لغتنامه دهخدا

مشخصات کتاب

سطح توصیف :پرونده
عنوان:ادبیات ـ لغت‌نامه دهخدا[سند]
منشا:سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور
تاریخ /دوره ایجاد:۱۳۴۱ ـ ۱۳۴۲.
مشخصات ظاهری:۱۶۰ برگ.
دامنه و محتوا:مکاتبات سازمان برنامه و بودجه درمورد کمک به سازمان لغت‌نامه دهخدا ، تامین اعتبار بابت تدوین و چاپ و انتشار شش مجله از لغت‌نامه دهخدا ، صورت حق تالیف مولفان.
توصیفگر:دانشگاه تهران
سازمان برنامه و بودجه
توصیفگر:اجتماع
ادبیات
قرارداد ها
حق‌التالیف
طرح‌های توسعه
اعتبارات
شماره دستیابی: ۲۲۰/۱۷۶۹۰

حرف ث

ث.

(ع حرف) حرف چهارم است از حروف هجای عرب و حرف پنجم از هجای فارسی و صوت آن سین است آنگاه که زبان در میان دندانها درآرند. یا اصوت ثتای یونانی(1) میان حرف ت و ج و نام آن ثاء است و چهاردهمین از حروف جُمَّل و آنرا به پانصد دارند و در حساب ترتیبی نمایندهء عدد پنج است و هم از حروف روادف و از حروف مصمته است و در کتب لغت رمز است از حدیث و در علم هیئت (بدون نقطه) رمز است از تثلیث. و این حرف در زبانهای اوستائی و پارسی باستان بوده است.
ابدالها:
در فارسی:
گاه به «ه» تبدیل شود، مانند:
سپیژه = سپهر.
پرثوه = پهله (پهلوی، با تبدیل و قلب).
مثره = مهر.
و گاه به «س» بدل گردد، مانند:
پوثره = پسر (پوهر پهلوی).
ثاء لغات عربی در فارسی گاه بدل به «تاء» شود، چون:
ثرید = ترید.
و در زبان عربی:
گاه بدل «تا» آید:
شبث = شبت.
حثیره = حتیره.
بقث = بقت.
و گاه بدل «ض» آید:
تحاث = تحاض.
اثر = اضر.
و گاه بدل «غ» آید:
ضیثم = ضیغم.
و گاه بدل «ف» آید:
ثوم = فوم.
ثناءدار = قناءدار.
و گاه بدل «ق» آید:
مِثِم و مِثِمَّه = مقم و مقمه.
و گاه بدل «م» آید:
ثعو = معو.
و گاه بدل «ن» آید:
ثتن اللحم = نتن اللحم.
و این حرف در فارسی دری نباشد لکن در کلمات کیومرث و طهمورث و ارثنک و ثغ، آمده است.
(1) - Theta.

ثآدت.

[ثَ دَ] (ع اِمص) فربهی.

ثآلیل.

[ثَ] (ع اِ) جِ ثؤلول. آژخها. ازخها و آن را به هندی سه گویند. (غیاث اللغة). زگیلها. || ثآلیل لسان؛ درشتی هائی که بر بشرهء زبان است.

ثا.

(پسوند) این صورت در بعض اسماء امکنه چون مزید مؤخری آمده است و ظاهراً در یکی از زبانهای مجاور ایران معنی ناحیت یا زمین یا قریه یا شهر میداده است. مانند اکشوثا، باحسیثا، باعیناثا، باقسیاثا، براثا، تلقیاثا، توماثا، جبثا، جثا، جواثا، جوثا، حندوثا، خناثا، دبثا، دببثا، شلاثا، طیثثا، قبراثا، قسیاثا، کراثا، کفرتوثا، کفرلاثا، کفرلهثا، مصراثا، معراثا، هلثا، یکشوثا.

ثاء .

(ع اِ) نام حرف «ث». || کثیر از هر چیزی. || آنکه زندگانی کند از هر چیز. و تصغیر آن ثُییَّه است.

ثائب.

[ءِ] (ع ص، اِ) نعت فاعلی از ثوب و ثوبان. || باد تند که پیش از باران وزد. || آب خیز دریا که بعد از فروخوردن آب روان گردد. (منتهی الارب). مدّ مقابل جزر.

ثائجات.

[ءِ] (ع ص، اِ) جِ ثائجة. رجوع به ثائجة شود.

ثائجة.

[ءِ جَ] (ع ص) بانگ کننده: شاة ثائجة. ج، ثَوائج، ثائجات.

ثااجیس.

[اِ] (اِخ) رجوع به ثأجیس شود.

ثائر.

[ءِ] (ع ص، اِ) نعت فاعلی از ثور و ثوران. || کینه کشندهء دوست یا خویشاوند. کینه خواهی که آرام نگیرد تا قصاص نیابد. کینه کشنده. قصاص کننده. || خشم. غضب. یقال: ثار ثائره؛ أی هاج. || ثائرالرأس؛ ژولیده و پریشان موی.

ثائربالله.

[ءِ رُ بِلْ لاه] (اِخ) (ال ...) ابوالفضل جعفربن محمد بن حسین المحدث معروف به سیّد ابیض. از علویان چندین خاندان که رقیب یکدیگر بودند تا مدتی در گیلان و دیلم حکومت داشتند و یکی از این جماعت که ابوالفضل جعفر الثائربالله نام داشت بنام خود نیز سکه زد. (استانلی لن پول). و صاحب تاج العروس در مستدرکات کلمهء ثور گوید: «الثائر؛ جماعة من العلویین». و رجوع به ابوالفضل جعفر... شود.

ثااطاطس.

[اِ طِ] (اِخ)(1) نام کتابی از افلاطون. (ابن الندیم). رجوع به ثأططس شود.
(1) - Theetete.

ثاءة.

[ءَ] (اِخ) نام محلی است در شعر. || نام موضعی است ببلاد هذیل.

ثاب.

(اِخ) محلی است در شعر اغلب.

ثابت.

[بِ] (ع ص) نعت فاعلی از ثبات و ثبوت. پابرجا. برقرار. مُزلَئم. سجّین. محکم. استوار. (دهار). پایدار. پاینده. مقرر. ایستاده. ایستنده. برقرار. بارد :
فتح است کز او ملک بود ثابت و دین راست.
زین بیش چه خواهید که باشد هنر فتح.
مسعود سعد (دیوان ص79)
بقدمی راسخ و عزمی ثابت بر جای ایستاده. (ترجمهء تاریخ یمینی).
مشکل تر آنکه گر بمثل دور روزگار
روزی دو مهلتی دهدت گوئی آن بقاست
ملک خداست ثابت و باقی و بعد از آن
آثار خیر و نام نکو و دگر هباست.
(از تاریخ گزیده).
|| برجای مانده. راسب. || محقق. مُدّلل :
و ثابت ساز نزد عام و خاص که امیرالمؤمنین فروگذاشتی نمیکند مصلحت خلافت را. (تاریخ بیهقی).
گرچه دراز است مر این را زمان
ثابت کرده ست خرد منتهاش.ناصرخسرو.
|| مداوم. مواظب. || قائم و برجای.
- مردی ثابت؛ مردی قائم و برجای.
- ودیعهء ثابت؛ اصطلاح بانکی است(1).
|| مثبت، مقابل منفی. || که نشود. که نرود: رنگی ثابت؛ رنگی که با شستن و تافتن آفتاب متغیر و محو نگردد. || صاحب کشاف اصطلاحات الفنون گوید «هو الموجود الذّی لایزال بتشکیک المشکک و عند اهل الرمل یجی ء فی لفظ الشکل و جمعه الثوابت و هی أی الثوابت تطلق علی ماسوی السیّارات من الکواکب و تسمّی بالبیابانیات أیضاً علی ما فی شرح التذکرة و یجی ء فی لفظ الکواکب». مقابل سیّار. کوکب بیابانی یا یبانی. ج، ثوابت.
- ثابت ارکان؛ که پایه های محکم دارد :
عدلش از عزم و حزم برجایست (؟)
ملکش از چرخ ثابت ارکان باد.؟
-ثابت الاصل؛ نباتاتی که چند سال دوام کنند یا آنکه چند بار در دورهء حیات خود بار دهند(2).
- ثابت شدن؛ مبرهن و مدلل شدن. درست شدن. ثبوت. تمّهد. اَرز. أرَوز. اقرار. استقرار. بَرد.
- ثابت قدم؛ که از جای نجنبد با فشار یا زوری یا مانند آن. پادار. پای برجا. متین. استوار : و اقسام سعادات بدان نزدیکتر که در کارها ثابت قدم باشد. (کلیله و دمنه).
طریقت شناسان ثابت قدم
بخلوت نشستند چندی بهم.(بوستان).
دلا در عاشقی ثابت قدم باش
که در این ره نباشد کار بی اجر.حافظ.
-ثابت کردن؛ اثبات. درست کردن. محق کردن. تصدیق کردن. مدلل کردن. محقق شمردن در دعوی :
قاضی که به رشوت بخورد پنج خیار
ثابت کند از بهر تو صد خربزه زار.سعدی.
زَمَعان؛ ثابت بودن. زاهل؛ ثابت دل. ثبت؛ ثابت زبان. (منتهی الارب). ثباتة؛ ثابت رأی شدن. اِزماع؛ ثابت عزم بودن.
(1) - Depot fixe.
(2) - Vivace.

ثابت.

[بِ] (اِخ) ابن ابراهیم بن زهرون. طبیب حرانی مکنی به ابی الحسن. مؤلف مطرح الانظار گوید(1) کنیت او ابوالحسن و از اطبای مشهور مائهء چهارم هجری، و بوفور علم و حدس صائب معروف بود. عبیداللهبن جبرئیل گوید در ایامی که عضدالدولهء دیلمی وارد بغداد شد ابوالحسن ثابت بن ابراهیم در بغداد مقیم و سرآمد اطبای آن دیار بود. روز ورود عضدالدوله از اطبای بغداد اول کس که نزد او رفت ثابت بن ابراهیم طبیب مزبور و سنان طبیب بودند عضدالدوله از معرف حال آن دو نفر پرسش فرمود، معرف عرض کرد که دو طبیب معتبر شهر بغداد می باشند عضدالدوله گفت بحمدالله ما در کمال صحت و عافیتیم و محتاج آنها نیستیم و التفاتی بآن دو طبیب نکرد و هر دو با کمال خجلت به دهلیزخانه مراجعت کردند. سنان طبیب که اصغر سناً از ثابت بن ابراهیم بود بثابت گفت که بما بسی گران است که با این کثرت علم و وفور دانش از نزد این مرد با این خفت بیرون آییم اگر اجازت دهی بمجلس برگشته و جوابی که سزاوار است بر وی عرضه دارم ثابت قبول کرد و هر دو پیش عضدالدوله معاودت کردند. سنان عرض کرد أطال الله بقاءالملک همانا که موضوع علم ما حفظ صحت است و ملک حاجتمندترین تمام مردم است بدان موضوع. عضدالدوله را این تقریر خوش آمد و فرمود صدقت یا حکیم، سپس آن دو طبیب را در جرگهء اطبای حضور خویش منسلک فرمود. گویند یک سال پیش از آنکه عضدالدوله مبتلا بمرض اختلال دماغ شود ثابت بن ابراهیم خبر داده بود. در باب حدس صائب و تقدمة المعرفهء آن حکیم در کتب تواریخ حکایات غریبه ذکر کرده اند چون اغلب آنها خالی از اغراق نبود لذا بذکر آنها نپرداخت. وفات ثابت بن ابراهیم بنا بنوشتهء مورخ خزرجی در یازدهم ذی القعدهء سنهء خمس و ستین و ثلثمائة (365 ه . ق.) در شهر بغداد اتفاق افتاد و تولد او بنا بنوشتهء مورخ مزبور در شهر ذی القعدة ثلاث و ثمانین و مأتین (283 ه . ق.) در شهر رقه بوده، ولی صاحب کتاب مختصرالدول وفات ثابت را در سال 369 ضبط کرده. از تألیفات حکیم مزبور دو کتاب مابین اطبا معروف است یکی کتاب اصلاح مقالات یوحنابن سرابیون و دیگری اجوبهء مسائلی است که بعضی از اطبای عصر از وی سؤال کرده اند - انتهی. قفطی در تاریخ الحکما گوید(2) که ابوالحسن ثابت بن ابراهیم روز جمعه یازده شب مانده از شوال سال 369 در بغداد وفات کرد و مولدش در رقة شب پنجشنبه دو شب مانده از ذی القعدهء سال دویست و هشتاد و سه بود. دکتر لکلرک در تاریخ طب عرب آورده است: پدرش ابراهیم نیز طبیب بود و در حرّان میزیست. ابوالحسن ثابت پزشکی مجرب و حاذق بود ابن بطلان در کتاب خود بدانجا که از معالجهء جدید بعض امراض مانند فالج که قب بوسیلهء ادویهء محرکه مداوا میشد بحث کرده ذکر او آورده است. ابوالفرج بن العبری از حدس و حذاقت ثابت اموری حکایت کرده که بیشتر معرف بی باکی اوست تا غریزهء طبی وی و او برادری داشت بنام هلال بن ابراهیم که در بغداد طبابت میکرد و شهرتی داشت و در خدمت امیرامراء توزون میزیست. رجوع به ابی الحسن الحرانی و تاریخ الحکماء قفطی ص101، 111، 112، 115 شود.
(1) - ج1 ص292 - 294.
(2) - ص115.

ثابت.

[بِ] (اِخ) ابن ابی ثابت علی بن عبدالله ابومحمد کوفی. زبیدی گوید: وی بزرگترین اصحاب ابی عبیدالقاسم بن سلام بوده است بعضی نام ابی ثابت را سعید گفته اند. ابن الندیم گوید به نقل از سکری که نام ابی ثابت محمد است و لغوی است و درک صحبت فصحای اعراب کرده و از آنان لغت فراگرفته است و خود از کبار مذهب کوفیین است و باز محمد بن اسحاق گوید او راست: کتاب خلق الانسان. کتاب الفرق. کتاب الزجر و الدعا. کتاب خلق الفرس. کتاب الوحوش. کتاب مختصرالعربیة. کتاب العروض. و رجوع به ثابت بن عبدالعزیز لغوی... شود.

ثابت.

[بِ] (اِخ) ابن ابی صفیة، ابوحمزه. صحابی است.

ثابت.

[بِ] (اِخ) ابن اثلة الانصاری الاوسی. صحابی است. او در غزوهء خیبر درجهء شهادت یافت.

ثابت.

[بِ] (اِخ) ابن اسلم البنانی مکنی به ابومحمد. تابعی و صاحب حسن بصری و انس بن مالک است. صاحب صفة الصفوة(1) از بکربن عبدالله روایت کند که ثابت البنانی پارساترین مردم زمان خود بود و نیز از سهل بن اسلم آورده است که اسلم هر شب سیصد رکعت نماز میکرد همان مؤلف از جعفربن سلیمان آورده است که ثابت از ضعف چشم نزد طبیب شکایت کرد طبیب به او گفت اگر خصلتی را رعایت کنی چشمت را بهبود باشد گفت آن خصلت کدام است طبیب گفت آنکه گریه نکنی ثابت گفت فایدهء چشمی که نگرید چیست. همان مؤلف از مبارک بن فضاله آورده است که ثابت شب زنده دار بود و روزها را روزه میگرفت و میگفت چیزی در قلب خود لذت بخش تر از شب زنده داری نیافتم. ثابت بسال 123 ه . ق. در ولایت خالدبن عبدالله بر عراق وفات کرد(2).
(1) - ج3 ص184 - 187.
(2) - حبیب السیر جزء 2 از ج2.

ثابت.

[بِ] (اِخ) ابن اسلم بن عبدالوهاب الحلبی النحوی مکنی به ابی الحسین خازن. صاحب طبقات از ذهبی آورده است که ثابت یکی از کبار نحویین و شیعی و متولی خزانهء سیف الدوله بحلب بود و او راست کتابی در تعلیل قرائت عاصم. و اسماعیلیه او را به تهمت تصنیف کتابی در تفضیح اسماعیلیه و ابتداء دعوت آنان دستگیر کرده بمصر بردند و او را بدانجا در حدود 420 ه . ق. بیاویختند. رجوع به روضات ص142 شود.

ثابت.

[بِ] (اِخ) ابن اقرم بن ثعلبة بن عدی بن العجلان البلوی حلیف الانصار. ابن حجر در کتاب الاصابة(1) گوید: موسی بن عقبة او را صحابی بدری شمرده است. ارباب مغازی متفق اند که ثابت بن اقرم در عهد ابوبکر بدست طلیحة بن خویلد الاسدی کشته شد و پس از آنکه طلیحه اسلام آورد عمر به او گفت من چگونه ترا دوست گیرم و حال آنکه تو عکاشة بن محصن و ثابت بن اقرم را که از صلحاء بودند کشته ای طلیحه گفت خداوند آنان را بدست من خلعت شهادت پوشانید و هنوز مرگ من بدست آنان مقدر نبود.
(1) - جزء 1 صص197 - 198.

ثابت.

[بِ] (اِخ) ابن ثاوان نجم الدین ابوالبقاء التفلیسی الصوفی. صاحب فوات الوفیات قطعهء ذیل را ازو آورده است(1):
اغتنم یومک هذاانما یومک ضیف
وانتهب فرصة عمرحاضر فالوقت سیف
لا تضیع هذه الانفاس فالتضییع حیف
عد عن سوف أو الساعة أو أین و کیف.
(1) - ج1 ص98.

ثابت.

[بِ] (اِخ) ابن جابر. رجوع به تأبّط شراً شود.

ثابت.

[بِ] (اِخ) ابن الجذع. ابن حجر در کتاب الاصابة گوید: اسم او ثعلبة بن زیدبن الحارث بن حرام بن غنم بن کعب بن سلمة الانصاری السلمی است موسی بن عقبة و ابن اسحاق او را از شهداء طائف گفته اند و ابن اسحاق و موسی بن عقبه وی را از اهل عقبة ذکر کرده اند و در روایت طبرانی که نقل از موسی بن عقبه است نام او ثابت بن اجدع آمده و این تصحیف است - انتهی. در امتاع الاسماع الجذع، و در کتاب الاصابة الجدع دیده میشود و نیز در امتاع الاسماع ثعلبة نام پدر ثابت آمده است نه نام خود او.

ثابت.

[بِ] (اِخ) ابن الحارث الانصاری. صاحب الاصابة گوید او را ابن حارثه نیز نامند و درست نیست.

ثابت.

[بِ] (اِخ) ابن الحسین بن شراعة التمیمی مکنی به ابی طالب. یاقوت در معجم الادباء از شیرویه روایت کند که او از ابن سلمة و ابن عیسی و ابوالفضل محمد بن عبدالله الرشیدی و منصور بن رامش و ریحانی و جز آنان روایت کرده است و من از او روایت شنیدم و او مردی راستگو بود و در عشر آخر صفر سال 469 ه . ق. وفات کرد.

ثابت.

[بِ] (اِخ) ابن خالدبن النعمان یا ثابت بن خالدبن عمروبن النعمان بن خنساءبن [ کذا ] عسیرة بن عبدبن عوف بن غنم بن مالک بن النجار الانصاری. در کتاب الاصابة آمده است که ابن اسحاق و موسی بن عقبة و ابن الکلبی او را از جملهء شهدای بدر و قداح از شهدای بئر معونة دانسته اند و ابن لهیعة از ابوالاسود و او از عروة روایت کرده است که ثابت از شهدای یمامة است. واقدی نیز روایت اخیر را نقل کرده ولی جد او را بجای نعمان، عمرو گفته است و او را دو دختر بود بنام دنیة و رقیة.

ثابت.

[بِ] (اِخ) ابن الدحداح. صحابی است و او را ثابت بن الدحداحة نیز گفته اند. مکنی به ابی الدحداح و ابی الدحداحة. ابن حجر در اصابه از طبرانی روایت کند که پیغمبر (صلعم) در جنازهء او حاضر بود و از واقدی نقل می کند که ثابت بن الدحداحة روز جنگ احد گفت ای مسلمانان اگر محمد کشته شده است خداوند حی لایموت است پس برای دین خود بجنگید و خود با کسانی که با او بودند بر کفار حمله کرد خالد با نیزه به او ضربتی زد و او بشهادت رسید واقدی گوید: که بعضی گویند که ثابت مجروح شد و بهبود یافت و مرگش پس از آن بود(1).
(1) - و نیز رجوع به امتاع الاسماع ج1 ص151 شود.

ثابت.

[بِ] (اِخ) ابن دینار. رجوع به ابی حمزهء ثمالی شود.

ثابت.

[بِ] (اِخ) ابن دینار. ابوصفیة. تابعی است.

ثابت.

[بِ] (اِخ) ابن رفیع یا رویفع انصاری. صحابی انصاری است. وی ساکن بصره بود و سپس به مصر شد و حسن بصری از او روایت دارد.

ثابت.

[بِ] (اِخ) ابن الزبیربن هشام بن عروة. مرزبانی در الموشح او را از جملهء روات اخبار ابوالعتاهیه شاعر ذکر کرده است(1).
(1) - موشح ص257.

ثابت.

[بِ] (اِخ) ابن زید. یکی از شش تن باشد که بعهد رسول صلوات الله علیه قرآن را گرد کرده اند. صاحب کتاب الاصابة گوید: ثابت بن زیدالحارثی مکنی بابی زیر جامع قرآن است و محمد بن سعداز ابی زید نحوی روایت کند که او مدّعی بود که ثابت بن زید جد اوست و بعضی گویند اسم او قیس بوده است و این قول اکثریست و او پسری داشته است نام او ثابت که تابعی است. و رجوع به ابوزید ثابت بن زید و به قیس در این لغت نامه شود.

ثابت.

[بِ] (اِخ) ابن سفیان. صحابی است و او در جنگ احد بشهادت رسیده است.

ثابت.

[بِ] (اِخ) ابن سلطان بن علی بن مزید در لشکر سیف الدوله صدقة بن منصور بود و هنگام مقابلهء صدقه با سپاه سلطان محمد از صدقة بگریخت و نزد سلطان محمد رفت و لشکریان صدقة دل شکسته شدند و محاربه ناکرده روی بفرار نهادند و صدقة بقتل رسید(1).
(1) - حبیب السیر جزء 4 از ج2.

ثابت.

[بِ] (اِخ) ابن سلیمان الحسنی. وزیر رسائل ابوخالد یزیدبن ولید خلیفهء اموی است(1).
(1) - مجمل التواریخ ص312.

ثابت.

[بِ] (اِخ) ابن سنان بن ثابت بن قرهء صابی حرانی مکنی به ابی الحسن، طبیب و مورخ و ادیب معروف. وفات او بیازده شب از ذی القعدهء سال 365 ه . ق. گذشته بوده است و او را تاریخی است از اول خلافت المقتدر تا سال 360 و هلال ابن محسن را بر این کتاب تتمه ای است. و نیز او را کتابی است در اخبار شام و مصر در یک مجلد. و او با علی بن الراهبة و بختیشوع در خدمت طبابت دربار المقتفی خلیفه بودند. صاحب کتاب مختصرالدول گوید ثابت در طب بارع و به اصول آن عالم و برگشودن مشکلات فن قادر بود و ریاست ادارهء بیمارستان بغداد داشت. مؤلف عیون الانباء به نقل از کتاب تاریخ ثابت گوید که او و پدرش خدمت الراضی بالله کرده اند و ثابت خود طبیب المتقی بن المقتدر بالله و المستکفی بالله و المطیع لله بوده است و او خال هلال بن المحسن بن ابراهیم الصابی است و در 363 ه . ق. درگذشته است. قفطی گوید(1): ثابت بن سنان در ایام المطیع لله و در امارت ابوالحسن احمدبن بویه الاقطع میزیست، و پیش از آن مختص الراضی بود... ثابت صاحب کتاب تاریخ مشهوری است و کتابی در تاریخ مشروح تر از آن نوشته نشده است و آن حاوی وقایع سال دویست و نود و اند تا هنگام وفات اوست در شهور سال 363، و خواهرزادهء او هلال بن المحسن بن ابراهیم بر آن ذیلی نوشته است و اگر آن دو کتاب نبود بسیاری از وقایع تاریخ این دو مدت مجهول میماند... هلال بن المحسن گوید ابوالحسن ثابت بن سنان در شب چهارشنبه یازده شب گذشته از ذی القعدهء سال 365 وفات یافت - انتهی. دکتر لکلرک گوید(2): ثابت بن سنان در بیمارستان طب را بر اساس تعلیمات ابقراط و جالینوس تدریس میکرد و تألیفاتی در طب ندارد و آنچه او را مورد نظر قرار داده مأموریتی است که در معالجهء ابن مقله وزیر و خوش نویس معروف به او داده شد و در تاریخ خود داستان تیره روزی آن مرد هنرمند را آورده است او برادری داشت بنام ابراهیم که به علم نجوم می پرداخت و فرزندی بنام اسحاق که طب آموخت - انتهی. (الفهرست ابن الندیم) (عیون الانباء ابن ابی اصیبعة) (تاریخ الحکماء قفطی) (معجم الادباء یاقوت حموی) (تاریخ طب عرب لکلرک).
(1) - ص109.
(2) - ج1 ص368.

ثابت.

[بِ] (اِخ) ابن شرح الدوسی. مکنی به ابی سلمة، تابعی است.

ثابت.

[بِ] (اِخ) ابن ضحاک انصاری اشهلی. صحابی است و او در 45 ه . ق. درگذشت.

ثابت.

[بِ] (اِخ) ابن عبدالعزیزاللغوی. یاقوت گوید او صاحب کتاب خلق الانسان است و یکی از علمای لغت است و از ابی عبید قاسم بن سلام و ابی الحسن علی بن المغیرة بن الاثرم و اللحیانی و ابی نصر احمدبن حاتم و سلمة بن عاصم التمیمی و ابی عبدالله محمد بن زیاد و دیگران روایت کند و از او ابوالفوارس داودبن محمد بن صالح المروزی النحوی معروف به صاحب ابن سکیت و پسر وی عبدالعزیزبن ثابت روایت کنند و نام ابی ثابت پدر او عبدالعزیز است و او از اهل عراق مردی جلیل القدر و موثوق به و در لغت مقبول القول بود و به وراق ابی عبید شهرت داشت - انتهی. و صاحب روضات الجنات گوید: و ظاهر این است که این مرد بعینه همان ثابت بن ابی ثابت علی بن عبدالله الکوفی الصفدی است یعنی همان کس که باز یاقوت نقل کرده است و گوید که وی از کبار کوفیین است مثل اصحاب ابی عبیدالسلم نحوی لغوی. و فصحاء عرب را دیده است و کتبی چون مختصر فی العربیة و کتاب خلق الانسان و کتاب الفرق و کتاب خلق الفرس و کتاب الدعاء و کتاب الوحوش و کتاب العروض دارد چنانکه صاحب طبقات النحاة نیز همین معنی را تقویت کند و به قولی اسم پدر او سعید و بعضی محمد گفته اند و بنابراین او غیر از ابی الفتح ثابت بن محمدالجرجانی الاندلسی النحوی است که او نیز در عربیت امام و قیم بعلم منطق بود و جمل زجاجی را شرح کرده است و از ابن جنی و از ابن عیسی الربعی روایت دارد و بادیس عمید صنهاجه او را بتهمت قیام بر امیر با پسر عم او در محرم سال 431 ه . ق. بکشت.

ثابت.

[بِ] (اِخ) ابن ظریف المرادی. صحابی است و شاهد فتح مصر بود. او ایام جاهلیت را نیز درک کرد و از ثقات تابعین است. (ابن حجر).

ثابت.

[بِ] (اِخ) ابن عبدالله بن زبیر. جد عبدالله بن مصعب است(1).
(1) - مجمل التواریخ ص344.

ثابت.

[بِ] (اِخ) ابن عبیدالانصاری. صحابی است. او غزوهء بدر را دریافت و در جنگ صفین بقتل رسید(1).
(1) - الاصابة.

ثابت.

[بِ] (اِخ) ابن عتیک بن النعمان الانصاری. صحابی است و در جنگ جسر ابوعبید در سال 15 ه . ق. کشته شد(1).
(1) - الفهرست ابن الندیم.

ثابت.

[بِ] (اِخ) ابن علی کوفی. او راست: کتاب خلق الانسان و خلق الفرس. و رجوع به ثابت بن عبدالعزیزاللغوی شود.

ثابت.

[بِ] (اِخ) ابن عمروبن حبیب مولی علی بن رابطه از شاگردان و روات ابوعبید قاسم بن سلام. او همهء کتب ابوعبید را روایت کرده است(1).
(1) - حبیب السیر ص156.

ثابت.

[بِ] (اِخ) ابن العوام. صحابی و از شهدای یمامه است.

ثابت.

[بِ] (اِخ) ابن فقیر. از شرفاء و امراء مدینه که به جمامره معروفند(1).
(1) - حبیب السیر جزو 4 از ج2 ص410.

ثابت.

[بِ] (اِخ) ابن قرة الحرّانی. مکنی به ابی الحسن. یکی از مردم حران. او در ایام معتضدبالله عباسی ببغداد رفت و بمطالعهء علوم حساب و هندسه و هیئت و نجوم و منطق مشغول گشت. ولادت او در 221 ه . ق. به حرّان و وفات وی بسال 288 بود. ثابت از مترجمین کتب علمی یونان بزبان عربی است. ابن الندیم گوید: ثابت قرة مروان بن ثابت بن کرایابن ابراهیم کسرایابن مارینوس بن سلامویوس. مولد او بسال 221(1) و وفات او بسال 288 بسن هفتاد و هفت سالگی بود و او در اول به حرّان شغل صیرفی می ورزید و گفته اند او نزد محمد بن موسی تعلیم یافت و از کتب اوست: کتاب حساب الاهلة. کتاب فی سنة الشمس. کتاب فی استخراج المسائل الهندسیة. کتاب فی الاعداد. کتاب الشکل القطاع. کتاب فی الحجة المنسوبة الی سقراط. کتاب ابطال الحرکة فی فلک البروج. کتاب فی الحصی المتولد فی المثانة. کتاب وجع المفاصل و النقرس. کتاب رسالة فی السبب الذی من أجله جعلت میاه البحار مالحة. کتاب فی البیاض الذی یظهر فی البدن. کتاب رسالة الی دانق. کتاب جوامعه لکتاب جالینوس فی الادویة المفردة. کتاب فی الجدری و الحصبته - انتهی. و نیز او راست: اصلاح اُکر ثاوذوسیوس و ترجمهء اقلیدس و ترجمهء کتاب اصول الهندسهء منالاوس و کتاب تفسیر عربی کلام ارسطا طالیس در هاله و قوس قزح تألیف اثافرودیطوس و نقل کتاب جغرافیای بطلمیوس و ترجمهء تفسیر ببس رومی از کتاب بطلمیوس و اصلاح نقل قدیم مجسطی و اصلاح نقل اسحاق بن حنین(2) از مجسطی و اصلاح نقل قدیم بهتر است. بیهقی در تتمهء صوان الحکمه (متن، ص6) گوید: ثابت در اجزاء علوم حکمت کامل و متبحر بود و گویند مذهب صابئه داشت و جد محمد بن جابربن سنان صاحب رصد مشهور است و خلیفه المعتضد بالله در اعزاز و اکرام او مبالغتی بسیار مینمود.
شهرزوری در نزهة الارواح(3) آورده است: او جد محمد بن جابربن سنان صاحب رصد معروف است و در زمان معتضد عباسی مقرب درگاه خلافت بود و در علت تقرب او بخلیفهء عباسی آرند که موفق وقتی پسر خود معتضد را در خانهء اسماعیل بن بلبل حبس کرد و اسماعیل به ثابت امرداد تا نزد او رود و او را به اخبار فلاسفه و قصص و روایات جمیله و مطالب علمیه سرگرم دارد ثابت همه روزه بدیدن معتضد میشد و او را از اخبار و سیر گذشتگان و مسائل فلسفی و حکایات ادبی مستفیض میکرد وقتی که معتضد بخلافت رسید حقوق زمان نکبت را منظور داشته و مال فراوان بوی عطا کرد و او را اجازهء جلوس میداد. و گویند روزی خلیفه در بوستانی مشغول تماشا بود و دست بر روی دست ثابت داشت ناگاه دست بکشید بدانسان که ثابت را وحشت آمد و علت آن پرسید خلیفه گفت من بخطا دست بالای دست تو نهاده بودم و «العلم یعلو و لا یعلی علیه».
و از مصنفات ثابت است کتاب ذخیره در طب که کمتر کتابی بخوبی آن تألیف شده است. ثابت چون بطریقهء صابئین بود ریاست این فرقه در بغداد به او مفوض شده بود ابن ابی اصیبعة در عیون الانباء(4) آورده است: ثابت از صابیان مقیم حران و صیرفی بود و چون محمد بن موسی از روم بازگشت و فصاحت ثابت را بدید او را بخود نزدیک گردانید، و گویند که او نزد محمد بن موسی تعلیم یافته بود و محمد او را بخدمت معتضد برده در جمع منجمان درآورد(5) و این اصل و آغاز رونق کار و ریاست صابیان در بغداد نزد خلفا بود. در زمان ثابت بن قره در صناعت طب و جمیع اجزاء فلسفه کس مانند او نبود. او تصانیف نیکوی مشهور دارد. و جماعتی کثیر از اهل و اعقاب او در مهارت در علوم به او نزدیک و شبیه شدند ترجمه های ثابت نیکو و خوش عبارت است او بزبان سریانی و دیگر السنه معرفت بسیار داشت... تولد ثابت در حران روز پنجشنبه 21 صفر بسال 211 ه . ق. و وفات او در 288 و عمرش 77 سال بود. ثابت بن سنان بن ثابت بن قره گفته است که میان ابواحمد یحیی بن علی بن یحیی بن المنجم الندیم و جد من ابوالحسن ثابت بن قره دوستی محکم بود و چون جدّ من در سال 288 وفات یافت ابواحمد در رثاء او این ابیات بگفت:
الا کل شی ء ما خلاالله مائت
و من یغترب یرجی و من مات فائت
أری من مضی عنا وخیم عندنا
کسفر ثووا أرضا فسار و بائت
نعینا العلوم الفلسفیات کلها
خبا نورها اذ قیل قد مات ثابت
و أصبح أهلوها حیاری لفقده
و زال به رکن من العلم ثابت
و کانوا اذا ضلوا هداهم لنهجها
خبیر بفصل الحکم للحق ناکت
و لما أتاه الموت لم یغن طبه
و لا ناطق مما حواه و صامت
و لا أمتعته بالغنی بغتة الردی
ألا رب رزق قابل و هو فائت
فلو أنه یسطاع للموت مدفع
لدافعه عنه حماة مصالت
ثقاة من الاخوان یصفون ودّه
و لیس لما یقضی به الله لافت
أباحسن لا تبعدن وکلنا
لهلکک مفجوع له الحزن کابت
أآمل أن تجلی عن الحق شبهة
و شخصک مقبور و صوتک خافت
و قد کان یسرو حسن تبیینک العمی
و کل قول حین تنطق ساکت
کأنک مسؤولا من البحر غارف
و مستبدئاً نطقا من الصخر ناحت
فلم یتفقدنی من العلم واحد
هراق اناء العلم بعدک کابت
و کم من محب قد اُفدت و انه
لغیرک ممن رام شاؤک هافت
عجبت لارض غیبتک و لم یکن
لیثبت فیها مثلک الدهر ثابت
تهذبت حتی لم یکن لک مبغض
ولا لک لما اغتالک الموت شامت
و برزت حتی لم یکن لک دافع
عن الفضل الاکاذب القول باهت
مضی علم العلم الذی کان مقنعا
فلم یبق الامخطی ء متهافت.
کتب ذیل او راست: کتاب فی سبب کون الجبال مسائله الطبیة. کتاب فی النبض. کتاب فی وجع المفاصل و النقرس، جوامع کتاب باریمینیاس. جوامع کتاب انالوطیقا الاولی. اختصارالمنطق. نوادر محفوظة من طوبیقا. کتاب فی السبب الذی من أجله جعلت میاه البحر مالحة. اختصار کتاب ما بعدالطبیعة. مسائله المشوقة الی العلوم. کتاب فی اغالیط السوفسطائیین. کتاب فی مراتب العلوم. کتاب فی الردعلی من قال ان النفس مزاج. جوامع کتاب الادویة المفردة لجالینوس. جوامع کتاب المرة السوداء لجالینوس. جوامع کتاب سوءالمزاج المختلف لجالینوس. جوامع کتاب الامراض الحادة لجالینوس. جوامع کتاب الکثرة لجالینوس. جوامع کتاب تشریح الرحم لجالینوس. جوامع کتاب جالینوس فی المولودین لسبعة أشهر. جوامع ماقاله جالینوس فی کتابه فی تشریف صناعة الطب. کتاب اصناف الامراض. کتاب تسهیل المجسطی. کتاب المدخل الی المجسطی. کتاب کبیر فی تسهیل المجسطی لم یتم و هو أجود کتبه فی ذلک. کتاب فی الوقفات التی فی السکون الذی بین حرکتی الشریان المتضادتین مقالتان. (این کتاب را بسریانی تصنیف کرده چه در آن اشاره برد بر کندی است و یکی از شاگردان او بنام عیسی بن اسیدالنصرانی آنرا به عربی درآورد و ثابت ترجمهء عربی را اصلاح کرد و جمعی گویند که ناقل این کتاب حبیش بن الحسن الاعسم است ولی این خطاست...) جوامع کتاب الفصد لجالینوس. جوامع تفسیر جالینوس لکتاب ابقراط فی الاهویة و المیاه و البلدان .کتاب فی وجع المفاصل و النقرس، مقالة. کتاب فی العمل بالکرة. کتاب فی الحصی المتولد فی الکلی و المثانة. کتاب فی البیاض الذی یظهر فی البدن. کتاب فی مُساءلة الطبیب للمریض. کتاب فی سوءالمزاج المختلف. کتاب فی تدبیر الامراض الحادة. رسالة فی الجدریّ و الحصبة. اختصار کتاب النبض الصغیر لجالینوس. کتاب فی قطع الاسطوانة. کتاب فی الموسیقی، رسالة الی علی بن یحیی المنجم فیما امر باثباته من ابواب علم الموسیقی. رسالة الی بعض اخوانه فی جواب ما سأله عنه من امورالموسیقی. کتاب فی أعمال و مسائل اذا وقع خط مستقیم علی خطین. مقالة أخری له فی ذلک. کتاب فی المثلث القائم الزوایا. کتاب فی الاعداد المتحابة. کتاب فی الشکل القطاع. کتاب فی حرکة الفلک. کناشة المعروف بالذخیرة (که بنام پسر خود سنان بن ثابت کرده است). جوابه لرسالة احمدبن الطیب الیه. کتاب فی التصرف فی أشکال القیاس. کتاب فی ترکیب الافلاک و خلقتها و عددها و عدد حرکات الجهات لها و الکواکب فیها و مبلغ سیرها و الجهات التی تتحرک الیها. کتاب فی جوامع المسکونة. کتاب الفرسطیون [ فرسطون؟ ] . رسالة فی مذهب الصابئین و دیاناتهم. کتاب فی قسمة الارض. کتاب فی الهیئة. کتاب فی الاخلاق. کتاب فی مقدمات اقلیدس. کتاب فی اشکال اقلیدس. کتاب فی اشکال المجسطی. کتاب فی استخراج المسائل الهندسیة. کتاب رؤیة الاهلة بالجنوب. کتاب رؤیة الاهلة من الجداول. رسالة فی سنة الشمس. رسالة فی الحجة المنسوبة الی سقراط. کتاب فی ابطاء الحرکة فی فلک البروج و سرعتها و توسطها بحسب الموضع الذی یکون فیه من الفلک الخارج المرکز. جواب ماسئل عنه عن البقراطیین و کم مبلغ عددهم. مقالة فی عمل شکل مجسم ذی اربع عشرة قاعدة تحبط به کرة معلومة. مقالة فی الصفرة العارضة للبدن و عدد اصنافها و اسبابها و علاجها. مقالة فی وجع المفاصل. مقالة فی صفة کون الجنین. کتاب فی علم ما فی التقویم بالممتحن. کتاب فی الاطلال (شاید اظلال) کتاب فی وصف القرص. کتاب فی تدبیر الصحة. کتاب فی محنة حساب النجوم. کتاب تفسیر الاربعة. رسالة فی اختیار وقت لسقوط النطفة. جوامع کتاب النبض الکبیر لجالینوس. کتاب الخاصة فی تشریف صناعة الطب و ترتیب اهلها و تعزیز المنقوصین منهم بالنفوس (؟) و الاخباران صناعة الطب أجلّ الصناعات کتب به الی الوزیر أبی القاسم عبیدالله سلیمان. رسالة فی کیف ینبغی أن یسلک الی نیل المطلوب من المعالی الهندسیة. ذکر آثار ظهرت فی الجو و احوال کانت فی الهواء مما رصد بنوموسی و ابوالحسن ثابت بن قرة. اختصار کتاب جالینوس فی قوی الاغذیة ثلاث مقالات. مسائل عیسی بن أسید لثابت بن قرة و أجوبتها لثابت. کتاب البصر و البصیرة فی علم العین و عللها و مداواتها. المدخل الی کتاب اقلیدس و هو فی غایة الجودة. کتاب المدخل الی المنطق. اختصار کتاب حیلة البرء لجالینوس. شرح السماع الطبیعی (و این کتاب ناتمام ماند). کتاب فی المربع و قطره. کتاب فیما یظهر فی القمر من آثارالکسوف و علاماته. کتاب فی علّة کسوف الشمس و القمر (عمدهء آن نوشته شد و ناتمام ماند). کتاب الی ابنه سنان فی الحث علی تعلم الطب و الحکمة. جوابان عن کتابی محمد بن موسی بن شاکر الیه فی أمرالزمان. کتاب فی مساحة الاشکال المسطحة و سائرالبُسُط و الاشکال. کتاب فی أنّ سبیل الاثقال التی تعلّق علی عمود واحد منفصلة هی سبیلها اذا جُعلت ثقلا واحدا مبثوثا فی جمیع العمود علی تساو. کتاب فی طبائع الکواکب و تأثیراتها. مختصر فی الاصول من علم الاخلاق. کتاب فی آلات الساعات التی تسمّی رخامات. کتاب فی ایضاح الوجه الذی ذکر بطلمیوس أن به استخرج من تقدّمه مسیرات القمر الدوریة و هی المستویة. کتاب فی صفة استواءالوزن و اختلافه و شرایط ذلک. جوامع کتاب نیقوماخس فی الارثماطیقی مقالتان. أشکال له فی الحیل. جوامع المقالة الاولی من الاربع لبطلمیوس. جوابه عن مسائل سأله عنها ابوسهل النوبختی. کتاب فی تطع المخروط المکافی. کتاب فی مساحة الاجسام المکافیة. کتاب فی مراتب قراءة العلوم. اختصار کتاب أیام البحران لجالینوس ثلاث مقالات. اختصار کتاب الاسطقسات لجالینوس. کتاب فی أشکال الخطوط التی یمرعلیها ظل المقیاس. مقالة فی الهندسة ألفها لاسمعیل بن بلبل. جوامع کتاب جالینوس فی الادویة المنقیة. جوامع کتاب الاعضاء الاَلمة لجالینوس. کتاب فی العروض. کتاب فیما أغفله ثاون فی حساب کسوف الشمس و القمر. مقالة فی حساب خسوف الشمس و القمر. کتاب فی الانواء. ماوجد من کتابه فی النفس. مقالة فی النظر فی امر النفس. کتاب فی الطریق الی اکتساب الفضیلة. کتاب فی النسبة المؤلفة. رسالة فی العدد الوفق. رسالة فی تولد الناربین حجرین. کتاب فی العمل بالممتحن و ترجمته ما استدرکه علی حبش فی الممتحن. کتاب فی مساحة قطع الخطوط. کتاب فی آلة الزمر. کتب عدّة له فی الارصاد عربی و سریانی. کتاب فی تشریح بعض الطیور و أظنه مالک الحزین. کتاب فی أجناس ما تقسم به الادویة صنف بالسریانی. کتاب فی اجناس ما تقسم الیه الادویة بالسریانی. کتاب فی أجناس ما توزن به الادویة بالسریانی. کتاب فی هجاءالسریانی و اعرابه. مقالة فی تصحیح مسائل الجبر بالبراهین الهندسیة. اصلاحه للمقالة الاولی من کتاب ابلونیوس فی قطع النسب المحدودة (این کتاب دو مقاله است و ثابت مقالهء اولی آنرا اصلاح کرده و بر آن شرح و ایضاح و تفسیر نوشته است و مقالهء ثانیه بی اصلاح مانده و از آن رو نا مفهوم است). مختصر فی علم النجوم. مختصر فی علم الهندسیة. جوابات عن مسائل سأله عنها المعتضد. کلام فی السیاسة. جواب له عن سبب الخلاف بین زیج بطلمیوس و بین الممتحن. جوابات له عن عدة مسائل سأل عنها سندبن علی. رسالة فی حل رموز کتاب السیاسة لافلاطن. اختصار القاطیغوریاس. و آنچه از ثابت در مذهب وی بدست است کتب ذیل است: رسالة فی الرسوم و الفروض و السنن. رسالة فی تکفین الموتی و دفنهم. رسالة فی اعتقاد الصابئین. رسالة فی الطهارة و النجاسة. رسالة فی السبب الذی لاجله الغز الناس فی کلامهم. رسالة فیما یصلح من الحیوان للضحایا و مالا یصلح. رسالة فی اوقات العبادات. رسالة فی ترتیب القراءة فی الصلاة و صلوات الابتهال الی الله عزّ و جّل - انتهی. و نیز ابن ابی اصیبعه گوید(6)؛ ثابت بن قرة کتاب اقلیدس را که حجاج بن مطر برای مأمون نقل کرده بود اصلاح کرده است(7) و همان مؤلف گوید(8)؛ ابومعشر در کتاب المذاکرات لشاذان گفته است، مترجمان حاذق در اسلام چهارتن اند؛ حنین بن اسحاق و یعقوب بن اسحاق الکندی و ثابت بن قرة الحرانی و عمر بن الفرخان الطبری. قفطی در تاریخ الحکماء گوید(9): ... بخط ابی علی المحسن بن ابراهیم بن هلال الصابی اوراقی دیدم شامل ذکر نسب ابی الحسن ثابت بن قرة بن مروان و مصنفات او بوجه استیفاء و استقصاء و آن این است زیرا در این باب حجت است. و فهرست کتب ثابت را چنانکه سابقاً گفتیم آورده و در آخر آن فهرست گوید: ثابت عده ای مختصرات در نجوم و هندسه دارد که من آنها را بخط او دیدم و ظن من آنست که آنها را برای بنومحمدبن موسی بن شاکر کرده است. و اما آنچه از زبانی بزبان دیگر نقل کرده بسیار است و در دست مردم کناشی نیکو به عربی منسوب بثابت هست که معروف به ذخیره است و رسالهء عربی منسوب به او در شرح مذهب صابئین و من از ابوالحسن ثابت بن سنان بن ثابت بن قره از این رساله و کناش پرسیدم گفت آنها از ثابت نیست و من آنها را در کتب و دساتیر او ندیده ام. و نیز قفطی گوید نزد من کتابی سریانی از ثابت بود که به عربی نقل نشده و آن کتاب موسیقی اوست مشتمل بر پانصد ورقه بتقریب و او را در موسیقی کتب و رسائل بسیار است همچنین در مسائل هندسی. و ابوالحسن بن سنان از یکی از اجداد خود حکایت کند که ثابت روزی نزد خلیفه میشد و آواز شیونی بشنید پرسید قصابی که در این دکان بود بمرد گفتند آری بسکته درگذشت گفت او نمرده است مرا نزد وی برید او را بخانهء قصاب بردنددستور داد تا زنان مزوّره ای کردند و بخدمتکار گفت با عصا بکعب قصاب زن و دوائی بساخت و بدهان وی ریخت پس از لحظه ای او چشم گشود ثابت مزوّره را به او خورانید و ساعتی نزد او نشست. عامه فریاد برداشتند که طبیب مرده را زنده کرده است و خلیفه او را بطلبید و گفت این مسیحیت چیست که از تو می شنوم گفت من همه روزه از دکان این قصاب می گذشتم و می دیدم که جگر را شکافته بر آن نمک می پاشد و می خورد و می دانستم که مبتلا بسکته خواهد شد و مراقب او بودم و برای سکته دوائی مرکب کردم و هر روز آن را با خود میداشتم چون امروز گذشتم و شیون شنیدم دانستم که سکته کرده است پیش او رفتم نبض وی ساقط بود بکعب او زدم تا نبض او بحرکت آمد و دوا به او خورانیدم و مزوّره ای باو دادم شب گرده ای نان با درّاج میخورد و فردا از خانه بیرون میرود - انتهی. همان مؤلف گوید(10): ابوالحسن حسین بن اسحاق بن ابراهیم بن یزیدالکاتب رای ثابت را در وجود سکون بین دو حرکت متساوی رد کرده است. حکیم ناصر در رسالهء جواب نود و یک فقره اسئله آورده است: ثابت بن قرة الحرانی که مر کتب فلسفی را ترجمه او کرده است از زبان و خط یونانی بزبان و خط تازی بر افلاک و کواکب که احیا و نطقااند برهان کرده است و گفته است اگر مردم را حیات و سخن بدانست کی جسد او شریفتر جسد است و اندر شریفتر جسدی کان جسد مردم است شریفتر نفس فرود آمده است و آن نفس زنده و سخنگوی است، و این مقدمهء صادقه است، آنگاه گفته است و افلاک و انجم را اجساد ایشان بغایت شرف و لطافت است، و بنهایت پاکیزگی است، و این مقدمه دیگر است صادقه، نتیجه از این دو مقدمه اینکه مر این افلاک و انجم را نفس ناطقه است و ایشان زندگان و سخنگویانند و این برهانی است که این فیلسوف کرده است برآنک فرشتگان افلاک و کواکب اند و زنده و سخن گویند و فلاسفه هرگز مر این را نستایند اما دیو را مقرند... و نیز حکیم ناصرگوید(11):
ازحقّ تو به نگفته برهانی
بر باطل خویش ثابت قره.
و در جای دیگر گوید:
پیش داعی من امروز چو افسانه ست
حکمت ثابت بن قرّهء حرّانی.
صاحب روضات الجنات گوید: ... از جملهء مقالات او علی الظاهر مسئله ای بر بیان معنی ایام العالم و طریق عود آن است و اینکه آیا این امر ممکن است یا نه و از غرایب آنچه حرّانی (بنقل امام راضی از او در کتاب السرالمکتوم) ذکر کرده است این است که یکی از حکماء سخن از سرمه ای (کحل) کند که چشم را چنان قوت بخشد که هرچه هر جا باشد تواند دید چنانکه گویی در پیش اوست یکی از اهل بابل آن سرمه را بچشم کرد سپس حکایت کرد که همهء ثوابت و سیارات را در موضعشان می بیند و دید چشمش در اجسام متکاثف نفوذ میکند و هرچه ماوراء آنهاست تشخیص میدهد من و قسطابن لوقا او را امتحان کردیم و داخل خانه ای شدیم چیزی نوشتیم و او آنرا میخواند و اول و آخر هر سطر را میگفت مثل اینکه نزد ما بود ما کاغذ میگرفتیم و روی آن می نوشتیم و میان ما دیوار ضخیم بود او نیز کاغذ میگرفت و هر چه ما می نوشتیم می نوشت مثل اینکه به آنچه ما می نویسیم نظر میکند...
او را پسری بود موسوم به ابراهیم که در فضل بمقام پدر رسید و در طب از حذاق طبیبان و مقدمان عصر خویش بود - انتهی.
کتب ذیل نیز از ثابت است: کتاب در قطوع استوانه و بسط آن. کتاب در تلاقی دو خط مستقیم در صورتیکه بر سطحی اخراج شوند و زاویهء آن دو کمتر از قائمه باشد. کتاب در آلات تقدیر ازمنه (شاید مراد کتاب فی آلات الساعات التی تسمی رخامات است؟(12)) اصلاح کتاب الکرة و الاسطوانة تألیف ارشمیدس(13) و مترجم اصلی پاره ای مطالب کتاب را نفهمیده و حذف کرده بوده است. نقل کتاب المأخوذات فی الاصول الهندسة لارشمیدس(14) اختراع شکلی در مقالهء اولی اصول هندسی اقلیدس. اصلاح ترجمهء کتاب القسمة اقلیدس. نقل کتاب مایعتقده رایألجالینوس. ترجمهء کتاب اصول الهندسهء منالاؤس. ترجمهء کتاب تفسیر کلام ارسطاطالیس در هاله و قوس قزح تألیف اثافرودیطوس. ترجمهء سه مقالهء آخر کتاب المخروطات(15) ابلینوس(16) حکیم ریاضی و کتاب المفروضات(17) (36 شکل). شرح غریب بر کنزالاسرار هرمس الهرامسه(18). دکتر لکلرک در تاریخ طب عرب گوید(19) که ثابت بن قره و قسطابن لوقا ذوق عرب را در ترویج علوم ریاضی و نجومی با ترجمهء مؤلفات مهمترین علماء یونان تأیید کرده اند... ثابت به ترجمه و تألیف کتب و هم بعمل طبابت پرداخت وی به زبان یونانی و سریانی و عربی بخوبی آشنا بود و اگر به قول مؤلف نسخهء خطی پاریس اعتماد کنیم فارسی نیز میدانسته است. ترجمه های او اغلب مربوط به علوم ریاضی و نجوم بود و کمتر به طب. ثابت به ترجمه اکتفا نکرد بلکه در علومی که ترجمه کرد به تألیف نیز پرداخت بعلاوه عمل و نظر را در نجوم و طب توأم ساخت از حیث طبابت در درجهء دوم است ولی از نظر آنکه به نشر آن علم همت گماشته اعتبار و شأنی دارد. او بر کتب ابقراط شروحی می نوشت و کتاب میاه و اهویه و امکنهء او را مختصر کرد و هم بسیاری از کتب جالینوس را مختصر ساخت. آراء فلسفی او موجب اخراج او از فرقهء صابیان شد. وقتی مؤلفات او را ببینیم و تألیفات کندی را نیز در مد نظر آریم سرعت نشر علم یونان در میان عرب بسی شگفت بنظر خواهد آمد. در کتابخانهء ملی پاریس بشمارهء 1038 (کتب قدیم) نسخهء خطی است که مؤلف آن ثابت را مترجم کتابی فارسی در بیطاری شناخته است. سدیو(20) گوید «این ریاضیدان ماهر ظاهراً اول کس است که فن جبر را در هندسه بکار برده است»(21). چندین کتاب ثابت به ما رسیده و بعض آنها به لاتینی ترجمه شده است. آنچه بر قدر ثابت می افزاید این است که او علاقهء به علم را در خاندان خود داخل کرد و آن عنایت و دلبستگی چندین نسل در آن خاندان باقی ماند...
خلاصه ثابت یکی از بزرگان علماء قرن نهم است در طراز حنین بن اسحاق و قسطا بن لوقا و کندی. هر چند که او در معرفت طب بمقام حنین نمیرسد ولی در علوم ریاضی بر او راجح است و از این حیث به کندی به قسطابن لوقا نزدیکتر است. هیچکس به اندازهء او به تحقیق علوم ریاضی و نجوم در نزد عرب نپرداخت - انتهی. (نقل به اختصار). مآخذ که از دائرة المعارف اسلام و جز آن اقتباس شده: کتاب الفهرست ابن الندیم. تاریخ الحکماء ابن القفطی. وفیات الاعیان ابن خلکان. عیون الانباء ابن ابی اصیبعة. تتمهء صوان الحکمهء بیهقی. درة الاخبار ترجمهء تتمهء صوان الحکمه. نزهة الارواح شهرزوری. کنزالحکمة ترجمهء نزهة الارواح. طبقات الامم صاعد اندلسی. نامهء دانشوران. مطرح الانظار فی تراجم اطباء الاعصار و فلاسفة الامصار تألیف فیلسوف الدوله. مرآت الجنان یافعی. شذرات الذهب ابن العماد. تاریخ ادبیات عرب بروکلمان(22) و ذیل آن مذهب صابئه و صابئان تألیف کولسن(23) مقالهء وپکه(24) در روزنامهء آسیایی پاریس سال 1852 م. تاریخ اطباء لکلرک(25). مقالهء دائرة المعارف اسلام بقلم روسکا(26). مقدمه ای بر تاریخ علوم تألیف سارتون(27). تحقیقات و تتبعات یونانی و عربی تألیف اسکوی(28). علم عرب تألیف میلی(29). تاریخ ادبیات عرب نیکلسن(30). کتاب الملل و النحل شهرستانی. تاریخ ریاضیین و منجمین عرب تألیف سوتر(31). تاریخ نظریهء اعداد تألیف دیکسن(32). مبادی علم استاتیک تألیف دوهم(33). سیستم جهان تألیف دوهم.
(1) - ابن الندیم تصریح میکند که او هفتاد و هفت سال عمر کرد ولی در متن ارقام به نحوی است که ذکر شده است (ص 380).
(2) - الفهرست ص374.
(3) - ترجمهء نزهة الارواح بنام کنزالحکمة جزء دوم ص25.
(4) - ج1 ص215.
(5) - ابوسلیمان منطقی سجستانی گفته است که بنوشاکر بجماعتی از ناقلان کتب از آن جمله ثابت در ماه تقریباً پانصد دینار برای نقل کتب و ملازمت می پرداختند. (عیون الانباء ج1 ص187).
(6) - ج1 ص204.
(7) - قفطی گوید که ثابت نقل حنین بن اسحاق را اصلاح کرد.
(8) - ج1 ص207.
(9) - ص116.
(10) - ص169.
(11) - دیوان ص571.
(12) - گاهنامه سیدجلال الدین طهرانی.
(13) - کشف الظنون.
(14) - کشف الظنون.
(15) - کشف الظنون.
(16) - Apollonius de Perga. (17) - کشف الظنون.
(18) - کشف الظنون.
(19) - ج1 ص168 - 172.
(20) - Sedillot. (21) - مقدمه ای برکتاب الغ بیک ص23.
(22) - Brockellmann.
(23) - D.Chwolsohn.
(24) - Wapke.
(25) - Leclerc.
(26) - Ruska.
(27) - Sarton.
(28) - G.schoy.
(29) - A. Mieli.
(30) - Nicholson.
(31) - Suter.
(32) - L. E. Dickson.
(33) - P. Duhem.

ثابت.

[بِ] (اِخ) ابن قَعطل ملقب به جواس. شاعری است از عرب.

ثابت.

[بِ] (اِخ) ابن قمع. او یکی از مترجمین و نقلهء کتب از زبانهای دیگر بعربی(1) است.
(1) - الفهرست ابن الندیم.

ثابت.

[بِ] (اِخ) ابن قیس. ابوالغصن. تابعی است.

ثابت.

[بِ] (اِخ) ابن قیس بن شماس الانصاری. صحابی است و درک غزوهء بنی قریظه و المریسیع کرده است. و یکی از فصحاء و شعراء عرب است و در زمان خلافت ابوبکر در محاربهء یمامه شهید شد(1).
(1) - حبیب السیر ص137 - 140 - 156. و المریسیع نام دیگر غزوهء بنی المصطلق است.

ثابت.

[بِ] (اِخ) ابن قیس النخعی. از اکابر کوفه در خلافت عثمان و حکومت سعدبن العاص در کوفه(1).
(1) - حبیب السیر ص172 و مجمل التواریخ284.

ثابت.

[بِ] (اِخ) ابن محمد ارُزیّ یا رزیّ مکنی به ابوروح. محدث است.

ثابت.

[بِ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالملک ملقب به شمس الدین. رجوع به شمس الدین بن ثابت محمد بن عبدالملک شود.

ثابت.

[بِ] (اِخ) ابن محمد جرجانی مکنی به ابوالفتوح اندلسی متوفی در 431 ه . ق. او راست شرح جمل زجاجی. یاقوت گوید: حمیدی در کتاب الاندلسیین نام او برده و گفته است که وی باندلس آمد و در اقطار و ثغور آن بسیاحت پرداخت و نزد ملوک اندلس رفت. او در عربیت امام و بعلم عرب آگاه بود. ابن بشکوال گوید او در محرم سال 431 ه . ق. به امر بادیس بن حبوس امیر صنهاجة بتهمت قیام بر ضد او با پسرعمش بیدربن حباسة بقتل رسید. تولد وی در سال 350 بود و در ادب مقامی بلند و بعلم منطق نیز نظر داشت و به بغداد رفت و در آنجا به تعلیم و تدریس پرداخت. کتاب شرح الجمل زجاج را در اندلس املاء کرد و در بغداد از ابن جنی و علی بن عیسی الربعی و عبدالسلام بن الحسین البصری روایت کرد و از علم ادب بسیار روایت داشت.

ثابت.

[بِ] (اِخ) ابن محمد القمی، کمال الدین. از جملهء ملازمان قدیم سلطان مسعود(1) چون عزالملک ابن مجدالدین الیزدجردی در سن هفتاد سالگی منصب وزارت قبول نمود و او بسوء خلق و کثرت طمع و هرزه گوئی و عیب جوئی موصوف بود کمال الدین ثابت قمی که بر درگاه سلطان مسعود اعتبار و اختیار تمام داشت کمر عداوت عزالملک بر میان بسته خواست که او را از پای درآورد و دست جورش را از سر اهالی مملکت کوتاه گرداند. بنابر آن بسلطان سنجر عرضه داشت کرد که پیوسته تعیین وزراء مفوض به رأی عالم آرای نواب درگاه عالم بود حالا اتابکان وزیرنشانی می کنند و درین باب از بندگان آن آستان اقبال آشیان استجازه نمی نمایند و مضمون این عریضه بسمع اتابک اقسنقر رسیده کمال الدین ثابت را در قلعهء همدان بقتل رسانید(2).
(1) - حبیب السیر ص384.
(2) - دستورالوزراء خوندمیر (ص 213 - 214).

ثابت.

[بِ] (اِخ) ابن محمد کنانی، ابواسماعیل. تابعی است.

ثابت.

[بِ] (اِخ) ابن مخلدبن زیدبن مخلدبن حارثة بن عمرو الانصاری الخطمی. ابن حجر گوید ابن شاهین او را از صحابه شمرده است و وفات او را روز جنگ «الحرة» گفته است.

ثابت.

[بِ] (اِخ) ابن موسی مکنی به ابویزید. تابعی است.

ثابت.

[بِ] (اِخ) ابن موسی مکنی به ابویزید. محدث است و از شریک روایت کند.

ثابت.

[بِ] (اِخ) ابن نزیر قرطبی مالکی. او راست کتاب الجهاد. وی بسال 318 ه . ق. درگذشت.

ثابت.

[بِ] (اِخ) ابن النعمان الحارث بن عبد رزاح بن ظفر الانصاری الظفری. او صحابی است. مؤلف کتاب الاصابة گوید ثابت درک غزوهء احد و مشاهد دیگر کرده است و در جنگ جسر ابی عبید بشهادت رسید.

ثابت.

[بِ] (اِخ) ابن النعمان بن زیدبن عامربن سوادبن ظفرالانصاری الظفری. ابن حجر گوید بقول ابوموسی این همان ثابت است که پیش از این ترجمه اش گذشت لکن ابوعمر میان آن دو فرق گذاشته است.

ثابت.

[بِ] (اِخ) ابن نعمان مکنی به ابوحبة البدری. صحابی است.

ثابت.

[بِ] (اِخ) ابن نعیم. او در حمص مردم را بضد مروان بن محمد خلیفهء اموی برانگیخت(1).
(1) - مجمل التواریخ ص313 حاشیه.

ثابت.

[بِ] (اِخ) ابن ودیعة بن خدام. یکی از بنی امیة بن زیدبن مالک. ابن حجر از ابن سعد روایت کند که پدر ثابت از منافقین بود و او غیر ثابت بن یزید معروف بابن ودیعة است، زیرا نسب آنها مختلف است چه ودیعه نام پدر صاحب ترجمه است در مورد ثابت بن یزید نام مادر او است.

