لغتنامه دهخدا

مشخصات کتاب

سطح توصیف :پرونده
عنوان:ادبیات ـ لغت‌نامه دهخدا[سند]
منشا:سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور
تاریخ /دوره ایجاد:۱۳۴۱ ـ ۱۳۴۲.
مشخصات ظاهری:۱۶۰ برگ.
دامنه و محتوا:مکاتبات سازمان برنامه و بودجه درمورد کمک به سازمان لغت‌نامه دهخدا ، تامین اعتبار بابت تدوین و چاپ و انتشار شش مجله از لغت‌نامه دهخدا ، صورت حق تالیف مولفان.
توصیفگر:دانشگاه تهران
سازمان برنامه و بودجه
توصیفگر:اجتماع
ادبیات
قرارداد ها
حق‌التالیف
طرح‌های توسعه
اعتبارات
شماره دستیابی: ۲۲۰/۱۷۶۹۰

حرف ج

ج.

(حرف) حرف ششم است از حروف الفبای فارسی و حرف پنجم از حروف هجای عرب و حرف سوم از حروف ابجد و بحساب جُمَّل نمایندهء عدد سه است. و نزد لغویان و اهل صرف و نحو نشانه است جمع را و در تجوید علامت خاصهء وقف جائز است و از حروف مصمته و شجریه و محقوره و از حروف مائیه و هم از حروف مکسوره است. و در نجوم علامت و رمز است برج سرطان را و رمز است جواب را. و «ج1» رمز جمادی الاولی و «ج2» رمز جمادی الاخری است. و در کتب رجال شیعی رمز اصحاب امام جواد(ع) بود. || «ج» و «ق» در یک کلمهء عربی جمع نشود جز آنکه معرب بود یا حکایت صوت باشد و نیز «ج» و «ص» در یک کلمهء عربی نیاید جز آنکه معرب بود چون: صاروج، جص، جراصیه، جراصیل، و این حرف با قاف و با طاء نیز در یک کلمهء عربی جمع نشود و اگر در کلمه ای با قاف یا طاء آید آن کلمه معرب است.
ابدالها:
حرف «ج» در فارسی:
بدلِ «ت» آید (در بعضی از لهجه های ماوراءالنهر):
پاج = پات (پای تو) :
ای فلک بوج داده بر کف پاج (پات)
هیچ نیکی ز تو نداشته باج (باز).
سوزنی.
u بدلِ «پ» آید:
جالیز = پالیز.
بدل به «چ» شود:
جوجه = چوزه.
بدل به «خ» شود:
اسپاناج = اسپاناخ
بدل از «ذ» آید:
آجرین = آذرین :
منم آن آجرین مرغی که فی الحال
بسوجم عالمی گر برزنم بال.باباطاهر.
u بدل به «ز» شود:
ارج = ارز.
جوجه = چوزه.
پجشک = پزشک.
آویج = آویز.
جیوه = زیوه.
سوج = سوز :
منم آن آجرین مرغی که فی الحال
بسوجم (بسوزم) عالمی گر برزنم بال.
باباطاهر.
مرک ارجان = مرک ارزان (مستوجب قتل).
تبریج = تبریز.
ارج = ارز.
جیر = زیر (تداول اهل اشتهارد و دیلمان).
ساز = ساج :
اگر محروم سازی مو جه ساجم (سازم)؟
باباطاهر.
به آهی گنبد خضرا بسوجم (بسوزم)
فلک را جمله سر تا پا بسوجم
بسوجم ارنه کار من بساجی (بسازی)
چه فرمائی بساجی یا بسوجم.
باباطاهر.
جلو = زلو.
آجیش = آزیش.
پنبه جار = پنبه زار (به لهجهء طبری).
کالیجار = کارزار.
ملاج = ملاز.
راج = راز. (ری).
روج = روز.
جوجه = جوزه.
بج = بز :
بخت نیکت چو بج به آج دوان.سوزنی.
باج = باز :
در به مهمان ز آستان تو باج.سوزنی.
u بدل به «ژ» شود:
هیجده = هژده.
غلیواج = غلیواژ :
نه غلیواژ ترا صید تذرو آرد و کبک
نه سپیدار ترا بار بهی آرد و سیب.
ناصرخسرو.
لاجورد = لاژورد :
صحرا به لاژورد و زر و شنگرف
از بهر چه منقش و مدهون است.
ناصرخسرو.
جدوار = ژدوار.
جیوه = ژیوه.
مرجان = موژان.
کاج = کاژ.
کاجیره = کاژیره.
نجند = نژند.
کج = کژ.
آجدن = آژدن.
هاج = هاژ.
باج = باژ. (تاریخ غازانی ص280) :
پادشا گشت آرزو بر تو ز بیباکی تو
جان و دل بایدت داد این پادشا را باژسا.
ناصرخسرو.
u بدل به «س» شود:
آج = آس.
بوج = بوس :
ای فلک بوج (بوس) داده بر کف پاج
هیچ نیکی ز تو نداشته باج.سوزنی.
ریواج = ریواس.
بدل به «ش» شود:
سپج = سپش (شپش).
کاج = کاش.
ای کاج = ای کاش.
کنکاج = کنکاش (تاریخ غازانی ص 55. این لغت و بدل آن مغولی است.)
بدل به «ص» شود:
جغرات = صغراة (ت) (ماست) (هر دو لغت مغولی است).
بدل به «غ» شود:
ایلجار = ایلغار. (مغولی است).
کلاج = کلاغ.
بدل از «ف» آید:
جالیز = فالیز
بدل از «گ» آید:
دود آهنج = دود آهنگ.
میانجی = میانگی.
بدل از «ل» آید:
کنگلاج = کنگلال.
بدل از «ه» آید:
ناگاج = ناگاه.
سبج = شبه.
ماج = ماه.
فیشبارج = پیشباره.
بهرامج = بهرامه.
بابونج = بابونه.
بنفسج = بنفشه.
لوزینج = لوزینه.
جوزینج = جوزینه.
برزج = پرزه.
کرج = کره.
می پختج = می پخته.
فالوذج = پالوده.
شهدانج = شهدانه.
بدل به «ی» شود:
جاری = یاری (زن برادرشوهر).
جربوز = یربوز.
جام = یام.
جغرات = یغرات.
دجله = دیله.
شجره = شیره.
تجصیص = تیصیص.
جثجاث = جثیاث.
جوانویه = یوانویه.
حرف «ج» در تعریب:
بدل از «چ» آید:
جلوز = چلغوزه.
بدل به «ز» شود:
گنج = کنز.
اجیج = ازیز.
انجمن = هنزمن.
راجی = رازی:
لهجهء راجی = لهجهء رازی.
بدل از «ژ» آید:
هجیر = هژیر.
بدل از «س» آید:
جزا = سزا.
بدل از «غ» آید:
سراج = چراغ.
ارجوان = ارغوان.
مرج = مرغ.
شلجم = شلغم.
بدل از «ک» آید:
قبج = کبک.
فیج = پیک.
کفج = کفک.
زاج = زاک.
بدل از «گ» آید:
بادنجان = باتنگان.
جهان = گیهان.
اوزجند = اوزگند.
بنج = بنگ.
جندبیدستر = گندبیدستر.
شنجرف = شنگرف.
جص = گچ.
آجر = آگور.
آسمان جونی = آسمان گونه.
صرود و جروم = سردسیر و گرمسیر.
جند = گند.
فرجار = پرگار.
مهرجان = مهرگان.
صنج = چنگ.
جعل = گوگال.
جلنجبین = گل انگبین.
زنجار = زنگار.
بزرجمهر = بزرگمهر.
یزدجرد = یزدگرد.
سوسنجرد = سوسنگرد.
بروجرد = بروگرد.
فنجان = پنگان.
جزاف = گزاف.
جرم دانق = جرم دانه.
مرزنجوش = مرزنگوش.
طنجه = تنگه.
خانجاه = خانگاه.
نارجیل = نارگیل.
جوز = گوز :
بار درخت دهر توئی جهد کن مگر
بی مغز نوفتی ز درختت چو گوز غور.
ناصرخسرو.
دیوت از راه ببرده ست بفرمای هلا
تات زیر شجر گوز بسوزند سپند.
ناصرخسرو.
جوزجندم = گوزگندم.
راه جرد = راه گرد.
دستجرد = دستگرد.
ترنجبین = ترنگبین.
جلنار = گلنار.
جناح = گناه.
لجام = لگام.
نرجس = نرگس.
جنابذ = گناباد.
جزر = گزر.
جندی ساپور = جندی شاپور.
جوهر = گوهر :
یک گوهر تر نام او بحر
یک گوهر خشک نام او بر
وین بر بجهد به خشک کهسار
زان جوهر تر همی کند تر.ناصرخسرو.
بوزنجرد = بوزنگرد.
دارابجرد = دارابگرد.
انجدان = انگدان.
جرجان = گرگان.
جوارش = گوارش.
جیلان = گیلان.
صنبج، صنجه = سنگ، سنگه.
حرف «ج» در عربی:
بدل «ب» آید:
حجاج = حجاب.
جرسام = برسام.
بدل به «ح» شود:
دبیج = دبیح :
یقال ما فی الدار دبیح ای دبیج؛ ای احد.
جرش = حرش.
اجتراش = احتراش.
بدل به «خ» شود:
مجنون = مخنون.
بدل از «د» آید:
ابج = ابد.
بدل به «ر» شود:
خجوج = خجور.
بدل به «ز» شود:
جابر = زابر. (صبح الاعشی ج1 ص191).
بدل به «ش» شود:
اجتمعوا = اشتمعوا.
بدل به «ق» شود:
مجادیف = مقادیف.
جاسم = قاسم.
بدل به «ک» شود:
جمل = کمل. (در تداول اهل یمن و بغداد).
(صبح الاعشی ج1 ص190).
رجال = رکال. (در تداول اهل یمن).
(صبح الاعشی ج1 ص191).
جل = کل.
|| و شعرای پارسی زبان جیم را با «چ» قافیت آرند :
یکی دختر مهتر چاچ بود
ببالای سرو و به رخ عاج بود.فردوسی.
نوشم قدحی نبید فوشنجه
هنگام صبوح و ساقیان رنجه
نه نرد و نه تخت نرد پیش ما
نه محضر و نه قباله و بنچه.منوچهری.
دلش گرچه در حال ازو رنجه شد
دوا کرد و خوشبوی چون غنچه شد.سعدی.

جا.

(اِ) معروف است که مکان و مقام باشد. (برهان). محل. مَعان. مستقر. موضع: عَثار؛ جای هلاک و بدی. خُنُس؛ جای آهوان. وَأطَه؛ جای ژرف از آب و جای بلند و مرتفع. نَجد؛ جای بلند. مندح، معاث؛ جای فراخ. اَذین؛ جائی که بانگ نماز از هر جهت در آنجا شنوده شود. کَر؛ جائی که آب را در آن جمع کنند تا صاف و روشن گردد. قمأة، مقمأة؛ جائی که آفتاب نرسد. کلاء؛ جائی که باد کم گذرد. قِتل؛ جائی که به زدن بر آنجا مردم هلاک گردد. کریص؛ جائی که در آن پنیر سازند. ملموءة؛ جائی که در آن چیزی سازند. مسیک؛ جائی که آب ایستد در وی، محلی که آب در آن جا گیرد. (منتهی الارب) :
ز پیران بپرسید افراسیاب
که این دشت جنگ است یا جای خواب.
فردوسی.
سبک بر سر آبگیر گلاب
بفرمودشان ساختن جای خواب.فردوسی.
گذر کرد باید اَبَر هفت کوه
ز دیوان به هرجا گروها گروه.فردوسی.
به هرجا که در جنگ بنهند روی
نمانند سنگ و نه رنگ و نه بوی.فردوسی.
برای مهمی وی را بجائی فرستاده آید. (تاریخ بیهقی).
ز بهر آنکه بنمایندمان آن جای پنهانی
دُمادُم شش تن آمد سوی ما پیغمبر از یزدان.
ناصرخسرو.
شکم هرجا و به هر چیز سیر میشود. (کلیله و دمنه). و بر سبیل شاگردی به هرجا میرود. (کلیله و دمنه).
مرا صورتگری آموختستند
قبای جان دگر جا دوختستند.نظامی.
میوه فروشی که یمن جاش بود
روبهکی خازن کالاش بود.نظامی.
بسا جائی که محمودش بنا کرد
که از رفعت همی با مه مرا کرد.نظامی.
چو آوردش به سوراخی که بودش
نبودش جای آن اشترچه سودش.عطار.
آنکه ناگاه کسی گشت بجائی نرسید
این بتمکین و بزرگی بگذشت از همه چیز.
سعدی.
بر همه عالم همی تابد سهیل
جائی انبان میکند جائی ادیم.سعدی.
چسان پرد مگس جائی که ریزد بال و پر عنقا.
هاتف.
|| کجا :
عسگری شکر بود تو کو بیامی شکرم(1)
ای نموده ترش روی از جا بد این شوخی ترا؟
عسجدی (از لغت فرس).
|| بستر. رختخواب. جامهء خواب.
|| جرأت. توانائی :
راه بنمایم ترا گر کبر بندازی ز دل
جاهلان را پیش دانا جای استکبار نیست.
ناصرخسرو.
|| منزل. مأوی. حیّز. || ظرف. کاسه. بشقاب :بخور آش بشکن جاش.
|| قدر. حد. اندازه. مقام :
سخن چون به تندی بجائی رسید
که این ماه را سر بباید برید.فردوسی.
تا آنجا که ممکن بود، شد.
- از جا اندر آوردن؛ حرکت دادن :
اگر من ز جا اندر آرم سپاه
ببندند بر مور و بر پشه راه.فردوسی.
- از جائی بجائی افتادن.؛
- از جائی بجائی رفتن؛ تحول. تنقل. مَیز.
- از جائی بجائی شدن؛ شُخوص. (دهار). انتقال.
- از جائی پا کشیدن؛ بدانجا نشدن. دیگر بدانجا نرفتن.
- از جا برآمدن؛ بی حوصلگی کردن. (غیاث اللغات).
- از جا برآوردن و درآوردن؛ متزلزل کردن. بحرکت درآوردن از غضب و نشاط و جز آن. سراسیمه کردن. بی تاب کردن. بی قرار کردن :
کوه را از جا درآرد شوخی تمثال حسن
نقش شیرین را به سنگ خاره چون فرهاد بست.
صائب.
نباشد هیچ در یکجا قرارم
عجب حسنی مرا از جا برآورد.
تأثیر (از آنندراج).
- از جا برجهیدن؛ از جا برجستن. از جا برخاستن بچابکی :
اگر خفته ای زود برجه ز جای
اگر خود بپائی زمانی مپای.
دقیقی.
- از جا برخاستن؛ حرکت کردن. قیام کردن :
چو برخاست از جا گو پهلوان
فرامرز را گفت اندر زمان.فردوسی.
- از جا برداشتن؛ چیزی را از جای خود بلند کردن، چیزی را از محلی که در آن هست برگرفتن.
- || کسی را ترقی دادن. (غیاث اللغات). بر قدر کسی افزودن :
رفعت دنیای دون معراج پستیها بود
گشت قارون هر کرا برداشت از جا آسمان.
سالک یزدی (از آنندراج).
- از جا بردن؛ بنیان کن کردن. نابود ساختن. استیصال :
جام مینائی می سدّ ره تنگدلی ست
منه از دست که سیل غمت از جا ببرد.
حافظ.
اگر نه باده غم دل ز یاد ما ببرد
نهیب حادثه بنیاد ما ز جا ببرد.حافظ.
- از جا جنبیدن؛ حرکت کردن. تکان خوردن :
نجنبد ز جا ای پسر چون درخت
به باد سحرگاه کوه ثبیر.ناصرخسرو.
اگر تیغ عالم بجنبد ز جای
نبرد رگی تا نخواهد خدای.
- از جا درآمدن؛ از حالت نیک بحالت بد رفتن. (غیاث اللغات).
- || متلاطم شدن؛ بهم آمدن :
گر آن ژرف دریا درآید ز جای
ندارد در آن داوری کوه پای.نظامی.
- از جا دررفتن؛ یکباره سخت خشمگین شدن. برآشفتن. از جای بشدن.
- || بیرون آمدن استخوانی از جای طبیعی خود؛ بشدن استخوانی از تن و جای خود چنانکه استخوان ران و دست و غیره.
- از جا شدن؛ خویشتن گم کردن. خود را باختن :
بقبول کسان ز جای مشو
عندلیب سخن سرای مشو.اوحدی.
- از جا نرفتن؛ ثابت ماندن. استوار ماندن :
مرد ثابت قدم آن است که از جا نرود.
- از جای رفتن؛ بیحوصلگی کردن و مضطرب شدن. (غیاث اللغات).
- || غضبناک شدن. (غیاث اللغات).
- || لرزیدن. لغزیدن. متزلزل شدن :
سیل است آب دیده و بر هرکه بگذرد
گر خود دلش ز سنگ بود هم ز جا رود.
حافظ.
- بجا؛ بموقع. در جای خود :
بخل بجا بهمت حاتم برابر است.صائب.
- || ثابت. باقی. موجود :
آنچه بخروار ترا داده اند
با تو نه خروار بجا نه قفیز.کسائی.
یکایک نشانی بمن برنما
اگر سر بتن خواهی و جان بجا.فردوسی.
به عدل و رادی ماند بجای ملک جهان
بلی و چون تو ندیده ست شاه عادل و راد.
مسعودسعد.
هستی حجرالاسود و کعبه علم شاه
تا کعبه بجایست در آن کعبه بجائی.خاقانی.
عهدیست مرا که تا بجایم
عهد تو بود رفیق رایم.نظامی.
- بجا آوردن و بجای آوردن؛ دریافتن. فهمیدن : اما تجلدی تمام نمود تا بجای نیاوردند که وی از جای بشده است. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص57). مگر درویشی که بجای آورد. (گلستان).
- || انجام دادن؛ ادا کردن چنانکه نماز و اعمال حج و شکر را :
اگر اینکه گفتی بجای آوری
هنر با زبان رهنمای آوری.فردوسی.
و واقف گردان او را بدرستی اختیار کردنت در آنچه جسته ای آن را و صواب بودن به آنچه اراده کرده ای و آن را بجای آورده ای. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص314). مرا مهلت دهید تا توبه تمام بکنم و عبادت بجای آورم. (فارسنامهء ابن البلخی ص101). و رسم جشن بجا آورد... و گفت این آئین بجا بماند. (نوروزنامه).
بجا آور ای خام شکر خدای
که چون ما نه ای خام بر دست و پای.
سعدی.
دیدی که وفا بجا نیاوردی
رفتی و خلاف دوستی کردی.سعدی.
کی این شکر نعمت بجا آورم
و گر پای گردد بخدمت سرم.سعدی.
ورنه سزاوار خداوندیش
کس نتواند که بجا آورد.سعدی.
سپاس نعمت حق بجای آوردم. (گلستان).
وعده خلاف کردی و شرط وفا بجا نیاوردی. (گلستان). چرا خدمتی نکردی و شرط ادب بجا نیاوردی. (گلستان).
- بجا ماندن؛ برجا ماندن. باقی ماندن : ... و گقت این آئین بجا بماند. (نوروزنامه).
-بجائی رسیدن؛ مقام یافتن. ارتقاء. بمقصود رسیدن :
توقع مدار ای پسر گر کسی
که بی سعی هرگز بجائی رسی.سعدی.
چو دید آنکه کارش بجائی رسید
کز او شاه را دولت آسوده دید.سعدی.
- بجایِ؛ در حقِ. دربارهء :
نه ساز داد که از بهر خویش سازم ملک
نه خواسته که بجای شما کنم احسان.
فرخی.
بدان کرامت کآنجا بجای او کردی
سزد که شکر تو گوید بصد هزار زبان.
فرخی.
بد کردم که بجای تو جفا کردم
نه نکو کردم دانی که خطا کردم.منوچهری.
اگر خواهی که رنج تو بجای مردمان ضایع نشود بجای خویش ضایع مکن. (قابوسنامه).
بجای خویش بد کردی چه بد کردی
کرا شائی چه مر خود را نشایستی.
ناصرخسرو.
تو چه دانی که من از وفا چه نمودم بجای تو
علم الله که جان من چه کشید از جفای تو.
خاقانی.
چه کرده ام بجای تو که نیستم سزای تو
نه از هوای دلبران بری شدم برای تو.
خاقانی.
آنکه آن بد بجای خود میکرد
خویشتن را دعای بد میکرد.نظامی.
نکوئی با بدان کردن چنانست
که بد کردن بجای نیک مردان.سعدی.
پدر بجای پسر هرگز این کرم نکند
که دست جود تو با خاندان آدم کرد.سعدی.
- || بموقع. مناسب :
گفت بر من ترا گمان بد است
گر عذابت کنم بجای خود است.نظامی.
- || عوض. بدل. ازاء :
همان که درمان باشد بجای درد شود
و باز درد همان کز نخست درمان بود.
رودکی.
بجای مشک نبویند هیچکس سرگین
بجای باز ندارند هیچ کس ورکاک.
ابوالعباس ربنجنی.
همیشه کفش و پیش را کفیده بینم من
بجای کفش و پیش دل کفیده بایستی.
معروفی.
فردا نروم جز به مرادت
بجای سه بوسه بدهم شش.خفاف.
فرزند شایستهء خوارزمشاه را بجای پدر خوارزمشاهی داده بخوارزم فرستد. (تاریخ بیهقی).
رضای تو طلبم تا رضای من طلبند
بجای تو فلک پیر، دولت برنا.سوزنی.
هست بجای تحف طبع من
در، شبه و سیم، سرب، زر، خزف.سوزنی.
تا ترا جای شد ای سرو روان در دل من
هیچکس می نپسندد که بجای تو بود.
سعدی.
- بجای گذاشتن؛ چیزی را که همراه است عمداً یا سهواً و یا اجباراً ترک کردن و با خود نبردن :
قرة العین مرا عمداً بجا بگذاشتند.
یا خود آنان از ره دیگر مگر بازآمدند.
کمال اسماعیل.
رجوع به جاماندن شود.
- برجا، برجای؛ باقی. موجود : پادشاهان ما را آنانکه گذشته اند ایزدشان بیامرزاد و آنچه برجایند باقی داراد. (تاریخ بیهقی).
تقدم هست یزدان را چو بر آحاد واحد را
زمان حاصل مکان باطل حدث لازم قدم بر جا.
ناصرخسرو.
و آن باغ که در او تخم انگور بکشتند هنوز برجاست. (نوروزنامه).
نبینی زآنهمه یک خشت برپای
ثنای عنصری مانده ست برجای.نظامی.
هزار دشمنی افتد میان بدگویان
میان عاشق و معشوق دوستی برجاست.
سعدی.
مادام که این یکی برجاست آن دگر برپاست. (گلستان).
شادتر گردم چو دلبر میکند با من عتیب
زانکه باشد دوستی برجای تا باشد عتاب.
ابن یمین.
- || ثابت. ساکن :
هر روز منزلی ببری زین ره
هرچند کارمیده و برجائی.ناصرخسرو.
اکنونیان روان و تو برجائی
زیرا که نیست جسم تو اکنونی.ناصرخسرو.
- || بر جای خود؛ بموقع. مناسب :
گر از رزمگه کاهل آیند پیش
بود حمله هاشان نه برجای خویش.اسدی.
گفتم سخن تو هست برجای
ای آینه روی آهنین پای.نظامی.
- || بجای. بعوض. بدل :
دارو که پس از هلاک باشد
برجای حریر خاک باشد.
امیرخسرو دهلوی.
رجوع به جای... شود.
- برجا داشتن؛ : من چون آن را بدیدم روح از تن من بشد و لرزه بر من افتاد اما خود را بمردی برجا داشتم. (مجمل التواریخ).
- پابرجا؛ ثابت. استوار :
تا بدانی که بدل نقطهء پابرجا بود
همچو پرگار بگردید به سر باز آمد.سعدی.
- || متین؛ باعزم. آنکه هوی و هوس در او نباشد :
چنین جوان که توئی برقعی فروآویز
وگرنه دل برود پیر پای برجا را.سعدی.
رجوع به پابرجا و پای برجا شود.
- جا آمدن حال؛ به شدن. بهبود یافتن.
- جا آمدن حواس؛ افاقه. بهوش آمدن.
- جا آمدن دل؛ آرامش یافتن. مطمئن شدن.
- جا آوردن؛ شناختن. دریافتن. فهمیدن. رجوع به بجا آوردن.... شود.
- جا انداختن؛ رختخواب گستردن:
جای مرا بیندازید؛ رختخواب مرا بگسترانید. رختخواب مرا پهن کنید. رجوع به همین عنوان شود.
- جابجا افتادن؛ فی الفور افتادن. درحال افتادن. رجوع به همین عنوان شود.
- جابجا مردن؛ فی الحال مردن. فی الفور مردن. درحال، مردن.
- جادار؛ ظرفی که مظروف بسیار تواند داشت.
- جا زدن؛ چیز بدی را بجای چیزی خوب بفریب بکسی دادن یا فروختن. رجوع به همین عنوان شود.
- جا کردن؛ گنجاندن. درشدن :
بگذار خودم را جا کنم
ببین با تو چها کنم.
- جا گرم کردن؛ در جائی مستقر شدن. در جائی ساکن گردیدن و بدان الفت گرفتن.
- جا ماندن؛ فراموش شدن چیزی از کسی. بجای ماندن چیزی از کسی عمداً یا سهواً. رجوع به بجای گذاشتن شود.
- جا نیاوردن؛ نشناختن. نادریافتن. نفهمیدن.
- جای آن است؛ سزاوار است. درخور است. می زیبد :
میش با گرگ ز عدل تو همی آب خورد.
جای آن است که خوانند ترا نوشروان.
معزی.
- چه جایِ؛ نه چنین. نه آن چنین :
چو با عامه نشینی مسخ گردی
چه جای مسخ بلکه نسخ گردی.شبستری.
- درجا زدن؛ پاها را بنوبت چپ و راست بزمین کوبیدن بدون راه رفتن چنانکه سربازان را مشق دهند.
- || کار عبث کردن. کار بی فائده کردن.
- || در یک شغل باقی بودن و ترقی نکردن.
- || زمان و عمر را بیهوده و به بطالت گذراندن.
- در جایْ سرد شدن؛ در حالْ مردن. فی الفور مردن. رجوع به درجای مردن شود.
- درجایْ مردن؛ فی الفور مردن. برجای خود درحال گذشتن. موت مُذعِف.
- سرجاش نشاندن؛ کسی را یا کسانی را یا او را یا آنان را با قولی یا فعلی حد و مرتبهء او یا آنان را نمودن که سپس تخطی نکنند.
- هرجائی؛ هرزه. آنکه در هر زمان پیش کسی یا جائی باشد. آنکه هر زمان دل در یکی بندد :
طبع تو سیر آمد از من جای دیگر دل نهاد
من کرا جویم که چون تو طبع هرجائیم نیست.
سعدی.
- || زن هر جائی. روسبی. بدکاره. رجوع به هرجائی شود.
- هیچ جا؛ هیچ مکان. هیچ منزل. هیچ وقت؛ هیچ زمان : و در آن طاعت بهیچ جا خجلت را بخویشتن راه ندهند. (تاریخ بیهقی).
- یک جا؛ یک باره. یک مرتبه. تماماً.
- امثال: تا شب نروی روز بجائی نرسی. نظیر: تروم العز ثم تنام لیلا. و رجوع به از تو حرکت از خدا برکت شود.
جا تر است بچه نیست. نظیر: مرغ از قفس پریده است :
چشم چو بگشود در آن دامنه
دید که جا تر بود و بچه نه.ایرج میرزا.
جای ارزن نیست؛ همهء مجلس یا محل انباشته از مردم است :
کس از مرد در شهر و از زن نماند
در آن بتکده جای ارزن نماند.سعدی.
جای دزدزده یا راه دزدزده تا چهل روز ایمن است؛ فعلا بیم خطری نیست.
جای سوزن انداختن نیست؛ گربه را مجال گذر نیست. مجلس یا مکان انباشته است. رجوع به جای ارزن نیست شود.
جای شکرش باقیست؛ باید سپاس داشت که از این سخت تر و بدتر نشده است. ولی این تعبیر بیشتر بطنزی آمیخته بمزاح، در خلاف این معنی گفته میشود.
جای شیران شغالان لانه دارند؛ بدان جای نیکان را گرفته اند. نظیر:
بجای شمع کافوری چراغ نفت میسوزد.
جای گنج ویرانه است. رجوع به گنج در ویرانه است شود.
جای مهر گذاشتن را باقی نهاده؛ جای مهر گذاشتن مکانی است که مأموم در صف جماعت شانه یا مهر یا سبحه در آن میگذارد تا پی انجام حاجت برود و برگردد. و این مثل کنایه است از بهانهء کوچکی برای تجدید دعوی.
جائی بنشین که برنخیزانندت؛ حد خود را بشناس. از حد خود بیجا برتری مجوی.
جائی رفت که عرب نی انداخت؛ به آنجا رفت که بازگشتی برای او نیست :
تا باد صبا پرده ز رخسار وی انداخت
دل رفت بجائی که عرب رفت و نی انداخت؛
به آنجا رفت که بازگشتن برای او نیست.
جائی که بود گردی امید سواری هست (از خاک وجود من شاید که گلی روید...). ابن یمین دوم؟
نظیر: البعرة تدل علی البعیر و القدم یدل علی المسیر.
جائی که راز گویند گوش مدارید. (منسوب به انوشیروان).
جائی که شتر بود به یک غاز خر قیمت واقعی ندارد.
نظیر:
جائی که عقاب پر بریزد از پشهء لاغری چه خیزد.
جائی که چو زن شود همی مرد آنجا مرد است ابوالفضائل. (از کلیله و دمنه).
جائی که میوه نیست چغندر سلطان المرکبات است؛ در نبودن راجح مرجوح مطلوب است. نظیر:
دستت که نمی رسد به بی بی
دریاب کنیز مطبخی را.
جائی نمیخوابد که آب زیرش برود؛ او را نتوان فریفت.
هرکسی جائی دارد؛ مرتبهء هرکس باید محفوظ بماند. حد هرکس معین است.
همه جا خوب و بد هست. همیشه خوب و بد باهم میباشند. نظیر: ما من عزة الا و الی جنبها عرة. رجوع به گنج و مار... شود.
(1) - تو چون بنامی سرکه ام. (تصحیح مؤلف).

جائب العین.

[ءِ بُلْ عَ] (ع اِ مرکب) شیر. (منتهی الارب).

جائبة.

[ءِ بَ] (ع ص) خبر رسنده از دور. ج، جوائب. (منتهی الارب). الخبرالطارئی. (قطر المحیط) (اقرب الموارد).

جائج.

[ءِ] (اِخ) قریه ای است از قراء لواسان. در این زمان در این قریه زیاده از سه چهار خانوار دیده نمیشود لکن از خرابه و آثار چنین معلوم و مستفاد میگردد که جائج محل آباد معتبری بوده. امامزاده ای در جائج مدفون است موسوم بامام زاده عبدالله از اولاد حضرت امام موسی کاظم(ع). رود جاجرود منسوب به این آبادی بوده و اصلاً جائج رود است از کثرت استعمال جاجرود شده. (مرآت البلدان ج4 ص9).

جائحة.

[ءِ حَ] (ع ص) از جَوح. || (اِ) سختی که شتران را هلاک کند. || بلا. (منتهی الارب).

جائد.

[ءِ] (ع ص) از جود. رجوع به معانی جَود شود. || باران نیکو. ج، جَود. رجوع به جود شود.

جائذ.

[ءِ] (ع ص) از جَءذ. بر دهان خورندهء آب و مانند آن. (منتهی الارب). جرعه نوشندهء آب. (از تاج العروس) (قطر المحیط).

جائر.

[ءِ] (ع ص) از جور. ستمکار. (منتهی الارب). جورکننده و ستمکار. (غیاث اللغات). ستمکار. (دهار). ظالم. بیدادگر. ستمگر. ج، جائرون، جَوَرَه، جارَة. || آنکه از راه حق میل کند براه باطل. (غیاث اللغات). گشته از راه. (ترجمان علامهء جرجانی).

جائر.

[ءِ] (ع اِمص) از جَءْرَ شورش دل. || بگلو درماندگی چیزی. || (مص) گرفتن گلو و خراش آن از خوردن چیزی چرب. (منتهی الارب).

جائر.

[ءِ] (ع اِمص) از جَیَرَ. گرمی دل از خشم و گرسنگی. (منتهی الارب).

جائری.

[ءِ] (حامص) ستمگری. بیدادگری :
کسی را که بسترد آثار عدلش
ز روی زمین صورت جائری را.
ناصرخسرو.
رجوع به جور شود.

جائز.

[ءِ] (ع ص) از جَوَزَ. روا. روان. مباح. || تشنهء گذرنده بر قوم و بستان. || (اِ) شاه تیر. (منتهی الارب).

جائزالخطا.

[ءِ زُلْ خَ] (ص مرکب) آنکه از خطا مصون نباشد. آنکه دستخوش اشتباه و خطاست. غیر معصوم: آدمی جائز الخطاست. انسان جائز الخطاست.

جائز داشتن.

[ءِ تَ] (مص مرکب) اباحه. روا شمردن. مباح کردن.

جائزوار.

[ءِزْ] (ص مرکب) ممکن :
اگر چه هست نه چون هرچه هست جائز گشت
اگر چه نیست نه چون هرچه نیست جائزوار.
ناصرخسرو.

جائزة.

[ءِ زَ] (ع اِ) صلة. (منتهی الارب) (غیاث اللغات). ج، جوائز. || عطیة. (منتهی الارب). عطا. (دهار). انعام. (غیاث اللغات). ج، جوائز. || ارمغان. تحفه. || لطف. احسان. || استادنگاه آبکش بر چاه. (منتهی الارب). || خطی مستقیم که برای علامت تصحیح مقرر کرده اند. صورت الفی است که بر سر اعداد، بعد مقابله و تصحیح کشند. و آن علامت صحت باشد. (غیاث اللغات). || شربتی از آب. (منتهی الارب). || جوائز الاشعار و الامثال؛ ما جاز من بلد الی بلد.

جائس.

[ءِ] (ع ص) از: جوس و جوسان. گشت زننده و جستجوکننده در سرایها برای غارت. || نیک جستجوکننده. || مقهورکننده. || پایمال کننده. || گشت زننده بشب از دلیری. (منتهی الارب).

جائش.

[ءِ] (ع ص) از: جأش. پریشان دل. مضطرب. (منتهی الارب).

جائشة.

[ءِ شَ] (ع ص) تأنیث جائش است. رجوع به جائش شود.

جائص.

[ءِ] (ع ص) از: جأص. آب خورنده. کسی که آب میخورد. (منتهی الارب).

جائظ.

[ءِ] (ع ص) از: جأظ. گران چشم: جأظَ من الماء؛ گران چشم شد از آب. (منتهی الارب).

جائظ.

[ءِ] (ع ص) از: جوظ و جوظان. خرامنده. خرامان رونده. متکبر.

جائع.

[ءِ] (ع ص) از: جوع. گرسنه. (منتهی الارب).

جائع نائع.

[ءِ عُنْ ءِ] (ع ص) (از اتباع) تشنه و گرسنه. (مهذب الاسماء).

جائعة.

[ءِ عَ] (ع ص) تأنیث جائع. رجوع به جائع شود.

جائعة الوشاح.

[ءِ عَ تُلْ وِ] (ع ص مرکب)زن لاغرشکم. (منتهی الارب).

جائف.

[ءِ] (ع ص) از: جوف. ج، جیفان. || جیفان الیمامه، پنج موضع است چنانکه بیاید.

جائف الرحیل.

[ءِ فُرْ رَ] (اِخ) از جیفان یمامه است. (منتهی الارب).

جائف السقطه.

[ءِ فُسْ سَ طَ] (اِخ) از جیفان یمامه است. (منتهی الارب).

جائف الشجرة.

[ءِ فُشْ شَ جَ رَ] (اِخ) از جیفان یمامه است. (منتهی الارب).

جائف الصوت.

[ءِ فُصْ صَ] (اِخ) از جیفان یمامه است. (منتهی الارب).

جائف الوبیلی.

[ءِ فُلْ وَ] (اِخ) از جیفان یمامه است. (منتهی الارب).

جا افتادن.

[اُ دَ] (مص مرکب) بجای خود قرار گرفتن استخوان از جای بشده. استخوان جابجا شده بجای خود بازافتادن. || دم کشیدن پلو یا غذای دیگر. || نیک پخته شدن غذا: کوفته اش هنوز جا نیفتاده است.

جا افتاده.

[اُ دَ / دِ] (ن مف مرکب) بجای خود قرار گرفته. || کارکشته. سرد و گرم روزگار دیده. رسیده. منعقد. وزین. مجرب. پخته. سنجیده. موزون.

جائفة.

[ءِ فَ] (ع ص) تأنیث جائف. || (اِ) طعنه ای که به اندرون گذرد چون بدرون شکم یا بدرون سر و مانند آن. و قیل الجائفة ما تکون فی اللبة و العانة و لاتکون فی العنق و الحلق و لا فی الفخذ والرجلین. || تَلْعَةٌ جائفة ؛ پشتهء کوچک. ج، جوائف. (منتهی الارب).

جائل.

[ءِ] (ع ص) از: جوله. جولان زننده. جولان کننده. رجوع به جوله شود.

جائلة.

[ءِ لَ] (ع اِ) کاری که بدان اشتغال دارند: یقال اَجل جائلتک؛ ای اقض الامر الذی انت فیه. (منتهی الارب).

جائن.

[اِ نْ] (ع ص) آینده.

جا انداختن.

[اَ تَ] (مص مرکب)رختخواب گستردن. || استخوان از جای رفته را بجای خود بازآوردن. (شکسته بندی). || کسی یا چیزی را بموقعی دلخواه آوردن.

جائی.

(ع ص) از مجیی. آینده.

جائی.

(ع ص) از «جای». دوزنده و اصلاح کنندهء لباس. || نگاهبان گوسپندان. (منتهی الارب).

جائی.

(ع ص) از: جأو. پوشنده. پنهان کننده. || بازدارنده. پیوندکنندهء لباس. || گزنده: یقال جأی علیه؛ ای عضه. (منتهی الارب).

جائی.

(اِ) در تداول عامه مستراح. مبرز بیت الخلا. متوضا.

جائیدن.

[دَ] (مص) با دندان خرد کردن چیزی را. لقمه را جویدن. مضغ.

جائیدنی.

[دَ] (ص لیاقت) جویدنی. قابل جائیدن. چیزی که با دندان توان خرد کرد.

جائیده.

[دَ / دِ] (ن مف) جویده. جاویده. رجوع به جویده شود.

جائین.

(اِخ) یکی از دهات متعلقهء به لارستان فارس است. (مرآت البلدان ج4 ص13).

جائیة.

[یَ] (ع ص) تأنیث جائی. || (اِ) ریم. || خون. (منتهی الارب).

جاب.

[جاب ب] (ع ص) از جب و جباب. رجوع به جب شود.

جاب.

(اِخ) صحرائی است سرخ رنگ مائل به رنگ خاکی بین عقدالحیل بالای سقیفه. (مراصد الاطلاع ص106).

جابارقة.

[ ] (اِخ) نام عشیره ای از عشایر کرد. (تاریخ کرد ص115).

جابارقیه.

[ ] (اِخ) نام عشیره ای از عشایر کرد که در اطراف جبال مقیمند. (تاریخ کرد ص111).

جابالپور.

(1) (اِخ) شهری از هندوستان (ایالت مرکزی) در کنار آب راههء نربوداه(2) و آمتی(3)، دارای 108800 تن سکنه و کرسی ایالتی بهمین نام دارای کارخانه های فرش و منسوجات و تجارت آن رونقی دارد ایالت مزبور 2396000 تن سکنه دارد.
(1) - Djabalpour. Jubbalpore.
(2) - Nerbuddah.
(3) - Amti.

جابان.

(اِخ) نام ابومیمون. صحابی است. رجوع به ابومیمون شود.

جابان.

(اِخ) ناحیه ای است در یمن. (مراصدالاطلاع).

جابان.

(اِخ) نام قریه ای است در واسط از نهر جعفر. (مراصدالاطلاع).

جابان.

(اِخ) نام امیری است که پوراندخت پادشاه عجم وی را با سپاه عظیمی به جنگ ابوعبیده سردار سپاه عرب فرستاد و از عرب شکست خورده بگریخت و یکی از لشکریان که مطربن فضه نام داشت جابان را اسیر کرد اما او را نشناخت و جابان دو غلام و کنیزکی و هزار درم مطر را وعده کرده و امان یافت سپس یکی از مسلمانان جابان را شناخته دیگر بار وی را اسیر گردانید و نزد ابوعبیده آورده و کیفیت واقعه را بگفت ابوعبیده گفت چون مطر او را امان داده است دیگر متعرض وی نمیتوان شد. (حبیب السیر ج1 ص457).

جابانی.

[] (اِخ) نام محلی است که در آنجا شاه اسماعیل با فرخ یسار جنگ کرده است. (تاریخ ادبیات ایران ادوارد برون ص65).

جابتان.

[بَ] نام محلی است که در شعر اخطل و ابی صخر هذلی آمده است. (مراصدالاطلاع). || دو موضع است. (منتهی الارب).

جابجا.

[بِ] (ق مرکب) فوراً. درحال. فی الفور. || (اِ) مکان بمکان. محل به محل. نقطه بنقطه :
من شده چون عنکبوت از پی آن دربدر
بانگ کشیده چو سار از پی این جابجا.
خاقانی.
آن حکیم خارچین استاد بود
دست میزد جابجا می آزمود.مولوی.
ارض مُجَوَّبه؛ زمینی که بر آن جابجا باران باریده باشد. (منتهی الارب).

جابجا افتادن.

[بِ اُ دَ] (مص مرکب) از جائی بجائی انتقال یافتن. از جای جای خود بدیگر جا شدن. || درحال افتادن. فی الفور بر زمین نقش بستن. درحال برزمین افتادن.

جابجا سرد شدن.

[بِ سَ شُ دَ] (مص مرکب) درحالْ مردن. فی الفور مردن.

جابجا شدن.

[بِ شُ دَ] (مص مرکب)نقل مکان کردن. || از جا دررفتن.

جابجا شده.

[بِ شُ دَ / دِ] (ن مف مرکب)انتقال یافته. از جائی بجائی نقل یافته.

جابجا کردن.

[بِ کَ دَ] (مص مرکب)چیزی را از جائی بجائی دیگر نهادن. نقل :هرگاه یکی از صندلیها را دست خارجی جابجا میکرد تناسب همهء آنها بهم میخورد. (سایه روشن هدایت ص14). || در جنگل شناسی. نهال را از جائی بجائی دیگر نهادن. جابجا کردن نهال را گویند. (جنگل شناسی ج2 ص84 و 86). || ذخیره کردن. || هرچیز را در جای خود نهادن. || پنهان کردن.

جابر.

[بِ] (ع ص) شکسته بند. || ستمگر. ستمکار. (منتهی الارب).

جابر.

[بِ] (اِخ) مردی است که رحی جابر بدو منسوب است. (مراصد الاطلاع).

جابر.

[بِ] (اِخ) ابن ابخر النخعی، والصبیانی و کوفی نیز گفته میشود. طوسی او را در رجال شیعه آورده و علی بن حکم گفته است: که عابد و ثقه بوده است. وی از جعفرالصادق روایت کند. (لسان المیزان ج2 ص86).

جابر.

[بِ] (اِخ) ابن ابراهیم بن علی التنوخی القضاعی الشافعی. از اهل حلب است. فاضل و شاعر بود و متصدی نیابت قضا شده و ادیب و کثیرالنظم است و متهم به فساد عقیده بوده است. در 942 ه . ق. درگذشت. (الاعلام ج1 ص174).

جابر.

[بِ] (اِخ) ابن ابی سبرة اسدی، صحابی است. حاکم و بیهقی و ابن مندة از طریق ابن عجلان از موسی بن السائب از سالم بن ابی الجعد از جابربن ابی سبرة روایت میکند. (الاصابة ص220). قاموس الاعلام ترکی چنین آرد: جابربن ابی سبرة اسدی یکی از صحابه بود سپس در کوفه سکونت کرد. بعضی از احادیث شریفه از وی نقل نموده اند. رجوع به الاستیعاب شود.

جابر.

[بِ] (اِخ) ابن ابی صعصعه عمروبن زیدبن عوف بن مبدول بن عمروبن غنم بن مازن بن النجار انصاری مازنی است. ابن القداح او را در نسب الانصار ذکر کرده و گفته است: قیس بن ابی صعصعه از اولاد عوف بن مبدول در عقبه و غزوهء بدر حاضر بود و برادرش جابربن ابی صعصعه در غزوهء احد و غزوات دیگر حضور داشته و در غزوهء موته شهید شده است. و ابن سعد و ابن شاهین نیز دربارهء وی چنین گفته اند. (الاصابة ص225). و قاموس الاعلام آرد: جابربن ابی صعصعه یکی از صحابه است و از قبیلهء مازن بن نجار بود و سه برادر موسوم به قیس، حارث، کلاب داشته است. و رجوع به الاستیعاب شود.

جابر.

[بِ] (اِخ) ابن ازرق الغاضری. او از طریق نصربن علقمه از برادرش محفوظ از عبدالرحمان بن عائذ از ابی راشد جبرانی روایت کند. (الاصابة ص220). و قاموس الاعلام آرد: جابربن ازرق الغاضری، یکی از اصحاب نبوی است بعدها در حمص سکونت گزیده. یک حدیث از وی نقل کرده اند.

جابر.

[بِ] (اِخ) ابن اسامة الجهنی. کنیه اش ابوسعاد است. ابن یونس گفته است: که بمصر شد و همانجا مرد. (حسن المحاضرة فی احوال المصر والقاهره ص83). در قاموس الاعلام چنین آرد: جابربن اسامة ابوسعاد الجهنی یکی از صحابه است و در زمرهء حجازیان مذکور شده و یک حدیث از وی نقل نموده اند. رجوع به الاستیعاب و الاصابه شود.

جابر.

[بِ] (اِخ) ابن اسحاق موصلی. از شعبة روایت کند و ازدی گفته است که روایاتش چندان استوار نیست. (لسان المیزان ج2 ص86).

جابر.

[بِ] (اِخ) ابن اسماعیل حضرمی مصری. از اتباع تابعین اصحاب بوده و از حسن بن عبدالله و عقیل بن خالد روایت کند و ابن وهب از او روایت دارد. و ابن حبان او را ثقه دانسته است. (حسن المحاضره فی احوال المصر و القاهره ص123).

جابر.

[بِ] (اِخ) ابن اعصم مکفوف. کشی او را در ضمن رجال شیعه ذکر کرده. علی بن حکم گفته است که: ناصبیان را سخت دشمن میداشت. و طوسی گفته وی از جعفر صادق روایت کرده است. (لسان المیزان ج2 ص86).

جابر.

[بِ] (اِخ) ابن افلح اندلسی. او راست: کتاب استکمال در هیئت. (قفطی ص319). وی دو بیت زیر را در هجاء ابوالبرکات گفته است:
لنا طبیب یهودی حَماقَتُهُ
اذا تکلَّم تبدو فیه من فیه
یَتیهُ والکلبُ اعلی منه منزلةً
کانه بعد لم یَخرُج من التِّیهِ.
(تاریخ الحکماء قفطی ص343).
و موسی بن میمون قرطبی رئیس یهودیان مصر کتاب هیئت او را اصلاح و تحریر کرده است. (تاریخ الحکماء قفطی ص393). در قاموس الاعلام چنین آرد: جابر اندلسی، لقبش شمس الدین و یکی از علما و ادبای اندلس و نیز یکی از فقهای مالکی است. یک نسخه از آثار ادبی منظومش در کتابخانهء پاریس تحت شمارهء 1056 محفوظ است.

جابر.

[بِ] (اِخ) ابن حابس (یا عابس). از صحابه است. طبرانی از طریق حصین بن نمیر از وی حدیثی ذکر کرده ولی اسنادش مجهول است. (الاصابة).

جابر.

[بِ] (اِخ) ابن حارث عبدی. یکی از اشخاصی است که بهمراه اشجع آمدند و اسلام آوردند. (الاصابة).

جابر.

[بِ] (ع اِ) ابن حبه. نام نان است و کنیت آن ابوجابر. (منتهی الارب).

جابر.

[بِ] (اِخ) ابن حر. ازدی گوید دربارهء او اختلاف است. و گوید از عاصم روایت کرده و علی بن هاشم از او روایت کرده است. - انتهی. ابواحمد زبیری از او روایت دارد. (لسان المیزان ج2 ص86).

جابر.

[بِ] (اِخ) ابن حیان. قفطی آرد: جابربن حیان الصوفی الکوفی از متقدمین در علوم طبیعی است و بخصوص در علم کیمیا ماهر بود و تألیفات بسیار و مصنفات مشهوری در آن علم دارد معذلک بر بسیاری از علوم فلسفی مطلع بوده است و از پیروان علم معروف به علم باطن است که آن مذهب متصوفان مسلمان از قبیل حارث بن اسد المحاسبی و سهل بن عبدالله شوشتری و امثال ایشان میباشد. محمد بن سعید سرقسطی معروف به ابن مناط اسطرلابی اندلسی گوید که یک کتابی از جابربن حیان در شهر مصر دیده است که دربارهء اسطرلاب تألیف کرده و مشتمل بر هزار مسئلهء بیمانند میباشد. (تاریخ الحکماء قفطی ص190 - 191). ابن الندیم آرد: ابوعبدالله جابربن حیان بن عبدالله کوفی معروف به صوفی. مردم دربارهء او اختلاف کرده اند. شیعه معتقدند که از بزرگان ایشان و یکی از ابواب است و او را از اصحاب جعغر الصادق علیه السلام و از اهل کوفه میدانند و دسته ای از فلاسفه او را از خود میدانند و در منطق و فلسفه مصنفاتی دارد. و زرگران و نقره سازان میگویند که ریاست آنها در آن عصر به وی منتهی شده و کار وی مکتوم بود و در شهرها میگشت و از خوف سلطان در جائی مستقر نمیشد و نیز گفته اند که در زمرهء برامکه بود و با جعفربن یحیی مربوط بود و کسانی که این عقیده را دارند میگویند: مقصودش از «سید من جعفر»، جعفر برمکی است و شیعه میگویند مقصودش جعفر الصادق علیه السلام است. و یکی از ثقات اهل صنعت برای من حکایت کرد که او در شارع باب الشام در درب معروف به درب الذهب نزول کرده بود و همین مرد گفت که بیشتر اقامت جابر در کوفه بود و در آنجا بمناسبت پاکی هوا مشغول کیمیاگری بود و همین مرد گفت خانه ای که در آن هاون طلائی که در آن حدود دویست رطل بود یافتند. خانهء جابربن حیان بوده است، زیرا در آن موضع جز همان هاون چیزی یافت نشد و جائی که برای حل و عقد بنا شده بود و این واقعه در ایام عزالدوله پسر معزالدوله واقع شده است و ابوسبکتکین دستاردار گفت کسی که آن را تحویل گرفت من بودم. و جماعتی از اهل علم و اکابر وراقین گفته اند که این مرد یعنی جابر اصل و حقیقتی ندارد و بعضی از آنان گفته اند که تصنیفی جز کتاب الرحمة نداشته و این مصنفات را مردم تصنیف نموده و به وی نسبت داده اند. ابن الندیم گوید اگر شخص دانشمندی بنشیند و خود را برنج بیندازد و کتابی در دو هزار ورق تصنیف کند و پس از آنکه روح و قریحه خود را در تنظیم آن بزحمت انداخته و در نوشتن و استنساخ آن تحمل رنج کرده، کتاب را بدیگری خواه وجود داشته یا وجود نداشته باشد نسبت بدهد، نوعی نادانی است و هیچکس چنین کاری نمیکند و کسی که ساعتی با علم سر و کار داشته باشد بدین کار تن در نمیدهد. چه فائده و نتیجه ای در این کار متصور است؟ این مرد بحقیقت وجود داشته و احوال وی آشکار و مشهور است و تصنیفاتش بسیار. وی کتابهائی در مذاهب شیعه دارد که در جای خود آنها را نقل میکنم و کتابهائی در قسمتهائی از علوم مختلفه دارد که آنها را نیز در جای خود در این کتاب ذکر کرده ام. بعضی اصل وی را از خراسان دانسته اند. رازی در کتابهائی که در صنعت تألیف کرده گوید: استاد ما ابوموسی جابربن حیان گفت(1)... الخرقی که سکة الخرقی در مدینه منسوب به اوست، و ابن عیاض مصری، و اخمیمی، شاگردان وی هستند.
نام کتابهای او در صنعت: جابر فهرستی بزرگ دارد که شامل تمام مؤلفات وی در صنعت و کتب دیگر است و فهرست کوچکی دارد که تنها شامل مؤلفات وی در صنعت است. و ما تعدادی از کتابهای او را که خود دیده ایم یا اشخاص موثق دیده و برای ما ذکر کرده اند در اینجا می آوریم. از آن جمله است: کتاب اسطقس الاس الاول الی البرامکه. کتاب اسطقس الاس الثانی الی البرامکه. کتاب الکمال هوالثالث الی البرامکة. کتاب الواحد الکبیر. کتاب الواحد الصغیر.کتاب الرکن. کتاب البیان. کتاب الترتیب. کتاب النور. کتاب الصبغ الاحمر. کتاب الخمائر الکبیر. کتاب الخمائر الصغیر. کتاب التدابیر الرائیه. کتاب یعرف بالثالث. کتاب الروح. کتاب الزیبق. کتاب الملاغم الجوانیة. کتاب الملاغم البرانیه. کتاب العمالقة الکبیر. کتاب العمالقة الصغیر. کتاب البحرالزاخر. کتاب البیض. کتاب الدم. کتاب الشعر. کتاب النبات. کتاب الاستیفاء. کتاب الحکمة المصونة. کتاب التبویب. کتاب الاملاح. کتاب الاحجار. کتاب الی قلمون. کتاب التدویر. کتاب الباهر. کتاب التکریر. کتاب الدرة المکنونة. کتاب البدوح. کتاب الخالص. کتاب الحاوی. کتاب القمر. کتاب الشمس. کتاب الترکیب. کتاب الفقه. کتاب الاسطقس. کتاب الحیوان. کتاب البول. کتاب التدابیر. کتاب الاسرار. کتاب کیمان المعادن. کتاب الکیفیة. کتاب السماء: اولی و ثانیة و ثالثة و رابعة و خامسة و سادسة و سابعة. کتاب الارض: اولی و ثانیة و ثالثة و رابعة و خامسة و سادسة و سابعة. کتاب المجردات. کتاب البیض الثانی. کتاب الحیوان الثانی. کتاب الاملاح الثانی. کتاب الباب الثانی. کتاب الاحجار الثانی. کتاب الکامل. کتاب الطرح. کتاب فضلات الخمائر. کتاب العنصر. کتاب الترکیب الثانی. کتاب الخواص. کتاب التذکیر. کتاب البستان. کتاب السیول. کتاب روحانیة عطارد. کتاب الاستتمام. کتاب الانواع. کتاب البرهان. کتاب الجواهر الکبیر. کتاب الاصباغ. کتاب الرائحة الکبیر. کتاب الرائحة اللطیف. کتاب المنی. کتاب الطین. کتاب الملح. کتاب الحجر الحق الاعظم. کتاب الالبان. کتاب الطبیعة. کتاب ما بعدالطبیعة. کتاب التلمیع. کتاب الفاخر. کتاب الصارع. کتاب الافرند. کتاب الصادق. کتاب الروضه. کتاب الزاهر. کتاب التاج. کتاب الخیال. کتاب تقدمة المعرفة. کتاب الزرانیخ. کتاب الهی. کتاب الی خاطف. کتاب الی جمهور الفرنجی. کتاب الی علی بن یقطین. کتاب مزارع الصناعة. کتاب الی علی بن اسحاق البرمکی. کتاب التصریف. کتاب الهدی. کتاب تلیین الحجارة الی منصوربن احمد البرمکی. کتاب اغراض الصنعة الی جعفربن یحیی البرمکی. کتاب الباهت. کتاب عرض الاعراض. و این صد و دوازده کتاب است و هفتاد کتاب دیگر دارد از جمله: کتاب اللاهوت. کتاب الباب. کتاب الثلاثین کلمة. کتاب المنی. کتاب الهدی. کتاب الصفات. کتاب العشرة. کتاب النعوت. کتاب العهد. کتاب السبعه. کتاب الحی. کتاب الحکومه. کتاب البلاغة. کتاب المشاکلة. کتاب خسمه عشر. کتاب الکفؤ. کتاب الاحاطه. کتاب الراوق. کتاب القبة. کتاب الضبط. کتاب الاشجار. کتاب المواهب. کتاب المخنقة. (؟). کتاب الاکلیل. کتاب الخلاص. کتاب الوجیه. کتاب الرغبة. کتاب الخلقة. کتاب الهیئة. کتاب الروضة. کتاب الناصع. کتاب النقد. کتاب الطاهر. کتاب لیلة. کتاب المنافع. کتاب اللعبة. کتاب المصادر. کتاب الجمع.
و این چهل کتاب از هفتاد کتاب است و بعد از آن رسائلی است فی الحجر: اولی، ثانیة، ثالثة، رابعة، خامسة، سادسة، سابعة، ثامنة، تاسعة، عاشرة و اینها اسم ندارند. و بعد از آن ده رساله است در نباتات از یک تا ده، و همچنین ده رساله در احجار بهمین ترتیب دارد. بنابراین هفتاد رساله است و علاوه بر هفتاد کتاب مذکور ده کتاب دیگر دارد:کتاب التصحیح. کتاب المعنی. کتاب الایضاح. کتاب الهمة. کتاب المیزان. کتاب الاتفاق. کتاب الشرط. کتاب الفضلة. کتاب التمام. کتاب الاعراض. و بعد از این کتابها ده مقاله دارد که عبارتند از: کتاب مصححات فرثاغورس. کتاب مصححات سقراط. کتاب مصححات افلاطون. کتاب مصححات ارسطالیس. کتاب مصححات ارسنجانش. کتاب مصححات ارکاغانیس. کتاب مصححات امورس. کتاب مصححات ذیمقراطیس. کتاب مصححات حربی. کتاب مصححاتنا نحن.
سپس بیست کتاب باسامی زیر است:کتاب الزمردة. کتاب الانموذج. کتاب المهجة. کتاب سفرالاسرار. کتاب البعید. کتاب الفاضل. کتاب العقیقه. کتاب البلورة. کتاب الساطع. کتاب الاشراق. کتاب المخایل. کتاب المسائل. کتاب التفاضل. کتاب التشابه. کتاب التفسیر. کتاب التمییز. کتاب الکمال والتمام، و بعد از آن سه کتاب دیگر است که متصل به آنها است: کتاب الضمیر. کتاب الطهارة. کتاب الاعراض.
و بعد از آن هیفده کتاب دیگر بترتیب زیر: کتاب المبدء بالریاضة. کتاب المدخل الی الصناعة. کتاب التوقف. کتاب الثقة بصحة العلم. کتاب التوسط فی الصناعة. کتاب المحنة. کتاب الحقیقة. کتاب الاتفاق والاختلاف. کتاب السنن والحیرة. کتاب الموازین. کتاب السر الغامض. کتاب المبلغ الاقصی. کتاب المخالفة. کتاب الشرح. کتاب الاغراء فی النهایة. کتاب الاستقصاء.
و بعد از آن سه کتاب دیگر: کتاب الطهارة آخر. کتاب التفسیر. کتاب الاعراض.
محمدبن اسحاق گفته است که جابر در کتاب فهرست خود گفته است «که بعد از این کتابها سی رساله تألیف کرده ام که بی نامند و پس از آن چهار مقاله باسامی زیر: کتاب الطبیعة الفاعلة الاولی المتحرکة و هی النار. کتاب الطبیعة الثانیة الفاعلة الجامدة و هی الماء. کتاب الطبیعة الثالثة المنفعلة الیابسة و هی الارض. کتاب الطبیعة الرابعة المنفعلة الرطبة و هی الهواء. جابر گفته است که دو کتاب در شرح این کتابها دارم بنام کتاب الطهارة. کتاب الاعراض.
و بعد از آن چهار کتاب تألیف کرده ام: کتاب الزهره. کتاب السلوة. کتاب الکامل. کتاب الحیاة.
و بعد از آن ده کتاب براساس رأی بلیناس صاحب طلسمات تألیف کرده ام. کتاب زحل. کتاب المریخ. کتاب الشمس الاکبر. کتاب الشمس الاصغر. کتاب الزهرة. کتاب عطارد. کتاب القمر الاکبر. کتاب الاعراض. کتاب یعرف بخاصیة نفسه. کتاب المثنی. و چهار کتاب در مطالب دارد: کتاب الحاصل. کتاب میدان العقل. کتاب العین. کتاب النظم. ابوموسی گفته است سیصد کتاب در فلسفه و هزار و سیصد کتاب (سیصد؟) در علم حِیل، بر مثال کتاب تقاطر (؟) و هزار و سیصد رساله (سیصد؟) در صنائع مجموعه و آلات حرب. سپس کتاب بزرگی در طب و کتابهای بزرگ و کوچک دیگر تألیف کردم. و در حدود پانصد کتاب در طب مانند کتاب المجسه والتشریح تألیف کرده ام. سپس کتابهایی در منطق ارسطو و بعد از آن کتاب الزیج اللطیف را در سیصد ورق، کتاب شرح اقلیدس و کتاب شرح المجسطی و کتاب المرایا را تألیف کردم. و بعد از آن کتاب الجاروف را که متکلمان بر آن رد نوشته اند تألیف کردم. (و این کتاب را بعضی از ابوسعید مصری دانسته اند). سپس کتابهائی در زهد و مواعظ و کتابهای متعدد و نیکوئی در عزائم و کتابهائی در نیرنجات تألیف کردم، سپس کتابهای بسیاری در خواص اشیاء نوشتم و پس از آن پانصد کتاب در ردّ بر فلاسفه تألیف کردم و سپس کتابی در صنعت نوشتم که معروف به کتب الملک شد و کتاب دیگر معروف به الریاض. (الفهرست ابن الندیم ص489 ببعد). اسماعیل پاشا فهرست کتب او را چنین آرد: الارشاد فی التعبیر. اسرار العبرانیات. الایضاح فی علم الکاف. روح الارواح فی الاکسیر. علل المعادن. العلم المخزون فی الصنعة. کتاب الاحراق. کتاب الخالص فی الکیمیاء. کتاب الخواص الکبیر. کتاب الرحمة فی الکیمیاء. کتاب السبعین فی الصنعة. کتاب الشعر. کتاب الصافی من الخمسمائة. کتاب العهد. کتاب القمر فی الصنعة. کتاب النخب. منافع الحجر بعد تمام تدبیره. مهج النفوس. نهایة الادب. و جز این کتب از تصنیفات او است و عدد کتابهایش را دویست و سی و دو گفته اند. (هدیة العارفین فی اسماء المؤلفین ج1 ص249). و زرکلی از کتابهای او مجموع رسائل در حدود هزار صفحه و اسرارالکیمیاء و علم الهیئة و اصول الکیمیاء را یاد کرده است که چاپ شده اند. (الاعلام ج1 ص174). و در معجم المطبوعات کتابهای زیر را از وی ذکر کرده:
1- اسرار الکیمیاء (یا کشف الاسرار و هتک الاستار). از این کتاب جز ترجمه هائی به لاتین چیزی چاپ نشده. و نیز قسمتی از این کتاب به عربی ضمن کتاب شیمی در قرون وسطی در 3 جلد بوسیلهء برتلو(2) طبع شده است.
2- مجموعهء یازده رسالهء وی در علم کیمیا به اسامی زیر: 1- کتب البیان. 2- کتاب الحجر. 3- کتاب النور. 4- رسالة الایضاح. 5- کتاب اسطقس الاس. 6- کتاب اسطقس الاس الثانی. 7- کتاب الاسطقس ثالث. 8- تفسیر کتاب اسطقس. 9- کتاب التجرید. 10- کتاب الرحمة. 11- کتاب الملک. چاپ سنگی بمبئی 1892 ص35.
3- کتاب المکتسب، که موسوم به نهایة الطلب است با شرح جندقی که بفارسی است و این کتاب در علم کیمیاست چاپ سنگی بمبئی 1307.
و در مفتاح السعادة چنین آمده است: گویند بعضی کسانی که در راه کیمیا تجربه کرده و رنج بسیار برده و گمان داشت که زحماتش بیهوده است دوبیت زیر را بر بعض مصنفات جابربن حیان شاگرد حضرت جعفر الصادق(ع) نوشت:
هذا الذی بمقالهغرالاوائل و الاواخر
ما انت الاّ کاسرکذب الذی سماک جابر.
حکایت شده است که شخصی از یکی از مشایخ این فن خواهش کرد این علم را به وی بیاموزد و سالهای بسیار او را خدمت کرد. پس آن شیخ گفت که از شروط تعلیم این فن آن است که باید آن را به فقیرترین اهل بلد تعلیم کرد. مردی را که فقیرتر از وی در این بلاد نباشد پیدا کن تا به وی یاد دهیم و تو نگاه کن. آن شخص مدتی در طلب چنین مردی بود تا اینکه شخصی را یافت که پیراهن خود را که در غایت کهنگی و کثافت بود با شن و رمل می شست و توانائی خرید یک قطعه صابون نداشت، پیش خود گفت که من هیچ فقیری را ندیده ام که جز با صابون پیرهنش را بشوید پس آن شیخ را خبر کرد که مردی چنین و چنان یافتم... و من فقیرتر از او ندیده ام، آن شیخ گفت بخدا سوگند چنین شخصی که تو میگوئی شیخ ما جابربن حیان است که من این فن را نزد او آموخته ام سپس گریه کرد و گفت: از خواص این فن آن است که هرکس به آن رسید در نهایت افلاس بسر میبرد چنانکه از شافعی نقل شده: که هرکس بوسیلهء اکسیر طلب مال کند مفلس میشود. (مفتاح السعادة ج1 ص281 - 282). صاحب روضات چنین آرد: شیخ نبیل ابوموسی جابربن حیان صوفی طرسوسی از مشاهیر متقدمین دانشمندان فنون غریبه مانند: کیمیا، لیمیا، هیمیا، سیمیا، ریمیا، و سایر علوم سری و جفر جامع و نظائر آن بوده است. و تاکنون در فهرستهای رجال فریقین ترجمه و شرح حال خاص او را نیافته ام، بلی ابن خلکان مورّخ در شرح حال مولانا الصادق(ع) آورده که او یکی از ائمهء دوازده گانه مذهب امامیه است. از سادات اهل بیت و بجهت صدق گفتار ملقب به صادق شده و شهرت فضل وی بیش از آن است که ذکر شود و او را گفتاریست در صنعت کیمیا و زجر و فال و شاگرد وی ابوموسی جابربن حیان صوفی طرسوسی کتابی در هزار ورق تألیف کرده و رسائل جعفرالصادق(ع) را که پانصد رساله است در آن گرد آورده است - انتهی. و این گفته غریب است. و صاحب ریاض العلماء پس از آنکه شرح حال او را مانند آنچه ما آوردیم ذکر کرده میگوید که حکیم سلمة بن احمد مجریطی (مدریدی) در کتاب غایة الحکم پس از آنکه مهارت و استادی ابوبکر محمد بن زکریای رازی را در علوم طلسمات و امثال آن از علوم فلسفی نقل کرده چنین گوید: «اما استاد علی الاطلاق که از متقدمین در این فن است شیخ اجل ابوموسی جابربن حیان صوفی است که کتابهای: المنتخب فی صنعة الطلسمات، والطلسمات الکبیر، که آن را پنجاه مقاله ساخته، و المفتاح فی صورالدرج و تأثیراتها فی الاحکام، و کتاب الجامع، در اسطرلاب علمی و عملی مشتمل بر هزار باب و اندی است و در آن امور عجیبی آورده که هیچکس در این امور بر او پیشی نگرفته است. و همچنین کتاب الکبیر فی الطلسمات که همهء علوم عجیبه را که مورد اختلاف است بیان کرده و پدید آورندهء علم میزان اوست و شایسته است که من [مجریطی] او را با اینکه همزمان نیستیم استاد خود قرار داده ام». صاحب روضات گوید: چون مجریطی پس از 350 ه . ق. میزیست پس جابر قدیمتر از این عصر است. مؤلف «المصباح فی علم المفتاح» در مقدمهء کتاب آرد متقدمین این فن دربارهء اصولی که ذکر شد اتفاق دارند ولی دربارهء شرح و تفسیر کلام قوم اختلاف و افتراق پیدا کرده اند و هرکدام در حدود آنچه از رموز این علم بر ایشان کشف شده است سخن گفته اند. مانند امیر خالدبن زید که تألیفات مفیدی در این فن دارد و بعد از او اوستاد بزرگ جابربن حیان است که بر کسانی که بعد از وی بر این علم اطلاعی یافته اند سمت استادی دارد. لیکن جابر این علم را بطور متفرق در کتابهای زیادی ذکر کرده که اگر کسی بر بسیاری از کتابهایش وقوف یابد، به اندازه ای که قسمت وی باشد رموز این علم بر او کشف خواهد شد. (از روضات الجنات ص156 و 157). شمس الدین سامی آرد: جابربن حیان ابوموسی، یکی از مشاهیر حکمای عرب است و در حکم موجد فن کیمیا میباشد، ترجمهء حالش کاملا معلوم نیست بروایتی از اهالی طوس و بروایت دیگر از اهالی حران بود. و بعضی از آنان او را صابئی میدانند و میگویند وی پسر سنان پدر تبّانی است و احتمالاً بسال 160 ه . ق. درگذشته، و بیک روایت علم کیمیا را از امام جعفر صادق(ع) و بروایت دیگر از خالدبن یزیدبن معاویه اخذ کرده. گویند قریب به 500 جلد کتاب تألیف کرده، پاره ای از این کتابها موجود است و بزبانهای اروپائی هم ترجمه شده. کاتب چلبی دو اثر موسوم به: الخالص و کتاب الخواص، او را ذکر کرده، معلوم است که جابر بهرزه طالب کیمیا بود او میخواست معادن و پاره ای از نباتات را بطلا مبدل سازد یعنی ماهیت آنها را منقلب سازد و این کار باطلی بود ولی در ضمن این عمل اطلاعی از ترکیب و ذوب معادن بدست آورده و راه شیمی یعنی کیمیای حقیقی را مکشوف ساخت و تألیفات بسیار بوجود آورد و لذا مستحق نام موجد کیمیا گردید. بعضی گویند موجد علم جبر هم او بود که بنام خود منتسب ساخته است ولی این ادعا دلیل محکمی ندارد، و پاره ای از اهل تحقیق گویند خود جابر نام موهومی است و چنین شخصی اصلا وجود نداشته است. (قاموس الاعلام ترکی).
در دائرة المعارف اسلام آمده است: جابربن حیان کیمیادان مشهور. وی در قرون وسطای مسیحی بنام جبر(3) نامیده میشد و در عربی بنام ابوموسی جابربن حیان الازدی، نسبتش گاهی طوسی و گاهی طرطوسی ضبط شده است. گمان برده اند که وی از فرقهء صابئین باشد. بهمین جهت است که گاهی کنیهء الحرانی را باو میدهند. وی بعد از دین صابئین برگشته و بدین اسلام گروید. در این دین اخیر دارای تعصب شدید بود. در دورهء نسبةً متأخر لقب صوفی هم باو داده اند از معلمینش خالدبن یزیدبن معاویه (که بسال 85 ه . ق. / 704 م. درگذشته است) باید نام برد بهمین جهت هم وی را «عمیدالاموی» و «جعفر الصدیق» می نامند همین امر میرساند که وی متأخرتر از تاریخی است که برای مرگ خالدبن یزید یاد کرده اند. پس باید اشتهار وی را در حدود 160 ه . ق. یا 776 م. دانست. فهرست حاجی خلیفه او را با برمکیان مربوط میکند. از زندگی وی تقریباً اطلاعی بدست نمیتوان آورد. آنچه مشهور است این است که وی مدتی طولانی در کوفه بسر برد. به فهرست حاجی خلیفه(4) نمیتوان اطمینان داشت. چه در این کتاب مؤلف برای وی وجود خارجی قائل نشده بلکه او را شخصیتی اساطیری میداند. آثار بسیاری را به جابر نسبت داده اند. آنچه که بزبان لاتینی وجود دارد اگر کتاب «سبعین» را استثناء کنیم بقیه با آثاری که در عرب هست ارتباط ندارد.
این کتابها بطور عموم معرف پیشرفت زیاد در علم کیمیا است. در کتابخانه های اروپا 22 رسالهء عربی بنام جابر است پنج تا از آنها بچاپ رسیده است: کتاب الملک. کتاب الموازین الصغیر. کتاب الرحمة. کتاب التجمیع. کتاب الزیبق الشرقی. آراء رسمی و اختصاصی وی در این آثار و مخصوصاً در «کتاب الرحمة» که اصالت آن قطعی است عبارت است از عقیدهء «تجسم» و عقیده ای که روح را علت غائی موجودات دانند. دیگر آنکه فلزات را ذیحیات تصور میکند که در سینهء زمین هزاران سال بصورت ناقص مانده (مانند سرب) و سپس کمال یافته اند (مانند طلا). علم کیمیا برای تسریع این کمال و دیگرگونگی است. عقیدهء تولید مثل، ازدواج، اشباع و تربیت را دربارهء فلزات اعمال کرده اند. همچنین عقیدهء مرگ و زندگی تابع همین امر است. جوهرهای ثقیل و زمینی نسبت به جوهرهای لطیف و سبک «میت»اند و تمام اجسام شیمیایی دارای روح و جسم میباشند: قسمتی از آنها روحی و قسمتی مادی است. عمل کیمیا عبارت است از جدا کردن و منزه ساختن هریک از آنها و رساندن روح متناسب به هریک از اجسام. سنت غربی به جابر اکتشافات بسیاری را در شیمی نسبت داده است از آن جمله دربارهء: تیزآب، جوهر گوگرد، جوهر شوره و نیترات دارژان؛ اما هیچیک از این اکتشافات در نوشته های عربی که بنام وی آمده است وجود ندارد و فقط در نوشته های لاتینی متعلق به اواخر قرن سیزدهم میلادی ثبت شده است.
و پل کراوس در ذیل دائرة المعارف اسلام دربارهء وی چنین آرد: جابربن حیان الازدی الکوفی. نوشته هائی که در ادبیات عرب بنام آثار جابربن حیان شاگرد امام ششم شیعیان جعفر الصادق (متوفی بسال 148 ه . ق.) معرفی شده مجعول است. قدیمترین شواهدی که حاکی از وجود آنهاست از یک سو آثار کیمیاوی معروف ابن اُمیل (حدود 350) و ابن وحشیهء جاعل (حدود 350) است و از سوی دیگر فهرست ابن الندیم میباشد. اطلاعاتی که در فهرست ابن الندیم آمده بکمک نسخ خطی محفوظ و نیز یادداشتهای مربوط بمآخذ و منابع که در نوشته های خود جابر یاد شده است میتوان بخش عمده ای از مجموعهء آثار جابر را از نو پدید آورد. این آثار بمجموعه های بسیار تقسیم شده است که مهمترین آنها عبارتند از: 112 کتاب در باب آزمایشهای نامرتب در اعمال کیمیا با توضیحات بسیاری در خصوص کیمیای قدیم ذیسموس(5) ذیمقراط(6) هرمس(7)آغازیمون(8) و غیره. هفتاد کتاب مشروح منظم در اصول عقاید کیمیای جابر، 144 کتاب یا «کتب الموازین» در بیان مبانی نظری فلسفی کیمیا و همهء علوم مکنونه. پانصد کتاب شامل مقالات جداگانه که در آنها در بعضی مسائل «کتب الموازین» تعمق بعمل آمده است. این چهار مجموعه حاکی از مراحل تدریجی بسط اصول جابری و تکوین مجموعهء کیمیا میباشد. بر این مجموعه مجموعه های مختصر بسیار دیگری را که در کیمیا بحث میکنند، یا شرح آثار ارسطو و افلاطون و نیز رسالاتی در فلسفه و نجوم و احکام و حساب و موسیقی، طب، سحر و بالاخره نوشته های دینی را باید افزود. این ادبیات وسیع که محتوی مجموعه ای از علوم قدیم که در دورهء اسلامی اقتباس شده است نمیتواند از آثار مؤلفی واحد باشد و همچنین نمیتواند که از نیمهء دوم قرن دوم هجری پیشتر برود. همهء قراین میرساند که این مجموعه در اواخر قرن سوم یا آغاز قرن چهارم تنظیم شده است. نوشته های جابر در مرحلهء اول مربوط بتاریخ دینی است همانطور که کیمیاگران باستانی که آثار آنان بما رسیده به معرفت مسیحی توجه داشته اند جابر نیز در روش علمی خود معرفت اسلامی را داخل کرده است. این معرفت همان معرفت ابتدائی که ناشی از اصول عقاید شیعه است و در قرن اول و دوم تدوین شده نمیباشد و نیز از مطالبی که نویسندگان مسلمان در باب کفر و زندقه نوشته اند و آن را بما معرفی نموده اند ناشی نمیباشد. بلکه بیشتر مربوط بنحلهء ترکیبی گنوسی(9) است که نزد غلات شیعه در اواخر قرن سوم معمول بوده و بافکار سیاسی انقلابی ارتباط داشته و حتی موجودیت اسلام را بخطر افکند. جابر مبشر ظهور قریب امام جدیدی است که ناسخ شریعت مسلمین خواهد شد و بجای الهامات قرآنی روشنایی علوم و فلسفهء یونانی را جایگزین خواهد کرد. اصول عقاید «مجموعهء جابری» مبنای این الهام جدید است که کاملاً معنوی و روحانی است و معرف آن ائمهء علوی میباشند. از نظر اصطلاحات دینی جابر به قرامطه نزدیک است. (قرامطه که از سال 260 توسعه و انتشار یافتند. در آثار جابر ذکر شده اند) امام بلقب ناطق خوانده میشود در مقابل صامت، درجات دینی نظیر همان درجاتی است که نزد قرامطه و اسماعیلیهء فاطمی (باب، خواجه [ خوجا ] داعی، مطلق، سابق، تالی، لاحق و غیره) معمول است. اصول عقاید مخالفین امام مفص شرح شده است. تاریخ دنیا بنا بر تنزیلات پیاپی به هفت مرحله تقسیم میشود که وحی امام جابری آخرین آنهاست. و همچنین ائمهء مسلمانان که پس از علی(ع) تا قائم جدید متعاقب هم آیند هفت تن اند: حسن، حسین، محمد بن حنفیه، علی بن حسین، محمد بن باقر، جعفر صادق، اسماعیل (محمدبن اسماعیل، قائم جدید) بعکس عقیدهء قرامطه و اسماعیلیه، علی(ع) یکی از ائمهء هفتگانه محسوب نمیشود او صامت است. الوهیت مخفی است و مافوق ناطق میباشد و ائمهء هفتگانه مظاهر حلول ارضی وی محسوب میگردد.
بدین طریق اصول عقاید جابر شبیه به اصول عقاید نصیری است و مانند نصیریان معتقد بسه موجود الهی هستند که عبارتند از عین (علی)، میم (محمد)، سین (سلمان) و سین در نزد جابر بالاتر از میم است. در عقیدهء مورد بحث امام را ماجد، یا یتیم خوانند و آن تجلی مستقیمی است از عین و بر میم و سین غالب است. در معتقدات مزبور مانند همهء غلات شیعه و مخصوصاً نصیریه عقیده به تناسخ (اصطلاحات تناسخ، ادوار، اکوار، نسخ، فسخ، رسخ، مسخ) پذیرفته شده است. مرحلهء دوم آثار جابر مسائلی را در باب تاریخ علوم اسلامی مطرح میکند. مجموعهء اصول عقاید مزبور به تحقیق مقررات و نظامات ذیل میپردازد: کیمیا (که همیشه در مرحلهء اول قرار دارد) طب، علم احکام، سحر، (طلسمات) بحث در خواص اشیاء و تکوین موجودات حیه. اطلاعات ما در باب اصول و مقررات مربوط بعلوم قدیمه کامل نیست معهذا نوشته های جابر اجازه میدهد که جهات مفید علوم یونانی را که تاکنون بنظر میرسید ازبین رفته باشند، احیا کنیم. کیمیای مکتب جابری اساساً از همهء مطالب مربوط به کیمیای قدیم مشخص است. این مکتب عمداً از کنایات هرمسی(10) که از منشأ مصری است و در قدیم توسط نوشته های ذیسموس(11) و دیگران معرفی شده و در اسلام توسط بسیاری از کیمیاشناسان مانند ابن اُمیل(12)طغرائی جلدقی و غیره مورد بحث قرار گرفته احتراز دارد. کیمیای جابر علمی تجربی است که بر فرضیه ای فلسفی بنیاد نهاده شده است. این فرضیهء فلسفی عمدةً از فیزیک ارسطو نشأت یافته است. جابر چنانکه ترجمه های حنین بن اسحاق [ متوفی 260 ] و مکتب او نشان میدهد تمام آثار ارسطو و همچنین شرح اسکندر افردویسی(13)، تمیستیوس(14)، سینپلیقیوس(15)، فرفوریوس(16) و دیگران را می شناخته و ذکر کرده است. بعلاوه آثار افلاطون، تئوفرسطس(17)، جالینوس، اقلیدس، بطلمیوس، ارشمیدس و غیره یاد شده، در میان این آثار نوشته های بسیاری است که اصل یونانی آنها از میان رفته است. هیچ اثر کیمیاوی در عهد اسلامی باندازهء آثار جابر شامل اطلاعات وسیع مربوط بادبیات قدیم و حاوی معلومات دائرة المعارفی نیست. آنها در این موضوع نزدیک به رسایل اخوان الصفا که از همان سرچشمه ناشی شده اند میباشد. اصطلاحات فنی که جابر بکار برده بدون استثنا همانهائی است که بوسیلهء حنین بن اسحاق ترجمه شده است همین هم دلیلی است براینکه تاریخ تدوین مجموعهء مزبور را نمیتوان از اواخر قرن سوم پیشتر برد. اصل عمدهء علم جابر میزان (ترازو) است. این اصطلاح حاکی نظرات مختلف است و نحلهء ترکیبی علمی جابر را کاملا نشان میدهد، میزان بمعانی ذیل است:
1- وزن مخصوص(18). 2- «استاسموس»(19)کیمیادان باستانی که معرف مقیاس اخلاط و امتزاج مواد است.3- مطالعهء نظری در باب الفبای عرب و رابطهء آنها با چهار مزاج (گرم، سرد، مرطوب، خشک) این «میزان الحروف» تنها در مورد همهء اشیاء موجود در عالم سفلی بکار نمیرود بلکه همچنین در مورد اشیاء عالم مابعد الطبیعه نیز استعمال میشود از قبیل: ادراک، روح عالم، ماده، مکان، زمان. جابر این روش خود را از طرفی از حکمت فیثاغورسیان جدید و از طرف دیگر از نظرات شیعه راجع به جفر اقتباس کرده است. 4- همچنین «میزان» مبنای عالی مابعد الطبیعه بشمار میرود و آن مظهر مونیسم(20) علمی جابر است و در این مورد جابر مخالف اصول ثنویت مانویان است. نظرات افلاطونیان جدید در باب واحد در این مورد بی اثر نبوده است. 5- «میزان» از تأویل مطالب قرآن در خصوص ترازوی روز قیامت نشأت یافته است. این نظر علمی نیز در معرفت اسلامی وجود دارد و توسط همان است که جابر روش علمی خویش را با اصول عقاید دینی خود پیوند داده است و بنظر می آید که آثار جابر رابطهء نزدیکی با شرک علمی مکتب حرانیان داشته باشد. در بعضی مسائل مابعدالطبیعه جابر صریحاً بعقاید صابئین توجه داشته است. مآخذ مستقیم روش علمی جابر عبارتند از نوشته های اپولونیوس (بلیناس) طوانه یی(21) (کتاب سرالخلیقه و غیره). و آنها آثار مجعولی هستند که طبق قول محمد بن زکریای رازی در زمان مأمون خلیفه تدوین شده اند و از بهترین منابع برای آشنایی به ادبیات «حرانی» محسوب میشوند. جابر اعلام میدارد که علمش را از استادش جعفر صادق(ع) فرا گرفته است و تمام اطلاعات وی بدین «معدن حکمت» منتهی میشود و خود وی فقط مدون نوشته های مزبور است. مقام جابر در سلسله مراتب مذهبی بلافاصله بعد از امام قرار دارد. علاوه براین جابر در زمرهء استادان خود نام عده ای را ذکر میکند از جمله «حربی حمیری»، یک راهب، مردی بنام «اُذن الحمار» از جملهء معاصران جعفر(ع) و از برامکه کسان ذیل نام برده شده اند: خالد، یحیی و جعفر، که جابر بسیاری از رسایل خود را بدانان اهدا کرده است و همچنین باید از اعضای خاندان شیعی «یقطین» را اسم برد. کلیهء این اطلاعات مربوط به قلمرو اساطیری است و نوشته های او با یکدیگر از لحاظ معنی تضاد صریح دارند. از طرف دیگر یکی از شاگردان جعفر(ع) بنام جابربن حیان در هیچیک از کتب شیعه دیده نشده است، و بنظر می آید که از ابداعات محض باشد. بخوبی دانسته میشود که چرا نویسندگان این آثار را بشاگرد جعفر نسبت داده اند و او غالباً در کتب شیعه بعنوان معرف علوم یونانی و مخصوصاً علوم مکنونه شناخته شده است. بعلاوه جعفر(ع) پدر اسماعیل هفتمین امام(22) است که ظهور وی در نوشته ها اعلام شده است. ابن الندیم در فهرست خود گوید که در زمان وی شیعیانی بوده اند که در اصالت نوشته های مورد بحث شک داشتند. فیلسوف و عالم، ابوسلیمان منطقی سجستانی (متوفی حدود 370 ه . ق.) در تعلیقات خود توضیحی داده است که طبق آن وی میبایست شخصاً مؤلف آثار منسوب بجابر را شناخته باشد. منطقی وی را بنام الحسن بن النکد الموصلی یاد میکند. ما بهیچوجه دلیلی نداریم که در صحت این اطلاعات تردید کنیم هرچند که مطمئناً نوشته های جابر آثار نویسندهء واحد نیست و هرچند مجموعهء آثار جابر قبل از اینکه بشکل کنونی درآید دورهء تکاملی را طی کرده بود... نوشته های جابر نفوذ فوق العاده ای در توسعهء کیمیای متأخر عرب داشته است. کلیهء مؤلفین متأخر از آنها یاد میکنند و پاره ای توضیحات نیز بر آنها افزوده اند. کتب بسیاری از این مجموعه به لاتینی ترجمه شده است. مع هذا نوشته های مشهور منسوب به جابر پادشاه عرب(23) جز تصرف متأخر یک مؤلف لاتینی قرن سیزدهم میلادی نمیباشد. (ترجمه از ذیل دائرة المعارف اسلام صص56 - 57). محمود عرفان دربارهء صاحب ترجمه چنین آرد: جابربن حیان بن عبدالله کوفی طرطوسی، مکنی به ابوموسی معروف به جابر صوفی، شیمی دان معروف اسلامی است که دربارهء وی اختلاف زیاد است، برای اینکه اختلاف آراء درباب او و ترجمهء صحیح احوالش معلوم شود، پاره ای از تحقیقات مختلفی که راجع به زندگانی وی بعمل آمده در زیر می آوریم:
1- ماهیت تاریخی او - شاید ابوعبدالله یا ابوموسی(24) جابربن حیان بن عبدالله در تاریخ عصر علم عربی مشهورترین اشخاص باشد. چه نام وی از حیث شهرت و از حیث اثر نافع در ردیف رهنمایان تمدن و تکامل است. پرفسور برتلو شیمی دان معروف فرانسوی و صاحب کتاب «تاریخ شیمی در قرون وسطی» اسم جابر را نسبت بتاریخ شیمی مثل اسم ارسطو نسبت بتاریخ منطق میداند. گویا جابر نزد برتلو نخستین شخصی باشد که برای علم شیمی قواعدی علمی وضع کرده است که همواره در تاریخ دنیا با نام او مقرون است. جابر در میان فرنگیها باسم جبر Geberمعروف و بکتابی که در لاتینی به SummaPerfectionis موسوم است مشهور میباشد. هلمیارد(25) میگوید این کتاب از کتاب «خالص» جابر مأخوذ گردیده و جابر در لاتینی مؤلفات بسیار دارد که بنام «جبیر» منسوب شده ولی کتاب مزبور از تمام آن کتب مشهورتر و انتشارش افزونتر است.اختلاف میان جابر و جبیر باعث شده که بعضی از مؤلفین اخیر گفته اند این دو اسم متعلق بدو نفر است ولی پرفسور هلمیارد ثابت نموده که جابربن حیان همان است که در میان فرنگیها بنام جبیر معروف میباشد و تمام کتبی که در لاتینی بنام دومی منسوب است ترجمه یا اقتباساتی از مؤلفات دانشمندی است که اصلا ایرانی است و بعرب نسبت دارد. در قرن هشتم مسیحی (قرن دوم هجری) جابربن حیان در دربار خلیفهء وقت هارون الرشید در بغداد میزیسته و با برامکه روابط صمیمانه داشته و از شرح حالش معلوم میشود که علاقهء وی به آنها بیش از علاقهء او بخلیفه بوده است چه برامکه بعلم شیمی اهمیت بزرگی میدادند و این علم را با دقت و تحقیق تحصیل میکردند. جابر در کتاب «خواص» خود بسیاری از محاوراتی که میان او و برامکه در شرح و تفصیل این علم بعمل آمده ذکر کرده و قفطی در شرح حال جابر در «تاریخ الحکماء» گوید او در تمام رشته های علوم عصر خود خصوصاً علم شیمی سرآمد گردید و ظاهراً از علم طب و طریق معالجات هم بهره ای داشته چه در زمان او علم شیمی در اعمال طبی بکار میرفته است. تمام این مطالبی که اطراف اسم جابر را احاطه کرده باز محتاج تأمل و مطالعه است ولی چیزی که از ماهیت تاریخی او بطور تحقیق بدست می آید این است: اول - اسم او جابربن حیان (پسر عبدالله). دوم - در اصل ایرانی و منشأ و نسبت او عربی است. سوم - معاصر هارون الرشید و برامکه. چهارم - روابطی با جعفر صادق داشته. پنجم - معروفترین شخصی است که در عربی تألیفاتی در شیمی دارد. 2- زندگانی و محل تولد او - ابوعبدالله جابربن حیان بن عبدالله الکوفی که گاهی با کنیهء ابوموسی ذکر میشود، محل تولد او تحقیقاً معلوم نشده ولی تمام مورخین معتبر تقریباً متفق اند که او یا در طوس خراسان در شمال شرقی ایران یا در حران عراق متولد شده. بعضی از مستشرقین که بشرح حال او پرداخته اند احتمال میدهند طوس مسقط الرأس او باشد. تمام ثقاة متفق اند که او قسمتی از زندگانی را در شهر کوفه گذرانیده و با برامکه وزراء هارون الرشید دوست بوده و مدت زیادی در دربار بغداد بسر برده است. بعضی محققین او را به طرطوس منسوب داشته. همانطور که وستنفلد(26) مستشرق یا دیگری وی را از صائبی های حران میداند. دربلو(27) مستشرق در کتاب «کتابخانهء شرقی» ص360 هم همان عقیده را دارد. غریب ترین مطلبی که از اقوال فرنگی هائی که بشرح زندگانی جابر پرداخته اند بدست می آید منسوب داشتن او باشبیلیهء اندلس است.اروپائی هائی که بشرح زندگانی جابر پرداخته اند فقط این یک اشتباه را ننموده بلکه در شرح حال های او ذکر شده که مشهورترین امراء و فلاسفهء «عرب» و در جای دیگر یکنفر عرب بدون هیچ صفت دیگر و درجای دیگر پادشاه عرب و در یکی از کتب خطی پادشاه عجم و در کتاب خطی کمیایی پادشاه هند، وی را نام برده اند. این اختلاف حکایت میکند که اروپائیان تاچندی قبل شخصیت جابر را محقق نکرده بودند و تمام معلومات آنها راجع به وی منحصر بوده است که او «شرقی» بوده و غالب آنان عقیده داشته اند که او «عرب» بوده در صورتی که جابر ایرانی است و فقط بمکتب شیمی عرب انتساب دارد. از تواریخ معتبر چنین برمی آید که برامکه هفده سال یعنی از سال 786 تا 803 م. (170 تا 188 ه . ق.) مورد اعتماد هارون الرشید بوده اند و چون در 765 م. حضرت جعفر صادق علیه السلام وفات کرده پس میتوانیم زمان شباب جابر را قبل از این تاریخ و دورهء پس از شبابش را در ربع اخیر قرن هشتم یعنی مابین 775 - 800 م. که مطابق 159 - 186 ه . ق. است بدانیم. حاجی خلیفه در کشف الظنون گوید او در 160 ه . ق. یعنی مابین 777 و 776 م. وفات یافته ولی این قول ظاهراً خطا است هرگاه مطالب قبل و روابط جابر را با برامکه که ذکر نمودیم در نظر بگیریم، این روابط بواسطهء بسیاری از مراجع تاریخی معتبر محقق میباشد. جلدقی(28) در کتاب خود «نهایة الطلب» مشکلات و فشارهای بسیاری که شیمی دانهای عرب در آغاز اشتغالشان به این علم تحمل میکردند حکایت مینماید و نسبت بجابربن حیان میگوید که او چندین بار از مرگ نجات یافته و مقام و اهمیت او غالباً دستخوش اهانت جهال گردیده و بعلم و فضل وی حسد میبرده اند و ناچار شده است بعضی اسرار صناعت (یعنی شیمی) را بهارون الرشید و یحیی برمکی و پسران وی فضل و جعفر بروز دهد و همین مطلب باعث توانگری و ثروت آنها گردید و چون برامکه مورد سوءظن هارون الرشید واقع شدند و دانست مقصود آنها انتقال خلافت بعلویها بکمک مال و جاه خودشان است و همهء آنها را کشت، جابربن حیان از ترس جان ناگزیر بکوفه فرار کرد و تا زمان مأمون مخفی زیست سپس بیرون آمد. در این روایت چیزی که برای ما اهمیت دارد معروف بودن وفات جابر در 160 ه . ق. است که بروایت ابن الندیم و حاجی خلیفه مستند است اما چنانچه روایت جلدقی را صحیح بشماریم ناچار باید بگوئیم که جابر بعد از این زمان مدتی طولانی حیات داشته چه مأمون در سال 198 ه . ق./ 813 م. به اریکهء خلافت قدم گذارد. این روایات متناقض مجال بزرگی در بحث و مطالعه برای ما تهیه میکند.مؤلفات او: جابربن حیان از اغلب علماء نوشتجات و تألیفاتش بیشتر است. فهرست کتب اصلی او که بدست ابن الندیم صاحب «الفهرست» بوده مفقود گردیده و او آن فهرست را ناقص میدانسته و مثل یک مرجع صحیح که درست معتبر باشد مورد اعتماد قرار نداده. اما فلوگل(29) آلمانی به آن فهرست اعتماد پیدا کرده و آن را مأخذ تمامی دانسته و همین مسئله موجب بزرگترین اشتباهاتی شده که دامنگیر تحقیقات وی و شاگردان او که گردش را گرفته بودند و پیرویش را میکردند راجع بحیات جابر شده است. شرح حالی که برتلو نوشته چون اسم کتب او را از «الفهرست» گرفته اعتبار و صحت ندارد و همین مسئله دلیل است که معنی اسمها را درست نتوانسته است بفهمد و تصحیف و اشتباهاتی که از طرف کاتب و غیره بعمل آمده مورد تحقیق او قرار نگرفته. اگر بخواهیم تمام مؤلفات جابر را که در افواه مردم است منسوب باو دانیم مجال زیاد لازم خواهد داشت و اینجا مشهورترین کتب معروف وی را ذکر نموده و بچهار قسمت تقسیم میکنیم: 1- کتبی که صاحب الفهرست آنها را ذکر نموده و آنهائی که چاپهای معروف یا نسخهء خطی آنها محفوظ است. 2- کتب معروف او که هنوز در عالم عربی شهرتی ندارد ولی در اروپا معروف میباشد. 3- کتبی که در «الفهرست» ذکر گردیده و آن کتب یا به اسم تنها معروف شده یا وجود خارجی دارد. 4- کتبی که فقط عنوان آنها معروف میباشد. اغلب کسانی که بشرح حال جابر پرداخته متفق اند که کتاب «السموم» از جملهء کتابهائی میباشد که ازمیان رفته و تنها اسمی از آن مانده ولی چنانکه بعد خواهیم دید حقیقت مطلب برخلاف آن است. کتبی که صاحب «الفهرست» ذکر کرده و آنهائی که چاپهای معروف یا نسخه های خطی آنها موجود است: 1- کتاب «اسطقس الاس الاول» با چاپ سربی در هندوستان سال 1891 م. طبع شده. 2- کتاب «اسطقس الاس الثانی» با چاپ سربی در هندوستان سال 1891 م.، جزء دوم آن فقط طبع شده. 3- کتاب «الاسطقس الاس الثالث» با چاپ سربی در هندوستان سال 1891 م. طبع شده و جزء سوم این کتاب نزد صاحب الفهرست به کتاب «الاسطقس» معروف بوده. 4- کتاب «تفسیر الاسطقس» این کتاب به کتابهای سه گانهء قبل اضافه میشود و صاحب «الفهرست» آن را در کتاب خود ذکر نکرده. 5- کتاب «الواحد الاول» نسخه ای از آن در شعبهء عربی کتابخانهء ملی پاریس در کلکسیون 2606 موجود است و این کتاب شاید همان باشد که صاحب الفهرست آن را باسم کتاب «الواحد الکبیر» ذکر کرده. 6- کتاب «الواحد الثانی» نسخه ای از آن در کتابخانهء ملی پاریس در کلکسیون 2606 موجود میباشد و این کتاب شاید همان باشد که نزد ابن الندیم باسم کتاب «الواحد الصغیر» معروف بوده. 7- کتاب «الرکن» که شاید همان کتاب «الارکان» باشد. قسمت هائی از این کتاب در کتاب «رتبة الحاکم» مجریطی وارد شده و هلمیارد مدعی است که نسبت این کتاب بمجریطی اشتباه است. جابر خودش کتابی بنام «الارکان الاربعة» در کتاب «نارالحجر» ذکر میکند. مجریطی ابوالقاسم مسلمه پسر احمد مجریطی است که در شهر مادرید در زمان حکومت «الحکم الثانی» (961 - 976 م.) میزیسته، فلسفه و ریاضیات و هیئت و شیمی را در مشرق تحصیل کرده و با «اخوان الصفا» مربوط بود و تصور میشود چند فصل رسائل اخوان الصفاء را نوشته باشد، از جمله فصلی است که در شیمی نوشته و در کتاب خود «رتبة الحاکم» از اخوان الصفاء بسیار سخن رانده. 8- کتاب «البیان»، که در هندوستان سال 1891 با چاپ سربی طبع شده. 9- کتاب «النور»، در هندوستان سال 1891 با چاپ سربی طبع شده. 10- کتاب «الزیبق»، برتلو فرانسوی دو کتاب را طبع کرده یکی بنام کتب «زیبق شرقی» و دیگر بنام کتاب «زیبق غربی» که آن دو را از کلکسیون 440 شعبهء عربی کتابخانهء لیون بدست آورده و دو نسخه از آن در کتابخانهء ملی پاریس در کلکسیون 2606 وجود دارد. 11- کتاب «الشعر»، یک نسخهء آن در بریتیش موزیوم در کلکسیون 7722 نمرهء «ه» وجود دارد. 12- کتاب «التبویب»، یک نسخهء آن در کتابخانهء ملی پاریس در کلکسیون 2606 وجود دارد و طغرائی آن را اسم برده. رجوع به کلکسیون 8229 بریتیش موزیوم شود. 13- کتاب «الدرة المکنونة»، در بریتیش موزیوم نسخهء خطی آن به این عنوان در ضمن مؤلفات جابربن حیان در کلکسیون 7722 وجود دارد. 14 و 15- کتاب «الشمس» و کتاب «القمر» یعنی کتاب زر و کتاب سیم که شاید مختصر کتاب «الاحجار السبعة» باشد. جلدقی در «نهایة الطب» آن را اسم برده و یک نسخهء آن در کتابخانهء ملی پاریس در کلکسیون 2606 وجود دارد. 16- کتاب «التراکیب»، یک نسخهء آن در کتابخانهء ملی پاریس در کلکسیون 2606 محفوظ میباشد و شاید که در الفهرست بنام «التراکیب» ذکر شده. 17- کتاب «الحیوان»، جلدقی کتابی را بنام حیاة الحیوان بنام جابر ذکر میکند. 18- کتاب «الاسرار»، شاید همان کتاب «سرالاسرار» باشد که یک نسخهء آن در بریتیش موزیوم در کلکسیون 13418 نمرهء 14 وجود دارد، چند قسمت آن را در چند مورد ذکر میکند. رجوع به کلکسیون بریتیش موزیوم نمرهء 8229 شود. در لاتینی نسخه ای خطی است که منسوب به جابر و عنوان آن Scretorum Screta در کالج گونل و کایویس(30) و در کالج کورپس کریستی کامبریج(31) نمرهء 99 موجود میباشد.19- کتاب «الارض»، جابر کتابی بنام «ارض الاحجار» دارد که برتلو آن را از کلکسیون لیدن نمرهء 440 بدست آورده و چاپ کرده و یک نسخهء آن در کتابخانهء ملی پاریس کلکسیون 2606 محفوظ میباشد. 20- کتاب «الترکیب الثانی»، یک نسخهء آن در کتابخانهء ملی پاریس در کلکسیون 2606 وجود دارد. 21- کتاب «الخواص»، یک نسخهء آن در بریتیش موزیوم نمرهء 4041 و در کلکسیون نمرهء 23419 محفوظ است.22- کتاب «التذکیر»، هلمیارد اسم آن را بانگلیسی Thebook of rendering masculin ترجمه کرده. در این صورت این کتاب اختصاص به بحث در عنصر معروف «تولید» پیدا میکند و «مذکر ساختن» محض مقصود نیست. 23- کتاب «الاستتمام»، طغرائی بعضی از قسمتهای کوچک آن را نقل میکند (بریتیش موزیوم نمرهء 8229) همچنین جلدقی در کتاب نهایة الطلب آن را ذکر میکند. این کتاب در لاتینی مقابل اسم کتابیست که منسوب به جابر و به این عنوان میباشد Giber, de investigationperfectioni. 24- کتاب «الاحجار»، سال 1891 در هند با چاپ سربی طبع شده. 25- کتاب «الروضة»، جلدقی در جزء دوم کتاب خود نهایة الطلب آن را ذکر کرده. 26- کتاب «المنافع»، کتابخانهء برلین. خطی، نمرهء 4199 باسم کتاب «منافع الاحجار» محفوظ میباشد. 27- کتاب «الایضاح»، سال 1891 در هندوستان با چاپ سربی طبع شده. 28- کتاب «مصححات افلاطون»، یک نسخهء آن در اسلامبول کتابخانهء راغب پاشا کلکسیون 96 نمره 40 محفوظ است. 29- کتاب «الضمیر»، یک نسخه آن در کتابخانهء ملی پاریس کلکسیون 2606 محفوظ است و جلدقی در جزء سوم نهایة الطلب باسم کتاب «الضمیر فی خواص الاکسیر» آن را ذکر کرده. 30- کتاب «الموازین»، برتلو آن را از نسخهء لیدن کلکسیون 440 بدست آورده و چاپ کرده و مستر هلمیارد تصور میکند این کتاب همان است که یک نسخهء آن باسم Giber de ponderibisartis در کتابخانهء جمعیت شیمیایی پاریس نمرهء 1654 در صفحه 103 فهرست آن کتابخانه ذکر شده. 31- کتاب «الملک»، صاحب الفهرست نقل میکند که جابر گوید او کتابی باسم کتاب «الملک» تألیف کرده و هرگاه این مطلب صحیح باشد دلالت میکند که کتاب مذکور از چند کتاب تشکیل یافته و همه در تحت یک عنوان درآمده. چیزی که این گمان را تقویت میکند آن است که برتلو کتاب «الملک» را از نسخه لیدن نمره 440 در کلکسیونی عربی یافته و آن را طبع کرده در صورتی که نسخهء دیگری که با نسخهء چاپ برتلو اختلاف دارد در کتابخانهء ملی پاریس بنمرهء 2605 محفوظ است و این هر دو با نسخه ای که در هند سال 1891 م. با چاپ سربی طبع گردیده اختلاف دارد. هلمیارد احتمال میدهد این کتاب به لاتینی ترجمه شده و بوریلیوس(32) آن را ذکر کرده باشد. رجوع به کتب جمعیت شیمیایی پاریس بنمره 1654 صحفه 103 شود. کارینی(33) هم بعنوان Rivista siculaآن را ذکر میکند.32- کتاب «الریاض»، یک نسخه آن در کتابخانهء بودلی بنمرهء 70 و نسخه دیگر در بریتیش موزیوم کلکسیون 7722 نمره 5 محفوظ است. (محمود عرفان مجلهء آینده ج2 ش1 ترجمه از مقالهء اسماعیل مظهر در مجلهء المقتطف ش 5 ص544 به بعد مورخهء می 1926 م.). در فهرست کتابخانهء مشکاة، سلسلهء انتشارات دانشگاه دربارهء جابر چنین آمده است: ابوموسی یا ابوعبدالله جابربن حیان بن صوفی شیعی طوسی خراسانی کوفی چنانکه ابوالربیع سلیمان بن موسی بن ابی هشام در دیباچه ای که بر کتاب الرحمة جابر نوشته از پدر خویش آرد: که جابر بسال 200 ه . ق. بطوس درگذشت و پس از مرگ وی این کتاب را زیر سر او یافتند. نسخهء این کتاب در آصفیه موجود است. اما گفتار کسانی که مرگ جابر را بسال 161 نوشته اند مورد تردید است. زیرا وی رسائلی نوشته و به برمکیان مانند یحیی بن خالد (120 - 190 ه . ق.) و دو پسر وی فضل (148 - 193 ه .ق .) و جعفر (150 - 187 ه .ق .) هدیه کرده است.
جابر شاگرد امام صادق(ع) (م 148 ه .ق .) بوده و از روی گفتهء او رسائل خسمائة را که بطبع رسیده است نوشته پس دور نیست که در 200 ه .ق . مرده باشد. گویند او پس از انقراض برمکیان ترسید و در کوفه تا زمان مأمون (198 - 218 ه .ق .) پنهان بود. از رسالهء تدابیر او در آصفیه نسخه ای موجود است و از گفتهء وی و نوشتهء ابن الندیم برمی آید که چهار نسخه «تدابیر» نوشته است چنانکه استعفاء را نیز دو نسخه نوشته و برخی کتابها را هم تا ده نسخه نوشته است. از ایضاح وی نیز دو نسخه در آصفیه (ش 59 - 88) وجود دارد. و رمز کیمیاگران را در آن روشن کرده. اصول الکیمیاء او هم بچاپ رسیده و اسرار الکیمیاء وی نیز بر طبق نوشتهء زرکلی بطبع رسیده است. (الذریعة ج2 ص36 و 55 و 211 و 491 و ج4 ص15). ابن الندیم فهرستی از مؤلفات وی بیاورده نام برخی از آنان در الذریعه آمده است. ابن الندیم دربارهء جابر نویسد: شیعیان او را یکی از بزرگان خود و از اصحاب امام جعفر صادق(ع) شمارند و فیلسوفان او را از گروه خود و کیمیاگران او را رهبر هنر خویش پندارند. بعضی گویند مقصود وی از «سیدی جعفر» جعفر برمکی است نه امام صادق(ع). و گروهی گویند جابر موجودی خارجی نبوده و این کتابها را دیگران به نام وی کرده اند. جابر در منطق و فلسفه و آئین شیعه کتابها نوشته و فهرستی بزرگ دارد که همهء تألیفات خود را در کیمیا و جز آن در آن آورده است و در فهرست کوچک رسائلی را که در کیمیا نوشته ذکر کرده است. رازی پزشک دربارهء او: «قال استاذنا ابوموسی جابربن حیان» نویسد. جابر میگوید من دوهزار دفتر در فلسفه و حیل و صنعت و پزشکی و ریاضی و زهد و مواعظ و افسون و نیرنگ و کیمیا پرداختم. (ص498 - 503)، قفطی او را صوفی چون محاسبی و تستری دانسته آگاه بعلم باطن و از مؤلفات وی در اسطرلاب نام برده (ص111). ابن خلدون نویسد: او پیشوای کیمیانویسان بوده و دارای هفتاد نامهء لغز مانند (ص504). مسلمهء مجریطی در رتبة الحکم نویسد: که علم باطن بمردی رسید که او را جعفر صادق (ع) خوانند و از خاندان علی است. او استاد جابربن حیان کوفی طوسی یا طرطوسی (م 160 ه .ق .) بود. جابر حکمت خویش را از جعفر گرفته است. مجریطی در این باره اشعار زیر را آورده است:
حکمة اورثناها جابر
عن امام صادق الوعد حفی
بوصی طاب من تربته
فهو کالمسک تراب نجفی.
(دکتر هاشمی ص166).
در فهرست ابن الندیم و کشف الظنون آرد که جابر بسال 160 ه .ق . درگذشت.
در سرالعالمین که آن را از غزالی دانسته اند نیز آمده که جابر از شاگردان گرامی امام صادق (ع) بوده و در زمان برمکیان و هارون میزیسته است. در نزهت نامهء علائی آرد که: صادق (ع) چند کتاب در کیمیا نوشته و جابربن حیان ازدی فیلسوف را بدید و پسندید و او را بپرورد و هرگونه دانش به وی بیاموخت و راز خویش را در کیمیا بدو سپرد و جابر هم آن را برمز نوشت تا جز بندگان خدا بدان راه نیابند و نوشته های او را امام میدید و از آن می کاست یا بر آن میافزود تا بسه هزار دفتر رسید. (فهرست کتابخانهء مجلس ص455 در اینجا فهرستی از مؤلفات جابر دیده میشود). باری جابر را حرانی و افریقائی و یونانی نومسلمان و طوسی و طرطوسی و هندی خوانده اند و گفته اند که مؤلفاتش از پانصد دفتر کمتر نیست، نوشته های او به لاتینی در دانتسیک در 1682 م. بچاپ رسید و نامه ای از او در 1545 م. چاپ شد که ظاهراً منحول است کیمیاگران لاتینی از اندیشهء او بهره ها بردند و از او پیروی میکردند و پیداست که از خود او چندان آگاه نبودند. رجر بیکون او را استاد استادان میخواند از 1490 م. تا 1520 م. مؤلفاتی از وی که ترجمهء لاتین آن در دست بود از روی نسخه های پاریس بچاپ رسید و برخی از آن از روی نسخه های واتیکان در رم چاپ شد. فلزات او در Norimhergaeدر 1541 م. بلاتینی چاپ شد و ترجمهء ایتالیائی یکی از مؤلفات وی در 1550 م. بچاپ رسید. در فهرست چاپی پاریس ذیل کلمهء «Geber» و «جابربن حیان طرطوسی» چاپهای لاتینی 1475 م. تا 1682 م. و ایتالیائی 1544 م. و فرانسوی 1678 م. و چاپ برتلو معرفی شده است. در فهرست بروکلمن (ج1 ص241) نود و دو دفتر از جابر ذکر شده.
برتلو(34) در جلد سوم La Chimie au-moyen ageبا همکاری هوداس بسال 1893 م. چند کتاب از جابر را در پاریس بطبع رسانده و افکار علمی او را بررسی کرده است. دکتور محمد یحیی الهاشمی در این باره در «الامام الصادق ملهم الکیمیاء» شرحی نوشته که در شمارهء (4) «حدیث الشهر» در بغداد (1950 - 1369 م.) بچاپ رسید و حاصل آن اینستکه جابر شاگرد امام (ع) بوده است و در همان روزگار میزیست. ولی این را باید گفت که جابر آنچنانکه از نوشته های او برمی آید باید پس از امام و پس از ترجمه شدن کتابهای فلسفی افلاطون و ارسطو و جز آنان و پس از پیدا شدن آئین باطنی اسماعیلی زیسته باشد و اندیشهء تأویلی اسماعیلیان و روش و اصطلاحات آنها در نوشته های او دیده میشود. میتوان گفت که او هم مانند دیگر دانشمندان اسماعیلی خود را کاملا آشکار نمیکرده و نشانهء سبک نگارش او هم در دفترهای اخوان الصفا دیده میشود. بویژه اینکه رمزنویسی کار آشنایان بعلوم غریبه است. با اینهمه باید گذشته از سخنان تاریخ نگاران لاتینی و باختری و خاوری در نوشته های جابر دقت کرد که او که بوده و کی میزیسته است جابر در «اخراج ما فی القوة الی الفعل» چاپ کراوس از کون و فساد و لفظها و موسیقی و ستاره و جوشناسی و جغرافیا و پزشکی و کیمیا و طلسم گفتگو کرد و گفت از برگشتن آفتاب رخنه ای در جهان پدید نخواهد شد و در آن کتاب بکتاب «امیرالمؤمنین العزیز» خود بازگشت میدهد و حکمت نهفته بودن اهل بیت را آشکار میدارد. او در «الحدود» از تحدید گفتگو کرده وپاره ای از الفاظ فلسفی و کیمیائی را می شناساند و از کتابهای نفس و حرکت و حس و محسوس و فاعل و منفعل یاد میکند و میگوید که من در «رد کتاب نفس ارسطو» گفتهء او «النفس کمال اول لجسم طبیعی آلی ذی حیاة بالقوة» را باطل کردم و خود تعریفی عرفانی می آورد. (ص3 - 112 همان چاپ) جابر در «اخراج ما فی القوة الی العفل» و «الحدود» از دفترهای منطق و مابعد الطبیعه و المائة و الثلاثة و الاربعین و مناقب امیرالمؤمنین العزیز و از اصحاب افلاک طبایع، اثناعشر و از کتاب التجمیع و الطب الکبیر و العین و الاول من المنطق و کتب الخواص و الخمسین رسالة و اخراج ما فی القوة الی الفعل و کتب علم الموازیین که همان المائة و الاربعة و الاربعین است و از الخمسمائة کتاب یاد میکند. در الاشتمال ص548 میگوید که این دفتر دشوار و رمز است زیرا آشکار آن بر پایهء سخنان تناسخیان نهاده است. و درون آن آموختن کیمیا است و کسانی از مطالعهء آن گمراه شدند که به آشکار آن اکتفا کردند پیداست که مردم از روش نویسنده ای پیروی میکنند که دانشمندی به نام باشد و برتر از دیگران. آنها گفتار او را تأویلهای شگفت و دور میکنند. همانا گفتهء افلاطون دربارهء تناسخ رمزی است و دانشمندانی ندانسته بر او خرده گرفتند و گروهی هم از او پذیرفتند در اینجا گفتارافلاطون را دربارهء دورها و کورها و نسخ صعودی و نزولی و تصفیهء نفس از جسمانیات می آورد و سپس میگوید این سخنان گرچه زشت می نماید ولی معنیهای پسندیده ای دارد و کراوس این اندازه در مطالب الاشتمال را از مفاتیح الرحمهء طغرائی در گفتار یکم استخراج کرده، «البحث» از آموزش و پرورش و رفتار شاگرد با استاد گفتگو میکند. در گفتار 2 و 5 آن از فیثاغورس و تالیس قدیم و فرفوریوس و اسکندر و نوح و ادریس یاد میکند و در گفتار 5 از ارسطو نام میبرد و از کتابهای الصوره و المصور و الحرکة و المتحرک و النفس و المنفوس و الحس و المحسوس و الطبیعة و المطبوع نیز نام میبرد و نیز میگوید (ص510) که مجوس در زمان افلاطون آتش را پرستیدند چه او گفته بود که جهان از آتش و زمین از آفتاب و مرکز پیدا شده است. زردشت دین خود را از او گرفت یهودان دینی ندارند و از تورات بیگانه اند. من تاریخ این دینها را در الاشتمال و الصورة درست یاد کردم. در گفتار 6 از حرکت و تقابل شرقی و غربی آن یاد کرده و گفته است که نخستین بار جالینوس این شک را آورد و در المحرک الاول و البرهان ارسطو را رد کرده باز از گفتار او 2 السماء و العالم ارسطو نامبرده و گوید که این دو حرکت یکی است و دلیلهای هندسی آورده.
در التجمیع ص341 از این موضوعات بحث کرده است. الاصول و المنطق والاطیان و الصفوة والاشتمال الطبیعه، کتاب فرفوریوس صوری، کتاب ریسموس فی المیزان و السبعین و گزارش خود بر بلاغت و خطابت و شعر، کلام ارسطو که مقالهء هشتم منطق است و گروهی آن را هفت گفتار دانستند ولی هردو یکی است رَدّ خود بر نوامیس افلاطون، و از الطب النبوی، و مر امیر (میامر) جالینوس، از فرفوریوس و سقراط و امورس شاعر و مشائیان و فیثاغورسیان اصحاب التولیدات، از کوه مکران و مار و کژدم و خرگوش و روباه که آنجاست یاد کرده در گفتار 32 السبعین از الروضه و در گفتار 34 آن از اریوس یاد شده و در 43 آن آرد: که اریوس پیش از سقراط بوده است. در الحاصل ص533 از النقد و الترجمه الاول یاد شده و نام عربی و رومی و اسکندرانی و فارسی و حمیری زر و سیم و روی و آهن و جیوه و سرب و ارزیز دیده میشود و میگوید حمیری بسیار دشوار است و کسی را ندیدم از آن مطلع باشد جز مردی 463 ساله که بدو رسیدم و علومی از او آموختم و آنها را در نوشته هایم آوردم. در الخمسین ص489 آرد: باید دربارهء پیامبری و پیشوایی مانند دیگر چیزها گفتگو کنم. سخنان فیلسوفان و دینداران در این باره بجائی نرسیده است. بعضی پیامبری و وحی و معجزه را دروغ دانستند... (برای اطلاع بیشتر از رسائل و اقوال جابر رجوع شود بفهرست کتابخانهء دانشگاه ج3 ص117 به بعد). تقی زاده در کتاب تاریخ علوم در اسلام دربارهء صاحب ترجمه چنین آرد: همچنین بصحت نسبت کتبی در علم کیمیا به شخصی معروف به اسم جابربن حیان (ابوموسی یا ابوعبدالله) که او را به نسبت ازدی و طوسی یا طرسوسی و کوفی و حرانی هم ذکر کرده اند و از طرفی از تلامذهء خالدبن یزید متوفای سنه 85 ه .ق . و گاهی از اصحاب امام جعفر صادق (ع) متوفای در 148 ه .ق . و از طرف دیگر او را از خواص جعفربن یحیی برمکی مقتول در سنهء 187 ه .ق . شمرده اند، اعتماد کامل نمی توان کرد. البته وجود او مورد انکار نباید باشد (اگر چه بعضی انکار کرده اند) و زندگی او هم ظاهراً قبل از اواخر قرن سوم یا اوائل قرن چهارم است و قطعاً وی قبل از عصر محمد بن زکریای رازی متوفای 313 ه .ق . بوده که وی او را استاد خود در علم کیمیا می شمارد (شاید منظور استاد بلافصل نبوده) و بعد از حنین بن اسحاق متوفای در سنهء 260 ه .ق . که جابر از ترجمه های او اقتباس زیاد کرده است. کتب بیشماری به جابر نسبت داده شده و ابن الندیم بیش ازدویست کتاب از مؤلفات او ذکر میکند.
پُل کراوس در ذیل دائرة المعارف اسلام در مادهء جابر علاوه بر 858 کتاب از وی عدهء زیادی از کتب و رسائل مختلف را نیز ذکر میکند که باو نسبت داده شده. اصل عربی بسیاری از کتب منسوب به او در دست نیست و فقط ترجمهء لاتینی آنها موجود است و با کتب عربی او مطابقت ندارد. مندرجات این کتب لاتینی غالباً علم کیمیاست ولی نه در مرحلهء ابتدایی آن، بلکه در مراحل ترقی یافته، مثلا بعضی اکتشافات مهمه که باو نسبت داده شده در کتب عربی او دیده نمیشود و فقط در کتب لاتینی منسوب به او که از اواخر قرن هفتم هجری است، موجود است. از کتب عربی منسوب باو بروکلمان 85 کتاب می شمارد که در کتابخانه ها وجود دارد و پنج کتاب از آنها بطبع رسیده است از این قرار: کتاب الملک، کتاب الموازین الصغیر، کتاب الرحمة، کتاب التجمیع، کتاب الزیبق الشرقی. ظاهراً بیشتر کتب منسوب به او با عقاید فلسفی اسماعیلیه ارتباط دارد و لذا باید از قرون بعد یعنی مثلا از قرن سوم یا چهارم باشد و به هر حال جنبهء تشیع دارد. درباب جابر تحقیقات و بحث بسیاری از طرف محققین شده است و ظاهراً کامل ترین و جامع ترین شرح راجع به او را پل کراوس در ذیل دائرة المعارف اسلامی تحت عنوان «جابر» نوشته است. اخیراً برحسب آنچه در بعضی مجلات بنظر رسید یکی از فضلا در بغداد (که شاید شیعی هم بوده) شرحی مبنی بر سعی در اثبات شاگردی جابر به حضرت صادق (ع) نوشته و بزعم خود تحقیقات عالم بسیار معروف و نامدار اروپائی سابق الذکر «پل کراوس» را درباب افسانه بودن نسبت عصر و زمان و کتب به جابر ردّ کرده و گمان کرده که علمای اروپائی مغرض و مخالف افتخارات مسلمین هستند و خواسته است این افتخارات را برای ما محرز نماید. این نوع تصورات باعث تأسف است زیرا که اینگونه اسنادات تعلیمات کیمیا و سحر و شعبده و به اصطلاح قدیم «حیل» که اساساً باطل و موهوم است به بزرگان اسلام جزو افتخارات نمی تواند باشد بلکه اگر در مآخذ قابل توجه تری هم ذکر شده باشد، افتخارات ما در این است که بطلان آن اسنادات را اثبات کنیم. (تاریخ علوم در اسلام، تقی زاده ص14 - 15).
از آنچه نقل شد چنین به نظر می رسد که اولاً مردی به نام جابر وجود داشته و چنین نیست که وی شخصی موهوم باشد و ثانیاً این شخص در حدود اواخر قرن سوم که اسماعیلیان پیدا شده و آثاری پدید آورده اند می زیسته، زیرا تأثیر مکتب و نوشته های اسماعیلیان به خوبی در تألیفات وی مشاهده می شود، بنابراین نمی تواند شاگرد بلاواسطهء حضرت صادق (ع) باشد و شاید انتساب شاگردی وی به حضرت صادق (ع) از لحاظ آئین و مذهب و طریقهء استدلالات کلامی باشد نه اینکه مستقیماً از خود حضرت (ع) درس گرفته باشد و خلاصه مقصود آن است که این شخص در فکر فلسفی و دینی پیرو طریقه و نحله ای بوده که به نام حضرت صادق (ع) اشتهار دارد. و ثالثاً تألیفات وی را نیز باید به دو دسته تقسیم کرد:
یکی آنچه موجود است (مطبوع یا غیرمطبوع)، عربی و یا ترجمه شده به زبانهای دیگر. دوم کتابهائی که در بعضی از کتب تراجم مانند الفهرست ابن الندیم و غیره نسبت به وی داده اند و فع وجود ندارد. نسبت به قسم دوم کتابهای مزبور نمی توان به طور تحقیق اظهار نظر کرد. زیرا نسخهء آنها در دست نیست که بتوان از روی قرائن صحت و عدم صحت انتساب آنها را به جابر دانست، و راجع به قسم اول کتابها نباید شک کرد که جابر آثار و تألیفاتی داشته و لااقل رساله های عربی که موجود است تألیف شخص جابر است و به گفتهء ابن الندیم این احتمال که تألیفات مزبور از دیگران است و به عللی به جابر نسبت داده اند بسیار دور از تحقیق به نظر می رسد. رابعاً از نظر آئین و مذهب، جابر در ابتدا مسلمان نبوده و برخی گویند صابئی بود و به همین جهت او را حرانی گویند، سپس اسلام آورد. مؤید این مطلب آنکه او را «نومسلمان» نیز خوانده و ظاهراً پیرو مذهب تشیع بوده چنانکه از بعضی آثار وی می توان این نکته را دانست. در خاتمه باید افزود که اختلاف عقیده و اقوال دربارهء جابر به اندازه ای است که برخی منکر وجود او هستند و دسته ای سعی کرده اند که علاوه بر اثبات وجود وی تمام مصنفات و آثاری که به او نسبت داده شده و همچنین افسانه هائی که درباره اش آورده اند را حقیقی جلوه دهند، گذشته از این در تولد و وفات وی و چگونگی زندگانی او نیز اختلاف بسیار است چنانکه بعضی او را یار امام صادق (ع) (متوفی 148 ه .ق .) و بعضی او را جزء رجال قرن سوم می دانند. تحقیقاتی که از طرف محققین تا کنون دربارهء وی بعمل آمده به اختصار ذکر شد ولی این مطالب نه تنها تمام خصوصیات و شخصیت او را روشن نکرده بلکه نکتهء اساسی که وجود شخص جابر باشد نیز بطور قطعی و بدون شک روشن نگردیده است. و برای اطلاع از احوال جابر رجوع شود به منابع ذیل:
بسیاری از رسایل جابر توسط O. Houdas
در
M. Berthelot, la Chimie au Moyen-age
و توسط (Paris E. 1893), Vol. III
E. J. Holmyard, The Arabic
Works of Jabir ibn Hayyan
1/1 (Paris 1928).
آمده است و نیز:
G. Sarton, Introduction to the History
of Science, 1,532; J. Ruska, Die
siebzig Bucher des Gabir ibn Hajjan
(Arch. f. Gesch. der Math; der
Naturwiss. u. d. Technik, II [1929], 256
suive.); J. Ruska et P. Kraus, Der
Zusammenbruch der Dschabir-Legnde
(Dritter Jahresbericht. D. Forschungs-
instituts B. Geschichten der Naturwis-
senschaften, Berlin 1930); f. Kraus
Studen zu Gabir ibn Hayyan (Isis, VIII,
I suiv.).
(از دائرة المعارف اسلام ذیل جابر).
ترجمهء کتاب الماجد بوسیلهء هانری کربن فرانسوی.
Le livre du Glorieux de Jabir ibn
Hayyan par Henri Corbin.
Rhein-Verlag. Zurich 1950.
شامل فصول زیر:
1 - Alchimie et Gnose ismaelienne.
2 - Les trois hypostases dans la
Gnose Shi ite.
3 - Les trois hypostases dans le livredu Glorieux.
4 - La Balance des lettres.
5 - Essai de traduction: le livre du
Glorieux.
6 - Le Glorieux comme arche-type.
(1) - از گفتهء رازی برمی آید که جابربن حیان مکنی به «ابوموسی» نیز بوده چنانکه در الاعلام زرکلی و بعض کتب دیگر نیز ابوموسی آمده است.
(2) - La chimie au moyen - age 3 vol. Paris 1893: Berthelot. (1827 - 1907).
(3) - Geber. (4) - ص354 ببعد.
(5) - Zosime.
(6) - Democrite.
(7) - Hermes.
(8) - Agathodemon.
(9) - Gnose.
(10) - Hermetique.
(11) - Zosime. و رجوع به لغت نامه ذیل کلمهء ذیسموس شود.
(12) - Turba Philosophorum.
(13) - Alexandre d´Aphrodisias.
(14) - Themistius.
(15) - Sinplicius.
(16) - Porphyre.
(17) - Theophraraste. (18) - رجوع به Archimede (ارشیمیدس) شود.
(19) - Stathmos. (20) - monisme فلسفه ای که همهء اشیاء عالم را بیک عنصر برمیگرداند. وحدت وجود.
(21) - Ps. Apollonius de Tydne. که در کتب اسلامی بصورت بلیناس نیز آمده است.
(22) - مراد مذهب اسماعیلیه است.
(23) - Rex - Arabum. (24) - یکی از مورخین اسم او را ابوعبدالله آورده و دیگران میگویند ابوموسی بوده است و هرگاه این دو روایت هر دو صحیح باشد دلالت دارد که جابر دو پسر داشته یکی عبدالله و دیگر موسی.
(25) - Holmyard.
(26) - Wustenfeled.
(27) - D. Herbelot. (28) - مؤلفی است در تاریخ شیمی دانهای عرب بسیار مطلع و در 762 ه .ق . وفات یافته است.
(29) - Flugel.
(30) - Govnille and Cauis.
(31) - Corpus Christi.
(32) - Borillius.
(33) - Carini.
(34) - Berthelot.

جابر.

[بِ] (اِخ) ابن حیّان مغربی. او راست: کتاب الارشاد فی التعبیر. (کشف الظنون). در اسماء المؤلفین ذیل ترجمهء جابربن حیان کتاب فوق را جزء مؤلفات وی دانسته است و ظاهراً جابربن حیان مغربی همان جابربن حیان کوفی معروف است. رجوع به جابربن حیان صوفی شود.

جابر.

[بِ] (اِخ) ابن حنی بن حارثة التغلبی. شاعری جاهلی و از مردم یمن است به اطراف نجد و عراق رفت و در بعض اشعار خود بمنازل این نواحی اشارت کند. هنگامی که برای رفتن به خدمت قیصر به سوی قسطنطنیه می رفت، با امرءالقیس دیدار کرد. ضبی قصیده ای از او را با رَوی میم در مفضلیات آورده است. وی در حدود سال 60 ه .ق . درگذشت. (الاعلام زرکلی ج1 ص174).

جابر.

[بِ] (اِخ) ابن خالدبن مسعود الخزرجی. ابن منده او را جابربن عبدالله دانسته است لیکن نسب وی چنین است: جابربن خالدبن مسعودبن عبداشهل بن حارثة بن دیناربن النجار الخزرجی. موسی بن عقبة وی را در عداد کسانی که بدر را دریافتند شمرده است. (الاصابة فی تمییز الصحابة ج1 ص220). و ابن عقبة آرد که او را فرزند نبوده. (الاستیعاب). و در قاموس الاعلام ترکی نویسد او احد را نیز دریافت.

جابر.

[بِ] (اِخ) ابن زکریا. از عمر بن عبدالعزیز روایت کند و غیرمعروف است و ابوحاتم گوید مجهول است - انتهی. و ابن حبان او را در زمرهء ثقات آورده است و گوید حمزة بن ربیعه از او روایت دارد. (لسان المیزان ج2 ص86).

جابر.

[بِ] (اِخ) ابن زید الازدی. مکنی به ابی الشعثاء، تابعی است. عطا از ابن عباس آرد اگر مردم بصره بگفتهء جابربن زید گوش بدهند علم آنان را بکتاب خدا وسیع و بسیار کند و عمر گفت: هیچکس را داناتر از ابوالشعثاء ندیده ام و از صالح الدهان از جابربن زید نقل است که در اعمال نیک نگریستم نماز و روزه را دیدم که بدن را به رنج میدارد و حج گزاردن رنجی است در مال و بدن، پس حج را از تمام اعمال نیک برتر یافتم. و باز از صالح الدهان نقل است که جابربن زید در سه چیز بخل نمیورزید: یکی در کرایه دادن برای سفر بمکه و دیگر بخاطر بنده ای که برای آزاد کردن می خرید سوم در قربانی و در هرچه که موجب تقرب بخداست. و از مطرالوراق از جابربن زید نقل است که گفت: یک درهم در راه خدا به یتیم یا فقیری دادن نزد من بهتر است از حج کردن، پس از حج واجب. وی از ابن عمر، و ابن عباس روایت کند و بسال صدوسه هجری درگذشت. (صفة الصفوة ج3 ص159 و 160). و زرکلی دربارهء وی نویسد: او تابعی و فقیه و از ائمه است. وی مصاحب ابن عباس بود و از بحور علم است. شماخی که از علماء اباضیه است در وصف او آرد: وی اساس و پایهء مذهب است و بنیان آن بدو استوار است. حجاج او را به عمان تبعید کرد. در کتاب «الزهد» امام احمد آمده: وقتی جابربن زید درگذشت، قتاده گفت: امروز داناترین مردم عراق بمرد. ولادت او بسال 21 ه .ق . اتفاق افتاد و بسال 96 ه .ق . درگذشت. (الاعلام زرکلی ج1 ص174). جبارالاعرج الجوفی از وی روایت کند. (الانساب سمعانی ص143).

جابر.

[بِ] (اِخ) ابن زید جعفی. وی در میان شیعیان مقامی بلند داشته و نیرنجات را نیکو دانستی. وفاتش در سال 118 ه . ق. است. (تاریخ گزیده ص246). او از بزرگان مذهب تشیع بوده است و در زمان حضرت صادق (ع) میزیسته و از وی روایات بسیار نقل شده است. (النقض صص16 - 17). قاضی نورالله شوشتری متوفای 1019 ه .ق . در مجالس المؤمنین دربارهء وی از کتاب خلاصه چنین آرد: حضرت امام جعفر صادق (ع) بر او رحمت میفرستاد و میفرمود او نقلی که از ما میکرد راست و درست است و ابن غضایری گفته که جابر ثقه است فی نفسه، اما اکثر آنها که از او روایت کرده اند ضعیف اند و در کتاب شیخ ابوعمرو کشی از جابر آرد که گفت در ایام جوانی بخدمت حضرت امام محمدباقر (ع) بمدینه رفتم چون بمجلس آن حضرت درآمدم آن حضرت پرسیدند که تو چه کسی؟ گفتم: مردی از کوفه ام. پرسیدند: از کدام طایفه؟ گفتم: جعفی ام. سؤال نمودند: به چه کار آمده ای؟ گفتم: به طلب علم آمده ام. گفتند: از که طلب میکنی؟ گفتم: از شما. گفت: پس بعد از این اگر کسی از تو پرسد که از کجائی بگو از مدینه ام. پس به آن حضرت گفتم که پیش از سؤال از دیگر مسائل از همین سخن که حضرت فرمودند سؤال کنم که آیا جایز است مرا دروغ گفتن؟ آن حضرت فرمودند که گفتن آنچه ترا تعلیم نمودم دروغ نیست، زیرا که هرکه در هر شهری است از اهل آن شهر است تا از آنجا بیرون رود. بعد از آن حضرت کتابی به من دادند و فرمودند تا بنی امیه باقی اند اگر چیزی از آن روایت کنی لعنت من و آباء من به تو متعلق خواهد بود. پس از آن کتابی دیگر به من دادند و گفتند این را بگیر و مضمون آن را بدان و هرگز بکس روایت مکن و اگر خلاف آن کنی فعلیک لعنتی و لعنة آبائی. و نیز روایت کند که چون ولید که از خلفای بنی امیه بود کشته شد جابر فرصت غنیمت شمرد و عمامهء خز سرخ بر سر نهاده به مسجد درآمد و مردم بر او جمع شدند و او شروع در نقل حدیث از امام محمدباقر (ع) نمود. در هرحدیث که نقل میکرد میگفت حَدَثنی وصیُّ الاوصیاء و وارث علم الانبیاء مُحمدبن علی (ع) پس جمعی از مردم که حاضر بودند چون آن جرأت از او دیدند با همدیگر میگفتند جابر دیوانه شده است. و ایضاً از جابر نقل است که میگفت هفتاد هزار حدیث از حضرت امام محمدباقر (ع) روایت دارم که هرگز به کسی از آن روایت نکرده ام و هرگز نخواهم کرد و نقل است که روزی جابر با آن حضرت گفت که بر من باری عظیم از اسرار احادیث خود بار نموده اید و فرموده اید که هرگز به کسی از آن روایت نکنم و گاه می بینم که آن اسرار در سینهء من بجوش می آید، و حالتی شبیه به جنون مرا دست میدهد. آن حضرت فرمودند که هرگاه ترا این حالت دست دهد بصحرا بیرون رو، گوری بکن و سر خود را بدان درآر. آنگاه بگو: حدثنی محمد بن علی بکذا و کذا. و ایضاً نقل است که چون هشام بن عبدالملک بر مسند امارت نشست جابر از او ترسید و خویشتن را به دیوانگی زد. روزی از خانه ای بیرون شد و قوصرهء خرمائی بر سر و بطریق کودکان بر نی سوار بود و به کوچه های کوفه درآمد و مردم آن را حمل بر جنون او نموده خط دیوانگی بر او کشیدند تا آنکه بعد از چند روز نوشتهء هشام رسید که جابر را نزد او فرستند و حاکم کوفه چون از حال جابر سؤال نمود مردم کوفه گواهی دادند که او دیوانه و خرف شده است و کیفیت دیوانگی او را به هشام نوشتند. و هشام دیگر متعرض او نشد. پس از چندی جابر بهمان حالت اصلی رجوع فرمود. و شیخ نجاشی آرد که جابر با ابوجعفر و ابوعبدالله (ع) ملاقات کرد و بسال 128 ه . ق. از هجرت وفات یافت و در کتاب میزان ذهبی است که جابربن یزیدالجعفی یکی از علماء شیعه است و از ابن مهدی آرد که جابر جعفی صاحب ورع بود در حدیث و من اورع از او در حدیث ندیده ام و گفته است که شعبی او را صدوق خوانده و یحیی بن ابی بکر او را از اوثق ناس شمرده وکیع او را ثقه دانسته و عبدالحکم از شافعی روایت کند که سفیان ثوری به شعبی میگفت که اگر تو در حق جابر سخن خواهی کرد من نیز در حق تو سخن خواهم کرد و از جمعی دیگر از اصحاب حدیث آرد که جابر را طعن کرده اند و علت طعن ایشان چنانچه از سیاق کلام او مفهوم میشود آن است که او شیعه است و سَبّ بعضی از صحابه کرد. (مجالس المؤمنین صص 61 - 62). در ضحی الاسلام آرد: وی از کسانی است که در اول قرن دوم قائل به رجعت علی بن ابیطالب (ع) بود و در تفسیر آیه شریفه: و اذا وقَعَ القول علیهم اَخرَجْنا لهم دابّة من الارض تُکلّمُهم. (قرآن 27/82)، میگوید مراد از دابه علی بن ابیطالب (ع) است. (ضحی الاسلام ج3 ص237).

