیشن ، بازيهاي رايانه اي و ... اماکن مذهبی، گردشگری و...
د)ایجاد سایت اینترنتی قائمیه www.ghaemiyeh.com جهت دانلود رايگان نرم افزار هاي تلفن همراه و چندین سایت مذهبی دیگر
ه)تولید محصولات نمایشی، سخنرانی و ... جهت نمایش در شبکه های ماهواره ای
و)راه اندازی و پشتیبانی علمی سامانه پاسخ گویی به سوالات شرعی، اخلاقی و اعتقادی (خط 2350524)
ز)طراحی سيستم هاي حسابداري ، رسانه ساز ، موبايل ساز ، سامانه خودکار و دستی بلوتوث، وب کیوسک ، SMS و...
ح)همکاری افتخاری با دهها مرکز حقیقی و حقوقی از جمله بیوت آیات عظام، حوزه های علمیه، دانشگاهها، اماکن مذهبی مانند مسجد جمکران و ...
ط)برگزاری همایش ها، و اجرای طرح مهد، ویژه کودکان و نوجوانان شرکت کننده در جلسه
ی)برگزاری دوره های آموزشی ویژه عموم و دوره های تربیت مربی (حضوری و مجازی) در طول سال
دفتر مرکزی: اصفهان/خ مسجد سید/ حد فاصل خیابان پنج رمضان و چهارراه وفائی / مجتمع فرهنگي مذهبي قائميه اصفهان
تاریخ تأسیس: 1385 شماره ثبت : 2373 شناسه ملی : 10860152026
وب سایت: www.ghaemiyeh.com ایمیل: Info@ghaemiyeh.com فروشگاه اینترنتی: www.eslamshop.com
تلفن 25-2357023- (0311) فکس 2357022 (0311) دفتر تهران 88318722 (021) بازرگانی و فروش 09132000109 امور کاربران 2333045(0311)
نکته قابل توجه اینکه بودجه این مرکز؛ مردمی ، غیر دولتی و غیر انتفاعی با همت عده ای خیر اندیش اداره و تامین گردیده و لی جوابگوی حجم رو به رشد و وسیع فعالیت مذهبی و علمی حاضر و طرح های توسعه ای فرهنگی نیست، از اینرو این مرکز به فضل و کرم صاحب اصلی این خانه (قائمیه) امید داشته و امیدواریم حضرت بقیه الله الاعظم عجل الله تعالی فرجه الشریف توفیق روزافزونی را شامل همگان بنماید تا در صورت امکان در این امر مهم ما را یاری نمایندانشاالله.
شماره حساب 621060953 ، شماره کارت :6273-5331-3045-1973و شماره حساب شبا : IR90-0180-0000-0000-0621-0609-53به نام مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان نزد بانک تجارت شعبه اصفهان – خيابان مسجد سید
ارزش کار فکری و عقیدتی
الاحتجاج - به سندش، از امام حسین علیه السلام -: هر کس عهده دار یتیمی از ما شود که محنتِ غیبت ما، او را از ما جدا کرده است و از علوم ما که به دستش رسیده، به او سهمی دهد تا ارشاد و هدایتش کند، خداوند به او می‌فرماید: «ای بنده بزرگوار شریک کننده برادرش! من در کَرَم کردن، از تو سزاوارترم. فرشتگان من! برای او در بهشت، به عدد هر حرفی که یاد داده است، هزار هزار، کاخ قرار دهید و از دیگر نعمت‌ها، آنچه را که لایق اوست، به آنها ضمیمه کنید».
التفسیر المنسوب إلی الإمام العسکری علیه السلام: امام حسین علیه السلام به مردی فرمود: «کدام یک را دوست‌تر می‌داری: مردی اراده کشتن بینوایی ضعیف را دارد و تو او را از دستش می‌رَهانی، یا مردی ناصبی اراده گمراه کردن مؤمنی بینوا و ضعیف از پیروان ما را دارد، امّا تو دریچه‌ای [از علم] را بر او می‌گشایی که آن بینوا، خود را بِدان، نگاه می‌دارد و با حجّت‌های خدای متعال، خصم خویش را ساکت می‌سازد و او را می‌شکند؟».
[سپس] فرمود: «حتماً رهاندن این مؤمن بینوا از دست آن ناصبی. بی‌گمان، خدای متعال می‌فرماید: «و هر که او را زنده کند، گویی همه مردم را زنده کرده است»؛ یعنی هر که او را زنده کند و از کفر به ایمان، ارشاد کند، گویی همه مردم را زنده کرده است، پیش از آن که آنان را با شمشیرهای تیز بکشد».
مسند زید: امام حسین علیه السلام فرمود: «هر کس انسانی را از گمراهی به معرفت حق، فرا بخواند و او اجابت کند، اجری مانند آزاد کردن بنده دارد».