ثابت.

[بِ] (اِخ) ابن وقش بن زغبة بن زعور ابن عبدالاشهل الانصاری الاشهلی. صحابی انصاری است و در جنگ احد شهادت یافت.

ثابت.

[بِ] (اِخ) ابن هرمز الحداد الکوفی مکنی به ابوالمقدام. تابعی و محدث است و سفیان و اعمش از او روایت کنند.

ثابت.

[بِ] ابن هزال بن عمروبن قربوس الانصاری. ابن حجر گوید صحابی است و درک غزوهء بدر کرده و در جنگ یمامه بشهادت رسیده است.

ثابت.

[بِ] (اِخ) ابن یحیی الرازی مکنی به ابی عباد. رجوع به ابی عباد شود.

ثابت.

[بِ] (اِخ) ابن یحیی بن یسارالرازی مکنی به ابی عباد. هندوشاه بن سنجر در تجارب السلف آرد که ابوعباد کاتبی جلد بود و حساب بغایت نیکو می دانست الا آنکه سریع الحرکات و ابله و تندخوی بود وقتی که پیش مأمون آمدی مأمون گفتی:
و کأنّه من دیر هزقل مفلت
حرب یجرّ سلاسل الاقیاد.
مأمون را گفتند که دعبل تو را هجو گفته است مأمون گفت آن کس که ابوعباد را با وجود جنون و حدّت و احمقی هجو گوید اگر مرا با وجود حلم و سکون و شهرت من بمحبت عفو هجو گوید عجب نباشد. و ابوعباد چنان تیز و سریع الغضب بود که اگر از یکی از خدمتکاران برنجیدی دوات بر او زدی و دشنامهای فاحش دادی. گویند غالبی شاعر قصیده ای پیش ابوعباد برد بر این سیاقت:
لما أنخنا بالوزیر رکابنا
متعرّضین لبرّه أغنانا
ثبتت رحی ملک الامام بثابت
و أفاض فینا لعدل و الاحسانا
یقری الوفود طلاقة و سماحة
والناکثین مهنداً و سنانا
من لم یزل للناس غیثاً ممرعا
متخرقاً فی جوده معوانا.
غالبی چون به این لفظ رسید که فی جوده سخن بر او ببست و معوانا را فراموش کرد و فی جوده را مکرر می کرد. ابوعباد ملول شد و سوداش غالب گشت و گفت ای شیخ بگو قرنانا یا صفعانا و ما را خلاص ده و همهء اهل مجلس بخندیدند و ابوعباد نیز بخندید و غالبی را معوانا یاد آمد و بعطائی نیکو از ابوعباد فایز شد. گویند ابوعباد روزی پیش مأمون نشسته بود و چیزی می نوشت قدری موی در شق قلم آمد ابوعباد با دندان از قلم جدا کرد و بنوشتن مشغول شد هم بقیتی مانده بود و کتابت نمیتوانست کرد بانگشت موی از سر قلم بیرون کشید رقعه بانگشت او آلوده شد و از موی هنوز در شق قلم چیزی مانده بود قلم را بشکست. آنگاه روی بقلم کرد و گفت لعنت بر تو باد و بر آن کس که ترا آورده و بر آن کس که ترا تراشیده و بر آن کس که ملک اویی. مأمون بخندید و باز بیت دعبل برخواند:
و کأنه من دیر هرقل مفلت
حرب یجرّ سلاسل الاقیاد(1).
در جامع التواریخ مسطور است که در بعض تواریخ آمده است که احمدبن یوسف و ابوعباد ثابت بن یحیی الرازی و ابوعبدالله محمد در سلک وزرای مأمون انتظام داشتند(2).
(1) - تجارب السلف ص171 - 172.
(2) - دستورالوزراء خوندمیر.

ثابت.

[بِ] (اِخ) ابن یزید الاحول مکنی به ابوزید. تابعی است.

ثابت.

[بِ] (اِخ) ابن یزید الانصاری. صحابی است. ابن حجر گوید که این ثابت بن یزید همان ابن ودیعة است.

ثابت.

[بِ] (اِخ) ابن یزید الاودی مکنی به ابوالسری. تابعی است.

ثابت.

[بِ] (اِخ) ابوحمزهء ثمالی. تابعی است. و رجوع به ابوحمزهء ثمالی شود.

ثابت.

[بِ] (اِخ) اسلم تیانی قرشی. تابعی است.

ثابت.

[بِ] (اِ خ) بنانی منسوب به قبیلهء بنانه. او در بنانه محله ای ببصره سکنی داشت.

ثابت.

[بِ] (اِخ) الخیار. از قدماء مشایخ است و با جنید و رویم صحبت داشته و طریقت از ایشان گرفته و پیوسته حکایت ایشان گفتی.

ثابت.

[بِ] (اِخ) سرقسطی. او راست: کتاب الدلائل.

ثابت.

[بِ] (اِخ) الضریر. از مشایخ شیعه و راوی فقه از ائمه است.

ثابت.

[بِ] (اِخ) علاءالدین. از مشاهیر شعرای عثمانی مولد او شهر بوسنه. وی به اسلامبول شد و بکسب معلومات وقت پرداخت و در سال 112 ه . ق. وفات کرد و بیشتر در اشعار خویش امثال بکار میبرد و نیز پاره ای از شعرهای خود او مثل شده است.

ثابت.

[بِ] (اِخ) قطنة ابوالعلاءبن کعب عَتکی است. لاّنه اصیب عینه یوم سمرقند فکان یخشوها بِقُطنة و الاسماء المعارف الی ألقابها. و یکون الالقاب معارف. و یتعرّف بها الاسماء. کماقیل: قیس قفَّةٍ. و زَید بطّةٍ. و سعید کُرنزٍ.

ثابت.

[بِ] (اِخ) قمی. شاعری است ایرانی. (قاموس الاعلام).

ثابت.

[بِ] (اِخ) اللغوی. رجوع به ثابت بن ابی ثابت عبدالعزیز اللغوی شود.

ثابت.

[بِ] (اِخ) محمدافضل (میر...). از شعرای هندوستان مولد او شهر دهلی و اجداد او از مردم بدخشان بوده اند و در سال 1151 ه . ق. وفات کرده است. دیوان او شامل پنج هزار بیت است.

ثابت.

[بِ] (اِخ) الناقل. یکی از مترجمین و نقلهء علوم بعربی. او در نقل متوسط و مقلّ است. از ترجمه های او ترجمهء کتاب الکیموسین تصنیف جالینوس است(1).
(1) - عیون الانباء ج1 ص205 و در قفطی کیموس ضبط شده است.

ثابتات.

[بِ] (ع ص، اِ) جِ ثابته. کواکب ثابته. ثوابت.
- چرخ ثابتات.؛ فلک ثوابت. فلک هشتم :
یا کسی دیگر مر او را برکشید
آنکه کرسی اوست چرخ ثابتات.
ناصرخسرو.

ثابت قیس.

[بِ قَ] (اِخ) النخعی. یکی از اشراف کوفه. او در خلافت عثمان با بزرگان و فصحای کوفه مجامعی بر مخالفت عثمان داشت ازینرو خلیفه او را از کوفه بسال 33 ه . ق. نفی کرد.(1) و رجوع به ثابت بن قیس... شود.
(1) - مجمل التواریخ ص284.

ثابته.

[بِ تَ] (ع ص، اِ) تأنیت ثابت. || یکی از ثوابت کواکب. خلاف سیّارة. هر یک از ستارگان که حرکت آنرا در نتوان یافت. ج، ثوابِت، ثابتات. نور در هر ثانیه سیصد هزار هزار گز طی مسافت کند و نور نزدیکترین ثوابت بکرهء زمین در مدت سه تا چهار سال بما رسد. || بروج ثابته؛ ثور و اسد و دلو و عقرب است.

ثابتی.

[بِ] (اِخ) ابونصر عبدالله بن احمدبن ثابت بخاری ثابتی. رجوع به عبدالله بن احمد... شود.

ثابج.

[بِ] (ع ص) نعت فاعلی از ثبج.

ثابر.

[بِ] (ع ص) نعت فاعلی از ثبر.

ثابری.

[بِ] (ص نسبی) منسوب است به زمینی در شعر. (مراصد).

ثابن.

[بِ] (ع ص) نعت فاعلی از ثبن.

ثابور.

(اِخ) (طور... جبل...)(1) نام کوه کوچکی بشام (فلسطین شمالی) بالای ساحل راست اردن آنجا که آن نهر از دریاچهء طبریه خارج میشود. ارتفاع آن از سطح دریا 561 گز است. و رجوع به تابور در قاموس کتاب مقدس شود.
(1) - Le mont Thabor. Tabor.

ثابة.

[ثابْ بَ] (ع ص، اِ) زن جوان.

ثات.

(اِخ) ناحیه ای به یمن منسوب به ذوثات. (مراصد). و از آنجاست ذوثات حمیری یکی از مهتران یمن. رجوع به ذوثات شود.

ثات.

(اِخ) ابن رعین. یکی از اجداد ابوخزیمه ابراهیم بن یزید ثاتی است.

ثاتی.

(ص نسبی) منسوب به ثات بن زیدبن اعین از قبیلهء حمیر. (سمعانی).

ثاثالس.

[لِ] (اِخ)(1) یکی از شاگردان بقراط. (الفهرست) (عیون الانباء).
(1) - Theateles.

ثاج.

(اِخ) دهی است به بحرین. (مراصد الاطلاع).

ثاج.

[ثاج ج] (ع ص) روان کننده. نعت فاعلی از ثجّ.

ثاجٍ.

[جِنْ] (ع ص) ثاجی. نعت فاعلی از ثجو. ج، ثاجون، ثاجین.

ثاجر.

[جِ] (ع ص) نعت فاعلی از ثجر.

ثاجن.

[جُ] (اِخ) مصحف ثاخن. رجوع به ثاخن شود.

ثاجه.

[جَ] (اِخ) یکی از وادیهای قبلیة نواحی مکه. (مراصد).

ثاجی.

(ع ص) نعت فاعلی از ثجو. ثاجٍ. ج، ثاجون، ثاجین.

ثاخن.

[خُ] (اِخ)(1) محرف تاخن. نام یکی از غلامان ارسطو است. (ابن الندیم در وصیت نامهء ارسطو).
(1) - Tachon. Tychon.

ثادری الاسقف.

[] (اِخ)(1) اسقفی بکرخ بغداد. او بطلب کتب میل شدید داشت و بتقرب و تحبیب قلوب نقلهء علوم میکوشید و کتابهای بسیار جمع کرد و قومی از اطباء نصاری را بنام او تصنیفاتی است. (عیون الانباء). و محتمل است که او همان کس باشد که انالوطیقای اول ارسطو را بعربی آورد و حنین آن نقل را اصلاح کرد. (لکلرک، تاریخ طب عرب).
(1) - Theodore.

ثادغ.

[دِ] (ع ص) نعت فاعلی از ثَدْغ. شکننده.

ثادق.

[دِ] (اِخ) نام وادئی در دیار بنی عقیل و در آنجا آبهائی است. اصمعی گفته است که ثادق وادی بزرگ و پهناوری است که به رُمّه منتهی میشود. (مراصد). || نام اسب منقذبن ظریف.

ثادق.

[دِ] (ع ص) سحاب ثادِق؛ ابر ریزان. || وادی ثادِق؛ وادی سائل. وادی سیلناک.

ثاذون.

(اِخ) الطبیب. او در صدر اسلام میزیست و طبیب حجاج بن یوسف ثقفی بود. کناش بزرگی بنام پسر خود تألیف کرده است. گویند روزی حجاج از او پرسید دواء گِل خوارگی چیست؟ او گفت عزیمت مردی چون تو. و حجاج بترک آن عادت گفت و دیگر بار گل نخورد(1). ممکن است او همان ثیاذوق طبیب باشد. رجوع به ثیاذوق شود.
(1) - قفطی ص108.

ثاذینس.

[] (اِخ)(1) او راست: کتاب الطوفانات و کتاب الکواکب المذنبه(2).
(1) - Theodosius. (2) - ابن الندیم چ مصر ص376.

ثار.

(ع مص، اِ) کینه. || کینه کشیدن. || انتقام. خونخواهی. طلب کردن خون : جز انتصار و طلب ثار روی ندید و جز حرکة المذبوح چاره ندانست. (ترجمهء تاریخ یمینی26). از دیار هندوستان هر کجا نافخ ناری و طالب ثاری و ساکن داری... بود، رو بدو آورد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص350). سیف الدوله بعقب ایشان میرفت و بحجت قاطع شمشیر ثار و انتصار از ایشان می ستد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص121).
أسأت الی النوائب فاستثارت
فانت قتیل ثار النایبات.
محمد انباری.
|| انتقام خون کردن. (از منتخب و غیره از غیاث). || کشندهء کسی را بکشتن. قاتل دوست یا خویشاوند را بقصاص کشتن. || لاثارت فلاناً یداه؛ نفع نرساند او را دو دست وی. (زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). || کشنده و قاتل دوست یا خویشاوند. ج، اَثآر، آثار، ثُؤر. || یا ثاراتِ فلان؛ ای کشندگان و قاتلان فلان. || یا لَلثارات؛ بیائید برای کشتن کشندگان.
- أخذ ثار؛ کین کشی. خونخواهی.
- ادراک ثار؛ انتقام قتل.
- ثار منیم؛ انتقام خونی که چون گرفته شود منتقم راضی می شود و آرامش می یابد.

ثارب.

[رِ] (ع ص) نعت فاعلی از ثرب.

ثارد.

[رِ] (ع ص) نعت فاعلی از ثَرد.

ثارة.

[ثارْ رَ] (ع ص) زن بسیارگوی.

ثاسلس.

[] (اِخ)(1) یکی از شاگردان برمانیدس طبیب یونانی است(2).
(1) - Thessalus. (2) - عیون ج1 ص22 - 23.

ثاسلس.

[] (اِخ) فرزند ابقراط طبیب یونانی(1).
(1) - عیون ج1 ص25 و ص33. قفطی ص94.

ثاسلس.

[] (اِخ) حیلی مغالط، موسوم به مارس و ملقب به ثاسلس یکی از اطباء یونانی و از اصحاب حیل(1). او عقیده داشت که طب نه بر تجربه است و نه بر قیاس بلکه بر حیله است. و افلاطون کتب وی و شاگردان او را بسوخت.
(1) - عیون ج1 ص4 و 23 و 34.

ثاسلوس.

[سِ] (اِخ)(1) نام پدر ابقراط چهارم(2) و نام پسر ابقراط طبیب یونانی معروف که او نیز پزشک بوده است. و رجوع به ثاسلس شود.
(1) - Thessalus. (2) - ابن الندیم بنقل از ثابت.

ثاسیلیوس.

(اِخ) یکی از حکماست. شهرزوری از آداب منسوب به او نقل کرده است(1).
(1) - کنزالحکمة ج1 ص204.

ثاطی.

(ع ص) نعت فاعلی از ثطا. پاسپرکننده. کوبنده.

ثاطیطس.

[طی طِ] (اِخ)(1) رجوع به ثأططس شود.
(1) - Theatetes.

ثاع.

[ثاع ع] (ع ص) نعت فاعلی از ثاعة. قی و شکوفه کننده. هراشان.

ثاعب.

[عِ] (ع ص) روان سازنده.

ثاعم.

[عِ] (ع ص) کشنده. جارّ. جاذب. جالب. نازع.

ثاعة.

[عَ] (ع مص) یک مرتبه انداختن قی. || روان شدن، چنانکه آب: ثاع الماء؛ روان شد آب. (منتهی الارب).

ثاعی.

(ع ص) دشنام دهنده. || نسبت کننده کسی را به بدی.

ثاغ.

(ع اِ) ما بالدار ثاغِ و لا راغ؛ در خانه کسی نیست. در دار دیّاری نیست.

ثاغب.

[غِ] (ع ص) نعت فاعلی از ثغب. نیزه زننده. || ذبح کننده.

ثاغم.

[غِ] (ع ص) نعت فاعلی از ثغم: لون ثاغم؛ رنگی مانند درمنه سپید. || رأس ثاغم؛ سری تمام سپید چون درمنه.

ثاغمة.

[غِ مَ] (ع ص) تأنیث ثاغم.

ثاغیة.

[یَ] (ع اِ) گوسفند: ما له ثاغیة ولا راغیة؛ نیست او را گوسفند و نه شتر.
-ثاغیه و راغیه نداشتن؛ هیچ نداشتن.

ثافت.

[فِ] (اِخ) موضعی است در یمن و آنرا ثافث نیز گویند. (مراصد).

ثافرورس.

[] (اِخ) یکی از شاگردان افلاطون طبیب یونانی و استاد وی او را به علاج جراحات میداشت(1).
(1) - عیون الانباء ج1 ص23.

ثافسیا.

(معرب، اِ) اذرباس. (بحر الجواهر). || ثافیسا. در منهاج ثافیستا نیز آمده است و آن صمغ سداب برّی است. (بحر الجواهر). || صمغ سداب کوهی. || یتبون(1). || و بزبان بربر آن را ادریاس نامند. بقول دیسقوریدس این نبات نامش از جزیرهء تافسیس(2) مشتق است چه آنرا اول بار بدآنجا یافتند برگهایش مجموعاً شبیه نارثقس(3) است بیخ شاخه های آن شبیه به رازیانه است گل آن زرد و تخم آن اندک مستطیل و شبیه نبات نارثقس است جز آنکه آن کوچکتر است ریشهء آن در خارج سیاه و در داخل سپید است و پوست آن سطبر و گس است عصارهء ریشهء آن را هنگامی که باد میوزد نگیرند چون ترشح آن از غایت تندی زیان رساند به اعضای بدن و بثور و دمل آرد. ریشهء آن چون بیش از یکسال ماند از آن پس نفع ندهد. ریشهء آن را خرد کرده در مسکه پزند تا آن اندازه که خاصیت آن بمسکه منتقل شود سپس بیالایند و آن روغن را در مواقع حاجت بکار برند و آن برای تقویت عصب و درد مفاصل نافع باشد اگر ریشهء ثافسیا را بسایند و با آرد جو مخلوط کنند برای جراحات و درد سینه مفید است. جالینوس در کتاب میامر گوید که بدل آن ترتیزک(4) در داءالثعلب. ثافسیا را بخطا با صمغ سداب بری یکی دانند. (مفردات ابن البیطار)(5). صمغ نباتی است سفیدرنگ شبیه به انزروت با طعم تند و تلخ و بسیار تندبو و نبات او شبیه به رازیانه و گلش سفید و تخمش مانند انجره و با اندک عرض و در اطراف شعبه های او مثل اکلهء شبت و بیخش غلیظ و بسیار تند و تلخ و منبت او کوههای سخت و در تنکابن و الموت «جرنذ» و به دیلمی «تُنبلی» گویند. و بیخ او را زخم کرده رطوبت او را بعد از انجماد میگیرند و بعضی مجموع آن نبات را فشرده عصاره میگیرند و آخرین متخلخل و سبز مایل به سیاهی می باشد در آخر سیم گرم و خشک و با رطوبت فضلیه و مقئی و مسهل بلغم غلیظ و جهت درد پهلو و بطلان اشتها و تحلیل ریاح و سدد و ضماد او جهت داءالثعلب و رویانیدن مو و درد زانو و امثال آن و با هم وزن او موم و کندر جهت اسقاط بواسیر و جهت قلع آثار سیاهی و بنفشی و کبودی جلد و با عسل جهت جرب متقرح و با گوگرد جهت انفجار ورم صلب نافع و زیادت از دو ساعت نباید گذاشت و قدر شربتش تا پنج قیراط و پوست بیخ او در افعال مثل صمغ او است و چون ریزه کرده در روغن زیتون بجوشانند جهت تقویت عصب و درد مفاصل و آشامیدن او جهت فالج بغایت مفید و قدر شربت از پوست بیخ او و جرم او تا نه قیراط و اکثار او مورث ورم حلق و معده و احتباس بول و عروض ضیق النفس و غشی و مصلحش شیر تازه و لعاب بزرقطونا و بدلش در داءالثعلب حرف بابلی و گویند بالخاصیه تخم سداب رفع مضرت او میکند و چون گیاه و ساق او را داخل اغذیه کنند بمرتبه ای احداث حرارت کند که در زمستان محتاج بپوشش نباشند و رنگ رخسار را سرخ کند و جهت اکثر امراض باردهء رحم نافع و او غیر صمغ سداب برّی است چه سداب برّی را صفات غیر او است. (تحفهء حکیم مؤمن). || و آن را ثفسیا نیز گویند و یتبون هم خوانند و آن صمغ سداب کوهی است و گویند صمغ سداب برّی حرمل است، و سداب کوهی برگ آن به حرمل ماند لیکن درازتر و پهن تر بود و بوی عظیم منتن دارد و تخم آن به شکل تخم سداب بود و طبیعت آن بغایت گرم بود محرق و مسخن قوی و مجفف و در وی رطوبتی فصلی بود و گویند گرمی وی در سیم بود و مسهل و منضج و منقی بود و جذبی بغایت کند از عمق بدن و موی برویاند و پوست و بیخ وی نیز بر داءالثعلب مالند بغایت نافع بود و استرخا و نقرس سرد را سودمند بود و حقنه کردن جهت عرق النساء نافع بود و بر نفث دم و فضول طلی کردن و مقدار شربت از وی در استسقاء نیم درم بود با ماءالعسل و مسهل و مقیی ء بود و اگر زیاده از این بود بول و طبع ببندد و ورم زبان آورد و قراقر و سوزش حلق و معده و سرخی روی و باشد که غشی و ضیق النفس پیدا کند علاج وی بقی کنند بعد از آن شیر و مسکه و جوآب بدهند و غرغرهء شیر تازه و روغن گل و از ادویه تخم سداب بغایت نافع بود و این از خواص است و جالینوس گوید بدل وی در داءالثعلب حرف است و وی مضر بود بمثانه و آلات بول و مصلح وی حب الاَس و بلوط بود. (اختیارات بدیعی). و رجوع به ثفسیا شود.
(1) - Gomme de rue sauvage.
(2) - Thapsus.
(3) - Ferule. (Narthex).
(4) - Le cresson alenois. (5) - ترجمهء فرانسه ج1 ص327 و بعد.

ثافل.

[فِ] (ع ص، اِ) نعت فاعلی از ثفل. || سرگین. || آنچه بتک نشیند از هرچیز.

ثافل اصغر.

[فِ لِ اَ غَ] (اِخ) کوهی است براه مکه. || ثافل اصغر و ثافل اکبر نام دو کوه است از بنی ضمره که فاصلهء آنها تا رضوی دو شب است. (مراصد).

ثافل اکبر.

[فِ لِ اَ بَ] (اِخ) رجوع به ثافل اصغر شود.

ثافن.

[فِ] (ع ص) اسم فاعل از ثفن.

ثافی.

(ع ص) نعت فاعلی از ثفأ.

ثافیسا.

(معرب اِ) رجوع به ثافسیا و ثفسیا شود.

ثاقب.

[قِ] (ع ص) نعت فاعلی از ثقوب و ثقب. مضی ء. روشن. فروزان. || سوراخ کننده. || نافذ. || رخشان. تابان. تابنده. || افروخته. || روشن کننده. || باتلالؤ. درخشان. (غیاث، کشف و منتخب). || نام دردی است که صاحبش چنان پندارد که کسی در اندام او سوراخها میکند. (لطائف و کنز). || نیازک. || ستارهء روشن.
-رأی ثاقب؛ رأی نافذ. رأی حاذق : و در معرفت کارها و شناخت مناظم آن رأی ثاقب و فکرت صایب روزی کرد. (کلیله و دمنه). چه به زمانی اندک بسیاری از ممالک عالم به رأی ثاقب و تدبیر صایب... (رشیدی).
-شهاب ثاقب؛ شعلهء افروخته. افروزهء روشن :
ز رقیب دیوسیرت بخدای خود پناهم
مگر آن شهاب ثاقب مددی کند سها را.
حافظ.
- عقل ثاقب؛ عقل نافذ.
-نجم ثاقب؛ ستارهء بلند و روشن از ستارگان یا اسم زحل است که کیوان باشد : کان رأی الامام القادر بالله نجماً ثاقباً (تاریخ بیهقی ص300).
نجم ثاقب گشته حارس دیو ران
که بهل دزدی ز احمد سِر ستان.مولوی.
|| اشتر بسیارشیر. ج، ثواقب.

ثاقب.

[قِ] (اِخ) نام شاعری از مردم بخارا و بیت ذیل از اوست:
قدم ببحر خطرناک عشق ماندم و آخر
کمر ز موج و کلاه از سر حباب گرفتم.
(قاموس الاعلام).

ثاقب.

[قِ] (اِخ) شاعری از مردم هندوستان. وفات او بشهر بنارس در 1229 ه . ق. و این دو بیت از اوست:
از پشت فلک بر شده در زیر زمین باش
با سیر و تماشای جهان خانه نشین باش
بر مائدهء اهل دول دست مینداز
از مکسب خود قانع یک نان جوین باش.
(قاموس الاعلام).

ثاقب.

[قِ] (اِخ) (شیخ مصطفی) از مشایخ طریقهء مولویه و یکی از شعراست. او در کوتاهیه میزیست و اصل وی از ازمیر است و از برآوردگان مصطفی پاشا کوپریلی زاده است سپس به أدرنه شد و به طریقهء مولویه درآمد و بعد از آن به قونیه رفت و پس از دیری خدمت پیر بمشیخت خانقاه کوتاهیه منتصب گشت و در 1148 ه . ق. وفات کرد. او را دیوانی مرتب است و نیز سفینه ای دارد در مناقب عرفای مولویة. (قاموس الاعلام).

ثاقب.

[قِ] (اِخ) شاعری از مردم انقره. او در اندرون همایون تربیت شده است و در 1258 ه . ق. درگذشته است. وی را قولها و بعض اشعار است. (قاموس الاعلام).

ثاقب افندی.

[قِ اَ فَ] (اِخ) (حکیم...) اصل او از اخسخه است و آنگاه که بدر سعادت درآمد در مدرسهء قره مصطفی پاشا واقع در بازار ارغاد بتحصیل علوم پرداخت و نیز طب آموخت و پس از اکمال تحصیل در مقابل جامع شریف سلیمانیه در مریضخانه ای بتعلیم فن طب مشغول گردید و بسال 1269 ه . ق. در 120 سالگی وفات کرد و او را اشعاری است. (قاموس الاعلام).

ثاقب الثلج.

[قِ بُثْ ثَ] (ع ص مرکب)رجوع به برف سُنْب شود.

ثاقب الحجر.

[قِ بُلْ حَ جَ] (ع اِ مرکب)(1)بسپایه. کثیرالارجل. بسفایج. (مفردات ابن البیطار) (تذکرهء اولی الالباب). اضراس الکلب. تشمیر. سقی رغلا. چشمک. مشوط الغراب. و نیز رجوع به کثیرالارجل شود.
(1) - Polypode.

ثاقبة.

[قِ بَ] (ع ص) تأنیث ثاقب : رأی امیرالمؤمنین بفطرته الثاقبة و فکرته الصافیة صرف الخاطر عن الجزع. (تاریخ بیهقی300).

ثاقراطس.

[] (اِخ)(1) العین زربی. از اطباء زمان فترت بین ابقراط و جالینوس است.
(1) - Theocrate.

ثاقف.

[قِ] (ع ص) نعت فاعلی از ثقف.

ثاقل.

[قِ] (ع ص) سخت بیمار. || بیماری که بیماریش سنگین شده: اصبح ثاق؛ سخت بیمار گردید. بیماری وی سنگین شد. || دینار ثاقل؛ دینار درست و کامل. ج، ثَواقل.

ثاقل.

[قِ] (اِخ) نام شهری است.

ثاکل.

[کِ] (ع ص، اِ) نعت مذکر و مؤنث از ثکل. || فرزندمرده. || زن یا مرد فرزند یا دوست گم کرده.

ثاکلة.

[کِ لَ] (ع ص، اِ) زن بچه مرده. ثکلی. ثکول. || هاویه. ج، ثواکل.

ثال.

[ثال ل] (ع ص) نعت فاعلی از ثلّ و ثلَل.

ثالب.

[لِ] (ع ص، اِ) نعت فاعلی از ثلب. || نام درختی.

ثالبة.

[لِ بَ] (ع ص) امرأة ثالبة الشوی؛ متشققة القدمین.

ثالث.

[لِ] (ع ص، اِ) نعت فاعلی از ثلث. || سوم. || سه کننده. || شخص خارجی : و هر راز که ثالثی در آن محرم نشود هر آینه از اشاعت مصون ماند. (کلیله و دمنه).
- شخص ثالث؛ در مرافعات(1) آنکه نه مدعی و نه مدعی علیه است و دعوی مابه الادّعا کند. (اصطلاح عدلیه).
(1) - La tierce Opposition.

ثالثاً.

[لِ ثَنْ] (ع ق) سه دیگر. سوم. بار سوم.

ثالث ثلاثه.

[لِ ثَ ثَ] (ع اِ مرکب) سوم از سه یعنی یکی از سه. (مجمل اللغة) :
فرستم نسخهء ثالث ثلاثه
سوی بغداد در سوق الثلاثا.خاقانی
|| نام ستاره ای؟
-گویندگان ثالث ثلاثة؛ ترسایان :
ثالثاً تا از تو بیرون رفته ام
گوئیا ثالث ثلاثه گفته ام.(مثنوی).

ثالثة.

[لِ ثَ] (ع ص، اِ) تأنیث ثالث. شصت یک ثانیه که آن نیز شصت یک دقیقه و دقیقه شصت یک ساعت است. || نزد اهل هیئت و منجمان سدس عشر ثانیه باشد چنانکه ثانیه سدس عشر دقیقه است. (کشاف اصطلاحات الفنون). || جزء شصت یک از ثانیه و ثالثه قسمت شود به شصت رابعه. ج، ثوالث. || از درجهء ثالثة در اصطلاح طب. رجوع به درجه شود.

ثالثة الاثافی.

[لِ ثَ تُلْ اَ] (ع اِ مرکب)سنگ پارهء پیوسته به کوه (یعنی جای مرتفع) که دو سنگ پارهء دیگر در جنب آن گذاشته دیگ بر آن نهند. || مردی که آتش فتنه از او خیزد. اصل فتنه. ریشهء فساد. یقال: هو ثالثة الاثافی، فیمن یَتَّقِدُ منه نار الفتنة و الداهیة. || کوه. جبل. و نیز رجوع به اثافی شود.

ثالس.

[لِ] (اِخ)(1) ملطی. نخستین فیلسوف یونان که فحص علل اشیاء در طبیعت کرد و از انتساب آن بغیب چنانکه تا آن روز عادت رفته بود چشم پوشید. او موضوع علل طبیعی اشیاء را مطرح کرده و در جهان و اصل و حقیقت عالم به پژوهش پرداخته است. او زماناً اولین فیلسوف نحلهء ایونی می باشد. تا این زمان مردم عموماً پاسخ مسائل مربوط بجهان و طبیعت را در کتب و روایات و اساطیر دینی جستجو میکردند، ثالس و دیگر فلاسفهء نحلهء ایونی اولین کسانی هستند که برای امور و حوادث طبیعی بعللی طبیعی متوسل شده اند. ثالس از مردم «ملطیه»(2)شهری به ایونیا(3) معاصر سولون و کرزوس و کوروش و بعضی گویند وی از مردم فینیقیه بود و بشهر ملطیه تبعید شده است لکن ظاهراً اجداد وی فینیقی بوده اند. گویند او سفری به مصر کرده از پیشوایان دینی آنجا دانش هندسه آموخته است و هم گویند که او کرتی به کلده رفته است ولی این روایت درخور اعتماد نیست(4). دیوجانس لائرتیوس(5) گوید ثالس پیش از اشتغال به طبیعیات به امور ملکی اشتغال داشت و مردم را از مخالفت با کورش شاهنشاه ایران و اتحاد با کرزوس منع میکرد لیکن این گفته با دو فقرهء دیگر که هردوتوس(6) آورده موافقت ندارد. هرودوتوس گوید(7) که هنگام جنگ کوروش با کرزوس او در سپاه کوروش بود و برای عبور از رود هالیس گفت تا نهری از وی جدا کردند و رود قابل عبور شد و در جای دیگر(8)گوید که ثالس بمردم ایونی پیش از آنکه تابع ایران شوند سفارش کرد که اتحادیه ای با حکومت مرکزی درتئوس(9) برای مقاومت در برابر ایرانیان تشکیل دهند هر چند گفتهء هردوتوس در امر جدا کردن نهری از رود هالیس حقیقت ندارد ولی از آن روایت و روایت دوم، خبر مربوط به اقدام ثالس به نفع شاهنشاه ایران تضعیف میشود و تا حدی معلوم میگردد که قدما ثالیس را طرفدار ایرانیان نمیدانستند. دیوگنس روایت کرده است که ثالس گوشه نشین و متبتل بود ولی صحت این گفته مورد تردید است زیرا جنبهء عملی کارهای او بکلی منافی با این احوال است آنچه قدما در شرح حال این حکیم گفته اند همه با یکدیگر متناقض است(10)، در بعض آن ها ثالس مردی منغمر در علم و مستغرق مطالعه و تحقیق است در بعض دیگر شخصی ماهر در عمل مینماید که از همهء معاصرین خود پیش افتاده و آنان از آراء و راهنمائیهای او مستفید می شوند به هر حال مسلم است که قدما به اهمیت مقام علمی او چنانکه بایست پی نبرده اند ارسطو، ثالس را پس از متألهین اول فیلسوف نامیده است، ثالس نه اول کس است که به فلسفه پرداخته و نه مخترع فلسفه می باشد او اول کسی است از فلاسفه که ما می شناسیم و از احوالش مختصر اطلاعی داریم. ثالس مهندس و منجم و صاحب عقیدهء خاص در باب تکوین عالم(11)و جویای علل امور آن در طبیعت بود ثالس و پیروان او از نحلهء ایونی بیش از هر چیز بعالم خارج توجه داشتند و بقول ارسطو «او چون مشاهده کرد که غذای تمام موجودات مرطوب است و حرارت هم از تری می زاید و رطوبت است که مایهء حیات جانداران می باشد و بذر نباتات و نطفهء حیوانات تری دارد و آب مبدأ طبیعی تمام اجسام مرطوب است»(12) نتیجه گرفت که اشیاء متکثره همه شی ء و طبیعت و آن شی ء که مادهء ابتدائی یا مادة المواد یا وجود اصیل است آب است خاصه که از تمام چیزها آب است که بطور طبیعی به اشکال متنوع جامد و مایع و بخار درمی آید. ثئوفرسطس گوید که «ظواهر حسی او را بدین نتیجه رهبری میکرد زیرا هم آنچه گرم است برای حیات نیازمند رطوبت است و هم آنچه میمیرد خشک میشود و تمام بذور مرطوب است و هر غذائی رطوبت دارد»(13) به هرحال این نظریه که ارتباط با مقام دینی و مرجع فوق طبیعی ندارد و مأخذ آن عالم طبیعت است موجب شد که دیگر فلاسفهء عنصر منتشرتر و سبک تر یعنی «هوا» یا قوی تر یعنی «آتش» را پیش کشیدند و آنها را مایهء حقیقی موجودات و وجود اصیل دانستند(14) و از منابعی که بدست داریم نمی توان دانست که چگونه اشیاء از آب پدید آمده اند. ثالس خاصیت جاذبهء بعض اشیاء مانند کهربا و آهن ربا را بدید و دعوی کرد که اشیاء عموماً صاحب نفس می باشند(15). ارسطو گوید که او عقیده داشت که جهان پر از خدایان است(16). ظاهراً باید این عقیده را با قول دربارهء نفس اشیاء نزدیک کرده گفت که او مادهء ابتدائی را زنده می پنداشته است بطوری که ماده مانند خواء اساطیر(17) قدیم اشیاء را بی مداخلهء خدا بوجود می آورده است(18).
دربارهء اطلاعات ثالس از هندسه، پروکلوس، شارح کتاب تاریخ ریاضیات تألیف اودموس(19) آورده است: «ثالس آنگاه که بمصر رفت هندسه را با خود بیونان (هلاد) آورد. او خود چند کشف کرد و اعقاب خود را با تحقیقات خویش که گاه جنبهء عمومی و گاه جنبهء عملی داشت براه اکتشافات دیگر انداخت». گویند ثالس اول کس است که گفت در هر مثلث متساوی الساقین دو زاویهء مقابل بدو ضلع متساوی متساویند (بجای متساوی ثالس اصطلاح قدیم را استعمال کرده میگفت متشابه اند) «این قضیه که چون دو خط مستقیم یکدیگر را قطع کنند زوایای متقابلهء برأس متساوی اند چنانکه اودموس گوید اول بار بوسیلهء ثالس کشف شد. و اوقلیدس برهان علمی آن را آورده است». «اودموس این قضیه را که هرگاه دو زاویه و ضلع بینهما از مثلثی مساوی باشد با دو زاویه و ضلع بینهما از مثلث دیگر آن دو مثلث متساوی هستند از ثالس داند و گوید که ثالس ناچار آن را برای تعیین مسافت کشتی ها در دریا بکار می برده است...»(20) از این روایات ظاهر می شود که معلومات ثالس بکلی در اثر تحقیقات علمی نظری برای او حاصل نشده و آنچه قدما باو نسبت میدادند در مورد مسائل عملی بوده است خاصه که پروکلوس در مورد یکی از قضایا گفته است که ثالس آن قضیه را کشف و اوقلیدس آنرا اثبات کرد. دیوجانس لائرتیوس گوید که پامفیلا(21) ثالس را اول کس میداند که مثلث قائم الزاویه را در دائره رسم کرده است و بنابراین ثالس میدانسته است که مجموع زوایای هر مثلث مساوی است با دو زاویهء قائمه. ولی باید دانست که اولا اثبات قضیهء اخیر را اودموس به فیثاغورسیان منسوب داشته است. ثانیاً برای اثبات قضیه رسم زاویهء قائمه در نیم دایره دانستن مجموع زوایای یک مثلث را بطور نظری ضرورت ندارد(22). فلوطرخس گوید که ثالس ارتفاع اهرام را از سایهء آنها با مقایسهء سایهء یک عصا اندازه گرفت این قول مبنی بر روایتی است که دیوجانس لائرتیوس بصورت ذیل نقل کرده است: هیرونیم(23) از مردم رودس(24) گوید که ثالس اهرام را با ملاحظهء سایهء شیئی وقتیکه آن سایه مساوی شی ء است اندازه گرفت. در این حال مسئله باین صورت در می آید که وقتی سایهء یک چیز مساوی آن است در آن وقت این تساوی نسبت بتمام اشیاء صادق می آید و البته در ملاحظهء این امر هیچ نوع تحقیقات نظری مهم ضرور نیست(25). دربارهء اطلاع او از علم نجوم و هیئت گفته اند که ثالس کسوف سال 585 م. (28 مه) را در آسیای صغیر از پیش خبر داد(26) ولی بعض محققین(27) در صحت این امر تردید کرده اند زیرا علت حقیقی کسوف تا مدتی پس از ثالس نیز معلوم نبود قدما مخصوصاً کلدانیان که از سالیان دراز متوالیاً کسوف و خسوف را ضبط میکردند شاید به اجمال میدانستند که تقریباً هر هجده سال کسوف و خسوف منظماً وقوع می یابد بدون اینکه علت حقیقی آنرا دریافته باشند اگر پیش گوئی ثالس صحت داشته باشد(28) باید گفت که او معلومات تجربی و عملی را که خارج از زادبوم خود کسب کرده بود در ایونی نشر داده است.
گویند ثالس قطر ظاهری خورشید را اندازه گرفت و خورشید را 720 بار بزرگتر از ماه دانست و بتعیین فصول نجومی و اطلاع از انقلابات صیفی و شتوی توفیق یافت سال را به 365 روز بخشید و صورت دب اصغر را او در اول تصویر کرد و زمین را مرکز عالم گمان برد لیکن مانند قرصی مسطح که روی آبی شناور باشد(29).
دربارهء این معلومات به صعوبت میتوان تحقیقات و ملاحظات نظری او را از اشتغالات عملی تفکیک کرد ولی از مجموع نظریات و اکتشافاتی که به او نسبت داده اند می توان نتیجه گرفت که با ثالس علوم عقلیه آغاز شده است. ثالس و دیگر فلاسفهء ایونی در حقیقت پیشوایان و بانیان تحقیقات طبیعی و علوم ریاضی در یونان شمرده میشوند و واسطهء میان یونانیان و ملل متمدن قدیم مشرق می باشند(30).
نظریهء او نسبت به بقای نفس و صحت انتساب حکم و امثالی که از او دانسته اند محل تردید می باشد تألیفاتی در علم نجوم و طبیعیات به او منسوب داشته اند ولی صحت نسبت آنها به او معلوم نیست بلکه محتمل است که او هیچ ننوشته باشد(31).
(1) - Thales در کتب فلسفی و تاریخی اسلامی نام ثالس را با ثاء و طاء هر دو نوشته اند و آن بجای حرف تتا یونانی است.
(2) - Milet.
(3) - Ionie. (4) - تزلر Zeller تاریخ متفکرین یونان ج2001.
(5) - Diogene Laerce.
(6) - Herodote. (7) - بند 75 مقالهء اول ایران باستان ج1 ص275.
(8) - بند 170 مقالهء اول.
(9) - Theos. (10) - مث راجع به اطلاع او از علم نجوم داستانی در میان است که باید آن را رمز و اشارتی دانست و آن افتادن او در چاه است هنگامی که بآسمان نظر میکرد و زنی پیر او را در این وقت استهزاء کرده گفت: تو که از روی زمین بی خبری چگونه میخواهی بدانی که در آسمان چه میگذرد این داستان را ایسوپوس در قصهء شمارهء 40 و افلاطون به اسم ثالس در رسالهء تئه تتوس و لافنتن در کتاب دوم قصهء 13 نقل کرده اند. و در امثال فارسی آمده است: کارزمین را ساختی که بآسمان پرداختی؟
تو بر اوج فلک چه دانی چیست
چون ندانی که در سرای تو کیست.
(11) - Cosmogonie. (12) - ارسطو فلسفهء اولی مقاله اول بند 3.
(13) - سمپلیسیوس. فیزیک 6 ترجمه پل تانری در کتاب «علم یونان» ص76 و فلاسفهء مهندس یونان تألیف میلو ص66.
(14) - ظهور این طرز فکر باعث گردید که جمعی شکل ابتدائی ماده را در ورای اشکال فعلی محسوس آن دانند و نسبت به اعتبار ظاهر اشیاء و مدرکات حسی شک کنند و معتقد شوند که شکل مادهء اصلی ابتدائی تنها مادهء حقیقی میباشد و سایر اشکال واقعیت ندارد.
(15) - ارسطو و رسالهء هی پیاس افلاطون.
(16) - کتاب نفس بخش اول.
(17) - Chaos. (18) - تزلر ج1 ص206.
(19) - Eudeme شاگرد ارسطو که دو قرن و نیم یا سه قرن پس از ثالس میزیسته است.
(20) - نقل از کتاب فلاسفهء مهندس یونان تألیف گاستون میلو G.Milhaud (صص61 - 62).
(21) - Pamphila. (22) - فلاسفهء مهندس یونان صص62 - 62.
(23) - Hieronyme.
(24) - Rhodes. (25) - فلاسفهء مهندس یونان صص64 - 63.
(26) - ایران باستان ج1 صص198 - 199.
(27) - مارتن Martin در متفکران یونان تألیف Zeller.
(28) - عقیده برنت Burnet (فجر فلسفهء یونان42 - 41) این است که چون راویان این خبر اشخاص معتبرند (هرودوتوس و کسنفانس) نمی توان آن را بی اساس شمرد علت حقیقی کسوف و خسوف بر ثالس و جانشینان او نامعلوم بود ولی پیش بینی آنها بدون دانستن علت حقیقی ممکن است و کلدانیان نیز این کار را میکردند.
(29) - زلزله را نیز ظاهراً از این راه تبیین و تعلیل میکرد.
(30) - فلاسفهء مهندس یونان ص65.
(31) - بعض مورخین اسلامی مانند قفطی دربارهء ثالس اشتباهات کرده و در شرح آراء او راه خطا رفته اند.

ثالسقیس.

[لِ] (معرب، اِ) بیونانی تخمی است که بفارسی آنرا سپندان گویند چون دود کنند جمیع گزندگان بگریزند و بر گزندگی عقرب مالند نافع باشد. (برهان). تخم سپندان. سفیداسفند. رشاد. حرف بابلی. (تحفهء حکیم مؤمن) (اختیارات بدیعی). این نام در بعض نسخ ثالسفیس آمده است. (بحر الجواهر)(1). و در بعض نسخ ثالیفس و ثالیسقیس.
(1) - Cresson.

ثالع.

[لِ] (ع ص) نعت فاعلی از ثلع.

ثالغ.

[لِ] (ع ص) ثالع.

ثالم.

[لِ] (ع ص) نعت فاعلی از ثلم.

ثالوث.

(ع اِ) آنچه مرکب از سه شده باشد. || ثالوث اقدس؛ أب و ابن و روح القدس در مذهب نصاری. أقانیم.

ثالیس.

(اِخ) نام غلام ارسطو(1). و نیز رجوع به ثالس شود.
(1) - عیون الانباء ج1 ص61.

ثالیقطرون.

[] (معرب، اِ)(1) کزبرة الحبشة(2)است. دیسقوریدس گوید که آن نباتیست دارای برگهای شبیه به برگهای کزبرة جز آنکه روی آنها مرطوب و چسبناک است و ساقهء آن کوچک باشد. این نبات اغلب در دشت ها روید خاصیت آن خشک کردن و التیام زخمهاست و بهمین سبب آنرا در قروح مزمن معده بکار برند مؤلف گوید که جمعی بخطا تصور میکنند که این نبات همان رقعة الطالبیة است. (مفردات ابن البیطار)(3).
(1) - Thalectrum.
(2) - Corandre d'Abyssinie. (3) - ترجمهء فرانسه ج1 ص329.

ثام.

[ثام م] (ع ص) نعت فاعلی از ثَمّ.

ثامانیان.

(اِخ)(1) نام سرزمینی جزء ایالت چهاردهم شاهنشاهی ایران هخامنشی(2).
(1) - Thamanes. (2) - ایران باستان ج2 ص1474.

ثامج.

[مِ] (ع ص) نعت فاعلی از ثمج. آمیزنده.

ثامد.

[مِ] (ع ص، اِ) نعت فاعلی از ثَمد. || ستور ریزه که علف خوردن گیرد.

ثامر.

[مِ] (ع ص، اِ) نعت فاعلی از ثَمر. || غله ای است که آنرا لوبیا خوانند. آبی که آنرا در آن پخته باشند حیض و بول را براند. (برهان). لوبیا. دجر. || درختی که میوهء او رسیده باشد. || درخت میوه ناک. || گل یا شکوفهء حُماض که بفارسی ترشه است، و رنگ آن سرخ باشد.

ثامر.

[مِ] (اِخ) نامی از نامهای مردان عرب از جمله پدر عبدالله رئیس ترسایان معاصر ذونواس صاحب الاخدود. (مجمل التواریخ و القصص ص169).

ثامسطیوس.

[مِ] (اِخ)(1) خطیب و حکیمی از مفسرین کتب ارسطاطالیس. او کاتب یولیانس مرتد(2) بود. او راست: شرح قاطیغوریاس (مقولات) ارسطو. تفسیر تمام انالوطیقای اولی در سه مقاله. تفسیر انالوطیقای ثانی. دو شرح بر کتاب الکون و الفساد ارسطو صغیر و کبیر. بعض مواضع طوبیقا. بحثی راجع به بوئطیقا. شرح تمام کتاب السماء و العالم و آنرا یحیی بن عدی نقل یا اصلاح کرده است. تفسیر مقالهء لام کتاب الحروف (الهیات) ارسطو. تفسیر چند مقالهء کتاب اخلاق ارسطو. شرح تمام کتاب النفس ارسطو. کتاب الی یولیانوس فی التدبیر. کتاب النفس در دو مقاله. رسالة الی یولیانس الملک. و هم ثامسطیوس اصول و کلیات. (جوامع). مقالهء اول کتاب راجع به طبیعیات اسکندر افرودیسی را تفسیر کرده است. دکتر لکلرک در تاریخ طب عرب گوید مترجمین کتب ثامسطیوس به عربی یا سریانی حنین بن اسحاق و اسحاق بن حنین و ابوبشر متی و یحیی بن عدی بوده اند. شروح قاطیغوریاس او را حنین بن اسحاق شرح کرده. تفسیر انالوطیقای ثانی او را نیز به عربی ترجمه کرده اند زیرا که ترجمهء به لاطینی از آن در دست است که بی شک از عربی نقل شده است. و ابوالفرج (ابن العبری) گوید ثامسطیوس در نامهء خود به یولیانوس نوشت که تنوع ادیان در پیشگاه خدایان امری پسندیده است و با این گفته او را از قتل و آزار مسیحیان بازداشت... و ظاهراً یحیی بن عدی شروح او را بر کتاب ما بعدالطبیعهء ارسطو به عربی ترجمه کرده باشد چه ابن الندیم گوید آن را به خط یحیی بن عدی دیدم - انتهی. (نقل به اختصار). مؤلف نزهة الارواح آورده است که او در میان حکمای یونان روش معلم خود ارسطو را اختیار کرد و به سمت وزارت برقرار گردید و کتب استاد خود را به بهترین و نیکوترین وجهی ترجمه کرد و بطوریکه شیخ ابوعلی رحمة الله تقریرات و شروح ثامسطیوس را بر سایر شروح ترجیح میدهد و معتبر میداند(3). از ثامسطیوس سی و پنج خطابه در دست است که بیست خطابهء آن دارای فوائد تاریخی و اجتماعی است. مولد او میان سالهای 310 و 320 م. و وفات وی در حدود 395 در قسطنطنیه بوده است.
مآخذ: ابن الندیم کتاب الفهرست ص355 ابن ابی اصیبعة عیون الانباء ج1 ص23، 29، 36، 200 ج2 ص101، 206 قفطی، تاریخ الحکماء ص35، 36، 37، 38، 39، 40، 41، 42، 107، 172، 174، 245، 300، 323، 356. ترجمهء شهرزوری ص191. (کشف الظنون).
(1) - Themistios.
(2) - Julien l'oppostat. (3) - کنزالحکمه صص191 - 192.

ثامسطیوس.

[مِ] (اِخ) طبیبی از یونان قدیم. یحیی نجومی زمان او را فترت بین افلاطون و اسقلبیوس ثانی گفته است(1).
(1) - فهرست ابن الندیم و عیون الانباء ج1 ص23.

ثامغ.

[مِ] (ع ص) نعت فاعلی از ثمغ.

ثامل.

[مِ] (ع ص) شمشیری که از دیر صیقل نشده. || بلد ثامل؛ ای یحمل المقام. (منتهی الارب).

ثاملیه.

[مِ لی یَ] (اِخ) آبی است اشجع را. (منتهی الارب). منسوب است به ماءالاشجع بین الصراد و رحرحان. (معجم البلدان).

ثامن.

[مِ] (ع ص) نعت فاعلی از ثمن. || هشتم.

ثامن الائمه.

[مِ نُلْ اَ ءِمْ مَ] (اِخ) لقب امام رضا علیه السلام.

ثامنة.

[مِ نَ] (ع ص، اِ) تأنیث ثامن. || یک جزء از شصت جزء سابعه و ثامنه قسمت شده است به شصت تاسعة (فلک). ج، ثوامن.

ثاموس.

(معرب، اِ) (کلمهء یونانی) مرزنجوش. رجوع به آذان الفار شود. (تحفهء حکیم مؤمن).

ثامی.

(ع ص) نعت فاعلی از ثَمأ.

ثامیطا.

(اِخ) قفطی در تاریخ الحکماء در شرح حال ارسطو گوید(1): «و جدّد بناء مدینة ثامیطا» و ظاهراً کلمهء ثامیطا تحریف اسطاغیرا(2) باشد چنانکه در عیون الانباء ابن ابی اصیبعة نیز بدان صورت ضبط شده است(3).
(1) - ص32.
(2) - Stagire. (3) - ص51.

ثانسیا.

(معرب، اِ) در نسخهء چاپی تذکرهء ضریر انطاکی بجای ثافسیا آمده است و ظاهراً غلط کاتب است.

ثانط.

[نِ] (ع ص) نعت فاعلی از ثَنط.

ثانوی.

[نَ وی ی] (ع ص نسبی) منسوب به ثانی. || دومی. دومین: عادت، طبیعت ثانوی است.

ثانویه.

[نَ وی یَ] (ع ص نسبی) تأنیث ثانوی.

ثانی.

(ع ص، اِ) نعت فاعلی از ثنی. || دوم. دوّم. دویم. || جفت. || دوتاکننده. || برگرداننده. || پیچیده. || اسم یکی از اقسام مروارید. || هذا ثانی اثنین؛ أی هو احد اثنین(1). همچنین است ثالث ثلاثة تا عشرة.
- فجر ثانی؛ صبح دوم. و رجوع به فجر شود.
(1) - Alter ego.

ثانی.

(اِخ) جان ممی. متوفی 995 ه . ق. او را دیوانی است بترکی.

ثانی.

(اِخ) نام دو تن از شعرای عثمانی است:
1 - در عصر سلطان بایزید ثانی و او در حسن و جمال بی نظیر بوده است و از این رو بدو یوسف ثانی می گفته اند و وی از این شهرت تخلص خود را گرفته است و او را در جوانی یکی از دوستداران او از راه حسد بکشته است و از شعر اوست:
دلربا لر دلا بتم نه مدر
نور دیده م سرور سینه مدر.
2 - از شعرای دورهء سلطان مرادخان سوم و از طایفهء قول اوغلی اسلامبول می باشد و او تتبع اشعار شعراء ایران میکرد بالخاصه بدیوان امیرعلی شیر نوائی توجه داشت و او را دیوانی است و از جملهء اشعار اوست:
کوکل مرآتنی صوفی مجلا ایتسک اولمزمی
جمال یاری بویوزدن تماشا ایتسک اولمزمی.

ثانی.

(اِخ) تخلص شاه عباس ثانی صفوی در شعر و این رباعی ازوست:
از هجر توام بدیده خون میگردد
احوال دلم بی تو زبون میگردد
ای دوست اگر ترا ببیند ثانی
برگرد سرت ببین که چون میگردد.
و رجوع به عباس... شود.

ثانیاً.

[یَنْ] (ع ق) دوم بار. || باز. || دیگر. || بار دیگر. ددیگر. || دوباره. || سپس.

ثانی اثنین.

[اِ نَ] (ع اِ مرکب) دوم دو. || یکی از دو. || دومی. || مجازاً، همتا. تالی تلو. نسخهء ثانی. عدیل. قرین. نائب مناب. قائم مقام. دیگرم. لنگه. دگر. دیگر. || کنایه از مثل و مانند و نظیر. چرا که عدد دوم از مجموع دو عدد و بالضروره در ذات و اکثر صفات مثل عدد اول خواهد بود. (غیاث).

ثانی خان.

(اِخ) یکی از شعرای فارسی گوی هندو و از امراء دورهء همایون و اکبر شاه هندی است و این بیت او راست:
ای رسم تو آزار من و قاعده بیداد
بیداد از این رسم و از این قاعده فریاد.

ثانی سماوی.

[سَ] (اِ مرکب) اسم یکی از اقسام مروارید است.

ثانیة.

[یَ] (ع ص، اِ) تأنیث ثانی. || شصت یک از دقیقه و او قسمت میشود به شصت ثالثه(1) (فلک). || از درجهء دوم. از درجهء ثانیه (اصطلاح طب). رجوع به درجه شود. ج، ثوانی. || شاة ثانیة؛ گوسفند که گردن کج کند بی علتی.
(1) - La seconde.

ثانیه شمار.

[یَ / یِ شُ] (نف مرکب، اِ مرکب) عقربک خرد که ثانیه های دقیقه را در دستگاه ساعت معلوم کند.

ثاوة.

[وَ] (ع اِ) میش کلان سال. || گوسفند لاغر. || اندک باقی مانده از بسیار. || ثایه. و نیز رجوع به ثایه شود.

ثاوی.

(ع ص) نعت از ثواء. || فرودآینده. || اقامت دراز کننده. || مقیم : بیابانی است خالی از هر ثاوی و انیس و ویرانه ای است تهی از هر ساکن و جلیس. (ترجمهء تاریخ یمینی ص453).

ثاویة.

[وی یَ] (ع ص نسبی) منسوب به ثاء حرف چهارم از حروف هجاء.

ثاهت.

[هَ] (ع اِ) حلقوم. || آنچه جنبان باشد از حلقوم. مَلاذة. || بن دندان. || غلاف دل.

ثایب.

[یِ] (ع ص، اِ) باد تند که پیش از باران وزد. || باد سخت.

ثایر.

[یِ] (ع ص) کینه کشنده.

ثایرة.

[یِ رَ] (ع ص، اِ) تأنیث ثایر. || هیجان : امیر سیف الدوله بعد از سکون ثایرهء جنگ و خمود نایرهء حرب او را امان داد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص159).

ثای گرچیش.

[گَ] (اِ) به فارسی هخامنشی نام یکی از سه ماه بهار. (ایران باستان ج2 ص1499).

ثایة.

[یَ] (ع اِ) شوغای گوسفند. آغل گوسپندان و شتران در صحرا یا نزدیک خانه. || سنگ توده ای است پست بقدر مرد نشسته که در صحرا سازند برای نشان. || ثاوة.

ثأب.

[ثَءْبْ] (ع مص) خمیازه کشیدن. دهان دره کردن. آسا کردن. فاژیدن. تثاؤب.

ثأب.

[ثَءْبْ] (ع اِ) ثوباء. خامیاز. خامیازه. خمیازه. دهن دره. دهان دره. آسا. فاژ. باسک. کهنزَه. بیاستو. هاک. فاژه. آهنیابه.

ثأثاء.

[ثَءْ] (ع صوت) کلمه ای است که بدان تِکّه را به گشنی دارند. کلمه ای است که بدان تکه را برای جهیدن بر ماده خوانند.

ثأثأة.

[ثَءْ ثَ ءَ] (ع مص) فرونشاندن آتش را. || خواندن تکه را. || دفع کردن از کسی. بازداشتن کسی را از کسی. || دور کردن از جای. بدور داشتن. || فروخوردن غضب. || سخن ثاناک گفتن. || سیراب کردن شتران. || تشنه کردن شتران. (از اضداد است). || سیراب شدن شتران. || تشنه شدن آنها.

ثأج.

[ثَءْجْ] (اِخ) چشمه ای از بحرین بفاصلهء چندمیلی آن. || نام قریه ای به بحرین. (مراصد).

ثأج.

[ثَءْجْ] (ع مص) بانگ کردن گوسپند.

ثأجیس.

[ثَ اِ] (اِخ) ثااَجیس. نامی از نامهای یونانیان. و عنوان محاوره ای است از محاورات منسوب به افلاطون و موضع آن فلسفه است. در بعض کتب اسلامی مانند کتاب الفهرست ابن الندیم و تاریخ الحکماء قفطی و عیون الانباء نام این کتاب آمده است و ناقدین عصر صحت انتساب آن را به افلاطون تردید کرده اند.(1)
(1) - Theages.

ثأد.

[ثَءْدْ] (ع مص) سرمازده گردیدن. || نمناک شدن و سرما رسیدن.

ثأد.

[ثَءْدْ / ثَ آ] (ع اِ) امر زشت. || غوزهء نرم از خرما. || گیاه تازه و تر. || مکان ناموافق. || نم. || سرما.

ثأد.

[ثَ ءَ] (ع اِ) نم. || خاک نمناک. || سرما.

ثأداء .

[ثَءْ] (ع اِ) کنیزک و زن گول. || ما انا ابن ثأداء؛ نیستم عاجز. || پرستار.

ثأدة.

[ثَءْ دَ] (ع ص، اِ) زن بسیارگوشت.

ثئدة.

[ثَ ءِ دَ] (ع ص) تازه و پرگوشت: فخذ ثئدة؛ ران پرگوشت.

ثأر.

[ثَءْرْ] (ع مص) کشتن کشنده را. طلب کردن خون مقتولی را. ادراک ثأر. || لاثأرت فلاناً یداه؛ نفع مرساناد او را دو دست وی.

ثأط.

[ثَءْطْ] (ع اِ) جِ ثأطة.

ثئط.

[ثَ ءِ] (ع مص) ثئط لحم؛ بدبو گردیدن گوشت. || زکام زده شدن.

ثأطاء .

[ثَءْ] (ع ص، اِ) زن گول و در صفت داه مستعمل شود. (منتهی الارب).

ثأططس.

[ثَ اِ طِ طِ] (اِخ)(1) ثااطاطس. ثاطیطس. نامی از نامهای مردان یونانی و عنوان یکی از محاورات اصیل افلاطون. موضوع آن بحث در علم می باشد در این کتاب افلاطون تعریف و حد فلسفه را بیان و تقریر کرده و نظیر تعریف او در رسائل اخوان الصفا نیز دیده میشود آنچه افلاطون درین محاوره راجع به فلسفه و فیلسوف گفته در کتاب ششم مدینه(2) تکمیل شده است.
(1) - Theatetos (Theetete).
(2) - La republique.

ثأطة.

[ثَءْ طَ] (ع اِ) لای و گل. گل سیاه و تر. و فی المثل: ثأطة مدت بماء؛ یضرب للرجل یشتد حمقه فان الماء اذا زید علی الحماة ازدادت فساداً. || جانوری کوچک گزنده. (منتهی الارب). ج، ثأط.

ثئلال.

[ثِءْ] (ع مص) آژخ ناک شدن تن. زگیل برآوردن.

ثأللة.

[ثَءْ لَ لَ] (ع مص) آژخ ناک شدن.

ثأو.

[ثَءْوْ] (ع اِمص) سستی و نرمی و فروهشتگی.

ثأودوسیوس.

[ثَ اُ] (اِخ)(1) اسکندرانی. از اطبائی است که کتب جالینوس را جمع و تفسیر کرده است. او بر دین مسیح بود(2).
(1) - Theodose. (2) - عیون الانباء ج1 ص153.

ثأودوسیوس.

[ثَ اُ] (اِخ)(1) این نام در عیون الانباء بصورت ثوذسیس الجاثلیق آمده است و ابن ابی اصیبعة دیدار و محادثهء او را با متوکل خلیفهء عباسی نقل کرده است(2).
(1) - Theodose. (2)3 - عیون الانباء ج1 ص194.

ثأودوسیوس.

[ثَ اُ] (اِخ)(1) از حکماء ریاضی یونان در قرن اول مسیحی است صاحب تصانیف مفید در ریاضی و هندسه. کتاب الاکر او در سه مقاله از بهترین کتب متوسط بین کتاب اقلیدس و المجسطی شمرده میشد. این کتاب را در زمان احمدبن معتصم بالله عباسی و بامر او قسطابن لوقا البعلبکی تا شکل خامس از مقالهء سیم ترجمه کرده و بقیه را دیگری ترجمه و ثابت ابن قرة حرّانی اصلاح کرده است(2). دیگر از کتب او کتاب المساکن است در یک مقاله که آنرا نیز قسطابن لوقا به عربی نقل و یعقوب بن اسحاق کندی شرح کرده است(3). دیگر کتاب اللیل و النهار یا کتاب الایام و اللیالی و یا کتاب فی اللیل و النهار در دو مقاله(4).
(1) - Theodosios. Theodose de Tripoli. Theodose de Bithynie.
(2) - رجوع شود بتاریخ الحکماء قفطی ص108 و الفهرست ص376.
(3) - و این کتاب در سال 1304 ه . ق. در طهران بچاپ سنگی رسیده است.
(4) - این کتاب در سال 1304 ه . ق. در طهران بچاپ سنگی رسیده است.

ثأوذروس.