جابر.

[بِ] (اِخ) ابن سفیان ملقب بالانصاری الرزقی. صحابی است و در زمان خلافت عمر درگذشته است. (قاموس الاعلام). وی از بنی زریق الخزرجی است و هم سوگند با معمربن حبیب الجمحی بوده و پس از اسلام آوردن با پدر و برادر خود بحبشه مهاجرت نمود و بعد با پدر و برادرش با دو کشتی مهاجرت کرد و هرسه در زمان خلافت عمر از دنیا رفتند. (الاصابة ج1 ص221). و رجوع به الاستیعاب شود.

جابر.

[بِ] (اِخ) ابن سلیم. از یحیی بن سعید انصاری روایت کند و ازدی گوید حدیث او را نباید نوشت. - انتهی. عبدالله بن احمد از پدر خود آرد که حدیث او را سماع میکردم. او شیخ مدنی و ثقه و نیک منظر بود و ازدی گوید او منکر الحدیث است. (لسان المیزان ج2 ص86).

جابر.

[بِ] (اِخ) ابن سلیم. از روات است، ازدی گوید که احادیث وی نوشته نمیشود. عبدالله بن احمد از پدرش نقل میکند که از وی حدیث استماع کرده و او شیخی از مردم مدینه و خوش قیافه بوده و از طریق عبدالله بن ابراهیم ازدی از یحیی از عمرة از عایشه رضی الله عنها مرفوعاً روایت کرده است که: نان را کوچک کنید و بر عددش بیفزائید که برکت در آن پیدا میشود. اسماعیلی در معجم خود این روایت را بهمین طریق آورده است ولی این خبر بدون شک غیرمحقق است. (لسان المیزان ج2 ص86).

جابر.

[بِ] (اِخ) ابن سلیم مسلمی. مکنی به ابومحمد. تابعی است. رجوع به ابومحمد جابر شود.

جابر.

[بِ] (اِخ) ابن سلیم هجیمی تمیمی. صحابی است. کنیه اش ابوجری یا ابوجروه است وی در بصره اقامت گزید. رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.

جابر.

[بِ] (اِخ) ابن سمرة. صحابی است و در زمان عبدالله بن زبیر. (تاریخ الخلفاء ص143). و به سال 66 ه . ق. درگذشت(1). (حبیب السیر چ خیام ج2 ص14). وی خواهرزادهء سعد وقاص بود و در کوفه سکونت داشت. (تاریخ گزیده ص221). و عامر الشعبی از او روایت کرده است. (حبیب السیر چ خیام ج2 ص6).
و صاحب قاموس الاعلام آرد: جابربن سمرة (ابوخالد، یا ابوعبدالله عامری) یکی از صحابه است. مادرش خالده بنت وقاص است و این یکی خواهر سعدبن ابی وقاص از عشرهء مبشره است. بعدها در کوفه خانه ساخته و سکونت گزیده بود بروایتی در زمان فرمانروائی بشربن مروان و بروایت دیگر در عهد مختار در کوفه درگذشت و احادیث بسیاری از وی نقل کرده اند. و زرکلی چنین آرد: صحابی است. وی هم سوگند بنی زهرة بوده است. او و پدرش را صحبت بوده. در زمان فرمانروائی بشر بر عراق وارد کوفه شد و در آنجا خانه ساخت و بسال 74 ه . ق. درگذشت. بخاری و مسلم 146 حدیث از او ذکر کرده اند. (الاعلام ج1 ص175). و بعضی گفته اند در سال 66 ه . ق. در زمان مختار در کوفه درگذشته است. (الاستیعاب ج1 ص86 شود). و رجوع به کتاب اخیر شود.
(1) - با تاریخ فوت وی که زرکلی نقل کرده مخالف است.

جابر.

[بِ] (اِخ) ابن سمرة بن جنادة السوائی. رجوع به مادهء قبل شود.

جابر.

[بِ] (اِخ) ابن سمیره اسدی کوفی. طوسی او را از رجال شیعه شمرده و کشی وی را از راویان حضرت جعفر صادق (ع) ذکر کرده است. علی بن حکم گفته است: او در روایت راستگو و سخت کوش بود و احادیث خود را کتابی کرده بود و جز از آن روایت نمیکرد. (لسان المیزان ج2 ص87).

جابر.

[بِ] (اِخ) ابن سنان الحرّانی. یکی از صناع الات فلکی است. وی شاگرد احمدبن خلف و محمد بن خلف میباشد. (الفهرست ص396).

جابر.

[بِ] (اِخ) ابن شیبان بن عجلان بن عتاب بن مالک الثقفی. مداینی است، در کتاب اخبار ثقیف او را جزء اشخاصی که در بیعت رضوان حضور داشته اند آورده و ابن دبّاغ او را استدراک کرده است. (الاصابة ج1 ص221).

جابر.

[بِ] (اِخ) ابن صبح. مکنی به ابی بشر، تابعی است.

جابر.

[بِ] (اِخ) ابن صفربن امیة الانصاری. از صحابه و برادر جبار بود. ابن القداح گوید در عقبة و تمام جنگها بجز غزوهء بدر حضور داشت. ابن اسحاق گوید ابن سعد گفته است که: واقدی و موسی بن عقبة او را نشناخته اند و در مسند مسدد از طریق ابن اسحاق از ابی سعد از جابربن عبدالله از رسول خدا (ص) روایتی نقل شده است. (الاصابة ج1 ص221).

جابر.

[بِ] (اِخ) ابن طارق بن ابی طارق بن عوف الاحمسی البجلی. گاهی او را بجدش نسبت میدهند و او را جابربن عوف یا جابربن ابی طارق گویند و بخاری گوید که سند احادیث وی نزد نسائی صحیح است و ابن حبان بین جابربن طارق الاحمسی با جابربن عوف الاحمسی فرق گذاشته و گفته است که اولی ساکن کوفه بوده و دومی دارای اصحابی بود و پدر حکیم بن جابر است، و بعضی دیگر نیز بین جابربن طارق و جابربن عوف فرق گذاشته اند ولی تمام این گفته ها وهم و غلط است و یکنفر بیش نبوده است. (الاصابة ج1 صص221 - 222). و رجوع به قاموس الاعلام و الاستیعاب شود.

جابر.

[بِ] (اِخ) ابن ظالم بن حارثة بن عتاب بن ابی حارثة بن جُدی بن تدول بن بُحترالطائی البحتری. طبری وی را جزء کسانی که از طائفهء طی بخدمت حضرت رسول (ص) رسیدند ذکر کرده و گوید حضرت رساله ای برای او نوشته است، و بحتر همان کسی است که بحتری شاعر معروف به او منسوب است. (الاستیعاب ج1 ص86). و رجوع به الاصابة شود.

جابر.

[بِ] (اِخ) ابن عباس نجفی. در کتاب امل الامل چنین آمده است که وی از فضلا و صالحان بوده است و از طریق مولای ما محمد باقربن محمدتقی مجلسی از پدرش روایت میکند. (تنقیح المقال ممقانی ص199). و صاحب روضات الجنات او را چنین تعریف میکند: از فضلای متأخر و از پرهیزکاران پاکدامن بوده و شیخ حر عاملی او را در امل الامل ذکر کرده و گفته است که او از مولانا محمدباقربن محمدتقی مجلسی از پدرش روایت میکند و شیخ فخرالدین بن طریح نجفی صاحب مجمع البحرین از طریق پسر وی شیخ محمد بن جابر از او روایت دارد. (روضات الجنات ص143).

جابر.

[بِ] (اِخ) ابن عبدالله اشهلی. رجوع به جابربن خالدبن مسعود شود.

جابر.

[بِ] (اِخ) ابن عبدالله بن جابر العقیلی. از بشربن معاذ الاسدی نقل شده است که با رسول اکرم (ص) نماز گزارد. و این دروغ است و بنظر من چنین شخصی وجود نداشته است. و عقیلی و یمامی یک شخص است که خطیب او را در المتفق والمفترق آورده است. وی دروغگو و جاهل و پلید بوده است. سهل بن شاذویه گوید: سه تن از کذابین را در بخارا دیدم: محمد بن تمیم، حسن بن شبل و جابرالیمامی. و غنجاز گفته است: امیر بخارا خالدبن احمد او را از آنجا تبعید کرده است. (لسان المیزان ج2 ص87). و رجوع به جابربن عبدالله یمامی شود.

جابر.

[بِ] (اِخ) ابن عبدالله بن الحاج مکنی بابی الصلاح المؤقت. او راست: مقرب المطالب در علم تقویم و تنجیم که بشعر است و اول آن بیت زیر است:
الحمدلله البدیع الصانع
الواحد الرّبِ الحکیم الواسع.
(کشف الظنون ج2 ص508).

جابر.

[بِ] (اِخ) ابن عبدالله بن رئاب (یارباب) بن النعمان بن سنان بن عبیدبن عدی بن غنم بن کعب بن سلمة. از اصحاب عقبه است و آنها شش تن بوده اند که در موضعی نزدیک بمنی بنام عقبه خدمت رسول خدا (ص) رسیدند و دعوت آن حضرت را اجابت کردند و اسلام آوردند و بمدینه برگشتند و مردم آنجا را به اسلام دعوت کردند و تبلیغ کردند بطوری که آوازهء دعوت آنها در میان مردم پیچید و نام پیغمبر زبان زد خاص و عام گردید. (امتاع الاسماع ص33). و رجوع به الاستیعاب و الاصابة شود. و صاحب قاموس الاعلام آرد: جابربن عبدالله بن رئاب الانصاری السلمی یکی از صحابه و جزء دسته ای از انصار است که قبل از وقعهء عقبه به دین اسلام گرویده اند. در وقعه های بدر، احد، خندق بمعیت حضرت رسول بوده و پاره ای از احادیث را از وی نقل کرده اند.

جابر.

[بِ] (اِخ) ابن عبدالله بن عمروبن حرام انصاری. مکنی به ابوعبدالله و ابوعبدالرحمان و ابومحمد، از کسانی است که حدیث بسیار از رسول اکرم (ص) روایت کرده است. مسلم از وی روایت کرده که در نوزده غزوه با رسول اکرم (ص) شرکت داشته است و در مصنف وکیع از هشام بن عروة نقل شده که گفته است: جابربن عبدالله مجلس درسی در مسجد نبوی داشت و از او کسب علم میکردند. و ابن ربیع گفته است: در زمان حکومت مسلمة بن مخلد جابر بمصر آمد و نزد عقبة بن عامر رفت و گفت: عبدالله بن انیس را میخواهم که حدیث قصاص را از وی سؤال کنم. و اهل مصر در حدود ده حدیث از او دارند که البغوی آنها را از قتادة نقل کرده است و او آخرین فرد از اصحاب نبی اکرم است که پس از نابینا شدن در مدینه درگذشت. ابن حبان گفته است: جابر در سنهء 78 بعد از آنکه نابینا شده بود درگذشت و بعضی سال وفات او را 77 و بعضی 74 و گروهی 63 ه . ق. گفته اند. و نیز گفته شده است که وی نود و چهار سال زندگی کرده (حُسن المحاضرة فی احوال المصر والقاهرة ص83 - 84). و رجوع به کتاب النقض ص131 و الاستیعاب شود. و صاحب عیون الاخبار آرد: کنیت او ابوعبدالرحمان و بقولی ابوعبدالله است و معروف به انصاری و صحابی است. وی روایت کرده که نبی اکرم (ص) گفت: ای جابر بعد از من عمر میکنی تا آنکه فرزندی از اولاد من بدنیا آید که نام وی نام من است. او علم را سخت میشکافد. پس چون او را ملاقات کردی سلام مرا باو برسان. (عیون الاخبار ج1 ص212). وی در فضیلت قزوین از حضرت رسول (ص) روایتی نقل کرده است. (نزهة القلوب مقالهء 3 ص56). و از وی روایت شده که نبی اکرم (ص) گفت: ای اهل خندق برخیزید که جابر «سوری» تهیه کرده است. و ابوالعباس ثعلب گفته است مراد آن است که رسول اکرم بفارسی صحبت کرده و کلمهء سور را که فارسی است به کار برده است. (المعرب جوالیقی ص192).
از ابی جعفر محمد بن علی (ع) از طریق جابربن عبدالله انصاری روایت شده که گفت نزد فاطمه دختر رسول الله (ص) رفتم و لوحی نزد او دیدم که در آن اسماء اوصیاء و ائمه از اولاد آن بزرگوار ثبت بود. پس آنها را شماره کردم دوازده تن بودند که آخر آنان حضرت قائم از اولاد فاطمه (ع) بود و سه تن بنام محمد و سه تن بنام علی بودند. (حبیب السیر چ خیام ج2 ص7). و روایات دیگر نیز دربارهء محبت علی (ع) و اولاد اطهارش در همین کتاب از او وارد شده است.
و صاحب قاموس الاعلام آرد: وی یکی از صحابه است. در غزوهء عقبه ثانیه با آنکه کودکی بیش نبود بمعیت پدرش حاضر شد. در حضور وی در دو غزوهء بدر و احد اختلاف کرده اند، و با این وصف در هیجده غزوه بمعیت حضرت رسول بوده و در وقعهء صفّین هم همراه حضرت علی حضور داشته است. در اواخر زندگی نابینائی بچشمانش راه یافت، آخرین کس از حاضران در وقعهء عقبه که تا آن وقت میزیست او بود و بسال 74 یا 77 ه . ق. در 95 سالگی در مدینه منوره درگذشت، ابان که پسر خلیفه سوم عثمان بن عفان و والی مدینه بود، نماز بر وی گزارد. کنیه اش ابوعبدالله است. بنا بروایتی در محاصرهء قسطنطنیه همراه یزیدبن معاویه بود، و در همین جا مرحوم یا مقتول شده و بهمین مناسبت مرحوم قوجه مصطفی پاشا بنام وی یک جامع و آرامگاهی بنا کرده است. ولی این مطالب با شرح حال صاحب ترجمه منافات دارد مثلا روایت وفات وی در مدینه منوره و حضورش در وقعهء صفین با حضرت امیر با بودنش در خدمت یزیدبن معاویه سازگار نیست پس باید گفت اگر در خارج سور قسطنطنیه یکی از صحابه مسمی بجابربن عبدالله درگذشته صاحب ترجمه نیست بلکه دیگری بوده است. (قاموس الاعلام ترکی). و رجوع به الاصابة شود :
کجاست جابر انصار و کو اویس قرن
ابوعبیدهء جرّاح و مالک اژدر (کذا)(1).
ناصرخسرو.
(1) - بجای: مالک اشتر.

جابر.

[بِ] (اِخ) ابن عبدالله راسبی. از بنی راسب است و ابوشداد از وی روایت کند. (الاستیعاب ج1 ص85). و رجوع به الاصابة شود.

جابر.

[بِ] (اِخ) ابن عبدالله یمامی، کذاب است. در بخارا بعد از سنهء دویست هجری از طریق حسن بصری روایت میکرده و خالدبن احمد امیر آن دیار او را تبعید کرده است. از حسن روایت کرده است که گفت وقتی که متولد شدم مرا نزد رسول خدا(ص) بردند. آن حضرت در حق من دعا فرمود و گفت: خدایا نزاهت در علم به وی عطا کن. (لسان المیزان ج2 ص87). و رجوع به جابربن عبدالله بن جابرالعقیلی شود.

جابر.

[بِ] (اِخ) ابن عبیدالعبدی. احادیث وی از حضرت رسول (ص) در باب اشربه است و جز پسرش کسی از او روایت نکرده است. ابن ابی حاتم از پدرش نقل میکند که گفت او اهل بحرین بوده و یکی از کسانی است که از بحرین بخدمت رسول (ص) آمد و عبدالله پسرش از او روایت کند. (الاستیعاب ج1 ص86). رجوع به الاصابة شود.

جابر.

[بِ] (اِخ) ابن عتیک. تاریخ الخلفاء جابربن عتیک را جزو اعلامی که در زمان خلافت یزیدبن معاویه درگذشته اند نام میبرد. (تاریخ الخلفاء ص140). وی را جبربن عتیک نیز گویند. و نسب او را چنین آورده اند: جبربن عتیک بن قیس بن الحارث بن هیشة بن الحارث بن امیة بن زیدبن معاویة بن مالک بن عوف بن عمروبن عوف بن مالک بن الاوس الانصاری المعاوی المدنی. در غزوهء بدر و غزوات بعد از آن حضور داشته و در سال 61 در سن نودویک سالگی درگذشته است و مکنی به ابوعبدالله است. (الاستیعاب ج1 ص86). و رجوع به الاصابة ج1 ص224 و جبیر شود.

جابر.

[بِ] (اِخ) ابن عتیک بن قیس بن الاسودبن مری بن کعب بن غنم بن سلمة الانصاری السلمی، از صحابه است و اختلاف است که در جنگ احد حضور داشته یا نه. ابن سعد از جماعتی از علماء نقل کرده است که در غزوات بعد از اُحُد حضور داشته است. (الاصابة ج1 ص224).

جابر.

[بِ] (اِخ) ابن عتیک بن نعمان بن عتیک الانصاری الاشهلی. ابن حبان او را صحابی شمرده و گوید کنیهء وی ابوعبدالله است. پسرش ابوسفیان از وی روایت کند. (الاصابة ج1 ص224).

جابر.

[بِ] (اِخ) ابن عثمان، پسر عثمان بن عفان خلیفهء سوم است. وی یازده پسر داشته و جابر پسر نهم وی میباشد. (تاریخ گزیده ج1 ص192).

جابر.

[بِ] (اِخ) ابن عثمان حنفی. محدث است. محمد بن داود از وی روایت کند و او از یوسف بن عطیه روایت دارد. (عیون الاخبار ج3 ص184).

جابر.

[بِ] (اِخ) ابن عمرالمزنی. ابن فتحون او را استدراک کرده و گوید طبری گفته است که عمر او را بر سرزمینی که بوسیلهء دجله و فرات آبیاری میشود والی ساخت و او استعفا کرد. (الاصابة ج1 ص275).

جابر.

[بِ] (اِخ) ابن عمرو الراسبی البصری. مکنی بابی الوازع. رجوع به ابوالوازع جابر... شود.

جابر.

[بِ] (اِخ) ابن عمیرالانصاری. از انصار مدینه است و عطاءبن ابی رباح از او روایت کند و وی او را در حدیث با جابربن عبدالله جمع کرده است. (الاستیعاب ج1 ص86). رجوع به الاصابة ج1 ص225 شود.

جابر.

[بِ] (اِخ) ابن عوف. صحابی است. وی برادر عبدالرحمان بن عوف صحابهء مشهور پیغمبر میباشد وقتی که مروان حکم اموی از شام لشکری بمکه بجنگ عبدالله بن زبیر فرستاد مهتر آن سپاه حبش بن دجله بود. جابر برادر عبدالرحمان عوف با لشکر از مدینه بمدد عبدالله بن زبیر آمد و لشکر شام را شکست داد. (رجوع به تاریخ گزیده ص263). و رجوع به الاصابة شود.

جابر.

[بِ] (اِخ) ابن عیاش. ابونعیم گفته است: حدیثی از وی نقل شده است. (چنین است در ابن الاثیر) ولیکن این صحیح نیست چه ابونعیم در ضمن ترجمهء جابربن یاسربن عویص گفته: وی جد عیاش و جابربن عیاش بن جابر است، و ذکری از وی نیامده و روایتی نیز از وی نقل نشده است، و اشتباه ابن اثیر در این است که جابربن عیاش را در عبارت ابونعیم عطف بر جابربن یاسر گرفته است در صورتی که عطف بر عیاش برادر وی میباشد. و جابربن عیاش میان مصریان معروف و از صغار تابعین است. (الاصابة ج1 ص277).

جابر.

[بِ] (اِخ) ابن فطر اوبن ابی نصر. از ثابت البنانی روایت کند، ابن ابی حاتم او را ذکر کرده است ولی مجهول است. (لسان المیزان ج2 ص87).

جابر.

[بِ] (اِخ) ابن قرة الحرانی. از شاگردان احمدبن خلف و محمد بن خلف و از صناع آلات فلکی است. (الفهرست ص396).

جابر.

[بِ] (اِخ) ابن کعب بن کرمان بن طرفة بن وهب بن مازن بن تیم بن اسدبن حارث بن العتیک الازدی. ابن کلبی او را نام برده است. و عبدالاعز شاعر دورهء بنی امیه از فرزندان او است. و جد ثابت ابن قطبة بن کعب بن جابر، شاعر مشهور میباشد. (الاصابة ج1 ص270).

جابر.

[بِ] (اِخ) ابن لبید. مردی است که قصد خروج بر حکم بن هشام خلیفهء اموی داشت و خبر وی بخلیفه رسید و بتدبیری او را از بین برد. رجوع به عقدالفرید ج 5 ص254 شود.

جابر.

[بِ] (اِخ) ابن ماجد صدفی. صحابی است و ابن یونس گفته که وی خدمت پیغمبر (ص) رسیده و در فتح مصر حضور داشته است. و ابن لهیعة از عبدالرحمان بن قیس بن جابر و او از پدرش و او از جدش مرفوعاً روایتی از رسول اکرم (ص) دربارهء ظهور حضرت مهدی (ع) نقل کرده است. سیوطی وی را جابربن ماجة نامیده است. رجوع به حسن المحاضرة ج1 ص85 شود. ابن عبدالبر گوید: وی از صحابه است. از حضرت رسول (ص) روایت کرده که فرمود: بعد از من خلفاءاند و بعد از خلفاء امراء و بعد از امراء پادشاهان و بعد از پادشاهان جبابره اند و بعد از جبابره مردی از خاندان من ظهور میکند که زمین را پر از عدل و داد میکند. این روایت را ابن لهیعة از عبدالرحمان بن قیس بن جابر الصدفی از حضرت رسول (ص) نقل کرده است. (الاستیعاب ج1 ص85).

جابر.

[بِ] (اِخ) ابن ماجه صدفی. ظاهراً همان جابربن ماجد صدفی است. رجوع به جابربن ماجد شود.

جابر.

[بِ] (اِخ) ابن مالک. وی از ایوب بن عتبة والدیک الابیض خلیلی روایت دارد و هارون بن نجید از وی روایت کند.و بودن یکی از این دوتن باعث سستی احادیث او است زیرا رجال حدیث همه معروفند جز این دو. دارقطنی در المؤتلف والمختلف گفته است که اسناد وی صحیح نیست و ابن ماکولا او را مجهول شمرده است. (لسان المیزان ج2 ص87).

جابر.

[بِ] (اِخ) ابن مبارک آل الصباح. امیر و فرمانروای کویت و رئیس قبائل آن دیار بوده است. او بسال 1290 ه .ق . تولد یافت و در زمان پدر خود فرمانده کل سپاه بود و در بسیاری از جنگها شخصاً شرکت کرد. بعد از پدر جانشین وی شد و حکمران کویت گردید و بخوبی و نیکی رفتار کرد تا همانجا بسال 1335 ه .ق . درگذشت. (الاعلام ج1 ص175).

جابر.

[بِ] (اِخ) ابن محمد بن ابی بکر الکوفی. وی از علی بن الحسین (ع) روایت دارد. طوسی او را جزء رجال شیعه ذکر کرده است. (لسان المیزان ج2 ص87).

جابر.

[بِ] (اِخ) ابن مرزوق الجدی. وی متهم است، و از عبدالله عمری زاهد روایت کند و قتیبة بن سعید و علی بن بحر از وی روایت دارند. ابن حبان گوید روایات آنها شبیه حدیث رجال ثقه نیست. همو گوید: این شخص کسی است که از عبدالله بن عزیز عمری از ابی طواله از اَنَس مرفوعاً روایت کرده است که روز قیامت علماء فاسق را ندا کنند و آنان را پیش از عبدهء اوثان (بت پرستان) به آتش فرستند. منادی آواز دهد که دانا مانند نادان نیست. ابن حبان گفته است این روایت باطل و نادرست است. ابن قتیبة گفته است که جابربن مرزوق را روایتی است از عبدالله بن عبدالعزیز از ابی طواله از انس از رسول خدا(ص) که فرمود: هرکس گناهی مرتکب شود و معتقد باشد که او را خدائی است که اگر بخواهد وی را می آمرزد، حق است بر خدا که او را بیامرزد. و ابن ابی حاتم کنیهء او را ابوعبدالرحمان گفته است. ابوحاتم گوید: او مجهول الحال است و مروان بن محمد الطاطری از او روایت کند و ابن ابی حاتم گفته است که ربیع بن نوح نیز از وی روایت دارد. (لسان المیزان ج2 ص88).

جابر.

[بِ] (اِخ) ابن مسلم. مردی است محدث که در زمان خلافت یزیدبن عبدالملک میزیست. رجوع به عقدالفرید ج 5 ص206 شود.

جابر.

[بِ] (اِخ) ابن معاذ ازدی، از محدثین و روات است. مسعودبن کامل ابوسعید السکاک از وی روایت دارد و او از ابومقاتل حفص بن مسلم الفرازی روایت کند. (احوال و اشعار رودکی ج1 ص212).

جابر.

[بِ] (اِخ) ابن منصور. ملقب به سکری، مردی است مسلمان متدین و از بزرگان علماء طب و اهل موصل است و خدمت احمدبن ابی الاشعث علم آموخته و بعد از او در خدمت محمد بن ثواب شاگرد ابن ابی الاشعث در حدود سال سیصد و شصت تلمذ کرد و در علم پزشکی و رموز آن شهرت یافت و بیشتر عمر خود را در موصل مقیم بود و پسرش ظافربن جابربن منصور سکری بشام رفت و در آنجا اقامت گزید. (عیون الانباء ج2 ص143).

جابر.

[بِ] (اِخ) ابن موهوب. وی نوهء جابربن منصور و نسبش چنین است: جابربن موهوب بن ظافربن جابربن منصور سکری. وی از اطبای مشهور بود و بعلم پزشکی وقوفی تام داشت و در حلب ساکن بود. (عیون الانباء ج2 ص143).

جابر.

[بِ] (اِخ) ابن نعمان بن عمیربن مالک بن قمیربن مالک بن سوادبن مری بن اراشة بلوی سوادی از بنی سواد است. کلبی و دیگران او را ذکر کرده اند. وی از طائفهء کعب بن عجرة است. (الاستیعاب ج1 ص96).

جابر.

[بِ] (اِخ) ابن نوح یا ابن عبدالله. محدث است و در زمان عمر بن عبدالعزیز میزیست. رجوع به سیرة عمر بن عبدالعزیز ص208 شود.

جابر.

[بِ] (اِخ) ابن یاسربن عویص بن رعینی. ابن منده گوید که نام وی در میان صحابه ذکر شده است. ابن یونس گوید که وی در فتح مصر حضور داشته است. این جدّ عیاش و جدّ جابر که دو پسر عیاش بن جابر بودند میباشد و حدیثی از وی شناخته نشده است. (الاصابة ج1 ص225).

جابر.

[بِ] (اِخ) ابن یزید. مکنی به ابوالجهم. از ربیع بن انس روایت کند. ابوزرعه گفته است او را نمیشناسم. - انتهی. و در مسند احمد است که خبر داد ما را محمد بن یزید، خبر داد ما را ابوسلمة صاحب الطعام (خوانسالار) خبر داد مرا جابربن یزید (او غیر از جابرالجعفی است) از ربیع بن اَنس از اَنَس بن مالک که گفت: رسول خدا مرا نزد خلیق نصرانی فرستاد که لباس ها را به «میسره» بفرستد. پس پرسید: میسره چیست؟ تا آخر حدیث. و خطیب در «المتفق» او را از طریق مسند ذکر کرده و ابن ابی حاتم ذکر او را آورده و گوید از ربیع بن انس روایت میکند و چه بسا او را با ربیع سفیان زیات اشتباه کرده است و سلیمان رفاعی نیز از او روایت کند. سپس کلام ابی زرعه را آورده و ابواحمد حاکم جزم کرده است که این جابر همان جابربن زید ابوالشعثاء است و این غلط و اشتباه است، زیرا کنیهء ابن جابر چنانکه ابن ابی حاتم ذکر کرده «ابوالجهم» میباشد نه ابوالشعثاء بعلاوه وی در طبقهء متأخر از طبقهء ابوالشعثاء قرار دارد. (لسان المیزان ج2 ص88).

جابر.

[بِ] (اِخ) ابن یزید فارسی. طوسی او را در رجال شیعه آورده و گوید کنیهء وی ابوالقاسم است. وی حدیث را از امام حسن عسکری (ع) استماع میکرده، و مردی باهوش و عاقل و خوش عبارت بوده است. (لسان المیزان ج2 ص89).

جابر.

[بِ] (اِخ) ابن یزید جعفی. کنیتش ابویزید یا ابومحمد و از اصحاب علی (ع) بوده. وی قائل برجعت او بدنیا بود.او از عطا و شعبی روایت دارد و ثوری و شعبه از وی روایت کنند و در سال 128 ه . ق. درگذشت. (الانساب سمعانی). کنیهء وی ابومحمد است. سفیان بن سعید و حسن بن صالح از او روایت کرده اند. در اعلام زرکلی چنین آمده: ابوعبدالله جابربن یزیدبن حارث جعفی تابعی و فقیه است. وی اهل کوفه بوده، بعضی حدیث او را مدح کرده و برخی دیگر او را متهم دانسته اند، زیرا قائل برجعت بوده است. وی در علم دین مهارت داشت و روایت ازو بسیار نقل شده است. وفاتش بسال 128 ه .ق . اتفاق افتاده است. (الاعلام ص175). صاحب منتهی المقال آرد: کشی او را ستوده است و بعضی وی را نکوهش کرده اند و هر دو قول ضعیف است چنانکه در کتاب کبیر آورده اند و سید علی بن احمد عقیقی علوی گوید که پدرم از عماربن ابان از حسین بن ابی العلان از صادق (ع) روایت کند که حضرت در حق جابر دعا کرد و گفت او دربارهء ما راستگو بود و ابن عقد گوید محمد بن احمدبن البر الصنایع از احمدبن الفضل از حنان بن سدیر از زیادبن ابی العلان روایت کند که صادق دربارهء جابر دعا کرد و گفت او دربارهء ما راست میگوید و بر مغیره نفرین کرد و گفت او دربارهء ما دروغ میگوید. ابن الغضائری گوید: جابربن یزید جعفی کوفی موثق است ولی اکثر کسانی که از وی روایت کنند ضعیفند و عمر بن شمس الجعفی و مفضل بن صالح سکونی و منخل بن جمیل اسدی که ضعیفند از وی بسیار روایت کنند و من معتقدم که باید روایت آنان را فروگذاشت و در روایاتی که دیگران از وی آورده اند نیز باید توقف کرد مگر آنکه از راه دیگر دلیلی بر صحت آنها باشد و نجاشی گوید: جابربن یزید جعفی ابوجعفر (ع) و ابوعبدالله (ع) را ملاقات کرده. وی بسال 128 ه .ق . درگذشته است و جماعتی از قبیل عمر بن سمر و مفضل بن صالح و منخل بن جمیل و یونس بن یعقوب از وی روایت کرده اند که متهم وضعیفند. و خود او مشکوک بود (مردد بین چند تن است) و شیخ ما محمد بن النعمان اشعار بسیاری برای ما یاد کرد که دلالت بر مشکوک بودن وی داشت و بعقیدهء من درست تر آن است که در آنچه آنان از وی روایت کنند باید توقف شود چنانکه شیخ ابن الغضائری نیز گفته است. و در رجال نجاشی است که ابن یزید ابوعبدالله یا ابومحمد جعفی از قدماء عرب است. نسب وی ابن الحرث یعقوب یا یغوث بن کعب بن الحرث بن معویة بن وائل بن مراربن جعفی است و او ابوجعفر (ع) و ابوعبدالله (ع) را ملاقات کرده است. سپس گوید: باید دانست که در خلاصه آمده است: باید در آنچه ایشان از وی روایت کنند توقف کرد، چنین برمی آید که آنچه را ثقات از او نقل کنند باید پذیرفت و شاید صواب همین باشد زیرا انتساب اشعار مزبور به وی معلوم نیست و ممکن است همین اشخاص ضعیف نقل کرده باشند و مستند کسانی که او را مشکوک دانند همین اشعار است. و در رجال کشی است که حمدویه و ابراهیم از محمد بن عیسی از علی بن الحکم از زیادبن ابوالجلاله نقل کند که گفته است: اصحاب ما در احادیث جابر جعفی اختلاف داشتند. او گفت از ابوعبدالله (ع) سؤال میکنم و گوید چون بر حضرت وارد شدم خود حضرت ابتدا کرد و گفت خدا بیامرزد جابر جعفی را. او در حق ما راستگو بود و خدا مغیرة بن سعید را لعنت کند که بر ما دروغ می بست. و جبرئیل بن احمد گوید حدیث کرد مرا محمد بن عیسی از عبدالله بن جبلهء کنانی از ذریح محاربی گفت: حال جابر را از ابوعبدالله (ع) سؤال کردم جواب نگفت گمان بردم چون در میان جمع از وی جویا شدم چیزی نگفت دوباره از وی سؤال کردم پاسخ داد مردمان پست چون احادیث جابر را بشنوند گویند او شیعی بوده است. و از سفیان ثوری نقل شده که گفت جابر در احادیث خود راست گو است لیکن شیعی مذهب بوده است و هم از وی نقل شده که گفت پرهیزکارتر از جابر در حدیث ندیده ام و بعداً اختلاف اقوال را نقل میکند و بالنتیجه گوید آنچه در قدح وی گفته شده همه برگشت بتشیع و اعتقاد وی برجعت میکند و ثقه بودن او را ترجیح میدهد و قدح پاره ای از علمای رجال را در مقابل حدیث صحیحی که حضرت صادق (ع) او را دعا کرده وترحم بروی کرده است غیرقابل معارضه میداند و اختلاف دربارهء وی را ناشی از این میداند که او یکی از ابواب بوده و اسراری از خوارق عادات و معجزات را برای مردم بیان میکرده که برای آنان قابل درک نبوده است و همین امر باعث اختلاف عقیده دربارهء وی شده و گرنه با احادیث صحیحی که در مدح وی وارد شده جای تردید در ثقه بودن او باقی نمیماند. (تلخیص از منتهی المقال). ظاهراً این شخص همان جابربن زید جعفی است.

جابر.

[بِ] (اِخ) ابن یزید از مسروق روایت دارد و فرقدالسبخی از او روایت کند. ابوزرعة گفته است که او شناخته نشده است. و این شخص غیر از جابر جعفی است. (لسان المیزان ج2 ص88).

جابر.

[بِ] (اِخ) احمسی بجلی. رجوع به جابربن طارق بن ابی طارق بن عوف شود.

جابر.

[بِ] (اِخ) ازدی. رجوع به جابربن معاذ و جابربن کعب بن کرمان بن طرفة بن وهب بن مازن... شود.

جابر.

[بِ] (اِخ) اسدی. رجوع به جابربن ابی سَبْرَة شود.

جابر.

[بِ] (اِخ) اسدی کوفی. از رجال شیعه است. رجوع به جابربن سُمَیرة شود.

جابر.

[بِ] (اِخ) اشهلی. رجوع به جابربن خالدبن مسعود شود.

جابر.

[بِ] (اِخ) اندلسی. ملقب به شمس الدین. رجوع به جابربن افلح شود.

جابر.

[بِ] (اِخ) انصاری. صحابی است. رجوع به جابربن عبدالله بن عمروبن حرام مکنی به ابوعبدالله و ابوعبدالرحمان و ابومحمد و نیز رجوع به جابربن عُمیرالانصاری شود.

جابر.

[بِ] (اِخ) انصاری اشهلی. صحابی است. رجوع به جابربن عتیک بن نعمان بن عتیک شود.

جابر.

[بِ] (اِخ) انصاری خزرجی. رجوع به جابربن خالدبن مسعودبن عبداشهل شود.

جابر.

[بِ] (اِخ) انصاری زرقی. رجوع به جابربن سفیان شود.

جابر.

[بِ] (اِخ) انصاری سلمی. رجوع به جابربن عبدالله بن رئاب... و جابربن عتیک بن قیس بن الاسودبن مری بن کعب بن غنم بن سلمة شود.

جابر.

[بِ] (اِخ) انصاری مازنی. رجوع به جابربن ابی صعصعة عمروبن زیدبن عوف بن مبدول بن عمروبن غنم بن مازن بن النجار شود.

جابر.

[بِ] (اِخ) بحتری. رجوع به جابربن ظالم بن حارثة بن عتاب... شود.

جابر.

[بِ] (اِخ) تنوخی. رجوع به جابربن ابراهیم بن علی شود.

جابر.

[بِ] (اِخ) ثقفی. رجوع به جابربن شیبان بن عجلان بن عتاب بن مالک شود.

جابر.

[بِ] (اِخ) جدی.رجوع به جابربن مرزوق شود.

جابر.

[بِ] (اِخ) جعفی. از راویان است. رجوع به جابربن زید جعفی و جابربن یزید جعفی شود.

جابر.

[بِ] (اِخ) جهنی. مکنی به ابوسعاد. رجوع به جابربن اسامه شود.

جابر.

[بِ] (اِخ) حرّانی. رجوع به جابربن سنان و جابربن قرة الحرّانی شود.

جابر.

[بِ] (اِخ) حضرمی مصری. رجوع به جابربن اسماعیل شود.

جابر.

[بِ] (اِخ) حَنّائی. مکنی به ابن یاسین. از محدثین است.

جابر.

[بِ] (اِخ) حنفی. رجوع به جابربن عثمان حنفی شود.

جابر.

[بِ] (اِخ) راسبی بصری. رجوع به جابربن عمرو راسبی بصری شود.

جابر.

[بِ] (اِخ) رعینی قتبانی. رجوع به جابربن یاسربن عویص... شود.

جابر.

[بِ] (اِخ) رعینی. پدر سعیدبن جابر است. ابن عساکر او را در تاریخ خود آورد و گوید: حضرت رسول (ص) را درک کرده و در فتح دمشق حضور داشته است. و خود صاحب الاصابة گوید: محتمل است که این شخص همان جابربن یاسربن عویص بن فدیک رعینی قتبانی باشد. (الاصابة).

جابر.

[بِ] (اِخ) سکری. رجوع به جابربن موهوب بن ظافربن جابربن منصور، و جابربن منصور شود.

جابر.

[بِ] (اِخ) سوائی. رجوع به جابربن سمرة بن جنادة شود.

جابر.

[بِ] (اِخ) صباح. رجوع به جابربن مبارک آل صباح شود.

جابر.

[بِ] (اِخ)صدفی. رجوع به جابربن ماجد شود.

جابر.

[بِ] (اِخ) صوفی. مکنی به ابوموسی و بروایتی ابوعبدالله. رجوع به جابربن حیان بن عبدالله کوفی طرطوسی شود.

جابر.

[بِ] (اِخ) عبدی. رجوع به جابربن عبدالعبدی و به جابربن حارث عبدی شود.

جابر.

[بِ] (اِخ) عقیلی. رجوع به جابربن عبدالله بن جابر عقیلی شود.

جابر.

[بِ] (اِخ) العلاف، او را در علل ترمذی و مسند ابی یعلی از طریق ابن زبیر از عایشه رضی الله عنها مرفوعاً روایتی است که: نماز گزاردن در مسجد من افضل است از هزار نماز که در جای دیگر بجا آورده شود. و او از ابراهیم بن مهاجر روایت کند. ترمذی گوید: در خصوص این حدیث از محمد سؤال کردم. گفت من جابر علاف را جز بهمین حدیث نمی شناسم. و همو گوید: ابن جریح این حدیث را از عطا از ابن زبیر از عمر موقوفاً روایت کرده است. ابن حبان او را جزء ثقات ذکر کرده ولی وی را به بیش از آنچه در این حدیث است نمی شناخته. (لسان المیزان ج2 ص89).

جابر.

[بِ] (اِخ) فارسی. رجوع به جابربن یزید فارسی شود.

جابر.

[بِ] (اِخ) مزنی. رجوع به جابربن عمر مزنی شود.

جابر.

[بِ] (اِخ) مغربی. رجوع به جابربن حیان مغربی شود.

جابر.

[بِ] (اِخ) مکفوف. رجوع به جابربن اعصم مکفوف شود.

جابر.

[بِ] (اِخ) نجفی. رجوع به جابربن عباس نجفی شود.

جابر.

[بِ] (اِخ) نخعی. که جابر صبیانی کوفی نیز گفته شده است. رجوع به جابربن ابخرالنخعی شود.

جابر.

[بِ] (اِخ) یمامی. رجوع به جابربن عبدالله یمامی شود.

جابراق.

[بَ] (اِخ) جائی است در الجزیره. (مراصد الاطلاع ص107).

جابراق.

[بَ] (اِخ) جائی است در شام. (مراصد الاطلاع).

جابرانه.

[بِ نَ] (ص نسبی، ق مرکب) (از: «جابر» و پسوند اتصاف «انه») ستمگرانه. ستمکارانه. ظالمانه. رجوع به جابر شود.

جابرت.

[ ] (اِخ) نام یکی از چهارتن ساحری که با فرعون در مجادله با موسی هم عهد شدند. خواندمیر نویسد: سحره بعقیدهء محمد بن جریر الطبری چهار تن بودند بنام: شابرت، جابرت، حظحظة، و مصفر. (حبیب السیر چ سنگی طهران جزو اول از ج اول ص32).

جابرس.

[بَ] (اِخ) جابلسا: ایها الناس لوطلبتم ابنا لنبیکم مابین جابرس الی جابلق لم تجدوه غیری و غیر اخی. (از خطبهء امام حسن (ع) بنقل از عیون الاخبار ج2 ص172). و رجوع به جابلسا شود.

جابرس.

[بَ] (اِخ) شهری است در اقصای مشرق که بعقیدهء یهودیان طایفه ای از ایشان در جنگ طالوت یا در جنگ بخت نصر فرار کردند و آنجا ساکن شدند. و گفته شده است که ساکنان آنجا بقایای قوم مؤمنین ثمودند. (معجم البلدان) (مراصد الاطلاع).

جابرسا.

[بَ] (اِخ) جابلسا. رجوع به جابلسا شود.

جابرسری.

[ ] (اِخ) دهی است آبادان بهندوستان و با نعمت بسیار و اندر وی خرمای هندی و خیار شنبر بسیار بود. (حدود العالم ص44).

جابرصا.

[بَ] (اِخ) جابلسا: و من جملة تلک المدُن جابلقا و جابرصا. (حکمة الاشراق طبع انستیتو ایران و فرانسه ص234). و ذکر فی المطارحات اَنّ جمیع السلاّک مِنَ الامم المختلفه یثبتون هذه الاصوات (اصوات الافلاک) لا فی مقام جابلقا و جابرصا. (حاشیهء حکمة الاشراق ص242). و رجوع به جابلسا شود.

جابروان.

[بَ رْ] (اِخ) شهری است در آذربایجان نزدیک تبریز. (مراصد الاطلاع ص116) (معجم البلدان ج3 ص33). و رجوع به مرآت البلدان ج4 ص13 شود.

جابروقان.

[ ] (اِخ) شهرکی است خرد به آذرباذگان با نعمت و آبادان و مردم بسیار. (حدود العالم چ سید جلال الدین طهرانی ص92).

جابرة.

[بِ رَ] (ع ص) تأنیث جابر. || ظالمانه، ستمگرانه، جابرانه : امور دواوین و قوانین در سلک نظام آورد و رسوم جابره برانداخت. (ترجمه تاریخ یمینی ص42).

جابرة.

[بِ رَ] (اِخ) نام مدینهء منوره است. (منتهی الارب). رجوع به مدینه شود.

جابری.

[بِ] (ص نسبی) منسوب به جابر. (منتهی الارب). رجوع به جابر شود.

جابری.

[بِ] (اِخ) نام محلی است در یمامه. (معجم البلدان) (مراصد الاطلاع).

جابری.

[بِ] (اِخ) تیره ای از شعبهء جباره ایل عرب از ایلات خمسهء فارس. (جغرافیای سیاسی کیهان ص87). رجوع به جباره شود.

جابری.

[بِ] (اِخ) احمدبن روح اللهبن ناصرالدین بن غیاث الدین بن مواج جابری انصاری رومی حنفی. متوفای در 1008، او راست: تفسیری بر سورهء یوسف و حاشیه ای بر تفسیر بیضاوی بر سورهء انعام و حاشیه ای بر «المسعود فی آداب البحث» و تألیفات دیگر. (اسماء المؤلفین ج1 ستون 152).

جابری.

[بِ] (اِخ) حلبی عبدالحمید افندی. او راست: کتاب «المبدأ فی بیان ارتباط التمدن بدین الاسلام» که در مطبعهء معارف بیروت بسال 1321 ه .ق . بطبع رسیده است. (معجم المطبوعات ستون 665).

جابزة.

[بِ زَ] (ع اِ) فرار. || سعی. (منتهی الارب). در اقرب الموارد و تاج العروس این کلمه در «ج ب ز» بدین دو معنی نیامده اما در منتهی الارب ذیل «ج ء ب ز» آمده: جَأبزَ جَأبزة؛ گریخت. رجوع به جأبزه شود.

جابق.

[بَ] (اِخ) دهات حوالی طوس بوده است. (معجم البلدان) (مراصد الاطلاع). و رجوع به مرآت البلدان شود.

جابکی.

(اِخ) تیره ای از شعبهء جبارهء ایل عرب از ایلات خمسهء فارس. (جغرافیای سیاسی کیهان ص87). و رجوع به جباره شود.

جابلس.

[بَ] (اِخ) جابلسا: دو شارستان اند یکی بمشرق و یکی بمغرب است آنکه بمشرق است جابلق است و آنکه بمغرب است جابَلَس خوانند. (ترجمه طبری بلعمی). و رجوع به جابلسا شود.

جابلسا.

[بَ / بُ] (اِخ) جابَلس جابَرص. جابَرس جابَرصا. جابرسا. نام شهری است در جانب مغرب. گویند هزار دروازه دارد و در هر دروازه هزار پاسبان نشسته اند و بعضی بجای لام رای قرشت آورده اند. گویند شهری است بطرف مغرب لیکن در عالم مثال، چنانکه گفته اند «جابلقا و جابرسا و هما مدینتان فی عالم المُثُل» و باعتقاد محققین منزل آخر سالک است در سعی وصول قید باطلاق بمحیط. (برهان قاطع) (آنندراج). شهری است بسرحد مغرب هزار دروازه دارد و بر هر دری هزار پاسبان. (شرفنامهء منیری) :
شهنشاهی که شاهان را زدیده خواب بربندد
ز بیم نه منی گرزش بجابلقا و جابلسا.
فرخی.
ای پسر بنگر بچشم سر در این زرین سپهر
کو ز جابلقا سحرگه قصد جابلسا کند.
ناصرخسرو.
چو زاغ شب بجابلسا رسید از حد جابلقا
برآمد صبح رخشنده چو از یاقوت عنقائی.
ناصرخسرو.
بهرجائی که خواهی رفت خواهی خورد رزق خود
نخواهد بیش و کم گشتن بجابلقا و جابلسا.
مسعود سعد سلمان.
سخن کز روی حق گوئی چه عبرانی چه سریانی
مکان کز بهر حق جوئی چه جابلقا چه جابلسا.
سنائی.
حضرت حسن (ع) فرمود: ایها الناس بهترین زیرکیها تقوی است و بدترین حمق فجور است بدرستی که اگر شما طلب کنید از جابلقا تا جابلسا مردی که جد او محمد رسول الله (ص) باشد نیابید غیر من و برادر من. (از خطبهء امام حسن (ع) از حبیب السیر ج1 ص206). رجوع به جابرس و جابلق شود.

جابلص.

[بَ لَ] (اِخ) شهری است بمغرب، و لیس وراءه انسی. (منتهی الارب). شهری است بمغرب که ورای آن شهری دیگر نیست و آن را جابلسا نیز گویند. (آنندراج). رجوع به جابلصا و جابلسا شود.

جابلصا.

[بَ] (اِخ) جابلَص. رجوع به جابلص و رجوع به جابلسا شود.

جابلق.

[بَ] (اِخ) شهری است بمشرق برادر جابلص. (منتهی الارب). جابلقا: دو شارستان اند یکی بمشرق و یکی بمغرب آنکه بمشرق است جابلق است و آنکه بمغرب است جابَلَس خوانند. (ترجمهء بلعمی). جابلق شهری است در اقصای مغرب: ابوروح از ضحاک از ابن عباس روایت کرده است که ساکنین آنجا از اولاد عاد هستند. رجوع به معجم البلدان و مراصد الاطلاع شود: ایها الناس، لو طلبتم ابنا لنبیکم مابین جابرس الی جابلق لم تجدوه غیری و غیر اخی. (عیون الاخبار ج2 ص172). رجوع به جابلقا شود.

جابلق.

[بَ] (اِخ) روستایی است به اصفهان و ذکر آن در تواریخ آمده. رجوع به معجم البلدان شود.

جابلق.

[] (اِخ) از قرای تربت حیدریه. خانوار و زارع بخصوص ندارد و جزئی زراعتی آنجا میشود مدار شربش به آب قنات است و زراعت آنجا را زارعین قریهء ریور میکنند. حصاربند و سکنه ندارد. جدید النسق است. (مرآت البلدان ج4 ص20).

جابلقا.

[بَ / بُ] (اِخ) جابلق. نام شهری است بمشرق که از آنسوی آن آدمی نباشد. مقابل جابلصا و جابلص. با قاف بر وزن جابلسا شهری است بسرحد مشرق گویند هزار دروازه دارد و در هر دروازه هزار کس پاسبانی میکنند و بعضی گویند شهری است در عالم مثال بجانب مشرق و منزل اول سالک باشد به اعتقاد محققین در سعی وصول بحقیقت. (برهان قاطع) (آنندراج). شهری عظیم بسرحد مشرق، ازپس وی هیچ آبادانی نیست. کذا فی عجائب البلدان. (شرفنامهء منیری). مؤلف مجمل التواریخ والقصص در ذکر شارستان زربن و شارستان روئین از جابلقا نام برده و حدیثی از ابن عباس آورده است در ذکر حملهء لشکر ملک غاویل که از جابلقا همی آمد بقصد گرفتن شهرستان زربن و بین آنان و لشکر زنگبار جنگ درگرفت... رجوع شود به مجمل التواریخ والقصص ص499 ببعد :
شهنشاهی که شاهان را ز دیده خواب بربندد
ز بیم نه منی گرزش بجابلقا و جابلسا.
فرخی.
ای پسر بنگر بچشم سر دراین زرین سپهر
کو ز جابلقا سحرگه قصد جابلسا کند.
ناصرخسرو.
چو زاغ شب بجابلسا رسید از حد جابلقا
برآمد صبح رخشنده چو از یاقوت عنقائی.
ناصرخسرو.
بهرجائی که خواهی رفت خواهی خورد رزق خود
نخواهد بیش و کم گشتن بجابلقا و جابلسا.
سلمان.
سخن کز روی دین گوئی چه عبرانی چه سریانی
مکان کز بهر حق جوئی چه جابلقا چه جابلسا.
سنایی.
و ذکر فی المطارحات ان جمیع السلاک مِنَ الامم المختلفة یثبتون هذه الاصوات لافی مقام جابلقا و جابرصا ای الذین هما من مدن عالم عناصر المثال. (حکمة الاشراق چ کربن پاورقی ص242). فرمود [امام حسن(ع)] ایها الناس بهترین زیرکیها تقوی است و بدترین حمق فجور است و بدرستی که اگر شما طلب نمائید از جابلقا تا جابلسا مردی که جد او محمد رسول الله (ص) باشد نیابید کسی غیر از من و برادر من. (حبیب السیر ج2 ص25).رجوع به جابرس و جابلق شود.

جابلقی.

[بَ] (اِخ) حاجی سید محمد شفیعی. رجوع به جاپلقی شود.

جابلو.

[بَ] (اِخ) دهی است از بخش نمین شهرستان اردبیل واقع در 15 هزارگزی خاوری اردبیل و 8 هزارگزی شوسهء اردبیل به آستارا. در جلگه قرار دارد و هوای آن معتدل است. دارای 418 تن سکنه و آب آن از چشمه و چاه و محصول آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و قالی بافی است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج4 ص142).

جابلوس.

(ص) فریبنده و سالوس را گویند و با جیم فارسی هم آمده است. (آنندراج) (برهان). بمعنی فریبنده باشد که بچرب سخنی مردم را از راه ببرد. (اوبهی). چاپلوس. متملق :
مکن خویشتن خشمگین جابلوس
که بسته بود جابلوس از فسوس.
عنصری (از تحفة الاحباب اوبهی).

جابلوسی.

(حامص) چاپلوسی. تملق. رجوع به چاپلوسی شود :
از هواداری ما و تو چو مستغنیست یار
ای رقیب این جابلوسی و لوندی تا بکی؟
کمال خجندی (از فرهنگ ضیا).

جابلیق.

[بِ] (اِ) کسی که تعبیر خواب کند. معبر :
یکشبی در خواب دیدم آن پری
کرده تعبیرش مرا یک جابلیق
بعد از این بسیار درد و حسرتش
میشوی با ذوق وصل او رفیق.
ابوالمعانی (از شعوری).
ظاهراً محرف جاثلیق است و بدین معنی جز شعوری کسی آن را نقل نکرده است.

جابور.

(اِخ) قریه ای است در ترشیز، عمدهء آن خالصه و قدری از آن اربابی. در این قریه میوه جات سردسیری و گرمسیری هردو بعمل می آید. هوایش معتدل است. سکنه آن از طائفهء اعراب و از طائفه بهلولی و پانزده خانوار است. (مرآت البلدان ج4 ص20).

جابوز.

(اِخ) دهی است از دهستان شش طراز بخش خلیل آباد شهرستان کاشمر در 17 هزارگزی جنوب باختری خلیل آباد، سر راه شوسهء عمومی کاشمر به بروسکن، واقع در جلگه. هوای آن گرمسیر دارای 1689 تن سکنه و آب آن از رودخانه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

جابة.

[بَ] (ع اِ) پاسخ. (منتهی الارب) (دهار).

جابة.

[بَ] (اِخ) نام جزائری است بحدود هند. (نزهة القلوب ج3 ص230). و رجوع به جزائر جابه شود.

جابه.

[بِهْ] (ع نف) نعت فاعلی از جَبَهَه رویاروی آینده از پرنده یا وحشی و آن را منحوس دانند. (منتهی الارب). آن صید که از پیش درآید. (مهذب الاسماء).

جابه.

[] (اِخ) دهی است از دهستان بکش بخش فهلیان و ممسنی شهرستان کازرون واقع در 10 هزارگزی جنوب فهلیان. و خاور کوه شاه نشین. واقع در جلگه و گرمسیر مالاریائی. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

جابة المدری.

[بَ تُ لْ مِ / مُ] (ع اِ مرکب) آهوی شاخ برآورده. (منتهی الارب). و در اقرب الموارد این کلمه ذیل جَءَبَ (مهموزالعین) آمده است.

جابی.

(ع ص) نعت فاعلی از جِبایه. فراهم آورندهء باج. (منتهی الارب). || آنکه خراج گرد کند. (مهذب الاسماء) . فراهم آورندهء زکات و صدقه. عامل. ساعی. || (اِ) ملخ. (منتهی الارب).

جابی.

(اِخ) نام یکی از سپاهسالاران است که در خدمت صاحب بن عباد بوده. رجوع شود به فارسنامهء ابن البلخی ص 141 و 166.

جابی.

(اِخ) شیخ مصطفی جابی حموی. یکی از بزرگان علما است. وی در علم تعبیر خواب و علم حروف تبحر داشت، و در جامع شیخ ابراهیم در حماه تدریس میکرد و مردی پاکدامن و پرهیزکار بود. مولد او بسال 1294 ه .ق . است. (از تاریخ حماة ص186). او راست: دیوان مصطفی الجابی الحموی که بطبع رسیده است. (معجم المطبوعات).

جابی ء.

[بِءْ] (ع اِ) ملخ. (منتهی الارب).

جابیدن.

[دَ] (مص) در یادداشت خط مؤلف لغت نامه بنقل از بیانکی این کلمه بمعنی خود را بخوشی رها کردن و تنبلی نمودن و بی حالی آمده است. مؤلف فرهنگ ناظم الاطباء آرد: سست شدن. || هولناک گشتن. || ترسیدن. || ناراضی بودن. || آزرده شدن. || پشیمان شدن و افسوس خوردن. || شکسته شدن - انتهی.

جابیز.

(اِ) کمند باشد و عرب مقود خواند. (ملحقات برهان). || مفسد و غماز. (ملحقات برهان). کلمه ای است جعلی (منحوت)، بمعنی دلال میان مرد و زن، دشنامی است شبیه بجاکش.

جابی زاده.

[دَ / دِ] (اِخ) خلیل بن مصطفی بن عیسی فائض رومی مشهور به جابی زاده. وی منجم و شاعر است و بسال 1085 ه .ق . متولد و بسال 1134 ه .ق . درگذشت، او راست: حاشیه ای بر شرح النونیهء خضربک و نیز او راست: رسالة تفسیریه. رسالة الدخان. شرح الحسینیه. الصولة النهی البریة فی المسائل الجبریة. فتوح العلائیة فی النجوم. فذلکة الحساب و جز آن. (اسماء المؤلفین ص355).

جابیة.

[یَ] (ع اِ) حوض کلان. ج، جوابی. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء) (ترجمان القرآن جرجانی) || جماعت. (منتهی الارب) (آنندراج). || قسمی از شهب و از ثوانی نجوم است. || جای گرد آمدن آب. ج، جوابی. (منتهی الارب). حوضی که جای گرد آمدن آب برای شتران است. یاقوت آرد: و اصله فی اللغة الحوض الذی یجبی فیه الماء للابل. قال الاعشی: کجابیة الشیخ العراقی تفهقُ. (معجم البلدان).

جابیه.

(اِخ) بکسر باء و تخفیف یاء قریه ای است از توابع جیدور از ناحیهء جولان از اعمال دمشق نزدیک مرج الصفر جانب شمالی حوران. و قرب آن تلّی واقع است موسوم به تلّ جابیه که مارهای خرد بسیار دارد و آن را ام الصویت نامند. چون آدمی را گزند صوتی کوچک برآرد و در حال بمیرد. (معجم البلدان) (مراصد الاطلاع).

جاپا.

(اِ مرکب) جای پا. اثر. ایز. ردپا.

جاپرلو.

[ ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان آرد: قریه ای است از قرای قزلکچلو که یکی از نواحی زنجان است. قدیم النسق. ملکی حسینقلی خان یاور. در پای کوه واقع. سکنهء این قریه سی و پنج خانوار است. غلهء آن دیمی و وسعت دیمزارش زیاد. آبش از چشمه ای است که از وسط آبادی جاری است. هوایش ییلاق میباشد. (از مرآت البلدان ج4 ص13).

جاپلق.

[ ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: یکی از دهات بلوک فشاویهء تهران خالصه دیوان است دویست و چهل و پنج هجری هنگامی که فتح علی شاه بفارس میرفت از قریهء جاپلق عبور کرد. (مرآت البلدان ج4 ص20).

جاپلق.

[پِ لَ] (اِخ) در لهجهء اهالی این ناحیه تلفظ آن چنین است و مؤلف مرآت البلدان از معجم البلدان آرد که جاپلق ناحیه ای است از نواحی اصفهان و شهرت آن بخاطر جنگ بزرگیست که مابین قحطبة بن شیب و داودبن عمر بن هبیره در ابتداء ظهور عباسیان بدانجا روی داد لیکن ضبط یاقوت دربارهء آن ناحیه جابلق [ بَ ] است و ظاهراً تصحیفی است که در کلمهء جاپلق روی داده است، حمدالله مستوفی جابلق را از نواحی لر بزرگ داند... و نیز در مرآت البلدان آمده: خاک بروجرد اولا منقسم بسه بلوک میشود و یکی از آن سه بلوک جاپلق است و جاپلق را نیز چهار بلوک میباشد: بلوک حمزه لو، بلوک بیات، بلوک ایقرلو، بلوک پشته. جاپلق از حیث هوا ییلاق و جمعیت آن تقریباً هفده هزار نفر است و مسافت آن تا شهر بروجرد دوازده فرسخ میباشد که تمام راه از خاک سیلاخور و بختیاری عبور میکند. زبان سکنه ترکی است اما بسیار از فصاحت و صحت دور و بعینه مثل عربی اعراب بادیهء شوشتر و آن نواحی میباشد. ارامنه در جاپلق بسیارند. و در بعضی دهات رعایای مسلمان و ارمنی درهم میباشند. زراعت جاپلق اکثر دیم است. محصول آن جو و گندم و نخود است. در جاپلق خربوزهء بسیار خوب عمل می آید. رجوع به مرآت البلدان ج4 ص13 و 14 شود.

جاپلق.

[پَ لَ] (اِخ) معرب گاپَلَه است.

جاپلقی.

[پَ لَ] (اِخ) عبدالعلی بن محمود جاپلقی، عالم فقیه فاضل. او راست: شرحی بر الفیهء شهید که به امر سلطان حیدرآباد نوشته است. و نسخهء آن در کتابخانهء حضرت رضا(ع) موجود است و میرمحمد باقر داماد متوفای در 1042 ه .ق . از این شیخ روایت میکند و سال وفات وی معلوم نشد. (از ریحانة الادب).

جاپلقی.

[پَ لَ] (اِخ) محمد شفیع بن حاج سید علی اکبر موسوی النسب بروجردی المسکن و المدفن. از اکابر علما و جامع معقول و منقول و حاوی فروع و اصول است و در رجال و حدیث بصیرتی بسزا داشت و از شاگردان حاج ملا احمد نراقی و شریف العلماء مازندرانی و سید محمد مجاهد و دیگر اکابر وقت بوده است. او راست:
1- الاصول الکربلائیة. 2- الروضة البهیة فی الطرق الشیعیة، که در اجازهء دو فرزند خود سید علی اصغر و سید علی اکبر ملقب به آقا کوچک نوشته در رشتهء خود نظیر لؤلؤة البحرین صاحب حدائق و حاوی شرح حال اجمالی مشایخ اجازات او از زمان خود تا صدور اول میباشد و بسال 1280 ه .ق . در تهران چاپ سنگی شده است. 3- القواعد الشریفیه در اصول که بنام استاد خود شریف العلماء منسوب داشته است. و آن نیز در همان سال در تهران چاپ سنگی شده است. 4- مرشد العوام در صلوة. 5- مناهج الاحکام فی مسائل الحلال و الحرام. و کتب دیگر و سیدحسین بروجردی صاحب نخبة المقال در رجال از جملهء شاگردان اوست و بسال 1280 ه . ق. در بروجرد درگذشت. شیخ محمد تقی دزفولی در تاریخ وفاتش گوید:
برای ضبط تاریخ وفاتش از دم غیبی
بگوش من ندا آمد «فمنهم من قضی نحبه»(1)(=1280).(از ریحانة الادب).
(1) - قرآن 33/23.

جاپلقی.

[پَ لَ] (اِخ) ملامحمود. از افاضل علمای امامیه و از تلامذهء محقق کرکی متوفای 940 ه .ق . است. وی در اغلب کتب اجازات مذکور و شرح مختصر نافع از تألیفات اوست و سید حسین بن سید حیدر کرکی با یک واسطه از وی روایت دارد. سال وفات او بدست نیامد. (ریحانة الادب).

جاپن.

[پُ] (اِخ) جاپون. ژاپن است در تداول عامه. رجوع به ژاپن شود.

جاپن.

[پُ] (اِخ) قریه ای است بکوهستان در شمال تهران.

جاپور.

(اِخ) شهری است در ترکستان :
با خرج تو برنیاید ارخود
اقطاع تو کندر است و جاپور.
نزاری قهستانی (از شعوری).
ظاهراً همان جاپوز است. رجوع به جاپوز شود.

جاپوز.

(اِخ) نام شهری است در ترکستان. (برهان) (آنندراج) :
با خرج تو برنیاید ارخود
اقطاع تو کندر است و جاپوز.
نزاری قهستانی (ازآنندراج).

جاپون.

(اِخ) جاپن. ژاپن، در تداول عامه. رجوع به ژاپن شود.

جاپونیا.

(اِخ)(1) ژاپن. (قاموس الاعلام ترکی). رجوع به ژاپن شود.
(1) - Japon.

جاپهل.

[پَ هِ] (اِ) بهندی جوز را گویند. (الفاظ الادویه).

جاپیچ.

(ص، اِ) کلمه ای منحوت [ساختگی] بمعنی جاکش، قواد. دشنامی بمزاح. جابیز. جاویز.

جاپیچی.

(حامص) جاکشی. قوادی. پااندازی.

جات.

(پسوند) علامت جمع در فارسی. تازیان بعض کلمات فارسی مختوم به «ه» غیرملفوظ را تعریب کرده(1) به «ات» جمع بسته اند، و ایرانیان اینگونه جمع معرب را از آنان اقتباس کرده و کلمات دیگر (اعم از فارسی و عربی و غیره) را نیز بهمان سیاق استعمال کرده اند : تو زیربای خوری، و از کامه و انبجات پرهیز نکنی. معالجت موافق نیفتد. نظامی عروضی. (چهارمقاله چ لیدن ص86). و همچنین نسخجات دیوان... و تعلیقجات مناصب جزو و کل بمهر وزراء اعظم رسیده... . (تذکرة الملوک ص10). سایر عرایض را عضدالملک بدفترخانهء عریضجات خواهد برد. (از دستخط ناصرالدین شاه بعضدالملک بنقل تاریخ اجتماعی و اداری دورهء قاجاریهء عبدالله مستوفی ج1 تهران 1324 ص178). و از این قبیل است: روزنامجات. دستجات. رقعجات. کارخانجات. علاقجات. حوالجات. میوجات. نوشتجات. رقیمجات. ادارجات و غیره. رجوع به قاعده های جمع در زبان فارسی معین ص48 ببعد شود.
(1) - در تعریب «ه» به «ج» بدل شود.

جات.

[جات ت] (ع ص) از: جَتَّ. کسی که دست بر گوسپند کشد تا فربهی آن معلوم کند. (از منتهی الارب).

جاتاغ.

(اِ) کلیجهء خیمه را گویند و آن تخته ای باشد سوراخ دار که بر سر ستون خیمه گذارند. (برهان). ترکی است بمعنی کلیجهء خیمه و بادریسه. (غیاث اللغات) :
ای خمیهء تو بر ز بهشت برین بقدر
جاتاغ خیمهء تو سزد از سپهر بدر.سوزنی.
(حاشیهء برهان از فرهنگ جغتائی کوری ص273).

جاتاق.

(اِخ) یکی از قراولخانه هائی است که در سمت مشرق و شمال بجنورد مابین خاک زعفرانلو و شادلو واقع و معبر مخصوص طوائف تکه است که هرگاه آنجا قراول و مستحفظ مخصوص نداشته باشد میتوانند بدزدی وارد بخاک بجنورد شوند. (مرآت البلدان ج4 ص20).

جاتک.

[تَ] (اِ)(1) این کلمه هندی و نام طبقات است از جهت نسبت و آن طبقات را برن نامند یعنی الوان : و هم یسمون طبقاتهم برن ای الالوان و یسمونها من جهة النسب جاتک ای الموالید. (تحقیق ماللهند بیرونی ص48). و لکل واحد من پراشر و ست و منت و جیبشرم و مو الیونانی کتاب جاتک ای الموالید. (تحقیق ماللهند ص75).
(1) - Jataka.

جات کرم.

[کَ] (اِ)(1) این کلمه را بیرونی در ماللهند بکار برده و نام قربانیی است که برهمنان طفل را کنند در روزهای بین وضع حمل و ارضاع. ماذا وضعت المرأة حملها اقیم قربان ثالث بین الولادة و بین الارضاع یسمی جات کَرم. (تحقیق ماللهند ص279).
(1) - Jata Karman.

جاتن.

[تَ] (اِخ) از نامهای باریتعالی است جل جلاله بلغت زند و پازند. این کلمه هزوارش است و جاتن(1) نوشته میشود و به پهلوی یزت(2) خوانده میشود بمعنی ایزد. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).
(1) - jaten, tan.
(2) - yazat.

جاتونتن.

[نِ تَ] (هزوارش، مص) بلغت زند و پازند بمعنی آمدن باشد. این کلمه هزوارش است و جاتونتن(1) نوشته و به پهلوی آمتن(2) خوانده میشود به معنی آمدن. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).
(1) - jatuntan, jatonatan.
(2) - amatan.

جاث.

[جاث ث] (ع ص) نعت فاعلی از جَثّ. ترسنده و ترساننده. کسی که بترسد و کسی که بترساند. || زننده. || برنده. از بیخ وبن برکننده. (منتهی الارب). رجوع به جَثّ شود.

جاثر.

[ثِ] (اِخ) نام ابن ارم بن سام بن نوح است. (منتهی الارب).

جاثفل.

[فَ] (اِ) نوعی از عطرها که از هند آرند : یستورد التجار من الدیب تکثر فیها العطور و من هنا یأخذون الکافور والعود و قرنفل و جاثفل. (مروج الذهب مسعودی).

جاثلیق.

[ثَ] (معرب، اِ) قاضی ترسایان. (مهذب الاسماء). مهتر ترسایان در بلاد اسلام ببغداد و او زیردست بطریق انطاکیه است و بعد از جاثلیق مطران است و بعد از آن اسقف که زیردست مطران در هر شهر باشد بعد از آن قسیس بعد از آن شماس. (منتهی الارب). عالم و عابد و حاکم ترسایان. (شرفنامهء منیری). عالم و عابد ترسایان را گویند و در قاموس نیز بهمین معنی آمده است. (برهان قاطع)(1). حکیم ترسایان. (زمخشری) :
چهل جاثلیق از بزرگان بکشت
بیامد صلیبی گرفته بمشت.فردوسی.
نترسد ز عراده و منجنیق
نگهبان نیابد ورا جاثلیق.فردوسی.
سپاهی بد از جاثلیقان روم
که پیدا نبد از پی اسب بوم.فردوسی.
سالار بار مطران مه مرد جاثلیق
قسیس بار برنه و ابلیس بدرقه.سوزنی.
ز سرگین خر عیسی ببندم
رعاف جاثلیق ناتوانا.خاقانی.
برجیس جاثلیق که انجیل دارد از بر
گفت از مدایح تو برون دفتری ندارم.
خاقانی.
و بعد از آن ببغداد روند و جاثلیق را بجای خلیفه بنشانند. (جهانگشای جوینی ج2 ص158). || حجام. از آنرو که جاثلیقان کار طبابت را بعده داشتند :
ای خواجه مبارک بر خواجگان شفیق
فریاد رس که خون رهی ریخت جاثلیق.؟
رجوع به چهارمقاله نظامی عروضی. به اهتمام دکتر معین چ3 زوار ص130 شود. جعل الحاکم یا للناس من آل طلیق ضخُکة یحکم فی الناس برأی الجاثلیق. ابن مناذر دربارهء خالدبن طلیق. (عیون الاخبار ج1 ص64). شهرویه اردشیر مرکز عیسویان ایران و مقر جاثلیق محسوب میشد. (ایران در زمان ساسانیان ترجمهء رشید یاسمی ص410).
(1) - از عربی، از یونانی Katholicos بمعنی عام و جامع و به پیشوای اسقفان اطلاق شود. امروز کاتولیک بفرقه ای از مسیحیان که پاپ را پیشوای دین خود دانند، گفته میشود. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

جاثلیق.

[ثَ] (اِخ) عبدالله بن الطیب، مکنی به ابی الفرج فیلسوف و طبیب بزرگ که در قرن چهارم هجری میزیست. مؤلف تاریخ علوم عقلی آرد: فیلسوف و طبیب بزرگ دیگری در قرن چهارم میزیست بنام ابوالفرج عبدالله بن الطیب الجاثلیق که از فلاسفه و فضلاء مشهور عراق و مطلع از کتب اوائل و گفتار حکمای پیشین بود و در بحث و تحقیق و شرح اقوال آنان مهارت داشت. وی شروح کتب ارسطو در منطق و انواع حکمت و کتب جالینوس را مطالعه کرد و خود شرحهائی بر آنها نوشت تا فهم کتب جالینوس را آسان کند و همین سبب ایراد بعضی بر ابوالفرج گشت لیکن القفطی میگوید «من و هر منصفی معتقدیم که ابوالفرج بن الطیب هرچه را از علوم قدیمه فراموش شده بود زنده و آشکار کرد. معارض بزرگ ابوالفرج بن الطیب معاصر او ابوعلی بن سینا بوده است. شیخ مقالتی در رد او نگاشت و در آن گفت که کتب او را باید بفروشندهء آنها پس داد و قیمت آن را نیز مطالبه نکرد. بیهقی گوید شاید این سخن نتیجهء حسدی بوده است که در میان معاصران وجود دارد. ابوالفرج بزبان یونانی و رومی هم آشنائی داشت و اگرچه ابوعلی با او در فلسفه معارضه میکرد لیکن بتقدم وی در طب معترف بود. ابوالفرج شاگردان بزرگی در بغداد تربیت کرد که از جملهء آنان یکی ابوالحسن المختاربن الحسن بن عبدون بن سعدون بن بطلان نصرانی بغدادی و دیگری الناتلی استاد ابوعلی سیناست. ابن بطلان گفت که شیخ ما ابوالفرج عبدالله بن الطیب بیست سال مشغول تفسیر مابعد الطبیعه بود. تألیفات و شروح او هم بیشتر بطریق املاء صورت میگرفت. از تألیفات او در منطق و حکمت تفسیر برایساغوجی فرفوریوس و قاطیقوریاس و باریرمینیاس و انالوطیقای اول و انالوطیقای دوم و طوبیقا و سوفسطیقا و الخطابة والشعر و الحیوان ارسطو بود. تألیفاتی نیز در مباحث فلسفی داشت مانند کتاب فی علل الاشیاء. مقالة فی الاحلام و تفصیل الصحیح منها من السقیم مقاله در ابطال جزء لایتجزا. القفطی گفته است که وی تا بعد از سال 420 ه . ق. زنده بود و گویند در سال 435 ه . ق. درگذشت. ازجمله کتب وی که اکنون در دست میباشد یکی تفسیر کتاب التشریح الصغیر جالینوس است و دیگر مقالهء فی القوی الاربعه که نسخه ای از آن در استامبول موجود میباشد. قنواتی آن را از ابوعلی بن سینا دانسته ولی اولا در غالب نسخ به ابوالفرج نسبت داده شده و ثانیاً چنانکه از مطالعهء مقدمه این کتاب و مقایسه آن با کتاب ابوعلی بنام القوی الطبیعیة (= رسالة فی الرد علی رسالة ابی الفرج بن الطیب) معلوم میشود این کتاب را ابوالفرج تألیف کرد و مراد او از تألیف آن اثبات این مطلب بود که جاذبه و ماسکه و هاضمه و دافعه اعمال چهارگانه از قوهء واحدی هستند که چهار فعل متفاوت دارند. (تاریخ علوم عقلی دکتر صفا ص204 و 205).

جاثلیقیه.

[ثَ قی یَ] (ع اِ) منسوبان به جاثلیق. فرقه ای از نصارای کاتولیک(1). رجوع به کاتولیک شود.
(1) - Catholicisme.

جاثم.

[ثِ] (ع ص) نعت فاعلی از جثم و جثوم. سینه بر زمین گذارنده، انسان یا حیوان یا پرنده ای که سینه برزمین نهد. || هالک. (منتهی الارب). || تباه، مرده: فاصبحوا فی دیارهم جاثمین. (قرآن 11/67). ج، جاثمین. فاخذتهم الرجفة فاصبحوا فی دارهم جاثمین. (قرآن 7/78).

جاثم.

[ثِ] (اِخ) دلال بن مرید. محدث است و ابراهیم بن فهد از وی روایت دارد. و یا آن حائم بحاء مهمله است. (منتهی الارب). و رجوع به حاثم در همین لغت نامه شود.

جاثمین.

[ثِ] (ع ص) جِ جاثم. بیحس و حرکت شدگان. || برجای ماندگان. (آنندراج) (غیاث اللغات). || بر سینه خفتگان. (آنندراج). || هلاک شدگان. (غیاث اللغات): و اَخَذَ الّذین ظلموا الصَیحة فاصبحوا فی دیارهم جاثمین. (قرآن 11/67).

جاثوم.

(ع اِ) خوابناک که از جا نجنبد. || کابوس. (منتهی الارب). کابوس یعنی آنچه بشب مردم را فراگیرد و آن مقدمهء صرع است و صرع نام علتی است. (آنندراج). || خفتو. (ملخص اللغات حسن خطیب). در سه نسخه خطی مهذب الاسماء کتابخانهء مؤلف به این صور آمده است: دیو شراک. دیو بسرک. دیونسبوک. ج، جواثیم. (مهذب الاسماء) . || سردار متحمل و بردبار.

جاثی.

(ع ص) نعت فاعلی از جُثُوّ و جُثیّ. بر زانو ایستاده. بر زانو نشسته. (منتهی الارب). بزانو افتاده. (مهذب الاسماء) . بر زانو افتاده. نشسته. قاعد. ج، جُثّی، جِثّی.

جاثی علی رکبتیه.

[عَ لا رَ بَ تَیْهْ](اِخ) بر دو کندهء زانو نشسته. نام صورت هفتم از صور شمالی فلکی قدماست و کواکب آن را تماثیل گویند. (مفاتیح). نام یکی از صور فلکیه و صورت او همچون نام اوست. (التفهیم). و آن بصورت مردی توهم شده که بر زانوی نشستن میخواهد، بدست راست حربه و بچپ پتکی سه سر دارد یکصد و سیزده ستاره در آن رصد کرده اند یکی از قدر دوم و نه از قدر سوم و این صورت را راقص نیز خوانند و ستارهء رأس الجاثی و مرفق الجاثی در این صورت است. و منظومهء شمسی هر سال 51 ثانیهء فلکی به این صورت نزدیک میشود.

جاثیة.

[یَ] (ع ص) تأنیث جاثی. بزانو نشسته. (آنندراج). || مجتمعه.

جاثیه.

[یَ] (اِخ) نام سورتی از سور قرآن. (منتهی الارب). چهل و پنجمین سوره قرآن و آن مکیه و سی و شش آیه است، پس از دخان و پیش از احقاف. آن را سورهء شریعة نیز نامند، بدین جهت که آیهء ثم جعلناک علی شریعة من الامر... در این سوره است. و آن مکیه است. قتادة گوید بجز آیهء قل للذین آمنوا یغفروا الخ که در مدینه نازل شده است. و تعداد آیات آن به مذهب کوفیان که «حم» را یک آیه محسوب میدارند 37 آیت است و به مذهب دیگران 36 آیت است. ابن ابی کعب از رسول اکرم (ص) در فضیلت آن روایت کند: هرکس سورهء جاثیة را بخواند خداوند در روز شمار عورتش را بپوشاند و ناراحتی وی را آرامش بخشد. ابوبصیر از ابوعبدالله (ع) روایت کند که هرکس سورهء جاثیه را بخواند پاداش وی آن است که هرگز آتش دوزخ را نبیند و زفیر و شهیق آن را نشنود و پیوسته با محمد(ص) باشد. (مجمع البیان ج2).

جاج.

(اِخ) نام شهری در ترکستان. (فرهنگ لغات شاهنامه). چاچ :
سپهدار ترکان از آن روی جاج
نشسته به آرام بر تخت عاج.فردوسی.
پادشاه جاج را خدیو گویند. (مجمل التواریخ والقصص ص241). اقلیم خامس آغاز کند از مشرق از شهرهای یأجوج و مأجوج و بر کوههای [ شمال ] خراسان بگذرد و از اینجا از شهرهای طراز است، و بوبکت و اسبیجاب و جاج. (مجمل التواریخ والقصص ص480). رجوع به چاچ شود.
کاج صمصام را سزد بریال؟
سوزنی را ترانه بر ره جاج.سوزنی.

جاجا.

(صوت مرکب) آوازیست که بدان مرغ را به لانه رانند. لفظی که پیاپی با لحنی خاص گویند چون مرغی را به لانه کردن خواهند. آوازی برای درآوردن مرغ و خروس و جوجه به لانهء آنان. کلمه ای است که گاه کردن مرغ به لانه گویند. رجوع به مادهء ذیل شود. || (ق مرکب) جابجا. مکان تا مکان. جای جای. بعض مواضع :
نه هرجای مرکب توان تاختن
که جاجا سپر باید انداختن.(بوستان).
- جاجا برآمدن نبات بر روی زمین؛ جائی برآمدن و جائی نه.

جاجاجا.

(صوت مرکب) کلمه ای است که مرغان خانگی را گویند آنگاه که آنان را برفتن به لانه خواندن خواهند. آوازیست که مرغان خانگی را گویند آنگاه که آنان را بسوی جای خود راندن خواهند. رجوع به جاجا شود.

جاجا کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) مرغ را با گفتن جاجا به لانه کردن. || شیئی را یا اشیائی را در جای های متعدد نهادن.

جاجان.

(اِخ) دهی است از دهستان گیسکان بخش بافت شهرستان سیرجان واقع در 12هزارگزی شمال بافت سر راه مالرو بردسیر-بافت. کوهستانی، سردسیر دارای 66 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول آنجا غلات و حبوبات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

جاجان.

(اِخ) دهی است جزء دهستان ارشق بخش مرکزی مشکین شهر در 30هزارگزی مشکین شهر و 6هزارگزی شوسهء گرمی-اردبیل، کوهستانی و هوای آن معتدل است و 103 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

جاجان.

(اِخ) دهی است جزء دهستان اوزومدل بخش ورزقان شهرستان اهر، واقع در 10500گزی شوسهء تبریز- اهر. کوهستانی و معتدل است و 478 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

جاجرم.

[جَ] (اِخ) شهرکی است از خراسان بر راه گرگان بر سرحد و بارکدهء گرگان است. (حدود العالم). یاقوت نویسد: جاجرم نام شهر و ناحیهء وسیعی است بین نیشابور و جوین و جرجان که قرای آباد متعدد دارد و اغلب آن در بر کوهی است مشرف به آزادور و آزادور قصبهء معتبر جوین است. یاقوت نویسد: من بیشتر این دیه ها را گردش کرده ام. مؤلف نزهة القلوب آرد: جاجرم شهر کوچکی است. دور این شهر به فاصلهء یک فرسخ چمن است و در آن نباتات زهردار روید و به این جهت هنگام محاصره هیچ قشونی نمیتواند در حوالی جاجرم اردو بزند. خانه های شهر بزرگ و بطرز خوش ساخته شده و در زیر دیوار ارک دو چنار است که پوست آنها معروف است برای معالجهء درد دندان نافع است و اعتقاد اهل بلد این است که هر چهارشنبه صبح پوست این چنارها این خاصیت را دارد نه روزهای دیگر. مؤلف آنندراج نویسد: جاجرم معرب جاگرم است. رجوع شود به مسالک والممالک معروف به جهان نمای ترکی، تقویم البلدان، عجایب المخلوقات و مرآت البلدان ج4 صص21 - 24.

جاجرم.

[جَ] (اِخ) نام یکی از دهستان های بخش حومهء شهرستان بجنورد است. واقع در جلگه، هوای آن بواسطهء مجاورت با کویر میان دشت تا اندازه ای گرمسیر است. آب کلیهء قری از چشمه سار و قنوات تأمین میشود. این دهستان در جنوب خاوری بجنورد است و از 14 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل میشود. مجموع نفوس آن در حدود 9589 تن میباشد. جادهء شوسه قدیمی میامی و شاهرود از این دهستان عبور میکند که فعلاً مخروبه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

جاجرم.

[جَ] (اِخ) قصبهء مرکز دهستان بخش اسفراین شهرستان بجنورد، واقع در 90گزی جنوب خاوری بجنورد، سر راه اتومبیل رو میان آباد. واقع در جلگه، گرمسیر، سکنه 3144 تن شیعهء فارسی زبان. آب آن از چشمه و قنات و محصول آن غلات، بنشن، میوه و شغل اهالی زراعت، کسب و مالداری و قالیچه بافی است. راه اتومبیل رو دارد. در قسمت باختر جاجرم روی تپه قلعه ای از سنگ ساخته شده از آثار قدیمه است که مطلعین محل اظهار میدارند در زمان جلال الدین سلجوقی ساخته شده معروف به قلعهء جلال الدین است. در وسط آبادی جاجرم تپهء مرتفعی از بقایای ابنیهء قدیمی است که حکام سابق در اینجا سکونت داشته اند، پست و تلگراف، آمار، دفتر ازدواج و طلاق و دبستان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

جاجرمی.

[جَ] (ص نسبی) نسبت به جاجرم که شهری است بین نشابور و جرجان. (الانساب سمعانی). رجوع به جاجرم شود.

جاجرمی.

[جَ] (اِخ) ابراهیم بن محمد بن ابراهیم الجاجرمی، مکنی به ابی اسحاق. فقیهی صالح است و حافظ قرآن و در جامع منیعی در نیشابور ساکن بود و در نمازهای پنجگانه از عبدالجباربن محمد البیهقی نیابت امامت میکرد و از ابوالحسن علی بن احمدبن محمد المدینی و از ابوعلی نصراللهبن احمدبن عثمان الخشنامی و جز ایشان حدیث شنید و از وی احادیث نیشابور استماع شده است. (الانساب سمعانی).

جاجرمی.

[جَ] (اِخ) بدرالدین. اصلش از آن ولایت [ جاجرم ] اما در اصفهان نشو و نما یافته و شاگرد مجد همگر و مداح خواجه شمس الدین محمد صاحب دیوان و پسر وی بهاءالدین است که حاکم اصفهان بود. قصائد غراء در مدح ایشان گفته، در صنایع شعری پر ماهر بود. این رباعی از او است:
دنیا چو محیط است و کف خواجه نقط
پیوسته بگرد نقطه میگردد خط
پروردهء او که و مه و دون و وسط
دولت ندهد خدای کس را بغلط.
و نیز او راست:
گفتم سخنت شکسته وش چون آید
با آنکه همه چو دُرّ مکنون آید
گفتا سخن از چنین دهانی که مراست
گر نشکنمش چگونه بیرون آید.
قصیده ای غیرمنقوطه درمدح بهاءالدین گفته است. رجوع به آتشکدهء آذر صص71 - 72 شود.

جاجرمی.

[جَ] (اِخ) طالب. از کدخدازادگان آن دیار [جاجرم] و مردی معاصر و ندیم و از شاگردان شیخ آذری بود. در اوایل حال به شیراز رفت و در آنجا قبول تمام یافت. مثنوی مناظرهء گوی و چوگان را در شیراز بنام سلطان عبدالله بن ابراهیم بن شاهرخ گورکان بنظم درآورده از او صله و نوازش یافت و هم در آنجا در سنهء 804 ه . ق. بعالم باقی شتافته(1) و در مقبرهء خواجه حافظ شیرازی رحمة الله علیه مدفون است این یک شعر از اوست:
رفتی و بگریستم چندان که آب از سر گذشت
از پیت زانرو نمی آیم که پایم در گِلست.
(آتشکدهء آذر ص74 چاپ عکس طهران).
(1) - درمتن چاپ بمبئی 520 آمده است و درست نیست.

جاجرمی.

[جَ] (اِخ) عبدالعزیزبن عمر بن محمد الجاجرمی، مکنی به ابی القاسم. از روات است و در نیشابور از ابوسعید محمد بن موسی بن الفضل الصیرفی حدیث شنید و در سمرقند و ماوراءالنهر از وی حدیث روایت کرده اند و ابومحمد عبدالعزیزبن ابی بکر الحسین الحافظ از او حدیث شنیده است. وی بسال چهارصد و چهل هجری درگذشت. (الانساب سمعانی).

جاجرمی.

[جَ] (اِخ) محمد بن الحسن بن علی بن محمد بن علی الجاجرمی، مکنی به ابی بکر. از قدماء روات است. در جرجان از اسحاق بن سعیدبن الحسن بن سفین و از ابی یعقوب یوسف بن ابراهیم السهمی و از ابی بکر الائیدونی و ابی العباس النسوی حدیث کرده است. (الانساب سمعانی).

جاجرمینه.

[جَ نَ] (اِخ) چشمه ای است پرآب، چون آفتاب برآید یک قطره آب در آن نماند. کذا فی عجایب البلدان. (شرفنامهء منیری). چشمه ای است که چون آفتاب برمی آید آب آن فرومیرود و چون آفتاب فرومیرود آب آن برمی آید. (برهان) (آنندراج).

جاجرود.

(اِخ) نام رودی است مشهور از دوفرسنگی شهر تهران میگذرد و اصل در آن جایه رود بود. و جایه نام قریه ای است که آن رود از پیش آن میگذرد و بمنزلهء منبع آن رود است چنانکه رود جیحون را بمناسبت اینکه آمو بلدی بود در حوالی آن، رود آمو گویند و جاج رود معرب جایه رود است. (انجمن آرای ناصری). صاحب مرآت البلدان آرد: جاجرود دره ای است در چهارفرسخی تهران براه مازندران. فتحعلی شاه قاجار در هزار و دویست و سیزده هجری عمارتی بنام کاروانسرا در آنجا بنا کرد. رجوع به جائج و رجوع به جغرافیای مفصل ایران ج 1 صص86 - 87 شود.

جاجرود.

(اِخ) از قرای لواسان بزرگ در ایالت تهران است.

جاجم.

[جِ] (اِ) پلاس را گویند و فرشی باشد که آن را از نمد الوان دوزند. (برهان)(1). بمعنی جاجیم است و آن فرشی است که از پشم بافند غیر از گلیم، مطلق پلاس، و نیز فرشی که آن را از نمد الوان دوزند و جاجیم بتحتانی مشبع آن است. شفائی در هجو شال مرسلهء شخصی گفته است:
وهم گفتا نه کهنه جاجیمی است
چون نمد دالبر درم درمش.
لیکن در هندوستان بفتح شهرت دارد و از شعر ملافوقانی یزدی مستفاد میشود که بضم نیز صحیح باشد، زیرا که مدار قافیهء غزل بر ضمهء ماقبل رَویّ است چون مردم، انجم و امثالها و هو هذا :
اطلس و زربفت با آن عز و گوز و طمطراق
ریشخند بندگان قالی و جاجم شدند.
ملافوقانی یزدی (از آنندراج).
(1) - امروز jajim گویند. (حاشیهء برهان چ معین).

جاجن.

[جَ] (اِخ) از قرای بخارا است. (مراصد الاطلاع) (معجم البلدان).

جاجنگ.

[جَ] (اِخ) دهی است از دهستان طبس مسینای بخش درمیان شهرستان بیرجند، در 5هزارگزی جنوب درمیان و سر راه مالرو عمومی دستگرد. در دامنه واقع شده و هوای آن معتدل است. 106 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

جاج نگر.

[نِ گَ] (اِخ) نام شهری است در هندوستان. (برهان). غیاث بنقل از سراج نویسد: بدین نام شهری در هند نیست بالفعل. ظاهراً همین «جاج مئو» است که قصبه ای است از قنوج. (حاشیهء برهان چ معین).

جاجنی.

[جَ] (ص نسبی) منسوب است به «جاجَن» که قریه ای است از قرای بخارا. (الانساب سمعانی). رجوع به جاجن شود.

جاجنی.

[جَ] (اِخ) احمدبن محمد بن الحرب، مکنی به ابی نصر. فقیهی است معروف. سمعانی در الانساب وی را نام برده و گوید منسوب به قریهء جاجن است.

جاجو.

(اِ مرکب، از اتباع) در تداول عامه بمعنی رختخواب است: جاجوی بچه ها را درست کردن. جاجوی حسابی نداشتن.

جاجو.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان جهانگیری بخش مسجدسلیمان شهرستان اهواز، واقع در 29هزارگزی شمال باختری و 8هزارگزی خاور راه شوسهء مسجدسلیمان به لالی، دارای 50 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

جاجة.

[جَ] (ع اِ) مهرهء بی قیمت فرومایه. (منتهی الارب). خرمهره. (مهذب الاسماء). ج، جاجات.

جاجی.

(ع اِ) جِ جوجو. (منتهی الارب). رجوع به جُوجُو شود.

جاجی.

(اِخ) دهی است به بحرین. (منتهی الارب).

جاجیم.

(اِ) رجوع به جاجم شود.

جاجیم بافی.

(حامص مرکب) عمل جاجیم باف. بافتن جاجیم. رجوع به جاجیم شود.

جاچ.

(اِ) تودهء غلهء پاک شده از کاه. (فرهنگ رشیدی) (فرهنگ نظام). چنانکه تودهء غلهء با کاه را خرمن گویند و بتازی صُبرة خوانند، و مبدّل جاش است. (فرهنگ نظام). رجوع به جاش شود.

جاچراغی.

[چَ / چِ] (اِ مرکب) جائی که در دیوار کنند نهادن چراغ را. محلی به دیوار برای نهادن چراغ. جائی که چراغ در آن نهند.

جاح.

(ع اِ) پرده. (منتهی الارب).

جاح.

[جاح ح] (ع ص) نعت فاعلی از جَحّ. گسترانندهء چیزی و کشندهء آن. (منتهی الارب).

جاحان.

(اِخ) نام رودی است به شام که آن را جیحان، جهان و جیحون نیز گویند.

جاحد.

[حِ] (ع ص) نعت فاعلی از جحد و جحود. منکر. انکارکننده با وجود دانستن. انکارکنندهء حق کسی با علم به آن. (منتهی الارب) (آنندراج).

جاحر.

[حِ] (ع ص) نعت فاعلی از جَحْر. پس مانده ای که رسیدن نتوانست. (منتهی الارب). المتخلّف الذی لم یلحق. (اقرب الموارد). || درآینده به سوراخ و نهان جای. ج، جواحر. (منتهی الارب).

جاحس.

[حِ] (ع ص) درآینده در چیزی. (از منتهی الارب). داخل. (از تاج العروس). || خراشندهء پوست. (از منتهی الارب). و رجوع به تاج العروس شود. || قاتل. کشنده: جَحَس فلاناً؛ کشت او را. (منتهی الارب). و رجوع به تاج العروس و رجوع به جاحش شود.

جاحش.

[حِ] (ع ص) خراشندهء پوست و بازبرندهء آن. || ستم کننده. || کوشش کننده. کوشا. (از منتهی الارب).

جاحظ.

[حِ] (ع ص) مرد [چشم] برآمده و بزرگ چشم. ج، جُحَّظ. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). آنکه دیدهء وی بیرون خزیده بود. ج، جواحظ. (مهذب الاسماء). آنکه حدقهء چشم او بیرون آمده باشد. (آنندراج). چشم ورپُلغّیده.

جاحظ.

[حِ] (اِخ) عمروبن بحربن محبوب بن فزارة الکنانی البصری، مکنی به ابوعثمان و معروف به جاحظ. رئیس فرقهء معروف جاحظیه از فرقه های معتزله(1). وی در حدود سنهء 160 ه .ق . در بصره تولد یافت و در همانجا زندگی میکرد و درک خدمت اصمعی و ابی عبیده و ابی زید و غیر ایشان را نمود و از ایشان استفاده ها کرد و با بسیاری از نویسندگان و مترجمین فارسی و سریانی آمیزش داشت، و بیشتر عمر خود را در بصره گذراند و مانند علماء و ادباء زندگانی میکرد. او ببغداد بسیار سفر میکرد و در عهد وزارت محمد بن الزیات نزد وی رفت و بیشتر این مدت را در سرمن رأی مقیم بود. بعد از آن در بصره اقامت کرد تا در سنهء 255 ه .ق . به مرض فالج در همانجا وفات یافت.
وطواط گوید: جاحظ بدصورت و ناخوش منظر بود لیکن بسیار خوش خط بود و نیکو سخن گفتی. مسعودی در مروج الذهب آرد: در میان متقدمین و متأخرین فصیح تر از جاحظ شناخته نشده است. در معجم الادباء از ابوهفان نقل شده که گفت هرگز ندیدم و نشنیدم که کسی بیشتر از جاحظ دوستدار علوم باشد، زیرا هیچ وقت کتابی بدست وی نرسید مگر اینکه کاملاً آن را خواند تا جائی که دکانهای صحافان را اجاره میکرد و شب در آن میماند تا کتابها را مطالعه کند. ابن خلدون گفته است: در مجالس تعلیم از بزرگان شنیدیم که اصول فن ادب و ارکان آن چهار دیوان است و آنها عبارتند از: ادب الکاتب ابن قتیبه، کتاب الکامل مبرد، کتاب البیان و التبیین جاحظ و کتاب النوادر ابی علی القالی. و غیر از این چهار کتاب بقیهء کتب پیرو و فرع آنهاست. (معجم المطبوعات ستون 666). مؤلفات وی عبارتند از: 1- کتاب الاصنام که چاپ نشده است(2). 2- کتاب البخلاء که در آن گفتار و مذاکرات بخیلان و استدلالات آنان را مبنی بر پسندیده بودن بخل و امساک آورده است. و این کتاب از روی نسخهء اصلی آن که در آستانه بوده بتصدی استاد فان فلوتن در سنهء 1900 م. در لیدن چاپ شده. 3- البیان و التبیین. مؤلف در این کتاب اقسام بیان و احادیث و خطبه های بلیغ را با ذکر قسمتهای برجستهء آنها ذکر کرده و همچنین مذهب شعوبیه و طعن آنان را دربارهء خطباء و ابطال احتجاجات ایشان را در آن آورده است. جزء اول این کتاب با شرحی که حسن الفاکهانی و شیخ الزهری الغمراوی بر کلمات نامأنوس آن نوشته اند در سنهء 1311 ه .ق . در مطبعة العلمیه و جزء دوم آن در سال 1312-1313 ه .ق . و جزء سوم آن در سال 1333 ه .ق . در مطبعة الجالیه بطبع رسیده و مُحب الدین الخطیب نویسندهء روزنامهء المؤید متصدی طبع آن بوده و فهرستهائی برای آن ترتیب داده است و منتخباتی از البیان و التبیین از طرف مکتبة الرغائب در سال 1328 ه .ق . در مصر بچاپ رسیده است. 4- التاج فی اخلاق الملوک، که در دارالکتب المصریة با تصحیح و تحقیق علامه احمد زکی پاشا طبع شده است. رجوع شود به جامع التصانیف الحدیثة، جزء اول. 5- الحنین الی الاوطان که از بهترین تصنیفات اوست و در آن تمام لطیفه ها را جمع آوری کرده و آن را به وزیر محمد بن عبدالملک بن الزیات اهداء کرده است. این کتاب بتصحیح شیخ طاهر جزائری در سال 1333 ه .ق . در مطبعهء «المنار» بچاپ رسیده است. 6- کتاب الحیوان که بخرج محمد الساسی المغربی در هفت جزء بچاپ رسیده که جزء اول و دوم آن در مطبعة الحمیدیة المصریه در سال 1323 ه .ق . و جزء سوم تا هفتم آن در 1324-1325 ه .ق . در مطبعة «التقدم» چاپ شده است. 7- رسائل الجاحظ. مجموع رسائل وی میباشد که عبارتند از: 1- فی الحاسد و المحسود. 2- فی مناقب الترک و عامة جندالخلافة. 3- فی فخرالسودان علی البیضان. 4- فی التربیع و التدویر. 5- فی تفضیل النطق علی الصمت. 6- فی مدح النجار و ذم عمل السلطان. 7- فی العشق و النساء. 8- فی الوکلاء. 9- فی استنجازالوعد. 10- فی بیان مذاهب الشیعة. 11- فی طبقات المغنین. که در سال 1324 ه .ق . در مصر به هزینهء محمد الساسی بچاپ رسیده است. سه رساله از این رسائل: 1- رسالة فی مناقب الترک و عامة جندالخلافة که آن را برای فتح بن خاقان نوشته است. 2- کتاب فخرالسودان علی البیضان. 3- کتاب التربیع و التدویر، بتصدی فان فلوتن در سال 1903 م. بچاپ رسیده است. 8- سلوة الحریف بمناظرة الربیع و الخریف. که با کتاب «مسامرة الضیف» تألیف شیخ ابی بکربن محمد عارف خوقیر بچاپ رسیده است. 9- الفصول المختارة من کتب ابی عثمان الخ. این کتاب در حاشیهء کتاب الکامل تألیف مبرّد در سال 1324 ه .ق . در مطبعة التقدم بچاپ رسیده است. 10- فضائل الاتراک، رساله ای است که در عنوان آن چنین آمده است: «این رساله را نویسندهء متفرد خبیر ابوعثمان عمروبن بحر الجاحظ در فضائل ترکان و خصوصیات آنان از شجاعت و بلندهمتی و نیک آزمونی در خدمت به اسلام برای فتح بن خاقان وزیر متوکل نوشته است». و این رساله یک بار بطور کامل در مطبعة العمومیة در سال 1898 م. بچاپ رسیده و یکبار هم ضمن رسائل جاحظ چاپ شده است. 11- المحاسن و الاضداد و العجائب و الغرائب که با حاشیه ای به زبان فرانسه به تصدی فان فلوتن نوشته شده در سال 1898 م. در لیدن بچاپ رسیده(3)و در سال 1332 ه .ق . در مطبعة العمومیة نیز چاپ شده است(4). (معجم المطبوعات). و او راست: کتاب نظم القرآن و کتاب المسائل فی القرآن. (الفهرست ص57). و کتاب التعبیر. (کشف الظنون ج1 ص291). و کتاب ردالنصاری. (کشف الظنون ج2 ص389).
مؤلف معجم الادباء آرد: عمروبن بحربن محبوب ابوعثمان الجاحظ، مولای ابی القلمس عمروبن قلع الکنانی که یکی از نسابین است، میباشد. و یموت بن المزرّع گفته است که جاحظ خال «اُمی» است و جد وی فزاره است. وی سیاهی بود که برای عمروبن قلع الکنانی شترچرانی میکرده و ابوالقاسم البلخی گفت وی کنانی و اهل بصره است. هوش و سرعت انتقال و حافظهء او به پایه ای بود که قدرش بالا گرفت و آوازه اش شیوع یافت و مرزبانی گوید که المادّی حکایت کند کسی که جاحظ را دیده بود که در سیحان(5)نان و ماهی میفروخت نقل کرد که جاحظ گفت: من از ابونواس یک سال بزرگترم و در اول سال 150 ه . ق. تولد شده ام و او در آخر آن سال. وی در سال 255 در زمان خلافت المعتز باللّه درگذشت و متجاوز از نود سال عمر داشت. او از ابی عبیده و اصمعی و ابی زید الانصاری استماع حدیث کرده، و نحو را از ابوالحسن اخفش که دوست وی بود تعلیم گرفت، و علم کلام را از نظام آموخت، و فصاحت را شفاهاً از عرب فراگرفت. مرزبانی گوید که ابوبکر احمدبن علی گفت: ابوعثمان جاحظ از اصحاب نظام بود و در علم کلام تبحر و اطلاعات وسیعی داشته و در ضبط حدود آن بشدت میکوشید و از داناترین مردم در این علم و علوم دیگر دینی و دنیوی بوده است، و او را کتابهای مشهور و پرارزش بسیاری است که در نصرت دین و حکایت مذهب مخالفین و آداب و اخلاق و اقسام فنون تألیف کرده است و این کتابها میان مردم معروف و قدر و ارزش آن را میدانند. و چون شخص عاقل ممیز دربارهء کتب وی تدبر کند میفهمد که کتابهای او در پرورش عقل و آماده ساختن اذهان و معرفت اصول علم کلام بی نظیر هستند. وی در میان علمائی که آشنا به احوال رجال هستند و تمیز بین امور میدهند چه معتزله و چه غیر ایشان مقام بلند و مرتبهء ارجمندی دارد. او از ملازمین و خاصان محمد بن عبدالملک بوده است. (معجم الادباء ج16 صص74 - 76). از آراء وی اینکه میگوید: علوم و معارف ضروری و طبیعی است و هیچکدام از افعال عباد، اکتسابی او نیست و با ثمامة بن اشرس در اینکه مردم را جز اراده عملی نیست، هم عقیده بود، و این عقیده موجب و مستلزم آن است که عبادات از قبیل نماز، روزه، جهاد، حج، عمره و جز اینها و همچنین معاصی از قبیل ربا، شرب خمر و امثال اینها از اعمال عباد نباشد، زیرا اینها اراده نیستند بلکه کار و فعل هستند بنابراین ثواب و عقاب بر اعمال معنی ندارد. (الانساب سمعانی). رجوع به الانساب شود. مشیرالدولة آرد: وی تألیفات بسیار دارد از جمله «البیان و التبیین». در این کتاب اقسام بیان و برگزیدهء احادیث و خطبه ها را جمع کرده. در جاهائی از این کتاب میتوان اطلاعاتی راجع به کتب دورهء ساسانی و غیره بدست آورد. مسعودی در مروج الذهب او را افصح نویسندگان سلف دانسته و ابن خلدون از قول شیوخ زمان خود کتاب او را ستوده است. جاهائی از این کتاب اطلاعات وسیعی راجع به دورهء ساسانی به ما میدهد. (ایران باستان ج1 ص101). و رجوع به روضات الجنات ص503 و عیون الاخبار و تاریخ الخلفاء و کشف الظنون شود. صاحب اسماءالمؤلفین آرد: آثار جاحظ: اخلاق الشطار. اخلاق الملوک. البیان و التبیین. تحصین الاموال. جوابات کتاب المعرفة. حانوت عطار. الرد علی اصحاب الالهام. الرد علی المشبة. ردالنصاری. رسالة فی الحسد. سحر البیان. سلوة الحریف بمناظرة الربیع و الخریف. عناصر الادب. فضیلة المعتزلة. کتاب آی القرآن. کتاب الابل. کتاب الاخبار. کتاب الاخوان. کتاب الاستبداد و المشاورة فی الحروب. کتاب الاستطاعة. کتاب الاصنام. کتاب الاعتزال. کتاب الامامة. کتاب الامثال. کتاب الامصار. کتاب الانس و السکن. کتاب البخلاء. کتاب البغل. کتاب البلدان. کتاب التربیع. کتاب التسویة بین العرب و العجم. کتاب التعبیر. کتاب التفکر و الاعتبار. کتاب الجواری. کتاب الحجر و الفتوة. کتاب الحزم و الجزم. کتاب الحیوان. کتاب الخطاب فی التوحید. کتاب الدلال. کتاب السلطان. کتاب السلوک. کتاب السودان. کتاب الشارب و المشروب. کتاب الصرحاء و الهجناء. کتاب صناعة الکلام. کتاب الصولجان. کتاب الطبایع. کتاب الطفیلیین. کتاب العثمانیة. کتاب العُرْس و العرائس. کتاب الفتیان. کتاب الفخر بین عبد شمس و بنی مخزوم. کتاب فخر القحطانیة و العدنانیة. کتاب القرآن. کتاب اللصوص. کتاب المحاسن و الاضداد. کتاب المزاح و الجد. کتاب المعرفة. کتاب المعلمین. کتاب المغنیین. کتاب مناقب ضدالخلافة و فضائل الاتراک. کتاب الناشی و المتلاشی. کتاب النبی و المتنبی. کتاب النجم و جوابه. کتاب النرد و الشطرنج. کتاب النساء. کتاب الوعد. کتاب الوکلاء و المتوکلین. کتاب الهدایا. مسائل کتاب المعرفه. معانی القرآن. مقالة فی اصول الدین. نظم القرآن. نقض الطب. نوادر الجن. (اسماء المؤلفین ستون 802 - 803).
(1) - الانساب سمعانی ص118، معجم الادباء 6-561، الانباری ص 254، ابن خلکان 1-490، روضات الجنات ص503، سرح العیون در شرح رسالهء ابن زیدون چ بولاق ص133.
(2) - در فهرست «زنکر» ذکر شده است که این کتاب در سنهء 1245 ه .ق . در بولاق چاپ شده و این اشتباه است. مؤلف مزبور اشتباهات بسیار مرتکب شده است که صاحب اکتفاء القنوع بدون اینکه آنها را مرتب سازد، نقل کرده است ولی خود «زنکر» در مقدمهء فهرست گفته: بسیاری از کتابهائی که در قسطنطنیه و بولاق طبع شده است به استناد گزارشها و شروحی که از طرف بارون هامر و مسیو پیانکی، به او رسیده نقل کرده است و از جملهء اغلاط آن آنکه ذکر کرده که رحلة رفاعه بک در سنهء 1230 ه .ق . چاپ شده و همچنین جغرافی کوچک او. در صورتی که رفاعه بک پیش از 1246 ه .ق . به پاریس مسافرت نکرده و ظاهراً وی بسال 1830 م. بدانجا سفر کرده و زنکر آن را در 1230 ه .ق . نقل کرده و صاحب اکتفاء القنوع آن را تحریر نموده است (ص408) و همچنین جغرافی کوچک او در سال 1820 م. چاپ شده است نه در 1230 ه . ق..
(3) - Le Livre des beautes et des antitheses. texte ar. Publie par G.
Van Vloten.
(4) - گفته اند این کتاب منسوب به جاحظ است و انتسابش ثابت نشده است.
(5) - نهری است در بصره.

جاحظتان.

[حِ ظَ] (ع اِ) دو حدقهء چشم. (منتهی الارب) (آنندراج).

جاحظ ثانی.

[حِ ظِ] (اِخ) محمود خوارزمی(1). مردی فیلسوف و ادیب و فاضل بود که از محضر حکیم ابوالبرکات استفاده کرد و در حدود سنهء پانصد و نوزده بنوعی سوداء مبتلا شد و در یکی از شبهای زمستان با کارد خودکشی کرد. (تتمهء صوان الحکمه ص160). و رجوع به محمود خوارزمی الفیلسوف شود.
(1) - یاقوت وی را «محمودبن عزیز العارضی ابوالقاسم الخوارزمی ملقب بشمس المشرق» نوشته و گفته است که زمخشری او را جاحظ ثانی خواندی بسب کثرت حفظ و فصاحت لفظ او. بقول یاقوت وی خود را در اوائل سنهء 521 ه .ق . بکشت.

جاحظ خراسان.

[حِ ظِ خُ] (اِخ) ابوزید احمدبن سهل بلخی (234 - 322 ه .ق .). حکیم و عالم معروفی بود که در بلخ میزیست. و اشعار زیر را در رثاء جعفرالحجة گفته است:
انّ المَنیة رامتنا باسهُمِها
فاوقعت سهمها المسموم بالحسن
ابومحمد الاعلی فغادره
تحت الصفیح مع الاموات فی قَرَن
یا قبر ان الذی ضمنت جثته
من عصبة سادة لیسوا ذوی اَفن
محمد و علی ثم زوجته
ثم الحسین ابنه و المرتضی الحسن
صلی الاله علیهم و الملائکة ال
مقربون طوال الدهر و الزمن.
(مقدمهء بیان الادیان ص ه از معجم الادباء ج1 صص151 - 152). و رجوع به ابوزید احمدبن سهل بلخی شود.

جاحظة.

[حِ ظَ] (ع ص) چشم بیرون رونده و بزرگ شده: عین جاحظة؛ چشم بیرون آمده و بزرگ. (از منتهی الارب).

جاحظیة.

[حِ ظی یَ] (اِخ) فرقه ای از معتزله اصحاب عمروبن بحر الجاحظ بودند که میگفتند همهء معارف ضروریست و در هیچیک از ما بندگان خدای اراده نیست و ارادهء بندگان در اعمال عدم لهو باشد و به آنچه میکند دانا باشد و سهو از خود دور دارد. اما ارادتی که متعلق به عقل است غیر میل نفس بدان چیز است و گفته اند اجسام را طبایع مختلف است و آنها را آثار مخصوص باشد، چنانکه طبیعیون از فلاسفه قائل بدین قول شده اند، و انعدام جواهر از ممتنعات باشد. و اعراض تبدیل یابند، اما جواهر بر حال خود باقی مانند چنانکه در هیولی گفته شده است. و آتش اهل آتش را بسوی خود میکشاند نه اینکه حق تعالی دوزخیان را در آتش اندازد. و نیکی و بدی از کردار بنده است. و قرآن جسدیست که گاهی بصورت مرد و گاهی بصورت زن درآید. (از شرح مواقف) (تعریفات جرجانی) (بیان الادیان).

جاحل.

[حِ] (اِخ) ابومحمد صدفی. از راویان است و ابن ربیع گفته است تا آنجا که من میدانم بجز اهل مصر کسی از وی روایت نکرده است. (حسن المحاضره فی اخبار مصر و القاهره ص85).

جاحل.

[حِ] (ع ص) نعت فاعلی از جَحْل.بر زمین زننده: جحَله؛ بر زمین زد او را. (منتهی الارب).

جاحمة.

[حِ مَ] (ع ص) چشمی که بازمانده باشد: عین جاحمة؛ چشم وامانده. (منتهی الارب) (آنندراج).

جاحن.

[حِ] (ع ص) نعت فاعلی از جَحْن. کسی که بر عیال خود تنگ گیرد از بخل یا از تنگدستی. امساک کننده. تنگ گیرنده بر عیال از تنگدستی یا بخل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

جاحون.

(ع ص، اِ) جِ جاحی در حالت رفع. رجوع به جاحی شود.

جاحی.

(ع ص) حاذق. دانا. || نیکو نمازگزارنده. (منتهی الارب).

جاحین.

(ع ص، اِ) ج جاحی در حالت نصب و جر. رجوع به جاحی شود.

جاخ.

[جاخ خ] (ع ص) کسی که از جائی بجائی شود. || کسی که شکم خود را بلند کند. || کسی که هر دو بازو را در سجده باز دارد. || درازکشنده با تمکن و استرخاء. کسی که با نرمی و سستی دراز کشد. (منتهی الارب).

جاخاکستری.

[کِ تَ] (اِ مرکب) ظرفی که خاکستر (سیگار و نحو آن) در آن ریزند. جائی که خاکستر در آن خالی کنند.

جاخالی با.

(اِ مرکب) (بجای جاخالیِ بنا) هدیه ای که مقیم مسافر را فرستد نشانهء تأثر و اندوه وی در فراق او. آنچه برسم هدیه فرستند کسی را که از جائی بشده است.

جاخالی رفتن.

[رَ تَ] (مص مرکب)بدیدار خانوادهء مسافر رفتن پس از سفر کردن کسی از خانواده.

جاخالی کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)خود را کنار کشیدن. خود را جمع کردن.

جاخر.

[خِ] (ع ص) وادی فراخ. (منتهی الارب).

جاخسوک.

(اِ) داس را گویند که با آن غله درو کنند. (برهان قاطع) (انجمن آرا). و بهندی درانتی وهنسیا نامند. (آنندراج) :
ای خواجه گر(1) بزرگی اشغال نی ترا
بردار جاخسوک و برو می درو حشیش.
شهید (از انجمن آرا)(2).
به جاخسوک بزه کشتزار طاعت خویش
بدست خویش درو کرده ام هزاران آه.
حکیم ترتری (از انجمن آرا).
رجوع به جاخشوک و جاغسوک شود.
(1) - ن ل: با.
(2) - در لغت فرس اسدی چ اقبال ص294 این بیت بنام شهید در ماده جاخشوک آمده. اینچنین:
ای خواجه گر بزرگی و اشغال نی ترا
برگیر جاخشوک و برو می درو حشیش.

جاخشوک.

(اِ) داس(1). آلتی است که زراعت با آن درو کنند. (لغت فرس اسدی) :
ای خواجه گر بزرگی و اشغال نی ترا
برگیر جاخشوک و برو می درو حشیش.
دقیقی(2).
رجوع به جاخسوک شود.
(1) - داسگاله. (در نسخه ای از لغت فرس اسدی).
(2) - این شعر را بعضی به شهید نسبت داده اند وبجای جاخشوک، جاخسوک آورده اند. (رجوع به جاخسوک شود) و در لغت فرس اسدی به دقیقی نسبت داده شده است.

جاخوانی.

[خوا / خا] (اِخ)(1) نام ایستادنگاه آبی است در ناحیهء رویدشت. در ترجمهء محاسن اصفهان در ذیل بیان نواحی اصفهان و رویدشت چنین آمده: «به اقصای آن [رویدشت] زمینی هست مبسوط بر مسافتی مضبوط که آن هجده فرسنگ است در دو فرسنگ و بر آنجا مفیضی معروف به گاوخوانی، خاصیت آن ابتلاع فواضل آبهای زندرود اصفهان و اراقت آن بر هشتادفرسنگی زمینها و صحراهای کرمان به حیثیتی که معظم بلاد و معتبر امهات مواضع آن در تکثر ارتفاعات و توفر زراعات و غرس سایر اشجار میوه دار و غیر میوه دار از گل و سرو و بید و چنار و نباتات و ریاحین بهار کلی اعتماد و اصلی اعتبار مد و جزر آن را استظهار دارد و هرگه که خبر غزارت آب گاوخوانی و ایام مد آن بحد کرمان صورت انتشار یابد، تمامت اهالی آن حدود چون ایام عید نوروز و مراسم تفریح و تماشا رخت طرب بدوش نشاط به بساط شادکامی کشند و مژدگانی آن حال در امیدواری آن سال از فراخ نعمتی و خوش عیشی و شادکامی به یکدیگر دهند و آن سال به خوشدلی و رفاهیت و آسایش گذرانند». (ترجمهء محاسن اصفهان ص35 و 36). و رجوع به متن عربی محاسن اصفهان مافروخی اصفهانی ص16 و 48 و رجوع به گاوخانی در همین لغت نامه شود.
(1) - در ترجمه محاسن اصفهان گاوخوانی ضبط شده است.

جا خوردن.

[خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب)از دیدن امری غیرمنتظر تعجب کردن. خود را مغلوب دیدن.

جا خوش کردن.

[خوَشْ / خُشْ کَ دَ](مص مرکب) جا خوش کردن در جائی؛ اقامت آنجا را پسندیدن. || بمزاح، در جائی که عادةً بسیار نباید ماندن دیر ایستادن.

جاد.

[جادد] (ع ص) کوشنده در کار. (منتهی الارب). ضد هازل. (اقرب الموارد).

جاد.

(اِخ) (بمعنی نیکوطالع) پسر هفتمین و بزرگترین اولاد زلفه است که کنیزک لیه زوجهء یعقوب بود. (سفر پیدایش 30:11). (قاموس کتاب مقدس).

جاد.

(اِخ) یکی از رفقای داود که مورخ و وقایع نگار مملکت او بود (اول تواریخ ایام 29:29) و در وقتی که وی در مغارهء عدّلام متواری بود جاد بنزد او شد (اول سموئیل 22:5) و پس از آن مشیر درگاه داود گردید (دوم سموئیل 24:11 و 13 و اول تواریخ ایام 19:21) اسم او در ایام حزقیای پادشاه نیز مذکور است (دوم تواریخ ایام 29:25) اما نصیب سبط جاد در طرف شرقی اردن در شمال نصیب راوبین و بجنوب نصیب منسی واقع بود. حدودش از طرف مشرق از اردن تا عروعیر می کشید و اراضیش شامل کوه جلعاد و نصف زمین بنی عمون بود (انجیل متی 3:13 و صحیفهء یوشع 13:25) و شهرهای معروف آن راموت، جلعاد، محنایم، حشبون و عروعیر میباشد. هنگامی که اسرائیلیان در دشت بودند سبط جاد همواره با سبط شمعون و راوبین بجنوب چادر جماعت چادر میزدند و چون برحسب وعدهء الهی به زمین مقدس داخل شدند، سبط جاد و راوبین تمامی مراتعی را که بمشرق اردن بود متصرف شدند. مردان این طائفه بصولت و خدمت و جنگجوئی و فتح و ظفر معروف شدند (اول تواریخ ایام 12:8) و هم دو تن از اینان که یکی برزلای (دوم سموئیل 17:27) و دیگری ایلیا میباشد (اول پادشاهان 17:1) بسیار مشهور بودند. (قاموس کتاب مقدس).

جا دادن.

[دَ] (مص مرکب) نهادن چیزی را در جائی. هشتن. مقام دادن. وضع کردن. نصب کردن. منصوب کردن.

جادار.

(نف مرکب) فراخ. وسیع. متسع.

جاداری.

(حامص مرکب) فراخی. وسعت. گشادگی. اتساع.

جا داشتن.

[تَ] (مص مرکب) گنجایش داشتن. ظرفیت داشتن. وسعت داشتن. || نگاهبان ساختن. کسی را به نگاهبانی گماشتن :
بنوبت تو جا دار از پاسبان
کسانی که هم گرد و هم پهلوان.اسدی.

جادالمولی.

[دُلْ مَ لا] (اِخ) لقب شیخ محمد بن معدان مشهور به جادالمولی شافعی الحاجری الاسنوی. وی مجاور الازهر بود و در درس مشایخ و اساتید حاضر میشد و ملازم شیخ عبدالله شرقاوی و از متخرجین درس اوست و او مواظبت بر مجالس ذکر داشت و طریقهء خلوتیه را از او آموخت و تاج از وی گرفت و در خطبه های جمعه و اعیاد در جامع الازهر حاضر میشد. وی در حدود چهل سالگی بسال 1229 ه .ق . درگذشت. از تألیفات اوست: الکواکب الزهریه فی الخطب الازهریه که معروف به دیوان یا خطبه های جادالمولی است و بسال 1285ه .ق . چاپ سنگی شده و در سال 1305 ه .ق . در مطبعهء عبدالرزاق بچاپ سربی بطبع رسیده است. (معجم المطبوعات ستون 669 - 670).

جادب.

[دِ] (ع ص) دروغگوی. کاذب. (منتهی الارب) (آنندراج). || عیب کننده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

جادر.

[ ] (اِخ) (به عبری مکان دیواردار) دور نیست که همان جدور (دوم صحیفهء یوشع 12:13) باشد. (قاموس کتاب مقدس). و رجوع به جدور شود.

جادس.

[دِ] (ع ص) زمین بی عمارت و بی زراعت. || آثار محوشده. (منتهی الارب). || خون خشک. (اقرب الموارد). || درشت از هر چیزی. (منتهی الارب).

جادسة.

[دِ سَ] (ع ص) زمین بی عمارت و بی زراعت. زمین بایر یا زمینی که هیچ نرویاند. (منتهی الارب). ج، جوادس. (منتهی الارب) (آنندراج).

جادشت.

[دَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان فیروزآباد واقع در 9هزارگزی جنوب خاور فیروزآباد کنار راه عمومی فیروزآباد به قیر و کارزین. این ده در جلگه واقع و هوای آن معتدل است و 613 تن سکنه دارد. آب آن از قنات، محصول آن غلات، شغل اهالی زراعت و صنایع دستی، جاجیم بافی و گلیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7). و رجوع به مرآت البلدان ج4 ص27 شود.

جادع.

[دِ] (ع ص) برندهء بینی. (منتهی الارب). قاطع انف. (از اقرب الموارد). || بازداشت کننده. به زندان کننده. (منتهی الارب).

جادف.

[دِ] (ع ص) شتابنده و گام کوتاه زننده: ظبی جادِف؛ آهوی گام کوتاه زننده و تیزرونده. ج، جوادف. (منتهی الارب).

جادل.

[دِ] (ع ص) بچه آهو و جز آن قوت گرفته و برفتارآمده. (منتهی الارب). || غلام جادل؛ کودک سخت و باقوت گشته. (منتهی الارب) (آنندراج). ج، جَوادِل. (مهذب الاسماء).

جادنگو.

[دَ] (اِ) کسی را گویند که هرچه پارسیان زردشتی نذر و نیاز آتش خانه و هیربُدان و موبدان و دستوران کرده باشند، گرفته بمصرفش رساند. (آنندراج) (برهان قاطع) (انجمن آرا)(1).
(1) - jadango (پازند)، datogub، سانسکریت yachanakara بمعنی میانجی، واسطه. «مینوخرد، چاپ وست، سال 1871 م. ص112 - 113». نیبرگ ذیل nishtavanakپهلوی گوید: پازند jadango شکلی است از yatak-gob (= میانجی، واسطه) «نیبرگ 162». «در بیست و سیم (از قواعد دین زردشت) با درویش و مسکین و غنی نیکوئی کند. و جادنکویی کند و جادنکوی آن است که بهدینان آنچه نذر آذرکده و ارباب استحقاق کرده باشند آن شخص بمصرف رساند.» «دبستان المذاهب 94». (حاشیهء برهان چ معین).

جادو.

(ص، اِ) جادوی. آنکه جادو کند. افسونگر. جادوگر. عامل سحر. ساحر. صاحب آنندراج چنین آرد: جادو ساحر باشد و جادوی ساحری و سحر کردن و عوام سحر را جادوی دانند و ساحر را جادوگر خوانند و این غلط است، چیزهای غریب را که خلاف عادت طبع است جادوئی و سحر گویند و آن را سحر حلال خوانده اند. صاحب غیاث گوید که فی الواقع در کلام قدما جادو بمعنی ساحر است و در کلام شعرای معتبر هند مثل امیرخسرو و فیضی و شاعران متأخرین ایران جادو بمعنی سحر و جادوگر بمعنی ساحر بیش از آن است که تعداد توان کرد، پس تغلیط این هردو لفظ بر سبیل اطلاق درست نباشد و از اینجاست که در برهان جادو بمعنی سحر و ساحر هردو آمده. (آنندراج). حابِل. مُعَقّد. طَبّ. طِبّ. جِب. (منتهی الارب) : گفتم این کار جرجیس جادوی نیست که اگر جادوستی مرده زنده نتوانستی کرد. (تاریخ بلعمی).
به زلف تنگ ببندد بر آهوی تنگی
به دیده دیده بدوزد ز جادوی محتال.
منجیک.
تو گفتی که من بدزن و جادویم
ز پاکی و از راستی یکسویم.فردوسی.
چو فردا تو در منزل آئی فرود
به پیشت زن جادو آرد درود.فردوسی.
چه جادو چه دیو و چه شیر و چه پیل
چه کوه و چه هامون چه دریای نیل.
فردوسی.
کجا آن کمین و کمان و کمند
که کردی بدو دیو و جادو به بند.فردوسی.
او به می دادن جادوست، به دل بردن چیر
چیزها داند کردن بچنین باب اندر.فرخی.
گرفتم عشق آن جادو، سپردم دل بدان آهو
کنون آهو وشاقی گشت، و جادو کرد اوشاقش.
منوچهری.
امیر ناچار از این تنگدل میشد و آن نه چنان بود که میگفتند که سباشی نیک احتیاط میکرد چنانکه ترکمانان او را سباشی جادو میگفتند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص546).
همانگه زن جادوی پرفسون
که بُد دایه مه را و هم رهنمون.اسدی.
زن جادوست جهان من نخرم زرقش
زن بود آنکه مر او را بفریبد زن.
ناصرخسرو.
بگریزد او ز تو چو تو فتنه شوی بر او
پرهیز دار زین زن جادوی مدبره.
ناصرخسرو.
در دست زمان سپید شد زاغت
کس زاغ سپید کرد جز جادو.ناصرخسرو.
جادوی زمانه را یکی پر است
زین سوش سیه، سپید دیگر سو.
ناصرخسرو.
نگه کن که با هرکس این پیر جادو
دگرگونه گفتار و کردار دارد.ناصرخسرو.
منم آن جادوی سخن که بنظم
آرم اندر خزان به طبع بهار.مسعودسعد.
با خود گفتم اگر بر دین اسلاف بی ایقان و تیقن ثبات کنم همچون آن جادو باشم که بر آن نابکاری مواظبت مینماید. (کلیله و دمنه). ای نابکار جادو این چه سخن است. (کلیله و دمنه).
جادوئی کردن جادوبچه آسان باشد
نبود بط بچه را اشنهء دریا دشوار.
انوری (دیوان چ تبریز ص117).
در دخمهء چرخ مردگانند
زین جادوی دخمه بان مرا بس.خاقانی.
در این منزل ز سربازی پناهی ساز خاقانی
دو ره پر لشکر جادوست نتوان بی عصا رفتن.
خاقانی.
چنان جادوی بخل را بسته جودت
که جادو زبان را به نیرنگ بسته.خاقانی.
زآن زلف و غمزه چهرهء همچون بهشت تو
آرامگاه جادو و مأوای کافر است.
ظهیر (از شرفنامهء منیری).
که جادوئی است اینجا کاردیده
ز کوهستان بابل نورسیده.نظامی.
ز افسونگران چند جادوی چست
کز ایشان شدی بند هاروت سست.نظامی.
مرا با جادوئی هم حقه سازی
که برسازد ز بابل حقه بازی.نظامی.
گفتند شبی به کعبه میروی. گفت جادوئی در شبی از هند به دماوند میرود. (تذکرة الاولیاء عطار).
من به جادویان چه مانم ای جُنب
که ز جانم نور می گیرد کتب.مولوی.
من به جادویان چه مانم ای وقیح
کز دمم پررشک میگردد مسیح.مولوی.
همشیرهء جادوان بابل
همسایهء لعبتان کشمیر.سعدی.
ج، جادوان :
چو خم در دوال کمند آورم
سر جادوان را ببند آورم.فردوسی.
همه جادوان را شکستی به گرز
بیفروختی تاج شاهان به برز.فردوسی.
چو رستم ز مازندران گشت باز
شه جادوان رزم را کرد ساز.فردوسی.
ز هیچ گونه بدو جادوان حیلت ساز
بکار برد ندانند حیلت و نیرنگ.فرخی.
و جادوان با او گرد شدند و او جادو بود تدبیر کرد که اینجا علف هست و حصار محکم عجز نباید آورد تا خود چه باشد. (تاریخ سیستان ص36).
باید دانست که جمع جادو به جادوان برخلاف قیاس است، چه طبق دستور زبان فارسی کلماتی که به واو ماقبل مضموم ختم میشوند هنگام جمع باید «یائی» به آخر افزوده سپس علامت جمع درآورند مانند: جنگجویان و سخنگویان، جمع جنگجو و سخنگو. پس جمع جادو بصورت مزبور استثنائی است. رجوع به قاعده های جمع دکتر معین ص10 شود. || سحر و ساحری. (برهان). جادوگری. طلسم. عمل سحر. در برهان قاطع چ معین در ذیل این کلمه چنین آمده: «در اوستا یاتو(1)ساحر و در هندی باستان(2) خیال، سحر. و در پهلوی جاتوک(3) جاتوکیه(4) جادوی و در ارمنی دخیل جتوک(5) و در بسیاری از مواضع اوستا یاتو= جادو، به گروه شیاطین ساحر و گمراه کنندگان و فریبندگان اطلاق شده :
به هر حمله ای جادوی زان سران
زمین را سپردی به گرز گران.فردوسی.
|| فردوسی «جادو» را غالباً بجای «دروند» پهلوی و پازند و دروغ پرست و پیرو دیویسنا آرد. امروز جادو به معنی سحر و جادوگر بمعنی ساحر استعمال میشود. و در مزدیسنا چنین آمده: جادو در اوستا یاتو «yatu» و در پهلوی یاتوک «yatuk» آمده بمعنی سحر و ساحری (که در مزدیسنا بشدت تحریم شده). از جادوان اغلب گروه شیاطین و گمراه کنندگان اراده شده است. فردوسی، جادو را در این موارد بجای «دروند» پهلوی و پازند و بمعنی دروغ پرست و پیرو دیویسنا استعمال میکند. (مزدیسنا تألیف معین ص392) :
جادو نباشد از تو به تنبل سوارتر
عفریت کرده کار ز تو کرده کارتر.
دقیقی.
سخن رفت چندی ز افسون و بند
ز جادو و اهریمن پرگزند.فردوسی.
چپ و راست گفتن که جادو شده ست
به آورد تا زنده آهو شده است.
فردوسی.
همه نره دیوان و افسونگران
برفتند جادو سپاهی گران.فردوسی.
چه کند کار جادویِ فرعون
کاژدهائی شد این عصای کلیم.
ابوحنیفهء اسکافی (از تاریخ بیهقی چ ادیب ص 487).
چه جادوئی است نگوئی مرا تو اندر تیر
که هر دو مه شود از آفتاب خاکستر.
مسعودسعد.
آری بنای جادوی فرعون از جهان
ثعبان اسود و ید بیضا برافکند.خاقانی.
سحر بابل گرت پسند نشد
سوی جادوی بی نماز فرست.خاقانی.
از دلت ترسم بگاه صلح از آنک
سر بشکر می برد جادوی تو.خاقانی.
|| کنایه از چشم :
قرار برده ز من آن دو نرگس رعنا
فراغ برده ز من آن دو جادوی مکحول.
حافظ.
|| مجازاً، دلفریب و بیشتر شاعران این معنی را در وصف چشم معشوقه بکار برده اند :
صد هزاران آدمی از راه برد
مردم آن نرگس جادوی تو.عطار.
|| مجازاً، محیل. مکار :
وآنگاه یکی زرگرک زیرک جادو
بآژیر(6) بهم بازنهاده لب هر دو.منوچهری.
- ضحاک جادو؛ ضحاک که به صفت ساحر متصف بود :
دگر آنکه از تخمهء او بود
ز پیوند ضحاک جادو بود.فردوسی.
فریدون ز کاوه سرافراز گشت
که با تخت و دیهیم دمساز گشت
چو پیوند ضحاک جادو بخست
فریدون کمر بر میانش ببست.فردوسی.
ابر کتف ضحاک جادو دو مار
برست و برآورد ز ایران دمار.فردوسی.
کنم جای ضحاک جادو تهی
گَرَم هفت کشور بشاهنشهی.(گرشاسب نامه).
- امثال: جادو رفتار آدمی است؛ جادو رفتار زن است؛ یعنی با رفتار نیک شوی و کسان را مهربان توان کرد. سحر و جادو بیهوده است. (امثال و حکم دهخدا).
جادو زبان آدمی است؛ جادو زبان زن است؛ یعنی سحر و جادو نتیجه نبخشد بلکه دل مردمان یا شوهر را با گفتار و اخلاق خوش بدست توان آورد. (امثال و حکم دهخدا).
(1) - yatu.
(2) - yatu.
(3) - jatuk. (yatuk یاتوک هم خوانده می شود).جادوئی (4)- jatukih.
(5) - jatuk. (6) - ن ل: بازر.

جادو.

[دَ] (اِخ) نام قبیله ای است که در هند میزیسته اند. ابوریحان هنگام شمارش ابواب کتاب بهارات گوید: الخامسة عشر موسل و هو تقاتل جادَوْ قبیلة باسدیو. (تحقیق ماللهند ص64 س 18 - 19). و نیز همو در ذکر باسدیو و حروف بهارات (بهارث) از اساطیر هند باستان گوید: و لم یبق غیر الاخوة الخمسة فانصرف حینئذ باسدیو الی مرکزه و ماتَ هو و قبیلته المعروفة بجادَو الاخوة الخمسة قبل تمام السنة. (تحقیق ماللهند ص201 س 17 - 18). و نیز در ذکر همین اساطیر چنین آرد: و اما البرادة فانها انبتت بردیا و جاء جادَو الیها و شدوا منها حزَماً للجلوس و شربوا فوقعت.... (تحقیق ماللهند ص203 س 5 - 6).

جادوا.

(اِخ) شهر بزرگی است در کوه نفوسه از ناحیهء افریقا و در آنجا بازارها و یهودی بسیاری است. (معجم البلدان) (مراصد الاطلاع).

جادوان.

(اِخ) نام دهی است از دههای ناحیهء جی اصفهان. در نزهة القلوب چنین آمده: اول ناحیت جی در نواحی شهر باشد هفتاد و پنج پاره دیه. و طهران و ماربانان و جادوان و شهرستان که آن را شهرنو اصفهان خوانده اند و اسکندر رومی ساخته و فیروز ساسانی تجدید عمارتش کرده، معظم قرای آن است. (نزهة القلوب مقالهء 3 ص50).

جادوانه.

[نَ / نِ] (ص نسبی) (از: جادو + انه، پسوند نسبت) جادومانند. چیزی که عمل آن مانند عمل جادوست. جادو چشمانی که بیننده را تسخیر کند. همچون عمل جادوگر :
آن چشم جادوانهء عابدفریب بین
کش کاروان حسن بدنباله میرود.حافظ.
قیاس کردم و آن چشم جادوانهء مست
هزار ساحر چون سامریش در گله بود.
حافظ.

جادوئی.

(حامص) سحر و ساحری. (آنندراج). سحر. جادوگری. عمل جادوگر. تُوَلَه. تِوَلَه. (منتهی الارب). جِبت. طِبّ. طُبّ. طَبّ. طُلاوة. طَلاوة. طِلاوة. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) :
جادوئیها کند شگفت و عجیب
هست و استاش زند و استانیست.خسروی.
چو بهرام آواز خسرو شنید
باندیشه آن جادوئیها بدید.فردوسی.
یکی جادوئی ساخت بامن بجنگ
که برچشم روشن نماند آب و رنگ.
فردوسی.
ز تو تنبل و جادوئی دور گشت
روانت بر دیو مزدور گشت.فردوسی.
لختی زرق و عشوه و جادوئی آموخته. (تاریخ بیهقی).
ز ضحاک جز جادوئی پیشه چیست
همین رزم ایرانیان جادوئی است.
(گرشاسب نامه).
آنوقت که مملکت از دست سلیمان رفت دیوان خلقان را جادوئی می آموختند. (قصص الانبیاء).
از ایذاء مردمان و دوستی دنیا و جادوئی پرهیز واجب دیدم. (کلیله و دمنه).
زلفش به جادوئی ببرد هرکجا دلیست
وآنگه به چشم و ابروی نامهربان دهد
هندو ندیده ام که چو ترکان جنگجوی
هرچ آیدش بدست به تیر و کمان دهد.
ظهیر (از شرفنامه).
غفلت و کفرست مایهء جادوی
شعلهء دین است جان موسوی.مولوی.
نه وسمه است آن به دلبندی خضیب است
نه سرمه است آن به جادوئی کحیل است.
سعدی.
خمار در سر و دستش بخون هشیاران
خضیب و نرگس مستش به جادوئی مکحول.
سعدی.
|| شگفتی (ظاهراً) :
کنون زین سپس نامهء باستان
بپیوندم از گفتهء راستان
چو پیکار کیخسرو آمد پدید
بباید ز من جادوئیها شنید.فردوسی.

جادوئی ساز.

(نف مرکب) ساحر. جادوگر. کسی که جادو کند :
نیوشد بر تو آن افسانه را راز
که در راهی زنی شد جادوئی ساز.نظامی.

جادوئی کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)سحر کردن. جادوگری کردن :
جادوئی کرده ست کسی یا سیمیاست
یا خلاف طبع تو از بخت ماست.مولوی.
رجوع به جادو کردن شود.

جادوبند.