[ثَ اُ ذُ] (اِخ) نام یکی از اجداد أبقراط طبیب مشهور یونانی است(1).
(1) - عیون الانباء ج1 ص34.

ثأوفرسطس.

[ثَ اُ فِ رَ طِ] (اِخ)(1) یکی از شاگردان و دوستان ارسطاطالیس و بقولی برادرزاده یا خواهرزادهء او. وی در سال 371 ق.م. متولد شد و پس از ارسطاطالیس در مدرسهء او بنام لوقیا(2) بتدریس مشغول گشت و کتب بسیار تألیف کرد که بعض آنها تا کنون باقیست. تألیفات او بیشتر در طبیعیات است. از مهمترین نوشته های او کتاب الاَثار العلویه یک مقاله(3) و کتاب الحس و المحسوس چهار مقاله(4) و کتاب اسباب النبات که هر دو را ابراهیم بن بکوس بعربی نقل کرده. کتاب ما بعدالطبیعه یک مقاله(5) که یحیی بن عدی آن را از سریانی به عربی برده. کتاب الادب(6) یک مقاله. کتاب فی المسائل الطبیعیه(7). کتاب النفس یک مقاله. کتاب الی دمقراط فی التوحید. کتاب قاطیغوریاس که منسوب به اوست و کتاب الاخلاق و شرح باری ارمیناس. و او عمری طویل یافت و سال وفات او معلوم نیست.
لکلرک در تاریخ طب عرب گوید: عرب چندین کتاب ثاوفرسطس را می شناخته اند و چند کتاب او را ترجمه کرده اند معذلک نام او بسیار نادر در متون و تألیفات عرب دیده میشود اینطور انتظار میرفت که نسبت بکتاب احجار و کتاب نبات او امر جز آن باشد ولی ذکر کتاب احجار در مؤلفات عرب بسیار قلیل آمده و از کتاب نبات هیچ جا نامی نمی بینیم و این بی شک بدان سبب است که ثاوفرسطس متوجه علم محض بود و عرب علم نبات را از حیث عملی و خاصهء طبی مطالعه میکردند. در کتاب مفردات ابن بیطار سه بار از کتاب احجار نقل شده است... ابن الندیم در ترجمهء ابوالخیربن سواربن خمار آورده است که او مسائل ثاوفرسطس را بعربی ترجمه کرد بنا براین ظاهراً از کتب ثاوفرسطس بسریانی نیز چیزی نقل شده است - انتهی. (نقل باختصار). مآخذ: کتاب الفهرست ابن الندیم. عیون الانباء ابن ابی اصیبعة. تاریخ الحکماء قفطی. نزهة الارواح شهرزوری. لکلرک.
(1) - Theophrastes.
(2) - Lycee.
(3) - La Meteorologie.
(4) - La sensation et les choses sensibles.
(5) - Metaphysique.
(6) - Les caracteres. (7) - رجوع شود به کتاب الجماهر ابوریحان بیرونی ص258.

ثئوفرسطوس.

[ثَ ءُ فِ رَ] (اِخ) رجوع به ثأوفرسطس شود.

ثئوفیل.

[ثِ] (اِخ)(1) ثؤفیل. اسقف انطاکیه، یکی از آباء کنیسه. مولد او در اوائل مائهء دوم میلادی و وفات او بسال 190 م. است.
(1) - Theophile.

ثئوفیل.

[ثِ] (اِخ) یا ثوفیل. امپراطور بیزنطیا (842 - 829 م.) او در برابر حملهء خلفای عباسی به آن سرزمین مدتی مقاومت کرد لیکن آخر کار عموریه(1) را از دست بداد.
(1) - Amorium.

ثأولوجیا.

[ثَ اُ (معرب، اِ)](1) یا اثولوجیا. علم الهی بمعنی اخص یا ربوبیت یا الهیات. || کلام. علم کلام. || (اِخ) نام کتابی است که از ملتقطات کتاب تاسوعات فلوطینس(2) شیخ یونانی در حدود مائهء ششم میلادی تدوین شده و آن را به ارسطو نسبت داده اند. عبدالمسیح بن عبدالله الحمصی معروف به ابن ناعمه معاصر معتصم خلیفهء عباسی این کتاب را بنام میامر بعربی نقل کرد و گویند که ابن سینا نیز آنرا در کتاب الانصاف خود که اکنون مفقود است شرح کرده لکن چون شیخ الرئیس در کتاب الشفا ابن ناعمه را تخطئه و کتاب او را تحقیر کرده بنظر نمی آید که این دعوی درست باشد. برهیه گوید(3) قسمت اول کتاب ثائولوجیا اقتباس از انئاد چهارم بند هشتم فقرات اول و دوم است قسمت دوم مقتبس از انئاد چهارم بند چهارم فقرات یک تا چهار است قسمت سوم مأخوذ از انئاد چهارم بند هفتم و هشتم است قسمت چهارم نقل از انئاد پنجم بند هشتم فقرات یک تا چهار است قسمت پنجم منقول از انئاد ششم بند هفتم فقرات یک و دو است قسمت ششم مأخوذ از انئاد چهارم بند چهارم فقرات سی و نه تا چهل و پنج است قسمت هفتم اقتباس از انئاد چهارم بند هشتم فقرات پنجم تا هشتم است قسمت هشتم حاوی دو قطعه یکی از انئاد ششم بند هفتم فقرات یازده تا پانزده و دیگری از انئاد چهارم بند چهارم و پنجم میباشد قسمت نهم شامل دو قطعه است یکی مقتبس از انئاد چهارم بند هفتم فقرات یک تا چهار دیگری از انئاد پنجم بند اول فقرات یازده و دوازده و قسمت دهم از انئاد پنجم بند دوم شروع شده بانئاد ششم بند هفتم فقرات دو تا یازده پایان می پذیرد بنا براین مترجم این کتاب مباحث چهارم و هفتم و هشتم انئاد پنجم و مبحث هفتم انئاد ششم را مورد استعمال قرار داده است و در مقدمهء این کتاب مجعول ارسطاطالیس، میگوید که غرض از تألیف کتاب بیان تکوین علل اربعه است از خدا ولی در متن کتاب بهیچوجه منظور اصلی مصنف مورد توجه نیست و مثل اینست که نویسندهء مقدمه غیر از جامع منتخبات مذکور است. این کتاب مجعول قرنها مورد نظر و مطالعهء بعض دانشمندان اسلامی بوده چنانکه فارابی آنرا تألیفی اصیل پنداشته و در تألیف خود موسوم به کتاب الجمع بین رأیی الحکیمین افلاطون الالهی و ارسطوطالیس بآن استشهاد میکند - انتهی. کتاب ثائولوجیا در حاشیهء کتاب قبسات در طهران چاپ شده است.
(1) - Theologie.
(2) - Les Enneades de Plotin.
(3) - Brehier, la Philosophie au. Moyen - age.

ثأون.

[ثَ اُ] (اِخ)(1) از مردم شهر ازمیر. او در اوائل مائهء دوم میلادی میزیست و پیرو مذهب افلاطون بود. او راست کتابی مقدماتی در ریاضیات برای تسهیل فهم کتب افلاطون. ثاؤن نسبت به افلاطون تعصب میورزید و به این سبب او را ثائون متعصب می نامیدند و از کثرت شیفتگی به آراء افلاطون کتابی بنام مراتب کتب افلاطون و اسماء تصنیفات او تألیف کرد(2) و مقولات ارسطو را شرح کرده و ازوست: شرح قاطیغوریاس بسریانی و عربی.
(1) - Theon de Smyrne. (2) - الفهرست ص255. قفطی مصنف این کتاب را بغلط لیبلون نامیده است ص268.

ثأون.

[ثَ اُ] (اِخ)(1) اسکندرانی. مهندس مشهور از اهل اسکندریهء مصر. او پس از بطلمیوس میزیست. تصانیف وی در قدیم متداول بود و از جملهء تألیفات وی کتب ذیل است: کتاب العمل بذات الحلق. کتاب جداول زیج بطلمیوس المعروف بالقانون المسیّر. کتاب العمل بالاصطرلاب. کتاب المدخل الی المجسطی و او را رصدی است قبل از هجرت به 921 سال. و ابوریحان بیرونی در آثارالباقیه از زیج او نقل کرده است(2) ابن ابی اصیبعه(3) در ذکر تألیفات ابوالحسن ثابت بن قره کتابی بنام کتاب فیما أغفله ثأون فی حساب کسوف الشمس و القمر نام برده است ولی معلوم نیست که این ثأون همان صاحب ترجمه است یا جز او و نیز همان مؤلف(4) در ضمن ذکر فلاسفهء قدیم ثأون را در ردیف فیثاغورس و انکسیمانس و انباذقلس نام برده است. در تاریخ الحکماء قفطی نام دو حکیم یکی ثأون و دیگر فنون با دو ترجمهء نزدیک بیکدیگر آمده است و این اشتباهی است و تحریف کتابتی منشأ آن بوده است(5).
(1) - Theon d' Alexandrie. (2) - آثارالباقیه ص10 و 28.
(3) - ج1 ص225.
(4) - ج1 ص36.
(5) - قفطی ص108 و 267.

ثأی.

[ثَءْیْ] (ع مص) شکافته شدن. تباه شدن. || باز شدن درز مشک. || سوراخ شدن مهره. || مجروح گردیدن. || کشته شدن و مانند آن. || (اِ) نشان زخم.

ثأی.

[ثَءْیْ] (اِخ) نام محلی است و گاه بصورت تثنیه ثأیان گویند. (مراصد الاطلاع).

ثئیل.

[ثَ] (اِ) رجوع به ثیل شود.

ثب.

[ثَب ب] (ع مص) نشستن با تمکین و وقار. || ثَبّ امر؛ راست و تمام گردیدن کار.

ثبات.

[ثَ] (ع مص، اِمص) قرار. استقرار. برجای بودن. بر جای ماندن. قرار گرفتن. ثبوت. توطد. پایداری. استواری. استوار شدن. قیام. (از منتخب از غیاث). بقا. دوام. پابرجائی. پافشاری. ایستادن. (زوزنی). سکون :
همی تاخت تا پیش آب فرات
ندید اندر آن پادشاهی ثبات.فردوسی.
اگر خوارزمشاه آن ثبات نکردی... خللی افتادی بزرگ. (تاریخ بیهقی).
گه وقار و گه جود دست و طبع تراست
ثبات تند جبال و مضاء تیز ریاح.مسعود.
ای پادشاه مشرق و مغرب ثبات تو
بر تخت پادشاهی سالی هزار باد.مسعود.
آنم به ثبات و وفا که دیدی
در چهره و قامت اگر جز آنم.مسعود.
باز در عواقب کارهای عالم تفکری کردم تا روشن گشت که نعمتهای این جهانی چون روشنائی برق است بی دوام و ثبات. (کلیله و دمنه). و ثبات بر عهد و میثاقی که با سلطان داشت در سابق الایام فرا می نمود. (ترجمهء تاریخ یمینی ص133). || صاحب کشاف اصطلاحات الفنون گوید: هو عدم احتمال الزوال بتشکیک المشکک. و قیل هوالجزم المطابق الذی لیس بثبات و هو تقلید المصیب. کذا فی شرح العقاید و حواشیه فی بیان خبرالرسول.
- ثبات حزم؛ استواری و هوشیاری در کار :ارکان و حدود آن را به ثبات حزم و نفاذ عزم چنان مستحکم و استوار گردانید که چهارصد سال بگذشت. (کلیله و دمنه ص 23).
-ثبات خواهش؛ پایداری اراده و عزم :بیعت کردم بسید خود... از روی اعتقاد و از ته دل براستی نیت و اخلاص درونی و موافقت اعتقاد و ثبات خواهش. (تاریخ بیهقی ص315).
- ثبات رأی؛ استواری در رأی. ثبات عزم :با آنچه ملک عادل انوشیروان کسری بن قباد را سعادت ذات... و ثبات رأی حاصل است می بینم که کارهای زمانه میل به ادبار دارد. (کلیله و دمنه).
- ثبات عزم؛ استواری در رأی و اراده. ثبات رأی. زماع : ثبات عزم صاحب شرع بدان پیوست. (کلیله و دمنه). و آن را ثبات عزم و حسن عهد نام نکند. (کلیله و دمنه).
- ثبات قدم؛ استقامت و پایداری :
سفله طبعست جهان بر کرمش تکیه مکن
ای جهاندیده ثبات قدم از سفله مجوی.
حافظ.
- ثبات کردن؛ پایداری کردن : خوارزمشاه میمنهء خود را سوی میسرهء ایشان فرستاد نیک ثبات کردند دشمن سخت چیره شد. (تاریخ بیهقی). احمد ثباتی کرد و بزدند او را و بهزیمت رفت. (تاریخ بیهقی ص441). اگر سلطان به فراوه رود همانا ایشان ثبات نخواهند کرد. (تاریخ بیهقی 619). و عبدالله بیرون آمد لشکر خویش را بیافت پراکنده... مگر قومی که از اهل و خویش او بودند که با وی ثبات خواستند کرد. (تاریخ بیهقی187).
- || ثابت شدن و پایدار ماندن. مداومت کردن. مواظبت کردن : با خود گفتم اگر بر دین اسلاف بی ایقان و تیقن ثبات کنم همچون آن جادو باشم که بر آن نابکاری مواظبت می نماید. (کلیله و دمنه).
- ثبات ورزیدن؛ پای داشتن و مقاومت کردن.

ثبات.

[ثِ] (ع اِ) بند برقع. || تسمه و مانند آن که بدان پالان را بندند. دوالی که پالان بدان استوار کنند.

ثبات.

[ثُ] (ع اِ) جِ ثُبة.

ثبات.

[ثُ] (ع اِ) دردی که آدمی را از حرکت باز دارد: داءُ ثبات؛ دردی عاجزگردانندهء از حرکت.

ثبات.

[ثَبْ با] (ع ص، اِ) آنکه در دوائر و ادارات دولتی و شرکتها و تجارتخانه ها نامه های رسیده را در دفاتر مخصوص ثبت کنند.

ثبات.

[ثَ] (اِخ) میرمحمد عظیم. یکی از شعراء هندوستان پسر میرمحمد افضل متخلص به ثبات مولد او بسال 1122 ه . ق. در اللهآباد و وفات وی بسال 1161 ه . ق. بوده است و از اشعار اوست:
بخت بد گر برد از کوی توام سوی بهشت
پرسم از حور که آن سایهء دیوار کجاست.

ثباتت.

[ثَ تَ] (ع مص) ثبوتت. || شجاع و دلاور گردیدن. || ثابت عقل شدن. ثابت رای شدن. || (اِ) بیماریی که زمن کند و از حرکت بازدارد.

ثباج.

[ثِ] (اِخ) کوهی است به یمن.

ثباج.

[ثَبْ با] (اِخ) موضعی است در شعر. (مراصد الاطلاع).

ثبار.

[ثِ] (ع اِ) بر ثبار امر بودن؛ به برآمدن کار نزدیک بودن.

ثبار.

[ثِ] (اِخ) موضعی است بر شش میلی خیبر.

ثبازریطوس.

[] (معرب، اِ) معجونی است که در دردهای هائجه سود دارد.

ثباش.

[ثُ] (اِخ) از اعلام است.

ثباط.

[ثِ] (ع اِ) جِ ثَبط.

ثبان.

[ثِ] (ع مص) ثبن. ثبین. || درنوشتن عطف جامه و دوختن آن. || در دامن چیزی کرده در برگرفتن. || فراهم آوردن نیفهء ازار را از پیش. (منتهی الارب). || دامن بر دوختن. (تاج المصادر بیهقی). || به هر دو دست گرفتن دامن را. || (اِ) آوند. || انبان. || زنبیل. || هر وعائی که در آن چیزی کنند و بجائی برند. رجوع به ثبة شود.

ثبان.

[ثُبْ با] (اِخ) از اعلام مردان عرب از جمله پدر سعیدبن ثبان و او محدث است.

ثبت.

[ثَ] (ع مص، ص، اِ) قرار دادن. برجای بودن. ثبوت. استواری. پایداری. || حجت. دلیل. برهان. بینة. سلطان. || نوشتن. || مهر توقیع. || مرد معتمد. || مرد دلاور و قائم بر جای و ثابت رای. || مرد ثابت دل. || مرد ثابت زبان وقت خصومت و جز آن. || و ثبت اگرچه مصدر است گاهی بمعنی مفعول هم میباشد، چنانکه ثبت بمعنی قرار داده شده و نوشته شده و مرقوم می آید. (غیاث). || نوشته :و آن شعرها که خواندند همه در دواوین ثبت است. (تاریخ بیهقی ص276). || استوار. ایستاده برجای مانده.
- ثبت آمدن؛ نوشته شدن :
ظلم کم کن بر تن خود تا که ثبت از دست دین
آید اندر نامهء عمرت و هم لایظلمون.سنائی.
- ثبت برداشتن؛ صورت برداشتن(1)، سیاهه برداشتن.
- ثبت کردن؛ اثبات. نوشتن : نامها اینجا ثبت کنم تا بر آن واقف شده آید. (تاریخ بیهقی). عتبی میگوید و آن رساله را به اشارت سلطان در ضمن شرح حال امیر نصر ثبت کردم. (ترجمهء تاریخ یمینی442). رجوع به تقیید کردن و تعداد کردن شود.
(1) - Inventorier.

ثبت.

[ثَ بَ] (ع اِ) ثبات و قیام. له ثَبَتٌ عندالحملة. || دلیل. حجت: لا اَحکمُ بهذا الاّ به ثَبَت. || مرد ثقه: فلان ثبت من الاثبات و آن مجاز است چنانکه گویند: فلان حجة آنگاه که او در روایت ثقه باشد. (اقرب الموارد). و در اصطلاح درایة، یقال: و أعلی مراتب التعدیل ثقة. و قد یؤکد بالتکریر و اضافة ثبت و ورع و شبههما ممّا یدلّ علی علوّ شأنه. ثمّ عدل، ضابط، او ثبت او حافظ او متقن او حجة. (درایة تألیف حسین بن عبدالصمد الحارثی الهمدانی ص188). ج، اثبات. رجوع به متقن شود.

ثبت.

[ثَبْ بِ] (ع ص) در اصطلاح درایه رجوع به متقن شود.

ثبت اسناد.

[ثَ تِ اَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) ادارهء ثبت اسناد؛ اداره ای که بدانجا اسناد عقود و ایقاعات را در دفاتر رسمی دولتی نویسند تا حجت باشد. || مباشر ثبت. آن کس که شغل ثبت اسناد یا املاک ورزد. ثبات. شروطی. چک نویس. صکاک.

ثبثب.

[ثَ ثَ] (ع مص) ثبّ در همهء معانی آن. (منتهی الارب).

ثبج.

[ثَ] (ع مص) تعمیه کردن در بیان چیزی.

ثبج.

[ثَ بَ] (ع اِ) میان کتف و پشت. || میانهء هر چیز: ثبج بحر؛ میانهء دریا و معظم بحر. || سینهء سنگخوار یعنی سینهء اسفرود. || مرغ حق. شب آهنگ. || مرغی است. ج، اَثباج.

ثبج.

[ثَ بَ] (اِخ) نام یکی از پادشاهان یمن. گویند او از قوم خود دفاع نکرد تا مغلوب شدند.

ثبجاء .

[ثَ] (ع ص، اِ) تأنیث أثبج. زن پهن پشت یا برآمده پشت. || زن بزرگ شکم.

ثبجاره.

[ثِ رَ] (ع اِ) مغاکچه ای که آنرا آب ناودان کنده باشد.

ثبجة.

[ثَ بَ جَ] (ع ص) متوسط میان جید و ردی. نه خیاره و نه رذالة.

ثبر.

[ثَ] (ع مص) منع. بازداشتن از حاجت. (منتهی الارب). تثبیر. || بدرنگ و بطوء داشتن. || حبس. || لعن. || طرد.
-ثبرقرحه؛ گشاده شدن ریش و آماس کردن آن. (از منتهی الارب).

ثبر.

[ثُ] (ع مص) راندن. || ناامید کردن. || بازگشتن آب دریا. جزر، مقابل مدّ.

ثبر.

[ثُ] (اِخ) ریگزارهائی است در بلاد بنی نمیر. (مراصد الاطلاع).

ثبراء .

[] (اِخ) گویند کوهی است در شعر ابی ذؤیب. (مراصد الاطلاع). و گفته اند درختی است.

ثبرات.

[ثَ بَ] (ع اِ) جِ ثبرة.

ثبرة.

[ثُ رَ] (ع اِ) انبار غلهء پاک کردهء در خرمن.

ثبرة.

[ثَ رَ] (ع اِ) زمین نرم. || مغاکچه در زمین و چاهک در چیزی. || خاکی مانا به آهک. ج، ثَبَرات.

ثبرة.

[ثَ رَ] (اِخ) آبی است در وسط وادی در دیار ضبة و این وادی را شواجن گویند. || یوم ثبرة؛ نام یکی از جنگهای عرب است. (از مراصد الاطلاع ص103).

ثبط.

[ثَ / ثَ بَ] (ع مص) ثبط از امر؛ بازداشتن از کار و بر تأخیر و درنگ داشتن کسی را. || آماسیدن، چنانکه لب. || سست و گران بار شدن. || ثبط بر امری؛ واقف کردن بر کاری.

ثبط.

[ثَ بِ] (ع ص، اِ) احمق در کار خود. || مرد ضعیف. || مرد گرانبار. || اسب گران و سست. ج، اثباط، ثِباط.

ثبطة.

[ثَ بِ طَ] (ع ص، اِ) تأنیث ثَبِط.

ثبق.

[ثَ] (ع مص) بسیارآب شدن و تیزرو گردیدن جوی. || ثبق عین؛ زوداشک شدن چشم.

ثبل.

[ثُ / ثَ بَ] (ع اِ) بقیهء چیزی در ته آوند و غیر آن.

ثبن.

[ثَ] (ع مص) ثِبان. || درنوشتن عطف جامه و دوختن آن. || دامن بردوختن. || فراهم آوردن نیفهء ازار را از پیش. خبن. || در دامن چیزی کرده در بر گرفتن.

ثبن.

[ثُ بَ] (ع اِ) جِ ثُبنة.

ثبنة.

[ثُ نَ] (ع اِ) ثبن. ثبین. ثبان. دامن جامه و مانند آن که در آن خرما و جز آن کرده در بر گیرند. || آنچه در کش گرفته شود. ج، ثُبَن.

ثبنة.

[ثَ بِ نَ] (اِخ) موضعی است.

ثبوت.

[ثُ] (ع مص) ایستادن. برجای ماندن. بُروک. تبراک. قرار گرفتن. || استوار شدن. پایداری. استقرار. || مداومت. || مواظبت. || ثابت شدن. تحقق. || حکم بوجود نسبت. || ثَبت. صاحب کشاف اصطلاحات الفنون گوید: نزد اشاعره با لفظ کون و وجود مرادف باشد و نزد معتزله اعم از کون است و شرح آن در ذکر لفظ کون بیاید هم چنین در ذکر لفظ معلوم در این باب بیاناتی ایراد شود. و نیز اطلاق بر وقوع و ایقاع نسبت شود. و شرح آن نیز در لفظ نسبت گفته آید - انتهی.
- به ثبوت رسانیدن؛ درست کردن.

ثبوتت.

[ثُ تَ] (ع مص) ثباتت. || شجاع و دلاور گردیدن. || ثابت رأی شدن.

ثبوتی.

[ثُ] (ص نسبی) مقابل سلبی. یطلق علی ما لایکون السلب جزءً من مفهومه و علی ما من شأنه الوجود الخارجی و علی الموجود الخارجی. و یرادف الثبوتی الوجودی. و یجی ء فی محله. رجوع به اثباتی شود.

ثبوتی.

[ثُ] (اِخ) شاعری است و او را دیوانی است بترکی وی اشربه و معاجین در بازار قرامان قسطنطنیه میفروخته است.

ثبوتیه.

[ثُ تی یَ] (ع ص نسبی) تأنیث ثبوتی. مقابل سلبیه: صفات ثبوتیه. رجوع به اثباتی شود.

ثبور.

[ثُ] (ع اِمص) هلاکی. عذاب. || زیان. خسران. || بازداشتن. || زیان کشیدن. || هلاک گردیدن. || هلاک گردانیدن. هلاک کردن کسی را. || رسیدن سختی و بدی. || واهلاکا گفتن. (غیاث). ویل! وای! :
بانگ میزد واثبورا واثبور
همچو جان کافران در قعر گور.مولوی.
آن چنان کاندر زمستان مرد عور
او همی لرزید و میگفت ای ثبور.مولوی.
|| مولوی در شعر ذیل ترکیب نان ثبور را بمعنی حق ناشناس آورده است :
از برای آب جو خصمش شدند
آب کور و نان ثبور ایشان بدند.
|| زفیر. زفره.

ثبون.

[ثُ] (ع اِ) جِ ثُبة. جماعات متفرقه.

ثبة.

[ثَ بَ] (ع اِ) میانهء حوض که آب در آن گرد آید. || جماعت و گروه دلاوران. ج، ثبات و ثبون.

ثبة.

[ثُ بَ] (ع اِ) جماعت. گروه. گروه مردم. || گروه دلاوران. || میانهء حوض که در آن آب گرد آید. ج، ثُبات، ثبون.

ثبیت.

[ثَ] (ع ص، اِ) نعت از ثبات و ثبوت. || مرد دلاور. || مرد ثابت عقل. || اسب سبک و تیز رو. || ایستاده. برجای مانده. قرارگیرنده.

ثبیت.

[ثَ] (اِخ) از اعلام است.

ثبیت.

[ثُ بَ] (اِخ) ابن کثیر. محدث است.

ثبیتة.

[ثُ بَ تَ] (اِخ) بنت ضحاک. صحابیه است یا آن نبیتة به نون است. (منتهی الارب).

ثبیتة.

[ثُ بَ تَ] (اِخ) بنت یعار. صحابیه است.

ثبیتة.

[ثُ بَ تَ] (اِخ) بنت حنظلهء اسلمیة. تابعیه است.

ثبیتی.

[ثُ بَ] (ص نسبی) منسوب است به ثبیت که جد ابوالحسن احمدبن محمد بن ثبیت قاضی شیراز باشد. (سمعانی).

ثبیر.

[ثَ] (اِخ) کوهی است بظاهر مکه و از قلل این کوه است: ثبیرالاثبرة. ثبیرالاحدَب. ثبیرالاعرج. ثبیرالخضراء. ثبیرالزنج. ثبیر غینی. ثبیرالنّضع :
نجنبد ز جا ای پسر چون درخت
بباد سحرگاه کوه ثبیر.ناصرخسرو.
یکی سفینه ز علمش هزار بحر محیط
یکی دقیقه ز حلمش هزار کوه ثبیر.
رضی نیشابوری.
و لقد کان علیه عمره
عدل رضوی و ثبیر وحضن.
قثم بن عباس (از عیون الانباء).
اصمعی گفته است: ثبیر اعرج مشرف بمکه است به برّ سوی حق الطارقتین و ثبیر غینی در حرا است. (مراصد الاطلاع). || آبی است بدیار مُزینة و رسول (ص) آن را بقطیعه شریس بن ضمره داد و نام او را به شریح بگردانید.

ثبیرالاثبرة.

[ثَ رُلْ اَ بِ رَ] (اِخ) رجوع به ثبیر شود.

ثبیرالاحدب.

[ثَ رُلْ اَ دَ] (اِخ) رجوع به ثبیر شود.

ثبیرالاعرج.

[ثَ رُلْ اَ رَ] (اِخ) رجوع به ثبیر شود.

ثبیرالخضراء .

[ثَ رُلْ خَ] (اِخ) رجوع به ثبیر شود.

ثبیرالزنج.

[ثَ رُزْ زَ] (اِخ) رجوع به ثبیر شود.

ثبیرالنضع.

[ثَ رُنْ نَ] (اِخ) رجوع به ثبیر شود.

ثبیر غینی.

[ثَ رُ غَ نا] (اِخ) رجوع به ثبیر شود.

ثبیری.

[ثَ] (ص نسبی) منسوب است به ثبیر. (سمعانی).

ثبین.

[ثَ] (ع اِ) رجوع به ثبنه و ثبان شود.

ثبیة.

[ثُ بَیْ یَ] (ع اِ مصغر) تصغیر ثُبة و یا آن ثویبة است.

ثت.

[ثَت ت] (ع اِ) شکاف در زمین و سنگ. || (مص) شکافتن زمین. || عیبی در آرامش با زنان. ج، ثتوت.

ثتا.

[ثِ] (یونانی، اِ) در یونانی نام حرف «ث» باشد و صورت آن این است:
n 0

ثتانة.

[ثُ نَ] (اِخ) موضعی است در شعر. و ثبانة هم روایت شده است و آن در شعر زیدالخیل است. (مراصد الاطلاع).

ثت گوش.

[ثَ تَ شَ] (اِخ) (ساتاگید) ناحیه ای است از شاهنشاهی ایران در جنوب باختریش (باختر) و آن افغانستان مرکزی است که تقریباً از هرات تا حوالی سند باشد. (ایران باستان ص1452).

ثتم.

[ثَ] (ع مص) انداختن زن بچهء شکم خود را. || تباه کردن. || ثتم زن خرز خویش را؛ تباه کردن او مهره های خود را: ثتمت المراةُ خرزها؛ یعنی فاسد کرد زن مهره های خود را.

ثتن.

[ثَ تَ] (ع مص) گنده شدن و بوی گرفتن (گوشت). || گنده شدن بن دندان و بدبو و فروهشته گردیدن آن.

ثتن.

[ثَ تِ] (ع ص) گنده.

ثتنة.

[ثَ تِ نَ] (ع ص) تأنیث ثَتن. لثهء ثتنه؛ لثهء بوی گرفته و گنده شده و فروهشته گشته.

ثتی.

[ثَ تی / ثَ تا] (ع اِ) پوستهای خرما یا خرمائی که تباه شده از درخت فروریزد و خرمای ردی. || ریزهء کاه و هر چیز ریزه که بدان غراره ها پر کنند.

ثج.

[ثَج ج] (ع مص) روان شدن آب. || روان کردن آب و خون قربانی و جز آن. آب ریختن. شریدن آب.

ثجات.

[ثَجْ جا] (ع اِ) جِ ثجّة.

ثجاج.

[ثَجْ جا] (ع ص) فروریزنده. ریزان. روان شونده. سیّال : چون بحر مواج و سیل ثجاج به بلخ آمد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 264). بر دفع و انتقام چون برق وهّاج و سیل ثجاج اندرونی از انتقام مشحون با لشکری از قطار باران افزون. (جهانگشای جوینی).

ثجر.

[ثَ] (ع مص) آمیختن ثفل خرما با چیز دیگر. || خرما را به کنجارهء غورهء خرما آمیختن. و آن در حدیث است. || روان کردن (آب و جز آن).

ثجر.

[ثُ] (ع اِ) جِ ثجرة.

ثجر.

[ثَ] (اِخ) آبی است نزدیک نجران یا مابین وادی القری و شام. || آبی است از بنی القین بن جسر در جوش. (معجم البلدان).

ثجر.

[ثَ جِ / ثَ جَ] (ع ص) سطبر. پهناور.

ثجر.

[ثُ جَ] (ع اِ) جماعتهای متفرقه. || تیرهای پهناور سطبربیخ.

ثجرة.

[ثُ رَ] (ع اِ) میانهء سینه یا اعلای آن. || گرداگرد مغاک چنبر گردن. || بروت شتر. || پارهء پریشان از گیاه و جز آن. || میان وادی و فراخی آن. ج، ثُجر.

ثجل.

[ثُ] (ع ص، اِ) جِ ثَجلاء و اَثجل.

ثجل.

[ثُ] (اِخ) موضعی است به شقّ عالیه. (مراصد الاطلاع).

ثجل.

[ثَ جَ] (ع مص) اَثْجَل گردیدن.

ثجلاء .

[ثَ] (ع ص، اِ) مؤنث اثجل. || زنی که شکمش کلان و فراخ باشد یا زن برآمده تهی گاه. || توشه دان فراخ. ج، ثجل.

ثجلة.

[ثَ / ثُ لَ] (ع مص) کلانی و فراخی شکم. || بزرگ شکم شدن. فراخ شکم شدن.

ثجم.

[ثَ] (ع مص) زود باریدن و دوام گرفتن باران. || زود بازداشتن از چیزی.

ثجم.

[ثَ جَ] (ع مص) زود برگردیدن.

ثجن.

[ثَ / ثَ جَ] (ع اِ) راه در زمین سخت و سنگستان.

ثجو.

[ثَجْوْ] (ع مص) خاموش گردیدن.

ثجوج.

[ثُ / ثَ] (ع مص) ثجّ. ثجیج. روان شدن آب و خون به نیرو. (تاج المصادر بیهقی).

ثجة.

[ثَجْ جَ] (ع اِ) مرغزاری که در آن استخرها و آبگیرها باشد. ج، ثجات.

ثجة.

[ثُجْ جَ] (اِخ) از نواحی یمن است در هشت فرسخی جند و هشت فرسخی سحول. (مراصد الاطلاع).

ثجیج.

[ثَ] (ع مص) ثجّ. ثجوج. ریخته شدن آب و خون به نیرو. (تاج المصادر بیهقی). || روان شدن آب و خون و جز آن. || (اِ) سیلاب که توجبه باشد. || (ص) فروریزنده. || روان شونده.

ثجیجة.

[ثَ جَ] (ع اِ) مسکهء شیر که بر دست و مشک چسبد.

ثجیر.

[ثَ] (ع اِ) کنجاره. ثفل. || تکس خرما و انگور. هسته و استخوان انگور. (دهار). دانهء انگور. (مهذب الاسماء). || در تحفهء حکیم مؤمن آمده است: لای چیزهای افشرده است(1) و قوتش متوسط است ما بین عصاره و جرم آن چیز و از مطلق ثجیر مراد لای آب انگور است و آن قابض و ضمادش با نمک جهت ورم حار و ورم صلب و ورم پستان و حقنهء او جهت قرحهء امعاء و اسهال مزمن و سیلان رطوبات رحم و آشامیدن برشته کردهء او با دانه های انگور که در او یافت شود جهت قرحهء امعاء و تقویت معده و اسهال بغایت نافع است.
(1) - Marcs. residu. Lie. sediment.

ثجیرة.

[ثَ رَ] (ع اِ) ثفل هر چیز که فشرده یا کوفته و آب یا روغن آن گرفته باشند. کنجاره.

ثحثاح.

[ثَ] (ع ص) سریع و شتاب. (منتهی الارب).

ثحثحة.

[ثَ ثَ حَ] (ع اِ) آوازی که در او گرفتگی باشد نزدیک کام. || آواز گرفته.

ثحج.

[ثَ] (ع مص) سخت کشیدن چیزی را.

ثحف.

[ثِ / ثَ حِ] (ع ص) دارای راهها (در شکنبه) که گوئی طبقات سرگین است. ج، اثحاف.

ثخ.

[ثُ] (ع اِ) خمیر ترش. خمیرمایه. مایه.

ثخانت.

[ثِ نَ] (ع مص) ثخونت. ثَخن. سطبر و سخت گردیدن. || استوار شدن.

ثخب.

[ثَ] (اِخ) کوهی است به نجد بنی کلاب را و نزدیک آن کوه کان زر و کان مهرهء سپید است.

ثخذ.

[ثَ خِ] (اِ) صورت و جملهء هفتم از صور و جمل هفت گانهء حروف جُمَّل.

ثخرط.

[ثِ رِ] (ع اِ) گیاهی است.

ثخطع.

[ثَ طَ] (اِخ) نامی از نامهای مردان عرب.

ثخن.

[ثِ خَ] (ع مص، اِمص) ستبرنا. ستبرا. سطبرا. سطبری. قطر. ضخامت. حجم. دبز. کلفتی. هنگفتی. لُکی. گندگی. غلّت. || غلظت. || سختی. || ثخانت. ثخونت. سطبر و سخت گردیدن. || صاحب کشاف اصطلاحات الفنون گوید: ثخن، بالخاء المعجمه سطبر شدن. کما فی بحر الجواهر و فی کنز اللغات. ثخن سطبری و ثخین سطبر و عندالحکماء هوالجسم التعلیمی و هو حشو یحصره سطح اوسطوح. ای حشو یحیط به سطح واحد کمافی الکرة. اوسطوح ای اکثر من سطح واحد سواء کان سطحان کما فی المخروط المستدیر او سطوح کما فی المکعب. و بالجملة ففی السطح اوالسطوح شیئان. أحدهما الجسم الطبعی المنتهی الی السطوح، و ثانیهما البُعد النافذ فی اقطاره الثلاثة الساری فیها الواقع حشوها و هوالجسم التعلیمی و الثخن. فان کان الثخن نازلاً أی آخذاً من فوق الی اسفل یسمّی عمقا کما فی الماء. و ان کان صاعداً ای آخذاً من الاسفل الی فوق یسمی سمکا کما فی النّبت. و قد یطلق علی الثخن مطلقا سواء کان نازلاً او صاعداً و البعض عرف الثخن بانّه حشوما بین السطوح و فیه انّه منقوض بالکرة اذ لیس له سطوح الا ان یقال ببطلان الجمعیة بدخول لام التعریف. و فی الطّوالع، المقدار ان انقسم فی الجهات الثلث فهوالجسم التعلیمی. و الثخین و الثخن اسم لحشو ما بین السطوح. فان اعتبر نزولاً فعمق، و ان اعتبر صعوداً فسمک. - انتهی. قال السید السند فی حاشیته: اعلم ان الجسم التعلیمی اُتمّ المقادیر و یسمی ثخناً. لانه حشو مابین السطوح و عمقا اذا اعتبرالنزول لانه ثخن نازل و سمکا اذا اعتبر الصعود فانه ثخن صاعد. هکذا فی شرح الملخص. فعلم ان الجسم التعلیمی لایسمی بالثخین. اذ معناه ذوالثخن. و عرفه بحشو ما بین السطوح و هو نفس الجسم التعلیمی. فلو اطلق علیه الثخین لکان الجسم التعلیمی ذا جسم تعلیمی. و توجیه ما قال ان یحمل الحشو علی المعنی المصدری اعنی التوسط فیکون الجسم التعلیمی ذا توسط - انتهی. و فی شرح الاشارات و حاشیة المحاکمات فی بیان انّ للجسم ثخنا متصلاً، ما حاصله انّ الثخن مقول بالاشتراک علی حشو ما بین السطوح و علی الامرالذی یقابله رقة القوام و هو غلظ القوام و هو ایضا حشو ما بین السطوح لکنه صعب الانفصال و کذا الثخین مقول بالاشتراک علی ما هو ذوحشو بین السطوح و هو فصل الجسم التعلیمی یفصله عن الخط و السطح و علی ما یقابل الرّقیق من الاجسام و هو الغلیظ. فان قلت الجسم التعلیمی حشو مابین السطوح و ذوالحشو انما هو الجسم الطبیعی. قلت المراد من الحشو المصدر ای التخلخل و التوسط فالمتخلخل و المتوسط هو الجسم الطبعی و لذا حمل ایضاً علی غلظ القوام، لا علی الغلیظ.

ثخن.

[ثُ خُ] (ع ص، اِ) جِ ثخین. (منتهی الارب).

ثخونت.

[ثُ نَ] (ع مص) سطبر و سخت گردیدن. ثخانت. ثخن.

ثخین.

[ثَ] (ع ص) سطبر و سخت. || محکم. || غلیظ. || حلیم. بارزانت. رزین. || مردی ثخین السلاح؛ مردی باسلاح و بعضی گفته اند یقال للاعزل الذی لاسلاح معه، اعزل ثخین، مرد بی سلاح. || ثوب ثخین النسج؛ جامهء سطبرباف. ج، ثخن.

ثداء .

[ثُدْ دا] (ع اِ) گیاهی است و در بیخ آن طرثوث می روید. (منتهی الارب). ثُداة یکی ثُداء. (منتهی الارب).

ثداءة.

[ثُدْ دا ءَ] (ع اِ) واحد ثدّاء.

ثدام.

[ثَ / ثِ] (ع اِ) پالونه. (منتهی الارب). پالاون. ترشی پالا. آبکش. صافی.

ثدغ.

[ثَ] (ع مص) ثدغ رأس؛ شکستن سر را.

ثدق.

[ثَ] (ع مص) نیک باریدن: ثدق مطر؛ نیک باریدن باران. || ثدق وادی؛ روان شدن آب. || ثدق خیل؛ فروگذاشتن خیل را برفتار. || ثدق بطن شاة؛ شکافتن شکم گوسفند.

ثدقم.

[ثِ قِ] (ع ص) گنگلاج. گنگ و لال.

ثدقم.

[ثِ قِ] (اِخ) از اعلام مردان است.

ثدم.

[ثَ] (ع ص) گنگلاج. || فربه گول.

ثدمة.

[ثَ مَ] (ع ص) تأنیث ثدم.

ثدن.

[ثَ دَ] (ع مص) بسیارگوشت و گران گردیدن کسی. (منتهی الارب). || ثدن لحم؛ بوی گرفتن گوشت.

ثدن.

[ثَ دِ] (ع ص) فربه. گوشت گن. مرد بسیارگوشت. || متعفن و گندیده.

ثدنة.

[ثَ دِ نَ] (ع ص) تأنیت ثدن.

ثدواء .

[ثَدْ] (اِخ) موضعی است. (مراصد الاطلاع).

ثدی.

[ثَدْیْ / ثِدْیْ / ثَ دا] (ع اِ) پستان مرد و زن. || پستان زنان یا عام است حیوانات را. ضرع و ابن حاج گوید که پستان مردم را ثدوة گویند و پستان بهائم را ضرع. (غیاث اللغة). ج، اَثدٍ، ثُدیّ، ثِدیّ.
-امثال: تجوع الحُرّة و لاتأکل ثدییها. ای لاتأکل اجرة الرضاع. و عرب مزد دایگانی را عار میشمردند و مثل در نظائر مورد بکار است.

ثدی.

[ثِ دی ی] (ع اِ) جِ ثَدی.

ثدی.

[ثَ دا] (ع مص) بزرگ پستان شدن. || تر کردن. || تر گردیدن.

ثدی.

[ثُ دَیْ یَ] (اِخ) بلفظ تصغیر. محلی است در نجد. و جمیل آن را در شعر خود آورده است و منزل او در شام بود و یاقوت گوید گمان میکنم ثدی هم در شام است. (مراصد الاطلاع).

ثدیاء .

[ثَدْ] (ع ص، اِ) زن بزرگ پستان. و رجل أثدی نیامده است.

ثدیه.

[ثُ دَیْ یَ] (ع اِ) چیزی که در آن سواران و تیراندازان پی و پر و مانند آن نهند.

ثر.

[ثَرر] (ع ص، اِ) مرد بسیارگوی. پرسخن. پرگوی. پرحرف. پرروده. روده دراز. پرچانه. || فراخ. || فرس ثرّ؛ اسب تیزرو. مُنَثَّر. || آب بسیار. || ابر سیاه. || ابر بسیارباران. || ثرورة. ثَرارَت. ثرور. || (مص) بسیارآب شدن چشمه. || تر کردن زمین. || بسیار خون روان شدن از ریش و خستگی. || بسیارشیر شدن شتر ماده و گوسپند. || پراکندن. پریشان کردن. و رجوع به ثرور شود.

ثرا.

[ثِ] (اِخ) جائی است بین رویثة و صفراء در پائین وادی حی. یوم ذی ثرا؛ نام یکی از جنگهای عرب است. (مراصد الاطلاع).

ثراء .

[ثَ] (ع اِمص) بسیاری مال. توانگری. دارائی: انه لذوثراء؛ أی لذو عدد و کثرة مال. || (مص) توانگر شدن. || بسیار شدن. || افزودن (مال و مردم و امثال آن). || بسیارمال گردانیدن. بی نیاز شدن.

ثرائد.

[ثَ ءِ] (ع اِ) جِ ثریدة.

ثراب.

[ثِ] (ع اِ) جِ ثَربة.

ثرات.

[ثَرْ را] (ع ص، اِ) جِ ثرّة. زنان پرگوی.

ثراتم.

[ثَ تِ] (ع اِ) جِ ثُرتُم.

ثراثر.

[ثَ ثِ] (اِخ) محلی است در شعر شماخ. (مراصد الاطلاع).

ثرار.

[ثِ] (ع اِ) جِ ثَرة و ثرة.

ثرارت.

[ثَ رَ] (ع مص) ثَرّ. ثُرورَت. ثُرور. رجوع به ثرّ و ثرور شود. || (اِ) چشمهء بسیارآب.

ثراسابولوس.

[] (اِخ) جالینوس را کتابی است بنام کتاب الی ثراسابولوس. (ابن الندیم و قفطی). این نام بصورت تراسبولوس نیز دیده میشود. و اصل آن تراسوبولس است(1).
(1) - Thrasybulus.

ثراقیه.

[ثَ یَ] (اِخ) تراکیه. تراس(1). ناحیه ای واقع در شمال یونان قدیم که امروز در قسمت جنوبی بلغارستان واقع است و قسمت یونانی نشین ثراقیه که بلغارستان را از دریای گنگبار اِژه جدا میکند و دارای 669000 سکنه است.
(1) - Thrace.

ثرام.

[ثَ] (اِخ) پشته ای است به یمن در دیار اوس. (مراصد الاطلاع).

ثرایتااونا.

[] (اِخ) ثاثری تئون. صورت نام فریدون پادشاه پیشدادی در اوستا(1).
(1) - داستانهای ایران قدیم تألیف پیرنیا ص22.

ثرب.

[ثَ] (ع اِ) (معرب چربی و چربو) چادرپیه(1) و آن آستر و بطانهء صفاق و ابره و ظهارهء معده باشد. و آن پیه رقیقی است که معده و امعاء را فرا گرفته است و از فم معده تا معی قولون بکشد. و صاحب غیاث اللغات گوید: در حدودالامراض بفتحتین است. || خاقانی آنرا بمعنی غش مشک آورده است یعنی ناک :
خوش نفسی نیست بی گرانی کامروز
نافهء بی ثرب در تتار نیابی.
ج، ثروب، أثرب. جج، أثارب.
(1) - Epiploon tablier Epiploique.

ثرب.

[ثَ] (ع اِ) سرزنش کردن. نکوهیدن بر گناه. || ثرب مریض؛ برکندن جامهء بیمار.

ثرب.

[ثَ] (ع اِ) جِ ثربَة.

ثرب.

[ثَ رِ] (اِخ) چاهی است محارب را و گاه حاجیان وارد آن شوند برای آب برداشتن و آب آن بسیار بد است. (مراصد الاطلاع).

ثرباء.

[ثَ] (ع ص) فربه. شاة ثرباء؛ گوسپند مادهء فربه.

ثربات.

[ثَ رَ] (ع اِ) انگشتان. || جِ ثَرب.

ثرباط.

[ثِ] (اِخ) یا ثُربُط. پدر قبیله ای است از قضاعه.

ثربان.

[ثَ رَ] (اِخ) قلعه ای است از توابع صنعاء یمن. (مراصد الاطلاع).

ثربان.

[ثَ رِ] (اِخ) دو کوه است در دیار بنی سلیم. (مراصد الاطلاع).

ثربط.

[ثُ بُ] (اِخ) یا ثِرباط. پدر قبیله ای است از قضاعة.

ثربة.

[ثَ بَ] (ع اِ) دنب یا پیه آن. ج، ثَرب، ثِراب.

ثربی.

[ثَ] (ص نسبی) منسوب به ثرب که چادرپیه باشد.
-فتق ثربی.؛ رجوع به فتق شود.

ثربیه.

[ثَ بی یَ] (ع اِ) (از کلمهء چربی و چربو) پیه وا، پیه با. (مهذب الاسماء).

ثرتم.

[ثُ تُ] (ع اِ) باقی طعام یا نان خورش در خنور یا در بن کاسه. || آنچه فزون آید از طعام. ج، ثراتِم.

ثرثار.

[ثَ] (ع ص) بسیارگوی. || بیهوده گوی بسیارفریاد. ج، ثَرثارون، ثرثارین.

ثرثار.

[ثَ] (اِخ) نهر یا وادی بزرگی است که موقع فراوانی باران طولش بسیار بود ولی به تابستان در آن جز برکه های کوچک و چشمه های شور و جزئی آب چیزی نیست و آن در صحرا از نزدیک سنجار سرازیر شده تا به پائین تکریت رسیده از حضر میگذرد و در اطراف آن دیهای بسیار و آبادانی بوده که اکنون خراب است. (مراصد الاطلاع).

ثرثارون.

[ثَ] (ع ص، اِ) جِ ثرثار.

ثرثارة.

[ثَ رَ] (ع ص، اِ) زن بسیارگوی. || چشمهء پرآب.

ثرثارین.

[ثَ] (ع ص، اِ) جِ ثرثار.

ثرثال.

[ثَ] (اِخ) جد والد احمدبن عبدالعزیزبن احمد محدث بغدادی. او راست جزئی در حدیث.

ثرثره.

[ثَ ثَ رَ] (ع مص) بسیار گفتن. بیهوده بتکرار حرف زدن. || پراکندن. پریشان کردن. || بسیار خوردن. || آمیختن طعام.

ثرثور.

[ثُ] (اِخ) نام دو نهر است به ارمنستان یکی را ثرثور کبیر و دیگری را ثرثور صغیر گویند بین یکی از آنها و بردعه کمتر از یک فرسخ است. (مراصد الاطلاع). صاحب قاموس الاعلام گوید: در نزدیک اران و بردعه دو نهر به این نام هست یکی را ثرثور صغیر گویند و این قول یاقوت است در معجم البلدان و در نقشه های امروزی در ارمنستان رودی بنام تَرتَر دیده میشود و ظاهراً این ترتر همان ثرثور جغرافی نویسان عرب است و گویا ثرثور کبیر همین است و شاید ثرثور صغیر شعبه ای از همین ثرثور کبیر باشد.

ثرثورة.

[ثُ رَ] (ع اِ) چشمهء بسیارآب.

ثرد.

[ثَ] (ع اِ) باران نرم ضعیف. || گیاهی است.

ثرد.

[ثَ] (ع مص) نان در کاسه شکستن. (تاج المصادر بیهقی). اشکنه کردن. ترید کردن نان را. || غوطه دادن جامه را در رنگ. || شکستن گردن مذبوح پیش از آنکه سرد شود و این در شرع ممنوع است. || ذبح کردن ذبیحه را با چیزی کند و اوداج آن پاک بریده نشدن. || مجروحی را از معرکه برداشتن که هنوز رمقی در او باقی باشد. || ثرد خصیه؛ مالیدن آن برای خصی کردن.

ثرد.

[ثَ رَ] (ع اِمص) ترکیدگی و کفتگی لب. شکافتگی لب. شکافته شدن لب.

ثردق.

[ثَ دَ] (اِخ) دهی است بزرگ قبیلهء دَوس را. (منتهی الارب).

ثرده.

[ثُ دَ] (ع اِ) نان شکسته در کاسه. نان ترید کرده. ثریدة.

ثرط.

[ثَ / ثَ رَ] (ع اِ) (ظ . معرب سریش) سریش. (از منتخب و صراح) (غیاث اللغة). سریش کفشگران. || سرگین. ج، ثروط.

ثرط.

[ثَ] (ع مص) گولی. گول شدن. || عیب کردن. || ثَلط. سرگین انداختن. ریغ زدن. ریخ زدن. || سریش کردن.

ثرطئة.

[ثِ طِ ءَ] (ع ص، اِ) سست کوتاه و گول از مردان و زنان. || مرد احمق ضعیف. || مرد گران جان. (مهذب الاسماء).

ثرطلة.

[ثَ طَ لَ] (ع مص) فروهشتگی و سستی.

ثرطمه.

[ثَ طَ مَ] (ع مص) سرنگون کردن نه از غضب و تکبر. || بسیار فربه شدن چنانکه ستور.

ثرع.

[ثَ] (ع مص) طفیلی شدن قوم را.

ثرعط.

[ثُ عُ] (ع ص) طین ثرعط؛ گل تُنک و رقیق. ثرعُطط.

ثرعطط.

[ثُ رُ طُ] (ع ص) طین ثرعطط؛ گل تُنک. || آشامیدنی رقیق. ثرعطه. ثرعطیطة.

ثرعطه.

[ثُ عُ طَ] (ع اِ) آشامیدنی رقیق.

ثرعطیطة.

[ثُ رَ طَ] (ع اِ) آشامیدنی رقیق.

ثرعلة.

[ثُ عُ لَ] (ع اِ) پرهای گردن خروس.

ثرغ.

[ثَ] (ع مص) فراخ شدن مخرج آب از دلو و جز آن. ج، ثُرُوغ.

ثرغامه.

[ثِ مَ] (ع اِ) زوجه. زن. (منتهی الارب).

ثرغل.

[ثُ غُ] (ع اِ) روباه ماده.

ثرغول.

[ثُ] (ع اِ) گیاهی است.

ثرقبی.

[ثُ قُ] (ع ص نسبی، اِ) قُرقُبی. قُرقوبی. نوعی جامهء سپید مصری است که از کتان بافند.

ثرقبیه.

[ثُ قُ بی یَ] (ع ص نسبی، اِ) نوعی از جامه های سپید مصری است که از کتان بافند. ثوب ثرقبی و قُرقبی. پارچهء مصری.

ثرم.

[ثَ] (ع مص) شکستن دندان کسی را به زدن. || افتادن دندان. || (اصطلاح عروض) اجتماع قبض و ثلم است در فعولن عولُ بماند فعل بسکون عین و ضمّ لام بجای آن بنهند و ثرم در اشعار عجم نیاید. (المعجم). و صاحب کشاف اصطلاحات الفنون گوید: نزد عروضیان اجتماع خرم و قبض باشد. چنانکه در عنوان الشرف مذکور است و در پاره ای از رسائل عروض اهل عرب آمده که خرم بعد از قبض اگر در فعولن واقع شود آنرا شتر خوانند - انتهی. و عبارة عنوان الشرف را باید حمل بر تعریف دومین کرد. بدلیل اینکه صاحب عنوان الشرف شتر را تعریف کرده بعین تعریفی که در ثرم کرده. و اگر چنین حمل نکنیم لازم می آید که ثرم و شتر در تعریف و سایر خصوصیات یکسان باشند. و سید جرجانی در تعریفات گفته که ثرم عبارت است از حذف فاء و نون از فعولن تا فقط عول باقی ماند که بتوان آنرا به فعل نقل کرد که این عمل ثرم است.

ثرم.

[ثَ رَ] (ع مص) اثرم گردیدن. افتادن دندان از ثنایا و رباعیات. دندان پیشین کسی شکستن. بردهن زدن چنانکه دندان بیفتد.

ثرم.

[ثَ رَ] (اِخ) کوهی است به یمامة. (مراصد الاطلاع).

ثرماء .

[ثَ] (ع ص، اِ) تأنیث اَثرم. زنِ دندان پیش شکسته.

ثرماء .

[] (اِخ) آبی است در کنده و معروف است. || عین ثرماء. قریه ای است به دمشق. (مراصد الاطلاع).

ثرمان.

[ثَ] (اِ) درختی است که به اشنان ماند و آن ترش است و شتران و گوسفندان خورند.

ثرمد.

[ثَ مَ] (اِخ) شعبی است در کوه اجاء از بنی ثعلبه گویند آبی است. (مراصد الاطلاع).

ثرمداء .

[ثَ مَ] (اِخ) موضعی است یا آبی بدیار بنی سعد. صاحب مراصد الاطلاع گوید: آبی است از بنی سعد در وادی الستارین و گویند بکسر میم نام شهری است و هم گویند نام قریه ای است در وشم یمامه. و با کسر ثاء هم روایت شده است.

ثرمدة.

[ثَ مَ دَ] (ع اِ) شوره گیاهی است.

ثرمدة.

[ثَ مَ دَ] (ع مص) نیک ناپختن گوشت را یا آلوده بخاکستر کردن آنرا؛ ثرمداللحَم.

ثرمط.

[ثُ رَ مِ] (ع اِ) گِل تر یا رقیق آبناک. ثرمطة.

ثرمط.

[ثِ مِ] (ع ص) نعجة ثرمط؛ میش مادهء بزرگ که از خائیدنش آوازی برآید.

ثرمطة.

[ثُ / ثَ مَ طَ] (ع اِ) گل تر یا رقیق و آبکی. ثُرمَط. || (مص) به آواز خائیدن. || ثرمطه ناک گردیدن زمین؛ یعنی صاحب گل رقیق و آبناک شدن.

ثرمل.

[ثُ مُ] (ع اِ) جانوری است.

ثرملة.

[ثُ مُ لَ] (ع اِ) چاهک لب. || چیزی باقی مانده در خنور. || روباه ماده.

ثرملة.

[ثُ مُ لَ] (اِخ) نام شاعری از ظبی(1). (منتهی الارب).
(1) - شاید: طی.

ثرملة.

[ثَ مَ لَ] (ع مص) ریخ زدن. || خوردن گوشت که هنوز پخته نباشد. || خام داشتن طعام. || آوردن نان آلوده بخاکستر از عجلت مهمانی. || تباه خوردن طعام چنانکه لحیه و پیرامون دهان بیالاید. دژ آلود خوردن یعنی بی ادب و پریشان خوردن. || ثَرمَلَالقوم من الطعام؛ ای أکلوا ما شاؤوا. || ریزه کاری ناکردن در کار. سنبل کردن. (در تداول عوام).

ثرملیة.

[ثُ مُ لی یَ] (اِخ) آبی است از بنی عطارد در یمامه. (معجم البلدان).

ثرمة.

[ثَ / ثِ مَ](1) (اِخ) شهر کوچکی است در ساحل شمالی جزیرهء صقلیه نزدیک شفلوی(2). (رحلهء ابن جبیر). کیکش بسیار و گرمایش شدید است. (مراصد الاطلاع). این نام از یونانی ترمس(3) بمعنی آب گرم معدنی و حمّه(4).
(1) - Termini.
(2) - Cefalu.
(3) - Thermos.
(4) - Eau Thermale Chaude.

ثرن.

[ثَ] (ع مص) رنجانیدن دوست و همسایهء خود را.

ثرنطی.

[ثَ رَ طا] (ع ص، اِ) مرد احمق گران.

ثرو.

[ثَرْوْ] (ع مص) بسیار شدن. || بسیار گردانیدن. بسیار عدد گردانیدن چیزی را. || زیاده کردن مال و غیر آن. || به بسیاری غلبه کردن. (تاج المصادر بیهقی).

ثرواء .

[ثَرْ] (ع ص، اِ) ثَروی. زن پرمال.

ثروان.

[ثَرْ] (ع ص، اِ) مرد بسیارمال.

ثروان.

[ثَرْ] (اِخ) نامی از نامهای مردان عرب.

ثروان.

[ثَرْ] (اِخ) ابن فزارة بن عبد یغوث. صحابی است. و بیت ذیل را گاه درک صحبت رسول صلوات الله علیه سروده است:
الیک رسول الله خبت مطیتی
مسافة ارباع تروح و تغتدی.

ثروان.

[ثَرْ] (اِخ) کوهی است از بنی سلیم. (مراصد الاطلاع).

ثروان.

[ثَ رَ] (ع اِ) رجوع به ثَریان شود.

ثروب.

[ثُ] (ع اِ) جِ ثَرب.

ثروت.

[ثَرْ وَ] (ع اِ) ثراء. دارائی. توانگری. کثرت مال. مال. مکنت. نعمت. دولت. هستی. ذروت :
با کرم او الف که هیچ ندارد
در سرش اکنون هوای ثروت شین است.
انوری.
اسلاف او در ایام آل سامان به ثروت تمام و حرمت موفور مشهور بودند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص435).
این دعا می کرد دایم کای خدا
ثروتی بی رنج روزی کن مرا.مولوی.
|| بسیاری مردم. بسیار عدد از مردم: انه لذو ثروة من مال و رجال. || شبی که ماه و پروین با هم جمع شوند. || مهتری. (غیاث اللغة). || ثروت یا علم ثروت، علم اقتصاد، علم تولید و تقسیم و مصرف ثروت، و در این مورد ثروت عبارت است از انواع دارائی آدمی از کالا و خواربار و ابزار و ماشین آلات و راه آهن و غیره.

ثروت افندی.

[ثَرْ وَ اَ فَ] (اِخ) یکی از شعرای متأخر عثمانی است و مولد او استانبول است. او در اندرون همایون تربیت شده و در 1280 به مرعش وفات کرده است و دیوان کوچکی دارد. (قاموس الاعلام).

ثروت مند.

[ثَرْ وَ مَ] (ص مرکب) دارا. توانگر. مالدار.

ثرودة.

[ثَ دَ] (ع اِ) اشکنه. ترید. ثرید. ثرده.

ثرور.

[ثُ] (ع ص، اِ) جِ ثَرّة.

ثرور.

[ثَ] (ع مص) ثرّ. ثرارت. ثرورت. ثرور ناقه؛ بسیارشیر شدن و فراخ سوراخ پستان شدن اشتر ماده و همچنین است ثرور عین، و ثرور طَعنه. || (ص، اِ) ناقه یا گوسفند بسیار شیر و فراخ سوراخ پستان.

ثرور.

[ثُ] (اِخ) یکی از نواحی طائف است. (مراصد الاطلاع).

ثرورت.

[ثُ رَ] (ع مص) ثرارت. ثرّ. ثرور. رجوع به ثر و ثُرور شود.

ثروغ.

[ثُ] (ع اِ) جِ ثَرغ.

ثروق.

[ثُ] (اِخ) نام دهی است از بنی دوس. معجم البلدان. (مراصد الاطلاع). و رجوع به ثردق شود.

ثروة.

[ثَرْ وَ] (ع مص) بسیار مال شدن. || بسیار عدد شدن. رجوع به ثروت و ثراء شود.

ثروی.

[ثَرْ وا] (ع ص، اِ) زن بسیارمال. مقابل اثری، مرد بسیارمال.

ثرة.

[ثَرْ رَ] (ع ص، اِ) تأنیث ثَر. || چشمهء بسیارآب. || جراحت فراخ بسیارخون.

ثرة.

[ثَرْ رَ / ثِرْ رَ] (ع ص، اِ) ناقه و یا گوسپند بسیارشیر و فراخ پستان. ج، ثرور، ثرار.

ثرة.

[ثَرْ رَ] (ع ص، اِ) تأنیث ثَرّ. زن پرگوی. ج، ثَرّات. || چشمهء بسیار آب. || ناقه یا گوسپند بسیار شیر. || ناقه یا گوسفند فراخ سوراخ پستان. و در معنی چشمهء بسیارآب و ناقه... بکسر ثاء نیز آمده است. ج، ثُرور. ثِرار.

ثرة.

[ثِ رْ رَ] (ع ص، اِ) ثَرة. و رجوع به ثرة شود.

ثری.

[ثَ را] (ع اِ) (این ماده مثل این مینماید که از تر مقابل خشک فارسی مأخوذ است). تری زمین. رطوبت. || خاک نمناک یا خاکی که اگر تر گردانند چفسنده نگردد. خاک نم دار. خاک نمگن. || زیر زمین. (غیاث). زمین. خاک :
همت تیز و بلند تو بدانجای رسید
که ثری گشت مر او را فلک فیرونا.
خسروانی.
چو خورشید از پرده بالا گرفت
جهان از ثری تا ثریا گرفت.فردوسی.
آن کن که خرد کند اشارت
تا برشوی از ثری به کیوان.ناصرخسرو.
برآمدش ز کمال تو بر ثریا سر
چو کوه خاراش اندر ثری فروشد لاد.
مسعود.
ز جرم جرم نماند اثر برحمت تو
اگر بود ز ثری جرم تا اثیر مرا.سوزنی.
چندان بریخت خنجرشان خون دشمنان
کاجزاء خاک تا به ثری جمله در نم است.
(ترجمهء تاریخ یمینی ص161).
نور حسی میکشد سوی ثری
نور حقش می برد سوی علا.مولوی.
بر همان بو میخوری این خشک را
بعد از آن کامیخت معنی باثری.مولوی.
آدم خاکی برو تو برسما
ای بلیس آتشی رو تا ثری.مولوی.
میکند توحید تو بهر ثنا
هر چه هست است از ثریا تا ثری.
- از ثری تا بثریا؛ از زیر زمین تا بالای آسمان.
-طاب ثراه؛ پاک باد خاک او.
|| شهر ثری؛ ماهی که باران آید و نبات بدمد. اصمعی گوید عرب گویند: شهر ثری و شهر تری و شهر ثری و شهر قرعی؛ أی تمطر اولاً ثم یطلع النبات فترویه ثم یطول فترعاه. الغنم. || خیر. نیکوئی. احسان. || خوی. عرق. ج، اثراء.

ثری.

[ثَ] (ع اِ) مماله ثری بمعنی خاک و زمین :
هر که او را بتو مانند کند هیچکس است
باز نشناسد گوینده بهی از بتری
تا مجره ز بلندی نکند قصد نشیب
تا ثریا بزیارت نشود سوی ثری.فرخی.
وحشی مکر برجهد بکمر
دمنهء حیله در خزد بثری.ابوالفرج.
چارکس یابی که مهجومنند
گر بجوئی از ثریا تا ثری.انوری.
کوه برفی میزند بر دیگری
میرساند برف سردی ثری.مولوی.
هر یک آهنگش ز کرسی تا ثریست
وز ثری تا عرش در کروفریست.مولوی.

ثری.

[ثَرْیْ] (ع مص) ثری أرض؛ ترونم دار شدن زمین بعد خشکی آن.

ثری.

[ثَ ری ی] (ع ص، اِ) توانگری. || مال بسیار. || غنی. توانگر: رجل ثری؛ مرد بسیارمال.

ثری.

[ثِ را] (اِخ) موضعی است میان روَیثه و صُفرا. (منتهی الارب).

ثریا.

[ثُ رَیْ یا] (ع ص، اِ) مصغر ثروی. || (اِخ) پروین(1) پرن. پرند. پرو. پروه. رَفه. رَمه. نرگسه. نرگسهء چرخ. نرگسهء سقف لاجورد. و آن منزل سوم است از منازل قمر پس از بطین و پیش از دبران و آن شش ستاره است برکوهان ثور. عرب جای آنرا بر دنبهء حمل (ألیة الحمل) تو هم کند و ثریا را نجم نیز نامند. مؤلف غیاث اللغة گوید: پروین. و آن شش ستاره است(2) متصل همدیگر و آن منزل سوم است از منازل قمر در اصل لغت تصغیر ثروی که صیغهء مؤنث افعل التفضیل است مشتق از ثرا که بمعنی کثرت است چون در ستارگان مذکور قدری کثرتست لهذا بدین اسم مسمی گشت. از صراح. و در بیرجندی شرح بیست باب آمده است که تصغیر در ثریا بلحاظ خردی کواکب اوست یا این تصغیر بجهت تعظیم باشد. و ثریا رقیب اکلیل است و گویند رقیب عیوق است. و منزل سیم است از منازل قمر و آن از آخر بطین است تا هشت درجه و سی و چهار دقیقه و هفده ثانیه از ثور. و این منزلی است میانهء سعد و نحس نزد احکامیان. مؤلف یواقیت العلوم گوید : ثریا و آن در یازدهم تشرین الاخر فروشود - انتهی :
همه روی صحرا چو دریا کنیم
ز خورشید تابان ثریا کنیم.فردوسی.
جهان را شب از روز پیدا نبود
تو گفتی سپهر و ثریا نبود.فردوسی.
همه رودها همچو دریا شده
بپالیز گل چون ثریا شده.فردوسی.
ز کین روی ایران چو دریا کنیم
نشست ترا بر ثریا کنیم.فردوسی.
سراندر ثریا یکی کوه دید
تو گفتی ستاره بخواهد کشید.فردوسی.
که گفتی که هامون چو دریا کند
سر خویش را بر ثریا کند.فردوسی.
بکردار ماهی بدریا شود
سر بدکنش بر ثریا شود.فردوسی.
تو گفتی ز خون دشت دریا شده ست
ز خنجر هوا چون ثریا شده ست.فردوسی.
من این دشت جهرم چو دریا کنم
ز خورشید تابان ثریا کنم.فردوسی.
ثریا چون منیژه بر سر چاه
دو چشم من بر او چون چشم بیژن.
منوچهری.
وان ثریا چون ز دست جبرئیل
مانده نوری بر قفای اهرمن.ناصرخسرو.
چو بر روی فرعون بر دست موسی
بروی فلک بر ثریا منور.ناصرخسرو.
بستان ز نوشکوفه چو گردون شد
تا نسترن بسان ثریا شد.ناصرخسرو.
بر آمدش زکمال تو بر ثریا سر
چو کوه خاراش اندر ثری فرو شدلاد.
مسعود.
کی پشه تواند که ثریا بیند
یا مورچه ای گلشن خضرا بیند.عطار.
از ثریا گر بپرد تا ثری
نرم گردد چون ببیند او مرا.مولوی.
عقد ثریا از تاکش آویخته.سعدی (گلستان).
از بام خانه تا بثریا از آن تو.وحشی.
کین تو برآمد بثریا و بعیوق
لرزان شد و پیچان شد عیوق و ثریا
از برای سمّ یکرانش به هر سی روز چرخ
از مه نو نعل و مسمار از ثریا ساخته.
مبارک شاه غزنوی.
ثنا میکنم ایزد پاک را
ثریاده طارم تاک را.ظهوری.
- برج ثریا؛ دهان شاهدان و خوبان و نیز برج ثور :
آخر تو آسمان شکنی یا کمرشکن
از درج درّ و برج ثریا چه خواستی.خاقانی.
و رجوع به پروین شود.
- کاری به ثریا رسیدن؛ یعنی به اوج خود رسیدن و بالا گرفتن : در مدتی نزدیک کار او به ثریا رسید. (ترجمهء تاریخ یمینی438).
-مثل ثریا؛ مجموع. گرد. فراهم. مجتمع.
|| (اِ) صاحب تحفه یعنی حکیم مؤمن گوید ثریا، به لغت اندلس ایرفارون است. در فهرست مخزن الادویه آمده است که: ثریا بلغت اندلس ایفارون است و چنانکه ظاهر است ثریا و مرادف آن ایفارون یا ایری فارون نام گیاهی یا داروئی است. لکن معنی هردو بر نگارنده مجهول است. || نامی از نامهای زنان. || به استعاره. دندان معشوق و گوهر آبدار: و کنا باجتماع کالثریا فصیّرنا الزمان بنات نعش.
(1) - Les Pleiades. (2) - عدهء نجوم این صورت بیش از شش است وآنچه با چشم دیده میشود شش ستاره است.

ثریا.

[ثُ رَیْ یا] (اِخ) نام چاهی است در مکه از بنی تمیم بن مره. || آبهائی است از بنی محارب در شعبی. || آبی است از بنی ضباب در حمی ضریة. || قصری است که معتضد نزدیک تاج بنا کرد بدومیلی آنجا. (مراصد الاطلاع).

ثریا.

[ثُ رَیْ یا] (اِخ) نام کتابی است که مؤلف آن شناخته نشد. ابوریحان بیرونی فقره ای از آن نقل کرده است. (کتاب الجماهر ص191).

ثریا.

[ثُ رَیْ یا] (اِخ) الهانی بن احمد. محدث است.

ثریاء .

[ثُ رَیْ یا] (ع ص، اِ) رجوع به ثریا شود.

ثریاء .

[ثَ] (ع اِ) خاکی که اگر تر گردانند چسبنده نگردد. || خاک نمناک و تر. || نم.

ثریا پاشا.

[ثُ رَیْ یا] (اِخ) یکی از وزرای دولت عثمانی پسر عثمان پاشای گمرک چی. مولد او بسال 1241 ه . ق. در اسلامبول. او پس از اکمال تحصیلات در باب عالی عضو مضبطهء همایونی شد و بواسطهء حسن کفایت و استعداد ذاتی مأموریتهای گوناگون یافت از جمله ریاست کمیسیون روسیه که برای مادهء «کولیروز» بروسیه رفته بودند سپس بسمت منشی اول سفارت عثمانی بپاریس رفت و در 1275 ه . ق. برتبهء بیگلربیگی روملی مأمور قدس شریف شد و در جلوس سلطان عبدالعزیزخان در 1280 ه . ق. ولایت حلب به او مفوض گشت و سپس رتبهء وزارت یافت و ناحیهء زور را پس از طغیان و انقلابی که در آنجا پیدا شده بود مسخر و هم اعادهء امنیت کرد. در 1283 به ولایت آیدین منصوب گشت. یکسال بعد به اسلامبول آمد و در 1285 ولایت خداوندگار بدو دادند و کارهائی از این قبیل داشت تا در 1296 ه . ق. به ماه شعبان بسیواس درگذشت. او مردی عالم و ادیب و محب علماء بود و در زبان ترکی عثمانی منشی و کاتبی زبردست بشمار می آمد و در زبان فرانسه نیز مهارتی بسزا داشت. (قاموس الاعلام).

ثریا جاه.

[ثُ رَیْ یا] (اِخ) تخلص امجدعلی شاه یکی از حکمرانان اودهء هندوستان. رجوع به امجدعلی شاه شود. (قاموس الاعلام).

ثریاطة.

[ثِرْ طَ] (ع اِ) گِل و شُل (به اصطلاح عوام). گل و لای: صارت الارض ثریاطَة.

ثریان.

[ثَ رَ] (ع اِ) التقاء ثَریان و ثَروَان؛ نم به نم رسیدن، یعنی بحدی باران آمدن که بزمین فرو شود تا با نم و تری زیر زمین تلاقی کند و نیز التقاء ثَرَیان و التقاء ثروان. فزودن شرف أب بر شرف امّ.

ثریان.

[ثَرْ] (ع ص) تَر.

ثرید.

[ثَ] (معرب، اِ) معرب ترید. (بحر الجواهر). تریت. تلیت. (عامیانه). ابورزین. اشکنه. نان شکسته در کاسه. یخنی. اُثردان. مثرود. ثریده. ثُردَه. و آن غالباً از گوشت باشد. || نوعی از طعام که پاره های نان را در شوربای گوشت تر کنند. (از بحر الجواهر و لطائف) (غیاث اللغة) : رسول گفت چون بمدینه آمدم عمر را دیدم که در مسجد نشسته بود و طعام همی داد و عمر هر روز شتری بکشتی بآب و نمک بپختی و درویشان و غریبان را بدادی و کاسه های ثرید بر خوان نهادی و آن طعام بدادی پس بخانه شدی و طعام خوردی. (ترجمهء طبری بلعمی).
چو بنهاد آن تل سوسن به پیش من چنان بودم
که پیش گرسنه بنهی ثرید چرب بهنانه.
حکاک.
نه قدید و نه ثرید و نه عدس
آنچه خوردی آن بگو تنها و بس.مولوی.
او پس از تو زاد و از تو بگذرید
تو چنان خشکی ز سودای ثرید.مولوی.
|| کفی که بالای خمر پدید آید. ج، ثرائد.

ثرید.

[ثَ] (اِخ) قلعه ای است در یمن از بنی حاتم بن سعد. گویند به میان آن چشمه ای است که بشدت فوران کند. (مراصد الاطلاع).

ثریدة.

[ثَ دَ] (ع اِ) ثرید. ترید. اشکنه. نان شکسته در کاسه. || کفی که بالای خمر برآید. ج، ثرائد.

ثریر.

[ثُ رَ] (اِخ) بصیغهء تصغیر، جائی است نزدیک انصاب الحرم که متصل به مستوفر است و گویند ناحیه ای است از نواحی حجاز که آنجا مال و ثروتی از ابن زبیر بوده است. (مراصد الاطلاع).

ثریة.

[ثَ ری یَ] (ع ص) أرض ثریه؛ زمینی تر شده و نم دار بعد از آنکه خشک و یابس بود.

ثش.

[ثَش ش] (ع مص) بیرون کردن باد از مشک: ثشّ سقاه.

ثط.

[ثَط ط] (ع ص، اِ) مرد کوسه یا کسی که مو در ریش و ابروی او کم باشد: رجل ثطّ الحاجبین. || مرد گران شکم که راه رفتن نتواند. ج، اثطاط، ثُطّ، ثطان، ثطاط، ثططة.

ثط.

[ثَط ط] (ع مص) ثطط. ثطاطت. ثطوطت. کوسه شدن. || گران شکم شدن. || ریخ زدن.

ثط.

[ثُط ط] (ع ص، اِ) جِ ثطّ و اَثط.

ثطاء .

[ثَطْ طا] (ع اِ) زن پَست سرین. || عنکبوت. تننده. کارتنک. || جانوری است کوچک سخت گزنده.

ثَطاء .

[ثَ] (ع مص) پا سپر کردن و کوفتن. || لگدکوب کردن.

ثطاط.

[ثِ] (ع ص، اِ) جمع ثَطّ.

ثطاطت.

[ثَ طَ] (ع مص) ثَطط. کوسه گردیدن. || گران شکم شدن. || ریخ زدن. (منتهی الارب).

ثطاع.

[ثُ] (ع اِ) زکام. سرماخوردگی. چاییدگی. چایمان.

ثطاعی.

[ثُ عی ی] (ع ص) مزکوم. زکام زده. سرماخورده. چایمان کرده. چاییده.

ثطان.

[ثَطْ طا] (ع ص، اِ) جِ ثطّ، و اَثط.

ثطأ.

[ثَ طَءْ] (ع مص) گول گردیدن.

ثطأة.

[ثُ ءَ / ثَ ءْ] (ع اِ) جانوری است کوچک.

ثطط.

[ثَ طَ] (ع اِ) ریش تنک. ریش سبک.

ثطط.

[ثَ طَ] (ع مص) ثَطّ. ثَطاطَت ثطوطت. کوسه شدن. || گران شکم گردیدن.

ثططة.

[ثَ طِ طَ / ثِ طَ طَ] (ع ص، اِ) جِ ثَطّ.

ثطع.

[ثَ / ثَ طَ] (ع مص) آشکار کردن. || ظاهر شدن. || زکام گرفتن کسی را. مزکوم گردیدن. ثُطِعَ (مجهو)؛ مزکوم شد. || حدث کردن.

ثطعمة.

[ثَ عَ مَ] (ع اِمص) چرب زبانی و تفوق در سخن.

ثطف.

[ثَ طَ] (ع اِمص) آسایش در طعام و شراب و خواب. || ارزانی. گشایش. فراخی خِصب. سِعة. رخاء.

ثطوطت.

[ثُ طَ] (ع مص) ثطط. کوسه گردیدن. || گران شکم شدن.

ثطة.

[ثَطْ طَ] (ع ص) مؤنث ثط: اِمرأة ثطّة الحاجبین؛ زن که مو در ابروی او کم باشد.

ثع.

[ثَع ع] (ع مص) قی کردن.

ثعابیب.

[ثَ] (ع اِ) گویند، فوه یجری ثعابیب؛ یعنی از دهن او لعاب صافی مانند رشته های دراز بر می آید.

ثعابین.

[ثَ] (ع اِ) جِ ثعبان بمعنی اژدرها. || رئیس الثعابین. ماری خرافی که از تخم خروس زاید و مار پرزهر و نیز مرغی موهوم که دم وی مانند مار بود و نوعی حیوان نیش غولی چون غولی که نظر و نفس وی کشنده است.

ثعاریر.

[ثَ] (ع اِ) جِ ثُعرور. نباتی است مانند هلیون. || کفتگی بینی.

ثعال.

[ثُ] (ع اِ) روباه ماده.

ثعال.

[ثُ] (اِخ) شعبه ای است بین روحاء و رویثة. || چراگاه و منزلگاهی است میان عرج و روحاء. (مراصد الاطلاع).

ثعالب.

[ثَ لِ] (ع اِ) جِ ثَعلب. روباهان.

ثعالبات.

[ثُ لِ] (اِخ) ثُعیلبات. از کوههای بلاد بنوجعفربن کلاب است و آن چندین ناحیه و قطعه است. و نیز رجوع به ثعیلبات شود.

ثعالبة.

[ثَ لِ بَ] (اِخ) فرقه ای از پانزده فرقهء خوارج. (مفاتیح العلوم) (بیان الادیان). از اصحاب ثعلب بن عامر. این فرقه ولایت را دربارهء کودکان شرط دانند. خواه کوچک باشند یا بزرگ تا زمانی که انکار وحدانیت الهی بعد از رسیدن به حد بلوغ از آنها سرنزده باشد و از این گروه نقل است که گفته اند بر اطفال حکمی در دوستی و دشمنی نیست تا زمانی که به حد بلوغ رسند. و از غلام زرخرید در صورتی که به حد بی نیازی و مالداری برسند زکوة بستانند. و چون نیازمند گردند بدیشان زکوة دهند. و این گروه بر چهار تیره باشند. اخنسیه. معبدیه. شیبانیه. و مکرمیه. (کشاف اصطلاحات الفنون).

ثعالبه.

[ثَ لِ بَ] (اِخ) مؤلف قاموس الاعلام گوید ثعالبه قبیله ای از عرب باشند که در مغرب الجزائر ساکن بودند از اولاد ثعلب بن بکربن صفیره. مسکن این قبیله کوههای وانشریش بود و رئیس قبیله بنی توجین محمد بن عبدالقوی با آنان جنگی درپیوسته و ایشان را مغلوب و از موطنشان اخراج کرد و ثعالبه به مغرب اقصی شدند و مدت زمانی در تحت ادارهء رئیس خود در زیر حمایت امراء بنی عمرین بزیستند سپس در قرن هشتم هجری ابوحمویغمراسون با این طایفه جنگهای بسیار کرد و تمام این قبیله را محو و نابود ساخت.

ثعالبی.

[ثَ لِ] (ع ص نسبی، اِ) منسوب به ثعلب. آن که اشتغال به عمل پوست روباه دارد. (سمعانی).

ثعالبی.

[ثَ لِ] (اِخ) رجوع به احمدبن محمد بن ابراهیم ثعلبی یا ثعالبی شود.

ثعالبی.

[ثَ لِ] (اِخ) علامه ابومنصور عبدالملک بن محمد بن اسماعیل نیشابوری (350 - 429 ه . ق.). از آنرو وی را ثعالبی گویند که از پوستهای روباه پوستین کردی. ابن خلکان گوید: قال ابن بسام صاحب ذخیرهء فی حقه کان فی وقته راعی تلعات العلم و جامع اشتات النثر و النظم، رأس المؤلفین فی زمانه و امام المصنفین بحکم قرانه، سار ذکره سیر المثل و ضربت الیه آباط الابل و طلعت دواوینه فی المشارق و المغارب طلوع الشمس فی الغیاهب و توالیفه اشهر مواضع و ابهر مطالع و اکثر راولها و جامع من ان یستوفیها حدّ اوصف او یوفیها حقوقها نظم او نثر و ذکر له طرفاً من النثر و او رد شیئاً من نظمه فمن ذلک ما کتبه الی الامیر ابی الفضل عبیداللهبن احمد المیکالی:
لک فی المفاخر معجزات جمة
ابداً لغیرک فی الوری لم تجمع
بحران بحر فی البلاغة شابه
شعر الولید و حسن لفظ الاصمعی
و ترسل الصابی یزین علوّه
خط ابن مقلة ذوالمحل الارفع
کالنور او کالسحرا و کالبدر او
کالوشی فی برد علیه موشع
شکراً فکم لک من ضیع کالغنی(1)
وافی الکریم بعید فقر مدفع
و اذا تفتق(2) نور شعرک ناظراً
فالحسن بین مرصع و مصرّع
ارجلت فرسان الکلام و رضت اف
راس البدیع وانت امجد مبدع
و نقشت فی قص الزمان بدایعا
تزری بآثار الربیع(3) الممرع.
و نیز او راست:
لما بعثت فلم توجب مطالعتی
و امعنت نار شوقی فی تلهبها
و لم اجد حیلة تبقی علی رمقی
قبلت عینی رسولی اذرآک بها.
و در وصف اسبی که ممدوح وی او را هدیه داده بود:
یا واهب الطرف الجواد کأنما
قد انعلوه بالریاح الا ربع
لاشی ء اسرع منه الا خاطری
فی وصف نائلک اللطیف الموقع
ولو اننی انصفت فی اکرامه
لجلال مهدیه الکریم الالمعی
اقصمته حب الفؤاد لحبه
و جعلت مربطه سواد المدمع
و خلعت ثم قطعت غیر مضیع
برد الشباب لجله و البرقع.
و به ابی نضربن سهل بن المرزبان نوشته است:
حاجیت شمس العلم فی ذا العصر
ندیم مولینا الامیر نصر
ما حاجة الاهل کل مصر
فی کل ما دار و کل قطر
لیست تری الا بعید العصر.
و ابونصر در پاسخ او گوید:
یا بحر آداب بغیر جزر
و حظه بالعلم غیر نزر
حررت ما قلت و کان حزری
انّ الذی عنیت دهن البزر
یعصره ذوقوة و ازر.
و یکی از مؤلفات او یتیمة الدهر فی محاسن اهل العصر است که بزرگترین کتب او است و جامع ترین و نیکوترین است و ابوالفتوح نصراللهبن قلاقس شاعر اسکندری مشهور در وصف کتاب یتیمه گوید:
ابیات اشعار الیتیمة
ابکار افکار القدیمة
ماتوا و عاشت بعدهم
فلذاک سمیت الیتیمة.
دیگر از کتب او فقه اللغة و سحرالبلاغة و سرالبراعة، و من غاب عنه المطرب، و مونس الوحید (فی المحاضرات) و کتب بسیار دیگر که در آنها اشعار و رسائل واخبار و احوال کسان را گرد کرده که همه دلیل کثرت اطلاع اوست و او را اشعار بسیار است ولادت وی در سال 350 و وفات او بسال 429 ه . ق. بود. - انتهی. (صص315 - 316). و در ترجمهء یمینی آمده است: ثعالبی در جنگ ابوالحسن سیمجور با حسام الدوله ابوالعباس تاش در نیشابور و انهزام ابوالحسن گوید:
قل للذی انا فی هواهُ خاشی
صاد الفؤادَ بصدغهِ الجماش
صدغ یُری عندالریاحِ کاَنّه
قَلبُ ابنِ سیمجور احسّ بتاش.
و همو گوید:
اِنّ الشتاء مضی بقبح فاشی
و اتی الربیع لنا بحسن ریاش
و مضی ابنُ سیمجور بقبح فعاله
و انتاش ابناءالکرام بتاش.
و در شرح وقایع و مصایب سال 387 ه . ق. گوید:
الم تر مذ عامان املاک عصرنا
یصیح بهم للموت و القتل صائح
فنوح بن منصور حوته یدالردی
علی حسرات ضمنتها الجوانح
و یابؤس منصور و فی یوم سرخس
تمزق عنه ملکه و هو طائح
و فرّق عنه الشمل بالسمل فاغتدی
اسیراً ضریراً تنتحیه الجوائح
و صاحب مصر قد مضی لسبیله
و والی الجبال قد علته الصّفائح
و صاحب جرجانیة فی ندامة
ترصده طرف من الحین طامح
تساقوا کؤوس الراح ثم تشاربوا
کؤوس المنایا و الدماء سوافح
و خوارزم شاه شاه وجه نعیمه
وَ عن له یوم من النحس کالح
و کان علی فی الارض یخبطها ابو [ کذا ]
علیّ الی ان طوحته المطاوح
فعارضه ناب من الشرّ اعصل
و عن له طیر من الشوم بارح
و صاحب بست ذلک الضیغم الذی
براثنه للمشرقین مفاتح
أناخ به من صدمة الدّهر کلکلُ
فلم یغن عنه و المقدر سانح
خیول کامثال السیول سوابح
فیول کامثال الجبال سوارح
جیوش اذا اربت علی عدد الحصی
تغص بها قیعانها و الصحاصح
و دارت علی صمصام دولة بویة
دوایر سوء نبلهن فوادح
و قد جاز والی الجوزجان قناطر
الحیوة فوافته المنایا الطوائح
و فایق المجبوب قدجبّ عمره
فقاظ و لم یندبه فی الارض نائح
مضوا فی مدی عامین فاختطفتهم
عقاب اذا طارت تخرالجوارح
و کان بنو سامان اطواد عزة
فاضحت لصرف الدهر وهی اباطح
ا ما لک فیهم عبرة مستفادة
بلی انّ نهج الاعتبار لواضح
تسل عن الدنیا و لا تخطبنّها
ولا تخطبن قتالة من تناکح
فلیس یفی مرجوها بمخوفها
و مکروهها اما تدبرت راجح
لقد قال فیها الواصفون فاکثروا
و عندی لها وصف لعمرک صالح
سلاف قصارا، ذعاف و مرکب
شهی اذا استلذذته فهو جامح
و شخص جمیل یونق الناس حسنه
ولکن له اسرار سوء قبایح.
و در واقعهء هزیمت ابوابراهیم اسماعیل بن نوح منتصر از امیر نصربن ناصرالدین این قصیده گفته است:
تبلجت الایام عن غرة الدهر
و حلت باهل البغی قاصمة الدهر
و ولی بنوالادبار ادبارهم و قد
تحکم فیهم صاحب الدهر بالقهر
و قد جاء نصرالله و الفتح مقبلا
الی الملک المنصور سیدنا نصر
غیاث الوری شمس الزمان و بدره
و من هو بالعلیاء اولی اولی الامر
فیالک من فتح غدا زینة العلی
و واسطة الدنیا و فائدة العصر
أبی الله الانصر نصر و رفعه
علی قمة العیوق اوهامة البدر
و ملکه صدرالسریر کانه
لنا فلک بالخیر اوضده یجری
و خوله دون الملوک محاسنا
تبر علی الشمس المنیرة و القطر
اذا ذکرت فاح الندی بذکرها
کما فاح اذ کی الندّ فی وهج الجمر
فتی السن کهل الحلم و الرای و الحجی
یعم بنی الامال بالنائل الغمر
له همة لما حسبت علوها
حسبت الثریا فی الثری ابداً تسری
غدا راعیاً للمسلمین و ناصراً
له الله راع قد تکفل بالنصر
الا ایها الملک الذی ترک العدی
عبادید بین القتل و الکسر و الاسر
قدمت قدوم الغیث ایمن مقدم
فحلیت وجه الدهر بالحسن و البشری
الست تری کتب الربیع و رسله
یقولون هذاک الربیع علی الاثر
نسیم نسیب للحیوة بلطفه
یجر فویق الارض اردیة العطر
و ترب بانفاس الربیع معنبر
فیالک من طیب و یالک من نشر
و غیم یحاکی راحتیک کانه
علی المسک و الکافور یهطل بالخمر
فروح بشرب الراح روحک انها
لفی تعب من وقعة البیض و السمر
و دم لاقتناء الملک فی اکمل المنی
و فی ارفع العلیا و فی اطول العمر.
و در حق سید ابوجعفر محمد بن موسی بن احمدبن القاسم بن حمزة بن موسی بن جعفر گوید:
الله جارک یا من قد غدا جاری
من صرف دهر بما لا اشتهی جار
یابن النبوة و البیت العتیق معا
یا وارث المصطفی یا حجة الباری
یا من یظل لسان المجد ینشده
لله من رایش غمر و من بار
اُنت الذی اصبحت فینا مناقبه
مثل النجوم تضی ء اللیل للسّاری
انت الرفیع عماداً و الجواد ندی
انت الحیاء الغمر انت الضیغم الضاری
من اسرة ثبت التیجان هامتهم
اذا تکلف تاجاً راس جبار
ای الکتاب علیهم انزلت و لهم
تهدی محاسن الفاظ و اشعار
اذا اقمت بطوس زدتها شرفاً
تعض رفعته ابصار امصار
و ان طلعت بنیسابور کنت لها
زین المجالس و المیدان و الدار.
(از ترجمهء تاریخ یمینی).
و نیز ثعالبی راست:
من ذا الذی لابذل الدهر صعبته
ولا تلین ید الایام صعدته
اَما تری خلفا شیخ الملوک غدا
مملوک من فتح العذراء بلدته
قدکان بالامس ملکا لا نظیرله
فالیوم فی الاسرلا ینتاش اسرته.
و رجوع بشرح یمینی مسمی بفتح الوهبی جزء اول صص135 - 265 - 332 - 374 شود.
مؤلف حبیب السیر گوید: از افاضل جهان ابومنصور ثعالبی معاصر قابوس (شمس المعالی) بود و نام او ابومنصور عبدالملک بن محمد بن اسماعیل است و کتاب غرر سیر الملوک از جملهء تصنیفات اوست(4)- انتهی. و همو گوید: از ثعالبی مرویست که گفت اگر بگویم که سیدرضی اشعر قریش است دور از کار نیست - انتهی.
مؤلف روضات الجنات گوید: امام متبحر مشهور ابومنصور عبدالملک بن محمد بن اسماعیل ثعالبی فراء نیسابوری ادیب لغوی صاحب تصانیف فاخره سائرهء دائره است مانند کتاب یتیمة الدهر و کتاب فقه اللغة و کتاب سحرالبلاغة و کتاب سرالبلاغة (ظ. البراعة) فی طریق الکتابة الی الاشخاص المختلفة. و کتاب سرالادب فی دقایق اللغات العربیة و الالفاظ المترادفة و المعانی المتقاربة و امثال ذلک. دمیری ذکر او را در کتاب حیوة الحیوان آورده و گوید: امام علامة ابی منصور عبدالملک نیسابوری را رأس مؤلفین و امام مصنفین، و امام ادیب گویند صاحب تصانیف عالی و آداب رائق مانند ثمارالقلوب [ فی المضاف و المنسوب ] و فقه اللغة و یتیمة الدهر فی محاسن اهل العصر و تصانیف دیگر. ثعالبی منسوب بدوختن پوست روباه و عمل آنست زیرا او فراء بود و یتیمة الدهر بزرگترین کتب او و نیکوترین آنهاست... و از اشعار ابی منصور ثعالبی است:
یا سیدا بالمکرمات ارتدی
وانتفل العیوق و الفرقدا
ما لک لاتجری علی مقتضی
مودة طال علیها المدی
ان غبت لم اطلب فهذا
سلیمان بن داود النبی الهدی
تفقد الطیر علی شغله
فقال مالی لااری الهدهدا.
و وی در سال 429 ه . ق. وفات کرد و گویند در سال 430 - انتهی. صاحب قاموس الاعلام گوید: ابومنصور عبدالملک بن محمد بن اسماعیل نیسابوری یکی از مشاهیر علماء و ادباء مولد او بسال 350 ه . ق. به نیشابور و وفات در 429 ه . ق. او در نظم و نثر فرید عصر خویش بود و تألیفات او در شرق و غرب شهرتی بسزا دارد و چون پوست روباه می فروخت او را لقب ثعالبی دادند بزرگترین آثار وی یتیمة الدهر فی محاسن اهل العصر است در چهار مجلد بزرگ و این کتاب تراجم احوال مشاهیر شعرای معاصر اوست و در دمشق شام طبع و نشر شده است و باخرزی بنام دمیة القصر و عصرة اهل العصر ذیلی بر آن کرده و عمادالدین اصفهانی را نیز ذیل دیگر بنام خریدة القصر و جریدة اهل العصر بر آن کتاب است و نیز ابوالمعالی سعد وراق را ذیلی است بر آن بنام زینة الدهر و هم ثعالبی راست کتاب فقه اللغة و سحرالبلاغه و سرالبراعة و کتاب من غاب منه المطرب و کتاب مونس الوحید و یتیمة الیتیمة یا تتمة الیتیمة.
و کتب ذیل نیز در کشف الظنون بنام او آمده است: لطائف المعارف فیما للموسم العام من الوظائف. اوله: اما بعد حمدالله استفتاحاً به الخ، رتبه علی عشرة ابواب الاول فی ذکر الاوائل. الثانی فی القاب الشعراءالذین لقبوا من اشعارهم. الثالث فی سائرالالقاب الاسلامیة. الرابع فی الکتاب المتقدمین. الخامس فی الاعرقین من کل طبیعة. السادس فی الغایات من طبقات الناس. السابع فی ظرائف الاتفاقات. الثامن فی فنون شتی من المعارف. التاسع فی ملح النوادر. العاشر فی انموذج من خصائص البلدان. و مبهج که آنرا برای امیر شمس المعالی قابوس تألیف کرده. اوله: باسم الله استفتاحاً و استبجاحاً الخ. ذکر فیه انه اهداه الی شمس المعالی حین وروده ثم زاد فیه و نقص و بدل فانشأه نشأة اخری و رتبه علی سبعین بابا.
و در دائرة المعارف اسلام آمده است: ابومنصور عبدالملک بن محمد بن اسماعیل یکی از ادباء کثیرالتصنیف قرن پنجم هجری است. از زندگانی او جز اینکه در نیشابور بسال 350 ه . ق. (961 م.) تولد یافت و در 429 ه . ق. (1038 م.) وفات کرد چیزی نمیدانیم و در کتب ثعالبی غالباً اقوال دیگران نقل و جمع شده است و در این عمل چندان در بند رعایت امانت حفظ حق اسلاف خود نیست و گفته های خود را مکرر میکند و کتب او مخصوصاً مربوط بشعرای عصر او و نیز راجع به مسائل لغوی(5) و خطابی(6) است. معروفترین کتب او و مهمترین آنها یتیمة الدهر فی محاسن اهل العصر دربارهء ادباء عصر وی و عصر قبل از او است(7) تراجم ادباء مذکور بر حسب ناحیت مرتب گشته است. کتاب یتیمة در واقع منتخبات نظم است که اغلب مختصر شرح حالی از صاحبان شعر به آنها افزوده شده و مانند کتب نظیر خود بصور مختلف انشاء و انشاد شده است (رجوع به ارشاد الادیب یاقوت ج2 ص320) ثعالبی خود ذیلی بر آن کتاب نوشته است بنام تتمة الیتیمة (یاقوت ج4 ص411) و هم منتخبات دیگری بر حسب ماده گرد آورده بنام کتاب احسن ماسمعت(8) که کتاب من غاب عنه المطرب ذیل آن بشمار میرود. کتاب خاص الخاص او که نام شعرا در آن ذکر نشده و کتاب المنتحل و کتاب طرائف الطرّف که منتخبات دیگری از شعراست و کتاب کنزالکتاب را از 2500 فقره مأخوذ از 250 شاعر فراهم آورده و آنرا مخصوص دبیران کرده است. ثعالبی اشعاری را که در کتاب منتخبات موسوم به مونس الادباء که از مؤلفی مجهول یافته بود بفرمان خوارزمشاه ابوالعباس به نثر درآورد و بنام نثرالنظم و حل العقد من مختارالشعرالذی یشتمل علیه الکتاب المترجم بمونس الادباء موسوم ساخت. دستهء دوم تألیفات او کتبی است که برای مطالعه و قرائت ترتیب کرده و در این نوع اطلاعات مفید مخصوصاً مجموعی از حکایات تاریخی موجود است از آن جمله است کتاب لطائف المعارف و کتاب الفرائد و القلائد یا کتاب العقد النفیس و نزهة الجلیس. کتاب المُبهج یا کتاب المُبهّج و دو کتاب در مدح و ذم اشیاء که در ادب عرب از قدیم بسیار زبانزد بوده بعنوان کتاب اللطائف و الظرائف. و کتاب یواقیت المواقیت. و کتاب غررالبلاغة و طرف البراعه یا غررالبلاغة للنظم و النثر. و کتب ذیل را نیز بغلط بدو نسبت کرده اند: کتاب الامثال و کتاب الفرائد و القلائد لاهوازی و کتاب محاسن المحاسن.
ثعالبی چندین مجموعهء امثال و حکم ترتیب کرده است مانند کتاب التمثل و المحاضرة و کتاب احاسن کلم النبی و الصحابة و التابعین و ملوک الجاهلیة و ملوک الاسلام و الوزراء و الکتاب و البلغاء و الحکماء و العلماء که مؤلف سپس این کتاب را جزء کتاب دیگر بنام کتاب الاعجاز و الایجاز آورده است. کتاب حلیة المحاضرة و عنوان المذاکرة و میدان المصارعة. کتاب لطائف الصحابة و التابعین. مجموعهء کوچکی از حکم. (طبع شیخو در مجلة المشرق). و کتابی در ادب بنام مونس الوحید. و بقول حاج خلیفه ثعالبی کتابی بنام سیرة الملوک یا کتاب الملوکی داشته ولی هنوز معلوم نشده است که این همان کتاب سراج الملوک منسوب به او است یا کتابی دیگر. و کتاب الوزراء ذیلی است بر کتاب مذکور. و از کتب ادب که از نظر ادب در درجهء دوم است: کتاب مرآت المروآت و اعمال الحسنات و کتاب بردالاکباد فی الاعداد رامی توان نام برد. دستهء سوم مؤلفات او شامل کتب فقه اللغة بمعنی اخص است. معروفترین آنها کتاب مترادفات عرب(9) است که ثعالبی آنرا در آخر عمر نوشت و در ابتداء آن را شمس الادب فی استعمال العرب نامید و آن کتاب دو جزء داشت مترادفات بمعنی اخص بعنوان اسراراللغة العربیة و خصائصها دیگر ملاحظات اسلوب کلام(10) بعنوان مجاری کلام العرب برسومها و ما یتعلقُ بالنحو و الاعراب منها و الاستشهاد بالقرآن علی اکثرها. جزء دوم را ثعالبی غالباً حرف بحرف از کتاب فقه اللغهء احمدبن فارس اخذ کرده است ثعالبی بعد جزء اول را جداگانه بعنوان فقه اللغه منتشر ساخت جزء دوم اصلی بعنوان سرالادب فی مجاری علوم العرب که علیحده بچاپ رسیده است (با السامی فی الاسامی میدانی چ سنگی طهران) و در نیشابور کتابی در فن بیان کرد که در آن بیشتر ببحث از کنایات پرداخته است. نام این کتاب که بخوارزمشاه مأمون بن مأمون اهداء شده گاه الکفایة فی الکنایة و گاه نهایة فی التعریض و الکنایة و گاه الکنایة و التعریض ثبت شده است و کتاب سحرالبلاغة و سرالبراعة مجموعه ای است از اصطلاحات ظریف عربی. کتاب ثمار القلوب (یا ثمرالقلوب) فی المضاف و المنسوب را که بنام میرابوالفضل عبیدالله احمد المیکالی (متوفی بسال 436 ه . ق.) کرده است شامل شرح و بیان اصطلاحات مرکب متداول عربی است و کتاب التذییل المرغوب من ثمر القلوب جدولی از رجال معروف بدست میدهد و بمنزلهء ذیل آن کتاب شمرده میشود. (بروکلمان از دائرة المعارف اسلام نقل به اختصار). و نیز ثعالبی راست: کتاب الکشف و البیان و کتاب الغلمان و مرآة المداواة. مرحوم مشیرالدوله در ایران باستان(11) آورده است که: کتاب غرر اخبار ملوک الفرس و سیرهم کاملا در زمینهء داستانهای ما نوشته شده و با جزئی اختلافاتی همان مضامین شاهنامه است بنابراین در عداد منابع نمیآید ولی برای تتبع در داستانها مفید است - انتهی. محققین در انتساب کتاب غرر اخبار ملوک الفرس به ابی منصور عبدالملک ثعالبی تردید کرده اند و اغلب آنرا از ابومنصور الحسین بن محمد المرغنی الثعالبی میدانند. رجوع به ثعالبی حسن بن محمد شود.
مأخذ:
شرح وهبی بر تاریخ عتبی، ترجمهء تاریخ یمینی، جرفادقانی، وفیات الاعیان، ابن خلکان، کتاب الحیوان دمیری، کشف الظنون حاج خلیفه، حبیب السیر میرخوند، روضات الجنات خوانساری، ایران باستان،2558 و 2559 و 2560 و 2565 و حدائق السحر.
(1) - ن ل: شکراً فکم من فقره لک کالغنی.
(2) - ن ل: تعبق.
(3) - ن ل: بدیع.
(4) - انتساب این کتاب به ابومنصور عبدالملک ثعالبی مورد تردید است و شرح آن بیاید.
(5) - Lexicologie.
(6) - Rhetorique. (7) - عوفی گوید: ... شنیدم که ابومنصور ثعالبی یتیمة الدهر را در چهل سال کرده است. (ج4172). بهرحال باید دانست که عبارات مسجع و مطنطن این کتاب چیز بسیاری بر آگاهی خواننده از حال شاعر بدست نمیدهد.
(8) - این کتاب به نام «اللاَلی و الدرر» نیز معروف است. (رجوع شود به کتاب الجماهر بیرونی ص119).
(9) - Synonymie arabe.
(10) - Stylistique. (11) - ج1 ص104.

ثعالبی.

[ثَ لِ] (اِخ) ابومنصور الحسین بن محمدالمرغنی (از مرغن غور افغانستان) او مورخی اسلامی است که از شرح حال وی جز اینکه او تألیف خویش موسوم به غررالسیر را به امیر نصر (متوفی بسال 412 ه . ق.) برادر محمود غزنوی اهداء کرده چیز دیگر نمیدانیم و این کتاب تاریخی از آدم ابوالبشر تا محمود سبکتکین است قسمت اول آن در نسخ موجود در استانبول (کتابخانهء ابراهیم پاشا شمارهء 916) و پاریس (کتابخانهء ملی شمارهء 5053) محفوظ است. زوتنبرگ بخش تاریخ فرس را از آن قسمت نشر داده است و در مقدمه بدون دلایل قاطع خواسته است که صحت انتساب آنرا به ابی منصور عبدالملک ثعالبی اثبات کند. این بخش از کتاب مذکور مخصوصاً مهم است زیرا در بسیاری از موارد منابعی را که فردوسی در شاهنامه از آنها استفاده کرده است صحیح تر از طبری نقل شده و مؤلف ظاهراًعین متن شاهنامه را که در حدود 950 م. به امر سپهسالار طوس ابومنصور محمد بن عبدالرزاق بوسیلهء چهار تن از نویسندگان تدوین شده به عربی آورده و از متون طبری و جوالیقی و دیگر مورخین اسلامی نیز بدون انتقاد استفاده کرده است. از چهار مجلد کتاب (حاج خلیفه شمارهء 8592 چ فلوگل ج4 ص319) تنها یک مجلد در کتابخانهء بادلیان اکسفرد باقیست. این مجلد از سال 74-75 آغاز و بسال 158 ه . ق. پایان می پذیرد. (رجوع به دائرة المعارف اسلام شود.). مآخذ: نولدکه، داستانهای حماسی ملی ایران. کائتانی. غررالسیر. که نسخهء عربی و مجهول المؤلف است متعلق به کتابخانهء بادلیان اکسفرد. گابریلی در، ر. ر. آ. ل.(1) (سلسلهء پنجم ج25 ص 1138 و بعد).
(1) - R . R . A . L.

ثعالة.

[ثُ لَ] (ع اِ) روباه ماده. || عنب الثعلب(1). تاجریزی. سکنگور. روباه تُربَک. || ثعالة الکلا؛ گیاه خشک.
(1) - Morelle.

ثعالة.

[ثُ لَ] (اِخ) موضعی است در شعر امرؤالقیس. (مراصد الاطلاع).

ثعالی.

[ثَ] (ع اِ) جِ ثعلب. ثعالب.

ثعامة.

[ثُ مَ] (ع ص، اِ) زن تباه کار. زانیة.

ثعب.

[ثَ عَ] (ع اِ) راه گذار آب. || آب راههء وادی. ممر آب در بیابان. || چشمه ای که در سایهء کوه باشد. ج، ثعبان. ماء ثعب؛ آب روان.

ثعب.

[ثَ] (ع مص) روان ساختن آب یا خون و امثال آن. آب راندن. (تاج المصادر بیهقی).

ثعب.

[ثُ عَ] (ع اِ) جِ ثعبة، وزغها.

ثعبان.

[ثُ] (ع اِ) مار بزرگ. مار عظیم. اژدها. (غیاث اللغة) (نصاب الصبیان) (السامی فی الاسامی). اژدر. (بحر الجواهر). یا خاص است به مار نر. یا مطلق مار است. تنین. برغمان. برسان. ج، ثعابین :
میر موسی کف، شمشیر چو ثعبان دارد
دست فرعون و جنودش کند از ما کوتاه.
منوچهری.
در کف او بزخم فرعونان
نیزهء سرگرای ثعبان باد.
چو هنگام عزائم زی معزّم
بتک خیزند ثعبانان ریمن.منوچهری.
روز در چشم من چو اهرمنست
بند بر پای من چو ثعبانیست.مسعود سعد.
دست موسی گشت گوئی عارض رخشان او
زلف او ثعبان موسی چشم او چون سامری.
معزی.

ثعبان.

[ثُ] (ع اِ) جِ ثعب. آبراهه های وادی. ج، ثعابین.

ثعبة.

[ثُ بَ / ثَ بَ] (ع اِ) نوعی از کربسهء سبزسر خبیث، ج، ثعب. || موش. || درختی است.

ثعثع.

[ثَ ثَ] (ع اِ) مروارید. || صدف. || پشم سرخ.

ثع ثع.

[ثُ ثُ] (ع اِ صوت) امر بانبساط بلاد فی طاعة الله تعالی. امر بالانبساط فی البلاد فی طاعة الله. (تاج العروس).

ثعثعة.

[ثَ ثَ عَ] (ع اِ) از اسماء لاَلی. (کتاب الجماهر ص157). || آواز قی کننده. اُغ. || سخن ثاء و عین ناک.

ثعثعة.

[ثَ ثَ عَ] (ع مص) سخن ثاء و عین ناک گفتن. || پیاپی قی کردن.

ثعج.

[ثَ عَ] (ع اِ) گروه مسافران.

ثعجرة.

[ثَ جَ رَ] (ع مص) ریختن آب و اشک و مانند آن.

ثعد.

[ثَ] (ع ص، اِ) رُطب یا غورهء خرمای نرم شده و آب گرفته. || بَقل ثعد؛ ترهء تازه و تر. || ثری ثعد؛ خاک نرم. || ماله ثعد و لامعد؛ نیست او را اندک و بسیار.

ثعدة.

[ثَ دَ] (ع ص، اِ) واحد ثعد. خرمای نرم.

ثعر.

[ثَ / ثُ / ثَ عَ] (ع اِ) صمغ مانندی که از بیخ درخت طلح برآید و آن زهر کشنده است.

ثعر.

[ثَ عَ] (ع اِ) کثرة ثآلیل. بسیاری ازخها. (تاج العروس).

ثعران.

[ثُ] (ع اِ) دو آزخ غلاف نرهء ستور. || دو آزخ پستان گوسپند.

ثعررة.

[ثَ رَ رَ] (ع مص) کفته گردیدن بینی.

ثعرور.

[ثُ] (ع اِ) مرد کوتاه. || سرطرثوت و بر آن. || بر گیاه ذؤنون. || بیخ پیاز دشتی. || خیار کوچک. || دستنبویه. || ثؤلول. زگیل. || چیزی مانند سر پستان که بر غلاف ایر اسب می باشد. ج، ثعاریر.

ثعروران.

[ثُ] (ع اِ) دو آزخ غلاف نرهء ستور، مانند دو سر پستان. چیزی که بر دو طرف غلاف شرم اسب می باشد. || دو ازخ پستان گوسپند. تکمه های پستان گوسپند.

ثعط.

[ثَ عَ] (ع مص) گندا شدن. گندیدن: ثعطِ لحم؛ بوی گرفتن گوشت. ثعطِ ماء؛ گندیدن آب. || ثعط جلد؛ بوی گرفتن و پاره پاره شدن پوست. || ثعط شفه؛ برآماسیدن لب و کفته گردیدن.

ثعط.

[ثَ عِ] (ع ص) گندا. گنده. گندیده. بوی گرفته. (چون گوشت و آب و جلد). || برآماسیده و کفته (لب).

ثعطة.

[ثُ عِ طَ] (ع ص، اِ) بیضهء گنده. تخم مرغ تباه شده.

ثعل.

[ثُ / ثَ عَ / ثَ] (ع ص، اِ) دندان افزونی پس دندانها یا کج و راست برآمدگی دندان. || دندان زائد و پستان افزونی از ستور. ج، ثعول.

ثعل.

[ثُ] (ع ص، اِ) جِ اَثعل و ثَعلاء.

ثعل.

[ثَ عَ] (ع مص) ثعل سن؛ برآمدن دندان زائد. || کج و راست برآمدن دندان.

ثعل.

[ثُ] (ع اِ) کرمکی است که در خیک پیدا گردد چون فاسد شود و بویناک گردد. || مرد لئیم. مرد ناکس.

ثعل.

[ثُ عَ] (اِخ) نام شخصی است. || پدر قبیله ای است؛ بنوثعل.

ثعل.

[ثُ عَ] (اِخ) موضعی است به نجد. ابن درید گوید به این معنی با ضم ثاء و عین است اما با سکون عین آبی است از بنی قواله نزدیک سجابهء نجد در دیار کلاب. و گویند وادیی است نزدیک مکه در دیار بنی سلیم. (مراصد الاطلاع).

ثعلاء .

[ثَ] (ع ص، اِ) تأنیث اَثعل. || زن دندان زائد یا دندان کج و راست. ج، ثعل. لثهء ثعلاء؛ لثه ای که دندانهایش بریکدیگر برآمده باشد.

ثعلب.

[ثَ لَ] (ع اِ) روباه ماده یا عام است. روبه. گته سک. و در اختیارات بدیعی آمده است: بپارسی روباه گویند چون به آب بپزند و بر مفاصل طلا کنند بغایت نافع بود خاصه همچنان زنده بپزند و زمانی نیک در آن آب نشینند اما بعد از تنقیه این عمل کنند و پیه وی درد مفاصل را سودمند بود و درد گوش ببرد چون در گوش چکانند و اگر به آن ادمان نمایند کری زایل کند و درد گوش ببرد و شش وی خشک کرده و سحق نموده بیاشامند نافع بود جهت ربو و سرفه و پیه وی چون در دهان گیرند درد دندان زایل کند و درد چشم را نافع بود و شریف گوید پیه وی چون با پوست تخم مرغ سوخته بیامیزند و بر داءالثعلب نهند نافع بود و مجرب است و زهرهء وی با کرفس و اشق بگدازند مساوی و سعوط کنند در بینی کسی که ابتداء جذام بود در هر روز یکبار بغایت نافع بود و چون آدمی دندان وی در دست گیرد ایمن باشد از بانک کردن سگ و پیه وی با زیت انفاق کهن بگدازند و بر نقرس و مفاصل طلا کنند نافع بود پوست وی بغایت گرم بود از همه پوستها مسخن تر بود و مرطوب مزاج را شاید پوشیدن و محرورمزاج را نشاید. و کسی را که سرما بروی غالب باشد شاید و هرچند که موی بر وی زیاده بود سخونت وی بیشتر بود و آن لباس زنان بلغمی مزاج و پیران باشد و در خواص ابن زهر آمده است که پیه وی چون طلا کنند بر تازیانه که چوبی در اندرون او بود در هر خانه که بنهند مجموع کیکها بر آن جمع شوند و این مؤلف گوید اگر بادام تلخ بکوبند و بر گوشت افشانند چون روباه بخورد بیهوش شود(1). و در تحفهء حکیم مؤمن آمده است: به فارسی روباه گویند و آن حیوان معروفی است پوست او در گرمی قریب به سمور جهت مبرودین و مرطوبین و نطول طبیخ زندهء او و مذبوح او در درد مفاصل سودمند و طبیخ زنده قویتر خصوصاً که در روغن زیتون جوشانیده باشند جهت تعقد و صلابت مفاصل نافع و باعث سرعت راه رفتن اطفال و رفع اعیاء و آشامیدن یک مثقال از شش او که خشک کرده باشند با آب عسل جهت ربو و سرفه و طلاء آن با پوست سوختهء تخم مرغ جهت داءالثعلب مجرّب و پیه او جهت درد گوش و با روغن زیتون و امثال آن جهت نقرس و دردهای بارد و سعوط زهرهء او باهم وزن آن آب کرفس در هر ده روز یکبار جهت ابتداء جذام و زیاده نشدن آن بغایت مؤثر و گوشت او جهت مبرودین و تحریک باه و صاحبان استسقا مفید و خاکستر پوست او جهت سوختگی آتش و بواسیر و قروح حاره و تدهین دست و پا به پیه او مانع مضرت سرما و نگاه داشتن دندان او را جهة منع فریاد کردن سگ مجرب دانسته اند و مالیدن پیه او بر چوبی و نصب کردن آن در موضعی از خانه سبب اجتماع کیک بر آن چوب - انتهی.
- امثال: هو أروغ من ثعلب؛ پویاتر از روباه.
|| موی روباه. ج، ثعالب و ثعالی. || جای بیرون آمدن آب از حوض. || جای بیرون آمدن آب باران از موضع خشک کردن خرما. || بیخ نهال خرما. || سر نیزه که در کعب سنان باشد. زبانهء نیزه که در سنان باشد. || نباتی است طبی(2). و بهترین نوع آن در دشت ایجرود زنجان است.
-داءالثعلب؛ بیماری است که تمامی یا بعض از پشم یا موی حیوان را بریزاند و چون این مرض بیشتر روباهان دارند بیماری آن نیز بنام بیماری ثعلب(3) مشهور است.
(1) - نقل نوع این خواص که غالباً خرافی است در این کتاب برای نمودن عقاید قدما و نیز حل بعض مشکلات نظم و نثرهای مصنوع و متکلف است.
(2) - Orchis latifolia. (salep oriental). ).بیونانی روباه است
(3) - Alopecie (alopex

ثعلب.

[ثَ لَ] (اِخ) احمدبن یحیی بن زیدبن سیارشیبانی بولاء. رجوع به احمدبن یحیی و فهرست ابن الندیم. (ص 110) و الموشح مرزبانی و ارشاد یاقوت (ج2 صص133-154) و وفیات الاعیان ابن خلکان و بغیة الوعاة سیوطی و روضات الجنات خونساری (ج1 ص56) و دائرة المعارف اسلام (مادهء ثعلب) شود.

ثعلب.

[ثَ لَ] (اِخ) ابن عمرو. پدر خزاعة که بنی خزاعة جمله فرزندان اویند. (مجمل التواریخ و القصص ص151 و 173).

ثعلب.

[ثَ لَ] (اِخ) نام جمل پیغمبر. (امتاع الاسماع مقریزی).

ثعلبان.

[ثُ لَ] (ع اِ) روباه نر. || ذوثعلبان؛ بیماریی است.

ثعلبان.

[ثَ لَ] (ع اِ) تثنیهء ثعلب. دو روباه. || روباه. و در کنز ثعلبان بضم اول و سوم روباه نر. (غیاث اللغة).

ثعلبتان.

[ثَ لَ بَ] (اِخ) دو قبیله از عرب یعنی ثعلبة بن جدعاء و ثعلبة بن رومان.

ثعلب مصری.

[ثَ لَ مِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) نام دوائی و در این تخفیف کرده اند زیرا این کلمه در اصل خصیة الثعلب باشد چه دوای مذکور بیخی است بشکل خایهء روباه. چون در نواحی مصر پیدا میشود بمصر منسوب کنند ظاهراً فقط ثعلب مصری یا ثعلب گفتن درست نباشد مگر آنکه گوئیم چون لفظ خصیه مکروه است لهذا اگر فقط بلفظ ثعلب موسوم کنند جائز باشد. (غیاث اللغة).

ثعلبة.

[ثَ لَ بَ] (ع اِ) روباه ماده. ثعال. ثعالة. || استخوان دمغزه و سرین.

ثعلبة.

[ثَ لَ بَ] (اِخ) نام خلقی و قبایلی چند. || نام بیست و دو تن صحابی و چند محدث.

ثعلبة.

[ثَ لَ بَ] (اِخ) تابعی است و از عائشه رضی الله عنها روایت کند و کنیت او ابوالکنود است.

ثعلبة.

[ثَ لَ بَ] (اِخ) ابن ابی بلتعه. صحابی است. و در صغر سن درک صحبت رسول کرده است و از اکثر صحابهء کرام روایت دارد. (قاموس الاعلام). و رجوع به ج1 ص206 کتاب الاصابة چ مصر سنهء 1323 شود.

ثعلبة.

[ثَ لَ بَ] (اِخ) ابن ابی رقیة اللخمی. صحابی است و حاضر فتح مصر بوده است. (قاموس الاعلام).

ثعلبة.

[ثَ لَ بَ] (اِخ) ابن ابی مالک القرضی(1) مکنی به ابویحیی صحابی است و او پیشوای قبیلهء بنی قریظه بود و از او بعض احادیث منقول است. (قاموس الاعلام). و رجوع به کتاب الاصابة چ مصر سنهء 1323 ه . ق. ج1 ص209 شود.
(1) - در کتاب الاصابة، چاپ مصر سنهء 1323 «القرظی» آمده است.

ثعلبة.

[ثَ لَ بَ] (اِخ) ابن ابراهیم کوفی. محدث است. ابن ابی طی وی را در زمرهء رجال شیعه آرد و گوید او را تصنیفی است که در آن از جماعتی از اهل سنت روایت حدیث کند. رجوع به لسان المیزان ج822 شود.

ثعلبة.

[ثَ لَ بَ] (اِخ) ابن اودبن اسد. از تیرهء خزیمه از قبیله عدنان جدی است جاهلی. و کمیت اسدی شاعر و ضراربن عمروصحابی از فرزندان او باشند. رجوع به الاعلام زرکلی ج1 ص170 شود.

ثعلبة.

[ثَ لَ بَ] (اِخ) ابن بکربن حبیب از تیرهء تغلب بن وائل، جدی است جاهلی که اعشی تغلب شاعر از نسل او میباشد. رجوع به الاعلام زرکلی، ج1 ص170 شود.

ثعلبة.

[ثَ لَ بَ] (اِخ) ابن بلال البصری الاعمی محدث است. صاحب لسان المیزان گوید «لا یعرف» و همو گوید که قواریری حدیثی منکر از او روایت کرده. و بخاری در باب وی گوید: «لایتابع» ولی ابن جهان او را در زمرهء ثقات آرد. رجوع به لسان المیزان، ج2 ص82 شود.

ثعلبة.

[ثَ لَ بَ] (اِخ) ابن ثابت و بقولی ثعلبة بن اوس. صحابی انصاری است. رجوع به کتاب الاصابه چ مصر سنهء 1323 ج1 ص 206 و ج8 ص271 شود.

ثعلبة.

[ثَ لَ بَ] (اِخ) ابن جدعاء. قبیله ای است از عرب.

ثعلبة.

[ثَ لَ بَ] (اِخ) ابن جذع. صحابی انصاری است. او درک غزوهء بدر کرد و در وقعهء طائف بشهادت رسید. (قاموس الاعلام).

ثعلبة.

[ثَ لَ بَ] (اِخ) ابن جفنة. عمر بن عامربن حارث بن امرؤالقیس. یکی از ملوک عرب بنی جفنه معروف بغسانیان. (حبیب السیر ج1 ص91).

ثعلبة.

[ثَ لَ بَ] (اِخ) ابن حاطب. (در کتاب الاصابه، ابن ابی حاطب). صحابی انصاری است. وی درک غزوهء بدر کرد و تا گاه خلافت عثمان بزیست. او از رسول صلوات الله علیه درخواست تا دعا کند که خدای تعالی او را مال فراوان عطا فرماید و رسول (ص) در حق وی دعا کرد و او صاحب اموال و گله های مواشی شد و آنگاه که عامل صدقات برای اخذ زکوة نزد وی شد او از دادن صدقه امتناع ورزید و چون این خبر برسول برداشتند فرمود یاویح صدقة! یاویح صدقة! و آیت، و منهم من عاهدالله لئن آتانا من فضله (قرآن 9/75). الخ. در حق وی فرود آمد، و او چون این آیت بشنید نزد رسول شد و صدقات خویش، پیش کشید و آنحضرت صدقهء وی قبول نفرمود و بزمان ابی بکر و عمر و عثمان نیز خلفا صدقهء او نپذیرفتند. (قاموس الاعلام). مقریزی او را از بنی امیة بن زید و منافق و از اصحاب مسجد ضرار شمرده است(1).
(1) - امتاع الاسماع ج1 ص543 و 480 و 482. و کتاب الاصابه، چ مصر، سنهء 1323 ج1 ص206.

ثعلبة.

[ثَ لَ بَ] (اِخ) ابن حکم. صحابی است و درک غزوهء خیبر کرده است و سپس در بصره و بعد از آن در کوفه اقامت گزیده و از او بعض روایات منقول است. (قاموس الاعلام).

ثعلبة.

[ثَ لَ بَ] (اِخ) ابن خدام انصاری او از شش یا هفت تن صحابه ای است که از غزوهء تبوک تخلف کردند. رجوع به کتاب الاصابه چ مصر سنهء 1323 ه . ق. ج851 و 207 شود.

ثعلبة.

[ثَ لَ بَ] (اِخ) ابن الخشام. دلیری است از عرب. (منتهی الارب).

ثعلبة.

[ثَ لَ بَ] (اِخ) ابن الربیع، و بقولی ثعلبة بن سهل، المعالج. او از شهر قم، و بروایتی از اصفهان، از ثقات محدثین است و از جعفربن مغیره و اعمش بن سلیم روایت کند. و جریر و ابومعاویه ضریر و یعقوب قمی و مهران رازی از وی روایت دارند. رجوع به کتاب ذکر اخبار اصفهان ابی نعیم چ لیدن. سنهء 1931 ج1 ص239 و 240 شود.

ثعلبة.

[ثَ لَ بَ] (اِخ) ابن رومان، قبیله ای است از عرب.

ثعلبة.

[ثَ لَ بَ] (اِخ) ابن رُهم العدوانی از تیرهء عدنان، جدی است جاهلی. عبدالله بن جبیر و خوات بن جبیر و حارث بن نعمان و صباح بن ثابت، که در زمرهء صحابه اند از نسل ابن ثعلبه میباشند رجوع به الاعلام زرکلی ج1 ص170 شود.

ثعلبة.

[ثَ لَ بَ] (اِخ) ابن زهدم التمیمی الحنظلی، صحابی است. و از بنی ثعلبة بن یربوع بن حنظله است و ابن ابی حاتم گوید که ثعلبه صحبت پیغمبر درک کرد و در کوفه میزیست و از وی بعض احادیث روایت شده است. (قاموس الاعلام. و کتاب الاصابه چ مصر سنهء 1323 ج1 ص207).

ثعلبة.

[ثَ لَ بَ] (اِخ) ابن زیدبن الحارث بن حرام بن غنم بن کعب بن سلمة بن سعدبن علی بن ساردة بن یزیدبن جشم بن خزرج الانصاری الخزرجی الملقب بالجدع(1). موسی بن عقبه گوید ثعلبه غزوهء بدر را درک کرده و در طائف کشته شد. ابن ثعلب پدر ثابت صحابی و خود نیز از صحابه است. ابن منده او را ثعلبة بن الجدع آورده و لقب او را نام پدر وی قرار داده است و در جائی دیگر او را ثعلبة بن حارث نامیده و نام جد ثعلبة را بجای نام پدر وی گذاشته است. و ابوموسی و ابن فتحون وی را ثعلبه بن حرام گفته اند و از این جهة، در بادی نظر چنین می نماید که سه تن باشند ولی ظاهراً این سه نام از یک کس است. رجوع به کتاب الاصابه چ مصر سنه 1323 ج1 ص206 و 207 و رجوع به امتاع الاسماع ج1 ص90 شود.
(1) - در امتاع الاسماع مقریزی، ج1 ص90 «الجذع» آمده است.

ثعلبة.

[ثَ لَ بَ] (اِخ) ابن ساعده. رجوع به ثعلبة بن سعد شود.

ثعلبة.