[بَ] (نف مرکب) بندکنندهء جادوگر. آنکه جادوگر را افسون کند. آنکه جادو را از کار اندازد :
دلفریبی بغمزه جادوبند
گلرخی قامتش چو سرو بلند.نظامی.

جادوپرست.

[پَ رَ] (نف مرکب)پرستندهء جادو. ستایشگر جادو. کسی که جادو را نیک دوست دارد :
چنان بد که ضحاک جادوپرست
از ایران بجان تو یازید دست.فردوسی.
ز جادو سخن هرچه گویند هست
نداند بجز مرد جادوپرست.فردوسی.
سرانشان به گرز گران کرد پست
نشست از بر گاه، جادوپرست.فردوسی.
کنون کردنی کرد جادوپرست
مرا برد باید به شمشیر دست.فردوسی.
رجوع به جادو شود.

جادوپیشه.

[شَ / شِ] (ص مرکب) ساحر. جادوگر. کسی که جادو کند :
چرخ جادوپیشه چون زرین قواره کرد کم
دامن کحلیش را چینی مقور ساختند.
خاقانی.
رجوع به جادو شود.

جادوجنبل.

[جَمْ بَ] (اِ مرکب، از اتباع)در تداول زنان، جادو. سحر و افسون. رجوع به جادو شود.

جادوجنبل کردن.

[جَمْ بَ کَ دَ] (مص مرکب) سحر کردن. به سحر و جادو توسل جستن. افسون کردن. رجوع به جادو شود.

جادوخیال.

[خَ] (ص مرکب) کنایه از شاعر فصیح است. (آنندراج). خیال باف. خیال پرداز. شاعری که در شعر خویش به تخیلات پردازد. رجوع به جادوخیالی شود.

جادوخیالی.

[خَ] (حامص مرکب)خیال بافی. خیال پردازی در شعر و سخن :
بر آنم که این پرده خالی کنم
در این پرده جادوخیالی کنم.
نظامی (از آنندراج).
رجوع به جادوخیال و جادو شود.

جادوخیز.

(نف مرکب) کسی یا چیزی که جادو را برانگیزد. جادوگر :
آهوی تاتار را سازد اسیر
چشم جادوخیز و عنبرموی تو.خاقانی.
رجوع به جادو شود.

جادوزبان.

[زَ] (ص مرکب) کنایه از شاعر فصیح. (آنندراج). چرب زبان. شیرین گفتار. رجوع به جادوزبانی شود.

جادوزبانی.

[زَ] (حامص مرکب) صفت و کیفیت جادوزبان :
دلم را بزنهار زه برزدی
به جادوزبانی گره برزدی.
نظامی (از آنندراج).
رجوع به جادوزبان و جادو شود.

جادو زدن.

[زَ دَ] (مص مرکب) باطل کردن سحر و جادو. جادو را از تأثیر بازداشتن :
جادوی زلف تو با مصحف رو همخانه است
این چه جادوست که قرآن نتواند زدنش.
مسیح کاشی (از آنندراج).

جادوزن.

[زَ] (اِ مرکب) زن جادوگر. ساحرة :
که این هردو کودک ز جادوزنند
پدیدار و از پشت اهریمنند.فردوسی.

جادوستان.

[سْ / سِ] (اِ مرکب) جایگاه جادوان. محلی که جادوان در آن جمع باشند. محل سکونت جادوان. مجازاً به هندوستان نیز گفته شود :
ببرم پی(1) از خاک جادوستان
شوم با سپر سوی هندوستان.فردوسی.
چو پیداست(2) نامت به هندوستان
به چین و به روم و به جادوستان.فردوسی.
از این پس نخوانیم هندوستان
مگر خانهء کید و جادوستان.فردوسی.
(1) - ن ل: سر.
(2) - ن ل: پدید است.

جادوسخن.

[سُ خَ] (ص مرکب) کنایه از شاعر فصیح. (آنندراج) (برهان) :
هرچه وجود است ز نو تا کهن
فتنه شود بر من جادوسخن.نظامی.
کای حلقهء محرم غلامی
جادوسخن جهان نظامی.نظامی.

جادوسخنی.

[سُ خَ] (حامص مرکب)صفت و کیفیت جادوسخن. || سخن فصیح و بلیغ.

جادوفریب.

[فِ / فَ] (نف مرکب)فریبندهء جادو. آنکه یا آنچه جادوگر را بفریبد. آنکه جادوگر را افسون کند :
بتی شمن کُش، جادوفریب و سحرنما
برخ بهار بهار و بمهر باد خزان.
ابوالحسن بهرامی.
زعطر خویش همی بند جادوئی سازد
دو زلف کوته جادوفریب دلبر را.معزی.
ای مسلمانان فغان زین نرگس جادوفریب
کو بیک ره برد از من صبر و آرام و شکیب.
سعدی.

جادوفریبی.

[فِ / فَ] (حامص مرکب)عمل جادوفریب. رجوع به جادوفریب شود.

جادوفش.

[فَ] (ص مرکب) مانند جادو. جادونما. بمانند جادو :
فرازش نوردید و کردش نشان
بدادش بدان پیر جادوفشان.
دقیقی (از شاهنامه چ بروخیم).
|| کنایه از فتان و فریبا :
کاخ او پر بتان جادوفش
باغ او پر فغان کبک خرام.فرخی.

جادوکار.

(ص مرکب) جادوگر. ساحر. آنکه در مهارت و هنر جادوگر را ماند : در کارگاه جادوکار از عالم شمشیر میناکار. (آنندراج).
چون شد آراسته بنقش و نگار
روی این کارگاه جادوکار.امیرخسرو.

جادو کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) سحر کردن. تسحیر. (دهار). افسون کردن. ساحری. رجوع به جادو شود.

جادوکش.

[کُ] (نف مرکب) کشندهء جادو. کسی که جادو کشد. ج، جادوکشان. || مراد از جماعتی است که از طرف اسکندر بر کشتن جماعت جادو مأمور بودند و بعضی گویند جماعت که بزور حکومت یا به اطماع ساحری را بر سحر کردن آرند. (آنندراج) :
به زنهار خویش استواریش داد
ز جادوکُشان رستگاریش داد.
نظامی (از آنندراج).

جادوگر.

[گَ] (ص مرکب) ساحر. جادو. آنکه جادوئی کند. افسونگر. مُعَقّد. عاضِه. عاضِهَة (مؤنث). فاجِر. طاغوت. (منتهی الارب). و صاحب آنندراج آرد: جادوگر به کاف فارسی؛ ساحر :
که آن دیو بسیار جادوگر است
به دیوان مازندران او سر است.فردوسی.
بدرس تازه افسون سازیِ تو
کهن جادوگران ته کرده زانو.
واضح (از آنندراج).
در تداول عوام نزد متأخران جادوگر به ساحر گویند ولی در زبان ادب و نزد متقدمان جادو بر ساحر اطلاق شود. رجوع به جادو شود. و صاحب قاموس مقدس آرد: اهالی مشرق زمین از جادوگری و اخبار از غیب گوئی لذت تامی میداشتند و چون موسی شریعت را اعلان نمود در این خصوص قدغن اکید و مؤکد را تنبیه نمود.

جادوگری.

[گَ] (حامص مرکب) سحر. عمل آنکه جادوی کند. عمل کسی که ساحر است. عمل جادوگر. جادوئی :
وقت شد اکنون که به جادوگری
بازگشاییم در داوری.
میرخسرو (از آنندراج).

جادومنش.

[مَ نِ] (ص مرکب) کسی که روش جادو دارد. آنکه جادوصفت باشد :
جادومنشی بدل ربودن
ریحان نفسی بعطر سودن.نظامی.

جادونژاد.

[نِ] (ص مرکب) منسوب به جادوگر. آنکه از نسل جادو باشد. جادونسب. و رجوع به جادو شود :
من از تخمهء ایرج پاک زاد
وی از تخمهء تور جادونژاد.دقیقی.
چو شب تیره شد داروئی خورد زن
بیفتاد از او بچهء اهرمن
دو بچه چنان چون بود دیوزاد
چو باشد خود از دیو جادونژاد.فردوسی.
رجوع به جادونسب شود.

جادونسب.

[نَ سَ] (ص مرکب) کسی که نسبش به جادو رسد. آنکه نسبش از جادو باشد. جادونژاد. || مجازاً، سحّار. جادوگر :
زان نرگس جادونسب جان مرا بگرفته تب
خواب مرا هر نیمه شب بسته به آب انداخته.
خاقانی.
رجوع به جادونژاد شود.

جادونگاه.

[نِ] (ص مرکب) کنایه از معشوق. صاحب آنندراج آرد: جادونگاه و جادونفس و جادونظر و جادوصنم و جادوسخن از اسماء معشوق است.

جادوی.

(ص، اِ) رجوع به جادو شود.

جادوی کردن.

[دُ کَ دَ] (مص مرکب)سحر کردن. سحر. (ترجمان القرآن). ساحری.

جادوی کرده.

[دُ کَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)مسحور. (دهار). سحرشده. آنکه او را سحر کرده اند.

جادویی.

(حامص) رجوع به جادوئی شود.

جاده.

[جادْ دَ] (ع اِ) معظم طریق و وسط آن. (اقرب الموارد). راه راست. ج، جَوادّ. (مهذب الاسماء). شاه راه. راه بزرگ. گذر. معبر. جَرَجَه. جَرَج. مَجَبَّه. (منتهی الارب). صاحب آنندراج آرد: جادّه بتشدید دال عربی؛ به معنی راه باریک و راه راست که در صحرا از آمد و رفت مردم پدید می آید و در فارسی اکثر به تخفیف دال مستعمل است :
چو کار از دست بیرون شد چه سود از دادن پندم
چو پای از جاده بیرون شد چه منع از رفتن راهم.
سعدی.
اندر این راه ار بدانی هر دو بر یک جاده ایم
وندرین کوی ار ببینی هر دو از یک خانه ایم.
سعدی.
در کام زبانم الف الله است
زین جادّه ام به شهر وحدت راه است
انگشت شهادتی است هر مژگانم
یا مصرع لااله الاالله است.
محمدکاظم زرگر (از آنندراج).
رگ تو جادّهء خون معتدل گردد
زبان گزیده بیک گوشه نیشتر برود.
صائب (از آنندراج).
دارد از بس که به دل داغ عزیزان صحرا
کرده از جادّه ها پاره گریبان صحرا.
محسن تأثیر (از آنندراج).
نی در طلب سمور و نی اطلس باش
در دیدهء اعتبار خار و خس باش
خواهی که سری برون کنی از منزل
چون جادّه پامال کس و ناکس باش.
ملامحسن گیلانی (از آنندراج).
و خط، نبض، تار، زلف، کمند از تشبیهات اوست و با لفظ افکندن مستعمل است :
جاده ها بر ره ز لعل واژگون افکنده ایم
مطلب ما مبهم است از پیش پاافتادگی.
میرزا طالب (از آنندراج).
در بیابانی که وسعت خانه زاد نقش پاست
پاره سازد کوشش شوقم کمند جاده را.
ملاقاسم مشهدی (از آنندراج).
پنجهء راحتم نشد شانه
زلف پرپیچ جاده را مانم.
ملاقاسم مشهدی (از آنندراج).
ره طلب به قدم سعی میکند کوتاه
به تار جادهء این دست نقش پاست گره.
میرزا بیدل (از آنندراج).
برق جولانی که گرم از صید این وادی گذشت
بر طپیدنهای بغض جاده صحرا تنگ بود.
محمدسعید اعجاز (از آنندراج).
ز خط جاده شادم که بهر مشتاقان
کتابتی است که از راه دور می آید.
ملادرکی قمی (از آنندراج).
اثر از آه بیحاصل بدل زخم خجالت زد
ز خط جاده باشد تیغ در کف قاتل ما را.
ارادتخان واضح (از آنندراج).
|| طریقه. شرع : کی را حبّ جاه از جادهء مستقیم به بیراه افکنده. (کلیله و دمنه).
گر کنی یک چشم آدم زاده ای
نصف قیمت لازم است از جاده ای.مولوی.
اگر جز بحق میرود جاده ات
در آتش نشانند سجاده ات.سعدی.
اگر جاده ای بایدت مستقیم
ره پادشاهان امید است و بیم.سعدی.
سخنان بیرون از جاده بسیار گفتند مولانا در غضب شدند. (بخاری).
-امثال: جادهء دزدزده تا چهل روز ایمن است.

جاده.

[دَ] (اِخ) نام قریه ای است. صاحب مرآت البلدان آرد: جاده از قرای مشهور بلوک النجان است من بلوکات و مضافات هرات. این بلوک بر جانب شمال رودی که در آن ناحیه جاری است واقع و قرا و مزارع بسیار دارد. (مرآت البلدان ج4 ص27).

جادهء خاکی.

[جادْ دَ / دِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) راه خاکی. جاده ای که با وسائل فنی ساخته نشده باشد. مقابل جادهء اسفالتی. در تداول عامه بمزاح بر پیاده اطلاق شود.

جادهء خوابیده.

[جادْ دَ / دِ یِ خوا / خا دَ / دِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) راه دور و دراز بر قیاس راه خوابیده :
جادهء خوابیده داند پای شوقم برق را
دست کوتاه مرا هر جا عنان گردد بلند.
سعیدالدین راقم (از آنندراج).

جاده سازی.

[جادْ دَ / دِ] (حامص مرکب)راه سازی. احداث جاده. عمل آنکه راه سازد.

جاده صاف کن.

[جادْ دَ / دِ] (نف مرکب)صاف کنندهء جاده. آنچه با آن جاده را صاف کنند: ماشین جاده صاف کن.

جاده کشیدن.

[جادْ دَ / دِ کَ / کِ دَ](مص مرکب) راه ساختن. راه درست کردن.

جاده کنار.

[جادْ دَ / دِ کِ] (اِخ) دهی جزء دهستان مرکزی بخش صومعه سرای شهرستان فومن است در 10هزارگزی شمال باختر صومعه سرا و 2هزارگزی جنوب طاهر گوراب واقع است که در سر راه شوسه میباشد. محلی جلگه، معتدل و مرطوب است و سکنهء آن 26 تن است. مذهب مردم شیعه، زبان آنان گیلکی و فارسی است. آب آن از رودخانهء ماسال و استخر است. محصول عمدهء اهالی برنج، توتون، سیگار، ابریشم و شغل آنان زراعت و مکاری است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

جاده کوب.

[جادْ دَ / دِ] (نف مرکب)چیزی که با آن راه صاف کنند: ماشین جاده کوب. چرخ راه کوب.

جاده کوبی.

[جادْ دَ / دِ] (حامص مرکب)راه صاف کردن. عمل آنکه جاده را کوبد.

جاده کوبیدن.

[جادْ دَ / دِ] (مص مرکب)جاده کوبی. راه هموار و استوار ساختن. || در تداول عوام: فلان جاده را کوبیده؛ یعنی بر اوضاع مسلط شده است.

جادهء کوبیده.

[جادْ دَ / دِ یِ دَ / دِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) راه صاف شده. جادهء شوسه و کوبیده شده.

جادی.

(ع ص) خواهندهء عطا. ج، جداة. (منتهی الارب).

جادی.

[دی ی] (ع اِ) زعفران. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء) (برهان) (آنندراج) (تذکرهء ضریر انطاکی). و صاحب مهذب الاسماء آرد: جادی؛ زعفران و آن منسوب به جادیه است که نام قریه ای است به شام که در آن زعفران روید. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || می. (منتهی الارب) (حاشیهء المعرب جوالیقی ص108). جادیاء. (حاشیهء المعرب). و رجوع به جادیاء شود. جوالیقی آرد: جادی(1) فارسی معرب و بمعنای زعفران است. قال الشاعر: و یُشرق جادِی بهنّ مُدیف. (المعرب ص108). و در اختیارات بدیعی چنین آمده: جادی، کرکم و قرقو و ایهقان و خلوق گویند و شعور الصقالبه و آن زعفران است. (اختیارات بدیعی).
(1) - صاحب اللسان بتشدید یاء ضبط کرده و گوید: منسوب به جادیه که قریه ای است در شام و زعفران در آنجا میروید. و در المعیار بتخفیف یاء ضبط شده و دلیل آن را ذکر نکرده است. (المعرب حاشیهء ص108).

جادی.

(اِخ) رجوع به الجلتی شود.

جادیاء .

(ع اِ) زعفران. (منتهی الارب). جادی. رجوع به جادی شود.

جادیة.

[یَ] (اِخ) نام قریه ای است از توابع بلقا در زمین شام. (مراصد الاطلاع) (معجم البلدان). و زعفران در آنجا روید. و جادی بمعنای زعفران نسبت بدو دارد. (مهذب الاسماء).

جادیه.

[یَ] (اِخ) نام یکی از دوازده سبط یعقوب. رجوع به جاد شود.

جاذ.

[جاذذ] (ع ص) شتاب کننده. || از بیخ برنده. || شکننده. || پاره کننده. (منتهی الارب).

جاذب.

[ذِ] (ع ص) کشنده. || برگردانندهء چیزی از جای آن. (منتهی الارب). || رباینده. (آنندراج). گیرا. گیرنده. آهنجنده :
زانکه جنسیّت عجائب جاذبی است
جاذب جنس است هرجا طالبی است.
مولوی.
یار آن خواهم بدن که غالب است
آن طرف افتم که غالب جاذب است.مولوی.
سوی بام آمد ز متن ناودان
جاذب هر جنس را هم جنس دان.مولوی.
|| شتر مادهء کم شیر: جذبت الناقة؛ یعنی کم شیر شد ناقة. ج، جواذب. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء) (آنندراج). || نام داروئی است. در اصطلاح اطباء داروئی است که خلط را بجانب سطحی که مماس خلط است حرکت دهد بخاصیت یا بوسیلهء تسخین. و جاذبه نیروئی است که غذا را جذب نماید. و داروهای جاذبه را در اصطلاح پزشکان جذوبات نامند. (کشاف اصطلاحات الفنون). و رجوع به بحرالجواهر شود. و در قانون چنین آمده: آن دوائی است که فضلات و رطوبات را بوسیلهء حرارت و لطافت از مکانشان بجانب خود میکشد مانند ثافسیا و هرچه شدیدالجذب باشد برای عرق النسا و درد مفاصل مفید است و با آن خار و پیکان را از عمق بدن میکشند. (کتاب دوم قانون ص149).

جاذب.

[ذِ] (اِخ) لقب حاجب سلطان محمود غزنوی و نام وی ارسلان است. رجوع به ارسلان جاذب شود.

جاذبة.

[ذِ بَ] (ع ص، اِ)(1) تأنیث جاذب. شتر کم شیر: ناقة جاذبه؛ یعنی شترمادهء کم شیر. || کشنده. رباینده. (منتهی الارب) : بر مثال مغناطیس به جاذبهء قهر ایشان را بخود کشیدند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص35). || برگردانندهء چیزی از جای خودش. ج، جِذاب. (منتهی الارب). || تأثیر. || محبت. (آنندراج) (غیاث). یکی از قوای تن. قوه ای در حیوان و نبات که غذا را جذب میکند. مؤلف ذخیرهء خوارزمشاهی آرد: از چهار قوهء خادمهء طبیعیّه است که در اعضاء موجود است و مواد مورد احتیاج را به خود جذب میکند. (تذکرهء ضریر انطاکی ج1 ص13). مؤلف آنندراج آرد: قوتی است که در اعضاء موجود است تا آنچه مناسب و مفید است جذب کند. و در ذخیرهء خوارزمشاهی آمده: و این چهار قوت یکی جاذبه است یعنی کشنده، دوم ماسکه است یعنی قوتی که غذا را نگه دارد... || یکی از هشت خادم نفس نباتی که غذا را از ظاهر به باطن جسم خود جذب میکند و این قوه در تمام موجوداتی که دارای نفس نباتی هستند وجود دارد و غذاهای لازم را به خود جذب میکند. مؤلف ذخیرهء خوارزمشاهی آرد: قوت جاذبه اندر لیفهای عصبها است که از درازا نهاده است :
بود جلاد شهرستان جسمت جاذبه هموار
چو یخ انداز باشد ماسکه اندر غمش شادان.
ناصرخسرو.
-جاذبه (قوهء...)؛ قوه ای است که مولکول ها بوسیلهء آن بسوی یکدیگر کشیده میشوند و در اصطلاح علوم، جاذبه یا قوهء ثقل، قوه ای است که اجسام ثقیل را بطرف مرکز زمین جذب میکند.
-جاذبهء الکتریکی؛ نیروئی است که بوسیلهء آن اجسام «الکتریزه» اجسام سبک را بطرف خود می کشد.
-جاذبهء زمین؛ قوه ای که در مرکز زمین نهفته است و اشیاء را بسوی خود جذب میکند. فرید وجدی در دائرة المعارف آرد: جاذبهء زمین، بعقیده طبیعیین نیروئی است در زمین که بوسیلهء آن تمام موجودات روی آن کره بطرف مرکز آن کشیده میشود. حقیقت قوهء جاذبه بدرستی معلوم نیست ولی جذب اشیاء بسوی آن محسوس است، زیرا اگر جسمی را بفضا پرت کنیم، در مدت کوتاه یا درازی بزمین سقوط میکند. نیوتن (1642 - 1727 م.) عالم معروف انگلیسی، قانون جاذبهء عمومی را کشف کرد که بموجب آن تمام کرات آسمانی متقابلاً به سوی هم کشیده میشوند بطوری که هیچ جرمی از تحت این قاعده بیرون نیست. معلق بودن کرات در فضای خالی بدون چیزی که آنها را نگه دارد او را مجبور به این فرض علمی کرده است، ولی بمجرد دقت در احوال موجودات آسمانی و حرکت آنها بر ما معلوم میشود که فرضیهء جاذبهء عمومی کامل نیست، زیرا اگر اجرام سماوی کشش متقابل در یکدیگر داشته باشند میبایست همه یک گروه تشکیل دهند، مگر اینکه فرض شود اجرام نامتناهی هستند. علاوه بر این مجرد فرض جاذبهء عمومی حرکات سیارات را برای ما توجیه نمیکند، بلکه تصور آن را از ذهن بدور میکند و خود نیوتن نیز به این نکته توجه داشته و گفته است: باید دانست که تمام حرکات کنونی سیارات را نمیتوان به قوهء جاذبه منسوب دانست، زیرا این قوه اجسام را تنها بطرف خورشید میکشاند، بنابراین باید یک دست الهی (غیبی) سیارات را در محور خودشان بدور خورشید بچرخاند. (از دایرة المعارف فرید وجدی ج3 ص45).
-جاذبهء عمومی(2)؛ نیروئی است که بوسیلهء آن تمام اجسام طبیعت متقابلاً به سوی یکدیگر کشیده میشوند.
- || قانون نیوتن. این قانون مفسر کلیهء حرکات بسیار معقد و متغیر ستارگان نیز میباشد.
-جاذبهء محبت؛ کشش عشق و محبت.
-جاذبهء مغناطیسی؛ آن است که دارای قوهء کشش قطعات آهن است.
-مرکز جاذبه؛ نقطهء ثابت جائی که نتیجهء وزن مولکولی یک جسم در تمام حالات ممکن متراکم باشد.
(1) - Attractive.
(2) - Attraction universelle.

جاذر.

[ذَ] (معرب، اِ) الشوذر. رجوع به شوذر و المعرب جوالیقی حاشیهء ص205 شود.

جاذر.

[ذَ] (اِخ) یکی از قریه های واسط است. (معجم البلدان) (مراصد الاطلاع).

جاذری.

[ذَ] (ص نسبی) نسبت است به جاذر، و نسبت است به سواد واسط یا فم الصلح که شش فرسنگ از آنجا فاصله دارد. (الانساب سمعانی).

جاذری.

[ذَ] (اِخ) علی بن الحسن بن علی بن معاذ الصلحی، مکنی به ابی الحسن و معروف به جاذری. او از محمد بن عثمان بن سمعان و از وی ابوغالب بن بشران روایت کند. (معجم البلدان).

جاذغالی.

[ذُ] (اِ مرکب) صحیح این کلمه «جازغالی» است ولی به غلط جاذغالی معمول شده است. جائی که زغال در آن ریزند. ظرف زغال. جائی که به ریختن زغال اختصاص دهند.

جاذل.

[ذِ] (ع ص) برجای ایستاده مانند ستون. (منتهی الارب) (آنندراج). بات فلان جاذلاً علی ظهر دابته؛ ای نام منتصباً لایضطرب. (اقرب الموارد). || شادمان. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء) (آنندراج). || سقاء جاذل؛ خیکی که شیر را بدمزه گرداند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

جاذی.

(ع ص) نعت فاعلی از جَذو و جُذُوّ. بر سر پای نشیننده. || بر سر انگشتان ایستاده. || رجل جاذٍ؛ مرد کوتاه اَرش و کوتاه دست. ج، جِذآء. (منتهی الارب) (آنندراج).

جاذیة.

[یَ] (ع ص) تأنیث جاذی. (منتهی الارب). ج، جواذی. (اقرب الموارد). ناقه های تیزرو که گویا بر زمین پای نمی نهند. (منتهی الارب).

جار.

(ع ص، اِ) همسایه. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء) (آنندراج). آنکه خانه اش نزدیک یا چسبیده به خانهء شخص باشد. ج، جیران، اَجوار، جیَرة. (منتهی الارب). مؤلف کشاف اصطلاحات الفنون آرد: جار بتخفیف راء مهمله در لغت همسایه را گویند. ابوحنیفه گفته همسایه کسی را نامند که خانه اش پهلو به پهلویِ خانه تو باشد بنحوی که اگر مالک خانه بود استحقاق هم شفعگی با تو پیدا کند، زیرا جار در لغت عرب از مجاورت آمده که بمعنی ملاصقت حقیقی است. بدین مناسبت همسایه شامل کسی است که خانهء او ملاصق خانهء تو باشد. محمد و ابویوسف گفته اند: ملاصق کسی را گویند که با تو در یک محله ساکن باشد و با تو در یک مسجد نماز گزارد و این معنی حقیقی همسایه است چه بطور کلی این قبیل اشخاص به جیران تعبیر شوند. و ثمرهء اختلاف در آنجا پیدا میشود که شخص وصیت کند قسمتی از مال او را به همسایه اش بدهند چنانکه بیرجندی و دیگران در کتاب وصیت گفته اند. (کشاف اصطلاحات الفنون) :
آن یکی چون نیست با اخیار یار
لاجرم شد پهلوی فجّار جار.مولوی.
-امثال: لایؤخذ الجار بذنب الجار.
|| زنهاردهنده از ظلم. (منتهی الارب) (آنندراج). زنهاردهنده. (منتهی الارب) (ترجمان علامه جرجانی). آنکه پناه دهد کسی را. || زنهارخواهنده. || شریک در تجارت. || شوهر. (منتهی الارب) (آنندراج). || فرج زن. (منتهی الارب). || دُبر. || خانه های نزدیک. || هم سوگند. || یاری دهنده. (منتهی الارب). || نگهبان.

جار.

(ترکی، اِ) ندا کردن. || جمعیت. (آنندراج).

جار.

(اِ) چراغهای بلورین دارای چند شاخه که به سقف آویزان کنند.
|| نام خرزهره در تداول اهل بلوچستان. رجوع به خرزهره شود.

جار.

[جارر] (ع ص) جرّدهنده. کشاننده. امتدادیافته.
- حروف جارّ.؛ رجوع به جارَّة شود.
|| حارّ جارّ؛ از اتباع است. (منتهی الارب). و عن ابی عبیدة: «اکثر کلامهم حارّ یارّ، یار بالیاء». (اقرب الموارد).

جار.

(پسوند) مزید مؤخر امکنه و لهجه ای از «زار» است: اقیره جار. اگیره جار. انارجار. تجسن جار. دارجار. نرگس جار. رمجار. گل جاری. شمع جاران. دینارجاری. که در تمام امثلهء بالا زار بوده است : و از آن چیزها نیز یکی آن بود که اندر خزینهء فرش بساطی بود دیبا سیصد رش بالا اندر شصت رش اندر پهنا و آن را زمستانی خواندندی و ملکان عجم آن را باز کردندی و بدان نشستندی. بدان وقت که اندر جهان سبزی و شکوفه نماندی و بر لبهای آن بر کرانه گرداگرد به زمرد بافته بود چنانکه هرچه اندر جهان که بنگریستی پنداشتی مبقله جار است یا کشت زاری. (ترجمهء تاریخ طبری بلعمی).

جار.

(اِخ) شهری است در ساحل دریای قلزم در فاصلهء یک شبانه روزی مدینه و ده منزلی ایله و تا ساحل جحفه سه منزل راه است. این شهر در اقلیم دوم است و طول آن از جهت مغرب 64 درجه و 20 دقیقه و عرض آن 24 درجه است. شهر مزبور بندری است که کشتی ها از حبشه و مصر و عدن و نجد به آنجا وارد میشوند. آب آن از دریاچه ای موسوم به «عین یلیل» است. نیمه ای از این شهر جزیره و نیمه ای دیگر در ساحل است و در آنجا قصور بسیاری است. (معجم البلدان) (مراصد الاطلاع). و رجوع به نزهة القلوب چ لیدن ج3 ص15 شود.

جار.

(اِخ) قریه ای است به بحرین متعلق به بنی عبدقیس. (معجم البلدان) (مراصد الاطلاع).

جار.

(اِخ) کوهی است از توابع شرقی موصل. (معجم البلدان) (مراصد الاطلاع).

جار.

(اِخ) جزیره ای است در دریا که آن را قراف گویند، مساحت آن یک میل در یک میل است و جز با کشتی نمیتوان از آنجا عبور کرد. و ساکنان آن مانند اهل شهر جار بازرگانند. ساکنان این جزیره آب خوردن خود را با مشک از دوفرسخی می آورند. تمام این دریا را از جدّه تا مدینه قلزم گویند. (معجم البلدان) (مراصد الاطلاع).

جار.

(اِخ) قریه ای است در اصفهان در جانب لاذان دارای بوستانهای بسیار و انبوه و در تداول عامیانه آنجا را کار با کاف گویند و اهل علم جار با جیم نویسند. (معجم البلدان) (مراصد الاطلاع). صاحب مجمل التواریخ آرد: در آن وقت اصفهان هفت پاره شهر بود نزدیک بهم چون مدینه و آنها: شهرستانست(1)و مهرین و شاوریه(2) دورام، دقه(3) و کهنه، و جار، و همه اصفهان خوانده اند و بعضی از آن خراب گشت چنانکه حمزة الاصفهانی شرح دهد و چون عرب به اصفهان آمد سه شهر مانده بود و در خلافت منصور آن را بارو بکردند و فراخ گشت و بعراق و خراسان از اصفهان بزرگتر شهر نیست. (مجمل التواریخ والقصص ص525).
(1) - دیه «شهرستان» امروز به همان نام خوانده میشود در طرف مغرب اصفهان فعلی واقع است. (حاشیهء مجمل التواریخ ص525).
(2) - سارویه که در الفهرست ابن الندیم از آن نام برده است. (حاشیهء مجمل التواریخ ص525).
(3) - امروز هم دیهی در نواحی اصفهان بدین نام معروف است. (حاشیهء مجمل التواریخ ص525).

جار.

(اِخ) یا «جاروتله». اسم ناحیه ای از لکزستان و نام شهری از لکزستان در 132 هزارذرعی جنوب غربی تفلیس واقع و یکی از شهرهای عمدهء لکزیهاست، در تاریخ خوانین شکی که بزبان ترکی و از مصنفات قاضی عبداللطیف افندی است اسم جار بتکرار ذکر شده حتی ذکر واقعهء یورش آقا محمدشاه قاجار به آن محل که خوانین شکی از آن نواحی استمداد میکردند در این تاریخ در چند موضع ثبت است. در تاریخ قفقاز نیز در مواضع عدیده اسم جار و جاروتله ذکر شده و در تاریخ عبداللطیف افندی بالصّراحه مسطور است که در سنه 1211 ه .ق . آقا محمدشاه قاجار که بر قراباغ استیلا یافت ابراهیمخان و اولاد او فراراً به ولایت جار پناه بردند. از قرار نقشه ای که آرّووسمیت انگلیسی در سنهء هزار و هشتصد و بیست و هشت مسیحی کشیده است ایالت جار فیمابین گرجستان و داغستان و شکی و بیلقان واقع است از سمت شمال محدود به ایالت بیلقان میباشد که ایالت مزبوره متصل به داغستان علیاست، از سمت شمال و مغرب وصل به ایالت کاخت است و رود الزان فیمابین این دو ایالت فاصله میباشد، از سمت مغرب محدود به رود الزان است که این رود حایل میانهء جار و گرجستان است، از سمت جنوب نیز بواسطهء رود الزان با گرجستان مجاورت دارد و از جانب جنوب و شرق محدود به ولایت شکّی و از طرف مشرق محدود به جبال اللهآباد است که این جبال فاصلهء فیمابین جار و داغستان سفلی است. سمت شکی و طرف گرجستان جار، دشت و سمت بیلقان آن جلگه و سمت داغستان این ایالت کوه است. پایتخت جار در تنگهء کوه واقع است. قرای این ایالت عبارت است از: شردائی، ماسخی، الی کاکالو، مکایلف، باشخرنسکو، قلعه، شردالف، پاداری، قراقامیش، الالو، موزابرن، جنوغائی، کف مْفکی. رودخانه های آن عبارت است از: رود الزان که رودخانه و شط عظیمی است که از شمال کاخت جاری شده از جار و شکی و گرجستان و قراباغ گذشته داخل بحر خزر میشود، رود داندالی، رود زگرتلو. بعدها این شهر بتصرف روس درآمده و الاَن هم در تصرف آن دولت است. (از مرآت البلدان به اختصار ج4 صص28 - 30). و رجوع به همان جلد شود.

جار.

(اِخ) دهی است از دهستان براآن بخش حومهء شهرستان اصفهان که در 20هزارگزی جنوب خاور اصفهان متصل به راه کرارج به براآن واقع است. محلی است جلگه، معتدل، و سکنهء آن 138 تن است. مذهب اهالی شیعه و زبان آنان فارسی است. آب آن از زاینده رود و چاه تأمین میشود. محصول اهالی غلات، ذرت، پنبه و هندوانه است. شغل مردم زراعت و مختصری گله داری است. راه آن ماشین رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10 ص54).

جارٍ.

[رِنْ] (ع ص) جاری. آب روان یا هر مایع که روان باشد.

جارات.

[جارْ را] (ع ص، اِ) جِ جارّة. رجوع به جارة شود.

جاراز.

(اِخ) نام قریه ای است از قراء طبس. صاحب مرآت البلدان آرد: جاراز قریه ای است از قرای طبس قدیم النسق، هوای آن معتدل و زراعت آن مشروب از آب قنات. سکنهء آن قریب هشتصد تن است.

جارالجنب.

[رُلْ جُ نُ] (ع اِ مرکب)همسایهء بیگانه. همسایه غیر از کسان و نزدیکان و همسایهء دور. همسایه ای که از خویشان و اقربا نباشد. (مهذب الاسماء) (ترجمان علامهء جرجانی) (زمخشری).

جارالجنب.

[رُلْ جَمْبْ] (ع اِ مرکب)همسایهء دیواربدیوار.

جارالله.

[رُلْ لاه] (اِخ) لقب امام اعظم علامه ابوالقاسم محمودبن عمر بن محمد بن احمد است که از علمای بزرگ بود و ادیب و مفسر و نحوی معروفی بشمار میرفت. وی اهل زمخشر از قراء خوارزم بود و در ماه رجب سال 467 ه .ق . متولد شد و در سال 538 ه .ق . در جرجانیهء خوارزم درگذشت. چون مدتی مجاور خانهء خدا بود به جارالله معروف شد. رجوع به زمخشری و محمودبن عمر و ابوالقاسم شود.

جارالنهر.

[رُنْ نَ] (ع اِ مرکب) رستنیی باشد مانند نیلوفر که پیوسته در نهرها و آبهای ایستاده روید و اندکی از آب نمایان شود. طبیعت آن سرد و تر است و به عربی سلق الماء خوانند. (برهان). نباتی است مانند نیلوفر که در شطوط و انهار روید. سلق الماء. بوطاموغیطن(1). و صاحب الفاظ الادویه آرد: جارالنهر معروف به جمازالنهر و سلق الماء نباتی است که در آب روید و به نیلوفر ماند و اندک از آب پیدا باشد، طبیعت آن سرد و باقوت و قابض است و بدل آن بطباط واقع شود - انتهی. و ابوریحان آرد: نباتی است شبیه نیلوفر و منفعت او نیز در آب باشد و در بعضی مواضع بر لبهای جوی بروید و ایفیلمون انواع نباتی را که در حوالی آب روید جمع کرده است چون لسان الکلب یعنی حماض و عوبیح و لسان الثور و پودنهء نهری و حاج و نیل و کنگر دشتی و کرفس آبی و پرسیاوشان و عنب الحیه و سوسن و بابونه و اکلیل الملک و جارالنهر را با این جمله ذکر کرده است و حال (کذا) گوید میان حاج و میان پرسیاوشان مباینت تمام است زیرا که منبت پرسیاوشان سبز در تکِ چاها (کذا) باشد یا بر موضعی باشد از چاه که چون آب از او برکشیده شود رشحات و سیلان آب بر منبت او باشد بخلاف حاج که منبت او بر سر باره های حصار بلندی باشد و یا در راهها که از آب دور بود و آنچه از او بر زمین پست باشد از نبات او تا بیخی که آب از زمین جذب کند دویست ذرع باشد. (ترجمهء صیدنه). و در اختیارات بدیعی چنین آمده: جارالنهر، گویند سلق الماء است و آن نباتی است که در آب روید و به نیلوفر ماند و اندکی از آب پیدا باشد و طبیعت وی سرد و قابض بود و حکّه و جرب و ریشهای پلید و ریشهای کهن را نافع بود و بدل آن بطباط بود. و داود ضریر انطاکی آرد: جارالنهر را بجهت اینکه جز در آب و در نزدیکی آب نروید به این اسم نامیده اند، و مانند سلق الماء است جز اینکه مزغب و ریشهء آن خشن و برگهایش تر و تازه و مزهء آن کمی تلخ است و گل و ثمر ندارد و آنچه از آن در آب روید مانند نیلوفر بر روی آب فرش شود. طبیعت آن سرد و در دوم خشک است و خون و اسهال را بند میکند و عطش را رفع میکند و تازه و خشک آن آماس ها را فرومی نشاند و جراحات را التیام می بخشد و به اعصاب زیان میرساند و مصلحش شکر است و خوراک آن تا دو مثقال است و بدل آن ترتیزک بود.
(1) - Potamogeton.

جاران.

(اِخ) دهی است جزء دهستان بلوک پیرکوه دهستان عمارلو بخش رودبار شهرستان رشت واقع در جنوب خاوری رودبار و دوهزارگزی جنوب امام. محلی است کوهستانی، سردسیر، سکنهء آن 80 تن است، مذهب مردم شیعه و زبان آنان تاتی و فارسی. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، بنشن، گردو، پشم و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2). و صاحب مراصد الاطلاع آرد: جاران موضعی است در سر راه حاجیان صنعاء. و آن تحریف جازان است. رجوع به جازان شود.

جارب.

[ ] (اِخ) یکی از شجاعان داود بود. (دوم سموئیل 23:38) (اول تواریخ ایام 11:40). و تل جارب تلی است در نزدیکی اورشلیم (ارمیا 31:39) که بگمان ایوالد جلجثه و بگمان کاندر همان خرابه میباشد که بمسافت سه میل به شیلو مانده واقع است. (قاموس کتاب مقدس).

جاربرد.

[بَ] (اِخ) قلعه ای از مضافات اران است. و رجوع به جاربردی شود.

جاربردی.

[بَ] (ع ص نسبی) منسوب به جاربرد. صاحب غیاث گوید: جاربردی بفتح بای موحده؛ نام شرح شافیه و این منسوب است به جاربرد که شهری است و لفظ جاربرد معرب چارپرد است که به جیم فارسی و بای فارسی است و کسانی که جاربردی بکسر با خوانند خطا است. (از غیاث اللغات). و مرحوم قزوینی در حاشیهء شدالازار ذیل ترجمهء فخرالدین جاربردی چنین آرد: ما نتوانستیم معلوم کنیم که «جاربردی» نسبت به کجا و چیست؟ در تلخیص معجم الالقاب ابن الفوطی این کلمه «جاربرتی» به تاء مثناة فوقانیه قبل از یاء نسبت بجای دال مرقوم است و از این املا و این هیئت کلمه شاید بتوان احتمال داد که جاربرت یا جاربرد نام یکی از قرا یا قصبات ارمنستان و آسیای صغیر بوده (یا هنوز هم هست) و کلمه، کلمه ای ارمنی باشد، نظیر خرتبرت و بابرت، در کشف الظنون چ استانبول سنهء 1311 ه .ق . ج2 ص44 در عنوان «الشافیة فی التصریف» این کلمه مکرراً و مطرداً چارپردی با جیم فارسی و باء فارسی چاپ شده است و شاید این املاء نزدیکتر به اصل تلفظ این کلمه بوده است. (حاشیهء شدالازار چ قزوینی ص363). باز مرحوم قزوینی در حواشی ملحق به آخر شدالازار چنین آرد: در خصوص نسبت «جاربردی» ما در همان حاشیه (حاشیهء ص363 شدالازار) نوشته ایم که با فحص شدید نتوانستیم معلوم کنیم که جاربردی نسبت به کجا و به چیست، ولی بعدها یکی از دوستان جلب نظر ما را به این فقره نمود که ظاهراً نام قلعهء جاربرد یکی دو مرتبه در کتاب معروف «سیرة السلطان جلال الدین منکبرنی» تألیف محمد بن احمد نسوی منشی پادشاه مزبور برده شده است و از آنجا صریحاً معلوم میشود که قلعهء جاربرد از مضافات اران بوده است یعنی ناحیهء وسیع واقع در شمال رود ارس و شمال آذربایجان و محصور بین رود ارس از جنوب و رود کر از شمال که از دورهء مغول ببعد قسمت شرقی آن ناحیه موسوم به قراباغ گردید و از شهرهای مشهور آن ولایت گنجه و بردع و شمکور و نخجوان بوده است. مؤلف مزبور در ص230 از کتاب مذکور گوید: «ذکر حبس السلطان شرف الملک بقلعة جاری برد(1) و قتله بعد شهر او اکثر». «کان السلطان لما قارب جاریبرد(2) و هو من مضافات اران و قد عزم اَنْ یحبس شرف الملک بها رکب الیها لینظر فی حالها». و قبل از این در ص156 نیز باز ذکری از این قلعه جاربرد آمده است منتهی آنجا با تنقیط فاسد چاپ شده است. عین عبارت او این است: «ذکر فتح شرف الملک آذربیجان و اران و السلطان بالعراق... و تسلم من نائبه شمس الدین کرشاسف قلعتی هزل و جاریزد(3)من اعمال اران الخ - انتهی به اختصار(4). (شدالازار صص548 - 551). و رجوع به احمدبن حسن جاربردی شود.
(1) - چنین است بعینه در متن چاپی به جیم و الف و راء مهمله و یاء مثناة تحتانیه و باء موحده و راء و دال مهملتین (ولی مشهور در تلفظ این کلمه در نسبت جاربردی فاضل مشهور بدون یاء مثناة تحتانیه است) و طابع خود این گونه تصحیح کرده است و ظاهراً بکلی حق با او بوده است، ولی در اصل نسخهء خطی به تصریح طابع این کلمه حاربیرد به حاء مهمله و تقدیم باء موحده بر یاء مثناة تحتانیه مرقوم است. (حواشی شدالازار چ قزوینی ص549).
(2) - چنین است در متن چاپی یعنی بهمان املای سطر قبل، و از اینکه هیچ نمیگوید در اصل خطی چگونه بوده شاید بتوان استنباط کرد که در آنجا نیز بعینه بهمین نحو مرقوم بوده است ولی یقین نمیتوان کرد. (حواشی شدالازار چ قزوینی ص549).
(3) - چنین است با تنقیط فاسد در متن مطبوع و در اصل نسخهء خطی بتصریح طابع حادیر است.
(4) - نام صاحب ترجمه یعنی فخرالدین الجاربردی باز مجدداً در ص279 س 12 از شدالازار برده شده است.

جاربردی.

[بَ] (اِخ) ابوالمکارم فخرالدین احمدبن الحسن بن یوسف جاربردی است که پیوسته مواظبت بر تحصیل علوم مینموده و به افادهء طلاب ممارست داشته و دارای تألیفات بسیاری است از جمله:
1- شرح شافیهء ابن الحاجب در علم صرف که بعد از شرح رضی بر همان متن یکی از بهترین شروح رسالهء مزبور است و مکرر در ایران و استانبول بطبع رسیده است. 2- کتاب السراج الوهّاج است که شرح بر کتاب منهاج استادش قاضی ناصرالدین بیضاوی است و در علم اصول میباشد. 3- شرح ناقصی بر کتاب الحاوی قاضی بیضاوی است که در فقه است. 4- تعلیقات بر کشاف. 5- رساله ای در نحو بنام المغنی که شاگردش انمونی محمد بن عبدالرحیم بن محمد العمری المیلانی آن را شرح کرده است. وی ساکن تبریز بوده و در همان شهر بسال 746 ه . ق. فوت کرده است. در خدمت قاضی ناصرالدین بیضاوی صاحب تفسیر معروف تلمذ کرده است و با قاضی عضدالدین ایجی معروف معارضات و مناقضات طولانی داشته که بعد از فوت وی پسرش ابراهیم بن احمد جاربردی نیز آن معارضات را ادامه داده و متن آنها در طبقات الشافعیهء سبکی ج6 صص123 - 18 در ترجمهء قاضی عضدالدین ایجی مسطور است. وی در تصوف و عرفان مقام شامخی داشته و مرد باوقار و باحقیقتی بوده است. رجوع به تلخیص معجم الالقاب ابن الفوطی و طبقات سبکی و روضات و شذرات و معجم المطبوعات و کشف الظنون شود.

جاربلجار.

[بُ] (اِ مرکب) صاحب آنندراج آرد: جاربلجار در شمس بمعنی شکست و بست نوشته و تحقیق این است که چون لفظ جار در ترکی بمعنی ندا و آواز دادن است و لفظ بُل بضم موحده در ترکی بمعنی فراوان و بسیار، لهذا جاربُلجار بمعنی اندک طلب و بسیارطلب باشد یا آنکه بُلجار بالضم در ترکی بمعنی وعده نیز آمده و جار بمعنی ندا و آواز دادن پس جاربُلجار مجموع بمعنی طلب و وعده باشد. و رجوع به غیاث اللغات شود.

جارجاریة.

[ ] (اِخ) قریه ای است نزدیک به شط بغداد مابین مشرق و جنوب بغداد. از جارجاریة تا شهر بغداد بخط مستقیم پانزده فرسخ است. (مرآت البلدان ج4 ص43).

جارج نامه.

[مَ] (اِخ) نام کتاب منظومی است در تاریخ گشایش هند بدست انگلیسی ها. مؤلف آن ملافیروز پسر ملاکاوس شاعر فارسی زبان است که بسال 1246 ه .ق . 1830 م. درگذشته است. (فرهنگ ایران باستان ص26).

جارچی.

(ترکی، ص مرکب، اِ مرکب)منادی. کسی که آواز دهد مردم را در کاری. نداکننده. در ترکی، نقیب و منادی کننده. (آنندراج). در ترکی، نقیب و منادی کننده. لفظ ترکی است از مصطلحات. (غیاث اللغات). رجوع به جارزن شود(1). || منصبی از مناصب لشکری بدورهء صفویه. (تذکرة الملوک).
(1) - شواهد این کلمه در «جار زدن» بنقل از آنندراج بیاید.

جارچی.

(اِخ) دهی است جزء دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان زنجان و منطقه ای کوهستانی سردسیر است. سکنهء آن 156 تن و مذهب مردم شیعه، تعدادی صوفی دارد و زبان آنان ترکی و فارسی است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل مردم زراعت و سنگ فروشی است. راه فرعی اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3). اعتمادالسلطنه گوید: از قرای محال زنجان رود و در سه فرسنگی شهر زنجان واقع است قدیم النسق ملکی و تیول مظفرالملک میباشد. هوایش معتدل و آبادی آن سابقاً بسیار بود. اکثر آبادی آنجا از مرحوم مظفرالدوله میباشد. زراعت و محصولش دیمی است. رودخانه و قنات ندارد، یک چشمه دارد که مخصوص شرب سکنه و اهل آبادیست و صیفی خود را نیز از آن چشمه مشروب میسازند. اشجار چند دارد که باصطلاح ترکی قره آقاج (درخت نارون) مینامند بی آب روئیده و در کمال سبزی و خضارت است. درختهای مزبور را پیر میگویند و عوام الناس بپای آنها قربانی میکنند. محل زراعت قریه جزئی است. بالای قریه کوهسار و مرتع میباشد. (مرآت البلدان ج4 ص44).

جارچیان.

(اِ مرکب) جِ جارچی. منصبی از مناصب دیوان در دورهء صفویه. (تذکرة الملوک صص14 - 15).

جارچیان توپخانه.

[نِ نَ / نِ] (ترکیب اضافی) جماعتی از مستخدمین توپخانه که تحت سرپرستی توپچی باشی کار میکنند. (تذکرة الملوک چ2 ص14). و رجوع به همین کتاب شود.

جارچیان جزایری انداز.

[نِ جَ یِ اَ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) جماعتی از مستخدمین دیوان دورهء صفویه که تحت نظر وزیر سردار غلامان انجام وظیفه میکرده اند. (تذکرة الملوک چ2 ص38). و رجوع به کتاب مذکور شود.

جارچیان دیوان.

[نِ دی] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) منصبی از مناصب دولتی در زمان صفویه است. (تذکرة الملوک ص13).

جارچی باشیگری.

[گَ] (حامص مرکب) منصبی از مناصب دولتی در عهد صفویه است. (تذکرة الملوک ص15).

جارچی کندی.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان چهاراویماق بخش قره آغاج شهرستان مراغه است که در 13هزارگزی شمال باختری قره آغاج و 15هزارگزی جنوب شوسهء مراغه به میانه واقع است. محلی است کوهستانی، معتدل، مالاریائی، سکنهء آن 107 تن و مذهب اهالی شیعه و زبان آنان ترکی است. آب آن از چشمه سار تأمین میشود. محصول آن غلات، نخود، بزرک و شغل اهالی زراعت، صنایع دستی جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

جارچیلو.

(اِخ) دهی از دهستان مرحمت آباد بخش میاندوآب شهرستان مراغه است که در 115گزی شمال باختری میاندوآب و 5هزارگزی باختر راه ارابه رو میاندوآب به بناب واقع است. محلی است جلگه و معتدل و مالاریائی. سکنهء آن 479 تن و مذهب مردم شیعه و زبان آنان ترکی است. آب آن از زرینه رود تأمین میشود. محصول آن غلات، پنبه، چغندر و شغل اهالی زراعت، صنایع دستی جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

جارچیلو.

(اِخ) دهی از دهستان برگشلو بخش حومهء شهرستان ارومیه است که در 7هزارگزی شمال خاوری ارومیه و 35گزی شمال شوسهء گلمانخانه به ارومیه واقع و محلی است جلگه، معتدل، مالاریائی و سکنهء آن 247 تن و مذهب اهالی شیعه و زبان آنان ترکی است. آب آن از شهرچای قنات و چشمه است و محصول آن غلات، توتون، انگور، چغندر، حبوبات است. شغل اهالی زراعت، صنایع دستی جوراب بافی است. راه آن ارابه رو است و در تابستان میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

جارح.

[رِ] (ع ص) برّنده. (اقرب الموارد) (آنندراج). || کسی که عدالت شاهد را بشکند. باطل کنندهء عدالت شاهد. (منتهی الارب). کسی که عدالت گواه را رد کند و شهادت او را نامقبول گرداند. || سرزنش کننده. عیب کننده: جرحوه بانیاب و اَضراس؛ شتموه و عابوه. || کاسب. (اقرب الموارد).

جارحه.

[رِ حَ] (ع ص، اِ) تأنیث جارح. جراحت کننده. (آنندراج). || اسب ماده. قولهم هذه الناقة و الاتان من جوارح المال؛ یعنی جوان و بچه ده است. || اندامهای مردم که بدان کار کنند. (منتهی الارب). دست. (نصاب الصبیان). اندام. (السامی) (دهار) (مهذب الاسماء) : دستی که عمدهء تن است و عزیزترین جارحه است از جوارح چون مارگزیده و باقی تن به عَدوای علت آن تلف خواهد شد، معالجت آن جز قطع و ابانت نیست. (ترجمهء تاریخ یمینی ص162). || سگ. (ترجمان عادل مشهور به جرجانی). || مرغ شکاری. (منتهی الارب) (ترجمان عادل مشهور به جرجانی) (مهذب الاسماء) (مقدمة الادب). || جانور شکاری از مرغ و دد. ج، جوارح. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). شکره که پرنده ای است.

جارختی.

[رَ] (اِ مرکب) چوب رختی.

جارد.

[رِ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب).

جاردو.

(اِخ) امیری از امیران لشکر اَبَقا(1) که به سیستان حمله بردند. (تاریخ سیستان ص405).
(1) - ابقا در اصل با اعراب دو زبر همان است که اباقاخان نویسند و او پسر هولاکوخان است که در رمضان 663 ه .ق . در تبریز به تخت نشست. (تاریخ سیستان چ بهار حاشیهء ص405).

جاردونقره.

[ ] (اِخ) نام یکی از امیران لشکر اَبَقا که به سیستان حمله کردند و در تاریخ سیستان (ص450) «دلغره» ضبط شده، لیکن مرحوم بهار در ذیل همان صفحه بنقل از احیاء الملوک (ص ب 38) ملک حسین سیستانی «جادونقره» ضبط کرده است. (تاریخ سیستان چ بهار ص405).

جار ذی القربی.

[رِ ذِلْ قُ با] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) همسایهء خانه ای که با خانهء تو پیوسته است. همسایهء خویشست. (مهذب الاسماء).

جارز.

[رِ] (ع ص) سرفهء سخت. || بسیارسرفه. || زن نازاینده. (منتهی الارب).

جارزان.

(اِخ) دهی از دهستان طسوج ابرشتجان قم. (تاریخ قم ص114).

جارزان.

(اِخ) دهی از دهات رستاق ساوه و جزستان قم. (تاریخ قم ص116).

جار زدن.

[زَ دَ] (مص مرکب) منادی کردن. در کویها و برزنها به آواز بلند امری را به اطلاع همگان رسانیدن. منادی دردادن. خبر کردن مردم را، لهذا بعضی از مردم فوج نادرشاه را جارچی میگفتند و کار ایشان همی بود که لشکر را از آنچه شاه میفرمود خبر میکردند و اغلب که لفظ ترکی است... (آنندراج) :
بفرمود تا جارچی هر طرف
زند جار لیکن به آواز دف
بحکم نواخیزی شهریار
بر آهنگ زد جارچی بردیار.ملاطغرا.
آمد بهار و گل در گلزار می زند
مرغ چمن برخصت می جار می زند.
شانی تکلو.
دلا ز سوز جگر اینقدر فغان از چیست
که گفته بر بد همسایه جار باید زد.
محسن تأثیر (از آنندراج).

جارزة.

[رِ زَ] (ع ص) ارض جارزة؛ زمین خشک و درشت که ریگ فراگرفته باشد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (مهذب الاسماء). || زمین هموار. (منتهی الارب). ج، جَوارِز. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

جارس.

[رِ] (ع ص) نعت فاعلی از جَرس. رجوع به جرس شود.

جارست.

[رَ] (اِخ) نام جد بکادبن محمد جارستی است. (الانساب سمعانی). رجوع به الانساب سمعانی شود.

جارستی.

[رَ] (ص نسبی) منسوب به جارست. رجوع به جارست شود.

جارستی.

[رَ] (اِخ) محمد بن جارست مقری که بنام جد خویش منسوب است. (الانساب سمعانی).

جارش.

[رِ] (ع ص) گناهکار. (منتهی الارب) (شرح قاموس). الجانی الظالم. (قطر المحیط). ج، جُرّاش. (منتهی الارب) (شرح قاموس).

جارع.

[رِ] (ع ص) نعت است از جَرع. رجوع به جرع شود.

جارف.

[رِ] (ع اِ) مرگامرگی ستور و جز آن. (منتهی الارب). || طاعون. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || بلا. || شومی که مال و قوم را هلاک کند. (منتهی الارب).

جارف.

[رِ] (اِخ) طاعون جارف، بگفتهء صاحب قاموس طاعونی است که در زمان خلافت عبدالله بن زبیر پدید آمد. (اقرب الموارد). ابن اثیر نویسد: در این سال طاعون جارف در بصره در زمان حکومت عبیداللهبن معمّر پدید آمد و جمع کثیری را بکشت و مادر عبیدالله نیز جزو کشته شدگان بود. (کامل ابن اثیر ج4 ص103).

جارف.

[رِ] (اِخ) جائی است. و بعضی گویند عبارت از ساحل تهامة است. (مراصد الاطلاع) (معجم البلدان).

جارفت.

[رُ] (اِخ) جیرفت. رجوع به جیرفت شود.

جا رفتن.

[رَ تَ] (مص مرکب) در تداول عامه، منفعل شدن از کرده یا گفتهء خود پس از آنکه طرف دلیلی آشکارا آورد. مجاب شدن. با سکوت اذعان به مغلوبیت خود کردن. مفحم شدن. مغلوب شدن. || در اصطلاح قمار با ورق، ورق خود را بعلامت عدم اشتراک در این دست بازی روی اوراق دیگر نهادن. ورقهای بازی را بجای خود بازگردانیدن از آن روی که برنده نباشد. در قمار اوراق دست خود را باطل کردن.

جارکش.

[کَ / کِ] (نف مرکب)جارکشنده. کسی که جار میزند. جارزننده. آنکه ندا دردهد. کسی که به آواز بلند مردم را به امری دعوت کند. رجوع به جار شود.

جار کشیدن.

[کَ / کِ دَ] (مص مرکب)جار زدن. ندا کردن. بانگ کردن. آواز دادن مردم به امری. دردادن ندا. رجوع به جار شود.

جارگون.

(اِ)(1) چیزی است که آن را بفارسی بزباز و به عربی بسباسه خوانند، گویند پوست جوز است و بعضی گویند گل و شکوفهء جوز (جوزبویا) باشد. (برهان) (آنندراج). نیز رجوع به دزی ج1 ص168 شود.
(1) - Macis, ecorce interieure de la .(دزی) muscade.

جارم.

[رِ] (ع ص) درونده. || فراهم آورنده. ج، جُرّم، جُرّام. (منتهی الارب) (آنندراج).

جارم.

[رِ] (اِخ) شیخ عبدالفتاح بن برهان الدین ابراهیم جارم بن محمد بن احمدبن عبدالمحسن حسنی، معروف به رشیدی بود. وی در 1240 ه .ق . متولد شد و ابتدا نزد پدر خود به تعلم پرداخت و معقول و تفسیر را نزد او آموخت، سپس به قاهره رفت و در الازهر به تحصیل پرداخت و از شیخ ابراهیم سقا و جز او اجازه گرفت و بسوی بلد خویش مراجعت کرد و مردم از کثرت علم و دانش بدو روی آوردند. وی مدیر دقهلیه شد و در سال 1300 ه .ق . درگذشت. او راست: الایضاحات الجلیة فیما تصح به الدعاوی الشرعیة. این کتاب در سال 1318 ه .ق . در مطبعة الدمیاطیة بطبع رسیده است. (معجم المطبوعات).

جارم.

[رِ] (اِخ) شیخ علی. او راست: کتاب علم النفس و آثاره فی التربیة و التعلیم، که آن را با کمک مصطفی امین افندی تألیف کرده است و بسال 1333 ه .ق . در مطبعهء معارف بطبع رسید. (معجم المطبوعات). این کتاب توسط دکتر معین بنام «روانشناسی تربیتی» به فارسی ترجمه گردیده و در اهواز از طرف ادارهء اوقاف بسال 1316 ه . ش. چاپ و منتشر شده است.

جارم.

[رِ] (اِخ) محمد صالح حنفی رشیدی. از قضات بود. او راست: المجانی الزهریة علی الفواکه البدریة در فقه حنفی که در مطبعة النیل بطبع رسیده است. (معجم المطبوعات).

جارم.

[رِ] (اِخ) یکی از بلاد فرنگ است که بدست نورالدین محمود بسال 568 ه .ق . فتح شد. (وفیات الاعیان ج2 ص205).

جارمی.

[رِ] (ص نسبی) نسبتی است به جارم که دو بطن است در عرب. (منتهی الارب).

جارمی.

[رِ] (ص نسبی) نسبت است به بنی جارم. (الانساب سمعانی).

جارمینی.

(اِخ) محمد بن علی. از علما میباشد. او راست: الاشارات و التنبیهات در علم معانی. وی بسال 729 ه .ق . درگذشت. (قاموس الاعلام ترکی).

جارن.

[رِ] (ع ص) خوگر. (منتهی الارب). آنکه بر کاری خو کرده و آن را تمرین کرده باشد. (اقرب الموارد). || سوده. || نرم از جامه و جز آن. (منتهی الارب). || راه ناپیداشده. (منتهی الارب). الطریق الدارس. (اقرب الموارد). || (اِ) ماربچّه. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

جارو.

(اِ مرکب) جاروب. رجوع به جاروب شود : جارو از صندل باف و مقرنس از تافتهء سفید. (نظام قاری ص133). || جارو قزوینی. جارو نرمه، از اقسام جارو است. || گیاهی است(1) که آن را در راه چالوس [ رازکال ] و [ سیرا ] چزّه یا چرزه نامند و نیز آن را منجیل سفید نامند. رجوع به منجیل سفید شود.
(1) - Lactuca orientalis.

جارو.

(اِخ) دهی است جزء دهستان اشتهارد بخش کرج شهرستان تهران واقع در 36هزارگزی جنوب باختری کرج و 4هزارگزی جنوب راه کرج-اشتهارد. این ده کوهستانی و سردسیر است. 365 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، بنشن و دارای باغهای میوه و قلمستان و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه آن مالرو و تا نزدیکی آبادی از خرم آباد میتوان ماشین برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1 استان مرکزی).

جارو.

(اِخ) دهی است از دهستان مکاوند بخش هفتگل شهرستان اهواز در 15هزارگزی شمال هفتگل و یکهزارگزی باختر راه شوسهء هفتگل به مسجد سلیمان، واقع در دشت و گرمسیر است. دارای 300 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه اتومبیل رو دارد. ساکنین از طائفهء بختیاری هستند. چاه نفت و دبستان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

جارو.

(اِخ) اسم کوهی است طولانی که وصل به خلجستان و بلوک زرند میباشد. از طرف غربی به کوه مخروطی کوچکی موسوم به اوجاق داغی و هم به رودخانهء شور منتهی میشود. از سمت مشرق به کوه معروف به پَتَکی و هم به قریهء آراسج خالصه و رباط مجیب می پیوندد که از بناهای شاه عباس است. عرض کوه جارو به اختلاف است: بعضی جاها دو فرسخ و در برخی اماکن چهار فرسخ میباشد. طرف شمال کوه از رودخانهء شور که گذشتی بطرف مغرب اولا امامزاده ای است موسوم به امامزاده پلنگ آباد، بعد از آن بفاصلهء سه فرسخ باز امام زاده ای است معروف به امام زاده پار، از اینجا میرسند به قصبهء اشتهارد که در دامنه واقع است و ده پانزده مزرعه از مزارع اشتهارد در خود این کوه است به این معنی که هرجا چشمه ای است و آبی دارد آبادی کرده اند، در طرف جنوب از رودخانهء شور که میگذرد تقریباً دو سه چهار پارچه ده از دهات زرند در دامنهء این کوه است. دیگر چندان آبادی ندارد تا در وسط کوه که در اینجا مایل بجنوب قریه ای است معروف به ایپک و این راه طرف جنوب کوه معبر ایلات اینانلو و بغدادی است که در وقت رفتن به ییلاق و مراجعت به قشلاق از این راه عبور و مرور مینمایند و در بعضی مواضع هم از ایل بغدادی قشلاقی بطرز ایلات ساخته اند که زمستان در آنجا اقامت دارند، و در کوه جارو از جنس شکار، کبک و تیهو و قوچ و میش و ارغالی هست در دامنهء کوه مخصوصاً در طرف شمال و خاصه در فصل پائیز آهوی بی حساب و شمار دیده میشود. در بعضی جاها هم درخت جنگلی یافت میشود. از قرار تقریر اهالی دهات در ایام خاقان خلدآشیان فتحعلی شاه آنجاها جنگلی خیلی عظیم داشته بمرور ایام چون ایلات خیلی بریده و فروخته اند حالا کم شده است. آب کوه جارو چون کم است مارهای بسیار بزرگ قتال دارد و به همین جهت مترددین باید هنگام عبور خیلی احتیاط و ملاحظه داشته باشند. (مرآت البلدان ج4 صص65 - 66).

جاروب.

(اِ مرکب) (از: جا، مکان + روب، مخفف روبنده) چیزی است از گیاه که خانه روبند و آن را انواعی است. جارو. عسیل. محسرة. محوقة. مکسحة. مکسح. مِخَمّة. مسفرة. || مصولة. مِقَمّه. منعم. (منتهی الارب) :و از این ناحیت گیلان جاروب و حصیر و مصلی نماز و ماهی ماهه افتد که بهمه جهان برند. (حدود العالم).
تو گفتی که سرگین این بارگی
بجاروب روبم بیکبارگی
کنون آنچه گفتی بروب و ببر
برنجم ز مهمان بیدادگر.فردوسی.
جاروب زرین به رشته های مروارید بسته و از هزار یکی گفتن کفایت باشد. (تاریخ بیهقی ص535).
دهلیزدار ملک الهی است صحن او
فراش جبرئیلش و جاروب شهپرش.
خاقانی.
سر دامان شبستان کن بشرط آنکه هر روزی
بساطی سازی از رخسار جاروبی ز مژگانش.
خاقانی.
گفت جاروبی ندارم بر دکان
گفت بس بس این مضاحک را بمان.مولوی.
هرچه در سینه محبت سیم و زر است به جاروب فقر فروروب. (کلیات سعدی ص12).
- جاروب از مژگان کردن؛ معروف(1) و کنایه از مراقبه و سجده کردن هم هست.
-امثال: کرایهء پای دزد جاروب است.
و رجوع به امثال و حکم دهخدا شود.
(1) - بهمان معنی لغوی، یعنی مژه های چشم را بمنزلهء جاروب بکار بردن.

جاروب.

(اِخ) دهی از بخش دهدز شهرستان اهواز است در 27هزارگزی جنوب خاوری دهدز کنار راه مالرو بیدله بادامستان واقع است. محلی است جلگه و معتدل و سکنهء آن 217 تن. اهالی مذهب شیعه دارند. زبان اهالی لری بختیاری و فارسی است. آب آن از چاه و قنات و محصول آن غلات، صیفی، شغل اهالی زراعت و گله داری است. صنایع دستی زنان گیوه چینی، راه آن مالرو میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

جاروب.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان خبر بخش بافت شهرستان سیرجان در 7هزارگزی جنوب باختری بافت سر راه فرعی جز-دشت بر واقع است. 40 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

جاروب برقی.

[بِ بَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) جاروئی که بقوهء برق کار کند. جاروی الکتریکی. جاروبرقی. چیزی که با اتصال به برق جائی را بروبد.

جاروب بندان.

[بَ] (اِخ) دروازه ای در شهرری. (کتاب النقض ص48).

جاروب خان.

(اِخ) لقب فتحعلی افشار بود که بسبب ظلم و تعدی و بی رحمی در میان لشکر افشار و اوزبک و افغان، به جاروب خان مشهور بود. (مجمل التواریخ گلستانه ص226).

جاروب دیده.

[دی دَ / دِ] (ن مف مرکب)صاف و پاک :
نیست خاشاک در سرای دلم
صحن جاروب دیده را مانم.
بونصر نصیر بدخشانی (از آنندراج).

جاروب زدن.

[زَ دَ] (مص مرکب)جاروب کردن. جاروب کشیدن. جارو زدن. رجوع به جاروب کردن و جاروب کشیدن شود.

جاروب زن.

[زَ] (نف مرکب) آنکه کارش جاروب زدن است. جاروب کش. جاروب کننده.

جاروب ساز.

(نف مرکب) آنکه جاروب ها بسازد :
چو جاروب سازش برفعت نشست
ز مژگان خورشید جاروب بست.
ملاطغرا (از آنندراج).

جاروب عطار.

[بِ عَطْ طا] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) جاروبی که عطار با آن عطرها را جمع کند. مکنسة العطار التی یجمع العطر. (اقرب الموارد).

جاروب کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)رُفتن جایها. جاروب زدن. جاروب کشیدن :و قالی تکانیدن و جاروب کردن متعلق به سرایدار است. (تذکرة الملوک چ2 ص32).رجوع به جاروب زدن و جاروب کشیدن شود.

جاروب کش.

[کَ / کِ] (نف مرکب)کناس و فراش. (آنندراج). آنکه جاروب کند. جاروب کننده. کسی که عمل وی جاروب کشیدن است. جاروکش :
پیوسته دلم صاف ز گرد خط یار است
جاروب کش خانهء آئینه غبار است.
ملاطاهر غنی (از آنندراج).

جاروب کشی.

[کَ / کِ] (حامص مرکب)عمل جاروب کش. کار کسی که جارو کند.

جاروب کشیدن.

[کَ / کِ دِ] (مص مرکب) جاروب کردن. جاروب زدن. رجوع به جارو زدن و جاروب کردن شود.

جاروبی.

(اِخ) (ملا...) از مردم ترک است که در نواحی بلخ میباشد، دیوانه و قمارباز و بی اعتبار است. از اوست این دو بیت:
صد ره سرم بکوی تو گر خاک در شود
کی شوق پای بوس تو از سر بدر شود
ای شمع امشب از سر بالین من مرو
یک شب چه شد بروی توام گر سحر شود.
(ترجمهء مجالس النفائس ص166).

جارو پارو.

(اِ مرکب، از اتباع) جارو پارو کردن، جارو پارو زدن؛ کنایه از نظافت کردن و تمیز و مرتب کردن.

جاروت.

(ع اِ) ابن بصال گوید: ابزاری است که زمین را با آن تسطیح کنند و بوسیلهء گاو بکار میرود و کشاورزان با آن سر و کار دارند. (دزی ج1 ص168).

جاروتله.

[ ] (اِخ) رجوع به جار شود.

جار و جنجال.

[رُ جَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) سر و صدا. فریاد. نزاع و کشمکش. داد و بیداد: جار و جنجال میکنند. جار و جنجال نکنید.

جاروچزه.

[چِزْ زَ / زِ] (اِ مرکب) نوعی جاروب.

جارود.

(ع ص، اِ) مرد شوم بدفال. (منتهی الارب). بداختر. (مهذب الاسماء). || سال سخت و قحط. (منتهی الارب) (آنندراج): سنة جارود؛ سال سخت و قحط. (منتهی الارب).

جارود.

(اِخ) لقب بشربن عمروبن حنش عبدی بود. وی از اشراف زمان جاهلی و بزرگ طائفهء عبدالقیس (طایفه ای از بنی اسد) بشمار میرفت. او اسلام را درک کرد. حکم بن ابوالعاص او را به جنگ (روز سهرک) فرستاد و در عقبة الطین (موضعی است در فارس) بسال 20 ه .ق . (641 م.) شهید شد. (الاعلام زرکلی ج1 ص147). ابن اثیر گوید: جارودبن معلاء در موضعی بنام طاوس در فارس بسال 17 ه .ق . بدست لشکریان فارس کشته شد. و صاحب عقد الفرید این پند را به وی نسبت داده است: سوءخلق عمل را تباه سازد چنانکه سرکه عسل را. (عقدالفرید ج2 ص148). و صاحب امتاع الاسماع آرد: جارودبن عمروبن حنش بن یعلی در زمرهء وفد عبدالقیس بود. وی نخست از دین نصرانی پیروی میکرد سپس خود و کسانی که همراه او بودند اسلام آوردند. (امتاع الاسماع ص506). و رجوع به تاریخ الخلفاء سیوطی ص100 و تاریخ گزیده ج1 ص220 و عیون الاخبار ج3 ص214 و قاموس الاعلام ترکی شود.

جارود.

(اِخ) ابن ابی سبرة. در الموشح چنین آمده است: محمد بن عبدالله هذلی از جارودبن ابی سبرة نقل کرده که گفت: بر در خانه نشسته بودم که فرزدق عبور میکرد و نزد من ایستاد و گفت: یا ابانوفل! بیتی شعر گفته ام که پس از آن نتوانستم گفتن. گفتم: کدام است؟ گفت:
ان الذی سمک السماء بنی لنا
بیتاً دعائمه اعزّ و اطول.
گفتم:
بیتاً بناه لنا الملیک و ما بنی
ملک السماء فانه لاینقل.
سپس گفت: راه بر من باز شد و سرود:
بیتاً زرارة محتب بفنائه
و مجاشع و ابوالفوارس نهشل
لایحتبی بفناء بیتک مثلهم
ابداً اذا عدّ الفعال الافضل.
(الموشح صص111-112).
و جاحظ دربارهء صاحب ترجمه چنین آرد: ابونوفل جارودبن ابی سبرة در حدیث بیانی داشت. وی راوی و نیز شاعری مفلق و دانشمند و از رجال شیعه بود. وقتی حجاج او را بازجوئی کرد گفت: چنین چیزی را در عراق گمان نمی بردم. او میگفت: هرگز حکمرانی گوش به حرف من نکرد مگر اینکه بر او پیروز شدم جز این یهودی (منظور بلال بن ابوبردة است) که بر من ستم میکرد و چون خبر شد که او را شکنجه دادند تا ساقهایش باریک شد و وتر به خصیهء او زدند، چنین سرود:
لقد قرّ عینی انّ ساقیه دقّتا
و انّ قوی الاوتار فی البیضة الیسری
بخلت و راجعت الخیانة و الخنا
فیسرک الله المقدس للعسری
فما جذع سوء خرب السوس جَوفه
یعالجه النجار یبری کما تبری.
(البیان و التبیین ج1 ص262).
و رجوع به کتاب التاج و عیون الاخبار و امتاع الاسماع شود.

جارودة.

[دَ] (ع ص، اِ) سنة جارودة؛ سال سخت قحط. (منتهی الارب). و رجوع به جارود شود.

جارودیون.

[دی یو] (اِخ) نام طائفه ای است که در بصره ساکن بوده اند. (الاوراق ص215).

جارودیة.

[دی یَ] (اِخ) گروهی از زیدیان منسوب به ابوالجارود زیادبن ابی زیاد خراسانی. (منتهی الارب). صاحب الفرق بین الفرق چنین آرد: ایشان از پیروان ابی جارودند(1) و گفتند که پیغمبر بی آنکه نام علی را بر زبان راند در توصیفی که از جانشین خود کرد او را به امامت برگزید. و گفتند که امام پس از علی (ع) حسن و پس از وی برادرش حسین است. از گفتگوئی که در میان جارودیه در پیرامون امامت برخاست دو دسته پدید آمدند: گروهی گفتند که علی پسرش حسن و پس از او برادر وی حسین را به امامت نامزد کرد و پس از آن دو، امامت در فرزندان حسن و حسین به شوری باشد و هرکه از ایشان برخیزد و شمشیر برکشد و مردمان را به دین خویش خواند و دانا و پرهیزکار باشد امام است. گروه دیگر گفتند که پیغمبر پس از علی حسن و پس از وی حسین را به امامت نامزد کرد. جارودیه از گفتگوی دربارهء امام آینده به چند دسته شدند: گروهی از آنان کسی را به امامت نامزد نکنند و چشم براه کسی نباشند و گویند هرکه از پسران حسن و حسین شمشیر برکشد و مردمان را به دین خویش خواند امام است. گروهی چشم براه محمد بن عبدالله بن حسن بن حسن بن علی بن ابیطالب هستند و کشته شدن و مردن او را باور ندارند و پندارند که وی مهدی آینده است و بجنگ برخیزد و بر زمین پادشاهی کند. و سخن ایشان در این باره چون گفتار محمدیه از امامیه دربارهء انتظار محمد بن عبدالله بن حسن بن حسن بن علی است. گروهی منتظر آمدن محمد بن قاسم خداوند طالقانند و مردنش را راست نمیدانند. گروهی چشم براه محمدبن(2) عمر هستند که در کوفه برخاست و مردن و کشته شدنش را نپذیرند. این گفتار جارودیه بود و آنان را باید کافر شمرد زیرا یاران پیغمبر را کافر دانند. (ترجمهء الفرق بین الفرق صص24 - 25). شهرستانی چنین آرد: جارودیه، یاران ابوالجارودند. آنها گفتند که پیغمبر (ص) بوصف به امامت علی (ع) تصریح کرده نه به اسم، و علی بعد از پیغمبر امام است و مردم تقصیر کردند که وصف را نشناخته و به جستجوی موصوف برنخاستند، و مردم در اختیار کردن ابوبکر به امامت کافر شدند. (ملل و نحل شهرستانی چ احمد فهمی محمد ج1 ص255). مرحوم اقبال در خاندان نوبختی چنین آرد: جارودیه یا سرحوبیه از فرق زیدیه اصحاب ابوالجارود یا ابوالنجم زیادبن المنذر العبدی [ است ] که میگفتند حضرت رسول امیرالمؤمنین علی را بوصف به امامت منصوب کرده نه به اسم و مردم را در اختیار ابوبکر به امامت و نشناختن وصف امام کافر میدانستند، و جارودیه پس از زیدبن علی محمد بن عبدالله بن حسن بن حسن را امام میدانستند. بعضی از ایشان می گفتند او نمرده و خروج خواهد کرد، بعضی دیگر محمد بن قاسم علوی صاحب طالقان ری و بعضی دیگر یحیی بن عمر صاحب کوفه را در همین مقام می پنداشتند. (خاندان نوبختی ص253). و رجوع به زیدیه و تعریفات میر سیدشریف ص50 و الفهرست ابن الندیم ص178 و بیان الادیان و الانساب سمعانی و خطط ج4 ص147 و مفاتیح العلوم و احمدبن محمد بن سعیدبن عبدالرحمن.... ابن عقدة در همین لغت نامه شود.
(1) - ابوالنجم زیادبن المنذر العبدی معروف به ابی جارود از غلاة شیعه متوفی در 150 ه .ق . (حاشیهء ترجمهء الفرق بین الفرق ص24 از مقریزی ج2 ص352).
(2) - محمد بن عبدالله بن حسن بن حسن بن علی معروف به نفس زکیه به روزگار منصور عباسی خروج کرده و بسال 145 ه .ق . در 35 سالگی کشته شد. (حاشیهء ترجمهء الفرق بین الفرق ص25).

جارور.

(ع اِ) نهر سیل. (منتهی الارب). جوی که از سیل شده باشد. (آنندراج).

جارورکیت.

(اِخ) (از سانسکریت ذرووکتو(1)) یکی از مذنبات (ذوذنب) عالیه در آئین هند. (تحقیق ماللهند ص316). و رجوع به فهرست همان کتاب شود.
(1) - Dhruvaketu.

جارو زدن.

[زَ دَ] (مص مرکب) رجوع به جاروب زدن شود.

جاروس.

(ع ص) بسیارخوار. (منتهی الارب).

جاروف.

(ع ص) بدفال. || حریص. || رجل جاروف؛ مرد بسیار جماع و شادمان. || سیل جاروف؛ آنکه همه چیز را برد. (منتهی الارب). || (اِ) صاروج(1).
(1) - ابن سیده گوید: صاروج معرب جاروف است. (نقل از حاشیه المعرب جوالیقی ص213).

جاروفراشی.

[فَرْ را] (اِ مرکب) قسمی جارو. نوعی جارو که دارای دستهء بلند باشد.

جاروق.

(اِخ) (امیر...) یکی از امرای دورهء تیموری است. (ذیل جامع التواریخ رشیدی حافظ ابرو ص88).

جاروک.

(اِخ) از مزارع قریهء باغین کرمان است. (مرآت البلدان ج4 ص66).

جارو کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) رجوع به جاروب کردن شود.

جاروکش.

[کَ / کِ] (نف مرکب) رجوع به جاروب کش شود :
چو خورشید جاروکش آن درم
که جنت گلی بر سر کوی اوست.
تأثیر (از آنندراج).

جاروکشی.

[کَ / کِ] (حامص مرکب)رجوع به جاروب کشی شود.

جارو کشیدن.

[کَ / کِ دَ] (مص مرکب)رجوع به جاروب کشیدن شود.

جار و مجرور.

[جارْ رُ مَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) ادات جر و مدخول آن را گویند. در نحو حروفی که مدخول خود را جر دهند جار و مدخول آنها را مجرور گویند و مجموع را جار و مجرور نامند.

جارونرمه.

[نَ مَ / مِ] (اِ مرکب) قسمی جارو از گیاهی نرم برای گرفتن گرد از کالای خانه.

جارة.

[جارْ رَ] (ع ص، اِ) جردهنده. کسره دهنده. || راه بسوی آب. || شتری که به مهار کشیده شود. فاعلة بمعنی مفعولة مثل راضیة و دافق بمعنی مرضیة و مدفوق. و فی الحدیث: لا صدقةَ فی الابل الجارة و هی رکائب القوم لان الصدقة فی السوائم. (منتهی الارب). || دست آهنگ. مالهء زمین. ج، جوار. (مهذب الاسماء).
- حروف جارة؛ در عربی کلماتی را که اسم بعد از خود را جر یعنی کسر میدهند حروف جاره گویند که در فارسی بر حروف اضافه تطبیق میشوند. و آنها عبارتند از:
با، تا، کاف، ربّ، من، فی، عن، علی، واو، مُذ، منذ، خلا، الی، لام، حاشا، عَدا، لعلّ، متی، کی و حتی. که مجموع آنها بیست حرف است و ابن مالک در الفیهء خود حروف مزبور را چنین بنظم آورده:
هاک حروف الجر وَ هیَ مِن الی
حتی خلا حاشا عدا فی عن علی
مُذْ منذ رُبَّ اللام کی واو و تا
و الکاف و الباء و لعلّ و متی.
ولی بعضی از نحویان از جمله سیبویه کلمهء «لولا» را نیز از حروف جاره شمرده اند و گویند از مختصات ضمائر است و بر سر اسم ظاهر بیرون نیاید، چنانکه حتی و کاف از مختصات اسم ظاهر است و بر ضمیر درنیاید. توضیح آنکه بعضی از حروف مزبور مورد اتفاق است که مدخول خود را جر میدهند و آنها هفده حرفند، و سه یا چهار حرف بقیه مورد اختلاف است و آنها عبارتند از: اول «کَیْ» که قلیلی از نحویان آن را جاره دانسته اند و در هر صورت مختص به «ما»ی استفهامیه و «ان» و «ما»ی مصدریه میباشد. دوم «لعلّ» که تنها عقیل آن را از حروف جارّه دانسته است. سوم «متی» که تنها هذیل آن را از حروف جاره دانسته است. چهارم «لولا» که چنانکه گذشت سیبویه آن را از حروف جاره شمرده است. (بهجة المرضیة سیوطی چ گراوری عبدالرحیم ص115).
حروف جاره از لحاظ مدخول خود به سه نوع تقسیم میشوند: 1- حروفی که تنها بر سر ضمیر درآیند مانند «لولا». 2- حروفی که تنها بر اسم ظاهر درآیند مانند: مذ، منذ، حتی، کاف، واو، ربّ، تا، و بر سر ضمیر درنیایند، و از اینها مذ و منذ اختصاص به زمان دارند آنهم زمان ماضی و حال نه آینده مانند: مارأیته منذ یوم الجمعة اَوْ مذ یومنا و کلمهء «ربّ» اختصاص به اسمی دارد که لفظاً و معنی یا لااقل معنی نکره باشد مانند: رُبَّ رَجُل و اخیه، که رَجُل لفظاً هر دو نکره است مانند: رُبَّ رَجُل و اخیه که رَجُل لفظاً و معنی هر دو نکره است و اخیه مدخول دوم ربّ هرچند از جهت لفظ بواسطهء اضافه به ضمیر معرفه است ولی چون مرجع ضمیر نکره است خود ضمیر و مضاف به آن نیز در حکم نکره اند، بنابراین مدخول رب معنی نکره است. و «تاء» اختصاص به کلمهء «الله» و کلمهء «رَبّ» دارد در صورتی که به الکعبه یا به «یِ» ضمیر اضافه شده باشد، مانند: تالله و تربّ الکعبة و تربّی. گاهی بندرت کلمهء «رُبّ» بر ضمیر درآید مانند: رُبّه فتی. و نیز بندرت کلمهء «کاف» بر سر ضمیر درآید مانند:
لئن کان من جن لاَبرح طارقا
و ان یک انساً ما کها الانس یفعل.
و مانند:
فلاتری بعلا و لا حلائلا
کهو و لا کهنّ الا حاظلا.
و همچنین بندرت کلمهء «حتّی» بر سر ضمیر درآید مانند: فتی حتاک یابن ابی زیاد. 3- حروفی که بر سر اسم ظاهر و ضمیر هر دو درآیند مانند بقیهء حروف مزبور. ابن مالک در الفیهء خود مطالب یادشده را چنین بنظم درآورده:
بالظاهر اخصص منذ مذ و حتی
و الکاف و الواو و ربّ و التا
و اخصص بمذ و منذ وقتاً و بربّ
منکّراً و التاء لله و ربّ
و ما رووا من نحو ربه فتی
نزر کذا کها و نحوه اتی.
(به اختصار از بهجة المرضیه ص115).
معانی حروف جاره:
کلمهء «مِن» بمعانی زیر استعمال میشود:
1- تبعیض. مانند: لَنْ تنالوا البرّ حتی تنفقوا ممّا تُحبّون. (قرآن 3/92). 2- بیان جنس. مانند: فاجتنبوا الرجس مِن الاوثان. (قرآن 22/30). 3- ابتدای مکان. مانند: سُبحانَ الذی اَسری بعبده لیلاً مِنَ المَسجدالحَرام... (قرآن 17/1). 4- ابتدای زمان. مانند: لَمَسجِد اُسِّسَ علی التقوی مِن اوَّلِ یوم. (قرآن 9/108). ولی بصریین از نحاة استعمال آن را برای ابتدای زمانی جایز نشمرند. 5- در جمله های منفی و منهی و استفهامی زائد واقع میشوند. بترتیب مانند: ما لباغ مِن مَفرّ، و «هل مِنْ خالقٍ غیرُ الله». (قرآن 35/3) و بعقیدهء اخفش در جمله های ایجابی نیز «مِنْ» زائده بیرون می آید و ممکن است مدخول آن نکره یا معرفه باشد. بترتیب مانند:
قد کانَ من مَطر من فضلِ رازقنا
فضلاً علی الارض و الانعام و الناس.
یظلّ به الحرباء یمثل قائماً
و یکثرُ فیه من حنین الاباعر.
که در بیت اول کلمهء «مطر» مدخول من زائده واقع شده و نکره است و در بیت دوم کلمهء «حنین» مدخول مِن زایده است و بواسطهء اضافه به الاباعر معرفه میباشد. ابیات زیر از ابن مالک اشاره به مطالب یادشده است:
بَعِّضْ و بَیِّنْ و ابتدء فی الامکنه
بِمِنْ و قد تأتی لبدء الازمنه
و زیدَ فی نفی و شبههِ فجر
نَکرة کما لِباغ مِنْ مَفر.
(تلخیص از بهجة المرضیهء سیوطی ص116).
و کلمهء «حتی» برای نهایت و آخر کار بکار میرود. مانند: حتی مَطلع الفجر. (قرآن 97/5). و همچنین کلمات «لام» و «الی» برای نهایت و آخر کار استعمال میشود. مانند: سقناه لِبلد میت (قرآن 7/57). و مانند: سِرتُ البارحة الی آخرِ اللیل. و کلمات «من» و «با» بمعنی بدل و عوض استعمال میشوند. مانند: أ رضیتُم بالحیوة الدنیا مِنَ الاَخرة. (قرآن 9/38). و مانند:
فلیت لی بهم قوماً اِذا رکبوا
شنّوا الاغارة فرساناً و رُکبانا.
و کلمهء «لام» بمعانی زیر نیز استعمال میشود:
1- ملکیت. مانند: لِلّهِ ما فی السموات و ما فی الارضِ (قرآن 2/284). 2- اختصاص داشتن چیزی به چیز دیگر. مانند: السرجُ للدابَة. 3- تعدیهء فعل. مانند: فَهَبْ لِی مِن لَدُنکَ ولیاً. (قرآن 19/5). 4- بیان علت. مانند: و انی لَتعرونی لذکراک هزة. 5- زائده واقع شود و تأکید را میرساند. مانند:
فَلا وَاللهِ لایلفی لما بی
ولا للما بهم اَبداً دواء.
6- برای تقویت که معنائی است بین تعدیه و زیاده. مانند: اِن کُنتُمْ للرؤیا تعبرون (قرآن 12/43) و مانند: فعّال لِما یرید.(1) و کلمات «باء» و «فی» برای ظرفیت استعمال میشوند و ظرف دو قسم است حقیقی و مجازی و استعمال کلمات مزبور در ظرف حقیقی مانند: و اِنّکُم لَتمرُّونَ علیهم مصبحین و باللیل(2). و مانند: الم. غلبت الروم فی ادنی الارض(3). و در ظرف مجازی مانند: و ماکُنْتُ بِجانبِ الغربی(4). و چون: لَقَدْ کانَ فی یوسفَ و اخْوتِه آیات للسّائلین. (قرآن 12/7). توضیح آنکه: کلمات «با» و «فی» بر احاطه داشتن مدخول آنها بر معمول متعلق آنها بنحو تام یا ناقص دلالت دارند لیکن اگر خود مدخول حروف مزبور احاطهء مکانی یا زمانی بر معمول متعلق جار و مجرور داشت ظرفیت حقیقی است. مانند: اَلم. غُلِبت الروم فی ادنی الارض. (قرآن 30/1-3). در اینجا «ادنی الارض» بر معمول متعلق که «الروم» باشد احاطه مکانی دارد و اگر خود مدخول احاطه نداشته باشد و بمناسبتی مجازاً آن را ظرف قرار داده باشند، ظرفیت مجازی است و این خود اقسامی دارد:
1- کلمه ای بین جار و مدخول آن مستتر باشد آن کلمه احاطهء مکانی یا زمانی داشته باشد. مانند: و ماکنت بجانب الغربی (قرآن 28/44)، که کلمه مکان در تقدیر است و اصل آن چنین است: بمکان ذی جانب الغربی من الطور. 2- خود مدخول آنها احاطه داشته باشد لیکن بنحو احاطهء کل بر جزء خود. مانند: هذا فی ملکی؛ یعنی این جزء مملوکات من است. و مانند: الواحد فی ثلثة، و السواد فی الجسم؛ یعنی واحد، جزء ثلاثه، و سیاهی جزء جسم است. 3- مدخول آنها قسمی احاطه شبیه احاطهء حقیقی داشته باشد. مانند: و هو الله فی السموات و فی الارض (قرآن 6/3). چه معلوم است که خدا محاط آسمان و زمین نیست بلکه محیط بر آنها است، لیکن بنا بقولی خداوند به کسی که در آسمان و زمین است از جهت علم داشتن به آسمان و زمین تشبیه شده است و چون باید مشبهٌبه در نظر مشبهٌله از مشبه آشکارتر و واضح تر باشد و در نظر مردم که مشبهٌله هستند، عالم محاط و معلوم محیط بر آن است لذا خداوند به کسانی که در آسمان و زمین هستند تشبیه شده هرچند در واقع عالم محیط و معلوم محاط است. 4- احاطهء مدخول بر معلوم، مانند احاطهء دلیل بر مدلول باشد. مانند آیهء سابق الذکر بنا بتفسیر دیگران به این بیان که آسمان و زمین دلیل بر وجود خداوند است و علم به آسمان و زمین محیط و موجب علم به خداوندتعالی است، هرچند وجود واجب تعالی محیط بر تمام اشیاء است و این استدلال برهانی انی است مانند آیهء شریفهء «سَنُریهم آیاتنا فی الاَفاق و فی انفُسِهِم حتی یَتَبَیَّنَ لَهُمْ اَنّهُ الْحَقّ». (قرآن 41/53). ولی بنا به تفسیر دیگر آیهء مزبور دلالت لمی بر وجود صانع تعالی دارد و تقدیر آیه چنین است: «و هو الله معبود فی السموات و فی الارض؛ ای معبود لِخَلْقه». این تفسیر بر مذاق کسانی است که از حق تعالی به خلق سیر میکنند و آیهء شریفهء اَ وَ لَمْ یَکف بربّکَ اَنَّه عَلی کُلّ شی ء شهید (قرآن 41/53)، مؤید این قول و اشاره بطریقهء استدلال لمی است. 5- احاطهء مدخول بر معمول احاطهء انفعالی باشد. مانند: الشمس فی الجوزاء و نظرت فی الکتاب. 6- احاطهء مدخول بر معمول احاطهء انطباعی باشد. مانند: الصورةُ فی المرآة. 7- احاطهء آنها بر معمول احاطهء سببیت و مسببیت باشد. مانند: النجاة فی الصدق و الهلاک فی الکذب. باید دانست که طرفین احاطه گاهی هر دو محسوس اند. مانند: المال فی الکیس. و گاه هر دو عقلی و معنوی هستند مانند: النجاة فی الصدق. و گاهی محاط عقلی و محیط حسی است. مانند: النفع فی الدواء. و گاهی محیط عقلی و محاط حسی است، یعنی عکس قسم پیش، مانند: اِنّا فی حاجتک. (تلخیص از حاشیهء میرزا ابوطالب بر بهجة المرضیة). و کلمات «باء» و «فی» برای سببیت نیز استعمال میشوند. بترتیب مانند: فَبظلم مِنَ الذینَ هادُوا. و دخلت امرأة النار فی هِرّة. و کلمهء «باء» علاوه بر آنچه یاد شد در معانی زیر نیز استعمال میشود:
1- استعانت. مانند: بسم الله الرحمن الرحیم. 2- تعدیه. مانند: ذَهَبَ الله بِنورهمْ. (قرآن 2/17). 3- تعویض و این غیر تبدیل است. مانند: بِعتکَ هذا بهذا. 4- الصاق. مانند: وَصلْتُ هذا بهذا. 5- بمعنای مع. مانند: نسبح بحمدک. 6- بمعنای من تبعیضیه. مانند: عیناً یشرب بها عبادالله. 7- بمعنای «عَنْ». مانند: سئل سائل بعذاب واقع (قرآن 70/1). مالک در الفیهء خود مطالب یادشده را چنین آرد:
للانتها حتی و لامٌ و الی
و مِنْ و باء یفهمان بَدَلا
و اللامُ للملک و شبهه وَ فی
تعدیة ایضاً و تعلیلَ قُفی
و زید و الظرفیة استبن بِبا
وَ فی و قد یبیّنان السَّببا
بالبا اِستَعن وَعدّ عَوِّض اَلصِق
و مثل مع و مِنَ و عَنْ بها انطِق.
و کلمهء «علی» برای استعلاء است یعنی دلالت دارد بر اینکه مدخول حرف مزبور مغلوب معمول متعلق آن حرف است و این استعلاء و غلبه بر دو قسم است: 1- استعلاء حسی. مانند: و علیها و علی الفلک تحملون (قرآن 23/12). که در این مورد استقرار و غلبهء معمول متعلق علی بر مدخول آن بحس درآید و مشاهده میشود. 2- استعلاء معنوی که محسوس نیست. مانند: تَکَبّرَ زَیْدٌ عَلی عَمْرو. نکتهء قابل بحث در معنی «علی» این است که پیشینیان از نحویان گفته اند لام جارة بر نفع و علی بر ضرر دلالت دارد، در صورتی که گاهی عکس آن دیده میشود یعنی لام برای ضرر استعمال شده است. مانند: و لَهُم عَذابٌ الیم و «علی» برای نفع مانند: اَللهُم صَلّ علی مُحَمد وَ آل مُحَمد. به اشکال مزبور چنین جواب داده اند که مراد پیشینیان این نیست که لام مطلقاً و بطور کلی برای نفع و علی مطلقاً برای ضرر است بلکه منظور فعل خاص است که به هر دو حرف متعدی میشود یعنی فعل دعا که اگر به لام متعدی شد بنفع و اگر به علی متعدی شد بضرر کسی است که برایش دعا شده است. ولی جواب مزبور بنظر پسندیده نمی آید و بظاهر مراد آن است که لام مطلقاً برای نفع و علی مطلقاً برای ضرر است لیکن مراد نفع و ضرر از یک جهت است و آن این است که لام همیشه دلالت دارد بر اینکه مدخول آن غالب و مسلط بر معمول متعلق آن میباشد و این خود قسمی نفع برای مدخول لام است هرچند از جهات دیگر زیان بیند. و همچنین علی دلالت دارد بر اینکه مدخول آن مغلوب و تحت سلطهء معمول متعلق آن است و این خود نوعی ضرر است هرچند از جهات دیگر نفع برد و بدین طریق اشکال مزبور مرتفع است و باید حیثیات و جهات مطالب را در نظر داشت. (تلخیص از حاشیهء میرزا ابوطالب بر بهجة المرضیة). و نیز «علی» بمعنی «فی» استعمال میشود مانند: وَ اتّبعوا ما تتلوا الشیاطین عَلی ملک سلیمان (قرآن 2/102). و بمعنی «عن» مانند:
اذا رَضیتْ عَلَیّ بَنوقُشَیْر
لَعمراللّه اَعجبنی رِضاها.
و کلمهء «عن» بمعنی تجاوز کردن و از جا دررفتن استعمال میشود. مانند: رمیتُ السَّهمَ عَنِ القوسِ. و بدین معانی نیز آید: مرادف بعد. مانند: لَتَرکَبُنّ طبقاً عَنْ طبق (قرآن 84/19). بمعنی علی. مانند:
لاه ابن عَمّکَ لا اَفْضَلْتَ فی حَسَبٍ
عَنی ولا اَنتَ دیّانی فتخزونی.
باید توجه داشت اینکه گوئیم بعض از حروف بمعنی یکدیگر بکار میروند مراد آن است که بعنوان نیابت استعمال میشوند و معنی اختصاصی هر حرف آن است که در ابتداء ذکر شده است. مطالب فوق را ابن مالک در الفیهء خود چنین آورده است:
علی للاستعلا و معنی فی وَ عَنْ
بعَنْ تجاوُزاً عنی مَنْ قَد فَطَنْ
و قد یجی موضعَ بعدٍ و عَلی
کما عَلی مَوضِع عَن قد جُعلا.
و کلمهء «کاف» برای تشبیه است مانند زید کالاسد. و برای تعلیل نیز بکار برده شده است مانند: وَ اذْکروهُ کما هداکم. و زائده نیز واقع شود و تأکید را میرساند. مانند: لیس کمثله شی ء. که حرف کاف در کمثله زائده است و در اصل: لیس مثله شی ء میباشد. لیکن بعضی از علماء معتقدند که حرف کاف در مثال فوق زائده نمی باشد و معنی جمله نفی مثلِ مثل از خدا می باشد و بطور کنایه نفی مثل از خدا نیز میشود و چنانکه معروف است: الکنایة اَبلغ مِنَ التصریح. و با این بیان مطلوب که نفی مثل از خدا باشد نیز ثابت میشود. زیرا اگر غیر از این باشد منطوق کلام بنابر اینکه کاف زائده نباشد دو قسم تصور میشود:
1- آنکه مراد نفی مثلِ مثل از خدا باشد. 2- آنکه مراد نفی مثل از مثل خدا باشد. و هر دو تصور باطل است، تصور اول باطل است به این جهت که اگر فرض شود خدا مثل دارد ولی مثلِ مثل ندارد کذب است خدا خودش مثلِ مثل خودش میباشد و مثل خدا مثلِ مثل خدا میشود. بعلاوه اگر خدا که اقوی و ارفع است مثل داشته باشد، مثل خدا بطریق اولی مثل دارد. و تصور دوم نیز باطل است بجهت آنکه اگر برای خدا مثل فرض شود برای آن مثل هم حتماً مثل وجود دارد. زیرا خداوند خودش مثلِ مثل خودش میباشد. بنابراین کاف زائده نیست و نفی مثل هم از خدا میکند. (تلخیص از حاشیهء میرزا ابوطالب بر بهجة المرضیة). و همچنین «کاف» اسم استعمال میشود و در این صورت یا مبتدا واقع میگردد. مانند:
ابداً کالفراء فوق ذراها
حین یطوی المسامع الصّرار.
و یا فاعل واقع شود. مانند:
ا تنتهون وَ لنْ یَنهی ذَوی شطط
کالطّعنِ یَذهب فیه الزیت و الفتل.
و یا مضاف الیه واقع میشود. مانند:
وَ لعبتْ طَیر بهم ابابیل
فصیروا مثل کعصف مأکول.
و یا مجرور به حرف جَرّ گردد. مانند:
بکا اللفوة الشغواء جلت
و لَم اَکن لاولع الاّ بالکمی المقنع.
و بعضی دیگر از حروف جاره نیز اسم استعمال شده اند و بدین جهت حرف جرّ به اول آنها درآمده و معلوم است که حرف بر حرف درنیاید و آنها عبارتند از:
1- عَنْ. مانند:
فقلت للرکب لمّا ان علابهم
من عن یمین الحبیا نظرة قبل.
2- علی. مانند: غدت من علیه. 3- «مذ» و «منذ» در صورتی که اسم بعد از خود را رفع دهند. مانند: مارَأَیته مُذ یومانِ اَوْ مُنذ یومان. یا اینکه بعد از جملهء فعلیه یا اسمیه واقع شود. مانند: کجئت مذ دعا. و مانند:
و مازلت ابغی المال مذ انا یافع
ولیداً و کهلاً حین شبت و امردا.
به هر صورت در جائی که اسم واقع گردد اگر در زمان گذشته باشد بمعنی اول مدت و اگر در زمانهای دیگر باشد بمعنی تمام مدت میباشد. و در اینکه از جهت نحوی در این حالت چه محلی دارند اختلاف است بقولی در این حالت مبتدا هستند و مابعد آنها خبر است و بقول دیگر خبر مقدم هستند و مابعد آنها مبتدا است و بقول سوم در این حالت ظرف هستند و مابعد آنها فاعل است برای کان تامّه ای که محذوف است. قول اول را سیوطی در بهجة المرضیة صحیح دانسته است.
و کلمات «مذ» و «منذ» در جائی که مدخول خود را جر بدهند از حروف جاره اند و در این صورت اگر برای زمان گذشته بکار رود بمعنی «مِن» هستند و اگر برای زمان حاضر بکار روند بمعنی «فی» میباشند یعنی مفید ظرفیت هستند. ابن مالک در اشعار زیر به مطالب یاد شده اشاره کرده است:
شبّه بکافٍ وَ بها التعلیل قدْ
یُعنی و زائداً لتوکید وَرَدْ.
و استعمل اسماً و کذا عن و علی
من اجل ذا علیهما من دخلا
وَ مُذ وَ مُنذ اسمانِ حیث رفَعا
اَوْ اولیا الفعل کجئت مُذ دَعا
وَ ان تجرّا فی مضیّ فکمن
هما و فی الحضور معنی فی استبن.
و گاهی کلمهء «ما»ی زائده به آخر حروف «مِن» و «عَنْ» و «باء» ملحق میشود ولی آنها را از عمل بازنمیدارد. مانند: مِمّا خطیآتِهم. و مانند: عَمّا قَلیل. و مانند: فبما نقضهم. که در هر سه مورد با اینکه ماء زائده به حروف مزبور ملحق شده است از عمل بازنمانده و مدخول خود را جر داده اند. ابن مالک در شعر زیر اشاره به این مطلب کرده است:
وَ بعدَ مِنْ و عَنْ و باءٍ زیدَ ما
فلم یَعقْ عن عمل قد علما.
و همچنین کلمهء «ما»ی زائده به آخر کلمات «کاف» و «ربّ» ملحق میشود و عمل آنها را ملغی میکند و در این صورت مدخول آنها جمله میباشد. مانند:
رُبّما اوفیت فی علم. و: رُبّما یود الذین کفروا. (قرآن 15/2). و:
رُبّما الجامِل المؤبَّل فیهم
و عناجیجُ بَینهنَّ المهار.
که در مثالهای فوق «ما»ی زائده به ربّ ملحق شده و آن را از عمل بازداشته است. و در مثال زیر: کما سیف عمرٍو لمْتخنه مُضاربُه، «ما»ی زائده به کاف ملحق شده و آن را از عمل بازداشته است. لیکن گاهی با اینکه ماء زائده به حروف مزبور ملحق شده است از عمل بازنمانده و مدخول خود را جر داده اند. مانند:
مَاوِیَّ یا رُبَّتَما غارة
شعواء کاللّذعةِ بالمِیسَم.
و کلمهء «رُبّ» در پاره ای از موارد بعد از حروف دیگری مستتر شده و مدخول را جرّ میدهد و آنها عبارتند از:
1- بعد از کلمهء «بل» که «رب» بعد از آن در تقدیر گرفته شده و جرّ داده است. مانند:
بل بلد ملؤ الاکام قتمه
لایشتری کتّانه و جهرمه.
2- بعد از کلمهء «فا». مانند:
فمثلک حُبلی قد طرقت و مرضعٍ
فالهیتُها عن ذی تمائم محول.
3- بعد از کلمهء «واو» و در این مورد برخلاف دو مورد پیش بقدری شایع است که برخی گفته اند خود «واو» جر داده نه «رُبّ» مقدر. مانند:
و لیلٍ کموج البحر ارخی سُدوله
علیَّ بانواع الهموم لیبتلی.
و گاهی کلمهء «رُبّ» بی اینکه بعد از کلمه ای دیگر واقع شود مدخول خود را جرّ داده و خودش حذف شده است. مانند:
رسم دارٍ وَقفت فی طلله
کِدت اَقضی الحیوة من جلله.
که کلمهء «رسم» در بیت فوق مجرور است به «رُبّ» که محذوف و در تقدیر است. و غیر از کلمهء «رُبّ» بعض دیگر از حروف جاره نیز با اینکه حذف شده و در تقدیرند مدخول خود را جرّ میدهند. البته این مطلب سماعی است و نمی توان به آن قیاس کرد مانند اینکه کسی در جواب این سؤال: کیف اصبحت؟ بگوید: خیر و الحمد لِلّه. که کلمهء «خیر» مجرور است بحرف «علی» مقدر و اصل آن علی خیر بوده است. و برخی گفته اند جر دادن اسماء به حروف جارّهء محذوفه قیاسی و شایع است مانند: بکم درهم اشتریت که در اصل: بِکم مِنْ درهم اشتریت بوده است و با اینکه «مِنْ» حذف شده مدخول خود را که «درهم» باشد جر داده است و مانند: مَرَرْت بِرَجُل صالِح الا صالح فطالح. در مثال فوق کلمات «صالح» و «طالح» بحرف جرّ مقدر (باء) مجرور شده اند و در اصل چنین است: مررتُ برجُل صالح ان لا امر بصالح فقد مررت بطالح. ابن مالک در الفیهء خود به مطالب یادشده در ضمن اشعار زیر اشاره کرده است:
وَ زیدَ بعد رُبّ وَ الکافِ فکف
وَ قدْ تلیهما وَ جَرُّ لم یکف
وَ حذِفتْ رُبّ و جرت بعد بل
وَ الفا و بعد الواو شاع ذا العمل
و قدْ یُجر بسوی رُبّ لدی
حذف و بعضه یری مُطردا.
(تلخیص از بهجة المرضیهء سیوطی و حاشیهء میرزا ابوطالب بر این کتاب).
(1) - قرآن 11/107.
(2) - قرآن 37/137.
(3) - قرآن 30/2.
(4) - قرآن 28/44.

جارة.

[رَ] (ع اِ) تأنیث جار. (اقرب الموارد). || زوجه. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). اعشی گوید : أَجارتنا بینی فانک طالقه. (اقرب الموارد). || دبر. || بنانج. (منتهی الارب). ضرة. هوو. وسنی. || جِ جائر. (اقرب الموارد). || زن همسایه. ج، جارات. (دهار).

جاری.

(ع ص) روان. (اقرب الموارد) (آنندراج). نهر جارٍ؛ ای لایجف و کذلک نبع جارٍ. آب روان. (مهذب الاسماء). مقابل راکد (ایستاده). سائل. رونده. ساری. مجازاً بمعنی نافذ. روا. رایج. گذران :
تا بقوی بخت تو ز دولت سلطان
امر تو اندر زمانه گردد جاری.فرخی.
جاری مسازد احوال خلق را به مقتضای فرمان خود. (تاریخ بیهقی ص309).
بر آب و آتش حکم تو جایز و جاری است
سپاه را تو مددکاری آر از آتش و آب.
مسعودسعد.
|| در تداول معانی و بیان شعر جاری یا لفظ جاری بر جمله هائی اطلاق شود که از تعقید و تقدم و تأخر نابجا خالی باشند و اینگونه سخن را در سهولت شنیدن، به آب جاری یا روان تشبیه کنند و در فارسی کلمهء روان بکار برند :
شعری که تو شنیدی آن است سحر نیکو
آن است وزن شیرین آن است لفظ جاری.؟
آن بقعه ازو ذکری جاری و صدقه باقی ماند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص441). حرف حق بر زبان شود جاری. عادت بر این جاری شده است که... روان بودن. سایر بودن متداول بودن. رایج بودن.
- امور جاری؛ امور معمول و در جریان.
- جاری بودن.؛
- حساب جاری(1)؛ اصطلاح بانکی است. حسابی در بانک که بتدریج از سپرده بردارند و باز سپارند.
- حکمی جاری؛ فرمانی روا.
- شهر جاری؛ ماهی که در آن باشند.
(1) - Compte courant.

جاری.

(اِ) یاری. زن برادر شوهر. زن برادر نسبت به زن برادر دیگر. دو زن که هریک زن یکی از دو برادرند یکدیگر را جاری باشند.

جاری.

(اِخ) نام یکی از حکمای هند بود و او را در طب و نجوم تصانیفی است که هندیان به آنها عمل کنند و بسیاری از آنها به عربی ترجمه شده است. (عیون الانباء ج2 ص33). و رجوع به همان کتاب صفحهء مذکور شود.

جاری.

(اِخ) دهی است به بحرین. || کوهی است شرقی موصل.

جاری.

(اِخ) ابوعبدالله سعدبن نوفل جاری. از عمال و حکام عمر بود. (الانساب سمعانی).

جاری.

(ص نسبی) منسوب است به جار که شهرکی است در ساحل قریب به مدینهء رسول (ص). (الانساب سمعانی).

جاری آباد.

(اِخ) دهی است از دهستان بیضای بخش اردکان شهرستان شیراز در 79هزارگزی جنوب خاور اردکان و یکهزارگزی راه فرعی زرقان به بیضا واقع است. محلی در دامنه و هوای آن معتدل و مالاریائی است. سکنهء آن 118 تن است. مذهب مردم شیعه و زبان آنها فارسی است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، چغندر و برنج است. شغل اهالی زراعت و راه مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7). قریه ای است دو فرسنگ و نیمی میانهء جنوب و مشرق تلّ بیضا. (فارسنامهء ناصری). قریه ای است از توابع بلوک بیضا طول این بلوک از مشرق بمغرب زیاده از ده فرسخ و عرض آن شش فرسنگ میباشد. آبش از چشمه و قنات، در قدیم نوکر از این بلوک گرفته نمیشد ولی سرباز میداده اند، مساجد متعدد و پنج شش حمام در این بلوک است. (مرآت البلدان ج4 ص66).

جاریابه.

[ ] (اِخ) شهری است به خراسان و اندر وی معدن سیم است و سیمهائی که از معدن آنجا افتد به اندراب درم زنند. (حدود العالم ص62).

جاریات.

[ ] (ع ص، اِ) جِ جاریة. روندگان. و رجوع به جاریة شود.

جاریان.

(اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش نطنز شهرستان کاشان، واقع در 6هزارگزی خاور نطنز و در 5هزارگزی شوسهء نطنز به اردستان. محلی است کوهستانی و معتدل. 375 تن سکنه دارد و مذهب اهالی شیعه، زبان آنان فارسی و تاتی است. آب از قنات است. محصول آن غلات، حبوبات، ابریشم. میوه ها: خربزه، هندوانه. شغل مردم زراعت و قالی بافی است و راه آن مالرو است. بنای زیارتگاه سادات قدیمی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

جاری برد.

[ ] (اِخ) قلعه ای از مضافات ارّان است. رجوع به جاربردی شود.

جاری بردی.

[ ] (ص نسبی) منسوب به جاری برد است. رجوع به جاربردی شود.

جاری شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب) روان شدن. روان گشتن. دویدن. رفتن. سرازیر شدن (چنانکه آب از چشمه). سائل گردیدن. مایع گردیدن. میعان داشتن. سیلان داشتن. فایض بودن :
دانم که فارغی تو از حال و درد سعدی
او را در انتظارت خون شد ز دیده جاری.
سعدی.

جاری کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) روان ساختن. || معمول داشتن. متداول کردن. راندن.

جاریکون.

(اِ) بسباسه. (تذکرهء ضریر انطاکی ص106). بزباز. ظاهراً همان جارگون است. رجوع به جارگون شود.

جاری مجرای.

[مَ] (از ع، ص مرکب، اِ مرکب) قائم مقام. (آنندراج). جانشین. بجای آن. نائب مناب. نازل منزله. بمنزلهء آن : چنانکه اگر بعضی از آن اقوال و تقریر مجرای بازی و مزاح میشود و نازل منزل هزل و سفاح میگردد. (ترجمهء محاسن اصفهان صص108 - 109). و آنچه جاری مجرای او باشد به کوره و بلد ما در این سال و بقایای ماقبل آن. (تاریخ قم ص151).

جاریة.

[یَ] (ع ص، اِ) تأنیث جاری. روان. رایجه. ساریه. نابعه. رونده. گذران. شونده. || کشتی. سفینه. ناو. (منتهی الارب) (ترجمان علامهء جرجانی). || ماری که از نوع افعی باشد. (اقرب الموارد). || نعمت خدا. (منتهی الارب). || دختر خرد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || زن جوان. ج، جاریات، جَوار. (اقرب الموارد). ج، جواری. دختری که بسن بلوغ نرسیده. من النساء من لم تبلغ الحلم. || کنیزک. (مهذب الاسماء). اَمه. وصیفه. داه. دده :
ما را دهی از طبع خوش ماهان خوش حوران کش
چون داد سالار حبش مر مصطفی را جاریه.
منوچهری.
زانکه پیراهن بدستش عاریه ست
چون بدست آن نخاسی جاریه ست
جاریه پیش نخاسی سرسری است
در کف او از برای مشتری است.مولوی.
(منتهی الارب). || شمس. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). آفتاب. خور. مهر. خورشید. شارق. ذکاء. یوح. بیضاء. شرق. شر. لیو. غزاله. عجوز. مهات. تبیراء. الاهة. ابوقابوس. آف. چشمه. || آب روان. (غیاث اللغات).
- انهار جاریه؛ نهرهای روان.
-جاریة انسة؛ دختر خوش نفس.
-جاریة بنات اللحم؛ دختر فربه. جاریة مأرومة؛ دختر خردسال نیکو خلقت. (منتهی الارب).
-جاریة موتنفة الشباب؛ دختر خوش منظر بجوانی.
- سنت جاریة؛ عادت و رسم رایج.
-سنن جاریه؛ عادات متداول.
-صدقة جاریه؛ آنکه متصل و پیوسته باشد. (منتهی الارب).

جاریة.

[یَ] (اِخ) جاریة بنی عدی؛ یکی از آزادشدگان ابوبکر بود. و این جاریه را عمر پیش از آنکه به اسلام آید عذاب میکرد، ابوبکر وی را خرید و آزاد ساخت. رجوع به امتاع الاسماع ص19 شود.

جاریة.

[یَ] (اِخ) بنت مالک بن حذیفة بن بدر الفزاریة است. در امتاع الاسماع ص296 نام او آمده است.

جاریة.

[یَ] (اِخ) ابن اصرم کلبی اجداری از بنی عامربن عوف است. ابن ماکولا گفت: جاریة بن اصرم صحابی و در شمار بصریها است و ابونعیم گفت: وی را صحبت نبوده است. (الاصابة ج1 ص227).

جاریة.

[یَ] (اِخ) ابن جابر عصری. ابن حجر آرد: رشاطی او را جزء وفد عبدقیس آورده است و ابن منده او را بنام جویریه عصری ذکر کرده و بگمان من این دو یک تن اند - انتهی. (الاصابة ج1 ص227).

جاریة.

[یَ] (اِخ) ابن حُمَیْل بن شبة بن قرط اشجعی. طبری گفت: وی اسلام آورد و از اصحاب رسول اکرم (ص) شد. ابن کلبی گفت: او جاریة بن حمیل بن شبة بن قرط بن مرة بن نصربن دهمان بن نصاربن سبیع بن بکربن اشجع دهمانی اشجعی است و در جنگ بدر با پیغمبر (ص) بود و ابن برقی گوید در جنگ احد شهید شد. (الاصابة ج1 ص227).

جاریة.

[یَ] (اِخ) ابن زید... ابن کلبی آرد: او صحابی است و در جنگ صفین با علی بود. (الاصابة ج1 ص227).

جاریة.

[یَ] (اِخ) ابن ظفر یمامی یا یمانی حنفی، مکنی به ابونمران. ابن حبان گفت او را صحبتی است. و از دهثم بن قران روایت کند و جز از طریق مزبور حدیثی از او شناخته نشد و دهثم کاملاً ضعیف است. (الاصابة ج1 ص227).

جاریة.

[یَ] (اِخ) ابن عامربن مجمع بن العطاف(1). او یک تن از کسانی است که در بناء مسجد الضرار شرکت داشت. (امتاع الاسماع ص482).
(1) - در اصل «جاریة بن عمروبن العطّاف «است» ولی آنچه ضبط کردیم مورد اتفاق تمام کتب تفاسیر و تراجم است. (حاشیهء امتاع الاسماع ص482).

جاریة.

[یَ] (اِخ) ابن عبدالله اشجعی. هم سوگند بنی سلمة و از انصار است. ابن فتحون او را استدراک کرده و از سیف بن عمر آرد که در روز یرموک با خالدبن ولید و در جانب میسرة بود. (الاصابة ج1 ص227).

جاریة.

[یَ] (اِخ) ابن قدامة بن مالک بن زهیربن حصن بن رزاح بن سعدبن بحیرة بن ربیعة بن کعب بن سعدبن زیدمناة بن تمیم تمیی سعدی. او را عم الاحنف میگفتند. طبرانی گفت: احنف وی را از روی احترام عمو میخواند، زیرا نسب آنها تنها در سعدبن زید بهم میرسد. ابن سعد او را جزء صحابیانی شمارد که به بصرة نزول کرد. او از یاران علی (ع) بوده و هم اوست که عبدالله بن حضرمی را در بصره آتش زد... (الاصابة ج1 ص227). صاحب عقدالفرید آرد: معاویة جاریة بن قدامه را گفت: چقدر پیش کسانت خوار بودی که ترا «جاریة» نام نهادند. جاریة گفت: تو چقدر پیش کسانت خوار بودی که ترا «معاویة» نامیدند، چه آنکه معاویه نام سگ ماده است. گفت: مادر نباشد ترا. گفت: مادرم مرا برای شمشیرهائی که در صفین در کف ما دیدی زائیده است. گفت: مرا میترسانی. گفت: شهرهای ما را با قدرت نگشودی و بزور، ما را مالک نگشتی ولی پیمان و عهد با ما بستی و ما نیز بتو قول تسلیم و اطاعت دادیم، اگر وفا کنی وفا کنیم و اگر بجز آن روی آری همانا ما مردان سخت کوش و زبانهای تیز بدنبال خویش داریم. معاویه گفت: خدای همانند ترا میان مردم بسیار نکند. جاریه گفت: سخن نیک گوی و حرمت ما را نگه دار، زیرا بدترین دعاها نفرین هیزم کش است. (عقدالفرید ج4 صص119 - 110). و رجوع به تاریخ الخلفا صص133 - 134 شود. صاحب حبیب السیر آرد: شاه مردان جاریة بن قدامه را به مدافعهء ابن حضرمی نامزد فرمود و میان ایشان حربی صعب روی نمود و این نوبت گریز به ابن حضرمی رسید و جاریه از مقر او خبر یافته آتش در آن مکان زد و ابن حضرمی با موافقان خود که هفتاد تن بودند هم در این جهان به نایرهء عذاب معذب گشته رخت هستی به باد فنا دادند. (حبیب السیر چ خیام ج1 ص569).

جاریة.

[یَ] (اِخ) ابن مجمع بن جاریة انصاری. طبرانی و دیگران او را ذکر کرده اند و گویند وی از گردآورندگان قرآن است ولی آنچه ضبط شده پدر وی قرآن را جمع کرده است. (الاصابة ج1 ص227).

جاز.

(اِ) گیاهی است که بدان جامه رنگ کنند و اسپرک نیز گویند. (لغت محلی شوشتر).

جاز.

(انگلیسی، اِ)(1) موسیقیی است که چندی پیش از نشأت تمدن ماشینی بر روی بنائی از رقص که مبنی بر «ریتم» انسانی و بی بندوباری آن است ساخته و پرداخته گردیده است، نه بر روی ریتمی از مکانیک که عاری از هر نوع حالت انسانی باشد. پس این ادعا که جاز موسیقی قرن بیستم و ابرازکنندهء حالات دوران ماشینی و زیر و بم کار یکنواخت چرخها و دستگاههای صنعتی است، نادرست است. ریشهء عمیق و دوردست جاز در موسیقی سیاهان افریقا و بخصوص در افریقای غربی یافت میشود. ما میدانیم که هزاران هزار سیاه بصورت برده و غلام در اواخر قرون گذشته برای تجارت به امریکا منتقل گردیدند. ایشان سنت های موسیقی خود را فراموش نکردند و به استناد شواهد کتبی مدلل میگردد که «تام تام»هائی شبیه «تام تام»های افریقا بصورت تغییرشکل یافته و اصلاح شده، قریب یک قرن است که در «لویزیان» وجود داشته و رواج دارد. بمجرد لغو بردگی در امریکا سیاهان توانستند آلات موسیقی را که سفیدپوستها داشتند به آزادی بکار برند و طرز نواختن آلات موسیقی را نه به طرزی که در کنسرواتوارها تدریس میگردید بلکه بنا به اقتضای تمایلات و هوسهای خود یاد گرفتند و آلات موسیقی را بهمان سان که آواز میخواندند اجرا میکردند و همین امر تفاوت بارز بین تکنیک سیاهان و سفیدپوستان را میرساند و موسیقی جاز بطریقی که یاد شد بوجود آمد. جاز موسیقی ارکستری است که از تطابق موسیقی کاملاً آوازی(2) و ضربی سیاهان افریقائی در قلمرو سازها بوجود آمده است. بهمین دلیل است که موسیقی جاز نمیتوانست در افریقا بوجود آید بلکه میبایست در کشوری که وسائل موسیقی سفیدپوستان میتوانست کاملاً آزاد در دسترس سیاهان قرار گیرد بوجود آید و بهمین جهت است که موسیقی جاز کاملاً آمریکائی شناخته شده است. سفیدپوستان اسباب موسیقی را که سیاهان از آن محروم بودند و همچنین تم های آوازی که از سیاهان گرفته شده بود دوباره در دسترس ایشان گذاشتند. اهمیت این رابطه هرچه میخواهد باشد، ولی آنچه مسلم است جاز موسیقی سیاهان بوده و سیاهان این سازها و تم های آن را با غریزهء عمیق موسیقی خویش انعطاف کامل بخشیده و آن را ازآن خود کردند. آنچه اساسی است موضوع آن نیست بلکه روشی است که بکار برده اند. جاز ابتدا در جنوب امریکای شمالی و بخصوص در ناحیهء «لویزیان» رو به تکامل و توسعه رفت. سرچشمهء اصلی و مستقیم جاز آوازهای مذهبی(3) و «بلوها»(4) و «راگتایم»(5) بوده است، اینها آوازها و آهنگهای مذهبی و غیرمذهبی سیاهان آمریکائی است. جاز از جنوب شروع به پیشروی کرد و حتی در کشتی نمایش راه یافت و از آنجا در سرتاسر کشورهای متحدهء آمریکای شمالی شایع و رایج گردید. از 1919 م. ببعد، جاز به اروپا رسید و همان پدیده هائی را که نخست در آمریکا بوجود آورده بود در اروپا نیز بوجود آورد و جاز تلطیف شده در اینجا موفقیت بیشتری از جاز حقیقی بدست آورد. جاز پس از پایان جنگ جهانی دوم در همه جا فاتحانه نفوذ کرد و از حقوق شهری بهره مند گردید. عادت نوازندگان سیار جاز بر این بود که پس از کار خسته کنندهء روزانه که برای راه انداختن چرخ زندگی انجام میدادند، در اواخر شب به کابارهء کوچکی پناه میبردند و با نوازندگان آنجا هم آهنگ میگردیدند و برای شادی خویش یا برای بیان احساسات و انگیزه هائی که در درون خود فشرده داشتند به نوازندگی می پرداختند. برای شنیدن قطعات عالی جاز نمیشود کنسرتی ترتیب داد بلکه باید به کاباره هائی رفت که نوازندگان به نوازندگی یکدیگر عادت کرده اند، زیرا بدیهه سرائی کردن در میان چنین ارکسترهائی که نوازندگان بسیار به یکدیگر کاملاً عادت کرده اند و مشکلات صحنهء هنر برایشان ناچیز است عملی میباشد. باید دانست که جاز در محیط خود در دانسینگها و کاباره ها بهتر عرض اندام میکند تا در سالنهای کنسرت. جاز یک موسیقی رقص است و برخلاف عقیدهء جاری این مطلب هیچ از ارزش آن نمیکاهد، زیرا موسیقی و رقص مدتهای طولانی با هم توأم بوده اند و شاید بیش از یک قرن و نیم و اندی نیست که بین این دو قسمت از هنر جدائی افتاده است. جاز توانسته است موسیقیی را که انسان در درون خود حس میکند بیان نماید و آنچه را که در هر موسیقی اساسی است بازیابد و آن بیان احساسات بشری است چه شادی باشد و چه اندوه. بدون هیچ واسطه ای نوازنده و خوانندهء جاز میتواند عطش احساساتش را که عطش تمام مردم و اعصار است با موسیقی جاز فرونشاند. (از مجلهء موسیقی سال اول شمارهء 9).
دنیای جاز: دنیای جاز مرکب از رنگهای متنوع بی پایان است. تقریباً در جاز این مطلب واقعیت دارد که هنر جاز تا اندازهء زیادی «هنر نوازندگی» است. هنر «خلق در بداهه نوازی» است. جاز بیش از آنکه از آهنگ سازی مایه بگیرد از بداهه سرائی برخوردار میگردد. و واقعیت این است که آهنگ عامیانه مادام که کار بداهه نوازی بر روی آن صورت نگرفته باشد جاز نیست. بداهه نوازی مرکز ثقل هنر جاز است. و آنجا که گفتیم: جاز بیش از آنکه هنر سازندگی باشد، هنر نوازندگی است، ابهام مطلب بالا را مرتفع میسازد. یک نکته ای که گفتن آن اهمیت دارد این است که: چند سال پیش، جاز وسیله ای برای رقص بود اما اکنون کم هستند کسانی که با موسیقی جاز میرقصند. در این چند سال چه بر سر رقص آمده؟ و فلسفهء این تغییر چیست؟ بطور ساده باید گفت: این «وظیفهء» جاز است که کمی تغییر کرده است. جاز اکنون آنچنان کیفیتی دارد که فقط باید گوش کرد. جاز با آرانژمان های جالبش همان وظیفه ای را اکنون بعهده دارد که موسیقی مجلسی در گذشته داشت. محققاً شما نخواهید توانست هم با تمام قلب به آن گوش فرادهید و هم با آن برقصید. این است که اغلب شنوندگان میل دارند که فقط به موسیقی گوش کنند. قطعهء «ویوبرویک، سام تیمز، ای ام پی» مثال خوبی است. نه تنها این تحول در جاز، رقص همراه آن را کم کم از بین برده است بلکه نوازندگان را به فکر تشکیل کنسرتهای مخصوص انداخته است. تاکنون چندین بار در کارنگی هال کنسرت مخصوص جاز داده شده است. آهنگسازان جاز به نوشتن قطعات بزرگ مشغول میشوند و باید گفت که جاز در طی تحول خویش راه خود را یافته است. (از مجلهء موسیقی دورهء سوم شماره های 14 و 15 و 24).
(1) - Jazz.
(2) - Vocale.
(3) - Spirituels.
(4) - Blues.
(5) - Ragtimes.

جازء .

[زِءْ] (ع ص) کافی و بسنده: جازئک من رجل؛ کافی و بسنده است تو را. (منتهی الارب).

جازان.

(اِخ) ابن محمد بن برکات. وی شریف و از حکمرانان مکه بود. و با برادر خود برکات بن محمد مدت درازی بر سر حکومت مکه جنگید تا بر وی پیروز شد و حکومت بدست کرد ولی دیری نپائید ترکهای ساکن مکه چون از او دل خوش نداشتند علیه وی ائتلاف کردند و نزد باب الکعبه هنگام طواف او را در 909 ه . ق. /1503 م. بکشتند. (الاعلام زرکلی).

جازءة.

[زِ ءَ] (ع ص) وحشی. ج، جوازی. (منتهی الارب).

جازح.

[زِ] (ع ص) دهنده: و انی له من تالد المال جازح. (اقرب الموارد). عطاکننده. بخشنده بی آنکه با کسی مشورت کند. (منتهی الارب). || عطاء جازح؛ دهش بزرگ. || کسی که پی کار خود رود. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

جا زدن.

[زَ دَ] (مص مرکب) چیز کم قیمت و بدلی را بجای چیز پربها و اصلی به کسی دادن. بدلی را بجای اصلی دادن یا فروختن به چالاکی و زرنگی. چیزی بد یا غیر بد را بدل چیزی بفریب نمودن یا دادن. کسی را بجای دیگری جا زدن. به اغفال حریف و طرف چیزی بد را بدل چیزی خوب به او دادن. ناچیزی بجای چیزی و ارزانی بجای گرانبهائی دادن. به قصد اضرار چیزی را از روی فریب عوض کردن. ازراء. و رجوع به جا شود. || کوتاه آمدن و عدول کردن از روی ترس و ضعف. تو زدن. حرف خود را پس گرفتن.

جازر.

[زِ] (ع ص، اِ) شتر کشتنی. (ناظم الاطباء).

جازر.

[زِ] (اِخ) سمعانی آن را جازرة ثبت کرده است. (الانساب در نسبت جازری). در معجم البلدان آمده است: قریه ای است از نواحی نهروان از توابع بغداد، نزدیک مدائن و آن قصبهء طسوج جازر است. (معجم البلدان). صاحب قاموس کتاب مقدس آرد: جازر، شهری میباشد که منسوب به کنعانیان و قرارگاه سلاطین و از قدیمترین شهرهای آن بلاد بود. (صحیفهء یوشع 10:33 و 12:12 و اول تواریخ ایام 6:67). و این شهر در جنگهای داود بسیار مشهور است. (دوم سموئیل 5:25 و اول تواریخ ایام 20:2). فرعون شهریار مصر آن را بسوخت بعد از آن به دختر خود که در حبالهء نکاح سلیمان بود بخشید. (اول پادشاهان 9:15 - 17). و پس از آن سلیمان آن را مجدداً بنا کرد و در زمان مکابیان بسیار معتبر بود و بگمان کانو همان تلّ الجزری میباشد که بمسافت چهار میل به نیکوپولس مانده واقع است و آثار و خرابیهای بسیاری که دلالت بر عظمت و اهمیت شهر مینماید و هم نوشته های یونانی و عبرانی که دارای اسم و حدود میباشد در آنجا مشاهده شده است. (قاموس کتاب مقدس ص275). در بیت زیر که از قصیدهء منسوب به شیخ الرئیس است، گوینده آن را از نواحی دجله دانسته است:
و الویل اِنْ حلوا دیار ربیعة
مابین دجلتها و بین الجازر.
(عیون الانباء ج2 ص17).
میدانی گوید: یوم جازر روزی است که ابراهیم بن اشتر با اهل عراق بر ابن زیاد شوریدند و در همین روز عبیداللهبن زیاد کشته شد. لیکن ازهری آن را خازر با خاء معجمه و کسر زاء ضبط کرده است. (مجمع الامثال ص769).

جازری.

[زِ] (ص نسبی) منسوب به جازره است که قریه ای است از اعمال نهروان در عراق. (الانساب سمعانی).

جازری.

[زِ] (اِخ) محمد بن ادریس بن محمد بن الحسین بن محمد بن مسیح، مکنی به ابوالقاسم. وی فقیه است و از پدر خود ادریس بن محمد جازری حدیث شنید و ابوالقاسم هبة اللهبن عبدالوارث حافظ شیرازی از وی روایت کند. (الانساب سمعانی).

جازری.

[زِ] (اِخ) محمد بن الحسین بن محمد بن الحسن بن علی بن بکران، مکنی به ابوعلی و مشهور به جازری. وی کتاب الجلیس و الانیس را از قاضی ابوالفرج معافی روایت کرده و امیر ابونصر علی بن هبة اللهبن ماکولا آن را از وی بر حافظ نقل کرده است. خطیب او را در تاریخ خود آورده و گوید در بغداد سکونت داشت و از محمد بن موسی مننی روایت میکرد و صدوق بود. تولدش را بسال 364 ه .ق . و درگذشت او را بسال 442 ه .ق . آورده است. (الانساب سمعانی).

جازستان.

[زِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان کشور بخش پاپی شهرستان خرم آباد و آن در 25هزارگزی جنوب باختری سپیددشت و 6هزارگزی باختری ایستگاه کشور واقع است. سکنهء آن 24 تن میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

جازع.

[زِ] (ع ص) ناشکیبا. زاری کننده. (منتهی الارب). ناله کننده. || (اِ) چوب وادیج که بر آن شاخهای انگور اندازند. || هر چوب که میان دو چیز در پهنا نهاده بر آن چیزی اندازند. (منتهی الارب) (آنندراج). و رجوع به جازعة شود.

جازعة.

[زِ عَ] (ع ص) تأنیث جازع. زن زاری کننده و ناشکیبا. || (اِ) چوب وادیج که بر آن شاخهای انگور اندازند. || هر چوب که میان دو چیز در پهنا نهاده بر آن چیزی اندازند. (منتهی الارب). و رجوع به جازع شود.

جازکون.

(اِ) به فارسی بسباسه را گویند. (فهرست مخزن الادویه). این کلمه مصحف «جارگون» است. رجوع به جارگون در همین لغت نامه شود. دزی در ذیل قوامیس خود «حارکون» را آورده و آن را مأخوذ از «جارگون» فارسی داند. (دزی ج1 ص168).

جازم.

[زِ] (ع ص) برنده و قطع کننده. (منتهی الارب) (آنندراج). || عزم استوار کننده. (آنندراج) : تاش جازم بود که یک حملهء دیگر برد که خاتمهء کار باشد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص65). سلطان اگرچه بر استخلاص سجستان و استصفاء آن نواحی جازم بود... آن کار فراهم گرفت. (ترجمهء تاریخ یمینی ص200). جازم شد که اول خاطر از وی بپردازد و بیضهء ملک و آشیانهء دولت او به صرصر قهر برباد دهد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص261). || ساکن کننده حرف متحرک را. (آنندراج). حرفی که چون بر فعل معرب درآید حرف آخر آن را ساکن گرداند. رجوع به جازمة و حروف جازمه شود. || بعیر جازم؛ شتر سیرآب. || سقاء جازم؛ مشک پر. (منتهی الارب) (آنندراج). ج، جوازم. (منتهی الارب).

جازم شدن.

[زِ شُ دَ] (مص مرکب) دل بر کاری نهادن. یکدل شدن بر کاری. قاطع بودن بر کاری.
- جازم شدن بر؛ دل نهادن بر. یکدل شدن بر.

جازمه.