[ثَ لَ بَ] (اِخ) ابن سعد یا ثعلبة بن ساعده(1). صحابی است. او درک غزای بدر کرد و در غزوهء احد بشهادت رسید. (قاموس الاعلام) و رجوع به کتاب الاصابه چ مصر سنهء 1323 ج1 ص207 شود(2).
(1) - در کتاب الاصابه «ساعدة ابن مالک» آمده است.
(2) - صاحب کتاب الاصابه، از دو ثعلبة نام می برد که یکی را «ابن ساعدة بن مالک» و دیگری را «ابن سعدبن مالک بن خالدبن ثعلبة بن حارثه بن عمرو بن الخزرج بن ساعدة الخزرجی الساعدی» می نامد و گوید «ثعلبة بن سعد برادر سهل بن سعد است و در ثعلبة بن ساعدة ابی مالک گوید: ابونعیم آرد که گمان کنم این ثعلبه برادر سهل ابن سعد باشد.

ثعلبة.

[ثَ لَ بَ] (اِخ) ابن سعدبن ضبه. جدی است جاهلی و منسوب بدو را ثعلبی گویند و فرزندان او بطنی از قبیلهء ضبه باشد. رجوع به الاعلام زرکلی ج1 ص170 شود.

ثعلبة.

[ثَ لَ بَ] (اِخ) ابن سعدبن ذبیان بن بغیض، از تیرهء غطفان، جدی است جاهلی، و فرزندان او بطنی از ذبیان میباشند. رجوع به الاعلام زرکلی ج1 ص171 شود.

ثعلبة.

[ثَ لَ بَ] (اِخ) ابن سلامان بن ثعل از قبیلهء طی. جدی است جاهلی و بنو ثعلبه که در مشرق مصر و بادیة الشام متفرق اند از نسل وی میباشند. رجوع به الاعلام زرکلی ج1 ص171 شود.

ثعلبة.

[ثَ لَ بَ] (اِخ) ابن سعید. و ثعلبة بن سلام دو تن صحابی باشند و این دو پیش از اسلام دین جهودان داشتند و آیت «لیسوا سوآء من اهل الکتاب امةً قاَئمة (قرآن 3/113) الخ.» دربارهء آن دو و اسیدبن سعید و عبدالله بن سلام نازل شده است و ثعلبة بن سعید در حیات رسول (ص) درگذشت. (قاموس الاعلام).

ثعلبة.

[ثَ لَ بَ] (اِخ) ابن سعیة الیهودی او در غزوهء بنی قریظة اسلام آورد(1).
(1) - امتاع الاسماع ج1 ص244.

ثعلبة.

[ثَ لَ بَ] (اِخ) ابن سلام. صحابی و برادر عبدالله ابن سلام است. ابو عمر آرد که طبری بروایت مقطوع، از ابن جریح آورده است که این ثعلبه یکی از کسانی است که آیهء «من اهل الکتاب امة قائمة» (قرآن 3/113) در باب آنان نازل شده است. رجوع به کتاب الاصابه چ مصر سنهء 1323 ج1 ص207 شود.

ثعلبة.

[ثَ لَ بَ] (اِخ) ابن سوید انصاری. برادر اویس بن سوید انصاری صحابی است و ابن فتحون ثعلبه را نیز در شمار صحابه آورده است. رجوع به کتاب الاصابه چ مصر سنهء 1323 ج1 ص207 شود.

ثعلبة.

[ثَ لَ بَ] (اِخ) ابن سهیل. گویند که ثعلبة نام ابوامامه حارثی صحابی است و بقولی مشهورتر نام ابوامامه ایاس بن ثعلبه است نه ثعلبه. رجوع به کتاب الاصابه چ مصر سنهء 1323 ج1 ص208 و ج8 ص9 شود.

ثعلبة.

[ثَ لَ بَ] (اِخ) ابن صعیر یا ابن ابی صعیر. او و پسر او عبدالله بن ثعلبة صحابی باشند و از ثعلبة بعض احادیث مروی است.

ثعلبة.

[ثَ لَ بَ] (اِخ) ابن صُعیرالمازنی. از شعراء متقدم عرب است(1).
(1) - موشح مرزبانی ص81 .

ثعلبة.

[ثَ لَ بَ] (اِخ) ابن عامر. پیشوای ثعالبة، یکی از پانزدهء فرقهء خوارج. (بیان الادیان).

ثعلبة.

[ثَ لَ بَ] (اِخ) ابن عباد. محدث است.

ثعلبة.

[ثَ لَ بَ] (اِخ) ابن عبدالرحمن. صحابی انصاری است. وی ملازمت خدمت رسول می کرد و وقتی او را رسول صلوات الله علیه به خانهء یکی از اصحاب فرستاد و او در حرم آن صحابی بنظر ریبة نگریست و رسول (ص) این معنی بوحی بدانست و او بگریخت و مدت چهل روز در کوه ها متواری بود. (قاموس الاعلام و ج1 ص 208 کتاب الاصابة).

ثعلبة.

[ثَ لَ بَ] (اِخ) ابن عبیدبن عدی. صحابی است. ذهبی در تجرید آرد، که ابن الجوزی در تلقیح، ذکر او آورده است. عسقلانی گوید: ترسم که در نام پدر وی تصحیفی باشد و این مرد ظاهراً همان ثعلبه بن عنمة بن عدی است. رجوع به کتاب الاصابه چ مصر سنهء 1323 ج1 ص208 شود.

ثعلبة.

[ثَ لَ بَ] (اِخ) ابن عُکابة. نام قبیله ای از عرب است. (امتاع الاسماع ج1 ص 30).

ثعلبة.

[ثَ لَ بَ] (اِخ) ابن عکابة بن صعب از بنی بکربن وائل عدنان. جدی است جاهلی که شیبان و ذهل و تیم الله و قیس از فرزندان اویند. (الاعلام زرکلی ج1711).

ثعلبة.

[ثَ لَ بَ] (اِخ) ابن عمرو. یکی از ملوک عرب بنی جفنه معروف به غسانیان است که در بادیة الشام حکومت میکردند. ثعلبه نخستین کس است از این سلسله که به «ملک» ملقب گردید. وی از موالیان قیاصرهء روم بود و معاصرین او در مقابل هجوم ایرانیان از جهة حیره، از وی کمک میخواستند. مدت سلطنت او در حدود بیست سال بود. او در قرن دوم بعد از میلاد میزیست. صاحب مجمل التواریخ و القصص در باب وی آرد: او هفده سال پادشاهی راند و بناها کرد چون عقه و صرح الغدیر یعنی کوشک غدیر و آن بجانب بلقاست در اطراف حوران. (مجمل التواریخ و القصص ص174) (الاعلام زرکلی ج1 ص171).

ثعلبة.

[ثَ لَ بَ] (اِخ) ابن عمرو. بغوی گوید که نام ابوعمرة انصاری است. (کتاب الاصابه ج1 ص209).

ثعلبة.

[ثَ لَ بَ] (اِخ) ابن عمروبن محصن بن عمرو عتیک بن عمروبن مبذول بن مالک بن النجار الانصاری. صحابی است. موسی بن عقبه او را در شمار بدریین آرد و گوید در جنگ جسر ابی عبید بشهادت نائل شد و واقدی گوید او در خلافت عثمان وفات یافت. رجوع به کتاب الاصابه چ مصر سنة 1323 ج1 ص209 شود.

ثعلبة.

[ثَ لَ بَ] (اِخ) ابن عمرو الجذامی. صحابی است. ابن اسحاق، در مغازی، او را در زمرهء کسانی که زیدبن حارثه از بنی جذام اسیر کرد، و پیغمبر (ص) امر به آزادی ایشان فرمود آورده است. رجوع به الاصابه چ مصر سنة 1323 ج1 ص208 و 209 شود.

ثعلبة.

[ثَ لَ بَ] (اِخ) ابن غنمة(1). صحابی انصاری است. او غزوهء بدر و عقبه را درک کرد و بتان بنی سلمه را با معیت معاذبن جبل و عبدالله بن انیس بشکست و در غزوهء خندق و بروایت دیگر در غزوهء خیبر به عز شهادت نایل آمد. قاموس الاعلام و امتاع الاسماع ج1 ص241. و نیز در کتاب اخیر ص 448 وی یکی از بکائین محسوب شده است.
(1) - در کتاب الاصابه، چاپ مصر، سنهء 1323،1 ص 209 «عنمه» آمده است و در ص241 امتاع الاسماع مقریزی نیز «عنمه» است و مصحح کتاب در حاشیه آرد که در اصل «غنمه» بوده است.

ثعلبة.

[ثَ لَ بَ] (اِخ) ابن الفرات بن عبدالرحمن بن قیس. جد او درک صحبت پیغمبر کرده است. وی از یعقوب بن عبیدة و محمد بن کعب القرطی روایت دارد و زیدبن الحباب از او روایت کند و ابو حاتم گوید او را نشناسم، و ابو زرعه با اینکه او را مدنی داند نیز گوید او را نشناسم. رجوع به لسان المیزان چ حیدرآباد ج2 ص82 شود.

ثعلبة.

[ثَ لَ بَ] (اِخ) ابن قیظی بن صخربن سلمهء انصاری. صحابی است. مطین و طیرانی، و جز آنان، او را در زمرهء اصحاب بدر و صفین گفته اند. (کتاب الاصابه ج2091).

ثعلبة.

[ثَ لَ بَ] (اِخ) ابن مازن بن الازد. از اجداد عمرو (یا عمر) بن مزیقیاء جد انصار و سیّد جملهء بنی کهلان از آل قحطان(1).
(1) - مجمل التواریخ و القصص ص150.

ثعلبة.

[ثَ لَ بَ] (اِخ) ابن مالک. ابوجعفر. تابعی است.

ثعلبة.

[ثَ لَ بَ] (اِخ) ابن مسلم. محدث است.

ثعلبة.

[ثَ لَ بَ] (اِخ) ابن المطهربن احمد الحنظلی. مکنی به ابوطاهر. از ابوعلی مصاحفی، و جز او، سماع دارد، و وفات او در سنهء 398 ه . ق. بوده است. رجوع به ذکر اخبار اصفهان ابی نعیم ج1 ص240 شود.

ثعلبة.

[ثَ لَ بَ] (اِخ) ابن میمون. ابواسحاق مولی بنی اسد ثم بنی سلامة. در نامهء دانشوران آمده است(1): ابو اسحاق ثعلبة بن میمون از بزرگان محدثین و اجلای فقهای امامیه است و در عداد راویان امامین همامین ابوعبدالله جعفربن محمدالصادق و ابوالحسن موسی بن جعفر علیهما السلام شمرده شود. شیخ نجاشی در کتاب رجال در تمجید و توصیف وی این عبارات آورده گوید: کان وجها فی اصحابنا قاریاً فقیها نحویا لغویا راویة و کان حسن العمل کثیرالعبادة و الزهد روی عن ابی عبدالله و ابی الحسن علیهما السلام له کتاب. روی عنه عبدالله بن المزخرف الحجال یعنی ابواسحاق از بزرگان اصحاب ما امامیه بود بفن قرائت و علم نحو و لغت و حدیث معرفتی کامل داشت و به نیکوئی کردار و کثرت زهد و عبادت موصوف بود از جناب ابوعبدالله صادق و ابوالحسن کاظم روایت مینمود او را کتابی است و عبدالله بن المزخرف آن کتاب را از ابواسحاق روایت کند. علامه در کتاب خلاصه بر کلام نجاشی این عبارات را مزید آورده گوید: و کان فاض متقدماً معدوداً فی العلماء و الفقهاء الاجلة فی هذه العصابة سمعه هارون الرشید یدعو فی الوتر فاعجبه. یعنی ابو اسحاق فقیه از فضلای متقدمین طایفهء امامیه و در عداد علما و فقهای امامیه معدود بود وقتی در نماز وتر بخواندن دعا مشغول بود هارون الرشید از نزد وی عبور نمود ایستاد دعایش را استماع نمود از حالت وی و از دعای وی اظهار شگفتی کرد. ابوعمرو کشی در کتاب رجال گوید. ذکر حمدویه عن محمد بن عیسی اِنّ ثعلبة بن میمون مولی محمد بن قیس الانصاری و هو ثقة خیر فاضل مقدم معدود فی العلماء و الفقهاء الاجلة فی هذه العصابة و یقال له ابواسحاق الفقیه کما یأتی فی ترجمة جمیل. یعنی حمدویه از محمد بن عیسی روایت کرده است که ابواسحاق ثعلبة بن میمون از موالی محمد بن قیس انصاری شمرده شود و او دانشمندی بود موثق و نیکوکار و بر علمای زمان خود تقدم و برتری داشت و در سلک بزرگان از علما و فقهای امامیه منظوم بود و چنانکه در ترجمت احوال جمیل خواهد آمد ثعلبة بن میمون را ابواسحاق فقیه گویند. ابوعلی در کتاب منتهی المقال در ترجمت احوال ابواسحاق صاحب عنوان گوید هو من اعاظم الثقات و الزهاد و العباد و الفقهاء و العلماء الامجاد. الخ. در رجال نجاشی مسطور است و رأیت بخط ابن نوح فیما کان وصّی به الی من کتبه حدثنا محمد بن احمدعن احمدبن محمد بن سعید قال قال حدثنا علی بن الحسن بن فضال عن علی بن اسباط قال لما ان حج هارون الرشید مرّ بالکوفة فصار الی الموضع الذی یعرف بمسجد سمال و کان ثعلبة ینزل فی غرفة علی الطریق فسمعه هارون و هو فی الوتر و هو یدعو و کان فصیحا حسن العبارة فوقف یسمع دعاءه و وقف من قدامه و من خلفه و اقبل یستمع ثم قال للفضل بن الربیع یا فضل تسمع ما أسمع ثم قال ان خیارنا بالکوفة. یعنی بخط ابن نوح دیدم که در وصایای خود چنین نوشته بود حدیث کرد ما را محمد بن احمد از احمدبن محمد بن سعید گفت خبر داد ما را علی بن حسن بن فضال از علی بن اسباط گفت چون هارون الرشید بحج میرفت از کوفه عبور نمود بمکانی که بمسجد سمال معروف است رسید و ثعلبة بن میمون در آنجا در غرفه ای که مشرف بر جاده بود سکنی داشت و بنماز وتر ایستاده بدعا و مناجات اشتغال داشت و ثعلبة مردی فصیح و به نیکوئی کلام معروف بود هرون کلام ثعلبة را شنید و بایستاد و بدعای ثعلبة گوش فراداشت و از ملازمان هارون کسانی که پیشروی او بودند و آنانی که از قفای او می آمدند ایستادند هرون زمانی ایستاده دعای ثعلبة را استماع نمود آنگاه بجانب فضل بن ربیع متوجه شده او را گفت ای فضل میشنوی آنچه را که من میشنوم آنگاه گفت برگزیدگان و اخیار ما در شهر کوفه می باشند... و ابن ابی عمیر و محمد بن اسماعیل بن بزیع و علی بن حکم از او روایت کنند و او خود از زرارة و ابوبکر خضرمی و از جناب ابوعبدالله صادق علیه السلام و از جناب ابوالحسن موسی کاظم علیه السلام روایت کند.
(1) - ج2 ص662.

ثعلبة.

[ثَ لَ بَ] (اِخ) ابن ودیعة. صحابی انصاری است او در وقعهء تبوک یکی از مخالفین بود سپس انابت جست و توبهء او پذیرفته گشت و آیت «و آخرون اعترفوا بذنوبهم خلطوا عَمَ صالحاً و آخر سیئاً» (قرآن 9/102) دربارهء او و یارانش ابولبابه و اوس بن خذام و کعب بن مالک و مرارة و هلال بن امیة نازل گشت. (قاموس الاعلام).

ثعلبة.

[ثَ لَ بَ] (اِخ) ابن یزید. محدث است.

ثعلبة.

[ثَ لَ بَ] (اِخ) ابومالک. تابعی است. او از لیث بن ابی سلیم و از او فریابی روایت کند.

ثعلبة.

[ثَ لَ بَ] (اِخ) اصفهانی. ابوبحر. تابعی است.

ثعلبة.

[ثَ لَ بَ] (اِخ) انصاری. پدر عبدالله و گویند نام پدر وی سهیل است. رجوع به الاصابه ج1 ص210 شود.

ثعلبة.

[ثَ لَ بَ] (اِخ) التمیمی العنبری. جد هرماس بن حبیب عنبری است. رجوع به الاصابة ج1 ص209 شود.

ثعلبی.

[ثَ لَ بی ی] (ع ص نسبی)روباه فروش. || روباه دوز. (مهذب الاسماء). || منسوب است بقبیلهء بنی ثعلبة و صنعت پوستین روباه. (سمعانی).

ثعلبی.

[ثَ لَ] (اِخ) ابوعمرو. تابعی است.

ثعلبی.

[ثَ لَ] (اِخ) ابواسحاق احمدبن محمد نیشابوری. یکی از مشاهیر فقها و مفسرین. مولد او به نیشابور و در 427 ه . ق. درگذشته است. او راست: کتاب تاریخ الانبیاء و کتاب تاج العرائس و الکشف و البیان فی تفسیر القرآن و نیز رجوع به ابی اسحاق ثعلبی و احمدبن ثعلبی شود.

ثعلبی.

[ثَ لَ] (اِخ) رجوع بعمربن بندار شود.

ثعلبی.

[ثَ لَ] (اِخ) او راست: طبقات الثعلبی الموسوی و آنرا پیش از طبقات اسنوی نوشته است. (قاموس الاعلام).

ثعلبیة.

[ثَ لَ بی یَ] (ع اِ) رفتار اسب که برفتار سگ ماند.

ثعلبیة.

[ثَ لَ بی یَ] (اِخ) یکی از منازل راه مکه است که سابق قریه ای بود و اکنون خرابه است و مشهور. (مراصد الاطلاع). این موضع به سه منزلی کوفه بین شقوق و خزیمیه است. (معجم البلدان) :
گرمگاهی کافتاب استاده در قلب اسد
سنگ و ریک ثعلبیه بید و ریحان دیده اند.
خاقانی.

ثعلول.

[ثُ] (ع ص، اِ) خشمناک. || گوسفندی که شیر آن از سه چهار جای دوشیدن توانند بجهت زیادتی پستان. و صغانی گوید: دندان زائد پس دندانها یا کج و راست برآمدگی دندان.

ثعله و افرا.

[] (اِخ) نام کتابی است از سهل بن هارون فارسی رامنوی. (ابن الندیم).

ثعم.

[ثَ] (ع مص) نزع. (تاج المصادر بیهقی). || کشیدن چیزی را.

ثعو.

[ثَعْوْ] (ع اِ) نوعی از خرما یا خرمای بزرگ یا غورهء خرما که نرم شده باشد. || لغتی است در معو.

ثعوب.

[ثُ] (ع اِ) تلخه. (منتهی الارب). مِرّة. (تاج العروس).

ثعول.

[ثُ] (ع اِ) جِ ثَعْل و ثُعل و ثَعَل.

ثعول.

[ثَ] (ع ص، اِ) ناقه و جز آن که بالای پستانش پستان زائد کوچک باشد یا پستانش سر دیگر دارد و آن عیب است. || کتیبهء ثعول؛ لشکری پر از حشو و توابع.

ثعیجر.

[ثُ عَ جِ] (ع اِ مصغر) تصغیر مثعنجر. (دریا و جای ژرف آن).

ثعیط.

[ثَ] (ع اِ) خاک خرد. || ریگ تنک که بادش از جائی به جائی برد.

ثعیلب.

[ثُ عَ لِ] (اِخ) لقب فخرالدین ابوشجاع محمد بن علی بغدادی است. او بیست سال بموصل بود و سپس بدمشق شد و صلاح الدین ایوبی و دیگر رؤساء به او اکرام کردند و صلاح الدین برای او ماهی سی دینار اجری فرمود او مردی متدین و صاحب نسک و ورع و کثیرالصیام بود و در جامع دمشق ماهها معتکف میشد و مقصورهء کلاسه را برای او ساختند و او را تصانیف بسیار است از آنجمله زیج مشهور اوست که نیکو و صحیح است دیگر المنبر فی الفرائض و کتاب فی غریب الحدیث، عشر مجلدات و کتاب فی الخلاف مجدول بر وضع تقویم الصحة. و وی دائم الاشتغال بود و صاحب اشعار بسیار است آنگاه که از زیارت خانه باز می گشت چون بحله رسید چوب محمل بر سر او فرود آمد و بمرد و جسد وی به بغداد برده بجنب خاک پدر و مادر وی بخاک سپردند و غیبت او از بغداد چهل سال کشیده بود(1). رجوع به ابن الدهان فخرالدین ابوشجاع... شود(2).
(1) - عیون الانباء ج2 ص182.
(2) - و ابن الدهان مزبور همان ثعیلب صاحب ترجمه است.

ثعیلبات.

[ثُ عَ لِ] (اِخ) بصیغهء تصغیر و جمع. محلی در شعر. (مراصد الاطلاع). آنرا ثعالبات نیز گویند.

ثعیة.

[ثَ یَ] (ع مص) خالی شدن سرای از قبیله. || گرسنگی. گرسنه گردیدن.

ثغ.

[ثُ] (اِ) بمعنی بت. (از برهان). و بعض محققان گفته اند که چون در فارسی ثاء مثلثه نباید این لفظ فُغ بفاست. (غیاث اللغة).

ثغاء .

[ثُ] (ع اِ) ثاغیه. || بانگ گوسپند و گاو و بز و مانند آن وقت آبستنی. || (مص) بع بع کردن : از صهیل خیول و رغاء جمال و شهیق و زئیر سباع و کلاب و خوار بقور و ثغاء اغنام و صفیر طیور. (جهانگشای جوینی). || (اِ) کفتگی در لب گوسفند.

ثغاب.

[ثِ] (ع اِ) جِ ثغب. آبهای خوش که در کوهها در آب گیرها مانده باشد.

ثغاریر.

(ع اِ)(1) درداب. شمامه. دستنبویه. کچری. و بلغت اهل شام شمام خوانند و به فارسی دستنبو و به اصفهانی دستنبویه. (اختیارات بدیعی). و آن نوعی از خربزهء کوچک است در نهایت خوش خط و خالی و خوش بوئی بوئیدن آن دماغ را گرم کند و سُده بگشاید. (برهان قاطع).
(1) - Cucumis Schemma.

ثغام.

[ثَ] (ع اِ) درمنهء سپید. (منتهی الارب). جاورد. سپید خار. (مهذب الاسماء). در ترجمهء کتاب صیدنهء ابوریحان بیرونی آمده است: گفته اند نبات ثغام آن نباتی است که عرب او را حلی گوید و به فارسی او را سفیدگیاه گویند باریکتر است و ضعیف تر و به او مشابهت دارد و لیث گوید ثغامه نباتی است باساق و سر او بسر شیخ مشابهت دارد و شکوفه و میوهء او سفید بود و سفید شدن موی را از پیری به او تشبیه کنند و حسّان بن ثابت در این معنی گفته است :
اما تری رأسی تغیّر لونه
شمطاً فأصبح کالثغام الممحل.
و ثعلب از ابن الاعرابی روایت کند که ثَغام درختی است که نبات او سفید بود مانند برف و در این معنی شعری ایراد کرده :
اذا رایت صلفافی الهامة
و حدباً بعد اعتدال القامة
و صار رأس الشیخ کالثغامة
فأیس من الصحة و السلامة.

ثغامة.

[ثَ مَ] (ع اِ) یکی ثغام. ج، اثغماء. درمنهء سپید و پیری را بدان تشبیه کنند.

ثغب.

[ثَ] (ع مص) نیزه زدن. || ذبح کردن.

ثغب.

[ثَ] (ع اِ) آب خوش که در کوهها در آبگیرها مانده باشد. ج، ثِغاب، اثغاب، ثُغبان، ثِغبان.

ثغب.

[ثَ غَ] (ع اِ) آبگیر در سایهء کوه که آب خنک و خوش دارد و آنرا سردابه گویند. بقیهء آبی که در وادی بماند. ج، ثغاب.

ثغب.

[ثَ غَ] (ع مص) گداختن یخ. || هلاک شدن و یا به این معنی تَغَب به تاء دو نقطه است.

ثغبان.

[ثُ / ثِ] (ع اِ) جِ ثَغب.

ثغثاغ.

[ثَ] (ع ص، اِ) ثغثغ. آن که سخن از میان دندانها گوید.

ثغثغ.

[ثَ ثَ] (ع ص، اِ) آنکه سخن از میان دندانها گوید. ثغثاغ.

ثغثغة.

[ثَ ثَ غَ] (ع مص) ثغثغه در کلام؛ سخن از میان دندانها گفتن. || در سخن تخلیط کردن. سخن نامنتظم گفتن. تشویش و اضطراب در سخن. || دندان جنبانیدن سخن گوی در دهان و در لرزه آمدن چنانکه سخن او فهمیده نشود. || گزیدن کودک پیش از دندان برآوردن.

ثغر.

[ثَ / ثَ غَ] (ع اِ) درختی است که شکوفهء سپید دارد. || گو. || رخنه. || درهء فراخ. || دهن. || دندانها یا دندانهای پیشین یا دندان که هنوز در لثه باشد. || رستهء دندان. || سرحد ملک کفار. مرز. دربند. دربند میان کفر و اسلام. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء) (السامی فی الاسامی). || جای ترس از رخنه های شهر. || متفرق و پریشان. || ترسیدن گاه. || فرج. || سرحد ملک کفار :ملطیه بشام مهمترین ثغریست که از این سوی کوه لکام است. (حدود العالم). و دهستان [ بدیلمان ] ثغر است بر روی غور. (حدود العالم). فراو، ثغر است بر روی غور. (حدود العالم). ملاذ گرد، ثغری است بر روی رومیان. (حدود العالم). و ثغر است [ تفلیس ] بر روی کافران. (حدود العالم). شلات، ثغریست [ به ماوراءالنهر ] بر روی ترک نهاده. (حدود العالم). خوارزم ثغری بزرگ است. (تاریخ بیهقی ص83). دانست که در آن ثغر بزرگ خللی خواهد افتاد. (تاریخ بیهقی ص84). او را [ سارغ ] گفت توبه نندنه بازرو که آن ثغر را نتوان گذاشت خالی. (تاریخ بیهقی ص144). که بدیشان خللها را دریابد و ثغور را استوار کند. (تاریخ بیهقی). زودتر بباید شتافت که از این خداوند ما [ محمد بن عبدالله بن طاهر ]هیچ کاری نیاید جز لهو تا ثغر خراسان که بزرگتر ثغریست بباد نشود. (تاریخ بیهقی ص 248). این چیز را عوض است هر چند بر دل خداوند رنجگونه ای باشد اما التونتاش و آن ثغر بزرگ را عوض نیست. (تاریخ بیهقی ص329). چون اندیشیدیم که خوارزم ثغری بزرگست... و باشد که دیگران تأویلی دیگر گونه کنند. (تاریخ بیهقی ص723). چون دانست که در آن ثغر [ خوارزم ] بزرگ خللی خواهد افتاد چنانکه معتمدان وی [ التونتاش ]نبشته بودند بشتافت. (تاریخ بیهقی ص766). ما بسیار نصیحت کردیم و گفتیم چاکری است [ التونتاش ] مطیع از وی خطا نرفته است... و خوارزم ثغر ترکان است. (تاریخ بیهقی982). جمهوری عام از لشکر غور به حراست آن ثغر موکل بودند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص294).
غایب ار شد در کنار ثغرها
همچو حاضر او نگه دارد وفا.مولوی.
|| مؤلف مراصد الاطلاع گوید: ثغر، هر موضعی را گویند که نزدیک بخاک دشمن باشد و این کلمه از ثغرة الحائط آمده است زیرا محتاج بمحافظ است که دشمن از آنجا نیاید و سرحدات بسیار است از جمله ثغور شام بین شام و روم که در آنجا جماعتی از مشایخ مسلمین بوده و آنجا را محافظت می کنند. مثل بلاد ساحل که مانع است کشتی های روم به بنادر برسد مشهورترین آنها عسقلان است و طرسوس و مصیصه از طرف حلب و عواصم - انتهی. صاحب قاموس الاعلام گوید: ثغر، حد و مرز. و در اصطلاح جغرافیون اسلام ثغر الشام جهت اثینة و ثغر الجزیره طرف مرعش و ملطیة. رجوع به ثغور الجزیره شود. و ثغر ماوراءالنهر جانب شمال شرقی ترکستان و ثغر الاندلس ضلع شمالی شبه جزیره اسپانیاست - انتهی.

ثغر.

[ثَ] (ع مص) دندان نمودن وقت خندیدن. || دندان شیر کسی را شکستن. || افتادن دندانها. || رخنه کردن. || رخنه بستن. || ثغر ثلمة؛ بستن رخنه را. (از اضداد است).

ثغر.

[ثُ غَ] (ع اِ) جِ ثُغرة.

ثغر.

[ثَ] (اِخ) شهری است نزدیک کرمان بر ساحل دریای هند.

ثغر ادنی.

[ثَ رِ اَ نا] (اِخ) بزمان بنی امیه طلیطلة و جهات آنرا ثغر ادنی مینامیدند. (نفح الطیب ج1 ص77).

ثغر اعلی.

[ثَ رِ اَ لا] (اِخ) مقابل ثغر ادنی. در زمان بنی امیه نامی بود که به سرقسطه(1) و جهات آن میدادند. (نفح الطیب). این شهر را عرب البیضاء نیز نام میداد. و در 512 ه . ق. فرنگیان آن شهر را از مسلمانان بستدند.
(1) - Zaragoza ou Sargosse.

ثغرب.

[ثِ رِ] (ع اِ) دندانهای زرد.

ثغرور.

[ثُ] (ع اِ) جای ترس از رخنه های شهرها.

ثغرة.

[ثُ رَ] (ع اِ) موی بغل. || مغاکچهء سینهء شتر که جای نحر است. || مغاک سینه و چال گردن. مغاک گلو و چنبر گردن. مغاکی که میان سینه و شکم باشد. (غیاث اللغة از شرح نصاب و کنز). || گو بالای سینهء اسب. || کرانهء زمین. || راه نرم و هموار. ج، ثُغر.

ثغرة.

[ثَ رَ] (ع اِ) یک بُنه ثَغر.

ثغره.

[ثُ رَ] (اِخ) ناحیه ای است از توابع مدینه. (مراصد الاطلاع).

ثغری.

[ثَ] (ع ص نسبی) منسوب است به ثغر که مرز است یعنی آنجاها که نزدیک به کفّار می باشد. (سمعانی).

ثغم.

[ثَ غِ] (ع ص، اِ) سگ گزنده و شکاری. || سگ خوگر.

ثغور.

[ثُ] (ع اِ) جِ ثغر. پیشینیان (از دندان). || سرحدها و دربندها میان کفر و اسلام : که بدیشان خللها را دریابد و ثغور را استوار کند. (تاریخ بیهقی).
بوم چالندر است مرتع من
مار و رنگم در این نقاب و ثغور.
مسعود سعد (دیوان ص268).
و نان پارهء او به دیگری از بندگان دولت دادن که به کفایت امور و سد ثغور و موافقت جمهور قیام نماید. (ترجمهء تاریخ یمینی58).

ثغور.

[ثُ] (اِخ) نام آن قسمت از بلاد شام است که نزدیک بقلمرو روم بوده. (مفاتیح العلوم). و آنرا ثغورالروم نیز گفته اند. (الجماهر ص48). || ثغورالجزیره. نام شهرهائی و شهرکهائی است ثغر بر روی رومیان و از شامند ولکن بجزیره باز خوانند و از آنهاست؛ سمیساط. سنجه. منصور. قورس؟ ملطیه. مرعش. جذب؟ هارونی. بیاس. کبیس. کمرینا؟ مصیصه. عین زربه. اذنة. طرسوس. اولاس. (حدود العالم).

ثغور.

[ثُ] (اِخ) قلعه ای است به یمن حمیر را.

ثغید.

[ثُ غَ] (اِخ) بلفظ تصغیر. آبی است از بنی عقیل. (معجم البلدان).

ثغیة.

[ثَ یَ] (ع مص) گرسنگی. || گرسنه گردیدن. || خالی شدن جای.

ثفا.

[ثَ] (ع اِ) نوعی از گربهء دشتی است.

ثفاء .

[ثُفْ فا] (ع اِ) به لغت عبرانی اسم خردل سفید و حرف بابلی است. رشاد. حب الرشاد. تخم سپندان. سپندان خرد. سپندان خوش. سپندان سپید. پاسپندان گنده. تخم تره تیزک است و استرخای جمیع اعضاء را نافع است. (برهان قاطع).

ثفاءة.

[ثُفْ فا ءَ] (ع اِ) یکی ثُفّاء.

ثفاجة مفاجة.

[ثَ جَ مَ جَ] (ع ص مرکب، از اتباع) احمق. گول.

ثفار.

[ثَفْ فا] (ع ص، اِ) پاردم گر.

ثفاریق.

[ثَ] (ع اِ) جِ ثُفروق.

ثفافید.

[ثَ] (ع اِ) ابرهای سفید تودرتو و بطانها. مثافید. || نوعی جامه. || چیزهای خفی که زیر چیزی گذارند یا لغتی است در فثافید.

ثفال.

[ثُ] (ع اِ) سنگ زیرین آسیا. سنگ زیرین دستاس.

ثفال.

[ثَ] (ع اِ) سنگ زیرین آسیا. || ابریق. || سفره ای که زیر دستاس باز افکنند. آسیاروب. ج، أثفلة.

ثفال.

[ثَ] (ع ص، اِ) اشتر دیررو و کاهل. گران رو از شتران و جز آن. || ابریق. ج، ثُفل.

ثفاوة.

[ثُ وَ] (ع اِ) واحد ثُفاء.

ثف ء.

[ثَ] (ع مص) فرونشانیدن جوش دیگ.

ثفج.

[ثَ] (ع مص) گول گردیدن.

ثفر.

[ثَ / ثَ فَ] (ع اِ) پاردم که بهندوستان دمچی گویند. (غیاث اللغات). || شرم دد و دام و مرغان شکاری یا راه نره از آنان. ج، أثفار.

ثفر.

[ثَ / ثُ] (ع اِ) شرم ددگان و مرغان شکاری یا راه نرهء آنان.

ثفروق.

[ثُ] (ع اِ) چوب خوشهء خرما. || پشیزهء سر خرما یا آنچه بدان قمع خرما ملصق باشد. چوب خوشهء انگور و خرما که دنبالهء انگور و خرما بدان پیوسته است. || انگور که به چوب خوشه متصل باشد. || چوب خوشهء بی انگور، ج، ثفاریق؛ او را ثفروقی نیست، نیست او را چیزی.

ثفسیا.

[ثَ] (معرب اِ) صمغ سداب است. و آنرا بصورت ثافیسا و ثافسیا نیز ضبط کرده اند. رجوع به ثافسیا شود.

ثفل.

[ثُ] (ع اِ) (شاید معرب از تفالهء فارسی) تفاله. کنجاره. || لفاظة. || دردی. ته نشین آب و دواء و جز آن. ثافل. تیرگی شیر و روغن. درشت پس افتادهء از چیزی فشرده. ثجیر. جرم :
گر هوا و نار را سفلی کند
تیرگی و دردی و ثفلی کند.مولوی.
|| دانه. || سفرهء زیر دستاس. || ثفل روغن. کداده. تِلزَه. || سرگین. ثفل غذاء. آنچه دفع شود از معده : هرچند طعام خوشتر ثفل وی گنداتر. (کیمیای سعادت).

ثفل.

[ثَ فِ] (ع ص، اِ) کسی که دُرد خورد. ثفل خوار.

ثفل.

[ثَ] (ع مص) ثفل رَحی؛ سفره گستردن زیر دست آس. || ثفل شی ء، پراکنده کردن آن به یک بار (از منتهی الارب).

ثفل.

[ثَ فَ] (ع ص) گران رو، از شتر و جز آن.

ثفن.

[ثَ] (ع مص) دفع کردن و راندن. || زدن کسی را با دست. || پس روی کسی کردن. آمدن کسی را از پس. || زدن ناقه کسی را به ثفنات.

ثفن.

[ثَ فَ] (ع مص) درشت شدن دست و جز آن. (زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). || پینه بستن دست از کار یا سودگی. || بیماریی ای است در ثفنه.

ثفن.

[ثُ فُ] (ع اِ) جِ ثَفَنة، بمعنی کنارهء سفره و توشه دان.

ثفنات.

[ثَ فِ] (ع اِ) جِ ثفنة. || ذوالثفنات. لقب علی بن الحسین زین العابدین علیهماالسلام زیرا مساجد آن حضرت از طول سجده پینه بسته شده بود. و نیز لقب علی بن عبدالله بن عباس و لقب عبدالله بن وهب رئیس خوارج.

ثفنة.

[ثَ فِ نَ] (ع اِ) پینهء زانو. || آنچه بر زمین رسد از تن شتر وقت نشستن، چون زانو و سینه و دست. || زانو و مجتمع ران و ساق از مردم. || باطن زانوی اسب یعنی چفتهء آن. || عدد و جماعت از مردم. || ناقه که به ثفنه کسی را زند. ج، ثَفنات. || نعت است از ثفن: ناقة ثفنه. || کنارهء سفره و توشه دان، ج، ثُفُن.

ثفوات.

[ثُ فُ] (ع اِ) جِ ثُفوَة.

ثفوة.

[ثُ وَ] (ع اِ) سکورة. کاسهء سفالین. ج، ثُفُوات.

ثفی.

[ثَفْیْ] (ع مص) پیروی کردن کسی را. || ثفی قدر؛ بر دیگ پایه نهادن دیگ را. || سه زن کردن مرد. || ثفی قوم؛ دفع کردن و راندن آنان را. (ذیل اقرب الموارد).

ثقاب.

[ثِ] (ع اِ) آتش افروزینه. ج، ثقب.

ثقاب.

[ثَقْ قا] (ع ص) سنبا. سنبنده. || سقاب الاکتاف، هویه. سنبا. لقب شاپور ذوالاکتاف.

ثقابت.

[ثَ بَ] (ع مص) ثقوب. || افروخته شدن آتش. (تاج المصادر بیهقی). و بسیار سرخ گردیدن. || روشن شدن ستاره. || دمیدن بوی. || ثقبت الناقه؛ بسیارشیر گردید اشتر ماده. || ثقب رأیه؛ رای او نافذ گردید.

ثقات.

[ثِ] (ع ص، اِ) جِ ثقة. بمعنی معتمد و شخص طرف اطمینان : و دارا را خود ثقات وی کشتند. (تاریخ بیهقی ص90). ثقاة امیر رضی الله عنه گفتند روی ندارد فرستادن. (تاریخ بیهقی ص204). و پوشیده مثال داد تا حاجب نوبتی برنشست و بخانهء بوسهل رفت با مشرفان و ثقات خواجه. (تاریخ بیهقی). یحیی نسختی فرستاد با رسولی از ثقاة خویش. (تاریخ بیهقی423). از ثقات وی شنیدم چون ابراهیم قاینی. (تاریخ بیهقی 604). شاه ملک چون عدت و آلت بر آنجمله دید بترسید و ثقاة خویش را گفت... (تاریخ بیهقی ص698).
از مرگ تو بشعر خبر چون کنم که نیست
دشمن ترین خلق جهان جز ثقات تو.
مسعود.
از این اندیشه مستشعر شد و بی آرام گشت و قرب هفتصد سوار از خواص و ثقات خویش بگزید و از میان غز بیرون آمد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص187). از ثقات حضرت او باز می گفتند که بیست هزار دینار بر مراعات مؤلفان و مصنفان آن کتاب انفاق افتاده بود. (ترجمهء تاریخ یمینی). سلطان جمعی ثقاث از معتمدان حضرت بحفظ آن قلعه بازداشت. (ترجمهء تاریخ یمینی). از ثقات حضرت سلطان جمعی از جهت نقل آن در یتیمه برفتند. (ترجمهء تاریخ یمینی). || استواریها. رجوع به ثقه شود. علم الثقات و الضعفاء من رواة الحدیث. و هو من أجل نوع و افخمه من انواع علم الاسماء و الرجال فانه المرقات الی معرفة صحة الحدیث و سقمه و الی الاحتیاط فی امورالدین و تمییز مواقع الغلط و الخطأ فی بدء الاصل الاعظم الذی علیه مبنی الاسلام و اساس الشریعة و للحفاظ فیه تصانیف کثیرة منها ما افرد فی الثقات ککتاب الثقات للامام الحافظ ابی حاتم محمد بن حبان البستی المتوفی سنة 354 ه . ق. اربع و خمسین و ثلثمائه و کتاب الثقات ممن لم یقع فی الکتب الستة للشیخ زین الدین قاسم بن قطلوبغا الحنفی المتوفی سنة 879 ه . ق. تسع و سبعین و ثمانمائه و هو کبیر فی اربع مجلدات و کتاب الثقات الخلیل بن شاهین و کتاب الثقات للعجلی و منهاما افرد فی الضعفاء ککتاب الضعفاء للبخاری و کتاب الضعفاء للنسائی و الضعفاء لمحمدبن عمرو العقیلی المتوفی سنة 322 ه . ق. اثنین و عشرین و ثلثمائة و منها ما جمع بینهما کتاریخ البخاری و تاریخ ابن ابی خیثمه. قال ابن الصلاح و ما اغزر فوائده و کتاب الجرح و التعدیل لابن ابی حاتم. (کشاف اصطلاحات الفنون).

ثقاف.

[ثِ] (ع اِ) آنچه نیزه و تیر را بدان راست کنند. || قالب نیزه. ج، ثُقُف. || شکلی است از اشکال رمل. || ثفف؛ یعنی مخاصمت و جدال. و فی الحدیث اذا ملک اثنا عشر من بنی عمروبن کعب کان الثقف و الثقاف الی ان تقوم الساعة؛ یعنی الخصام و الجدال.

ثقاف.

[ثِ] (اِخ) ابن عمروبن شمیط اسدی. صحابی است و یا آن ثقف بالفتح است.

ثقاف.

[ثَ] (ع ص) زنی ثقاف؛ زنی دانا و استادکار.

ثقافت.

[ثَ فَ] (ع مص) ثقف. ثَقَف. زیرکی. زیرک و سبک روح و چست و چالاک گردیدن. زیرک و استاد شدن. || سخت استوار شدن.

ثقال.

[ثَ] (ع ص) زنی ثقال؛ زنی گران سرین و فربه. || بعیری ثقال؛ شتری آهسته رو.

ثقال.

[ثِ] (ع ص) جِ ثقیل. و ثقال و یقال: هو من ثقال الناس و من ثقلائهم.

ثقالت.

[ثَ لَ] (ع مص) ثقل. گران شدن. سنگین گشتن. گرانی. سنگینی. مقابل خفت.

ثقب.

[ثَ] (ع مص) سوراخ کردن. || بلند پریدن. || ثقب کوکب؛ روشن شدن ستاره. || ثقب رائحه؛ دمیدن بوی. || ثقب ناقه؛ بسیار شیر شدن ناقة. || ثقب رأی؛ نافذ گردیدن رأی.

ثقب.

[ثُ قَ / ثُ] (ع اِ) جِ ثُقبة. || روزن خانه. سوراخ. ج، ثقوب و اَثقب :
چرخ چون گوز شکسته است از آن روز که ماه
چهره چون چهرهء بادام جبین پر ثقب است.
انوری.

ثقب.

[ثُ قُ] (ع اِ) جِ ثُقبة و ثقوب و ثقاب.

ثقب.

[ثَ] (اِخ) ابن فروهء ساعدی. صحابی انصاری است. بعضی نام او را ثقیب گفته اند بر وزن زُبیر. وی در غزوهء احد شهادت یافت و او واقف به انساب انصار بود. رجوع به ثقف... شود.

ثقب.

[ثَ] (اِخ) دهی است به یمامه.

ثقبان.

[ثُ] (اِخ) دهی است از توابع یمن به جند. (مراصد الاطلاع).

ثقبة.

[ثُ بَ] (ع اِ) سوراخ کوچک. سولاخ. (زمخشری) :
دو دیده همچون ثقبه گشاده ام شب و روز
ولیک بی خبر از آفتاب و از مهتاب.مسعود.
ج، ثُقَب. و ثُقب. || ثقبهء اعور(1). (طب). || ثقبهء اعور زبان(2). (طب). || ثقبهء بیضی(3). (طب). || ثقبهء جنینیه دهلیز قلب(4). (طب)، ثُقبه ای که کشف آن به بتال منسوب است و دو دهلیز قلب جنین را بیکدیگر مربوط میکند و هنگام تولد مسدود میشود. || ثقبهء منخرقه(5) (طب). || ثقبهء سهمی و حُلمه(6). || ثقبهء عصب باصره(7). || ثقبهء عنبیه؛ سوراخی در وسط طبقهء عنبیه بسیاهی چشم، مانند سوراخی که در عنب یعنی انگور است گاه جدا کردن آن از چوب خوشه، و آن سوراخ را که ثقبهء عنبیّه عبارت از آن است به فارسی مردمک و به هندی تل گویند بکسر تای فوقانی و آن منفذ نور بصر است. (غیاث اللغة). || ثقبهء عظم قمحدوه(8)(طب). || ثقبهء مدوره(9) (طب). || ثقبهء مسدوده(10) یا ثقبهء تحت زهار (طب)، ثقبهء واقع در قسمت زیرین عظم خاصره که زهار آن را در قسمت قدامی محدود میکند. || ثقبهء مقدم زائدهء خارجی قمحدوه(11) (طب). || ثقبهء مؤخر زایدهء خارجی قمحدوه(12) (طب).
(1) - Trou borgne.
(2) - Trou borgne de la langue.
(3) - Trou ovale ou fenetre - ovale.
(4) - Trou de Botal.
(5) - Trou dechire.
(6) - Trou stylo - mastoidien.
(7) - Trou optique.
(8) - Trou grand occiputal.
(9) - Fenetre ronde.
(10) - Trou oblurateur ous ous pubien.
(11) - Trou condylien anterieur.
(12) - Trou Condyien posterieur.

ثقبة.

[ثَ قَ بَ] (اِخ) کوهی است بین حراء و مکه و در زیر آن مزارع است. (مراصد الاطلاع).

ثقبی.

[ثَقْ قِ] (ع ص نسبی) منسوب است به ثقّب سنبندهء دانهء لؤلؤ. (سمعانی). کسپرج سُنبا.

ثقت.

[ثِ قَ] (ع اِمص) اطمینان. || خاطر جمعی : هر سخن که از سر نصیحت... رود... به راداء آن دلیری نتوان کرد مگر به عقل... شنونده ثقتی تمام باشد. (کلیله و دمنه). و اگر خردمندی به قلعه ای پناه گیرد و ثقت افزاید... البته به عیبی منسوب نگردد. (کلیله و دمنه). || استواری. (غیاث اللغة). ج، ثقات. و رجوع به ثقه شود.

ثقت.

[ثِ قَ] (ع مص) استوار داشتن. || اعتماد کردن. || درست شدن.

ثقثقة.

[ثَ ثَ قَ] (ع مص) سخن احمقانه گفتن.

ثقف.

[ثَ / ثَ قَ] (ع مص) دانستن. دریافتن. یافتن. || گرفتن بزودی. || زیرک و سبک و چالاک گردیدن. || ثفافت. || غالب آمدن در دانائی. || ظفر یافتن و رسیدن. || راست کردن نیزه.

ثقف.

[ثَ / ثَ قَ] (ع ص، اِ) دانا و استاد در حرب و طعن و ضرب.

ثقف.

[ثَ] (اِخ) ابن عمرو عدوائی. صحابی است از مردم قریش. او با دو برادر خویش درک غزوهء بدر کردند و در غزای خیبر و بروایتی در جنگ احد بدرجهء شهادت رسید.

ثقف.

[ثَ] (اِخ) ابن عمروبن شمیظ اسدی. رجوع به ثفاف... شود.

ثقف.

[ثَ] (اِخ) ابن فروهء ساعدی. صحابی است. و او در خیبر یا در احد بشهادت رسید و بعضی نام او را ثقب گفته اند.

ثقف.

[ثَ] (اِخ) محلی است در شعر. (مراصد الاطلاع).

ثقف.

[ثُ قُ / ثَ قَ] (ع مص) زیرک و ماهر شدن. || چست و چالاک شدن.

ثقف.

[ثُ قُ] (ع اِ) جِ ثقاف.

ثقف.

[ثِ / ثَ قِ / ثَ قُ] (ع ص، اِ) مرد استاد. || زیرک. چست و سبک. ندس.

ثقفی.

[ثَ قَ فی ی] (ع ص نسبی) منسوب به ثقیف قسی بن منبه بن بکربن هوازن پدر قبیلهء بنوثفیف.

ثقفی.

[ثَ قَ ی ی] (اِخ) ابراهیم بن محمد اصفهانی مکنی به ابو اسحاق یکی از ثقات فقهاء شیعه و کتاب اخبار الحسن بن علی از اوست. (ابن الندیم). رجوع به ابراهیم بن محمد ثففی شود.

ثقفی.

[ثَ قَ] (اِخ) ابوعبدالملک مُتطب او ادیب و مساح و عالم به کتاب اقلیدس و طبیب ناصر و مستنصر و اعرج بود. او راست :نوادر، در طب. و مستنصر یا ناصر او را والی خزانة السلاح کرد و در پایان عمر به نزول آب در چشم مبتلی شد. و به بیماری استسقاء درگذشت. (عیون الانباء(1)).
(1) - ج2 ص46.

ثقفی.

[ثَ قَ] (اِخ) جُبیر. پدر زیاد تابعی است.

ثقفی.

[ثَ قَ] (اِخ) قاسم بن فضل مکنی به ابی عبدالله حافظ اصفهانی متوفی 489 ه . ق. او راست: کتاب اربعین.

ثقل.

[ثِ] (ع اِمص، اِ) ثقالت. گرانی. سنگینی. (مقابل خفّت) : خلقی را به ثقل وَطأت و فضل قوت در زیر پای پست میکرد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص287). || رخت و باروبنهء مسافر. بار سنگین. چیز گران : یعقوب ثقل و بنهء او بر گرفت و بسیستان باز آمد. (تاریخ سیستان). پنج روز ببود با شکار و نشاط و شراب تا بنه ها و ثقل و پیلان از بژغورک بگذشتند. (تاریخ بیهقی ص286). بر آن جانب لشکرگاه کرده و خیمه زده و ثقل و مردمی که نابکار است با بنه ها رها کرده. (تاریخ بیهقی ص465) و آنچه ثقل نشابور بود از جامه و فرش شادیاخ و سلاح و چیزهای دیگر که ممکن نشد بقلعهء میکالی فرستادن سوری مثال داد تا همه در خزانه نهادند. (تاریخ بیهقی552). صواب نیست در پیش مصاف این پادشاه ایستادن. رسم خویش نگاه داریم و ما را به بنه و ثقل دل مشغول نه. (تاریخ بیهقی590). همه راه پرزره و جوشن و سپر و ثقل بر میگذشتیم که بیفکنده بودند. (تاریخ بیهقی ص 640). و رحل و ثقلی که از سیف الدوله بازماند و چند مربط فیل و بعضی از حشم هند در دست ابوعلی بماند. (ترجمهء تاریخ یمینی نسخهء خطی ص117). و به ابوعلی بن حموله کس فرستاد و از او قلعه خواست که بدان مستظهر شود و رحل وثقل و عیال و اموال خویش آنجایگاه فرستد. (ترجمهء تاریخ یمینی نسخه خطی ص226). بسبب رحل و ثقل بسیار از خزاین و اسلحه که از نواحی هراة حاصل کرده بود... فروماند. (ترجمهء تاریخ یمینی نسخهء خطی ص264). رحل و ثقل خویش فراهم پیچید و ببخارا رفت. (ترجمهء تاریخ یمینی نسخهء خطی مؤلف ص190). || کالای خانه. || بم، مقابل زیر (در موسیقی). (خلاصة الافکار شهاب صیرفی). || سختی. || سده. امتلاء. تخمه(1). || گناه. || گنج زمین. دفینهء زمین. || مرده های مدفون در زمین. (منتهی الارب). || وزن. ج، أثقال.
- ثقل اجسام؛ وزن اجسام(2).
- ثقل سامعه؛ گرانگوشی. گرانی گوش.
- ثقل سرد؛ شکم دردی که از بسیار خوردن میوه خصوصاً میوه های نارس پدید آید. هیضه. و باء پائیزی(3).
- ثقل کردن؛ در تداول عوام، سخت شدن فضول در معده و اجابت نکردن آن با درد شکم. سنگین شدن معده و درد کردن آن از بسیارخواری.
- قوهء ثقل؛ قوهء جاذبهء زمین.
- مرکز ثقل؛ نقطه ای است که کلیّهء قوای جاذبه وارده از زمین در آنجاتمرکز می یابد. خاصیت مرکز ثقل یک جسم این است که هر گاه نقطهء مزبور را بمحلی تکیه دهیم اثر قوای جاذبهء وارده بر کلیهء ذرات جسم خنثی شده بالنتیجه جسم ساکن میگردد.
|| مؤلف کشاف اصطلاحات الفنون آرد: ثقل ضدّالخفة و یسمیهما ای الثقل و الخفة المتکلمون اعتماداً و یسمتهما الحکماء میلاً طبعیاً علی ما فی شرح الطوالع. قال شارح حکمة العین و فی الحواشی القطبیه الثقل قوّة طبیعیة یتحّرک بها الجسم الی حیت ینطبق به مرکز ثقله علی مرکز العالم لولم یعقه عائق. و قد یقال علی الطبیعة المقتضیة له و علی المدافعة الحاصلة بالاشتراک. و کذا الخقة - انتهی. فالخفّة قوة طبیعیّة یتحّرک بهاالجسم الی المحیط لولم یعقه عائق. و قد یقال علی الطبیعة المقتضیة له و علی المدافعة الحاصلة فَمن فسرّ المیل بنفس المدافعة التی هی من الکیفیّات الملموسة فسرّهما بنفس المدافعة. و من لم یفسّره بها بل بمبدأ المدافعه فسّرهما بمبدأ المدافعة. قال القأئلون بانّالمیل هوالمبدأ المدافعة الحرکة لها مراتب متفاوته بالشدة و الضعف و نسبة المحرک الذی هوالطبیعة الی تلک المراتب علی السویة فیمتنع ان یصدر عن ذلک المحرک شیئی من تلک المراتب الا بتوسط امر ذی مراتب متفاوتة فی الشدة والضعف لیتعین بکل واحدة من هذه المراتب صدور مرتبة معینة من الحرکة. و ذلک الامر هوالمیل. و اجاب عنه الامام الرازی بان الطبیعة قوة ساریة فی الجسم منقسمة بانقسامه. فکلماکان الجسم اکبر کانت طبیعته اقوی و کلما کان اصغر کانت طبیعته اضعف فلم یلزم ان یکون للمدافعة مبدأ مغایر للطبیعة حتی یسمّی بالمیل والاعتماد و اما تسمیة الطبیعة بالمیل و الاعتماد فبعید جدا فلا وجود للمیل. هکذا فی شرح التجرید و شرح المواقف. و یفهم من هذا بعد تعمق النظران القائلین بان المیل مبدأ المدافعة بعضهم علی ان المیل هوالطبیعة علی ما یدل علیه کلام الامام و الحواشی القطبیة و بعضهم علی انه امر آخر بواسطة تقتضی بها الطبیعة الحرکة المتفاوتة و المدافعة. ففهم من هذا ان ماذکر فی الحواشی القطبیة من المعانی الثلاثة للثقل و الخفة مبنی علی اختلاف المذاهب فلوترک قوله بالاشتراک لکان اولی. اذلیس لهما بالحقیقة الامعنی واحد لکنه مختلف فیه. (التقسیم: کل من الثقل و الخفة اما مطلقان او اضافیان فالثقل المطلق کیفیة تقتضی حرکة الجسم الی حیث ینطبق مرکز ثقله علی مرکز العالم کالارض. والثقل الاضافی کیفیة تقتضی حرکة الجسم الی جانب المرکز فی اکثرالمسافة الممتدة بین المرکز و المحیط. لکنه لا یبلغ المرکز کالماء. و الخفة المطلقة کیفیة تقتضی حرکة الجسم الی حیث ینطبق سطحه علی سطح مقعر فلک القمر کالنار. والخفة الاضافیة کیفیة تقتضی حرکته الی جانب المحیط فی اکثرالمسافة الممتدة بین المرکز و المحیط لکنه لایبلغ المحیط کالهواء. قیل هذا یقتضی ان الارض لوفرض اخراجها عن مکانها لایصل الماء الی مرکز العالم و فیه بعد. وفی حواشی شرح التذکرة ان الماء ایضا طالب للمرکز علی الاطلاق بحیث لو لم تکن الارض لسال الماء الی مرکز العالم الا ان الارض قد سبقت الماء بالوصول الی المرکز لانّ ذلک الطلب فیها اقوی فغلبت علی الماء فصارت مانعة لوصول الماء الی المرکز و کذا الکلام فی الهواء و النار من انّ احدهما طالب له علی الاطلاق و الاخر طالب له لا علی الاطلاق او انّ کلیهما طالب له علی الاطلاق الا ان ذلک الطلب فی احدهما اقوی. کذا ذکر عبدالعلی البیرجندی فی حاشیة الچغمینی و یؤید هذا زیادة قید لو لم یعقه عائق فی تعریف الثقل المنقول من الحواشی القطبیة. ثم انه لایخفی ان هذا التقسیم انما هو للثقل و الخفة بالتفسیر الاول و الثانی من التفاسیر الثلاثة المذکورة و یمکن ایضاً اعتباره فیهما بالقیاس الی التفسیر الاخیر کما لایخفی.
(1) - Embarras, pesanteur de l estomac.
(2) - Pesanteur des Corps. gravite.
(3) - Cholera sporadique.

ثقل.

[ثِ] (اِخ) محلی است در شعر زهیر. (مراصد الاطلاع).

ثقل.

[ثَ قَ] (ع اِ) متاع و بار مسافر و حشم و خدمتکاران او. بار. بنه. || هرچیز نفیس نگاه داشتنی. و منه الحدیث؛ انی تارک فیکم الثقلین، کتاب الله و عترتی.

ثقل.

[ثِ قَ] (ع اِمص) گرانی. ضد خفت، سبکی. || گران شدن. (غیاث اللغة).

ثقل.

[ثَ] (ع اِمص) سنگینی. گرانی. || (مص) گران شدن آزمودن وزن بدست. || چربیدن و افزون آمدن چیزی بر چیزی در وزن. || گوسفند را دروا کردن برای سنجیدن گوشت. || سخت بیمار شدن. || سنگین شدن بیماری کسی. || ثقلت المرأة؛ گران شد زن و ظاهر شد آبستنی وی. || ثقل عرفج؛ تازه و تر گردیدن شاخ آن. ثقل ثمام؛ تر و تازه گردیدن ثمام.

ثقل.

[ثُ] (ع ص، اِ) جِ ثقیل.

ثقل.

[ثَ قِ] (ع مص) سست و کاهل شدن. || گران شدن به وزن.

ثقلاء .

[ثُ قَ] (ع ص، اِ) جِ ثقیل. گرانان. گران جانان.

ثقلان.

[ثَ قَ] (ع اِ) تثنیهء ثَقَل. ثقلین. || آدمی و پری. آدمیان و پریان. انس و جن :
شمس الوزراء احمد عبدالصمد آن کو
شمس الوزراء نیست که شمس ثقلان است.
منوچهری.
|| سید ثقلان؛ رسول اکرم صلوات الله علیه :
زانکه تو هم نام سید ثقلانی
مادح هم نام سیدالثقلانم.سوزنی.

ثقلت.

[ثِ لَ] (ع اِمص) گرانی. سنگینی.

ثقلة.

[ثَ لَ / ثَ قَ لَ] (ع اِمص) گرانی. || نعاس. پینکی. || گرانی طعام. (منتهی الارب).

ثقلة.

[ثَ قَ لَ / ثِ قَ لَ / ثَ قِ لَ / ثِ لَ / ثَ لَ] (ع اِ) رخت و متاع. ج، أثقال.

ثقلین.

[ثَ قَ لَ] (ع اِ) تثنیهء ثَقل. ثقلان. || مردمان و پریان. جن و انس. اگر ثقلین جمع شوند بی ارادهء خدای تعالی موئی را نتوانند از سر کم کرد. || دو گروه. (غیاث اللغة). || دوچیز نفیس خطیر : انی تارک فیکم الثقلین. (حدیث).
- امام ثقلین؛ امیرالمؤمنین علی علیه السلام و دیگر ائمهء اثنی عشر را نیز گویند.
- سیدالثقلین؛ رسول اکرم صلوات الله علیه.

ثقوات.

[ثَ قَ] (ع اِ) جِ ثقوة.

ثقوب.

[ثُ] (ع اِ) جِ ثَقب.

ثقوب.

[ثُ] (ع مص) ثقابت. ثَقب. || روشن شدن ستاره. || افروخته شدن. || دمیدن بوی. || نافذ رای گردیدن. || بسیارشیر شدن شتر. (تاج المصادر بیهقی).

ثقوب.

[ثَ] (ع اِ) آتش افروزینه. آتش گیره. هیمهء خرد که به آن آتش برافروزند. ج، ثُقُب.

ثقوبة.

[ثُ بَ] (ع مص) افروخته شدن آتش. روشن شدن.

ثقوة.

[ثُقْ وَ] (ع اِ) کاسهء سفالین. سکره. سکوره. ج، ثَقَوات. رجوع به ثفوة شود.

ثقة.

[ثِ قَ] (ع مص) محل اعتماد بودن. معتمد بودن. || اعتماد داشتن. || استوار داشتن. باور داشت. || متکی شدن به. اتکاء، تکیه کردن به. وثوق.

ثقة.

[ثِ قَ] (ع ص، اِ) مرد معتمد و امین. || (اِمص) اطمینان. وثوق. اعتقاد : نخست ثقة درست کردم که هر چه ایزد عز ذکره تقدیر کرده است باشد. (تاریخ بیهقی ص341). || (ص) استوار :
با این چنین حماقت گوئی که شاعرم
سوگند خور که نیست مرا قول تو ثقه.سوزنی.
|| ثَبت. طرف اعتماد : این محمود ثقه و مقبول القول است. (تاریخ بیهقی ص262). از چند ثقه زاولی شنودم که پس از آنکه سیل بنشست مردمان زر و سیم تباه شده می یافتند. (تاریخ بیهقی ص263). پس بخط خویش نبشت و او آن ثقه است که هر چیزی که خرد و فضل وی آن را سجل کرد به هیچ گواه حاجت نیاید. (تاریخ بیهقی104). وی آن ثقه و امین بود که موی در کار وی نتوانستی خزید. (تاریخ بیهقی ص 419). گفت ابوالحسن علی بن احمدبن ابی طاهر ثقهء امیر رضی که من حاضر بودم بدین وقت که این بیچاره را کور میکردند. (تاریخ بیهقی ص196). || مصدر است برای مبالغه مانند زید عدل : گویند باید که ثقه و راستگو باشد. (تاریخ بیهقی ص680).
لعظمک فی النفوس تبیت ترعی
بحفاظ و حرّاس ثقات.
(از تاریخ بیهقی ص192).
ج، ثقات. || سیبویه هر جا سمعت الثقة گوید مرادش ابوزید سعیدبن اوس بن ثابت بصری لغوی است. || ثقه در اصطلاح درایه و رجال، عادل و ضبط امامی مذهب را گویند.

ثقة الاسلام.

[ثِ قَ تُلْ اِ] (اِخ) محمد بن یعقوب بن اسحاق الکلینی الرازی. صاحب کتاب کافی. رجوع به کلینی و رجوع به روضات الجنات ص550 شود.

ثقة الحامدی.

[ثِ قَ تُلْ مِ] (اِخ)شهاب الدین. خوندمیر در دستورالوزراء گوید: وزیر کامل نسب وافرحسب صاحب ثروت بسیارعطیت بود و در آن عهد هر یک از ابنای جنس بتقدم او اعتراف می نمودند بعد از چهار سال که به وزارت سلطان سلیمان شاه(1)پرداخت بواسطهء قصد بعضی از امراء شهید شده، جنات عدن را منزل ساخت، مصراع :
از قصد اجل چه سان توان رست؟(2)
(1) - سلطان سلیمان شاه بن سلطان محمد سلجوقی دوازدهمین پادشاه سلسلهء سلجوقیان.
(2) - دستورالوزراء، چ طهران ص217.

ثقة الدوله.

[ثِ قَ تُدْ دَ / دُو لَ] (اِخ)علی بن محمد دُرینی واقف مدرسهء ثقتیه است و روایت حدیث دارد. رجوع به علی بن محمد دُرینی شود.

ثقة الدین.

[ثِ قَ تُدْ دی] (اِخ)جمال الفلاسفه. رجوع به یوسف بن محمدالدربندی شود(1).
(1) - لباب الالباب ج1 ص106 - 108.

ثقة الدین.

[ثِ قَ تُدْ دی] (اِخ) لقب عبدالرحمن الفامی است.

ثقة الدین.

[ثِ تُدْ دی] (اِخ)عبدالرحمن بن عبدالکریم السرخسی از حکماست فخرالدین ابوعبدالله محمد بن عمر بن الحسین الرازی معروف به ابن خطیب کلیّات قانون شیخ الرئیس ابوعلی سینا را برای او شرح کرد(1).
(1) - عیون الانباء ج2 ص30.

ثقة الدین.

[ثِ قَ تُدْ دی] (اِخ)نجیب الملک. نام وی در قطعه ای از اثیرالدین شرف الحکماء الفتوحی المروزی از مشاهیر و معاریف مرو که عوفی ترجمهء وی را در شعراء آل سلجوق (خراسان) آورده است دیده میشود و آن قطعه اینست:
ای مایهء هنر ثقة الدین نجیب ملک
آنی که چون کف تو به نیسان سحاب نیست
چون نظم و نثر خلق تو پاک و لطیف و خوش
دُرّ ثمین و آب گل و مشک ناب نیست
تا گشت روز و شب ز تو بیدار بخت تو [ کذا ]
در چشم شوربخت عدوی تو خواب نیست
مهمان بنده اند گروهی که در هنر
نزد فلک سؤال یکی را جواب نیست
از شاعر و منجم خود ده زیادت اند
راوی و مطرب و زنخی را حساب نیست
بردند آب روی و شد از شرم هر یکی
رویم پر آب دیده که در کیسه آب نیست
خرجی که بود خواهد، توزیع کرده اند
برنام خواجه بیش سبوی شراب نیست(1).
(1) - لباب الالباب ج2 ص151.

ثقة الملک.

[ثِ قَ تُلْ مُ] (اِخ) شهریار. ممدوح فخرالدین اسعد گرگانی بوده است و سپس فخرالدین در قطعهء ذیل هجاء او کرده(1):
بسیار شعر گفتم و خواندم بروزگار
یک یک بجهد بر ثقة الملک شهریار
شاخی تر از امید بکشتم بخدمتش
آن شاخ خشک گشت و نیاورد هیچ بار
دعوی شعر کرد و ندانست شاعری
و آنگاه کرد نیز بنادانی افتخار
زو گاوتر ندیدم و نشنیدم آدمی
در دولتش عجب غلطی کرد روزگار
امید من دریغ بدان خام قلتبان
اشعار من دریغ بدان روسپی تبار.
(1) - لباب الالباب ج2 ص240.

ثقة الملک.

[ثِ قَ تُلْ مُ] (اِخ) خواجه طاهربن علی مشکان وزیر و خازن سلطان مسعود سوم ابن سلطان ابراهیم غزنوی بود و شعراء عصر را از قبیل مسعودسعد و ابوالفرج رونی و مختاری غزنوی و سنائی غزنوی در حق وی مدایح است و وی برادرزادهء ابونصر منصوربن مشکان رئیس دیوان رسائل سلطان محمود و سلطان مسعود است. و او ممدوح مسعودسعد است که نزدیک بیست قصیده در مدح او گفته است و از جمله:
ثقة الملک تا بصدر نشست
دهر پیشش میان بطوع ببست
تا همایون دوات پیش نهاد
الفش را فلک به تا پیوست
درد دشمن شده ست و داروی دوست
تاش بپسود آن مبارک دست
بنگر اکنون بتازگی عجبی
کاندر او لفظ درد و دارو بست.(1)
ثقة الملک طاهربن علی
پادشه چون نبی و او چو ولی
تا تو را کرد آسمان ظاهر
یک زمین است و طاهر و طاهر.
مختاری را نیز در مدح او قصائدی است:
طاهر ثقة الملک سر دادگران...
و ابوالفرج رونی آنگاه که ثقة الملک حکمرانی لوهاوور یافت در مدیح او گوید:
بقدوم عزیز لوهاور
مصر کرد و ز مصر بیش بجاه.
و رجوع به طاهربن علی بن مشکان شود.
(1) - لباب الالباب ج2 ص246.

ثقة الملک.

[ثِ قَ تُلْ مُ] (اِخ) از کبار اصحاب مناصب سمرقند است چنگیز هنگام تصرف آن شهر او و امیر عمید بزرگ را فرمان داد تا دویست هزار دینار را که بر مستظهران فرود آورده بود تحصیل کنند(1).
(1) - جهانگشای جوینی ج1 صص95 - 96.

ثقیب.

[ثَ] (ع ص، اِ) بسیار سرخ. || ناقهء بسیارشیر.

ثقیب.

[ثُ قَ] (اِخ) ابن فروه. رجوع به ثقب ابن فروة شود.

ثقیب.

[ثُ قَ] (اِخ) راهی است به برسوی ثعلبیة بطرف شام. (از مراصد الاطلاع104).

ثقیف.

[ثَ] (ع ص، اِ) مرد استاد. || مرد زیرک چالاک.

ثقیف.

[ثِ ق ق] (ع ص) سخت ترش و تیز. دژن: خلّ ثقیف؛ سرکهء سخت ترش. سرکهء چون الماس.

ثقیف.

[ثَ] (اِخ) نام قبیله ای است که بزعم خود از عرب باشند لکن در حقیقت از بقایای قوم ثمودند که اقدم از عرب است. (سمعانی). || پدر قبیله ای از هوازِن نام اوقسیّ(1)بن مُنَبَّه بن بکربن هوازن است یکی از قبایل عرب که در جوار شهر طائف میزیستند. این قوم دیری باج گذار قبیلهء بنی عامر بودند پس قلعه ها و حصارها کردند و در برابر بنوعامر مقاومت کرده خراج از خود بیفکندند و سپس بدوشعبه بنام احلاف و بنی ملک منشعب گشتند و میان این دو شعبه محاربات بسیار بود. پس از وفات ابوطالب، رسول صلوات الله علیه از آنان یاری طلبید و ایشان جواب رد گفتند. در غزوهء هوازن هفتاد تن از قوم ثقیف کشته شد و بقیه در قلاع خویش تحصن گزیدند و بیست روز محاصرهء آنان بکشید و در آخر مسلمانان راه بر آنان ببستند و بنوثقیف ناچار از در اطاعت درآمدند و بقبول مسلمانی تن دردادند و بت خویش را که لات نام داشت بشکستند. پس از رحلت رسول صلوات الله علیه آنگاه که تمام مردم جزیره رده آوردند و قوم ثقیف در مسلمانی پابرجای بماندند. از این قبیله در دورهء اسلام عدهء بسیاری علما و شعرا و دیگر مشاهیر برخاست. (قاموس الاعلام).
(1) - یا قیس. رجوع به امتاع الاسماع ج1 ص286 شود.

ثقیف.

[ثَ] (اِخ) فقید ثقیف، گم شدهء ثقیف. در اول اسلام به طائف دو برادر بودند یکی از آن دو زنی از بنی کنة کرد و سپس به سفری شد و زن خویش به برادر سپرد قضا را روزی چشم او به زن برادر افتاد و عاشق وی گشت و عشق خویش پنهان میداشت تا از اثر عشق بیمار گردید برادر او از سفر باز آمد و پزشگان گرد کرد و جملگی در علاج او عاجز آمدند و او وی را نزد حارث بن کلده برد و حارث گفت دو چشم شرمگن بینم و بیماری را نشناسم اینک وی را بیازمایم و او را شراب داد و چون شراب در وی کار کرد گفت:
الا رفقا الا رفقاقلیلا ما أکوننه
الما بی ابی الابیات بالخیف أزرهنه
غزالا ما رایت الیوم فی دور بنی کنة
اسیل الخدّ مربوبو فی منطقه غنه.
حارث دانست که او عاشق است کرت دیگر بدو شراب خورانید و او گفت:
ایهاالجیرة اسلمواو قفوا کی تکلموا
و تقضوا لبانةو تحبوا و تنعموا
خرجت مزنة من البحر ریا تحمحم
هی ما کنتی و تزعم انی لها حم.
و برادرش بدانست که او را چه افتاده است گفت ای برادر زن من مطلقه است او را بزنی گیر گفت روزی که من او را بزنی گیرم مطلقه باشد سپس بهبود یافت و از طائف بیرون شد و سر به بیابان نهاد و بیش کس او را ندید و برادر او چندی بماند و سپس از اندوه دوری برادر بمرد و ببرادر گمگشته مثل زدند و او را فقید ثقیف گفتند(1) : پسر خرکاش... از میان بگریخت و در جهان آواره شد و ثانی فقید ثقیف و ثالث قارظین گشت و کس از وی نشان نیافت. (تاریخ یمینی ص378).
(1) - مجمع الامثال میدانی، تاریخ الحکماء قفطی ص 161 عیون الانباء ج1 ص113.

ثقیل.

[ثَ] (ع ص) گران. وزین. سنگین. مقابل خفیف، سبک. گران سنگ. گران به وزن. || گران جان. آنکه صحبت وی را ناخوش دارند. (منتهی الارب). خَلنفَع. ناکس. شبشت. شبست. دهلب :
چون بخواند نامهء خود آن ثقیل
داند او که سوی زندان شد رحیل.مولوی.
-امثال: کل شی ء من الثقیل ثقیل؛
از گرانان بود گران همه چیز.
(امثال و حکم از قابوسنامه)
|| سخت بیمار. بیماریش سنگین شده. ثاقل. مرد آرمیده. || دیرفعل. || دژگوارد. بدگوارد. که دیرگوارد. بطی ء الانهضام. سنگین. دیر هضم. دیرگوار. || نام دردی است که عضو از آن گران معلوم میشود. (غیاث اللغة). ج، ثِقال و ثُقل و ثُقلاء. || ثقیل الظهر؛ بسیار عیال. || درهم ثقیل؛ به وزن درهمی و دو دانک در هم بوده است.

ثقیل.

[ثَ] (اِخ) نام پسر یکی از سلاطین روم:
ابر میسره پور قیصر ثقیل
ابر میمنه قیصر و کوس و پیل.
فردوسی (لغت نامهء شاهنامهء ولف ص725).
شاید این لفظ ثفیل باشد صورتی از تئوفیل(1).
(1) - Theophile.

ثقیلة.

[ثَ لَ] (ع ص) تأنیث ثقیل. || اجسام ثقیله، چون خاک و آب.

ثک.

[ثَ ک ک] (ع مص) سیاحت کردن در زمین.

ثکالی.

[ثَ لا] (ع ص، اِ) جِ ثکلی.

ثکامه.

[ثُ مَ] (اِخ) نام شهری است در زمین عقیل. (مراصد الاطلاع).

ثکثکة.

[ثَ ثَ کَ] (ع مص) گول گردیدن. || عربده کردن.

ثکثکة.

[ثَ ثَ کَ] (ع ص) زن خویله.

ثکد.

[ثُ کُ] (اِخ) آبی است از کلب و به قولی آبی است میان کوفه و شام. (مراصد الاطلاع).

ثکد.

[ثَ] (اِخ) آبی است بنوتمیم را.

ثکل.

[ثَ] (ع اِمص) بی فرزندی.

ثکل.

[ثَ] (ع اِمص) حُلق. فرزندمردگی. || مرگ. هلاک. || (مص) مصیبت زده شدن بمردن فرزند. بی فرزند شدن مادر. || گم کردن دوست. (تاج المصادر بیهقی).

ثکل.

[ثُ کُ / ثَ کَ] (ع مص) بی فرزند شدن مادر. || گم شدن دوست کسی را. || مردن.

ثکلان.

[ثَ] (ع ص، اِ) نعت مذکر از ثکل. مرد فرزندمرده یا دوست گم کرده.

ثکلانة.

[ثَ نَ] (ع ص، اِ) نعت مؤنث است از ثَکل.

ثکلی.

[ثَ لا] (ع ص، اِ) نعت مؤنث از ثکل. زن فرزندمرده، بچه گم کرده. ج، ثکالی. || زن عزیزمرده و گم کرده دوست. ثکول. ثاکلة. ج، ثواکل.

ثکم.

[ثَ] (ع مص) ثکم آثار؛ پی گرفتن و پیروی کردن اثر کسی. || ثکم امر؛ لازم گرفتن آن. || ثکم بمکان؛ مقیم شدن در آن و ملازم گرفتن. (تاج المصادر بیهقی).

ثکم.

[ثُ کَ / ثَ کَ] (ع اِ) میانهء راه و واضح آن. || میان مرد.

ثکم.

[ثَ کَ] (ع مص) ایستادن. || ملازم و مقیم شدن. || لازم گرفتن.

ثکم.

[ثُ کَ] (اِخ) نام مردی است.

ثکمة.

[ثُ مَ / ثَ کَ مَ] (ع اِ) میانهء راه و واضح آن.

ثکمة.

[ثُ مَ / ثَ مَ] (اِخ) نام مردی است.

ثکن.

[ثُ] (ع اِ) راه راست. || شاه راه.

ثکن.

[ثُ کَ] (ع اِ) جِ ثکنة.

ثکن.

[ثَ کَ] (ع اِ) ثکن طریق؛ میانهء راه.

ثکن.

[ثَ کَ] (اِخ) نام کوهی است.

ثکنة.

[ثُ نَ] (ع اِ) مرکز جند. میانه و مرکز اجناد بر رایات. || مجتمع جند بر لواء و علم قائد خویش. مؤلف تاج العروس از المحکم نقل میکند که کلمه فارسی است و جِ عربی آن ثکن است. || گروهی از کبوتران و مرغان. || گردن بند. || حمیل. || رایت. علامت. || قبر. || چاه آتش. || مغاکچه. || نیت ایمان با کفر. (منتهی الارب). || پاره ای پشم که بر گردن شتر آویزند. || میانهء لشکر.

ثکول.

[ثَ] (ع ص، اِ) نعت مؤنث است از ثکل، مانند ثاکل و ثکلی و ثکلانة. زنی که فرزند یا دوستش نایافت یا فوت شده باشد. || هبول. || فلات ثکول؛ بیابانی که رونده در آن گم گردد و هلاک شود.

ثکین.

(اِخ) کوهی است در بادیه در شعر عبدالمسیح بن نفیله. (مراصد الاطلاع).

ثل.

[ثَل ل] (ع مص) هلاک شدن. || هلاک گردانیدن. || سرگین انداختن ستور. || خاک در چاه ریختن. || ویران کردن: ثل التراب المجتمع؛ جنبانید آنرا یا طرفی از اطراف آنرا شکست و منهدم ساخت. || تباه کردن نظام کار. (تاج المصادر بیهقی). || درم و زر ریختن در بوته. || ثلل (در همهء معانی).

ثلا.

[ثُ] (اِخ) یکی از قلعه های یمن است. (مراصد الاطلاع).

ثلاب.

[ثِ] (ع اِ) جِ ثلب.

ثلاث.

[ثَ] (ع عدد، ص، اِ) ثلاثة. سه: اقانیم ثلاث. ظلمات ثلاث. موالید ثلاث. || سه زن.

ثلاث.

[ثِ] (ع ص) سوم. سیم. ثالث.

ثلاث.

[ثُ] (ع ص) ثالث. || سه سه. || سه گان. (مجمل). مَثلث.

ثلاث.

[ثَ] (اِخ) نام موضعی است.

ثلاثاء .

[ثَ / ثُ] (ع اِ) روز سه شنبه، بر یهودان این روز مبارک است. (غیاث اللغه). ثُلثاء. ج، ثلاثاوات.

ثلاثان.

[ثُ] (اِخ) آبی است از بنی اسد در جانب حبشه. (مراصد الاطلاع). || نام موضعی است.

ثلاثاوات.

[ثَ / ثُ] (ع اِ) جِ ثلاثاء. سه شنبه ها.

ثلاث الف.

[ثَ ثَ اَ] (ع عدد مرکب، ص مرکب، اِ مرکب) سه هزار.

ثلاث عشر.

[ثَ ثَ عَ شَ] (ع عدد مرکب، ص مرکب، اِ مرکب) سیزده.

ثلاثمائة.

[ثَ ثُ مِ ءَ] (ع عدد مرکب، ص مرکب، اِ مرکب) سیصد.

ثلاثمائة الف.

[ثَ ثُ مِ ءَ تِ اَ] (ع عدد مرکب، ص مرکب، اِ مرکب) سیصدهزار.

ثلاثون.

[ثَ] (ع عدد، ص، اِ) سی. و آن ملحق بجمع است نه جمع.

ثلاثون الفاً.

[ثَ نَ اَ فَنْ] (ع عدد مرکب، ص مرکب، اِ مرکب) سی هزار.

ثلاثة.

[ثَ ثَ] (ع عدد، ص، اِ) (مذکر) سه مرد. (مجمل اللغة) ثلاث. || ثلاثهء متناسبه؛ عددی را گویند که نسبت اولش به دومش مانند نسبت دومش به سومش باشد. و آنرا متناسبهء فرد نیز نامند... (کشاف اصطلاحات الفنون). الثلاثة الذین خلفوا، کعب بن مالک السلمی و مرارة بن الربیع العمری و هلال بن امیة الواقفی باشند. (امتاع الاسماع،(1)). ثلاثة سرد؛ ذی قعدة و ذی حجة و محرم. سرد زره است و چون این سه ماه متصل بود تشبیه بزره شده است.
(1) - جزو اول. ص483.

ثلاثة آلاف.

[ثَ ثَ تُ] (ع عدد مرکب، ص مرکب، اِ مرکب) سه هزار.

ثلاثة عشر.

[ثَ ثَ تَ عَ شَ] (ع عدد مرکب، ص مرکب، اِ مرکب) سیزده.

ثلاثة عشرالفاً.

[ثَ ثَ تَ عَ شَ رَ اَ فَنْ] (ع عدد مرکب، ص مرکب، اِ مرکب) سیزده هزار.

ثلاثهء غساله.

[ثَ ثَ یِ غَسْ سا لَ / لِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) سه پیالهء شراب که بوقت صبح نوشند و آن شویندهء غمها و شویندهء فضول تن و مزیل کدورت بشریات باشد. (غیاث اللغة از کشف و مدار و مؤید) :
ساقی حدیث سرو و گل و لاله میرود
وین بحث با ثلاثهء غساله میرود.حافظ.
در فارسی آنرا ستا گویند و طبیبی گفته است :
نوشی چو ثلاثهء غساله
طبعت بکند هوس نواله.(فرهنگ شعوری).

ثلاثة وعشرون.

[ثَ ثَ تُنْ وَ عِ] (ع عدد مرکب، ص مرکب، اِ مرکب) بیست و سه.

ثلاثی.

[ثُ ثی ی] (ع ص نسبی) سه حرفی (کلمه) و صیغ اسماء ثلاثی در عربی ده است: فلس. فرس. کتف. عضد. حبر. عنب. ابل. قفل. صرد. عنق. || منسوب به ثلثة. || و در کشاف اصطلاحات الفنون آمده است: بضمّ ثاء مثلَّثه، نزد علماء صرف عبارت است از اسم یا فعلی که یافت شود در او سه حرف اصلی. یعنی زائد بر سه حرف اصلی حرفی در آن نباشد. و ثلاثی را قطب اعظم هم نامیده اند چنانکه در پاره ای از شروح مراح الارواح ذکر شده. در آنجا که قول صاحب مراح را که گفته است: و الرباعی فرع الثلاثی، شرح میدهد. اگر ثلاثی جز سه حرف اصلی حرف زائدی نداشت آنرا ثلاثی مجرد نامند. مانند زید. وَ ضَرَبَ و اگر دارای حرف زائد بود آنرا ثلاثی مزید خوانند. مانند أکرَمَ و اِستنصَر. و ذوالثلاثة عندهم هوالاجوف ای معتلّ العین. و ثَلاثِیه در اصطلاح منطق قسمی از قضیهء حملیه است. و شرح آن در ضمن معنی لفظ حمل گفته شود.

ثلاثین.

[ثَ] (ع عدد، ص، اِ) سی.

ثلاثیة.

[ثُ ثی یَ] (ع ص نسبی) تأنیث ثُلاثی؛ کلمهء ثلاثیة؛ کلمهء سه حرفی.

ثلاج.

[ثَ لْ لا] (ع ص) برف فروش.

ثلاج.

[ثَ لْ لا] (اِخ) ابوالقاسم عبدالله بن محمدبن... بحتربن ثلاج به این نسبت معروف است. (سمعانی).

ثلاجی.

[ثُ جی ی] (ع ص) نصل ثُلاجی، پیکان بسیار سپید.

ثلال.

[ثِ] (ع اِ) جِ ثَلة به بعض معانی. رجوع به ثله شود.

ثلال.

[ثَ] (ع اِمص) هلاک. هلاکی.

ثلب.

[ثَ] (ع اِ) عیب. ج، ثلاب.

ثلب.

[ثَ] (ع مص) سرزنش کردن. نکوهیدن. عیب نمودن. نقص کردن. || راندن. || برگردانیدن. || رخنه کردن.

ثلب.

[ثِ] (ع اِ) ابن البیطار از قول ابن الوحشیة گوید: ثلب نام عربی نباتی است خودرو در کنار جویبارها و اطراف آبها و آن برگهای طویل شبیه ببرگهای آزاد درخت دارد به ارتفاع دو قامت و چوبش شبیه لحبة التیس و گرم و خشک است برگ خشک شده و مسحوق وی را چون در موی ریزند مانع ریختن آن شود و آنرا قوت بخشد...(1). || (ص، اِ) مرد پیر و شتر پیر که باردار نگرداند. (یعنی آبستن نکند). || شتر پیر دندان و موی دم ریخته. || گرگ کهن سال. ج، اثلاب و ثِلَبَة. || رَجَلُ ثِلب؛ مرد عیب ناک.
(1) - نام این نبات در جای دیگر دیده نشد و دکتر لکلرک مترجم مفردات ابن البیطار نیز گوید این نبات را نمی شناسیم (ج1 ص332).

ثلب.

[ثَ لَ] (ع اِمص) ترنجیدگی. || ریم. ریمناکی. || (مص) رخنه دار شدن. شکافته شدن. || منغص شدن.

ثلب.

[ثَ لِ] (ع ص) چرکن. || نیزهء رخنه دار. || مردی ثلب؛ مردی عیب ناک.

ثلب.

[ثُ] (ع اِ) جِ ثلوب.

ثلب.

[ثِ] (اِخ) نام صحابی است و یا آن تلب است.

ثلبان.

[] (ع اِ) عنب الثعلب. (بحر الجواهر).

ثلبوت.

[ثَ لَ] (اِخ) وادیی است بین طی و ذبیان و بقولی از بنی نصربن فعقس است و در آنجا آبهائی دارند. (مراصد الاطلاع).

ثلبة.

[ثِ بَ] (ع ص، اِ) تأنیث ثلب. ناقهء پیر دندان و موی فروریخته.

ثلبة.

[ثِ لَ بَ] (ع اِ) جِ ثِلب.

ثلث.

[ثُ] (ع اِ) سه. || سه یک. سوم بخش. || لفظ معدول است از ثلاثة. دو دانگ. (زمخشری و ملخص اللغات حسن خطیب). ج، اُثلاث. || قسمی از خطوط یا قلم های اسلامی. قط قلم ثلث به پهنای هشت موی یال برذون است. نام خطی است از خطوط هفتگانه که عبارت است از: مناشیر، محقق، نسخ، ریحان، رقاع، ثلث، تعلیق؛ و متأخران یک خط دیگر از این استخراج کرده اند که نامش نستعلیق باشد و اصلش نسخ تعلیق. و ثلث را از آن ثلث گویند که در آن سوم حصهء اصول قلم باشد. (غیاث اللغة).

ثلث.

[ثُ] (ع اِ) اصطرلاب ثلث. رجوع به اصطرلاب شود. || (مص) سوم شدن. بسه کردن. سه یک کردن. سیم شدن. (تاج المصادر بیهقی). || سه یکی مال کسی بستدن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی).

ثلث.

[ثُ / ثُ لُ] (ع اِ) ثلیث. سه یک. ج، اُثلاث.

ثلث.

[ثِ] (ع اِ) به هر سه روز یک بار نوبت آب درخت را: سقی نخله الثلث. || ولد سوم ناقة.

ثلث.

[ثَ] (ع مص) سه یک ستاندن. || سی گردانیدن. || سه گردانیدن چیزی را. || گرفتن ثلث مال. || سوم قوم شدن. || ثلث ناقة؛ بستن سه پستان او را. || ثلث جمل؛ سه تاه تافتن رسن اشتر را. || ثلث أرض؛ سه بار شیار کردن زمین را.

ثلث.

[ثُ] (اِخ) موضعی است در دیار مراد. (مراصد الاطلاع).

ثلثاء .

[ثُ لَ] (ع اِ) سه شنبه. || ثلاثاء.

ثلثاء .

[ثُ لَ] (اِخ) آبی است از بنی اسد. (مراصد الاطلاع). || سوق الثلثاء؛ بازاری است در وسط بغداد. رجوع شود به سوق الثلاثاء.

ثلثال.

[ثَ] (ع اِ) نوعی از شور گیاه.

ثلثان.

[ثُ لُ] (ع اِ) دو سه یک. دو حصه از جملهء سه حصه. (غیاث اللغة). رجوع به دو ثلث شود. چهار دانگ. (زمخشری). || ثلثان شدن شراب؛ جوشاندن شراب تا آنکه دو ثلث آن تبخیر شود و یک ثلث بجای ماند. || ثلثان و ربع، پنج دانگ و نیم. (زمخشری).

ثلثان.

[ثَ لِ / ثَ لَ] (ع اِ) عنب الثعلب. سگ انگور. تاجریزی. طولیدون. فنا(1). (اختیارات بدیعی). غرغره کردن با آب آن ورم زبانرا نافع باشد و خوردن آن قطع احتلام کند. (برهان قاطع). رجوع به تاجریزی شود.
(1) - Morelle.

ثلث پذیر.

[ثُ پَ] (نف مرکب) قابل تقسیم به سه جزء(1).
(1) - Tripartible.

ثلث ریاسی.

[ثُ ثِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) قسمی خط عربی اختراع ذوالریاستین فضل بن سهل. (ابن الندیم).

ثلثل.

[ثُ ثُ] (ع اِمص) هدم و انهدام و خرابی و ویرانی.

ثلثلان.

[ثُ ثُ / ثِ ثِ] (ع اِ) سگ انگور. عنب الثعلب(1). (ابن البیطار). || گیاه خشک.
(1) - Morelle.

ثلثلة.

[ثَ ثَ لَ] (ع مص) ویران کردن به این که بن را برآورد: ثلثلة تراب، ثَلِّ تراب.

ثلثوت.

[ثَ] (ع ص، اِ) بمعنی ثلوث است، در همهء معانی.

ثلثی.

[ثُ] (ص نسبی) خط ثلثی؛ خطی که حروف آن درشت باشد.

ثلثین.

[ثُ ثَ] (ع اِ) دو ثلث. || قسمی از خط عربی. (ابن الندیم). قطّ قلم ثلثین به پهنای موی یال برذون است.

ثلج.

[ثَ] (ع اِ) برف. و آن در سیم سرد و در دوم خشک و مسکّن درد دندان حارّ و اخراج کنندهء زلوی در حلق مانده و جهت کرم معده و تقویت هضم معده حاره و تبهای حاره و جرب و حکه و ضماد او بر پیشانی جهت قطع رعاف و آشامیدن او باعث اجتماع حرارت در معده و مخدر و معطّش و مورث سعال و مضر احشاء ضعیف مبرودین و صاحب اورام باطنی است و آب پرورده با او بهتر است و مصحلش قرنفل و عسل و از خواص او است که چون نمک با برف آمیخته بر شیشه پرآب بدستوری بگیرند که شیشه در آن پنهان شود در یک ساعت آب شیشه یخ گردد. (تحفهء حکیم مؤمن). ج، ثلوج. || ماء ثلج؛ آب خنک. || بلاد ثلج؛ یکی از هفت کشور و کشور هفتم است و منسوب است به ماه. || برف باریدن. || تر نهادن چیزی را یعنی خیساندن آن. تر کردن. || شادمان گشتن. || خنک دل شدن. گشاده دل گردانیدن.

ثلج.

[ثَ] (اِخ) بنوثلج؛ قبیله ای است.

ثلج.

[ثَ لِ] (ع ص) خنک و سرد: ماء ثلج؛ آب خنک.

ثلج.

[ثَ لَ] (ع مص) ثلوج. آرام گرفتن دل. شاد شدن. || یقین کردن.

ثلج چینی.

[ثَ جِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) یا ثلج صینی رطوبتی منجمد برفی است شبیه به نمک که از هند آرند جهت بیاض عین و ظلمت بصر و ضمادش بر بدن جهت تب دق نافع است و این اسم را بر بارود نیز استعمال می کنند. (تحفهء حکیم مؤمن). یطلق علی البارود و علی رطوبة تنعقد علی القصب بأطراف الهند تجلو البیاض و الظلمة. (تذکرهء ضریر انطاکی). نمک چینی و آن سنگی است سفید که بجهت جلای چشم در سرمه بکار برند و بعضی گویند شوره است. (برهان قاطع). سنگ سفید است که در سرمه ها بکار برند و جهت جلاء چشم و تب دق نافع است و طبیعت وی سرد است و خشک و ابن بیطار گوید زهرهء اسیوس است و در الف صفت آن گفته شد. (اختیارات بدیعی). و در ترجمهء صیدنه آمده است: از بلاد چین بعراق برند و رنگ او سخت سفید بود و زاید (؟) و چون غبار بود و در غایت لطیفی و خردی و او را در انواع سرمه ها بکار برند. || بارود. || جد چینی(1).
(1) - Pierre d' assos. Fleurs d' assos.

ثلجی.

[ثَ جی ی] (ع ص نسبی)برف فروش.

ثلجی.

[ثَ] (ص نسبی) منسوب است به ثلج بن عمروبن مالک. (سمعانی).

ثلجی.

[ثَ] (اِخ) محمد بن شجاع ثلجی. فقیهی است مبتدع.

ثلخ.

[ثَ] (ع مص) سرگین کردن گاو در ایام بهار. || آلوده گردیدن به سرگین.

ثلد.

[ثَ] (ع مص) ثلد فیل؛ ریخ زدن او.

ثلط.

[ثَ] (ع اِ) ریخ پیل و مانند آن. || (مص) ریخ زدن گاو و اشتر و کودک و جز آن. || سرگین اوکندن. || ثلط کسی را؛ زدن او را به ثلط. آلودن کسی را به ریخ.

ثلع.

[ثَ] (ع مص) سرکوفتن. سرشکستن. شکستن چنانکه سر را.

ثلغ.

[ثَ] (ع مص) ثلغ رأس؛ شکستن و شکافتن سر.

ثلل.

[ثَ لَ] (ع مص) ثل. هلاک کردن. (تاج المصادر بیهقی). || هلاک شدن. || افتادگی دندان. || سرگین انداختن ستور. || ویران شدن. || ثل یا ثلل بئر؛ گل برآوردن از چاه. لاروبی چاه. || ثلل تراب مجتمع؛ جنبانیدن آن را، یا شکستن طرفی از اطراف آن یا منهدم کردن. و همچنین است ثل یا ثلل کثیب. || ثلل دار یا ثل دار؛ ویران کردن خانه را و آن چنان باشد که بن دیوار بر کنند و سپس دیوار را بجنبانند تا در افتد. || ثلل تراب در بئر؛ انباشتن خاک را در چاه. || ثلل دراهم؛ فروریختن درهم ها را. || ثل الله عرش فلان؛ نفرین است و معنی آن، میراند او را و ببرد ملک او را.

ثلل.

[ثُ لَ / ثِ لَ] (ع اِ) جِ ثَلّة ببعض معانی. گلهای از چاه برآورده. || هلاک. رجوع به ثَلة شود.

ثلل.

[ثِ لَ] (ع اِ) جِ ثِلّة. گوسپندان بسیار.

ثلل.

[ثَ لَ] (ع اِ) جِ ثُلّة.

ثلم.

[ثَ] (ع مص) رخنه کردن در. || ترک دادن به. || شکستن کنارهء وادی. تثلیم. || بینی بریدن. (غیاث اللغة). || اسقاط فاء فعولن است تا عولن بماند فع لن بجای آن بنهند و ثلم در اشعار عجم نیاید. (المعجم فی معاییر اشعار العجم). بفتح ثاء مثلثه رخنه کردن است کمافی الصراح. و نزد عروضیان حذف فاء فعولن باشد که عولن باقی ماند و بجای او فعلن بنهند. و رکنی که ثلم در آن واقع میشود أثلم خوانند چنانچه در عنوان الشرف گفته. و عروض سیفی هم با آن موافقت کرده و در پاره ای از رسائل عروض مغربیان آمده که خرم اسقاط اولین متحرک از وَتد مجموع را گویند در صورتی که جزء در صدر بیت واقع شود. پس اگر عمل خرم در فعولن سالم صورت گرفته باشد آنرا ثَلم نامند. و در عروض قطب الدین سرخسی گوید: ثلم خرم سالم است و خرم اسقاط اول وتد مجموع و سالم هم جزئی است که زحاف در آن نباشد و در جامع الصنایع گوید: خرم و ثلم افکندن متحرک اول باشد تا از مفاعیلن مفعولن و از فعولن فعلن ماند - انتهی. و لا یخفی ما فی هذه العبارات من التخالف. (کشاف اصطلاحات الفنون).

ثلم.

[ثُ لَ] (ع اِ) جِ ثُلمة.

ثلم.

[ثَ لَ] (اِخ) محلی است در صمان. (مراصد الاطلاع).

ثلماء .

[ثَ] (اِخ) گویند محلی از نواحی یمامه است و گویند آبی است که یحیی بن ابی حفصه کنده است و گویند از آبهای بنی ابی بکربن کلاب است و گویند از بنی مرة از بنی اسد است و گویند چاه آبی است از ربیعة بن قریط در ظهر نملی. (مراصد الاطلاع).

ثلماء .

[ثَ] (اِخ) نام موضعی است و آن را اُثلم نیز گویند.

ثلمت.

[ثُ مَ] (ع اِ) رجوع به ثلمة شود.

ثلمط.

[ثَ مَ] (ع اِ) ثُلموط. لای روان و گشاده و رقیق.

ثلمطة.

[ثَ مَ طَ] (ع مص) مسترخی و فروهشته گردیدن. استرخاء. ثَملطة.

ثلموط.

[ثُ] (ع اِ) ثلمط. لای گشاده و رقیق.

ثلمة.

[ثُ مَ] (ع اِ) ثلمت. تَرَک. سوراخ. رخنه : خواست که بقوت و شوکت خویش انتقامی کشد و ثلمه ای که از قهر و قوت احزاب اسلام در ولایت و نواحی مملکت او ظاهر شده بود برگیرد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص22). از هر گوشه وهنی و از هر طرف ثلمه ای حادث میشود. (ترجمهء تاریخ یمینی ص217). به استیناف مناجزت و سد حادثهء ثلمت قیام نماید. (ترجمهء تاریخ یمینی ص228). سد ثلمة و قوام امّة بمکان او حاصل آورد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص279). که هر کس به مصلحت ولایت و رعیت خویش داناتر باشد و به ثلمه و خلل واقف تر. (جهان گشای جوینی). || خط. (در چو خط)(1). || چاک. || ثلمهء قدح؛ موضع لب پریدگی آن. ج، ثُلَم.
(1) - Entaille.

ثلمة.

[ثُ مَ] (ع مص) ثلم. رخنه کردن. (تاج المصادر بیهقی).

ثلمة الروم.

[ثُ مَ تُرْ رو] (اِخ) نام جائی به جندیشابور. (ابن الندیم).

ثلوب.

[ثَ] (ع ص) بسیار عیب کنندهء مردم. ج، ثُلب.

ثلوث.

[ثَ] (ع ص، اِ) ناقه ای که سه خنور شیر دهد. || ناقه ای که سرپستان وی خشک شده و یکی بمانده است یا ناقه ای که یک پستانش بریده و یا بی شیر باشد. ثَلثوث.

ثلوج.

[ثُ] (ع اِ) جِ ثلج.

ثلوج.

[ثُ] (ع مص) ثلج. برف باریدن. || آرمیدن تن. (تاج المصادر بیهقی). || آرام گرفتن دل و یقین کردن.

ثلة.

[ثُلْ لَ] (ع اِ) گروه مردم. جماعت بسیار. || درم بسیار. || چیزی چون مناره در بیابان که بسایهء آن پناهند. ج، ثُلَل. ثِلَل.

ثلة.

[ثِلْ لَ] (ع اِ) رمهء بزرگ از گوسفند و بز درآمیخته، یا خاص است به رمهء میش. ج، ثِللَ، ثِلال. || رخنه. || پشم گوسفند؛ کساء جیدالثلة. || پشم گوسپند آمیخته بموی و پشم شتر. || مناره مانندی در صحرا که زیر سایهء آن آرام گیرند. || نوبت آب شتران بعد دو روز. || درم بسیار. || گل چاه برآورده شده. ج، ثُلَل. ثِلل. ثِلال.

ثلة.

[ثِلْ لَ] (ع اِمص) نیستی. هلاک. ج، ثِلل.

ثلی.

[ثُلْ لا] (ع اِ) عزّت رفته.

ثلیب.

[ثَ] (ع اِ) گیاه سیاه دیرینه یا گیاه دوساله. || نوعی از شورگیاه.

ثلیث.

[ثُلْ لَ] (اِخ) محلی است برراه طی بطرف شام. (مراصد الاطلاع).

ثلیث.

[ثَ] (ع اِ) سه یک. این وزن در اعداد دیگر هست چون نصیف و سبیع و ثمین، و ابوزید خمیس و ثلیث را منکر شده است.

ثلیل.

[ثَ] (ع اِ) بز کوهی. || آواز آب یا آواز ریختن آب.

ثم.

[ثَم م] (ع مص) گرد کردن. فراهم آوردن. || پاسپر کردن. || نیکو کردن. || چیزی به اصلاح آوردن. || رُفتن خانه و جای. || مرمت کردن: کنا أهل ثَمة و رمّة. || جعجع الدهر بی عن ثَمَة و رَمّة؛ أی عن قلیله و کثیره. || فراهم و گرد آوردن چیزی را. (و استعمال آن در گیاه بیشتر است). || ثمّ یده بالحشیش؛ بعلف مالید دست را. || ثمت الشاة النبت؛ برکند گوسپند گیاه را از بن. || ثمّ طعام؛ خوردن همهء طعام بد و نیک آن را.

ثم.

[ثَمْ مَ] (ع ق) آنجا. ثَمَّة :
هست احول را در این ویرانه دیر
گونه گونه نقل نو که ثمّ خیر.
مولوی.

ثم.

[ثُم م] (ع اِ) قماش مشکهای آب و آوندها، مالهم ثمّ و لا رمّ. مایملک ثّما و لا رَمّا، هیچ ندارند. هیچ ندارد.

ثم.

[ثُمْ مَ] (ع حرف ربط) حرف عطف است برای مهلت. پس. سپس. باز. پس از آن. || هم. وَ هم. || ثم ماذا؛ سپس چه؟ نتیجه چیست؟

ثما.

[ثَ] (اِخ) موضعی است در حجاز. (معجم البلدان).

ثمائل.

[ثَ ءِ] (ع اِ) جِ ثمیلة.

ثماد.

[ثَ] (ع اِ) جِ ثَمَد. (دهار).

ثماد.

[ثِ] (ع اِ) ثَمَد. آب اندک. آب باقی در زمین هموار و سخت یا آبی که در سرما ظاهر گردد و در گرما خشک.

ثماد.

[ثِ] (اِخ) موضعی است در دیار بنی تمیم قرب المروت. (مراصد الاطلاع).

ثماد.

[ثَ] (اِخ) قلعه ای است در یمن در جبل جُحاف. (مراصد الاطلاع).

ثمادالطیر.

[ثِ دُطْ طَ] (اِخ) محلی است در یمن. (مراصد الاطلاع).

ثمار.

[ثَ] (ع اِ) میوه. || انواع مال.

ثمار.

[ثِ] (ع اِ) جِ ثَمر و ثمرة. (زمخشری). میوه ها : چگونگی آب و هوا و ثمار هر بقعتی از آن... (ابن البلخی).
آب هش را میکشد هر بیخ خار
آب هوشت چون رسد سوی ثمار.مولوی.
جزو جزو آبستن از شاه بهار
جسمشان چون درج پُر درّ ثمار.مولوی.

ثمار.

[ثَمْ ما] (ع ص) میوه فروش. فاکهانی. (زمخشری) (منتهی الارب).

ثمال.

[ثِ] (ع ص، اِ) فریادرس که بمهمات قوم خود پردازد: فلان ثمال قوم خویش است؛ دادرس آنان است. غیاث. پشت و پناه. کارگذار مردم.

ثمال.

[ثُ] (ع اِ) جِ ثُمالة.

ثمال.

[ثُ] (ع اِ) زهر کشنده.

ثمال.

[ثُ] (اِخ) ابن صالح، معزالدّولة در نیمهء اوّل مائهء پنجم ظاهراً امارت حلب داشته و ابن بطلان در 439 ه . ق. نزد او رفته و معزالدوله بدو احسان و اکرام کرده است. رجوع به عیون الانباء ج1 ص241 و به معزالدولة ثمال بن صالح... شود.

ثمالة.

[ثُ لَ] (ع اِ) بقیهء آب و طعام در شکم. || باقی آب در تک حوض و خنور. || کف شیر. سر شیر. || لیف سرسبوی. ج، ثُمال.

ثمالة.

[ثُ لَ] (اِخ) لقب عوف بن اسلم که پدر بطنی است و او را ثمالة لقب دادند چون قوم خود را اطعام کرد و شیر با سر شیر آن نوشانید.

ثمالی.

[ثُ] (ص نسبی) منسوب است به ثمالهء ازدی. (انساب سمعانی). رجوع به ابوحمزه شود.

ثمام.

[ثُ] (ع اِ) گیاهی است که بفارسی یز نامند. (منتهی الارب). یزبُن(1). و آن از درختان کوهی باشد شبیه به اَثل و از آن حصیر سازند. مؤلف تحفة المؤمنین گوید: بعربی اسم نباتیست شبیه بگندم و قدش کوتاه تر و ساقش باریکتر و بی بند و غیر مجوف و خوشهء او شبیه به ارزن و طعم او شیرین و در تنکابن زراواش نامند. در دوم گرم و در اول خشک و ضماد تازهء او جهت ورم چشم و منع ریختن مواد و آشامیدن او محلل ریاح و مفتح سدد و خاکستر او جهت تقویت مژگان و رویانیدن آن و تقویت باصره نافع و مضر گرده و مصحلش کتیرا و قدر شربتش تا پنج مثقال و بدلش تودری است - انتهی. || برگِ گیاه یز را عرب حجنة الثمام گوید. (منتهی الارب). || هذاعلی طرف الثمام؛ یعنی این چیزی است که دست بدان میرسد و این مثل است در آنکه سهل المأخذ باشد.
(1) - Panis. Panicum.

ثمام.

[ثُ] (اِخ) ابن لیث. محدث است.

ثمامة.

[ثُ مَ] (ع اِ) یک یزبُن. (منتهی الارب).

ثمامة.

[ثُ مَ] (اِخ) صخیرات الثمامة یکی از منازل پیغمبر بود بسوی بدر. نام معروف آن صخیرات الثمام است و بعضی صخیرات الیمام گویند. (معجم البلدان).

ثمامة.

[ثُ مَ] (اِخ) ابن ابی ثمامة الجذامی. صحابی است.

ثمامة.

[ثُ مَ] (اِخ) ابن اُثال الحنفی. رئیس یمامه از مردم قبیلهء بنی حنیفه. پیغمبر در سال ششم هجری سلیط بن عمرو را بدعوت با نامه نزد او فرستاد(1) او در یکی از غزوات اسیر مسلمین شد و مدت سه روز رسول صلوات الله علیه به وی تکلیف قبول اسلام کرد و وی نپذیرفت و سپس رسول اکرم او را عفو فرمود و او پس از خلاصی بازگشت و بارغبت و میل خویش مسلمانی گرفت و آنگاه که مسیلمة در یمامه خروج کرد و مردم یمامه به وی گرویدند او از متابعت مسیلمة سرباز زد و گروهی از بنی حنیفه را از پیروی مسیلمة منع کرد و با جیشی که از جانب پیغمبر صلوات الله علیه به تنکیل مسیلمه مأمور گردید دستیاری کرد تا آنکه مسیلمة بهزیمت شد لیکن مردم بنی قیس به کین مسیلمه وی را شهید کردند.
(1) - امتاع الاسماع ص308.

ثمامة.

[ثُ مَ] (اِخ) ابن اشرف النمیری. پیشوای ثمامیة. فرقه ای از معتزله. او شناختن خدای را ضروری نمیشمرد و ببقاء روح یهود و نصاری و مشرکین قائل نبود و می گفت که آنان را چون بهائم بعث و حشر و نشر و سؤال و بازپرس نیست. (قاموس الاعلام).

ثمامة.

[ثُ مَ] (اِخ) ابن بجاد العبدی. صحابی است.

ثمامة.

[ثُ مَ] (اِخ) ابن ثال. صحابی است.

ثمامة.

[ثُ مَ] (اِخ) ابن حزن. صحابی است.

ثمامة.

[ثُ مَ] (اِخ) ابن شفی ابوعلی. تابعی است... رجوع به ابوعلی همدانی یا اصبحی شود.

ثمامة.

[ثُ مَ] (اِخ) ابن عدی از مردم قریش. صحابی و مهاجر است و درک غزوهء بدر کرده و در خلافت عثمان ولایت صنعای شام داشت. (قاموس الاعلام).

ثمامة.

[ثُ مَ] (اِخ) العبسی القعقاعی. ابوعثمان بن ثمامة صاحب الجبار. از معمرین عصر هارون الرشید و مورد عنایت اوست. مؤلف عیون الانباء آورده است(1) که خواهر او زوجهء عبدالملک بن مروان و مادر ولید و سلیمان خلفای اموی بود و خواهر دیگرش زوجهء مهدی(2) وقتی ثمامة سخت بیمار شد هارون الرشید ابواسحاق ابراهیم بن المهدی را بعیادت او فرستاد ابوخالد یزیدبن یوحنا که خدمت ابراهیم میکرد با حسن تدبیر و جرأت داروئی به وی داد و ثمامة شفا یافت هارون را طریق معالجهء یزید خوش آمد و ده هزار درهم به وی بخشید.
(1) - عیون الانباء ج1 ص158.
(2) - از حیث تاریخی مستبعد می نماید که خواهر ثمامة مادر ولید (متوفی بسال 96) بوده باشد و ثمامة خود معاصر هارون که بسال 170 ه . ق. بخلافت رسیده و بسال 193 وفات کرده است.

ثمامی.

[ثُ] (ص نسبی) منسوب است به ثمامة بن عبدالله بن انس. (انساب سمعانی).

ثمامیة.

[ثَ می یَ] (اِخ) گروهی از معتزله از اتباع ثمامة بن اشرس نمیری. و آنان گویند که افعال عباد را فاعلی نیست و افعال بخودی خود تولید شوند، و معرفت زائیده نظر است. و نظر واجب است پیش از شرع. و یهود و نصارا و مجوس و زنادقه در جهان دیگر خاک شوند و نه به بهشت شوند و نه به دوزخ روند و کودکان و چهارپایان نیز در همین حکم باشند. و استطاعت، سلامت آلات بدن است از آفتها و پیشتر از فعل تواند بود و هر یک از کافران که آفرینندهء خود را نشناسد معذور باشد. و معارف بتمامها ضروری است و آدمی را جز اراده فعلی نیست. و ماسوای آن حادثی است بلامحدث. و جهان و ایجاد آن فعلی است که از خدای تعالی طبعاً صادر شده بالایجاب. از این رو قائل بقدم این جهان میباشند. کذا فی شرح المواقف. (کشاف اصطلاحات الفنون).

ثمان.

[ثَ] (ع عدد، اِ) هشت. ثمانیه. هشت زن.

ثمان.

[ثُ] (ع ق) هشتگان هشتگان.

ثمان کهره.

[] (اِخ) نام محلی است که چنگیزخان آنجا پس از مخالفت با اونک خان طغرل و ظفر بر او در سال 599 ه . ق. که سال عمرش به 49 رسیده بود بر تخت خانی برآمد. (حبیب السیر ج2 ص6 و 7).

ثمانمائة.

[ثَ نِ مِ ءَ] (ع عدد مرکب، ص مرکب، اِ مرکب) هشتصد.

ثمانمائة الف.

[ثَ نِ مِ ءَ تِ اَ] (ع عدد مرکب، ص مرکب، اِ مرکب) هشتصد هزار.

ثمانون.

[ثَ] (ع عدد، ص، اِ) هشتاد. ثمانین.

ثمانون الف.

[ثَ نو نَ اَ] (ع عدد مرکب، ص مرکب، اِ مرکب) هشتاد هزار.

ثمانی.

[ثَ] (ع اِ) گیاهی است. || هشت. ثمانیة. || نام پشته هاست و از آن رو آنان را ثمانی گویند که هشت قاره اند. || ثمانی نسوة؛ هشت زن.

ثمانی عشر.

[ثَ عَ شَ] (ع عدد مرکب، ص مرکب، اِ مرکب) هژده. هجده.

ثمانی عشرة.

[ثَ عَ شَ رَ] (ع عدد مرکب، ص مرکب، اِ مرکب) هجده.

ثمانی مأة.

[ثَ مِ ءَ] (ع عدد مرکب، ص مرکب، اِ مرکب) هشتصد.

ثمانین.

[ثَ] (ع عدد، ص، اِ) هشتاد. ثمانون. || احمق من صاحب ضأن ثمانین؛ مثل است و قصه آن است که اعرابی کسری را مژده ای برد و کسری گفت هر چه خواهی درخواه که تراست و او هشتاد میش خواهش کرد.

ثمانین.

[ثَ] (اِخ) توراة الثمانین، نامی است ترجمهء یونانی از تورات را و این ترجمه را هفتاد و دو تن (ثعالبی در ثمارالقلوب هشتاد تن آورده است)(1) یهود مصری بفرمان بطلمیوس محب الاخوة کرده اند. و آنرا توریة السبعین نیز نامند و این همان ترجمه است که فردوسی بدان نام هفتادکرد داده :
کنیزک بدادار سوگند خورد
بزنار و شماس و هفتادکرد.فردوسی(2).
و معتبرترین ترجمه های توراة همین ترجمه است.
(1) - ص530.
(2) - مؤلف گردآرندهء کشف اللغات فردوسی متوجه معنی این کلمه نشده است.

ثمانین.

[ثَ] (اِخ) شهری است نزدیک جزیرهء ابن عمر بالای موصل بدامنهء کوه جودی. گویند پس از قرار گرفتن کشتی نوح بر جودی هشتاد مرد که با وی از کشتی فرود آمدند بدین جای اقامت گزیدند و قریه ای بنا کردند و از اینرو این محل را بنام ثمانین (هشتادان) خواندند. (مراصد الاطلاع). شهری است پربرکت و دارای جامع. (انساب سمعانی). از آن شهر است عمر بن ثابت ثمانینی نحوی. (روضات الجنات ص322).

ثمانینی.

[ثَ] (اِخ) عمر بن ثابت الضریر، مکنی به ابوالقاسم از مردم قریهء ثمانین. یکی از مشاهیر نحات از شاگردان ابن جنی. اورا در نحو و دیگر اقسام ادب عرب تآلیف بسیار است و از جمله شرح برلمعه و بر تصریف ملوکی و کتاب المقید فی النحو. (روضات الجنات ص322). و وفات وی بسال 482 ه . ق. بوده است.

ثمانینی.

[ثَ] (اِخ) عمر بن حضر مکنی به ابوحفص. یکی از مشاهیر محدثین است.

ثمانینی.

[ثَ] (اِخ) در نزد شیعیان مراد از او سید مرتضی علم الهدی است و صاحب روضات (ص 383) در وجه تلقب او به ثمانینی گوید: و کان یلقب بالثمانینی لانه احرز من کل شی ء ثمانین حتی کان عمره ثمانین سنة و ثمانیة أشهر.

ثمانیة.

[ثَ یَ] (ع عدد، ص، اِ) ثمانی. || هشت مرد. || دراهمی که وزن ده عدد آن هشت مثقال بوده است. (مفاتیح العلوم). || ثمانیة رجال؛ هشت مرد. || آباء ثمانیه؛ هشت فلک یعنی افلاک سبعهء سیاره و فلک البروج. || جنات ثمانیه؛ هشت بهشت. هشت خلد چنانکه حافظ گوید:
گدای کوی تو از هشت خلد مستغنی است
اسیر عشق تو از هر دوعالم آزاد است.
|| رذائل ثمانیة، دو طرف افراط و تفریط فضائل اربعه.

ثمانیة.

[ثَ نی یَ] (اِخ) موضعی است. (معجم البلدان از جوهری).

ثمانیة.

[ثَ نی یَ] (اِخ) فرقه ای از فرق میان عیسی و محمد علیهماالسلام. (ابن الندیم).

ثمانیة آلاف.

[ثَ یَ تُ] (ع عدد مرکب، ص مرکب، اِ مرکب) هشتهزار.

ثمانیة الف.

[ثَ یَ تُ] (ع عدد مرکب، ص مرکب، اِ مرکب) هشتهزار.

ثمانیة عشرالفا.

[ثَ یَ تَ عَ شَ اَ] (ع عدد مرکب، ص مرکب، اِ مرکب) هژده هزار. هجده هزار.

ثمانیة عشرة.

[ثَ یَ تَ عَ شَ] (ع عدد مرکب، ص مرکب، اِ مرکب) هژده. هجده. هشده.

ثمانیة وعشرون.

[ثَ یَ تُنْ وَ عِ] (ع عدد مرکب، ص مرکب، اِ مرکب) بیست و هشت.

ثمانیة وعشرون الف.

[ثَ یَ تُنْ وَ عِ نَ اَ](ع عدد مرکب، ص مرکب، اِ مرکب) بیست و هشت هزار.

ثم ء.

[ثَ مْ ءْ] (ع مص) چرب خورانیدن. || شکستن چنانکه سر را. || پلیدی کردن. || ترید و اشکنه کردن نان را. || ثم ء کماة؛ افکندن سماروغ در روغن. || ثم ء لحیه بحنا؛ رنگ کردن ریش بحنا. || ثم ء بما فی البطن؛ خالی کردن شکم را از فضول.

ثمثام.

[ثَ] (ع ص، اِ) آنکه چون چیزی را بگیرد بشکند.

ثمثم.

[ثَ ثَ] (ع اِ) سگ شکاری.

ثمثم.

[ثَ ثَ] (اِخ) عبدی. شاعری است.

ثمثمة.

[ثَ ثَ مَ] (ع مص) پوشیدن سر آوند. || بازماندن و بحال خود گذاشتن. ترویح قلیل، یقال: ثمثموا بنا ساعة. || نیکو ناکرده شدن کار. || آویختن مشک را از ستون تا شیر در آن ریزند. || دو تا شدن و برگردیدن. یقال: هذا سیفٌ لایثمثم فَصله؛ أی لاینثنی اذا ضُربَ به و لایرتد. (منتهی الارب).

ثمج.

[ثَ] (ع مص) با هم آمیختن.

ثمد.

[ثَ / ثَ مَ / ثَ مِ] (ع اِ) آب اندک بی ماده یا آب باقی در زمین هموار و سخت یا آبی که در سرما ظاهر شود و در گرما خشک. ج، ثِماد.

ثمد.

[ثَ] (ع مص) تهی دست گردانیدن از کثرت سؤال سائلان مرد را. || برکشیدن آب مرد را از بس آرامش. || فربه گردیدن.

ثمد.

[ثَ] (اِخ) موضعی است در بطن ملیحة که آن را روضة الثمد نامند. || بطنی است از تیم بنی جریرة. || ابرق الثمدین، نام جائی است. (مراصد الاطلاع).

ثمدالروم.

[ثَ دُرْ رو] (اِخ) محلی است میان شام و مدینهء منوره نزدیک حجر.

ثمر.

[ثَ مَ] (ع اِ) آنچه بحاصل آرد نبات و شجر از خوشه و میوه و مانند آن. بر. بار. میوه. فاکهة. حاصل :
دانش ثمر درخت دین است
برشو بدرخت مصطفائی.ناصرخسرو.
بهر خدمت هر که بر بندد کمر
از درخت معرفت یابد ثمر.عطار.
از باغ نشاط تو بروید گل رامش
وز شاخ مراد تو برآید ثمر فتح.
|| حاصل. نتیجه. نفع. سود. فایده :
خراب کردن بتخانه خردکار نبود
بدانچه کرده بیابد ملک ثواب و ثمر.فرخی.
و رجوع به تمتع شود.
|| کنارهء زبان. || گره ها و بندهای تازیانه. || اثر. || انواع مال و زر و فرزند. (از منتخب و غیاث اللغه). ج، ثِمار و ثَمِر. جج، اَثمار، اَثمُر، ثُمُر. (اقرب الموارد).

ثمر.

[ثَ مَ] (اِخ) دهی است به یمن.

ثمر.

[ثَ مِ] (ع ص) بسیار: مال ثمر؛ مالی بسیار.

ثمر.

[ثَ مِ] (ع اِ) جِ ثَمَر.

ثمر.

[ثَ] (ع مص) میوه آوردن درخت. || پخته شدن میوه. رسیدن میوه. || ثمر مردی؛ بسیار مال شدن او. || ثمر غنم را؛ گرد کردن برای گوسفندان درختان را (منتهی الارب).

ثمر.

[ثَ] (اِخ) وادی است در بادیه.

ثمر.

[ثُ مُ] (ع اِ) ججِ ثَمر. (اقرب الموارد).

ثمراء .

[ثَ] (ع اِ) جِ ثَمرة.

ثمراء .

[ثَ] (ع اِ) نام درختی است. || درخت میوه ناک. || زمین بسیارمیوه.

ثمراء .

[ثَ] (اِخ) نام پشته ای است کنارهء طائف متصل سراة. (منتهی الارب). با باء نیز روایت شده است. (ثبراء). (مراصد الاطلاع).

ثمرات.

[ثَ مَ] (ع اِ) جِ ثمرة. درختها. ثمره ها. میوه ها. بارها :
کشتی حسنات و ثمراتش بدرودی.
منوچهری.
چون نقاب خاک از چهره بگشاد [ دانه ]...لاشک آنرا بپرورانند و از ثمرات آن منفعت گیرند. (کلیله و دمنه). || فوائد، نتائج : و فوائد و ثمرات آن او را مهنا شود. (کلیله و دمنه). هر که طاعت را شعار و دثار خویش کند از ثمرات دنیا و عقبی بهره ور گردد. (کلیله و دمنه). و انواع تمتع و برخورداری از مواسم جوانی و ثمرات ملک و دولت ارزانی دارد. (کلیله و دمنه). و یکی از ثمرات نیکوئی آن است که از حسرت فنا و زوال دنیا فارغ توان زیست. (کلیله و دمنه). و ثمرات و فواید آن را بصحیفهء دل بنگاشتم. (کلیله و دمنه). و هر چند در ثمرات عفت تأمل بیش کردم رغبت من در اکتساب آن زیادت گشت. (کلیله و دمنه).

ثمرت.

[ثَ مَ رَ] (ع اِ) رجوع به ثمرة شود.

ثمرتو.

[ثَ مَ] (اِخ) مرکز بلوک دول از ولایت ارومیه. (جغرافیای سیاسی ایران تألیف کیهان).

ثمردادن.

[ثَ مَ دَ] (مص مرکب) باردادن. میوه دادن. انتاج کردن.

ثمرکاج.

[ثَ مَ رِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)ارزه(1).
(1) - Pomme de pin.

ثمرة.

[ثَ مَ رَ] (ع اِ) ثمرت. یکی ثمر. میوه. حاصل. بار. ج، ثَمر. ثَمَرات. ثِمار. ثمراء. || نتیجه : و تعبیه ها کردند تا بروی مشرف باشد [ طغرل ] و هر چه رود می بازنماید تا ثمرت این خدمت بیابد بپایگاهی بزرگ که یابد. (تاریخ بیهقی). و چون از لذات دنیا... آرام نمی باشد هر آینه تلخی اندک که شیرینی بسیار ثمرت دهد به از شیرینی اندک کزو تلخی بسیار زاید. (کلیله و دمنه). از ثمرت رای در وقت آفت تمتعی زیادت نتوان یافت. (کلیله و دمنه). ثمرت آن تجربت آن بود که هر روز گرسنه میماند. (کلیله و دمنه). و الحق اگر در آن سعی پیوسته آید و مؤنتی تحمل رود ضایع و بی ثمرت نماند. (کلیله و دمنه). || درخت. || اثر دوستی. || اثر چیزی. || پوست سر. || کنارهء زبان. || گره تازیانه. || نسل. || فرزند. || پیمان بی آمیغ.

ثمرة.

[ثَ مِ رَ] (ع اِ) گویند، ما نفسی لک بثمرة؛ یعنی نیست ترا در دل من حلاوتی.

ثمره.

[ثَ مَ رَ] (ع اِ) میوه. بار :
مدحت تو شرف دهد ثمره
خدمت تو سعادت آرد بار.مسعودسعد.
نکتهء حکمتش ثمره ای از شجرهء طوبی و بذلهء سخنش شکوفه ای از روضهء خلد. (ترجمهء تاریخ یمینی). || سود. نفع. فایده. جدوی. || حاصل. نتیجه : و ثمرهء این اعتراف و رضا آن است که احاطه کند زیادتی فضل خدا را. (تاریخ بیهقی). در این روزگار که به هرات آمدیم [ مسعود ] وی [ آلتونتاش ] را بخواندیم تا ما را ببیند و ثمرهء کردارهای خویش را بیابد. (تاریخ بیهقی). عاقل... بداند که خواهش دنیوی... بجز پشیمانی ثمره ای ندارد. (کلیله و دمنه). و میخواستیم ثمرهء آن از حطام دنیوی هرچه تمامتر بیابد. (کلیله و دمنه). و ثمره و محمدت آن متوجه شده. (کلیله و دمنه). || در عبارت ذیل ظاهراً بمعنی نخبه آمده است : سلطان را از فوائد آن ثمرهء غرائب و زبدهء حقائب روی نمود. (ترجمهء تاریخ یمینی ص274). || تمتع. ج، اَثمار. ثَمر. ثِمار. ثمرات. ثُمُر. (زمخشری). || ثمرة النخل؛ بار نخل.

ثمره.

[ثَ مَ رَ] (اِخ) یا صد کلمهء بطلمیوس(1). فصوص مقتبس از کتاب بطلمیوس فلکی در احکام نجوم. حاج خلیفه گوید اسم آن بیونانی انطرومطا یعنی صد کلمه است و آن ثمرهء کتب چهارگانه آن است که بطلمیوس برای شاگردش سورس تألیف کرد. شروح چند بر ثمره نوشته اند مانند شرح ابی یوسف الاقلیدسی و شرح ابی محمدالشیبانی و شرح ابی سعیدالثمالی و شرح ابن طبیب الجاثلیقی السرخسی و شرح بعض منجمین که چنین آغاز میشود: احمدالله حمداً لایبلغ الافکار حده. الخ. آن منجم گوید که آن شرح را از امیر ابی شجاع رستم بن المرزبان در سال 485 ه . ق. فرا گرفته و در آن بین شروح مذکور جمع کرده است. دیگر شرح علامهء نصیرالدین محمد بن محمد طوسی متوفی بسال 672 ه . ق. که آن شرح مفید به فارسی است و خواجه آن را برای صاحب دیوان محمد بن شمس الدین تألیف کرده است - انتهی.
(1) - Cent aphorismes. fruits.