[زِ مَ] (ع ص) تأنیث جازم. جزم دهنده. حرفی که چون بر فعل درآید آن را جزم دهد. ساکن کنندهء حرف متحرک.
- اسماء جازمة؛ در اصطلاح نحویان اسمائی که برای شرط بکار میروند و دو فعل را بنام شرط و جزا جزم میدهند کلم مجازات یا اسماء جازمه گویند و آنها نه اسمند: اول «مَنْ» که برای صاحبان عقل بکار میرود. مانند: من یکرمنی اُکرمه. دوم «ما» برای موجودات بی عقل. مانند: و ما تقدموا لانفسکم مِنْ خیر تجدوه عند الله (قرآن 73/20). سوم «اَی». مانند: ایهم یأتینی اُکرمه. چهارم «متی» برای زمان. مانند: متی تخرج اخرج. پنجم «اذما» که آن نیز برای زمان است. مانند: اذما تنصرنی انصرک. ششم «مهما». مانند: مهما تَصنع اصنع. هفتم «اَینَ» برای مکان. مانند: اَین تَجلِس اجلس. هشتم «انّی» این نیز برای مکان باشد. مانند: انی تَقم اَقمْ. نهم «حیثما» برای مکان. مانند: حیثما تَقعدْ اَقعدْ. و به ندرت کلمات «کیفما، اذا، کیف، ایانَ» نیز جزم دهند و کلمهء «اذا» در شعر بطور شایع جزم دهد. مانند:
الله شکر اذ ینالک وسعة
و اذا تصبک خصاصة فتجمّل.
دربارهء اسم یا حرف بودن پاره ای از این کلمات اختلاف است و اصحّ آن است که اسم باشند زیرا مرجع ضمیر واقع میشوند و حرف نتواند که مرجع ضمیر باشد. به این نکته باید توجه داشت که ان شرطیه و کلم مجازات جملهء خبریه را به انشائیه بدل سازند. (تلخیص از بهجة المرضیة و عوامل جرجانی).
- حروف جازمه؛ حروفی که کلمهء بعد از خود را جزم دهند (حرکت حرف آخر کلمه را ساقط سازند) در اصطلاح علمای نحو حروف جازمه نامیده میشوند. این حروف دو قسمند: اول حروفی که یک فعل را جزم دهند و آنها عبارتند از: لام، لا، لم، لما، و دو حرف اول گاه بمعنای دعا استعمال شوند. مانند: لاتؤاخذنا (آیه)، لیقض علینا ربک (قرآن 43/77). و گاه برای امر و نهی باشد مانند: لاتشرک باللّه و، لینفق ذوسعة. و دو حرف آخر برای نفی فعل ماضی بکار میرود لیکن بر فعل مضارع درآیند و معنای آن را بماضی برگردانده نفی کنند. مانند: أَلم نشرح لک صدرک (قرآن 94/1). و لما یَذوقُوا. که در هر دو اگرچه لفظ فعل مضارع است ولی معناً ماضی منفی را میرساند. ابن مالک در این بیت:
بلا و لام طالباً ضع جزما
فی الفعل هکذا بلمْ و لمّا
به حروف مزبور و عمل آنها اشاره کرده است. فرق لم با لما این است که لم نفی ماضی را بطور اطلاق افاده کند و لما استمرار نفی ماضی را تا زمان حال میرساند. و بهمین جهت گفته اند: لم لنفی فعل و لما لنفی قد فعل، و فرق دیگر آنکه معمول لما ممکن است حذف شود مانند ندم زید و لما که اصل آن لما ینفعه بوده بخلاف لم که در آن حذف معمول جایز نیست و نیز در لما امید حصول منفی میرود. مانند: لما یدخل الایمان فی قلوبکم (قرآن 49/7)، که انتظار حصول ایمان در آینده وجود دارد. (تلخیص از بهجة المرضیة و عوامل جرجانی). دوم جازمی که دو فعل را جزم دهد و آن کلمهء «اِنْ» است که دو فعل را جزم میدهد، فعل اول را شرط و دوم را جزا نامند. این دو فعل به چهار صورت ممکن است ذکر شود:
1- هر دو مضارع باشند. مانند: ان تَقم اَقم. 2- هر دو ماضی. مانند: ان اکرمت اکرمت، که در این صورت ماضی معنای مضارع را میرساند. 3- آنکه اول ماضی و دوم مضارع باشد. مانند: ان اکرمنی اکرمک. 4- عکس سوم. مانند: ان تضرب ضربت. باید دانست که در تمام موارد تنها فعل مضارع مجزوم میشود و ماضی چون مبنی است مجزوم نمیگردد.

جازمیة.

[زِ می یَ] (اِخ) فرقه ای است از متکلمین. عبدالکریم شهرستانی چنین آرد: جازمیه اصحاب جازم بن علی(1) میباشند و ایشان بر قول شعیب اند که خدا را خالق اعمال عباد داند. و نیز قائل به «موافاة» باشند و گویند: خدا بندگانی را که میداند عاقبت آنان بر ایمان است دوست دارد و از آنان که عاقبتشان بر کفر است بیزار است و پیوسته با دوستان خود مهربان و نسبت به دشمنان خود خشمگین باشد. و نقل شده که دربارهء علی(ع) توقف کنند و صریحاً از او بیزاری نجویند ولی از دیگران بیزاری جویند. (از ملل و نحل شهرستانی چ احمد فهمی ج1 ص206). در ذیل ملل و نحل بنقل از الفرق بین الفرق چنین آمده: جازمیه اصحاب جازم هستند، بیشتر عجاردهء سیستان بدین آئینند و دربارهء قدر و استطاعت و مشیت خدا به روش اهل سنت رفته اند و گفته اند: آفریدگاری جز خدا نیست و چیزی جز خواست خدا نباشد و میمونیه را که در باب قدر و استطاعت از قدریه پیروی کرده اند کافر شمارند، اینان در باب دوستی و دشمنی با بیشتر خوارج مخالفت کرده و گفتند: آن دو صفات خدا است و خداوند بندگان را به این جهت که عاقبت به کفر یا ایمان گرایند دوست دارد. و حق تعالی پیوسته دوستدار دوستان و دشمن دشمنان خود میباشد. (از ذیل ملل و نحل چ احمد فهمی ج1 ص206). میرسید شریف در تعریفات چنین آرد: جازمیه اصحاب جازم بن عاصم و موافق با شیعه میباشند. (تعریفات ص50). در ترجمهء الفرق بین الفرق (چ دکتر مشکور) این فرقه را «خازمیّه» و در ذیل همان کتاب بنقل از مختصر الفرق بین الفرق ص80 آنها را «حازمیه» ضبط کرده اند. (ترجمه الفرق بین الفرق ص88 و ذیل همان صفحه). رجوع به خازمیه و حازمیه شود.
(1) - صاحب تعریفات این فرقه را اصحاب جازم بن عاصم گفته است. (تعریفات ص50).

جازن.

[زَ] (نف مرکب) در تداول عامه آنکه کسی را از جای خود براند.
- جازن کردن کسی را؛ او را از جای خود راندن.

جازندر.

[] (اِخ) دهی است از دهستان بار معدن بخش سرولایت شهرستان نیشابور در 42 هزارگزی جنوب باختر چکنه بالا واقع و محلی است کوهستانی و معتدل، سکنه آن 60 تن مذهب آنان شیعه و زبان ایشان فارسی است. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و مالداری و راه آن مالرو میباشد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج9 ص95).

جازی.

(ع ص) نعت فاعلی از جزاء. کافی. بسنده: هذا رجل جازیک من رجل؛ ای حسبک. (منتهی الارب). جازیک من رجل؛ یعنی مردی است کافی.

جازی.

(اِخ) نام اسبی است. (منتهی الارب).

جازی.

(ص نسبی) منسوب به جاز. صاحب الانساب آرد: نسبتی است به شهری که آن را یزد نامند و از کوره های اصطخر باشد و شاید این نسبت به جاب برخلاف قیاس بود. (الانساب سمعانی).

جازیة.

[یَ] (ع اِ) پاداش. (منتهی الارب).

جازیة.

[یَ] (اِخ) نام محمدجری بن علی بن محمد بن جازیة است که از محدثین میباشد. (منتهی الارب).

جاس.

[جاس س] (ع ص) از جَسّ. دست پسودن چیزی را. (از منتهی الارب). || نبض گیر.

جاس.

(اِخ) نام موضعی است که در شعر طرفه آمده است :
اَتعرف رسم الدار قفراً منازله
کجفن الیمانی زخرف الوشی ماثله
بتثلیث او نجران او حیث یلتقی
مِنَ النجد فی قیعان جاس مسائله.
(از معجم البلدان).

جاسان.

(اِخ) نام قسمتی از مصر قدیم که بنی اسرائیل در آنجا ساکن بودند. (قاموس الاعلام ترکی).

جاسب.

(اِخ) از مضافات قم. صاحب مرآت البلدان آرد: ولایتی است در نهایت برودت و از ییلاقهای بسیار سرد و در این زمان از مضافات قم که حکومت آن جزو حکومت این شهر میباشد و در میان درّه واقع شده چهار طرف آن کوهسار است. جنوب این ولایت دلیجان و نراق و شمال آن قریهء کرمجگان از دهات قم، مشرق آن محدود به کوهسار اردهال و مغرب آن منتهی به جبال راونج میشود. عرض دره ای که جاسب در آن واقع است نیم فرسخ و طول یک فرسخ و نیم است. گویند جاسب از بناهای یکی از امرای عسکریهء همای دختر بهمن بن اسفندیار مشهور به نیمور میباشد. و این امیر در نراق و دلیجان و دهات پشتکدار حکومت داشته و در آن حدود بنای محکم گذاشته که از جمله سدی است که به رودخانه آبار قم بسته و نهری برای زراعت نیمور جاری ساخته و این سد پنج ذرع عرض و شصت ذرع طول و چهارده ذرع ارتفاع دارد. سنگهای مربع سفید که هریک ده گرهء مضروبی میباشد یک اندازه تراشیده و با ساروج بکار برده و سدّ چنان مستحکم است که در این مدت متمادی یکی از سنگهای مزبور نیفتاده است.... و نیز آتشکده ای در دو فرسخی نیمور در آتش کوه بنا کرده که پایه های آن برقرار است. هوای خوب دارد و ده خانوار بختیاری در آنجا سکونت دارند. هوای جاسب بدرجه ای سرد است که از اول آذر تا نوروز از بسیاری برف راه مسدود میشود. آب دهات جاسب از کوهسار است که داخل درهء وسط کوه شده و هر ده به اندازهء کفاف از آن استفاده کرده بقیه به رود آبار میریزد بعلاوه هر ده دو یا سه قنات دارد. اهالی آنجا بیشتر سادات صحیح النسب و بروایتی هفت تن از سیصد و سیزده تن یاران امام زمان اهل قراء سبعهء جاسب میباشند. شغل اهالی جز آنانکه به زراعت مشغولند بیشتر آنان در تهران و قم و کاشان به حلواارده پزی اشتغال دارند و حلوای آنها شهرت دارد. قرای سبعهء جاسب عبارتند از: هزارجان، داران، کردکان، وشنکان، رز، دستقونقان، سحکان، که همه دارای سکنه و زراعت و مشاغل دیگر میباشند. (از مرآت البلدان ج4 صص66 - 70).

جاسبارولی.

(اِخ) اسکندر افندی که بسال 1312 ه .ق . مترجم مدرسهء توفیقیه بوده است. او راست: الدرر البهیه فی الفوائد الادبیه، القول المنتخب فی التربیة والادب. (از معجم المطبوعات).

جاسبارولی.

(اِخ) (الکسی...) یکی از مهندسین دیوان مشاغل (مصر) سابق میباشد. او راست: نهایة الاوطار فی عجائب الاقطار. کتابی است که شامل مسافرت استانلی به قارهء آفریقا و شرح حال او میباشد و در سال 1308 ه .ق . / 1893 م. به تصحیح وهبی بک ناظر مدارس قبطیهء قاهره در مطبعة التألیف بچاپ رسیده است. (از معجم المطبوعات).

جاسپردن.

[سِ پُ دَ] (مص مرکب) دادن جا و مکان. || مردن. (آنندراج) :
آنروز که آدم صفی جا بسپرد
میراث به وارثان یکایک بشمرد
هرکس به هوای طبع چیزی برداشت
جز من دگری ز عشق میراث نبرد.
واله (از آنندراج).

جاست.

(اِ) جائی را گویند که انگور را در آن لگد زنند تا شیرهء آن برآید. (برهان) (آنندراج). جای فشردن انگور باشد. جای افشردن انگور.

جاست.

(اِخ) از رساتیق قم و شامل 12 دیه است. (از تاریخ قم ص58). و رجوع به تاریخ قم ص119 و 120 شود.

جاستان.

(اِخ) نام موضعی از توابع اسفزار است. حمدالله مستوفی در نزهة القلوب خاستان ضبط کرده و در ذیل همان کتاب چ لیدن بصور جاستان، حاس، حاسن، آمده است. (نزهة القلوب ج3 ص178).

جاستی.

[] (اِخ) فقیه علی که مدرسه ای بنام وی (مدرسه فقیه علی) به کوی اصفهانیان در ری بوده است. (کتاب النقض ص47).

جاسد.

[سِ] (ع ص) خون خشک چسبیده بر جائی. (منتهی الارب). خون خشک. (مهذب الاسماء).

جاسر.

[سِ] (ع ص) نعت فاعلی از جُسور و جَسارة. دلیر. بلندبالا. ج، جاسرون. (اقرب الموارد). دلیر و بهادر. (ناظم الاطباء). || اقدام کننده. ج، جُسر و جُسُر. (اقرب الموارد). بی باک. کسی که با جرأت و دلیری بکاری اقدام کند.

جاسرة.

[سِ رَ] (ع ص) تأنیث جاسر. زن شجاع. زن دلیر. (اقرب الموارد).

جاسع.

[سِ] (ع ص) سفر جاسع؛ سفر دور و دراز. (منتهی الارب).

جاسک.

(اِخ) طائفه ای از طوائف ناحیهء مکران که شامل هزار خانوار است. (جغرافیای سیاسی کیهان ص101).

جاسک.

(اِخ) بندری مرکز بخش جاسک شهرستان بندرعباس است. در 300 هزارگزی جنوب خاوری بندرعباس کنار دریای عمان واقع است و آن در ساحل و گرمسیر است. سکنه آن 3115 تن و آب آن از چاه است. پست و تلگراف و پادگان نظامی و گروهان ژاندارمری و گمرک و گارد مسلح و بخشداری و دادگاه و کلانتری و دبستان و چند باب دکان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

جاسک.

(اِخ) نام یکی از بخشهای پنجگانهء شهرستان بندرعباس و واقع در جنوب خاوری آن شهرستان است. حدود آن بشرح زیر است: از شمال به بخش کهنوج و از خاور به شهرستان چاه بهار و از جنوب و باختر به دریای عمان محدود است. قسمت جنوب و باختر بخش ساحل شن زار و نواحی شمالی آن کوهستانی است. هوای آن گرم و مرطوب است. مهمترین رودخانهء بخش رودخانهء چگین است که از کوههای بشاگرد سرچشمه گرفته به دریای عمان منتهی میشود. این بخش از دو دهستان بشرح زیر تشکیل شده است: 1- دهستان گابریک که از 21 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و جمعیت آن در حدود 2950 تن میباشد. 2- دهستان حومهء جاسک از 32 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و جمعیت آن در حدود 8500 تن میباشد. جمع قراء بخش 53 و جمعیت آن 11450 تن است. مرکز بخش بندر جاسک نو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8). و صاحب معجم البلدان آرد: جاسک جزیرهء بزرگی است مابین عمان و جزیرهء کیس (مقصود جزیرهء کیش) از جاسک تا جزیرهء کیس سه روز راه است. این جزیره دارای اراضی مزروعه و سکنه. و عساکر پادشاه کیس در آنجا ساخلو هستند. سکنهء جاسک قوی جثه و رشید و بحری میباشند و کمال مهارت و لیاقت و استادی در فن کشتیرانی و عمل کشتی سازی دارند و شنیدم که در ازمنهء سالفه بعضی سفاین که برای سلطان هند کنیزان جوان حمل کرده بودند بجهت توقف موقتی در جزیرهء جاسک لنگر انداخته و آن جواری بداخله جزیره بگردش رفتند طائفه اجنه با آنها جمع شدند و سکنهء حالیهء جزیره از جن بعمل آمدند(1) و منشأ اختراع این قصه و افسانه این است که چون اهالی جاسک قوی بنیه و پرطاقت از برای هرنوع زحمت و کار هستند به این مناسبت این نسبت را به آنها میدهند. (معجم البلدان بنقل از مرآت البلدان ج4 ص71). و صاحب مرآت البلدان آرد: جاسک اسم دماغه و اسم شهری است در انتهای جنوبی کرمان در ساحل بحر هند و سپس مطالب فوق را از معجم البلدان نقل میکند. (مرآت البلدان ج4 ص71).
(1) - بدیهی است که این روایت اساطیری است.

جاسک کهنه.

[کُ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومه بخش جاسک شهرستان بندرعباس. واقع در 6 هزارگزی شمال جاسک سر راه مالرو میناب و جاسک، موقعیت جغرافیایی: محلی جلگه ای و گرمسیر است. سکنه آن 1500 تن. آب آن از چاه تأمین میشود. محصول آن غلات و خرما، شغل اهالی زراعت و مکاری، راه آن مالرو است و پاسگاه ژاندارمری دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

جاسم.

[سِ] (ع اِ) نامی از نامهای مردان. مانند قاسم و یاسم و صورتی دیگر از قاسم.

جاسم.

[سِ] (اِخ) (بنو...) بنوجاسم قبیله ای بوده است در قدیم. (آنندراج) :
و اهل جاسم و مأرب
و حیّ لقمان و النقون.
(البیان و التبیین ج1 ص166).

جاسم.

[سِ] (اِخ) نام دهی است بشام. (منتهی الارب) (آنندراج). صاحب معجم البلدان آرد: نام قریه ای است که در جانب راست شاهراه طبریه واقع است و با شام هشت فرسخ فاصله دارد و جاسم بن ارم بن سام بن نوح به آنجا منتقل گردید و بدینجهت به این نام نامیده شد(1). (معجم البلدان ج3). رجوع به مادهء بعد شود.
(1) - بدیهی است که این روایت اساطیری است.

جاسم.

(اِخ) ابن ارم بن سام بن نوح که به دهی نزدیک بشام منتقل شد و آن ده را بدینجهت جاسم نامیدند. (از معجم البلدان ج3). رجوع به ماده قبل شود.

جاسمی.

[سِ] (اِخ) نعمة اللهبن هبة الله بن محمد. مکنی به ابی الخیر از فقهاءاست. ابوالقاسم گفت: وی از مردم قریه جاسم است و در دمشق از ابوالحسن علی بن محمد بن ابراهیم حنائی و ابوالحسین سعیدبن عبدالله نوائی حدیث استماع کرده و ابوالحسین احمدبن عبدالواحدبن البری و ابوالحسن علی بن محمد بن ابراهیم حنائی از وی روایت کنند. (از معجم البلدان ج3).

جاسنگین.

[سَ] (ص مرکب) در تداول عامه کنایه از خانوادهء نجیب و خاندان متمول است: خانوادهء عروس بسیار جاسنگین هستند. زنی جاسنگین است. || آدم جاسنگین؛ آنکه دیر از جای خود جنبد. کنایه از تنبل.

جاسوس.

(ع ص، اِ) جستجوکنندهء خبر برای بدی. (منتهی الارب). شخصی باشد که از ملکی بملک دیگر خبر برد. (برهان). خبرپرس. (دهار). خبرپرسنده. (مهذب الاسماء). ج، جواسیس. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء) (برهان). ابیشه. صاحب سرّ شرّ. (خلاف ناموس، صاحب سرّ خیر) خبرجوی. خفیه. پرسش کنندهء احوال پرس. خبرپژوه. جستجوکنندهء احوال. پژوهنده. کارآگه. سخن جوی. چُغل. نمّام. ساعی. سخن چین. منهی (ج منهیان). خبرچین (در تداول خراسان)، کاتوره. کارآگاه. ایشه. دُسعان. رائِد. (منتهی الارب). سمّاع. (دهار). عَین: یقال بعثنا عیناً. یعنی فرستادم جاسوس را تا خبر آورد. عِیانه: بعثنا عیانة یعنی فرستادم جاسوس را تا خبر آرد. (منتهی الارب) : آن است که این جاسوس را به هندوستان فرستاده آید. (تاریخ بیهقی ص538).
هر زمان نوحه کند فاخته چون نوحه گری
هر زمان کبک همی تازد، چون جاسوسی.
منوچهری.
باد شمال چون ز زمستان چنین بدید
اندر تک ایستاد چو جاسوس بیقرار.
منوچهری.
بدانکه هر که در لشکر تواند جاسوس اند. (کلیله و دمنه).
صبح شد هدهد جاسوس کزو واپرسند
گوش شد طوطی غماز کزو واشنوند.
خاقانی.
جاسوس تست بر خصم انفاس او چو در شب
غماز دزد باشد هم عطسه هم سعالش.
خاقانی.
هنر بیند چو عیب این چشم جاسوس
تو چشم زاغ بین نه پای طاووس.نظامی.
چو پیدا شد بر آن جاسوس اسرار
نهانیهای این گردنده پرگار.نظامی.
ایلک روز سه شنبه دهم ذی القعدهء سنهء 389 در بخارا آمد و به سرای امارت نزول کرد و جاسوسان را برگماشت تا عبدالملک را بدست آوردند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 184). سلطان یمین الدوله و امین المله محمود بعد از کشف و هزیمت حشم ترک جاسوسان روان کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص331). سلطان جاسوسان برگماشت و از مواضع و مجامع ایشان تجسس کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص398).
منه در میان راز با هرکسی
که جاسوس همکاسه دیدم بسی.(بوستان).
وگر نیستی سعی جاسوس گوش
خبر کی رسیدی بسلطان هوش.(بوستان).
|| خشخاش زبدی یعنی سفید. (برهان) (آنندراج). || نام داروئی از داروهای قی است: نام این دارو اندر کتاب قانون همی آید و بیش از این نمیگوید که بطبع و قوت چون جبلاهنگ است. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

جاسوس اختران.

[سِ اَ تَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) رجوع به جاسوس فلک شود :
جاسوس اختران شود و ناظر فلک
بر سطح او بمدت نزدیک دیدبان.
رشید وطواط.

جاسوس الافلاک.

[سُلْ اَ] (ع اِ مرکب)رجوع به جاسوس فلک شود.

جاسوس الافلاک.

[سُلْ اَ] (اِخ) لقب فریدالدین علی منجم سنجری شاعر است. رجوع به فریدالدین در لباب الالباب(1) چ لیدن ج2 ص347 شود.
(1) - در چاپ لیدن «سنجزی» است.

جاسوس فلک.

[سِ فَ لَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) جاسوس اختران. ظاهراً کنایه از منجم است : امیر اشارت کرد سوی حاجب بلکاتکین تا خواجه را به جامه خانه برد... خواجه [احمدبن حسن میمندی]برخاست و بجامه خانه رفت و تا نزدیک چاشتگاه همی ماند که طالعی نهاده بود جاسوس فلک(1) خلعتی پوشیدن را. (تاریخ بیهقی ص150).
(1) - در چاپ دکتر غنی و دکتر فیاض این ترکیب جزو فهرست اعلام آمده و وی را شخصی پنداشته اند ولی دربارهء وی تحقیقی نکرده اند.

جاسوس فلک.

[سِ فَ لَ] (اِخ) علی بن محمد ویشجردی. رجوع به علی... شود.

جاسوسکه.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان باباجانی بخش ثلاث شهرستان کرمانشاهان در 5 هزارگزی جنوب خاوری ده شیخ و 2 هزارگزی کلارشن واقع شده و محلی است کوهستانی و گرمسیر و 100 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه تأمین میشود و محصول آنجا غلات، حبوبات دیم و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. ساکنین این محل از طائفهء باباجانی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

جاسوس گردیدن.

[گَ دی دَ] (مص مرکب) جاسوس شدن. اعتیان؛ دیده بان و جاسوس گردیدن. (منتهی الارب).

جاسوسی.

(حامص) خبرپرسی. عمل آنکه جاسوس است : سلیمان چون بپادشاهی نشست اول چیزی که بنهاد در طلب کردن مملکت آن که مرغان را به جاسوسی معین گردانید. (قصص الانبیاء ص161). اتفاقاً بتهمت جاسوسی گرفتار آمد. (گلستان).
-امثال: جاسوسی جاپیچی است؛ جاسوسی قوادی باشد. (امثال و حکم دهخدا).

جاسوسی کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)خبر را از جائی به جای دیگر بردن. پنهان طلب چیزی کردن. تَبَلصُق. (منتهی الارب).

جاسوفتن.

[تَ] (اِ) جاسونتن. رجوع به جاسونتن شود.

جاسونتن.

[تَ] (هز، اِ) در لغت زند و پازند بمعنی داشتن و دارندگی باشد. (برهان). در آنندراج بغلط جاسونتن ضبط شده است. این کلمه هزوارش است و اصل آن جاسونیتن(1)است که در پهلوی داشتن(2) خوانند بمعنی «داشتن»(3).
(1) - jasonitan.
(2) - dashtan. (3) - رجوع به حاشیهء برهان قاطع چ معین شود.

جاسی.

(ع ص) نعت فاعلی از جَسْوْ سخت. || درشت. (منتهی الارب). || طحال جاسی، سپرز صلب(1): و اذا ضمد بورقة الورم السوداوی الجاسی سکنه ولیّنه. (مفردات ابن البیطار). فاما الیمانی فانه شبیه فی عظمه بالعفصة اسود حفیف یحمل فی داخله حجراً جاسیاً. (مفردات ابن بیطار ص52).
(1) - La rate induree.

جاسی.

(ص نسبی) منسوب به بنی جاس است. (الانساب سمعانی).

جاسی.

(اِخ) اشعث بن زیدبن مسیب بن یزیدبن حمزه. مکنی به ابوالعجاج و مشهور به جاسی است. ابن ماکولا گوید: وی شاعری از بنی جاس باشد. (الانساب سمعانی).

جاسیاء .

[سِ] (ع اِ) سختی و سطبری. ارض مَجسُوَّة. زمین سخت. (منتهی الارب).

جاسیگاری.

(اِ مرکب)(1) در تداول امروز ظرفی که سیگار در آن نهند، جائی که در آن سیگار قرار دهند.
(1) - رک. اضافه بقلم دکتر معین ج1 ص33.

جاسیوس.

(اِخ) یکی از اطبای قدیم مقل که زمان او بدرستی معلوم نیست. (الفهرست ابن الندیم ص407). قفطی گوید: وی از اطباء اسکندرانی است و همو یکی از چهار تنی است که کتابهای جالینوس را مرتب کردند و به شکل کنونی درآوردند. (تاریخ الحکماء ص71).

جاسیة.

[سِ یَ] (ع ص) تأنیث جاسی. خشک. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

جاش.

(اِ) انبار غلهء پاک کرده در خرمن و به عربی صبره خوانند. (برهان). انبار غلهء پاک کرده در خرمن که آن را راش نیز گویند و قیل با جیم فارسی. (شرفنامهء منیری) :
مردانه من کز این سکو پنجه ریخته
خرمن کنم به باد که در جاش آکنند.
سوزنی.
زر به لون کاه گشت از ترس روز جشن تو
از تو روز جشن آن بیند که روز جاش کاه.
سوزنی.
هرکه تخم کین شه کارد چو وقت جاش گشت
جاش بردارنده را دست اجل کیّال باد.
سوزنی.

جاش.

(اِ) تخم کتان. لفظ یونانی و رومی است. (الفاظ الادویه ص81).

جاش.

(از عربی، اِ). جأش. (منتهی الارب). دل. اضطراب دل.

جاش.

(اِخ) صاحب منجم العمران آرد: ثابت گفت: نام شهری است و آن را در این شعر آورده :
بتثلیث او نجران اوحیث تلتقی
من البحر فی قیعان جاش مسائله.
و ابوعلی نیز در شعر خود آورده:
وردن جاشا والحمام واقع
و ماء جاش مسائل و ناقع.
و سلمی بن ربیعة گفته است:
و اهل جاش و مآرب
و حی لقمان و التقون.
(از منجم العمران ص156 ذیل معجم البلدان).

جاشدان.

(اِ مرکب) صندوق نان بود و جاشکدان نیز گویند. اسدی گوید :
در زمی برچیدمی تا جاشدان(1)
خوردمی هرچه (هرچ) اندرو بودی ز نان.
(لغت فرس اسدی چ اقبال ص396).
در متن شعر و انتساب آن اشتباه شده به این معنی که در حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی به جاشدان معنی صندوق نان میدهد و بیت فوق را نیز به اسدی نسبت میکند و شاهد می آورد. اولی اشتباه مصنف و دومی سهو کاتب است. این شعر از کلیله و دمنهء رودکی است در قصهء جرز و ناسک یا بقول رودکی گرزه و دینی؛ و کان یؤتی فی کل یوم بجونة من الطعام فیأکل منها حاجته و یعلق الباقی و کنت ارصد الناسک حتی یخرج واثب الی الجونة فلا ادع فیها طعاماً الاّ اکلته و رمیت منه الی الجرزان. (کلیله و دمنهء ابن المقفع). از خانهء مریدی برای او سلهء طعام آوردندی، بعضی را بکار بردی و باقی را برای شام نهادی و من مترصد بودمی، چون او بیرون رفتی من در سله رفتمی چندانکه بایستی بخوردمی، باقی سوی موشان دیگر انداختمی. (کلیله و دمنهء نصراللهبن عبدالحمید). البته صندوق برای بزرگی که دارد عادةً آویختنی نیست و جونه که سلهء کوچکی پوشیده به جلدیست، برای آویختن انسب است. در برهان «چاشدان» ضبط شده. رجوع به چاشدان و چاشتدان و چاسکدان و برهان چ معین و ذیل آن شود.
(1) - از زمی برجستمی تا چاشدان. (تصحیح مؤلف).

جاشدن.

[شُ دَ] (مص مرکب) جای گرفتن. مستقر گردیدن. جای گزین شدن.

جاشر.

[شِ] (ع ص، اِ) آنکه با شتران در چراگاه باشد. ج، جُشّار. (منتهی الارب).

جاشر.

[شِ] (اِخ) یولیش. یکی از حکمرانان اندلس بود. رجوع به حلل السندسیه ج1 ص234 شود. (از حلل السندسیه ج1 ص234).

جاشریات.

[شِ ری یا] (ع اِ) جمع جاشریه. (منتهی الارب). رجوع به جاشریه شود.

جاشریة.

[شِ ری یَ] (ع اِ) شراب صبوحی. (منتهی الارب). شراب که به وقت صبح خورند. (مهذب الاسماء). || نیمروز. || صبح. || طعامی است. || (اِخ) نام زنی. || (اِخ) قبیله ای است از عرب. (منتهی الارب) (آنندراج). || صبحانه. زیر قلیانی : فقال لی یا اباالحسن قد عملت غداً علی الصبوح الجاشری فبت عندی فقلت لایمکننی ولکنی ابا کرک قبل الوقت فعلی ای شی ء ان تصطبخ فقال قد اعدلنا کذا و کذا و وصف ما تقدم به الی الطباخ بعلمه. (معجم الادباء چ مرجلیوث ج1 ص397). ج، جاشِریّات. || شیر شتر که صبح نوشند. (از منتهی الارب). شیر شتر که به صبح آشامند. معرب از کلمهء گاوشیر، چنانکه جاوشیر.

جاشک.

[ ] (اِخ) از قراء و مزارع بلوک دشتی شیراز است. حاصلش غله و خرما و مردم آن سلاح ورز و شریر. آب این حدود از باران است. بعضی از قراء آنهم فی الجمله آبی از چشمه دارند. از صنایع و حِرف مردم این نواحی چیزی که قابل ذکر است عبابافی است که از پشم شتر میبافند. در قریهء جاشک مسجدی هست اما حمام ندارد، یعنی مطلقاً حمام میان آنها متداول نیست و گفته اند جاشک منزلی است که از کرمان به لارستان میروند. (مرآت البلدان ج4 ص72).

جاشکدان.

(اِ مرکب) جاشدان. رجوع به جاشدان و چاشدان شود.

جاشن.

(اِخ) کاشن. نام محلی بوده است در سیستان و منسوب بدان را کاشنی آورده اند، و در کتاب تاریخ سیستان آمده لیکن معلوم نیست املای آن چگونه است و آیا با گاف فارسی است یا کاف تازی، چه کاف را هم در تعریب تبدیل به جیم کرده اند مثل: کرد و جرد و پهرک و فهرج و غیره. (حاشیهء تاریخ سیستان چ بهار ص20).

جاشو.

(اِ) ناویار. ملاح. این کلمه در نسب امیر هرموز در بدایع الازمان فی وقایع کرمان آمده است و چنین مینماید که جاشو چون لقبی به معنی امروزین یعنی ملاح، از قدیم متداول بوده است: آنگاه که ملک قاوورد قصد تسخیر عمان میکند و بایستی سپاه او از دریا بگذرد به او گویند : خطر امواج دریای محیط در پیش است و از رکوب مراکب ناچار... گفت سمّ اسب من آنجا رسد؟ گفتند اگر والی و امیر هرموز بدر عیسی جاشو، زیر پایها و کشتیها سازد رسد، و بدین عزم عازم آن حدود شد و امیر هرموز را حاضر کرد و بفرمود تا جواری و منشآت و مراکب و سفائن را ترتیب سازد... (بدایع الازمان فی وقایع کرمان).

جاشوش.

(اِخ) دارویی است و نام او به سریانی کشوش باشد و در ادویهء چشم کاشوش گفته اند و او نباتی است که طعم ضعیف دارد میان ترش و شیرین و دسومت و سوخت عضوی که به او برسد از فرفیون زیاده بود. (ترجمهء صیدنه نسخهء خطی). رجوع به کشوش شود.

جاشیر.

(اِ) جاوشیر. رجوع به جاوشیر شود.

جاشیران.

(اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش اشنویه شهرستان ارومیه است. در 17 هزارگزی جنوب خاوری اشنویه و یکهزارگزی شمال راه ارابه رو کهنه قلعه و در درّه واقع است. هوای آن معتدل و مالاریائی است. 211 تن سکنه دارد. مذهب آنان شیعه و سنی و زبانشان کردی و ترکی است. آب مشروب از قادرچای تأمین میشود و محصول آن غلات، حبوبات و توتون است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آن جاجیم بافی است. راه آن مالرو میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

جاصا.

(اِ) به لغت سریانی اسم اجاص است. (فهرست مخزن الادویه).

جاصابونی.

(اِ مرکب) جای صابونی. ظرفی که در آن صابون میگذارند. محل مخصوص صابون.

جاض.

[جاض ض] (ع ص) نعت فاعلی از جَضّ. خرامنده. || حمله کننده. (منتهی الارب). و فعل آن با «علی» متعدی شود. یقال: جض علیه بالسیف. || سخت دونده. (منتهی الارب).

جاعرتان.

[عِ رَ] (ع اِ) دو کرانهء ران ستور. || دو کرانهء سرین تا ران. || دو سرین مردم. (منتهی الارب) (آنندراج). و یقال: موضع الرقمتین من است الحمار و مضرب الفرس بذنبه علی فخذیه. (منتهی الارب).

جاعرة.

[عِ رَ] (ع اِ) پنچالها. || حلقهء کون. (منتهی الارب) (آنندراج). || کون. (منتهی الارب). || آنجا که دنبال بر آن آید از اسب. آنجا که بیطار نشان کند. ج، جواعر. (مهذب الاسماء).

جاعش.

(اِ) (به عبری زلزله). (سفر داوران 2:9). || (اِخ) محل مرتفعی است از آن افرائیمیان که در حوالی تمنه سارح جائی که یوشع را بخاک سپردند میباشد. (صحیفهء یوشع 24:29 و 30). و وادیهای جاعش. (دوم سموئیل 23:30 و اول تواریخ ایام 11:32). در همانجا باشد. (قاموس کتاب مقدس).

جاعف.

[عِ] (ع ص) نعت فاعلی از جَعف: سیل جاعف، توجبه؛ [ سیل ] که زمین بکاود و همه چیز را ببرد. (منتهی الارب).

جاعل.

[عِ] (ع ص) دهنده. (منتهی الارب). || گرداننده. (آنندراج) (ناظم الاطباء). || پیدا کننده. (آنندراج) (غیاث اللغات). || سازنده. (از اقرب الموارد) (آنندراج) (غیاث اللغات) (ناظم الاطباء). || قرار دهنده. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). فریبنده. آفریننده. نهنده. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). کسی که مرتکب جعل و تزویر شود. رجوع به جعل شود.

جاعیة.

[یَ] (ع ص) زن گول. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

جاغان.

(اِ) صاغان. رجوع به صاغان شود.

جاغر.

[غَ] (اِ) چینه دان مرغان. (برهان) (آنندراج) :
دایم از چینه های انعامش
پر شود مرغ از ره جاغر.
شمس فخری (از آنندراج).
ژاغر نیز گویند :
شهباز همتش چو گشاید بال
عنقای همتش چو گشاید پر
گردون چو صعوه ایش که در چنگل
گیتی چو دانه ایش که در ژاغر.
شمس فخری (از آنندراج).
رجوع به ژاغر در همین لغت نامه شود. چاغر نیز گویند. (آنندراج). حوصله. (آنندراج).

جاغرق.

[غَ] (اِخ) جاغرگ. جغرگ. دهی است از دهستان مرکزی بخش طرقبه شهرستان مشهد. واقع در هفت هزارگزی جنوب باختری طرقبه و سر راه مالرو عمومی نیشابور. موقع آن کوهستانی و هوای آن معتدل و دارای 1628 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانه و محصول آن غلات، میوه و خشکبار است. شغل اهالی زراعت، کرباس بافی، قالیچه بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9). صاحب مرآت البلدان آرد: جاغرق از بلوک ییلاقی مشهد و دهات این بلوک گلستان، حصار، ترقبه، عنبران است و دهکده ای دیگر نیز موسوم به اسم این بلوک [جاغرق] است که مسافت آن تا شهر سه فرسخ است. این قریه عمارات عالی دارد و آبش ناگوار و غلیظ است ولی درختهای میوه دار بخصوص گیلاس ممتاز دارد. (مرآت البلدان ج4 ص72).

جاغرگ.

[غَ] (اِخ) رجوع به مادهء قبل شود.

جاغسوک.

(اِ) بر وزن و معنی جاخسوک است که داس غله درو کردن باشد. (برهان). رجوع به جاخسوک شود.

جاغو آپیری.

(اِخ) راگواپیری(1). نهری است واقع در ایالت پارادر برزیل که بطرف شمال غربی جریان دارد و پس از طی 320 هزار گز بنهر «ریونگرو» میریزد. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Jaguapiri.

جاغو آریبه.

(اِخ) ژاگورایب(1). در برزیل به این نام دو نهر است که هردو به بحر اطلس [ اقیانوس اطلس ] میریزند: یکی واقع در ایالت سآره و مجرای آن بطول 400 هزار گز است و در 110 هزارگزی جنوب شرقی ایالت سآره به دریا میریزد، دیگر در ایالت باهیا واقع است. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Jaguaribe.

جاف.

(اِ) زنی را گویند که بر یک شوهر آرام نگیرد و هر روز شوهری خواهد. (برهان). || زن بدکاره. (شرفنامهء منیری). زن قحبه و سلیطه باشد.

جاف.

[جاف ف] (ع ص) خشک. (اقرب الموارد): ثوب جاف؛ جامهء خشک. || خشک کرده. خشکانیده. (منتهی الارب) : و کان ذلک الدواء زبل صبی جافا معجوناً بعسل. (ابن البیطار).

جاف.

(اِخ) نام ایل و طائفه ای است. از جاف و افشار. بزهای بزرگ و عظیم الجثه در آنجا تهیه میشود که گوشت آنها بهتر از سایر بزهاست. رجوع به جغرافیای مفصل ایران ج 3 ص184 و مجمل التواریخ گلستانه ص253 شود.

جاف جاف.

(ص مرکب) جاف. زن بدکاره. (شرفنامهء منیری). زن فاحشه و قحبه را گویند. (برهان). زنی را گویند که بیک شوی آرام نگیرد و هر روز شوی نو کند. (آنندراج). آن کس بود که با یک تن نایستد، از این بدان شود و از آن بدین، بی قرار بود همچون قحبه و بوقلمون. (حاشیهء لغت فرس اسدی ص24). فاحشه. فاجره. زن بدکار و بدروزگار. زن مواجر بود که بر یک مرد آرام نگیرد و زود زود از این مرد به آن مرد می شود یعنی هر روز شوهر میکند :
گرنه بدبختمی مرا که فکند
بیکی جاف جاف زود غرس
او مرا پیش شیر بپسندد
من نتاوم بر او نشسته مگس.رودکی.
ز دانا شنیدم که پیمان شکن
زن جاف جاف است آسان فکن(1).
ابوشکور.
جاف جاف است و شوخگین و سترگ
زنده مگذار دول را زنهار.منجیک.
خاک بر سر شاعری را کاشکی
بردمی سرشوی یا نه پای باف
تا مگر بودی که هم برخوردمی
زین جهان بی ثبات جاف جاف.
شمس فخری (از آنندراج) (انجمن آرا).
سامانی معنی آن را جابجا دانسته. (آنندراج) (انجمن آرا). رشیدی گفته که مغیّر چاپ چاپ است. (از آنندراج).
(1) - (ن ل): زن جاف جاف است بل کم ز زن.

جافر.

[فِ] (ع اِ) آن اشتر که از گشنی بازمانده بود. ج، جوافر. (مهذب الاسماء). || (ص) ناتوان شده از بسیاری لباس. (ناظم الاطباء).

جافل.

[فِ] (ع ص) از جای برکنده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) :
مراجع نجد بعد فرک و بغضة
مطلق بصری اسمع القلب جافلة.
(اقرب الموارد).
|| موی گردآمده بر سر. || سبک رو از همه چیز. (مهذب الاسماء).

جافل.

[فِ] (اِخ) اسبی بود مر بنی ذبیان را. (منتهی الارب).

جافلة.

[فِ لَ] (ع ص) تأنیث جافل: ریح جافلة؛ باد سریع. (منتهی الارب).

جافی.

(ع ص) خشن و تندخوی. جافی الخلیقه؛ غلیظ و درشت نهاد. (اقرب الموارد). || جفا کننده. ستمگر. ظالم. جفاکار :
از این زمانهء جافی و گردش شب و روز
شگرف گشت صبور و صبور گشت شگرف.
کسائی.
نجوید جز که شیرین جان فرزندانش این جافی
ندارد سود با تیغش نه جوشنها نه خفتانها.
ناصرخسرو.
اگر ز گردش جافی فلک همی ترسی
چنان بسان ستوران چرا همی خفتی.
ناصرخسرو.
گسستم ز دنیای جافی امل
ترا باد بند و گشای عمل.ناصرخسرو.
آنکه بارها دستبرد زمانه جافی دیده بود سبک روی بکار آورد. (کلیله و دمنه).
جیفهء دشمنان جافی تو
از زبانی بدام و دد مرساد.خاقانی.
خاص کردش وزیر جافی رای
با جفا هیچ کس ندارد پای.نظامی.
چه میگویم نئی تو مرد این اسرار دین پرور
که تو از دنیی جافی بماندی در نگونساری.عطار.
که لئیمان در جفا صافی شوند
چون وفا بینند خود جافی شوند.مولوی.
|| قرار ناگیرنده بجای خود. (آنندراج). || (ص) ثوب جافی؛ لباس خشن. (اقرب الموارد).

جاقسون.

(اِخ) تلفظ ترکی جاکسون. رجوع به قاموس الاعلام ترکی و رجوع به ژاکسن و جاکسن شود.

جاقمل.

[ ] (اِخ) تلفظ ترکی ژاکمل. رجوع به ژاکمل و رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.

جاقه.

(اِخ) تلفظ ترکی ژاکا(1). رجوع به ژاکا، قاموس الاعلام ترکی و حاشیهء الحلل السندسیه ج1 ص72 و 79 و ج2 ص113 و 116 و 183 شود.
(1) - Jaca.

جاکارتا.

(اِخ) سابقاً باتاویا. شهر و بندری در جزیرهء جاوه، و پایتخت جمهوری اندونزی و دارای 1800000 تن سکنه است. بندر و مرکز تجارتی است و محصولات آن مواد غذائی و کائوچو و صنایع مربوط بکشتی و مکانیک است.

جاکبریتی.

[کِ] (اِ مرکب) جائی که کبریت در آن نهند. ظرف کبریت. قوطی کبریت.

جاکت.

[کِ / کَ] (فرانسوی، اِ)پیراهن کش. لباسی است مانند کت پلیور. یل. نیم تنه. سدره. رجوع به ژاکت شود.

جاکران.

[ ] (اِخ) دهی از دهات بلوک النجان است که النجان خود از بلوک هرات است. (از مرآت البلدان ج4 ص72).

جاکردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) جادادن. || محبوب شدن. در دل کسی جای گرفتن :
کردم در جانش جای و نیست دریغ
این دل و جان زین بزرگوار مرا.
ناصرخسرو.
و در دل و چشم خلایق جاکرده و شیرین گردد. (مجالس سعدی).
-امثال: بگذار خودم را جاکنم ببین با تو چها کنم. (امثال و حکم دهخدا).
خود را جاکرده؛ محبوب و طرف محبت کسی شده است.
خود را در اداره جا کرد؛ شغلی برای خود بدست آورد.
|| بجائی در آوردن: مرغها را جاکن، مرغها را به لانه کن. || انباشتن. انبار کردن. چنانکه آذوقه را.

جاکردیزه.

[کَ زَ] (اِخ) نام محلی بزرگ به سمرقند. (معجم البلدان). و بدانجا گورستانی است و قبر ابوالقاسم اسحاق بن محمد بن اسماعیل عارف سمرقندی بدانجا است.

جاکردیزی.

[کَ] (ص نسبی) منسوب به جاکردیزه. رجوع بدان کلمه شود. (الانساب سمعانی).

جاکردیزی.

[کَ] (اِخ) محمد بن اسحاق بن ابراهیم بن عبدالله. مکنی به ابوالفضل منسوب به جاکردیزه و معروف به جاکردیزی است. وی برای تحصیل حدیث به حجاز و عراق و مصر رفت و از جعفربن محمد فریابی روایت کند و ابوجعفر محمد بن فضلان بن سوید و جز او از وی روایت کنند. (معجم البلدان).

جاکرسی.

[کُ] (اِ مرکب) محل کرسی. جائی که در آنجا کرسی گذارند. جائی که در آن کرسی نهند.

جاکرنات.

[ ] (اِخ) شهری است در ایالت اوریسهء هندوستان. این شهر در جنوب غربی کلکته بفاصلهء 480 هزارگزی و 19 درجه و 49 دقیقهء عرض شمالی و 71 درجه و 25 دقیقهء طول شرقی در نزدیکی خلیج بنگاله و دریاچهء شیلقه واقع شده و در مسیر رودخانه مهانودی قرار گرفته است. اهالی آن 36000 تن اند و یک بتخانهء بزرگ و مشهور دارد که سالیانه یک میلیون تن بزیارت آن میروند. (قاموس الاعلام ترکی).

جاکسن.

[سِ] (اِخ) دکتر ا.و. ویلیامز(1)، دانشمند خاورشناس آمریکائی. تحصیلات اولیهء خود را در آلمان کرد. در باب تاریخ و اصول دین زرتشت و زبان اوستائی و فرهنگ ایران قدیم از سرآمدان خاورشناسان محسوبست. وی در دانشگاه کلمبیا (نیویورک) استاد زبانهای هند و ایرانی و فرهنگ ایران بود و به ایران سفر کرد و برای زیارت قبر خیام به نیشابور رفت. تألیفات او دربارهء تاریخ و دین و فرهنگ ایران در زمرهء کتب علمی مستشرقان محسوب است. وی در دانشگاه کلمبیا ریاست شعبه علوم ایرانی را داشت. از آثار مهم او زرتشت پیامبر ایرانی قدیم(2) (بار اول در 1901 و بار پنجم در 1938 به طبع رسیده) دیگر: تتبعات زرتشتی(3) تلخیصی از کتاب اخیر در «ایران از نظر خاورشناسان» ترجمه و تلخیص دکتر شفق ص120 ببعد تحت عنوان «دین و آئین» آمده است.
(1) - A.V. Williams Jackson.
(2) - Zoroaster, the prophet of Ancient
NewYork. Iran.
(3) - Zoroastrian Studies, NewYork 1928.

جاکسن.

[سُ] (اِخ) رئیس جمهوری آمریکا. رجوع به ژاکسن شود.

جاکسو.

(اِ) بهندی تشمیزج است. (فهرست مخزن الادویه) (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به تشمیزج شود.

جاکش.

[کَ / کِ] (نف مرکب) آنکه مردان را با زنان آشنائی دهد. قرطبان. قلتبان. قرنان. کشخان. دیوث. قرمساق. لحاف کش. بقچه کش. ماست کش. زن بمزد. بچشم خودبین. بی غیرت. دلال محبت. بی ناموس. بی تعصب. معرس.

جاکشش.

[شَ] (اِخ)(1) نام یکی از پادشاهان. (تحقیق ماللهند ص194).
(1) - Cakshusha.

جاکشک.

[ ] (اِخ)(1) نام یکی از ملوک. (تحقیق ماللهند ص194).
(1) - Cakshusha.

جاکشو.

(اِ) دانه ای باشد از عدس بزرگتر و پوست آن سیاه و روشن و شفاف و لغزنده و نرم بود. و آن را در داروهای چشم بکار برند و جاکسو با سین بی نقطه هم درست است(1). (برهان). و باشین و بای فارسی بهتر است. که چاکهای چشم را چون بر آن بپاشند از چرک و ریم پاک کند. (آنندراج) :
ای خاک درگهت را آثار چاکشو.
فخری (از آنندراج).
در مصرع بالا جاکشو با جیم فارسی آمده است. رجوع به چاکشو شود. مؤلف آنندراج گوید: جاکسو لغت هندی است نه پارسی و به پارسی آن حبه را چشمیزک گویند و تشمیزج معرب آن است و آن را چشمک چشوم نیز گویند و به عربی حبة السودا نامند. (آنندراج). دانه ای بود سیاه و گرد در میان کافور دارند تا کافور نگدازد. || چشم زده. (نسخه ای از لغتنامهء اسدی) :
چشم بی شرم تو گر روزی برآشوبد ز درد
نوک خارش جاکشو باد ای دریده چشم و کون.
منجیک.
(1) - جاکسو با سین بی نقطه «تشمیزج» است. رجوع به جاکسو و به تشمیزج شود.

جاکشی.

[کَ / کِ] (حامص مرکب) عمل جاکش. ماست کشی. لحاف کشی. رجوع به جاکش شود.

جاکمبو.

[کَ] (مغولی، ص) امیر معظم. بزرگ مملکت : پادشاهان تنکقوت او را جاکمبو لقب دادند یعنی امیرمعظم و بزرگ مملکت. (جامع التواریخ رشیدی).

جاکملک.

[ ] (اِخ)(1) نام یکی از براهمه. رجوع به تحقیق ماللهند ص62 و 285 شود.
(1) - Yajnavalkya.

جاکن.

[کَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان انگهران بخش کهنوج شهرستان جیرفت. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

جاکن شدن.

[کَ شُ دَ] (مص مرکب) از جای خود کنده شدن. بحرکت آمدن: ایلی از جائی جاکن شد. یعنی از جای خود بجای دیگر شد. || جاکن شدن دل. بی طاقت شدن آن: دلم از جا جاکن شد. دلم از گرما جاکن شد.

جاکن کردن.

[کَ کَ دَ] (مص مرکب)کسی یا چیزی را از جائی به جائی بردن. به حرکت درآوردن چیزی را: باد و طوفان درختان را جاکن کرد.

جاکو.

(اِ) در لهجهء گیلان چوبی که بدان برنج کوبند. چوب مخصوصی است که شلتوک را از ساقه جدا میکند این واژه از دو جزء تشکیل شده است. «جا Ja» به معنای جو و «کو ku» به معنای کوب. (از فرهنگ گیلگی).

جاکوبرلاس.

[ ] (اِخ) یکی از امرای لشکر امیر تیمور گورکان در جنگ ملک آرا. بعدها که امیرحسین منفور مردم شد و امیرتیمور قدرت یافت مرتبهء این مرد بالا رفت. (از حبیب السیر چ تهران ج2 ص128). و رجوع به ص 127، 129، 133، 139، 259، 282 همین کتاب شود.

جاکوشن.

[ ] (اِ) به هندی اسفناج است. (تحفهء حکیم مؤمن).

جاکوفیر عیسی.

[ ] (اِخ) امیر جهانشاه. یکی از امیران لشکر امیرتیمور گورکان که در جنگ با توقتمش سمت سپاهسالاری قسمتی از لشکر امیر تیمور را داشته است. (از حبیب السیر چ تهران ج3 ص150). رجوع به حبیب السیر همان جلد و همان صفحه شود.

جاکونتن.

[ نُ تَ] (مص م) بلغت زند و پازند بمعنی آوردن باشد که در مقابل بردن است. (برهان). این کلمه هزوارش است و اصل آن «جایتگونتن»(1) که در پهلوی بمعنی آوردن(2) است. (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به کتاب مذکور شود.
(1) - Jayt(a)gonitan - natan.
(2) - awurtan.

جاکه.

[کَ] (اِخ) ناحیه ای است از بلاد اهواز. مؤلف معجم البلدان گوید: این کلمه با جیم فارسی غیر خالص است چه تلفظ آن بین جیم و شین باشد. (معجم البلدان). و رجوع بمرآت البلدان ج4 ص72 شود.

جاکی.

(اِ) درختی است که چوب آن را مسواک کنند. (برهان). رجوع به جال و جالی شود.

جاکی.

(اِخ) نام ایلی از ایلات فارس است. این ایل بدو شعبهء بزرگ چهار بنیچه و لیراوی منقسم میشوند: اول چهار بنیچه که نیز مشتمل بر چهار قسمت است: بویراحمدی، چرام، دشمن زیاری، نوئی. دوم لیراوی، که مشتمل بر دو قسمت است: لیراوی دشت، لیراوی کوهستانی که این دومی نیز بچهار ایل قسمت گشته: بهمئی شیرعلی، طیبی، یوسفی، شهروئی. (جغرافیای سیاسی کیهان ص88). و رجوع بهمین کتاب صفحهء مذکور شود.

جاکی.

(اِخ) دهی است از دهستان بویراحمد گرمسیری بخش کهگیلویه شهرستان بهبهان. واقع در 12 هزارگزی جنوب راه شوسهء آرو به بهبهان. محلی است کوهستانی و گرمسیر و مالاریائی سکنهء آن 300 تن، مذهب اهالی شیعه و زبان آنها فارسی و لری است. آب مشروب از چشمه و محصول آن غلات برنج، کنجد، پشم، لبنیات است شغل مردم آن زراعت و حشم داری. صنایع دستی قالیچه، جوال، جاجیم بافی است. راه آن مالرو و سکنهء آن از طائفهء بویراحمدی است. (ازفرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

جاگذاردن.

[گُ دَ] (مص مرکب) نهادن. قرار دادن. چیزی بجائی نهادن.

جاگذاشتن.

[گُ تَ] (مص مرکب)فراموش کردن چیزی در جائی. || نصب کردن: در را جا گذاشت؛ در را نصب کرد.

جاگرفتن.

[گِ رِ تَ] (مص مرکب)گنجیدن. گنجایش ظرفی برای قرار دادن چیزی در آن. || پیش از دیگران جائی را تصرف کردن. در جاهای عمومی، مانند مسجد و میدانهای اسب دوانی و جز آن جائی را پیش از دیگران در اختیار گرفتن. چیزی مانند سبحه یا سجاده در مسجد گذاشتن نشانهء آنکه آنجای گرفته شده است.

جاگرم کردن.

[گَ کَ دَ] (مص مرکب)کنایه از قرار گرفتن. (آنندراج). اندکی نشستن :
عجب سرد آمد این کاخ دل انگیز
که تا جاگرم کردی گویدت خیز.نظامی.
|| کنایه از مراقبهء رفتن بود. (آنندراج).

جاگرنات.

[گِ] (اِخ)(1) یکی از شهرهای مقدس و مهم هندوستان است در 75 هزارگزی اوریسا(2) در قسمت شرقی شبه جزیره بنا شده است و بوسیلهء تودهء شنهای ساحلی خلیج بنگال جدا میشود. دارای بیست هزار جمعیت و از نظر اداره حکومت تابع حکومت بنگال میباشد. سرزمینی است زیارتی و فاقد تجارت و صنعت.
(1) -Djaggernat, Juggernut, Puri.
(2) - Orissa.

جاگزیدن.

[گُ دَ] (مص مرکب) جائی برای خود انتخاب کردن. جاگرفتن. و رجوع به جاگرفتن شود.

جاگزین.

[گُ] (نف مرکب) جایگزین. جانشین. منتخب. وبا کردن و شدن صرف شود.

جاگه.

[گَهْ] (اِ مرکب) مخفف جایگه. جایگاه :
کرد کنج عزلت این جاگه قبول
او شنید این جایگه گفت رسول.عطار.

جاگیر.

(اِ مرکب) پاره ای از زمین که سلاطین و امرا و منصب داران و مانند آن دهند تا محصول آن را از کشت و کار هرچه پیدا شود متصرف گردند و به اصطلاح ارباب دفاتر سلاطین هندوستان تیول و قدری از ملک که عوض ماهانه تنخواه نمایند و اینکه در اشعار بعضی از متأخرین ایران واقع شده زبان خودشان نیست. || اقطاع. (آنندراج).

جاگیر.

(اِخ) (شیخ...) یکی از مشایخ صوفیه و از مریدان ابوالوفاء بود. ابوالوفاء بر وی ثنا گفته و طاقیهء خود را بدست شیخ علی هیئتی برای وی فرستاده است. همو گفت: من از خدای تعالی، درخواستم که جاگیر را از جملهء مریدان من گرداند خدای تعالی وی را بمن ببخشید. وی اصلاً از کردان و در صحرای عراق بود و بعداً به سامره رفت و آنجا متوطن شد و بسال 590 ه . ق. در همانجا از دنیا درگذشت. از سخنان اوست: من شاهد الحق عزوجل فی سره سقط الکون من قلبه، ما اخذت العهد علی احد حتی رأیت اسمه مرقوماً فی اللوح المحفوظ من جملة مریدی. مریدان او کراماتی از برای او ذکر کرده اند و او را سخت بزرگ میدانند. (از نفحات الانس جامی چ تهران ص536). و رجوع به تاریخ گزیده شود.

جاگیر شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب) قرار گرفتن. مستقر شدن. درجای خود ثابت شدن.

جال.

(اِ) مطلق دام و تله را گویند و به عربی فخ و شباک خوانند. (برهان). در سانسکریت Jala (دام) برای پرندگان. ماهی و غیره گویند. (حاشیهء برهان قاطع چ معین) :
ای ز انعامت گرفته طالب آمال مال
بر ره خصمت نهاده صاحب آجال جال.
عبدالواسع جبلی (از آنندراج).
|| درخت اراک را نیز گفته اند که از چوب آن مسواک سازند. (برهان) (آنندراج) (فهرست مخزن الادویه).

جال.

(ع اِ) عقل. || عزم و آهنگ. || گروهی از اسبان و شتران. (ازمنتهی الارب). || رایت. بیرق. علم. (از نشوءاللغة ص23). || کرانهء قبر. (از منتهی الارب). || گرداگرد اندرون چاه تا سر آن. (از منتهی الارب) (مهذب الاسماء). || کرانهء دریا و کوه. لغتی است در «جول» که بمعانی بالا آمده یقال ماله جول؛ ای عقل و عزیمة. (منتهی الارب). || مرغی چون زاغ. (احوال و اشعار رودکی ص1196) :
اگر ببلخ زمانی شکار جال کند
بیاکند همه وادیش را به بط و به جال.
رودکی.
مؤلف الفاظ الادویه آرد: با جیم عربی اراک و با جیم فارسی قسمی طائر معروف که آن را چرز گویند. عربی حباری و هندی نوعی از ماهی که طبع آن در درجهء دوم گرم و خشک موافق مبرودین و گوشت و پیه او جهت ربو و ضیق النفس نافع است. (الفاظ الادویه).

جال.

(اِخ) جائی است در آذربایجان. (مراصد الاطلاع).

جال.

(اِخ) قریه بزرگی است که به فاصله چهار فرسخ در پائین مدائن واقع شده و همان است که آن را کیل نامند و ابن حجاج در شعر خود آن را کال گفته است. (مراصد الاطلاع) :و خرج ابوالحسین البریدی یرید بغداد و خرج توزون فی مقدمة السلطان و وقعت الحرب للیلة خلت من ذی الحجة بموضع یعرف بالجال اسفل المدائن. (الاوراق ص228).

جالاپه.

[پَ] (اِخ)(1) قصبه ای است در جمهوری وراکروز(2) از کشور مکزیک این قصبه در 60 هزارگزی شمال غربی وراکروز در محل مرتفعی قرار دارد سکنهء آن 13000 تن است. محصولات آنجا شکر و قهوه و مدتی مرکز تجارت بین مکزیک و اروپا بوده است. سبزی جالاپ که در پزشکی مستعمل است بنام این ناحیه موسوم است. (قاموس الاعلام ترکی).
xalapa. یا
(1) - Jalapa
(2) - Veracruz.

جالادر.

[ ] (اِخ) قریه ای است از قرای قاینات. این قریه قدیم النسق و زراعت آن از آب قنات مشروب میشود. و چهار خانوار سکنه دارد. (مرآت البلدان ج4 ص73).

جالازده.

[ ] (اِخ) از توابع بلوک درب قاضی نیشابور است. درب قاضی در یک فرسخ و نیمی بلده و در سمت شرقی آن واقع است. آب آن از قنات و هوایش در زمستان سرد و در فصل تابستان معتدل است. این محل قدیم النسق است و هیجده خانوار سکنه دارد. (مرآت البلدان ج4 ص73).

جالب.

[لِ] (ع ص) از جلب. بسوی خود کشنده چیزی را. (آنندراج). کشنده و جلب کننده. از جائی به جائی. کشنده. در تداول فارسی امروز جالب توجه و گاه بمعنی موضوع خوش آیند و مرادف «انترسان» بکار رود. || غوغاکننده. آوازدهنده. || آنکه ارزاق را به سوی شهرها حمل و نقل میکند : الجالب مرزوق والمحتکر ملعون. || فراهم آورندهء جماعت. || (اِ) بانگ بر اسب وقت دوانیدن. (ناظم الاطباء). || (ص) جرح جالب؛ جراحت به شده. ج، جوالب و جُلَّب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جالباس.

(اِخ) قیصر. یکی از پادشاهان روم. اندرونیقوس در تاریخ خود آرد: پس از «نارون» جالباس هفت ماه پادشاه روم شد. (از عیون الانباء ج1 ص73). رجوع به گالبا در همین لغت نامه شود.

جالباسی.

[لِ] (اِ مرکب) جای لباس. جائی که لباس در آن نهند. کمد یا چوب رختی که لباس بدان آویزند.

جالب القلوب.

[لِ بُلْ قُ] (ع ص مرکب)آنکه دلهای مردمان را به سوی خود کشد و آنها را فریفتهء خود گرداند. (ناظم الاطباء).

جالب النوم.

[لِ بُن نَ] (ع اِ مرکب) سنگی سرخ و صاف است چنانکه در شب حوالی خود را روشنی دهد. حاملش خواب بسیار کند. (نزهة القلوب).

جالبوس.

(ص) جابلوس و جالبوس هردو بمعنی فریبنده باشد که به چرب سخنی مردم را از راه ببرد. رجوع به جابلوس شود.

جالحة.

[لِ حَ] (ع اِ) سال تنگی و سختی. الجالحة؛ السنة الشدیدة الشاقة. (اقرب الموارد).

جالد.

[لِ] (ع ص) از جلد. رجوع به جلد شود.

جالدره.

[دَ رَ] (اِخ) کوهی است در مازندران. (سفرنامهء مازندران رابینو). رجوع به همین کتاب شود.

جالز.

[لِ] (اِخ) نام مردی است. (منتهی الارب).

جالزقه.

[لِ قَ] (اِ) لهجه ای است در جلیتقه (گناباد خراسان).

جالس.

[لِ] (ع ص) از جلوس، ضد قائم و آن اعم از قاعد است. (اقرب الموارد). نشسته. (ناظم الاطباء). || نشیننده. نشاننده(1). (آنندراج) (غیاث اللغات). || به «نجد» رونده. (از اقرب الموارد) :
قل للفرزدق والسفاهة کاسمها
ان کنت تارک ما امرتک فاجلس.
ای انت نجداً. (اقرب الموارد). ج، جلوس و جُلاّس. (اقرب الموارد). || هم جالس. همنشین : تنهایی به ز هم جالس بد. (قابوسنامه).
(1) - در غیاث و آنندراج چنین است ولی نشاننده از نشاندن متعدیست نه از نشستن لازم و جالس عربی نیز لازمست.

جالسات.

[لِ] (ع ص) جِ جالسة. (ناظم الاطباء). رجوع به جالسة شود.

جالسگر.

[لِ گَ] (ص مرکب) خرامنده و کسی که از روی ناز و غمزه راه رود. (ناظم الاطباء). جالشکر. رجوع به جالشکر و چالشکر شود.

جالسون.

[لِ] (ع ص) جمع جالس در حالت رفع. رجوع به جالس شود.

جالسة.

[لِ سَ] (ع ص) تأنیث جالس. نشسته. قاعد.

جالسین.

[لِ] (ع ص) ج جالس در حالت نصب و جر. رجوع به جالس شود.

جالسیة.

[لِ سی یَ] (اِخ) قلعه ای است در حوالی نهروان وسط قلعه تقریباً مساوی با وسط ارک تهرانست حصار و برجهای آن باقی است و از عمارات وضع و اسلوب آن را میتوان معلوم کرد. (مرآت البلدان ج4 ص78).

جالش.

[لِ] (اِمص) مباشرت و جماع. || (ص) کسی را گویند که در مباشرت حریص باشد و جماع بسیار کند. (برهان) (ناظم الاطباء). رجوع به چالش شود.

جالشکر.

[لِ گَ] (ص مرکب) کسی را گویند که در جماع و مباشرت حریص باشد. (برهان) (شرفنامهء منیری) (ناظم الاطباء). || خرامنده. کسی که از روی ناز و غمزه براه رود. (شرفنامهء منیری) (ناظم الاطباء). || جالسگر. (برهان) (ناظم الاطباء). چالشکر. (برهان) (شرفنامهء منیری). فاسق. فاجره. بدعمل. بدکار. رجوع به جالسگر و چالشکر شود.

جالشکری.

[لِ گَ] (حامص مرکب) عمل جالشکر. رجوع به جالشکر و چالشکری شود.

جالصه.

[لِ صَ] (اِخ) شهری است در وسط جزیرهء صقلیه (سیسیل). (معجم البلدان) (مراصد الاطلاع).

جالطه.

[لَ طَ] (اِخ) یکی از قریه های کنبانیهء قرطبه است. (معجم البلدان) (مراصد الاطلاع). این کلمه در نزهة القلوب ج3 ص238 بصورت جزیرهء «خالصه» و در حاشیهء همان صفحه «جالطه» آمده است و مؤلف آرد: جزیره ای است براه روم به اسکندریه. رجوع به کتاب فوق و صفحهء مزبور و رجوع به جزیره شود.

جالع.

[لِ] (ع ص) نعت فاعلی از جلع. زن برهنه روی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || بی شرم. (اقرب الموارد). السافر. القلیل الحیاء: مرت علینا اُمَ سفیان جالعاً. ابوعمرو. (از اقرب الموارد). || زن پلیدزبان. (مهذب الاسماء). فحاش. || برهنه فرج. (از منتهی الارب).

جالعة.

[لِ عَ] (ع ص) تأنیث جالع. زن بی شرم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || زن فحاش. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || زن پلیدزبان. (مهذب الاسماء). || زن برهنه فرج. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ج، جوالع. (مهذب الاسماء).

جالف.

[لِ] (ع اِ)(1) مرگ عام یعنی وبا. (آنندراج).
(1) - در اقرب الموارد و منتهی الارب و مهذب الاسماء و بعض متون دیگر «جالف» نیامده است.

جالفة.

[لِ فَ] (ع ص) تأنیث جالف. سرشکستگی که پوست و گوشت سر رفته باشد. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). آن جراحت که گوشت و پوست ببرد. (مهذب الاسماء). || سال تنگی و قحط و موت ستور. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مرگامرگی ستور. آن سال که مال هلاک کند. (مهذب الاسماء). سنة جالفة؛ تذهب بالاموال. (اقرب الموارد). || طعنة جالفة؛ آنکه به اندرون نگذرد. (منتهی الارب).

جالق.

(اِخ) یکی از بخش های چهارگانه شهرستان سراوان. این بخش در شمال خاوری سراوان و کنار مرز پاکستان واقع و حدود آن بشرح زیر است: از طرف شمال و خاور به مرز پاکستان و از طرف جنوب و جنوب باختری به بخش حومهء سراوان و از طرف باختر به شهرستان زاهدان محدود است و از نظر طبیعی به دو قسمت تقسیم میشود:
1- قسمت کوهستانی معروف به کوه بند که از جنوب این بخش عبور میکند و بسمت شمال باختر امتداد دارد و خط الرأس آن بخش جالق را از بخش حومه جدا میسازد. 2- قسمت جلگه که مرکز و شمال بخش و قسمت عمدهء آن لوت و کویر بوده و در برخی نقاط دارای چاه میباشد. هوای دهستان بسیار گرم و مالاریائی است و بادهای گرم تابستان آنجا طاقت فرساست. آب قراء این بخش از قنات و چشمه و چاه تامین میگردد. محصول عمدهء آنجا غلات، خرما و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. بخش جالق جزء شهرستان سراوان و دارای 20 آبادی بزرگ و کوچک میباشد و مجموعاً 7500 تن سکنه دارد. راههای این بخش مالرو است و فقط یک راه فرعی دارد که از راه فرعی سراوان به کوهک از اسفندک منشعب میشود و پس از عبور از گردنهء وداف علی به جالق منتهی میشود. طائفهء گمشادزائی که در حدود 5000 تن میباشند بطور سیار در این بخش زندگی میکنند و شغل عمدهء آنها گله داری و زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8). این محل را زالق. ژالق. جالق. صالق. صالقان. جالقان نیز ضبط کرده اند و ظاهراً دو جالق بود یکی جالق نو و دیگری جالق کهنه و بهمین جهت آن را جالقان گویند. (از تاریخ سیستان و حاشیهء آن). رجوع به کتاب فوق ص22، 28، 29، 30، 80، 182 و زالق شود). صاحب مرآت البلدان آرد: جالق یکی از بلوک سرحدی بلوچستان است. (مرآت البلدان ج4 ص78).

جالقان.

[لِ] (اِخ) شهری از شهرهای سیستان و بعقیدهء بعضی از نواحی بُست است و دارای بازارهای آباد و نعمت فراوان باشد. (معجم البلدان) (مراصد الاطلاع). ظاهراً همان جالق است. رجوع به جالق شود.

جالک.

[لَ] (اِخ) در لهجهء محلی گناباد خراسان نوعی پرندهء کوچک را گویند که از گنجشک بزرگتر و از سار کوچکتر است. جَل.

جالک رود.

(اِخ) ناحیتی است خرد بدیلمان از نواحی دیلم خاصه. (حدود العالم ص87).

جال کولی.

(اِخ) در قدیم به ناحیتی از نواحی ری گفته میشده است. حمدالله مستوفی آرد: چهارم ناحیت غار است و سبب تسمیهء غار آن است که امام زاده ای از فرزندان امام موسی کاظم (ع) را در ری قصد کشتن او کردند و او از آن ظالمان فرار نموده در حوالی جال کولی غاری پدید آمد، امام زاده پناه بدان غار برده غائب شد و الحال آن ناحیت جهت غایب شدن آن بزرگوار به ناحیت غار نامیده شد و در او چهل پاره دیه است. طهران و مشهد امام زاده حسن بن الحسن (ع) که به جیان مشهور است و فیروز بهرام و دولت آباد از معظم قرای آن ناحیت است. و غله و پنبه آنجا سخت نیکو آید... (نزهة القلوب ج3 ص54).

جال کوی.

(اِ) به هندی اسم نواست. (تحفهء حکیم مؤمن).

جال لوک.

(اِخ) نام مردی قاطع طریق. (شرفنامهء منیری).

جالندر.

[لَ دَ] (اِخ) جالندری. نام ولایتی است در سومنات. (برهان) (اوبهی) (آنندراج). در اصل جالهندر بوده. شهری است (از هند) بر سر کوهی اندر سردسیر و از او مخمل و جامه ها بسیار خیزد ساده و منقش و اندرمیان رامیان و جالهندر پنج روز راه است. (حدود العالم ص44). جالهندر(1)جالهندهر(2). اکنون جالندور(3) واقع در پنجاب. (حاشیهء برهان چ دکتر معین). رجوع به جالهندر و چالندر شود :
ندانی چه جای است جالندری
که بهرام نارد کند داوری.فردوسی.
بس شگفتی نباشد ار باشد
مادحت قهرمان جالندر.مسعودسعد.
(1) - Jalhandar.
(2) -Jalhandhara.
(3) - Jullundur.

جالنده.

[لَ دِ] (اِخ) دهی است از دهستان دربقاضی بخش حومهء شهرستان نیشابور و در 6 هزارگزی خاور نیشابور واقع است. محلی جلگه و هوای آن معتدل است. 364 تن سکنه دارد. مذهب آنان شیعه و زبان آنها فارسی است. آب از قنات و محصول آن غلات است. شغل اهالی زراعت و مالداری است راه آنجا مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

جالندهر.

[لَ هَ] (اِخ)(1) قصبه ای است بهند. (تحقیق ماللهند ص100). رجوع به کتاب فوق ص مزبور و تاریخ شاهی ص337 و جالندر و جالهندر شود.
(1) - Jalandhara.

جالوان.

(اِخ) یکی از ایالتهای کوچک بلوچستان از طرف شمال به ساروان و از جنوب به حاکم نشین بالس محدود است مرکز آن قصبهء خوزدار است. (قاموس الاعلام ترکی).

جالوت.

(عبری، اِ) بمعنی جالیه یعنی کسانی که جلای وطن کرده اند از یهود به بیت المقدس. (مفاتیح العلوم). از کلمه جلا و به معنی نفی است و رأس الجالوت. یعنی رئیس یهودان از همین معنی است: رأس الجالوت؛ سر احبار جهودان. (تفسیر ابوالفتوح رازی).

جالوت.

(اِخ) نام جباری از فلسطین که داود او را بکشت و عبرانی آن جلیات است. (اقرب الموارد). کافری بود که در عهد طالوت بدست پیغمبری کشته شد. (برهان). پادشاه کافر که طالوت بهمراهی حضرت داود(ع) او را شکست داده. (آنندراج) (غیاث اللغات). نام کافری که ذکر او در بنی اسرائیل است. (شرفنامهء منیری). نام ملکی کافر است. (ترجمان علامهء جرجانی) (مهذب الاسماء). نام مردی اعجمی است. (منتهی الارب). ابلیس داود. (خاندان نوبختی ص228). مؤلف مجمل التواریخ والقصص ذیل احوال اشموئیل نبی آرد: و در این عهد پادشاه جالوت [ از ] جبابره بود و آخر ایشان از آن [ قوم که ] بلند هیکل و بالا بودند، و بعد از آنکه بنی اسرائیل درخواستند، خدای طالوت را به پادشاهی ایشان فرستاد، گفتند ما مستحق تریم پادشاهی را [ از طالوت ]اشموئیل گفت: ان الله اصطفیه علیکم و زادهُ بسطة فی العلم و الجسم(1)، و بنسب طالوت، از اولاد ابن یامین بن یعقوب، چون پادشاه گشت، اشموئیل گفت: آیت ملک او آن است که تابوت ببنی اسرائیل باز رسد و فرشتگان آن را بیاوردند چنانکه گفت تحمله الملائکة(2). پس فرشتگان تابوت بیاوردند بفرمان حق تعالی و بنی اسرائیل بپادشاهی طالوت خرسند شدند، و حرب جالوت جبار کردند، و از آن خلایق بسیار جز سیصد و سیزده مرد نماند(3)[ و اشموئیل پیغامبر طالوت را زرهی داد و گفت هرکرا آن زره راست آید چون درپوشد، جالوت بدست او کشته شود، گفت بنگرید تا کیست که ] آن زره بر وی راست باشد، در همه سپاه [ جز ] بر داود شایسته نیامد، داود سخت عظیم ضعیف بود، پس طالوت وی را گفت با جالوت حرب توانی کردن؟ گفت توانم، طالوت وی را دختر و پادشاهی بپذیرفت [ وعدهء دختر و پادشاهی بدو داد ] و داود سه سنگ در توبره نهاد، و فلاخن داشت و پیش حرب کرد، و چنین روایت است که جالوت که ترکشش سیصد من بوده است. پس داود سنگی بفلاخن اندر نهاد، خدای تعالی باد را فرمان داد که ترک از سر جالوت گرفت، و داود سنگی بینداخت و بر سرش آمد چنانکه مغزش بریخت و بمرد و سنگ بر زمین آمد و پاره پاره گشت. و بعدد هر سواری پاره ای بر ایشان آمد و هرچه در پیش بودند بکشت و دیگران هزیمت شدند قال الله تعالی: فهزموهم باذن الله و قتل داود جالوت. (قرآن 2/251). پس طالوت دختر و انگشتر به وی داد و همهء مردم مطیع شدند. پس از مدتی شموئیل بمرد و طالوت همهء عالمان بنی اسرائیل را بکشت و داود فرار کرد، سپس طالوت پشیمان شد و خواست که توبه کند، بدعای زنی شموئیل سر از قبر برآورد و گفت: توبه او آنکه با دوازده پسر به حرب جباران رود تا کشته گردد. پس طالوت همچنان کرد و شهید شد و داود را پادشاهی مستخلص گشت. (مجمل التواریخ والقصص چ بهار ص207 - 208) :
بجان من بر، ستخیز کرد لشکر عشق
چنانکه لشکر طالوت کرد بر جالوت.
طیان (از لغت فرس اسدی ص 189).
من آنم که طالوت را روز جنگ
برافکند داود با تیر سنگ.
حجة الاسلام تبریزی.
(1) - قرآن 2/247.
(2) - قرآن 2/248.
(3) - عبارت بین قلاب را مرحوم بهار به اختصار از بلعمی به متن اضافه کرده است.

جالوس.

(اِخ) لهجه ای در چالوس. یا معرب کلمه است : و محمد بن زید با سپاه گران بجانب ساری روان شده سیدحسن بجانب جالوس گریخت. (حبیب السیر چ تهران ج2 ص343). رجوع به چالوس شود.

جالوس.

(اِخ) جغرافی دانان عرب جزیره ای به این نام در بحر محیط یاد کرده و گفته اند اهالی آن سیاه پوست و لخت و برهنه هستند و از گوشت یکدیگر میخورند و نیز گفته اند این جزیره در جنوب جزیرهء رامی قرار گرفته و چون گمان میرود که جزیره رامی همان برنئو باشد بنابراین جالوس نیز محتملا همان جزیره جاوه یا سلب است. (قاموس الاعلام ترکی).

جاله.

[لْ لَ] (ع ص) قوم از خانمان رفته. (منتهی الارب). جماعتی که از خانمان و وطن کوچ کرده باشند. (اقرب الموارد). جلای وطن کنندگان. || معرب لاتینی، گال(1) مازو، مازون، مازی، عفص. (فرهنگ فرانسه به فارسی نفیسی).
(1) - Noix de Galle.

جاله.

[لَ] (اِ) چیزی باشد که از چوب و علف برهم بندند و چند مشک پرباد بر آن نصب کنند و برآن نشسته از آبهای عمیق بگذرند. (برهان). کلک در دزفولی(1). (حاشیهء برهان قاطع چ معین). چند پوست گاو پرباد که بر آن چوب و علف برهم بندند و برآن نشسته از آبهای ژرف بگذرند. و بعضی گفته اند چوبی چند که بر یکدیگر بندند و مشکی چند پرباد کرده بر زیر آن تعبیه کنند. (فرهنگ رشیدی) :
جز جالهء فضل ای برادر
از بهر جهالتت گذر نیست.
دبولی (از آنندراج).
|| ژاله. (انجمن آرای ناصری) (فرهنگ رشیدی).
(1) - Kalak.

جاله.

[لَ] (اِخ) دهی است در سیستان. صاحب مرآت البلدان آرد: جدید الاحداث است و سکنه ندارد و در سیستان قرار دارد. (مرآت البلدان ج4 ص84).

جالهندر.

[هَ دَ] (اِخ) جالندر. رجوع به جالندر و الجماهر ص82 شود.

جالی.

(اِ) نام درخت اراک است که از چوب آن مسواک سازند. (برهان) (ناظم الاطباء). به تازیش اراک نامند در هندی بیلو خوانند. (شرفنامهء منیری). || (ع ص، اِ) جلا دهنده. زدایندهء زنگ. || جلوه دهندهء عروس. || سرمه بچشم کشنده. || واضح و آشکار. || جلای وطن کننده. از خانمان دورافتاده. (ناظم الاطباء). ج، جالیة. || آنچه رطوبت را از مسام تراشد و دفع کند. مانند شربت عسل و سکنجبین. (بحر الجواهر) : اشنان... نافع حکه و خارش و جالی و منقی و مدرّ حیض است. (منتهی الارب). || نام داروئی است که فعل آن رفع و تحریک رطوبات لزجه جامد از سوراخهای سطح عضو است مانند شربت عسل. و هر دواء جالی بواسطهء جلاء خود ملین طبع است هرچند قوهء مسهلیه در آن نباشد. و هر تلخی جال است. (قانون ابوعلی سینا). || در لهجهء افغانستان بمعنی جامهء مشبک و تور است.

جالیان.

[ ] (اِخ) قریه ای است جزء بلوک آباده. طول جلگهء این بلوک از شمال بجنوب تخمیناً شانزده فرسخ و عرض آن چهار فرسنگ میباشد. صنعت اهالی قاشق سازی و جعبه سازی است. (مرآت البلدان ج4 ص85).

جالیز.

(اِ) بر وزن و معنای پالیز است که کشت زار خربزه و هنداونه و خیار باشد. || تره زار را نیز گویند که زراعت سبزی خوردنی است و بعضی گویند جالیز معرب پالیز است. (برهان). در قدیم مطلق باغ را گفتندی :
بپالیز بلبل بنالد همی
گل از نالهء او ببالد همی.
فردوسی (از آنندراج).
فالیز معرب آن است. (آنندراج) (انجمن آرا). بستان. صیفی کاری. بوستان. سبزی کاری. حکموار : گفت دهاقین را رسمی باشد که در میان جالیز، چشم زخم را سر خر درآورند. (جهانگشای جوینی). به هر جریب از بقول و خیارزار و جالیز و... و دیگر خضریات. (تاریخ قم ص113). رجوع به پالیز و فالیز شود.

جالیزبان.

(اِ مرکب) مرکب از جالیز و پسوند بان. دارندهء جالیز نگهدار جالیز. باغبان. خداوند بوستان.

جالیزبانی.

(حامص مرکب) عمل جالیزبان. کشت خربزه و هندوانه و سبزیها. باغبانی.

جالیز و اخار.

[وَ] (اِخ) از دیه های طبرش. (تاریخ قم ص139).

جالیسر.

[سَ] (اِخ) نام قریه ای است در افغانستان. رجوع به تاریخ شاهی ص62 شود.

جالیش.

(اِ) و شالیش معرب از ترکی از فارسی چالیش بمعنی جنگ و ستیز. (دزی ج1 ص168). رجوع به چالیش شود.

جالی شوران.

(اِخ) دهی است از دهستان بم پشت شهرستان سراوان که در 27 هزارگزی جنوب خاوری سراوان و 14 هزارگزی جنوب راه فرعی کوهک به سراوان واقع و محلی کوهستانی و گرمسیر است و 100 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول اهالی غلات و خرما است. شغل مردم زراعت و راه مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

جالیق.

(اِخ) دهی جزء دهستان بخش مرکزی شهرستان اهر است. در 9 هزارگزی جنوب خاوری اهر و 2500گزی شوسهء اهر - خیلو واقع و محلی کوهستانی و معتدل است. ده تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آنجا غلات است. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

جالی کلا.

[کُ] (اِخ) دهی از دهستان دابو بخش مرکزی شهرستان آمل که در 18 هزارگزی شمال خاوری آمل واقع است. محلی دشت و معتدل و مرطوب و مالاریائی است. 120 تن سکنه دارد. مذهب آنان شیعه و زبان آنها مازندرانی فارسی است آب از رودخانهء هراز و محصول آن برنج و صیفی و شغل اهالی زراعت و راه آنجا مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

جالینوس.

(اِ) نام نوائی است :
بلبل همی سراید چون باربد
قالوس و قفل و رومی و جالینوس.
اسدی (لغت فرس).

جالینوس.

(اِخ) نام یکی از سرداران ایرانی که در جنگ با اعراب شرکت داشت و شکست خورد. (تاریخ گزیده ج1 ص174).

جالینوس.

(اِخ)(1) نام یکی از حکمای کرام(2). او طبیب هشتم است از طبیبان که هریک بیمثل زمان خود بوده اند اول ایشان اسقیلپیدس دوم غورس سوم مینوس چهارم برمانیدس پنجم افلاطون ششم اسقلیپیدس هفتم بقراط هشتم جالینوس است. وی خاتم مهر اطباء است. (آنندراج). وی به جالینوس برغامسی و جالینوس القلوذی شهرت داشته است. مؤلف عیون الانباء آرد: آنچه از احوال جالینوس معلوم و نزد خواص و عوام مشهور است آنکه وی هشتمین و آخرین اطباء بزرگ است و نه تنها کسی بپایهء او در علم نرسید، بلکه هیچکس بمقام علمی او نزدیک نگردید. از آغاز ظهور طب تا آن زمان سوفسطائیان در آن فن اختلاف بسیاری پدید آورده و محاسن آن را از بین برده بودند و او برضد آنان قیام کرد و گفتهء آنان را ابطال کرد و عقاید بقراط و پیروان او را استوار ساخت و به نصرت آنها اقدام کرد و کتابهای بسیار در کشف حقایق فن طب تألیف کرد و در آنها مکنونات آن را آشکار ساخت و مشکلات آن را توضیح داد. پس از وی کسی در این فن به پایهء او نرسید و اطباء متأخر شاگردان او بشمارند. وی هشتاد و هفت سال زندگی کرد که هفده سال آن کودک و متعلم بود. و هفتاد سال معلم و آموزگار. این عقیدهء یحیی نحوی است که دربارهء دیگر معلمان بزرگ طب نیز همین تقسیم را بکار برده و عمر آنان را بدو دوره تعلیم و تعلم تقسیم کرده است لیکن باید در این گفته تحقیق شود، زیرا تقسیم مزبور دربارهء پاره ای از آنان غیرممکن بنظر میرسد از آنجمله دربارهء جالینوس گفته که هفده سال تعلم و هفتاد سال تعلیم کرده است، این گفته با آنچه جالینوس در بعضی مؤلفاتش آورده مخالف است که:
«پدرم پیوسته مرا هندسه و حساب و ریاضیات تعلیم داد تا به سن پانزده سالگی رسیدم در آنوقت مرا به آموختن منطق واداشت، زیرا میخواست فلسفه بیاموزم، ولی در خواب دید که مرا بتحصیل طب وادارد و آنگاه مرا به فراگرفتن این فن گماشت. در این وقت هفده سال داشتم». بنابراین دور نیست آنچه دربارهء متقدمان بر او گفته نیز چنین باشد و از زمان ابقراط تا جالینوس 665 سال و از زمان اسقلیموس اول تا درگذشت جالینوس بگفتهء یحیی نحوی 5502 (؟!) سال بوده است. و بگفتهء اسحاق بن حنین از زمان جالینوس تا هجرت 525 سال بوده است و بگفتهء اسحاق تولد جالینوس 59 سال بعد از مسیح بود و آنانکه او را معاصر مسیح دانسته اند و گویند وی به سوی عیسی روآورد تا به وی ایمان آورد، درست نیست، زیرا جالینوس در مواردی از کتب خود بقسمی از موسی و مسیح یاد کرده که معلوم میشود بعد از مسیح میزیسته است، از جمله کسانی که او را معاصر مسیح دانسته اند بیهقی است که در کتاب مسارب التجارب و غوارب الغرائب گفته است: اگر در میان حواریین خبر «بولس» پسر خواهر جالینوس نمی بود، کافی بود، همو گوید جالینوس پسر خواهر خود را نزد عیسی فرستاد تا اظهار دارد که خود از آمدن نزد او عاجز است ولی به وی ایمان آورد و خود نیز به عیسی ایمان آورد در صورتی که جالینوس در مقالت اول از کتاب اخلاق پس از نقل صفات اخلاقی قومی گوید: این در سال 514 بعد از اسکندر بود. و این تاریخ صحیح ترین تاریخی است که دربارهء عصر او گفته شده است. (از عیون الانباء ج1 صص71 - 72).
و قفطی گوید: جالینوس دانشمند فیلسوف و طبیعی دان زمان خود بود. وی از مردم شهر فرغاموس یونان است. کتابهای پر ارزشی در طب و جز آن از علوم طبیعی و صناعت منطق تألیف کرده است و از اسماء تألیفات خود و ترتیب خواندن و طریق آموختن آنها فهرستی ترتیب داده که شامل چند ورق و بیش از صد کتاب در آن ذکر شده است. ابوالحسن علی بن الحسین المسعودی گفت: جالینوس قریب دویست سال بعد از مسیح و ششصد سال بعد از بقراط و پانصد و اندی سال بعد از اسکندر میزیسته است و کسی را بعد از ارسطو از این دو تن [بقراط و جالینوس] به علوم طبیعی داناتر نمی دانم. ابن جلجل گفت: جالینوس از مردم فرغاموس از بلاد آسیا در شرق قسطنطنیه است و شهر او را فرغامون نیز گفته اند. آنجا محل زندانیان بود و هرکس مورد خشم پادشاه قرار میگرفت در آنجا زندانی میشد و همو گفت: جالینوس در زمان نرون قیصر ششم روم میزیست. وی به اطراف و بلاد مسافرت میکرد و دوبار به روم رفت و در آنجا سکونت کرد و با پادشاه برای معالجهء مجروحین به جنگ رفت و در هفده سالگی در طب و فلسفه و علوم ریاضی براعت یافت و در 24 سالگی متبحر گشت و دانش بقراط را زنده ساخت و بر کتب از دست رفتهء او شروحی نوشت. او را در روم مجلس بحث بود که در آن از تشریح سخنها راند و فضل خویش را آشکار ساخت. پدرش مهندس بزرگی بود که در عصر خود نظیر نداشت. دیانت مسیح در زمان او ظهور کرد و به او گفتند مردی در بیت المقدس ظهور کرده که کور مادرزاد و پیسی را شفا میدهد و مرده را زنده میکند، پرسید از اصحاب او کسی باقی مانده؟ گفتند آری. پس به قصد بیت المقدس از روم بیرون رفت و به سیسیل رسید و در همانجا بسن 88 سالگی درگذشت قبرش در آنجاست. (تاریخ الحکماء صص122 - 132). مؤلفات جالینوس بنقل از الفهرست: کتاب الفرق. یک مقاله از آن را حنین نقل کرده. کتاب الصناعة، که یک مقالهء آن را حنین نقل کرده. کتاب الی طوثرن فی النبض، که یک مقالهء آن را حنین نقل کرده. کتاب الی اغلوقن فی التأتی لشفاء الامراض، که دو مقالت آن را حنین نقل کرده. کتاب المقالات الخمس فی التشریح، حنین آن را نقل کرده. کتاب الاسطقسات، که حنین یک مقالهء آن را نقل کرده. کتاب المزاج، که حنین سه مقالت آن را نقل کرده. کتاب القوی الطبیعیه، که حنین سه مقالت آن را نقل کرده. کتاب علل و الاعراض که حنین شش مقالت آن را نقل کرده. کتاب علل الاعضاء الباطنة، که حبیش شش مقالت آن را نقل کرده. کتاب النبض الکبیر، که حبیش شانزده مقالت آن را نقل کرده، و حنین یک مقالهء آن را به عربی نقل کرده است. کتاب الحمایات که حنین دو مقالت آن را نقل کرده. کتاب البحران که حنین سه مقالت آن را نقل کرده. کتاب ایام البحران، که حنین سه مقالت آن را نقل کرده. کتاب تدبیرالاصحاء، که حبیش شش مقالت آن را نقل کرده. کتاب حیلة البرؤ، که حبیش آن را به عربی نقل کرده، و اصل کتاب چهارده مقالت است که شش مقالهء اول آن را حنین اصلاح کرده بود و هشت مقالت آخر را بخواهش محمد بن موسی اصلاح کرد. و کتب یاد شدهء جالینوس را کتب شانزده گانه نامند که پزشکان آنها را برای آموختن طب به ترتیب فوق میخواندند. کتب دیگر جالینوس علاوه بر شانزده کتاب مزبور: کتاب التشریح الکبیر، حنین در فهرست خویش ذکر نکرده که چه کسی آن را به عربی نقل کرده و من آن را بنقل حبیش دیدم و آن پانزده مقالت است. کتاب اختلاف التشریح، که حبیش دو مقالت آن را به عربی نقل کرده است. کتاب تشریح الحیوان المیت، که یک مقالهء آن را حبیش به عربی نقل کرده. کتاب تشریح الحیوان الحی، که دو مقالت آن را حبیش به عربی نقل کرده است. کتاب فی علم بقراط بالتشریح، که حبیش پنج مقالت آن را به عربی نقل کرده. کتاب علم ارسطو طالیس فی التشریح، که سه مقالت آن را حبیش نقل کرده. کتاب تشریح الرحم، که یک مقاله آن را حبیش به عربی نقل کرده. کتاب حرکات الصدر والرئة، که اصطفن بن بسیل آن را به عربی نقل کرده است و حنین سه مقالت آن را که ساقط شده بود اصلاح کرد. کتاب علل النفس، که اصطفن بن بسیل آن را نقل کرد و حنین دو مقالت آن را برای پسرش اصلاح کرد. کتاب الصوت که حنین چهار مقالت آن را برای محمد بن عبدالملک الزیات به عربی نقل کرد. کتاب حرکة العضل، اصطفن آن را نقل کرده و حنین دو مقالت آن را اصلاح کرده است. کتاب الحاجة الی النبض که یک مقالهء آن را حبیش نقل کرد. کتاب الحاجة الی النفس که اصطفن آن را نقل کرد و حنین نصف آن را در یک مقاله نقل کرد. کتاب العادات، که حبیش یک مقالهء آن را نقل کرد. کتاب آراء بقراط و فلاطن، که ده مقالت آن را حبیش به عربی نقل کرد. کتاب الحرکات المجهولة، که حنین یک مقالهء آن را به عربی نقل کرد. کتاب الامتلاء، که اصطفن یک مقالهء آن را ترجمه کرد. کتاب منافع الاعضاء که حبیش آن را نقل کرد و حنین هفده مقالت آن را اصلاح کرد. کتاب افضل الهیأت، که حنین یک مقالهء آن را به سریانی و عربی نقل کرد. کتاب خصب البدن، که حبیش یک مقالهء آن را نقل کرد. کتاب سوء المزاج المختلف که حبیش هفده مقالت آن را نقل کرد. کتاب الادویة المقابلة للادواء، که دو مقالت آن را عیسی بن یحیی نقل کرد. کتاب التریاق الی بیسن، که یحیی بن بطریق یک مقالهء آن را نقل کرد. کتاب الی ثراسابولوس که یک مقالهء آن را حنین نقل کرد. کتاب الریاضة بالکرة الصغیرة، که حبیش یک مقالهء آن را نقل کرد. کتاب الریاضة بالکرة الکبیرة، که حبیش یک مقالهء آن را نقل کرد. کتاب فی ان الطبیب الفاضل فیلسوف، که حنین یک مقالهء آن را نقل کرد. کتاب کتب بقراط الصحیحة، که حنین یک مقالهء آن را نقل کرد. کتاب الحث علی تعلم الطب، که حبیش یک مقالهء آن را نقل کرد. کتاب محنة الطبیب، که حنین یک مقالهء آن را نقل کرد. کتاب مایعتقده رأیا، که ثابت یک مقالهء آن را نقل کرد. کتاب البرهان، این را پانزده مقالت قرار داد و آنچه از آن موجود است... کتاب تعریف المرء عیوب نفسه، که یک مقالهء آن را توما ترجمه کرد و حنین آن را اصلاح کرده است. کتاب الاخلاق، که حبیش چهار مقالت آن را نقل کرد. کتاب انتفاع الاخیار باعدائهم، که حبیش یک مقالهء آن را نقل کرد. کتاب ما ذکره فلاطن فی طیماوس که بیست مقالت آن موجود است و حنین آن را نقل کرد و سه مقالت بقیهء آن را اسحاق ترجمه کرد. کتاب الادویة المفردة که یازده مقالت آن را حنین ترجمه کرد. کتاب الاورام، که ابراهیم بن الصلت یک مقالهء آن را ترجمه کرد. کتاب المنی، که حبیش دو مقالت آن را نقل کرد. کتاب المولود لسبعة اشهر، که حنین آن را در یک مقاله ترجمه کرد. کتاب المرأة السوداء، که اصطفن یک مقالهء آن را نقل کرد. کتاب رداءة النفس، که سه مقالت آن را حنین برای پسرش نقل کرد. کتاب تقدمة المعرفة، که عیسی بن یحیی یک مقالهء آن را نقل کرد. کتاب الفصد، که عیسی بن یحیی آن را نقل کرد و اصطفن و عیسی آن را ترجمه کردند. کتاب الذبول، که یک مقالهء آن را حنین نقل کرد. کتاب صفات لصبی یصرع، که ابن الصلت یک مقالهء آن را به سریانی و عربی نقل کرد. کتاب قوی الاغذیه که سه مقالت آن را حنین نقل کرد. کتاب التدبیرالملطف که یک مقالهء آن را حنین نقل کرد. کتاب الکیموس که یک مقالهء آن را ثابت و شملی و حبیش به عربی نقل کردند. کتاب ارسطراطس فی مداواة الامراض، که حنین بن اسحاق آن را نقل کرد. کتاب تدبیر بقراط للامراض الحادة، که یک مقالهء آن را حنین نقل کرد. کتاب ترکیب الادویة، کتاب فی ان قوی النفس تابعة لمزاج البدن، که حبیش یک مقالهء آن را نقل کرد. کتاب المدخل الی المنطق، که حبیش یک مقالهء آن را نقل کرد. کتاب المحرک الاول لایتحرک، که حنین یک مقالهء آن را نقل کرد و عیسی بن یحیی و اسحاق آن را نقل کردند. کتاب عددالمقابیس، که اصطفن بن بسیل آن را نقل کرد و اسحاق نیز آن را برای علی بن یحیی نقل کرد. کتاب تفسیر الثانی من کتب ارسطالیس، که اسحاق بن حنین سه مقالت آن را نقل کرد. (الفهرست ابن الندیم ص403 - 405). ابن ابی اصیبعه کتابهای دیگری نیز جزء مؤلفات او یاد کرده و نویسد بسیاری از تألیفات وی از میان رفته است و قسمتی هم از آنچه ذکر شده منحول و منسوب بدوست و انتساب آنها به جالینوس صحیح نیست. (عیون الانباء ج1 ص71 ببعد). بقولی تا حدود چهارصد کتاب تألیف کرد که قسمتی از آنها در حریق معبد صلح ازمیان رفت. (تاریخ علوم عقلی در تمدن اسلامی ص116). نام جالینوس بخاطر شهرت وی در ادبیات فارسی رواج یافته :
محمد زکریا کجا و جالینوس
کجا شده ست چو جاماس و بوعلی دیگر.
ناصرخسرو.
وگر خود علم جالینوس دانی
چو مرگ آمد به جالینوس مانی.نظامی.
ای دوای نخوت و ناموس ما
ای تو افلاطون و جالینوس ما.مولوی.
جالینوس ابلهی را دید که دست در گریبان دانشمندی زد. (گلستان). رجوع به عیون الانباء و عیون الاخبار و الجماهر و تتمهء صوان الحکمه و الاوراق ص147 و تاریخ گزیده ص72 و تاریخ علوم عقلی در تمدن اسلامی و تاریخ تمدن جرجی زیدان شود.
(1) - Galenus. (2) - معرب گالینوس است که بواو معدوله میباشد. (از غیاث اللغات).

جالینوس العرب.

[سُلْ عَ رَ] (اِخ) لقب محمد بن زکریای رازی فیلسوف و طبیعی دان و طبیب بزرگ ایران و عالم اسلامی. (تاریخ علوم عقلی ص165). رجوع به محمد بن زکریا رازی شود.

جالینوس القلوزی.

[سُلْ قَ] (اِخ)همان جالینوس طبیب معروف یونانی است. رجوع به جالینوس شود.

جالینوس برغامسی.

[سِ بَ مِ] (اِخ)همان جالینوس طبیب معروف یونانی است. رجوع به جالینوس شود.

جالینوس ثانی.

[سِ] (اِخ) لقب علاءالدین ابوالحسن علی بن حازم مکی قرشی است. رجوع به علاء الدین شود.

جالینوسیون.

[سی یو] (اِخ) پیروان جالینوس طبیب معروف، کسانی که طریقهء جالینوس را در طب بکار بستند. منسوبان به جالینوس. (از عیون الانباء ج1 ص193).

جالیة.

[یَ] (ع ص) تأنیث جالی. (اقرب الموارد). مسهل: و فیه [ فی الفاناخ ] قوة جالیة غسالة. || از خانمان رفتگان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). کسانی که جلاء وطن کرده باشند. مردمی که از اوطان خویش جلا اختیار کرده باشند. مهاجران. || (اِ) اهل ذمه. (اقرب الموارد). ذمیان بدانجهت که عمر ایشان را از جزیرهء عرب که سکونت داشتند بدر کرده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || جزیه ای که از ذمیان گرفته شود: یقال «استعمل فلان علی الجالیة»؛ ای اُقیم علی جبایة الجزیة. || جزیه بطور مطلق. (اقرب الموارد). گزیت. خراج. ج، جوال.

جالیة.

[یَ] (اِخ) یکی از قریه های اندلس است. (معجم البلدان).

جام.

[جام م] (ع ص) نعت فاعلی از جمّ: فرس جام؛ اسب گشنی نکرده. || اسب سواری کرده نشده و تازه نفس. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || زیاده و تمام نشدنی و فراوان. (ناظم الاطباء).

جام.

(اِ) پیالهء آبخوری. (برهان). پیاله از سیم و آبگینه و جز آن. (منتهی الارب). پیالهء شرابخوری. کاسه ای که ته آن دوره نداشته باشد. (ناظم الاطباء). ظرفی است که از برای نوشیدن از آن ترتیب یافته و مردمان قدیم شاخ را برای شرب استعمال مینمودند لکن عبرانیان از قدیم به استعمال جام و پیاله عادت داشتند و جامها و پیاله ها را با نقش زینت قرین می ساختند و آنها را از مس و نقره و طلا می ساختند. (قاموس کتاب مقدس). پیاله. گیلاس. پیالهء شرابخوری. (ناظم الاطباء). قدح. ساغر. ساتگین. ساتگن. ایاغ. کأس. پنگان. بنگان. بالغ. شانگنی. ساتگی. فنجان. پیغاره. سه گانه. پیمانه. سغدیانه. سروْ. سروه. کلاحو. کمانه. گنبد. جامه. صواع. میدان. بُلوتَک. چمان. چمانه. روسی. سایگی. طاس. منغر. منغوک :
گر هست باشگونه مرا جام ای بزرگ
بنهاده ام دعای ترا بنده وار پیش.رودکی.
بر هبک نهاد جام باده
وآنگاه ز هبک نوش کردش.رودکی.
موز مکی اگر چه دارد نام
نکنندش چو شکر اندر جام.طیان.
بیارای خوان و بپیمای جام
ز تیمار گیتی مبر هیچ نام.فردوسی.
بیامد پریچهرهء میگسار
یکی جام می بر کف شهریار.فردوسی.
و جامهای ... زرین و سیمین و ارزیزین. (التفهیم). جامی زرین از هزار مثقال پر مروارید. (تاریخ بیهقی ص296).
دل عاشق به پیغامی بسازد
خمار آلوده با جامی بسازد.باباطاهر.
در بزمگاه مالک ساقی زمانه اند
این ابلهان که در طلب جام کوثرند.
ناصرخسرو.
ز پایت اسب کنی چونت راه باید رفت
بکام تشنه، کف دست جام باید کرد.
ناصرخسرو.
بیاور آنکه گواهی دهد زجام که من
چهار گوهرم اندر چهار جای مدام.
ابوالعلاء ششتری.
تهی نکرده بدم جام می هنوز از می
که کرده بودم از خون دیده مالامال.زینتی.
که کم داشت جامی بگاه خمار
به دور تو گوید به ساقی خُم آر.
؟ (از شرفنامهء منیری).
بده جام فرعونیم کز تزهد
چو فرعونیان ز اژدها میگریزم.خاقانی.
شادی به روی آنکه به روی تو جام می
از دست غم ستاند و بر یاد غم دهد.خاقانی.
بیاد حضرت تو یوسفان مصر سخن
مدام جام معانی کشند تا بغداد.خاقانی.
ندیدند آنچه تو دیدی ز ایام
سکندر ز آینه جمشید از جام.
نظامی (خسرو و شیرین ص 23).
نظامی جام وصل آنگه کنی نوش
که بر یادش کنی خود را فراموش.نظامی.
گر از می شدم هرگز آلوده جام
حلال خدا هست بر من حرام.نظامی.
چو در آب جام جهانتاب دید
زیک شربتش خلق سیراب دید.نظامی.
جام می یافتی زدست مده
تو خودت نوش کن به مست مده.اوحدی.
ما شیخ و زاهد کمتر شناسیم
یا جام باده یا قصه کوتاه.حافظ.
جام می و خون دل هر یک به کسی دادند.
حافظ.
گل جام از نم صد ابر سیرآب است پنداری
ز تاب روی می در خانه مهتاب است پنداری.
میرزا رضا (از آنندراج).
ز دریا کشانم به این تنگ ظرفی
فرو رفته خمها به گرداب جامم.ظهوری.
دو شب از ماه نو سالی به عید امید میباشد
هلال جام هر جاهست سی شب عید میباشد.
صائب.
شد تنگ ز کم ظرفی ما مشرب جام
مشکل که دگر سیر کند کوکب جام.کلیم.
خبر بده ز خروج الشعاع مطرب را
که ماه جام برآمد ز بادهء شفقی.
شفیع اثر (از آنندراج).
|| مجازاً شراب :
فلک جام مروت در گلوی خم نمیریزد
شود گر سرنگون این بحر پر خون نم نمیریزد.
جلال اسیر (از بهار عجم).
|| آئینه ای باشد از شیشه که روی در آن نماید و گاهی در دیوارها نصب کنند. (برهان) (ناظم الاطباء). || شیشه های الوان که در پنجره های خانه و حمام بکار برند. (از برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). شیشه هائی که در سقف حمام گذارند. (ناظم الاطباء). آبگینه. هرگونه آئینه. شیشه :
زانکه در بارگاه بی بندی
نبود جان و جام پیوندی.سنائی.
موسی از این جام تهی دید دست
شیشه بکه پایهء ارنی شکست.نظامی.
نی درش معمور و نی سقف و نه بام
نه در آن بهر ضیائی هیچ جام.مولوی.
همچو ابلیسی که گفت اغویتنی
تو شکستی جام و ما را میزنی.مولوی.
از جامی همان روشنی مینماید که از جام دیگر. (بهاء الدین ولد). در هر جامی صنعتی کرده است. (بهاء الدین ولد).
تنک مپوش که اندامهای سیمینت
درون جامه پدید است چون گلاب از جام.
سعدی.
بیش احتمال سنگ جفا خوردنم نماند
کز رقت اندرون ضعیفم چو جام شد.سعدی.
طاقتم نیست زهر بیخبری سنگ ملامت
که تو در سینهء سعدی چو چراغ از پس جامی.
سعدی.
خانه تاریک و وقت بیگاه است
ره بگردان که جام در راه است.اوحدی(1).
ای که رویت به قربت شاهست
چه روی کآبگینه در راهست.
میروی نرمتر بنه گامت
تا مبادا که بشکنی جامت.اوحدی.
شب روم بر بام آن مه چشم بر روزن نهم
جام بردارم بجایش دیدهء روشن نهم.
ذهنی تبریزی (از آنندراج).
|| نام طاسی از مفرغ که مهره در آن تعبیه کرده بودند که در سر ساعت افتاده و آوازی از طاس برمی آمده است :
بزد مهره در جام بر پشت پیل
وزو بر شد آواز برچند میل.فردوسی.
چو بر تخت پیل آن شه نامور
زدی مهره در جام و بستی کمر.فردوسی.
|| دومین حلقهء گل که مرکب از قطعاتی بنام گلبرگ است. (گیاه شناسی گل گلاب ص177). در اصطلاح گیاه شناسی هریک از حلقه های گل را نامی است و حلقهء دوم هرگل را جام نامند.
(1) - «جام در راه است. جام بمعنی مطلق شیشه باشد. و تعبیر مثلی گوید: احتیاط کن تمثل: خانه تاریک... نظیر: گهر نشکنی تیشه آهسته دار. سعدی». (امثال و حکم دهخدا ج2 ص574).

جام.

(اِ) شانه و آن چیزی است که بدان خرمن باد دهند.

جام.

(اِ) به اصطلاح کاسه گران هفت تا را گویند از عالم تقوز که در ترکی نه تاست و در هندی کوری بیست تا :
برسم کاسه گرم باده میدهد ساقی
که پیش همت او چند کاسه یک جام است.
اثیر (از آنندراج).

جام.

(اِ) نام مقامی. (شرفنامهء منیری). نزد صوفیه احوال را گویند. (کشاف اصطلاحات الفنون).

جام.

(ص) لقب حکام ولایت سند. (آنندراج).

جام.

(اِخ) دهی است از دهستان علا بخش مرکزی شهرستان سمنان واقع در 51 هزارگزی شمال خاوری سمنان و 6 هزارگزی جنوب شوسهء سمنان به دامغان. محلی است کوهستانی و معتدل و 700 تن سکنه دارد. آب آن از چاه و قنات مخروبه و محصول آنجا غلات، سیب زمینی، یونجه و انگور میباشد. شغل مردان زراعت در مزارع آب فوری، شور. کلاته قاسم آباد، پریا، باران آباد، ویراب، سرکهریز، و کتیرازنی در ارتفاعات شمالی شهرستان و گله داری است. در حدود آبادی معدن زغال سنگ وجود دارد. صنایع دستی زنان کرباس بافی است. از راه شوسهء طریق آب فوری اتومبیل به آبادی میرود. زیرهء سیاه در ارتفاعات آن بدست می آید. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

جام.

(اِخ) تربت جام... نام یکی از بخشهای هفت گانهء شهرستان مشهد که محدود است از طرف خاور به رودخانهء هریرود که مرز ایران و افغانستان راتشکیل میدهد و از باختر به بخش طیبات و فریمان، از شمال به بخش جنت آباد و فریمان و از جنوب به مرز ایران و افغانستان و دهستان یوسف آباد از بخش طیبات. تربت جام در یک دهلیز بین کوههای شاه نشین و گجرود و کوه بیزک واقع شده و هوای آن گرم و در نزدیکی پل جام و قلعه حمام، هوای آن سوزان و غیرقابل تحمل است. از طرفی به خواف باختر اتصال داشته و بادهای موسمی جریان یافته و تولید گردوغبار میکند و به همین جهت 95 درصد اهالی مبتلا به تراخم هستند. این بخش از رودخانه، چشمه سار و قنوات مشروب میشود آب مشروبی شهر از دو رشتهء قنات که از شمال باختری به طرف جنوب جریان دارد تأمین و در سالهای خشک سالی آب بقدری کم است که در 15 روز یک دفعه به شهر آب داده میشود. ارتفاعات این محل به این صورت است: بین بخش تربت جام و جنت آباد رشته ارتفاعاتی است که از شمال باختری به طرف جنوب خاوری امتداد یافته و قلهء آن که معروف به کوه شاه نشین است 2080 گز ارتفاع دارد. عرض این کوه 48 هزار گز و دارای دره های متعددی است که به هم اتصال داشته و قابل عبور میباشد. کوه بیزک که دنبالهء کوههای بینالود میباشد در باختر تربت جام واقع شده و جلگهء باختر را از جلگهء جام جدا میکند و قرائی که در دامنهء این کوه قرار گرفته اند دارای هوای سالم و آب شیرین و گوارا میباشند. رودخانهء جام رود که در شمال بند فریمان و بالاجام میان جام سرچشمه گرفته، پس از مشروب کردن جلگهء جام از شمال خاوری جام عبور کرده در نزدیکی پل جام رود (دوآب) به هریرود متصل میگردد. آب این رود در قسمت بالاجام فقط ماه اول سال جریان دارد لیکن در قسمت پائین جام همیشه آب در جریان است. هریرود که مرز ایران و افغانستان و شوروی را تشکیل میدهد از خاور این بخش جریان دارد. بخش تربت جام، از سه دهستان بنام بالاجام، میان جام، پائین جام که جمعاً دارای 154 آبادی بزرگ و کوچک است تشکیل می یابد. در حدود 62335 تن جمعیت دارد. طوایفی که در حدود این بخش سکنی دارند عبارتند از: طائفهء کودانی، کریم دادی، طاهری، قوری، مخته باز، باطوری، سنگچولی، ترکمن، بربری، مریدار، خلیلی، علی خوجه، قلعه گاهی، میش مست، محمد درویش، پریز، قرائی، سیستانی بلوچ زوری، کرد، یعقوب خانی، عرب، شیخی. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9 ص84 - 85). مؤلف نزهة القلوب ذیل کلمهء جام آرد: جام از اقلیم چهارم است، طولش از جزایر خالدات صد «ه» (94 درجه و 5 دقیقه) و عرض از خط استوا «لدن» (34 درجه و 50 دقیقه)، شهری وسط است و قریب دویست پاره دیه از توابع آنجاست. باغستان بسیار و میوه بیشمار دارد و آب شهر و ولایت مجموع از قنوات است و از مزار اکابر تربت زنده پیل احمدجام آنجا است و خواجه علاءالدین محمد بر آنجا گنبدی عالی ساخته و دیگر مزارات متبرکه در آنجا بسیار است. (از نزهة القلوب ج3 ص154). و رجوع به مرآت البلدان ج4 صص85 - 86 شود. جام دارای قلاع متعدد و معروفی است و همچنین قصبات و قرای بسیاری دارد و برای اطلاع بدانها رجوع به مرآت البلدان ج4 ص86 ببعد شود. این ناحیه سرگذشت و تاریخ مفصلی دارد که در مرآت البلدان ذکر شده است. رجوع به مرآت البلدان ج4 ص89 ببعد شود. در عهد صفویه حاکم جام یکهزارو ششصد و هشتاد و دو تومان و چهارصد و شصت و شش دینار مداخل و پانصد نفر ملازم داشته است. (تذکرة الملوک چ2 ص79). چنانکه ذکر شد فرهنگ جغرافیایی ایران «جام» را ذیل تربت جام آورده است و تربت جام همان جام است. رجوع به تربت جام شود.

جام.

(اِخ) معرفة، نام ولایتی است از اعمال نیشابور. (منتهی الارب). شهر کوچک و مرکز بخش تربت جام از شهرستان مشهد است که در 144 هزارگزی مشهد و 66 هزارگزی مرز ایران و افغانستان سر راه شوسهء عمومی مشهد و هرات واقع است. موقع طبیعی: محلی است جلگه ای و گرمسیر و 605 تن سکنه دارد آب آن از رودخانهء جام و قنوات تأمین میشود. محصول عمدهء آن غلات، بنشن، زیره و انواع میوه جات است. شغل اهالی کسب و زراعت و تجارت و در حدود 120 باب مغازهء مختلفه دارد. دارای دو خیابان است که همدیگر را در فلکه قطع میکنند. از ادارت دولتی تیپ نظامی، بخشداری، ثبت املاک، پست و تلگراف، کشاورزی، آمار، ثبت، دارائی، بهداری، فرهنگ، ژاندارمری، شهربانی، بانک ملی را دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9 ص85). شهری است به نیشابور و اصل آن زام است و عوام جام گویند.

جام.

(اِخ) نام پسر نوح علیه السلام که بعد طوفان زنده بود. (شرفنامهء منیری). ظاهراً مصحف حام است. رجوع به حام شود.

جام آب.

[مِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)پیمانه. صواع. (ترجمان القرآن میرسید شریف جرجانی). رجوع به جام شود.

جام آوردن.

[وَ دَ] (مص مرکب) پیاله آوردن. قدح آوردن :
چو نان خورده شد میزبان در زمان
بیاورد یک جام می شادمان.فردوسی.
بیا ساقیا جام صهبا بیار
دوای دل و جان شیدا بیار.
قاسمی گنابادی (از ارمغان آصفی).

جاما.

(اِ) جامای کبیر؛ وزنی معادل سه مثقال. (مفاتیح العلوم). جامای صغیر؛ وزنی معادل دو مثقال. (مفاتیح العلوم).

جامات.

(معرب، اِ) ظرفهای شرابخوری و آبخوری. جِ جام. (ناظم الاطباء).

جامات.

(اِخ) نام حکیمی است که او را جاماسب گویند. (برهان). مصحف جاماسب. (حاشیهء برهان چ معین). نام پسر دانیال پیغمبر که فیلسوف و ستاره شمر دانائی بوده و کتاب جاماسب نامه منسوب به این شخص بزرگ است. (ناظم الاطباء). این کلمه بصورتهای: جاماس، جاماسب، جاماسف، نیز آمده است. رجوع به جاماسب شود.

جاماس.

(اِخ) نام حکیمی است که او را جاماسب هم میگویند با بای پارسی در آخر. (برهان). همان جاماسب است. (شرفنامهء منیری) :
محمد زکریا کجا و جالینوس
کجا شده ست چو جاماس و بوعلی دیگر.
ناصرخسرو.
کند بفیض الهی ضمیر تو بیرون
زآستین حکم دست دانش جاماس.
منصور شیرازی (از شرفنامهء منیری).
رجوع به جاماسب و رجوع به لغت نامه ذیل اسب، بخش اسب در ایران باستان شود.

جاماسب.

(اِخ) جزو دوم این کلمه همان اسب است ولی جزو اول آن معلوم نیست، و ربطی به «جام» = یام که مغولی است ندارد. (برهان قاطع چ معین ج4 پایان کتاب ص بیست و دوم). و در سنت زرتشتیان جاماسب از خاندان هوگوه(1) در اوستا و برادر فرشوشتر(2) بود و هر دو وزیر کی گشتاسب بودند. جاماسب با دختر زرتشت بنام پوروچیست(3) ازدواج کرد. (مزدیسنا ص77 - 78). جاماسب در ادبیات ایران و عرب «فرزانه» و «حکیم» خوانده شده است و بدو پیشگوئیهائی نسبت داده اند که ذکر آنها در رسالهء پهلوی «یادگار زریران» و «گشتاسب نامهء دقیقی» و «جاماسب نامه» آمده. رجوع به مزدیسنا ص353 ببعد و ص362 و 363 و یادنامهء پورداود ج2 ص56 شود. (حاشیهء برهان چ معین). نام حکیمی که وزیر گشتاسب شاه بود. (شرفنامهء منیری). نام حکیمی ستاره شمر بوده و گویند ترجمهء این نام به عربی مطابق نصرالله خواهد بود. وی برادر گشتاسب شاه بود که پدر اسفندیار است چون گشتاسب(4) آئین زردشت پسندید جاماسب و پشوتن و اسپندیار نیز به زرتشت گرویده به کیش او درآمدند. اسپندیار به تسخیر بلاد و ترویج آئین زردشت و بنای آتشکده ها در ایران و غیر ایران مأمور شده از راه آذربایگان به ولایت روم و اروپا رفته جدهء مادری خود را در ایتالیا ملاقات کرده و جاماسب به نشر علوم نجوم و حکمت پرداخت و از آثار کواکب استحضار زیاد حاصل کرد. (آنندراج) :
ستاره شناسی گرانمایه بود
ابا او بدانش گران پایه بود.فردوسی.
یکی از حکمای ایرانی که در صنعت کیمیا بحث کرده و گویند عمل اکسیر تام را دریافته بود. از اوست: کتاب جاماسب فی الصنعة. (الفهرست ابن الندیم). جاماسب نامه از مصنفات اوست. (شرفنامهء منیری). نامه ای از او دیده شده که بپارسی قدیم است و نام آن فرهنگ ملوک و اسرار عجم است و عنوان آن بنام گشتاسب شاه است و نظرات کواکب را به رمز بیان نموده و مقارنات اختران را طالع وقت نهاده و بر آن زایچه حکم نموده. گویند پنج هزار سال از روزگار آینده را باز نموده از سلاطین و انبیاء خبر داده، در آنجا حضرت موسی سرخ شبان باهودار و حضرت مسیح را پیغمبر خرنشین که او را بنام مادر بازخوانند و از حضرت رسول عربی (ص) به مهرآزما تعبیر کرده و بعضی سخنان وی موافق روزگار گذشته است و برخی مخالف، والله اعلم بالصواب. (آنندراج). او را جاماس نیز خوانده اند. (شرفنامهء منیری) (آنندراج). جاماسپ. (آنندراج). جاماسف. (شرفنامهء منیری). رجوع به جاماس و جاماسپ و جاماسف شود :
بخواند آن زمان شاه جاماسب را
کجا رهنمون بود گشتاسب را.
فردوسی (از آنندراج).
وی بدستور گشتاسب بن لهراسب نقوش افلاکی را بر تخت طاقدیس پیدا کرده است:
چو گشتاسب آن تخت [ طاقدیس ] را دید گفت
که کار بزرگان نشاید نهفت
به جاماسب گفت ای گرانمایه مرد
فزونی چه دانی بدین کار کرد
چو جاماسب آن تخت را بنگرید
بدید از در دانش او را کلید
بر او بر شمار سپهر بلند
همه کرد پیدا چه و چون و چند
زکیوان همه نقشها تا به ماه
بدان تخت کرد او بفرمان شاه.فردوسی.
وی موبدان موبد گشتاسب بود:
سر موبدان بود و شاه ردان
چراغ بزرگان و اسپهبدان.فردوسی.
رجوع به جامات و جاماس و جاماسف شود.
(1) - Hvogva.
(2) - Frashaushtra.
(3) - Pourucista. (4) - براساسی نیست و چنانکه پیش از این گفتیم وی برادر فرشوشتر از خانوادهء هوگوه بود و خود و برادرش هر دو وزیر کی گشتاسب بودند.

جاماسب.

(اِخ) دهی است از بخش گوران شهرستان شاه آباد. این ده در 10 هزارگزی شمال گهواره به کنار رودخانهء زمکان واقع است. محلی است کوهستانی و سردسیر 215 تن سکنه دارد. آب آنجا از رودخانهء زمکان. محصول آن غلات، حبوبات، صیفی، میوه جات، توتون و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. این ده دبستان ملی دارد و مردم آن از تیرهء تفنگچی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

جاماسب.

(اِخ) ابن فیروز. وی برادر قباد ساسانی است. پس از ظهور مزدک اکابر و اشراف کشور قباد را که پیرو آئین مزدک شده بود از سلطنت خلع کرده جاماسب را که ملقب به نگارین بود قائم مقام وی گردانیدند. (از حبیب السیر چ تهران ص85). وی از قبل برادر که مالک ملک عجم بود، ایالت ری و دربند شروان و ارمنیه را تا آخر عمر در قبضهء اقتدار داشت. (حبیب السیر چ تهران ص340). جاماسب ملقب به نگارین (منقش) و برادر بلاش گرانمایه پادشاه ساسانی بود. (مفاتیح العلوم). او را زاماسب نیز گویند. رجوع به زاماسب شود.

جاماسب اسانا.

[] (اِخ) نام شخصی است که بخشی از منظومهء اردای ویرافنامه را در هند بچاپ رسانیده. او را جاماسپجی نیز گویند. (از مزدیسنا ص361، 476، 484).

جاماسب حکیم.

[بِ حَ] (اِخ) رجوع به جاماسب شود. نام دانشمندی است که گویند درخت کشمر، که به بلندی آن در عالم هیچ درختی نیست بدست او غرس شده است و نیز گویند: وی در کوسوی مدفون است. (نزهة القلوب ج3 ص143 و 153). مؤلف حبیب السیر آرد: وی شاگرد لقمان و برادر گشتاسب است و در علم نجوم مهارت کامل حاصل داشت و از سخنان اوست که: بدترین خصال ترک کرم است و بهترین افعال ترک خست است و فرمود که: بزرگ ترین آلام آن است که کریمی از لئیمی حاجتی خواهد. (حبیب السیر چ تهران ص57). رجوع به جاماس شود.

جاماسب دها.

[دَ] (ص مرکب) کسی که همچون جاماسب باشد در زیرکی. آنکه مانند جاماسب باهوش و دهاء باشد :
خانهء طالع عمرم ششم و هشتم کید
چون ندیدید که جاماسب دهائید شما؟
خاقانی.

جاماسب نامه.

[مَ] (اِخ) یکی از کتب مذهبی زرتشتیان است که ظاهراً پس از اسلام نوشته شده و در آن پیشگوئیهای جاماسب را نقل کرده اند. (از مزدیسنا ص353).

جاماسف.

(اِخ) جاماس. جاماسب. رجوع به جاماسب شود.

جاماسف.

(اِخ) ابن فیروزبن یزدجرد. همان جاماسب بن فیروز است. رجوع به جاماسب بن فیروز شود.

جامان.

(اِخ) یا حارمان. دهی است بین هرات و سیستان. از آنجا تا هرات یک مرحله راه است. (از نزهة القلوب ج3 ص178 و حاشیهء همان صفحه). این کلمه در تاریخ سیستان متن ص292 «خاربار» و در حاشیهء همان صفحه «جامان» «خاستان» «خاربان» «حارمان» آمده است.

جاماندن.

[دَ] (مص مرکب) بجای ماندن. فراموش شدن چیزی که باید برده شود و ماندن آن در آن جای. فراموش شدن چیزی در جائی. بجا گذاشتن چیزی از روی فراموشی.

جامانده.

[دَ / دِ] (ن مف مرکب) باقیمانده از چیزی. بجای مانده از چیزی، بفراموشی یا جز آن.

جامایقه.

[] (اِخ)(1) تلفظ ترکی. ژامائیک. رجوع به ژامائیک در همین لغت نامه شود.
(1) - Jamaique.

جام باده بر سنگ زدن.

[مِ دَ / دِ بَ سَ زَ دَ] (مص مرکب) قدح می را با سنگ شکستن. قدح شکستن :
هشیار کسی بود که با سیمبری
می نوشد و جام باده بر سنگ زند.
خیام (از فرهنگ ضیاء).
رجوع به جام بر سنگ زدن شود.

جام باز.

(نف مرکب) کاسه گردان. || متقلب، حقه باز.

جام بازی.

(حامص مرکب) کاسه گردانی. || حقه بازی، تقلب. رجوع به جام باز شود.

جام بخشیدن.

[بَ دَ] (مص مرکب) پیاله یا قدح دادن :
بیا ساقی آن جام آئینه رنگ
که میخواهدش خسرو روم و زنگ
بمن بخش از راه لطف و کرم
زآئینهء دل برد زنگ غم.
قاسمی گنابادی (از ارمغان آصفی).

جام بدست داشتن.

[بِ دَ تَ] (مص مرکب) پیاله در دست داشتن. قدح بدست گرفتن :
آنکس که بدست جام دارد
سلطانی جم مدام دارد.حافظ.
|| جام بکف آوردن.

جام بر تارک سر کشیدن.

[بَ رَ کِ سَ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) کنایه از شراب خوردن بیکبار چنانکه از وی چیزی نماند. (آنندراج) :
عاشقا گر بود خواهی در صف می خوارگان
جام می بر تارک سر رایگان باید کشید.
معزی (از آنندراج).

جام برداشتن.

[بَ تَ] (مص مرکب)شیشه یا آئینه را از پنجره برداشتن :
شب روم بر بام آن مه چشم بر روزن نهم
جام بردارم بجایش دیدهء روشن نهم.
ذهنی اصفهانی (از ارمغان آصفی).

جام بر سرکشیدن.

[بَ سَ کَ / کِ دَ](مص مرکب) یا جام به سر کشیدن. کنایه از شراب خوردن بیکبار چنانکه از وی چیزی نماند. (آنندراج) :
اگر تردامنی جامی به سرکش
خط موجی به هر اندیشه درکش.
حکیم زلالی (از آنندراج).
|| کنایه از آغاز کردن نامه ای بنام خدا چنانکه در شعر زیر :
بود نامه ای نشأه بخش ادا
که بر سرکشد جام حمد خدا.
میرزا محمدعلی ماهر (ازآنندراج).

جام بر سنگ زدن.

[بَ سَ زَ دَ] (مص مرکب) کنایه از توبه کردن و گذشتن از شراب باشد. (برهان). توبه کردن از شراب و شکستن جام. (ناظم الاطباء). کنایه از توبه کردن از شراب. (آنندراج). و رجوع به جام باده بر سنگ زدن شود.

جام بزرگی.

[بُ زُ] (اِخ) تیره ای از ایل بهارلو. [از ایلات خمسهء فارس]. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص86).

جام بکف آوردن.

[بِ کَ وَ دَ] (مص مرکب) پیاله بدست آوردن. قدح به دست داشتن. جام به دست داشتن. رجوع به جام به دست داشتن و جام خواستن و جام دادن و جام گرفتن شود.

جامبودوئیپا.

(اِخ)(1) لقب کانیشکا. یکی از پادشاهان بسیار مقتدر هند است. که با قیصر روم، «مارک آنتوان» رابطه داشته است. و چو در عصر خود مقتدرترین پادشاه هند بود او را به این لقب که بمعنی خداوند تمام هندوستان است میخواندند. (از احوال و اشعار رودکی ص157).
(1) - Jumbu - Duipa.

جام بورک.

[مِ رَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کاسهء آش بغرا. (ناظم الاطباء). رجوع به آش بغرا، ذیل کلمهء آش در همین لغت نامه شود.

جامبیه.

[یِ] (اِخ)(1) قصبه ای است در جزیرهء سوماترا بفاصله 250 هزار گز از پالمبانگ و در ساحل نهری بهمین نام واقع است. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Jambie.

جام پر از شیر و می.

[مِ پُ اَ رُ مَ / مِ] (اِ مرکب) پیالهء بلور و حلبی و مانند آن. (آنندراج). || کنایه از پیالهء پر از آب کوثر باشد. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء) :
به من داد جامی پر از شیر و می. نظامی. || دهان معشوق را نیز گویند. (برهان). لب و دهان معشوق. (ناظم الاطباء) (آنندراج). || کلامی که شنیدن آن مردم را به شور اندازد و حال آورد. (برهان). کنایه از کلام خوب و شیرین که مستی و حال آرد. || اشعار خوب را نیز گفته اند. (برهان) (ناظم الاطباء). و رجوع به جام پر از می شود.

جام پر از می.

[مِ پُ اَ مَ / مِ] (اِ مرکب)قدح پر از شراب. || جام پر از شیر و می است که کنایه از پیالهء پر از آب کوثر باشد. (برهان) (ناظم الاطباء). || لب و دهان معشوق. (برهان). || کلام و اشعار خوب. (برهان). رجوع به جام پر از شیر و می شود.

جام پیش دهن بردن.

[شِ دَ هَ بُ دَ](مص مرکب) قدح می سرکشیدن :
روان گردید خوناب دلم از ساغر دیده
به یاد لعل او چون جام می پیش دهن بردم.
فغانی شیرازی (از ارمغان آصفی).

جام پیما.

[پَ / پِ] (نف مرکب) کنایه از شرابخوار. (آنندراج). قدح نوش. آنکه جام به سرکشد :
جز این جام پیمای صهباسرود
نسازد کسی شیشه از چنگ و رود.
ملاطغرا (از آنندراج).

جام پیمودن.

[پَ / پِ دَ] (مص مرکب)کنایه از شراب خوردن. (آنندراج). جام سرکشیدن :
هنوز از زمانی فزون شادکام
نپیموده بدشاه با ماه جام.(گرشاسب نامه).
از آن می یکی جام پیما بمن
که رنگ آورد از عقیق یمن.
فخر گرگانی (از آنندراج).

جامتونتن.

[تَ] (هزوارش، مص) به لغت زند و پازند(1) بمعنی رسیدن باشد. (برهان). این کلمه مصحف جامنونتن باشد و هزوارش و بمعنی رسیدن است. (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به جامنونتن شود.
(1) - ن.ل: ژند و پاژند. (حاشیهء برهان چ معین).

جام جم.

[مِ جَ] (اِخ) پیالهء جمشید که ساختهء حکما بود. از هفت فلک در او معاینه و مشاهده کردی. (شرفنامهء منیری). پیالهء جم و پیاله یا آئینهء سلیمان و یا اسکندر که همهء عالم در آن بنا بر افسانه نموده میشد. (ناظم الاطباء). جام جمشید. جام جهان آرا. جام جهان نما. جام جهان بین. جام کیخسرو. جام گیتی نما. جام عالم بین. و رجوع به جام جهان نما شود.
جام جم یا جام جهان نما در شاهنامه منسوب به جمشید نیست بلکه فردوسی آن را به کیخسرو نسبت کرده است :
تاکی زکاس ذویزن گاهی عسل گاهی لبن
می کش بسان تهمتن اندر عجم از جام جم.
سنائی.
جام جم خاص تست خاقانی
دردی دهر دلگسل چه خوری؟
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص 856).
زان جام جم که تا خط بغداد داشتی
بیش از هزار دجله مزیدم بصبحگاه.
خاقانی.
گر چه خرد در خطا است بر خط می دار سر
تا خط بغداد ده دجله صفت جام جم.
خاقانی (ایضاً ص 387).
عمر جام جم است کایّامش
بشکند خرد پس ببندد خوار.خاقانی.
آن جام جم پرورد کو، آن شاهد رخ زرد کو
آن عیسی هر درد کو، تریاق بیمار آمده.
خاقانی.
ما بمستی جام جم برداشتیم.عطار.
سخن میرفت دوش از لوح محفوظ
نگه کردم چو جام جم نباشد.عطار.
بسعی ای آهنین دل مدتی باری بکش کآهن
بسعی آئینهء گیتی نما و جام جم گردد.
سعدی.
روان تشنهء ما را بجرعه ای دریاب
چو میدهند زلال خضر ز جام جمت.حافظ.
سالها دل طلب جام جم از ما میکرد
آنچه خود داشت ز بیگانه تمنا میکرد.
حافظ.
حافظ مرید جام جم است(1) ای صبا برو
وز بنده بندگی برسان شیخ جام را(2).حافظ.
دلی که غیب نمایست و جام جم دارد
ز خاتمی که دمی گم شود چه غم دارد.
حافظ.
جام جم آئینه دار کاسهء زانوی ماست
ما چو طفلان هر طرف بهر تماشا میرویم.
صائب.
جهان ای برادر چو جام جم است
نمایندهء سیرت مردم است.ادیب پیشاوری.
|| کنایه از دهان :
بطاق دو ابرو برآورده خم
گره بسته بر خندهء جام جم.نظامی.
|| جام شراب. (مزدیسنا).
(1) - ن.ل: جام می.
(2) - ظ: شیخ خام.

جام جمشید.

[مِ جَ] (اِخ) جام جم. جام جهان نما. رجوع به جام جم و جام جهان نما شود.

جام جهان آرا.

[مِ جَ / جِ] (اِخ) جام جم. جام جهان نما. رجوع به این دو لغت شود.

جام جهان بین.

[مِ جَ / جِ] (اِخ) جام جم. جام جهان نما. رجوع به این کلمه شود.

جام جهان نما.

[مِ جَ / جِ نُ / نِ / نَ](اِخ) جام جم. جامی که همهء عالم در آن نموده میشد. دکتر معین در مقالهء خود به عنوان «جام جهان نما» نویسد: در نظم و نثر پارسی بارها از جامی بنام «جام جهان نما» و اسامی دیگر «جام کیخسرو، جام جم، جام جمشید، جام گیتی نما، جام جهان بین، آئینهء سلیمان، آئینهء سکندر و غیره» یاد کرده اند و فرهنگ نویسان گفته اند: جامی بوده است که احوال خیر و شر عالم از آن معلوم میشد(1).
کیخسرو. شهریاری که بنام کیخسرو در داستانهای ملی ایران از پادشاهان بزرگ کیانی بشمار میرود، نام وی در اوستا کوی هوسروه(2) و در ودا (کتاب مقدس هندوان) سوشروس(3) است و بنابراین از بزرگان دورهء هند و ایرانی بوده است که پیش از جدا شدن هندوان از ایرانیان و مهاجرت آنان بسمت سند و داخلهء فلات ایران میزیسته(4). فردوسی در شاهنامه در «داستان بیژن با منیژه» پس از تشریح زندانی شدن بیژن به امر افراسیاب در چاه و جستجوی گیو، پدر وی و مأیوس شدن او، در عنوان «دیدن کیخسرو بیژن را در جام گیتی نمای» گوید(5):
چو نوروز خرم فراز آمدش
بدان جام فرخ نیاز آمدش
بیامد پر امید دل پهلوان(6)
ز بهر پسر گوژ گشته، نوان
چو خسرو، رخ گیو پژمرده دید
دلش را بدرد اندر، آزرده دید
بیامد، بپوشید رومی قبای
بدان تا برد پیش یزدان ثنای
خروشید پیش جهان آفرین
برخشنده بر، چند کرد آفرین
ز فریادرس زور و فریاد خواست
وز اهریمن بدکنش داد خواست
خرامان از آنجا بیامد به گاه
بسر برنهاد آن کیانی کلاه
پس آن جام بر کف نهاد و بدید
در او هفت کشور همی بنگرید
ز کار و نشان سپهر بلند
همه کرد پیدا، چه و چون و چند
ز ماهی به جام اندرون تا بره
نگاریده پیکر بدو یکسره
چه کیوان، چه هرمز، چه بهرام و شیر
چه مهر و چه ماه و چه ناهید و تیر
همه بودنیها بدو اندرا
بدیدی جهاندار افسونگرا
به هر هفت کشور همی بنگرید
که آید ز بیژن نشانی پدید
سوی کشور گرگساران رسید
بفرمان یزدان، مرورا بدید
بدان چاه بسته به بند گران
ز سختی همی مرگ جست اندر آن...
بنابراین «جام گیتی نمای» در نظر مؤلفان خداینامک پهلوی، که شاهنامه مع الواسطه مقتبس از آن است جامی بوده است که صور نجومی و سیارات و هفت کشور (هفت اقلیم)(7) زمین بر آن نقش شده بود و خاصیتی اسرارآمیز داشت چه وقایعی که در نقاط دوردست کرهء زمین اتفاق می افتاد بر روی آن منعکس میشد.
جمشید. این نام مرکب است از جم و شیده جزء دوم همان است که در «خورشید» نیز دیده میشود و بمعنی تابان و درخشنده است. جزء اول در اوستا ییمه(8) و در ودا یمه(9)آمده. در کتاب اخیر وی پسر خورشید(10) و نخستین بشری است که مرگ بر او چیره شده، بر دوزخ حکومت میکند(11). در اوستا (وندیداد فصل دوم) او نخستین کسی است که اهورمزدا دین خود را بدو سپرد، و در روایات داستانی ایران، جم یکی از بزرگترین پادشاهان سلسلهء پیشدادی است که «جام جهان نما» بدو نسبت داده اند. در شاهنامه ذکری از انتساب جام به جمشید نیست ولی چون شهرت جم بیش از کیخسرو بوده است و از سوی دیگر مسلمانان او را با سلیمان پیامبر بنی اسرائیل یکی دانسته اند(12) و همچنین در روایات، پیدایش شراب به جمشید منسوب بوده است(13) «جام کیخسرو» را «جام جم» و «جام جمشید» خواندند و این انتساب ظاهراً در قرن ششم هجری پدید آمده است. شبستری در کنزالحقایق گوید(14):
یکی جم نام وقتی پادشا بود
که جامی داشت کان گیتی نما بود
بصنعت کرده بودندش چنان راست
که پیدا میشد از وی هرچه میخواست
هر آن نیک و بدی کاندر جهان بود
در آن جام از صفای آن نشان بود
چو وقتی تیره جام از زنگ گشتی
شه گیتی از آن دلتنگ گشتی
بفرمودی که دانایان این فن
بکردندی به علمش باز روشن
چو روشن گشتی آن جام دل افزای
بدیدی هرچه بودی در همه جای.
و گوینده در مصباح الارواح گوید(15):
هریک جمشید کرده از گل
صد جام جهان نمای حاصل.؟
برخی از فرهنگ نویسان خواسته اند بین این دو تلفیقی کنند و گفته اند «مناسبت جام به جمشید آن است که جمشید جام را احداث نموده و کیخسرو جامی ساخته بود مشتمل بر خطوط هندسی، چنانچه از خطوط و رقوم و دوائر اصطرلاب ارتفاع کواکب و غیره معلوم نمایند، همچنین از آن جام حوادث روزگار معلوم کرد چنانچه در کتب تواریخ مسطور است».(16) فخرالدین عراقی در قصیده ای بمدح مراد خویش شیخ بهاءالدین زکریای مولتانی گوید:
جام کیخسرو بکف داریم پس زیبد که ما
دمبدم در بزم وصل یار جام جم زنیم.
سلیمان: باعتباری جام جم را جام سلیمان دانسته اند(17). در داستانهای اسلامی، سلیمان و جمشید را باهم خلط کرده اند(18)، زیرا ایرانیان مرکز جمشید داستانی را کشور فارس میدانسته اند و آثار باقیماندهء داریوش و خشایارشا و دیگر پادشاهان هخامنشی را در «تخت جمشید» و از آنِ جم دانسته اند چنانکه نام «تخت جمشید» خود حاکی از آن است(19). از سوی دیگر در نتیجهء افسانه های مذهبی تشابه کامل بعض احوال و اعمال منسوب به جمشید و سلیمان مانند استخدام دیوان و جنیان و طاعت جن و انس از ایشان و سفر کردن در هوا، موجب این توهم گردیده که جمشید و سلیمان یکی است، از این رو فارس را تختگاه سلیمان و پادشاهان فارس را قائم مقام سلیمان و وارث ملک سلیمان خوانده اند(20) و حتی آرامگاه کورش بزرگ را مشهد مادر سلیمان نامیده اند. بنا برآنچه گذشت جام جم را نیز در ادبیات پارسی گاه به سلیمان نسبت کرده اند(21). حافظ گوید:
دلی که غیب نمایست و جام جم دارد
ز خاتمی(22) که دمی گم شود چه غم دارد.
جامی در منظومهء «سلامان و ابسال» در عنوان «آگاه شدن شاه از رفتن سلامان و خبر نایافتن از حال وی و آئینهء گیتی نمای را کار فرمودن و حال وی دانستن» آرد:
گفت از هر جا خبر جستند باز
کس نبود آگاه زان پوشیده راز
داشت شاه آئینهء گیتی نمای
پرده ز اسرار همه گیتی گشای
چون دل عارف نبود از وی نهان
هیچ حالی از بد و نیک جهان
گفت کان آئینه افتادش نظر
یافت از گم گشتگان خود خبر
هر دو را عشرت کنان در بیشه دید
از غم ایام بی اندیشه دید(23).
جامی در آغاز داستان مزبور فقط گوید:
شهریاری بود در یونان زمین.
و نام وی را یاد نکرده است اما خواجه نصیرالدین طوسی در شرح اشارات نام او را هرمانوس پادشاه مملکت یونان و روم و مصر(؟) آورده است و شاید وی همان ارمانوس یا ارمانیوس مذکور در تواریخ(24)باشد.
نامهای مختلف. در ادبیات ما جام مزبور را گاه «جام جم» خوانده اند. خاقانی گوید:
عمر جام جم است کایامش
بشکند خرد، بس ببندد خوار.
و گاه «جام جمشید» خاقانی راست:
خسرو جمشید جام، سام تهمتن حسام
خضر سکندر سپاه، شاه فریدون علم.
و زمانی «جام کیخسرو» که امثلهء آن گذشت و گاه «جام جهان نما» بطور اطلاق یاد شده. فخرالدین عراقی گوید:
چون جام جهان نمای ساقی
بنمود مرا لقای ساقی
باشد که شود دل عراقی
چون جام جهان نمای ساقی.
و هنگامی «جام جهان بین» حافظ گوید:
همچو جم جرعهء ما(25) کش که ز سرِّ دو جهان
پرتو جام جهان بین دهدت آگاهی.
و زمانی «جام گیتی نمای» و «آئینهء گیتی نمای» که شاهد آنها گذشت. بدیهی است که در برخی موارد ابهامی بین جام (شراب منسوب به) جمشید و جام (جهان نمای) جمشید موجود است.
تعبیرات. بدیهی است که خردمندان باریک بین وجود چنین جامی سحرآمیز را نمیتوانستند باور کنند، از اینجهت در پی تعبیر آن برآمدند:
1- حکیمی گفت: جام آب بود آن(26). آب رود و دریا نخستین آینهء بشر بود(27). لطافت آب و انعکاس صورت اشیاء و اشخاص در سطح آن موجب گردید که علاوه بر شرب، آب را بعنوان مظهر و مجلای اشیاء بکار برند. از سوی دیگر ثالس ملطی(28) از حکمای یونان باستان و پیروان او آب (شاید دریا که زائیدهء آن است) را منشأ پیدایش جهان شناخته اند(29) بنابراین برخی آب را جام جهان نما دانسته اند که کلیهء صور جهانی بصورت استعداد در آن مکنون است. 2- منجم گفت: اصطرلاب بود آن. اصطرلاب (اسطرلاب)(30) اصلاً کلمه ای است یونانی مرکب از استرن(31) بمعنی ستاره و لمبانین(32)بمعنی گرفتن و مفهوم ترکیبی آن تقدیر ستارگان است و آن آلتی است که برای مشاهدهء وضع ستارگان و تعیین ارتفاع آنها و تشخیص اوقات بکار میرفته است. اختراع اصطرلاب را به ابرخس(33) دانشمند قرن دوم پیش از میلاد نسبت داده اند ولی علمای اسلام در تکمیل آن کوشیدند و گویا ابواسحاق ابراهیم بن حبیب فزاری (قرن دوم هجری) نخستین کسی است در اسلام که اصطرلاب ساخته و آن را در اعمال نجومی بکار برده است. بطلمیوس(34) معروف (قرن دوم میلادی) کلمهء اصطرلاب را به نقشهء دو نیمکرهء زمین اطلاق کرده است و اغلب مؤلفان اروپائی در قرنهای شانزدهم و هفدهم میلادی نیز آن را به همین معنی استعمال کرده اند. مؤلف غیاث اللغات گوید: کیخسرو جامی ساخته بود مشتمل بر خطوط هندسی چنانچه از خطوط و رقوم و دوائر اصطرلاب ارتفاع کواکب و غیره معلوم نمایند.
3- دگر یک گفت: بود آئینه ای راست
چنان روشن که میدید آنچه میخواست.
آئینه - در اعصار باستانی فقط آئینه های فلزی را که مجموعاً دارای ابعاد کوچک بودند بکار می بردند. طلا، نقره، فولاد و مخصوصاً برنج در ساخت آئینه بکار میرفت. فولاد در آینه تا قرن شانزدهم استعمال میشده است ولی در این عصر آینه های شیشه ای بکار بردند. آئینه برای خاصیت انعکاس اشیاء از همان قدیم تمثیلی بلیغ برای مظهر و مجلای حقیقت گردید. از جملهء موضوعهائی که جلب توجه مسلمانان کرده، آینهء اسکندر است که در ادبیات ما نیز بسیار آمده است. حافظ گوید:
آئینهء سکندر جام جم است بنگر
تا بر تو عرضه دارد احوال ملک دارا.
فرهنگ نویسان گفته اند: «نام آینه ای است که بجهت آگاهی از حال فرنگ بر سر منارهء اسکندریه نهاده بوده است و کشتیهای دریا از صد میل راه در آینه دیده میشده و آن مناره را اسکندر بدستیاری ارسطو بنا کرده بود و از غفلت پاسبانان، فرنگیان فرصت یافته آینه در آب افکندند و اسکندریه را برهم زدند و ارسطو بفسون و اعداد آن را از قعر دریا برآورد (؟)» و آن در حقیقت منارهء دریائی در جزیرهء فارس(35) نزدیک اسکندریه بوده است(36)و برجی بوده که در ساحل دریا یا در جزیره ای برآورده بودند. این مناره در آغاز قرن سوم به امر بطلمیوس محب الاخ(37) و بتوسط گنیدین ستراتی(38) از مرمر سفید به ارتفاع 135 گز ساخته شد و در رأس آن شب هنگام آتش می افروختند و کشتی ها را راهنمائی میکردند. در فرهنگ فارسی به انگلیسی جانسن آمده: جام جم یا جام جمشید؛ آئینه ای که جهان را نمایش میداد و مجازاً مناره بخصوص منارهء اسکندریه را گفته اند.
4- برخی از متأخران آن را به کرهء جغرافیائی تعبیر کرده اند که نقشهء کشورهای مختلف و کوهها و دریاها و رودها با فواصل معین بر آن ثبت بود. از عهود قدیم نقشهء جهان تا آنجا که معلوم قدما بود ترسیم شده است ولی چیزی از آنها باقی نمانده اما از قرون وسطی نقشه های متعدد در دست است و کرهء ارض را به اشکال مختلف مربع و مربع مستطیل و قرص محاط به اقیانوسها و غیره ترسیم کرده اند بهمین مناسبت برخی از متأخران کتب خود را در جغرافیا «جام جم» نامیده اند از آنجمله فرهاد میرزا معتمدالدوله ابن عباس میرزا «جغرافیا و تاریخ جدید» تألیف ویلیام پینک(39) را به پارسی ترجمه کرده بنام «جام جم» در 1272 ه .ق . در تهران به طبع رسانیده است و همچنین سید علیخان وقارالملک شرح سیاحت هندوستان را به نام «جام جم هندوستان» در 1316 ه .ق . چاپ کرده است.
5- بعض دیگر آن را قطب نمای احکامی(40)گفته اند. یونانیان و رومیان را از قطب نما آگاهی نبود و ظاهراً نخست چینیان آن را ساختند و محقق است که در قرن های هفتم و هشتم میلادی، ملاحان چینی نوعی قطب نمای ساده بکار میبردند. مسلمانان از چینیان و مسیحیان در جنگهای صلیبی از مسلمانان ساختن و طریقهء استعمال آن را فراگرفتند.
6- تعبیر عرفانی. این تعبیرات ذوق لطیف عارفان حقیقت جوی ایرانی را اقناع نکرد:
بقدر علم خود گفتند بسیار
ولی آسان نشد این کار دشوار.
پس از جستجوی فراوان، عاقبت حقیقتی یافتند که از فرط وضوح، پنهان مانده بود:
بسی گفتند هر نوعی از اینها
نبود آن جام جم جز نفس دانا
چو نفس تیره روشن کرد انسان
نماید اندر او آفاق یکسان
چو انسان گشت اندر نفس کامل
شود بر کل موجودات شامل
ز چرخ و انجم و از چار ارکان
نموداری بود در نفس انسان
حقیقت دان اگر چه آدم است او
چو عارف شد بخود جام جم است او(41).
حافظ شیرین سخن بارها بدین معنی اشارت کرده و بخصوص در غزلی دلپسند همان تعبیر شبستری را با بیانی لطیف آورده است:
سالها دل طلب جام جم از ما میکرد
وآنچه خود داشت ز بیگانه تمنا میکرد
گوهری کز صدف کون و مکان بیرونست
طلب از گمشدگان لب دریا میکرد
مشکل خویش بر پیر مغان بردم دوش
کو بتأیید نظر حل معما میکرد
گفتم: «این جام جهان بین بتو کی داد حکیم؟»
گفت: «آنروز که این گنبد مینا میکرد»
بیدلی در همه احوال خدا با او بود
او نمیدیدش و از دور خدا(42) میکرد.
به تعبیر دیگر جهان خود «جام جم» است. ادیب پیشاوری گوید:
جهان ای برادر چو جام جم است
نمایندهء سیرت مردم است.
بمناسبت تعبیر عرفانی، برخی از کتب حکمی و عرفانی بدین نام ها خوانده شده اند: جام جم اوحدی. اوحدی مراغه ای (متوفی بسال 738 ه .ق .) مثنوی دلکشی بنام «جام جم» پرداخته است و خود در آغاز منظومه گوید(43):
نامهء اولیاست این نامه
مبر این را به شهر و هنگامه
نفس را این بشارتی چندند
بمقاصد اشارتی چندند
نام این نامه جام جم کردم
وندرو نقش کل رقم کردم.
گوینده تعبیری از جام جم نیاورده و فقط خواسته است کتاب خود را که مشتمل است بر مقدماتی چند و دو دور که دور اول را به مبدأ آفرینش و دور دوم را به کیفیت معاش جمهور اختصاص داده به جام جهان نمای جمشید تشبیه کند.
جام جهان نما. تألیف محمد عزالدین بن عادل مشهور به محمد شیرین و معروف به مغربی (متوفی 809 ه .ق .) در عرفان(44). جام گیتی نما- تألیف قاضی میرحسین بن معین الدین حسینی میبدی (متوفی در 910 ه .ق .) در حکمت(45). جام فرنگی. در زبانهای اروپائی گراآل(46) یا سن گراآل(47) بجامی اطلاق شده که گویند عیسی در آخرین شامی که با حواریون صرف کرد، آن را بدست گرفت. یکی از حواریون بنام یوسف رامه ای(48)، خونی را که براثر ضربت دشمن بپهلوی وی جاری میشد در آن جام ریخت. افسانه های مربوط بدین جام اندکی پس از شیوع مسیحیت رواج یافت ولی پیش از پایان قرن دوازدهم میلادی، اثری از آن در دست نیست. در این قرن روبر دوبورُن(49)منظومه ای دربارهء (یوسف رامه ای، مرلین(50)پرسوال(51)) بساخت و در آن افسانهء مسیحی را با روایات قوم سلت(52) مربوط به شام فصح در هم آمیخت. گویند جام مزبور را به انگلستان بردند و قرنها آنجا پنهان ماند تا عاقبت پرسوال قهرمان گالی آن را بیافت. از این افسانه، بسیاری تقلید کردند و شاخ و برگهای فراوان بدان افزودند. کرتین دوتروی(53)(شاعر فرانسوی قرن دوازدهم میلادی) و پیروان فرانسوی او مانند: گوشه(54)، منسیه(55) و ژربر(56) وقایع مربوط به پرسوال را در آثار خود تشریح کرده اند. ولفرام اشنباخی(57) شاعر آلمانی در منظومهء حماسی خود «پارتسیوال»(58) (1205 - 1215 م.) و آلبرت شارفن ترگ(59) در «تیتورل»(60) جام مزبور را مرکز تخیلات عرفانی درهم و پیچیده ساخته اند. پرسوال در داستان منثور موسوم به «سن گرآل بزرگ»(61) به شکل قهرمانی که بجستجوی جام مقدس برآمده، ظاهر میشود. از متأخران ویلهلم ریشارد واگنر(62)موسیقی دان معروف آلمانی (1813 - 1883 م.) جام مزبور را موضوع درام غنائی «پارسیفال»(63) (1882 م.) خود قرار داده است. (از مجلهء دانشکدهء ادبیات سال اول شماره ششم ص300 ببعد). و رجوع به جام جم شود.
(1) - غیاث اللغات: جام جم. جام جهان بین. جام کیخسرو.
(2) - Kaei Husravah.
(3) - Sushravas. (4) - رجوع به مقالهء «شاهان کیانی و هخامنشی در آثارالباقیه»: در مجلهء آموزش و پرورش سال پانزدهم شمارهء 8 - 10 صص43 - 44 شود.
(5) - شاهنامه چ بروخیم ج4 ص1099.
(6) - گیو.
(7) - رجوع به شمارهء هفت و هفت پیکر نظامی بقلم دکتر معین صص30 - 33 شود.
(8) -Yima.
(9) - Yama. (10) - مفهوم درخشندگی در نام جمشید (جم+ شید) نیز از اینجا ناشی شده.
(11) - در داستانهای ملی ما نیز آمده است. که مدت سیصد سال در زمان جمشید بیماری و مرگ نبود تا او گمراه شد و جهان برآشفت و بیماری و مرگ بازگشت. (از شاهنامه).
(12) - رجوع به ممدوحین سعدی بقلم علامه مرحوم قزوینی در «سعدی نامه» شود.
(13) - رجوع به «مزدیسنا و تأثیر آن در ادبیات پارسی» بقلم دکتر معین صص 267 - 275 شود.
(14) - نسخهء خطی متعلق به آقای دکتر معین. و رجوع به «مزدیسنا» ص 534 شود.
(15) - نسخهء خطی متعلق به آقای افشار شیرازی. و رجوع به «مزدیسنا» ص 511 شود.
(16) - غیاث اللغات.
(17) - فرهنگ فارسی به انگلیسی فرانسیس جانسن.
(18) - رجوع به «مزدیسنا» ص83 و 181 حاشیهء 4 شود.
(19) - و بدیهی است که از ابنیهء مزبور اعجاب داشتند و بنای آن را بدیوان انتساب میدادند.
(20) - توضیح در خصوص ملک سلیمان بقلم علامه قزوینی در سعدی نامه، ضمیمهء مجلهء تعلیم و تربیت سال 1316 صص788 - 791 آمده است.
(21) - فرهنگ فارسی انگلیسی جانسن.
(22) - خاتم منسوب به سلیمان است.
(23) - سلامان و ابسال چ یاسمی صص92 - 93.
(24) - Romanus. (25) - ن ل: می.
(26) - از کنزالحقایق شبستری است در دنبالهء قطعه ای که پیشتر نقل شد.
(27) - چنانکه آب در پارسی بمعنی درخشش و تلالو و لمعان بسیار بکار رفته. رجوع به همین لغتنامه شود.
(28) - Thales de Milet. (29) - وجعلنا من الماء کلی شی ء حیّ. (قرآن 21/31).
(30) - astrolabe.
(31) - astron.
(32) - Lambanein.
(33) - Hipparque.
(34) - Ptolemee. (35) - در یونانی Pharos و در لاتینی Pharus نام جزیرهء مزبور است که لغت Phare در زبانهای اروپائی از نام آن مأخوذ است.
(36) - رجوع به آئینهء سکندر در همین لغت نامه شود.
(37) - Philadephe.
(38) - Gnidien Sostrate.
(39) - William Pinnock, modern Geography and History.
(40) - Boussole astrologique. (41) - کنزالحقایق شبستری.
(42) - ن ل: خدایا.
(43) - جام جم اوحدی. ضمیمهء مجلهء ارمغان سال هشتم 1307.
(44) - رجوع بفهرست کتابخانهء سپهسالار ج2 صص681 - 682 و فهرست کتابخانهء آستانهء رضوی ج4 صص58 - 59 شود.
(45) - رجوع به کشف الظنون و فهرست کتابخانهء آستانه ج4 صص60 - 61 شود.
(46) - Graal.
(47) - Saint Graal.
(48) - Joseph d´Arimethie.
(49) - Robert de Boron.
(50) - Merlin.
(51) - Perceval.
(52) - Celtes.
(53) - Chretien de Troyes.
(54) - Gaucher de Dourdan.
(55) - Mennessier.
(56) - Gerbert de montrouil.
(57) - Wolfram d´Eschenbach.
(58) -Parzival.
(59) - Albert de Scharfenterg.
(60) - Titurel.
(61) - Grand St. Graal.
(62) - Wagner.
(63) - Parsifal.

جامجی.

(اِخ) ضیاءالدولة والدین. احمد. رجوع به ضیاءالدین ابوبکر احمدالجامی شود.

جام چشیدن.

[چَ دَ] (مص مرکب) می نوشیدن. از پیاله می خوردن. از جام می نوشیدن :
بجامی که ساقی خود اول چشید
به نقلی که شکّر دهانی گزید.
ظهوری ترشیزی (از ارمغان آصفی).

جامح.

[مِ] (ع ص) نعت فاعلی از جُموح و جِماح. (اقرب الموارد). اسب توسنی کننده. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). سرکشی کننده. (آنندراج). اسب سرکش و شرور. (ناظم الاطباء). توسن سرکش. || خودرای شونده. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). || شتاب کننده : لولّوا الیه و هم یجمحون؛ ای یسرعون. (سورهء 9/57). آنکه سوار باشد بر هوای نفس خود و او را از آن بازنتوان گردانید. || آنکه سر باز زند. ج، جوامح. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). این کلمه برای مذکر و مؤنث یکسان است، برای هردو به همین صورت آید. (از اقرب الموارد). || (اِ) زنی که بدون طلاق و اجازت شوهر نزد اهل رود. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

جام حمام.

[مِ حَمْ ما] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) طاسی که بدان آب بر سر ریزند :
چنان زآتش آن چهره گرم شد صحبت
که ساغر از عرق باده جام حمام است.
تأثیر (از آنندراج).
و محتمل است که جام حمام بمعنی شیشه های کوچکی که در سقف حمام برای روشنی نصب کنند، و بر اثر گرمی حمام آن شیشه ها پیوسته عرق آلود است باشد. رجوع به ذیل جام شود.

جام حیدری.

[مِ حَ / حِ دَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) رطل گران. جام یک منی. جام ده منی :
کیست نیاز من کند یک دو سه جام حیدری
تا بنمایم ای صنم آینهء سکندری.
ناصرعلی (از آنندراج).
رجوع به جام یک منی و جام ده منی شود.

جامخ.

[مِ] (ع ص) از جَمخ. متکبر. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). خودفروش. نازنده. مباهات کننده. ج، جُمَّخ.

جام خالی دادن.

[مِ دَ] (مص مرکب)قدح تهی به دست دیگران دادن. || کنایه از فریب دادن. چه ساقی، سیه مست (بدمست) را از روی امتحان جام خالی میدهد. (آنندراج). از مصطلحات امتحان کردن ساقی هوش مست را. (غیاث اللغات) :
ساقی دوران به ما امروز در بزم طرب
جام خالی میدهد گویا دلش از ما پر است.
اشرف (از آنندراج).
دل مرا چون شیشه از بیمهری ساقی پر است
زانکه هر ساعت بدستم جام خالی میدهد.
حسن بیگ رفیع (از آنندراج).

جام خانه.

[نَ / نِ] (اِ مرکب) آینه خانه را گویند، و آن خانه ای است که در و دیوار آن را شیشه بندی کرده باشند. (برهان) (ناظم الاطباء). خانه ای که در و دیوار آن را شیشه بندی کرده باشند از جام که عبارت از شیشهء جامی است. (آنندراج). اطاق آئینه کاری. || فرش. بساط. (دهار). مفرش. || شادروان. (دهار) : و سی خروار موکب استری از داروخانه و شراب خانه و آب و جامخانه با او بردندی. (تاریخ طبرستان). || کنایه از فلک و چرخ :
من جام جم گرفته و با خود در این سخن
کاین جام خانهء فلکی چون توان شکست.
مجیر بیلقانی.
از مدح شاه و جام می لعل چاره نیست
تا پای بست گردش این جام خانه ایم.
مجیر بیلقانی.

جامخانه.

[نَ / نِ] (اِخ) موضعی است از اندرود در فرح آباد مازندران. رجوع به سفرنامه مازندران رابینو ص12، 13، 49، 119 بخش انگلیسی شود.

جامخانه.

[نَ / نِ] (اِخ) دهی از دهستان میان دورود بخش مرکزی شهرستان ساری است. در 16 هزارگزی جنوب خاوری ساری و 9 هزارگزی تکاو و 3 هزارگزی شوسه قرار دارد. در دامنه واقع شده و هوای آن معتدل و مرطوب و مالاریائی است و 2220 تن سکنه دارد. آب مشروب ده از چشمه و محصول آن غلات، پنبه، صیفی و توتون است. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان بافت پارچه های نخی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

جام خوردن.

[خوَرْ / خُر دَ] (مص مرکب) می خوردن. باده نوشیدن. کنایه از شراب خوردن. (آنندراج). جام نوشیدن. جام خوردن :
گرچه همی خورد بسی جام بخت
هم به تغافل نبد از کار سخت.
امیرخسرو (از آنندراج).
گفتند بسی جام طرب خوردی از این پیش
گفتا که شفا در قدح بازپسین بود.حافظ.
جام صبوح خورده ز خلوت برآمده
پر شورتر ز صبح قیامت برآمده.
صائب (از آنندراج).
همه وقتی نشاید خورد جام شادی ار وقتی
غمی آید مشو زآن غم که باشد خار با خرما.
خواجه جمال الدین سلمان (از آنندراج).
جام پیمودن. رجوع به جام پیمودن و جام زدن و جام نوشیدن شود.

جامد.

[مِ] (ع ص) از جَمد و جُمود. ایستاده. خشک شده از خون و جز آن. (از اقرب الموارد). فسرده و منجمد شده. (آنندراج). افسرده. (دهار). بسته. مقابل مایع. ضدسائل. مقابل گشاده. مقابل روان. ناروان. خشک. بی آب. سخت. غلیظ. یخ بسته. سخت شده. کلجیده. زفت. بسته شده ای که در شأن او سیلان باشد و بالفعل سائل نباشد مانند موم، الجامد هوالدواء الذی من شأنه اَنْ یصیر بحیث یتحرک اجزائه الی الانبساط من ایّ وضع فرض الا انه بالفعل ثابت علی شکله و وضعه بسبب بارد جداً مثل الشمع و بالجملة هوالذی مِنْ شَأنه اَنْ یَسیلَ الا اَنه غیر سائل بالفعل. (قانون ابوعلی کتاب دوم چ تهران ص148). انها تحلل [ امارنطن ] الدم الجامد. (مفردات ابن البیطار). ج، جوامد. || آنچه رشد نکند مانند سنگ. (اقرب الموارد). مقابل نامی، جسمی است که حجم آن در شرایط متعارفی ثابت است و فقط آثار خارجی شکل آن را تغییر میدهد. هر جسمی که اجزا و ذرات آن بشدت برروی یکدیگر منضغط و متراکم شده باشند و همهء اجسام این عالم یا جامد و یا مایع و یا بخارند، و اجسام جامد جسمهائی میباشند که با اثر فشارهای خارجی مقاومت میکنند :
آنکه تعریفش شهنشه خود کند
جامد و نامیش صد مروق زند.(مثنوی).
|| بلید بی تصرف. || حد زمین. ج، جوامد. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || (در اصطلاح صرف) کلمه ای که از کلمهء دیگر مشتق نشده باشد(1). مقابل مشتق، و آن بر دو گونه است:
1- اسم عین، و آن اسمی است که دلالت بر معنایی کند که آن معنی قائم به نفس خویش باشد مثل رجل و فرس. 2- اسم معنی، و آن اسمی است که قائم به غیر باشد چون: علم و فوز، به تعبیر دیگر اگر از جامد کلمهء دیگر اشتقاق نشود چون رجل و فرس آن را جامد غیرمصدر گویند و اگر بتوان از آن کلمهء دیگر اشتقاق کرد چون علم و فوز که عالم و فائز از آنها مشتق شود، آن را جامد مصدر گوئیم. در اقسام کلمات عربی حروف تماماً جامداند و افعال همه مشتق اند بجز افعال معدودی مانند: لیس و عسی. و اسماء قسمتی جامد و قسمت دیگر مشتق اند. مؤلف کشاف اصطلاحات الفنون چنین آرد: جامد ضد ذائب است و جمع آن جوامد باشد و نزد علماء صرف و نحو، اسم غیرمشتق را گویند خواه مصدر و خواه غیرمصدر باشد. عباب گوید: حق حال اشتقاق است و گاهی هم جامد باشد. حال جامد مصدری است تأویل شدهء به مشتق. مثل: اَتیتُهُ رَکضاً ای راکِضاً. و گاه حال جامد اسم غیرمصدری باشد به نوعی از تأویل - انتهی. لکن در اصول اکبری گوید: جامد اسمی را گویند که نه مصدر باشد و نه مشتق و نیز جامد اطلاق شود بر افعال غیرمتصرفه. در مغنی در شرح نون وقایه گوید: نون وقایه ملحق میشود قبل از یاء متکلّم منفی به یکی از سه فعل: متصرف باشد، مثل اکرمنی و یا جامد باشد مانند عسانی، و قاموا ما خلانی و ما عدانی و حاشانی اَنْ قدرتَ فعلا الخ. و نزد اطباء، جامد داروئی باشد که خاصیت آن آن است که هرگاه حرارت غریزیة در آن تأثیر کند در حین حال که بهم بسته و مجتمع است سیلان پیدا کند. مانند شمع و امثال آن و جوامد جمع آن است. و گاه جوامد اطلاق شود بر چیزهای سخت بسته شده در بدن مانند استخوانها و غضروفها. کذا فی بحر الجواهر. (کشاف اصطلاحات الفنون). || در اصطلاح منطق، اسمی است که از آن اشتقاق نتوان کرد، مقابل سائل که از آن اشتقاق توان کرد. در اساس الاقتباس آمده: اسم یا جامد بود یا سائل. جامد آن بود که از او اشتقاقی نتوان کرد مانند حیزبون(2) و هیهات(3). و سائل آن بود که قابل اشتقاق بود چون ضرْب. (اساس الاقتباس چ مدرس رضوی ص15). || رجل جامدالعین. مرد خشک چشم بی اشک. (منتهی الارب).
- مال جامد؛ زر و سیم و مانند آن که آن را مال صامت هم گویند، ضد مال ذائب که مال ناطق (حیوانات، چهارپایان) باشد. (منتهی الارب).
(1) - در منتهی الارب و آنندراج چنین آمده: کلمه ای که از او اشتقاق کلمهء دیگر نتوان کرد. این تعریف نادرست است و صحیح آن همان است که در متن ذکر شد.
(2) - حیزبون زن پیر. (حاشیهء اساس الاقتباس چ دانشگاه ص15).
(3) - هیهات بتثلیث تاء اسم فعل باشد بمعنی دور است. (حاشیهء اساس الاقتباس چاپ دانشگاه ص15).

جام دادن.

[دَ] (مص مرکب) پیاله دادن. قدح دادن :
فرنگی صفت جام عالی بده
اگر میدهی پرتگالی بده.
عالی شیرازی (از ارمغان آصفی).

جام دار.

(نف مرکب) مرکب از: جام (پیاله) و دار (دارنده). یعنی ساقی. پیاله دهنده. || (اِ) کنایه از شرابخوار. (آنندراج) :
به جامی که یک مست را شاد کرد
بدان جامداران چه بیداد کرد.نظامی.
رجوع به نشوء اللغة ص98 شود.

جامدار.

[مَ] (نف مرکب) مرکب از جامه (رخت) و دار (دارنده) یعنی دارندهء لباس. رخت دار. صندوق دار. (ناظم الاطباء). و رجوع به نشوء اللغة ص 98 شود.

جامدارخانه.

[نَ / نِ] (اِ مرکب) صندوق خانه. رخت خانه. (ناظم الاطباء).

جام داشتن.

[تَ] (مص مرکب) قدح بدست داشتن :
آنکس که بدست جام دارد
سلطانی جم مدام دارد.حافظ.
جام بر کف داری و شاکر نه ای
قدر این نعمت نمیداری چرا؟
حسن مشهدی (از ارمغان آصفی).

جامدان.

[مَ] (اِ مرکب) مرکب از جامه (رخت) و دان. یعنی جای جامه. خانه ای را گویند که رخوت پوشیدنی و غیرپوشیدنی از دوخته و نادوخته در آن بگذارند. (جهانگیری). جعبه ای است که جامه در آن نهند و به اعتبار مظروف بدین نام خوانده شده است. (شعوری) : روزی دوکس بیامدند و جامدانی بدو سپردند، بعد از آن یکی از آن دو بیامد و جامدان خواست... خویش بدو داد. (تذکرة الاولیاء عطار).
حکایت من و این کار نامها اکنون
همان کلید در جامدان آن مرد است.
کمال اسماعیل.
گر برنهم بهم قصب و اطلس ترا
تنگ آید از فراخی آن جامدان شکر.
کمال اسماعیل.
چَمَدان، دزی جمدان معرب را از فارسی جامدان (جامه دان) مأخوذ میداند. (دزی ج1 ص212). کریستنسن کلمهء آسی چمدان(1) را از روسی عاریت میداند. صندوق چرمین که جامه و اشیاء دیگر در آن نهند. (حاشیهء برهان چ معین). چرمدان، خرمدان.
(1) - Cemodan.

جامدان.

(اِخ) و [کامدان] نام دونفر از فرزانگان باستان ایران بوده اند که شاگرد بادان حکیم و بادان در حکمت از شاگردان جمشید جم بوده است. (آنندراج) (انجمن آرا). در مدارک معتبر این دو نام دیده نشد و شاید برساختهء پیروان آذر کیوان باشد.

جامدة.

[مِ دَ] (ع ص) تأنیث جامد. ایستاده. افسرده. (آنندراج). بسته شده. منجمد شده. سفت. سخت. مقابل نامیة. خشک. و رجوع به جامد شود: و تری الجبال تحسبها جامدة و هی تمرّ مَرّالسحاب. (قرآن 27/88).

جامدة.

[مِ دَ] (اِخ) یاقوت آرد: قریهء بزرگ و جامعی است از توابع واسط و سر راه بصره واقع است و من آن را مکرر دیده ام. (معجم البلدان) (مراصد الاطلاع). و رجوع به الاوراق ص90، 233 و 236 و 240 و 246 و کامل ابن اثیر ج7 ص98 و تجارب الامم شود.

جام ده منی.

[مِ دَهْ مَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) رطل گران :
دمه گذشت و بجز جام ده منی نکشیم
می از لب خم و نقل از لب نگار چشیم.
حسن دهلوی (از آنندراج).
جام حیدری. جام یکمنی. (آنندراج). رجوع به جام حیدری و جام یکمنی شود.

جامدی.

[مِ] (اِخ) محمد بن علی بن الحسین. مکنی به ابی یعلی و معروف به ابن القاری و مشهور به جامدی واسطی، منسوب به جامدة (از توابع واسط) است. وی از سعیدبن عبدالعزیز ابوسعد جامدی و بعد از او از قیلوی روایت کند. و از ابوالفتح عبدالملک بن ابوالقاسم کروخی و محمد بن ناصر سلامی حدیث استماع کرد. وی مردی صالح بود و بسال 603 ه .ق . درگذشت. پدر او نیز از بزرگان زهاد بوده است. (معجم البلدان).

جام رسیدن.

[رَ دَ] (مص مرکب) در خور شراب خواری بودن. سزاوار جام کشیدن :
جام یاقوت و شراب لعل پاکان را رسد
بینوایان را نظر بر رحمت عام است و بس.
فغانی شیرازی (از ارمغان آصفی).

جام رنگ.

[رَ] (ص مرکب) همرنگ با جام. همانند جام. صافی. روشن :
بود فلک جام رنگ و جام فلک سان
روز ندانم که از کدام برآمد.خاقانی.
رجوع به جام شود.

جام زدن.

[زَ دَ] (مص مرکب) کنایه از شراب خوردن. (آنندراج). جام باده نوشیدن. جام می خوردن. جام شراب نوشیدن :
می چو از خم به سبو رفت و گل انداخت نقاب
فرصت عیش نگهدار و بزن جامی چند.
حافظ (از آنندراج).
میلی آمد بخود از مستی شب وقت صبوح
بار دیگر دو سه جام می بیغش زد و رفت.
محمدقلی میلی (از آنندراج).

جام زن.

[زَ] (نف مرکب) زننده برجام. نوعی فالگیر. کسی که به طریق خاصی با جام فال گیرد. طاس بین. رجوع به همین کلمه شود.

جام زیبقی.

[مِ زَ بَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از پیالهء بلور باشد.

جامس.

[مِ] (ع ص) از جُموس. بسته. افسرده. جامد. (منتهی الارب) (المنجد) (آنندراج). ماء جامس. آب ایستاده و افسرده. || گیاه پژمرده. (منتهی الارب) (آنندراج). نبات جامس؛ ذهبت غضوضته؛ یعنی گیاهی که طراوت آن ازمیان رفته.

جامس.

(اِخ)(1) تلفظ ترکی جیمس. رجوع به جیمس شود.
(1) - James.

جام ستاندن.

[سَ / سِ دَ] (مص مرکب)جام گرفتن. جام بدست آوردن. از دست کسی جام گرفتن.

جام سحر.

[مِ سَ حَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از آفتاب عالمتاب است. (برهان) (آنندراج). جامهء سحر. || کنایه از باد صبا. جامهء سحر. (آنندراج). رجوع به جامهء سحر شود.

جامسة.

[مِ سَ] (ع ص) تأنیث جامس. ایستاده. افسرده. ثابت. مستقر: صخرة جامسة؛ سنگ ثابت و مستقر در جای خویش. (منتهی الارب).

جامسة.

[مِ سَ] (ع اِ) باقلای قبطی را گویند و آن در مصر بسیار شود و در آبهای ایستاده روید و گل آن مانند گل سرخ باشد. (برهان) (آنندراج). باقلا قبطی. (تذکرهء ضریر انطاکی). و ساق وی ستبری انگشت بود و بدرازای یک گز باشد و گل وی مانند گل سرخ بود و باقلای آن کوچکتر از باقلا بوده و چون خشک شود سیاه بود. چون تر باشد بخام پخته خورند. بیخ آن از بیخ نی ستبرتر بود. قابض بود و معده را نیکو بود و آرد وی چون بیات شد اسهال کهن باز بندد و ریش روده را نافع بود و پوست وی قوی تر بود در این فعل. (اختیارات بدیعی).

جام سیم.

[مِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)جامی که از نقره باشد. پیالهء نقره. || کنایه از زنخدان محبوب و معشوق. (آنندراج).

جامسیة.

[مِ سی یَ] (ع اِ) مصحف جامسه است. رجوع به جامسه شود.

جام شرابخوری.

[مِ شَ خوَ / خُ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) پیاله ای که به آن شراب نوشند. قدح شرابخوری. ساغر می. کاس. (منتهی الارب). رجوع به جام شود.

جام شکستن.

[شِ کَ تَ] (مص مرکب)پیاله شکستن. جام می و جز آن را شکستن. قدح شکستن :
کی توانم دید زاهد جام صهبا بشکند
می پرد رنگم حبابی گر بدریا بشکند.
میرزا محمدعلی ماهر (از آنندراج).
توان جام دست اجل را شکست
بدستی که پیمان به پیمانه بست.
ظهوری ترشیزی (از ارمغان آصفی).
|| کنایه از رسوا کردن. (آنندراج). || کنایه از نومید ساختن. (آنندراج) :
مستی و دیوانگی جام مسیحا شکست
صرفه در این بزم نیست ساغر جم داشتن.
عرفی (از آنندراج).

جام شهریاری.

[مِ شَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) قدح بزرگ شراب خوری را گویند. (برهان). کنایه از قدح بزرگ که بدان شراب خورند. (آنندراج) :
ز شهریار شناسیم ای مسلمانان
از آنکه نیست دل از جام شهریاری سیر.
مولوی (از آنندراج).
جام عالی. رجوع به جام عالی شود.

جامشید.

(اِخ) جمشید. رجوع به جمشید شود.

جام شیر.

[مِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)قدح پر از شیر. پیاله ای که در آن شیر ریزند یا با آن شیر خورند. || کنایه از پستان شیردار باشد. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

جام شیر و می.

[مِ رُ مَ / مِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) پیاله ای که پر از آب کوثر باشد. || آب و دهان معشوق. || کلامی باشد که شیرین باشد و حال آورد. || اشعار خوب. (آنندراج).

جامع.

[مِ] (ع ص) نعت فاعلی از جَمع. گردآرنده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). فراهم آورنده. (از اقرب الموارد) (دهار). گردکننده. (مهذب الاسماء) :
ای زر توئی آنکه جامع لذاتی
محبوب جهانیان به هر اوقاتی.
جمال پلدین قزوینی (از تاریخ گزیده).
|| هنرمند. || (اِ) معبد مسلمانان. (اقرب الموارد). || مسجدی که در آن نماز جمعه گذارند. (غیاث اللغات) مسجد آدینه. مزگت آدینه. مسجد جمعه. مسجد جامع. مصلی. ج، جوامع : جامع قدیم بر وفق روزگار سابق و قدر خفت مردم بنیاد کرده بودند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص420). و حومهء آن جامع و منبر دارد. (فارسنامهء ابن البلخی ص123). و ابرقویه آبادان است و جامع و منبر دارد. (فارسنامهء ابن البلخی ص124). و اقلید شهرکی کوچک است و حصاری دارد و جامع و منبر دارد. (فارسنامهء ابن البلخی ص124). و [ فیروزآباد ] جامع و بیمارستان نیکو ساخته اند. (فارسنامهء ابن البلخی ص139). || قرآن. مصحف. (مهذب الاسماء). || محیط. جامع الاطراف. شامل. عمومی. عام. وافی. || (اصطلاح فقهی و اصولی) علتی را که مشترک بین اصل و فرع باشد جامع نامند چنانکه وجه امتیاز آنها را فارق نامند. || در اصطلاح منطقی، حدی را که شامل تمام افراد معرَّف باشد، جامع نامند و به اعتبار دیگر چنین معرفی را منعکس گویند و اگر معرِّف غیر از افراد معرَّف را شامل نباشد آن را مانع گویند. پس حدی که هردو صفت را دارا باشد، جامع و مانع نامند. متکلمان و علماء اصول نیز جامع را به معنی مذکور در باب تعاریف بکار برند. || در اصطلاح محدثان، کتابی را که احادیث بترتیب ابواب فقه یا بترتیب حروف تهجی مدون شده باشد، جامع گویند. مث در این نوع کتابها باید روایت: انما الاعمال بالنیات را در باب همزه پیدا کرد. و بهتر آن است که تنها احادیث صحیح و حسن در این کتب جمع شود، و اگر تمام اقسام حدیث را گرد آورد لازم است که علت ضعف روایت ضعیف را بیان کند. || در علم بیان و بدیع، جامع را بچند معنی بکار برند: اول، آنچه طرفین استعاره (مشبه و مشبه به) در آن مشترک باشند که در باب تشبیه همان را وجه گویند. دوم، یک قسم ایجاز باشد. سوم، آنچه میان دو لفظ خواه جمله باشد خواه مفرد در قوهء مفکره از طریق عقل یا وهم یا خیال، اجتماع برقرار کند و جامع بدین معنی را در باب فصل و وصل ذکر کنند و سه قسم است: جامع عقلی، جامع وهمی. جامع خیالی. توضیح آنکه نفس ناطقه باقوهء عاقله کلیات را درک کند و با قوهء خیالیه محسوسات و با قوهء واهمه معانی جزئیهء منتزع از محسوسات را. و نیز نفس ناطقه را قوهء دیگری است که مدرکات در آن اجتماع کنند و تماثل و تشابه آنها را دریابد که آن را قوهء مفکره و متخیله نامند. بنابراین مقصود از جامع عقلی آن است که عقل اجتماع دو جمله را که میان آنها نوعی تماثل باشد اقتضاء کند مانند اتحاد در نوع و اجتماع در تضایف چنانچه در علت و معلول و اقل و اکثر صورت گیرد. مقصود از جامع وهمی آن است که قوهء واهمه بتوهم و حیله دو چیز را در نظر عقل متحد و مجتمع بدارد و آن در وقتی است که میان آن دو یکنوع همانندی باشد مانند زردی و سفیدی که قوهء واهمه آنها را بمنزلهء مثلین نمایان میسازد. یا آنکه میان آن تضاد باشد مانند سفیدی و سیاهی و کفر و ایمان، یا شبه تضاد باشد مانند زمین و آسمان که در این موارد واهمه آنها را بمنزلهء تضایف مینمایاند و بهمین جهت همیشه هنگام تصور چیزی ضد آن از هر چیز زودتر به ذهن می آید. و مقصود از جامع خیالی آن است که اسباب تقارن دو امر امور خیالی باشد بطوری که اگر عقل بی خبر از تقارن خیالی باشد بخودی خود اقتران آن دو امر را نیکو نشمارد و موجبات اقتران دو امر بغایت متعدد و مختلف است و بدین جهت ثبات و ترتب تقارن از لحاظ وضوح مختلف است چنانکه ممکن است بین دو امر در خیال کسی تقارن انفکاک ناپذیری باشد در حالی که در خیال دیگری اصلاً تقارنی میان آن دو نباشد و چه بسیار ممکن است که پاره ای از صور از خیالی غائب نگردد در صورتی که در خیال دیگر اصلا صورت نبندد. نوع دیگری از اجتماع، اقتران دو امر در حافظه که خزانهء وهم است و در مبدأ فیاض که بعقیدهء حکماء خزانهء قوهء عاقله است، و علت این اقتران انس و عادت باشد، زیرا همانطور که انس و عادت سبب اقتران خیالیات میشود همچنین سبب اجتماع صور عقلیه و وهمیه نیز میگردد. و برخی (سید سند) به این دلیل که خیال اصل در اجتماع صور است بر آنچه در خزانه بطور مطلق گرد آید حمل کرده است، و میان خزانهء وهم و عقل فرق نگذاشته است، لیکن بهتر آن است که تقارن در غیر خیال را ملحق به تقارن در خیال سازیم زیرا بیشتر آنچه را که بلغا ذکر کنند براساس جامع خیالی است. و اگر مقصود مبحث قصر باشد، وجه جامع یا تقارن در خزانه اعم از خیالی و غیر آن باشد که آن را خیالی گویند و یا تقارن سبب امری است که بواقع اقتضاء تقارن دارد که آن را جامع عقلی گویند و یا جز آن باشد که آن را جامع وهمی گویند. (تلخیص از کشاف اصطلاحات الفنون).
- ابوجامع؛ کنیت خوان. (منتهی الارب). سفره. کنیة الخوان، للاجتماع حوله للاکل، قال الحریری: فاستدع اباجامع فانه بشری کل جائع. (اقرب الموارد).
-جامع الاطراف؛ محیط، جامع شامل. عمومی. وافی(1).
- جامع الحروف؛ صاحب کشاف اصطلاحات الفنون آرد: نزد بلغا کلامی است مرکب از جمیع حروف تهجی بی تکرار در یک لفظ و اگر در دو لفظ بود جائز است چنانچه در این بیت:
اثر وصف غم عشق خطت
ندهد حظ کسی جز بضلال
چرا که در لفظ ندهد و ضلال دال و لام مکرر است. کذا فی مجمع الصنائع.
- جامع قرآن؛ قرآن مجید که حاوی سی جزو باشد (مقابل سی پاره) : جامع قرآن بیاوردند... و قاضی ابوبکر را گفتند تو جامع قرآن بازگیر. پس جامع قرآن را به شیخ ما ابوسعید دادند و شیخ ما جامع بستد... و جامع باز کرد. (اسرارالتوحید ص175). رجوع به مصحف جامع و قرآن در همین ماده شود.
- جامع الکلام؛ صاحب کشاف اصطلاحات الفنون آرد: نزد شعرا عبارت است از آنکه شاعر در ابیات خویش از موعظت و حکمت و شکایت روزگار درج کند، کذا فی مجمع الصنائع. و نیز بمعنی کلام موجز آید که الفاظ او قلیل باشند و معانی کثیر، کما وقع فی فتح المبین شرح الاربعین فی الخطبة. قال رسول الله (ص) اوتیت جوامع الکلم ای اوتیت الکلم الجوامع لقلة الفاظها و کثرة معانیها، و منه حدیث انما الاعمال بالنیات فان تحته کنوزا من العلم... و منه الغرم بالغنم.
- جامع الکلم؛ جامع الکلام. سخنی که کلمات آن کم و معانی آن بسیار است. یقال: یتکلم بجوامع الکلم، یعنی سخن وی کم لفظ و پرمعنی بود. (اقرب الموارد).
|| اَتان جامِع؛ ماده خر که بار نخستین آبستن شده باشد. || جمل جامع؛ شتری که چهار سال بر او گذشته باشد. (منتهی الارب) (آنندراج). مؤلف تاج العروس آرد: در نسخه ها چنین آمده لیکن صحیح آن است که این کلمه بر شتر تا چهار سالگی گفته شود: قال ابن اسماعیل: (جمل جامع و ناقة جامعه) اذا اخلفا بزولا. قال (ولا یقال هذا الابعد اربع سنین) هکذا فی النسخ و صوابه علی ما فی العباب و التکلمة و لایقال هذا بعد اربع سنین من غیر حرف استثنا. (تاج العروس). || دابَّة جامِع؛ ستور جوانی که قابل سواری شده باشد. (منتهی الارب) (آنندراج). چارپا که قابل رسن و پالان باشد. || قِدَرِ جامِع؛ دیگ بزرگ. (منتهی الارب) (آنندراج). دیگ کلان. || قَدرِ جامع؛ مقدار مشترک بین انواع یک جنس مانند حیوان که مقدار مشترک بین انسان و سایر انواع حیوان است همچنین قدر مشترک بین افراد یک نوع مانند انسان که مشترک بین تمام افراد انسان است. || قرآن جامع؛ قرآن تمام. قرآنی که سی جزء در یک جلد تدوین شده باشد. رجوع به مصحف جامع در ذیل همین ماده شود. || المسجد الجامع؛ مزکت آدینه. مسجد الجامع گویند. به اضافهء مسجد به الجامع و در این صورت کلمهء «الیوم» در تقدیر است و اصل آن «مسجد الیوم الجامع» باشد مانند «حق الیقین» که اصل آن «حق الشی ء الیقین» باشد، زیرا اضافهء شیئی به نفس آن جز با این تقدیر صحیح نباشد. (منتهی الارب). صاحب تاج العروس آرد: ازهری از لیث این تعلیل را ذکر کرده و گوید جز لیث دیگران این اضافه را تجویز کرده اند و عربها اضافهء شی ء بنفس یا بنعت آن شی ء را در صورت اختلاف لفظ جائز دانند چنانکه در قرآن مجید است ذلک دین القیمه (قرآن 98/5). و دین به معنی ملت است و در حقیقت ذلک دین الملة القیمة و همچنین در قرآن است: وعد الحق. و وعد الصدق. (تاج العروس). || مصحف جامع؛ قرآن جامع. قرآن کامل. مقابل قرآن ناتمام که شامل بعضی اجزاء باشد. رجوع به مصحف جامع شود.
(1) - Synoptique.

جامع.

[مِ] (اِخ) یکی از نامهای خدای تعالی. (منتهی الارب).

جامع.

[مِ] (اِخ) لقب نوح بن ابراهیم مروزی است. (منتهی الارب). سمعانی چنین آرد: لقب ابوعصمت مروزی است گویند که چون او نخستین کسی بود که فقه ابوحنیفه را در مرو گرد آورد به جامع ملقب شد. دیگری گفته که چون جامع علوم بوده و چهار مجلس درس: مجلس ذکر آثار مجلس درس گفته های ابوحنیفه، مجلس درس نحو و مجلس درس اشعار داشت این لقب را یافت. او ابوعصمت نوح بن ابی مریم(1) است و اسم او یزیدبن جعونة جامع مروزی باشد. ابوحاتم بن حیان گفت: او اهل مرو است و از زهری و مقاتل بن حسان روایت کند و اهل عراق و مردم شهر او از وی روایت دارند و بسال 163 ه .ق . درگذشت. (الانساب سمعانی).
(1) - در منتهی الارب نوح بن ابراهیم و در الانساب سمعانی نوح بن ابی مریم ضبط شده است و بدون شک یکی مصحف دیگری است.

جامع.

[مِ] (اِخ) فراش. یکی از نزدیکان آلب ارسلان است. وی کوتوال را که قصد حمله به سلطان داشت با میخکوبی بکشت. (تاریخ گزیده ص442).

جامع.

[مِ] (اِخ) از دهات غوطه است و گروهی از بنی امیه از جمله ولیدبن تمام بن ولیدبن عبدالملک بن مروان بن الحکم در آنجا سکونت داشتند. (معجم البلدان). و جامع الجار نیز همین جامع است. (معجم البلدان).

جامع.

[مِ] (اِخ) ابن ابراهیم ملقب به سکری. و مکنی به ابی القاسم البصری، محدث است. وی پس از سال 300 ه .ق . درگذشت. ابن یونس گوید: جامع بن ابراهیم بن محمد بن جامع مکنی به ابی القاسم وی مهاجرت کرده حدیث و روایت کند. سند او معتبر نیست بعضی او را قبول و پاره ای رد کنند. وی در اوائل سال 321 ه .ق . درگذشت. (از لسان المیزان).

جامع.

[مِ] (اِخ) ابن ابی راشد کاهلی کوفی و ثقه است. (المعرب مصحح احمدمحمد شاکر ص352 و ذیل همان صفحه).

جامع.

[مِ] (اِخ) ابن سوادة، محدث است. دارقطنی او را ضعیف دانسته است. (از لسان المیزان).

جامع.

[مِ] (اِخ) ابن شداد ملقب به ابی صخرة تابعی است. رجوع به ابوصخره در همین لغت نامه شود.

جامع.

[مِ] (اِخ) ابن صَبیح از روات است. عبدالغنی ابن سعید او را در زمرهء مشتبهان آورده گوید: وی ضعیف است. (از لسان المیزان).

جامع.

[مِ] (اِخ) ابن طولون. مسجد معروفی است در مصر که امیر ابوالعباس احمدبن طولون آن را بنا کرده و صد و بیست هزار دینار صرف بناء آن شد.
یاقوت حموی در سبب بنای این جامع از قضاعی آرد: مردم مصر نزد احمدبن طولون از کوچکی جامع شکایت بردند. او فرمان داد که بر بالای جمل یشکربن جزیله مسجدی بنا کنند و طرح آن بسال 264 ه .ق . ریخته شد و بسال 266 ه .ق . بنای آن بپایان رسید. (از معجم البلدان). سومین مسجدی است که برای اقامهء جمعه و جماعت در مصر بنا شده است، و آن از قدیمترین جوامع است که شکل و هیأت بزرگ اصلی خود را محفوظ داشته و از بزرگترین مساجد قدیمی است. مساحت آن شش افدنه و نصف افدنه است و شش در دارد. از لحاظ فنی ساختمان آن اثر گرانبهائی از معماری آن عصر بشمار است. (از تاریخ المساجد الاثریه ص32 ببعد). و رجوع به تاریخ المساجد الاثریه ص32 ببعد شود.

جامع.

[مِ] (اِخ) ابن علی بن الحسن بیهقی. مکنی به ابوعلی از محدثین است. صاحب دیوان بیهق دربارهء وی چنین آرد: او را مولد ده ششتمد بوده است و از بزرگان بسیار او را احادیث نبوی استماع بود و در نیشابور او رابسال 329 ه .ق . مجلس املا نهادند. (تاریخ بیهق چ بهمنیار ص165). و رجوع به تاریخ بیهق ص165 شود.

جامع.

[مِ] (اِخ) ابن القاسم. محدث است. او از عبدالله بن محمد بن عمروبن الجراح و محمد بن سهل العطار از وی روایت کند. دارقطنی سند او را ضعیف دانسته است. (از لسان المیزان).

جامع.

[مِ] (اِخ) (...ابن المطلب). مسجد جامعی است در بغداد. رجوع به حاشیهء شدالازار مصحح مرحوم قزوینی ص311 شود.

جامع.

[مِ] (اِخ) ابن مکی. یکی از خوانندگان مشهور دورهء رشید است. وی تمام دستگاهها و مقامها را بخوبی میدانست و آوازی نیک و رسا داشت: او دربارهء خویشتن گفت: «اگر علاقه بقمار و سگ مرا مشغول نمیداشت هرآینه خوانندگان را ترک میکردم تا از نان خوردن بیفتند». حکایاتی دربارهء او با رشید و ادیبان همعصر وی نقل شده که در اغانی آمده است. او بسال 809 م./ 187 ه .ق . درگذشت. (از المنجد).

جامع آصفیة.

[مِ عِ صَ فی یَ] (اِخ)مسجدی است در بغداد. این بنا را در اصل محمد چلبی بسال 1017 ه .ق . برای دراویش مولویه برپا کرد و آن را مولوی خانه و قلندرخانه میگفتند. بعدها داود پاشا آن را بصورت مسجد جامع درآورد و دو مدرسه به آن افزود و موقوفاتی نیز برای آن تعیین کرد. (از تاریخ العراق بین احتلالین ج2 صص105 - 107).

جامع آق سنقر.

[مِ عِ سُ قُ] (اِخ) مسجد جامع معروفی است به مصر. این جامع را امیر آق سنقر (ابراهیم آغا) ناصری برپا کرد. وی از ممالیک ناصر محمد بن قلاوون و متنفذترین مرد سیاسی این سلسله است. وی بنای این جامع را در شانزدهم رمضان 848 ه .ق . آغاز کرد و کتابخانه و مقبره ای برای خویش در آن تأسیس نمود در بنای این جامع توجه خاصی مبذول میداشت و در روز جمعه 3 ربیع الاول 848 ه .ق . در آنجا اقامهء نماز جمعه کرد و موقوفاتی برای آن تعیین ساخت که صرف تعمیر آن شود. و معلوم میشود پیش از اتمام بنای جامع در آنجا اقامهء جمعه شده است. مؤید این مدعی اینکه در بالای مسجد نوشته ای است که تاریخ شروع ساختمان و روزی که اقامهء جمعه در آن شده و تاریخ وفات امیرآق سنقر (بانی مسجد) در آن ذکر گردیده است و اشاره به تاریخ اتمام آن نشده است. از این نوشته مستفاد میشود که جامع پس از درگذشت امیرآق سنقر تمام شده است، ولی چه کس آن را به اتمام رسانده معلوم نیست این جامع مانند دیگر جوامع دارای چهار ایوان است که صحنی در وسط آنها قرار گرفته است در سنوات بعد تغییرات بسیاری در آن روی داده است. بزرگ ترین ایوان آن ایوان شرقی مسجد است و دارای کاشی کاری و مرمرکاری و منبر زیبائی است. (از تاریخ المساجد الاثریه چ قاهره صص152 - 156). و رجوع به همان کتاب صفحات مزبور شود.

جام عالم بین.

[مِ لَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) جام جم. جام جهان نما :
باده نوش از جام عالم بین که بر اورنگ جم
شاهد مقصود را از رخ نقاب انداختی.حافظ.
رجوع به جام جهان نما شود.

جام عالی.

[مِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)کنایه از قدح بزرگ که بدان شراب خورند. (آنندراج) :
فرنگی صفت جام عالی بده
اگر میدهی پرتگالی بده.ملاطغرا (از آنندراج).
جام شهریاری. (آنندراج). رجوع به جام شهریاری شود.

جامعان.

[مِ] (اِخ) حلهء مزیدیه است. (منتهی الارب). رجوع به حلهء مزیدیه شود.

جامع ابهر.

[مِ عِ اَ هَ] (اِخ) مسجد جامع ابهر. مؤلف مرآت البلدان آرد: این مسجد در سنهء 888 ه . ق. ساخته شده است، و دو در دارد: یکی طرف مشرق و دیگری طرف مغرب. صحن آن هشت ذرع، عرض و دوازده ذرع طول دارد و حوض عمیقی دارد که مخروبه است. مقصوره و ایوان سمت جنوب مسجد واقع و دو منار کاشی در دو گوشهء ایوان ساخته شده و دو شبستان آن در سمت مشرق و مغرب ایوان واقع شده است. تاریخ بنا و بانی اولی مسجد در سنگ مرمری نوشته شده ولی نام بانی و تاریخ بنا محو شده است. گویند یکی از امراء صفویه آن را تعمیر کرده و عبدالله میرزا پسر فتحعلی شاه نیز آن را تعمیر کرده است. این مسجد دو محلهء ابهر را از هم جدا میکند و خود آن در محلهء قدیم در مشرق قصبه واقع شده است. (از مرآت البلدان ج4 ص96).

جامع احمر.

[مِ عِ اَ مَ] (اِخ) مسجدی است در شارع الجامع الاحمر. این مسجد را سلیمان آغا سلحدار بنا کرده است. (از تاریخ المساجد الاثریه ص360).

جامع اردستان.

[مِ عِ اَ دِ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان آرد: مسجدی است بسیار عالی و باصفا دارای چهار ایوان بزرگ و گنبد رفیعی شبیه گنبد حضرت امیرالمؤمنین (ع) در سمت قبله میباشد که بسیار خوش منظر است. در مسجد کتیبه هائی بخط کوفی وجود دارد و زیر صحن شبستان بزرگی وجود دارد و شش در دارد. بانی آن معلوم نیست و ظاهراً هشتصد سال پیش ساخته شده و در سمت غربی آن مدرسه و در سمت شرقی آن تکیه ای است و در محل اتصال بام مسجد به مدرسه مناره ای بلند است که در سر آن گلدسته ای وجود داشته و فعلا گلدسته خراب شده و مناره و آب انبار بزرگی دارد که در زمستان آب برای تمام تابستان و بهار ذخیره میکند. (از مرآت البلدان ج4 ص96).

جامع ازبک.

[مِ عِ اُ بَ] (اِخ) مسجدی است که امیر ازبک حدود سال 882 ه .ق . بنا کرده است. این مسجد در «شارع الموسکی» در میدان «الملکة فریدة» واقع است و در سال 1286 ه .ق . خراب شده است. (ذیل تاریخ المساجد الاثریه ص86).

جامع ازهر.

[مِ عِ اَ هَ] (اِخ) مسجد معروف قاهره است این اولین جامعی است که در قاهره بنا گردیده همچنانکه جامع عمروبن عاص اولین جامع بود که در فسطاط بنا شد. جامع مذکور را جوهر که از طرف المعزلدین الله برای فتح مصر آمده بود بنا گذاشت.
شروع ساختمان آن شش روز به آخر جمادی الاول سال 359 ه .ق . و اتمام آن در 7 رمضان سال 361 ه .ق . بود و در همانروز نماز جمعه در آن اقامه شد. جامع ازهر امروزی عین آن جامعی که جوهربرای المعز لدین الله بنا کرده نیست، بلکه همان است با مجموع عماراتی، که بعدها در دوره های مختلف به آن اضافه شده است. این جامع هم مسجد و هم مدرسه است و نخستین بار برای تدریس فقه شیعه ایجاد شده بود و تاکنون هم به صورت مدرسه باقی است. رجوع به ازهر در همین لغت نامه و به تارخ المساجد الاثریه ص47 ببعد شود.

جامع استرآباد.

[مِ عِ اِ تِ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان آرد: بنای این مسجد در سال 804 ه .ق . ساخته شده ولی بانی آن معلوم نیست. این جامع وضع خوبی دارد و موقوفاتی بسیار نیز داشته است. (از مرآت البلدان ج4 ص97).

جامع اصفهان.

[مِ عِ اِ فَ] (اِخ) مسجد قدیمی بزرگی است در اصفهان. مؤلف مرآت البلدان آرد: در این شهر مسجدی که آن را جامع توان گفت منحصر به فرد نیست، اما مسجد جامع قدیم که اهل بلد بخصوص آن را مسجد جامع میگویند مسجدی است که در حوالی میدان کهنهء اصفهان در محلهء بواسحاقیه واقع است. بانی این مسجد سلطان ملکشاه سلجوقی است و بکوشش خواجه نظام الملک ساخته شده و تاریخ بنای آن تقریباً هشتصد سال پیش و در عهد همین پادشاه به اتمام رسیده است. صفهء معروف بصفهء عمر که بعقیدهء مردم آنجا بانی آن عمر بن عبدالعزیز خلیفهء اموی است، متصل به این مسجد است. و بالجملة عظمت و رفعت ایاوین و شبستان و وسعت این مسجد زیاد است و سلاطین صفوی آن را مرمت کرده اند. (از مرآت البلدان ج4 ص97). در «آثار ایران» نشریهء ادارهء باستان شناسی شرحی آمده بدین مضمون:
یکی از شاهکارهای معماری که از دیرزمان باقی است مسجد جامع اصفهان است که همان مسجد عتیق مذکور در شاردن است. این مسجد که بنام مسجد جامع عتیق نیز نامیده میشود در زمان سلاجقه در جای مسجد قدیمی بدین صورت تجدید شده است و بر وسعت بنای آن نیز افزوده اند. من در اینجا بذکر مطالب اساسی اکتفا میکنم و کسانی که طالب جزئیات باشند میتوانند به «آثار ایران» (چاپ 1936م. ص213 - 282) مراجعه کنند. از مسجد قدیمی که این مسجد بر بنیان آن تأسیس گردیده است هیچ اثری در دست نیست، فقط در نوشته های ابن حوقل و مقدسی و مافروخی و ناصرخسرو میتوان دربارهء آن مطالبی بدست آورد. درگذشته این مسجد مانند بسیاری از مساجد بزرگ از ایوانهای بی سقف سنگی و راههای آمد و شد محیط بر حیاط مدور تشکیل می یافت بوجهی که این ایوانهای بی سقف متکی بر ساختمانها و بر چهار رکن آن عمارت بود. مافروخی گوید که بنای این مسجد شامل ساختمانهائی بود که آنها دارای مدارس و صومعه ها و مهمانسراها و مغازه ها و غیره بودند در زمان سلطنت ملکشاه سلجوقی نظام الملک وزیر وی گنبد و قبه ای ساخت که حاوی نام او در قسمت جنوبی بقعه است در قسمت شمالی در سال 481 ه .ق . تاج الملک بعد از نظام الملک «گنبد خاکی» را ساخت. در این ایام ایوانهای بی سقف از بین رفت همچنین بناهای شمالی نیز ناپدید شد این مسجد نشان میدهد که به سبک اصول بدوی ایرانیان ساخته شده، زیرا که واجد یک قسمت بزرگ با گنبد بزرگ است که آن شامل محراب است، در این روزها بعضی از مساجد ترکستان شامل این اصول میباشند. ابن اثیر میگوید که مسجد مزبور در 515 ه . ق. بوسیلهء باطنیه دچار حریق گردید از آن وقت ببعد دیگر ساختمانهای غربی و شرقیش واجد امور قابل احتراق نیست دو دیوار قسمت های قبه از مواد غیرقابل احتراق بوده و کاملا مجزا و منفردند. و حصارهای مسجد دیوارهائی هستند که دوباره ساخته شده اند.
در قسمتی از ضلع شمالی هنوز بقایای کتیبه ای باقی مانده است و شخص میتواند این جملات را بر آن بخواند: «این ساختمان پس از حریق در شهور سنهء 515 ه . ق. تجدید بنا شده است». مع هذا از ساختمان مزبور جز دو قسمت و فضاهای محدود به آثار خرابهء ساروجی چیز دیگر نیست. در سال 710 ه .ق . بنفقهء محمد ساوجی وزیر سلطان الجایتو خدا بنده محراب ساخته شد. این محراب دارای کتیبهء تاریخی است که تجدید بنا و تعمیر این بخش را در عهد سلطنت سلطان الجایتو تأیید میکند. تزیین قسمت جنوبی و مدخل جنوبی شرقی مربوط به آثار دورهء مغول است. در دورهء آل مظفر در محل حریق به امر قطب الدین شاه محمد شروع بساختمان و تجدید بنا کردند و آن فعلاً در فضای بین ایوان شمالی و گنبد خاکی است. در سال 851 ه .ق . سلطان محمد پسر بایسنقر شبستان زمستانی روی قسمت غربی ایجاد کرد، و بعداً در زمان شاه عباس اول بر روی آخرین قسمت ساختمان شبستان سنگی جنوبی غربی ایجاد شد. طبق کتیبه ای که از سال 880 ه .ق . در زمان ابونصر بهادر پادشاه آق قوینلو مشهور به اوزن حسن باقی است این جملات بچشم میخورد: از آنجا که وضع این قسمت مسجد جامع کبیر بد بود تجدید بنا بعمل آمد و برای رهائی قسمتهای دیگر از خرابی، این قسمت ساخته شد. در زمان شاه طهماسب صفوی و شاه عباس اول و شاه عباس دوم و شاه سلیمان و شاه سلطان حسین مسجد به حد کافی تجدید بنا و تعمیر و زیبا شد. تزیین ایوان شمالی و قسمتهای شمالی ایوان غربی بنظر می آید که از کارهای شاه سلیمان است شاه سلطان حسین به تجدید بنای ایوان شرقی پرداخته است از مفاد کتیبه ای که بسال 1139 ه .ق . نوشته شده و در مدرس موجود است، اشرف افغان مسجد را تعمیر کرده است، در زمان سلطنت فتحعلیشاه قاجار در سال 1218 ه .ق . حاکم اصفهان حاجی محمد حسین خان درب جنوب شرقی را ساخت در سال 1301 ه .ق . درب شمالی غربی و محتملاً ساختمان مجاور و شبستانهای قدیمی دوباره بر جای سابق تجدید شد. شبستان قبهء مجاور شبستان سال 515 ه .ق . کاملاً جدید است. (آثار ایران، بخش اول از جلد دوم (فرانسوی) صص20 - 26).

جامع افخر.

[مِ عِ اَ خَ] (اِخ) این مسجد در فلکهء «خوش قدم» در شارع المعز لدین الله واقع شده و آن را خلیفه الظافر بنصرالله در سال 543 ه .ق . بنا کرده است، و در زلزلهء سال703 ه .ق . مأذنهء جامع فرو ریخت و در 844 ه .ق . تجدید بنا گردید. در قرن نهم به جامع فاکهانی معروف شد و بدستور عالم جلیل محمد بن احمدبن محمد الجلال (متوفی در 885 ه .ق .) متوضائی به آن افزودند. سپس در اواخر قرن نهم تزیینات و تعمیراتی درآن بعمل آمد و در سال 1148 ه .ق . تجدید بنا شد، و در سنوات بعد نیز تغییراتی در آن دادند. (از تاریخ المساجد الاثریه صص74 - 75).

جامع اقصی.

[مِ عِ اَ صا] (اِخ) مسجد بزرگ و معروف در بیت المقدس که سمت جنوب جامع القبه واقع شده است. (اعلام المنجد).

جامع اقمر.

[مِ عِ اَ مَ] (اِخ) مسجدی است در شارع المعز لدین الله که از مفاخر آثار خلفاء فاطمیه است. این جامع را خلیفه الاَمر باحکام الله ابوعلی منصوربن المستعلی باللّه بنا کرد. و ابوعبدالله محمد بن فاتک وزیر خود را به این کار گماشت. این مسجد از مساجد معلقه است و در زیر آن دکاکینی ساخته شده است. مسجد کوچکی است که دارای چهار ایوان است. مناره ای در سمت چپ آن قرار دارد که قسمت بالای آن در سال 815 ه .ق . منهدم شده و قسمت پائین بدنه باقیمانده است و سر درهائی دارد که تاریخ بنا و اسم خلیفه و وزیر او در آنها نوشته شده است. بموجب این نوشته ها در سال 519 ه .ق . این مسجد بنا گردیده. در این مسجد نیز مانند سایر مساجد قدیمی تغییراتی روی داده است. (از تاریخ المساجد الاثریه صص69 - 73).

جامع الاشتات.

[مِ عُلْ اَ] (ع ترکیب اضافی) در بر دارندهء متفرقات. چیزی که امور مختلف و متفرق را در بر داشته باشد. آنکه یا آنچه علوم یا امور متفرق را در بر دارد.

جامع الاطراف.

[مِ عُلْ اَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) آنچه یا آنکه در آن رعایت جانبها شده باشد، چنانکه در هیچ قسمتی اهمال نشده باشد. در بردارندهء همهء جوانب. || (در فضل) جامع بودن؛ کمال فضل را داشتن. || (در جسم) کامل بودن آن.

جامع الجار.

[مِ عُلْ] (اِخ) یاقوت نویسد ساحلی است برای اهل مدینه چنانکه جده ساحل است مر اهل مکه را و گمان می برم که این همان جامع است که از قریه های غوطه است. (معجم البلدان). و رجوع به جامع شود.

جامع الرصافة.

[مِ عُرْ رَ] (اِخ) جامعی است در بغداد. (از الاوراق ص226).

جامع الشرائط.

[مِ عُشْ شَ ءِ] (ع ترکیب اضافی) کسی که صفات لازم در کاری را دارا باشد آنکه واجد شرائط باشد. آنکس که همهء اوصاف لازم در او باشد. || مجتهد جامع الشرائط؛ مجتهدی که دارای شرائط فتوای مانند علم و عدالت و غیره باشد. فقیه صالحی که از جهت شرعی واجد شرائط افتاء باشد.

جامع الصاغة.

[مِ عُصْ صا غَ] (اِخ) این مسجد امروز به جامع الصاغة و جامع الخفافین مشهور است و از مساجد قدیمی است که در 999 ه .ق تعمیر شده در نام اصلیآن اختلاف است و صواب آن است که نام آن «مسجد الحظائر» و از ابنیهء مادر الناصر لدین الله خلیفهء عباسی است. (از تاریخ العراق بین احتلالین ج4 ص132).

جامع العاقولی.

[مِ عُلْ] (اِخ) مسجدی است در بغداد که ظاهراً از بناهای 797 ه .ق . است و در اول به صورت مدرسه بوده سپس به شکل جامع درآمده است. (از تاریخ العراق بین احتلالین ج2 ص228).

جامع العسکر.

[مِ عُلْ عَ کَ] (اِخ) نام مسجد معروفی است در مصر که آن را عبدالملک بن یزید خراسانی ازدی بنا کرد. وی از سرداران ایرانی و طرفدار بنی عباس بود و پس از فتح مصر از جانب سفاح خلیفهء عباسی به حکومت مصر منصوب گردید. و وجه تسمیهء آن به جامع العسکر آن بود که در آنجا دارالاماره ای بنا کرد و قشون خود را در آن سکونت داد. این بنا در سالهای 133 تا 135 ه .ق . در دورهء اول حکمرانی عبدالملک مزبور انجام یافته است. (از حاشیهء کتاب التاج چ احمد زکی ص35).

جامع العلوم.

[مِ عُلْ عُ] (ع ترکیب اضافی) آنکه جامع دانشها باشد. آنکه همه یا غالب دانشها را بداند.

جامع العلوم.

[مِ عُلْ عُ] (اِخ) علی بن حسین. این شخص همان جامع باقولی است. رجوع به جامع باقولی و رجوع به ابوالحسن... ضریر اصفهانی در همین لغت نامه شود.

جامع القلعة.

[مِ عُلْ قَ عَ] (اِخ) مسجدی است در بغداد معروف به جامع القلعه. در حلة چلبی، بانی نخستین این جامع سلطان سلیمان ضبط شده ولی صواب آن است که سلطان سلیمان آن را مرمت کرده است، زیرا جامع مزبور هنگام ورود سلطان مراد به بغداد بنا شده است و در وقفنامهء مورخ 11 رمضان سال 1048 ه .ق . چنین آمده این جامع را جلال الدین بن بهاءالدین در محلهء دارالضرب که واقع در محلهء القلمه است بنا کرده و موقوفاتی برای آن در وقفنامه ذکر شده است. (از تاریخ العراق بین احتلالین ج4 ص240).

جامع الکاظمیة.

[مِ عُلْ ظِ می یَ] (اِخ)مسجدی است در مرقد کاظمین (ع)، و تاریخ بناء جامع بطور تحقیق معلوم نیست، لیکن اصل مرقد را شاه اسماعیل صفوی بنا کرده و جامع آن در ایام سلطان سلیمان و سلطان سلیم پایان یافته است. منارهء این جامع در تاریخ 978 ه .ق . تمام شده و ماده تاریخ آن را به ترکی چنین گفته اند «اولادی بوجانفزا مناره تمام». (از تاریخ العراق بین احتلالین ج4 ص114).

جامع اللحم.

[مِ عُلْ لَ] (ع اِ) قنطوریون است و جیره را نیز نامند. (تذکرهء ضریر انطاکی ص106) (تحفهء حکیم مؤمن).

جامع المحاربی.

[مِ عُلْ مُ رِ] (اِخ)جاحظ آرد: شیخی صالح و خطیبی خوش بیان بود. وی هنگامی که حجاج شهر واسط را بنا کرد بدو گفت: آن را در غیر شهر خود بنا کردی و برای غیر فرزندانت به ارث گذاشتی. هنگامی که حجاج از عدم اطاعت و نقمت مذهب و سخط طریقت مردم عراق شکایت کرد، جامع به او گفت: اگر ترا دوست میداشتند فرمانت می بردند، آگاه باش مردم ترا بر نسب و وطن و لذتهایت بدگوئی نمیکنند. تو آن کن که ترا بدانان نزدیک میسازد و کاری مکن که از آنان دور شوی، تندرستی را از زبردستان بخواه و به زیردستان عطا کن، پس از وعید وعده بده و پس از وعده وعید کن. حجاج گفت: بخدا سوگند بنی لکیعه را با شمشیر به اطاعت درآوردم. جامع گفت چنین نیست چون شمشیر با شمشیر برخورد اختیار از دست میرود. حجاج گفت در آن هنگام اختیار با خداست. جامع گفت: آری، لیکن تو ندانی آخر آن را برای چه کسی قرار میدهد. حجاج در خشم شد و گفت: یا هناه(1) تو از مردم طائفهء محاربی. جامع بیت زیر را در جواب گفت:
و للحرب سُمّینا و کان محارباً
اذا ماالقنا امسی من الطعن احمرا(2).
حجاج گفت: سوگند بخدا زبانت را بیرون میکشم و به رخسارت میکوبم. جامع گفت: اگر راست گوئیم ترا بخشم می آوریم، و اگر ترا فریب دهیم خدا را بخشم می آوریم و خشم امیر آسانتر از خشم خداست. حجاج گفت آری، و آرام گرفت و به پاره ای از کارهای خود پرداخت و جامع در صف لشکریان شام متواری شد و خود را بلشگریان عراق رسانید... (از البیان والتبیین چ2 قاهره صص112 - 113). و رجوع به عقدالفرید و عیون الاخبار شود.
(1) - این کلمه را عرب در موقع تحقیر و سرزنش بکار میبرد و بمعنی یا شی ء (ای چیز) است. (از حاشیهء البیان و التبیین چ2 قاهره ص112).
(2) - جاحظ گفته است که این شعر از الخضری است. (از حاشیهء البیان والتبیین چ2 قاهره ص113).

جامع المدینه.

[مِ عُلْ مَ نَ] (اِخ) مسجد الرسول. مسجد النبی. رجوع به مسجد النبی شود.

جامع المرادیه.

[مِ عُلْ مُ دی یَ] (اِخ)مسجدی است در محلة المیدان در بغداد که حکمران وقت مرادپاشا آن را بنا کرد و بنام وی معروف شده است. تاریخ بناء آن 978 ه .ق . است و ظاهراً مکان جامع جزء موقوفات بوده و مرادپاشا تغییری در آن داده و جامعی ساخته و بنام خود کرده است. (از تاریخ العراق بین احتلالین ج4 ص113).

جامع النعمانی.

[مِ عُنْ نُ] (اِخ) مسجدی است در بغداد واقع در شارع الگیلانی. گویا این مسجد را عالم مشهور حسام الدین النعمانی متوفی بسال 783 ه .ق . بنا کرده است، و یا شخص خیرخواه دیگری بنا کرده و بنام این عالم نامیده است، و این مسجد غیر از مسجد جامع النعمانیه است که در قرن 12 ه .ق بنا شده است. (از تاریخ العراق بین احتلالین ج2 ص164).

جامع الوفائیه.

[مِ عُلْ وَ ئی یَ] (اِخ)مسجدی است در سوق الکبابیهء بغداد که ظاهراً منسوب به وفاخاتون است. آلوسی در مساجد بغداد آن را بنام مسجد الاسماعیلیه ضبط کرده و از مساجد بغداد قدیم محسوب داشته است لیکن امروز بنام جامع الوفائیه خوانده میشود. (از تاریخ العراق بین احتلالین ج2 ص235).

جامع اموی.

[مِ عِ اُ مَ وِی ی] (اِخ) جامع دمشق. رجوع به جامع دمشق در همین لغت نامه شود.

جامع امیرشیخو.

[مِ عِ اَ شَ] (اِخ) این مسجد در شارع شیخو است و اولین بنائی است که امیرشیخو در این ناحیه بپا کرد. تاریخ شروع بنای جامع معلوم نیست و هیچ مورخی به آن اشاره نکرده است ولی بناء آن در ماه رمضان 750 ه .ق . / 1349م. اتمام یافته. در ساختمان این مسجد تغییراتی رخ داده و عمارات آن نیز تجدید شده است. (از تاریخ المساجد الاثریه ص156 ببعد).

جامع ایاصوفیا.

[مِ عِ اَ] (اِخ)(1) مسجد معروفی است در استانبول. اصل آن کنیسه ای بود که پادشاه قسطنطنیه آن را بنا کرده عثمانیها آن را به جامع تبدیل کردند. (اعلام المنجد). سامی بیک در قاموس الاعلام آرد: جامع شریف بزرگی است خارج در سرای همایونی طوپ قپو در استانبول بسال 325م. توسط قسطنطین امپراطور روم به صورت کلیسا ساخته شد و به ایاصوفیا موسوم گشت. در زمان آرکادیوس این بنا سوخت و توسط پسر او تئودیوس مجدداً بنحو کاملتری ساخته شد. سپس در زمان سلطنت یوستنیایوس باز هم طعمهء حریق گردید و توسط همین پادشاه به صورت فعلی بنا شد. معماران آن از مشاهیر دانشمندان ریاضی: تراله، آنتیموس و ایسیدور بودند. آنتیموس این بنا را بطرز معابد قدیمه ساخت و بر طبق معمول آنروز شکل چلیپا نیز در آن قرار داد. در داخل معبد زیر قبهء بزرگ 40 ستون و در بالای آن 60 ستون کار گذاشت. بنای این معبد بسال 548م. پایان یافت. قبل از اینکه این معبد به صورت جامع شریف درآید در دیوارهای آن تصویرهائی از قبیل بت و صنم و ملائکه و عزیر کنده شده بود، ولی حالا بشکل ساده است. امپراطور یوستینیانوس این معبد را به احترام صوفیا که اسم قدیسه ای بود ایاصوفیا نامید. طول معبد از شرق بغرب 269 قدم و عرض آن از شمال بجنوب 243 قدم و ارتفاع بلندترین قبهء آن 188 قدم است. بمرور زمان چند مرتبه محتاج به تعمیر شده است و آن را با مهارت کامل تعمیر کرده اند. بسال 857 ه .ق. این معبد توسط ابوالمغازی سلطان محمدخان ثانی هنگام فتح استانبول به جامع شریف تبدیل شد و مشارالیه یک مناره و مدرسه بدان افزوده و سلطان بایزید منارهء دیگری ساخت و مدرسه را وسعت داد.
(1) - Sainte Sophie.

جامع باقولی.

[مِ عِ] (اِخ) منسوب به علی بن حسین بن علی ضریر اصفهانی. مکنی به ابوالحسن. یکی از بزرگان علماء نحو و ادب عربی است. برای ترجمهء احوال او رجوع به ابوالحسن... شود.

جامع بایزید.

[مِ عِ یَ] (اِخ) مسجد جامعی است در استانبول. این جامع را سلطان بایزید پسر محمد فاتح که از سلاطین بزرگ عثمانی (1482 - 1512 م.) است بنا کرده است. (از اعلام المنجد).

جامع بخاری.

[مِ عِ بُ] (اِخ) مسجدی است در بخارا که در میدان سجستان پیش روی قصرالخان واقع است. مساحت آن صد گز و ارتفاع قبهء آن چهل گز است. (از منجم العمران ج2 ص125).

جامع بسطام.

[مِ عِ بَ] (اِخ) مسجد استدر بسطام. مؤلف مرآت البلدان آرد: مسجدی است قدیمی و در گنبد شبستان مسجد تاریخی است که از آن چنین برمی آید که در عهد شاه خدابنده این مسجد را تعمیرکرده اند و تاریخ تعمیر 77ه .ق . است. (ا ز مرآت البلدان ج4 ص98).

جامع بشتاک.

[مِ عِ] (اِخ) مسجد باشکوهی است در مصر. امیر بشتاک ناصری که از امراء ناصرمحمدبن قلاوون بود عمارتهای مهمی در مصر بپا کرد که از جملهء آنها همین مسجد است که در ناحیهء غربی برکة الفیل روبروی خانقاه وی واقع شده است. آغاز ساختمان آن رمضان 726 ه .ق . / 1336م. و اتمام آن در ماه رجب یا ذی الحجهء 737 ه .ق . / 1337م. است. خانقاه بکلی منهدم شده و اثری از آن باقی نیست لیکن مسجد تا امروز باقی است اما تعمیرات بسیاری در ابنیهء آن روی داده است. مقریزی در وصف این مسجد چنین گوید: «و هو من ابهج الجوامع و احسنها رخاماً و انزهها». جامع مزبور در شارع درب الجمامیر در کنار برکة الفیل که از بهترین گردشگاهها است قرار گرفته است. (از تاریخ المساجد الاثریه صص143 - 145). و رجوع به کتاب فوق صفحات مزبور شود.

جامع بعلبک.

[مِ عِ بَ لِ بَ] (اِخ) مسجد معروفی است در بعلبک : در جامع بعبلک وقتی کلمه ای چند همی گفتم بطریق وعظ. (گلستان).

جامع بمبئی.

[مِ عِ بَ بِ] (اِخ) مسجدی است در بمبئی. رجوع به تتمهء صوان الحکمه و به مسجد جامع بمبئی شود.

جامع بنی امیه.

[مِ عِ بَ اُ مَیْ یَ] (اِخ)ظاهراً همان جامع دمشق است. رجوع به جامع دمشق شود.

جامع بیجار.

[مِ عِ] (اِخ) مسجدی است در بیجار که نجفقلی خان جد حسینعلی خان وزیر فوائد در سال 1220 ه .ق . آن را بنا نموده است. بنای آن عالی است و حجراتی برای سکونت طلاب دارد. (از مرآت البلدان ج4 ص99).

جامع تبریز.

[مِ عِ تَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان آرد: چند مسجد معتبر آباد و خراب در شهر تبریز است که هریک صلاحیت این اسم را دارد، از جمله مسجد جامع، که ظن غالب این است که در عهد خلفای بنی عباس بنا شده باشد، لکن بعدها خراب شده و مجدداً آن را بنا کرده اند. و مساجد دیگر: مسجد مظفر معروف به مسجد جهانشاه، مسجد علی شاه، مسجد حسن پاشا که در 885 ه .ق . ساخته شده است، مسجد استاد شاگرد که در 840 ه .ق . بنا شده است. (از مرآت البلدان ج4 ص99).

جامع تویسرکان.

[مِ عِ سِ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان آرد: مسجد جامع اولی بکلی منهدم شده و آثاری از آن باقی نمانده و تاریخ آن معلوم نیست و بجای آن مسجدی است که یک شبستان دارد و حدود صد سال از بنای آن میگذرد. (از مرآت البلدان ج4 ص99).

جامع تهران.

[مِ عِ تِ] (اِخ) مسجد جامع قدیم تهران یکمرتبه بنا نشده بلکه بتدریج ساخته شده است و از قرائن چنین برمی آید که در عهد شاه عباس ثانی در 1072 ه .ق . باهتمام رضی الدین نامی ساخته شده است. جامع جدید تهران که به مسجد شاه معروف است و اقامهء نماز جمعه در آن میشود، از بناهای خیریهء فتحعلی شاه قاجار است که تاریخ بنای آن در ایوان طرف جنوبی 1229ه .ق . ضبط شده است، بنای مسجد عالی و وسیع و دارای گنبد مذهّب و شبستانهای بزرگی است. (از مرآت البلدان ج4 صص99 - 101).

جامع جاولیه.

[مِ عِ] (اِخ) دو مسجد است یکی در غزه و دیگری در خلیل که آنها را امیرسنجر جاولی بنا کرده است. (از تاریخ المساجد الاثریه ص124 ببعد). و رجوع به کتاب مزبور صفحات یاد شده شود.

جامع جدید شیراز.

[مِ عِ جَ دِ] (اِخ)این جامع به مسجد نو معروف است و اتابک سعدبن زنگی آن را در 615 ه .ق . بنا کرده است. از بنای اتابکی جز یک طاق باقی نمانده. صادق خان زند تجدید عمارت آن کرده است و دیگر بار فریدون میرزای فرمانفرما یک شبستان در آن ساخت و بعداً حاج میرزا علی اکبرخان قوام الملک آن را تجدید عمارت کرد. (از مرآت البلدان ج4 ص108). جامع دیگری در شیراز هست که آن را مسجد وکیل گویند و آن را کریمخان زند بعد از 1180 ه .ق . بنا کرد. این مسجد قابل هرگونه توصیف است. در جنب مسجد کریمخان بنای مدرسه ای نهاد که تمام نشد. (از مرآت البلدان ج4 ص108).

جامع جیوشی.

[مِ عِ جُ] (اِخ) این مسجد که از قدیمترین مساجد اسکندریه است در سوق العطارین واقع شده و بدین جهت بمسجد العطارین شهرت یافته است. بدرالجمالی وزیر المستنصر باللّه خلیفهء فاطمی در سال 447 ه .ق . و به حاجتی به اسکندریه رفت و این مسجد را خراب دید و امر به تجدید بناء آن کرد. لوحه ای سنگی از این مسجد باقی مانده که در آن اشاره به تجدید این بناء است. این جامع پیوسته مرکز علمی و ادبی بود که عده ای از بزرگان در آن تدریس کرده اند. بعد از آن تاریخ نیز تغییراتی در آن داده شده و تعمیر گردیده است. (از تاریخ المساجد الاثریه صص67 - 68). و رجوع به کتاب فوق صفحات مزبور شود.

جامع حلب.

[مِ عِ حَ لَ] (اِخ) مسجدی است بسیار قدیمی در حلب که بنام جامع اعظم و جامع حلب معروف است: مؤلف اعلام النبلاء فی تاریخ حلب الشهباء آرد: در جزوه ای که نزد من است (و گویا از کنوز الذهب ابی ذر باشد) شرحی ذکر شد، خلاصهء آن چنین است: هنگامی که ابوعبیده حلب را فتح کرد در قرارداد صلحی که با مردم آنجا نوشت، موضعی را برای مسجد تعیین ساخت و آن موضع در اصل باغ کنیسهء حلاویه بود و صحابه جامع را در آن محل بنا کردند، سپس سلیمان بن عبدالملک آن را به صورت جامع دمشق تجدید بنا کرد و به همان اندازه که ولیدبن عبدالملک در بناء جامع دمشق کوشش کرده بود او نیز بکوشید. گویند: که این مسجد را ولید با اسباب و آلاتی که از کنیسه قورص بدست آورده بود بنا کرد. این کنیسه از عمارات عجیب دنیا بوده و گویند: که ملک روم در ساختمان سه ستون آن هفتاد هزار دینار مصرف کرد... و گویند بنی عباس این جامع را خراب کرده و مصالح آن را صرف ساختن جامع انبار کردند. در باب الحجازیه این مسجد سنگ مرمری به طول تقریباً نیم ذرع و عرض کمتر از این بکار رفته است و عمر بن عبدالعزیز بر روی آن می نشست. و چون نقفور بسال 351 ه .ق . به حلب درآمد شهر و جامع آن را آتش زد و سپس سیف الدوله آن را مرمت کرد... شعراء عرب در وصف آن قصائدی سروده اند از جملهء آن قصیدهء طویل ابوبکر صنوبری است در وصف جامع چنین گوید:
حبذا جامعها ال
جامع النفس نقاها...
در این جامع پیوسته حوزه های درس لغت و ادب و نحو و فقه و حدیث تشکیل میشد. و العادل نورالدین دو زاویه در آن برای تدریس مذهب مالک و احمد و زاویه ای خاص تدریس حدیث وقف کرده است. بسال 564 ه .ق . چهارشنبهء 27 شوال اسماعیلیه این جامع و بازارهای اطراف آن را آتش زدند و نورالدین محمودبن زنگی کوشش بسیار در تجدید بنا و مرمت آن کرد و یکی از بازارهای اطراف آن را بفتوای عبدالرحمان بن محمود الغزنوی جزء مسجد کرده و آن را مربع و خوش منظر ساخت. (تلخیص از اعلام النبلاء فی تاریخ حلب الشهبا ج2 ص78 ببعد). بسال 482 ه .ق . قاضی ابوالحسن محمد بن یحیی بن الخشاب منارهء جامع حلب را بجای منارهء قبلی بنا کرد. (از اعلام النبلاء فی تاریخ حلب الشهبا ج1 ص361). و رجوع به معجم البلدان شود.

جامع خرم آباد.

[مِ عِ خُرْ رَ] (اِخ)مسجدی است در خرم آباد که شاه پرور سلطان دختر اغرلو سلطان بسال 970 ه .ق . آن را ساخته است و بعدها به امرشاه سلطان حسین صفوی مرمت شده است. تاریخ بناء آن را در محراب در سنگی مرتسم ساخته اند. (از مرآت البلدان ج4 ص101).

جامع خلوتیه.

[مِ عِ خَ وَ تی یَ] (اِخ) این مسجد در محل التقاء شارع برمونی و شارع خلیج مصری بر جانب قنطره سنقر واقع شده است. یکی از زاویه های مسجد محل اجتماع سلسلهء خلوتیه و مقبرهء عده ای از مشایخ این سلسله است که از جملهء آنها کوزالبغا است، و از اینجا میتوان حدس زد که جامع خلوتیه همان مسجدی است که «کوزلبغا» در زمان حکومت ظاهر چقمق در اینجا بنا کرده است. تغییراتی در سنوات متعدد در آن روی داده و تجدید بنا شده است. (از تاریخ المساجد الاثریه صص342 - 343). و رجوع به همان کتاب شود.

جامع دامغان.

[مِ عِ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان آرد: دو مسجد بسیار قدیمی در دامغان هست که هریک را میتوان جامع گفت. یکی که قدیمتر و معروف به ناری خانه است بگفتهء اهالی به امر امیرالمؤمنین (ع) ساخته شده و چند ستون از آن باقی است، مسجد دیگر که گویند در زمان خلافت مأمون ساخته شده ولی دلیل بر صحت آن تاریخ نداریم و فعلاً آباد است. (از مرآت البلدان ج4 ص102).

جامع دزفول.

[مِ عِ دِ] (اِخ) مسجدی است در دزفول که تاریخ بنا و بانی آن معلوم نیست و بگفتهء امام جمعه که میگوید از سیصد سال قبل امامت این مسجد با اجداد اینجانب است باید بیش از سیصد سال پیش ساخته شده باشد، لیکن اعتمادی بر این گفته نیست. (از مرآت البلدان ج4 ص103).

جامع دماوند.

[مِ عِ دَ وَ] (اِخ) مسجدی است در دماوند که تاریخ بنای مسجد اصلی معلوم نیست ولی در ستون طرف راست محراب نوشته شده که این عمارت به امر خواجه یاقوت در سال 812 ه .ق . انجام شده است. در سنوات بعد نیز تعمیراتی در آن شده است، و خود مسجد دربین محلهء چریک و قاضی واقع شده است. (از مرآت البلدان ج4 ص103).

جامع دمشق.

[مِ عِ دِ مَ] (اِخ) مسجد معروف دمشق که ولیدبن عبدالملک بن مروان خلیفهء اموی آن را بنا کرد. بروایتی بسال 87 و بروایت دیگر بسال 88 ه .ق . بناء آن را آغاز کرد. این مسجد را جامع اموی نیز گویند و بزرگترین و با عظمت ترین مساجد ممالک اسلامی است. یاقوت حموی (متوفی در 626 ه .ق .) دربارهء این مسجد چنین آرد: گویند، پل سنجة و منار اسکندریه و کلیسای رُها و جامع دمشق از عجائب بناهای جهان است. آن مسجد را ولیدبن عبدالملک که در عمارت مسجد اهتمامی بسزا داشت، بنا کرد. هنگام بنای آن نصاری را فراهم آورد و گفت: ما میخواهیم کلیسای یوحنا را جزء مسجد خود کنیم و هر کلیسائی را در هر جا بخواهید بعوض آن بشما میدهیم و اگر بخواهید قیمت آن را مضاعف میپردازیم. آنان نپذیرفتند و عهدنامهء خالدبن ولید را به نظر او رسانیده و گفتند ما در کتابهای خود دیده ایم که هرکس این کلیسا را منهدم سازد، خفه خواهد شد. ولید گفت: من اول کس باشم که آن را خراب کنم. سپس در حالی که قبای زردی بتن داشت به هدم آن پرداخت و مردم نیز او را متابعت کردند پس از آن بمقداری که میخواست بر مسجد افزود و آنچه توانائی داشت در بناء آن کوشید و در صرف اموال کوتاهی نکرد و برای آن چهار در (باب) بنام باب جیرون سمت مشرق و باب البرید سمت مغرب و باب الزیاده سمت قبله و باب الناطفانیین سمت مقابل آن و باب الفرادیس در پشت قبله، قرار دارد و غیث بن علی الارمناوی در «کتاب دمشق» آرد که: ولید فرمان داد پی دیوارهای جامع را عمیق بکنند و کارکنان هنگام حفر به دیواری مستحکم برخوردند و ولید را آگاه کردند و رخصت خواستند که ساختمان را بر روی همان قرار دهند ولید اجازه نداد و گفت: من جز استحکام بنا چیزی نخواهم. باید اطراف را بکنید تا به آب برسید و چنانکه دیوار مستحکم بود بر روی آن بنا کنید، پس بکندن مشغول شدند و به دری رسیدند که تخته سنگی بر روی آن قرار داشت و بخط یونانی بر روی آن چنین نوشته بود «لما کان العالم محدثاً لاتصال امارات الحدوث به وجب ان یکون له محدث لهؤلاء کما قال ذوالسنین و ذواللحیین فوجدت عبادة خالق المخلوقات (کذا؟) حینئذ امر بعمارة هذا الهیکل من صلب ماله محب الخیر علی مضی سبعة آلاف و تسعمأة عام لاهل الاسطوان فان رأی الداخل الیه ذکر بانیه بخیر فعل والسلام» احمدبن الطیب السرخسی گفت: مردم اسطوان طائفه ای از حکماء اوائل اند که به بعلبک بودند. گفته اند ولید خراج هفت سال مملکت را صرف بناء مسجد کرد، و اموال حسبیه را که بار بر هیجده شتر بود بجای مخارجی که کرده بود برای او آوردند. وی دستور داد آنها را بسوزانند و گفت: ما چیزی را که در راه خدا دادیم عوض بر آن نمی گیریم. از عجائب اینکه اگر صدسال انسان در آنجا بماند و در بنای مسجد دقت کند هر روز نکتهء تازه ای درمی یابد که روز پیش ندیده است. گویند شش هزار دینار بهای سبزی خوردن صنعتگران مسجد شد و بدینجهت ناله و فریاد مردم برآمد که بیت المال مسلمانان را خرج بنائی میکنید که برای مردم سود ندارد. ولید گفت: مرا خبر دادند که چنین و چنان گفته اید؟ هیجده سال است که بیت المال شما معطل مانده و حتی یک حبهء گندم به آن نرسیده پس مردم ساکت شدند. گویند: ساختمان مسجد نه سال بطول انجامید و هر روز ده هزار کارگر در آن رخام میشکستند و ششصد سلسله طلا در آن بکار رفت و چون بنا پایان یافت ولید بفرمود تا سقف آن را از ارزیز بپوشانند و از هر سوی بطلب ارزیز فرستادند، و قسمتی باقی ماند که ارزیز آن یافت نشد مگر نزد زنی که میگفت اگر هموزن آن را طلا بدهید می فروشم. ولید گفت: اگر مضاعف آن را نیز طلا بخواهد آن را از او بخرید و چنین کردند لیکن زن ثمن را دریافت کرد و گفت: گمان میبردم که فرمانروای شما این بنا را به ستم برپا کرده است و اینک عدالت او را فهمیدم و خدا را گواه میگیرم که برای خدا این مسجد را بنا کرده است، سپس طلاها را پس فرستاد چون ولید آگاه شد گفت به روی قطعاتی که از ارزیز آن زن بکار میرود کلمهء برای خدا (للّه) نوشته شود و به آنچه اسم ولید بر آن نوشته شده مخلوط نسازند. و برای رسم الخط فرمانی که در سمت قبله است هفتاد هزار دینار مصرف شد. موسی بن حماد بربری گفت: در جامع دمشق آئینه ای دیدم که سورهء «الهیکم التکاثر» تا آخر با طلا بر آن نوشته شده بود و در حرف «قاف» کلمهء «المقابر» گوهر سرخی بکار رفته است. علت آن را پرسیدم گفتند ولید را دختری بود که این گوهر از آن او بود آن دختر مرد و مادرش گفت آن را در قبر او بگذارند. ولید فرمان داد در اینجا بکار برند و برای زن سوگند یاد کرد که آن را در مقابر گذاشته است. و زنش قبول کرد. جاحظ در کتاب البلدان گوید: برخی از پیشینیان گفته اند که مردم دمشق بدانجهت که مسجد به آن عظمت و خوبی را می بینند از هرکس به بهشت مایل تر باشند آن مسجد بر ستونهائی از مرمر استوار میباشد و دو مرتبه ای است ستونهای طبقهء پائین بزرگ و ستونهای طبقهء بالا کوچک و عکس تمام شهرها و درختان دنیا با کاشیهای طلائی، زرد و سبز در آن ستونها نقش شده. و در سمت قبلهء آن قبهء معروف به «قبة النسر» است که هیچ بنائی به بلندی و نیکو منظری آن در دمشق نیست، این جامع را سه منار است که بزرگترین آنها بر روی بنائی که محل دیدبانی رومیان بوده است بنا شده و در روایات چنین آمده است که عیسی از آسمان بر آن فرود می آید. جامع دمشق این زیبائی و عظمت را تا سال 461 ه .ق . داشت و در این تاریخ حریقی در آن رویداد و آن را از عظمت و زیبائی سابق انداخت. رجوع به معجم البلدان ج4 صص76 - 77 شود. گویند چون عمر بن عبدالعزیز بخلافت رسید گفت: جواهری که در مسجد دمشق بکار رفته زاید بر میزان لازم است و بفرمود تا بهترین مرمرها و کاشیها و زنجیرهای جواهر نشان را به بیت المال برگرداندند و بجای آن زنجیرها طناب آویزان کرد. این کار بر مردم گران آمد تا اینکه ده تن از کشور روم به دمشق آمدند و اجازه خواستند که مسجد را تماشا کنند عمر آنها را رخصت داد تا از باب البرید وارد مسجد شوند و شخصی را که به زبان آنان آشنا بود مأمور ساخت که مخفیانه همراه آنان باشد و هر چه گفتند به او خبر دهد. اینان در مسجد به گردش پرداختند تا بقبله رسیدند و سربالا کرده به بناء مسجد نگاه کردند ناگاه رئیس آنان متغیر شد و سر پائین انداخت و گفت ما مردم روم میگفتیم پایداری این حکومت اندک است و چون ساختمانهای آنها را دیدم فهمیدم که مدت درازی بپایند. چون عمر خبر یافت گفت بناء مسجد شما کافران را سخت بخشم آورد و از آنچه تصمیم داشت برگشت - انتهی. محراب این مسجد را با جواهرات گرانبها زینت داده و قندیلهائی از طلا و نقره بر آن آویزان کرده اند. (از معجم البلدان). صاحب حبیب السیر آرد: و در این سال [ 87 ] ولید مسجد جامع دمشق را طرح انداخت و در تزئین و تکلف آن بناء سپهرسیما چند سال مساعی جمیله بتقدیم رسانید. در تاریخ گزیده مسطور است که شش بار هزار هزار دینار در آن عمارت صرف شد و در مرآت الجنان چنان مرقوم شده که هر روز ده هزار کس در آن مسجد کار میکردند تا به اتمام رسید. (حبیب السیر چ تهران ج1 ص254) : با طائفه ای دانشمندان در جامع دمشق بحث همیکردم. (گلستان). بر بالین تربت یحیی (ص) معتکف بودم در جامع دمشق. (گلستان). یکی از صلحای لبنان... به جامع دمشق بر کنار برکهء کلاسه طهارت همی ساخت. (گلستان).

جامع دینور.

[مِ عِ نَ وَ] (اِخ) مسجدی بود در دینور. این جامع را حسنویة بن حسین که از طرف آل بویه حاکم قسمتی از مردم کردستان بود و به حسن سیرت شهرت داشت در دینور بنا کرد. (از حبیب السیر چ تهران ص353).

جامع ری.

[مِ عِ رَ] (اِخ) مسجدی بود در ری قدیم. مؤلف مرآت البلدان آرد: در زمان خلافت منصور عباسی مهدی برادر این خلیفه که از جانب او حکومت جبل داشت در سال 152 ه .ق . مسجد جامع ری را بنا کرد و معمار این بنا عمروبن ابی خطیب بود. (از مرآت البلدان ج4 ص105).

جامعز.

[ ] (اِخ) شهرکی است خرد از حدود خلخ بر کران بیابان و اندر قدیم از خلخ بودی و پادشای وی از دست ملک تغزغز است و اندر وی مقدار دویست قبیله مردمند و او را ناحیتی است جدا. (حدود العالم).

جامعز.

[] (اِخ) نام دهی است به تغزغز از پس کوه طفقان. (حدود العالم).

جامع زنجان.

[مِ عِ زَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان گوید: چندین مسجد در این شهر هست که صدق جامع بر آنها درست آید و از همه معتبرتر مسجدی است که عبدالله میرزای دارا آن را بسال 1237 ه .ق . بنا کرده است و موقوفاتی از قبیل قیصیریه و قریه و حمام دارد. (از مرآت البلدان ج4 ص105).

جامع زواره.

[مِ عِ زَ رَ] (اِخ) مسجد قدیمی معروفی است در زوارهء اصفهان. رجوع به آثار ایران نشریهء ادارهء باستان شناسی ج1 قسمت دوم شود.

جامع زین العابدین.

[مِ عِ زَ نُلْ بِ](اِخ) مسجدی است که در میدان زین العابدین قرار گرفته است. مطابق بعض روایات سر زیدبن علی بن الحسین (ع) پیشوای فرقهء زیدیه در آنجا به خاک سپرده شده است. (از تاریخ المساجد الاثریه ص94 ببعد). و رجوع به کتاب فوق صفحات مزبور شود.

جامع ساری مازندران.

[مِ عِ یِ زَ دَ](اِخ) مسجدی است قدیمی به ساری، مؤلف مرآت البلدان گوید: نسبت بنای این جامع را به خلفای بنی عباس خاصه هارون الرشید میدهند. سه گنبد که در قدیم آتشکده بوده و عقیدهء بعضی این است که سر سلم و تور و ایرج پسران فریدون آنجا مدفون است حالا کریاس مسجد است. این مسجد را مازیاربن قارون هشتصد سال قبل تعمیر یا بنا کرده است. (از مرآت البلدان ج4 ص105).

جامع ساوجبلاغ.

[مِ عِ وَ بُ] (اِخ)مسجدی است در ساوجبلاغ آن را بداق سلطان بن شیرخان بن شیخ حیدرخان مکری در سال 1089 ه .ق . بنا کرده و موقوفاتی برای آن قرار داده است. (از مرآت البلدان ج4ص105).

جامع سبزوار.

[مِ عِ سَ زِ] (اِخ) مسجدی است در سبزوار که گویند خواجه علی مؤید آخرین حکمران سربداریه که معاصر امیر تیمور بوده و به خدمت او شتافته است، بنا کرده. این مسجد چندین بار مرمت و تعمیر شده و ضمن تعمیر آب انبار سنگی پیدا شد که چند شعر بروی آن مرتسم بود از جمله شعر زیر است که ماده تاریخ میباشد:
معمار صنع از پی تاریخ سال گفت
یکتای مسجد آمده چون مسجدالحرام.
اگر شعر ماده تاریخ باشد مسجد در عصر صفویه سال 1044 ه .ق . بنا شده است. (از مرآت البلدان ج4 ص105).

جامع سراج الدین.

[مِ عِ سِ جُدْ دی](اِخ) مسجدی است در بغداد که به اسم شیخ سراج الدین عمر قزوینی متوفی بسال 750 ه .ق . معروف است. (از تاریخ العراق بین احتلالین ج2 ص165).

جامع سفیان.

[مِ عِ سُفْ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه است از چیزی که شامل همه چیز باشد. ضرب المثل است برای چیزهائی که اشیاء بسیاری در بر داشته باشد. آنچه امور یا اشیاء مختلف و فراوان را فرا در بر داشته باشد. ثعالبی آرد: جامع سفیان ثوری در فقه ضرب المثل است برای چیزی که شامل همهء اشیاء باشد چنانکه کشتی نوح را نیز برای اینگونه اشیاء ضرب المثل آرند، و از ابوبکر خوارزمی بخاطر دارم که هر وقت کتاب یا مکان جامعی [ می دید ] میگفت: این جامع سفیان و کشتی نوح و مخلط خراسان است. و ابوعبدالله بن حجاج گوید :
باللّه قولوا لی و لاتغضبوا
لست من الحق بغضبان
فقر و ذل و خمول معا
احسنت یا جامع سفیان.
(از ثمارالقلوب ص134).
فیقال سجه زیدان کما یقال اشقر مروان و جامع سفیان و عود بنان. (ثمار القلوب ص154). هرچند این تاریخ جامع سفیان میشود از درازی. (تاریخ بیهقی).

جامع سلطانیه.

[مِ عِ سُ نی یَ] (اِخ)مسجدی است بسیار بزرگ و معتبر در سلطانیه که محمد بن ارغون خان الجایتو معروف به خدابنده و خربنده هشتمین پادشاه از اولاد هلاکوخان هنگامی که شهر سلطانیه را در 57 ه .ق . بنا میکرد این جامع و گنبد معروف سلطانیه را نیز ساخت. و این شهرت که این جامع را برای مدفن خود ساخته اشتباه است بلکه این بنا از اول مسجد بوده و مدفن، گنبدی است که نزدیک به آن ساخته شده است. الیاروس نمایندهء فردریک پادشاه نروژ به دربار شاه عباس ثانی که از سلطانیه عبور کرده است این جامع را چنین معرفی میکند:از سه در به این مسجد داخل میشوند که خود درها از جواهر و نفایس عالم محسوب است زیرا مانند درهای کلیساهای ما از چودن یا آهن نیست بلکه از فولاد است، گویند اگر صدتن با قوت بخواهند در بزرگ را که رو بمیدان است بگشایند باز نمیشود لیکن اگر طفلی بگوید «بعشق علی باز شو» بجزئی اشاره باز میشود. در جنب مسجد بفاصلهء یک پنجرهء مس مطلائی مقبرهء سلطان محمد مغول قرار دارد. قرآنهای متعدد در این مقبره دیده میشود که با سر قلمهائی که بعرض دو انگشت بوده بخط بزرگ نوشته شده است این سه در و پنجره از تمام اشیائی که در ایران دیده ایم نفیس تر و اجزاء پنجره طوری وصل شده که یکپارچه بنظر میرسد، مدت هفت سال صنعت کارهای ورزیدهء متعدد روی درها و پنجره کار کرده اند. (از مرآت البلدان ج4 ص106).

جامع سلیمانی.

[مِ عِ سُ لَ] (اِخ)مسجدی است در بغداد که به جامع السرای و جامع جدید حسن پاشا نیز معروف است. این جامع را حسین پاشا فاتح همدان تعمیر کرد و بنام وی شهرت یافت. (از تاریخ العراق بین احتلالین ج4 ص40).

جامع سمنان.

[مِ عِ سِ] (اِخ) مسجد قدیمی معروف است در سمنان. مؤلف مرآت البلدان آرد: گویند حضرت امیر المؤمنین علی(ع) در زمان خلافت خود امر فرمود که از کوفه تا بخارا هزار و یک مسجد بنا کنند. در زمان حکومت عبدالله بن عمر بزرگان سمنان این مسجد را بنا کردند ولی آن را چندان عظمتی نبود و بعدها بدفعات قسمتهائی بر آن افزودند این مسجد بوضع مساجد اهل سنت است و منارهء بلند دارد. وقفنامهء مسجد که در دو قطعهء سنگ مرمر نوشته شده و به دیوار نصب است تاریخ بنا را 1113 ذکر میکند. جامع دیگری نیز در سمنان هست که معروف به مسجد شاه است و آن را فتحعلی شاه قاجار در 1217 ه . ق. شبیه به مسجد شاه تهران بنا کرده است. (از مرآت البلدان ج4 ص106).

جامع سید سلطان علی.

[مِ عِ سَیْ یِ سُ عَ] (اِخ) مسجدی است در بغداد که تاریخ بناء آن معلوم نیست گویا آن را در عصری که جامع مرجان بنا شده ساخته اند. ظاهراً منسوب به شیخ علی سلطان است که در حدود 784 ه .ق . ببعد در بغداد حکومت داشته و خود را سلطان میخوانده باشد. (از تاریخ العراق بین احتلالین ج2 ص162 ببعد).

جامع شاهرود.

[مِ عِ] (اِخ) مسجدی است قدیمی که بانی و تاریخ بنای آن معلوم نیست و پنج قسمت دارد قسمتی که در وسط قرار گرفته سقف آن تیرپوش است و سقف بقیه از خشت خام است. (از مرآت البلدان ج4 ص106). و رجوع به کتاب فوق صفحات مزبور شود.

جامع شماخی.

[مِ عِ شَمْ ما] (اِخ)مسجدی است در شماخی. گویند. از بناهای ابومسلم مروزی است. تاریخ ندارد ولی معلوم است که بسیار کهنه و قدیمی است. تمام بنا از سقف و پایه از سنگ تراش و بسیار محکم است که زلزله های پی در پی شماخی خللی در ارکان آن پدید نیاورده است. (از مرآت البلدان ج4 ص106).

جامع شوشتر.

[مِ عِ تَ] (اِخ) مسجدی است در شوشتر. مؤلف مرآت البلدان آرد: از بناهای خلفای عباسی است که ابتدا المعتز باللّه سیزدهمین خلیفهء عباسی در سال 254 ه .ق . امر به بنای این مسجد نمود ولی تمام نشد، سپس القادر باللّه و المقتدی باللّه خواستند تمام کنند دست نداد تا اینکه المسترشد بیست و نهمین خلیفهء عباسی باتمام آن پرداخت. اسامی خلفا در کتیبه ها به خط کوفی و نسخ ثبت است این مسجد در جنوب شهر و شبستان آن در جنوب مسجد واقع شده است. بعدها حاجی فتح الدین خیاط با کمک اهالی سقف آن را مرمت کرد. تاریخ تعمیر در شعر زیر آمده:
طالب تاریخ این بنا خواست
از صاحب سرّ و محرم راز
برخاست یکی از این میانه
گفتا مسجد شده خداساز.
تاریخ مذکور در کتیبهء بالای منبر چوبی نوشته شده و طرف راست منبر کتیبه ای است مورخ بتاریخ 445 ه .ق . منارهء مسجد با اصل مسجد ساخته نشده، بلکه بانی آن شیخ حسن چوپانی است که اسم او بر سنگی در زیر گلدسته نوشته شده است، قبلهء این مسجد بعد از کوفه در اعتدال بر جمیع مساجد ترجیح داشته و در کمال اعتدال است. بنای مسجد باندازه ای سخت و محکم است که پس از گذشت حدود هشتصد و پنجاه سال بر آن هنوز خللی در آن روی نداده است. (از مرآت البلدان ج4 ص108).

جامع صالح طلائع.

[مِ عِ لِ حِ طَ ءِ](اِخ) مسجد بزرگ معروفی است واقع در شارع درب الاحمر در میدان باب زویله. در این میدان بناهای تاریخی بسیار است و از همه مهمتر همین جامع است. این مسجد را ابوالغارات طلائع بن رُزیک ملقب به الملک المصالح، وزیر الفائز بنصرالله خلیفهء فاطمی بنا کرده است. این جامع آخرین جامعی است که در دورهء خلافت فاطمیون مصر (بسال 555 ه .ق = 1160م.) بنا شده و از بزرگترین مساجد است که مساحت آن 1522 گز است و ممیزاتی دارد که در دیگر مساجد فاطمیه نیست. از مهمترین آنها منبر و محراب نفیسی است که باعث ابهت آن شده است. این مسجد در سنوات مؤخر مورد تعمیر و تغییر قرار گرفته است. (از تاریخ المساجد الاثریه ص97 ببعد).

جامع صغیر.

[مِ عِ صَ] (اِخ) کتابی است معروف در فقه که ابراهیم بن محمد بن سعیدبن هلال آن را تألیف کرده است. (از معجم الادباء ج1 ص295).

جامع طوس.

[مِ عِ] (اِخ) مسجدی است در طوس. این جامع را حسن بن علی بن اسحاق ملقب به نظام الملک وزیر آلب ارسلان و ملکشاه سلجوقی بنا کرده است. (از مرآت البلدان ج4 ص109).

جامع عابدین.

[مِ عِ بِ] (اِخ) یکی از جوامعی است که در نزدیکی قصر عابدین [به مصر] قرار گرفته است. (از تاریخ المساجد الاثریه ص372).

جامع عتیق.

[مِ عِ عَ] (اِخ) مسجد بزرگی است در اسنا. به عقیدهء مورخین قرن 8 ه . ق. اسنا شهر بزرگی بوده که دارای سیزده هزار خانه و دو مدرسه بوده است و جمعی بزرگان از آنجا برخاسته اند که ابن حاجب نحوی مشهور از آن جمله است.
بدرالجمالی که از ممالیک جمال الدولة بن عمار بوده و مشاغل دولتی داشت و بسال 466 ه .ق . به وزارت المستنصر باللّه رسید سعی و کوشش فراوان در تعمیر مساجد کرد و این جامع را که بنام عتیق خوانده میشود و مشهور به عمری است نیز او بناء کرد. آغاز بنای مسجد سال 469 و اتمام سقفهای آن بسال 470 ه .ق . است و منارهء آن در 474 به اتمام رسیده در سنوات بعد تغییرات بسیاری در آن داده شده است. (از تاریخ المساجد الاثریه صص65 - 66).

جامع عتیق شیراز.

[مِ عِ عَ قِ] (اِخ)مسجد قدیمی معروفی است در شیراز که آن را عمروبن لیث ساخته است و گفته اند آن مقام هرگز ازو خالی نبوده و بین المحراب و المنبر دعا را اجابت بود. (از نزهة القلوب ج3 ص115). مؤلف مرآت البلدان آرد: جامع عتیق مشهور به مسجد جمعه است و شعر سعدی:
تا نشنوی ز مسجد آدینه بانگ صبح
یا از در سرای اتابک غریو کوس.
اشاره به آن است. این مسجد را عمرو لیث در زمان حکمرانی خود (بین 266 تا 290 ه .ق .) بنا کرد. این جامع مسجدی است وسیع مشتمل بر عمارات و معابد بسیار و در وسط صحن عمارت مربع دو طبقهء بدیعی بوده که با صنایع عالی حجاری و کتیبه های ممتاز بنا شده بود و در اثر زلزله های متواتر رو به انهدام نهاده است. اتابک سلغری بر بنای مسجد افزوده و سلطان ابراهیم میرزا پسر شاهرخ میرزا آن را مرمت کرده و پس از آن نیز مرمتهائی شده است. (از مرآت البلدان ج4 صص107 - 108).

جامع عراق.

[مِ عِ عِ / عَ] (اِخ) سلطان آباد عراق را که مشهور به شهرنو میباشد سپهدار بنا کرده و مقارن ساختن شهر مسجدی در ارک بنا کرده و مسجدی دیگر ساخت که به اسم آخوند ملامحمد علی معروف است و تاریخ بنای هردو مسجد با تاریخ بنای شهر تفاوتی ندارد. (از مرآت البلدان ج4 ص109).

جامع عطارین.

[مِ عِ عَطْ طا] (اِخ) از قدیمترین مساجد اسکندریه و در سوق العطارین واقع و به جامع الجیوشی معروف است. (از تاریخ المساجد الاثریه ص65 - 66). و رجوع به جامع جیوشی شود.

جامع عمروبن عاص.

[مِ عِ عَمْ رِ نِ](اِخ) مسجد معروفی است در مصر. یاقوت حموی آرد: این مسجد در موضع مرتفع بی درخت و گیاهی که در تصرف قتیبة بن کلثوم تجیبی بود بنا شده است. چون عمروبن عاص پس از فتح اسکندریه به فسطاط برگشت از قتیبة بن کلثوم خواست که خانهء خود را مسجد کند قتیبة نیز آن را به مسلمانان داد و بسال 21 ه .ق . بنای مسجد آغاز شد و هشتاد تن از بزرگان صحابه از جمله زبیربن عوام و مقدادبن اسود و عبادة بن صامت و ابوالدرداء و ابوذر غفاری و نظائر آنان در بناء آن شرکت داشتند. طول مسجد پنجاه ذراع و عرض آن سی ذراع است. گویند اندکی صاروج در آن بکار رفته بود تا در زمان ولیدبن عبدالملک که مساجد را تجدید بنا میکرد بدست قرة بن شریک بصورت کنونی بنا شد. سپس در سال 53 مسلمة بن مخلد انصاری که از جانب معاویه به حکومت مصر رسید آن را وسعت داده و سفیدکاری و تزیین کرده و بر ابهت آن افزود و بسال 93 قرة بن شریک عبسی حاکم مصر بدستور ولیدبن عبدالملک آن را ویران کرده و از نو بنا نهاد و در زیبایی آن کوشید و چون بسال 133 صالح بن علی بن عبدالله بن عباس از جانب سفاح والی مصر شد بر وسعت آن بیفزود و گویند خانهء زبیربن عوام را جزء مسجد کرد و باز بسال 175 چون موسی بن عیسی از جانب هارون الرشید حاکم مصر گشت آن را وسیع تر کرد و نیز عبدالله بن ظاهربن حسین که بسال 211 برای جنگ با خوارج به مصر رفت فرمود تا بر جانب غربی آن مقداری افزودند و همچنین بسال 258 بدستور معتصم خلیفهء عباسی حاکم وقت ابوایوب احمدبن محمد مسجد را توسعه داد و بسال 275 حریقی در جامع روی داد و خمارویه بن احمدبن طولون آن را تعمیر کرد و نام خود را بر بالای آن نوشت. و در سال 336 ابوحفص عمر قاضی عباسی آن را توسعه داد و بسال 357 محمد بن عبدالله بن خازن رواقی بمقدار نه ذراع بر آن افزود و پیش از اتمام آن درگذشت و پسرش علی آن را تمام کرد. سپس بسال 378 بدستور وزیر یعقوب یوسف بن کلس فواره ای به زیر قبهء بیت المال افزود. سپس الحاکم کاشی های آن را برکند و سفید نمود. (از معجم البلدان). این جامع در دورهء خلفاء فاطمی بمنتهی درجهء مجد و عظمت خود رسید. ناصرخسرو که بسال 439 آن را دیده چنین آرد: این مسجد بر روی چهار ستون از مرمر قرار گرفته و دیوارهای محراب آن با لوحهء مرمر سفید که بر روی آنها آیات قرآن مجید با خطی زیبا نوشته شده، پوشیده گردیده و چهار سمت آن را بازار فراگرفته است و ابواب آن در بازار باز میشود. این مسجد را تاج الجوامع و جامع عتیق نیز گویند و تنها محل عبادت و اقامهء جمعه نیست بلکه تمام امور قضائی و سیاسی در آن انجام می یافت و محل اجتماعات علمی بود. بسال 564 ه .ق . فسطاط را از ترس استیلای صلیبیان بر آن آتش زدند و مدت 54 روز در آتش میسوخت و در این حریق جامع عمرو نیز درهم فروریخت. سپس بنای آن تجدید گشت و تعمیرات فراوانی در آن شده و آخرین آن در دورهء عثمانی و بسال 1212 ه .ق . بدست امیر مرادبک بود. پس از آن محمدعلی پاشا بسال 1300 ه .ق . اصلاحاتی در آن کرده و موقوفاتی برای آن قرار داد. از نظر باستان شناسی در این مسجد کاوشهائی شده و آثاری بدست آمده است. (از تاریخ المساجد الاثریه ص26 ببعد). و رجوع به معجم البلدان و تاریخ المساجد الاثریه صفحات مزبور شود.

جامع عمری.

[مِ عِ عُ مَ] (اِخ) همان مسجد عتیق است. رجوع به جامع عتیق شود.

جامع فاکهانی.

[مِ عِ کِ] (اِخ) همان جامع افخر است و آن را جامع فاکهین نیز گویند. رجوع به جامع افخر شود.

جامع فتح ملکی.

[مِ عِ فَ مَ لِ] (اِخ)مسجدی است در شارع عابدین که از جهت شرق متصل به قصر عابدین است. مساحت این مسجد در اصل 640 گز بوده و شبستان و منارهء عظیمی داشته است، سپس ملک فؤاد اول امر بتجدید بناء و تعمیر آن داده است. (از تاریخ المساجد الاثریه ص372 ببعد).

جامع قاهره.

[مِ عِ هِ رَ] (اِخ) همان جامع ازهر است. رجوع به ازهر و جامع ازهر شود.

جامع قزوین.

[مِ عِ قَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان آرد: این جامع به امام شافعی منسوب بوده و صحن بزرگ آن را چند تن ساخته که هر قسمت آن به اسم بانی موسوم است. صحن کوچک که طرف شرق مقصوره است از بناهای هارون الرشید است. صحن کوچک طرف قبلی ساختهء خمارتاش عمادی (از ممالک عمادالدوله) است که در سنهء 5 ه .ق . شروع به بنای آن کرده و در 85 تمام کرده است. بعدها فخرالدین دولتشاه کیالان آن را تجدید عمارت کرد و ملک مظفرالدین آلب ارسلان نقش بازدار در 548 ه . ق. بر عمارات مسجد افزوده و کتیبه هائی حاوی شرح پاره ای موقوفات خمارتاش بن عبدالله العمادی و دو لوح مشعر بر محو برخی رسوم مذموم و بدعتها در مسجد وجود دارد. (از مرآت البلدان ج4 ص109). صورت کتیبه ها و لوح های مزبور در مرآت البلدان آمده. رجوع به مرآت البلدان ج4 ص109 به بعد شود.

جامع قم.

[مِ عِ قُ] (اِخ) مسجد جمعهء قم. این مسجد را ابوالصدیم حسین بن علی آدم اشعری بنا کرده و بگفتهء سیاحان در هیچ جا مسجدی که مقصورهء آن به این وسعت و ارتفاع باشد دیده نشده و بنای آن در نهایت استحکام است و دیوار آن را طوری با ساروج پوشیده اند که از سنگ سخت تر است. مساجد قدیمی دیگری از قبیل مسجد امام و مسجد عشقعلی و غیره در قم هستند که میتوان آنها را جامع نامید. (از مرآت البلدان ج4 ص110).

جامع قوصون.

[مِ عِ] (اِخ) مسجدی است در شارع محمد علی [ به مصر ]. این مسجد را سیف الدین قوصون یکی از امراء ناصری که داماد محمد بن قلاوون ناصر نیز بود بنا کرد. محل این مسجد خانهء امیر جمال الدین قتال بود که امیر قوصون آن را خرید و در محل آن جامع مزبور را بنا کرد و در 21 رمضان سال 710 ه .ق . بناء آن تمام شد و الملک الناصر محمد بن قلاوون آن را افتتاح کرد. از بنای قدیمی جز اجزائی باقی نمانده و تغییراتی در آن روی داده است. (تاریخ المساجد الاثریه ص139 ببعد).

جامع کاشان.

[مِ عِ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان آرد: مسجدی که در کاشان به اسم جامع معروف است، شهرت دارد که صفیه خاتون دختر مالک اشتر آن را بنا کرده است. دو محراب دارد که قبلهء یکی کج و قبلهء دیگری راست است، و دارای شبستان و گنبد و حوضخانه است و چند بار مرمت شده که تاریخ آنها معلوم نیست. (از مرآت البلدان ج4 ص116).

جامع کاشغر.

[مِ عِ غَ] (اِخ) مسجدی است معروف در کاشغر که سعدی در گلستان از آن نام می برد : به جامع کاشغر درآمدم.... (گلستان).

جامع کردستان.

[مِ عِ کُ دِ] (اِخ)مسجدی است در سنندج که بنام مسجد دارالحسان معروف است و امان اللهخان بزرگ در سال 1228 ه .ق . آن را بنا کرده است. این جامع مسجدی است عالی که شبستان آن 22 ستون دارد و دو ایوان دارد، یکی رو به مشرق و یک رو به قبله. بانی، مدرسه ای در جنب این مسجد ساخته است. (از مرآت البلدان ج4 ص117). دو مسجد دیگر نیز در کردستان وجود دارد که در شمار جوامع است: یکی مسجد دارالامان که امان اللهخان کوچک بسال 1268 ه .ق . آن را بنا کرده و دیگری مسجد امامزاده عمر بن علی بن الحسین است. (از مرآت البلدان ج4 ص117).

جامع کرمان.

[مِ عِ کِ] (اِخ) مسجدی است در کرمان طبق کتیبه ای که بر سر در شرقی این مسجد وجود دارد، بانی مسجد محمد بن مظفر منصور است که بسال 750 ه .ق . آن را بنا کرده است این مسجد یک بار در عهد شاه عباس ثانی بدست شاهرخ نامی تعمیر شده و یک بار دیگر طبق خطوطی که در گلدسته و مناره دیده میشود در سال 1170 ه .ق . بدست محمدتقی خان نامی مرمت شده است. محراب بسیار زیبائی دارد که با سنگهای مرمری که با خط بسیار خوبی آیات قرآنی در آنها نوشته شده کتیبه کرده اند. و حجاری و کاشی کاریهای معرق چینی مانندی در مسجد بکار رفته است. مسجد در سابق بیرون شهر بوده و فعلاً وسط شهر قرار دارد. مسجد دیگری که بسیار قدیمی و بنام مسجد ملک معروف است جزء جوامع این شهر محسوب می شود. طول این مسجد 110 ذرع، عرض آن 74 ذرع و بزرگترین مسجد در کرمان است. در اثر مرمتهای متعدد تاریخ بنا و بانی آن معلوم نیست و بگفتهء یکی از امام جمعه ها قاوردبن جبرائیل بن میکائیل بانی مسجد بوده و حدود 828 سال قبل بنا شده است. (از مرآت البلدان ج4 صص117 - 118).

جامع کرمانشاهان.

[مِ عِ کِ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان آرد: دو مسجد در کرمانشاهان هست که در شمار جوامع است: یکی مسجدی که حاجی علیخان پدر محمدخان امیر نظام 121 سال پیش بنا کرده و بزرگترین مساجد این شهر و به جامع معروف است. دیگری مسجدی که عمادالدوله در یازده سال پیش بنا کرده است. (از مرآت البلدان ج4 ص118).

جامع کوفه.

[مِ عِ فَ] (اِخ) مسجد معروف کوفه که از ابنیهء بسیار قدیمی و مورد احترام است و یکی از چهار مسجد بزرگی است که در اسلام برای عبادت در آنها فضیلت بیشمار ذکر شده است. یاقوت آرد: اما مسجد کوفه، روایات بسیار در فضیلت آن ذکر شده از آنجمله: حبة العرنی گفت، در مجلس علی (ع) نشسته بودم که مردی آمد و گفت، این زاد و راحلهء من است و میخواهم به زیارت بیت المقدس بروم. پس علی (ع) گفت، توشه ات را بخور و راحله ات را بفروش و بر تو باد زیارت این مسجد [ مسجد کوفه ] چه آنکه این مسجد یکی از چهار مسجدی است که دو رکعت نماز گزاردن در آن برابر ده رکعت نماز گزاردن در مساجد دیگر است و برکت آن تا دوازده میلی از هر جانب بود و از فاصلهء هزار ذراعی نازل میشود و فارالتنور در گوشهء آن و ابراهیم نبی (ع) نزد اسطوانهء پنجم نماز گزارده و هزار نبی و هزار وصی در آن نماز گزارده اند در آن است عصای موسی و شجرهء یقطین. و یغوث و بعوق که فاروق است در آن هلاک شدند و در آن راهی است به کوه اهواز و مصلی نوح در آن میباشد و هفتاد هزار تن در روز قیامت از این مسجد محشور میشوند که حسابی بر آنان نیست، و میان آن بر باغی از باغهای بهشت قرار دارد و سه چشمه از بهشت در آن جاری است که پلیدیها را میبرد و مؤمنان را تطهیر میکند و اگر مردم از فضیلت آن آگاه بودند آنرا خشک نمی کردنند و از میان نمی بردند. شعبی گفت، مسجد کوفه شش جریب و شش قفیز است و زادانفروخ گفت، نه جریب است وقتی که عبیداللهبن زیاد مسجد کوفه را بنا کرد و مردم را فرا خواند و بر منبر بالا رفت گفت، ای مردم کوفه مسجدی برای شما بنا کردم که بر روی زمین همانند آن بنا نشده و برای هر اسطوانه هزار و هفتصد(1) مصرف کردم. و آن را منهدم نسازد جز کسی که یاغی و منکر باشد. سپس قسمتی از آن پائین آمد که حجاج آن را خراب کرد و مجدداً بنا نمود و بعداً دیواری که جنب خانهء مختار بود خراب شد و یوسف بن عمر آن را بنا کرد. و سید حمیری در یکی از اشعار خود گوید:
لعمرک ما من مسجد بعد مسجد
بمکة ظهراً او مصلی بیثرب
بشرق ولا غرب علمنا مکانه
من الارض معموراً ولا متجنب
بابین فضلا من مصلی مبارک
بکوفان رحب ذی اراس و محصب
مصلی به نوح تأثل و ابتنی
به ذات حیزوم و صدر محنب
و فار به التنور ماء و عنده
له قیل یا نوح ففی الفلک فارکب
و باب امیر المؤمنین الذی به
ممر امیر المؤمنین المهذب.
از مالک بن دینار نقل شده که گفت، وقتی علی بن ابیطالب (ع) بکوفه نزدیک شد گفت:
یا حبذا مقالنا بالکوفه
ارض سواء سهلة معروفه
تعرفها جمالنا العلوفه.
سفیان بن عینیه گفت، مناسک حج را از مردم مکه و قرائت قرآن را از مردم مدینه و حلال و حرام را از مردم کوفه فراگیرید. (نقل از معجم البلدان) : هرگز از دور زمان ننالیده... مگر وقتی که پایم برهنه مانده بود... به جامع کوفه درآمدم تنگدل. (گلستان).
(1) - کذا: شاید درهم و دینار

جامع گلپایگان.

[مِ عِ گُ یِ] (اِخ) مسجد عالی و قدیمی است که تاریخ بنا و بانی آن معلوم نیست و از قراین چنین برمی آید که هشتصد سال قبل ساخته شده است. گنبد رفیع و ایوان منیعی داشته که ایوان خراب و گنبد باقی است. شبستان بزرگ و عمارتی بر روی شبستان داشته که منهدم شده و بطور ناتمام تعمیر شده است و سردر باشکوهی سمت شمال دارد. (از مرآت البلدان ج4 ص119).

جامع گنجه.

[مِ عِ گَ جَ] (اِخ) مسجدی است در گنجه که شاه عباس اول در سال 151 ه .ق . یعنی همان تاریخی که گنجه را فتح کرد، در آنجا بنا نهاده است. معمار این مسجد شیخ بهائی بوده که تفصیل آن را در سنگی مرتسم کرده بود و بعداً قشون قراباغیها مسجد و منبر را خراب کردند تا در زمان آقامحمدشاه قاجار، جوادخان اوغلی قاجار مسجد و منبر را مرمت کرد. در دو طرف سردر مسجد دو گلدسته بلند شبیه به منار ساخته شده است. (از مرآت البلدان ج4 ص119).

جامع گوهرشاد.

[مِ عِ گُ هَ] (اِخ) رجوع به جامع مشهد شود.

جامع گیلان.

[مِ عِ] (اِخ) مسجدی است در رشت که به اسم جامع خوانده میشود بانی آن را برخی پدر و عده ای دیگر مادر هدایت اللهخان رشتی میدانند ولی حق این است که بانی آن معلوم نیست. در 127 ه .ق . جمعی بتعمیر و توسعهء آن پرداختند و در اثر درگذشت آنان کار مرمت مسجد ناتمام ماند. (از مرآت البلدان ج4 ص120).

جامع محمد الفضل.

[مِ عِ مُ حَمْ مَ دِلْ فَ] (اِخ) مسجدی است در بغداد که ظاهراً از بناهای محمد بن خواجه رشیدالدین فضل الله صاحب جامع التواریخ باشد و قبر وی در همین جامع است لیکن برخی گفته اند قبر محمد بن اسماعیل بن جعفر الصادق (ع) رئیس اسماعیلیه است ولی بنظر میرسد که نادرست باشد چه محمد به مصر رفته بود و وفات او در بغداد نبوده است. (از تاریخ العراق بین احتلالین ج2 صص47 - 48).

جامع مرجان.

[مِ عِ مَ] (اِخ) جامعی است به بغداد این جامع از بناهای خواجه مرجان یکی از والیان بغداد است. وی در تعمیر و تأسیس بناهای خیریه آثار نیکوئی بجا گذاشته است که از جملهء آنها این مدرسه است که معروف به جامع مرجان می باشد. از لحاظ استحکام و ظرافت کم نظیر است و پیوسته محل تدریس و تحصیل علوم بوده و تاکنون هم معمور است. مرجان این مدرسه را در تاریخ 758 ه .ق . وقف و موقوفاتی نیز برای آن تعیین کرده است. (از تاریخ العراق بین احتلالین ج2 ص84 ببعد).

جامع مرند.

[مِ عِ مَ رَ] (اِخ) این مسجد در سمت شرقی مرند در محلهء قنبرچشمه واقع شده و در آن رو به مغرب است و در طرف چپ مدخل مسجد دری به مقصوره باز میشود که این مضمون «امر بتجدید العمارة الصدر الکبیر خواجه حسین بن سیف الدین محمودبن تاج خواجه اواخر شهر شوال سنهء هفتصد و چهل» نوشته شده است. (از مرآت البلدان ج4 ص120).

جامع مرو.

[مِ عِ مَرْوْ] (اِخ) یاقوت چنین آرد: در مرو دو جامع هست که یکی جامع حنفیه و دیگری جامع شافعیه است و هر دو در یک حصار قرار گرفته اند. (معجم البلدان ج8 ص35). و مؤلف مرآت البلدان آرد: ابومسلم مروزی که در سنهء 13 ه .ق . در مرو و آن حدود استیلا یافت در سنوات اقتدار و تسلط خود این جامع را بساخت. (از مرآت البلدان ج4 ص120).