ثمرة الاثل.

[ثَ مَ رَ تُلْ اَ] (ع اِ مرکب) نوع کوچک بار گز است که عذبه نامند بقدر نخودی و از آن بزرگتر و غیر مثلث می باشد در دوم سرد و در سیم خشک و قابض و قاطع نزف الدم ونفث الدم و مقوی احشاء و آب طبیخ او که یک اوقیه در دو رطل آب جوشانیده باشند تا بنصف رسیده مقیئی رطوبات عفنهء اطفال و جهت گزیدن رتیلا و رفع جرب رطب و با شکر جهت یرقان و زردی رخسار و رطوبت رحم و ربو و سعال و ضعف جگر و احشا و آکله و حکه و امراض مقعد و قروح رطبه شرباً و طلاءً نافع و مضمضهء او جهت تأکل دندان و استحکام لثه مفید است و منقوع او که یک شبانه روز در آب گرم خیسانیده باشند در افعال مثل مطبوخ او و قطور او مقوی اجفان و رادع مواد و مانع قبول آفات و مقوی بصر و جهت دمعه و سلاق و جرب بسیار مفید خصوصاً که در گلاب خیسانیده باشند و جرم او جهت نفث الدم و جراحت شش و اسهال کهنه و سیلان مواد و نزف الدم اعضا و برشتهء او با گل سرشوی جهت اسهال مجّرب و ذرور او جهت بردن گوشت زیادتی و قطع خون جراحات و طلاء او جهت رنگ رخسار وصافی کردن بشره و حمول او جهت تخفیف رطوبت رحم و ضماد او که با آب و سرکه پخته باشند جهت سپرز نافع و مضر سر و مصلحش دو قوه و بدلش مازو و یا پیه انار بوزن آن و قدر شربت از جرم او تا دو مثقال و گویند تا چهار درهم است و چون عذبه را با صندل و افسنتین جوشانیده آب او را با شکر بقوام آورند شربت مذکور جهت صاحب سپرز بی عدیل است وجهت تقویت اشتها و اعضا و اعصاب و رفع اعیاء و مغص و تنقیهء رطوبات فاسده معده و تقویت آن بغایت مؤثر است. (تحفهء حکیم مؤمن). گزمازه. حَرّالاثل. و رجوع به اثل شود.

ثمرة الاصف.

[ثَ مَ رَ تُلْ اَ] (ع اِ مرکب)شفلج. ثمرة اللصف نیز گویند. (اختیارات بدیعی).

ثمرة الدوم.

[ثَ مَ رَ تُدْ دَ] (ع اِ مرکب) یا ثمرهء شجرة الدوم. مقل مکی است.

ثمرة السدر.

[ثَ مَ رَ تسْ سِ] (ع اِ مرکب)نبق است.

ثمرة الشوک المصری.

[ثَ مَ رَ تشْ شَ کِلْ مِ] (ع اِ مرکب) گلنار (جلنار) است.

ثمرة الطرفا.

[ثَ مَ رَ تُطْ طَ] (ع اِ مرکب)عذبه است و گز مازج نیز گویند. (اختیارات بدیعی). بار درخت گز است بزرگتر از عذبه که ثمرهء أثل باشد و مثلث شکل و گز مازج عبارت از اوست و در افعال مثل ثمرة الاثل است و خالی از حرارت لطیفه و جلای لطیف و تقطیع نیست. (تحفهء حکیم مؤمن). گزمازوست. ثمرة الکبر. بپارسی بارگز گویند. گرم است در سیوم و خشک است در چهارم چون به سرکه و نمک پرورش دهند سدهء جگر بگشاید و صلابت سپرز ببرد و طبع را نرم دارد.

ثمرة العرعر.

[ثَ مَ رَ تُلْ عَ عَ] (ع اِ مرکب)جوز ابهل است.

ثمرة العلیق.

[ثَ مَ رَ تُلْ عُ لَ] (ع اِ مرکب)توت علیق است(1) بپارسی در گویند و بشیرازی توت سه گل و در علیق گفته شود. (اختیارات بدیعی). تمشک. تموش.
(1) - Framboise.

ثمرة الفؤاد.

[ثَ مَ رَ تُلْ فُ آ] (ع اِ مرکب)به لغت مصری شاه بلوط است و بعضی بلادر را نامند. || مجازاً، فرزند.

ثمرة القلب.

[ثَ مَ رَ تُلْ قَ] (ع اِ مرکب)مهجه. حبة القلب. سویداء.

ثمرة الکبر.

[ثَ مَ رَ تُلْ کَ بَ] (ع اِ مرکب)شفلَّج خوانند و ثمرة اللصف و ثمرة الاصف نیز گویند بشیرازی کوک گویند و شفلج و قثاء الکبر گویند و طبیعت آن گرم است و در سیم و گویند در چهارم و ترهء کبر چون با نمک و سرکه پرورند لطیف بود و سدهء جگر بگشاید و سپرز و معده را پاک گرداند و طبع را نرم دارد و در کبر منفعت همه گفته آمده است. (اختیارات بدیعی).

ثمط.

[ثَ] (ع اِ) گل گشاده یعنی تُنک و آبکی. وتول رقیق. || خمیر بسیار رقیق.

ثمطلة.

[ثَ طَ لَ] (ع مص) مسترخی و فروهشته گردیدن. استرخاء. || ثلمطة.

ثمعد.

[ثَ عَ] (ع ص) نیکوروی: غلامی ثَمعد؛ کودکی نیکورو.

ثمغ.

[ثَ] (ع مص) سرکوفتن. سرشکستن. || سپیدی را به سیاهی آمیختن. || ثمغ راس بحنا؛ نیک رنگ کردن سر را به حنا. || ثمغ راس بدهن؛ روغن مالیدن به سر. || ثمغ ثوب؛ نیک سرخ کردن جامه.

ثمغ.

[ثَ] (اِخ) مالی بود در مدینه عمر بن الخطاب را که آنرا وقف کرد و بعضی گویند زمینی بوده است او را و بعضی گفته اند موضعی است به خیبر و بعضی گفته اند اول جائی است که تصدق کرده شد در اسلام. (منتهی الارب). بعضی از مغاربه آنرا با فتح ثا و میم میخوانند. (مراصد الاطلاع).

ثمغه.

[ثَ غَ] (ع اِ) بالای کوه. سرکوه.

ثمقولس.

(معرب، اِ) بیونانی توتیا را نامند. (فهرست مخزن الادویه).

ثمل.

[ثَ / ثَ مَ] (ع مص) ثمول. طعام و آب خورانیدن. || خوردن. || غم خواری کردن. || اقامت کردن. درنگی نمودن. || بیهوش شدن. || مست گردیدن.

ثمل.

[ثَ / ثَ مَ] (ع اِ) سعت عیش. یقال: اختار فلان دارالثمل؛ ای دارالخفض و المقام.

ثمل.

[ثَ مَ] (ع اِ) جِ ثَملة.

ثمل.

[ثَ مَ] (ع اِ) مستی. || سایه.

ثمل.

[ثَ مِ] (ع ص) مست. || بیهوش. || محب: هو ثملُ الی کذا؛ یعنی او محب است مر او را.

ثمل.

[ثِ مِ] (ع ص) مست. (دهار).

ثمل.

[ثُ مَ] (ع اِ) جِ ثُملة.

ثمل.

[ثُ] (ع اِ) اندک از عقل و حزم. ثُملة.

ثمل.

[ثُ مَ] (ع اِ) جِ ثَمْلَة و ثُمْلَة.

ثملطة.

[ثَ لَ طَ] (ع مص) استرخاء.

ثملة.

[ثَ مَ لَ] (ع اِ) باقی آب در تک حوض یا خنور و مانند آن. || باقی خرما در خنور. || خرقهء حیض. ج، ثمل. || پشم پاره ای که بدان روغن بر مشک و شتر مالند.

ثملة.

[ثَ لَ] (ع اِ) ثُمل. رجوع به ثُمل شود. || گلی که از تک چاه برآید. || پشم پاره ای که بدان قطران بر شتر و روغن بمشک مالند. || باقی آب در تک خنور و حوض. || دانه و پست و خرما در خنور، ج، ثُمل.

ثملة.

[ثُ لَ / ثَ لَ] (ع اِ) باقی آب در تک خنور و حوض. || باقی دانه و پست و خرما در خنور. ج، ثُمل.

ثمم.

[ثُ مُ] (ع اِ) جِ ثموم.

ثم ماذا.

[ثُمْ مَ] (ع جملهء اسمیهء استفهامی)سپس چه؟ میخواهید چه نتیجه بگیرید. مقصود از این مقدمه چیست.

ثمن.

[ثَ مَ] (ع اِ) بها. ارز. نرخ. اخش. قیمت. مقابلِ مثمن و صرف. ج، اثمان. اَثمُن. اَثمِنة : در میان اهل دیلم غلائی ظاهر شد بسبب تردد لشکر و تفحص از مواضع غلات و اقوات و تاراج کردن آن بی عوضی و ثمنی. (ترجمهء تاریخ یمینی).
هم ز لطف و جوش جان با ثمن
پرده ای بر روی جان شد شخص تن.مولوی.
تو وکیلم باش و نیمی بهر من
مشتری شو قبض کن از من ثمن.مولوی.
گوهر بود کش آب زیادت کند ثمن
گوهر بود که آتشش افزون کند بها.
هر آنکه کنج قناعت بگنج دنیا داد
فروخت یوسف مصری بکمترین ثمنی.
حافظ.
ثمن، بفتحتین هو ما یلزم بالبیع و ان لم یقّوم به. کذا فی جامع الرموز. فالقیمة ما قوّم به مقوم. والثمن قد یکون مساویاً للقیمة و قد یکون زائداً منه و قد یکون ناقصاً عنه و یجی ء ایضاً فی لفظ المال. و الحاصل انّ ما یقدّره الاقدان بکونه عوضاً للمبیع فی عقدالبیع یسمی ثَمناً و ما قدره اهل السوق و قرروه فیما بینهم و روّجوه فی معاملاتهم یسمّی قیمة و یقال له فی الفارسیة نرخ بازار. و فی البرجندی، فی فصل الصرف: قال الفقراء الثمن عندالعرب ما یکون دیناً فی الذّمة و الدراهم و الدنانیر لاتستحق بالعقد الا دینا فی الذّمة و العرض لایستحق بالعقد الا عیناً فکانت مبیعة فی کل حال و المکیل و الموزون یستحق بالعقد تارةً عیناً و تارةً دیناً. فان کان معیّنا فی العقد کان مبیعاً و ان لم یکن معیناً و صحبه الباء و قابله مبیع فهو ثمن. و نوع آخر و هو سلعة فی الاصل کالفلوس فان کانت رائجة کانت ثَمَنا و ان کانت کاسدة کانت سلعة و الثَمَن اذا اطلق یراد به الدراهم و الدنانیر. (کشاف اصطلاحات الفنون).

ثمن.

[ثَ] (ع مص) هشتم هفت کس شدن. || هشت گردانیدن. || هشت یک گرفتن. هشت یک مال ستدن. (تاج المصادر بیهقی). || بها کردن متاع.

ثمن.

[ثِ] (ع اِ) شب هشتم از تشنگی هشت روزهء شتر.

ثمن.

[ثُ / ثُ مُ] (ع اِ) هشت یک. ج، اَثمان.

ثمن.

[ثُ] (ع اِ) هشت یک. || سه تسو. || هشتم حصه. (لغت نامهء مقامات حریری): ثمن الدایره؛ هشت یک دایره. ج، اثمان.

ثمن.

[ثُ] (ع مص) هشت یک گرفتن. هشتم شدن.

ثمنش.

[ثُ مِ نُ](1) (معرب، اِ) گیاه ضعیف. || هرچه از نباتات ما بین درخت و گیاه باشد. این لفظ مأخوذ از یونانی است.
(1) - Thamnos.

ثمنیة.

[ثُ نی یَ] (ع اِ) هشت یک.

ثموت.

[ثَ] (ع ص) آنکه گاه آرَمِش حدث کند.

ثمود.

[ثَ / ثُ] (اِخ) نام یکی از قبائل قدیم عرب. مسکن این قبیله در موصل میان حجاز و شام بوده و در قرآن کریم نام این قبیله مانند قبیلهء عاد در ردیف جدیس [ کذا ] و طسم بیامده است و چنانکه انساب شناسان عرب گویند این قوم از فرزندان ثمودبن جاثربن ارم بن سام بن نوح علیه السلام باشند قومی بودند روستائی و قری و شهرها داشتند از سنگهای جسیم برآورده و مصانعی در صخره ها حفر کرده. و بت پرستیدندی و خدای تعالی صالح پیغامبر را بدانان فرستاد و او مردمان را به خدا خواند و به اعجاز شتری ماده از تخته سنگی برآورد قوم ثمود در عبادت بتان اصرار ورزیدند و در آخر آن شتر ماده را پی کردند و در این وقت عذاب صیحه بر ایشان فرود آمد و آن آوازی بود سخت مدهش از جانب آسمان که دلهای آنان در سینه ها ببرید و بمردند و آنگاه که رسول ما صلوات الله علیه با اصحاب از نزدیکی زمینهای ثمود میگذشت مسلمانان را از درآمدن بدان ملک و آشامیدن آب آن منع فرمود. (قاموس الاعلام). صاحب مجمل التواریخ گوید: ارم بن سام را هفت پسر بودند نام ایشان عاد. ثمود. صحار. جاسم. وبار. طسم. جدیس. و اینان را عرب العاربه خوانند... ثمود... با فرزندان و جماعت [ خویش ] میان شام و حجاز آرام گرفت جائی که آنرا حجر خوانند و خدای تعالی صالح پیغامبر را بدین جماعت فرستاد...(1) :
یفنیهم الملک المظفر مثل ما
فنیت ثمود فی الزمان الغابر.
(منسوب به ابوعلی سینا)(2).
ای از دل تو خدای ایمان برده
کفرت سبق از ثمود و هامان برده...
فخرالدین محمد سرخسی؟
این همان چشمهء خورشید جهان افروز است
که همی تافت بر آرامگه عاد و ثمود.
سعدی.
قصهء عاد و ثمود از بهر چیست
تا بدانی کانبیارا نازکیست.مولوی.
(1) - مجمل التواریخ صص147 - 148.
(2) - عیون الانباء ج2 ص18.

ثمود.

(اِخ) ابن الندیم گوید ثمود نام کتابی است در کیمیا و صنعت و مؤلف آن حکما بوده اند(1).
(1) - الفهرست ص498.

ثمول.

[ثُ] (ع مص) ثَمْل. ثَمَل. طعام و آب خورانیدن. || غمخواری کردن. || اقامت کردن. و درنگی کردن. || نوشیدن شراب پیش از آنکه طعامی خورده باشند. (منتهی الارب)

ثموم.

[ثَ] (ع ص) نعت فاعلی از ثَمّ. || شاة ثموم؛ گوسفند که گیاه را از بن برکند. ج، ثُمُم.

ثمومة.

[ثُ مَ] (ع مص) اثمام. گداخته شدن.

ثمة.

[ثَمْ مَ تَ] (ع ق) آنجا. ثمّ.

ثمة.

[ثَمْ مَ] (ع مص) مرمت و نیکو کردن.

ثمة.

[ثِمْ مَ] (ع اِ) مرد پیر.

ثمة.

[ثُمْ مَ] (ع اِ) یک مشت گیاه. || گیاه یز.

ثمة.

[] (اِخ) ابن لفافة العکی. ابوعبدالله. تابعی است.

ثمیر.

[ثَ] (ع اِ) شیری که مسکهء آن ظاهر نشده یا شیری که مسکهء آن ظاهر گردیده باشد. || مسکه که ظاهر شود بر ماست پیش از جمع شدن. || شب ماهتاب. (دهار). || میوه دار. (غیاث اللغة).

ثمیر.

[ثُ مَ] (اِخ) محدث است و او جد محمد بن عبدالرحیم است.

ثمیرة.

[ثَ رَ] (ع اِ) زمین میوه ناک. || مسکه که ظاهر شود بر ساحت پیش از جمع شدن. || شیری که مسکهء آن ظاهر نشده باشد یا شیری که مسکهء آن برآمده باشد.

ثمیری.

[ثُ مَ] (ع ص نسبی) نسبتی است به جد، یعنی محمد بن عبدالرحیم بن مصری الثمیری. (سمعانی).

ثمیغه.

[ثَ غَ] (ع اِ) طعام رقیق و چرب. || زخم در گوشت سر. || زمینی است نمناک.

ثمیل.

[ثَ] (ع اِ) شیر ترش. || آب دست دان. || ج تمیلة. رجوع به تمیلة شود.

ثمیل.

[ثُ مَ] (اِخ) ابن عبدالله اشعری. تابعی است.

ثمیلة.

[ثَ لَ] (ع اِ) بقیهء آب و طعام در شکم. || آب اندک باقی مانده در تک حوض یا مشک. || جای آب و طعام در شکم. || باقی دانه و پست و خرما در خنور. || باقی ماندهء هر چیز. || خانه ای که در آن فرش و قماش باشد. || مرغی است. || دیوارمانندی که از سنگ سازند تا آب را منع کند. || آن طعام که پیش از نوشیدن شراب خورند. || (مص) آشامیدن شراب که پیش از آن طعامی نخورده باشند. || (اِ) گل که از چاه برآرند. ج، ثمیل و ثمایل.

ثمیمة.

[ثَ مَ] (ع اِ) ابریق سربسته.

ثمین.

[ثَ] (ع ص) گران. گران بها. پرقیمت. بیش بها. پربها. بهاور. بهائی. قیمتی. گران قیمت :
تا هر دو تهنیت را در پیش او بریم
صافی تر و شریف تر از لؤلؤ ثمین.فرخی.
آنکو نکو خواهد ترا گر سنگ بر گیرد ز ره
از دولت تو گردد آن در دست او در ثمین.فرخی.
عادتی دارد بی عیب تر از صورت حور
صورتی دارد پاکیزه تر از در ثمین.فرخی.
بحرم و کانم چون بحر و چو کان حاصل من
خلق را دُر ثمین و گهر پیش بهاست.
مسعودسعد.
ز بسکه کند دو زلف و ز بسکه راندم اشک
یکی چو دُرِّ ثمین و یکی چو مشک ختن.
مسعودسعد (دیوان چ رشید یاسمی388).
اکنون شمتی از محاسن عدل که پادشاهان را ثمین ترین حلیتی و نفیس ترین موهبتی است یاد کرده شود. (کلیله و دمنه). مهابت خاموشی ملک را... زیور ثمین است. (کلیله و دمنه). پانصد غلام از ممالیک خاص نزدیک مجلس بایستادند با قباهای رومی و منطقه های زر مرصع بجواهر ثمین. (ترجمهء تاریخ یمینی). بخلعتهای ثمین و بخششهاء بی اندازه مشرف گردانید. (ترجمهء تاریخ یمینی).
هیچ عاقل افکند دُرّ ثمین
در میان مستراح پر چمین.مولوی.
هم چنان کرد و هم اندر دم زمین
سبز گشت از سنبل وحب ثمین.مولوی.
آنکه گر خواهد همه خاک زمین
سر بسر زر گردد و دُرّ ثمین.مولوی.
او همین گفت و همه میران همین
هر یکی را خلعتی داد او ثمین.مولوی.
شبه فروش چه داند بهای در ثمین.سعدی.
ابلهی را دیدم سمین خلعتی ثمین در بر. (گلستان سعدی).
|| پرمایه. || نفیس. نفیسه. || عزیز. || (اِ) هشت یک. هشتم حصه.

ثمینة.

[ثَ نَ] (ع ص) تأنیث ثمین. چیزی گران قیمت. || احجار ثمینه؛ جواهر.

ثمینة.

[ثَ نَ] (اِخ) شهری است یا زمینی است.

ثن.

[ثَ] (پسوند) مزید مؤخریست در بعض امکنه و بیشتر در ماوراءالنهر مثل: کناثن، و اما مزید مؤخر دیگری که نیز در آخر ثن دارد از این قبیل نیست مانند: کوخمیثن، اسمیثن، انشمیثن، فرزامیثن، رامیثن، زامیثن، خشمیثن، اردخشمیثن، ارتخشمیثن، خمیثن و زندرامیثن، چه مزید مؤخر آنها (میثن) صورتی از (میهن) بمعنی جای باش است.

ثن.

[ثِ] (ع اِ) علف خشک بر هم افتاده و بسیار. || حشیش خشک. || خشکی گیاه. || چوب سیاه.

ثناء .

[ثَ] (ع اِ) آفرین. سخن نیکو. کلام جمیل. تمجید. تعریف. تحسین :
ز دیدار رستم بجا ماندند
ز دورش فراوان ثنا خواندند.فردوسی.
حسن سلیمان پیش امیر آمد و خدمت کرد و از لفظ عالی ثنا شنید و پس بخیمهء طاهر آمد و طاهر ثنای بسیار گفتش. (تاریخ بیهقی).
محال باشد اگر مر کریم را بطمع
ثنای بی خردان و لئام باید کرد.ناصرخسرو.
چو تو ز جهان یافتی بقا را
پس چون که جهان در خور ثنا نیست.
ناصرخسرو.
اگر بر خاک افلاطون بخوانند
ثنا خواند مرا خاک فلاطون.ناصرخسرو.
دلخواه تر ثناها آن است که بر زبان گزیدگان و اشراف رود. (کلیله و دمنه). شیر... جوابهای نیکو و ثناهای بسیار فرمود. (کلیله و دمنه). چون بخواند همگان خیره بماندند و برزویه را ثناها خواندند. (کلیله و دمنه). || مدح. مدیحه. وصف بمدح. منقبت. ستایش بمدح باشد یا ذم یا خاص است به مدح و در فارسی با کردن و هم گفتن و گستردن صرف شود :
زمین بوس کرد و ثنا گسترید
بدانسان که او را سزاوار دید.فردوسی.
سر نامه کردم ثنای ورا
بزرگی و آئین و رای ورا.فردوسی.
چو آمد بنزدیک شاه جهان
ثنا کرد بر شاه پیر و جوان.فردوسی.
دگر نخواهم گفتن همی ثنای و غزل
که رفت یک رهه بازار و قیمت سرواد.
لبیبی.
از پی خرمی باغ ثنا
باز باران جود گشت مقیم(1).
ابوحنیفهء اسکافی (از گنج بازیافته ص99).
ور گفتم اهل مدح و ثنا آل مصطفی است
چون زی شما سزای جفا و هجا شدم.
ناصرخسرو.
جز پرستندهء یزدان و ثناگوی رسول
تا بوم هرگز یک روز نخواهم که بوم.
ناصرخسرو.
چو نیکی کند با تو بر خویشتن
همی خواند از تو ثناهای خود.ناصرخسرو.
هر ثنائی که گویم از پس این
تازی و پارسی ترا باشد.مسعودسعد.
جستن راه خدمت سامیش
جز بوجه ثنا خطا باشد.مسعودسعد.
اگر مملکت را زبان باشدی
ثناگوی شاه جهان باشدی
ز صد داستان کان ثنای تو است
همانا که یک داستان باشدی.
(از کلیله و دمنه).
بارها بر سر جمع و ملا با او ثناها گفته ام. (از کلیله و دمنه).
شنو دعای مرا پس بخوان ثنای مرا
که نام محتشمان را ثنا کند معروف.
ادیب صابر.
ثنا کنیم ترا و تو بهتری ز ثنا
هر آینه شرف سر فزون بود ز افسر.
ادیب صابر.
پس از این همه مناقب خجلم خجل پشیمان
که ثنای خویش گفتن بود از تهی میانی.
نظامی.
یکی از شعراء پیش امیر دزدان رفت و ثنا بر او بگفت. (گلستان سعدی).
گهر بر آن کس پاشم که در خور گهر است
ثنا مر آن را گویم که در سزای ثناست.؟
|| حمد. محمدت. شکر. سپاس :
سخاوت نشان گر ثنا بایدت
که بار درخت سخاوت ثناست.
ناصرخسرو (دیوان چ تقوی صص75-74).
به از بر درخت سخاوت ثنا
بگیتی درختی و باری کجاست
که در جمعات و اعیاد در آن ثناء باری عزاسمه می گویند. (کلیله و دمنه). سپاس و حمد و ثنا و شکر مرآفریدگار را عزاسمه که خطهء اسلام و واسطهء عقد عالم را بجمال عدل و رأفت... آراسته گردانید. (کلیله و دمنه). از تقریر شکر و ثنا... بپرداختند. (کلیله و دمنه).
هرچ از تو عطا به بنده آید
از بنده بتو ثناست پاداش.سوزنی.
زبان او را از ثنای خدا و سیف و سنان وی را از غزو با اعدا مهمل گردانید. (ترجمهء تاریخ یمینی).
خود نه زبان در دهان عارف مدهوش
حمد و ثنا میکند که موی بر اعضا.سعدی.
تحفهء دولت ابو رشد رشید آنکه فلک
خواهدی تا کند او را ز پی جود ثنا؟
|| درود :
ثنا باد بر جان پیغمبرش
محمد فرستادهء بهترش.اسدی.
|| دعا :
پر از مهر دلها زبان پرثنا
که جاوید بادا چنین پادشا.فردوسی.
قوم از آن خلوت باز گشتند با ثنا و دعا که خواجه را گفتند. (تاریخ بیهقی). همه خواجه احمد را ثنا گفتند و وی را بدرود کردند. (تاریخ بیهقی). گاو دعا و ثنا کرد. (کلیله و دمنه).
از چو من کس در این چنین جائی
چه بود نیز جز دعا وثنا.
|| ذکر جمیل. ذکر حسن : و ثواب و ثناء آن ایام میمون ملک را مدخر شود. (کلیله و دمنه). ج، اثنیه. || روشنائی. || مهتر. || در نزد محدثین مخفف و رمز؛ حدّ ثنا. || و صاحب کشاف اصطلاحات الفنون گوید: ثناء. بالمدّ هو ذکر ما یشعر بالتعظیم و قد یطلق علی الاتیان بما یشعر بالتعظیم. فقیل انّه حقیقة فیهما. و قیل فی الاول فقط و اما فی الثانی فمجاز مشهور. کذا ذکر عبدالعلی البیرجندی فی حاشیة الچغمینی. والمعنی الثانی اعم لاختصاص الاول باللسان بخلاف الثانی و المعتبر عندالبلغاء فی الثناء ان یذکر فی النظم، کما فی جامع الصنایع. فالثناء بمعنی الاول اعم مطلقا من الحمد لانّه عبارة عن ذکر ما ینبئی عن تعظیم المنعم علی قصد التعظیم و الثناء یطلق عن قصد التعظیم. و کذا بالمعنی الثانی لانه اعم من الاول و الاعم من الاعم من الشی ء اعمّ من ذلک الشی ء و الثناء بالمعنی الاول اعمّ من وجه من الشکر لانه عبارة عن فعل ما ینبئی عن تعظیم المنعم بازاء النعمة سواء کان باللسان او بالجنان او الارکان و الثناء مختص باللسان لکنه عام بحیث انّه بازاء النعمة او غیرها مثل نسبة الحمد الی الشکر. فالثناء بالمعنی الاول و کذلک الحمد اعم من الشکر باعتبار المتعلق و اخص باعتبار المورد و الشکر بالعکس: و الثناء بالمعنی الثانی اعمّ مطلقا من الشکر لانه غیر مختص بالنعمة. هکذا یفهم من المطول و حواشیه.
(1) - به نظر استاد دهخدا: سجیم.

ثناء .

[ثَ] (اِخ) ابن احمدبن محمد. محدث است.

ثناء .

[ثَ] (اِخ) کاتبه. زنی از خوش نویسان معروف و او جاریهء ابن فیوما و از شاگردان اسحاق بن حماد است. (ابن الندیم).

ثناء .

[ثَ] (اِخ) هبة الله (شیخ...). از شعرای کشمیر و از شاگردان علی حزین لاهیجی است. وفات وی در اواسط مائهء دوازدهم هجری بود و بیت ذیل از اوست:
شرم از آن روز که یارم به سر بالین گفت
سخت جانا که هنوزت نفسی می آید.
(قاموس الاعلام).

ثناء .

[ثِ] (ع اِ) رسن از پشم یا موی یا از غیر آن. ثنایة. قاتمه. || هر تاهی از رَسَن. لا. تو. || پای بند یا زانو بند شتر. || دوم. || ثناء دار؛ پیش در سرای و صحن خانه. فناء آن. || جِ ثنی؛ شتران نر در سال ششم درآمده.

ثناء .

[ثُ] (ع ق) دودو: جاؤوا ثناء ثناء؛ یعنی اثنین اثنین یا ثنتین ثنتین، آمدند دو دو. دوگان دوگان. دوپاره.

ثناءالله.

[ثَ ئُلْ لاه] (اِخ) (مولانا...) وی یکی از علماء هندوستان بود که در حدود سال 946 ه . ق. قضای پاتیپات به وی محول شد. او راست: تفسیری بنام تفسیر مظهری. و کتاب السیف المسلول و بعض مؤلفات دیگر. (قاموس الاعلام).

ثنائی.

[ثَ] (ص نسبی) لفظ دوحرفی (؟) (غیاث اللغة). || دندان ثنائی. هر دو دندان پیشین. (غیاث اللغة).

ثنائی.

[ثُ] (ع ص نسبی) دوحرفی. لفظ دو حرفی.

ثنائی.

[ثَ] (اِخ) نام دو تن از شعرای عثمانی است یکی از آن دو از مردم مغنیسا است که ملازمت خدمت شهزاده سلطان مصطفی میکرد و سپس در معیت سلطان مصطفی به آماسیه رفت و او را بر کتاب المقصود فی التصریف امام اعظم شرحی است و این بیت او راست:
خط رخساری غمندن اولدم اول سنگین دلگ
اهل درد ایتسون غبار جسم زردم مرده سنگ.
و دومین از اهل بالیکسر و نامش محمد است و قضای محلی داشته است و او را دیوانی و منظومه ای بنام روضة الابرار است بترکی و این بیت او راست:
اویاتمز شمع اقبالم گورنمز اول قمر طلعت
بنی بوقاره گونلرده قویان بخت سیاهمدر.
(قاموس الاعلام).

ثنائی.

[ثَ] (اِخ) حسین بن عنایت (خواجه...) یکی از شعرای ایران. او در عهد سلاطین صفوی ملازمت خدمت ابراهیم میرزا داشت و دارای دیوانی است و بیت ذیل او راست:
زمان بی مهر و گیتی دشمن و دلدار مستغنی
مرا بر آرزوهای ثنائی خنده می آید.
(قاموس الاعلام).

ثنائی.

[ثَ] (اِخ) حسین بن غیاث الدین (خواجه...) یکی از شعرای ایران. او به زمان اکبر شاه بهندوستان هجرت کرد و در 1196 ه . ق. درگذشت. او را به فارسی دیوانی است.

ثنائی.

[ثَ] (اِخ) شاعری از مردم ایران و او را منظومه ای است بنام باغ ارم و شاید همان ثنائی سابق الذکر است.

ثنائیة.

[ثُ ئی یَ] (ع ص نسبی) در نزد علماء منطق قسمی از قضیهء حملیه باشد که بیان آن در ذکر معنی کلمهء حمل بیاید. (کشاف اصطلاحات الفنون).

ثناخوان.

[ثَ خوا / خا] (نف مرکب)مدّاح :
گر چه دوریم از بساط قرب همت دور نیست
بندهء شاه شمائیم و ثناخوان شما.حافظ.
صدثنا خوان که یکتن است چو او
بزم او را دو صد ثناخوان باد.

ثناخواندن.

[ثَ خوا / خا دَ] (مص مرکب) مدح کردن :
از آن پس ثنا خواند بر شهریار
چنان چون بود درخور نامدار.فردوسی.
همانکه آنش ثنا خواند اینش لعنت کرد
بسوی آن حجری بود و سوی این گهری.
ناصرخسرو.

ثناخوانی.

[ثَ خوا / خا] (حامص مرکب)مدح :
بقای مجلس او باد و سوزنی او را
بده زبان شده چون سوسن از ثناخوانی.
سوزنی.

ثناخواه.

[ثَ خوا / خا] (نف مرکب)مدح جوی :
دل اختر از جان هواخواه اوست
زبان زمانه ثناخواه اوست.اسدی.

ثنادی.

[ثَ] (ع اِ) جِ ثُندوة.

ثناسرای.

[ثَ سَ] (نف مرکب) مدح گو. ستایشگر :
گاه به الحان ثناسرای تو باشم
گاه غزل گوی بر بتان پریوش.سوزنی.
ثنا کردن.
[ثَ کَ دَ] (مص مرکب) اثناء، تثنیه. حمد و ستایش کردن :
ثنا میکنم ایزد پاک را
ثریاده طارم تاک را.ظهوری.

ثناگر.

[ثَ گَ] (ص مرکب) مدّاح. ستایشگر :
لبش پر ز خنده دلش پر ز کام
سپهرش ثناگر ستاره غلام.فردوسی.
مردی باشم ثناگر و شاعر
بندی باشد محل و مقدارم!مسعودسعد.
خلقی ثناگرند مرا در هجای او
بر خود زبان خلق ثناگر همی کنم.سوزنی.

ثناگستر.

[ثَ گُ تَ] (نف مرکب) مدح گستر. مدّاح :
گمان برم که من اندر زمین همان شجرم
شجر که دید ثناگستر و ستایش گر.فرخی.
آن ثناگستر منم کاندر همه گیتی بحق
عزّ و ناز از مدحهای شاه حق گستر گرفت.
مسعودسعد.

ثناگستردن.

[ثَ گُ تَ دَ] (مص مرکب)مدح گفتن :
تا سزا باشد ثناگستردن آل رسول
بنده در عالم بنام تو ثناگستر سزد.سوزنی.

ثناگستری.

[ثَ گُ تَ] (حامص مرکب)مدّاحی. ستایشگری.

ثناگستریدن.

[ثَ گُ تَ دَ] (مص مرکب)ثنا گفتن :
زمین بوس کرد و ثنا گسترید
بدانسان که او را سزاوار دید.فردوسی.

ثناگفتن.

[ثَ گُ تَ] (مص مرکب) مدح گفتن. ستایش کردن. بستودن. حمد گفتن. مدح کردن. اثناء. استثناء :
منت با این همه ثنا گویم
در جهان تا همی ثنا باشد.مسعودسعد.

ثناگو.

[ثَ] (نف مرکب) ثناگوی. مداح. دعاگو. ستایشگر. حامد. ستاینده :
من ثناگوی بزرگانم و مداح ملوک
خاصه مدحتگر آن راد عطابخش کریم.
فرخی.
نه بیهده سخنش در میان خلق افتاد
نه خیرخیر ثنا گوی او شد آن لشکر.فرخی.
دیوان شاعران مقدم بر این گو است
دیوان شاعران ثناگوی رو بیار.فرخی.
سوزنی پیر ثناگوی تو است
چو کند مدح تو انشاء و نشید.سوزنی.
این ثناگوی تو که سینهء خود
صدف لؤلؤ حکم دارد.سوزنی.
ثنای تو ناگفته غبنی است فاحش
مبادا ثناگوی صدر تو مغبون.سوزنی.

ثنا گوئی.

[ثَ] (حامص مرکب) مدح. ستایشگری.

ثناگوینده.

[ثَ یَ دَ / دِ] (نف مرکب)ثناگوینده بر محسن. شاکر و شکور. (منتهی الارب).

ثنان.

[ثِ] (ع اِ) گیاه بسیار و بهم پیچیده.

ثنان.

[ثُ] (اِخ) موضعی است.

ثنانیوش.

[ثَ] (نف مرکب) مدح شنو. دعاشنو :
ثنانیوش و عطابخش باش از پی آنک
ثنانیوش و عطابخش راست طول بقا.
سوزنی.

ثنایا.

[ثَ] (ع اِ) جِ ثَنیة. پشته ها. راههای سربالا در کوه که دشوار باشد؛ فلان طلاّع الثنایا؛ اذا کان سامیاً لمعالی الامور. || چهار دندان پیشین دو از فوق و دو از تحت. || شهیدانی که استثنا کرد ایشان را خدای تعالی از صعقه. حیث قال : و نفخ فی الصور فصعق من فی السموات و من فی الارض الاّ من شاء الله. (قرآن 39/68).

ثنایة.

[ثِ یَ] (ع اِ) رسن از ابریشم یا از موی و جز آن.

ثنت.

[ثَ] (ع مص) ثنت شفه؛ فروهشته گردیدن و خون آلود شدن لب. || ثنت لثه؛ خون آمدن از لثه. || ثنت لحم؛ بوی گرفتن گوشت.

ثنت.

[ثَ نِ] (ع ص، اِ) گوشت گندیده.

ثنتان.

[ثِ] (ع عدد، اِ) تأنیث اثنان. دو. || دو زن. ثنتان ثنتان؛ دو دو.

ثنتایة.

[ثِ یَ] (ع ص) مردی ثنتایه؛ مردی بدخوی و بدزبان.

ثنتل.

[ثِ تِ] (ع ص) کوتاه بالا. قصیرالقامة.

ثنتلة.

[ثَ تَ لَ] (ع ص، اِ) بیضهء گنده. تخم مرغ گندیده.

ثنتلة.

[ثَ تَ لَ] (ع مص) پلید گردیدن پس از نظافت.

ثنتة.

[ثَ نِ تَ] (ع ص) نعت است از ثَنَت. || لثة. ثَنتَة. لثهء فروهشته و خون آلود گردیده.

ثنتین.

[ثِ تَ] (ع عدد، اِ) تأنیث اِثنان. || دو. || دو زن.

ثنجارة.

[ثِ رَ] (ع اِ) مغاکچه ای باشد که آب ناودان کنده باشد.

ثندوة.

[ثَ دُ وَ / ثُ دُ وَ] (ع اِ) پستان زن و مرد. || گوشت پستان مرد و بن آن. ابن فارس گوید: ثدی پستان زن و ثندوه پستان مرد باشد. ج، ثَنادی.

ثنط.

[ثَ] (ع مص) کفانیدن، شَقّ.

ثنطب.

[ثُ طُ] (ع اِ) کارد قفص گران. کارد قفس سازان. (منتهی الارب).

ثنگ.

[ثَ] (اِخ) بمعنی ارتنگ است که نام کتاب صنایع و بدایع مانی نقاش باشد و ثنگ در اصل بمعنی نقش و نگار است. (برهان قاطع). رجوع به ارتنگ شود.

ثنن.

[ثُ نَ] (ع اِ) جِ ثُنة.

ثنوی.

[ثَ نَ وی ی] (ع ص نسبی) منسوب است به اثنان یا اثنی عشر در صورتی که علم باشد. || منسوب به ثنویة قائلین بدو اصل :
کسی که با تو دم از اتحاد و صدق نزد
اگر چه هست موحد یکی است با ثنوی.
سوزنی.
از ثنای تو بسی بی خبر است
هم چنان چون ثنوی از توحیدسوزنی.
-ثنوی زاده؛ کسی که پدر یا پدر و مادر ثنوی دارد :
ز جملهء ثنوی زادگانش می شمرند
اگر بود نه عجب هم عجب اگر نبود
موحدیست گذشتن ز ملّت ثنوی
ولیکن از ثنوی زادگی گذر نبود.سوزنی.
رجوع به زندیق شود.

ثنوی.

[ثَ وا] (ع اِ) سروپای شتر قمار. || اسم است استثنا را، و هر چه که آن را استثنا کنند. ثُنیا.

ثنویة.

[ثَ نَ وی یَ] (ع ص نسبی) تأنیث ثَنَوی. قول به دو اصل. || (مص جعلی، اِ) شرک. || گروهی که به دو خدا قائلند. صاحب کشاف اصطلاحات الفنون گوید: فرقه ای از کفار هستند که به دو آفریدگار قائل شده اند. میگویند ما در این جهان نیکیها و بدیهای بسیاری مشاهده میکنیم. و بالضروره ذات واحدی نمیتواند هم نیک باشد و هم بد. پس باید هر یک از خیر و شر را فاعلی علی حده باشد. و البته این سخن در برابر دلائلی که بر وحدانیت حق موجود است باطل خواهد بود و [ کذا ] قولهم الواحد لا یکون خیرا شریرا بمعنی انّه یوجد خیراً کثیراً و شراً کثیراً. فرقهء مانویّه و دیصانیه از ثنویّه قائل شده اند بر اینکه فاعل خیر نور و فاعل شر ظلمت است. و تباهی این گفتار نیز بسی روشن است. زیرا نور و ظلمت هر دو از اعراض میباشند. و از این رو قدم جسم لازم آید. و در آن صورت آفریدگار بایستی نیازمند به جسم باشد. و گویا این فرقه در این گفتار معنی دیگری اراده کرده اند که غیر از معنی متعارف است. چه آنها میگویند نور زنده و دانا و توانا و شنونده و بیننده است. گروه مجوس از این طایفه گویند فاعل خیر یزدان و فاعل شر اهریمن است. و از اهریمن شیطان مقصودشان باشد. چنانکه در شرح مواقف بیان شد در مبحث توحید. و در انسان کامل در باب سر ادیان گوید طایفه ای بسوی پرستش نور و ظلمت رفته اند و گفته اند که ما اختصاص دادن پرستش را به هر چه که منسوب به نور باشد معقول تر می یابیم و از این رو بپرستش مطلق نور پرداختند و نام نور را یزدان نهاده و به اهریمن نام ظلمت دادند. و این جماعت را ثنویّه گفتند. و آنان خدای تعالی را من حیث هو هو میپرستند. زیرا او تعالی و تقدّس بنفسه جمع اضداد نموده و شمول مراتب حقیت و خلقیت را جهة خود احراز فرموده است. و در دو وصف بدو حکم و در دو جهان بدو صفت خود را ظاهر ساخته پس آنچه که منسوب بحقیقت الوهیت است حق عزّ اسمه خود را در انوار بظهور رساند و آنچه که منسوب بخلقیت است، آن ظلمت باشد. پس بدین جهت نور را پرستیدند برای این راز خدائی که جامع دو وصف و شامل دو ضدّ است. طائفه ای هم بجانب آتش گرائیدند و آن را پرستیدند. زیرا که میگویند زندگانی بر اساس حرارت غریزیّه قائم است. و این حرارت غریزیّه معنی است و صورت وجودی آن آتش باشد پس اصل وجود آتش است و بس. و اینان مجوس و گبران باشند که خدای تعالی را از نظر یکی بودن میپرستند. پس همچنانکه احدیّت در جمیع مراتب اسماء و صفات تعبیه شده، آتش نیز همچنان باشد چه او نیرومندترین عناصر و اسطقسات و بالاترین آنهاست. و هیچ طبیعتی نزدیک بآتش نشود جز آنکه خود آتش گردد. بواسطهء نیروئی که در آتش یافت میگردد. و این است لطیفهء آتش پرستی.

ثنویین.

[ثَ نَ وی ی] (ع ص نسبی، اِ) جِ ثنوی.

ثنة.

[ثُنْ نَ] (ع اِ) زهار. || میان ناف و زهار. || اندرون شکم مردم. || مویهای دراز که بر تندی پاشنهء اسب باشد. || وسط مردم و غیر آن. || ثنة البطن؛ زیر ناف تا فرج از درون شکم. || موضعی در رحم که جنین در آن جای دارد. ج، ثُنن.

ثنی.

[ثَ نی ی] (ع اِ) شتر نر شش ساله. ماده شتر پنج ساله بششم درآمده. اسب، گوسپند و بز و گاو سه ساله. ج، ثنیان و ثناء. مؤلف کشاف اصطلاحات الفنون گوید: بر وزن کریم کسی را نامند که چهار دندان واقع شده در جلو دهان او افتاده باشد. و این دندانها که دو در بالا و دو در پائین قرار گرفته ثنایا نامیده میشود. ولی این دندانها در حیوانات به اختلاف واقع شوند. و در مهذب الاسماء گوید: ثنی اسب و گاو و گوسپند سه ساله و اشتر پنجساله را نامند. الاثناء و الثنیات جمع. و در کنزاللغات آمده که ثنی گاو و گوسپند دو ساله که پا در سوم نهاده باشد و شتر پنجساله که پا در ششم نهاده باشد و آهوی شش ساله. و بیرجندی در کتاب الاضحیه آورده که بز و میشی که دو سالش تمام نشده و در شرف داخل شدن در سال سوم باشند ثنی نامیده میشوند و در نهایة اللغهء ابن اثیر جزری است که گوسفندی که در سال سوم پانهاده باشد ثنی گویند و در مذهب ابن حنبل گوسفندی را نامند که در دوسالگی داخل شده باشد و گاوی را هم که دو سالش تمام و در سال سوم پا نهاده باشد ثنی خوانند چنانکه در هدایه ذکر شده است. و در خلاصه گفته است که گاو تمام سه ساله را هم ثنی مینامند و وفق بین این اقوال بمختصر تجوزی ممکن باشد و ثنی شتری را نیز گویند که پنجسالش تمام و در سال ششم پا نهاده باشد. و در خزانه گفته است که شتر چهار سال تمام و پا نهاده در پنجسالگی را نیز ثنی گویند. سخن بیرجندی در اینجا تمام است و فی جامع الرموز قیل اثنایا ابن حول و ابن ضعفه و ابن خمس من ذوی ظلف و خف لکن فی کتب اللغة هو من ذی ظلف ما دخل فی السنة الثالثة و من ذی خف فی السادسة. و هکذا فی المحیط لکنه قال هو من الغنم ما دخل فی الثانیة. ثم قال هذا کله قول الفقهاء فهم یوافقون اهل اللغة فی الاکثر.

ثنی.

[ثَ] (ع اِ) دو تاه. ج، اَثناء.

ثنی.

[ثَ نْیْ] (ع مص) بازداشتن از حاجت. || واگردانیدن. || دوم شدن دیگری را. || دو تا کردن . ورمالیدن. || دو تا شدن. || کاری که دوباره کرده شود. || دوبار شیار کردن زمین را. || سه ساله شدن چهارپای. || عقال بستن شتر را.

ثنی.

[ثِنْیْ] (ع اِ) یک تاه از تاهها. ج، اَثناء. || کار دوباره: لاثنی فی الصدقة. || گشت کوه و وادی. || نوردِ نامه. || دوم. || روز دوشنبه. || بچهء دوم. || ناقه و زنی که بار دویم بزاید. || مهتر دوم از مهتری. || پاسی و پاره ای از شب: مضی ثنی من اللیل. || ساعت. وقت. || ثنی الحیة؛ گشت و پیچ و خم مار یا آنچه از او معوج شود.

ثنی.

[ثِ نی ی] (اِخ) نام محلی است در جزیره نزدیک بشر در مشرق رصافه. || محلی است نزدیک ادم نزدیک ذی قار و در آنجا آثار قدیم موجود است.

ثنیا.

[ثُ / ثَ] (ع اِ) ثنوی. || سر و پاهای شتر قمار. || اسم است استثنا را و هر چه که آنرا استثنا کنند.

ثنیات.

[ثَ نی یا] (ع ص، اِ) جِ ثنیّة. ناقه های در سال ششم درآمده. || مادیان های در چهارم آمده. || گوسفندان و گاوان در سیم درآمده.

ثنیان.

[ثِ] (ع ص، اِ) جِ ثَنی. شتران نر در سال ششم درآمده. ثناء.

ثنیان.

[ثُ] (ع ص، اِ) آنکه دومین کس باشد در مهتری و فضیلت. مهتر دوم در مهتری. || مرد بی عقل و بی رای و رای تباه. ج، ثنیة.

ثنیان.

[ثِ] (اِخ) نام موضعی که در آنجا غمّان و تغلب و ذبیان و غیرهم بر بنی عذره تاخت آوردند و ظفر نصیب بنی عذره گردید. || نام موضعی است که در آنجا غمّان و تغلب و ذبیان و غیر هم بر بنی زهره ظفر یافتند.

ثنیتان.

[ثَ نی یَ] (ع اِ) دو از ثنایا. (دندان).

ثنیة.

[ثَ نی یَ] (ع اِ) پشته. راه پشته و کوه. راه دو کوه. راه بسوی کوه. || شهیدانی که استثناء کرد ایشان را الله تعالی از صعقه حیث قال: و نفخ فی الصور فَصَعِقَ من فی السموات و من فی الارض الا مَن شاء الله (قرآن 39/68). || چهار دندان پیشین دو از فوق و دو از تحت. پیشین. ج، ثنایا. || ناقهء در سال ششم درآمده. || مادیان در چهارم درآمده. || گوسفند و گاو در سوم درآمده. ج، ثنیات. || ستایش، بمدح باشد یا بذم. || خرمابن مستثنی از بیع. || سر و پاهای شتر قمار. || اسم است استثنا را و هر چه که آن را استثنا کنند.

ثنیة.

[ثَ نی یَ] (اِخ) موضعی است دور از مدینه و در آن عقبه ای است. (منتهی الارب).

ثنیة.

[ثَ نی یَ] (اِخ) نام موضعی است در خارج حصن کرک میان راه دمشق به حجاز.

ثنیة.

[ثِنْ یَ] (ع ص، اِ) فرومایه. خوارتر و زبون تر چیزی: فلان ثِنیةُ اهل بیته.

ثنیة.

[ثِنْ یَ] (ع ص، اِ) جِ ثُنیان.

ثنیة اذاخر.

[ثَ نی یَ تُ اَ خِ] (اِخ)پشته ای است نزدیک مکه. (امتاع الاسماع).

ثنیة البول.

[ثَ نی یَ تُلْ بَ] (اِخ) موضعی است میان ذی خشب و مدینه.

ثنیة البیضاء .

[ثَ نی یَ تُلْ بَ] (اِخ)عقبه ای است نزدیک مکه که وارد میشود در شکافی از کوه برای کسی که از مدینه بطرف مکه بیاید و در پائین مکه است از طرف ذی طوی. (مراصد الاطلاع).

ثنیة الثرید.

[ثَ نی یَ تُثْ ثِ] (اِخ) از وادی عقیق است.

ثنیة الرکاب.

[ثَ نی یَ تُرْ رِ] (اِخ) عقبه ای است در دو فرسخی نهاوند که سواران مسملین در آنجا ازدحام کردند. (مراصد الاطلاع).

ثنیة العائر.

[ثَ نی یَ تُلْ ءِ] (اِخ) پشته ای است که رسول صلعم در سفر هجرت به آن عبور فرمود.

ثنیة العقاب.

[ثَ نی یَ تُلْ عُ] (اِخ) عقبه ای است مشرف بر غوطهء دمشق و کسی که از حمص به شام بیاید آن را می پیماید و در سرحد شام نزدیک مصیصه است. (مراصد الاطلاع).

ثنیة الکور.

[ثَ نی یَ تُلْ] (اِخ) جائی است در یمن و وقعه ای از وقایع عرب بدانجا بوده است.

ثنیة المذابیح.

[ثَ نی یَ تُلْ مَ] (اِخ) جبل ثهلان است. (مراصد الاطلاع).

ثنیة المرار.

[ثَ نی یَ تُلْ مُ / مِ] (اِخ)نزدیک حدیبیة است.

ثنیة المران.

[ثَ نی یَ تُلْ مُ] (اِخ) عقبه ای است و در صحیح مسلم ذکرش آمده است. (مراصد الاطلاع).

ثنیة المرة.

[ثَ نی یَ تُلْ مَ رَ] (اِخ) در حدیث هجرت است که دلیل و راهنمای حضرت رسول از آنجا بگذشت و در حدیث دیگر هم ذکرش آمده است. (مراصد الاطلاع).

ثنیة المرة.

[ثَ نی یَ تُلْ مِ رْ رَ] (اِخ)نزدیک احیاست. (منتهی الارب).

ثنیة الوداع.

[ثَ نی یَ تُلْ وَ / وِ] (اِخ) نام عقبه ای است مشرف بر مدینه و آن کس که به طرف مکه بیاید از آنجا گذرد. (مراصد الاطلاع).

ثنیة ام قردان.

[ثَ نی یَ تُ اُمْ مِ قِ] (اِخ)عقبه ای است در مکه نزدیک چاه اسودبن سفیان مخزومی. (مراصد الاطلاع).

ثنیة ذات الحنظل.

[ثَ نی یَ تُ تِلْ حَ ظَ] (اِخ) عقبه ای است نزدیک مکه. (امتاع الاسماع).

ثنیة عثعث.

[ثَ نی یَ تُ عَ عَ] (اِخ)منسوب است به عثعث، کوهکی قریب به مدینه.

ثنیة مدران.

[ثَ نی یَ تُ مِ] (اِخ) محلی است در راه تبوک از مدینه و در آنجا پیغمبر مسجدی بساخت. (معجم البلدان).

ثواء .

[ثَ] (ع مص) ایستادن. اقامت. مقیم شدن به جائی. ثواء مکان یا بمکان؛ اقامت دراز کردن در آن. || فرود آمدن به مکانی. || مدفون گردیدن.

ثوائج.

[ثَ ءِ] (ع ص، اِ) جِ ثائجة.

ثواب.

[ثَ] (ع اِ) هر عملی که از بندگان ایزدتعالی سر زند که در ازاء آن بنده استحقاق بخشایش و آمرزش الهی را دریابد... آنرا ثواب نامند و برخی گفته اند ثواب بخشیدن است آنچه را ملایم طبع آدمی باشد. (تعریفات سید جرجانی). مقابل عقاب. کرفه. مزد طاعت. || عوض. اجر. جزاء. جزاء خیر در آخرت. (غیاث اللغة). حسنة. پاداش : غزوی نیکو برود بر ایشان امسال و ثواب آن خداوند را باشد. (تاریخ بیهقی). ثمرهء این اعتراف و رضا آن است که احاطه کند زیادتی فضل خدا را و دریابد مرتبهء بلند ثواب را. (تاریخ بیهقی). و چنان دید امیرالمؤمنین... که بگرداند خاطر خود را از جزع بر این مصیبت ها بسوی باز یافت اجر و ثواب. (تاریخ بیهقی). در حالتی که خواهان است چیزی را که نزد اوست از ثواب. (تاریخ بیهقی). مردم را که ایزد... این دو نعمت عطا داده است لاجرم از بهایم جداست و به ثواب و عقاب میرسد. (تاریخ بیهقی). و حشر و قیامت خواهد بود و سؤال و جواب و ثواب و عقاب. (تاریخ بیهقی).
از تو بکشم عقاب دنیا
از بهر ثواب آن جهانی.ناصرخسرو.
آنکه بی خدمتی ثواب دهیش
بایدش دید بی گناه عقاب.مسعودسعد.
بر تو فرخنده باد ماه صیام
خلد بادت ز کردگار ثواب.مسعودسعد.
مگر که خدمت تو طاعت خدای شده ست
که هست بسته در او خلق را ثواب و عقاب.
مسعودسعد.
و همت بر اکتساب ثواب آخرت مقصور گردان. (کلیله و دمنه). و در کتب طب آورده اند که فاضلترین اطباء آنست که بر علاج از جهت ثواب آخرت مواظبت نماید. (کلیله و دمنه). در معنی بعث و قیامت و ثواب و عقاب بر سبیل افترا چیزی نگفتم. (کلیله و دمنه ص51). و ثواب و ثناء آن ایام میمون ملک را مدخر شود. (کلیله و دمنه). و ثواب آن روزگار همایون اعلی را مدخر گردانیده گشت. (کلیله و دمنه). آنگاه نفس خویش را میان چهار کار مخیر گردانیدم : وفور مال و ذکر سایر و لذات حال و ثواب باقی. (کلیله و دمنه). و آنکه سعی برای مصالح دنیا مصروف دارد زندگانی بر وی وبال باشد و از ثواب آخرت بازماند. (کلیله و دمنه). آن که طالبند [ دنیا جویان ] فراخی معیشت و رفعت منزلت و رسیدن بثواب آخرت. (کلیله و دمنه). اگر کسی... از مال حلال صدقه دهد چندان ثواب نیابد که یکساعت از روز برای حفظ مال... در جهاد باشد. (کلیله و دمنه). غایت نادانی است... چشم داشتن بثواب آخرت به ریا در عبادت. (کلیله و دمنه).
ثوابت باشد ای دارای خرمن
اگر رحمی کنی بر خوشه چینی.حافظ.
|| احسان :
مفرمای انتظارم بیشتر زین
کرم کن یا جوابی یا ثوابی.ابن یمین.
ثواب راه بخانهء صاحب خود می برد.
|| در بیت ذیل مسعود اگر تحریفی نشده باشد ثواب بمعنی غیر معمول آمده است :
در رضا و ثواب ایزد کوش
گرچه صعب است مرگ فرزندان.
ج، مثوبه. || ثواب خواستن، استثابه. || ثواب دادن. اجر دادن. تثویب. || انگبین. شهد. عسل. || منج انگبین. نحل. زنبور عسل. مگس انگبین.

ثواب.

[ثَوْ وا] (ع ص) جامه فروش. || بزاز. ثیابی. || جامه دار. صاحب جامه.

ثواب.

[ثَوْ وا] (اِخ) ابن حزابة. نام او در کتب آمده است. (منتهی الارب). و همچنین نام پسرش قتیبة. (تاج العروس).

ثواب.

[ثَوْ وا] (اِخ) ابن عتبه. محدث است.

ثواب.

[ثَ وْ وا] (اِخ) نام مردی که او را به اطاعت مثل زنند: اطوع من ثواب. گویند او بسفری یا جنگی رفت و مفقودالخبر گردید و زن وی نذر کرد که اگر بازآید مهار در بینی او کرده کشان تا مکه برد و او چون بازآمد و نذر زن بدانست هم بدان صورت بزیارت خانه شد.

ثواب.

[] (اِخ) مردی صاحب تدبیر و شجاعت وزیر حضرت داود قاتل شلوم بن داود که به دست سلیمان بقتل رسید. (حبیب السیر چ طهران ج1 ص43).

ثوابت.

[ثَ بِ] (ع ص، اِ) جِ ثابتة(1). تمام ستارگان جز هفت ستارهء سیاره. ستارگان آرمیده. ستارگان یابانی. ستارگان بیابانی. نجوم ثابته، خلاف سیارات و از آن رو آنان را ثوابت گویند که حرکت آنان در نظر ما یا نامشهود و یا نسبت بسیارات نهایت بطی ء باشد. و ثوابت را قدما در چهل وهشت صورت تصویر کرده اند(2) و از آن دوازده بر منطقة البروج و بیست ویک بر شمال و پانزده بجنوب. و قدما هزاروبیست و دو ستاره در مجموع صور شناخته بودند. ولی طبق تحقیقات منجمین معاصر جمعاً 7600 عدد از ثوابت با چشم دیده میشود ولی در نیمکرهء شمالی فقط تا 2500 ستارهء ثابت میتوان دید و تعداد مجموع ثوابت را دومیلیارد دانسته اند.
صورتهای منطقة البروج: 1 - حمل(3). بره. الکبش. برهء فلک. برج حمل. 2 - ثور(4). گاو. گاو گردون. برج ثور. گاو فلک. 3 - جوزا(5). توأمان. دوپیکر. برج جوزا. 4 - سرطان(6). خرچنگ. خرچنگ فلک. برج سرطان. 5 - اسد(7). شیر. شیر فلک. برج اسد. شیر سپهر. 6 - سنبله(8). عذراء. خوشه. برج سنبله. خوشهء سپهر. خوشهء چرخ. 7 - میزان(9). ترازو. شاهین. برج میزان. ترازوی فلک. شاهین فلک. 8 - عقرب(10). کژدم. برج عقرب. کژدم چرخ. کژدم گردون. کژدم نیلوفری. 9 - قوس(11). رامی. قوس فلک. کمان چرخ. برج قوس. 10 - جدی(12). بزغاله. بزیچهء چرخ. برج جدی. بزغالهء فلک. 11 - دلو(13). ساکب الماء. برج دلو. 12 - حوت(14). حوتین. ماهی. برج حوت. ماهی سپهر. سمکه.
صورتهای شمالی: 1 - دب اصغر.(15) ضواجع. هفت اورنگ کهین. سریر فلک. بنات النعش صغری. 2 - دب اکبر.(16) هفت اورنگ مهین. بنات النعش کبری. دختران نعش بزرگ. 3 - تنین.(17) اژدهای فلک. التنین. 4 - قیقاوس.(18) ملتهب. الاثافی. کیکاوس. قیقاووس. 5 - عوّاء.(19) بؤرطیس. حارس. بقار. گاوچران. راعی الشاء. حارس الشمال. صباح. حارس السماء. 6 - اکلیل شمالی.(20)فکه. کاسهء درویشان.(21) قصعة المساکین. کاسهء یتیمان. کاسهء لئیمان. 7 - جاثی علی رکبتیه.(22) 8 - لورا.(23) شلیاق. کشف. السلحفاة. نسر واقع. چنگ رومی. سلیاق. 9 - دجاجه.(24) الدجاجة. ماکیان. اوزالعراقی. الفوارس. (مفاتیح خوارزمی). الطائر. 10 - مرأة ذات الکرسی.(25) ذات الکرسی. خداوند کرسی. عرش. منبر. 11 - حامل رأس الغول.(26) برساوس. سوار. برشاووش. 12 - ممسک العنان.(27) ممسک الاعنة. صاحب المعز. حامل العناق. انیخس. (مفاتیح خوارزمی). القاید. ذوالعنان. گیرندهء عنان. 13 - حوا.(28) 14 - حیة الحوا.(29)15 - سهم.(30) تیر. نوک نشابه. السهم. 16 - عقاب.(31) العقاب. (صورتین عقاب و سهم را تواماً نسر طائر خوانند). 17 - دلفین.(32)الصلیب. 18 - فرس اول.(33) قطعة الفرس. 19 - فرس ثانی.(34) فرس اعظم. الفرس. 20 - المرأة التی لم تر بعلا(35). ناقه. اندرومیدا. المرأة المسلسلة. 21 - مثلث.(36) الاشراط.
صورتهای جنوبی: 1 - قیطس.(37) سبع البحر. 2 - جبار.(38) الجبار. 3 - نهر.(39) النهر. اریدانوس. 4 - ارنب.(40) الارنب. خرگوش. 5 - کلب اکبر.(41) سگ بزرگ. کلب الجبار. شعری العبور. شعرای یمانی. 6 - کلب مقدم.(42) کلب اصغر. سگ کوچک. شعرای شامیة. الغمیصاء. 7 - شجاع.(43) الشجاع. الحیة. 8 - سفینه.(44) کشتی. السفینة. 9 - کاس.(45) باطیه. معلف. 10 - غراب.(46)الغراب. 11 - قنطورس.(47) حامل السبع. الظلیم. 12 - سبع.(48) ذئب. 13 - مجمره.(49)الببغاء. آتشدان (بیرونی). محراب نفاطة. 14 - اکلیل جنوبی.(50) 15 - حوت جنوبی.(51)
متأخرین دو صورت بر صور چهل و هشت گانه افزوده اند: 1 - شعر بر نیکی.(52) هلبه. موی ملکه برنیس. حوض. ضفیرة الاسد. ذات الشعور. 2 - انطونیوس.(53) || بروج ثوابت، ستارگان فلک هشتم. (بقول قدماء). || ثوابت منطقة البروج(54)، بروج دوازده گانه باشد :
دگر چرخ ده و دو خانه باشد
ثوابت را در او کاشانه باشد.ناصرخسرو.
(1) - etoiles. (2) - التفهیم تألیف ابوریحان. لیکن در مفاتیح العلوم خوارزمی چهل وپنج صورت آمده است.
(3) - Belier.
(4) - Taureau.
(5) - Gemeaux.
(6) - Cancer.
(7) - Lion.
(8) - Vierge.
(9) - Balance.
(10) - Scorpion.
(11) - Sagitaire.
(12) - Capricorne.
(13) - Verseau.
(14) - Poissons.
(15) - Petitours.
(16) - Grandours.
(17) - Dragon.
(18) - Cephee.
(19) - Bouvier. Gardien du nord.
(20) - Couronne septentrionale.
(21) - ecuelle des Pauvres.
(22) - Hercule.
(23) - Lyre. Vega.
(24) - Cygne.
(25) - Cassiopee.
(26) - Persee.
(27) - Cocher.
(28) - Serpentaire. Le psylle.
(29) - Serpent.
(30) - Fleche.
(31) - Aigle.
(32) - Dauphin.
(33) - Petit cheval.
(34) - Pegase.
(35) - Andromede.
(36) - Triangle.
(37) - Baleine.
(38) - Orion.
(39) - Eridan.
(40) - Lievre.
(41) - Grand chien.
(42) - Petit chien.
(43) - Hydre.
(44) - Navire.
(45) - Coupe.
(46) - Corbeau.
(47) - Centaure.
(48) - Loup.
(49) - Autel.
(50) - Couronne australe.
(51) - Poisson austral.
(52) - Chevelure de berenice.
(53) - Antonius.
(54) - etoiles zodiacales.