جامع مزینان.

[مِ عِ مَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد، ده سال قبل در مزینان مسجد جامعی بنا کرده اند ولی قبل از این بنا مسجدی در همین مکان بوده که بمرور دهور خراب شده و بانی و تاریخ بنای آن معلوم نیست ولی معلوم است که از ابنیهء قدیمه بوده است. (از مرآت البلدان ج4 ص120).

جامع مشهد.

[مِ عِ مَ هَ] (اِخ) مسجد گوهرشاد که صحن جنوبی مرقد مطهر حضرت رضوی (ع) محسوب میشود. بانی آن گوهرشادآغا، زن شاهرخ پسر امیر تیمور است. این مسجد یکی از ابنیهء بسیار عالی است که کاشیهای معرق و غیر معرق آن با چینیهای بسیار ممتاز برابری میکند. چهار در دارد:
دری به بازار بزرگ و دری به محوطهء پائین پا که مقبرهء شیخ بهائی است و در سوم به سمت خانهء حاج میرزا موسی خان و در چهارم به معبر عام باز میشود. این جامع دارای ایوانهایی است بدینقرار:
1- ایوان مقصوره با گنبدی بسیار عالی و دو گلدستهء بلند کاشی که ارتفاع آن بیست و پنج ذرع و نیم و دهنهء آن دوازده ذرع و طول آن سی و چهار ذرع و ارتفاع گنبد چهل و یک ذرع و قطر پیهای آن پنج ذرع و ارتفاع گلدسته چهل و یک ذرع است. این ایوان در سال 820 ه .ق . ساخته شده است. 2- ایوان دارالسعاده که سمت مرقد واقع شده و به مرقد منوره راه دارد. 3- ایوان غربی، شبستانهای بزرگی اطراف صحن است و مسجد پیره زن در وسط صحن قرار دارد. (از مرآت البلدان ج4 ص121). مسجد پیره زن را اخیراً خراب کرده و جای آن حوضی در وسط صحن بنا کرده اند. مؤلف مرآت البلدان آرد: جامع دیگری در مشهد بنام مسجد شاه وجود دارد که از بناهای ازبکیه است و فعلاً جز دو منار و یک گنبد که قریب الانهدام است چیزی از آن باقی نمانده است. (از مرآت البلدان ج4 ص121).

جامع ملایر.

[مِ عِ مَ یِ] (اِخ) مسجدی است در دولت آباد که دارالملک ملایر است و بانی آن شیخ الملوک است. (از مرآت البلدان ج4 ص121).

جامع منیعی.

[مِ عِ مَ] (اِخ) مسجدی است در نیشابور. (از تتمهء صوان الحکمه). و رجوع به کتاب مزبور شود.

جامع نائین.

[مِ عِ] (اِخ) مسجدی است در نائین. مؤلف مرآت البلدان آرد: گویند جامع نائین را عمر بن عبدالعزیز خلیفهء اموی بنا کرده و چند خشت که اسامی خلفا در آن ثبت شده موجود است ولی تاریخ بنای منبر 711 و تاریخ در مسجد 784 ه .ق . است. (از مرآت البلدان ج4 ص121).

جامع نطنز.

[مِ عِ نَ طَ] (اِخ) یا مسجد جمعه. مسجد معروفی است در نطنز که مورد مطالعهء سیاحان بوده و مهمترین بنای قدیم نطنز بشمار است. این جامع مرکب از چندین بنا است که همهء آنها را در زمان الجایتو خدابنده و پسرش ابوسعید بهادرخان ساخته اند. ساختمانها مربوط به زمانهای مختلف ولی قریب العهد به یکدیگر هستند. طرح این مسجد در بادی نظر بسیار غریب مینماید زیرا تفاوت سطح و انحراف محور در آنها نمایان است. ابنیهء مذکور عبارتند از:
1- مسجدی که قسمت هائی از آن را در سالهای 704 و 705 ه .ق . به انجام رسانده اند. 2- بقعهء شیخ عبدالصمد اصفهانی که در 707 ه .ق . به انجام رسیده است. 3- ایوان مدخل یک خانقاه ویران که ظاهراً 716 یا 717 ه .ق . ساخته شده است. 4- یک مناره که تاریخ 725 ه .ق . دارد. خود مسجد که نسبتاً از خرابی محفوظ مانده مرکب است از شبستان هشت ضلعی دارای گنبد که مشرف بر صحنی است که چهار ایوان دارد. اضلاع صحن را دهلیزها و نمازخانه های مختلف بهم متصل میسازد. این مسجد از سمت شمال و مشرق و جنوب محدود است به کوچهء باریکی که چون به مدخل بزرگ مسجد و مقابل منارهء درگاه خانقاه میرسد وسعت یافته مبدل به میدانچه میگردد، در سمت غرب ویرانهء خانقاه دیده میشود که محدود به راهی میگردد. مسجد سه مدخل دارد یک جنوبی و دو شمالی، مدخلهای شمالی با سطح حیاط برابر است و مدخل جنوبی دهلیز وسیعی است که دوازده پلهء بلند دارد. صحن مسجد فضای مربعی است بطول 06/14 گز و عرض ایوانها متفاوت است. از عجائب این بنا اینکه شبستان بر روی محور صحن و ایوانهای شمالی و جنوبی واقع نشده است. در میان صحن پله های وسیعی است که به کنار قناتی میرسد. و مردم از آن پله ها بر سر قنات میروند. مسجد که از آجر ساخته و از آهک پوشیده شده است، از دور سفید بنظر میرسد، فقط در زیر پایهء اطاق ایوان شمالی خطوط رنگی بنظر میرسد، تاریخ اتمام بنا را روی در جنوبی چنین نوشته اند: بسم الله الرحمن الرحیم. امر بعمارة المسجد فی المسجد (کذا) المولی المعظم و الصاحب الاعظم دستور ممالک العالم، الممهد قواعد (کذا) الخیر والکرم خواجه زین الدنیا و الدین خلیفة بن الحسین الماستری بمساعی الصدر الاعظم شمس الدین محمد بن علی النطنزی فی سنة اربع و سبعمائه» بین قسمت های مختلف این جامع اختلاف فاحشی دیده میشود که نمودار یک انقلاب در عالم معماری است که در فاصلهء ناچیز از زمان روی داده است. (از آثار ایران ج1 ص37 ببعد). و رجوع به کتاب مزبور صفحات یاد شده شود.

جامع نوری.

[مِ عِ] (اِخ) مسجدی است در موصل. این جامع را نورالدین محمودبن عمادالدین زنگی که بعد از پدر خود در قرن ششم ه .ق . حاکم حلب و حمص و حماد بوده و فتوحات بسیار کرده است در موصل طرح انداخت و بنام بانی آن به جامع نوری مشهور شد. (از حبیب السیر چ تهران ص394).

جامع نیشابور.

[مِ عِ نِ] (اِخ) مسجدی است قدیمی در نیشابور. مؤلف مرآت البلدان آرد: بموجب خطوط مرتسمه در لوح سنگی که در این مسجد دیده میشود چهار صد سال قبل علی نامی مشهور به کرخی مسجد قدیم نیشابور را بنا کرده است. این مسجد دارای شبستان و ایوان بزرگی است که رو به انهدام است و موقوفات بسیار دارد. (از مرآت البلدان ج4 ص121).

جامع ورامین.

[مِ عِ وَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان آرد: آثار مختصری از بنای مسجد باقی است و فاصلهء آن تا به نارین قلعهء شهر ورامین در حدود هزار و پانصد قدم است. بالای در مسجد لوح بزرگی بطول دو ذرع و نیم و عرض یک ذرع و چارک از کاشی آبی رنگ دیده میشود که تاریخ بنای مسجد در زمان سلطان ابوسعیدخان مغول سال 722 ه .ق . و اسم بانی محمد بن محمد بن منصور القوهدی در آن ثبت شده است. طرف غربی بکلی منهدم و محتمل است که در این سمت اصلاً عمارتی نبوده یا مدرسهء رضویه که مورخان آن را یاد کرده اند و فعلاً از آن اثری نیست در اینجا قرار داشته است این مسجد در زمان شاهرخ بن امیرتیمور بدست یوسفخان مرمت شده و اسم این دو تن در لوح های موجود ثبت شده است. (از مرآت البلدان ج4 ص122).

جامع و مانع.

[مِ عُ نِ] (ترکیب عطفی، ص مرکب) در اصطلاح منطق، صفت حدی است که شامل تمام افراد خود بوده و بر غیر افراد خود صادق نباشد. آن تعریفی که همهء افراد معرف را فرا گیرد و از دخول اغیار در تعریف مانع باشد حدی که طرد و عکس آن بر محدود درست آید: تعریف باید جامع و مانع باشد؛ حد باید مطرد و منعکس گردد، طرد و عکس باید صحیح باشد.

جامعة.

[مِ عَ] (ع ص) تأنیث جامع. (اقرب الموارد). گردآورنده. فراهم آورنده. جمع کننده. || (اِ) طوق. (منتهی الارب). غل. (مهذب الاسماء). غلی که بر گردن و بر دست نهند. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). نوعی از زیور که دستها را به گردن فراهم آورد. (اقرب الموارد) (قطر المحیط) (المنجد). || دیگ بزرگ. (دهار). || جرگه. اجتماع. مجتمع. حوزه. حلقه. اجتماع. هیئت اجتماع. مردم یک کشور یا یک شهر یا ده.
- جفر جامعه.؛ رجوع به جفر شود.
- غل جامعه؛ غلی که بر گردن نهند. || دانشگاه(1). موسسه ای که شامل عده ای از آموزشگاههای عالی از قبیل دانشکدهء طب، علوم، ادبیات، فلسفه و غیره میباشد. (از اعلام المنجد). || گروهی از مرد و زن که به تحصیلات عالی می پردازند. گروهی عرب را مؤسس روش تعلیمات دانشگاهی شمرده اند. این نظام از اندلس به اروپا و از آنجا به سایر نقاط جهان رفته است. جامعهء ازهر قدیمترین جامعهء عالم بشر است در حالی که دانشگاه «سالرنو» ایتالیا که در قرن نهم تأسیس شده قدیمترین دانشگاه اروپائی و دانشگاه آمریکائی بیروت قدیمترین دانشگاه بسبک جدید عالم عرب است. (از الموسوعة العربیة). || قطعهء چوبی که با میخ به دکل کشتی کوبند هنگامی که شکسته شود. (دزی). || (اصطلاح جامعه شناسی) وضع و حالت انسانها یا حیواناتی که تحت یک قانون مشترک زیست میکنند. بوسوئه(2) در توضیح این مطلب گوید: «در حقیقت هریک از ما بهر دیگری بوجود آمده است». زنبوران عسل به حالت اجتماعی زندگی میکنند. جامعه بمعانی دیگر نیز آمده از آنجمله است: || اجتماع انسانی یا حیواناتی که تحت قوانین معینی زندگی میکنند. خانواده یک جامعهء طبیعی تشکیل میدهد. || گروهی از مردم که برای رسیدن به هدف مخصوص تحت قواعد معین گردهم جمع آمده اند. همچون جامعهء ادبی و غیره. || جامعه از لحاظ فلسفی، لوکرس(3) گوید، جامعه یک ابداع انسانی است. هوبس(4) معتقد است که جامعه نتیجهء قراردادی است که بر اثر یک جنگ دائمی بوجود آمده است و بدین ترتیب جامعه از نظر او یک امر طبیعی است.
ماهیت جامعه، دربارهء کیفیت و ماهیت جامعه نیز بحثهای گوناگون وجود دارد. کسانی هستند که وجود جامعه را بعنوان یک مقولهء خاص منکرند و میگویند جامعه مجموعه ای است از افراد و از اینجاست که بحث دربارهء نوع خاص بودن جامعه بمیان می آید. طرفداران نظریهء اصالت افراد معتقدند که پدیده های اجتماعی چیزی جز مجموعه ای از پدیده های فردی نیست و برای درک تحولات اجتماع درک اعمال و روحیات افراد کافی است. این اشخاص فراموش میکنند که خواه در طبیعت و خواه در جامعه، مجموع دارای خواص معینی است. علاوه بر خواص اجزاء همچنانکه در قطره که جزئی از اقیانوس است کشتیرانی امکان پذیر نیست و در آن حیوانات بزرگ نمیتوانند زندگی کنند، در فرد پدیده هائی از قبیل انقلاب، بحران، جنگ، تحولات رژیم سیاسی و سیستم اقتصادی و امثال آن دیده نمیشود. اگر هم این خواص در جزء وجود داشته باشد بازهم بواسطهء کیفیات مخصوص خود از همان خواص که در کل وجود دارد فرق میکند. درست است که انسان مجموعه ای از سلولهاست ولی دارای خاصیتی است که سلول فاقد آن خاصیت میباشد و از آنجمله خاصیت اندیشیدن. درست است که اجسام آلی از اتمها تشکیل شده اند ولی خواص فیزیکی و شیمیائی آنها با اتمهای تشکیل دهندهء آنها تفاوت بزرگ دارد. لذا میتوانیم بگوئیم که اجتماع نوع خاص(5)است. عده ای دیگر بنام «ارگانیسیستها»(6)تصور کرده اند که میتوان اجتماع را به یک ارگانیسم بزرگ(7) تشبیه کرد. پیدایش این طرز تفکر معلول دو جهت است: نخست آنکه در اثر اکتشاف علوم طبیعی و تحقق این مسئله که انواع از تکامل عضوی یکدیگر بوجود آمده اند برخی تصور کرده اند که میتوان اجتماع را نیز دنبالهء تکامل انواع دانست. دوم اینکه با این تفسیر جامد توانستند نتایجی بسود وضع اجتماعی موجود اتخاذ کنند. هربرت اسپنسر در کتاب خود موسوم به «اصول علم اجتماع» میگوید: «اجتماع از افراد تشکیل شده چنانکه بدن از سلولها بوجود آمده است» بعدها نیز رنه ورم(8) در کتاب خود موسوم به «اجتماع ارگانیسم» و گیوم دگرف(9) در کتاب خود این نظریهء ارگانیسم را بسط و توسعه داده و حتی به نتایج خنده آوری رسیده است مسئلهء جریان ثروت و اجتماع را به جریان خون در بدن و پلیسها را به گلبولهای فاگرسیت خون و سیمهای تلگراف را برشته های اعصاب تشبیه کرده است و حتی سعی نموده اند تا برای وضع طبقاتی جامعه نیز در اعضاء بدن معادلهائی جستجو کنند و بهمین جهت بافتهای پیهی(10) را بمنزلهء متمولین تلقی کرده اند. اشتباه طرفداران نظریهء ارگانیسم کاملا روشن است. ما باید پیوسته در نظر داشته باشیم که در جریان تکامل مراحل مختلفه خواص تازه ای بوجود می آورد. در این مسئله تردیدی نیست که اجسام آلی از ترکیب عناصری پدید شده اند ولی آنها دارای خواص فیزیکی و شیمیائی تازه ای هستند که این خواص در خود آن عناصر دیده نمیشود. درست است که میتوان اجتماع را دنبالهء تکامل عضوی قرار داد ولی علاوه بر خواص سادهء حیاتی خواص پیچیدهء اجتماعی نیز در این مرحله بروز میکند که نمیتوان آن را با ذکر خواص ارگانیسم حیوانی توضیح داد چنانکه بوشه(11) گوید: «نه تفاوت نژادی نه اختلاف آب و هوا هیچکدام تولید اختلاف اساسی نمیکند سازمان اجتماعی آنقدر که ممکن است دارای اختلاف و تفاوت است و استحاله های معین و متعدد را در بر دارد واین خود ثابت میکند که علی رغم تصور ما اجتماع بیان تمایلات فردی نیست بلکه تابع قوانین مشخص دیگری است غیر از قوانین فیزیولوژی». طرفداران سوسیولوژی حیوانی نیز دچار همین اشتباه شده اند. بنظر آنان اجتماع انسانی بعینه مانند اجتماع حیوانی است و با درک قوانین اجتماع حیوانی میتوان قواعد اجتماع انسانی را نیز درک کرد. از مباحث فوق روشن شد که اجتماع را نیز نمیتوان تنها و فقط مجموعه ای از فرد یا یک ارگانیسم بزرگ پنداشت و یا آن را همانند یک اجتماع حیوانی انگاشت. درست است که اجتماع از حیطهء طبیعت بیرون نیست و دنبالهء تکامل عضوی(12) و فردی است ولی بخودی خود موجب خواص تازه ای است که آن را امور اجتماعی(13) می نامند و موضوع جامعه شناسی مطالعهء این امور اجتماعی و دسته بندی آن، بررسی تحولات آن و استنتاج از این تحولات برای پیش بینی از تحولات آینده است پس مسئلهء اساسی در جامعه شناسی مطالعهء تحولات پدیده های اجتماعی و قوانین آن است. ژان ژاک روسو(14) معتقد است جامعه حق طبیعی و قبلی است که حقوق مدنی بر طبق قرارداد اجتماعی که با رضایت افراد منعقد گردیده است، جانشین آن شده است. مکتب تاریخی، زندگی سیاسی را بر پایهء عمل و سنت قرار داده است. هگل(15) در جامعه اثر یک جریان دیالکتیکی و طبیعی دید که هدف آن خلق شخصیت اخلاقی و دولت است. (از لاروس بزرگ). || در اصطلاح منطق، قرینه و نتیجه چون جمع شوند. (مفاتیح العلوم).
- جهت جامعه؛ وجه جامعه. جهت مشترک. وجه اشتراک.
- حساب جامعه(16)؛ وگت(17) میگوید اگر در حاصل جمع سری:
+... + an3 + a2 + a1S = a
n (یعنی تعداد عوامل جمع) بی نهایت بزرگ شود در حالیکه هریک از این عوامل یعنی 1aو 2a و 3 a.... و an بتدریج میل به صفر کند این حاصل جمع در این وقت (یعنی وقتیکه nبی نهایت بزرگ شده است) واجد حدی خواهد شد که بنام حاصل جمع جامعه یا (انتگرال)(18) مقادیر aاست. طبق نظر وگت غرض از حساب جامعه تعیین دو امر است:
1- تعیین حد حاصل جمع مقادیر بی نهایت کوچک شونده وقتی که تعداد آن مقادیر بی نهایت بزرگ شود. 2- تعیین تابعی که مشتق یا فاضلهء آن در دست میباشد [ این تابع بنام تابع اولیه موسوم است ] اگر چه بنظر این دو امر مجزا از یکدیگر جلوه میکنند ولی در حاق واقع یکی عبارة اخری دیگری است. (نقل از کتاب اصول ریاضیات عالیه وگت ص559). ژیلبر(19) میگوید هدف حساب جامعه بعکس حساب فاضله(20) تعیین تابع اولیه متغیر است از روی رابطه ای که بین متغیر و مشتقش داده شده است. (از کتاب انالیر انفی نی تزیمال ژیلبر ص303)(21).
کمیسر وکانیاک(22) میگویند اگر تابع f(x)مفروض باشد برحسب تعریف تابع اولیه f(x)هر تابعی است که مشتقش f(x) است این تابع اولیه همواره با علامت Sf(x) dx که بنام حاصل جمع (23) d معروف است نمایش داده میشود. این علامت Sf (x) dx بنام جامعهء غیرمعین نامیده میشود و هر تابعی که با این شکل نمایش داده شود معنایش جامعهء غیر معین (24) و یا جامعهء غیر معین فاضله f(a)dx میباشد. (از ریاضیات خصوصی تألیف کمیسر و کانیاک جلد 3 ص19).
تاریخچه، طرح حساب بی نهایت کوچکها(25)یکی از مطالب بسیار قابل توجه تاریخ علوم است این مطلب در قرن هفدهم میلادی کلیهء طرق ریاضی را واژگونه نمود و با دامنهء وسیع و روش عجیب خود موجب بوجود آمدن علوم جدیدی گردید. حساب بی نهایت کوچکها دربارهء مقادیر بی نهایت کوچک شونده بحث میکند. خارج قسمت این مقادیر حساب فاضله و حاصل جمع آنها حساب جامعه را بوجود می آورد. این حساب در واقع از دو رشته مسائل هندسی سرچشمه میگیرد:
1- محاسبهء مساحتهای منحنی الخطوط و احجام. 2- تفحص برای یافتن مماس بر منحنیات مختلف. رستهء اولی اساس حساب جامعه و دومی اساس حساب فاضله است. در حدود دو قرن قبل از میلاد ارشمیدس این شکل محاسبه را پیش بینی نمود ولی تفحصاتش متأسفانه تعقیب نشد. تا آنکه در قرن هفدهم این محاسبه پیشرفت خود را آغازید و ترقی شگرفی نمود و بعنوان یک وسیلهء دقیق برای حل مسائل موجود بشمار رفت و در قرن نوزدهم موجب بوجود آمدن علوم نوی شد که مجموعهء آنها را آنالیز ریاضی نام کردند. ارسطو قبول کرده بود که هر عدد میتواند تا آنجا که بخواهیم بزرگ شود ولی متوجه نشد که یک مقدار میتواند بی نهایت کوچک نیز شود. در قرون وسطی دانشمندان دانشگاه پاریس دو نوع بی نهایت تشخیص دادند یکی بی نهایتی که در اثر تکرار مقادیر نامحدودی که بطرف حد معینی میل میکند. البرت دساکس(26) با کوشش خود موفق شد مقادیر محدود و نامحدود را از هم تمیز دهد و آنها را از یکدیگر مشخص کند و هم تصورات در این باره بر روی یک زمینه بسیار ساده ریاضی قرار گرفته بود و آن یک تصاعد هندسی بود که با قدر نسبت کوچکتر از یک تشکیل شده بود چون:
ــ ــ 116 و 14 و 1پاسکال هم بنوبهء خود در تفهیم این مطالب در قرن هفدهم کوشش فراوان کرد ولی با اینهمه لایپنیتس در اواخر قرن هفدهم میگفت، مقادیر بی نهایت کوچک و بی نهایت بزرگ قابل قبول من نبوده و بگمان من این مقادیر تصوراتی میباشند که برای اشخاص ضمن محاسبه بوجود می آیند و کاملا شبیه به ریشه های موهومی در جبراند. در قرن نوزدهم چون دقت زیادی در نتیجه گیریها بکار میرفت حساب بی نهایت کوچک و حدود نیز بدقت مورد مطالعه واقع شد، از حسن اتفاق کسانی که در روزهای اول این علم با آن سر و کار داشتند به تشریفات کمتر نظر و توجه میکردند.
دالامبر میگوید، شما از پیشرفت باز نایستید. اطمینان و اعتماد همواره در عقب شما میباشد. یونانیها در محاسبهء تربیع و حجم مکعبی را دو چندان کردن(27) در قرن چهارم باولین فکر بی نهایت کوچک ها رسیدند و دانستند که همواره میتوان مساحت یک دایره را از روی مساحت کثیرالاضلاع های منظم محاطی و محیطی بدست آورد یعنی مساحت دایره را حد مساحت این دو کثیرالاضلاع دانست در وقتی که اضلاع آنها را بی نهایت دو برابر کنیم. ولی با وجودی که به این شکل به حد رسیدند باز نتوانستند مفهوم آن را کاملا درک کنند تا آنکه اُدوکس(28) این مشکل را با ابداع طریقهء «کوچک نمودن» برطرف نمود. این طریقه از این اصل حاصل میشود هرگاه طول کوچکی را در بادی امر نصف و سپس نصف را نصف و بعد نصف نصف را نصف کنیم سرانجام پس از تکرار این امر به مقداری خواهیم رسید که نسبت به مقدار اولی خود قابل اندازه گیری نیست. این اصل در حقیقت فرعی است از اصل زیر که ارشمیدس آن را یافته است: اگر nکوچکتر از bباشد همواره میتوان عدد صحیحی مانند a یافت بطوری که naبزرگتر از bشود. روش کوچک نمودن فی الواقع مرکب است از بیان این اصل و نتایجی که از حد حاصل است. اقلیدس از این روش برای محاسبهء نسبت بین مساحت دایره و مجذور شعاع و همچنین در حساب حجم هرم استفاده کرد. ارشمیدس آن را برای محاسبهء سطح یک قطعهء سهمی و قطاع حجمی بکار برد.
حساب بی نهایت کوچک ها، ایتالیائیها در اوائل قرن شانزدهم با کسب اطلاعات جدیدی دربارهء حدود، کارهای ارشمیدس را تکمیل نمودند، کاوالسری در سال 1629 م. نظریهء خود را با نام هندسهء بی نهایت کوچکها بیان داشت و کوشش مفیدی برای یافتن مجموع این بینهایت کوچکها که پایه و مبنای حساب جامعه است بکار برد. روبروال(29)طریقهء نوی برای مسائلی که نسبت به خطوط دایره ای مطرح شده بود ابداع کرد. پاسکال بسال 1659 م. پس از یک بحث مشبعی که در جهان علم با دیگران کرد بعضی قواعد را دربارهء خطوط دایره ای و سایر منحنی ها منتشر کرد و این قواعد که با روش غیرقابل تقسیمها که بوسیلهء پاسکال نیز تکمیل شده بود مطرح شد و نتایج کار را با روش مستقیم و آشکار جمع و تبیین کرد. در همین زمان مسأله هندسه که هم جالب و هم مهم بود مطرح شد و میتوان آن را یکی از علل کشف حساب فاضله دانست این مسأله جستجوی مماسهای بر یک منحنی بود. دکارت میگفت هر مماس حد یک قاطع است. فرما دربارهء حد خارج قسمت نمو بی نهایت کوچک تابع را متغیر فکر میکرد. و پس از بحث نسبتاً شدیدی دکارت ارزش نظریهء فرما را که میتوان یکی از اصول حساب فاضله دانست پذیرفت. دانشمندان کم کم به این مسأله ذی علاقه شدند. روبروال آن را دربارهء مماس بر خطوط دایره ای طرح کرد. فرما، دکارت، تریچلی و روبروال روی این مسأله کار کردند و نتایج رضایت بخشی گرفتند. در انگلیس والیس روش دکارت را منتشر نمود و کاوالیری بکمک استعمال «غیرقابل تقسیمها»(30) طول قوس بعضی از منحنیها را محاسبه کرد. برای بعضی از این حسابها بسال 1655 م. سریهای نامحدود برای نخستین بار مورد استفاده قرار گرفت. نیوتون سریها را در حالت n(x+1) برای nکسری و بعضی از شکلهای مثلثاتی بسط داد.
مرکاتور(31) لایب نیتس، هویگنس و ژان برنولی دربارهء سریها هریک بنوبهء خود بحث کردند و در نتیجه این مطلب جدید با سرعت پیش رفت. بسال 1675 م. لایب نیتس ریاضی دان عالیقدر آلمانی اثر بزرگ و جالب توجهی بوجود آورد که در سال 1684 م. چاپ و منتشر شد او از آنالیز دکارت و پاسکال عناصر یک علم جدید را بیرون کشید و نام آن را آنالیز بی نهایت کوچکها(32) گذاشت. او طریقهء حساب بی نهایت کوچکها را با قواعد عمومی بجای کلیهء طرق مختلفه قرار داد و مسائل نوی طرح کرد و بقواعد جدید خود عمومیت داده و نیز پی برد که حساب جامعه عکس حساب فاضله است. دامنهء کشفیات لایب نیتس نیز بحدی وسیع بود که تا قرن هیجدهم کارهای او نتوانست کامل شود. در همین اوان نیوتون انگلیسی هم اساس نظریهء حساب بی نهایت کوچکها را منتهی با انطباق آن بر سر سرعت(33) و از روی آن معین کرد. لایب نیتس نیز نمو بی نهایت کوچک تابع و متغیر را در حساب های خود بکار میبرد ولی نیوتون اندازهء متغیر را بوسیلهء زمان نمایش داد. روش او چون ناقص تر از روش لایب نیتس بود کمتر مورد توجه دانشمندان واقع شد ولی نمیتوان منکر شد که نیوتون استادانه روش خود را در مباحث مربوط بمکانیک تعقیب کرد. نیوتون در اوائل قرن هفدهم تهمت به لایب نیتس زد که او کشفی را که او در سال 1671 م. کرده است بنام خود کرده و انتشار داده است و لایب نیتس منکر آن بود تا اینکه قرن نوزدهم با یافتن مدارک چاپ نشده قضاوت واقعی را کرد و گفت هردو آنها در یک زمان باصول حساب بی نهایت کوچکها بدون استفادت از دیگری پی برده اند. (از تاریخ حساب رنه تاتار(34)). || صلوة جامعه؛ نمازی است که امام در مواقع بخصوص با همهء مردم اقامه کند. (دزی). || قدر جامعه؛ دیگ بزرگ. (منتهی الارب). قدر جامعه؛ عظیمة. (اقرب الموارد). || قدر جامع؛ قدر مشترک. و رجوع به جامع شود. || ناقة جامعة؛ ای اخلف بزولا و لایقال هذا الابعد اربع سنین. (منتهی الارب). یعنی بر شتری که از چهار سال کمتر داشته باشد اطلاق نمیشود. صاحب تاج العروس آرد که در نسخ چنین آمده که بعد از چهار سالگی اطلاق میشود ولی صحیح آن است که تا چهارسالگی کلمهء جامعه بر شتر اطلاق میشود. (تاج العروس). جمل جامع. ناقه جامع. رجوع به این دو کلمه شود.
(1) - Universite, University.
(2) - Bossuet.
(3) -Lucrece.
(4) -Hobbes.
(5) - Suis Genersi.
(6) - Organicistes.
(7) - Hyperorganisme.
(8) - Rene Worm.
(9) -Guillaume de Greef.
(10) - Adipeux.
(11) -Bucher.
(12) -Organique.
(13) - Fait Social.
(14) - J.J. Rousseau.
(15) -Hegel.
(16) - Calcul - Integral.
(17) - Vogt.
(18) - Somme Integral.
(19) -Gilbert.
(20) - Calcul - differentiel.
(21) - Cours d'analyse infinitesimale, Par Gilbert.
(22) - Commissaire et Cagnac.
(23) - Somme de f(x) dx.
(24) - Integral indefinie.
(25) - Infinitesimal.
(26) - Albert de Saxe.
(27) - Duplication de cube.
(28) - Eudoxe.
(29) - Roberval.
(30) - Indivisibles.
(31) -Mercator.
(32) - Calcul Infinitesimal.
(33) - Vitesse.
(34) - Rene Tatar.

جامعة.

[مِ عَ] (اِخ) زیارت... زیارت جامعهء کبیره یکی از مهمترین و معتبرترین زیارات است که در تمام بقاع متبرکه خوانده میشود و از زیارات عمومی است که برای هریک از ائمه خوانده میشود. اهمیت این زیارت در میان امامیه بحدی است که شرحهای مفصل و متعددی بر آن نوشته اند. از جمله آنها شرح مجلسی بر زیارت جامعه و دیگر شرح شیخ احمد احسائی است. در مباحث فلسفی و عرفانی به مضامین آن بسیار استناد میشود و دلیل نقلی قاطعی بشمار است. این زیارت در بیشتر کتب ادعیه و زیارات آمده و سند آن را معتبر میدانند. زیارات جامعه بسیار است که به سندهای مختلف روایت شده است. صاحب مفاتیح الجنان آرد: در زیارات جامعه که هر امامی را میتوان به آن زیارت کرد و آنها بسیارند و ما بذکر چند زیارت اکتفا میکنیم: اول زیارتی است که صدوق در من لایحضره الفقیه از حضرت امام رضا(ع) نقل کرده است، سپس عین زیارت را آورده و پس از آن گوید، این زیارت در کتاب کافی و تهذیب و کامل الزیارة نقل شده و در همهء کتب، بعد از اتمام زیارت مذکور است که این یعنی کلماتی که ذکر شد مجزی است در همهء زیارتها. و بسیار صلوات میفرستی بر محمد و آل محمد علیهم السلام و نام می بری یک یک را بنامهای ایشان و اختیار مینمائی هر دعائی را که خواهی از برای خود و مؤمنین و مؤمنات. مؤلف گوید ظاهر آن است که تتمهء مذکوره جزء حدیث بوده باشد و بر تقدیری که عبارت بعضی از محدثین باشد چون اعاظم مشایخ حدیث چنین فهمیده اند که همهء زیارتها کافی است چنانچه ظاهر اول حدیث بر آن دلالت دارد و در باب زیارات جامعه نقل نموده اند و الفاظ زیارت همه از صفات جامعه است که اختصاص به بعضی ندارد، بنابراین خاطر از جامعه بودن این زیارت جمع و خواندن آن در همهء مشاهد حتی در مشاهد انبیاء و اوصیاء (ع) چنانچه جمعی از علما در مشهد جناب یونس (ع) نقل کرده اند مناسب است. دوم زیارتی که باز صدوق در فقیه و عیون از امام علی النقی (ع) نقل کرده است. (از مفاتیح الجنان). از آنچه نقل شد این مطالب بدست می آید: 1- آنکه زیارت جامعه متعدد است. 2- آنکه آن را جامعه گویند بدینجهت که عبارات آن جامع است و برای هریک از امامان و انبیاء خوانده میشود. 3- اهمیت و اعتبار آن بحدی است که حکایتها برای آن نقل میکنند و شرحها بر آن نوشته اند. 4- آنکه بعضی آن زیارات را جامعهء صغیر نامند.

جامعة.

[مِ عَ] (اِخ) نام یکی از دو کتابی است که به حضرت علی (ع) منسوبند. گویند: تمام احکام دینی و حوادث جهان را پیغمبر (ص) املاء کرده و علی (ع) مینوشت و یکی بنام جفر و دیگری به جامعه موسوم است. محقق جرجانی در شرح مواقف تصریح میکند که جفر و جامعه دو کتابی است که به حضرت علی (ع) منسوب است و در آنها از طریق علم حروف تمام حوادثی را که تا پایان جهان روی خواهد داد، ذکر کرده است و امامان از اولاد او آنها رامی شناختند و از روی آنها حکم میدادند. سپس بگفتهء حضرت رضا (ع) در نامه ای که برای قبول ولایت عهدی بمأمون مینویسد میگوید که «جفر و جامعه بر این دلالت دارند که ولایت بپایان نمیرسد» استشهاد کرده و گوید همانطور شد که پیشگوئی کرده بود. مأمون آن حضرت را مسموم کرد. و در اصول کافی دربارهء جامعه روایاتی است از جمله ابن ابی عمیر از حضرت صادق (ع) روایت کند که طول جامعه هفتاد ذراع است بذراع حضرت رسول (ص) و آن کتاب به املاء پیغمبر (ص) و به خط علی (ع) میباشد و در آن تمام احکام حلال و حرام و هرآنچه مردم بدان نیاز دارند ذکر شده است. (از الذریعة ج5 ص119). و رجوع به جفر شود.

جامعه.

[مِ عَ] (اِخ) اثر منسوب به سلیمان. صاحب قاموس مقدس آرد، کتاب بیستمین و از کتب قانونیه است و ظاهراً بدلائل ذیل سلیمان مصنف آن بوده است: اولا قول کاتب است که میگوید کاتب این کتاب سلیمان پسر داود است که در اورشلیم سلطنت نمود. (کتاب جامعه 1:1 و 12) و واضح است که پسر یگانهء داود که بر اسرائیل حکمران بود همان سلیمان است. ثانیاً که سلیمان از همه دانشمندتر و زیرک تر بود. (اول پادشاهان 3:12) و این مطلب با آنچه که در کتاب جامعه 1:16 وارد است مطابق میباشد که میگوید: «در دل خود تفکر نموده گفتم اینک من حکمت را بغایت افزودم بیشتر از همگانی که قبل از من بر اورشلیم بودند و دل من حکمت و معرفت را بسیار دریافت نمود». ثالثاً که سلیمان بر جمیع ملوک اسرائیل تفوق یافته از عظمت بناهای خود و عدد خدمتگاران و جلال و مجد و وسعت مملکت بنحوی ترقی کرد که نقره در اورشلیم مثل سنگ بی بها شد. (اول پادشاهان 10:27) و این نیز با آنچه که در جامعه 2:4 - 9 وارد است مطابق میباشد. رابعاً گویند که سلیمان زنان غریبه تزویج نمود که بت پرست بودند و ایشان قلب وی را از متابعت خداوند منحرف ساختند (اول پادشاهان 11:3 و 4) و این مطلب با آنچه که در جامعه 7:26 و 28 وارد است مطابقت دارد که میگوید «و یافتم که زنی که دلش دامها و تله ها است و دستهایش کمندها میباشد چیز تلخ تر از موت است» و نیز میگوید «اما از جمیع آنها زنی نیافتم». خامساً اینکه سلیمان امثال بسیاری تصنیف نمود. یعنی بنابر مشهور به سه هزار مثل تکلم نمود (اول پادشاهان 4:32) و کاتب جامعه در 12:9 میگوید «مثلهای بسیار تألیف نمود». بعضی از مدققین گویند که در این کتاب الفاظ غریبهء غیرعبری یافت میشود و این مطلب دلیل است بر اینکه مصنف کتاب عبرانی نبوده اما این فقره دلیل کافی نمیباشد چنانکه شخصی که غالباً سلسلهء تجارتی او با طوائف متعددهء مختلفة اللسان اتفاق افتاد، البته در وضع و اسلوب نگارش و تکلم او نیز اختلاف دیده خواهد شد. علی الجمله غایت و فائدهء کتاب جامعه آن است که این سؤال را جواب گوید «یعنی که سعادت و خوشبختی انسان چه میباشد» علی هذا مصنف این مسأله را از روی تجارب و اختبارات خود که در مدت حیاتش تحصیل نموده جواب میگوید، از آن پس از خود بعالم خارجی نقل نموده در باب سوم از آن مقوله سخن میراند و در حالت زمانی انسان گفتگو میکند و معین مینماید که خداوند تمام اشیاء را در موقع خود نیکو ترتیب داده و خلقت فرموده و همگی راجع به خدا میباشد. لکن بنی نوع بشر به شرارت عمل نموده بعضی بر بعضی ظلم روا میدارند بطوری که شخص عادل در تحت قصاص واقع شده شریر و شقی مستخلص، پرهیزگار بخوبی جزا داده نمیشود و مرد شقی نیز جزای افعال ناپسند و ناهنجار خود را نمی یابد و نتیجهء این مطالب این خواهد بود که خدای تعالی هر دوی ایشان را داوری خواهد کرد. (کتاب جامعه 3:17) و این مسأله دلیل کافی است بر اینکه مصنف معتقد بر عذاب و عقاب و حیات و آینده بوده است. پس از اینها در نسبت میانهء خدا و انسان صحبت میکند تا معلوم نماید که فضیلت انسان بر حیوان چیست و فرق اصلی حقیقی در این دنیا دیده نمیشود از آن پس در باب 3:21 کتاب جامعه سؤال میکند و میگوید: «کیست روح انسان را بداند که ببالا صعود میکند یا روح بهایم را که بپائین بسوی زمین نزول میکند» و در آیهء بعد میگوید «برای انسان چیزی بهتر از این نیست که از اعمال خود مسرور شود چون که نصیبش همین است»: و در باب های بعد تا یازدهم گفتگوی نسبت انسان است با برادر و حکام خود و نتیجهء خطایا و کارهای ناهنجار را ذکر نموده سخاوت را مدح و بخالت را مذمت میکند و مردم را به نیکوکاری نصیحت و اندرز میفرماید. و در باب دوازدهم اشاره به نهایت حیات کرده نتیجهء اندرزها و اختیارات خود را در آیهء 13 و 14 بیان میفرماید و میگوید «پس ختم تمام امر را بشنویم از خدا بترس و اوامر او را نگاهدار چون که تمامی تکلیف انسان این است، زیرا خدا هر عمل را با هر کار مخفی خواه نیکو خواه بد باشد به محاکمه خواهد آورد». (قاموس کتاب مقدس). نام کتابی از تورات. قوهلت. (الفهرست ابن الندیم). قهلت. (نراقی). کتاب جامعه(1) اثر منسوب به سلیمان که بتوسط کلیسا در کتب مذهبی داخل شده است و شامل تفصیل این حکمت عالی است: باطل اباطیل، همه چیز باطل است(2). رجوع به لاروس کبیر شود.
(1) - Ecclesiaste.
(2) - Vanite des vanites, tout est vanite.

جامعة ابراهیم پاشا.

[مِ عَ تُ اِ] (اِخ)دانشگاهی است دولتی در قاهره که در 1950م. تأسیس شده و شامل دانشکده های پزشکی، ادبیات، علوم، فنی، کشاورزی، بازرگانی و حقوق میباشد. (از اعلام المنجد).

جامعة الازهر.

[مِ عَ تُلْ اَ هَ] (اِخ) رجوع به ازهر و جامع ازهر در همین لغت نامه شود.

جامعة الاسکندریه.

[مِ عَ تُلْ اِ کَ دَ ری یَ] (اِخ) دانشگاه دولتی اسکندریه که در 1942م. تأسیس شده است. دارای دانشکده های کشاورزی، ادبیات، بازرگانی، فنی، حقوق، پزشکی و علوم میباشد. (از اعلام المنجد).

جامعة الجزائر.

[مِ عَ تُلْ جَ ءِ] (اِخ)دانشگاه تدریس زبان عربی جدید و آثار اسلامی و تاریخ است که در 1909م. در الجزائر تأسیس شده است. (از اعلام المنجد).

جامعة الخرطوم.

[مِ عَ تُلْ خُ] (اِخ) این دانشگاه در 1951م. در سودان تأسیس شده و دانشکده های حقوق و کشاورزی و فنی و علوم پزشکی و دامپزشکی و ادبیات را دارد. (از اعلام المنجد).

جامعة السوریه.

[مِ عَ تُسْ سو ری یَ](اِخ) دانشگاه دولتی دمشق که در 1924 م. تأسیس شده و شامل دانشکدهء ادبیات، حقوق، پزشکی و علوم است و دانشکدهء فنی حلب از شعب آن است.

جامعة العبریه.

[مِ عَ تُلْ عِ ری یَ] (اِخ)جامعهء عبریه فلسطین تأسیس 1918م. که در 1925م. برای اول بار اقامهء عبادت در آن شد. دارای دانشکده های ادبیات و حقوق و پزشکی و علوم و کشاورزی میباشد. (از اعلام المنجد).

جامعة القدیس یوسف.

[مِ عَ تُلْ قِ د د سُ] (اِخ) دانشگاهی است در بیروت که ابتدا مدرسهء متوسطه و مدرسهء علوم دینی بوده و در غزیر توسط آباء الیسوعیین در 1846 م. تأسیس شده بود و سپس در 1875 م. به بیروت منتقل شد و در 1881م. بصورت مدرسه و دانشکدهء الهیات و فلسفه درآمد و دانشکدهء طب و داروسازی در 1883م. و دانشکدهء حقوق در 1913م. و دانشکدهء فنی در 1913م. و دانشکدهء ادبیات در 1933م. به آن ملحق گردیده است. کتابخانهء شرقی و مطبعهء کاتولیکی و رصدنامهء کسارا وابسته به این دانشگاه میباشند. (از اعلام المنجد).

جامعة اللبنانیه.

[مِ عَ تُلْ لُ ی یَ] (اِخ)دانشگاه دولتی لبنان که در سال 1953م. در بیروت تأسیس شده و دانشسرایعالی وابسته به این دانشگاه است. (از اعلام المنجد).

جامعهء امریکائی بیروت.

[مِ عَ / عِ یِ اِ یِ بَ] (اِخ) این دانشگاه را هیأت نمایندگی پروتستانی امریکا در 1866م. در بیروت تأسیس کرد و شامل دانشکده های علوم و ادبیات و پزشکی و داروسازی و فنی و کشاورزی است. این دانشگاه کتابخانه و رصدخانه نیز دارد. (از اعلام المنجد).

جامعهء امریکائی قاهره.

[مِ عَ / عِ یِ اِ یِ هِ رَ] (اِخ) این دانشگاه را هیأت نمایندگی پروتستانی امریکا در 1919م. در قاهره تأسیس کرد. دارای دانشکده های علوم، ادبیات، علوم تربیتی و علوم شرقی میباشد. (از اعلام المنجد).

جامعهء بغداد.

[مِ عَ / عِ یِ بَ] (اِخ)دانشگاه بغداد شامل دانشکده های زیر: دانشکدهء پزشکی تأسیس 1926م. دانشکدهء حقوق تأسیس 1930م. دانشکدهء فنی تأسیس 1942م. دانشکدهء بازرگانی و اقتصاد تأسیس 1946م. دانشکدهء ادبیات و علوم تأسیس 1949م. دانشسرای عالی تأسیس 1930 م. مؤسسهء هنرهای زیبا تأسیس 1935 م. میباشد. و معهد الملکة عالیه تأسیس 1945م. جزء آن است. (از اعلام المنجد).

جامع هرات.

[مِ عِ هَ] (اِخ) مسجدی است در هرات. مؤلف مرآت البلدان آرد: مسجد مابین دروازهء خوش و هرات واقع شده و موضعی که مسجد در آن بنا شده از بهترین نقاط شهر است. بهمین جهت مسجد را در وسط شهر نساخته و در محل مزبور بنا کرده اند. بانی اول مسجد سلطان ابوالفتح محمد سام بود و قبل از اتمام درگذشته و پس از وی پسرش سلطان غیاث الدین محمود در 597 ه .ق . آن را به اتمام رسانید. و در حملهء مغول رو به خرابی نهاد و ملک غیاث الدین کرت بمرمت آن کوشید و پس از آن ملک معزالدین در تزیینات آن مبالغه کرد. بعدها امیر جلال الدین فیروزشاه در آن مرمتی کرد و در زمان سلطان حسین میرزای گورگانی که مسجد رو به خرابی رفته بود، امیر علی شیر وزیر سلطان حسین میرزا در سال 39 ه . ق. بطرزی بهتر و عالی تر از اول بنا کرد و در تزیین آن بسیار کوشید و در ماده تاریخ آن قطعاتی گفته اند که از همه صحیح تر «مرمت کرد» میباشد. موضعی که مسجد در آن بنا شده هفتصد و بیست و هفت ذرع مضروبی و مشتمل بر چهارصد و شصت گنبد و صد و سی رواق و چهارصد و چهل و چهار پیل پایه است. (از مرآت البلدان ج4 صص122 - 124).

جامعه شناسی.

[مِ عَ / عِ شِ] (حامص مرکب)(1) شناخت جامعه. معرفت الجوامع. آشنایی به احوال جامعه. و رجوع به جامعه شود. || در اصطلاح جامعه شناسان، علمی که اوصاف کلی و عمومی جوامع حیوانی مخصوصاً جوامع انسانی را مطالعه میکند. (فلسفهء علمی شاله ترجمهء دکتر مهدوی). علم به پدیده های اجتماعات. اگوست کنت مؤسس فلسفهء تحققی، پدر جامعه شناسی است. وی معتقد به درک و فهم حوادث اجتماعی بطریق تحقیق علمی و تحققی میباشد.
تاریخ تحول جامعه شناسی، تفکر دربارهء امور اجتماعی و کوشش برای درک تحولاتی که در داخل جامعه انجام میگیرد و کنجکاوی برای یافتن قوانین تبدل جامعه در تاریخ سابقهء ممتدی دارد. کتاب جمهوریت(2) تألیف افلاطون و کتاب سیاست(3) تألیف ارسطو و «مقدمهء» ابن خلدون را میتوان جزء مدارک قدیمهء جامعه شناسی نام برد. بطور کلی در جامعه شناسی از لحاظ درک قوانین عمومی اجتماع و از نظر تغییر آثار و وقایع اجتماعی مانند همهء علوم و معارف دیگر بشری، تحولاتی روی داده است. و این تحولات از مبدأ استنباط تخیلی آغاز و تا امروز به منتهای استنباط علمی و عینی ختم گردیده است. تحت تأثیر تعلیمات مذهبی و معتقدات کتب مقدس نظریهء رائج، نظریهء جامدی بود که میتوان آن را نظریهء تقدیر و مشیت یا نظریهء اپولوژتیک(4) نامید که بر طبق آن نظامات اجتماعی و تحولات آن مربوط به مشیت الهی است و همچنانکه سرنوشت افراد بشری در لوح محفوظ ثبت است تقدیر اجتماعات انسانی نیز از پیش در عالم ذر معین شده و خداوند بحکمت بالغهء خویش ترقی و تنزل اجتماعی را موجب میشود و به کسی نرسد که در دستگاه تقدیر خدائی چون و چرائی روا دارد و از سر «تبعیض» و موجبات عروج و نزول ملل و نحل چیزی بپرسد. هرودت(5)مورخ مشهور یونانی در ذکر حوادث تاریخ همه جا آنها را نتیجهء رشک و کین خدایان می پنداشت. از مدارک مذهبی میتوان الواح دهگانه(6) موسی را نام برد، که مقررات ازلی نظام اجتماع را برحسب مشیت معین میکند. بطور کلی قوانین زمان باستان بصورت قواعد و ضوابط فنا ناپذیر و دائم الاعتبار تلقی میشد و با وجود عدم تطابق آن با شرائط تازهء محیط، با هزاران قساوت میکوشیدند تا همچنان آن نصوص فرتوت و عتیق را مجری دارند. بتدریج مفهوم جامد فوق جای خود را به مفهوم دیگری داد که علمی تر و عینی تر است. مثلا ابن خلدون در مقدمهء خود نظریات درخشانی راجع به تحول اجتماع بیان کرده و معتقد است که اجتماعات انسانی از حالت وحشی گری و بیابانگردی به شهرنشینی و حضارت رسیده اند و برای درک وقایع تاریخ باید کلیهء احوال معنوی ملل را در نظر گرفت. در طلیعهء پیدایش جامعهء سرمایه داری و هنگامی که کشفیات و اختراعات و آثار نوین دانشمندان، تفکر جامد قرون وسطی را متزلزل ساخت، پایه و اساس اسلوب کهن آپولوژتیک(7) بیش از پیش لرزان شد و فلاسفهء بزرگی مانند هابس و اسپینوزا(8) و لاک(9) کتبی در زمینهء جامعه شناسی تألیف کردند. دو تألیف معروف هابس در این مبحث عبارت است از دربارهء تمدن(10) و لویاتان یا دربارهء ماده(11) و کتاب معروف اسپینوزا در این زمینه رسالهء سیاسی(12) و کتاب لاک «تتبعی دربارهء حکومتهای مدنی» نام دارد. در قرن شانزدهم دو تن از دانشمندان، نخستین بحث منظم را دربارهء ایجاد یک جامعه سوسیالیستی به میان آوردند. این دو دانشمند تألیفاتی دارند که طرحی برای ایجاد یک جامعه بر وفق عالیترین آرزوی بشر میدهند. در قرن هفدهم توجه زیادی به امور حقوقی شد و بحث راجع بحقوق فطری بشری بمیان آمد. از متفکرینی که میتوان از آنان نام برد یکی حقوقدان معروف هلندی هوگو گروسیوس(13) است. بحث دربارهء حقوق فطری و نوع حکومت ها و چگونگی روش سیاسی دولتها موازی با رشد طبقهء بورژوا و مبارزهء آن طبقه با دستگاه فئودالها است و در اظهار نظر این متفکرین غالباً نظریه بورژوا منعکس شده و از آن دفاع میشود. در قرن هجدهم این بحث توسعهء بسیاری پیدا میکند و دانشمندانی مانند روسو(14) و دلباک(15) تحت تاثیر گذشتگان از قبیل هابس دربارهء ادارهء اجتماع تألیفاتی کردند. کتاب دلباک موسوم به دستگاه اجتماعی(16) و کتاب قرارداد اجتماعی(17) روسو شهرت بسزا دارند و تمام این فلاسفه در مباحث جامعه شناسی یک روش تئولوژیک(18) دارند، بدینمعنی که غایت و هدفی در نظر داشتند و گمان میکردند تمام تحولات اجتماعی تابع غایتی است که مورد علاقهء آنها است و شیوهء آنان در این مباحث استنتاج مقررات و دستورات از اصول کلی بود. و بالاخره در این قرن در اثر توسعهء صنایع و تکامل افکار فلسفی بتدریج جامعه شناسی صورت علمی تر و دقیق تری بخود گرفت. و از همان اوان انقلاب کبیر فرانسه در زمانی که منتسکیو کتاب روح القوانین خود را مینوشت به وجود قوانین در جامعه توجه کافی میشد. منتسکیو مینویسد «قوانین عبارت است از روابط جبری که از طبیعت اشیاء ناشی میشود» و حتی بمفهوم نسبیت در قوانین اجتماع توجه داشته و گوید: «قوانین بایستی نسبی باشد و با طبیعت کشور و آب و هوا و وضع جغرافیائی و طریقهء زندگی مردم و عقاید مذهبی، تجارت، آداب، ثروت عمومی و تمایلات روحی اهالی ارتباط داشته باشد و قوانین را باید از این نقطه نظر مورد توجه قرار داد». ولتر در کتاب «تتبعی دربارهء آداب و رسوم» مینویسد: «تاریخ دارای علل کاملاً انسانی است و تمام تظاهرات گوناگون فعالیت بشری مانند سیاست، مذهب، هنر، طرز تفکر و امثال آن، بهم پیوستگی دارد. ولتر و سایر دانشمندان این قرن تأثیر عوامل ماوراء طبیعت را در حیات اجتماعی انکار کرده و اصل بهم پیوستگی(19) پدیده های اجتماعی را تأیید کرده اند. در این قرن صاحب نظران دربارهء سازمان اجتماع نیز اظهارنظر کرده و از آنجمله بنالد(20) در کتاب خود بنام «تئوری دولت»(21) که بسال 1786م. منتشر کرده می نویسد: «سازمان اجتماعی سیاسی و مذهبی لزوما از طبیعت اشیائی که آن را ترکیب میکنند ناشی شده است. همچنانکه وزن ناگزیر ناشی از طبیعت خود شی ء است. و بهمین جهت قانون گذار نباید قانون را وضع کند، بلکه باید آن را کشف سازد و اشاعه دهد. ملتی که از قانون گذار وضع قوانین را میطلبد بمثابهء بیماری است که از پزشک خویش بخواهد تا مزاج وی را عوض کند». و آمار در این قرن توسعه یافته و به جامعه شناسی کمک کرد. بطور کلی مختصات و ممیزات دورانی که شرح آن گذشت بدینقرار است: نخست اینکه غالب نظریات دانشمندان دارای جنبهء مذهبی شدید بود، زیرا هنوز کلیسا قدرت و نفوذ کامل داشت و مردم هم تعصبات دینی نشان میدادند و بعلت پائین بودن سطح دانش نوین، دانشمندان از تفکیک دین و دانش میترسیدند و برای اولین بار انقلاب کبیر فرانسه پایه های نفوذ مذهب را متزلزل کرد و تفکیک دین را از سیاست رسماً اعلام داشت و اندیشهء انسانی را از سلطهء کلیسا خارج ساخت. دوم اینکه تمام نظریات فوق دارای جنبهء غائی بوده و خصلت کاملا علمی و تحقیقی نداشت و میخواسته اند از تمام نظریات مزبور نتیجهء فلسفی یا اخلاقی را بدست آرند. سوم اینکه با وجود توجه تمام دانشمندان به تأثیر محیط و اثر متقابل پدیده های اجتماعی باز هم رکود و خمودی در نظریات آنان مشاهده میشود، بدین معنی که جامعه را دارای نظام ثابتی تحت قوانین لایتغیری تصور میکنند. چهارم اینکه کلیه نظریات یک جهت دارد، بدین معنی که اجتماع و پدیده های آن را در کلیهء خطوط سیر و تکامل و از همه جهات گوناگون آن در نظر نمیگیرند و به شیوهء منطق جامد نمودهای اجتماعی را جدا از یکدیگر تحت مداقه قرار میدهند. در قرن نوزدهم بر اثر بسط و توسعهء دانش مفهوم نسبیت در جامعه شناسی بخوبی راه یافت و بالاخره در اثر ترقی فوق العاده ای که در تمام رشته های علمی پدید آمده بود نظریات علمی و تحقیقی دربارهء جامعه شناسی از طرف دانشمندان بنام مانند اگوست کنت و نظائر او اظهار شد. ممیزات جامعه شناسی، امتیاز مباحث جامعه شناسی از روانشناسی بدین جهت است که پدیده های اجتماعی در داخلهء اجتماع حاصل میگردد و پدیده هائی که در روانشناسی مورد بحث واقع میشود در یک وجدان فردی روی میدهد و وجه امتیاز آنها از حوادث تاریخی و جغرافیائی کلیت و عمومیت حوادث اجتماعی است. مثلا تاریخ در اصل و ریشهء مسیحیت یا توسعهء صنایع در قرن نوزدهم یا جنگهای ناپلئون بخصوص مطالعه میکند در صورتی که جامعه شناسی از دیانت و مزد کارگر و جنگ بطور کلی بحث میکند. جامعه شناس بزرگ فرانسوی دورکیم(22)1858 - 1917 م. که یکی از متفکران قرن حاضر است و در کتابی راجع به قواعد و روش جامعه شناختی(23) نوشته و وجه امتیاز حوادث نفسانی و اخلاقی را از حوادث اجتماعی نشان داده است. او میگوید: حوادث اجتماعی طریقه های عمل و فکر و احساسی است که وصف بارز آنها این است که در خارج و وراء وجدان فردی موجود میباشد.
و «طبیعت اجتماعی این خاصیت را دارد که بر طبیعت فردی اضافه میشود». در عین اینکه بظاهر ما احکام اجتماعی را به رضا و رغبت انجام میدهیم در حقیقت طبیعت اجتماعی آن را به ما تحمیل کرده است. یعنی فکر اجتماعی دارای قدرتی است که عضو جامعه را مجبور بانجام عمل معین میکند ولی چون غالباً به رضا عمل را انجام میدهد این جبر و فشار را احساس نمیکند، اما همینکه کسی بخواهد از فرمان اوامر اجتماعی سرپیچی کند، این جبر و فشار را احساس میکند و بهمین جهت است که عضو هر جامعه اگر در یکی از موارد حقوقی و اخلاقی و غیره از حکم اجتماعی سرپیچی کند او را به وسائل مختلف وادار بجبران آن عمل میکند و چون این اجبار از خود فرد نیست سبب دیگری جز اجتماع نمیتواند داشته باشد. از آنچه گفتیم چنین نتیجه گرفته میشود که خارجی بودن و مستقل بودن و اجباری بودن از ممیزات احکام اجتماعی است. و در تعریف آن باید گفت که امور اجتماعی آن طریقهء عمل و فکری است که قبل از وجود فرد مقرر و پابرجای باشد و افراد آن را بطور کلی از طریق تربیت بیابند و کلمهء مؤسسات(24) مناسب ترین لغتی است که این وقایع را مشخص میکند با این تعریف جامعه شناسی از علومی که غالباً آن را جزء آن میشمارند ممتاز و مشخص گردید، یعنی هم از اخلاق اجتماعی که تکالیف انسان را نسبت بجامعه تعیین میکند و هم از سیاست که طبق نظریهء افلاطون و روسو، وصف مدینه فاضله و جامعهء «ایده آل» را میکند متمایز است زیرا اخلاق اجتماعی و سیاست به این معنی که گفته شد آنچه را که باید باشد و بهتر است تعیین میکنند و ایده آلی معرفی مینمایند در صورتی که جامعه شناسی مثل علوم تجربی دیگر آنچه هست را مطالعه میکند و واقعیات را مورد بررسی قرار داده قوانینی از آنها استنتاج میکند. مثلاً جامعه شناسی انواع مختلف ازدواج را که بین جوامع وحشی و متمدن متداول است مطالعه میکند و اینکه کدام بهتر است را به اخلاق میسپارد تا در آن باب حکم کند. موضوع جامعه شناسی، عبارت است از تحقیق در امور اجتماعی مانند عقاید و سنن و آداب و رسوم و نظائر آن و یافتن قوانین آنها.
تقسیمات جامعه شناسی، اگوست کنت این علم را بر دو بخش بزرگ تقسیم کرده یکی را استاتیک اجتماعی(25) و دیگری را دینامیک اجتماعی(26) خوانده. در فارسی میتوان از بخش نخست به «علم سازمان اجتماعی» و از بخش دوم به «علم فعالیت اجتماعی» تعبیر کرد. در بخش اول اموری که پایه و مبنای هر جامعه ای را تشکیل میدهند مانند آداب و اخلاق و عقاید و صنعت و فرهنگ و جز آن مورد مطالعه و تحقیق است بی آنکه به اصل و منشأ این کیفیات اجتماعی و چگونگی سیر تاریخی آنها توجهی باشد. از این مطالعه قانونهائی مانند «آزادی معاملات با ترقی اقتصادی بستگی دارد و این دو همیشه با هم ظهور میکنند» بدست می آید. در بخش دوم سیر امور اجتماعی و ارتباط آنها با یکدیگر در طول زمان مورد بحث و تحقیق است و از این تحقیق معلوم میشود که این کیفیات معلول چه عللی بوده و بر طبق کدام قانون سیر خود را در ادوار مختلف تعقیب کرده اند. هریک از این کیفیات و امور اجتماعی شعبهء خاصی را از جامعه شناسی ایجاد کرده اند. شعب جامعه شناسی بحسب آنچه دورکیم(27)تعیین کرده چنین است:
1- مرفولوژی اجتماعی(28) یا شناخت شکل جامعه که هیأت و شکل خارجی جامعه و اساس جغرافیائی و حجم و بسط و چگونگی تمرکز و پراکندگی جمعیت را مطالعه میکند و یک نوع جغرافیای انسانی است که با نظر کلی تر مسائل مربوط را مورد بررسی قرار میدهد. 2- فیزیولوژی اجتماعی یا وظائف الاعضاء اجتماعی که وظائف و اعمال جامعه و مظاهر مختلف حیات اجتماعی را تحقیق میکند و شامل رشته های زیر است: الف - جامعه شناسی دینی که دربارهء معتقدات و عبادت و مؤسسات دینی تحقیق میکند. ب - جامعه شناسی اخلاقی که از افکار اخلاقی و عادات و آداب اجتماعی بحث میکند. ج - جامعه شناسی حقوقی که موضوع آن قوانین است. د - جامعه شناسی اقتصادی که از فرا آوردن ثروت و مبادله و توزیع آن گفتگو میکند. ه - زبان شناسی که زبان را از آن جهت که زائیدهء زندگانی اجتماعی است مورد مطالعه قرار میدهد. و - زیباشناسی که موضوع آن آثار هنری است از آن جهت که مولود محیط میباشند. علاوه بر اینها ممکن است امور اجتماعی دیگری از قبیل ارتش و سیاست نیز رشته های جداگانه ای تشکیل دهند. 3- جامعه شناسی عمومی، در این قسمت نتائجی را که علوم اجتماعی خصوصی بوسیلهء تحلیل فراهم آورده است تألیف و ترکیب کرده قوانین کلی راجع به جوامع را معلوم میسازد.
روش جامعه شناسی، از زمانی که اگوست کنت جامعه شناسی را مدون کرده و نام خاصی بر آن نهاد دربارهء بهترین طریقهء مطالعهء امور اجتماعی بین دانشمندان اختلاف شده و نتیجةً بدو دستهء کام مخالف تقسیم شده اند طبق نظریهء دستهء اول که گابریل تارد(29) و پل لاکمب(30) نمایندهء نامی آنان هستند. جامعه شناسی تابع روان شناسی است و باید به کمک تاریخ وارسی و تحقیق شود. و طبق نظریهء دوم که دورکیم و اگوست کنت نمایندگان آن میباشند جامعه شناسی بکلی علمی مستقل و مجزی از روانشناسی است و روش آن بر پایهء مشاهدهء امور و آزمایش گذاشته شده است و اگر امور اجتماعی گذشته مورد تحقیق باشد، تاریخ وسیلهء کار خواهد بود و در صورتی که منظور امور اجتماعی زمان حال باشد از علم آمار(31) که همهء امور را به ترتیبی معین دنبال هم می آورد و نتیجه را با جدولها و منحنی هائی نمایش میدهد استفاده میشود. آزمایش در تمام شعب جامعه شناسی بکار میرود و ضرورتی که برای تغییر دادن برنامه های فرهنگی و قوانین قضائی و اصول اقتصادی و جز آن در جامعه احساس میشود نتیجهء آزمایشهائی است که خواه ناخواه از آنها بعمل آمده است.
(1) -Sociologie.
(2) - Republique.
(3) - Politique.
(4) - Apologetique.
(5) - Herodote.
(6) - Decalogue.
(7) - Apologetique.
(8) - Spinoza.
(9) - Lock.
(10) - De cive.
(11) - Leviathan.
(12) - Traite Politique.
(13) - Grotius.
(14) - Rousseau.
(15) - D' Holbach.
(16) - Systeme social.
(17) - Contract social.
(18) - Theologique.
(19) - Correlation.
(20) - Bonald.
(21) - Theorie de pouvoir.
(22) - Durkheim. (1917 - 1858).
(23) - Regles de methode sociologique.
(24) - Institutions.
(25) - Statique sociale.
(26) - Dynamique sociale.
(27) - Durkheim.
(28) - Morphologie sociale.
(29) - Gabriel Tarde.
(30) - Paul Lacombe.
(31) - Statistique.

جامعهء فؤاد اول.

[مِ عَ / عِ یِ فُ آ دِ اَوْ وَ] (اِخ) دانشگاه دولتی فؤاد اول که در 1908م. در قاهره تأسیس شده است.
این دانشکده شامل دانشکده های کشاورزی و دراسات العربیه و ادبیات و بازرگانی و فنی و حقوق و علوم و دامپزشکی و پزشکی میباشد. (از اعلام المنجد).

جامع همدان.

[مِ عِ هَ مِ] (اِخ) مسجدی است که در وسط شهر واقع شده و معروف به جامع عتیق همدان است. بانی آن البالوخان زنگنه است ولی تاریخ تحقیقی آن معلوم نیست. (از مرآت البلدان ج4 ص124).

جامعهء ملل.

[مِ عَ / عِ یِ مِ لَ] (اِخ)مؤسسه ای بود که پس از جنگ جهانی اول از اجتماع دول بمنظور تأمین صلح جهانی تأسیس شد. مؤلف حقوق بین الملل عمومی آرد: جامعهء ملل مؤسسه ای بود از اجتماع عدهء غیر محدودی از دول و مؤسساتی که اهلیت و شخصیت حقوقی بین الملل را دارا هستند برای تشیید مبانی تعاون بین ملل متمدنه و برقراری بنیان عدالت در عالم و تضمین صلح جهان و آسایش ملل که با یکدیگر مشارکت و معاضدت مینمودند. این مؤسسه بموجب عهدنامهء ورسای (28 ژوئن 1919م.) بوجود آمده و قسمت اول عهدنامهء مزبور تا فصل 26 مربوط به این سازمان است و این قسمت را اساسنامه یا میثاق جامعهء ملل نامیده اند. برای اطلاع بر این قسمت از عهدنامه رجوع به کتاب دیپلماسی عمومی دکتر حسن ستوده ج2 ص351 ببعد شود. جامعهء ملل جزء مؤسسات بین المللی محسوب و دارای شخصیت و اهلیت حقوق بین المللی بوده و مؤسسه ای شوروی و اجرائی و بودجهء مخصوص و حق اتخاذ تصمیم داشت و برای محترم داشتن تصمیمات خود میتوانست قوای لازم را در اختیار داشته باشد.
تشکیلات جامعهء ملل. جامعهء ملل دارای دو نوع عضو بود:
1- اعضاء مؤسس. 2- اعضائی که بعداً به عضویت پذیرفته میشدند. اعضاء مؤسس عبارت بود از 29 دولت امضاء کنندهء عهدنامهء ورسای و سیزده دولتی که نام آنها در ضمیمهء اساسنامه ذکر گردیده بود. و برای اینکه دول اخیره جزء اعضاء مؤسس محسوب شوند بایستی در ظرف دو ماه اول اجرای اساسنامه قبولی مقررات آن را به سایر اعضاء جامعه اطلاع دهند. کلیهء دول و دومینونها (مستعمرات مستقلهء انگلیسی) و مستعمراتی که در ادارهء خود استقلال داشتند با دو شرط ذیل میتوانستند عضویت جامعهء ملل را دارا گردند: اولا - عضویت آنها را دو ثلث اعضاء جامعه تصویب کرده باشند. ثانیاً - تضمینات حقیقی بدهند که با صمیمیت تعهدات بین المللی خود را انجام خواهند داد و مقررات جامعهء ملل را در موضوع تجهیزات بری و بحری محترم و واجب الرعایه خواهند دانست. دولی که بعداً به عضویت جامعهء ملل پذیرفته شدند عبارت بودند از: اتریش، آلمان، ایرلند، بلغارستان، ترکیه، حبشه، سن دومنگ، مجارستان و مصر. اعضاء جامعهء ملل میتوانستند از عضویت آن مؤسسه استعفا دهند مشروط بر اینکه دو سال قبل سایر اعضاء را از ارادهء خود مستحضر نموده و در تاریخ خروج کلیهء تعهدات بین المللی خود و تعهدات راجعهء به اساسنامه را انجام داده باشند بعلاوه اعضائی که اصلاحات وارده به اساسنامه را نپذیرند مستعفی محسوب میشوند. اعضاء جامعه میتوانستند عضوی را که یکی از تعهدات ناشیهء از اساسنامه را نقض کرده باشد از عضویت اخراج نمایند و این اخراج بایستی در شورای جامعه باتفاق تصویب شود.
مؤسسات جامعهء ملل، جامعهء ملل وظائف محوله را بوسیلهء مجمع عمومی و شوری و دارالانشاء انجام میداد. مجمع عمومی و شورای سیاسی و دارالانشاء مؤسسهء اداری آن بود و یک مؤسسهء قضائی بنام دادگاه دائمی بین المللی نیز داشت که فعلا هم دائر است.
مجمع عمومی. مجمع عمومی مرکب از نمایندگان کلیهء اعضا جامعه بود. هریک از دول عضو جامعه دارای یک رأی بوده و بیش از سه نماینده نمیتوانست داشته باشد. همه ساله در اولین دوشنبه سپتامبر منعقد میشد و نیز بطور فوق العاده موقعی که شوری یا خود مجمع تصمیم میگرفت تشکیل میشد.
شوری. شورای جامعه مرکب از چهارده عضو بود که پنج تن از آنها که نمایندهء دول بزرگ بودند عضو دائمی و 9 تن دیگر را مجمع عمومی برای مدت محدودی انتخاب میکرد و همه ساله سه عضو آن تغییر می یافت. برای افزایش تعداد اعضاء دائمی تصویب اکثریت مجمع عمومی لازم بود. از دولی که عضویت شوری نداشتند اگر در مسئلهء مطروحه ذینفع بودند دعوت میشد که نماینده ای بفرستند. هریک از دول عضو بترتیب حروف تهجی یک سال ریاست شوری را بعهده میگرفت و هر دولت یک رأی و یک نماینده داشت و در هر سه ماه یکبار تشکیل میشد و بطور فوق العاده نیز منعقد میگردید. تصمیمات مجمع و شوری اصولا باید به اتفاق آراء اتخاذ شود مگر در پاره ای موارد غیر اساسی که اکثریت کافی بود.
دارالانشاء. در مرکز جامعه مؤسسهء دارالانشاء تأسیس یافته که یک رئیس و دو نائب رئیس داشت. رئیس را شوری به رأی اکثریت انتخاب کرده و خود رئیس اعضاء را انتخاب مینمود.
وظائف مؤسسات جامعهء ملل، دارالانشاء بمنزلهء قوهء مجریهء مجمع عمومی و شوری بوده و کارهای اداری جامعهء ملل را انجام داده و واسطه بین دول و جامعهء ملل بوده و تمام مسائلی که باید در مجمع عمومی یا شوری مطرح شود جمع آوری مینمود. دارالانشاء به ده اداره منقسم میشد که هر یک قسمتی از وظائف دارالانشاء را انجام میداد: 1- ادارهء کمیسیونهای اداری «سار» و «دانتزیک» و اقلیت ها. 2- ادارهء اقتصادی و مالی. 3- ادارهء قضائی. 4- ادارهء سیاسی. 5- ادارهء خلع سلاح. 6- ادارهء قیمومیت. 7- ادارهء بهداری. 8- ادارهء حمل و نقل. 9- ادارهء اطلاعات. 10- ادارهء امور اجتماعی. وظائف دارالانشاء روشن و صریح معلوم شده ولی وظائف مجمع عمومی و شوری مبهم بود و در اولین جلسهء مجمع که در نوامبر 1920 م. در ژنو منعقد گردید این موضوع روشن گردید به این طریق که مجمع عمومی قدرت عالی غیر دائمی و شوری پارلمان دائمی و دارالانشاء قوهء اجرائی دائمی جامعهء ملل معرفی شدند و هیچ یک حق دخالت در کارهای دیگری را نداشت. مقر جامعهء ملل شهر ژنو مقرر گردید ولی شوری لدی الاقتضاء میتوانست آن را تغییر دهد.
وظائف جامعهء ملل. در موضوع وظیفهء کلی و اساسی جامعهء ملل هنگام انعقاد عهدنامهء ورسای دو نظر اظهار میشد: مطابق نظریهء اول جامعه یک اتحادیهء دائمی است که اعضاء آن حق حکمرانی خود را کاملاً محفوظ داشته و فقط در مواردی که دولتی برخلاف قوانین بین المللی اقدامی بعمل آورد با معاضدت یکدیگر از دولت متجاوز جلوگیری و ممانعت میکنند و طبق نظریهء دوم جامعهء ملل حکومتی است فوق حکومتهای اعضاء جامعه و دارای قوهء مقننه و قوهء اجرائیه ای است که متکی بر یک ارتش بین المللی میباشد و حق حکمرانی واقعی داشته و میتواند قوانین بین المللی وضع کرده و مقررات متخذه دربارهء دول را اجرا کند. نتیجهء نظر دوم ازبین رفتن حق حکمرانی دول عضو بوده. ولی عهدنامه ورسای ترتیب متوسطی اتخاذ نمود که هم حق حکمرانی دول عضو محفوظ بود و هم مؤسسه دارای شخصیت حقوقی و قدرتی بود که میتوانست وظائفی را که بموجب عهدنامه به آن محول شده بود انجام دهد. ولی در حقیقت قوهء اجرائی برای انجام تصمیمات خود نداشت. (از حقوق بین المللی عمومی تألیف صدیق حضرت).

جامع یزد.

[مِ عِ یَ] (اِخ) مسجدی است قدیمی در یزد. مؤلف مرآت البلدان آرد: گویند ابتدا سلطان علاءالدوله گرشاسب بن علی بن فرامرزبن سلطان علاءالدوله کالنجار مسجدی عالی بساخت که به مسجد عتیق معروف شد. این مسجد سه در و صفّه ای بزرگ و کتابخانه ای داشته است. در سال 724 ه .ق . مرتضی اعظم سعید سید رکن الدین محمد بن سید نظام الدین محمد قاضی طرح مسجد نوی در طرف قبلهء مسجد انداخت و تمام نشده بانی درگذشت و بموجب وصیت او شرف الدین علی در اتمام آن کوشید و مناره ای بر سر گنبد قدیم بساخت و در سنوات بعد به کرات توسعه یافته و بدفعات مرمت شده است. و وضع کنونی آن بدین قرار است: مسجدی است بسیار بزرگ واقع در وسط شهر کهنه که داخل حصار شهر مزبور مسجدی مانند آن نیست از پنج در به این مسجد وارد میشوند و دو در دیگر دارد که کمتر محل عبور است. صحن وسیعی دارد که ماهتابی مسطحی در وسط و سه جوی آب در اطراف آن جاری است و گنبدی بسیار وسیع و مرتفع در طرف قبله است که داخل آن با کاشیهای ممتاز و کتیبه هائی بخط کوفی زینت یافته است. و نیز دو رواق و چند شبستان بزرگ و حوضخانه و حوض هشتی بزرگی دارد. و نیز دو منارهء بلند دارد که مشرف بر تمام شهر و تماماً از کاشی ممتاز است و بالا رفتن و پائین آمدن یک مناره در یک راه و مناره دیگر از یک راه بالا و از راه دیگر بپائین میروند. (از مرآت البلدان ج4 ص125).

جام غرور.

[مِ غُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)کنایه از شراب غرور. هوای نفس. غرور جوانی :
کسی ز جام غرور زمانه مست مباد.
اوحدی.
رجوع به غرور شود.

جامغول.

(اِ) حرامزاده را گویند. (برهان). حرامزاده را گویند، چه جامغول جامهء غول بوده یعنی لباس غول و چنانکه غول گمراه و گمراه کننده است مردمان شریر حرامزادهء راهزن را به این نام خوانده اند که گوئی دیو و غول در جامهء اوست لهذا آن را دامغول گویند. (آنندراج). بچه ای که پدرش معلوم نباشد یا چند پدر داشته باشد. ولدالزناء. ناپاک :
همچنان کانجامغول حیله دان
گفت میجویم کسی از مصریان.مولوی.
و در این تأمل است چه از سیاق قصه معلوم میشود که لفظ کانجا یک جا علیحده و مغول علیحده باید اعتبار کرد. (انجمن آرا). ذاغول مخفف دامغول. (آنندراج) (انجمن آرا). خشوک. سند. (آنندراج). این لفظ و معنی آن را از این بیت مثنوی استخراج کرده اند :
همچنان کان جا مغول حیله دان
گفت میجویم کسی از مصریان.
ولی در این بیت «جا» جداست و «مغول» هم جدا بمعنی فردی از قوم تاتار. نیکلسن (مثنوی ج3 ص49) بیت را چنین نقل کرده است:
همچنان کاینجا مغول حیله دان
گفت میجویم کسی از مصریان.
و در فهرست حکایات دفتر سوم حکایت مزبور را تحت عنوان (حکایت مغول حیله دان) آورده است. (برهان چ معین ج4 تصحیحات و اضافات).

جام غولک.

[لَ] (اِ مرکب) اصطلاح عامیانه، حقه. حیله. خدعه. مکر. فریب. جنقولک.

جامغولک باز.

[لَ] (نف مرکب) اصطلاح عامیانه، حیله ساز. حقه باز. خدعه گر. مکار. جنقولک باز.

جامغولک بازی.

[لَ] (حامص مرکب)اصطلاح عامیانه، حیله سازی. خدعه گری. حقه بازی. فریب کاری. مکاری. جنقولک بازی.

جام فرعون.

[مِ فِ عَ] (اِخ) نام جامی که فرعون در آن شراب میخورد. پیالهء خاص فرعون. جام شرابخوری فرعون. و رجوع به جام فرعونی و فرعونی جام شود.

جام فرعونی.

[مِ فِ عَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) یا فرعونی جام. کنایه از جام بسیار کلان. پیالهء بزرگ. مؤلف غیاث اللغات گوید: فرعون را جامی بود از زر که چهار کس آن را در مجلس بدور می آوردند. (غیاث اللغات). فرعون جامی داشت از طلا که چهار تن یا هفت تن اطراف آن را گرفته بدور میگرداندند و چون مجلس شراب به آخر میرسید آن جام را به ندما و خاصان خود می بخشید :
می دیرینه گساریم به فرعونی جام
از کف سیم بناگوشی با کف خضیب.
منوچهری.
ساعتی گوئی به ساقی جام فرعونی بده
لحظه ای گوئی به مطرب صوت موسیقی بیار.
امیر معزی (از آنندراج).
بده جام فرعونیم کز تزهد
چو فرعونیان ز اژدها می گریزم.خاقانی.
جام فرعونی خبر ده تا کجاست
کآتش موسی عیان بنمود صبح.خاقانی.
جام فرعونی اندر آر که صبح
دست موسی برآرد از کهسار.خاقانی.

جام فریدون.

[مِ فِ رِیْ] (اِخ) نام پیاله ای که فریدون با آن شراب میخورد. پیالهء خاص فریدون. جام شرابخوری فریدون. || کنایه از جام کلان. پیالهء بزرگ. جام سلطنتی. جام شاهی. جام کسری. جام فرعون. رجوع به جام کسری و جام فرعون شود :
هست در دست چپت جام فریدون راستی
هرچه زآنسو می ستانی از کرم زین سو ببخش.
امیرخسرو (از آنندراج).

جام فیروز.

[ ] (اِخ) نام حاکم تهته است. وی از لشکر ارغون شکست یافته به گجرات آمد و دختر خود را به سلطان داد و به وقت شکست سلطان بهادر به دست لشکریان گرفتار آمد و شب هنگام محافظانش او را از ترس آنکه فرار کند بقتل رساندند. (از تاریخ شاهی ص140).

جامک.

[مَ] (اِ مصغر) مصغّر جام. جام خرد. جام کوچک. پیالهء کوچک.

جام کاری کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)آیینه کاری کردن. (آنندراج) :
خانهء دل را گرامی جام کاری میکند
هر که جامی میدهد امروز یاری میکند.
حسین بیگ گرامی.
|| پیاپی جام شراب کشیدن. (آنندراج) :
ورع را در خمار خام کاری
به سر جوشی نکردی جامکاری.ظهوری.

جامکان.

(اِ مرکب) جامه خانهء حمام. (ناظم الاطباء). جامکن. (ناظم الاطباء). رجوع به جامه کن شود.

جامکاه.

(اِ مرکب) چیزی که با شراب از برای مزه میخورند. (ناظم الاطباء).

جام کسری.

[مِ کِ را] (اِخ) جام شراب کسری. پیاله ای که کسری در آن شراب میخورده است :
جهان ز پرتو روی تو جام کسری شد
فلک ز نفحهء لطف تو گوی عنبر گشت.
کمال اسماعیل (ازآنندراج).
در این شعر ظاهراً مقصود از کسری خسرو پرویز است. || جام بزرگ. پیالهء کلان. جام شاهی. جام فریدونی. جام فرعونی. رجوع به جام فرعونی و جام فریدونی شود.

جام کشیدن.

[کَ / کِ دَ] (مص مرکب)جام برداشتن. پیاله حمل کردن. جام بردن :
عاشقا گر بود خواهی در صف میخوارگان
جام می بر تارک سر رایگان باید کشید.
معزی نیشابوری (از ارمغان آصفی).
چو آفتاب بکش جام آتشین بر سر
که از خمار عذار تو رنگ مه دارد.
صائب اصفهانی (از ارمغان آصفی).
در مسجدیم و طاعت میخانه شغل ماست
جامی به طاق ابروی محراب میکشیم.
طالب آملی (از ارمغان آصفی).

جامکمکس.

[مَ مَ] (اِ) بهبهلی. (الفاظ الادویه).

جامکن.

[کَ] (اِ مرکب) رجوع به جامکان و جامه کن شود.

جامکو.

(اِخ) دهی بزرگ از دهات دارمرزین است. (نزهة القلوب ج3 ص82).

جامکه.

(اِخ) یکی از امراء شیبانی خان ملقب به کوکلتاش که هنگام شکست شیبانی خان بدست ازبکان، فرار نموده و جان بسلامت برد. (از حبیب السیر چ تهران ج3 جزء4 ص290). و در حبیب السیر چ خیام این شخص بنام جانکه ضبط شده است. (حبیب السیر چ خیام ج4 ص290).

جامکی.

[مَ] (اِ) آنچه نوکران را از مشاهره و سالینه و نانکار و جز آن دهند. (شرفنامهء منیری). وظیفه و راتبه باشد آن را به تازی رزق نامند. (جهانگیری). وظیفه و ماهانه ای که به خدام و چاکران بهای جامه و جیره دهند. (انجمن آرا). اجری. آنچه برای جامه و خوراک به نوکر دهند. آنچه به نوکر دهند به جهت جامه بها و مأکول. مستمری. جامگی :
هم به ثنای پدر ختم کنم چون مقیم
نان من از خوان اوست جامکی از خان تو.
خاقانی.
به لشکر از این جامکی داد شاه
بیاسود زانعام خسرو سپاه.
حکیم زجاجی (از آنندراج).
کاین ایاز تو ندارد سی خرد
جامکی سی امیر او چون برد.مولوی.
نی جامکی و نه حکم جویم
بر حکم تو احتمال خواهم.
مولوی (از جهانگیری).
|| رشته ای چند باشد که با هم تاب داده سر آن را روشن کنند تا بندوق را به آن در گیرانند. (جهانگیری). || صندوق رخت. و رجوع به جامگی شود.

جامکیات.

[مَ کی یا] (اِ) یا جامگیات. جِ جامکی. وظیفه ها. ماهانه ها. پاداشها. مزدها. اجری ها. سالیانه ها : با غلامان ترک و معارف لشکر در مواجب و اقطاعات و جامکیات طریق شطط و مناقشت و تدثق پیش گرفت. (ترجمهء تاریخ یمینی ص163).

جام کیخسرو.

[مِ کَ رَ / کِ خُ رَ / رُ] (اِخ)جام جم. جام جهان نما. رجوع به این دو کلمه شود.

جامکی خوار.

[مَ / مِ خوا / خا] (نف مرکب) جامگی خوار. مواجب گیر. ماهانه بگیر. آنکه شهریه یا سالانه اجرت گیرد. راتبه گیر :
مرا خضر تعلیم گر بود دوش
به رازی که آمد پذیرای گوش
که ای جامکی خوار تدبیر من
ز کام سخن چاشنی گیر من.
خاقانی (از جهانگیری).
فهرست جمال هفت پرگار
از هفت خلیفه جامکی خوار.نظامی.
رجوع به جامگی خوار شود.

جامکیه.

[مَ کی یَ] (اِ) معرب جامگی. ماهانه. انعام. وظیفه. راتبه. (ناظم الاطباء). مأخوذ از جامگی از ریشهء جامه (لباس) که در اصل اجرت نگاهدارندهء لباس است و در تداول به معنی مزد، اجرت، مقرری، مستمری، مزدوری و اجیری است: و لم یأخذ جامکیة، ولا لبس تشریفاً. ج، جوامک و جماکی. جوامک المدارس؛ حق القدم یک معلم. جامکی با افعال اعطی، عمل له، اطلق له، وضع له، قرر، وصل استعمال میشود. (از دزی ج1).

جامگاه.

(اِ مرکب) نقل دان. (آنندراج) :
بساط باغ بزم میکشان بود
درختان جامگاه و نقل دان بود.
اشرف (از آنندراج).
|| جای شمسهء ایوان. (آنندراج) :
رفعت طاق درش نوشیروان را سرکشان
جام گاه قبه اش خورشید تابان را ضیاء.
شفیع (از آنندراج).
|| جامکان. (ناظم الاطباء).

جام گذاشتن.

[گُ تَ] (مص مرکب) جام را بر زمین گذاشتن. جام نهادن. جام را در جایی قرار دادن. جام را فرو گذاشتن. جام را ترک کردن :
آن کس که ذوق باده برو تلخ مینمود
بگذاشت جام شربت و میل شراب کرد.
فغانی شیرازی (از ارمغان آصفی).

جام گردان.

[گَ] (نف مرکب) آنکه جام را به دور درآورد. گردانندهء جام. ساقی.

جام گردان کردن.

[گَ کَ دَ] (مص مرکب) جام را به دور درآوردن. ساقیگری. جام باده دادن :
ساقیا پیش آر آن آب آتش فام را (کذا)
جام گردان کن ببر غمهای بی انجام را.
سوزنی.

جام گردیدن.

[گَ دی دَ] (مص مرکب)جام می به دور درآمدن. دست به دست گردیدن جام :
فلک امشب به کام رند دردآشام میگردد
عسس گو خواب راحت کن که امشب جام میگردد.
فغفور لاهیجی (از ارمغان آصفی).

جام گرفتن.

[گِ رِ تَ] (مص مرکب) پیاله گرفتن. جام بدست آوردن. پیالهء می بدست گرفتن :
مکن سرسری امشب آرام گیر
گر او را همی بایدت جام گیر.فردوسی.
کسی تا کی پیاپی جام غیرت در دهن گیرد
الهی اشک آتش گردد و در جان من گیرد.
شفای اصفهانی (از ارمغان آصفی).
نزدیک شد که عاشق جام مراد گیرد
از دور چند بیند می در ایاغ مردم.
فغانی شیرازی (از ارمغان آصفی).
- جام یاد کسی گرفتن یا به یاد کسی گرفتن؛به سلامتی وی باده نوشیدن. به یاد او می نوشیدن :
بفرمود کامروز دل شادکام
همه یاد گرشاسب گیرید جام.اسدی.
رجوع به یاد گرفتن در معنی به یاد کسی می نوشیدن، شود.

جامگک.

[مَ گَ] (اِمصغر) مصغر جامه. جامهء کوچک و خرد. (ناظم الاطباء).

جام گوهری.

[مِ گُ هَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) جامی که از گوهر ساخته شده. جام منسوب به گوهر. || کنایه از پیالهء بلوری. (برهان). پیالهء حلبی و مانند آن. (آنندراج). || کنایه از لب و دهان معشوق. (برهان) (آنندراج) :
صبحدم آب خضرنوش از لب جام گوهری(1)
کز ظلمات بحر جست آینهء سکندری.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص 419).
|| لعل.
(1) - ن ل:
چشمهء خضر ساز لب از لب جام گوهری.

جامگی.

[مَ / مِ] (ص نسبی)(1) راتب. وظیفه و آنچه به ملازم و نوکر و غلام دهند به جهت جامه بها. (برهان). وظیفه و ماهیانه ای که به نوکر دهند و این مجاز است زیرا که در اصل به معنی بهای جامه و رخت است مرکب از جامه و یای نسبت. (آنندراج). روزینه و جامهء کهنه و ماهیانه که به بهای جامه بدهند... و در سراج نوشته: مرکب است از کلمهء جامه و کلمهء گی که بکاف فارسی برای نسبت است. (از غیاث اللغات)(2). بهای جامه که چون وظیفه و راتبه و مواجب به لشکریان و جز آنان می داده اند. آنچه به سپاه دهند یا اصناف خدمه را برای خریدن پوشاک. آنچه از نقد و جز آن به سپاهی و غیر او دهند برای جامهء او. مواجب. جیره. مستمری : اما به سبب ردت پدر ایشان خلیفه از دست ایشان بیرون کرده و ملک بیت المال گردانیده و باز بر سبیل اجرت و جامگی بایشان داده و وی خدمت بسزا نمیکند. (تاریخ بخارای نرشخی ص19).
گیرم ندهی جامگی و بارگیم
آخر بدهی سیم غلا بارگیم.سوزنی.
هست ارجامه خانهء فلکیش
جامگی زآفتاب و از مهتاب.سوزنی.
که ملک ملک امیر مقرب است و جهان
بجامگی به کل و کور داده و نانی.سوزنی.
پدر من [ معزی ] امیر الشعراء برهانی رحمة الله... مرا به سلطان ملکشاه سپرد... پس جامگی و اجراء پدر بمن تحویل افتاد و شاعر ملکشاه شدم. (چهار مقاله ص14 از حاشیهء برهان چ معین). کلمهء جامگی برای نقد میباشد برخلاف اجرا که از جنس بوده است: سالی در خدمت پادشاه روزگار گذاشتم.... و از اجراء و جامگی یک من و یک دینار نیافتم. (چهار مقاله). روزی به دیوان عطا نشسته بود و حشم را جامگی میداد. (تاریخ طبرستان). این جماعت بی آنکه جنگی بود بفرستادند و از سلطان درخواست جامگی و اقطاع کرده قلعه باز سپردند. (تاریخ طبرستان).
زین ره که نجات نامه دارم
نه جامگی و نه جامه دارم.نظامی.
امیر بصره خواست تا جامگی به وی دهد. او را طلب کردند در ستورگاهی بود که رنج شکم داشت و از عبادت یکدم نمی آسود و آن شب حساب کردند شصت بار آب دست کرده بود و وضو میساخت و در نماز میرفت. (تذکرة الاولیاء). پیش از این عموم لشکر مغول را مرسوم و جامگی و اقطاع و تغار نبود بعضی بزرگان بقدر تغار می ستدند و بیشتر نه. (تاریخ غازان ص300). || خوراک. (برهان) (ناظم الاطباء). || فتیلهء تفنگ. (برهان) (ناظم الاطباء). || دُردی پیاله. (برهان) (غیاث اللغات) (ناظم الاطباء). || قطعه ای از پارچهء پنبیین که برای یک جامه بس باشد. (ناظم الاطباء). جامه. پوشاک. کسوة.
(1) - و بسکون میم هم آمده است. (برهان).
(2) - ی ادات نسبت است و گ بدل از ه باشد.

جام گیتی نما.

[مِ نُ / نِ / نَ] (اِخ) جام جم. جام کیخسرو. جام جهان نما. جامی که تمام احکام و حوادث نجومی در آن درج بوده است :
کنون شاه در جام گیتی نمای
به پیش جهان آفرین شد بپای.فردوسی.
بخواهم من آن جام گیتی نمای
شوم پیش یزدان بباشم بپای.فردوسی.
ز کیخسرو آن جام گیتی نمای
که احکام انجم در او یافت جای.نظامی.
فرو مانده در کنج تاریک جای
چه دریابد از جام گیتی نمای.سعدی.
گنج در آستین و کیسه تهی
جام گیتی نما و خاک رهیم.حافظ.
رجوع به جام جهان نما شود.

جامگی خوار.

[مَ / مِ خوا / خا] (نف مرکب) وظیفه خوار. مستمری بگیر. اجرت گیر :
که ای جامگی خوار تدبیر من
ز جام سخن چاشنی گیر من.نظامی.
همه صیرفی طبع بازارگان
جگرخوارهء جامگی خوارگان.نظامی.
و رجوع به جامگی خوار شود. || کنایه از مردم شرابخوار. || خدمتکار را هم گویند. || مردم علوفه دار. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

جامگی دار.

[مَ / مِ] (نف مرکب)تفنگ چی. شمخالچی. (ناظم الاطباء).

جام گیر.

(نف مرکب) شراب خوار. (بهار عجم از ارمغان آصفی). جام گیرنده. پیاله گیر. قدح گیر :
تو شمشیرگیری و او جام گیر
تو بر سر نشینی و او بر سریر.نظامی.
چو کیخسرو از می شود جام گیر
چرا جام خالی بود بر سریر.نظامی.
این دو سه روزی که شدی جام گیر
خوش خور و خوش خفت و خوش آرام گیر.
نظامی.
|| کنایه از شرابخوار. (آنندراج).

جامل.

[مِ] (ع اِ) جِ جمل. شتران. شتر گله با شتربان. (منتهی الارب) (آنندراج). گلهء شتران با شتربانان و ارباب آن. شاعر گوید:
لهم جامل ما یهدأ اللیل سامرُه. (اقرب الموارد). || خداوندان شتر. (آنندراج). صاحب الجمال کالباقر لصاحب البقر. (اقرب الموارد). || اسباب. || قبیلهء بزرگ. (منتهی الارب) (آنندراج).

جام مسیحا.

[مِ مَ] (اِخ) جام مسیح. جامی که مسیح با حواریون در آن شراب نوشید. رجوع به جام جهان نما شود. || کنایه از باد صبا. || کنایه از آفتاب. (آنندراج) :
مستی و دیوانگی جام مسیحا شکست
صرفه در این بزم نیست ساغر جم داشتن(1).
محمد عرفی (از آنندراج).
(1) - شاهد بودن این برای معانی باد صبا و آفتاب چنانکه صاحب آنندراج پنداشته مورد تأمل و بلکه برای معنی نخستین مناسب تر است.

جام ملک شرق.

[مِ مَ لِ کِ شَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) پیالهء پادشاه شرق. || کنایه از قرص آفتاب.

جام می.

[مِ مَ / مِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) پیالهء شراب. قدح می. ظرف شراب :
حافظ مرید جام می است ای صبا برو
وز بنده بندگی برسان شیخ جام را(1).حافظ.
(1) - بعض محققان «شیخ خام» ضبط کرده اند.

جامن.

[مُ] (اِ) سانسکریت یامونه.(1) گروهی از یونانیان ساکن شمال هند بنقل از «سنگهت». (تحقیق ماللهند ص156).
(1) - Yamuna.

جامنو.

(اِخ) دهی است بین راه ساری به آمل. (ترجمهء سفرنامهء مازندران رابینو ص175 - 176).

جام نوشیدن.

[دَ] (مص مرکب) کنایه از شراب خوردن. (آنندراج). باده خوردن. می زدن. جام پیمودن. جام زدن. جام خوردن :
مرا کین دولت امروز است در چنگ
بدولت چون ننوشم جام گلرنگ.
امیرخسرو (از آنندراج).

جامنونتن.

[مِ نُ نِ تَ](1) (هز، مص) به لغت زند و پازند(2) به معنی گفتن باشد و جامنونون یعنی میگویم و جامنونید یعنی بگوئید. (برهان) (آنندراج). این کلمه هزوارش و در پهلوی رسیدن(3) است. مؤلف برهان آن را بخطا «جامتونتن» نقل کرده. اما جاملونیتن(4)و جاملونتن(5) و نظائر آن هزوارش و پهلوی آن گفتن(6) است و مؤلف بجای «جاملونتن»، «جامتونتن» نشانده است. (حاشیهء برهان چ معین).
(1) - Jamanonatan. (2) - ژند و پاژند. (حاشیهء برهان چ معین).
(3) - rasitan.
(4) - jam(la)anitan.
(5) - jmlontan.
(6) - yguftan.

جام نهادن.

[نِ / نَ دَ] (مص مرکب) جام گزاردن، جام دادن :
آن جام طرب شکار بر دستم نه
وآن ساغر چون نگار بر دستم نه.
کمال اصفهانی (از ارمغان آصفی).

جامودد.

[دَ] (اِخ) نام قدیمی یکی از بلاد هند. (تحقیق ماللهند ص154).

جامور.

(اِ) پیه خرمابن. (منتهی الارب). || قبر. || جامور الدَقَل، چوب سوراخی که بر سر دکل کشتی قرار دارد. خشبة الثقوبة فی رأس دقل السفینه المرکبة فیه(1). دکل عقب سر. از باب تشبیه آن به جامور کشتی. (ذیل اقرب الموارد).
(1) - Pommed,artimon.

جامورات.

(ع اِ) جِ جامورة. رجوع به جامورة شود.

جامورة.

[رَ] (ع اِ) دل (در خرمابن). ج، جامورات.

جاموس.

(معرب، اِ) گاومیش.(1) (منتهی الارب). معرب گامیش که مخفف گاومیش است. در این دیار مردم این زمانه بجهت تفرقهء نر و مادهء نر را جاموس گویند به تعریب و ماده را گاومیش چنانکه اصل است. (آنندراج). قسمی گاو. ج، جوامیس. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). کلمه ای است غیر عربی که عرب(2) بدان تکلم کرده است :
لیث یدق الاسد الهموسا
والاقهبین الفیل و الجاموسا.
(از المعرب جوالیقی ص104).
نوعی گاو است لیکن استخوانش درشت تر و موهایش زیادتر است رنگ بیشتر آنها سیاه است و از گاو سردتر و خشک تر است و از خصوصیاتش آنکه... و نر آن با خواهر و خاله و خویشانی که در آدمی ازدواج آنها حرام است، جمع نمیشود. گوشت آن کسی را که تحمل ریاضت کند و آنان را که بیماری کلیه دارند و یا دموی مزاج اند مفید است و سودا را بیفزاید و مفاصل را نافع بود و نیز زنان را زیان دارد. و مصلح آن دارچینی است و دود مو و شاخ آن موجب فرار افعی شود. (تلخیص از تذکره ضریر انطاکی ص106). شیر و فیل را میکشد و شیر و روغن آن نسبت به شیر گاو چرب تر و غلیظ تر خصوص شیر جنگلی آن که ارند گفته شود. طبیعت آن گرم و خشک و جنگلی آن گرم تر و خشک تر. افعال و خواص آن: گوشت آن بسیار غلیظ و جهت اصحاب ریاضات و هزال گرده نافع، گوشت بچهء شیرخواره که دو سه ماه باشد قورمه و کباب آن بسیار لذید و در ضرر و غلظت کمتر. و دود کردن موی آن و شاخ آن باعث طرد افاعی و خاکستر سم آن مجفف قروح و حکه. گفته اند آشامیدن خاکستر کعب آن مفرح است و مولد سودا و مضر درد مفاصل و امثال آن و عرق النساء و نقرس. مصلح آن آب کامه و دارچینی و ادویهء ملطفه و مهرا پختن آن و بعد از آن سکنجبین آشامیدن و در سلهت از پوست جنگلی آن سپر میسازند خوب میشود. (از مخزن الادویه ص186). و رجوع به تحفهء حکیم مؤمن و ابن بیطار و اختیارات بدیعی شود. درحیات الحیوان آرد: جاموس با اینکه زورمند است از همهء مخلوقات نالان تر است و از نیش مگس به آب پناه میبرد. با اینهمه باهوش است بطوری که صاحب آن ماده اش را «فلانه» صدا میکند بسوی او می آید و گویند بمنظور حراست خود و فرزندانش هیچگاه نمیخوابد و در موقع اجتماع دائره تشکیل میدهند که سر آنها خارج و دم آنها داخل دائره قرار دارد و فرزندان و صاحبان آنها در میان قرار میگیرند و در حقیقت بمنزلهء حصار آنها است. از ارسطو نقل کنند که در دماغ جاموس کرمی است که هرکس مقداری از آن بگیرد و بر روی خود یا دیگران آویزان کند، مادام که باقی است او را خواب نمی برد. اگر مردی آن را در خواب ببیند تعبیرش این است که وی چابک و شجاع باشد و بیش از دیگران بردبار باشد و اگر زنی شاخ آن را در خواب بیند دلیل آن است که با پادشاهی ازدواج کند. (از حیات الحیوان دمیری ج1 ص167). رجوع به گامیش و گاومیش شود.
(1) - Buffe. (2) - فارسی معرب است که آن را بفارسی «گوامیش» گویند. (اللسان بنقل حاشیهء المعرب جوالیقی ص104). کلام صاحب اللسان خطاست و صواب آن است که بفارسی «گاومیش» گفته شود. (المعرب).

جاموس.

[] (اِخ) نام مردابی است در رامهرمز.

جاموس البحر.

[سُلْ بَ] (ع اِ مرکب)فرس النهر. رجوع به فرس النهر شود.

جاموش الن.

[اُ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان مشکین خاوری بخش مرکزی شهرستان مشکین شهر واقع در سی هزارگزی جنوب خاوری مشکین شهر و شش هزارگزی شوسهء مشکین شهر به اردبیل. محلی است جلگه ای و معتدل و 243 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه تأمین میشود و محصول آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. این ده دو محل است نزدیک بهم بنام جاموش الن بالا و پائین و سکنهء جاموش الن بالا 173 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

جاموشی.

(اِخ) دهی است از دهستان میربچه بخش رامهرمز شهرستان اهواز واقع در هفت هزارگزی شمال باختری رامهرمز و سه هزارگزی جنوب راه شوسهء رامهرمز به هفتگل. در دشت واقع و گرمسیر و مالاریائی است و هفتاد تن سکنه دارد. آب آن از چشمه تأمین میشود و محصول آن غلات، برنج و شغل اهالی زراعت است. راه آن در تابستان اتومبیل رو است. ساکنان آنجا از طائفهء عرب گاومیشی هستند. این آبادی را بنه مریخ نیز مینامند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

جاموشی.

(اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش هفتگل شهرستان اهواز واقع در پنج هزارگزی شمال خاوری هفتگل کنار راه شوسهء هفتگل به نفت سفید. این ده در دشت واقع و گرمسیر است و سیصدتن سکنه دارد آب مشروب آن از لوله کشی شرکت نفت تأمین میشود و محصول آن غلات و راه ده اتومبیل رو است. ساکنان آن از طائفهء اصلانی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

جاموقه.

[قَ] (اِخ) مهتر قوم جاجوات و یکی از نزدیکان اونک خان است: وی خواست اونک خان را به مخالفت چنگیز برانگیزد اما توفیق حاصل نکرد سپس پسر او سکون یا سنگوم را در مخالفت با چنگیز با خود موافق ساخت. (از حبیب السیر چ خیام ج3 ص19).

جامه.

[مَ / مِ] (اِ) پارچهء بافتهء نادوخته را گویند. (برهان). در هندی باستان یم(1) یا چردیش(2) و غیره (بام، حمایت) است و در پهلوی جامک(3) و یامک(4) باشد. مولر بهتر توضیح داده و «جامه» را از کلمهء پهلوی یامک(5) = پارسی باستان یاهمه(6) و یونانی زومه(7) دانسته است. (از ذیل برهان چ معین). ریشهء کلمه در اوستایی بمعنی بام خانه و سقف و چتر هم می آید. (فرهنگ لغات شاهنامه ص98). پارچهء بافتهء نادوخته. (ناظم الاطباء). پارچه. قماش. نسیج. منسوج. پوشاک بافته. مال ذرعی. بَزّ. (نصاب). جنان. سِفع. صِنع. (منتهی الارب). صواع. (دهار). فراض. موضونه. طَنفَسَة. مَرَن. مِسْتَر. نِفاض. هَلبَسیسَه. هَلبَسیس. (منتهی الارب) : و از وی [ نیشابور ] جامه های گوناگون خیزد. (حدود العالم). و از وی [ روم ] جامهء دیبا و سندسی و میانی و طنفسه و جوراب و شلواربندهای با قیمت، بسیار خیزد. (حدود العالم).
ماهرویا بسر خویش، تو آن خیش مبند
نشنیدی که کند ماه تبه جامهء خیش.
کسائی (دیوان ص 87).
تو همی شعر گوی تا فردا
بخشدت خواجه جامهء فافا.بلجوهر.
چه جامه بریده چه از نابرید
که کس در جهان بیشتر زان ندید.فردوسی.
که از تاج و از تخت و مهر و نگین
همه جامهء روم و کشمیر و چین.فردوسی.
من همانم که مرا روی همی اشک شخود
من همانم که مرا دست همی جامه درید.
فرخی.
نتوان یافت از کدو کوداب
نه ز ریکاسه جامهء سنجاب.عنصری.
در دیه خسروآباد جامه، نمط قالی بافند که در خراسان مثل آن نبافند. (تاریخ بیهقی). اسبی قیمتی و بیست طاق جامه و بیست هزار درم بخشید. (تاریخ بیهقی ص379). چند طاق جامهء مرتفع قیمتی پیش من نهادند. (تاریخ بیهقی). نماز دیگر آنروز صلتی از آن وی [خلیفه رسول] رسولدار برد، دویست هزار درم و اسبی باستام زر و پنجاه پارچه جامهء نابریده مرتفع... (تاریخ بیهقی). از غزنین نامه رسید که جمله خزاین دینار و درم و جامه بخازنان ما سپرد. (تاریخ بیهقی).
تنت چو تار است جانت پود تو جامه
جامه نماند چو پود دور شد از تار.
ناصرخسرو.
جامه است مثل طاعت و آهار بر او علم
چون جامه نباشد بچه کار آید آهار.
ناصرخسرو.
چنان افتاد که از آن جامه زن ملک کشمیر بخرید و بدوخت. (مجمل التواریخ). ده سر اسب، پنج با زین و پنج با جل و برقع و پنج سر اسب با جامه و ده تخت جامه. (تاریخ بیهق).
مردی که هیچ جامه ندارد باتفاق
بهتر ز جامه ای که در او هیچ مرد نیست.
؟ (از یادداشت مؤلف).
|| قبای پوشیدنی. (برهان). رخت پوشیدنی. (آنندراج) (غیاث). رخت و لباس پوشیدنی. (انجمن آرا). مطلق رخت پوشیدنی. لباس. پوشش. پوشاک پوشیدنی. بالاپوش. کسوت. ثوب. ملبس. رخت :
چون جامهء اسن به تن اندر کند کسی
خواهد ز کردگار بحاجت مراد خویش.
رودکی.
روی هریک چون دو هفته گرد ماه
جامه شان غفه سمورینشان کلاه.رودکی.
موی سر جبغوت و جامه ریمناک
از برون سو باد سرد و بیمناک.رودکی.
خلقانش کرد جامهء زنگاری
این تند و تیز باد فرودنیا.دقیقی.
با دل پاک مرا جامهء ناپاک رواست
بد مر آنرا که دل و جامه پلید است و پلشت.
کسائی.
اگر شوخ بر جامهء من بود
چه باشد دلم از طمع هست پاک.خسروی.
فلک مر جامه ای را ماند ازرق
ورا همچون طراز خوب کرکم.منجیک.
بتن جامهء خسروی کرد چاک
بسر بر پراکند تاریک خاک.فردوسی.
همه جامه ها کرده پیروزه رنگ
دو چشمان پر از خون و رخ بادرنگ.
فردوسی.
وزآن پس گنهکار اگر بی گناه
نماند کسی نیز در بند شاه.
به زندانیان جامه دادی به نیز
سراپای دینار و هرگونه چیز.فردوسی.
چو سر کفته شد غنچه سرخ گل
جهان جامه پوشید همرنگ مل.
عنصری (دیوان چ دبیرسیاقی ص 358).
غلامی سیصد از خاصگان در رسته های صفهء نزدیک به امیر ایستادند با جامه های فاخرتر. (تاریخ بیهقی ص290). دو مرد پیک راست کردند با جامهء پیکان که از بغداد آمده اند. (تاریخ بیهقی).
جامه برافکنده بر رژه چو درآمد
پس بتماشای باغ زی شجر آمد.نجیبی.
مثل هست اینکه جامه تن زیان آید مر آنکس را
که سال و مه نباشد جز بخان این و آن مهمان.
ناصرخسرو.
ز دانش یکی جامه کن جانت را
که بی دانشی مایهء کافریست.ناصرخسرو.
چو تنت از عرض جامه دارد بدان
که مرجانت را جامهء جوهری است.
ناصرخسرو.
بزرجمهر جز جامه هیچ چیزی قبول نکرد. (کلیله و دمنه). دزدی فرصتی یافت و جامه ببرد. (کلیله و دمنه). اما چون سوگند درمیان است از جامه خانهء خاص... برگیرم. (کلیله و دمنه). فرخی را اسب با ساخت خاصه فرمود و دو خیمه و سه استر و پنج سر برده و جامهء پوشیدنی و گستردنی. (چهارمقاله).
نیست اندر جامهء ازرق حفاظ و مردمی
چرخ ازرق پوش اینک عمر کاه جان ستان.
خاقانی.
کعبه بود سبزپوش او ز چه پوشد
جامهء احرامیان که کعبهء حال است.خاقانی.
رخسار صبح را نگر از برقع زرش
کز دست شاه جامهء عیدی است در برش.
خاقانی.
کس بغسل و تکفین و تدفین ایشان فرا نمیرسید و همه را با جامه ای که داشتند در زیر خاک میکردند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص296).
عقابان سیه جامه زآهنگ او.نظامی.
دل اگر شاد بود خانه چه دوزخ چه بهشت
رنج اگر دور زتن جامه چه پشمینه چه برد.
یغما.
چون ترا پنج حواس است کز آن داری حظ
پنج وصله ست ز تو جامه چنان برخوردار.
نظام قاری.
ز دولا کرد آب اندر خنوری
که شوید جامه را هر بخت کوری.شهابی.
بهر رنگی که خواهی جامه می پوش
که من آن قد موزون می شناسم.؟
- امثال: آدم را بجامه نشناسند.
تعبیر رؤیای جامهء سرخ شادی باشد. (از امثال و حکم دهخدا).
جامه از دروازه بیرون رود و نخ و سوزن آنرا بازگردانند.
جامه به اندازهء قامت خوش است. (امثال و حکم دهخدا).
جامهء سرخ مایهء شادی است سال و مه بخت ازو بآزادی است. سنائی.
جامهء غم کبود نیک آید حنجره در سرود نیک آید.
سنائی (از امثال و حکم دهخدا).
دزد جامه نبرد. (کلیله و دمنه).
|| فرش. لباس گستردنی. رخت پوشیدنی و گستردنی. (آنندراج). رخت و لباس پوشیدنی و گستردنی عموماً. (انجمن آرا). رخت پوشیدنی و گستردنی. (غیاث اللغات). بساط. فراش. رختخواب. بستر :
بچین در یکی مرد بد بیهمال
همی بافت آن جامه را هفت سال.
فردوسی.
بر آن جامه بر مجلس آراستند
نوازندهء رود و می خواستند.فردوسی.
از آن خوردن زهر با کس نگفت
یکی جامه افکند نالان بخفت.فردوسی.
پس بساروج بیندود همه بام و درش
جامه یی گرم بیفکند پلاسین ز برش.
منوچهری.
و آن خانه را سپید کردند و مهره زدند که گویی هرگز آندیوارها نقش نبوده است و جامه افکندند و راست کردند. (تاریخ بیهقی). خانه ای دید سپید و پاکیزه مهره داده و جامه افکنده. (تاریخ بیهقی).
|| جام. (برهان). پیاله. ظرف. آبجامه. (یادداشت مؤلف). صراحی. کوزه و کدوی شراب. (برهان). و صراحی از آن جامه گویند که گویا جامه و رخت شراب است و این مجاز است و میتوان گفت که بدین معنی مرکب است از جام و های نسبت و مزید علیه جام نیز آمده. (آنندراج). صراحی و پیالهء شراب. بمعنی اخیر مزید علیه جام است. (غیاث اللغات). مانند کوزه باشد که شراب در وی کنند. (صحاح الفرس). پیالهء شراب. (شرفنامهء منیری). آوندی مانند کوزه که در وی شراب کنند. (شرفنامهء منیری):
چو خون جامه به جام اندرون فروریزی
هوای ساغر صهبا کند دل ابدان(8).منجیک.
از جامهء شرابت یک نم هزار دریا
وز خامهء عطایت یک خط هزار کشور.
بدر جاجرمی.
خلق بر یاد خلق او خورده
هر چه در جام کرده از جامه.
|| خیمه :
یکی جای خرم بپرداختند
ز هر گونه ای جامه ها ساختند.فردوسی.
|| و با عدد ترکیب شود و معنی اندازه دهد :
کفن باید ورا سی جامه کرباس.سوزنی.
- آب جامه؛ جام آبخوری.
- آهن جامه.؛
- پاجامه؛ پی جامه. پاجام.
- پایجامه.؛ پا جامه؛ بی جامه :
غم گریزد چو او شود خندان
بتک پای جامه در دندان.سنایی.
- خلقان جامه؛ جامهء کهنه :
صاحب دل و نیک سیرت و علامه
گو کفش دریده باش و خلقان جامه.سعدی.
- دیوجامه؛ نوعی پوشش.
- دست جامه.؛ (فردوسی).
- زرجامه؛ جامهء زر. (فردوسی).
- زیرجامه؛ شلوار.
- شیرجامه؛ پستان زنان.
|| کاسه. پیاله.
- جامه به دندان گرفتن.؛
- جامه دریدن:یک جامه بدر به نیک نامی
باقی دگر خودت میدانی.؟
- جامه قبا کردن.؛
- کاغذین جامه؛ جامهء کاغذی. رجوع به همین کلمه در ردیف خودش و جامهء کاغذین شود.
- کهن جامه؛ جامهء کهنه. جامهء فرسوده :
که چون عاریت برکنند از سرش
بماند کهن جامه ای در برش.سعدی.
کهن جامهء خویش پیراستن
به از جامهء عاریت خواستن.سعدی.
- نظیف جامه؛ جامهء پاکیزه. پیراهن تمیز. لباس پاکیزه :
لطیف جوهر و جانی غریب قامت و شکلی
نظیف جامه و جسمی، بدیع صورت و خویی.
سعدی.
- همجامه؛ هم بستر. هم رختخواب. آن که با کسی در یک فراش خوابد :
نه بیگانه گر هست فرزند و زن
چو همجامه گردد شود جامه کن.نظامی.
رجوع بذیل هر یک از این ترکیبات شود.
-امثال: آدمی را بجامه نشناسند.
جامه به اندازهء قامت خوش است.
گرگ در جامهء میش.
(1) - yam.
(2) - chardish.
(3) - jamak.
(4) - yamak.
(5) - yamak.
(6) - yahma.
(7) - zoma. (8) - ن ل: بوهم روزه بدو بشکند دل ابدان.

جامهء آبی.

[مَ / مِ یِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) هر رنگی که بشوخ نباشد و آن را بهند صوفیانه گویند، از اهل زبان بتحقیق پیوسته. (آنندراج). جامهء کبودرنگ. (ناظم الاطباء).

جامهء آخرت.

[مَ / مِ یِ خِ رَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کفن. (ناظم الاطباء). کنایه از کفن.

جامهء آسمانی.

[مَ / مِ یِ سْ / سِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) جامهء نیلگون که در ماتم پوشند. (آنندراج). رخت کبود که در ماتم پوشند. (ناظم الاطباء).

جامه آویز.

[مَ / مِ] (اِ مرکب) چوب رخت. آن چوبی که لباس به آن بیاویزند.

جامهء آهاردار.

[مَ / مِ یِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) جامه ای که آهار خورده باشد. رجوع به آهار شود.

جامهء احرام.

[مَ / مِ یِ اِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) جامه ای که به نیت احرام پوشند. (آنندراج). لباسی که حاجیان هنگام رسیدن بمیقات برای انجام مناسک حج می پوشند. قطعه پارچهء سفید نادوخته که مانند لنگ ته بند کنند و دیگری را مانند حوله به دوش اندازند :
یکی است آمدن و رفتن سبکروحان
شکوفه جامهء احرام از نفس دارد.
صائب (از آنندراج).
آه کاین مرده دلان جامهء احرامی صبح
بر تن خویش ز غفلت کفنی ساخته اند.
صائب (از آنندراج).
نگاهم در طوافش جامهء احرام میخواهد
به اشک از پرده های دیده می شویم سیاهی را.
حزین اصفهانی (از ارمغان آصفی).
رجوع به احرام شود.

جامه از مصحف پوشیدن.

[مَ / مِ اَ مُ حَ دَ] (مص مرکب) خود را بتکلف بنظر مردم صالح نمودن و بعضی بمعنی قسم خوردن نوشته اند، این خطاست بلکه بدین معنی مصحف خوردن است. (بهار عجم) (از ارمغان آصفی) :
دور خط هم کس وفا باور از آن دلبر نکرد
جامه از مصحف رخش پوشید و کس باور نکرد.
تأثیر (از ارمغان آصفی).

جامه افکندن.

[مَ / مِ اَ کَ دَ] (مص مرکب) رسیدن بخانه و منزل. (ناظم الاطباء).

جامه انداختن.

[مَ / مِ اَ تَ] (مص مرکب) جامه را به بالای کسی یا چیزی بریدن :
از پی آرایش جان دست ارباب وفا
جامهء درد ترا بر قد جان انداخته.
کمال اصفهانی (از ارمغان آصفی).

جامه باره.

[مَ / مِ رَ / رِ] (ص مرکب)جامه دوست. (المعجم) (یادداشت مؤلف).

جامه بازار.

[مَ / مِ] (اِخ) دهی از دهات مشهدسر مازندران. (سفرنامهء مازندران رابینو ص117).

جامه باف.

[مَ / مِ] (نف مرکب) آنکه جامه بافد. جامه بافنده. نساج. جولاهه :
بی نگار جامه بافم هست تا بازارها
بهر من هر لحظه پیدا میکند سر کارها.
سیفی (از آنندراج).

جامه باف.

[مَ / مِ] (اِخ) نام او سیدمحمد و شاعری است از سادات مشهد. سپس بهندوستان رفته چون رباعی بسیار می سرود بلقب «میررباعی» شهرت یافت. وی بسال 972 ه .ق . درگذشت. از اوست:
در مزرع دهر کز نشاط آمده پاک
دهقان اجل نریخت جز تخم هلاک
چون دانهء گندم همه زآن با دل پاک
از خاک برآمدند و رفتند بخاک.
(از قاموس الاعلام).

جامه بافتن.

[مَ / مِ تَ] (مص مرکب)پارچه بافتن. قماش بافتن.

جامه بافی.

[مَ / مِ] (حامص مرکب) عمل جامه باف. نساجة. (منتهی الارب).

جامه بالیدن.

[مَ / مِ دَ] (مص مرکب)بالیدن به افراط از خوشی. (بهار عجم از ارمغان آصفی) :
چون شمع هرکه سوخته داغ نیاز تو
بالیده جامه، جامه بخود از گداز تو.
یوسف کازرونی (از ارمغان آصفی).

جامهء ببری.

[مَ / مِ یِ بَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) جامه که نقشهای آن پولک پولک مثل پوست شیر و ببر بود. (آنندراج). پارچهء منقطی شبیه بپوست پلنگ و یا ببر. (ناظم الاطباء).

جامه بخشیدن.

[مَ / مِ بَ دَ] (مص مرکب) جامه عطا کردن. پیراهن دادن. انعام. جائزه :
دوستان را جامهء تجرید می بخشد خدا
شاه می بخشد بخاصان جامهء پوشیده را.
صائب اصفهانی (از ارمغان آصفی).

جامه بدل کردن.

[مَ / مِ بَ دَ کَ دَ](مص مرکب) تغییر شکل کردن و از رنگی برنگی برآمدن. (آنندراج). تغییر لباس دادن. (ناظم الاطباء) :
هزار بار اگر جامه را بدل سازد
نمیخوریم ز تلبیس روزگار فریب.
سالک یزدی (از آنندراج).

جامه بدندان گرفتن.

[مَ / مِ بِ دَ گِ رِ تَ] (مص مرکب) کنایه از گریختن باشد. (برهان) (بهار عجم) (از ارمغان آصفی). رم کردن. (آنندراج). فرار کردن. (ناظم الاطباء).

جامه بر تن دوختن.

[مَ / مِ بَ تَ تَ](مص مرکب) جامه بر تن کسی دریدن. جامه بر قد کسی دوختن. جامه را به اندازهء قد کسی دوختن. (بهار عجم) (از ارمغان آصفی).

جامه بر تن فوطه کردن.

[مَ / مِ بَ تَ طَ / طِ کَ دَ] (مص مرکب) قطع جامهء نو. به اندازهء قامت و تن قطع کردن. (آنندراج).

جامه بر تن کسی دریدن.

[مَ / مِ بَ تَ نِ کَ دَ دَ] (مص مرکب) جامهء نو قطع کردن و به اندازهء قامت او دوختن. (بهار عجم) (از ارمغان آصفی).

جامه بر قد تنگ آمدن.

[مَ / مِ بَ قَ تَ مَ دَ] (مص مرکب) از خشم و غضب برآماسیدن. (ناظم الاطباء).

جامه بر قد دوختن.

[مَ / مِ بَ قَ تَ](مص مرکب) جامه به اندازهء قامت کسی دوختن، مجازاً، آفریدن. پدید آوردن. خلق کردن :
عاجز ز ثناش فکر و خامه
بر قد فلک که دوخت جامه.
میرزا فصیحی (از آنندراج).

جامه برکشیدن.

[مَ / مِ بَ کَ / کِ دَ](مص مرکب) جامه از تن کندن. لباس را از تن بیرون آوردن :
جامهء تن از تن جان برکشم
خامهء نسیان بجهان درکشم.
نظامی گنجوی (از ارمغان آصفی).

جامه بریدن.

[مَ / مِ بُ دَ] (مص مرکب)جامه بر قد کسی بریدن. جامهء نو قطع کردن و به اندازهء قامت دوختن. (بهار عجم) (از ارمغان آصفی).

جامه بزرگ.

[مَ / مِ بُ زُ] (اِخ) دهی است جزء دهستان یکانات بخش مرکزی شهرستان مرند در دوهزارگزی باختر مرند و دوهزارگزی شوسهء مرند و خوی واقع شده است. جلگه و سردسیر است و 215 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانه و محصولش پنبه و کرچک است. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

جامه بزرگی.

[مَ / مِ بُ زُ] (اِخ) تیره ای از ایل آغاجری کهگیلویه. (جغرافیای سیاسی کیهان ص88).

جامه بزرگی.

[مَ / مِ بُ زُ] (اِخ) طائفه ای از طوائف قشقائی. (جغرافیای سیاسی کیهان ص84). یکی از طوائف ایل قشقائی ایران و مرکب از 60 خانوار است که در بلوک اقرز سکونت دارند.

جامهء بغدادی.

[مَ / مِ یِ بَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) جامه ای که از بغداد آرند یا در آنجا بافند. || نوعی جامه که آجیدهء (بخیهء) آن بفاصلهء سه انگشت باشد. (آنندراج) (بهار عجم).

جامه به نیل فروبردن.

[مَ / مِ بِ فُ بُ دَ] (مص مرکب) لباس رنگ کردن. پیراهن را برای رنگ به نیل فروبردن. || کنایه از لباس ماتم پوشیدن. (بهار عجم) (از ارمغان آصفی) :
یا بکش بر چهره نیل عاشقی
یا فروبر جامهء تقوی به نیل.حافظ.

جامه پوشیدن.

[مَ / مِ دَ] (مص مرکب)لباس پوشیدن. جامه بر تن کردن :
پوشند برای زیب مردم جامه
ما بهر دریدن گریبان پوشیم.
جعفر فراهانی (از ارمغان آصفی).

جامهء پوشیده.

[مَ / مِ یِ دَ / دِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) جامهء ملبوس. (بهار عجم). لباس پوشیده شده. لباسی که در تن رفته باشد. جامهء مستعمل :
دوستان را جامهء تجرید می بخشد خدا
شاه می بخشد بخاصان جامهء پوشیده را.
صائب اصفهانی.

جامهء تقوی.

[مَ / مِ یِ تَقْ وا] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) لباس پارسایی. پیراهن پرهیزکاری. خصلت تقوی و پرهیزکاری :
یا بکش بر چهره نیل عاشقی
یا فرو بر جامهء تقوی به نیل.حافظ.

جامهء تلخ.

[مَ / مِ یِ تَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) جامهء نیلگون که در ماتم پوشند. (آنندراج) :
گر ندارد ماتم ایمان این دل مردگان
از چه دارد جامهء خود کعبهء اسلام تلخ.
صائب (از آنندراج).

جامه تن.

[مَ / مِ تَ] (اِ مرکب) جامهء تن. جامه ای که تن را پوشد :
نساج نسبتم که صناعات فکر من
اِلاّ ز تار و پود خرد جامه تن ندید.خاقانی.

جامهء حلکاری.

[مَ / مِ یِ حَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) جامه ای که از طلای محلول بر آن نقش کرده باشند. (آنندراج) (بهار عجم) :
ز کار غیر گره وا نمی تواند کرد
کسی که در گرو جامه های حلکاری است.
قبول (از آنندراج).

جامه خانه.

[مَ / مِ نَ / نِ] (اِ مرکب)خانه ای باشد که رُخوت پوشیدنی و غیرپوشیدنی و دوخته و نادوخته در آن نهند. (برهان). خانه ای که رخت پوشیدنی و غیرپوشیدنی از دوخته و نادوخته در آن نگاه دارند. (آنندراج). رخت خانه. جامه دان. (ناظم الاطباء) : علی دایه را بجامه خانه بردند و خلعت سپاه سالاری پوشیدند. (تاریخ بیهقی ص347). امیر فرمود تا احد ینالتکین را بجامه خانه بردند و خلعت پوشانیدند. (تاریخ بیهقی چ فیاض ص269). و اعیان شما را که بر شغلند خلعتهای با نام و سزا فرمود. مبارک باد بسم الله بجامه خانه میباید رفت تا بمبارکی پوشیده آید. (تاریخ بیهقی). اما چون سوگند در میان است از جامه خانهء خاص برگیرم. (کلیله و دمنه). پس مأمون آن روز [ عروسی ]جامه خانه ها عرض کردن خواست و از آن هزار قباء اطلس معدنی و ملکی و طمیم و نسیج و ممزج و مقراضی و اکسون هیچ نپسندید. (چهارمقاله از حاشیهء برهان چ معین).
سائل از جامه خانهء تو برد
اطلس و خز و توزی کژ و رش.سوزنی.
هست از جامه خانهء فلکیش
جامگی ز آفتاب و از مهتاب.سوزنی.
جز بدر جامه خانهء کرم او
کسوت صورت نمیدهند جنین را.
انوری (از آنندراج).
چنانک خوزستان در وظیفهء جامه خانه او را به اسم شحنگی خوارزم موسوم کردند. (جهانگشای جوینی).
مهندسان طبیعت ز جامه خانهء غیب
هزار سله برآرند مختلف الوان.سعدی.
پشمینه پوش خرقهء سالوس تا نسوخت
از جامه خانهء کرمت خلعتی نیافت.
کمال خجندی (از آنندراج).
اگر چو سرو سرسبز آرزو داری
ز جامه خانهء قسمت به یک قبا می ساز.
صائب (از آنندراج).

جامهء خواب.

[مَ / مِ یِ خوا / خا](ترکیب اضافی، اِ مرکب) جامه خواب. رختخواب. (آنندراج). بستر. رختخواب. (ناظم الاطباء). فراش. وثاب. مجموع لحاف و توشک و متکا و بالش و غیره :
جدا گر دمی یوسف ژرف یاب
ز پیش زلیخا به شب جامه خواب.
شمسی (یوسف و زلیخا).
و علی بن ابی طالب را فرمود [ پیغامبر علیه السلام ] که در جامه خواب وی خسبد. (مجمل التواریخ). و غلامانش در جامهء خواب او را بکشتند. (مجمل التواریخ).
خنک کسی که از این باده مست و بی خبرش
بغل گرفته ز مجلس بجامه خواب کشید.
کمال اسماعیل (از آنندراج).
کودکان ترسان از او در جامه خواب
مرد و زن زآواز او اندر عذاب.مولوی.
جامهء خواب مرا زو گستران
تا بخسپم که سر من شد گران.
مولوی (چ نیکلسن ج 3).
جامه خواب آورد و گسترد آن عجوز
گفت امکان نی و باطن پر ز سوز.مولوی.
و جامهء خواب بتکلف فرستاده... (مزارات کرمان ص 55).
خشم و قهر و غضب جوشن و جبه ست و زره
شهوتت جامهء خوابست و لباست شب تار.
نظام قاری.
در جامه خواب بختم میگفت هاتفی دوش
کز دامن عطایش دست امید مگسل.
نظام قاری.
تا نگوید راز مخفی در درون جامه خواب
پنبه بنهادند بالش را بخواری در دهن.
نظام قاری.
چه عیش از مستی یک ساعت شب تیره روزان را
که آتش از غم فردا بود در جامهء خوابش.
بابا فغانی (از آنندراج).
یک نفس در جامه خواب عشرتم مأوا نشد
پیش ... عیش ... طالعم برپا نشد.
ملافوقی یزدی (از آنندراج).

جامه خوار.

[مَ / مِ خوا / خا] (نف مرکب، اِ مرکب) نوعی کرم که جامه را خورد. سُرعوف. (منتهی الارب). بید.

جامهء خورشید.

[مَ / مِ یِ خوَرْ / خُرْ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) لباس شمس. جامهء آفتاب. کنایه از زمین است. (برهان) (شرفنامهء منیری) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || برگ درختان. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || ابر. (برهان) (ناظم الاطباء) :
ابر بباغ آمده بازی کنان
جامهء خورشید نمازی کنان.
نظامی (از آنندراج).
|| غبار و آنچه روی آفتاب را بپوشاند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || مردمک دیده را هم گفته اند. (برهان) (آنندراج). || کنایه از ضوء آفتاب. (آنندراج). || و به اصطلاح سالکان عبارت از بدن آدمی باشد چه جسم لباس جان است و خورشید در عرف ایشان روح حیوانی است. (برهان) :
آسمان در هر لباسم دید چون شخص زمان
جامهء خورشید آمد راست بر بالای من.
ثنائی.
مؤلف آنندراج گوید: در این شعر جامهء خورشید محمول بر حقیقت است.

جامه دادن.

[مَ / مِ دَ] (مص مرکب)تشریف پوشاندن. خلعت بخشیدن. پیراهن دادن. لباس بکسی دادن. تشریف :
نیستم کعبه که در سالی دهی یک جامه ام
یا نیم گردون که روزی بس بود یک نان مرا.
کاتبی نیشابوری (از ارمغان آصفی).

جامه دار.

[مَ / مِ] (نف مرکب) مأمور نگاهداری جامه. معرب است. و مخفف آن جمدار است. (دزی ج 1 ص212). مردی که در حمام نگاهبان جامهء بحمام آمدگان است. آنکه جامه های مردم را در حمام نگاه دارد. مستحفظ جامه های استحمام کنندگان. آنکه حافظ جامه های مردمی است که بحمام رفته اند. نگاهدارندهء جامه های بگرمابه شدگان در حمام. جامه دار حمام. خادم که نگاهبانی جامه های مشتریان در حمام کند. ثیابی. ثواب. پیشخدمت :
همان گوی سیمین و زرین هزار
بر آتش همی تافتی جامه دار.
-امثال: یک حمام خراب چند جامه دار می خواهد؟ || منصبی دولتی بوده است. کسی که جامه خانهء پادشاهی را بعهده داشته است. آنکه انبار البسهء شاهی بدو تحویل می شده است : پس بمشاورت التونتاش و سپاه سالار غازی یارق تغمش جامه دار نامزد شد. (تاریخ بیهقی).
سرایدار شد و جامه دار و مشرف خرج
وکیل خرج شد و کدخدا و خوانسالار.
مختاری.
هر که شد مرشاه را او جامه دار
هست خسران بهر شاهش اتجار.مولوی.
بفرمود تا جامه داران بناز
قزاگند مهمان گشادند باز.
میرخسرو (از آنندراج).
|| بگروهی از ممالیک محافظ سلطان مصر اطلاق میشده و در هندوستان و بلوچستان و مسقط منصب نظامی مهمی است. (دائرة المعارف اسلام از حاشیهء برهان چ معین).

جامه داری.

[مَ / مِ] (حامص مرکب) کار جامه دار. شغل کسی که جامه نگاه دارد. عمل آنکه در حمام جامه ها را نگاهبانی میکند. رجوع به جامه دار شود. || (اِ مرکب) پولی که مشتری بجامه دار دهد. انعامی که به نگاهبان جامه ها در حمام دهند. رجوع به جامه دار شود.

جامه دان.

[مَ / مِ] (اِ مرکب) صندوق و خانه ای که رخوت پوشیدنی و غیرپوشیدنی در آن بگذارند. (برهان). اکثر اطلاق آن بر صندوق و امثال آن کنند که از چرم دوزند برای نگه داشتن جامه و گاهی بمعنی جامه خانه نیز آمده. (آنندراج). جامدان. (ناظم الاطباء). وعاء. صوان الثوب. (منتهی الارب). صیان الثوب. (منتهی الارب). وجاء. (منتهی الارب)... حقیبه. (دهار). شریط. عیبه. میدع. میداعة. میدعه. عکیم. (منتهی الارب). مبناة؛ وعاءالثیاب. (المعرب جوالیقی ص47). چمدان :
گر برنهم بهم قصب و اطلس ترا
تنگ آید از فراخی آن جامه دان شکر.
کمال اسماعیل (از آنندراج).
جامه دانی دارد آن سیمین زنخ
کاندرو گم میشود کالای من.سعدی.
چراغ اطلس گلگون به جامه دان شمعی است
که آفتاب به پروانه داشتن مستور.نظام قاری.
رجوع به جامدان شود. || مفرش. (ربنجنی). مفروش. (دهار).

جامه دران.

[مَ / مِ دَ] (نف مرکب، ق مرکب) چاک زنان در جامه. (ناظم الاطباء). درحال جامه دریدن :
صبح شد از وداع شب با دم سرد و خون دل
جامه دران گرفت کوه اینت وفای صبحدم.
خاقانی.
خلق چندان جمع شد بر گور او
موکنان جامه دران در شور او.مولوی.
اینان که بدیدار تو در رقص نیایند
چون میروی اندر طلبت جامه درانند.
سعدی.
نه گل از دست غمت رست نه بلبل در باغ
همه را نعره زنان جامه دران میداری.حافظ.

جامه دران.

[مَ / مِ دَ] (اِخ) نام نوائی است از جملهء مصنفات نکیسا و این نوا را چنان نواخت که همهء حضار از شور و شوق جامه های خود را بر تن دریدند بنابراین آنرا ره جامه دران نامیدند. (آنندراج) (انجمن آرا). نوائی از موسیقی. راه جامه دران :
مطرب بنوائی ره ما بیخبران زن
ما جامه درانیم ره جامه دران زن.
شیخ عبدالسلام پیامی (از آنندراج).

جامه در بر کردن.

[مَ / مِ دَ بَ کَ دَ](مص مرکب) جامه بر تن کردن. جامه پوشیدن. (بهار عجم) (از ارمغان آصفی).

جامه در خون کشیدن.

[مَ / مِ دَ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) کُشتن. (بهار عجم) (از ارمغان آصفی). بقتل رساندن :
نازک اندامی که ما را جامه در خون میکشد
بر گرفتاران خدنگ از قد موزون میکشد.
تأثیر اصفهانی (از آنندراج).

جامه درکشیدن.

[مَ / مِ دَ کَ / کِ دَ](مص مرکب) لباس از تن کسی بیرون آوردن. جامه درآوردن : روزی جامه از مخنثی درکشیدم گفت خواجه حال ما هنوز پیدا نیامده است تو جامه از من درمکش که کارها در ثانی الحال خدا داند که چه شود. (تذکرة الاولیاء).

جامه در نیل زدن.

[مَ / مِ دَ زَ دَ] (مص مرکب) کنایه از تعزیت و ماتم داشتن. (برهان) (آنندراج) :
چو هندی زنم بر سر زند پیل
زند پیلبان جامه در خم نیل.
نظامی (از آنندراج).
رجوع به جامه در نیل کشیدن شود.

جامه در نیل عصیان زدن.

[مَ / مِ دَ لِ عِصْ زَ دَ] (مص مرکب) گناه کردن. مرتکب گناه شدن. عصیان :
در صفا چون صبح می آید برون
جامه ای گر در نیل عصیان می زنم.
ثنای مشهدی (از ارمغان آصفی).

جامه در نیل کشیدن.

[مَ / مِ دَ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) لباس ماتم پوشیدن. (بهار عجم از ارمغان آصفی) :
می شود مهتاب در گور سیاه او کفن
هر که در نیل محبت جامهء عمری کشید.
قائم مشهدی (از ارمغان آصفی).
رجوع به جامه در نیل زدن شود.

جامه دریدن.

[مَ / مِ دَ دَ] (مص مرکب)پیراهن پاره کردن. لباس پاره کردن :
چه بود این چرخ گردان را که دیگر گشت سامانش
ببستان جامهء زربفت بدریدند خوبانش.
ناصرخسرو.
خدا کشتی آنجا که خواهد برد
اگر ناخدا جامه بر تن درد.
سعدی (از ارمغان آصفی).
او رفت و جانم میرود تن جامه بر خود میدرد
سلطان چو خوابش میبرد از پاسبانانش چه غم.
سعدی.
گه نعره زدی بلبل گه جامه دریدی گل
تا یاد تو افتادم از یاد برفت آنها.
سعدی.
مجنون ترا جامه دریدن نگذارند
یک نالهء دلخواه کشیدن نگذارند.
شفائی اصفهانی (از ارمغان آصفی).

جامه دوختن.

[مَ / مِ تَ] (مص مرکب)پیراهن دوختن. لباس دوختن. تخییط :
از رشتهء جان جامهء جانان نتوان دوخت
کز دل گره سخت برین تار فتادست.
شهید قمی (از ارمغان آصفی).
عاجز ز ثناش فکر و خامه
بر قد فلک که دوخت جامه.
فصیحی هروی (از ارمغان آصفی).

جامه دوز.

[مَ / مِ] (نف مرکب) درزی. خیاط. پیراهن دوزنده. لباس دوزنده. درزی گر.

جامه دوزی.

[مَ / مِ] (حامص مرکب)درزی گری. خیاطت. خیاطی. شغل جامه دوز. عمل آنکه جامه دوزد.

جامهر.

[مُ] (اِ مرکب) آنچه مهر در آن نهند و آن کیسهء کوچک مانندی است که از ترمه یا دیگر پارچه دوزند. || قاب مهر.

جامهء راه.

[مَ / مِ یِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) جامه ای که در اثنای سفر میپوشند و رنگ آن چرک تاب است. (آنندراج از معارج النبوة). || جامه ای که پادشاهان در هنگام سواری در ملک مخالف پوشند. (آنان) لباس شاهانه را تغییر داده جامهء خشن و درشت می پوشند تا کسی نشناسد. (آنندراج) :
نبود آگه که شاهان جامهء راه
دگرگونه کنند از بیم بدخواه.
نظامی (از آنندراج).

جامهر گذاشتن.

[مُ گُ تَ] (مص مرکب)مهر یا سبحه یا چیزی دیگر را در محلی بعلامت مشغول بودن گذاشتن، چنانکه مأمومین مهر یا سبحه در مسجد گذارند بنشان این که این محل از صف جماعت اشغال شده است.

جامه زیب.

[مَ / مِ] (ص مرکب) کسی که لباس در تنش زیبنده باشد. (ناظم الاطباء) :
حلهء فردوس اگر پوشد نباشد جامه زیب
غیر داغ او لباس کعبهء دلها نشد.
کلیم (از آنندراج).

جامه ساز.

[مَ / مِ] (نف مرکب) خیاط. (ناظم الاطباء). درزگر :
هراسد دل جامه ساز حرم
خورد گر بدامان پاکش قسم.
ملاطغرا (از آنندراج).

جامهء سحر.

[مَ / مِ یِ سَ حَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از آفتاب. || کنایه از باد صبا. (برهان) (آنندراج). و رجوع به جام سحر شود.

جامهء سرخ پوشیدن.

[مَ / مِ یِ سُ دَ](مص مرکب) در غضب آمدن. در عهد قدیم ملوک هنگام قهر و غضب جامهء سرخ می پوشیدند. (بهار عجم) :
پرید رنگ من از رو چو گشت جانان سرخ
حذر کنید چو پوشید جامه سلطان سرخ.
واعظ قزوینی (از ارمغان آصفی).

جامهء سفر.

[مَ / مِ یِ سَ فَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) لباسی که در سفر پوشند. جامهء راه : جامهء سفر نیز پوشیده پیش آمدند. (تاریخ بیهقی).

جامهء سوسنی.

[مَ / مِ یِ سو سَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) جامهء نیلگون که در ماتم پوشند. (آنندراج). رخت کبودی که در ماتم پوشند. (ناظم الاطباء).

جامهء شب.

[مَ / مِ یِ شَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) بستر. رختخواب. فراش :
چون سرم از مستی وز خواب گران گشت
درکشم او را بجامهء شب یکبار.فرخی.

جامهء شرم.

[مَ / مِ یِ شَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) عفت. پاکدامنی. حیا :
ز سر تاج فرهنگ بفکنده ای
ز تن جامهء شرم برکنده ای.فردوسی.

جامهء شرم برکندن.

[مَ / مِ یِ شَ بَ کَ دَ] (مص مرکب) شرم ناکردن. آزرم را بیکسو نهادن. بی شرمی :
ز سر تاج فرهنگ بفکنده ای
ز تن جامهء شرم برکنده ای.
فردوسی (از ارمغان آصفی).

جامهء شستی.

[مَ / مِ یِ شَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) جامه ای که آجیدهء آن بفاصلهء شست یعنی سرانگشت باشد. (آنندراج) :
جامهء شستی خود دام تماشائی کن
در لباس قلمی مشق خودآرائی کن.
عریان (از آنندراج).

جامهء شکاری.

[مَ / مِ یِ شِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) لباس سبزی که برای فریب نخجیر پوشند تا نخجیر آنرا سبزه گمان برده رم نخورد. (آنندراج) :
چمن سبز از نم ابر بهاری است
ز فیضش جامهء صحرا شکاری است.
دانش (از آنندراج).

جامه شو.

[مَ / مِ] (نف مرکب)جامه شوینده. رخت شوی. لباس شوی. جامه شوی. قصار. گازر.

جامه شوئی.

[مَ / مِ] (حامص مرکب)عمل آنکه جامه شوید. شغل گازر :
جامه شوئی نکرده مادر من
نه پدر تیم را نگهبانی.سوزنی.

جامه شور.

[مَ / مِ] (نف مرکب) رخت شور. لباس شوینده. رجوع به جامه شو شود.

جامه شوران.

[مَ / مِ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش رامیان شهرستان گرگان واقع در 15 هزارگزی باختری رامیان و 50 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

جامه شوران.

[مَ / مِ] (اِخ) دهی است از دهستان دروفرامان بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان واقع در 32 هزارگزی جنوب خاوری کرمانشاه کنار رودخانهء قره سو این دهکده در دشت قرار دارد و هوای آن معتدل و سکنهء آن 340 تن است. آب آن از رودخانهء سرجامه، شوران، محصول آن غلات، حبوبات، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و گلیم و پلاس بافی است. راه دهکده مالرو است. در دو محل نزدیک بهم واقع به جامه شوران بالا و پائین مشهور است. جامه شوران بالا روی تپه ای واقع شده است و سکنهء ده پائین 145 تن است. رودخانه های گاماسیاب و قره سو در خاور اراضی این ده بهم میرسند. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

جامه شوران.

[مَ / مِ] (اِخ) دهی است از دهستان ماهیدشت بخش مرکزی شهرستان کرمانشاه. واقع در 4 هزارگزی خاور ماهیدشت و 2 هزارگزی جنوب شوسهء کرمانشاه. این دهکده در دشت واقع و هوای آن سردسیر است و 600 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آن غلات، حبوبات، مختصر میوه جات، لبنیات و شغل اهالی زراعت، گله داری و راه آن مالرو است و از راه شوسه اتومبیل میتوان برد. در دو محل نزدیک بهم واقع به علیا سفلی مشهور و سکنهء ده سفلی 380 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

جامه شوران.

[مَ / مِ] (اِخ) دهی است از دهستان اسفندآباد بخش قروهء شهرستان سنندج واقع در 18 هزارگزی جنوب باختری قروه و 1 هزارگزی باباعلی. محلی است کوهستانی و سردسیر سکنهء آن 120 تن است آب آن از چشمه تأمین میشود و محصول آن غلات و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری است راه آنجا مالرو، صنایع دستی زنان قالیچه و جاجیم و گلیم بافی است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5). مؤلف مرآت البلدان آرد: یکی از قرای معتبر اسفندآباد لک است معتبر و آباد تقریباً دویست خانوار دارد بواسطه تمالک ولات سابق کردستان که از بنی اردلان بودند از اغلب منال و عوارض دیوانی معاف بوده بالفعل نیز عوارض آن کمتر است قریهء مزبور از آب چشمه ای که معروف به چشمه سفید است مشروب میشود جامه شوران از طرف شمالی با کروس و از سمت شرق با همدان و از جانب غرب و جنوب با کردستان هم خاک است. (مرآت البلدان ج 4 ص127).

جامه شوی.

[مَ / مِ] (نف مرکب) گازر. (آنندراج). رخت شوی. قصار. (ناظم الاطباء). غَسّال. (منتهی الارب). لباس شوینده. جامه شوینده. آنکه جامه های شوخگن شوید. آنکه بمزد جامهء کسان شوید.

جامه شوی خانه.

[مَ / مِ نَ / نِ] (اِ مرکب)رخت شوی خانه. جائی که در آن لباس شویند. مکانی که جامه های چرک در آن شسته شود.

جامهء شهرت ساختن.

[مَ / مِ یِ شُ رَ تَ] (مص مرکب) جامه یا لباس وسیلهء کاری قرار دادن. از لباس یا جامه برای فریب مردم یا شهرت استفاده کردن :
گر کسی را هست پشمی در کلاه معرفت
جامهء شهرت نسازد خرقهء پشمینه را.
سلیم طهرانی (از ارمغان آصفی).

جامهء شیر.

[مَ / مِ یِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) جامه ای که مانند پوست شیر باشد. جامه ای که گلهائی مانند خالهای پوست شیر در آن باشد. همانند جامهء ببر :
دیر باز است مرا عشق تو اندر دل و سر
جامها خورده ام از شوق تو در جامهء شیر.
میرحسن دهلوی (از آنندراج).

جامهء صدبرگ.

[مَ / مِ یِ صَ بَ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از پردهء سبزی که برگ گلها در آن میباشند. (بهار عجم) :
باد حریف گل و گستاخ ازو
جامهء صدبرگ بصد شاخ ازو.
میرخسرو (از بهار عجم).

جامهء صورت.

[مَ / مِ یِ رَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) جامه ای که تصویرات در آن بافته یا نقش کرده باشند. (آنندراج). جامه ای که صورت حیوانات یا اشیاء در آن نقش کرده باشند :
ز لباس تن برون آ بگه نیاز کردن
که بجامه های صورت نتوان نماز کردن.
صائب (از آنندراج).

جامهء عسلی.

[مَ / مِ یِ عَ سَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) جامه ای است مخصوص گبران :
تو آن مبین که چو زنبور جامه ام عسلی است
که من ز بدو ازل باز بسته زنارم.
سلمان ساوجی (از بهار عجم) (آنندراج).
و در برهان ذیل کلمهء عسلی آرد: عسلی پارچهء زردی باشد که یهودان بجهت امتیاز بر دوش جامهء خود بدوزند و بعضی جامه ای را گویند که مخصوص گبران است و رنگی را نیز گویند که بیشتر فقیران هند و گبران بدان رنگ جامه پوشند. (برهان) : پس بفرمود [ متوکل عباسی ] تا اهل ذمت را غیار برنهند و عسلی دارند جهود و ترسا. (مجمل التواریخ والقصص ص 361 از حاشیهء برهان چ معین).رجوع به عسلی شود.

جامهء عید.

[مَ / مِ یِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) جامه ای که در روز عید پوشند. (بهار عجم) (آنندراج). جامهء نوروز :
بهار آمده یارب چه رهن باده کنم
منم که جامهء عیدم قبای عریانیست.
کلیم (از آنندراج).
پیراهن برگ بر درختان
چون جامهء عید نیکبختان.
سعدی(1) (از آنندراج).
رجوع به جامهء نوروز شود. || (اِ مرکب) کنایه از جامه و قبای سرخ باشد. (برهان). || گلها و شکوفه های بهار را نیز گویند. (برهان). در آنندراج جامهء عیدی به دو معنی اخیر ذکر شده. رجوع به جامهء عیدی شود.
(1) - این بیت بدین صورت در گلستان چ فروغی موجود است ولی در گلستان چ قریب دیده نشد.

جامهء عیدی.

[مَ / مِ یِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از گلها و شکوفه های بهاری. || در اصطلاحات جامهء سرخ :
جامهء عیدی خصمت چو مصیبت زدگان
شبه گون تارتر از زلف شب هجران باد.
طالب آملی (از بهار عجم) (از آنندراج).

جامهء غوک.

[مَ / مِ یِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) چیزی باشد سبز شبیه به ابریشم که در روی آب بهم میرسد. (برهان). گیاهی است سبز که در آب روید و آنرا چغزواره و سرند نیز نامند. (شرفنامهء منیری). سبزیی باشد شبیه به ابریشم که بر روی آب و جوی و حوض بهمرسد و آنرا بعربی طحلب و بهندی گائی خوانند. (آنندراج). سبزیی است چون پشم، روی آبهای کهنه پیدا شود. ثور. ثورالماء. جل وزق. چِغِزپازه. چغزلاوه. خزه. عِرمِض. غَلفَق. گاواب. غوک جامه. بزغسمه: اسپیروژیر(1) :
چشم چون جامهء غوک آب گرفته همه سال
لفج چون موزهء خواجه حسن عیسی کژ.
منجیک.
حریر عنکبوت و جامهء غوک
نزیبد جز به اندام خبز دوک.
خسرو دهلوی.
کنون مرده به اژدهائی چو من
که از جامهء غوک سازد کفن.
امیرخسرو (از آنندراج).
بحر که باشد ز گهر جوش او
جامهء غوکست زبرپوش او.
امیرخسرو (از آنندراج).
|| جوی آب. || شَمَر. غدیر. (برهان).
(1) - Spirogyre.

جامهء فاخته.

[مَ / مِ یِ تَ / تِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از لباس ماتم. (از بهار عجم) (آنندراج) :
جامهء فاختهء کبک بدوش اندازد
گر ببیند روش سرو خرامان ترا.
صائب (از بهار عجم).

جامهء فانوس.

[مَ / مِ یِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) پوشش فانوس. پارچهء موم اندود که دور فانوس می کشیدند تا باد آنرا خاموش نکند :
گاه در جامهء فانوس هم آتش گیرد
عجبی نیست اگر شیشه ز صهبا سوزد.
کلیم (از بهار عجم) (از آنندراج).

جامهء فتح.

[مَ / مِ یِ فَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) جامه ای که در روز جنگ زیر زره پوشند و آیات مثل «انا فتحنا» و غیر آن بر آن نوشته یا بافته باشند، از اهل زبان بتحقیق پیوسته. (بهار عجم) (آنندراج) :
اگر بارد به فرقم تیر آتش سر نمی پیچم
که بر تن جامهء فتحی ز نقش بوریا دارم.
صائب (از آنندراج).
از سر بی حاصلان دست حوادث کوته است
جامهء فتح است سرو باغ را آزادگی.
صائب (از بهار عجم) (از آنندراج).
جامهء فتح است بر تن کسوت داغ دلم
واژگون بختم شگون دارد سیه پوشی مرا.
طالب آملی (از بهار عجم) (از آنندراج).

جامهء فرموده.

[مَ / مِ یِ فَ دَ / دِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) جامه ای را که بفرمایش بر خود قطع نمایند، چه در ولایات اکثر جامه های دوخته در بازار بفروخت میرود. (بهار عجم) :
صحرای پهن وادی پیمودهء من است
تشریف فرد(1) جامهء فرمودهء من است.
شوکت بخاری (از ارمغان آصفی).
(1) - ابر. (ارمغان آصفی).

جامه فروش.

[مَ / مِ فُ] (نف مرکب)فروشندهء لباس و رخت. (ناظم الاطباء). کسی که لباس و پیراهن میفروشد. پیراهن فروش. لباس فروش. ثواب :
دارد هوس جامه فروشی دل زارم
در جامه نمی گنجم از این جامه که دارم.
سیفی (از بهار عجم).

جامه فوطه کردن.

[مَ / مِ طَ / طِ کَ دَ](مص مرکب) کنایه از چاک کردن جامه باشد. (برهان) (آنندراج).

جامه قبا.

[مَ / مِ قَ] (ص مرکب)جامه چاک :
همچو حافظ بخرابات روم جامه قبا
بو که در برکشد آن دلبر نوخاسته ام.حافظ.
رجوع به مادهء ذیل شود.

جامه قبا کردن.

[مَ / مِ قَ کَ دَ] (مص مرکب) کنایه از چاک کردن جامه باشد. (آنندراج) :
خلیفه جامهء سوکش قبا کند چو غلامان
که جان خواجه که سلطان دیر بود برآمد.
خاقانی.

جامهء قطران.

[مَ / مِ یِ قَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) جامهء سیاهی را گویند که در عاشورا و تعزیتها پوشند. (برهان) (بهار عجم) (آنندراج). جامهء سیاه. (شرفنامهء منیری).

جامهء قلمی.

[مَ / مِ یِ قَ لَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) جامه ای که آجیدهء آن بفاصلهء قلم بود و این از اهل زبان بتحقیق پیوسته. (بهار عجم) :
بس که زدم تکیه به روی حصیر
شد قلمی جامهء عریانیم.
مخلص کاشی (از بهار عجم).

جامه کاران.

[مَ / مِ] (اِخ) از دهات ورامین است. (مرآت البلدان ج 4 ص127).

جامه کاغذی کردن.

[مَ / مِ غَ کَ دَ](مص مرکب) کنایه از فریاد کردن و داد خواستن. (بهار عجم) :
من جامه کاغذی کنم از رشک کاغذی
کان را تو گه گهی هدف تیر می کنی.
میرخسرو (از بهار عجم).

جامهء کاغذین.

[مَ / مِ یِ غَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) جامه ای که از کاغذ سازند. مرحوم دهخدا در امثال و حکم آورده اند: چنانکه از اشعار ذیل برمی آید گویا پوشیدن جامهء کاغذین و نوشتن موضوع دادخواهی بر آن به نشانهء استغاثه و تظلم پیشتر در ایران رسمی بوده، چنانکه خره و گل بسر اندودن و یا کاه بسر ریختن و یا جامه (و بقول ناصرخسرو) پوستین(1) به لای مالیدن، تا زمان ما معمول است :
بعد از این چون قلم بسر کوشم
جامهء کاغذین فروپوشم
علم جامه جمله قصهء داد
وندر او کرده غصهء خود یاد.
اوحدی (از امثال و حکم دهخدا).
و گویا برای این مقصود گاهی نیز پلاسی مخصوص ببر میکرده اند :
بس که با من کج پلاسی کرد چرخ بدپلاس
دوش بختم را پلاس دادخواهی شد لباس.
شانی تکلو (از امثال و حکم دهخدا).
و گاهی نیز در امرِ دم، پیراهن قتیل را بر چوب می آویخته اند:
گل پیرهن دریدهء خون آلود
از دست رخ تو بر سر چوب کند.
و زمانی نیز برای مطلق دادخواهی خون بر پیشانی میمالیده اند:
نماند از گریهء بسیار در دل آنقدر خونم
که گر خواهم برسم دادخواهان بر جبین مالم.
تجلی لاهیجی (از امثال و حکم دهخدا).
از آن کسی (؟) که برآید خط تو گرد عذار
بسا کسا که چو خط جامه کاغذین کردند.
میرخسرو (از بهار عجم).
رجوع به کاغذین جامه شود.
(1) - دادخواهی چون بخواهند از تو داد
پس به لای اندر بمالی پوستین.
ناصرخسرو.

جامهء کبود.

[مَ / مِ یِ کَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) جامهء نیلی. جامهء مخصوص صوفیان (؟) :
نه جامهء کبود نه موی دراز
نه اندر سجاده نه اندر وطاست.ناصرخسرو.

جامه کردن.

[مَ / مِ کَ دَ] (مص مرکب)جامه در بر کردن. (بهار عجم) (از ارمغان آصفی). رجوع به جامه در بر کردن شود.

جامه کن.

[مَ / مِ کَ] (اِ مرکب) آنجای از حمام که در آن لباس میکنند و میپوشند. (ناظم الاطباء). جامه خانهء حمام. (آنندراج). سربینه. رخت کن در حمام. سربنهء حمام. || (نف مرکب) جامه بیرون کننده. جامه کننده. مجازاً، غارت گر. دزد :
نه بیگانه گر هست فرزند و زن
چو هم جامه گردد شود جامه کن.نظامی.
چیست نام این وزیر جامه کن
قوم گفتندش که نامش هم حسن.مولوی.

جامه کندن.

[مَ / مِ کَ دَ] (مص مرکب)جامه از تن جدا کردن. (بهار عجم) (از ارمغان آصفی). پیراهن از تن برون کردن. لباس را بیرون آوردن :
جامهء واژون طالع میکنم از تن کلیم
بخت را از همت والا دگرگون میکنم.
کلیم همدانی (از ارمغان آصفی) (از آنندراج).

جامه کوب.

[مَ / مِ] (اِ مرکب) چوبی است که گازران هنگام شستن، جامه یا لباس را بدان کوبند. جومه کو (در لهجهء محلی گناباد خراسان). کوتنک. کوتنگ گازر. (برهان). کدنگ. کدنگه. کدین. کدینه. (حاشیهء برهان چ معین). بعربی مِدَقَّه. (برهان). وَبیل. (منتهی الارب). مِبزَر. مِرحاض. || (نف مرکب) کسی که جامه را هنگام شستن بکوبد. جامه شوی. جامه شور. قصار.

جامه گاه.

[مَ / مِ] (اِ مرکب) توشه خانه. جارختی. مکانی که جامه و رخت در آن نهند.

جامه گذاشتن.

[مَ / مِ گُ تَ] (مص مرکب) کنایه از مردن. (بهار عجم) (از ارمغان آصفی) :
زندگانی من از روی پریشانیهاست
جامه بگذاشتنم از ره عریانیهاست.
اشرف مازندرانی (از ارمغان آصفی).
کنند دفن از آن رو شهید را با رخت
که هر که کشتهء او گشت جامه نگذارد.
اشرف (از بهار عجم) (از آنندراج).
بسال... جامه گذاشت. (صبح گلشن ص9243). این عبارت مکرر در کتاب فوق آمده است. مردن اولیا و سلاطین. (غیاث اللغات).

جامه گردانیدن.

[مَ / مِ گَ دَ] (مص مرکب) لباس را تغییر دادن. تعویض لباس. تغییر لباس : برخاست و برنشست و سوی باغ رفت و جامه بگردانید و سوار بازآمد. (تاریخ بیهقی ص551). و برای امیر و مأمور و ... تشریف تغییر لباس کرامت فرمود تا هیچ طائفه از خدم و حواشی و حشم نماند که او نه جامه گردانید. (تاریخ طبرستان).

جامهء گل.

[مَ / مِ یِ گُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از پردهء سبزی که برگ گلها در آن میباشد. (بهار عجم) (آنندراج) :
جامهء گل پاره شده بر تنش
غنچه گره بر زده در دامنش.
میرخسرو (از بهار عجم) (از آنندراج).

جامهء گلگون.

[مَ / مِ یِ گُ گو] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از محبوب. (بهار عجم) (آنندراج) :
جامهء گلگون من امشب بس که عالم سوز بود
گر بشمع کشته میزد آستین درمیگرفت.
میرزاملک مشرقی (از بهار عجم) (از آنندراج).

جام هلالی.

[مِ هِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) پیاله ای که شکل هلال داشته باشد. (آنندراج) :
ز دل بجام(1) هلالی هزار ریشهء غم
که صیقل آینه را میکند ز جوهر صاف.
صائب (از آنندراج).
(1) - زدود جام.

جامهء مرگ.

[مَ / مِ یِ مَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کفن. (بهار عجم) (آنندراج) :
تا یکی گردید شمشیر و سنانت دست را
خصم را بر تن زره شد جامهء مرگ از خطر.
تأثیر (از بهار عجم) (از آنندراج).

جامهء مصحف پوشیدن.

[مَ / مِ یِ مُ حَ دَ] (مص مرکب) خود را بنظر مردم بتکلف صالح نمودن چه هر که از ذمائم برآمده و در محاسن اخلاق قدم میگذارد گویند اگر جامهء مصحف بپوشد باورم نیست. و بعضی بمعنی قسم مصحف خوردن نوشته اند و این خطا است بلکه بدین معنی مصحف خوردن است. (بهار عجم) (آنندراج) :
دور خط هم کس وفا باور از آن دلبر نکرد
جامه از مصحف رخش پوشید و کس باور نکرد.
محسن تأثیر (از بهار عجم) (آنندراج).
نه جیب عشق چنان چاک کرده ام که بترکش
قبای مصحف اگر پوشم اعتبار کند کس.
شانی تکلو (از بهار عجم) (آنندراج).

جامهء مومین.

[مَ / مِ یِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) جامه ای است که بموم گداخته چرب نمایند و به مومجامه شهرت دارد. (بهار عجم) (آنندراج) :
با تریهای حسودان چرب نرمی میکنم
جامهء مومین بود آسیب باران را علاج.
اشرف (از بهار عجم) (از آنندراج).

جامهء موی.

[مَ / مِ یِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) جامهء موئینه. جامه ای که با موی یا پشم یا کرک سازند، چون جامه ای که از خز و سنجاب و قاقم و وبر و پوست روباه کبود و غیر آن سازند : دیوچه را که جامه موی را تباه کند بگیرند و نوشادر... و بسرکه بسایند و طلی کنند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

جامهء نادوخته.

[مَ / مِ یِ تَ / تِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از کفن :
جامهء نادوخته پوشیده هم روز نخست
هر کسی کو را گرفت از هیبت تیغ تو تب.
فرخی.

جامهء ناشوی.

[مَ / مِ یِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کرباس ناشسته که در هند کوره خوانند. (بهار عجم) (آنندراج). آلوده. || جامهء چرکین. جامهء کثیف. جامهء ناشسته :
ابر رحمت همه را جامهء اعمال بشست
جامهء معصیت ماست که ناشوی بماند.
شاپور (از بهار عجم) (آنندراج).

جامهء نخجوانی.

[مَ / مِ یِ نَ جَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) سقرلات و لندره و مانند آنرا گویند. (برهان) (بهار عجم) (آنندراج).

جامهء نشست.

[مَ / مِ یِ نِ شَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) فرش. بساط چون قالی و غیره :
همه گرد کن خواسته هرچه هست
پرستنده و جامه های نشست.فردوسی.

جامه نمازی کردن.

[مَ / مِ نَ کَ دَ](مص مرکب) کنایه از شستن و پاک کردن. (آنندراج) :
ما جامه نمازی به سر خم کردیم
از خاک خرابات تیمم کردیم.
غزالی (از آنندراج).

جامهء نوروز.

[مَ / مِ یِ نَ / نُو] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) جامه ای که در نوروز پوشند. (آنندراج). جامهء عید :
هرچه زر و جامهء نوروز بود
توسن تندش ادب آموز بود.
میرخسرو (از آنندراج).

جامه نهادن.

[مَ / مِ نِ / نَ دَ] (مص مرکب)لباس یا فرش را جائی گذاشتن یا گستردن. || کنایه از مردن. (بهار عجم) (از ارمغان آصفی) :
در جامهء شادی شب هنگامه نگنجی
ما جامه نهادیم و تو در جامه نگنجی.
نسبتی تهانیسری (از ارمغان آصفی).

جامه وار.

[مَ / مِ] (اِ مرکب) جاموار. شال و پارچهء گل دار. پارچهء پنبه ای الوان. (ناظم الاطباء). || به اندازهء یک جامه. بقدر جامه.

جامهء یوسف.

[مَ / مِ یِ سُ] (اِخ) پیراهن یوسف. (بهار عجم) (آنندراج) :
عشق را عاشق کند رسوا ولی در اتحاد (کذا)
بر زلیخا زور آفت جامهء یوسف درید.
ملاقاسم مشهدی (از بهار عجم) (آنندراج).
کنایه اش که بود سرنوشت عالم کون
چو بوی جامهء یوسف برد ز دیده غبار.
محمد عرفی (از بهار عجم).

جامی.

(ص نسبی) منسوب است به جام که قصبه ای است در نواحی نیشابور. (انساب سمعانی).

جامی.

(اِخ) احمدبن ابی الحسن محمد بن جریربن عبدالله بن لیث بن جریر شیخ الاسلام... رجوع به احمدبن ابی الحسن بن محمد بن جریر شود.

جامی.

(اِخ) ملاعبدالله ملقب به هاتفی. رجوع به هاتفی شود.

جامی.

(اِخ) نورالدین عبدالرحمن بن احمدبن محمد دشتی. از اساتید مسلم نظم و نثر فارسی در قرن نهم هجری است. رضی الدین عبدالغفور که از خواص شاگردان اوست در شرح احوال وی آرد: «ولادت حضرت ایشان در خرجرد جام بوده است. وقت العشاء ثالث و العشرین من شهر شعبان سنهء سبع عشر و ثمان مأة (شب بیست و سوم ماه شعبان سال 817 ه .ق .) لقب اصلی ایشان عمادالدین و لقب مشهور نورالدین است و اسم ایشان عبدالرحمن و در بیان تخلص خود فرموده اند:
مولدم جام و رشحهء قلمم
جرعهء جام شیخ الاسلامی است
لاجرم در جریدهء اشعار
بدو معنی تخلصم جامی است.
وی سبب مولد خود جام و نیز بجهت ارادتی که بشیخ الاسلام احمد جامی (متوفی در 536 ه .ق .) داشته به جامی تخلص کرده است. او در قصیده ای که مختصری از احوال خود را بنظم آورده گوید:
بسال هشتصد و هفده ز هجرت نبوی
که زد ز مکه به یثرب سرادقات جلال
ز اوج قلهء پروازگاه عز و قدم
بدین حضیض هوان سست کرده ام پر و بال.
پدر وی احمدبن محمد دشتی از مردم دشت اصفهان بوده و جد او محمد دختر امام محمد شینانی را در عقد خود داشته و احمد پدر ایشان از او متولد شده است و از آنجا به خرجرد جام رفته اند و جامی در آنجا بدنیا آمده و به اعتبار موطن اصلی خود ابتدا تخلص به دشتی میکرده و بعدها بجهاتی که ذکر شد به جامی تخلص کرد. مؤلف «رشحات» در باب تحصیلات وی گوید: «چون ایشان در صغر سن همراه والد شریف خود بهرات آمده اند در مدرسهء نظامیه اقامت کرده اند و بدرس جنید اصولی که در عربیت ماهر بوده درآمده اند. و مطول را در محضر ایشان تلمذ کردند و پس از آن بدرس مولانا خواجه علی سمرقندی که از بزرگان تلامذهء میرسیدشریف جرجانی بوده درآمده و سپس بدرس مولانا شهاب الدین محمد جاجرمی که در سلسلهء تلمذ به سعدالدین تفتازانی میرسد درآمده و علوم ادب عربی را در محضر اساتید مذکور فراگرفت و پس از آنکه بسمرقند آمد بدرس قاضی زاده که از محققان عصر بود درآمد و بهیأت و نجوم اشتغال پیدا کرد و بمرتبه ای از فضل رسید که شهرت وی همه جا را فراگرفت و در فنون ادبی و علوم عقلی و نقلی و معارف یقینی ماهر گردید». و خود وی در قصیدهء سابق الذکر گوید:
درآمدم پس از آن در مقام کسب علوم
ممارسان فنون را فتاده در دنبال
و علومی را که بتحصیل آن پرداخته چنین بیان کرده: نحو و صرف و منطق و حکمت مشائی و حکمت اشراقی و حکمت طبیعی و حکمت ریاضی و علم فقه و اصول فقه و علم حدیث و علم قرائت قرآن و تفسیر آن. آنگاه مراحل سیر و سلوک خود را یکایک شرح داده پس از آن بذکر شاعری خویش وارد شده و گوید:
ز طور طور گذشتم ولی نشد هرگز
ز فکر شعر نشد حاصلم فراغت بال
هزار بار از این شغل توبه کردم لیک
از آن نبود گریزم چو سایر اشغال.
وی در فنون طریقت پیرو سلسلهء نقشبندیه و از مریدان سعدالدین محمد کاشغری خلیفهء شیخ بهاءالدین عمر نجاری (متوفی 791 ه .ق .) مؤسس یا مجدد سلسلهء نقشبندیه بوده و بشرف دامادی وی اختصاص یافته است. و به سه واسطه بحضرت خواجهء بزرگ بهاءالدین معروف به نقشبند میرسد، چه ایشان نسبت از حضرت مولانا نظام الدین خاموش داشته اند و خدمت ایشان نسبت از خواجه علاءالحق والدین المشتهر بعطار گرفته اند و خواجه علاءالدین مرید خواجهء بزرگ بوده اند. جامی با مشایخ عصر خود ملاقاتهائی داشته که از جملهء آنان خواجه محمد پارسا و دیگر مولانا فخرالدین لورستانی و دیگر خواجه برهان الدین ابونصر پارسا و دیگر خواجه شمس الدین محمد کوسوئی و دیگر مولانا جلال الدین پورانی و دیگر مولانا شمس الدین محمد اسد و آن که تا آخر عمر رشتهء ارادت او را بر گردن داشته خواجه ناصرالدین عبیدالله معروف بخواجهء احرار بوده است. خواجهء اخیرالذکر مرشد طائفهء نقشبندیه در خراسان و ماوراءالنهر و معاصر جامی بوده و جامی بعظمت و جلال او همه جا اذعان کرده و او را استاد و مخدوم خود خوانده است.
فرزندان و خویشان جامی: جامی چهار پسر داشت که اولی یک روزه و دومی یکساله و چهارمی چهل روزه بود که از دنیا رفتند. و فرزند سوم ایشان خواجه ضیاءالدین یوسف بود که در شب چهارشنبهء نهم شوال 882 ه .ق . بدنیا آمده. جامی را برادری بوده است موسوم به مولانا محمد که شرح حال وی در مجالس النفائس آمده و ظاهراً مرد فاضلی بوده و در موسیقی مهارتی داشته و در زمان جامی از جهان درگذشته و او در وفات برادر مرثیه ای بطرز ترکیب بند ساخته است.
مسافرتهای جامی: 1 - در کودکی از جام بهرات آمده و پیش خواجه علی سمرقندی درس خوانده است. 2 - در جوانی در زمان شاهرخ از هرات بسمرقند رفته. 3 - مراجعت از سمرقند بهرات و ملاقات با قوشچی و سعدالدین کاشغری. 4 - مسافرت بمرو برای زیارت خواجه عبدالله احرار. 5 و 6 - مسافرت دوم و سوم بسمرقند برای زیارت خواجهء مذکور. 7 - مسافرت بحجاز از خراسان و عبور از همدان، کردستان، بغداد، کربلا، نجف، مدینه، مکه، دمشق، حلب، تبریز. این مسافرت طولانی ترین و مهمترین مسافرتهای جامی است.
طبع شعر: جامی علی التحقیق در فن شعر و شاعری شهرهء روزگار و استاد مسلم زبان پارسی بوده و بحق به خاتم الشعراء لقب یافته است، زیرا دستگاه شعر و شاعری به اسلوب اساتید قدیم خراسان و فارس و عراق بمرگ او برچیده شد و تا قرن سیزدهم ستارهء درخشانی که از قدر اول شمرده شود در افق ادب پارسی طلوع نکرد. وی در آداب عربی و صنعت ترجمه و احاطهء در فنون ادب عربی کمال تبحر داشته و این معنی هم از اشعار وی لائح و واضح است.
تأثیر اساتید سخن در جامی: جامی بدون شک تحت تأثیر اساتید ماقبل خود بوده و از مطالعهء سخنان وی بخوبی معلوم میشود که تا چه پایه قوت طبع و کمال شاعری او مرهون مطالعهء دواوین و آثار شاعران بزرگ می باشد. خود وی نام بعضی از اساتید شعر را با ادب و حرمت نام برده چنانکه غزلسرائی خویش را به اسلوب کمال خجندی منسوب داشته و در پایان یکی از غزلهای خود بدان اشاره کرده:
یافت کمالی سخنش تا گرفت
چاشنئی از سخنان کمال
و از خاقانی نیز در قصیده ای که به اقتفای از وی گفته چنین یاد میکند:
سخن آن بود کز اول نهاد استاد خاقانی
بمهمانخانهء گیتی پی دانشوران خوانش.
و همچنین از نظامی و امیرخسرو دهلوی در مثنویات با حرمت نام برده و در قطعه ای که تحول دوران شاعری خود را شرح داده روش مثنوی سرائی خویش را به این دو استاد منسوب دانسته و گوید:
نظامی که استاد این فن وی است
در این بزمگه شمع روشن وی است
ز ویرانهء گنجه شد گنج سنج
رسانید گنج سخن را به پنج
چو خسرو به آن پنج هم پنجه شد
وز آن بازوی فکرتش رنجه شد.
و همچنین از مولانا جلال الدین رومی نیز به احترام یاد کرده و بطور کلی در مثنویات از اساتیدی مانند: فردوسی، خاقانی، انوری، عنصری، ظهیر فاریابی، کمال اصفهانی، سعدی، حافظ، کمال خجندی، و بعضی دیگر از شعرا به احترام نام برده است.
عقیدهء جامی: دربارهء عقائد دینی جامی میان تذکره نویسان اختلاف است. دسته ای از شیعیان کوشیده اند که به استناد بعضی اشعار او را شیعه محسوب دارند و اشعاری را که در مدح خلفا سروده تقیه پندارند. گروهی دیگر از تذکره نویسان شیعه او را سنی مذهب متعصب و تعالیم او را از مقولهء کفر و زندقه پنداشته اند. و دستهء سوم عقیده دارند که وی از تعصب عاری بوده و از مطالعهء آثارش چنین نتیجه گرفته اند که مبادی او در علوم ظاهری از اصول مبتنی بر اصول عقائد متکلمین اشاعره و در فروع بمذهب شافعی بوده است اما در علوم باطنی سالک مسلک طریق عرفان و تصوف بوده و سلسلهء ارادت نقشبندیهء ماوراءالنهر را بر گردن جان داشته است. مرحوم قزوینی در نامه ای که در آخر کتاب «جامی» بقلم آقای حکمت بچاپ رسیده شرحی آورده که خلاصهء آن چنین است: که چرا مردم آن اهمیتی که لایق مقام شامخ فضل و دانش جامی است برای او قائل نیستند و رتبهء عالی او در شعر و شاعری که بعقیدهء اکثر فضلاء خاتمهء شعراء بزرگ فارسی زبان است، چرا در میان ایرانیان احراز نکرده است، از روی مطالعات و مسموعات خود حدس میزدم که علت عمدهء آن این است که با همهء تمایلی که بمشرب عرفان و تصوف داشته که لازمهء آن خلو از تعصب و مناقشات مذهبی و مخاصمات دینی است، معذلک وی نه فقط خالی از تعصب نبوده بلکه بسیار متعصب بوده و از مجموع آثار، قرائنی بدست می آید که این حدس را تأیید میکند، در شرح حال متصوفین جمیع کسانی که ادنی انتسابی به این طائفه داشته و سنی بوده اند از مشایخ صوفیه دانسته و با استقصای کامل بشرح احوال آنها پرداخته ولی از ذکر مشاهیر مشایخ صوفیهء شیعه مانند سید نعمت الله و شیخ آذری و شیخ صفی الدین اردبیلی و نظائر ایشان خودداری کرده است. بعلاوه در سرتاسر کتب منظوم و منثور خود هرجا بهانه ای بدست می آورده از طعن و ذم و قدح شیعه فروگذاری نمیکرده است، و دربارهء ابوطالب با این که اجماع علماء شیعه و اکثر زیدیه و بسیاری از اهل سنت بر این است که به اسلام درآمده، او را قدح کرده و همراه بولهب در سقر جا داده و گوید:
هیچ سودی نداد آن نسبش
شد مقر در سقر چو بولهبش.
و تمام یاریها و کمکهائی که در دوران سختی پیغمبر به او کرده نادیده گرفته است. اینها همه دلائل واضح بر تعصب وی در تسنن و عناد وی با شیعه است - انتهی. بهرحال از بعض اشعار که بوی نسبت داده شده میتوان گفت از تعصبات جاهلانه تا اندازه ای برکنار بوده و در پاره ای موارد که از گفتار وی بوی تعصب می آید بر فرض صحت علل و جهاتی موجب آن گردیده است. از جمله رباعی زیر:
ای مغبچهء دهر بده جام میم
کامد ز نزاع سنی و شیعه قیم
گویند که جامیا چه مذهب داری؟
صد شکر که سگ سنی و خر شیعه نیم.
و نیز گوید:
ز هفتاد و دو مذهب رو بسوی تو
بلی عاشق نداند مذهبی جز ترک مذهبها.
و با اینهمه موافق مشهور و ظاهر آثار جامی وی سنی المذهب و صوفی المسلک و جبری العقیده و نقشبندی الطریقه بوده است.
تألیفات و آثار جامی: تألیفات وی را از ریحانة الادب که متأخرترین تذکره است نقل میکنیم: 1 - اشعة اللمعات: که شرح کتاب لمعات شیخ فخرالدین ابراهیم همدانی مشهور به عراقی است که به امر علیشیر نوائی آن کتاب را که مشتمل بر حقائق عرفانیه میباشد شرح کرده است. 2 - اعتقادنامه: منظومه ای است در اصول اعتقادات اسلامی و در این منظومه کتاب الله (قرآن) را قدیم شمرده و رؤیت خدای تعالی را مورد بحث قرار داده و گوید: هست دیدار حق اجل نعم... 3 - بهارستان: که برای فرزندش ضیاءالدین یوسف در وقتی که ده ساله بوده و به آموختن مقدمات زبان عربی اشتغال داشته به روش گلستان سعدی تألیف کرده است. 4 - تاریخ هرات. 5 - ترجمهء قصیدهء میمیهء فرزدق: قصیدهء معروفی که فرزدق در مسجدالحرام در مدح حضرت سجاد (ع) انشاد کرده و جامی آنرا به فارسی ترجمه کرده است. 6 - تفسیرالقرآن. 7 - چهل حدیث. 8 - خاتمة الحیوة. یک منظومهء مثنوی است که در آخر عمر سروده است. 9 - الدرة الفاخرة: شرح و تفصیل مذاهب حکما و صوفیه است. 10 - دیوان اشعار که شامل قصائد و غزلیات و قطعات و رباعیات میباشد و در حدود هشت هزار و هفتصد و پنجاه بیت است و دو نسخهء خطی آن بشماره های 333 و 334 در کتابخانهء مدرسهء سپهسالار جدید موجود است. 11 - رساله ای در معما. 12- رشح بال در شرح حال: قصیده ای است که شرح مختصری از احوال خود را بنظم آورده است. 13 - شرح قصیدهء تائیهء ابن فارض. 14 - شرح فصوص الحکم محیی الدین عربی: این شرح در حاشیهء جواهرالنصوص عبدالغنی نابلسی در مصر بچاپ رسیده است. 15 - شرح قصیدهء برده. 16 - شواهد النبوة. 17 - فاتحة الشباب: این کتاب را در اوائل جوانی بنظم آورده است. 18 - الفوائدالضیائیه: شرح کافیهء ابن حاجب که کتابیست در نحو و این شرح معروف است بشرح جامی و مکرر بچاپ رسیده است. 19 - لوامع: شرح قصیدهء همزیهء ابن فارض. 20 - لوایح: رسالهء مختصری است به فارسی که به نثر مسجع و مشتمل بر برخی نکات عرفانی است. 21 - مناقب خواجه عبدالله انصاری. 22 - مناقب ملای رومی. 23 - نفحات الانس من حضرات القدس. 24 - النفحة المکیه. 25 - نقدالنصوص فی شرح نقش الفصوص محیی الدین عربی. 26 - واسطة العقد: این کتاب را جامی در اواسط زندگانی خود برشتهء نظم آورده است. 27 - هفت اورنگ که بسبعهء جامی مشهور و شامل مثنویهای زیر: سلسلة الذهب، سلامان و ابسال، تحفة الاحرار، سبحة الابرار، خردنامهء اسکندری، مجنون و لیلی، یوسف و زلیخا میباشد.
جامی در هفدهم محرم سال 898 ه .ق . در سن هشتاد و یک سالگی در هرات درگذشت، شعر زیر دربارهء تاریخ وفات اوست:
سلطان ملک دانش، جامی که یافت در خلد
از بادهء وصالش ارواح قدس جامی
تاریخ فوت او را از عقل خواستم گفت
آه از فراق جامی، آه از فراق جامی.
(تلخیص از ریحانة الادب و کتاب جامی تألیف حکمت). و رجوع به روضات الجنات و آتشکدهء آذر و زرکلی و مقدمهء ج 3 ادوارد برون و مجالس النفائس و معجم المطبوعات و قاموس الاعلام و حبیب السیر و ریاض العارفین و از سعدی تا جامی شود.

جامی.

(اِخ) یحیی ملقب به قطب الدین و مکنی به ابوالفضل. از اکابر مشایخ صوفیه است که با شیخ رکن الدین علاءالدولة و شیخ صفی الدین اردبیلی و صدرالدین اردبیلی ملاقات کرده و بسال 740 ه .ق . درگذشته است. (از ریحانة الادب ج 1).

جام یاقوت نوش.

[مِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) جامی که محتوی شراب یاقوتین است. صاحب آنندراج آرد: استعاره است. یعنی جامی که شراب سرخ نوش میکرد، چه یاقوت کنایه از شراب است :
دگر ره یکی جام یاقوت نوش
به آن نوش لب داد گفتا بنوش.
جامی (از بهار عجم) (از آنندراج).

جامی پوربها.

[بَ] (اِخ) رجوع به پوربهای جامی شود.

جامی خراسانی.

[یِ خُ] (اِخ) همان احمد جام، یا پیر جام یا جامی ژنده پیل است. رجوع به احمدبن ابی الحسن بن محمد شود.

جامی ژنده پیل.

[ژَ دَ] (اِخ) همان احمد جام یا جامی خراسانی است. رجوع به احمدبن ابی الحسن بن محمد... شود.

جامیشان.

(اِخ) دهی است از دهستان دینور بخش صحنهء شهرستان کرمانشاه که در 29 هزارگزی شمال باختری صحنه و 5 هزارگزی باختر شوسهء کرمانشاه بسنقر واقع شده است. محلی کوهستانی و سردسیر است سکنهء آن شیعه و زبان آنان کردی فارسی است. آب مشروب از رودخانهء جامیشان بالا تأمین میشود. و محصول آنجا غلات، چغندر، حبوبات و توتون است. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. در دو محل بفاصلهء دوهزار گز بامیشان وسطی و سفلی مشهور و سکنهء سفلی 110 تن است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

جامیشان.

(اِخ) دهی است از دهستان کلیائی بخش سنقر و کلیائی شهرستان کرمانشاه. در 20 هزارگزی جنوب باختری سنقر و 8 هزارگزی باختر شوسهء سنقر کرمانشاه واقع شده است و دامنه و سردسیر است. سکنهء آن 210 تن است. آب از رودخانه تأمین میشود و محصول آن غلات، حبوبات و توتون است. شغل اهالی زراعت، قالیچه، جاجیم، پلاس بافی و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

جام یک منی.

[مِ یَ / یِ مَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) رطل گران. (بهار عجم). جامی که یک سیر شراب درگنجد (؟). (آنندراج) :
درده بیاد حاتم طی جام یک منی
تا نامهء سیاه بخیلان کنیم طی.حافظ.

جامیلون.

(معرب، اِ)(1) بابونج. (دزی ج 1 ص168). مصحف خامیلون.
.
(از یونانی)
(1) - Chamoemelum

جامی مصری.

[یِ مِ] (اِخ) او راست: ترجمهء روضة الشهداء موسوم به سعادت نامه و اصل کتاب به فارسی است. مترجم در ترجمهء خود از اصل کتاب پیروی کرده و در ضمن حکایات آیات و احادیث و عبارات را بسجع آورده وآنرا در ده باب ترتیب داده است. (کشف الظنون چ استانبول ج 1 ص926).

جان.

[جان ن] (ع ص) پوشاننده. تاریک کننده. || ساتر. || (اِ) جِ جِنّ. (اقرب الموارد). اسم جمع جن چنانکه جامل و باقر: لم یطمثهن انس قبلهم و لاجان. (قرآن 55/56). (از تاج العروس). مقابل انس. || پریان. (از منتهی الارب) :
قرآن را یکی خازنی هست کایزد
حوالت بدو کرد مر انس و جان را.
ناصرخسرو.
جان و انسان بندهء فرمانبرش بادا مدام
تا بتازی هست انسان آدمی و جان پری.
سوزنی.
بر لوح فرشته نامش ایام
جز بانوی انس و جان ندیده ست.خاقانی.
صورت نکنم که صورت داد
در گوهر انس و جان نبینم.خاقانی.
محیی الدین که سلیمان صفت است و خدمش
دیو و انس و ملک و جان بخراسان یابم.
خاقانی.
بخدائی که باعث جان است
منشی نسل انسی و جان است.
امام مجدالدین خلیل.
|| پدر پریان، چنانکه آدم ابوالبشر است. ابوالجن والجمع جنان مثل حائط و حیطان. (از تاج العروس). پدر پریان. (ربنجنی). || مجازاً به نوعی از جن اطلاق شود. (آنندراج). || مار سفیدی که دیدگان سرمه کشیده دارد و کم آزار است و در شکاف دیوار و خانه ها جای گیرد. (از تاج العروس) (اقرب الموارد) (منتهی الارب). ج، جوان. (تاج العروس). مار خرد. (ترجمان علامهء جرجانی). || فرشتگان. (از منتهی الارب). نوعی فرشته که از آتش آفریده شده : و این گروه فرشتگان که از آتش آفریده شده اند این گروه را جان گویند. (قصص الانبیاء).

جان.

(اِ) بقول هوبشمان از کلمهء سانسکریت ذیانه(1) (فکر کردن) است. و بقول مولر و یوستی(2) جان با کلمهء اوستائی گیه(3) (زندگی کردن) از یک ریشه است ولی هوبشمان آنرا صحیح نمیداند. در پهلوی گیان(4) شکل قدیمتر و جان(5) شکل تازه تلفظ جنوب غربی است. و در کردی و بلوچی و افغانی (دخیل) جان(6)آمده است (وجه اشتقاق هرن را مردود دانسته اند). اورامانی، گجان(7). گیلکی، جن(8). ابن سینا جان را بمعنی نفس یاد کرده: دیگر [ از انواع حکمت ] آن بود که از حال هستی چیزها ما را آگاهی دهد تا جان ما صورت خویش بیابد و نیکبخت آن جهانی بود. (دانشنامه ص 68) و در ادبیات فارسی مترادف روان (روح انسانی) هم آمده :
اگر موری سخن گوید وگر موئی روان دارد
من آن مور سخن گویم من آن مویم که جان دارد.
عمعق بخاری (از حاشیهء برهان چ معین).
روح حیوانی باشد. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). روح. نفس. جهن. (ناظم الاطباء). روح حیوانی چنانکه روان نفس ناطقه است و این معتقد شیخ ابن سینا است و بعضی گفته اند که جان مانند خورشید است و روان روشنی خورشید. (از آنندراج). بعقیدهء گروهی جان با روان دو تا است: بعقیدهء قدما جسمی است لطیف و فناپذیر برخلاف روان که جسم نیست و فنا نپذیرد. مظروف و حال روان است. گویا جان، نفس یا نفس حیوانی و روان روح یا نفس ناطقه باشد. آنچه تن به وی زنده است برخلاف روان که فانی نیست. جان رتبهء ناسوتی دارد و روان از مجردات است و باهم دو باشند، پست تر از روان است یعنی روح حیوانی :
کردم روان و دل را بر جان او نگهبان
همواره گردش اندر گردان بوند و کاوان.
دقیقی.
و مردم را از گرد آمدن سه چیز آفرید یکی تن که او را بتازی بدن و جسد خوانند و دیگری جان که او را روح خوانند و سیوم روان که او را نفس خوانند. (از رسالهء ابوعلی سینا).
مرمرا از دل خویش ای شه نومید مکن
که فدای دل تو باد مرا جان و روان.فرخی.
که رامینم گزین دو جهان است
تنم را جان و جانم را روان است.
(ویس و رامین).
همی گفت ای خواهر مهربان
مرا خوشتر از هوش و جان و روان.
شمسی (یوسف و زلیخا)(9).
که از عشق یوسف چنان گشته ام
که بدخواه جان و روان گشته ام.
شمسی (یوسف و زلیخا).
مر جان مرا روان مسکین
دانی که چه کرد دوش تلقین.ناصرخسرو.
از جان و روان خویش رنگت کردم
ما را ز لبان خویش رنگی نکنی
کیاحسینی قزوینی (از فرهنگ اسدی).
ملک از راه لطف جان را داد
ملکوت از شرف روان را داد.؟
|| بعقیدهء گروهی با روان یکیست :
جان را دو گفت هر کس و زی من یکیست جان
ورجان گسست باز چه بر برنهد روان
جان و روان یکی است بنزدیک فیلسوف
ورچه ز راه نام دو آید روان و جان.
ابوشکور.
بخدمت ملکی بوده ام که با تو بدل
یکی است همچو بمعنی یکی است جان و روان.
فرخی.
روان آدمی و جانوران. روح بخاری. (از تقریرات فاضل تونی). روح. جخیف. مهجة. قتال. نفس. نسیم. (منتهی الارب) :
عطات باد چو باران دل موافق خوید
نهیب آتش و جان مخالفان پده باد.شهید.
ای خریدار من ترا بدو چیز
به تن و جان و مهر داده ربون.رودکی.
جان ترنجیده و شکسته دلم
گوئی از غم همی فروگسلم.رودکی.
توشهء جان خود از او بردار
پیش کآیدت مرگ پای آگیش.رودکی.
ز فرزند بر جان تنت آذرنگ
تو از مهر او روز و شب چون نهنگ.
ابوشکور.
بنام خداوند جان و خرد
کزین برتر اندیشه برنگذرد.فردوسی.
ستم باد بر جان او ماه و سال
که شد بر تن و جان شه بدسگال.فردوسی.
بمن بر ببخشای او را بمهر
که از جان تو شاد بادا سپهر.فردوسی.
گر مرا پاسدار خویش کند
خدمت او کنم بجان و بتن.فرخی.
بیدلکان جان و روان باختند
با ترکان چگل و قندهار.منوچهری.
گویند که حیوان را جان باید در دل
آنرا ستخوان و دل و جانست و روانست.
منوچهری.
ای نهاده بر میان فرق جان خویشتن
جسم ما زنده بجان و جان تو زنده بتن.
منوچهری.
نگارا بی تو قدری نیست جان را
چو جان را نیست چون باشد روان را.
(ویس و رامین).
در آن اضطراب لگدی چند بخایه و سینهء وی رسید و او را بخانه بازبردند و نماز پیشین فرمان یافت و جان بمجلس عالی داد. (تاریخ بیهقی ص234). اگر... فرموده آید تا سالار و پیش رو باشم آن خدمت بسر برم و جان و تن و سوزیان و مردم دریغ ندارم. (تاریخ بیهقی). و سبیل قتلغتکین... آن است که بر این فرمان کار کند اگر جانش بکار است. (تاریخ بیهقی ص118).
برون کند چو درآمد بخشم گشت زمان
ز قصر قیصر و از خوان خویشتن جان را.
ناصرخسرو.
جانت را مادر و پدر گشتند
نفس و عقل شریف جاویدان.ناصرخسرو.
چون جانت بعلم شد در آن معدن
سرما ز تو دور ماند و هم گرما.ناصرخسرو.
خردمند قصد دشمن بوجهی کند که در او خطر جان نباشد. (کلیله و دمنه). تعاقب هر دو بر فانی گردانیدن جان... مصروف است. (کلیله و دمنه). جانها و نفسهای ما فدای ملک است. (کلیله و دمنه).
ز آنکه جان آفرین چو جان نبود
علم خوان همچو علم دان نبود.سنائی.
جان بی علم بی نوا باشد
مرغ بی پر نه بر هوا باشد.سنائی.
جان بی نان به کس نداد خدای
زانکه از نان بماند جان بر جای.سنائی.
من خاک توام بجای اینم
تو جان منی بجای آنی.خاقانی.
چون بصد جان یکدلی نتوان خرید
هل فروشان را دکان در بسته به.خاقانی.
دل نداند ترا چنانکه توئی
جان نگنجد در آن میان که توئی.خاقانی.
جان که او جوهرست و در تن ماست
کس نداند که جای او به کجاست.نظامی.
دشمن دانا که غم جان بود
بهتر از آن دوست که نادان بود.نظامی.
قدر دل و پایهء جان یافتن
جز بریاضت نتوان یافتن.نظامی.
می پنداری که جان توانی دیدن
اسرار همه جهان توانی دیدن.عطار.
ای بسا ناورده استثنا بگفت
جان او با جان استثناست جفت.مولوی.
هر که او آگاه تر با جان تر است.مولوی.
جانا هزاران آفرین بر جانت از سر تا قدم
صانع خدائی کین وجود آورد بیرون از عدم.
سعدی.
گفت جان پدر تو نیز اگر بخفتی به از آن که در پوستین خلق افتی. (گلستان).
جان دهد بنده چون دهی مالش
جان گرامی بود مرنجانش.اوحدی.
هر دو جان بخشند اما این کجا و آن کجا؟!
طهماسبی.
جان بسخن شد شریف چونان کز جان
زندگی الفغد و هم جمال و شرف تن.ادیب.
ای جان پدر؛ ای فرزند عزیز من، تو روح و روان من هستی. (ناظم الاطباء).
- آشنایِ جان؛ آنکه یا آنچه جان به او انس دارد. مطبوع. مورد پسند. دل پذیر :
بی بوی تو کاشنای جان است
رنگی ز حیات جان مبینام.خاقانی.
- آفت جان.؛
- از جان؛ از صیمیم قلب :
من از جان بندهء سلطان اویسم
اگرچه یادش از چاکر نباشد.حافظ.
- از جان اندر آوردن؛ میراندن. کشتن :
نبرد کسی جوید اندر جهان
که او ژنده پیل اندر آرد ز جان.فردوسی.
- از جان سیر آمدن؛ یعنی زندگانی خوش نمی آید. (مؤید الفضلاء) (آنندراج). سیر شدن از زندگی. (ناظم الاطباء).
- از جان گذشته؛ بجان آمده :
از جان گذشته را بمدد احتیاج نیست.
- از جان گذشتگی؛ کیفیت و عمل از جان گذشته.
- با جان کوشیدن در؛ با کمال جد. از صمیم قلب :
به پیش تو با جان بکوشم بجنگ
چو یابم رهائی ز زندان تنگ.فردوسی.
- بجان؛ از صمیم قلب. خالصاً. خالصاً مخلصاً. از صمیم دل :
دور دور عیسی است ای مرد جان
بشنوید اسرار کیش او بجان.مولوی.
سالها از پی مقصود بجان گردیدیم
دوست در خانه و ما گرد جهان گردیدیم.
سعدی.
رحمتی کن که بسر میگردم
شفقتی بر که بجان میسوزم.سعدی.
برنجد بجان و برنجاندت.سعدی.
شبان وادی ایمن گهی رسد بمراد
که چند سال بجان خدمت شعیب کند.
حافظ.
- بجان آمدن؛ سخت بستوه آمدن. عظیم ستوه شدن. بستوه آمدن. بسته شدن. سخت تعب دیدن. جان به لب رسیدن. به نهایت بدبختی یا درد یا اندوه رسیدن. سخت ستوه شدن. بحد اعلی ستوه شدن. کارد به استخوان رسیدن : گفتم (خواجه بونصر) من در این میانه بچه کارم بوسهل بسنده است، و از وی بجان آمده ام. (تاریخ بیهقی ص146).
بجان آنچنان آمدم کز هراس
بدوزخ ره خویش کردم قیاس.نظامی.
ز بیداد دارا بجان آمده
دل آزردگی در میان آمده.نظامی.
چو کارش ز دشمن بجان آمده
بدرگاه شاه جهان آمده.نظامی.
مطرب از دست من بجان آمد
که مرا طاقت شنیدن نیست.سعدی.
بیابیا که بجان آمدم ز تلخی هجر
بگوی از آن لب شیرین حکایتی شیرین.
سعدی.
طبیب از من بجان آمد که سعدی قصه کوته کن
که دردت را نمیدانم برون از صبر درمانی.
سعدی.
قومی که از تطاول او بجان آمده بودند. (گلستان). عجب تر آنکه غراب هم از مجاورت طوطی بجان آمده بود. (گلستان).
سینه مالامال درد است ای دریغا مرهمی
دل ز تنهائی بجان آمد خدا را همدمی.حافظ.
ای پادشه خوبان داد از غم تنهائی
دل بی تو بجان آمد وقت است که بازآئی.
حافظ.
ما از این هستی ده روز بجان آمده ایم
وای بر خضر که زندانی عمر ابدست.صائب.
- || بهلاکت نزدیک شدن؛ به مرگ نزدیک شدن :
بجان آمد و جانش از کار شد
دم جان سپردن پدیدار شد.نظامی.
تو رفته و آمده منم بی تو بجان
تو در خاکی و من در آتش بی تو.
محمدبن محمود سبکتکین.
- بجان آمده؛ بستوه آمده. آنکه جانش به لب رسیده :
چه پرسی ز جانی بجان آمده
گلی در سموم خزان آمده.نظامی.
- بجان بودن کار؛ کار بجان بودن. کار سخت بودن. در امری دشوار گرفتار شدن :
کار دل از هجر روی دوست به جانست
تا چه شود عاقبت که کار در آن است.
انوری.
صد یار بود بنان شکی نیست
چون کار بود بجان یکی نیست.امیرخسرو.
- بجان خواستن؛ صمیمانه چیزی را طلب کردن :
هر کس که بجان آرزوی وصل تو خواهد
دشوار برآید که محقر ثمن است آن.سعدی.
- بجان دادن؛ چیزی را درعوض جان دادن :
گر می بجان دهندت بستان که پیش دانا
ز آب حیات خوشتر خاک شرابخانه.
سعدی.
- بجان رسیدن؛ بهلاکت نزدیک شدن. تا حد مردن آمدن :
دو هفته میگذرد کان مه دو هفته ندیدم
بجان رسیدم از آن تا بخدمتش برسیدم.
سعدی.
بوی بغلت میرود از پارس بکیش
همسایه بجان رسید و بیگانه و خویش.
سعدی.
مشت زنی را حکایت کنند که از دهر مخالف بفغان آمده بود و حلق فراخ از دست تنگ بجان رسیده. (گلستان).
- بجان کسی گریان بودن؛ به احتمال خطری که متوجه جان کسی است گریان شدن :
پسر بد مر او را یکی خوبروی...
بجانش پر از مهر گریان بدی
ز بیم جدائیش بریان بدی.فردوسی.
- بجان کوشیدن؛ صمیمانه به انجام کاری کوشیدن. تا پای جان در کاری سعی کردن. بحد مردن آمدن از بس تعب بردن :
تا جهد بود بجان بکوشم
وانگه بضرورتی از این کوش.سعدی.
بگفت ار نهی با من اندر میان
چو یاران یکدل بکوشم بجان.سعدی.
بکوشند در قلب هیجا بجان.سعدی.
قصد جان است طمع در لب جانان کردن
تو مرا بین که در این کار بجان میکوشم.
حافظ.
- بجان گریختن؛ از ترس جان فرار کردن :
مردم از قاتل عمدا بگریزند بجان
پاکبازان بر شمشیر بعمدا آیند.سعدی.
- بجان گفتن؛ صمیمانه گفتن. پاک و بی ریا گفتن. از دل گفتن :
بجان گفت باید نفس بر نفس
که شکرش نه کار زبانست و بس.سعدی.
- بر جان نهادن؛ بجان و دل پذیرفتن. صمیمانه چیزی را قبول کردن :
چون اشارتهاش را بر جان نهی
در وفای آن اشارت جان دهی.مولوی.
- بر جای بیجان شدن؛ در جای مردن :
همه تنش بر جای لرزان شدی
وز آن لرزه بر جای بیجان شدی.فردوسی.
- بیجان؛ بدون جان :
چرخ را انجم بسان دستهای چابکند
کز لطافت خاک بیجان را همی با جان کنند.
ناصرخسرو.
لفظ بیمعنی چه باشد شخص بیجان در قیاس.
ناصرخسرو.
آمدی وه که چه مشتاق و پریشان بودم
تا برفتی ز برم صورت بیجان بودم.سعدی.
کافران از بت بیجان چه تمتع دارند
باری آن بت بپرستند که جانی دارد.سعدی.
گو رمقی بیش نماند از ضعیف
چند کند صورت بیجان بقا.سعدی.
- بیجان شدن؛ مردن :
تو بیجان شوی او بماند دراز
حدیثی دراز است چندین مناز.فردوسی.
تو در کنج کاشانه پنهان شوی
شکیبنده چون شخص بیجان شوی.نظامی.
- بیجان کردن؛ کشتن. میراندن : نیک سهل است زنده بیجان کردن. (گلستان).
- پاک جان؛ پاک روح. پاک روان :
اهل بیتت شخص دین را پاک جانند ای رسول.
ناصرخسرو.
- تا پای جان ایستادن؛ تا آخرین نفس پشت کاری را گرفتن.
- تازه جان؛ جان تازه. جان دوباره. جان جدید :
در تن هر مرده دل عیسی صفت
از تلطف تازه جانی کرده ای.
مجدالدین بن رشید عزیزی (از لباب).
- جان به میان نهادن:این چه بخت است که با هر که نهم جان به میان خصم جانم شود از عیسی مریم باشد. کمال اسماعیل (از بهار عجم).
- جان دادن؛ جان کندن. جان سپردن.
- جان در میان بودن:بقصد ما چه بندی بر میان تیغ
که با تیغ توام جان در میان است.
بیانی (از بهار عجم) (آنندراج).
- جان کسی را به لب آوردن؛ انتظاری دراز دادن. ایذاء صعب کردن :
طرب لعل تو می را برسانید به کام
جان شیرین به لب ساغر صهبا آورد.
سلمان ساوجی (از امثال و حکم دهخدا).
- جهل جان.؛ رجوع به جهل جان شود.
- خشک جان؛ بی مهر و وفا :
اگرم جفا نماید ز برای خشک جانی
بوفای او که جانم هم از آن بدر نیامد.
خاقانی.
- خانهء جان؛ آنجای که جان زید. محلی که جان در آن است. جسم. تن. بدن :
ای بهزار جان دلم مست وفای روی تو
خانهء جان بچارحد وقف هوای روی تو.
خاقانی.
- درد بجان رسیدن؛ بهلاکت نزدیک شدن :
خوش است با غم هجران دوست سعدی را
اگر چه درد بجان میرسد امید دواست.
سعدی.
عاقبت درد دل بجان برسید
نیش فکرت به استخوان برسید.سعدی.
- دشمن جان؛ سخت دشمن :
سگ آن به که خواهندهء نان بود
چو سیرش کنی دشمن جان بود.فردوسی.
- دل بجان رسیدن؛ بجان رسیدن. تا حد مردن آمدن :
ز جور چرخ چو حافظ بجان رسید دلت
بسوی دیو محن ناوک شهاب انداز.حافظ.
- راحت جان.؛
- کار بجان رسیدن؛ جان بلب رسیدن :
تو ندانی که مرا کارد گذشته است از گوشت
تو ندانی که مرا کار رسیده است بجان.
فرخی.
ز فرقت لب مرجان شکرآگینت
بجان رسیدم کار و به لب رسیدم جان.
سوزنی.
من آن نیم که دل از مهر دوست بردارم
و گر ز غصهء دشمن بجان رسد کارم.سعدی.
من همان روز بگفتم که طریق تو گرفتم
که بجانان نرسم تا نرسد کار بجانم.سعدی.
کس به آرام جان ما نرسد
که نه اول بجان رسد کارش.سعدی.
- سخت جان؛ کسی که به آسانی جان ندهد. گران جان.
- سگ جان؛ سخت جان. آنکه به آسانی جان ندهد.
- شیشه جان؛ جان ضعیف، مقابل سخت جان.
- قبلهء جان؛ پرستشگاه جان. سجده گاه جان. پیشوای جان. معشوق. دلبر :
ای قبلهء جان کجات جویم
جانی و بجان هوات جویم.خاقانی.
- گران جان؛ سخت جان. ممسک. خسیس. کسی که در کار پافشاری کند. لجاجت :
حریف گران جان ناسازگار
چو خواهد شدن دست پیشش مدار.سعدی.
- گران جانی کردن؛ لجاجت کردن. پافشاری کردن :
سعدی ملامت نشنود ور جان در این سر میرود
صوفی گران جانی ببر ساقی بیاور جام را.
سعدی (کلیات چ فروغی ص523).
- لطیف جان؛ پاکیزه جان. خوش قلب :
لطیف جوهر و جانی غریب قامت و شکلی
نظیف جامه و جسمی بدیع صورت و خوئی.
سعدی (ایضاً ص659).
- نیم جان؛ نیم مرده. کسی که نصف جان دارد. ضعیف :
بر سر خاقنی اگر دست فروکنی سزد
کوست دلی و نیم جان روی نمای چون توئی.
خاقانی.
ما هزاران مرد شیر الب ارسلان
با دو سه عریان سست نیم جان.مولوی.
نیم جانی چه بود تا ندهد دوست بدوست
که بصد جان دل جانان نتوان آزردن.
سعدی.
گرمست با جمالت بازار خوبرویان
بگذر که نیم جانی بهر نثار دارم.سعدی.
گر همه کامم برآید نیم نانی خورده گیر
ور جهان بر من سرآید نیم جانی گو مباش.
سعدی.
و نیز جان با کلمات: دائی، عمو، عمه، خاله، بی بی و غیره ترکیب شود: دائی جان، عمه جان، خاله جان. بی بی جان. || (پسوند) در ترکیبات ذیل مزید مؤخر (مخصوصاً در امکنه): تیامه جان، جرجان، جماجان، چایجان، آبدچنیجان، دارجان، درهء لارجان، زروجان، برجان، بسفرجان، سری جان، بالوجوزجان، بغاوزجان، بارجان، شیرجان، بوزجان، بلجان، باریجان، جنجان، جلحبجان، خونجان، خرجان، خولنجان، خمایجان، خوجان، درزیجان، دیبجان، ده یجرجان، رفسنجان، رهجان، زندجان، زنجان، سیرجان، سیسجان، سودرجان، سنجان، سرمنجان، فرجان، فردجان، فرواجان، فسنجان، فشتجان، فنسجان، فیجان، برازجان، فهندجان، فابجان، فازجان، فندیسجان، قبجان، کونبجان، کونجان، کهرجان، کیلانجان، کلاجان، کلاریجان، گرامجان، گلیجان، گلیجان رستاق، گیلک جان، گورمجان، گیلانجان، لنجان، لوالجان، لارجان، لاریجان، لاهجان، لاهیجان، لرزجان، لامجان، لیوجان، مهرجان، میشجان، ملجان، منجان، مهریجان، مروالشاهجان، مریزجان، نشکجان، نصف جان، نوبندجان، نخجیرجان، نوبنجان، نوشجان، هسنجان، هندیجان، هرجان، هیمه جان. || گان. بصورت مزید مؤخر امکنه باشد: آذربیجان. آویجان، ارجان، ارزنجان، ارسنجان، اسرنجان، اسفبدجان، اسفرنجان، بالالارجان، باوآیجان، بایجان، برارجان، برازجان، برنجان، بریجان، پاین لارجان، پریجان، تجن جارلارجان، تکمجان، تماجان، تمیجان، تنهجان.
با کلمات زیر بصورت مزید مقدم ترکیب می شود و موصوف آن قرار میگیرد: بیدار، گرامی، علوی، قدسی، تعلق گسل، بیگناه، برهنه پای، دیرساله، خوش، تازه، شاداب، شیرین، نازنین، زخمی، خسته، افگار، بیمار، ناتوان، افسرده، گرفتار، زار، گناهکار، سخت، آهنین، بلاکش، ستم کش، ستم کشیده، محنت زده، ملال جوی، غم اندوز، فرسوده، بلافرسوده، غم فرسوده، غم پرورد، غم پرور، غم فرجام، دردناک، دردآلود، درداندوز، دردپرور، حسرت اندوز، نژند، تفته، بیتاب، بیقرار، رمیده، برلب آمده، بی نفس. (آنندراج). و رابطهء آن لفظ «است» و «او»(10) هر دو آید. (آنندراج) :
عالم بتو زنده ست نه جسمی و نه جانی
ای جان جهان زنده بتو جان جهانند.
ناصرخسرو (از آنندراج) .
و نون جان در ترکیب باظهار و اخفا هر دو آمده چون جانها و جان ها. (آنندراج) :
بدرد زهره ها چو گوئی هان
برمد جانها چو گوئی هین.
معزی (از آنندراج).
- امثال: جانا سخن از زبان ما میگوئی؛ گله و شکایتی بی جا از من دارید و من خود بگله کردن از شما اولی هستم. (امثال و حکم دهخدا).
جان باید که بماند مال آید و شود. (از تاریخ بیهقی)، نظیر: سر باشد کلاه بسیار است. (امثال و حکم دهخدا).
جان بعزرائیل نمیدهد؛ بسیار بخیل و ممسک است. (امثال و حکم دهخدا).
جان پدر تو سفرهء بی نان ندیده ای؛ شما هنوز جوانید و قدر مال نمیدانید. (امثال و حکم دهخدا).
جان خوش است یا جان شیرین خوش است : میازار موری که دانه کش است که جان دارد و جان شیرین خوش است.
فردوسی.
لاجرم خداوند سلطان را بر آن داشت که لشکر فرستاد و معاذالله که ما را زهرهء آن بود که شمشیر کشیدیمی بر روی لشکر منصور، اما چون گرگ در رمه، و زنهاریان بودیم، قصد خانه ها و زن و فرزند ما کردند، چه چاره بود از دفع کردن، که جان خوش است. (تاریخ بیهقی) (امثال و حکم دهخدا).
جان در خزانهء خدای است؛ جان ما بدست خداست : در یک ساعت سه علت صعب افتاد که از یکی از آن بنتوان جست و جان در خزانهء خدای است. (تاریخ بیهقی از امثال و حکم دهخدا).
جان در یکقالب؛ دو تن نهایت با یکدیگر دوست و شفیق اند. (از امثال و حکم دهخدا).
جان عزیز است؛ نظیر: جان خوش است: اگر در حفظ و وقایهء جان خود میکوشد جای ملامت نیست. (از امثال و حکم دهخدا).
جان کردی میکند؛ در اداء مالی که عاقبت از دادن آن ناگزیر است سختی میکند. (امثال و حکم دهخدا).
جان نکنده بتن است؛ به توبیخ بکاهلان و تن آسایان گویند و از آن این خواهند که چون کار کردن از قوت بدن بکاهد کاهل از آن رو از کار تن زند. (امثال و حکم دهخدا).
کار بجان و کارد به استخوان رسیدن؛ کارد از گوشت گذشتن، مانند: بلغ السیل الزبی، بلغ السکین العظم، جاوز الحزام الطبیین. (از نفایس الفنون). قفیز پرآمدن. پیمانه لب ریز شدن. (از امثال و حکم دهخدا).
|| سلاح جنگ. (برهان) (آنندراج). باین معنی از ریشهء اوستائی جَن(11) بمعنی زدن و کشتن است. (حاشیهء برهان چ معین). ساز جنگ. (ناظم الاطباء). || تن. بدن. (ناظم الاطباء). || معشوق :
من دشمنیت جانا بر دوستی انگارم
تو دوستیم جانا بر دشمنی انگاری.
منوچهری.
|| قوت. نیرو: این ریسمان جان ندارد. || مرگ. موت. (از اضداد است): جان من در دست تو است. || خاطر. ضمیر. || حیات. زندگانی. || دلاوری. مردانگی. || دهان. || باد. ریح. (ناظم الاطباء).
(1) - dhyana.
(2) - F. Muller, Justi.
(3) - gaya.
(4) - gyan.
(5) - jan.
(6) - jan.
(7) - gjan.
(8) - jan. (9) - این مثنوی در چاپ اول همه جا با قید منسوب به فردوسی آمده است.
(10) - در آنندراج «آز» و در بهار عجم که مأخذ این کتاب است «او» ضبط شده و مقصود معلوم نشد.
(11) - jan.

جان.

(اِخ)(1) یوحنا کاهن که در 1816 م. درگذشته است. او راست: قاموس عربی و لاتینی، که در ذیل آن بعض سوره های قرآن مجید، و منتخباتی در وصف مصر از ابی الفداء، و پاره ای از رسائل عبداللطیف بغدادی و اشعار حماسی از ابی تمام را آورده و بسال 1802 م. در یانا بطبع رسیده است. (معجم المطبوعات).
(1) - Johanne Jahn.

جان آباد.

(اِخ) مؤلف مرآت البلدان آرد: آنرا جهان آباد نیز گویند و در سیستان واقع است. قلعه ای دارد که آنرا سردارجان بیگ خان بلوچ تقریباً نودسال قبل از این ساخته است سردارجان بیگ خان جد سردار ابراهیمخان بلوچ میباشد. سیزده سال قبل حاج میرعلمخان حشمت الملک امیر قاین قلعهء جان آباد را تعمیر و معتبر نموده است همیشه ساخلو در آن قلعه میباشد سه خندق دور قلعه حفر کرده اند که دائماً پر از آب است، قطر دیوار قلعه چهار ذرع و نیم است. جان آباد در نیمفرسخی هیرمند و در سمت مغرب آن واقع است و نوزده قریه جزء جان آباد میباشد که با خود جان آباد بیست قریه میشود و همه را برنگ سیاه مینامند و جان آباد حاکم نشین (برنگ سیاه) است. (از مرآت البلدان ج 4 ص129).

جان آباد.

(اِخ) قریه ای است از قرای سیستان در طرف شرقی دریاچهء سیستان و در سمت شمال جلال آباد واقع است. (مرآت البلدان ج 4 ص129).

جان آباد.

(اِخ) دهی است از دهستان گرمسیر شهرستان اردستان. واقع در 23 هزارگزی شمال خاوری اردستان و 10 هزارگزی شمال راه فرعی اردستان به شهراب. جلگه، معتدل. سکنهء آن 162تن. فارسی زبان. آب آنجا از قنات. محصول آنجا غلات، پنبه. شغل اهالی زراعت. راه آن ارابه رو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

جان آباد.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان پاریزبخش مرکزی شهرستان سیرجان. در 75 هزارگزی شمال سعیدآباد، سر راه مالرو پاریز - رفسنجان واقع شده و سکنهء آن 6 تن است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

جان آدم.

[نِ دَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)روح آدم. روان آدم. || کنایه از چیز غریب و کمیاب :
این حرف نقش لوح مزار سکندر است
بگذار آب خضر مگر جان آدم است.
محمداسلم سالم (از بهار عجم).
|| شراب :
ای جان آدم اینهمه قالب تهی نبود
سازند از برای تو کاواک شیشه را.
(از بهار عجم).

جان آزار.

(نف مرکب) جفاپیشه. ظالم. (ناظم الاطباء). آزاردهندهء جان. جان آزارنده.

جان آزاری.

(حامص مرکب)جفاپیشگی. ظلم. ستم. (ناظم الاطباء). عمل آنکه جان آزارد.

جان آسا.

(ص مرکب) مانند جان :
چشم در سر بچه کار آید و جان در تن شخص
گر تأمل نکند صورت جان آسایت.سعدی.

جان آسودن.

[دَ] (مص مرکب)استراحت کردن. فارغ البال شدن. آرامش یافتن. استراحت کردن روح :
بوس تو نیازموده ام لیکن
دشنام دهی که جان بیاسایم.؟

جان آفریدن.

[فَ دَ] (مص مرکب) روح را خلق کردن. روان را پدید آوردن :
چون ملک العرش جهان آفرید
مملکت صورت و جان آفرید.نظامی.

جان آفرین.

[فَ] (اِخ) روان آفرین. خالق روح. (ناظم الاطباء). آفرینندهء جان. (آنندراج). خالق. آفریدگار. خدا :
یکی گنج بخشید بر هر کسی
بجان آفرین کرد پوزش بسی.فردوسی.
تهمتن به نیروی جان آفرین
بکوشید بسیار با درد و کین.فردوسی.
بدو گفت یزدان جان آفرین
ترا ایدر آورد از ایران زمین.فردوسی.
شیر نر تنها بود هر جا و خوکان جفت جفت
ما همه جفتیم و فرد است ایزد جان آفرین.
منوچهری.
که آن جان آفرین دانندهء راز
ندارد در خدائی هیچ انباز.ناصرخسرو.
بنام خداوند جان آفرین
حکیم سخن در زبان آفرین.نظامی.
وصال حضرت جان آفرین مبارکباد
که دیر و زود فراق اوفتد در این اوصال.
سعدی.
بجان آفرین جان شیرین سپرد.سعدی.
لعل ترا ایزد از جوهر جان آفرید
باد هزار آفرین بر تو ز جان آفرین.سلمان.
- جان بجان آفرین تسلیم کردن؛ مردن.

جان آقا.

(اِخ) دهی است از دهستان آجرلو بخش مرکزی شهرستان مراغه. در 61 هزارگزی جنوب خاوری مراغه و 15 هزارگزی شمال خاوری شوسهء شاهین دژ به میاندوآب واقع است. محلی است کوهستانی و معتدل و مالاریائی و 79 تن سکنه دارد. مذهب آنان شیعه و زبانشان ترکی است. آب از چشمه و محصول آن غلات، نخود، بزرک، و صنایع دستی جاجیم بافی و راه مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

جان آگاه.

(نف مرکب) آگاهندهء جان. بیدارکنندهء جان.

جان آور.

[وَ] (ص مرکب، اِ مرکب)جاندار. (ناظم الاطباء). جاناور. جانور. رجوع به جاناور شود. || مردم بی عقل و بی شعور. (ناظم الاطباء). || (نف مرکب) آورندهء جان.

جان آور.

[وَ] (اِخ) شمال سیاه کوه افغانستان.

جان آوردن.

[وَ دَ] (مص مرکب) جان هدیه کردن. جان تقدیم کردن :
پیش یار آنها که جان آرند بیشک جان برند
صدق پیش آور که اینجا هرچه آرند آن برند.
کاتبی نیشابوری (از ارمغان آصفی).
|| بتنگ آوردن. عذاب و سختی دادن :
بجان آوردن دوشینه منگر
بجان بین کاوریدم دیده بر در.نظامی.
جهان گرچه کارش بجان آورد
نه ممکن که سر در جهان آورد.نظامی.

جان آویز.

(نف مرکب / ن مف مرکب)جان آویخته. آنچه جان را مقید سازد :
از پی نقشهای جان آویز
اختران نقش بند و رنگ آمیز.سنائی.

جان آهنج.

[هَ] (نف مرکب) جان برکننده. جان کشنده. کشندهءجان. برون کنندهء جان :
آفریده مردمان مر رنج را
پیشه کرده رنج جان آهنج را.رودکی.
تا چو شمشیر و تیر جان آهنج
هرچه زآن است بر نداری رنج.نظامی.
ای دریغا که دوا در رنجتان
گشت زهر و قهر جان آهنجتان.
(مثنوی).
رجوع به آهنج شود.

جان آهنگ.

[هَ] (اِ مرکب) حالت احتضار، جانی که در حال عزیمت و رفتن است :
جوانمردان که دل در جنگ بستند
بجان و دل ز جان آهنگ رستند.نظامی.

جان آهنین.

[نِ هَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از بی رحم و سخت جان و دلاور باشد و آنرا آهن جان و آهنی جگر نیز خوانند. (آنندراج) :
سرکشان گر پیش او آرند جان آهنین
زآتش سیماب گون تیغش رخ زرین برند.
مختاری (از آنندراج).

جانا.

(منادا) مرکب از جان و «آ»ی ندا، بمعنی عزیزا. محبوبا. ای جان :
این عشق نیست جانا جنگست و کارزار.
فرخی.
خواهم که بدانم من جانا تو چه خو داری
تا از چه برآشوبی تا از چه بیازاری.
منوچهری.
جانا ترا که گفت که احوال ما مپرس
بیگانه گرد و قصهء هیچ آشنا مپرس.
حافظ (قدسی).
از چشم خود بپرس که ما را که میکشد
جانا گناه طالع و جرم ستاره نیست.حافظ.
جانا سخن از زبان ما میگوئی.؟

جانا.

(اِخ) توفیق افندی. او راست: واقعة السلطان عبدالعزیز. اصل این کتاب را احمد صائب بک، دربارهء سلطان عبدالعزیز که از سلاطین آل عثمان است نوشته و این شخص آنرا بعربی ترجمه کرده است و در سال 1321 ه .ق . در 272 صفحه در بیروت بچاپ رسانیده است. (از معجم المطبوعات).

جاناجان.

(ص مرکب، ق مرکب) تنها بجان. فقط جان. جان تنها نه مال و منال : سعد در آن مصاف شکسته آمد و جاناجان از دست ایشان خلاصی یافت ترکان عراق جمله ممالک او بدست گرفتند و ... (تاریخ طبرستان). || بخاطر جان. برای حفظ جان : و از بامداد تا نیم روز جنگی جاناجان کردند. (رشیدی).

جاناغ.

(اِ مرکب) رجوع به جاتاغ شود.

جانان.

(اِ مرکب) مرکب از: جان و ان (علامت نسبت). معشوق. محبوب. خوب (حاشیهء برهان چ معین). روی زیبا، دلکش، نازنین. معشوق. محبوب. شاهد. (ناظم الاطباء). مؤلف آنندراج آرد: بمعنی جان. و الف و نون در آخر زائد است و همچنین در جاویدان و در مؤید نوشته که جانان محبوب را گویند و اصل این جانا بود بمعنی ای جان بعده نون غنه در آخر افزودند برای تحسین صوت جانان شد. (از آنندراج). حبیب. مطلوب. معشوقه. محبوبه. عزیز:
شادان زی و بکام رس و برخور
از عمر خویش و از دو لب جانان.فرخی.
ای رخ رخشان جانان زیر آن زلف بتاب
لالهء سنبل حجابی یا مه عنبرنقاب.عنصری.
کبوتر سوی جانان بال بگشاد
بشارت نامه زیر پرش اندر.منوچهری.
همان کاین منظر عالی بدیدم
رها کردم سوی جانان کبوتر.منوچهری.
کنون کز جان و از جانان بریدم
چه خواهم دید زین بدتر که دیدم.
(ویس و رامین).
چو بر دل چیره گردد قهر جانان
به از دوری نباشد هیچ درمان.
(ویس و رامین).
یکی درد و یکی درمان پسندد
یکی وصل و یکی هجران پسندد
من از درمان و درد و وصل و هجران
پسندم آنچه را جانان پسندد.باباطاهر.
کمانها در کف مردان بنالد
چو جان عاشق از هجران جانان.
ناصرخسرو.
گل سرخ چون روی خوبان بخجلت
بنفشه چو زلفین جانان معطر.ناصرخسرو.
ای که اوصاف پری دانی جمال او ببین
کی بود مانندهء دیدار آن جانان پری.سوزنی.
قامتی چون سرو بستان است جانان مرا
نیست از قامت چو سرو بوستان ای جان پری.
سوزنی.
بر سر بازار عشق آزاد نتوان آمدن
بنده باید بودن و در بیع جانان آمدن.
خاقانی.
خاقانی است و آهی جانی گسسته در بر
یارب که من چنینم جانان چگونه باشد.
خاقانی.
آن به که پیش هودج جانان کنی نثار
آن جان که وقت صدمهء هجران شود فنا.
خاقانی.
هر که باشد عاشق جانان نپردازد بجان
هر که باشد طالب گوهر نیندیشد ز آب.
عبدالواسع جبلی.
چنین واجب کند در عشق مردن
بجانان جان چنین باید سپردن.نظامی.
گر این دل چون تو جانان را نخواهد
دلی باشد که او جان را نخواهد.نظامی.
چو دولت هست بخت آرام گیرد
ز دولت با تو جانان جام گیرد.نظامی.
هرگه که دلم محرم جانان گردد
فانی شود اندر او و بیجان گردد.عطار.
خفته خبر ندارد سر در کنار جانان
کاین شب دراز باشد در چشم پاسبانان.
سعدی.
جان ندارد هر که جانانیش نیست
تنگ عیش است آنکه بستانیش نیست.
سعدی.
سهل باشد بترک جان گفتن
ترک جانان نمی توان گفتن.سعدی.
از جان برون نیامده جانانت آرزوست
زنّار نابریده و ایمانت آرزوست.
سعدی.
شرط مودت نباشد به اندیشهء جان دل از مهر جانان برگرفتن. (گلستان). حکیمی پسران را پند همی داد که جانان پدر هنر آموزید. (گلستان).
هر عرق کز روی نورافشان جانان قطره زد
ژاله شد خورشید شد ثابت شد و سیار شد.
امیرخسرو دهلوی.
بهر جانی ترک جانان مذهب احباب نیست.
امیرخسرو.
گر دلی از غمزهء دلدار باری برد برد
ور میان جان و جانان ماجرائی رفت رفت.
حافظ.
دست از طلب ندارم تا کام من برآید
یا جان رسد بجانان یا جان ز تن برآید.
حافظ.
جلوهء بخت تو دل می برد از شاه و گدا
چشم بد دور که هم جانی و هم جانانی.
حافظ.
از دل و جان شرف صحبت جانان غرض است
غرض این است و گرنه دل و جان این همه نیست.
حافظ.
بلی بی روی جانان گر بهشت است
بچشم عاشق مشتاق زشت است.جامی.
لاف مهر رخ جانان و غم جان هیهات
عاشق آن نیست که جان را بر او مقداریست.
عماد (از ضیاء).
|| (اصطلاح) نزد صوفیّه، صفت قیومی را گویند که قیام جملهء موجودات به اوست. || مزید مؤخر قرار گیرد: جوزجانان.

جانان.

(اِ) در اصطلاح علماء نجوم، برج طالع را گویند که برج اول زائجه است. مؤلف گاه شماری چنین آرد: «مثلاً در کتاب انتخاب روضة المنجمین. (نسخهء موزهء بریطانی بنشان (Add23,508 صریحاً گوید «و پارسیان درجهء طالع را جانان خوانند و درجهء هفتم را مردگان» ظاهراً بجای هفتم هشتم صحیح است». (از حاشیهء گاه شماری ص310).

جانان.

(اِخ) نام طسوجی از نواحی اصفهان. در ترجمهء محاسن اصفهان چنین آمده: و برستاق دار بطسوج جانان در کوهستان دیهء اماثه کرمکی هست مانند خنفساء، جرمی کوچک تر از مگس که در شب تاریک رود مانند چراغی روشن از پشت او افروخته میگردد و رنگ او بروز برنگ طاوس می ماند و بلغت پارسی این جانورک را «براه» میخوانند. (از ترجمهء محاسن اصفهان ص39).

جانان دوست.

(ص مرکب، اِ مرکب)معشوقه دوست. دوست دار محبوب :
من که جان دوستم نه جانان دوست
با تو از عیبه برگشادم پوست.نظامی.

جانان طلب.

[طَ لَ] (نف مرکب) خواستار معشوق. طلب کنندهء دوست :
عاشق ز نهیب جان نترسد.
جانان طلب از جهان نترسد.نظامی.

جانانلو.

(اِخ) دهی است از دهستان منجوان بخش خداآفرین شهرستان تبریز. در 8 هزارگزی جنوب خداآفرین و 25 هزارگزی شوسهء اهر گلیپر قرار دارد. محلی است کوهستانی و معتدل و مالاریائی و 284 تن سکنه دارد. مذهب آنان شیعه و زبان آنها ترکی است. آب این ناحیه از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. دبستان دارد و راه آنجا مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

جانانه.

[نَ / نِ] (ص نسبی، ق مرکب)مرکب از جانان و «ه» پسوند نسبت و زائد. (حاشیهء برهان چ معین). منسوب بجانان. کنایه از معشوق و مطلوب باشد. (برهان). کنایه از این است که جان از اوست یا او جان من است. (آنندراج) (انجمن آراء). مقصود و مراد. (ناظم الاطباء). یار. نگار. دلدار. معشوق. معشوقه. عزیز :
جانا بخرابات آی تا لذت جان بینی
جان را چه خوشی باشد بی صحبت جانانه.
مولوی.
یارب آن شمع دل افروز ز کاشانهء کیست
جان ما سوخت بپرسید که جانانهء کیست.
حافظ.
ببوی زلف تو گر جان بباد رفت چه شد
هزار جان گرامی فدای جانانه.حافظ.
سینه از آتش دل در غم جانانه بسوخت
آتشی بود در این خانه که کاشانه بسوخت.
حافظ.
ما درس سحر در ره میخانه نهادیم
محصول دعا در ره جانانه نهادیم.حافظ.
|| در تداول عامه، سخت. بزرگ. بسیار قوی. عظیم. بسیار بزرگ. بطور کامل. فراوان. درشت. صعب. محکم.
- سیلی جانانه بکسی زدن؛ کشیدهء سخت زدن.
- فحش جانانه دادن یا خوردن؛ فحش فراوان دادن یا خوردن.
- یک جوال جانانه گندم؛ یک جوال پر از گندم.
- یک دوری جانانه پلو؛ یک دوری کوت از پلو.
- یک کاسهء جانانهء شراب.؛
- یک کتک جانانه خوردن یا زدن.؛
-یک کشیدهء جانانه.؛

جاناور.

[وَ] (ص مرکب، اِ مرکب) جانور. (ناظم الاطباء). حیوان. زنده. پرندگان حی. جاندار. هرچه جان دارد از آدمی و غیر آن. (شرفنامهء منیری). مطلق حیوان :
هر شب که نو برآیند از گردون
این اختران شوخ نه جاناور.
مسعودسعد.
شگفت این که با اینهمه زنده ام
تواند چنین زیست جاناوری.
نظامی (از فرهنگ ضیاء).
گه چو یوسف شاهدی از چاه بر تختی شود
گه چو آدم صورتی از خاک جاناور شود.
سیدحسن غزنوی (از بهار عجم).

جاناً.

[نَنْ] (ق) کلمهء فارسی است که مانند کلمات عربی به آخرش تنوین درآورده اند. (از مجلهء دانشکدهء ادبیات تبریز سال اول شمارهء 3). از جان. بجان: جاناً و ما در راه تو فداکاریم.

جان احمد.

[اَ مَ] (اِخ) دهی از دهستان ارهان بخش قاین شهرستان بیرجند است در 97 هزارگزی جنوب خاوری قاین، سر راه اتومبیل رو اسفدان به اسفج واقع شده و محلی است معتدل که در دامنه قرار دارد و سکنهء آن 257 تن است. زبان آنان فارسی و آب آن از قنات است. محصول آنجا غلات، شلغم، چغندر و شغل مردم زراعت و مالداری و راه آن اتومبیل رو می باشد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

جان احمد.

[اَ مَ] (اِخ) دهی از دهستان فعله کری بخش سنقر کلیائی شهرستان کرمانشاه است در 9 هزارگزی خاور سنقر و 4 هزارگزی شمال ماران گاز واقع شده است. محلی است کوهستانی و سردسیر سکنهء آن 85 تن و آب آنجا از چشمه تأمین میشود و محصول آن غلات و حبوبات دیمی است و شغل اهالی زراعت، قالیچه و جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

جان احمدقلیخان.

[اَ مَ قُ] (اِخ) یکی از سرداران که هنگام محاصرهء بلخ از طرف محمدخان شیبانی در آنجا بود و دروازهء عکاشه توسط او و چندتن دیگر از سرداران ضبط شد. (از حبیب السیر چ تهران جزء 3 از ج 3 ص292).

جان احمدی.

[اَ مَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان میلانلو بخش شیروان شهرستان قوچان در 55 هزارگزی جنوب باختری بخش شیروان واقع شده و محلی است کوهستانی و معتدل. سکنهء آن 38 تن و به ترکی و فارسی سخن گویند. آب آنجا از رودخانه تأمین میشود و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

جان احمدی.

[اَ مَ] (اِخ) مزرعه ای است از مزارع قریهء چارکند بلوک سیرجان. (مرآت البلدان ج 4 ص 131).

جان از کون دررفتن.

[اَ دَ رَ تَ] (مص مرکب) مردن. (ناظم الاطباء). ظاهراً هنگامی بکار میرود که بخواهند مردن کسی را بزشتی و تحقیر یاد کنند.

جان افروختن.

[اَ تَ] (مص مرکب)جان را روشن کردن. جان را فروزش دادن.
رجوع به جان افروز شود.

جان افروز.

[اَ] (نف مرکب)جان افروزنده. فروزندهء جان. تازه کنندهء جان. روشن کنندهء جان. شادکننده :
بهشت جاودان آنروز بینم
که آن رخسار جان افروز بینم.
(ویس و رامین).
که بگو ای امیر جان افروز
که شب تیره به بود یا روز.سنایی.
ز آنکه اقبال خویش را دیدم
با رخ دلگشای جان افروز.انوری.
جان خاقانی فدای روی جان افروز تست
گرچه خصم اوست جانان یار جانان جان تو.
خاقانی.
هنوز آن مهر بر درج رحم داشت
که جان افروز گوهر گشت پیدا.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص27).
تا حسن جانفروز تو بینند عاشقان
بردار یکدم از رخ خود این نقابها.
اسیری (از بهار عجم).
جز لقای روی جان افروز دوست
درد ما را نیست درمان ای طبیب.
اسیری لاهیجی (از بهار عجم).
رجوع بجان افروختن شود.

جان افزا.

[اَ] (نف مرکب) آنچه مدد حیات بود مانند آب حیات و امثال آن. (شرفنامهء منیری). جان افزای، جان فزا. (از بهار عجم). آنچه جان را بیفزاید. آنکه یا آنچه باعث فزونی جان شود. افزایندهء جان :
خورشها پاک و جان افزا و نوشین
چه پوششهای نغز و خوب و رنگین.
(ویس و رامین).
ناقه مشکم که گر بندم کنی در صد حصار
سوی جان پرواز جوید طیب جان افزای تو.
خاقانی.
بجان او کزو جان را بدرد اوست خرسندی
که جانداروی خویش از لعل جان افزای او دارد.
خاقانی.
هر که شد دل زنده از دیدار جان افزای دوست
آنچنان دل زنده را هرگز وفائی هست نیست.
اسیری.
و رجوع به جان افزای و جان فزا شود. || نزد صوفیّه بقا را گویند که سالک از آن صفت باقی ابدی گردد و فنا را بدو راه نبود.

جان افزای.

[اَ] (نف مرکب)جان افزاینده. جان فزا. جان افزا. جانبخش :
دوش میخورد می بیاد رخش
باده ای چون وصال جان افزای.
اشرفی سمرقندی.
آنچه اسکندر طلب کرد و ندادش روزگار
جرعه ای بود از زلال جام جان افزای تو.
حافظ.
رجوع بجان افزا و جان فزا شود.

جان افشان.

[اَ] (نف مرکب) جان فداکننده. آنکه جان را در راه کسی یا چیزی بدهد :
جان بیگانه ستاند ملک الموت بزجر
زجر حاجت نبود عاشق جان افشان را.
سعدی.
|| افشانندهء جان. ریزندهء جان. جان بخش :
ای تماشاگاه جانها طرف لاله ستان تو
مطلع خورشید زیر زلف جان افشان تو.
خاقانی.

جان افشاندن.

[اَ دَ] (مص مرکب) مردن. (بهار عجم). جان دادن :
اهل بایستی که جان افشاندمی
دامن از اهل جهان افشاندمی.خاقانی.
همچو شمعم یک نفس باقیست بی دیدار تو
چهره بنما دلبرا تا جان برافشانم چو شمع.
حافظ.
رجوع به جان افشانی شود.

جان افشانی.

[اَ] (حامص مرکب) عمل جان افشاندن. جان دادن :
سعدیا هر که ندارد سر جان افشانی
مرد آن نیست که در حلقهء عشاق آید.
سعدی.
همچو گل بر چمن از باد میفشان دامن
زانکه در پای تو دارم سر جان افشانی.
حافظ.
رجوع به جان افشاندن شود.

جان انجام.

[اَ] (نف مرکب) جان بآخر رساننده. خاتمه دهندهء جان. جان پایان دهنده. کُشنده :
بروز بزم بود آفتاب گوهربار
بروز رزم بود اژدهای جان انجام.عمعق.
چون ز بازو سیف جان انجام در بالا کند
پیش او صد خصم باید همچو سیف ذوالیزن.
سوزنی.
نه شکنجی که بود جان انجام
بل شکنجی که بود تیزآهنج.سوزنی.
چو دم بد آنکه برآمد سیاه پوشیده
گرفته در کف زربخش تیغ جان انجام.
رضی الدین نیشابوری.

جان اوبار.

[اَ / اُو] (نف مرکب)جان اوبارنده. جان فروبرنده. بلع کنندهء جان.

جان اوسپار.

[اَ] (اِ مرکب)(1) نام هیأتی از برگزیدگان اسواران بوده و عدهء آنان ده هزار تن بودند که در عهد ساسانیان مانند دورهء هخامنشیان تشکیل میشدند و بواسطهء شجاعت و بی باکی از مرگ بنام جان اوسپار (جان سپار) خوانده میشده اند. (از ایران در زمان ساسانیان ترجمهء رشید یاسمی ص234).
(1) - Gyanavaspar.

جان اوغلان.

[اُغْ] (اِخ) پسر میرزا شاهرخ پسر میرتیمور گورکانی. (از حبیب السیر چ خیام ج 3 ص 541).

جانب.

[نِ] (ع اِ) پهلو. کرانه. ج، جوانب. (منتهی الارب). طرف. کنار. (بهار عجم). سوی. جهت. ضلع. ناحیه. کناره. سمت. سو. کران. بر. زی. نحو. شطر. ناحیت. ور. رهگذر. رهگذار. قَذف. قذفه. قَذَف. شَظو. (منتهی الارب). جَناح. صوب. عُرض. لِفت. حَجاج. حِجاج. (منتهی الارب). عِطف. صَوب. جنح. سَرب. خُصب. کَسر. کِسر. کَنَف. عَنَد. عَنَن. جرهه. لَقَف. مَرَن. دَرف. دعکه. مُسال. طَف : و کوچ کرد تا آب نهروان و از آن جانب بهرام چوبین فروآمد. (فارسنامهء ابن البلخی ص100). و لشکر هر دو جانب برمی نشستند و چالش مستی میکردند. (فارسنامهء ابن البلخی ص98). و عبدالرحمن بن ابی بکر او را (ابوبکر را) بجانب قبر مصطفی صلی الله علیه و آله اندر شب دفن کردند. (تاریخ سیستان). و بسرای عایشه بجانب ابوبکر او را [ عمر را ]عثمان بن عفان و عبدالله پسر او دفن کردند. (تاریخ سیستان). یک هفته مقام کردند و سخت نیکو داشت و بر جانب نیشابور آمد. (تاریخ بیهقی ص 375). از یکجانب رود و درخت بسیار و دیگر جانب دورادور لشکر که جنگ اینجا خواهد شد. (تاریخ بیهقی ص351). یکجانب از دیوار حصار بزمین آوردند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص243).
راند او را جانب نصرانیان
کرد در دعوت شروع او بعد از آن.مولوی.
شه چو عجز آن طبیبان را بدید
پابرهنه جانب مسجد دوید.مولوی.
و بر خردمند واجب است که بقضاهای آسمانی رضا دهد و جانب حزم را هم مهمل نگذارد. (کلیله و دمنه). از آنجانب که بریده بود انثیین او در شکاف چوب آویخته شد. (کلیله و دمنه). صیادان... هر دو جانب آبگیر محکم ببستند. (کلیله و دمنه).
گرت باری گذر باشد نظر بر جانب ما کن
نپندارم که بد باشد جزای خوب کرداران.
سعدی.
|| سوی. سو (در نسب). دود. دودمان : دیگر روز بار داد و هارون الرشید پسر خوارزمشاه را که از رافعیان بود از جانب مادر... (تاریخ بیهقی چ ادیب ص360). || جانب کسی؛ دل وی. خاطر او : ابوالقاسم فقد برفت و جانب ایشان بدست آورد و با هر یک عقد و میثاقی از سر گرفت. (ترجمهء تاریخ یمینی). || مقام. رتبت. منزلت : و مزیت جانب اولوالعزم بر اصناف مردمان بدانست... (سندبادنامه). هم از جهت احترام جانب سلطان و هم از بهر غزارت فضل و تقدم او. (ترجمهء تاریخ یمینی). || احترام. حرمت :
پیش ما رسم شکستن نبود عهد و وفا را
اللهالله تو فراموش مکن جانب ما را.سعدی.
در رعایت جانبش سعی هر چه تمامتر کرده شود. (گلستان). || (ص) نافرمان. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ج جُنّاب (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || محقر. (منتهی الارب). کوتاه و خوار از مردم و اسب. (ناظم الاطباء). || اجتناب کرده شده. (منتهی الارب). || بیگانه. غریب. (منتهی الارب) (آنندراج) (بهار عجم). || اسب گشاده پا. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || (اِ) پارهء تن آدمی و غیر آدمی. (اقرب الموارد). || کنایه از حمایت و امداد و اعانت چون جانب دار و جانب گیر و جانب کسی داشتن و نگاه داشتن و گرفتن و فروگذاشتن و رها کردن. (بهار عجم) (آنندراج). || در اصطلاح مهندسان اکثر اوقات بر یکی از اضلاع مستطیل اطلاق شود. (کشاف اصطلاحات الفنون).
- این جانب؛ کلمه ای است که شخص بخود خطاب کند نسبت بزیردست خود. (ناظم الاطباء). من، و زنان اینجانبه نویسند و غلطی مشهور است.
- جانبا الانف؛ دوپهلوی بینی. (ناظم الاطباء).
- جانب داشتن؛ طرفداری کردن :
دیده ام آن چشم دل سیه که تو داری
جانب هیچ آشنا نگاه ندارد.حافظ.
- جانب کسی داشتن؛ کنایه از حمایت. امداد و اعانت. (بهار عجم) (آنندراج).
- جانب کسی رها کردن؛ از کمک به او خودداری کردن.
- جانب کسی فروگذاشتن.؛ از کمک کردن بکسی خودداری کردن :
جانب خود را فرو باید گذاشت
هر کرا دیدیم جانب دار تست.
ظهوری (از آنندراج).
- جانب کسی گرفتن؛ کنایه از حمایت. امداد. اعانت. (بهار عجم) (آنندراج) :
رمیده اند چنان از خطت وفاداران
که زلف جانب رخسارهء ترا نگرفت.
کلیم (از آنندراج).
- جانب کسی نگاه داشتن؛ کنایه از حمایت، امداد، اعانت. (بهار عجم) (آنندراج) :
اگر جانب حق نداری نگاه
گزندت رساند هم از پادشاه.سعدی.
نمیدانم چه اعجاز است کان چشم سیه دارد
بمن دارد نگاه و جانب دشمن نگه دارد.
تأثیر (از آنندراج).
کسی جانب ما ندارد نگاه
دل و دیده هم نسبتی سوی اوست.
ملانسبتی (از آنندراج).
- جانب گیر؛ کنایه از حمایت کننده. اعانت کننده. (از بهار عجم) (آنندراج) :
با گل روی تو دعوی نکوئی خورشید
بر طرف چون نکند زلف تو جانب گیر است.
کلیم (از بهار عجم).
- حق بجانب؛ کسی که خود را ذیحق مینمایاند.
- غلیظ الجانب؛ درشت خوی و بی ادب. (ناظم الاطباء).
- لین الجانب؛ ظریف. خوش. نیک سیرت. (ناظم الاطباء).

جان باختن.

[تَ] (مص مرکب) جان را از دست دادن. جان را در راه کسی یا چیزی فدا کردن. جان دادن. مردن :
چیست جان تا پیش تیغ یار نتوان باختن
سهل باشد پیش آب زندگی جان باختن.
صائب (از بهار عجم).
درون ماندگان خرقه انداختند
بر آن خرقه بسیار جان باختند.نظامی.
جان باختن آسانست اندر نظرت لیکن
این لاشه نمی بینم شایستهء قربانت.سعدی.
جان باختن بکویت در آرزوی رویت
دانسته ام ولیکن خونخوار ناگزیری.سعدی.
پاکبازان طریقت را صفت دانی که چیست
بر بساط نرد در اول نظر جان باختن.
سعدی (کلیات چ فروغی ص752).
ما بهای خونبها را یافتیم
جانب جان باختن بشتافتیم.مولوی.

جانباز.

[جامْ] (نف مرکب) جان بازنده. کسی که با جان خود بازی کند و آنرا در معرض خطر اندازد. (ناظم الاطباء) :
هان ای دل خاقانی جان بازتری هر دم
در عشق چنین باید آن کس که سراندازد.
خاقانی.
در این میدان جانبازان اگر انصاف میخواهی
چو خاقانیت شیدائی نمی بینم نمی بینم.
خاقانی.
سرهای سراندازان در پای تو اولیتر
در سینهء جانبازان سودای تو اولیتر.خاقانی.
عاشقی بر خویشتن چون پیله گرد خویشتن
گر نه بر خود عاشقی جان باز چون پروانه باش.
سعدی.
نام و ننگ و دل و دین گر برود این مقدار
چیست تا در نظر عاشق جان باز آید؟
سعدی.
خامی و ساده دلی شیوهء جانبازان نیست
خبری از بر آن دلبر عیار بیار.حافظ.
بر سر بازار جانبازان منادی میکنند
بشنوید ای ساکنان کوی رندی بشنوید.
حافظ.
|| بی باک. دلیر. || ریسمان باز. || سوداگر اسب. (ناظم الاطباء). || نوعی شتر در تداول بلوچستان و اصل کلمهء جمازهء عربی همین کلمه است. (یادداشت مؤلف).

جانباز.

[جامْ] (اِخ) دهی از دهستان شهرستان خرم آباد است. در 60 هزارگزی شمال خاوری کوه دشت و 60 هزارگزی شمال خاوری راه شوسهء خرم آباد به کوهدشت واقع شده است. محلی است جلگه و معتدل و مالاریایی و 60 تن سکنه دارد. زبان آنان لری، لکی و فارسی و آب آنجا از چاه تأمین میشود. محصول آن غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. صنایع دستی زنان، سیاه چادربافی است، راه آنجا اتومبیل رو است و اهالی از طائفهء گراونداند و در سیاه چادر سکونت دارند. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

جانباز.

[جامْ] (اِخ) یکی از آبادیهای سوادکوه مازندران. (سفرنامهء مازندران رابینو ص158).

جانباز محله.

[جامْ مَ حَلْ لَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان سیارستاق بخش رودسر شهرستان لاهیجان. در یازده هزارگزی جنوب خاور رودسر و هشت هزارگزی جنوب شوسهء رودسر به شهسوار واقع شده و محلی جلگه و مرطوب است و صدتن سکنه دارد. آب از نهر پلرود و محصول آن برنج و شغل اهالی زراعت و راه آنجا مالرو میباشد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

جانبازی.

[جامْ] (حامص مرکب) دلیری. مردانگی. (ناظم الاطباء). || عمل آنکه جان بازد. فداکاری. خود را بخطر جانی انداختن و با فعل کردن صرف میشود : کار من بازنمودن احوال است جانبازی شده است؟ (تاریخ بیهقی ص429).
نخسب با تو بدل بازی اندر آمده ام
چو دل نماند تن دردهم بجانبازی.سوزنی.
زآنکه ترک کار چون نازی بود
نازکی درخورد جانبازی بود.مولوی.
- جانبازی کردن:جمله گفتندش که جانبازی کنیم
فهم گرد آریم و انبازی کنیم.مولوی.
اگر برقص درآئی تو سرو سیم اندام
نظاره کن که چه مستی کنند و جانبازی.
سعدی.
دوستان را دلنوازی کن که جانبازی کنند
آشنا کن باز را کو خود همی داند شکار.
ابن یمین.

جانبازی کردن.

[جامْ کَ دَ] (مص مرکب) رجوع به جانبازی شود.

جان بجان آفرین تسلیم کردن.

[بِ فَ تَ کَ دَ] (مص مرکب) مردن. فوت کردن. درگذشتن از دنیا. متوفی شدن.

جان بجانان سپردن.

[بِ سِ پُ دَ](مص مرکب) جان سپردن. مردن. جان را بجان آفرین تسلیم کردن.

جان بجان کسی کردن.

[بِ نِ کَ کَ دَ] (مص مرکب) بی نهایت بکسی کمک کردن: جان بجان فلانی کنی باز...؛ کنایه از اینکه هر اندازه به او بگوئی یا راهنمائی و کمک کنی باز... کودنی. بلاهت. نفهمی.

جان بحلق رسیدن.

[بِ حَ رَ / رِ دَ](مص مرکب) جان بحنجره رسیدن. بحال احتضار افتادن. نیم جان شدن. جان به گلو رسیدن :
بکام دل نرسیدیم و جان بحلق رسید
وگر بکام رسد همچنان رجائی هست.
سعدی.
سعدی اگر طالبی راه رو و رنج بر
یا برسد جان بحلق یا برسد دل بکام.
سعدی.

جان بختار.

[جامْ بَ] (ص مرکب)(اصطلاح نجوم) در احکام نجومی صاحب طالع خاصی را جان بختار گویند. صاحب «التفهیم» آرد: و چون اندر تحویل یا هر وقتی که باشد آنجای دانسته آید کجا تسییر رسیده است، خداوند آن حدّ را آنجای قاسم خوانند و بپارسی جان بختار. (التفهیم چ همائی صص525 - 526). مصحح کتاب مزبور در ذیل این کلمه چنین آرد: این کلمه تا آنجا که نگارنده در این کتاب و دیگر کتب نجوم نسخه های تازه و کهنه دیده ام بهمین صورت است یعنی «جان بختار» بباء و خاء یک نقطه و تاء مثناة فوقانیه و الف و راء بی نقطه در آخر. اما در مفاتیح العلوم خوارزمی چ مصر ص134 «جان بختان» با نون آخر نوشته است: الجان بختان معناه قاسم الروح و ذلک ان درجة الطالع تسیر الی السعود والنحوس فصاحب الحد الذی یبلغه التسییر یسمی قاسم الحیاة و الجان بختان. شاید کسی بمناسبت کلمهء قاسم و قاسم الحیاة احتمال دهد که اصل این کلمه «بخشار» باشد بخاء نقطه دار و شین معجمه و راء مهمله در آخر یا «بخشان» با نون بصیغهء اسم فاعل از قبیل تابان و رخشان. اما قاسم در اصطلاح نجومی نه بمعنی بخش مرادف تقسیم و تجزیه کردن، بلکه بمعنی مرادف بهره و حظ و نصیب است که از آن به بخت تعبیر می شود، و شاید کلمهء بخت یا بخش بمعنی حظ و بهره از یک ریشه باشد. اما لفظ «ار» که ملحق بکلمات میشود گاهی اسم فاعل است از مصدر آوردن که بحذف علامت اسم فاعلی با کلمهء دیگر ترکیب شده و گاهی پساوند است که خود بتنهائی معنی مستقل ندارد بلکه دارای معنی حرفی است یعنی افادهء معنی در غیر میکند همچون نشانهء سرفرسخها. و در این صورت غالباً معنی اسم مصدر و گاهی معنی مبالغه می بخشد، و بحسب قواعد اشتقاقی، بیشتر ملحق بکلماتی میشود که هیأت صیغهء ماضی دارند مانند گفتار و کردار و دیدار گاهی ملحق به اسم و صفت میشوند مانند «دوستار» اگر ابدال دال و تاء که قریب المخرج اند و تخفیف نباشد. و «زنگار» اگر کلمه اصلا بسیط یا مرکب از زنگ و آر اسم فاعل از آوردن نباشد. (حاشیهء التفهیم ص526). قاسم الروح. قاسم الحیاة. جان بختان. جان بخشان. رجوع بجان بختان و جان بخشان شود.

جان بختان.

[جامْ بَ] (ص مرکب)قاسم الروح. رجوع به جان بختار شود.

جان بخش.

[جامْ بَ] (نف مرکب)بخشندهء جان. (شرفنامهء منیری) (ناظم الاطباء). حیات دهنده. زنده کننده. جان بخشنده. جان دهنده (در مورد پروردگار و مجازاً دربارهء دیگران) :
بگفتند لشکر که ای پهلوان
بیزدان جان بخش و فرخ روان.فردوسی.
جان بخش و جان ستان ملکی ملک را ملک
آن به بود که باشد جانبخش و جان ستان
جان بخش و جان ستان بحقیقت بود خدای
تو سایهء خدائی و باشی هم این و آن.
سوزنی.
جان بخش ابوالمظفر شاه اخستان که هردم
با عهد او بقا را پیمان تازه بینی.خاقانی.
شاه جان بخش است و ما بر شاه جان کرده نثار
آب بفزودن بدریا برنتابد بیش از این.
خاقانی.
جان بخش جهانیان دم تست
این جان عزیز همدم تست.نظامی.
چو الب ارسلان جان بجان بخش داد
پسر تاج شاهی بسر برنهاد.سعدی.
خسروا پیرانه سر حافظ جوانی میکند
بر امید عفو جان بخش گنه فرسای تو.حافظ.
|| مفرح و تازه کنندهء روان. (ناظم الاطباء) :
نکهت جان بخش دارد خاک کوی دلبران
عارفان آنجا مشام عقل مشکین میکنند.
حافظ.
دل کز لب جان بخش بتی طالب کام است
دندان بجگر برده در اندیشهء خام است.
شاپور تهرانی (از ارمغان آصفی).

جان بخشان.

[جامْ بَ] (ص مرکب)قاسم الحیاة. قاسم الروح. سهمی از سهام، از احکام نجومی: در علم احکام نجوم چون درجهء طالع به سعود و نحوس ها سیر کند صاحب حد را که سیر بدان رسد جان بخشان نامند. رجوع به جان بختار شود.

جان بخشی.

[جامْ بَ] (حامص مرکب)حیات بخشی. احیاء. (ناظم الاطباء). عمل جان بخش. رجوع به جان بخشیدن و جان بخش شود.

جان بخشیدن.

[بَ دَ] (مص مرکب)جان دادن. زنده کردن. زنده ساختن :
نفحه ای آمد شما را دید و رفت
هر که را میخواست جان بخشید و رفت.
مولوی.
آنکه جان بخشید و روزی داد و چندین لطف کرد
هم ببخشاید چو مشتی استخوان بیند رمیم.
سعدی.

جانب دار.

[نِ] (نف مرکب) حمایت کننده. امدادکننده. اعانت کننده. (از بهار عجم). طرفدار. مددکار. دستگیر. یاور. وکیل. حامی. (ناظم الاطباء) :
جانب خود را فروباید گذاشت
هر کرا دیدیم جانب دار تست.
طالب آملی (از بهار عجم).

جانبداری.

[نِ] (حامص مرکب)طرفداری. مددکاری. حمایت. (ناظم الاطباء). عمل جانبدار. رجوع به جانب و جانبدار شود.

جانب داشتن.

[نِ تَ] (مص مرکب)رابطه داشتن. پیوند داشتن. مربوط بودن :
نسیم صبح را گفتم تو با او جانبی داری
کز آنجانب که او باشد صبا عنبرفشان آید.
سعدی.
رجوع به جانب شود.

جان بدرآوردن.

[بِ دَ وَ دَ] (مص مرکب) جان بدربردن. جان برون بردن. سالم ماندن. نجات یافتن :
عجب از کشته نباشد بدر خیمهء دوست
عجب از زنده که چون جان بدرآورد سلیم.
سعدی.
رجوع بجان بدربردن شود.

جان بدربردن.

[بِ دَ بُ دَ] (مص مرکب) سالم ماندن. نجات یافتن. جان بدرآوردن. جان بردن :
یکی پیش خصم آمدن مردوار
دوم جان بدربردن از کارزار.سعدی.
زین بحر عمیق جان بدربرد
آنکس که هم از کنار برگشت.سعدی.
رجوع به جان بدرآوردن شود.

جان بدستارچه دادن.

[بِ دَ چَ / چِ دَ] (مص مرکب) کنایه از جان بشکرانه دادن و پیش کش نمودن باشد. (برهان) (آنندراج). جان تقدیم کردن. (ناظم الاطباء) :
جان بدستارچه دهم او را
کز غبب طوق دربراندازد.
خاقانی (از آنندراج).
|| زر پیشکشی دادن. (ناظم الاطباء).

جان بدهان آمدن.

[بِ دَ مَ دَ] (مص مرکب) جان بلب رسیدن. جان بغرغره رسیدن. بحال احتضار درآمدن :
جهد بسیار بکردم که نگویم غم دل
عاقبت جان بدهان آمد و طاقت برسید.
سعدی.
زان عین که دیدی اثری بیش نمانده است
جانی بدهان آمده در حسرت کامی.سعدی.
رجوع به جان بدهان رسیدن شود.

جان بدهان رسیدن.

[بِ دَ رَ / رِ دَ](مص مرکب) جان بحلق رسیدن. بحال احتضار رسیدن. جان بر لب رسیدن :
آنکه سرش در کمند جان بدهانش رسید
می نکند التفات آنکه بدستش کمند.سعدی.
رجوع بجان بدهان آمدن شود.

جان بر.

[جامْ بَ] (نف مرکب) کسی که میرهاند جان خود را. (ناظم الاطباء) : که احدی از آنها از دست آن ملعون جان بر نشد. (مجمل التواریخ گلستانه).
دل جان بر نمییابم ز دست تیغ مژگانش
بدور چشم او پیمانه ها لبریز می بینم.
طالب آملی (از بهار عجم).

جان برآرنده.

[جامْ بَ رَ دَ / دِ] (نف مرکب) گیرندهء جان. جان بدرآورنده. کشنده. ممیت. مقابل جان بخش :
به دادآفرینی که دارنده اوست
همان جان ده و جان برآرنده اوست.نظامی.

جان برآمدن.

[بَ مَ دَ] (مص مرکب)جان بیرون رفتن. مردن :
نه چندان بخور کز دهانت برآید
نه چندان که از ضعف جانت برآید.سعدی.
بچه دیر ماندی ای صبح که جان من برآمد
بزه کردی و نکردند مؤذنان ثوابی.سعدی.
رمق مانده ای را که جان از بدن
برآید چه سود انگبین در دهن.سعدی.
تا رفته از نظر ز تنم جان برآمده
شرمنده ام که در غمش آسان برآمده.
حزین اصفهانی (از ارمغان آصفی).

جانب راست.

[نِ بِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) طرف راست. سوی راست. ذات الیمین.

جان برافشاندن.

[بَ اَ دَ] (مص مرکب)جان افشاندن. جان باختن. جان نثار کردن. خویشتن را فدا کردن :
بر آن شهریار آفرین خواندم
نبودم درم جان برافشاندم.فردوسی.
چه حاجتست بشمشیر قتل عاشق را
حدیث دوست بگویش که جان برافشاند.
سعدی.
بعشق روی تو گفتم که جان برافشانم
و گر بشرم درافتادم از محقر خویش.
سعدی.
جان برافشانم اگر سعدی خویشم خوانی
سر این دارم اگر طالع آنم باشد.
سعدی.
همچو صبحم یکنفس باقیست بی دیدار تو
چهره بنما دلبرا تا جان برافشانم چو شمع.
حافظ.
رجوع به جان افشاندن شود.

جان برد.

[جامْ بُ] (حامص مرکب)سلامت و محفوظ ماندن. (آنندراج). خلاص و رهائی انفرادی :
بجان برد خود هر کسی گشته شاد
کس از کشتهء کس نیاورده یاد.نظامی.
رجوع بجان بردن شود.

جانبرد غزالی.

[ ] (اِخ) از ملوک چراکسهء مصر و از امرای طومانیان بود هنگامی که سلطان سلیم خان بجنگ با مصر پرداخت او فرماندهء سپاهی بود که از طرف طومانبای برای مقابله با سلطان فرستاده شده بود ولی مغلوب گردید و بعد بخدمت همین سلطان رسید و مطیع وی شد سلطان او را والی شام کرد ولی چون ذاتاً خیانت پیشه بود از مرگ سلطان سلیم خان استفاده کرده بعصیان برخاست و طرابلس، بیروت و سایر سواحل سوریه را بتصرف آورد و بمحاصرهء حلب پرداخت و از قره جه پاشا و فرهادپاشا شکست خورد (927 ه .ق .) و پس از آن کشته شد.

جان بردمیدن.

[بَ دَ دَ] (مص مرکب)زنده کردن. (ناظم الاطباء).

جان بردن.

[بُ دَ] (مص مرکب) زندگانی کردن. (غیاث اللغات). زنده ماندن. از مرگ رهایی یافتن. از مهلکه سالم بیرون آمدن. از مرگ خلاص شدن. خلاص شدن. مستخلص شدن. نجات یافتن. سالم ماندن :
شما راه سوی بیابان برید
مگر کز بد دشمنان جان برید.فردوسی.
جان کی برد ز تیغ تو کش پر عقاب داد
گرچه مخالف تو عقابی به پر شود.
مسعودسعد.
بخدای عزّوجل سوگند خوردم [ معتصم ] که افشین از من جان نبرد. (تاریخ بیهقی ص174). پس خواستند که خبری بازدانند که ارسلان خان از آن زخم جان برده است یا نه. (اسکندرنامه نسخهء سعید نفیسی). و از آن هفتاد هزار زنگی کس جان نبرد مگر اندکی. (اسکندرنامه ایضاً).
تا مرا زینجا به هندستان برد
بو که بنده کان طرف شد جان برد.مولوی.
هیچ شادی مکن که دشمن مرد
تو هم از موت جان نخواهی برد.سعدی.
که نه من ز دست عشقت، ببرم بعاقبت جان
تو مرا بکش که خونم ز تو خوبتر نریزد.
سعدی.
نه دانا بسعی از اجل جان ببرد
نه نادان بناساز خوردن بمرد.سعدی.
بقول دروغی که سلطان بمرد
نمردی و بیچاره ای جان ببرد.سعدی.
آن دو موش دگر که جان بردند
زود بردند خبر به موشانا.عبید زاکانی.
تو پنداری که حاسد رفت و جان برد(1)
حسابش با کرام الکاتبین است.حافظ.
(1) - ن ل: تو پنداری که بدگو رفت و جان برد.

جان بر سر بودن.

[بَ سَ دَ] (مص مرکب) کنایه از مشرف بَر مرگ بودن. (بهار عجم) :
پاس دولت جمع کی با خواب راحت میشود
شمع دائم از برای تاج زر جان بر سر است.
مخلص کاشی (از بهار عجم).

جان بر سر نهادن.

[بَ سَ نِ / نَ دَ](مص مرکب) کنایه از حاضر بجان بازی بودن. جان بر کف نهادن :
خویشتن سوزیم و جان بر سر نهاده شمعوار
هر کجا در مجلسی شمعیست ما پروانه ایم.
سعدی.

جان بر شکرانه دادن.

[بَ شُ نَ / نِ دَ] (مص مرکب) زر پیشکی و مساعده دادن. (ناظم الاطباء).

جان بر لب آمدن.

[بَ لَ مَ دَ] (مص مرکب) جان بلب رسیدن. جان بدهان رسیدن. مشرف شدن بمرگ. کنایه از بی تاب شدن :
عزم دیدار تو دارد جان برلب آمده
بازگردد یا برآید چیست فرمان شما.حافظ.

جان بر لب بودن.

[بَ لَ دَ] (مص مرکب) حاضر بودن برای جان بازی :
فرمان برمت هرآنچه گویی
جان بر لب و گوش برخطایست.سعدی.

جان بر لب رسیدن.

[بَ لَ رَ / رِ دَ](مص مرکب) جان بلب رسیدن. جان بحلق رسیدن. جان بدهان رسیدن. کنایه از بی طاقت شدن :
مرا جان اینچنین بر لب رسیده
گدازانم چو شمع از آب دیده.نظامی.

جان برمیان.

[جامْ بَ] (ص مرکب)مستعد و ساخته. (شرفنامهء منیری). مستعد و آماده. (ناظم الاطباء) :
ای قلمت با دوات طوطی و هندوستان
پیش زبان تو تیغ هندوی جان برمیان.
سپاهانی (از شرفنامهء منیری).
|| وامانده شده از زندگانی. (ناظم الاطباء). منتظر مرگ. || مرده انگاشتن. (شرفنامهء منیری).

جان بر میان بستن.

[بَ بَ تَ] (مص مرکب) کنایه از آماده شدن برای کاری. (بهار عجم) (آنندراج). دامن بر کمر زدن برای انجام کار. تا پای جان حاضر به انجام کاری بودن :و اندر آن رأی خواست از وی و دیگر اعیان از بهر ما جان را برمیان بست. (تاریخ بیهقی ص84). دایهء مهربانتر از مادر بودم و جان بر میان بربستم. (تاریخ بیهقی). پدر ما خواست ولیعهدی وی را باشد... از بهر ما جان را برمیان بست. (تاریخ بیهقی).
جان ببستم بمیان شمع صفت از سر شوق
تا نسوزی ز غم عشق نیابی تو خلاص.
حافظ (از بهار عجم).
کمری برمیان جان بسته
جان کمروار برمیان بسته.
یوسفی (از بهار عجم).

جان بر میان نهادن.

[بَ نِ / نَ دَ](مص مرکب) کنایه از آماده شدن برای کاری. (بهار عجم) (آنندراج).

جان بری.

[جامْ بَ] (حامص مرکب) عمل جان بردن :
وای بر جان تو که بدگهری
جان بری کرده ای و جان نبری.نظامی.
رجوع بجان بردن شود.

جان بسر.

[جامْ بِ سَ] (ص مرکب) سخت مضطرب. بی قرار، چنانکه بیمار هنگام مرگ. مشرف بمرگ :
گر انیس لانه ای ای جان بسر
در کمین لا چرایی منتظر.مولوی.
رجوع به جان بسر بودن و جان بسر شدن شود.

جان بسر بودن.

[بِ سَ دَ] (مص مرکب)کنایه از مشرف بر مرگ بودن. (بهار عجم). سخت مضطرب و نگران بودن، چنانکه بیمار در حال نزع :
همین نه لاله ز شوق تو داغ برجگر است
که شمع نیز ز سوز غم تو جان بسر است.
محمد سعید اشرف (از بهار عجم).
رجوع به جان بسر و جان بسر شدن و جان بسر کردن شود.

جان بسر شدن.

[بِ سَ شُ دَ] (مص مرکب) سخت مضطرب و نگران شدن. بی قرار شدن. بحال مرگ افتادن. و رجوع به جان بسر و جان بسر بودن شود.

جان بسر کردن.

[بِ سَ کَ دَ] (مص مرکب) سخت مضطرب و بی قرار کردن. نگران و ناراحت کردن. بحال جان دادن انداختن. و رجوع به جان بسر شدن و جان بسر بودن شود.

جانب شرقی.

[نِ بِ شَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) مشرق. آنسوی که آفتاب برآید.

جانب غربی.

[نِ بِ غَ] (اِخ) مراد از آن کوه طور است که میقات موسی بوده است. (آنندراج) : و ما کنت بجانب الغربی. (قرآن 28/44).

جان بغرغر رسیدن.

[بِ غَ غَ رَ / رِ دَ](مص مرکب) جان بدهان رسیدن. جان به لب رسیدن. کنایه از بی تاب شدن :
ز بس چون و چرا کاندر دلم خاست
رسید از خیرگی جانم بغرغر.ناصرخسرو.
چو مدحت بر آل پیمبر رسانم
رسد ناصبی را از آن جان بغرغر.
ناصرخسرو.

جانب کسی داشتن.

[نِ بِ کَ تَ](مص مرکب) از او حمایت کردن. پشتیبانی کردن کسی را. رعایت حق او را کردن.

جانب کسی رها کردن.

[نِ بِ کَ رَ کَ دَ] (مص مرکب) ترک حمایت او کردن. رعایت وی نکردن. و رجوع به جانب شود.

جانب کسی فروگذاشتن.

[نِ بِ کَ فُ گُ تَ] (مص مرکب) ترک حمایت او کردن. رعایت ناکردن او. و رجوع بجانب شود.

جانب کسی گرفتن.

[نِ بِ کَ گِ رِ تَ](مص مرکب) از او حمایت کردن. پشتیبانی وی کردن. و رجوع بجانب شود.

جانب کسی نگه داشتن.

[نِ بِ کَ نِ گَهْ تَ] (مص مرکب) حمایت از وی کردن. او را یاری کردن. رجوع بجانب شود.

جانب گیر.

[نِ] (نف مرکب) حامی. مددکار. (آنندراج). جانب گیرنده. جانب نگاه دارنده. طرفدار.

جانبلاط.

[جامْ بُ] (اِخ) لقب جنبلاط بود که یکی از خاندانهای دروزی لبنان و منتسب به جان بولاد کردی است. رجوع به جنبلاط شود.

جان بلاغ.

[جامْ بُ] (اِخ) دهی است از دهستان بهی بخش بوکان شهرستان مهاباد. در بیست و هفت هزار و پانصدگزی جنوب خاوری بوکان و بیست و پنجهزار و پانصدگزی خاور شوسهء بوکان به سقز واقع شده و محلی کوهستانی و معتدل و مالاریایی است. 258 تن سکنه دارد. آب آن از زرینه رود تأمین میشود. محصول آن غلات و چغندر و توتون و حبوبات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی جاجیم بافی است و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

جان بن جان.

[جانْ نِ بِ] (اِخ) نام طایفهء جن که در افسانه های تاریخی یاد شده است. مؤلف روضة الصفا آرد: ذکر جان بن الجان که بلسان شرع ایشان را جنّ گویند و ریاست ابلیس لعین. از ابن عباس روایت کرده اند که اسم ابوالجنّ سوما است و جان لقب او. در اسفار آدم مسطور است که جان را طارنوش نام بود و چون اولاد و اعقاب او در بسیط زمین بسیار شدند حق جل ذکره شریعتی بدیشان ارزانی داشته همه را بطاعت خویش مأمور گردانید و طارنوش و اولاد او احکام شریعت قبول نموده در سعهء عیش روزگار میگذرانیدند تا یکدوره ثوابت به انتها رسید و بعد از آن متمرد و عاصی شدند و دورهء ثوابت بعقیدهء حکمای اوائل سی و شش هزار سال و برخی بیست و پنج هزار و دویست سال گفته اند و محیی الدین مغربی بیست و چهار هزار سال دانسته است و خلاصه چهار دوره به اطاعت و عصیان گذراندند و در دور چهارم ملائک بجنگ با آنان مأمور شدند و بیشتر آنان را کشتند و بقیة السیف در جزایر و خرابه ها متواری شدند و فرزندان صغیر آنان را ملائکه به آسمان بردند که از جملهء آنان ابلیس بود. ابلیس در طاعت و عبادت بسیار کوشید تا مقرب درگاه خداوندی گردید و مأمور ارشاد بنی الجان در زمین شد و پس از محاربه آنانرا به اطاعت در آورد و خود امیر آنان شد و بسیار غرّه گردید و به آسمانها میرفت و در محافل مقربین از خود ستایش میکرد تا اینکه ملائکه از لوح محفوظ آگاه شدند که یکی از مقربان مورد غضب الهی قرار میگیرد و به ابلیس گفتند که چنین است و باید بتوبه و انابه مشغول شد ولی او گفت من قب آگاه بودم و این مربوط بما نیست تا اینکه آدم خلق شد و ابلیس مردود درگاه الهی شد... (از روضة الصفا ج 1). و رجوع به حبیب السیر و ناسخ التواریخ شود.

جانب نگه داشتن.

[نِ نِ گَهْ تَ] (مص مرکب) حمایت کردن از کسی. رعایت حال کسی را کردن. پاس کسی را نگه داشتن :
تو میروی و مرا جان و دل بجانب تست
ولی چه سود که جانب نگه نمیداری.
سعدی.
جانب دلها نگاه دار که سلطان
ملک نگیرد اگر سپاه ندارد.حافظ.

جان بوز.

[جامْ] (اِ مرکب) در دو مورد فخرالدین گرگانی این کلمه را بکار برده و در هیچیک از فرهنگهای موجود معنایی که مناسب باشد دیده نشد و معنی دقیق آن معلوم نگردید :
کنون از من همی جان بوز خواهی
به دی مه در همی نوروز خواهی
چو کام و ناز باشد نه مرایی
چو باد و برف باشد بر من آیی.
(ویس و رامین).
اگر بخشایی از من بستر و گاه
چرا گیری از او مشتی جو و کاه
بمشتی کاه وی را میهمان کن
بجان بوزی دل مرا شادمان کن.
(ویس و رامین).

جان بوزه.

[زَ / زِ] (اِ مرکب) کنّ. آن غار گونه است به کوهها و توچالها و جاهای سخت سرد که کاروانی بدانجای پناه برد. (تاج العروس از نصر).

جانبولاط.

[جامْ] (اِخ) ملک اشرف. بیستمین مملوک از ممالک چراکسه است که در مصر حکومت کردند. او بسال 705 ه .ق . بپادشاهی رسید ولی پس از شش ماه خلع گردید و بجای او ملک عادل طغانبای نشست. (از قاموس الاعلام ترکی). و رجوع به جنبلاط شود.

جانبولاط زاده.

[جامْ دَ / دِ] (اِخ) وی در زمان سلطان احمدخان اول والی حلب بود و در لشکری که بسوی ایران فرستاده شد شرکت کرد ولی سردار همان لشکر چون به وی بدگمان شد او را کشت (1014 ه . ق.). برادران او علی بگ و حضربگ با لشکری که همراه ایشان بود بعصیان برخاستند. (از قاموس الاعلام ترکی).

جانبة.

[نِ بَ] (ع اِ) مؤنث جانب. رجوع به جانب شود.

جان بهان.

[] (اِخ) دهی است جزء دهستان مهرانرود بخش بستان آباد شهرستان تبریز، واقع در هفت هزارگزی شمال بستان آباد و دو هزارگزی بشوسهء قدیم اردبیل تبریز، محلی جلگه و سردسیر است. و ششصد و پنجاه و پنج تن سکنه دارد. آب آن از چشمه تأمین میشود و محصول آن غلات، سیب زمینی، یونجه. درخت تبریزی و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه دهکده مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

جان به کف برنهادن.

[بِ کَ بَ نِ / نَ دَ] (مص مرکب) آمادهء جانبازی شدن. تا پای مرگ ایستادگی کردن :
شما دل برفتن مدارید تنگ
گر از چینیان لشکر آید بجنگ
همه جان یکایک بکف برنهید
اگر لشکر آید خورید و دهید
وگر بر چنین رویتان نیست رای
ازیدر نجنبید یکتن ز جای.فردوسی.

جان به لب آمدن.