ثوابکار.

[ثَ] (ص مرکب) کسی که عمل نیکو و خیر کند.

ثوابکاری.

[ثَ] (ع اِ) نیکوئی و عمل در خور پاداش نیک.

ثوابة.

[ثَ بَ] (ع اِ) یک ثواب. || یکی منج انگبین. یک نحل.

ثوابة.

[ثَ بَ] (اِخ) ابن یونس. پدر آل ثوابة. (ابن الندیم ص7). رجوع به بنوثوابه شود.

ثوابة.

[ثَ بَ] (اِخ) ابوالحسین از آل ثوابة بن یونس. او در قرن چهارم میزیست و با ابن الندیم مؤلف کتاب الفهرست معاصر بود. او راست: کتاب رسائل. (ابن الندیم).

ثوابة.

[ثَ بَ] (اِخ) درب ثوابة در بغداد است. (مراصد الاطلاع).

ثوابی.

[ثَ] (ص نسبی) منسوب به ثوابة که دروازه ای است به بغداد. (سمعانی).

ثواج.

[ثُ] (ع اِ) بانگ گوسفند و گاو. || (مص) بانگ کردن گوسفند. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی).

ثوار.

[ثِ] (ع مص) مُثاورة. برجهیدن.

ثوار.

[ثَوْ وا] (ع ص، اِ) گاوبان.

ثوارة.

[ثَوْ وا رَ] (ع اِ) روده و منتهای آن.

ثواط.

[ثُ] (ع اِ) زکام.

ثواقب.

[ثَ قِ] (ع اِ) جِ ثاقب. روشنی ها. لوامع. || ستاره های روشنی دهنده : مناقب او در همهء جهان چون ثواقب درخشان بود. (ترجمهء تاریخ یمینی).

ثواقل.

[ثَ قِ] (ع اِ) جِ ثاقل. یعنی دینار کامل.

ثواکل.

[ثَ کِ] (ع ص، اِ) جِ ثاکل و ثکلی و ثاکله و ثکول.

ثوالث.

[ثَ لِ] (ع ص، اِ) ثالثة.

ثوالة.

[ثَوْ وا لَ] (ع اِ) اسم است گروه ملخ را.

ثوام.

[ثَوْ وا] (ع ص، اِ) سیرفروش.

ثوامین.

[ثَ] (ع ص، اِ) جِ ثامِنه.

ثوانی.

[ثَ] (ع ص، اِ) جِ ثانیه که بمعنی دوم است و شصتم حصهء دقیقه. (غیاث اللغات). || ثوانی نجوم؛ هرچه بزیر فلک قمر پیدا آید از چیزهای نورانی جز برق و صاعقه. و از آن جمله است، انسی. جابیه. حربه. ذوذنب. ذوذوابة. شهب. طیفور. عمود. فارس. قصعی. مصباحی. نیازک. وردی. و از آن رو آنان را ثوانی نجوم گویند که در دلائل و احکام در مرتبهء ثانی اند و احکام و دلائل اولیه نجوم را باشد.

ثوب.

[ثَ] (ع اِ) جامه. لباس. لبس. لبوس. ملبس: پوشیدنی. پوشاک. پوشش :
اصاروا الجو قبرک و استنابوا
عن الاکفان ثوب السافیات
هر که ثوبی با تن عاری دهد
در دو عالم ایزدش یاری دهد.عطار.
و گویند: فی ثوبی ابی ان افیه؛ یعنی برذمهء من و پدر من است وفای آن. || دل. قلب. || عمل. || پیه تنکی که بالای شکمبه و روده باشد. چادر پیه. ثرب.(1)
(1) - epiploon.

ثؤب.

[ثُءْبْ] (اِخ) ابن معن. طائی است از قدماء جاهلیت و او جد عمروبن المسیح بن کعب است. (تاج العروس).

ثوب.

[ثَ] (ع مص) ثؤوب. ثَوبان. بازگشتن بعد از رفتن. || گرد آمدن مردم. || گرد آمدن آب بعد از آنکه رفته بود. || پر آب گردیدن حوض و ظرف و مانند آن یا قریب به پری رسیدن. || سرزنش کردن کسی را بر کار بد. || جامه کشیدن از بیمار. || فربه شدن بعد از لاغری مرض.

ثوب.

[ثَ] (اِخ) ابن شحمهء تمیمی ملقب به مجیرالطیر. و او ست که حاتم طی را اسیر کرد. (تاج العروس).

ثوب.

[ثَ] (اِخ) ابن النار. شاعری جاهلی است. (تاج العروس).

ثوب.

[ثَ] (اِخ) ابن تَلدة. مردی بود درازعمر. و او راست: شعر در روز قادسیه و از بنووالبه است. (تاج العروس).

ثؤباء .

[ثُ ءَ] (ع اِ) دهن دره. خمیازه. آسا. بیاستو. فاژه. (دهار). ثَأب. تثاؤب. و در مثل است: أعدی من الثؤباء. (منتهی الارب).

ثوبان.

[ثَ وَ] (ع مص) ثوب. ثُؤب. بازگشتن پس از رفته بودن. || ثوبان مردم؛ گرد آمدن ایشان. || ثوبان جسم؛ فربهی گرفتن پس از لاغری از مرض. || ثَوبان حوض؛ پر آب شدن یا نزدیک به پری شدن آن. || ثَوبَان ماء؛ گرد آمدن آب پس از رفته بودن.

ثوبان.

[ثَ] (اِخ) نام دو تن از صحابهء کرام است.

ثوبان.

[ثَ] (اِخ) ابن بجدد مکنی به ابی عبدالله او از آزاد کردگان رسول صلوات الله علیه و از حمیر یمن است. وی به حضر و سفر ملازم خدمت رسول (ص) بود و پس از رحلت پیغمبر مدتی بشام و زمانی به رمله و گاهی به مصر و در آخر در حمص اقامت داشت و در فتح مصر حاضر بود و بسال 51 ه . ق. (و بقولی 55) در حمص وفات کرد. از او روایات بسیار منقول است. (قاموس الاعلام).

ثوبان.

[ثَ] (اِخ) ابن ابراهیم، ابوالفیض. شیخ ذوالنون مصری یکی از اکابر عرفاء صاحب کرامات و خوارق عادات و وفات او بسال 245(1) ه . ق. بود. رجوع به ابی الفضل ثوبان... و نیز رجوع به ذوالنون مصری شود.
(1) - نامهء دانشوران ج6 ص1 - حبیب السیر ج1 ص 293 روضات الجنات ص142.

ثوبانی.

[ثَ] (ص نسبی) منسوب است به ثوبان که مولی حضرت رسول بوده و قبرش در عمراس در شش میلی رمله است. (سمعانی).

ثوبانی.

[ثَ] (اِخ) ثوبانیة.

ثوبانیة.

[ثَ نی یَ] (اِخ) ثوبانی. طایفه ای از مرجئه باشند که به ثوبان بن مرجی انتساب دارند. اینان گویند ایمان عبارت است از اقرار به ایزد تعالی و پیمبران او لیکن چیزهائی که فعل و ترکش از روی تجویز عقل است داخل در ایمان نیست. (سمعانی). فرقه ای از مرجئه و از یاران ثوبان مرجئی هستند. میگویند ایمان عبارت است از شناسائی و اقرار به وجود خدای یگانه و حقانیت رسول او و بکل مالا یجوز فی العقل ان یعقله. و اما ما جاز فی العقل ان یعقله فلیس الاعتقاد به من الایمان. و این گروه بالاجماع قایلند بر این که خدای تعالی اگر در روز واپسین از گنهکاری اغماض کرد و او را بخشود هر یک از گنهکاران را هم که مانند او باشد خواهد بخشود. و همچنین اگر یکی را از آتش دوزخ رهائی عطا فرمود سایرین را هم مانند او از دوزخ رهائی عطا فرماید. این فرقه عقیدهء ثابتی ندارند بر اینکه مؤمنان بالاخره از دوزخ خارج خواهند شد. ابن غیلان که یکی از پیشوایان این فرقه است بین اِرجاء و قدر را جمع کرده است. بدین معنی که افعال بندگان را بخود بندگان نسبت میدهد. و ابن غیلان از کسانی است که به خروج امام قائل میباشند و عقیدهء او این است که امامی که خروج خواهد کرد حتماً باید از طایفهء قریش باشد. کذا فی شرح المواقف. و کشاف اصطلاحات الفنون. و رجوع به ابو ثوبان المرجی شود.

ثوب الماء .

[ثَ بُلْ] (ع اِ مرکب) پوست تنکی که شتر بچه بر روی در کشیده زاید. || آب که با بچه بیرون آید از رَحم.

ثوبتین.

(اِخ) نام موضعی است. (ملحق کتاب الجماهر(1)).
(1) - ص271.

ثوبری.

[ثَ بَ] (ص نسبی) منسوب است به ثوبرة بن حبش بن هلال السلمی. (سمعانی).

ثوبة.

[ثَ بَ] (اِخ) ابن جُمیر. صاحب لیلی اخیلیه است و او را دیوانی است.

ثوبة.

[ثَ بَ] (اِخ) ابن نمر بسی. مکنی به ابومحجن قاضی مصر. از قبیلهء بس بطنی از حمیر.

ثوبیه.

[ثَ بی یَ] (اِخ) یکی از مرضعات رسول صلوات الله علیه است. او در اول کنیز ابولهب بود و آنگاه که بشارت ولادت رسول صلوات الله علیه برد، آزاد شد. او دایگان حمزهء سیدالشهداء عم رسول (ص) نیز بود. و در اسلام او اختلاف است. (قاموس الاعلام و حبیب السیر). و در بعض مراجع نام او ثویبه آمده است. رجوع به ثویبه شود.

ثوج.

[ثَ] (ع اِ) جوالی که از برگ خرما سازند و بدان خاک و گچ کشند.

ثوجمی.

[جُ] (ص نسبی) منسوب است به توجم که بطنی است از معاذف و آنان را ثواجه خوانند. (سمعانی).

ثوخ.

[ثَ] (ع مص) ثوخ اِصبع؛ فرو رفتن انگشت در چیزی نرم و آماسیده.

ثوخر.

[ثُ رَ] (اِخ) پدر اوتانَ پارسی از دوستان داریوش که به وی در کشتن گئوماتای مغ مدد کرد.(1)
(1) - ایران باستان ج1 ص534.

ثوذسیس.

(اِخ) رجوع به ثاوذوسیوس شود.

ثوذسیوس.

(اِخ) جاثلیق. رجوع به ثاوذوسیوس شود.

ثؤر.

[ثُءْ رْ] (ع اِ) جِ ثأر.

ثور.

[ثَ] (ع اِ) گاو نر. بَقر. || گاو فلک. گاو گردون. یکی از صور دوازده گانهء منطقة البروج میان حمل و جوزا و آن چون نیم گاوی تخیل شده که روی سوی مشرق و پشت به مغرب دارد و یکصد و چهل و یک ستاره بر آن رصد کرده اند و ثریا و عین الثور در این صورت باشد و بودن آفتاب در این برج به اردی بهشت (نیسان سریانی) باشد. رجوع به اردی بهشت شود. و بیت الشرف ماه در آن است. || یکی از دو خانهء زهره است و خانهء دیگر آن میزان است. (مفاتیح العلوم) :
سوسن لطیف و شیرین چون خوشه های سیمین
شاخ و ستاک نسرین چون برج ثور و جوزا.
کسائی.
همیشه تا نبود ثور خانهء خورشید
چنان کجا نبود شیر خانهء بهرام.فرخی.
بداد ثور بسی شیر اول و آخر
به یک لگد که برآورد ریخت ناگاهان.
مسعودسعد.
به کوهی که با ثور بمناطحه میکوشید و بیشه ای که روی زمین از چشم کواکب می پوشید التجا کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی). || کالثور یضرب لما عافت البقر، مثل است. گوسالهء بسته رازدن. || ثور ابرد؛ گاوی که خالهای سیاه و سفید دارد. || ثور ثریا (فلک)؛ گاو پروین. || ثور رامح؛ گاوی که هر دو شاخ داشته باشد. ج، اَثُور. اثوار. ثیار. ثَورَة. ثِیَرة. ثیران. || لخت بزرگ از پینو. پاره ای کشک. ج، اَثُور. ثورَة. || مهتر. پیشوای قوم. || سفیدی بن ناخن. || دیوانگی. || سرخی تابان شفق. || پاره ای پنیر. || مرد نادان. احمق.

ثور.

[ثَ] (ع مص) ثوران. انگیخته شدن گرد و دود و مانند آن. انگیخته شدن خشم و فتنه. || برجستن به غضب برای زدن کسی. || برانگیخته شدن. || برآمدن حصبه و سرخجه بر اندام. || برجستن سنگ خوار و ملخ و جز آن. || ظاهر شدن خون. || بهیجان آمدن دل. || برآمدن آب و روان گردیدن آن.

ثور.

[ثَ] (اِخ) پدر بطنی است از مضر و منسوب بدان قبیله است سفیان بن سعید ثوری.

ثور.

[ثَ] (اِخ) وادیی است به بلاد مزینه. || کوهی است به مدینه در شمالی احد و آن کوچک و مدور است. (منتهی الارب). || کوهی است در مکه و آنجا غاری است مذکور در قرآن که رسول (ص) با صدیق در آنجا نهان شد گویند آن را ثور اَطحل می گفتند و آن کوههائی است در مکه و این گفته خطاست. در حدیث است که پیغمبر از ثور تا عیر را حریم مدینه قرار داد. ابوعبیده گفته است که اهل مدینه کوهی به اسم ثور نمی شناسند بلکه اهل حدیث گویند که پیغمبر حریم مدینه را از عیر تا احد قرار داد و بعد عبارت را غیر از این تأویل کرده اند. (مراصد الاطلاع). از آن رو آن کوه را ثور نامند که ثور ابن عبدمنات بر وی فرود آمدی. (منتهی الارب).

ثور.

در مجمل التواریخ (ص 25) او فرزند جمشید از پریچهره دختر زابلشاه دانسته شده است ولیکن در گرشاسب نامه این نام بصورت تور آمده است.

ثور.

[ثَ] (اِخ) ابن ابی فاخته سعیدبن علاقه. تابعی است.

ثور.

[ثَ] (اِخ) ابن تلیده. صحابی است.

ثور.

[ثَ] (اِخ) ابن عزرة. صحابی است.

ثور.

[ثَ] (اِخ) ابن عُفیربن عدی. و او کندة است.(1)
(1) - امتاع الاسماع ص507.

ثور.

[ثَ] (اِخ) ابن مرتّع. اسم او عمرو است و او از ملوک معدّ(1) و از اجداد حجر آکل المرار از ملوک کنده(2) و نیز از اجداد اشعث ابن قیس و فدکندة(3) و از اجداد یعقوب بن اسحاق کندی فیلسوف عرب بوده است.(4)
(1) - عیون الانباء ج1 ص207.
(2) - مجمل التواریخ و القصص ص178.
(3) - امتاع الاسماع ج1 ص506.
(4) - عیون الانباء ص206. قفطی ص367.

ثور.

[ثَ] (اِخ) ابن یزید. محدث است و از ابوعمر عبدالله بن عامر الیحصبی روایت کند.(1)
(1) - الفهرست ص44.

ثور.

[ثَ] (اِخ) ابن یزیدبن محمدالرحبی. ابوخالد. تابعی است.

ثور.

[ثَ] (اِخ) ابن یزید اعرابی. رجوع به ابوالجاموس ثور... شود.

ثور.

[ثَ] (اِخ) سلمی. صحابی است.

ثور.

[ثَ] (اِخ) نام اسب عاص بن سعید.

ثورا.

[ثَ] (اِخ) نام نهری است از انهار دمشق. (مراصد الاطلاع).

ثوراء .

[ثَ] (اِخ) شهری است به دمشق و ثوری بقصر هم گویند. (منتهی الارب).

ثور اطحل.

[ثَ رِ اَ حَ] (ع اِ مرکب) رجوع به ثور شود.

ثورالماء .

[تَ رُلْ] (ع اِ مرکب) سبزی که بر آب بندد. بزغمه. جامهء غوک. جل وزغ چغزپاره. چغزلاده. چغزوازه. خزه. طحلب. عرمض. غلفق. گاو آب.(1)
(1) - Sperma rananum. (Frait de
grenouille).

ثوران.

[ثَ وَ] (ع مص) ثور. برانگیخته شدن. || برخاستن گرد و دود و فتنه. برآمدن گرد و دود. || برجستن سنگ خوار و ملخ. || ظاهر شدن خون. || برآمدن گره بر اندام. || برآمدن حصبه بر اندام: ثارت به الحصبة. || بهیجان آمدن دل و روان گردیدن آب.(1) || خاستن به سوی کسی برای زدن او. (زوزنی).
(1) - بسیار جاها تشابه عجیبی میان الفاظ ترکی و عربی پیدا میشود و معلوم نیست روابط این دو قوم در ازمنهء قدیمه کی و در کجا بوده است از جمله همین کلمهء ثور و ثوران عیناً در ترکی بصورت سورمق است: کولی باشنه سوریر، خاکستر را بر سر خود می انگیزد. کولی سورمه؛ خاک را بر مینگیز و غیره.

ثورت.

[ثَ رَ] (ع اِ) رجوع به ثورة شود.

ثور شباک.

[رُ شِ] (اِخ) موضعی است.

ثور کلاته.

[ثَ تَ] (اِخ) از روستاهای استراباد. (سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو ص127).

ثور واهر.

[رَ هَ رَ] (اِ) بفارسی هخامنشی بمعنی بهار پرغرور. نام یکی از سه ماه بهار که در کتیبهء بیستون از داریوش بزرگ آمده است.(1)
(1) - ایران باستان ص542 - 543 و ص1499.

ثؤرور.

[ثُءْ] (ع اِ) پیادهء کوتوال و پیادگان سلطان که بی وظیفه همراه باشند. تؤرور.

ثؤرة.

[ثُءْ رَ] (ع اِ) ثُورَه. کین. کینه.

ثورة.

[ثَ رَ] (ع اِ) گاو ماده. ج، ثورات. || ثُؤرة. کین. کینه. || شورش. || انقلاب. || بسیاری از مال و رجال. و شاید ثَورَه معرّب شورش باشد.

ثورة.

[ثِ وَ رَ] (ع اِ) جِ ثور. گاوان. || لختهای بزرگ از پینو.

ثوری.

[ثَ را] (اِخ) رجوع به ثوراء شود.

ثوری.

[ثَ] (ص نسبی) منسوب به ثور. گاوی.(1)
(1) - Bovin.

ثوری.

[ثَ] (ص نسبی) منسوب است به ثور که بطنی است از همدان. (سمعانی).

ثوری.

[ثَ] (اِخ) رجوع به سفیان ثوری شود.

ثوری.

[ثَ] (اِخ) عبدالله بن محمد بن هارون مکنی به ابو محمد. او از شاگردان اصمعی بود و روایت از ابوعبیده و غیر او داشت و کتاب سیبویه را نزد ابی عمر جرمی خوانده است. او راست: کتاب امثال و کتاب اضداد و کتاب النوادر و کتاب فعلت و افتعلت و کتاب الخیل. (ابن الندیم).

ثوری.

[ثَ] (اِخ) (ملاعلی...) یکی از شعرای ایران و این بیت اول رباعی از اوست:
تا کی بمن آزار و جفا خواهی کرد
با غیر برغم من وفا خواهی کرد.

ثوریان.

[ثَ] (اِخ) فرقه ای از متصوفه بر طریقت ابی الحسن احمدبن ثوری. (کشف المحجوب هجویری).

ثوسیوس.

(اِخ) شاعری یونانی است.(1)
(1) - قفطی ص109.

ثوع.

[ثُ وَ] (ع اِ) درختی است کوهی، بلند پیوسته سبز و ساقش سطبر و خوشه های آن ببطم ماند و بکاری نیاید.

ثوفیل.

[ثَ ءُ](1) (اِخ) یا بقول ابن الندیم تیوفیلی بن ثوما نصرانی رهاوی. ابن منجم. او در بغداد رئیس منجمین مهدی خلیفه بود و علم احکام نیک دانستی و گویند او را پیش گوئیهای غریب بود و سال عمر او به حدود نود رسید(2) او راست: نقل سوفسطیقای ارسطو ظاهراً بسریانی، چه یحیی بن عدی از نقل ثوفیلی سوفسطیقا را بعربی ترجمه کرده است. رجوع به تیوفیلی شود.
(1) - Theophile. (2) - قفطی ص109.

ثول.

[ثَ] (ع اِ) گروه زنبوران عسل. (واحد از لفظ خود ندارد). || نر از زنبور عسل. || خانهء زنبوران عسل. || شورهء درخت. || نرهء شتر. || غلاف نرهء شتر. ج، اثوال.

ثول.

[ثَ] (ع مص) احمق گردیدن. || دیوانه شدن گرفتن. || ثولاء شدن گوسفند و آن استرخائی است در اعضای گوسفند یا دیوانگی گوسفند که چون بدو عارض شود تبعیت گوسفندان گذارد و تنها چرد. || ثول وعاء؛ ریختن همهء آنچه را که در خنور بود.

ثول.

[ثُ] (ع ص، اِ) جِ أثول.

ثولاء .

[ثَ] (ع ص، اِ) تأنیث أثول. گوسفند دیوانه.

ثؤلول.

[ثُءْ] (ع اِ) آژخ.(1) واروک. وارو. (زمخشری). بالو. پالو. زَرَک. زَلق. مهک. زگیل. گندمه. بژهء سپید پوست تن. ورمهای کوچکی بسیار سخت و مانند نخود یا کوچکتر از آن و گرد و پاره ای از ارباب لغت گویند ثولول بدون همزه است و باید بجای تلفظ با همزه با واو خواند و از اقسام آن ورمها ورم قرون و ورم مسماریه است چنانکه در بحر الجواهر مسطور است. (کشاف اصطلاحات الفنون). || حلمهء پستان. سر پستان. دگمهء پستان.
(1) - Papille ou Verrue.

ثوم.

(ع اِ) سیر. تریاق روستائی. و از آن بری و بستانی هر دو باشد. در تحفهء حکیم مؤمن آمده است: ثوم بفارسی سیر گویند و بری او اسقوردیون(1) است و بستانی دو قسم می باشد. یکی بسیار دندانه و یکی منحصر به یک دندانه و بقدر پیاز کوچکی و جبلی او را بفارسی موسیر نامند برگش عریض تر از برگ نرگس و گلش بنفش و بیخش یکعدد و بی دندانه و بزرگ مقدار و در بوی مانند بستانی و بهتر از همه بستانی مشهور پر دندانه است. در آخر سیم گرم و خشک و با رطوبت فضیله و محلل و مدر بول و حیض و عرق و مفتح و جالی و جاذب و مخفف رطوبات معده و مفاصل و حرارت او شبیه به حرارت غریزی و ملطف و رقیق کنندهء خون و با قوهء تریاقیه و خوردن او با مراعات زمان و مزاج و به حد اعتدال حافظ صحت و رافع مضرت آبهای مختلف و هوای وبائی و تعفن آن است و جهت گزیدن هوام و سگ دیوانه و تصفیهء حلق و صوت و قطع اخلاط غلیظه و قولنج ریحی و نسیان و ربو و سپرز و ریاح تهی گاه و در مرطوبین محرک باه و مولد منی و در محرورین مجفف و معطش و جهت تبهای کهنه و قروح شش و درد معده و مفاصل و رفع کرم شکم و زلوی در حلق مانده و رفع تشنگی که از بلغم و از سدهء ماساریقا باشد و تقطیرالبول و نیکوئی رنگ رخسار و ملطف غذاهای غلیظه و جهت ضیق النفس و فالج و رعشه و تحلیل اورام و حصاة گرده و با شراب جهت سم افعی و دوام آن باعث سقوط موی سفید و روئیدن موی سیاه و با انجیر و سداب و با مغز گردکان قوی تر از فادزهر و مطبوخ او با زیره و برگ صنوبر جهت تقویت دندان و با شیر گوسفند و بعد از ان با روغن تازه و بعد از آن با عسل سرشته باشند و در تحریک باه بی عدیل و اکثار او در عدم مراعات مزاج و سن و فصل محرق خون و مضر بواسیر و زنان حامله و شیرده و صاحبان زحیر و خنازیر و مولد صفرای بسیار تند و مضعف باصره و مهیج امراض نایبه و مبخر و مضر شش و مصلح او پختن اوست در آب با قلیلی نمک و اضافه نمودن روغن بادام و روغن کره و استعمال گشنیز و سکنجبین و آب انار ترش و شیرین و امثال آن و نشستن در طبیخ برگ و ساق او جهت احتباس حیض و اخراج مشیمه و طلاء او با عسل جهت بثور لبنیه و قوبا و قروح رطبه سر و نخالهء او و بهق و جرب منقرح و با برگ انجیر سیاه و زیره جهت گزیدن ابن عرس و عقرب و افعی بخوردن با شراب و طلاء با جند و روغن زیتون و با سرکه جهت تحلیل رطوبت غلیظه و ورم اعضاء و ضماد پختهء او با شیر جهت گشودن دمل و تضمید محرق او با عسل جهت ازالهء رنگ خون منجمد در تحت پلک چشم و با روغن بان جهت داءالثعلب و روغنی که سیر در او مکرر جوشانیده باشند جهت جمود خون در اطراف بدن و شقاق که از برودت باشد و جهت مفاصل و قولنج بلغمی و سحج شرباً و ضماداً نافع و غرغره با سرکه ترشی سیر جهت اخراج زلوئی که در حلق مانده باشد و جهت ذبحه مفید و مضمضهء طبیخ او با کندر جهت درد دندان بارد مفید و بدلش پیاز عنصل و سیر صحرائی و طلاء او با نوشادر جهت برص و بهق و بازفت جهت داخس و خشونت ناخن و کجی آن و طبیخ او کشنده قمل است - انتهی. در اختیارات بدیعی آمده است: بپارسی سیر گویند و بستانی و بری و کراثی(2)بود. ثوم بری اسقوریدون است و گفته شود و ثوم کراثی مرکب بود و بقوت اقوی بود و محلل نفخ بود و آب گردش را نافع بود و خاکستر وی بر بهق چون با عسل طلا کنند نافع بود و کراث و طبیعت ثوم گرم و خشک بود در چهارم و گویند در سیم و در حرارت و یبوست از بصل اقوی بود و محلل نفخ بود و بر داءالثعلب با عسل و روغن حب البان بیامیزند و بدان بمالند موی برویاند و جرب و قوبا را سود دهد و خوردن وی خام و یا بریان کرده یا پخته حلق را صافی گرداند و سرفهء کهن را که از سردی بود سود دارد و خوردن وی کرم را بکشد مجموع و علق از حلق بیرون آورد و وی نافع بود جهت گزیدگی جانوران و سگ دیوانه و رتیلا و ابن عرس و عقرب و افعی با شراب خوردن و ضماد کردن مر طبع را نرم دارد و بول براند و درد روده را نافع بود وقتی که بی تب بود بغایت مقوی باه بود و قولنج و عرق النسا را نافع بود اما مصدع بود و مضعف چشم و چون پخته بود حرارت و حراقت وی کمتر بود و مصلح وی ترشی و روغن بود و گوشت فربه. و صاحب تقویم گوید مصلح وی بنفشه و هلیله بود و بدل ثوم بری ثوم بستانی بود - انتهی. || ثومِ عنیف، سیر تیز. || ثوم کرُاثی؛ ثوم از نوع تره و گندنا.
(1) - Scordion.
(2) - Ail porrace. Scorodoprasum (مفردات ابن البیطار)

ثومالاا.

(1) (معرب، اِ) مثنان است. (ابن البیطار). و مثنان درخت گرم دانه است و آن نوعی از مازریون است و گرم دانه تخم وی بود. (اختیارات بدیعی). و آن دو قسم است یکی را شاخها بقدر دو ذرع و متعدد و درشت و برگش شبیه به برگ مازریون و از آن باریکتر و با رطوبت چسبنده و گلش سفید و ما بین گل ثمرش میروید شبیه به تخم مورد و مایل باستداره و بعد از رسیدن سرخ میشود و پوست او صلب و سیاه و مغز او سفید و جرمدانق و درمانه نیز نامند... و قسم دیگر او در مصر کثیرالوجود است. منبتش کنار آبها و ریگزارها و نباتش بقدر دو شبر و چتری برگش مانند برگ ابهل و در پهلوی هم و گلش زرد و باریک و تخمش مایل بسفیدی و بقدر تخم انجره... (تحفهء حکیم مؤمن).
(1) - Thumelaia. Daphne Canilium. (مفردات ابن البیطار)

ثوم الحیه.

[مَلْ حَیْ یَ](1) (ع اِ مرکب)اسقوردیون یا سیر صحرائی. سیر بری. موسیر. ثوم الکلب. (تحفهء حکیم مؤمن). در اختیارات بدیعی آمده است ثوم الحیه را ثوم بری گویند و آن اسقوریدون [ اسقوردیون ]است و گفته شد بعضی از منفعت وی و دیگر منافع آنست که مرضهاء سرد و فالج و لقوه و خدر را نافع بود و جالینوس گوید فالج و لقوه و جذام و برص و بهق را سودمند بود چون با عسل کف گرفته بیاشامند و دیسقوریدوس گوید که برص و جرب و بهق را زایل کند چون بدین صفت استعمال کنند بگیرند ثوم بری و خرد بکوبند و به آب رازیانهء تر بسرشند و تخم رازیانه کوفته و بیخته و عسل کف گرفته در حمام مثل نوره طلا کنند و هر سه روز یک نوبت طلا کنند و رها کنند تا با عرق فرود آید، و مقلس گوید جذام را زایل کند و چون بیاشامند در هر پنج روز چهار مثقال با عسل و باقی منفعت وی در سین در صفت سقوریدوس گفته شود. - انتهی.
(1) - Ail de serpent. Ophioscorodon.

ثوم الکلب.

[مُلْ کَ] (ع اِ مرکب) موسیر صحرائی. ثوم الحیة. اسقوردیون. (اختیارات بدیعی).

ثوم بری.

[مِ بَرْ ری](1) (ترکیب وصفی، اِ مرکب) موسیر. سیر صحرائی. ثوم الکلب. ثوم الحیة.(2) مَطر قال. (ابن البیطار). اسقوردیون. شقردیون. (ابن البیطار). رجوع به ثوم الحبة شود.
.muidrocs muircueT .noidrocS - (1)
(2) - Ophioscorodon.

ثوم ذهبی.

[مِ ذَ هَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) رجوع به مولی(1) شود.
(1) - Moly.

ثومس.

[مِ] (معرب، اِ) بیونانی حاشا را نامند. صاحب برهان قاطع گوید: بسریانی نوعی از پودنهء کوهی است و ان گلهای کوچک بسیار دارد و بسرخی مایل است و آنرا بعربی سعتر الحمام خوانند.

ثؤمنیه.

[ثُءْ مَ نی یَ] (اِخ) گروهی از مُرجئه و از اصحاب ابومعاذ ثومنی میباشند. گویند ایمان عبارت است از معرفت و تصدیق و محبت و اخلاص و اقرار بدانچه پیمبر آخرالزمان از جانب حق تعالی آورده. و ترک کل یا بعض از آنچه پیمبر آورده کفر باشد. و ایمان ببعض آنهم ایمان و جزئی از ایمان هم نتواند محسوب شود و هر گناهی که بر کفر آن اتفاق نشده باشد گویند فاعل آن فاسق است نه کافر و کسی که نماز را ترک کند و ترک نماز را حلال شمارد کفر کرده و او را باید کافر خواند. اما اگر نماز را به نیت قضا ترک کند از دائرهء مسلمانی خارج نباشد. و کسی که پیمبری را بکشد یا طپانچه بصورت او زند کافر شود. زیرا این عمل حاکی از آن است که فاعل این فعل آن پیغمبر را کذّاب دانسته و با او بغض و عداوت دارد. ابن الراوندی و بشر مریسی هم بر این عقیدت باشند و نیز گویند در مقابل بُت سجده کردن کفر نیست، بلکه نشانهء کفر باشد. چنانکه در شرح مواقف بیان شده است. (کشاف اصطلاحات الفنون).

ثومون.

(اِ) تخمی است شبیه به خبّه، بفارسی تخم زرداب گویند و بترکی صفرا اودی نامند. منبت گیاه او امکنهء سایه ناک و او شبیه به سداب و برگش درازتر و گلش سفید و تخمش تلخ و تند و ریزه و گویند تربد زرد بیخ او است و در افعال مشابه خربق. در سیم گرم و خشک و منقی و مسهل اخلاط غلیظه و اقسام کرم شکم و مخرج جنین و مدرّ بول و حیض و محلل اورام بارده و قدر شربتش نیم مثقال و مصلحش کتیراست. (تحفهء حکیم مؤمن).

ثومة.

[مَ] (ع اِ) یکی سیر. || بند شمشیر. برازبان شمشیر.

ثومة.

[مَ] (اِخ) ابن مخاشن. پدر قبیله ای است.

ثومة.

[ثِ وَ مَ] (ع اِ) درختی است بزرگ بی بار خوش بوی تر از آس و از آن مسواک سازند و آن در بثراء روید.

ثومه.

(اِخ) قلعه ای است در یمن. (مراصد الاطلاع).

ثؤوب.

[ثُ] (ع اِ) ثَوب. ثَوبان.

ثؤور.

[ثُ] (ع اِ) جِ ثأر.

ثوور.

[ثُ] (ع مص) ثَور. رجوع به ثَور شود. (معنی مصدری).

ثوة.

[ثَوْ وَ] (ع اِ) سنگ تودهء پست که در صحرا سازند بجهت نشان. (منتهی الارب).

ثوة.

[ثُوْ وَ] (ع اِ) قماش خانه. || جامهء گروهه که بالای میخ بندند و بر آن مشک شیر بجنبانند، تا مشک دریده و پاره نگردد. || پشته که از سنگ و گل سازند بجهت علامت. || زیرانداز مشک که وقت جنباندن زیر آن افکنند تا به خاک آلوده نگردد. جِ ثَویِّ.

ثوهد.

[ثَ هَ] (ع ص، اِ) جوان نوخاسته فربه که نزدیک ببلوغ باشد. || کودک فربه تمام خلقت مراهق. ج، ثواهد.

ثوهدة.

[ثَ هَ دَ] (ع ص، اِ) تأنیث ثوهد. دختر تمام خلقت فربه.

ثوی.

[ثَ وی ی] (ع اِ) مهمانسرای. || مهمان. || بندی. ج، اَثویاء. || مجاور یکی از حرمین شریفین.

ثوی.

[ثَ وی ی] (ع اِ) جِ ثَوّة.

ثوی.

[ثُ وی ی] (ع مص) ثُوَّة. || اقامت دراز کردن. || فرود آمدن.

ثوی.

[ثِ وی ی] (ع اِ) جامهء گروهه که بالای میخ بندند و بر آن مشک شیر بجنبانند تا مشک دریده و پاره نگردد.

ثویب.

[ثُ وَ] (اِخ) البکائی. ابوالرشید محدث و تابعی است.

ثویب.

[ثُ وَ] (اِخ) کلاعی. محدث است.

ثویبة.

[ثُ وَ بَ] (ع اِ مصغر) تصغیر ثُبةَ و عامه ثُبیة گویند.

ثویبة.

[ثُ وَ بَ] (اِخ) نام مولاة ابولهب که نبی صلوات الله علیه و حمزه و ابوسلمه را شیر داده است. در بعض مراجع ثوبیة آمده است. رجوع به ثوبیه شود.

ثویر.

[ثَ] (اِخ) اَبرقُالثویر. موضعی است بدیار عرب.

ثویر.

[ثُ وَ] (ع اِ مصغر) تصغیر ثور. || (اِخ) زمین ریگ زار و سنگستانی است سفید رنگ از بنی ابی بکربن کلاب نزدیک سواج و کوههای حمی ضریة. (مراصد الاطلاع).

ثویر.

[ثُ وَ] (اِخ) آبی است از منزلهای تغلب بجزیره. (مراصد الاطلاع).

ثویر.

[ثُ وَ] (اِخ) ابن ابی فاخته سعیدبن علاقه، مکنی به ابی الجهم. مولی جعدة هبیرة. تابعی است.

ثویر.

[ثُ وَ] (اِخ) ابوحامد. تابعی است.

ثویلة.

[ثَ لَ] (ع اِ) گرد آمدن گاه گیاه. || گروه مردم از خانه های متفرق.

ثوینا.

[ثُ وَ] (ع اِ) آرد خشکی که زیر پرازده گسترند. (منتهی الارب).

ثویه.

[ثَ وی یَ] (ع اِ) زن. || جای گوسپند و شتر. آغل شتران و گوسپندان. || مکان و جای. || سنگ تودهء پست که در صحرا سازند برای نشان.

ثویه.

[ثَ وی یَ / ثُ وی یَ] (اِخ) موضعی است نزدیک کوفه و در آن است قبور ابوموسی الاشعری و مغیرة بن شعبة و زیادبن ابی سفیان. و گویند زندانی است در یک فرسخی حیره که نعمان بن منذر محبوسین را آنجا زندانی میکرد. (مراصد الاطلاع).

ثهات.

[ثَ] (ع مص) ثَهت. خواندن و بانگ کردن.

ثهت.

[ثَ هَ] (ع مص) ثَهات. خواندن وبانگ کردن.

ثهت گوش.

[ثَ تَ] (اِخ) ساتاگید. نام ناحیتی در جنوب کابل کنونی. این سرزمین در زمان کوروش جزو ممالک او بود.(1)
(1) - ایران باستان ج1 ص375.

ثهثهة.

[ثَ ثَ هَ] (ع مص) ثهثههء ثلج؛ آب شدن و گداختن برف.

ثهل.

[ثَ هَ] (ع مص) گسترده شدن چیزی بر روی زمین. منبسط شدن بر زمین.

ثهلان.

[ثَ] (اِخ) از اعلام مردان عرب است.

ثهلان.

[ثَ] (اِخ) کوهی است عظیم بنی نمیر را در ناحیهء شریف. (تاج العروس). کوهی است در عالیه. (میدانی). و گویند در بلاد بنی نمیر است. (مراصد الاطلاع). شعرا و نویسندگان بدان تمثل کنند. مثل ثهلان؛ یعنی باوقار. بارزانت و حلیم و نیز گران چنانکه گویند: اَثقل من ثهلان. و بلند و مرتفع :
براند خسرو مشرق بسوی بیلارام
بدان حصاری کز برج او خجل ثهلان.
عنصری.
عمان و محیط و نیل و جیحون
جودی و حری و قاف و ثهلان.خاقانی.
شراری جهد ز آهن نعل اسبش
که حرّ اقش اروند و ثهلان نماید.خاقانی.
پیش آن بادپرستان بشکوه
کوه ثهلان شوم انشاءالله.خاقانی.
چون خور بر اسب قلهء سنجدبش آمدن
از نعل قله، قلهء ثهلان شکستنش.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص530).
حلمش بسوی قلهء ثهلان نظر نمود
نشمرد جز غبار و کلوخی محقرش.
محمد دقایقی مروزی.

ثهلل.

[ثَ لَ / ثُ لُ] (ع اِ) شخص مجهول یا اسم باطل است؛ گویند هوالضلال بن ثهلل.

ثهلل.

[ثَ لَ] (اِخ) موضعی است بر ساحل دریای کاظمة. (منتهی الارب). قریه ای است در ریف. (مراصد الاطلاع).

ثهمد.

[ثَ مَ] (ع ص، اِ) فربه بزرگ. || زن فربه بزرگ.

ثهمد.

[ثَ مَ] (اِخ) کوه سرخ رنگی است از کوههای حمی و در اطرافش ریگزارهای بسیار است در دیار غنی. و گویند موضعی است در دیار بنی عامر. (مراصد الاطلاع).

ثهو.

[ثَهْوْ] (ع مص) احمق شدن.

ثهود.

[ثَ وَ] (ع ص، اِ) ثَوهد. کودک فربه تمام خلقت.

ثی.

(ع حرف، اِ) نام دیگر حرف ثاء.

ثیاب.

(ع اِ) جِ ثوب. جامه ها :
اینکه توبینی نه همه مردمند
بلکه ذئابند بزیر ثیاب.ناصرخسرو.
در ثیاب ربوده از درویش
کی بدست آیدت بهشت و ثواب.
ناصرخسرو.
|| تَعلقّ بثیاب الله؛ ای بأستارالکعبة. || فلان طاهر الثیاب؛ پاک است از عیوب. || اعمال، أن المیت لیبعثُ فی ثیابه. (حدیث). || ثیاب قبطیه؛ کتان باریک سفید و غیر آن که بقبط منسوب است.

ثیابی.

[بی ی] (ع ص نسبی) جامه دار. ثوّاب. بزاز.

ثیابی.

[بی ی] (اِخ) محمودبن عمر. محدث است و از آن رو وی را ثیابی گویند که جامه دار حمام بود.

ثیابی.

[بی ی] (اِخ) یکی از شعرای عثمانی در مائهء دهم هجری. او امی بود و شغل خیاطت میورزید و از آنرو تخلص ثیابی گرفت. (قاموس الاعلام).

ثیاتل.

[ثَ تِ] (ع اِ) جِ ثیتل.

ثیادریطوس.

(اِخ) نام ملکی ازملوک یونان که برای او معجونی ساختند و آن را بنام او موسوم کردند. گویند اول کس که آن را ساخت اندروماخس ثانی و به قولی ابقراط بود. و آن داروئی است نیکو که اثر آن هفت سال برجای ماند. (تذکرهء ضریر انطاکی). ظاهراً این کلمه مصحف مثروذیطوس (میتریدات = مهرداد) است و این معجون نیز همان تریاق فاروق مشهور است.

ثیادورس.

(اِخ)(1) طبیب نصرانی که در ایران میزیست و به حذاقت در طب معروف بود و شاپور ذوالاکتاف یا بقولی بهرام گور برای او بیعه ای در شهر وی بنا کرد. این روایت معرف قدر و اعتبار او در نزد ایرانیان است و عصر او را نیز معلوم میدارد. او راست: کتابی جامع در طب که به کناش معروف است. ابن الندیم گوید که آن کتاب به عربی نقل شده است و شاید این شخص همان تئودورس ملقب به شارح(2)باشد که کتب او را کوماس(3) و پروبوس(4) و هی باس(5) در قرن پنجم میلادی ترجمه کردند. (لکلرک، تاریخ طب عرب. ابن الندیم، کتاب الفهرست).
(1) - Theodore.
(2) - Theodore le commentateur.
(3) - Cumas.
(4) - Probus.
(5) - Hibas.

ثیادورس.

(اِخ) یکی از ناقلین نصاری به عربی. او راست: ترجمهء انالوطیقای اولی از ارسطو و گویند آنرا به حنین عرضه داشت و حنین آنرا اصلاح کرد. (ابن الندیم). نام او را ثیاذورس نیز آورده اند. (قفطی).

ثیادورس.

(اِخ)(1) انطاکی. دکتر لکلرک در تاریخ طب عرب بنقل از ابن العبری آورده است(2) ثیادورس نصرانی یعقوبی بود که در انطاکیه سریانی و لاتینی آموخت و به تحصیل علوم کوشید و کرتی بموصل آمد و بمحضر درس کمال الدین بن یونس باستفادت پرداخت سپس به انطاکیه بازگشت چون دانست که علوم وی ناقص است بار دوم بموصل عزیمت کرد و بعد به بغداد شد و مطالعات طبی خویش را کامل ساخت و چندی به خدمت سلطان علاءالدین پیوست و بعد به دربار قسطنطین ملک ارمنستان رفت لیکن او طالب مقامی بالاتر بود تا آنکه با سفیری از فردریک دوم دیدار کرد و بتوسط او نزد فردریک شتافت و فردریک او را گرامی داشت و مورد اعزاز و تکریم قرار داد چون چندی بخت و اقبال با او مساعد شد هوای یار و دیارش بر سر افتاد و بی خبر بخلاف میل حامی خویش راه دریا پیش گرفت اتفاقاً کشتی او را به بندری افکند که هم در قلمرو فردریک بود ثیادورس دانست که باید با فردریک بار دیگر دیدار کند و از ترس خویشتن را به زهر بکشت. (نقل باختصار).
(1) - Theodore d' Antloche. (2) - ج2 ص145.

ثیادوس.

(1) (اِخ) ظاهراً اصل کلمهء نیاطوس نام پسر موریق (موریس). ملک روم که به خسرو دوم (پرویز) در دفع بهرام چوبین مدد کرد. (مجمل التواریخ و القصص ص78 و حاشیهء آن).
(1) - Theodose.

ثیاذریطوس.

(اِخ) رجوع به ثیادریطوس شود.

ثیاذوق.

(1) (اِخ) طبیب معروف نصاری بمائهء اول هجری در دولت بنی امیه. او پزشک حجاج بن یوسف ثقفی بود و حجاج باو اعتمادی تمام داشت و بدستور او عمل میکرد روایت کنند(2) که روزی حجاج که عادت گل خواری داشت ازو پرسید دوای گل خوردن چیست گفت عزیمت مردی چون تو. حجاج از ان پس بترک آن عادت گفت ثیاذوق در تدبیر صحت به حجاج وصایائی کرده که از آن جمله است: تا به دارو حاجت نیفتد مگیر. از میوه جز رسیده مخور. خوردنیها را هر چه بیشتر بخای. پس از طعام چاشت خفتن را بأسی نیست لیکن چون به شب غذا خوری تا راه نرفته ای هر چند پنجاه گام باشد مخسب و تا گرسنه نباشی هیچ مخور. در آرامش با زنان افراط مکن. از حبس بول بپرهیز. هر دو روز یک بار استحمام کن. در حال سیری به حمام مرو. با امتلاء معده با زنان میارام. از گوشت خشک (قدیم) نمک سود بپرهیز. ناشتا آب سرد میاشام. چون شکم از طعام پرباشد بر پهلوی چپ خسب. با زن پیر ازدواج مکن. از «سواک» غفلت مورز. گوشت از پی گوشت مخور. ثیاذوق بکمال پیری رسید و در شهر واسط در حدود سال 90 ه . ق.(3) وفات کرد از مؤلفات اوست. کتاب کناش کبیر که برای پسر خود تألیف کرد و دیگر کتاب ابدال الادویة و کیفیة دقها و ایقاعها و اذابتها و شی ء من تفسیر أسماء الادویة(4) فرات بن شحاثا طبیب یهودی از شاگردان او بود.(5)
(1) - theodocus. (2) - این روایت در قفطی (ص 108) به ثاذون طبیب منسوب است و ظاهراً ثاذون تحریف ثیاذوق باشد.
(3) - بقول صاحب قاموس الاعلام سال 70 ه . ق.
(4) - عیون الانباء ج1 ص121.
(5) - عیون الانباء ج1 ص161.

ثیاذووس.

(1) (اِخ) الاثینی. فیلسوف است.(2)
(1) - Theodore. (2) - عیون الانباء ج1 ص36.

ثیار.

(ع اِ) جِ ثور. گاوان.

ثیب.

[ثَیْ یِ] (ع ص، اِ) کالم. زن شوی دیده که اکنون بی شوی است به طلاق یا مرگ شوی. بیوه. عوان. مقابل. دوشیزه. ج، ثیبات. || مرد زن گرفته که اکنون بی زن است. مقابل پسر. عزب. || خلاف بکر. و در مرد و زن هر دو مستعمل است.

ثیب.

[ثَ] (اِخ) کوهی است به شرقی مدینة الرسول.

ثیبات.

[ثَیْ یِ] (ع ص، اِ) جِ ثیب. زنان بیوه از شوی مرده و یا طلاق گرفته.

ثیبان.

[ثَ] (اِخ) نام روستائی است.

ثیبة.

[ثَیْ یِ بَ] (ع ص، اِ) زن شوهردیده و از شوهر جدامانده خواه به طلاق و خواه به مرگ شوی. کالم. بیوه. مقابل باکره؛ دوشیزه.

ثیتا.

(یونانی، حرف، اِ) نام حرف هشتم است از حروف یونانی. رجوع به ثتا شود. و آن نمایندهء ستاره های قدر ششم است.

ثیتل.

[تَ] (ع اِ) بز کوهی نر.(1) || گاو کوهی نر. || نوعی از کاو دشتی. نمش. ج، ثیاتل. || مرد فربه که در وی گمان خیر دارند. || عنین.
(1) - Bubale.

ثیتل.

[ثَ تَ] (اِخ) نام کوهی است. (منتهی الارب). || محلی است نزدیک نباج که جنگ مشهوری در آنجا واقع شد بین نباج و ثیتل. منزلی است برای مسافران بصره. || و گویند قریه ای است. || و گویند شهری است از بنی حمان.

ثیر.

(ع اِ) پردهء چشم.

ثیران.

(ع اِ) جِ ثَور. گاوان. گاوان نر.

ثیرما.

(1) (معرب، اِ) به یونانی آب گرم. او گرم. (نخبة الدهر). آب گرم معدنی. حمام گرم معدنی. رجوع به ثرمة شود.
(1) - Therme.

ثیرة.

[یَ رَ / رَ] (ع اِ) جِ ثور. گاوان.

ثیریون.

(معرب، اِ) به یونانی، دفلی است. (تحفهء حکیم مؤمن). خرزهره. سم الحمار.

ثیسناس.

(1) (اِخ) خطیب یونانی شاگرد غراب(2) صقلی از جملهء خطباء یونان که از انواع فلسفه به تعلم خطابه گرائید و نزد غراب صقلی به تحصیل آن فن اشتغال جست و جزئی وافر از آن فن بیاموخت گویند سپس او را با استاد در امر اجرت تعلیم نزاع افتاد. (قفطی ص109).
(1) - Teisias.
(2) - Korax.

ثیقوس.

(معرب، اِ) به یونانی اذخر است. (تحفهء حکیم مؤمن).

ثیل.

[ثَ / ثی] (ع اِ) غلاف نرهء شتر. || نرهء شتر. ج، اَثیال.

ثیل.

(ع ص، اِ) جِ اَثیل.

ثیل.

(1) [ثَیْ یِ / ثی] (ع اِ) بیدگیا. فرزد. فریز. چمن. مرغ. گیاهی است که نجم نیز گویند. در اختیارات بدیعی آمده است: نجیل و نجیر و نجمه خوانند به پارسی بیدگیا خوانند و آن نوعی از حرشف است و طبیعت وی سرد و خشک است در اول و گویند معتدل است نافع بود جهت جراحتهای تازه و منع نزله کند و بیخ وی و تخم وی منع قی کند و ادرار بول کند تمام و اسهال باز دارد. از تخم وی لعوق سازند. سنگ گرده را بریزاند و طبع آن ریش مثانه را نافع بود - انتهی. در تحفهء حکیم مؤمن آمده است: به لغت ترکی ییلان اودی و در تنکابن گرک چرواش گویند و آن نباتی است که در کنار آبها و زمین نمناک میروید مخصوص زمانی نیست و بر روی زمین پهن میشود و شاخهای او دراز و با بندها بسیار و برگش بسیار ریزه و بر هر بندی رسته ای و گلش مابین سرخی و سفیدی و با برگ آمیخته و طعمش مایل به شیرینی در اول سرد و خشک و قابض و طبیخ او جهت مغص و عسر بول و قروح مثانه و طبیخ بیخ او جهت سنگ گرده و گزیدهء هوام و ضماد او جهت جراحات تازه و آب گیاه او از نیم رطل تا یک رطل در رفع سم اقسام مارها و سگ دیوانه گزیده مجرب و رافع حرقة البول و احتباس بول و حصات و تبهای حاره و سل بغایت آزموده است و مانع نزلات و اورام حاره و ضماد خاکستر او جهت قطع خون بواسیر و تحلیل اورام و تجفیف قروح بغایت نافع و قسمی از آن را برگ مثل لبلاب و گلش خوشبو و ثمرش ریزه و عروق او در ضخامت بقدر انگشتی و در عدد پنج یا شش میباشد عصارهء او با ادویهء مناسبه جهت علل چشم و تحلیل مواد و تخمش بغایت مدر بول و جهت قطع قی و اسهال و منع ریختن مواد به معده و احشا و حصاة گرده و مثانه و قروح آن مفید است و قسمی از آن می باشد که هر گاه گاو از آن بخورد اعضای او ورم میکند. سوختهء او در ظرف مس جهت قطع خون بواسیر ضماداً از مجربات شمرده اند و گویند زیاده بر سه بار احتیاج نمی افتد و ضماد تازهء او با روغن گل بغایت ملین و منضج است - انتهی. مؤلف برهان قاطع گوید: نوعی از حرشف است که کنگر باشد و آنرا به فارسی بید گیا خوانند بول را براند و شکم را ببندد گویند عربی است و بعضی گویند سریانی - انتهی.
(1) - Agrostis ou Chiendant.

ثیل.

[ثَیْ یِ] (ع اِ) ثیل باشد که بید گیا خوانند. رجوع به ثیل شود.

ثیلة.

[ثَیْ یِ لَ] (ع اِ) واحد ثیل.

ثیلة.

[ثَیْ یِ لَ] (اِخ) آبی است به قطن. (مراصد الاطلاع).

ثیم مرمان.

[مِرْ] (اِخ) یکی از دانشمندانی که از خطوط میخی و آثار قدیمهء بنی سام اطلاعاتی جمع کرده و تبصره های مفید بر آن افزوده است.(1)
(1) - Z'immermann.

ثیموم.

(اِ) نام نباتی است شبیه به گندم که رفع سفیدی چشم کند و آنرا نمام نیز گویند.

ثین.

(ع اِ) مستخرج مروارید از دریا. || مثقب مروارید.

ثین.

(اِخ)(1) نام یکی از خاندانهای بزرگ چین. (ایران باستان ج3 ص2255).
(1) - Tzine.

ثیوبة.

[ثَ بَ] (ع مص) ثیوبت. خلاف بکارت(1). بیوگی.
(1) - L' absence de virginite.

ثیودورس.

[رُ] (اِخ)(1) یکی از ریاضیون و مهندسین یونانی بعد از بطلمیوس. او در اسکندریه مقیم بود. او راست: کتابُالاُکر، در سه مقاله. کتاب المساکن، یک مقاله. کتاب اللیل و النهار، دو مقاله. (ابن الندیم). و ظاهراً این نام صورتی محرف از ثاوذوسیوس است. رجوع به ثاوذوسیوس شود.
(1) - Theodoros.

ثیوذوفروس.

(اِخ) رجوع به ثیودورس و ثاوذوسیوس شود.

ثیوفرسطس.

[] (اِخ) جانشین ارسطو در لوقیون. (عیون الانباء ج1 ص57). رجوع به ثاوفرسطس شود.

ثیة.

[یَ] (ع اِ) آغل گوسفندان.

ثییة.

[ثُ یَیْ یَ] (ع اِ مصغر) مصغر ثاء، حرف چهارم از حروف هجاء عرب.

درباره مركز تحقيقات رايانه‌اي قائميه اصفهان

بسم الله الرحمن الرحیم
جاهِدُوا بِأَمْوالِكُمْ وَ أَنْفُسِكُمْ في سَبيلِ اللَّهِ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (سوره توبه آیه 41)
با اموال و جانهاى خود، در راه خدا جهاد نماييد؛ اين براى شما بهتر است اگر بدانيد حضرت رضا (عليه السّلام): خدا رحم نماید بنده‌اى كه امر ما را زنده (و برپا) دارد ... علوم و دانشهاى ما را ياد گيرد و به مردم ياد دهد، زيرا مردم اگر سخنان نيكوى ما را (بى آنكه چيزى از آن كاسته و يا بر آن بيافزايند) بدانند هر آينه از ما پيروى (و طبق آن عمل) مى كنند
بنادر البحار-ترجمه و شرح خلاصه دو جلد بحار الانوار ص 159
بنیانگذار مجتمع فرهنگی مذهبی قائمیه اصفهان شهید آیت الله شمس آبادی (ره) یکی از علمای برجسته شهر اصفهان بودند که در دلدادگی به اهلبیت (علیهم السلام) بخصوص حضرت علی بن موسی الرضا (علیه السلام) و امام عصر (عجل الله تعالی فرجه الشریف) شهره بوده و لذا با نظر و درایت خود در سال 1340 هجری شمسی بنیانگذار مرکز و راهی شد که هیچ وقت چراغ آن خاموش نشد و هر روز قوی تر و بهتر راهش را ادامه می دهند.
مرکز تحقیقات قائمیه اصفهان از سال 1385 هجری شمسی تحت اشراف حضرت آیت الله حاج سید حسن امامی (قدس سره الشریف ) و با فعالیت خالصانه و شبانه روزی تیمی مرکب از فرهیختگان حوزه و دانشگاه، فعالیت خود را در زمینه های مختلف مذهبی، فرهنگی و علمی آغاز نموده است.
اهداف :دفاع از حریم شیعه و بسط فرهنگ و معارف ناب ثقلین (کتاب الله و اهل البیت علیهم السلام) تقویت انگیزه جوانان و عامه مردم نسبت به بررسی دقیق تر مسائل دینی، جایگزین کردن مطالب سودمند به جای بلوتوث های بی محتوا در تلفن های همراه و رایانه ها ایجاد بستر جامع مطالعاتی بر اساس معارف قرآن کریم و اهل بیت علیهم السّلام با انگیزه نشر معارف، سرویس دهی به محققین و طلاب، گسترش فرهنگ مطالعه و غنی کردن اوقات فراغت علاقمندان به نرم افزار های علوم اسلامی، در دسترس بودن منابع لازم جهت سهولت رفع ابهام و شبهات منتشره در جامعه عدالت اجتماعی: با استفاده از ابزار نو می توان بصورت تصاعدی در نشر و پخش آن همت گمارد و از طرفی عدالت اجتماعی در تزریق امکانات را در سطح کشور و باز از جهتی نشر فرهنگ اسلامی ایرانی را در سطح جهان سرعت بخشید.
از جمله فعالیتهای گسترده مرکز :
الف)چاپ و نشر ده ها عنوان کتاب، جزوه و ماهنامه همراه با برگزاری مسابقه کتابخوانی
ب)تولید صدها نرم افزار تحقیقاتی و کتابخانه ای قابل اجرا در رایانه و گوشی تلفن سهمراه
ج)تولید نمایشگاه های سه بعدی، پانوراما ، انیمیشن ، بازيهاي رايانه اي و ... اماکن مذهبی، گردشگری و...
د)ایجاد سایت اینترنتی قائمیه www.ghaemiyeh.com جهت دانلود رايگان نرم افزار هاي تلفن همراه و چندین سایت مذهبی دیگر
ه)تولید محصولات نمایشی، سخنرانی و ... جهت نمایش در شبکه های ماهواره ای
و)راه اندازی و پشتیبانی علمی سامانه پاسخ گویی به سوالات شرعی، اخلاقی و اعتقادی (خط 2350524)
ز)طراحی سيستم هاي حسابداري ، رسانه ساز ، موبايل ساز ، سامانه خودکار و دستی بلوتوث، وب کیوسک ، SMS و...
ح)همکاری افتخاری با دهها مرکز حقیقی و حقوقی از جمله بیوت آیات عظام، حوزه های علمیه، دانشگاهها، اماکن مذهبی مانند مسجد جمکران و ...
ط)برگزاری همایش ها، و اجرای طرح مهد، ویژه کودکان و نوجوانان شرکت کننده در جلسه
ی)برگزاری دوره های آموزشی ویژه عموم و دوره های تربیت مربی (حضوری و مجازی) در طول سال
دفتر مرکزی: اصفهان/خ مسجد سید/ حد فاصل خیابان پنج رمضان و چهارراه وفائی / مجتمع فرهنگي مذهبي قائميه اصفهان
تاریخ تأسیس: 1385 شماره ثبت : 2373 شناسه ملی : 10860152026
وب سایت: www.ghaemiyeh.com ایمیل: Info@ghaemiyeh.com فروشگاه اینترنتی: www.eslamshop.com
تلفن 25-2357023- (0311) فکس 2357022 (0311) دفتر تهران 88318722 (021) بازرگانی و فروش 09132000109 امور کاربران 2333045(0311)
نکته قابل توجه اینکه بودجه این مرکز؛ مردمی ، غیر دولتی و غیر انتفاعی با همت عده ای خیر اندیش اداره و تامین گردیده و لی جوابگوی حجم رو به رشد و وسیع فعالیت مذهبی و علمی حاضر و طرح های توسعه ای فرهنگی نیست، از اینرو این مرکز به فضل و کرم صاحب اصلی این خانه (قائمیه) امید داشته و امیدواریم حضرت بقیه الله الاعظم عجل الله تعالی فرجه الشریف توفیق روزافزونی را شامل همگان بنماید تا در صورت امکان در این امر مهم ما را یاری نمایندانشاالله.
شماره حساب 621060953 ، شماره کارت :6273-5331-3045-1973و شماره حساب شبا : IR90-0180-0000-0000-0621-0609-53به نام مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان نزد بانک تجارت شعبه اصفهان – خيابان مسجد سید
ارزش کار فکری و عقیدتی
الاحتجاج - به سندش، از امام حسین علیه السلام -: هر کس عهده دار یتیمی از ما شود که محنتِ غیبت ما، او را از ما جدا کرده است و از علوم ما که به دستش رسیده، به او سهمی دهد تا ارشاد و هدایتش کند، خداوند به او می‌فرماید: «ای بنده بزرگوار شریک کننده برادرش! من در کَرَم کردن، از تو سزاوارترم. فرشتگان من! برای او در بهشت، به عدد هر حرفی که یاد داده است، هزار هزار، کاخ قرار دهید و از دیگر نعمت‌ها، آنچه را که لایق اوست، به آنها ضمیمه کنید».
التفسیر المنسوب إلی الإمام العسکری علیه السلام: امام حسین علیه السلام به مردی فرمود: «کدام یک را دوست‌تر می‌داری: مردی اراده کشتن بینوایی ضعیف را دارد و تو او را از دستش می‌رَهانی، یا مردی ناصبی اراده گمراه کردن مؤمنی بینوا و ضعیف از پیروان ما را دارد، امّا تو دریچه‌ای [از علم] را بر او می‌گشایی که آن بینوا، خود را بِدان، نگاه می‌دارد و با حجّت‌های خدای متعال، خصم خویش را ساکت می‌سازد و او را می‌شکند؟».
[سپس] فرمود: «حتماً رهاندن این مؤمن بینوا از دست آن ناصبی. بی‌گمان، خدای متعال می‌فرماید: «و هر که او را زنده کند، گویی همه مردم را زنده کرده است»؛ یعنی هر که او را زنده کند و از کفر به ایمان، ارشاد کند، گویی همه مردم را زنده کرده است، پیش از آن که آنان را با شمشیرهای تیز بکشد».
مسند زید: امام حسین علیه السلام فرمود: «هر کس انسانی را از گمراهی به معرفت حق، فرا بخواند و او اجابت کند، اجری مانند آزاد کردن بنده دارد».