[بِ لَ مَ دَ] (مص مرکب) کنایه از مشرف بر مرگ بودن. (بهار عجم) (آنندراج). جان بدهان رسیدن. جان بر لب رسیدن. کنایه از بی تاب شدن :
میگفت چنانکه میتوانست شنید
بس جان بلب آمد که بدین لب نرسید.
سعدی.
بس گرسنه خفت و کس ندانست که کیست
بس جان بلب آمد که برو کس نگریست.
سعدی.
بلب آمده ست جانم تو بیا که زنده مانم
پس از آنکه من نمانم به چه کار خواهی آمد.
امیرخسرو (از بهار عجم).

جان به لب برنهادن.

[بِ لَ بَ نِ / نَ دَ] (مص مرکب) حاضر و آماده بودن برای فداکاری. تا پای جان در انجام دادن کار کسی مهیا بودن :
گرت جان بخواهد، بلب برنهی
ورت تیغ بر سر نهد، سرنهی.سعدی.

جان به لب رسانیدن.

[بِ لَ رَ / رِ دَ](مص مرکب) آزار کردن. اذیت رساندن. چندانکه مشرف بمرگ شود :
هزار بیدل مشتاق را بحسرت آن
که لب بلب برسد جان بلب رسانیدی.
سعدی.

جان به لب رسیدن.

[بِ لَ رَ / رِ دَ](مص مرکب) کنایه از مشرف بر مرگ بودن. (بهار عجم) :
پدر که جان عزیزش بلب رسید چه گفت
یکی نصیحت من گوش دار جان عزیز.
سعدی.
گر تشنگان بادیه را جان بلب رسد
تو خفته در کجاوه بخواب خوش اندری.
سعدی.
آوخ که بلب رسید جانم
آوخ که ز دست شد عنانم.سعدی.
من نه آنم که سست بازآیم
ور ز سختی بلب رسد جانم.سعدی.
جان بلب از ضعف نتواند رسید
ما بزور ناتوانی زنده ایم.
ملاطاهر غنی (از بهار عجم).

جان به منزل بردن.

[بِ مَ زِ بُ دَ](مص مرکب) سالم بمنزل رسیدن :
ای بسا اسب تیزرو که بمرد
خرک لنگ جان بمنزل برد.سعدی.

جان به مویی آویختن.

[بِ تَ](مص مرکب) ناتوان گشتن. ضعیف شدن. نحیف گشتن چنانکه بحال مرگ افتد :
ز سر مو ز رویش صفا ریخته
بموئیش جان در تن آویخته.سعدی.

جان به میان بستن.

[بِ بَ تَ] (مص مرکب) آمادهء جان بازی بودن :
جان ببستم بمیان شمع صفت از سر شوق
تا نسوزی ز غم شوق نیابی تو خلاص.
حافظ.

جانبی.

[نِ] (ص نسبی) منسوب بجانب یعنی طرفی و کناری. (ناظم الاطباء). پهلویی.

جانبیدن.

[نِ دَ] (مص جعلی) نفرت داشتن. مکروه داشتن. ناپسند کردن. (ناظم الاطباء).

جان بیرون شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب) جان دررفتن. مردن :
چه سود آب فرات آنگه که جان تشنه بیرون شد
چو مجنون پاکباز افتاد لیلی درمیان آمد.
سعدی.

جانبین.

[نِ بَ] (ع اِ) طرفین. (آنندراج) (ناظم الاطباء). تثنیهء جانب در حالت نصبی و جری. دو طرف. دو جانب : بخفض جناح ذلت پیش آیی و به استمالت خاطر و استقالت از فساد ذات البینی که در جانبین حاصل است مشغول شوی. (مرزبان نامه). اسباب قرابت میان جانبین مؤکد است. (ترجمهء تاریخ یمینی ص403). از جانبین در آن محاربت جد بلیغ نمودند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص18). خلقی بسیار از جانبین بفنا رسیده. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 416). در باب موافقت جانبین سعی بلیغ نموده. (حبیب السیر ج 3 ص179).رجوع به جانب شود.

جان بین.

[جامْ] (نف مرکب) آنکه جان را بیند. مجازاً واقع بین، حقیقت بین :
دیدن روی ترا دیدهء جان بین باید
وین کجا مرتبهء چشم جهان بین من است.
حافظ.

جانپ.

[نِ] (اِخ)(1) بلوکی است در بلوچستان واقع در کوهستان فیمابین لاشار و مکران. مشتمل است یک قلعه را. (از مرآت البلدان ج 4 ص127).
(1) - ظ. مصحف چانف است. رجوع به چانف در این لغت نامه شود.

جان پاش.

[جامْ] (نف مرکب) جان پاشنده. تلف کنندهء جان. جان نثار کننده :
سالها شد تا دل جانپاش ازرق پوش من
معتکف وار اندر آن زلف سیه دارد وطن.
خاقانی.

جان پاک.

[نِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)روح خالص و ناآلوده. روان که بکثافات مادی نیالوده باشد : چه بزرگ غبنی و عظیم عیبی باشد باقی را بفانی و دائم را بزایل فروختن و جان پاک را فدای تن نجس داشتن. (کلیله و دمنه). || روح القدس: بسم الاب و الابن و روح القدس اله واحد؛ بنام پدر و پسر و جان پاک یکی خدا. (از آغاز ترجمهء دیاتسارون).

جان پذیر.

[جامْ پَ] (نف مرکب) پذیرندهء جان. آنکه یا آنچه جان در آن جایگزین شود. تن. بدن :
دگر باره پرسید هندوی پیر
که جان چیست در پیکر جان پذیر.نظامی.

جان پذیری.

[جامْ پَ] (حامص مرکب)عمل جان پذیر. پذیرفتن جان. قبول کردن جان :
دل درانداز و جان پذیری کن
یک زمانش لگام گیری کن.نظامی.

جان پرور.

[جامْ پَرْ وَ] (نف مرکب)پرورندهء روان. (ناظم الاطباء). روح پرور. آنچه جان را پرورش دهد. آنکه یا آنچه باعث تیمار جان شود :
تو از معنی همان بینی که از بستان جان پرور
ز شکل و رنگ گل بیند دو چشم مرد نابینا.
ناصرخسرو.
هر بوسه کزو بقهر بستانم
چون آب حیات هست جان پرور.
امیر معزی (از بهار عجم).
مرا تا دل بود دلبر تو باشی
ز جان بگذر که جان پرور تو باشی.نظامی.
بشیرین سخنهای جان پرورت
خداوند بودم شدم چاکرت.نظامی.
داد بدو کاین می جان پرور است
زهر مدانش که به از شکر است.نظامی.
بیا ساقی آن می که جان پرور است
بمن ده که جان مرا درخور است.نظامی.
پی از هر خسی سایه پرورد بگسل
نظر بر عزیزان جان پرور افکن.خاقانی.
در آینه دریغ بود صورتی کزو
بیند هزار صورت جان پرور آینه.خاقانی.
دولت جان پرورست صحبت آموزگار
خلوت بی مدعی سفرهء بی انتظار.سعدی.
درختست بالای جان پرورش
ولد میوهء نازنین بر سرش.سعدی.
گرستن گرفت از سر صدق و سوز
که ای یار جان پرور دلفروز.سعدی.
و مشهور است مواضع جان پرور و مقامات متفرجات دلخواه... (ترجمهء محاسن اصفهان ص 24).
جان پرور است قصهء ارباب معرفت
روزی برو بپرس و حدیثی بیا بگو.حافظ.
- نسیم جان پرور؛ باد ملایمی که روان را نشاط و شادابی بخشد. رجوع به جان پروردن شود.

جان پروردن.

[پَرْ وَ دَ] (مص مرکب)جان را تازه کردن. روح را شاداب کردن. روح و روان پرورش دادن :
کجا رفت ای دریغا آن دل ریش
که جان پرورد با جان پرور خویش.نظامی.
آتش ز لعلت میجهد نعلم در آتش مینهد
گر دیگری جان میدهد سعدی تو جان میپروری.
سعدی.
سعدیا دیده نگه داشتن از صورت خوب
نه چنانست که دل دادن و جان پروردن.
سعدی.
عاشقان را کشته می بینند خلق
بشنو از سعدی که جان پرورده اند.سعدی.

جان پروری.

[جامْ پَرْ وَ] (حامص مرکب) عمل آنکه یا آنچه جان را می پروراند. روحپروری. روان پروری :
وزین شیوه سخنهایی برانگیخت
که از جان پروری با جان درآمیخت.نظامی.
شکر ریخت مطرب برامشگری
کمر بست ساقی بجان پروری.نظامی.
گر او شاه عالم شد از سروری
منم شاه خوبان بجان پروری.نظامی.
رجوع به جان پروردن شود.

جان پروین.

[نِ پَرْ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) شراب. (مجموعهء مترادفات ص224).

جان پری.

[نِ پَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از شراب. (بهار عجم) (آنندراج). و رجوع به جان پریان شود.

جان پریان.

[نِ پَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از شراب انگوری باشد. (برهان). کنایه از شراب :
میکند جان جان پریان را جنون
دل فراق جان آدم کرد خون (؟).
(از بهار عجم) (آنندراج).
از پیکر گاو آید در کالبد روح
جان پریان کز تن خُم یافت رهایی.خاقانی.

جان پناه.

[جامْ پَ] (اِ مرکب) پناه جان. محافظ جان. آنچه جان را نگاهدارد :
گفت هین اکنون چه میخواهی بخواه
گفت فرما باد را ای جان پناه.مولوی.
ساخته پیش کید دیو لعین
جان پناهی ز قلعهء یاسین.دهخدا.
|| (اصطلاح نظامی) گودالی که هنگام تیراندازی در زمین کنند تا از آسیب گلولهء دشمن مصون باشند.

جان پوش.

[جامْ] (نف مرکب) در عبارت ابن اسفندیار ظاهراً بمعنی پناهگاه است که مسافر در آن بیارامد: و سهل بن المرزبان گفتند لارجان داشتی، پیش از او بزمستان و تابستان بدین راه که اکنون می شوند گذر نبود، جمله بریده و جان پوشها و رباطها او کرد و آن راه ایمن گردانید. (تاریخ طبرستان).

جان پین.

[پِ] (اِخ)(1) یکی از دانشمندان که قسمتی از اشعار حافظ را به انگلیسی ترجمه کرده است، و آن بسال 1901 م. بطبع رسیده. (از سعدی تا جامی صص 329 - 331).
(1) - John Payne.

جانت قبطه.

[؟ قَ ؟] (معرب، اِ) گیاهی است. مؤلف دزی گوید: در لاتین سانتوم کاپیتا(1) و بفرانسه شاردُن رولان یا سان تِت(2) و از دستهء سطراطیقوس می باشد و بعربی جانت قبطه شده است. (از دزی ج 1 ص 168).
(1) - Centum capita.
(2) - Chardon roland. Centetes.

جان جان.

[نِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)کنایه از روح اعظم است. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || جان جانها. (آنندراج) :
علم جان جان تست ای هوشیار
گر بجویی جان جان را درخور است.
ناصرخسرو.
مکان علم فرقانست و جان جان تو علمست
ازین جان دوم یکدم بجان اولت بردم.
ناصرخسرو.
مبین در دل که او سلطان جانست
قدم در عشق نه کو جان جانست.نظامی.
|| ذات حق تعالی. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء) :
من ز جان جان شکایت میکنم
من نیم شاکی، حکایت میکنم.مولوی.
|| هر طعامی که به ته دیگ چسبیده باشد. (ناظم الاطباء) (برهان) (آنندراج). || نوعی از نان که چندتو باشد. || آتش تیز زیرا که خلقت جان یعنی پدر جن از آتش بوده است. (آنندراج). || (اِخ) کنایه از حضرت رسول (ص) باشد :
قوت جانست این ای راست خوان
تا چه باشد قوت آن جان جان
زور جان کوه کن شق الحجر
زور جان جان در آن شق القمر.مولوی.
عذرخواه عقل کل و جان تویی
جان جان و تابش مرجان تویی.مولوی.

جان جانی.

(ص مرکب) جانی جانی. در تداول عوام بدوستی که کمال یگانگی دارد گفته شود؛ چنانکه دوست جانی جانی گویند یعنی دوست یکدل و یکجان.

جانج بلک.

[بَ] (اِخ، معرب از سانسکریت)(1) نام یکی از کتب مذهبی برهمایی. (از تحقیق ماللهند ص 64).
(1) - Janjavalkye.

جان جوی.

(اِخ) از مزارع قدیم النسق طبس و بلاسکنه است. (مرآت البلدان ج 4 ص131).

جان جهان.

[نِ جَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) خطابی است بمعشوقه :
بس بناگوش چو سیما که سیه شد چو شبه
آنِ تو نیز شود صبر کن ای جان جهان.
فرخی.
بگشای بشادی و فرّخی
ای جان جهان آستین خی
کامروز بشادی فرارسید
تاج شعرا خواجه فرّخی.فرخی.
|| روان عالم. روح جهان. آنکه قوام جهان بدو بسته است :
مظهر لطف ازل روشنی چشم امل
جامع علم و عمل جان جهان شاه شجاع.
حافظ.
خان بن خان و شهنشاه شهنشاه نژاد
آنکه می زیبد اگر جان جهانش خوانی.
حافظ.

جانح.

[نِ] (ع ص) مایل. میل کننده. || گناهکار. (ناظم الاطباء).

جانحة.

[نِ حَ] (ع ص) تأنیث جانح. || (اِ) یکی از استخوانهای پهلو نزدیک سینه، و هی مایلی الصدر کالضلوع هی مایلی الظهر. ج، جوانح. (منتهی الارب). مفرد جوانح که استخوانهای پهلو نزدیک سینه باشد. (ناظم الاطباء). استخوان خرد پهلو. (مهذب الاسماء). پهلو. (دهار). استخوان ریز که از طرف سینه رسته است چنانکه اضلاع از پشت. (از بحر الجواهر).

جان حیوانی.

[نِ حَ / حِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) و جان خون حیوان؛ کنایه از شیر و ماست و روغن و گوشت و شهد و عسل باشد. (برهان). کنایه از روغن و شیر و ماست و گوشت و شهد و مانند آن. (بهار عجم) (آنندراج).

جانخانی.

(اِ مرکب) جانی خانی. کیسه یا جوال بزرگ شلاته بافته. کیسه ای از موی سیاه بافته بزرگتر از جوال. جوال بزرگ از پشم بافته.

جان خراش.

[خَ] (نف مرکب) خراشندهء جان. آنچه جان را بیازارد. جان آزار.

جان خراشی.

[خَ] (حامص مرکب) عمل جان خراش. روان خراشی. روح آزاری.

جان خواستن.

[خوا / خا تَ] (مص مرکب) جان سلب کردن :
غمت هر لحظه جانی خواهد از من
چه انصاف است چندین جان که دارد.
بدرچاچی (از ارمغان آصفی).
رجوع به جان خواه شود.

جان خواه.

[خوا / خا] (نف مرکب)خواهندهء جان. آنکه یا آنچه خواستار جان باشد. گیرندهء جان :
تیغ جانخواه تو عزرائیل را گوید بجنگ
کای اخی جائی نشانی ده مرا جان دگر.
سوزنی.
جان خواه تو بس شگرف یار است
جان دادن تو عظیم بار است.نظامی.
رجوع به جان خواستن شود. || (اِ) اسم محبوب. (آنندراج).

جان خون شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب)خون شدن دل. کنایه از شدت اضطراب. بی قرار شدن. بی تاب شدن.

جان خون گشتن.

[گَ تَ] (مص مرکب) خون شدن دل. بی قرار شدن :
گفت پیغمبر چه خواهی ای ستون
گفت جانم از فراقت گشت خون.مولوی.

جان دادن.

[دَ] (مص مرکب) مردن. (بهار عجم). قبض روح شدن. جان سپردن. سَهف. (منتهی الارب). جود. (منتهی الارب). مالک. رُیوق. (منتهی الارب). تَفَیُّظ. (منتهی الارب). فَیق. (منتهی الارب) :
بدان خوی بد جان شیرین بداد
نبود از جهان دلش یکروز شاد.فردوسی.
دو رخ را به روی پسر برنهاد
شکم بردرید و برش جان بداد.فردوسی.
امیر... یک شمشیر زد چنانکه... بزانو افتاد و جان بداد. (تاریخ بیهقی). لشکر چنانکه گوئیم کار نمیکنند و در پیش ما جان دهند اگر خواهند. (تاریخ بیهقی ص 571).
هر که بدخو بود گه زادن
هم بر آن خوست وقت جان دادن.نظامی.
بتلخی جان چنان داد آن وفادار
که شیرین را نکرد از خواب بیدار.نظامی.
دشمن از آن گل که فسون خوان بداد
ترس بر او چیره شد و جان بداد.نظامی.
جان همی دادم به آسانی فراقت گفت هی
این توقف بین که پنداری که تاوان میدهد.
کمال اسماعیل.
چون اشارتهاش را بر جان نهی
در وفای آن اشارت جان دهی.مولوی.
پیش او در وقت ساعت هر امیر
جان بدادی گر بدو گفتی که میر.مولوی.
گر قضا صدبار قصد جان کند
هم قضا جانت دهد درمان کند.مولوی.
جان بدهند در زمان زنده شوند عاشقان
گر بکشی و بعد از آن بر سر کُشته بگذری.
سعدی.
رنجور عشق به نشود جز ببوی یار
ور رفتنی است جان ندهد جز بنام دوست.
سعدی.
نخواهم رفتن از دنیا مگر در پای دیوارش
که تا در وقت جان دادن سرم بر آستان باشد.
سعدی.
توخوش می باش با حافظ برو گو خصم جان میده
چو گرمی از تو می بینم چه باک از خصم دم سردم.
حافظ.
شب رحلت هم از بستر روم تا قصر حورالعین
اگر در وقت جان دادن تو باشی شمع بالینم.
حافظ.
نپنداری که جان را رایگان داد
فروغ روی جانان دید و جان داد.
مولوی یا جامی (از ارمغان آصفی).
محمود را دمی که به آخر رسید عمر
میداد جان بزاری و میگفت ایاز من.کاتبی.
- جان بدادن؛ جان دادن. مردن خاصه پس از تعب و رنجی یا شکنجه و عذابی : چون کار بر او سخت گشت مستخرج را مالی بداد کاندر پیش یوسف بن عمر بگوی که عبدالله جان بداد. (تاریخ بیهقی).
|| جان بخشیدن. زنده کردن. احیاء، از لغات اضداد است :
آتش ز لعلت می جهد نعلم در آتش می نهد
گر دیگری جان میدهد سعدی تو جان میپروری.
سعدی.
|| رانده شدن. طرد گشتن. نابود شدن. بدور شدن. از میان رفتن :
مخور هول ابلیس تا جان دهد
هر آنکس که دندان دهد نان دهد.سعدی.
- جان دادن برای چیزی؛ سخت برای آن چیز مناسب بودن. بی نهایت درخور آن بودن. سخت برای آن برازا و سزاوار بودن : این پارچه برای شلوار زمستانی جان میدهد. این چرمها برای کفش سرباز جان میدهد. یاپونچی های روس برای زمستان جان میدهد.
- || سخت شیفته و عاشق چیزی بودن.

جان داده.

[دَ / دِ] (ن مف مرکب) مرده. جان سپرده. کسی که جانش از تن بیرون رفته است :
بیهشی خسته دید افتاده
چون کسی زخم خورده جان داده.نظامی.
ماند بیخود در آن ره افتاده
چون کسی خسته بلکه جان داده.نظامی.

جاندار.

(نف مرکب، اِ مرکب) معروف است که انسان و حیوان زنده باشد. (برهان). ذی روح. دارای روان. حیوان. (ناظم الاطباء). || قادر. توانا. (ناظم الاطباء). || (از: جان، سلاح + دار، دارنده) معرب نیز: جاندار. (حاشیهء برهان چ معین). سلاح دار. (برهان) (بهار عجم) (آنندراج). سلحشور. سلاحدار. سلیح دار. و بصورت «جندار» آمده و جمع آن جانداریه و جنادره است و در مصر تا زمان بنومرین معمول بوده است. (دزی ج 1) :
شاهیست چهره ات که دو جاندار خاص او
چشم کمان کشیده و زلف زره ور است.
رفیع لنبانی (از بهار عجم) (آنندراج).
چو زخم تیغ نباشد بجنگ نیزه و تیر
چه فرق هیز و مخنث ز رستم جاندار.
مولوی (از آنندراج).
|| محافظت کننده. نگاهبان. (برهان). نگاهبان. (بهار عجم). نگاهبان جان سلاطین که همیشه با شمشیر در خدمت سلطان حاضر و متوجه است. (آنندراج). حافظ. (آنندراج) (ناظم الاطباء). گارد مخصوص شاه. پاسبان. شرطه. ج، جنادره :
کشان از دز بلشکرگاه بردش
بنزدیکان و جانداران سپردش.
(ویس و رامین).
و شمشیردار بود در دیوان، او را جاندار گفتندی. (تاریخ بیهقی ص121). سپهبد [ خسروپرویز ] فرهاد بود و سمرگری به روز و منجم برزین و حاجب او نوش بود و گنجور خورشید و نوشین بازدار و فری برز جاندار بودش و طبیب ماهوی خراد. (مجمل التواریخ والقصص). تا ناگاه جانوسیار و ماهیار وی را بشب اندر چندی شمشیر زدند و بیفتاد و ایشان جاندار خاص بودند. (مجمل التواریخ ایضاً). و حالی جانداری خاص خویش را به میهنه فرستاد بشحنگی. (اسرارالتوحید ص314). یکی برادر اسقوزان دیلم بود که جاندار سلطان بود نام او شهردار. (تاریخ طبرستان). و لقد شاهدت [ بشیراز ] مرّة رجلاً تجره الجنادرة و هم الشرط الی الحاکم و قد ربطوه فی عنقه. (ابن بطوطه).
چون عقل و جان عزیز و غریبست لاجرم
جاندار عقل و عاقلهء جان شناسمش.
خاقانی.
جاندار تو رضای حق است و دعای خلق
کاین دو ز صد سریّت لشکر نکوتر است.
خاقانی.
ندیم و حاجب و جاندار و دستور
همه رفتند و خسرو ماند و شاپور.نظامی.
زانو زده بر سرین او شیر
چون جانداران کشیده شمشیر.نظامی.
کی تواند کرد جانداری او هر جانور
حافظ و جاندار او ایزدتعالی بس بود.
شرف شفروه (از آنندراج).
|| رزق و روزی. قوت لایموت. (برهان). قوت و روزی و این مجاز است. (بهار عجم) (آنندراج). قوت روزانه. (ناظم الاطباء) :
چنان شده ست ببازارها روائی نان
که بوی نان به ترازو نمیرسد ز تنور
بزور زور توان یافت اندکی جاندار
چه چاره داند کرد آنکه زر ندارد و زور.
سوزنی (از آنندراج).
|| دوست و مددکار. (آنندراج). || محکم. قرص. بادوام: ریسمانی جاندار است. پارچه ای محکم و جاندار است.

جاندارلی.

(اِخ) قصبهء کوچکی است در ولایت آیدین در قضای برغمه که تابع سنجاغ ازمیر است و در ساحل شمالی خلیج جاندارلی در جنوب شرقی قضای برغمه قرار دارد. این قصبه مرکب از 9 قریه است و زمین آن کوهستانی است و گاهی دره های سبز و خرم دارد. (از قاموس الاعلام ترکی).

جاندارلی.

(اِخ) (خلیج...) در شمال خلیج ازمیر قرار دارد. طول و عرض آن 20 هزار گز است و «باقرچایی» به این خلیج میریزد. (از قاموس الاعلام ترکی).

جاندارو.

(اِ مرکب) کنایه از تریاک است که افیون باشد. (برهان). || نوش دارو و تریاق را گویند که حفظ جان کند و زندگی بخشد. (آنندراج) :
جانداروی عاشقان حدیثت
قفل دل گمرهان دعایت.
جمال الدین عبدالرزاق.
آن می که کلید گنج شادی است
جان داروی جام کیقبادیست.نظامی.
ای سخنت مهر زبانهای ما
بوی تو جانداروی جانهای ما.نظامی.
ابر که جانداروی پژمردگی است
هم قدری بلغم افسردگی است.نظامی.
ساخته جانداروئی از پی دلها بنطق
آینهء آفتاب مفتی صاحبقران.مجیر بیلقانی.
نباتی کز فضای بی ثبات او همی خیزد
اگر چه محض جانداروست درمان را نمی شاید.
مجیر بیلقانی.
ای داور مهجوران جانداروی رنجوران
صبر همه مستوران رسوای تو اولی تر.
خاقانی.
جان نالان را بداروخانهء گردون مبر
کز کفش جانداروئی بی سم نخواهی یافتن.
خاقانی.
بهترین جائی بدست بدترین قومی کز او
مهرهء جاندارو اندر مغز ثعبان دیده اند.
خاقانی.
باد صبا ز عهد صبی یاد میدهد
جان داروئی که غم ببرد درده ای صُبَی.
حافظ.

جانداری.

(حامص مرکب) سلاح داری. محافظت. نگهبانی. (حاشیهء برهان چ معین). محافظت جان :
آن ترک که یافت منصب جانداری
یک لحظه نمی شکیبد از دلداری
گفتم دل من نگه نمی داری؟ گفت
جان داری را چه کار با دلداری؟
امام فخرالدین خطاط هروی (از حاشیهء برهان چ معین از لباب الالباب ج 1 ص248 و 351).
صاحب بریدی براهبر داد و جانداری بی باک را فرمود. (سندبادنامه ص32).
اگر کندرای است در بندگی
ز جان داری افتد به خر بندگی.سعدی.
یار دلدار من ار قلب بدینسان شکند
ببرد زود بجانداری خود پادشهش.حافظ.
|| حیوة. زندگانی. (ناظم الاطباء). جان داشتن. دارای جان بودن. رجوع به جان داشتن شود.

جان داشتن.

[تَ] (مص مرکب) زنده بودن. حیات داشتن :
پسندی و همداستانی کنی
که جان داری و جانستانی کنی.فردوسی.
رفتی که وفا نکرد عمرت
تا جان دارم وفات جویم.خاقانی.
پائی که درنیاید روزی بسنگ عشقی
گوئیم جان ندارد تا دل نمی سپارد.سعدی.
آن بهائم نتوان گفت که جانی دارد
که ندارد نظری با چو تو زیبا منظور.سعدی.

جان دانا.

[نِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)نفس ناطقه. روان روشن :
گر کند شهباز مرغان را شکار
من شکارش جان دانا دیده ام.خاقانی.

جاندانه.

[دا نَ / نِ] (اِ مرکب) از پیش سر جائی را گویند که در کودکی نرم و جهنده میباشد. و بعربی یافوخ گویند. (برهان) (آنندراج). در لهجهء شیرازی یافوح، ملاج. موضعی در قسمت قدّامی سر کودکان که از هنگام ولادت تا یکسالگی بکلی نرم است. (از اختیارات بدیعی در شرح لغت لادن). شیردان. این کلمه در تداول مردم خراسان (گناباد) شایع است. نَمَغَه. نَبّاعَه. وَبّاعَه. رَمّاعَه. لَمّاعَه. لامِعَه. دُمّاع. (از منتهی الارب). || در سامانی به معنی دماغ گفته و معنی ترکیبی محل جان، چه دماغ محل روح نفسانی است. (رشیدی).

جان داور.

[وَ] (ص مرکب) داور جان. دادرس جان. آنکه داد جان خواهد :
گویمت کامروز جانم رفت دوشی بر زنی
چون توئی جان داور جان حال جان چون بشنوی.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص296).
رجوع به جان شود.

جان داولین.

(اِخ) آورندهء دینی در چین در هزار و هفتصد سال پیش. و آن دین را «داوجیا» نامند. (یادداشت مؤلف).

جاندر.

[رُ] (اِخ)(1) از اسامی عطارد در هندی قدیم. (تحقیق ماللهند ص105 س 8). || نام یکی از کتب نحوی و ادبی براهمه. (تحقیق ماللهند ص65 س 7).
(1) - Gandra.

جان در.

[دَ] (نف مرکب) جلاد. (ناظم الاطباء). درندهء جان. قاتل. کشنده. || جاندار. ذی روح. (ناظم الاطباء).

جان در آستین داشتن.

[دَ تی تَ](مص مرکب) مهیای جانبازی بودن. جان نثاری کردن :
عشقش حرام بادا بر یار سروبالا
تردامنی که جانش در آستین نباشد.سعدی.

جاندرازی.

[دَ / دِ] (حامص مرکب)عمردرازی. (آنندراج). درازی عمر. (ناظم الاطباء). طول عمر :
از پی جاندرازی شه شرق
کردم آفاق را بشادی غرق.نظامی.
ز بهر جان درازیش از جهانشاه
ز هر دستی درازی کرد کوتاه.نظامی.
جان درازی تو بادا که یقین میدانم
در کمان ناوک مژگان تو بی چیزی نیست.
حافظ.
ترا ای سرو باغ سرفرازی
چه گویم جز دعای جان درازی؟کاتبی.
همش تا حشر بادا جان درازی
همش سرسبز باد و سرفرازی.کاتبی.
من دعای جاندرازی آن مقصد والا میگویم و چون دستار بندقی سرافرازی او از واهب ستار میخواهم. (نظام قاری ص147).

جان درانداختن.

[دَ اَ تَ] (مص مرکب)جان را از دست دادن. در انجام کاری جان را رها کردن. ترک جان گفتن :
کس با رخ تو نباخت عشقی
تا جان چو پیاده درنینداخت.سعدی.

جان دربردن.

[دَ بُ دَ] (مص مرکب)نجات یافتن. از مهلکه جان بردن. جان بدربردن.

جان در بینی رسیدن.

[دَ بی رَ / رِ دَ](مص مرکب) بغایت تنگ و ستوه آمدن از زندگانی. (بهار عجم) (آنندراج). مشرف بمرگ گشتن. بحال مرگ درافتادن :
تا تو از چشم لطف در بینی
جان مردم رسید در بینی.
میرخسرو دهلوی (از بهار عجم).
|| عاجز و مغلوب شدن. (مجموعهء مترادفات).

جان در پای کسی افشاندن.

[دَ یِ کَ اَ دَ] (مص مرکب) جان فدای کسی کردن. جان در پای کسی باختن. (ارمغان آصفی). رجوع بجان در پای کسی باختن شود.

جان در پای کسی باختن.

[دَ یِ کَ تَ] (مص مرکب) جان فدای کسی کردن. جان در پای کسی افشاندن. (ارمغان آصفی). رجوع به جان باختن و جان در پای کسی افشاندن شود.

جان در پای کسی ریختن.

[دَ یِ کَ تَ] (مص مرکب) کنایه از جان خود فدای جان او کردن. (بهار عجم) :
دست من گیر که بیچارگی از حد بگذشت
سر من دار که در پای تو ریزم جان را.
سعدی (از بهار عجم).
گر جان نازنینش در پای ریزی ای دل
در کار نازنینان جان نازنین نباشد.سعدی.
بسیار کسان که جان شیرین
در پای تو ریزد(1) اولامن.سعدی.
(1) - ن ل: بازد.

جان در پای کسی کشیدن.

[دَ یِ کَ کَ کِ دَ] (مص مرکب) کنایه از جان خود فدای جان او کردن. (بهار عجم) :
خوش آنکه نقل سازم لبهای می پرستش
جانی کشم بپایش جامی کشم ز دستش.
نورالدین ظهوری (از بهار عجم).

جان در تن کسی کردن.

[دَ تَ نِ کَ کَ دَ] (مص مرکب) کنایه از زندگانی دادن. (بهار عجم) (آنندراج) :
میکند جان در تن امید لعل باده نوش
روی آتشناک خون مرده می آرد بجوش.
صائب (از بهار عجم).

جان در جان کسی کردن.

[دَ نِ کَ کَ دَ] (مص مرکب) کنایه از جان خود فدای جان او کردن است. (از بهار عجم) :
بعمر ار چند ننهاده ست یکشب روی بر رویم
بر آنم تا کنم یکروز جان خویش در جانش.
سیدحسن غزنوی (از بهار عجم).

جان در خطر انداختن.

[دَ خَ طَ اَ تَ](مص مرکب) خود را بمهلکه انداختن. جان خود را در معرض تلف نهادن. دست بکار خطرناک زدن :
روزی گفتم کسی چو من جان
از بهر تو در خطر نینداخت.سعدی.

جان در سر دل کردن.

[دَ سَ رِ دِ کَ دَ] (مص مرکب) جان را در پی دل بر باد دادن و ضایع ساختن. (از آنندراج).
-امثال: جان در سر دل کنی؛ یعنی جان را در پی دل بر باد دهی و ضایع سازی. (آنندراج).

جان در سر سودا کردن.

[دَ سَ رِ سَ / سُو کَ دَ] (مص مرکب) جان را بهوای نفس از دست دادن. جان را در معامله ای باختن. جان را بخاطر چیزی فدا کردن :
گویند مکن سعدی جان در سر این سودا
گر جان برود شاید من زنده بجانانم.سعدی.

جان در سر کار کسی کردن.

[دَ سَ رِ رِ کَ کَ دَ] (مص مرکب) جان را بخاطر کسی فدا کردن. در راه کسی از جان گذشتن :
ترا کس نگوید نکو میکنی
که جان در سر کار او میکنی.سعدی.
رجوع به مادهء بعد شود.

جان در سر کسی کردن.

[دَ سَ رِ کَ کَ دَ] (مص مرکب) یا جان در سرِ چیزی کردن. جان را فدای کسی کردن :
بگفتا نه آخر دهان تر کنم
که تا جان شیرینش در سر کنم.سعدی.
عاشقی سوخته ای بی سر و سامان دیدم
گفتم ای یار مکن در سر فکرت جان را.
سعدی.
رجوع به مادهء پیش شود.

جان در قدم ریختن.

[دَ قَ دَ تَ](مص مرکب) جان در پای کسی ریختن. جان را فدای کسی کردن :
گرت جان در قدم ریزم هنوزت عذر میخواهم
که از ما خدمتی ناید چنان لایق که بپسندی.
سعدی.
رجوع به جان در قدم کردن شود.

جان در قدم کردن.

[دَ قَ دَ کَ دَ](مص مرکب) جان در قدم ریختن. جان را فدای کسی کردن :
جان در قدمت کنم ولیکن
ترسم ننهی تو پای بر من.سعدی.
رجوع به جان در قدم ریختن شود.

جان درمیان.

[دَ] (ص مرکب) مستعد بفداکاری جان خود برای دیگری. (ناظم الاطباء). آنکه با تو از جان خویش نیز دریغ نکند :
ای قلمت با دوات طوطی هندوستان
پیش زبان تو تیغ هندوی جان درمیان.
کمال اسماعیل.
کنایه از آن است که مرا با تو بجان مضایقه نیست. (برهان). کنایه از نهایت مهربانی و دوستداری که تا جان مضایقه ندارد. (بهار عجم) (آنندراج). و با لفظ داشتن و نهادن نیز مستعمل است. (از بهار عجم).

جان دره.

[دَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان گورگ سردشت بخش سردشت شهرستان مهاباد. در 33 هزارگزی شمال سردشت و 6 هزارگزی شمال باختری شوسهء سردشت بمهاباد واقع است محلی کوهستانی و هوای آن معتدل و سالم است و 213 تن سکنه دارد و آب آن از رودخانهء سردشت تأمین میشود و محصول آن غلات، توتون، حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی و راه دهکده مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

جان در یک قالب.

[نِ دَ یَ / یِ لِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از کمال محبت و اخلاص که به اتحاد و یگانگی کنند و در عرف یکجان و دو قالب گویند لیکن مستشهد آن یافته نشده. (بهار عجم) (آنندراج). عاشق پاک. (ناظم الاطباء). دوست یگانه. دوست خالص مخلص :
پشت و روشان است یکجان چون ورقهای کتاب
همنشینانی که با هم جان در یک قالب اند.
محسن تأثیر (از بهار عجم) (آنندراج).
پشت سر یاری که باشد رسم او بیگانگی
پیش رو چون حرف مدغم جان در یک قالب است.
محسن تأثیر (از بهار عجم) (آنندراج).

جان دمیدن.

[دَ دَ] (مص مرکب) جان بخشیدن. حیات دادن :
خندهء او جان بجهان دردمید
منصب احیا به مسیحا رسید.مولوی(1).
(1) - این بیت به جامی هم نسبت داده شده است.

جان دوست.

(ص مرکب) دوستدار جان. آنکه جان خود را عزیز میدارد :
من که جان دوستم نه جانان دوست
با تو از عیبه برگشادم پوست.
نظامی (هفت پیکر).

جان دوستی.

(حامص مرکب) عمل جان دوست. دوست داشتن جان. رجوع به جان دوست شود.

جان ده.

[دِهْ] (نف مرکب) آفریننده. جان دهنده. بخشندهء روح (در مورد خدا) :
ابا رأی او بنده را رای نیست
جز او جانده و چهره آرای نیست.فردوسی.
به دادآفرینی که دارنده اوست
همان جان ده و جان برآرنده اوست.نظامی.
|| تازه کنندهء جان. مفرح :
اوست در بزم و رزم یافته نام
جان ده و جان ستان بتیغ و بجام.نظامی.

جاندهی.

[دِ] (حامص مرکب) عمل جان دادن. جان فدا کردن. || مخالفت. مقاومت. || فدیهء حیوة و مرگ. (ناظم الاطباء) (اشتینگاس).

جان دیدن.

[دی دَ] (مص مرکب) جان یافتن. زنده شدن :
پیش لبت که مرد که هم از تو جان ندید
یک آفریده چون تو مسیحا زمان(1) ندید.
فغانی شیرازی (از ارمغان آصفی).
(1) - در ارمغان آصفی: مسیحای زمان.

جان را زدن.

[زَ دَ] (مص مرکب) زدن بخاطر نجات جان. کشتن برای رهایی از مرگ : بیرون آمد [ عبدالله زبیر ] با کم از ده تن که نه از پیش وی دررمیدند چنانکه روبهان از پیش شیران گریزند و جان را می زدند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 188). رجوع به جان را کوشیدن شود.

جان را کوشیدن.

[دَ] (مص مرکب)بخاطر جان کوشیدن. بخاطر حفظ جان جنگیدن :
جز این نیز چندان بچنگ آوریم
چو جان را بکوشیم و جنگ آوریم.
فردوسی.
آن ملاعین جنگی کردند... چنانکه داد میدادند که جان را میکوشیدند. (تاریخ بیهقی). رجوع به جان را زدن شود.

جانربا.

[رُ] (نف مرکب) جان ربای. ربایندهء جان. گیرندهء جان. چیزی یا کسی که جان را بخود جذب کند :
میان نرگسستان در سرشک جان ربا دارد
سرشک جان ربا دیدی میان نرگسستانا(1).
منجیک.
چو باد دمان از پیش سوخرای
همی تاخت با نیزهء جان ربای.فردوسی.
گر سایهء همای برافتد بدشمنانت
چون خجلت عقاب اجل باد جانربای.
سوزنی.
صولت جانربای او بربود
گوی دولت ز صولجان ملوک.خاقانی.
(1) - بتصحیح قیاسی مؤلف در متن آورده شد ولی بصورتهای زیر هم آمده:
میان ترکستان اندر سرشک جان ربا
ن ل: سرشک جان ربا دیدی میان ترکسان.
میان نرگسان اندر سرشک جان ربا دارد
سرشک جان ربا دیدی میان نرگسان اندر.

جانربای.

[رُ] (نف مرکب) جانربا. رجوع به جانربا شود.

جان ربایی.

[رُ] (حامص مرکب) عمل جان ربا. جان گیری. جان گرفتن. کشتن. میراندن :
هر روز جهان به جان رباییست
انصاف ده این چه بیوفائیست.نظامی.

جان ربوده.

[رُ دَ / دِ] (ن مف مرکب) جان بدر رفته. جان از دست داده. ناتوان. ضعیف :
بیمار جان ربوده برون آمدم ز ری
شاخ حیات سوخته و برگ راه نه.خاقانی.

جان رفتن.

[رَ تَ] (مص مرکب) هلاک شدن. مردن :
باللّه که دل از تو بازنستانم
ور در سر کار خود رود جانم.سعدی.
جان رفت و بسی نماند ما را
سودای کسی نماند ما را.
شاپور طهرانی (از ارمغان آصفی).

جان روداب.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان کنگان بخش بافت شهرستان سیرجان. در 12 هزارگزی شمال بافت سر راه فرعی بافت قلعهء عسکر واقع و دارای 20 تن سکنه است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

جان ریچاردسن.

[سِ] (اِخ)(1) از کسانی است که اشعار حافظ را به انگلیسی ترجمه کرده است. وی بسال 1774 م. تولد یافت. (از سعدی تا جامی ص 328).
(1) - John Richardson.

جانز.

[نِ] (ع ص) ساتر. || جامع. گردآورنده. فراهم کننده. (از المنجد).

جان زمان دروا.

[زَ دَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان دلفارد بخش ساردوئیه شهرستان جیرفت واقع در 52 هزارگزی جنوب خاوری ساردوئیه. سر راه مالرو جیرفت به ساردوئیه و 7 تن سکنه دارد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

جان زمین.

[نِ زَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از سبزه و گل و میوه باشد. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا).

جان زنده کن.

[زِ دَ / دِ کُ] (نف مرکب)زنده کنندهء جان. روانبخش. حیات دهنده :
این نامه بنام پادشاهی
جان زنده کنی خردپناهی.نظامی
جان زنده کنی که از فصیحی
شد معجز او دم مسیحی.نظامی.

جانزنگ.

[زَ] (اِخ)(1) نام یکی از ملوک ارض در نوبت اول بنابر آنچه در «بش پران» آمده است. (از تحقیق ماللهند ص194).
(1) - Januzangha.

جان سپار.

[سِ] (نف مرکب) جان سپارنده. جان دهنده. فدائی :
ای خسروی که ملک ترا جانسپار گشت
وز رنج گشت حاسد تو جانسپار تیغ.
مسعودسعد.
رغبت از تو چو با یسار شود
از برای تو جانسپار شود.سنایی.
من جانسپار مدح تو صورت نگار مدح تو
با آب کار مدح تو الفاظم ابکار آمده.
خاقانی.
ور همی بیند چرا نبود دلیر
پشتدار و جانسپار و چشم سیر.مولوی.
چه خوش باشد سری در پای یاری
به اخلاص و ارادت جان سپاران.سعدی.
در آب و رنگ رخسارش چو جان دادیم خون خوردیم
چو نقشش دست داد اول رقم بر جان سپاران زد.
حافظ.
بپای دولت آوردت سپردت
سری کش تن ترانه جانسپارست.؟

جان سپاردن.

[سِ دَ] (مص مرکب) جان سپردن. مردن. هلاک شدن :
بهر عیسی جان سپارم سردهم
صدهزاران منتش بر جان نهم.مولوی.
رجوع به جان سپردن شود.

جان سپاری.

[سِ] (حامص مرکب) عمل جان سپار. جان دهی. جان دادن. فداکاری : با اسوباران اردشیر کوخشش و کارزار و جانسپاریهای سخت کردند. (کارنامهء اردشیر ص19 س 10).
ما از پی تو بجان سپاری
با خصم خودت چراست یاری.نظامی.
هر کس بمصاف در سواری
مجنون بحساب جان سپاری.نظامی.
بود بیماری شب جان سپاری
ز بیماری بتر بیمارداری.نظامی.

جان سپر.

[سِ پَ] (نف مرکب) جان سپار. رجوع به جان سپار شود.

جان سپردن.

[سِ پُ دَ] (مص مرکب)مردن. موت. (مجموعهء مترادفات ص325). مردن. حیات سپردن. (بهار عجم) :
چنین بود رأی جهان آفرین
که او جان سپارد بتوران زمین.فردوسی.
چو بسپردم من اندر تشنگی جان
مباد اندر جهان یک قطره باران.
(ویس و رامین).
ای غافل از آنکه مردنی هست
و آگه نه که جان سپردنی هست.نظامی.
آمد بگوش من خبر جان سپردنش
جانم ز راه گوش برون شد بدان خبر.خاقانی.
مرد محسن لیک احسانش نمرد
تا نپنداری بمرگ او جان سپرد.مولوی.
یکی تشنه می گفت و جان می سپرد
خنک نیک بختی که در آب مرد.سعدی.
یارب هلاک من مکن الا بدست او
تا وقت جان سپردنم اندر نظر بود.
سعدی (بدایع).
من تشنه جان سپردم آنگه چه سود دارد
آب از دو چشم دادن بر خاک من گیا را.
سعدی.
بسیری مردن به که به گرسنگی جان سپردن. گلستان.
تو همچو صبحی من شمع خلوت سحرم
تبسمی کن و جان بین که چون همی سپرم.
حافظ.

جان سپوز.

[سِ] (نف مرکب) مهلت بخش جان :
خورش دادشان اندکی جان سپوز
بدان تا گذارند روزی بروز.فردوسی.
مؤلف فرهنگ شاهنامه آرد: ولف در لغت شاهنامه بمعنی مهلت بخش جان معنی کرده. (سپوختن را فرهنگها بمعنی خلانیدن و داخل کردن و بهم دوختن گفته و برآوردن هم نوشته اند. در پهلوی بمعنی دور کردن و دفع کردن است که زبان ارمنی هم از آن گرفته و بمعنی تأخیر انداختن استعمال می کند. پس مفهوم مهلت مناسبتر است از این لحاظ). فردوسی گوید :
همان زخمگاهش فرودوختند
بدارو همه درد بسپوختند.
بهتر فهمیده میشود تا از آنچه فرهنگ انجمن آرا در این بیت خلانیدن ترجمه کرده (سپوز کار کسی است که کارها را پس اندازد و تأخیر کند). (فرهنگ شاهنامه ص99).

جان ستان.

[سِ] (نف مرکب)جان ستاننده. روح ستاننده. کشنده. آنکه یا آنچه جان ستاند. قاتل. قابض روح :
بگفت این و بر کرد کوه گران
بچنگ اندرون نیزهء جان ستان.فردوسی.
سپهدار رستم یل صف شکن
ابا جان ستان تیغ دشمن فکن.فردوسی.
ز بس خنجر و نیزهء جان ستان
زمین همچو آتش بد و نیستان.
(گرشاسب نامه).
فکنده سر نیزهء جان ستان
یکی را نگون و یکی را ستان.اسدی.
شما را از جور این... جان ستان ستمکار برهانم. (کلیله و دمنه).
بعد از ملکی که جان ستاند
شمشیر تو جان ستان دیگر.سوزنی.
دل ندهد جان ستاند ایام
زین ده دل جان ستان مرا بس.خاقانی.
عمر تو چیست عطسهء ایام جان ستان
بس تن مزن که عطسه سبک درگذشتنی است.
خاقانی.
خصم شد در هم شکسته چون کمند
کان کمند جان ستان آمد برزم.خاقانی.
در گنبد جان ستان زند صبح.خاقانی.
وز بر آن خوابگاه طارم پیری من
همچو امل دوربین همچو اجل جان ستان.
خاقانی.
جرعه ریز جام ایشانند گفتی اختران
کان همه در روی چرخ جان ستان افشانده اند.
خاقانی.
یک خدنگ از ترکش آن شحنهء دیوان عشق
نزد عقل از بیم چرخ جان ستان آورده ام.
خاقانی.
نیست اندر جامهء ازرق حفاظ و مردمی
چرخ ازرق پوش اینک عمرکاه و جان ستان
کان شحنهء جان ستان خونریز
آبی تندست و آتشی تیز.نظامی.
بر وصل بسنده کرد هجران
دلخوش کن و جان ستانم این است.نظامی.
لطف از دم صبح جانفشان تر
زخم از شب هجر جان ستان تر.نظامی.
آنجا که نهنگ جان ستانست
در خون نه سخن در استخوانست.نظامی.
آب ستان جان ستان او از صحرا دریا ساخته. (سندبادنامه ص15).
عاقبت پیک جان ستان آمد
تا گرفتار الامان آمد.سعدی.
چو آمد ز پس دشمن جان ستان
ببندد اجل پای اسب دوان.سعدی.
چرخچیان فریقین که در معرکه قتال بنوک سنان جان ستان یکدیگر را از خانه زین... (مجمل التواریخ گلستانه ص25). رجوع به جان ستاننده شود. || (اِخ) عزرائیل. فرشته ای که جان زندگان را میگیرد :
اندر عجبم ز جان ستان کز چو تویی
جان بستد و از جمال تو شرم نداشت.
رودکی.
بعد از ملکی که جان ستاند
شمشیر تو جان ستان دیگر.سوزنی.

جان ستاندن.

[سِ دَ] (مص مرکب)کشتن. قبض روح کردن. روح را گرفتن :
همه گوش یکسر بفرمان نهید
اگر جان ستانید اگر جان دهید.فردوسی.
جان بیگانه ستاند ملک الموت بزجر
زجر حاجت نبود عاشق جان افشان را.
سعدی.
گو بسلام من آی با همه تندی و جور
وز من بیدل ستان جان بجواب سلام.
سعدی.
عشقت که شحنه وار میانم گرفته است
جان میستاند از من و سر میدهد مرا.
شفایی اصفهانی(از ارمغان آصفی).

جان ستاننده.

[سِ نَنْ دَ / دِ] (نف مرکب) جان ستان. روح گیر. کشنده. رجوع به جانستان شود.

جان ستانی.

[سِ] (حامص مرکب)جان گیری. روان گیری. عمل آنکه یا آنچه جان را می ستاند :
پسندی و همداستانی کنی
که جانداری و جان ستانی کنی.فردوسی.
پس از مرگ من مهربانی کنند
ز دشمن بکین جان ستانی کنند.فردوسی.
مرا گر دل دهی در جان ستانی
عبادت لازمست و بنده ملزوم.سعدی.

جان ستدن.

[سِ تَ دَ] (مص مرکب)جان را گرفتن. کشتن. قبض روح کردن. جان ستادن، چنانکه عزرائیل :
که مرا فرمود حق کامروز هان
جان او را تو به هندستان ستان
چون به امر حق به هندستان شدم
دیدمش آنجا و جانش بستدم.مولوی.

جان سخت.

[سَ] (ص مرکب) دیرمیر. آنکه بسختی جان دهد. که با بسیاری شکنجه و عذاب و دردها دیر میرد.

جان سختی.

[سَ] (حامص مرکب)دیرمیری. رجوع به جان سخت شود.

جان سخنگوی.

[نِ سُ خَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) جان سخن گوینده. جانِ گویا. روان سخن گو. نفس ناطقه :
تویی جان سخنگوی حقیقی
که با روح القدس دائم رفیقی.ناصرخسرو.

جان سخنگویا.

[نِ سُ خَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) نفس ناطقه. (دانشنامهء علائی ص12 س 1). جان سخنگوی. و رجوع به جان سخنگوی شود.

جان سفتن.

[سُ تَ] (مص مرکب) جان را سوراخ کردن. مجازاً، رنج دادن جان. آزار دادن جان :
گر دلیری کنم بجان سفتن
چون توانم بترک جان گفتن.نظامی.

جانسن.

[سِ] (اِخ)(1) یکی از دانشمندان بیولژی است که از دستهء مخالفان تئوری کروموسومی بشمار است. رجوع به بیولژی وراثت تألیف عزت الله خبیری ج 1 ص 174 شود.
(1) - Janssans.

جان سوختن.

[تَ] (مص مرکب) آتش گرفتن جان. رنج کشیدن جان. آزردن جان :
از فراق تو مرا چون سوخت جان
چون ننالم بی تو ای جان جهان.مولوی.
|| آزردن جان :
برغم من بحریفان می شبانه مکش
مسوز جان من و آه عاشقانه مکش.
فغانی شیرازی (از ارمغان آصفی).

جان سوز.

(نف مرکب) جان سوزاننده. روان سوزنده. آنچه یا آنکه جان را بسوزاند. آنکه یا آنچه جان را آزرده سازد :
دولتت جاوید بادا کز جلال
جاه تو جانسوز اعدا دیده ام.خاقانی.
تو با تریاک و من با زهر جانسوز
ترا آنروز و آنگه من بدین روز.نظامی.
و از تیر سحر و ناوک جانسوز جگرخور مظلومان... سپهر. (ترجمهء محاسن اصفهان ص143).
که شنید این ره جانسوز که فریاد نکرد.
حافظ.
کرا گویم که با این درد جانسوز
طبیبم قصد جان ناتوان کرد.حافظ.
سموم قهر جانسوزش جان گداز ارباب بغی و طغیان. (حبیب السیر جزء 4 از ج 3 ص322).

جان سوزی.

(حامص مرکب) عمل جانسوز :
رای تو بکین توزی دارد سر جانسوزی
چون نیست لبت روزی هم رای تو اولی تر.
خاقانی.
رجوع به جان سوز شود.

جان سیر.

(ص مرکب) آنکه مرگ خواهد. آنکه از حیات سیر آمده است. مجازاً، بی باک و دلاور در جانبازی :
از برای آزمون می آزمود
زانکه بس مردانه و جان سیر بود.مولوی.

جانش.

[نِ] (ع اِ) جای نزدیک. (منتهی الارب) (آنندراج).

جان شستن.

[شُ تَ] (مص مرکب)مجازاً روح را تابناک ساختن. روان را از خوی زشت مهذب ساختن :
جان را بعلم شوی که مرجان را
علم ای پسر مبارک صابون است.
ناصرخسرو.
گرد او گر طواف خواهی کرد
جان بشوی از پلیدی عصیان.ناصرخسرو.

جان شکار.

[شِ] (نف مرکب) شکارکنندهء جان. گیرندهء جان. جان شکر. (فرهنگ ضیاء) : زلفش کمند دلبند و غمزه اش ناوک جان شکار. (سندبادنامه ص 237).
نبود شگفت اگر ملک الموت خوانمش
از بسکه هست چون ملک الموت جان شکار.
قاآنی (از فرهنگ ضیاء).
|| (اِخ) عزرائیل. (فرهنگ ضیاء). و رجوع به جان شکر شود.

جان شکر.

[شِ کَ] (نف مرکب)شکارکنندهء جان. (شرفنامهء منیری) (برهان):
زاغ... گفت می اندیشم که خود را از بلای این ظالم (مار) جان شکر برهانم. (کلیله و دمنه).
گهی خونم بدان زلف دوتای پرشکن ریزد
گهی خوابم بدان چشم سیاه جان شکر بندد.
عبدالواسع جبلی.
نکهت کام صراحی چو دم مجمر عید
زو بخور فلک جان شکر آمیخته اند.خاقانی.
چون دست اجل جان شکر آید غم تو
چون پای قضا دربدر آید غم تو.
تاج الدین باخرزی.
جهان بصورت و معنی نهنگ جان شکر است
تو با نهنگ کنی صحبت از چه در باشد.
امیرفخرالدین دیلمشاه (از صحاح الفرس).
|| (اِخ) عزرائیل. (برهان) (بهار عجم) (آنندراج)، چه شکر بمعنی شکار است. (برهان). قابض ارواح. فرشته ای که جان ستان همه است. || (نف مرکب) صیاد حیوانات وحشی. (ناظم الاطباء). || معشوق. مطلوب. (برهان) (آنندراج). جانانه. دلبر. محبوب. || تکلم از روی ضعف و ترس. (ناظم الاطباء).

جان شکردن.

[شِ کَ دَ] (مص مرکب)جان شکستن. کشتن. هلاک کردن. جان شکار کردن. جان شکریدن. و رجوع به جان شکریدن و جان شکار و جان شکر شود.

جان شکری.

[شِ کَ] (اِ مرکب) قتلگاه. مقتل. (ناظم الاطباء).

جان شکریدن.

[شِ کَ دَ] (مص مرکب)جان شکستن. جان شکار کردن. کشتن. هلاک کردن. و رجوع به جان شکردن و جان شکار و جان شکر شود.

جان شما.

[نِ شُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) یعنی سوگند بجان شما. (شرفنامهء منیری). این عبارت در جایی استعمال کنند که کسی چیزی را بکسی بسپارد و سفارش نماید که این را نیکو دار و محافظت کن. (آنندراج) :
جان شیرین من است این شعر و من پیش شما
می سپارم جان خود جان من و جان شما.
سلمان ساوجی (از آنندراج).
دل خرابی میکند دلدار را آگه کنید
زینهار ای دوستان جان من و جان شما.
حافظ.
جان من فدای جان شما باد. این سماع از خدمت امیرشهاب الدین حکیم کرمانی است. (شرفنامهء منیری).

جان شورود.

(اِخ) ده کوچکی است از سیاهکل بخش سیاگل دیلمان شهرستان لاهیجان. در هشتهزارگزی واقع است و 32 تن سکنه دارد و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

جان شیران.

[نِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) جان شیرین. زندگانی. (ناظم الاطباء). و رجوع به جان شیرین شود.

جان شیرین.

[نِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) جان خوش. جان عزیز :
گر یکی زین چهار شد غالب
جان شیرین برآید از قالب.
سعدی (از آنندراج).

جانشین.

[نِ] (نف مرکب) قائم مقام. (بهار عجم) (آنندراج). کسی که به نیابت از دیگری کاری انجام دهد مانند: وکیل، وصی، ولی، نایب، نائب مناب، خلیفه، ولی، بدل، عوض، قَفیّ. (منتهی الارب) :
بی باده دل ز سیر جهان وانمیشود
گل جانشین سبزهء مینا نمیشود.
کلیم (از بهار عجم).
غنچهء دل را ببوی یار در بر میکنم
این گره در رشتهء ما جانشین افتاده است.
صائب (از بهار عجم) (آنندراج).
|| نایب السلطنه. ولیعهد. || والی. حکمران: جانشین قفقاز؛ حکمران آن از جانب امپراطور روس. این کلمه با کردن و شدن صرف شود.

جانشین کردن.

[نِ کَ دَ] (مص مرکب)(1)قائم مقام کردن. بدل کردن.
.
(فرانسوی)
(1) - Remplacer

جانشینی.

[نِ نی] (حامص مرکب)(1)خلافت. ولایت عهد. وراثت. (ناظم الاطباء). عمل قائم مقام. رجوع به جانشین شود.
(1) - Substitution.

جانشینی کردن.

[نِ نی کَ دَ] (مص مرکب) خلافت کردن. (ناظم الاطباء).

جان طلب.

[طَ لَ] (نف مرکب) از اسماء محبوب. (آنندراج).

جانطیان.

(معرب، اِ)(1) جنتیانا. رجوع به جنتیانا شود.
(1) - Gentiane.

جانطیس.

(اِخ) جانطین. نام کسی بوده که جنتیانا را شناخته است. رجوع به جانطیس الملک شود.

جانطیس الملک.

[نِ سِلْ مَ لِ] (ع اِ مرکب) جانطین الملک. همه جا در وجه تسمیهء جنطیانا مینویسند: و انما سمی جنطیانا لان اول من عرفه جانطین (بالنون) الملک. ولی در قانون ابوعلی سینا چاپ تهران در کلمهء جنطیانا چنین آمده: و انما سمی جنطیانا لان اول من عرفه جانطیس الملک (با سین بجای نون دوم). در هر حال اعم از اینکه جانطین باشد یا جانطیس معلوم نشد که کیست یا چیست. (یادداشت مؤلف).

جانطین.

(اِخ) جانطیس. نام کسی بوده که جانتیانا را شناخته است. رجوع به جانطیس الملک شود.

جانطین الملک.

[نِ نِلْ مَ لِ] (ع اِ مرکب)رجوع به جانطیس الملک شود.

جان عالم.

[نِ لَ] (اِخ) حضرت رسالت پناه محمد مصطفی صلی الله علیه و آله و سلم. (آنندراج). و رجوع به مجموعهء مترادفات ص124 شود.

جان عزیز.

[نِ عَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) قسم بجان عزیز. (بهار عجم) :
مرا تو جان عزیزیّ و یار محترمی
بهر چه حکم کنی بر وجود من حکمی.
سعدی.
یار عزیزی که بود نامش افیون
جان عزیزت که تو و جان عزیزم.
جلالای طباطبا (از بهار عجم).

جان عزیز.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان قلعه دره سی بخش حومهء شهرستان ماکو. در هشت هزارگزی جنوب ماکو و هفت هزار و پانصدگزی جنوب باختری شوسهء ماکو به قزل داغ واقع شده است. محلی است کوهستانی و دره. آب و هوای آن معتدل و مالاریایی است. 113 تن سکنه دارد و آب مشروب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. صنایع دستی آنان جاجیم بافی و راه مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

جانعلی.

[عَ] (اِخ) نام محلی در کنار جادهء قزوین و رشت که در میان سراوان و قاضیان در 316000 گزی تهران واقع است.

جانعلی.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان نازیل بخش خاش شهرستان زاهدان واقع در 70 هزارگزی شمال باختری خاش کنار شوسهء خاش به زاهدان. محلی است جلگه، گرمسیر، معتدل و سکنهء آن 150 تن است زبان بلوچی، آب آن از قنات تأمین میشود و محصول آن غلات، ذرت، لبنیات و شغل اهالی زراعت، گله داری و راه آن شوسه است مردم آن از طایفهء ریگی هستند. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

جانعلی.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان کلیایی بخش سنقر و کلیایی شهرستان کرمانشاه. واقع است در 45 هزارگزی شمال سنقر و 2 هزارگزی آلمادین. محلی است کوهستانی و سردسیر و سکنهء آن 78 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و حبوبات و توتون است و شغل اهالی زراعت و قالیچه و جاجیم و پلاس بافی است و راه مالرو دارد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

جانعلی.

[عَ] (اِخ) یساول. از سرداران سلطان حسین میرزا بایقرا. (از حبیب السیر چ خیام ج 4 ص 116). رجوع بهمان کتاب شود.

جانعلی.

[عَ] (اِخ) فرزند خواجه علی بای که بدست محمدخان شیبانی در سمرقند بقتل رسید (از حبیب السیر چ خیام ج 4 ص279). رجوع بهمان کتاب شود.

جانعلی خان.

[عَ] (اِخ) مافی. از سرداران شجاع دورهء زندیه بود و شب هنگام با جسارت بخیمهء خوابگاه زکی زند که بعزم سرکوبی سلطان مردان خان خواهرزادهء خود از شیراز خارج شده بود وارد شد و او را بقتل رسانید. (از مجمل التواریخ گلستانه ص 284).

جانف.

[نِ] (ع ص) کسی که میل کند از حق در وصیت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). مایل از حق.

جان فاایک.

(اِخ) تلفظ عربی «وان ایک»(1) یکی از نقاشان اسپانیولی است. (از حلل السندسیه ج 1 ص 312). رجوع به وان ایک شود.
(1) - Vaneyck.

جانفداقادین.

[ ] (اِخ) زنی بود که در زمان سلطان مرادخان ثالث کدخدای حرمسرا بود و قدرت و نفوذی تمام داشت. (از قاموس الاعلام ترکی).

جان فرسا.

[فَ] (نف مرکب) جانفرسای. جانفرساینده : اگرچه رنج غربت جانفرسا است اما تفرج بلدان و مشاهدهء غرائب جهان راحت افزا بود. (کلیله و دمنه).
آه جانفرسا اگر در سینه نشکستی مرا
اینکه جان فرسودم از آه آسمان فرسودمی.
خاقانی.
رجوع به جانفرسای شود.

جانفرسای.

[فَ] (نف مرکب) یعنی آنچه نقصان کنندهء عمر بود. (شرفنامهء منیری). فرسایندهء جانها. آزاررساننده. موذی. (ناظم الاطباء) :
بارها نوعروس جانفرسای
دست در دامنش زدی که درای.سعدی.
|| نفرت انگیزنده. || موجع. دردناک. (ناظم الاطباء). و رجوع به جانفرسا و جان فرسودن شود.

جانفرسایی.

[فَ] (حامص مرکب) عمل جان فرساینده. جان کاهی. جان آزاری.

جان فرستادن.

[فِ رِ دَ] (مص مرکب)جان هدیه کردن. جان را فدا کردن :
یک وام لبت نداده باشم
آنگه که هزار جان فرستیم.خاقانی.
بسوی آن پری قاصد نهان خواهم فرستادن
صبا بسیار رفت این بار جان خواهم فرستادن.
کاتبی نیشابوری (از ارمغان آصفی).

جان فرسودن.

[فَ دَ] (مص مرکب)جان را ناتوان کردن. روان را خسته ساختن :
عقل داند که پر زیان بوده ست
هرکه از بهر حال جان فرسود.
کمال اصفهانی (از ارمغان آصفی).
رجوع به جانفرسا و جانفرسای شود.

جان فروختن.

[فُ تَ] (مص مرکب) در تداول شعر جان را بفروش رساندن در برابر معشوق یا حقیقتی دیگر :
هر دم فروشم جان ترا بوسه ستانم در بها
دیوانه ام باشد مرا با خود بسی بازارها.
مولوی(1) (از ارمغان آصفی).
(1) - این شعر به جامی هم نسبت داده شده است.

جان فروز.

[فُ] (نف مرکب) افروزندهء جان. بنشاط آورندهء روان. (ناظم الاطباء). جان افروز. رجوع به جان افروز شود :
دُرّبار و مشکریز و نوش طبع و زهرفعل
جان فروز و دلگشا و غمزدا و لهو تن.
منوچهری.
نه آتش را خبر کو هست سوزان
نه آب آگه که هست از جان فروزان.نظامی.
تا حسن جان فروز تو بینند عاشقان
بردار یکدم از رخ خود این نقابها.
اسیری لاهیجی (از ارمغان آصفی).

جان فروز.

[فَ] (اِخ) نام سردار لشکری که تابع بهرام چوبین بود :
یکی بد کجا نام او جان فروز
که تیره شبا برگزیدی ز روز.فردوسی.

جان فروزی.

[فُ] (حامص مرکب) عمل جان فروز. رجوع به جان فروز شود :
پند تو چراغ جان فروزیست
نشنیدن من ز تنگ روزی است.نظامی.

جان فروشی.

[فُ] (حامص مرکب) عمل جان فروش. عمل آنکه جان خود را به بهای چیزی دهد :
من با تو بکار جان فروشی
کار تو همه زبان فروشی.نظامی.
بگفتا جان فروشی در ادب نیست
بگفت از عشقبازان این عجب نیست.
نظامی.
چون خاص توأم بجان فروشی
به گر نکنم زبان فروشی.نظامی.

جانفزا.

[فَ] (نف مرکب) مفرح. مروح. (ناظم الاطباء). نشاط آورنده. جان فزاینده. جان فزای. رجوع به جان فزای شود :
بازگو آن قصه کان شادی فزاست
روح ما را قوت و دل را جانفزاست.
حبذا آن شرط و شادان آن جزا
آن جزای دلنواز جان فزا.مولوی.
بهار جانفزا آمد جهان شد دلکش و زیبا
بباغ و راغ گستردند فرش اطلس و دیبا.
؟ (آنندراج).
|| آب حیوة. (برهان) (ناظم الاطباء). آب حیوان. (آنندراج). || (اِ) روز بیست و سوم از ماههای یزدجردی. (ناظم الاطباء). نام روز بیست و سوم از ماه های ملکی. و آنرا جانفزای هم گویند. (برهان) (آنندراج).

جانفزای.

[فَ] (نف مرکب) جان فزاینده. نشاط آورنده :
جهان دار یزدان گوای منست
که دیدار تو جانفزای منست.فردوسی.
جهان جانگزای است و او جانفزای
جهان گم کننده ست و او رهنمای.
(گرشاسب نامه).
شعر من بر علم من برهان بس است
جانفزای و صاف چون آب زلال.
ناصرخسرو.
سلک جواهر است خط جانفزای صدر
چون صدر جوهری بود آری بود چنین.
سوزنی.
مرا دلی است پر ز خون به بند زلف تو درون
پناه می برم کنون بلعل جانفزای تو.خاقانی.
بدو چشم تو که از جان اثری نماند با ما
ز نسیم جانفزایت اثری فرست ما را.
خاقانی.
گفت ای نفس تو جان فزایم
اندیشهء تو گره گشایم.نظامی.
برآراستندی بفرهنگ و رای
سخنهای دل پرور جانفزای.نظامی.
بیا ساقی آن شربت جانفزای
بمن ده که دارم غم جانگزای.نظامی.
در هوای لطیف جای کند
خواب و آرام جانفزای کند.نظامی.
عشق آن زنده گزین کاو باقی است
وز شراب جانفزایت ساقی است.مولوی.
دیدار دلفروزش در پایم ارغوان ریخت
گفتار جانفزایش در گوشم ارغنون زد.
سعدی.
هوای دلگشایش و آب جانفزایش شباب عیسی مریم. (ترجمهء محاسن اصفهان. ص8).
یاقوت جانفزایش از آب لطف زاده
شمشاد خوشخرامش در ناز پروریده.
حافظ.
روز آنسوی کوه سرمست است
از نفس های جانفزای صبوح.؟
|| روز بیست و سوم از ماه ملکی. (از برهان) (آنندراج).

جانفزایی.

[فَ] (حامص مرکب) عمل جانفزا. کار آنکه و آنچه جان را بفزاید :
ای در نظر تو جانفزایی
در سکهء تو جهان گشایی.نظامی.
آن یابم از او بجان فزایی
کآزرده میان مومیایی.نظامی.
کلک تو خوش نویسد در شأن یار و اغیار
تعویذ جان فزایی افسون عمرکاهی.حافظ.

جانفشان.

[فَ / فِ] (نف مرکب) کسی که جان را فدا کند. (ناظم الاطباء). فدا کنندهء جان :
بر کعبه کنند جانفشان خلق
بر صدر تو جان فشان کعبه.خاقانی.
آنکه از عشقت زر افشاند ندانم کیست آن
این که خاقانیست دانم جانفشانست از غمت.
خاقانی.
گر عاشق شاه اختران نیست
پس چون دم جانفشان زند صبح.خاقانی.
لطف از دم صبح جانفشان تر
زخم از شب هجر جان ستان تر.سعدی.
دل رفت و دیده خون شد و جان ضعیف ماند
آن هم برای آنکه کنم جانفشان دوست.
سعدی.
|| مشتاق. (ناظم الاطباء).

جان فشاندن.

[فَ / فِ دَ] (مص مرکب)جان فدا کردن. جان را در راه کسی دادن :
همان مام رودابهء ماهروی
که دستان همی جانفشاند بروی.فردوسی.
که سربازی کنیم و جانفشانیم
مگر کاحوال صورت بازدانیم.نظامی.
گر نسیم سحر از زلف تو بویی آرد
جان فشانیم بسوغات نسیم تو نه سیم.
سعدی.
در دلم بود که جان بر تو فشانم روزی
باز در خاطرم آمد که متاعیست حقیر.
سعدی.
کام دلم این بود که جان بر تو فشانم
این کام میسر شد و این کار برآمد.سعدی.

جانفشان کردن.

[فَ / فِ کَ دَ] (مص مرکب) جانفشانی کردن. جان را فدا کردن. جان فشاندن. جان را براه کسی دادن :
کدام روز دگر جان بکار بازآید
که جانفشان نکنی روز وصل بر جانان.
سعدی.

جانفشانی.

[فَ / فِ] (حامص مرکب)زحمت سخت. کوشش بسیار. عمر را در خدمت دیگری صرف کردن. (ناظم الاطباء). صفت جانفشان. فدا کردن جان در... فداکاری. عمل آنکه جان را بر سر کاری یا در راه کسی فدا کند :
با او ز خوشی و مهربانی
کردی همه روزه جانفشانی.نظامی.

جانفشانی کردن.

[فَ / فِ کَ دَ] (مص مرکب) جان فشاندن. جان فدا کردن.

جانق.

[نِ] (ع ص) کسی که از منجنیق سنگ اندازد. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). اندازندهء سنگ با منجنیق.

جان قاجار.

(اِخ) دهی است جزء دهستان ایجرود از بخش مرکزی شهرستان زنجان در شصت و هشت هزارگزی جنوب باختر زنجان و ده هزارگزی راه مالرو عمومی واقع شده و محلی است کوهستانی و سردسیر. 104 تن سکنه دارد. زبان آنان ترکی و شیعی مذهب اند. آب آنجا از چشمه تأمین میشود و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و قالیچه بافی و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

جان قربانلو.

[قُ] (اِخ) واقع است در کنار رود سیم بار در جوین، زراعتش آبی و هوایش گرم و بیست خانوار سکنه دارد. (از مرآت البلدان ج 4 ص 131).

جان قربانلو.

[قُ] (اِخ) دهی است از دهستان مانهء بخش مانهء شهرستان بجنورد. در دو هزارگزی شمال باختری مانه، سر راه مالرو مانه به کشک آباد واقع شده، محلی است جلگه و گرمسیر و 97 تن سکنهء کرد دارد. آب آنجا از رودخانه تأمین میشود و محصول آن غلات و پنبه است. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

جانقور.

(اِخ) دهی است جزو دهستان مهرانرود بخش بستان آباد شهرستان تبریز. در هفده هزارگزی جنوب خاوری تبریز و در دو هزارگزی بشوسهء تبریز بستان آباد واقع شده و محلی است جلگه و ییلاقی و سردسیر و 305 تن سکنهء ترک دارد. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات، حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

جانقورد.

(اِخ) دهی است جزء دهستان بدوستان بخش هریس شهرستان اهر. در بیست و یک هزارگزی جنوب باختری هریس و هفده هزار و پانصدگزی شوسهء تبریز - اهر. و محلی است جلگه و معتدل و 635 تن سکنه ترک دارد. آب آنجا از رودخانهء تلخ رود و دو رشته چشمه تأمین میشود. محصول این ناحیه غلات و حبوبات و سردرختی است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی مردم فرش بافی و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

جانقی.

(ترکی، اِ) مشورت. کنکاش کردن و مصلحت و صلاح دیدن جمعی باشد با هم. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). و بحذف ثانی هم بنظر آمده است. (برهان) (آنندراج). ترکی است بمعنی مشورت، اندرز. || شغل. (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به فرهنگ جانسون شود.

جانقی.

(اِ) مجمع جانقی. بر امراء دولت صفویه که هفت تن بوده اند: قورچی باشی، قوللرآقاسی، ایشک آقاسی باشی، تفنگ چی آقاسی، وزیر اعظم، دیوان بیکی، واقعه نویس اطلاق میشد. که تمام امور مملکتی در مجمع آنان رسیدگی میگردید و اگر مجمع برای فرستادن سپهسالار بسمتی از اطراف مملکت بود حضور سپهسالار در مجمع جانقی شرط بود و در اواخر زمان شاه سلطان حسین در چند مجمع ناظر و مستوفی الممالک و امیر شکارباشی داخل شدند. (از تذکرة الملوک چ 2 ص5، 7، 8، 15).

جان کاستن.

[تَ] (مص مرکب) جان را کاهش دادن. جان فرسودن. جان را رنج دادن :
از فغان و ناله کاهم جان غم فرسوده را
تا مگر بیدار سازم بخت خواب آلوده را.
شاپور تهرانی (از ارمغان آصفی).

جانکاه.

(نف مرکب) آنکه جان را بکاهد. (آنندراج). هرچه جان را بکاهد و روح را خسته کند. دلگیر. جگرسوز. مولم. (ناظم الاطباء). مقابل جانفزا :
گرفته سرشان سرسام و جسمشان ابرص
ز سام ابرص جانکاه تر بزهر جفا.خاقانی.
- غمی جانکاه؛ اندوهی جانفرسای و جانسوز.

جانکاهانه.

[ها نَ / نِ] (ق مرکب) در حال جانکاهی.

جانکاهی.

(حامص مرکب) عمل جانکاه. آنچه حاصل شود از جان کاستن :
آورد وقت آرزوخواهی
آرزوخواه را بجان کاهی.نظامی.

جانکبر.

[نَ بَ] (اِخ) دهی جزء دهستان حومهء بخش کوچصفهان شهرستان رشت است. که در هزارگزی خاور کوچصفهان و طرفین شوسهء کوچصفهان به لاهیجان واقع شده و محلی است جلگه و معتدل و مرطوب و 350 تن سکنه دارد. مذهب آنان شیعه و زبانشان گیلکی فارسی است. آب آنجا از نورود سفیدرود و محصول آن برنج، ابریشم و صیفی و شغل اهالی زراعت و مکاری است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

جان کرات.

[ ] (اِخ) مستر. یکی از استادان میرزا صالح شیرازی. وی هنگام تحصیل در انگلستان نزد مستر جان کرات لاتین و انگلیسی و علوم طبیعی را فراگرفته است. (از سبک شناسی ج 3 ص342).

جان کردی کندن.

[نِ کُ کَ دَ] (مص مرکب) کنایه از سخت جان بودن. مقاومت کردن در حوادث.

جانکش.

[کَ / کِ] (نف مرکب) ستیزه جو. جنگجو. سرکش. گردنکش. (ناظم الاطباء).

جان کشیدن.

[کَ / کِ دَ] (مص مرکب)مردن. (بهار عجم) (آنندراج). جان فدا کردن :
صدبار جان کشیدن از آن به که پیش خلق
یکبار کس نفس ز پی مدعا کشد.
میرزا طاهر وحید (از بهار عجم).
خوش آنکه نقل سازم لبهای می پرستش
جانی کشم بپایش جامی کشم ز دستش.
ظهوری ترشیزی (از ارمغان آصفی).

جانکقیت.

[] (اِ) اصطلاحی در حقوق دیوانی : قطعاً در حساب نیاید و در ضبط نگنجد از اموال و متوجهات و حقوق دیوان مجموع آنچه داخل در مؤآمرات و جانکقیت معین شده.. (از ترجمهء محاسن اصفهان ص50).

جانکل.

[کَ] (اِخ)(1) یکی از طوائف ساکن شمال هند. (از تحقیق ماللهند ص152).
ظ. معرب جنگله است.
(1) - Jangala

جانکن.

[کَ] (نف مرکب) گیرندهء روح و جان. (ناظم الاطباء). || در حال نزع. کسی که جان دهد. محتضر. || مجازاً، بسیار رنج برنده. رنج و تعب بسیار برنده :
بیاد لعل او فرهاد جان کن
کننده کوه را چون مرد کان کن.نظامی.
کان کن لعل چون رسید بکان
جان کنی را مدد رسید ز جان.نظامی.

جان کنان.

[کَ] (ق مرکب) در حال جان کندن. در حال احتضار :
بر سر پای جان کنان کردم و طالع مرا
پا و سری پدید نه چون سر و پای آسمان.
خاقانی.
هر جان که ز خُم ستد قنینه
در باطیه جان کنان فروریخت.خاقانی.
فتح بدندان دیتش جان کنان
از بن دندان شده دندان کنان.نظامی.
بعد از آن گوشت کشد مرگ آنچنان
که چو دزد آیی بشحنه جان کنان.مولوی.
رجوع به جان کندن شود.

جان کندن.

[کَ دَ] (مص مرکب) جان دادن. محتضر بودن. در حال سکرات بودن. جان دادن میرنده. سکرات. سَوق. سیاق. (منتهی الارب). نَزع :
من همان گویم کان لاشه خرک
گفت و میکند بسختی جانی.رشید وطواط.
خصم در جان کندن آمد چون چراغ
زان فواقش در دهان آمد برزم.خاقانی.
صد عمر گران آید جان کندن عالم را
تا زین فلکت جنسی دلدار پدید آید.
خاقانی.
طلبکار گوهر که کانی کند
به پندار امید جانی کند.نظامی.
چون نمردی گشت جان کندن دراز
مات شو در صبح ای شمع طراز.مولوی.
مرد غرقه گشته جانی میکند
دست را در هر گیاهی میزند.مولوی.
زر از معدن بکان کندن برآید و از دست بخیل به جان کندن برنیاید. (گلستان).
یاد لب تو در دل غمگین بود مرا
جان کندن از فراق تو شیرین بود مرا.
جمالی دهلوی (از ارمغان آصفی).
|| رنج بسیار تحمل کردن. رنج و تعبی بسیار بردن برآوردن مقصودی را. با کمال کره کاری کردن یا چیزی دادن. کره نمودن بسیار در پرداختن مالی یا اعمال عملی. بصعوبت و با کمال اکراه کردن کاری را : و پریان همه شب آمدندی و جان می کندندی و هیچ نتوانستندی کردن. (اسکندرنامه نسخهء نفیسی). اراقیت تا وقت صبح جان میکند و البته فرصت نمی یافت. (اسکندرنامه نسخهء نفیسی).
رومه سوزی مژه برمیکنی از نادانی
ای بهر کندن و هر سوختنی ارزانی.
جان کن ای کور و جگر سوز و سخن نیکو گوی
مژه و رومه چه کردند در این نادانی.
سوزنی.
چون ز پس هزار سال اهل دلی نیاورد
اینهمه جان چه میکند دور برای آسمان.
خاقانی.
بیا گو شب ببین کان کندنم را
نه کان کندن ببین جان کندنم را.نظامی.
به امید تو این کان می کنم من
بیا بنگر که چون جان میکنم من.نظامی.
نقل ست که جمال موصلی عمری خون خورد و جان کند و مال و جاه بدست آورد و بذل کرد بسیار سعی کرد تا در محاذات روضهء خواجهء انبیاء علیه السلام یک گور جایگاه یافت. (تذکرة الاولیاء).
-امثال: جان کندن از سگان جهنم دریغ نیست؛ یعنی بد نفس و موذی را همیشه در شکنجهء روزگار بودن و احوال به عسرت گذشتن درخور و سزاوار است. (بهار عجم) (آنندراج).
مردن مردن است جان کندنش چیست.

جانکوبورلو.

[ ] (اِخ) طایفه ای از طوایف ترکمن ایران که مرکب از دویست و پنجاه خانوارند. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص104).

جانکی.

(ترکی، اِ) جانقی. رجوع به جانقی شود.

جانکی.

[نَ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای بخش لردگان شهرستان شهرکُرد است و در جنوب شهرکُرد واقع است و حدود و مشخصات آن بشرح زیر است: از شمال بکوه آب باغ و کوه کرمان و کوه دلگیر که (خط الرأس آنها حدّ طبیعی این دهستان با دهستان پشتکوه و میانکوه است) از جنوب برودخانهء خراسان، از خاور بکوه ریگ و کوه کوکلا که (خط الرأس آنها حدّ طبیعی این دهستان با دهستان خانمیرزا و فلارد است) از باختر بکوه تک آب و بادامستان محدود است. وضع طبیعی: این دهستان جلگه ای است که از اطراف برشته ارتفاعات محاط میباشد و مهمترین کوههای آن بشرح زیر است:
1 - کوه ریگ واقع در جنوب خاوری این دهستان که بلندترین قلهء آن 3270 متر است. 2 - کوه بادامستان در باختر دهستان. 3 - کوه گچمان در جنوب دهستان. 4 - کوه کنک - دلگیر - کرمان در شمال دهستان. رودخانهء درّه گرم از کوههای ریگ سرچشمه گرفته در جهت خاور به باختر پس از عبور از برکهء لردگان در کنار آبادی پیدا میشود و مسیر رودخانه از جنوب بشمال امتداد یافته و برودخانهء آب رنگ ملحق میشود و رودخانهء خراسان در جنوب این دهستان از خاور به باختر در جریان است و به رودخانهء کارون ملحق میشود. هوای دهستان گرم معتدل و قرای اطراف برکهء لردگان مالاریایی است آب قرای آن از برکهء لردگان و رودخانه های محلی و چشمه ها تأمین میشود. محصول عمدهء آن غلات، حبوبات، برنج و جزئی تریاک و تنباکو است. شغل عمدهء اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی محلی جاجیم و قالی بافی است. راههای این دهستان مالرو میباشد. این دهستان از 54 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده، جمعیت آن 12908 تن است زبان اهالی فارسی، لُری است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

جانکی.

[] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان آرد: از توابع و متعلقات مال میر (مال امیر). مال میر همان ایذج قدیم است که حالا خراب میباشد و سه طرف آن چمن و یکطرف نیزار و بیشه است و زمینهای زراعتی هم داشته است. حالا ابنیه و عمارات که محل سکونت باشد در مال میر نیست و ایل نشین است و زراعت دیم دارد. اطراف مال میر کوهسار و جنگل است و دارای درخت بلوط فراوانی است. قنوات بسیار در مال میر بوده که خراب شده و قسمتی از آنها را فع حسین قلیخان ایلخانی مرمت میکند. بهرحال جانکی بلوکی است که در پای کوه عظیم موسوم بکوه منگشت واقع شده است، طول این کوه در طرف قبله تخمیناً ده فرسخ است که جانکی بطول در دامنهء آن واقع شده و در وسط کوه امام زاده ای است که او را شاه منکشت میگویند و نزد اهالی بسیار محترم است و معلوم نیست که امامزاده به اسم کوه نامیده شده یا کوه به اسم امامزاده است این کوه دائماً مستور در برف و در جنوب مال میر واقع شده است. جانکی از طرف جنوب بخاک بهمئی و از سمت مغرب بخاک رامهرمز منتهی میشود و از جانب شمال بخاک بختیاری و از میانهء شمال و مغرب جانکی بخاک کندزلو که از توابع شوشتر است محدود میشود. رودخانهء کوچکی از کوه منگشت از طرف قبله سرازیر و جاری میشود و قریهء ابوالعباس که از قرای معتبر جانکی محسوب میشود از آب این رودخانه مشروب میشود. رودخانهء مزبور از این قریه گذشته و بطرف خاک بهمئی و میداود میرود و املاک آنها را مشروب میکند. جمعیت جانکی از هر جهت هزار خانوار است. از محصولات آن برنج جانکی بخوبی و خوشبویی معروف و ممتاز است. در سرچشمهء معروف به شعب سلیمان دو صورت در سنگ منقور است که شرح آنها بطور خلاصه چنین است: لوحهء اولی که در طرف یمین است پنج صورت میباشد که عبارتند از یک زن و دو طفل و دو مرد و در لوحهء دومی که در طرف یسار است یک طفل است در میان دو نفر که باید یکی مرد و دیگری زن باشد و عجب این است که این صورتها هیچ شباهتی با صورتهایی که در کوههای فارس و طارق و تخت جمشید و غیره می باشد ندارد بعلاوه بر لباس آنها خط میخی رسم شده است. از قرائن معلوم است که مال میر شهر بزرگی بوده و بهرحال فع جزء بختیاری است. (از مرآت البلدان ج 4 صص127 - 129). و رجوع به جانکی گرمسیر شود.

جانکی سردسیر.

[نَ یِ سَ سی] (اِخ)شعبه ای از طایفهء هفت لنگ بختیاری و دارای شعب زیر است: جلیلی، معمودی، ریگی، بارزی، هلوسعد، شیاسی، سوتک، بوگر. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص75).

جانکی گرمسیر.

[نَ یِ گَ] (اِخ) نام یکی از بخشهای شهرستان اهواز است. این بخش در قسمت شمال خاوری اهواز واقع و از طرف شمال به بخش ایزه و از خاور بشهرستان بهبهان و از جنوب به بخش رامهرمز و از باختر به بخش هفتگل محدود است. موقع طبیعی: در بخش کوهستانی با هوای گرمسیر و آب آن از رودخانه های زردمیداود و ابوالعباس و علا و صیدون تأمین میشود. محصول عمدهء این بخش غلات، برنج، کنجد، بزرک، صیفی، مرکبات، انار، بلوط و بادام کوهی است. اراضی این بخش مخصوصاً برای غرس اشجار فوق العاده مستعد میباشد. مرکز بخش آبادی باغ ملک واقع در 150 هزارگزی اهواز است. این بخش از 6 دهستان زیر تشکیل شده است. دهستان حومهء باغ ملک رود، زرد، میداود، قلعه تل، ابوالعباس، سرله. جمع آبادیهای بخش 88 و جمعیت آن در حدود 24 هزار تن است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج6). و رجوع به جانکی شود.

جانکی گرمسیر.

[نَ یِ گَ] (اِخ) شعبه ای از ایل چهارلنگ بختیاری که جزء کیومرسی و دارای شعب ذیل است: مکوند، زنگند، کردزنکند، بلواسی، آل خورشیدی، مم ینی. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص76).

جانگاه.

(ص مرکب) هولناک. خطرناک. مهلک. || جایی که زندگانی در وی خطرناک باشد.
- چاه جانگاه؛ چاه پرخطر و مهلک و پیچ درپیچ. (ناظم الاطباء).

جانگدار محله.

[گُ مَ حَلْ لَ] (اِخ)(1) دهی است از دهستانهای تابع آمل مازندران. (سفرنامهء مازندران رابینو ص112).
(1) - Jangudar Mahalla.

جانگداز.

[گُ] (نف مرکب) هرچه روح را بگدازد. و ناتوان و عاجزکننده و سست و ضعیف نماینده و تلف کننده. (ناظم الاطباء) :
بی خدمت تو خود نتوانم سه روز بود
کاین هجر جانگدازتر آید مرا ز سیل.
سوزنی.
کند خواجه بر بستر جانگداز
یکی دست کوتاه و دیگر دراز.سعدی.
ضرب دشمن اگرچه باضرر است
زدن دوست جانگدازتر است.مکتبی.
سموم قهر جانسوزش جانگداز ارباب بغی و طغیان. (حبیب السیر جزء 4 ج 3 ص322).

جان گدازی.

[گُ] (حامص مرکب) عمل جانگداز. روح گدازی :
شمع ارچه بگریه جانگدازی میکرد
گریه زده خندهء مجازی میکرد.سعدی.
رجوع به جانگداز شود.

جانگذار.

[گُ] (نف مرکب) هرچه در قلب نفوذ کند.
-نالهء جانگذار؛ نالهء دل شکن. (ناظم الاطباء).

جان گران.

[گِ] (ص مرکب) مقلوب گران جان. (آنندراج). سخت جان :
من بسخن مبدع و منکر مرا
جوقی از این سرسبک جان گران.خاقانی.
شاه است گران سر ار چه رنجی
زین بندهء جان گران ندیده ست.خاقانی.
گفتم بخیال او که آوخ
من دل سبکم تو جان گرانی.خاقانی.

جان گرانی.

[گِ] (حامص مرکب) عمل جان گران. سخت جانی :
جوانی و از عشق پرهیز کردن
چه باشد ندانی بجز جان گرانی.فرخی.
ترسم که این را از جان گرانی
نی قدر آری نی قدر دانی.
خاقانی (از آنندراج).

جان گرفتن.

[گِ رِ تَ] (مص مرکب)زندگانی یافتن. (بهار عجم). قوت یافتن پس از ضعف و بیماری . قوی شدن پس از ضعف :
از الفش آب روان جان گرفت
راه به سرچشمهء حیوان گرفت.
طاهر وحید (از آنندراج).
از وصال ماه مصر آخر زلیخا جان گرفت
دست خود بوسید هر کس دامن پاکان گرفت.
صائب (از آنندراج).
|| جنبان شدن پس از افسردگی: مار افسرده در آفتاب جان گرفت. || نجات یافتن. جان بدر بردن :
وز آنروی خسرو بیابان گرفت
همی از بد دشمنان جان گرفت.فردوسی.
پس آنگاه راه بیابان گرفت
سپه را رها کرد و خود جان گرفت.
فردوسی.
|| جان ستدن، چنانکه عزرائیل از آدمی. ستدن جان. میراندن. جان از تن بیرون کردن. نزع روح. قبض روح. این لغت از اضداد است.
- جان کسی را گرفتن؛ کشتن. مقتول کردن.

جانگزا.

[گَ] (نف مرکب) جان گزای. گزایندهء جان. کاهندهء حیات بود، همچو زهر و مانند آن. (شرفنامهء منیری). کاهنده و آسیب رسانندهء جان را گویند. (برهان) (ناظم الاطباء). در همهء معانی مقابل و ضد جانفزا است. (آنندراج) (انجمن آرا) :
الوداع ای کعبه کاینک درد هجری جانگزاست
شمّه ای خاک مدینه حرز و درمان آمده.
خاقانی.
سگ ابلق روز و شب جانگزاست
از این ابلق جانگزا میگریزم.خاقانی.
تریاق در دهان رسول آفریده حق
صدیق را چه غم بود از زهر جانگزا.
سعدی.
ربع تنم نهشت غم غمفزای ربع
جانم گزید مار تب جانگزای ربع.
هدایت (از آنندراج).
رجوع به جانگزای شود. || روح حیوانی. || حیوانات موذی و غیرموذی باشد از سباع و بهائم. || زهر قاتل. (برهان) (ناظم الاطباء). و رجوع به جانگزای شود.

جانگزای.

[گَ] (نف مرکب) جانگزا. زهر و امثال آن. (شرفنامهء منیری). نابودکنندهء روح. برابر جان فزای. کشنده. ممیت. جانگزا :
چون باد دمان از پسش سوفرای
همی تاخت با نیزهء جانگزای.فردوسی.
جهان جانگزای است و او جانفزای
جهان گم کننده ست و او رهنمای.
(گرشاسب نامه).
مبندید با رشک و با آز رای
که این غم فزایست و آن جانگزای.
(گرشاسب نامه).
شاها قوام عالم، از دست تیغ تست
بر دست گیر قائمهء تیغ جانگزای.سوزنی.
چون تنور از نار نخوت هرزه خوار و تیزدم
چون فطیر از روی فطرت بدگوار و جانگزای.
خاقانی.
از خاص و عام ری همه انصاف دیده ام
جور من است ز آب و گل جانگزای ری.
خاقانی.
کز زهر جانگزای فراقش دلم بسوخت
پازهر خواهم از همم سیّد همام.خاقانی.
از ساغر زمانه که نوشید شربتی
کان نوش جانگزای تر از سم نیامده ست.
خاقانی.
بیا ساقی آن شربت جانفزای
بمن ده که دارم غمی جانگزای.نظامی.
بسی حربه ها زد بر آن پیلپای
بسی نیز قارورهء جانگزای.نظامی.
از او کارگرتر جهان آزمای
ندیده ست بینندهء جانگزای.نظامی.
یار بد از مار جانگزای بتر.قاآنی.
رجوع به جانگزا شود.

جان گزایی.

[گَ] (حامص مرکب) عمل جانگزا. زیان و آسیب رساندن. رجوع به جانگزا و جانگزای شود.

جان گزیدن.

[گَ دَ] (مص مرکب) کنایه از هلاک ساختن. (آنندراج). هلاک کردن. (بهار عجم) (از ارمغان آصفی) :
هر آنکس که جانش به آهن گزم
همه جامه اش در سگاهن گزم.(1)
نظامی (از آنندراج).
(1) - ن ل: همه جامه اش در سکاهن رزم. (از ارمغان آصفی).

جان گزیدن.

[گُ دَ] (مص مرکب) جان را اختیار کردن. جان را بر چیز دیگر ترجیح دادن :
یا دوست گزین کمال یا جان
یک خانه دو میهمان نگنجد.
کمال خجندی (از ارمغان آصفی).

جان گسل.

[گُ سِ / سَ] (نف مرکب)تلف کنندهء عمر. شکنندهء دل. (ناظم الاطباء). روح آزار. آنچه جان را گسسته سازد. پاره کنندهء جان. کشنده :
کدام است گفت از شما شیردل
که آید سوی نیزهء جان گسل.دقیقی.
دریغ این غم و حسرت جان گسل
ز مادر جدا وز پدر داغ دل.فردوسی.
پر آهی کشم از غم جان گسل
به آهم رود بر هوا خشت دل.
ملاطغرا (از آنندراج).

جان گسلی.

[گُ سِ / سَ] (حامص مرکب) عمل جان گسل.

جان گویا.

[نِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)عقل. (یادداشت مؤلف) :
هزاران بنده چون من جان گویا
بفکرت داده خشنودیش جویا.
(ویس و رامین).

جانگی.

[نَ] (اِخ) نام مملکتی. (ناظم الاطباء).

جان گیر.

(نف مرکب) کنایه از عزرائیل. (آنندراج). گیرندهء جان. قبض جان کننده. || مخفف جهانگیر. (ناظم الاطباء).

جان لرزیدن.

[لَ دَ] (مص مرکب) کنایه از به نشاط آمدن. بجنبش آمدن دل. به تبش افتادن دل :
همی بخندد از تو دل که بس با زیب و فرهنگی
همی بر تو بلرزد جان که بس بی عیب و همتایی.
جمال اصفهانی (از ارمغان آصفی).

جان لیدن.

[دِ] (اِخ)(1) (دکتر) یکی از دو تنی است که بابرنامه یا «توزک بابری» را از فارسی به انگلیسی برگردانده اند. این کتاب بسیار مشهور و بسال 1826 م. در لندن بطبع رسیده است. (از سعدی تا جامی ص 426). اصل این کتاب بزبان جغتایی و یادداشتهایی است که بابر پادشاه هندوستان آنرا نوشته و مطالعهء آن برای طالبان تاریخ ایران و هند مفید است (از سعدی تا جامی ص512).
(1) - Dr. John Leyden.

جانماز.

[نَ] (اِ مرکب) مصلا. (بهار عجم) (آنندراج). || سجاده. پلاسی که مخصوص به نماز است و در وقت نماز گزاردن وی را گسترده و در روی آن سجده بجای آورند. (ناظم الاطباء). مخفف جای نماز. جامه ای که در آن مهر و سبحه نهند و گاه نماز خواندن در زیر پیشانی و روی گسترند :
جلوهء شمشیر از روی تو تا محراب شد
برگرفته از جهان دل جانماز انداخته.
اسیر (بهار عجم) (آنندراج).
دو شال سفید آورد صبح راز
که سازد یکی زان دو تا جانماز.
ملاطغرا (از آنندراج).
برمیکنم بروی میان بند جانماز
لنگوته را معارض شلوار میکنم.
نظام قاری (دیوان البسه ص25).

جانماز آب کشیدن.

[نَ کَ / کِ دَ](مص مرکب) در تداول عامه کنایه از زهد نمودن. طهارت و پرهیز نمودن. بدروغ زهد و ورع نمودن. خود را پیرو مرّ قوانین شرع نمودن. اظهار تقوی کردن.

جان محمدخان.

[مُ حَمْ مَ] (اِخ) وی فرزند علاءالدوله و از سرداران معروف سفاک دورهء مشروطیت است، در زمان سپهسالاری و نخست وزیری رضاشاه فرمانده لشکر خراسان و تا سال 1304 ه .ق . در این منصب باقی بود. از کارهای مهم این شخص سرکوبی ترکمنها بود که هرچند در این واقعه خونریزی و ستمگری را بنهایت رساند معذلک در نواحی خراسان امنیت برقرار کرد. دیگر از کارهای مهم او اینکه هنگامی که لهاک خان سوادکوهی معروف بسالار جنگ که رئیس مرزبانی ایران در مرز شوروی بود، قیام کرد و حکومت نسبةً کمونیستی تشکیل داده و بسمت خراسان آمد، جان محمدخان که ابتدا با وی در پنهان همدست بود و در این موقع او را مخالف اغراض خود تشخیص داد، بمقابله با وی شتافت و سالار جنگ احساس شکست کرده بشوروی پناه برد. چندی پس از این واقعه خود جانمحمدخان بعللی مغضوب رضاشاه گردید و بتهران جلب شد و درجات نظامی او را گرفتند و از ارتش اخراج گردید و بکارهای خصوصی اشتغال پیدا کرد و بهمین وضع بود تا در تهران درگذشت.

جان محمدقلیخان.

[مُ حَمْ مَ قُ] (اِخ)امیر... وی حاکم شبرغان بود. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 4 ص398 شود.

جانم خواجه.

[نَ خوا / خا جَ] (اِخ) یکی از مقتدرترین امرای لشکر محمدپاشا و اصلاً از اهل جزایر بود. او بسال 1126 ه .ق . در زمان سلطان احمدخان ملقب به کاپتین (قپودان) پاشا شد و در زمان سلطان محمودخان اول بسال 1143 بمقام وزارت نایل آمد و بسال 1149 او را به جدّه فرستادند و در همین سال در طائف درگذشت. (از قاموس الاعلام ترکی).

جان مرادآباد.

[مُ] (اِخ) رجوع به تنگ مو شود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

جان مزید.

[مَ] (اِخ) مؤلف حبیب السیر در عبارت زیر این کلمه را بدین طریق بکار برده است: از جمله آنکه در مبادی احوال که مولانا عبدالرحیم از پشت دروازه خوش پایان آمده در منازل جان مزید، میرآخور که نزدیک بدروازهء مذکور است منزل گزید. (حبیب السیر چ خیام ج 4 ص382). احتمال است اسم جایی بوده که ملک میرآخور باشد و نیز احتمال دارد اسم شخصی باشد.

جان ملکم.

[مَ کُ] (اِخ) سر جان ملکم. رجوع به ملکم در همین لغت نامه و تاریخ ادبیات ادوارد برون شود.

جان ممی.

[مَ می] (اِخ) رجوع به ثانی (جان ممی) در همین لغت نامه شود.

جان من.

[نِ مَ] (ترکیب اضافی، صوت مرکب) این عبارت در جایی استعمال کنند که کسی چیزی را بکسی بسپارد و سفارش نماید که این را نیکو دار و محافظت کن. (آنندراج) :
عشق ببانگ بلند گفت که خاقانیا
یار عزیز است صعب جان تو و جان من.
خاقانی (از بهار عجم) (آنندراج).
جان شیرین من است این شعر من پیش شما
می سپارم جان خود جان من و جان شما.
سلمان ساوجی (ایضاً).
|| منادی است یعنی ای جان من :
چرا همی شکنی جان من ز سنگدلی
دل ضعیف که باشد بنازکی چو زجاج.
حافظ.

جان من و جان شما.

[نِ مَ نُ نِ شُ](ترکیب عطفی، صوت مرکب) در تداول عامه یعنی سوگند بجان من و بجان شما. (شرفنامهء منیری). شما را سوگند بجان من و مرا سوگند بجان شما. (غیاث اللغات) :
دل خرابی میکند دلدار را آگه کنید
زینهار ای دوستان جان من و جان شما.
حافظ.
|| جان من فدای جان شما باد. و این سماع است از امیر شهاب الدین حکیم کرمانی. (شرفنامهء منیری) (غیاث اللغات). || جایی که سخت اتحاد و محبت باشد گویند: جان من و جان شما؛ یعنی جان من و جان شما یکی است.

جان نات.

(اِخ)(1) یکی از دانشمندانی است که پاره ای از اشعار حافظ را به انگلیسی ترجمه کرده است. وی در سال 1787 م. متولد شده است. (از سعدی تا جامی ص329).
(1) -John Nott.

جان نثار.

[جانْ نِ] (ص مرکب) کسی که جان را فدای دیگری کند. فدوی. بنده. (ناظم الاطباء). || چاکر. این بنده.

جان نثاری.

[جانْ نِ] (حامص مرکب)فداکاری. عمل آنکه جان را فدای دیگری کند، کار جان نثار.

جان نگار.

[جانْ نِ] (نف مرکب) نگارندهء جان. نقش کنندهء جان. آفرینندهء جان :
پادشاه پادشاهان جان نگار انس و جان
آنکه نامش بر زبان از آب حیوان خوشتر است.
بدر چاچی (از بهار عجم) (از ارمغان آصفی).

جان نگاشتن.

[جانْ نِ تَ] (مص مرکب)جان را نقش زدن. جان را تصویر کردن. آفریدن جان. و رجوع به جان نگار شود.

جان نمای.

[جانْ نُ / نِ / نَ] (نف مرکب)جان نشان دهنده. روشن. تابناک :
گوهری جان نمای و پاک چو جان
گوهری پر ز گوهر الوان.مسعود.

جان نواختن.

[جانْ نَ تَ] (مص مرکب)جان را نوازش کردن. استمالت کردن روان :
کاش کان پیشه کار من بودی
تا مگر کار من بیاسودی
کردمی عیش و لهو ساختمی
بمی و رود جان نواختمی.نظامی.

جان نواز.

[جانْ نَ] (نف مرکب) نوازندهء جان. آرامش دهندهء جان :
دفلی است دشمن من و من شهد جان نواز
چون شهد طعم حنظل و خوره کجا بود؟
دقیقی.
مرهمش جان نواز تنگدلان
آهنش بند پای سنگدلان.نظامی.
بدان تا لهو نازش را ببینم
جمال جان نوازش را ببینم.نظامی.
مغنی بدان جرّهء جان نواز
بر آهنگ ما نالهء نو بساز.نظامی.
-نالهء جان نواز؛ آواز خوش.
|| از اسماء محبوب. (آنندراج). معشوق :
باغ پر شور از آن خوش آوازی
جان نوازان درو بجان بازی.نظامی.
شاه از آن جان نواز دلداده
شب نشین سپیده دم زاده.نظامی.

جان نوازی.

[جانْ نَ] (حامص مرکب)روح نوازی. روان پروری. عمل جان نواز :
چو نام توام جان نوازی کند
بمن دیو کی دست یازی کند؟نظامی.
چون آب ز روی جان نوازی
با جملهء رنگها بسازی.نظامی.
لیلی بصبوح جان نوازی
مجنون بسماع خرقه سازی.نظامی.
نواها مختلف در پرده سازی
نوازش متفق در جان نوازی.نظامی.

جانوار.

[جانْ] (ص مرکب، اِ مرکب)جانور. (ناظم الاطباء). رجوع به جانور و جانوران شود.

جانواران.

[جانْ] (اِ) جانوران. جانداران :و از انواع حیوان و اصناف جانواران آدمی را برگزید(1). (سندبادنامه ص 3). رجوع به جانوار شود.
(1) - در متن کتاب عیناً «جانواران» نوشته شده و شاید غلط چاپی باشد و «جانوران» یا «جانداران» بوده است.

جانور.

[نَ / نِ / نْ وَ] (ص مرکب، اِ مرکب)مرکب از جان + پسوند اتصاف ور. در پهلوی جانور(1) حیوان زنده. حیوان جانور گویا. حیوان ناطق. (دانشنامه ص5 س 5) (حاشیهء برهان چ معین). مطلق حیوان. (بهار عجم) (آنندراج). زنده. حی. حیوان. (ناظم الاطباء). صاحب جان. دارای جان. باجان. جان آور. (شرفنامهء منیری). جاناور. ذوحیات :
پس اهریمن بدکنش رای کرد
به دل کشتن جانور جای کرد
ز هرگونه از مرغ و از چارپای
خورش کرد و آورد یک یک بجای.
فردوسی.
نزاید بجز مرگ را جانور
اگر مزد خواهی غم من مخور.فردوسی.
بدان دژ یکی جانور درنماند
بدان بوم و بر خار و خاور نماند.فردوسی.
هر که با شمشیر تیز او بجنگ اندر شود
جانور بیرون نیاید گر هزارش جان شود.
عنصری.
سنگ و سیم ار نه جانور باشند
چون تو سنگین دلی و سیمین بر.
عنصری (دیوان ص 71).
بهیچگاه نیارم بخانه کرد مقام(2)
از آنکه خانه پر از اسپغول جانور است.
بهرامی.
تن نالانش از شادی دگر شد
تو گفتی مرده بود و جانور شد.
(ویس و رامین).
بباغ اندر ندیدند ایچ جانور
مگر بر شاخ مرغان نواگر.(ویس و رامین).
یکی جانور کوه پر جنگ و جوش
که هر کش بدیدی برفتی ز هوش.
(گرشاسب نامه).
همی تا خورد جانور بیشتر
نه او سیرگردد نه کم جانور.(گرشاسب نامه).
بسان کهی جانور تیزپوی
چو کوهی خروشنده و رزمجوی.
(گرشاسب نامه).
زمین است هر جانور را پناه
تن زنده و مرده را جایگاه.اسدی.
از چه میترسد بشب هر جانور
از بداین دهر پرمکر و محن.ناصرخسرو.
بهترین جانور همه مردم
بهترین مردمان امام زمان.ناصرخسرو.
جانور گردد همی از راستی
چون درآمیزد طبایع به اعتدال.ناصرخسرو.
نیستم فرزند او زیرا که من زو بهترم
جانور فرزند ناید هرگز از بیجان پدر.
ناصرخسرو.
ناجانور بدیع یکی شخص پرهنر
گه خامش است و گاهی گویا چو جانور.
مسعودسعد.
آنرا که جانور بود از قوتی
چاره نباشد ایدون پندارم.مسعودسعد.
در آفتاب بودی چو مهر او بفعل
جز جانور نبودی در سنگها گهر.
مسعودسعد.
جانوری که از سرکه خیزد اندر هرچه افتد بمیرد. (کشف المحجوب).
خالد و یحیی و جعفر گر شدندی جانور
در سخاوت تازه کردندی رسوم باستان.
معزی.
از رنجانیدن جانوران... احتراز نمودم. (کلیله و دمنه). در سخن که شرف آدمی بر دیگر جانوران است این منزلت نتوان یافت. (کلیله و دمنه). و هر جانوری که در اینکارها اهمال نماید از استقامت معیشت محروم آید. (کلیله و دمنه).
دیدم کز جانوران جهان
نیست بمانندهء او جانور.سوزنی.
ور بمنی کند زمین خون حلال جانوران
ما بخوریم خون رز تا نرسد بجانوری.
خاقانی.
گر چون کشف کشم سر در استخوان سینه
سایه نیفتد از من بر جسم هیچ جانور.
خاقانی.
آرزو را ذخیره امید است
وصل امید و عمر جانور است.خاقانی.
ز اعتدال هوا حکم جانور گیرد
اگر بنوک قلم صورتی کنند نگار.
ظهیرالدین فاریابی (از بهار عجم).
جان داد و بجانور جهان داد
زین بیش خزینه چون توان داد.نظامی.
چون نگارنده این رقم بنگاشت
هر که آن دید جانور پنداشت.نظامی.
شود گر وزد باد لطف تو بروی
چو بر شاخ وقواق جانور شکوفه.
کمال اسماعیل.
و چون آنرا بگشادند یاسا داد که هر جانور که باشد از اصناف بنی آدم تا انواع بهائم تمامت را بکشند. (جهانگشای جوینی). طالقان را قهراً و قسراً بگشادند و از جانور درو هیچ نگذاشتند. (جهانگشای جوینی).
در من آمد آنچه در وی گشت مات
آدمی و جانور جامد نبات.مولوی.
گرچه من ننگ خرانم یا خرم
جانورم جان دارم این را کی خرم.مولوی.
همای بر همه مرغان از آن شرف دارد
که استخوان خورد و جانور نیازارد.سعدی.
بگیتی درون جانور گونه گون
بسند از گمان وز شمردن فزون.سعدی.
جانور از نطفه میکند شکر از نی
برگ تر از چوب خشک و چشمه ز خارا.
سعدی.
بهر جانور زخم جانی مزن
چو جانی تو خود تاتوانی مزن.امیرخسرو.
پرسیدمش چه جانوری گفت من شتر
گفتم بلای جانی و ما را بلا بسی است.
سلمان ساوجی.
سکان هری شدند جانور
همچون عرض از وجود جوهر.
درویش واله (از بهار عجم).
|| حیوان کوچک و خرد. (ناظم الاطباء). || حیوان. ستور. بهیمه. طیور. مقابل انسان :چون گرسنه شوند بیایند و مردم را و هر جانور که بیابند بخورند. (حدود العالم).
دد و دام و هر جانور کش بدید
ز گیتی بنزدیک او آرمید.فردوسی.
پر از سبزه و آب و دینار و زر
بسی اندرو مردم و جانور.فردوسی.
بدریا همانا که چندین گهر
نبیند همی دیدهء جانور.فردوسی.
و هر جانور که دارم از اسب نعلی و استر... رها کرده شده است... در راه خدا. (تاریخ بیهقی ص218).
اگر جانور زان عزیز است بر ما
که بسیار نفعیست ما را ز حیوان.
ناصرخسرو.
بر طبع نبات و جانور پاک
ای پور ترا که کرد مهتر.ناصرخسرو.
چه قدر دارد نزد قضا بنی آدم
چه قدر آرد نزد قدر تن جانور.
ناصرخسرو.
شاه جانوران گوشت خوار باز است. (نوروزنامه).
میدان چارسوی تو روحانی آیتی است
گویا و جانور شده هم اسب و هم سوار.
خاقانی.
گریند بر تو جانوران تا بحد آنک
عقرب ز راه نیش و زبانا گریسته.خاقانی.
عجب آنکه خون ریزد از زخم تیغت
بمیدان در از کام شیران جانور.خاقانی.
دیدی آن جانور که زاید مشک
نامش آهو و او همه هنر است.خاقانی.
شکل نظامی که خیال من است
جانور از سحر حلال من است.نظامی.
گویند سرجملهء جانوران شیر است و کمترین حیوانات خر. (گلستان).
نماند جانور از وحش و طیر و ماهی و مور
که بر فلک نشد از بیمرادی افغانش.سعدی.
مانا که بدشت مرده باشد
یا جانوریش خورده باشد.مکتبی.
|| حیوان موذی :
چه کوه از تبیره پرآواز گشت
بترسید ز آن جانور بازگشت.فردوسی.
اندرو بر مثال جانوران
مردمانند از اهل علم نفور.ناصرخسرو.
|| انسان. جانور سخنگوی. حیوان ناطق :
بت من جانور آمد، شمنش بیدل و جان
منم او را شمن و خانهء من فرخار است.
بوالمثل.
از آن پس تن جانور خاک راست
سخنگوی جان معدن پاک راست.فردوسی.
سرو است و بت نگار من آن ماه جانور
از سرو سنگدل بود و بت حریر بر.عنصری.
به پیکر همچو ماه جانور بود
ولیکن با کلاه و با کمر بود.(ویس و رامین).
گفتم که جانور ز جهان خود نهایتست
گفتا پیمبر است نهایت ز جانور.ناصرخسرو.
مر ترا بر آسمان باید شدن زیرا خدای
می نخواهد جز ترا نزدیک خویش از جانور.
ناصرخسرو.
کشتگان کز کعبهء جان باز جانور گشته اند
ماهی خضرند گویی آب حیوان دیده اند.
خاقانی.
آن بیلک جبرئیل پرّت
عزرائیل است جانوران را.خاقانی.
ببخشایش جانور کن بسیج
بناجانور بر مبخشای هیچ.نظامی.
اشتر بشعر عرب در حالتست و طرب
گر ذوق نیست ترا کژطبع جانوری.سعدی.
خوی عذار تو بر خاک تیره می افتاد
وجود مرده از آن آب جانور می گشت.
سعدی.
نه هر چه جانورند آدمیتی دارند
بس آدمی که در آفاق نقش دیوارند.سعدی.
|| گیاه. نبات :
اگر ایدون که بکشتن نمرند این پسران
آنِ خورشید و قمر باشند این جانوران.
منوچهری.
- جانورپرست؛(3) حیوان پرست.
-جانورپرستی(4)؛ ستایش حیوانات.
-جانورخوار(5)؛ آنکه جانور خورد. آنکه غذایش از حیوانات باشد.
-جانورخواری(6)؛ عمل آنکه جانور خورد و رجوع بجانورخوار شود.
(1) - janavar. (2) - ن ل: بروز کرد نیارم بخانه هیچ مقام.
(3) - Zoolatre.
(4) - Zoolatrie.
(5) - Zoophage.
(6) - Zoophagie.

جانوران.

[نَ / نِ / نْ وَ] (اِ مرکب) جِ جانور. جانداران. صاحبان جان. ذیروحان : و آدمیان را بفضل و منت خویش... از دیگر جانوران ممیز گردانید. (کلیله و دمنه).
ای ملک جانوران رای تو
وی گهر تاجوران پای تو.نظامی.
- جانوران آبزی؛(1) حیوانات بحری و آبی. (فرهنگستان ایران).
- جانوران بنددار(2)؛ در اصطلاح جانورشناسی بدسته ای از حیوانات که بدنشان از قطعات چندی که در دنبالهء یکدیگر قرار دارند و همگی نسبت بسطحی قرینه هستند ساخته شده، گفته میشود. (از جانورشناسی عمومی ج 1 ص72). رجوع به جانورشناسی شود.
- جانوران پستاندار.؛ رجوع به پستاندار شود.
- جانوران خاکزی(3)؛ حیوانات زمینی. (فرهنگستان ایران). جاندارانی که روی خاک زندگی میکنند.
- جانوران خرد؛ حشرات.
- جانوران درنده؛ حیوانات درنده. دد.
- جانوران ذوحیاتین(4)؛ حیواناتی که در آب و خشکی هر دو میتوانند زیست کنند. جانوران دوزیستی.
- جانوران زیانکار؛ حیوانات موذی.
- جانوران شکاری؛ جوارح. حیواناتی که شکار میکنند.
- جانوران گیاهی؛ جاندارانی که در سبزیها زندگی میکنند. در اصطلاح جانورشناسی، جانورانی که دائماً ثابت بوده و بدنشان در اطراف محوری قرار دارد، جانوران گیاهی یا زوئوفیت(5) گویند. (از جانورشناسی عمومی ج 1 ص72). و رجوع به جانورشناسی شود.
- جانوران وحشی؛ جانورانی که از اجتماعات آدمی گریزانند و در صحرا و بیابان زندگی میکنند. مقابل جانوران اهلی. اوابل.
(1) - Animaux marins. .
(فرانسوی)
(2) - Ametameres
(3) - Animaux terrestres.
(4) - Les amphibiens.
(5) - Zoophytes.

جانوردار.

[نَ / نِ / نْ وَ] (نف مرکب)دارندهء جانور. صاحب جانور. آنکه دارای جانور باشد : و فرمود تا چند بالش بدان جانوردار دادند. (جهانگشای جوینی).

جانورداری.

[نَ / نِ / نْ وَ] (حامص مرکب) عمل آنکه جانوران نگاهدارد. شغل جانوردار. نگاهداری جانوران : بوقت استخلاص ماوراءالنهر و خراسان به اسم پیشوری و جانورداری جماعتی را بحشر بدان حدود رانده. (جهانگشای جوینی).

جانورشناس.

[نَ / نِ / نْ وَ شِ] (نف مرکب)(1) حیوان شناس. آنکه دربارهء جانوران تحقیق و تتبع دارد. رجوع به جانورشناسی شود.
.
(فرانسوی)
(1) - Zoologue. Zoologiste

جانورشناسی.

[نَ / نِ / نْ وَ شِ](حامص مرکب، اِ مرکب) علمی که ببحث دربارهء صفات و ساختمان بدن جانوران می پردازد و علاوه بر آن ممکن است از جهات مختلف دیگر دربارهء جانوران نیز تحقیق کند و بدانجهات بنامهای اختصاصی دیگری نامیده میشوند: مثلا اگر از اعضاء بدن موجود صحبت شود «فیزیولژی» و اگر ساختمان اعضاء بدن را بحث کند «تشریح» و اگر نمو فردی هر موجود را جداگانه مورد بحث قرار دهد «رویان شناسی» و اگر ساختمان تشریحی بدن حیوانات مختلف را با هم مقایسه کند «جانورشناسی مقایسه ای» و اگر از اخلاق و طریقهء زندگانی آنها در شرائط گوناگون بحث کند «اتولوژی» و اگر وضع انتشار جانوران را ذکر نماید «کورولوژی» و اگر حیوانات را نزدیک بهم بصورت گروههای کوچک و بزرگ دسته بندی کند «سیستماتیک» نامند و جانورشناسی بطور عموم شامل تمام رشته های مذکور در بالا است.
در جانورشناسی از جهات مختلف رده بندیهای متعددی دربارهء جانوران بعمل آمده که خلاصهء آن بشرح زیر است: ارسطو اول کسی است که برده بندی جانوران اقدام کرده است. و جانوران را از محل زندگی و مواد تغذیهء آنها و نظائر آن رده بندی کرده و در کتاب خود موسوم به تاریخ جانوران(1) چندین موجود جانور را که شرح میدهد به خون دار و لنف دار، بچه زا و تخم گذار، روزبین و شب بین، اهلی و وحشی، و امثال اینها تقسیم میکند. این نوع رده بندی را مصنوعی نامند ولی ممکن است جانوران را بر طبق شباهت ساختمانی و روابط خویشاوندی رده بندی کرد و چنین رده بندی را طبیعی نامند. در این رده بندی جای حیواناتی که سابقاً وجود داشته و فع از بین رفته اند، نیز معلوم میشود. از بررسی تاریخ علوم طبیعی چنین فهمیده میشود که روش رده بندی تا اواخر سدهء شانزدهم میلادی همان روش قدیمی ارسطو بوده است و از آن تاریخ ببعد که دانشمندان بنامی در علوم طبیعی تحقیق کرده اند روشهای تازه ای در رده بندی جانوران پیدا شده است. لینه(2) اول کسی است که جانور و گیاه را از روی پایه و اصول صحیحی رده بندی کرده است. کوویه(3) جانوران را بچهار شاخهء بزرگ: شعاعیان(4) و بندبندیان(5) و نرم تنان(6) و مهره داران(7) تقسیم کرد. شوان(8) در سدهء نوزدهم، ساختمان سلولی جانوران را نیز در رده بندی آنها درنظر گرفته و آنها را به دو دستهء بزرگ: تک یاخته (یک سلولی) و پریاخته (چندسلولی) تقسیم کرد و این رویه امروز هم متداول است. امروز در داخل این دو دستهء بزرگ نزدیک به 20 شاخه تشخیص داده میشود و در داخل این شاخه ها عدهء زیادی رده و در داخل رده ها چندین صد راسته و در داخل راسته ها متجاوز از 600 تا 700 هزار گونه تشخیص میدهند. بدین ترتیب اصول رده بندی کم کم در تحت قوانین صحیحی درآمده است. امروز در رده بندی جانوران از علومی مانند: کالبدشناسی، بافت شناسی، جنین شناسی، بیوشیمی و پالئونتولژی استفاده میشود. در سال 1940 م. گروهی از دانشمندان ملل مختلف انگلیسی، امریکائی، روسی، آلمانی، غیره کتابی بنام نیوسیستماتیکس(9) منتشر کردند و در این کتاب در اصل متداول رده بندی تجدیدنظر کرده و توصیه میکنند که برای رده بندی موجودات زنده از رشته های جدید بیولژی مانند: یاخته شناسی، اکولوژی، ژنتیک و بیومتری، نیز استفاده شود تا رده بندی با آنچه در طبیعت موجود است نزدیک شود. در سالهای اخیر شادفو(10) دانشمند فرانسوی اظهار داشت که رده بندی متداول منطقی نیست و تقسیم دنیای زنده بجانور و گیاه خیلی سطحی است. (از کتاب جانورشناسی سیستماتیک تألیف دکتر اسماعیل آزرم ج 1 صص13 - 15). رده بندی ساده و عمومی که در بیشتر کتب به آن برخورد میشود به این طریق است که اول از جانوران پست شروع کرده و بتدریج بموجودات کاملتری ختم میشود در این رده بندی که کام با تحقیقات و نظریه های علمی اخیر هم مطابقت ندارد، ابتدا جانوران را بدو سلسلهء پروتوزوئرها و متازوئرها تقسیم میکنند. پروتوزوئرها بدنشان فقط از یک سلول درست شده و بشاخه های زیر تقسیم میشوند:
1 - فلاژله ها 2 - ریزوپودها 3 - فرامینیفرها 4 - انفوزووارهای مژکدار 5 - رادیولرها 6 - اسپوروزوئرها 7 - کنیدوسپوریدیها.
ولی متازوئرها برعکس از عدهء بسیار زیادی سلول تشکیل میشوند و به هشت شاخهء زیر تقسیم میشوند:
1 - سلانتره ها (کیسه تنان) 2 - اسفنجها 3 - خارپوستان 4 - کرمها 5 - نرم تنان 6 - بندپایان 7 - مهره داران اولیه 8 - مهره داران حقیقی (از کتاب جانورشناسی عمومی مصطفی فاطمی ج 1 صص 74 - 75).
(1) - Historia Animalium.
(2) - Linne.
(3) - Cuvier.
(4) - Radiata.
(5) - Articulata.
(6) - Molusca.
(7) - Vertebrata.
(8) - Schwan.
(9) - The new systematics.
(10) - Chadefaud.

جانورکش.

[نَ / نِ / نْ وَ کُ] (نف مرکب)کشندهء جانور :
جانورکش مرکبانی سرکش و ناجانور
آب هر یک را رکاب و باد هریک را عنان.
فرخی.

جانور گویا.

[نَ / نِ / نْ وَ رِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) حیوان ناطق. (دانشنامهء علائی ص5 س 5). انسان. آدم :
خرد را اولین موجود دان پس نفس و جسم آنگه
نبات و گونه گون حیوان و آنگه جانور گویا.
ناصرخسرو.

جانوره.

[] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان سرشیو بخش مریوان شهرستان سنندج. در 57 هزارگزی خاور دژ شاهپور و 12 هزارگزی قطوند واقع است و 50 تن سکنه دارد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

جانوس.

(اِخ) از دیه های کوزدر. (تاریخ قم ص141).

جانوسار.

(اِخ) نام شخصی بوده همدانی ملازم دارای بن داراب، و او دارای صاحب خود را در جنگ سکندر بفریب و مکر و حیله بقتل آورده و سکندر نیز او را بسبب قتل دارا بجهنم فرستاد. (برهان). این کمله بصورتهای جانوسپار، جانوسیار هم آمده است. (از متن و حاشیهء برهان چ معین). جانوسپار. (آنندراج). نام قاتل دارابن داراب و کشندهء دوم را مانوسار نام بود. (شرفنامهء منیری). سردار همدانی که با ماهیار دارا را زخم زدند و کشتند و بدست اسکندر کشته شدند. رجوع به جانوسپار شود.

جانوسپار.

(اِخ) نام دستور و وزیر دارا (اصل این کلمه گویا بمعنی جانوسیار است پس جانوسیار صحیح است. (لغات شاهنامهء دکتر شفق ص99). نام مرد همدانی ملازم دارا که دارا را به اتفاق ماهیار زخم زده کشتند اسکندر هر دو را بخون دارا کشت. (آنندراج) (انجمن آرای ناصری). نام موبد و کشندهء داراست. (ولف). نام یکی از دو همدانی که نوکر دارا بودند و او را بغدر کشتند و نام دیگری ماهیار. (فرهنگ رشیدی).
همان جانوسار است که نوکر دارا بود و صاحب خود را کشت. (برهان). این کلمه در نسخ شاهنامه بصورت جانوسیار هم آمده است. (از حاشیهء برهان چ معین). جانورسار :
چو دارا چنان دید برگاشت روی
گریزان همی رفت با های و هوی
برفتند با شاه سیصد سوار
از ایران هر آنکس که بد نامدار
دو دستور بودش گرامی دو مرد
که با او بدندی بدشت نبرد
یکی موبدی نام او ماهیار
دگر مرد را نام جانوسیار
چو دیدند کان کار بی سود گشت
بلند اختر و نام دارا گذشت
یکی با دگر گفت کین شوربخت
ازین پس نبیند دگر تاج و تخت
بباید زدن دشنه ای بر برش
وگر(1) تیغ هندی یکی بر سرش
سکندر سپارد بما کشوری
برین پادشاهی شویم افسری
همی رفت با او دو دستور اوی
که دستور بودند و گنجور اوی
مهین بر چپ و ماهیارش براست
چو شب تیره گشت از هوا باد خاست
یکی دشنه بگرفت جانوسیار
بزد بر بر و سینهء شهریار
نگون شد سر نامبردار شاه
وزو بازگشتند یکسر سپاه.
(شاهنامه چ بروخیم ج 6 ص1800).
بنزدیک اسکندر آمد وزیر
که ای شاه پیروز و دانش پذیر
بکشتیم ما دشمنت ناگهان
سرآمد بر او تاج و تخت مهان
چو بشنید گفتار جانوسیار
سکندر چنین گفت با ماهیار
که دشمن که افکندی اکنون کجاست
بباید نمودن بما راه راست.
(شاهنامه چ بروخیم ج 6 ص1801).
چو پردخت از آن دخمهء ارجمند
ز بیرون بزد دارهای بلند
یکی دار بر نام جانوسیار
دگر همچنان از در ماهیار
دو بدخواه را زنده بر دار کرد
سر شاه کش را نگونسار کرد
ز لشکر برفتند مردان جنگ
گرفته یکی سنگ هر یک بچنگ
بکشتند بردارشان زار و خوار
مبادا کسی کو کشد شهریار.
(شاهنامه چ بروخیم ج 6 ص1804).
(1) - ن ل: دگر تیغ...

جانوسپار.

(اِخ) نام موبد خسروپرویز. (ولف) :
کجاست آن سرافراز جانوسپار
که با تخت زر بود و با گوشوار.فردوسی.

جانوسلی.

(اِخ) دهی است از دهستان برگشلو بخش حومهء شهرستان ارومیه در پنجهزار و پانصدگزی جنوب باختری ارومیه و هزارگزی خاور راه ارابه رو بند واقع شده و محل آن دره و معتدل و مالاریائی است 91 تن سکنه دارد. آب آن از شهر چای تأمین میشود و محصول آن غلات، توتون، حبوبات و چغندر است. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جوراب بافی و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

جانوسیار.

(اِخ) همان جانوسار یا جانوسپار سردار خائن دارا است که با همدستی ماهیار برای تقرب به اسکندر دارا را کشتند :
ناجوانمردیست چون جانوسیار و ماهیار
یار دارا بودن و دل با سکندر داشتن.قاآنی.
رجوع به جانوسار و جانوسپار شود.

جان وفامیرزا.

[وَ] (اِخ) یکی از مقربان درگاه محمدخان شیبانی است که هنگام فتح سمرقند که محمدخان شیبانی شکست خورد و سرگردان شد، بلطایف الحیل فرار کرد. (از حبیب السیر چ خیام ج 4 ص285). و رجوع به کتاب فوق ج 4 صص 278، 283، 286 شود.

جانونتن.

[نو نِ تَ] (هزوارش، مص)(1)بزبان زند و پازند بمعنی بودن باشد. (برهان). این کلمه هزوارش است و نظائر آن در پهلوی بمعنی بودن(2) است. (حاشیهء برهان چ معین).
(1) - janon(i)tan.
(2) - butan.

جانه.

[نَ / نِ] (اِ) روح حیوانی. (برهان) (آنندراج). و بمعنی جان است بزیادت ها. (آنندراج) (غیاث اللغات). رجوع به جان شود. || سلاح جنگ. (برهان) (آنندراج).

جانه.

[نَ] (اِخ) از دیه های الجبل. (تاریخ قم ص136).

جانها.

(اِ) جِ جان. ارواح.

جانه دار.

[نَ / نِ] (نف مرکب)محافظت کننده. نگاهبان. || نگاهدارندهء اسلحهء جنگ. || (اِ مرکب) رزق و روزی. قوت لایموت. (برهان) (آنندراج).

جان هدن هیندلی.

[هَ دِ هی] (اِخ)(1)از نویسندگانی است که از اشعار حافظ به انگلیسی ترجمه کرده است. وی بسال 1800 م. متولد شده است. (از سعدی تا جامی ص 329).
(1) - John Haddon Hindley.

جانه زن.

[نَ / نِ زَ] (اِ مرکب) زن جوان. مخفف جوانه زن. فتات.

جانی.

(ع ص) چینندهء میوه. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (المنجد). ج جُناة و جُنّاء. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). چیننده. چنانکه میوه از درخت. بازکننده. (یادداشت مؤلف). || گردآورنده: جنی الذهب؛ جمعه من معدنه. (المنجد). || گناهکار (از مصدر جنایة). (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (مهذب الاسماء). آنکه جنایت کرده. جنایتکار. || جفاکننده. ستمگر. ستمکار. ظالم. ج، اجناء. و فی المثل: اجنائها ابناؤها؛ ای الذین جنوا علی هذه الدار بالهدم هم الذین بنوها و قیل اصل المثل جناتها بناتها لان فاعلا لایجمع علی افعال و اما الاشهاد و الاصحاب فانهما جمع مشهد و صحب الا ان یکون هذا من النوادر. و این جمع از نوادر است. (منتهی الارب) :
و لکنی اصبر عنک نفسی
مخافة ان تعد من الجنات.
(تاریخ بیهقی ص192).
جانی اگرچه زمانی مهلت یابد و مدتی مهمل ماند عاقبت در دام بلا و حبالهء عنا افتد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص379).

جانی.

(ص نسبی) منسوب به جان. حیوانی. قلبی. (ناظم الاطباء). گرامی. عزیز. سخت محبوب. صمیمی. نهایت گرامی. هم اخت. هم خوی :
گرچه در تبریز دارم دوستان
دوستی جانی مرا او بود و بس.خاقانی.
یک نصیحت ز سر صدق جهانی ارزد
مشنو ار در سخنم فایدهء جانی نیست.
سعدی.
با حریفانی همه هم دستان و یکدل و هم دم و یارانی جانی همراز و محرم. نازنینانی پاکیزه تر از قطرهء آب و آمیزنده تر از آب و شراب. (ترجمهء محاسن اصفهان).
- جانی جانی؛ سخت دوست و یگانه. دوست هم سر.
- دشمن جانی؛ سخت دشمن. دشمنی که قصد جان آدمی دارد.
- دوست جانی؛ یار گرامی. یار عزیز. یار صمیمی :
گرچه در تبریز دارم دوستان
دوستی جانی مرا او بود و بس.خاقانی.
از جان طمع بریدن آسان بود ولیکن
از دوستان جانی مشکل بود بریدن.حافظ.
- همدم جانی؛ دوست خالص و مخلص. دوست یگانه و گرامی :
در ازل هر کو بفیض دولت ارزانی بود
تا ابد جام مرادش همدم جانی بود.حافظ.
- یار جانی؛ دوست عزیز. دوست همسر. دوست گرامی و مهربان. دوست صمیمی :گفتم ای یار جانی، دوست و یار جانی دادن جان را برای یار یا دوست خود دریغ ندارد.

جانی.

(اِخ) (امرای ...) نام خاندانی است که حدود دو قرن بر بلخ و بخارا فرمانروائی داشتند. امرای جانی یا امرای هشترخانی (از 1007 تا 1200 ه .ق . / 1599 تا 1785 م.) بر سرزمین مزبور حکومت میکردند. مؤلف طبقات سلاطین اسلام چنین آرد: موقعی که روسها بر خانات هشترخان دست یافتند یعنی در نیمهء قرن یازدهم هجری دو نفر از رؤسای مخلوع: یارمحمد و پسرش جان به بخارا به پناه اسکندر شیبانی آمدند. اسکندر دختر خود را بزوجیت به جان داد. فرزندی که از این ازدواج بوجود آمد یعنی باقی محمد بعد از یک فاصله بجای خال خود عبدالله ثانی به امارت نشست و او و فرزندانش در قسمت عمدهء قرن یازدهم بر سمرقند و بخارا و فرغانه و بدخشان و بلخ حکومت داشتند ولی این ولایات گاهی نیز مستقل بودند. قدرت این سلسله بزودی رو بضعف گذاشت و امرای درانی افغانستان تمام ولایات زیر جیحون را از تصرف ایشان خارج کردند (از 1166 ببعد) بعلاوه در تاریخ 1112 ه .ق . (1700 م.) در خوقند فرغانه سلسلهء رقیبی جهت امرای مزبور وجود یافت و امرای جانی بالاخره در سال 1200 ه .ق . (1785 م.) بدست امرای منگیت که چند سال قبل از خلع ابوالغازی آخرین امیر جانی قدرت پیدا کرده بودند از میان رفتند. (از طبقات سلاطین اسلام ص245). اسامی این سلسله و مدت فرمانروائی آنان از روی سنهء هجری و میلادی بترتیب زیر است.
اسامی سال هجری سال میلادی.
باقی محمد 1007 1599
ولی محمد 1014 1605
امامقلی 1017 1608
(شخص اخیر در 1060 ه .ق . درگذشت).
عبدالعزیز 1057 1647
نادرمحمد 1050 1640
(این امیر بسال 1061 ه .ق . درگذشت).
سبحان قلی 1091 1680
عبیدالله 1114 1702
ابوالفیض 1117 1705
محمدرحیم منگیت 1167 1753
ابوالغازی 1171-1200 -5871(از طبقات سلاطین اسلام ص246).
امرای جانی و منگیت
جان = زهراخانم شیبانی
امرای جانی
دین محمد 1 - باقی محمد 2 - ولی محمد
3 - امامقلی 4 - نادرمحمد
5 - عبدالعزیز 6 - سبحان قلی
7 - عبیدالله اول 8 - ابوالفیض
11 - ابوالغازی
امرای منگیت9 - عبدالمؤمن 10- عبیدالله ثانی
دانیال
دختر 1 - امیر معصوم
2 - حیدر
3 - حسین 4 - عمر 5 - نصرالله
6 - مظفرالدین

جانی.

(اِخ) مؤلف آتشکدهء آذر دربارهء وی چنین آرد: علی قلیخان لگزی در تذکرهء خود این شعر را به اسم او نوشته است:
اگر بیار من از من کسی دعا برساند
دعا کنم که خدایش بمدعا برساند.
(از تذکرهء آتشکدهء آذر ص11).

جانی.

(اِخ) دهی از بخش شیب آب شهرستان زابل است. محلی است جلگه، گرم و معتدل. سکنهء آن 300 تن و زبان آنان فارسی بلوچی است، آب آن از رودخانهء هیرمند و محصول آن غلات و لبنیات است و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن فرعی است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

جانی.

(اِخ) بخاری. از شعرای فارسی زبان است. مؤلف صبح گلشن آرد: از مستعدان روزگار صاحب عز و وقار و در کابل بدرگاه همایون پادشاه از امرای ذی اعتبار بود. غلام نمک بحرامش او را مسموم ساخت که بتأثیرش در سنهء خمس و ثمانین و تسعمائه (985 ه .ق .) جان شیرین باخت. از اوست:
دوش ماه عید بر شکل مصقل آشکار
کز بخار روزه بود آئینهء دل را غبار
آن مه نو بود یا بنمود از ضعف بدن
استخوان پهلو لب تشنگان روزه دار
خویش را در سلک خدام تو میخواهد فلک
زان کمان حلقه آورده ست از بهر گذار
بلکه پیلکت بسته زنگ ویکه پر بر سر زده
میرود از روم تا آرد خبر از زنگبار.
(از صبح گلشن ص100).

جانی.

(اِخ) جوزجانی (مولانا...). مؤلف مجالس النفائس آرد: از ولایت جوزجان است، و اول ریحانی تخلص میکرد و بمناسبت مولدش تخلص جانی داده شد. یک نوع طبع دارد و این مطلع از اوست:
تا جلوه کرد خط و لب یار سبز و سرخ
آتش علم زد از دل افکار سبز و سرخ.
(از ترجمهء مجالس النفائس ص72).
و در جای دیگر آرد: جوزجانیست و جنونی اندک در دماغ او هست، یعنی در اصل خلقت و جبلت چنین بوده است. (از ترجمهء مجالس النفائس ص242 و ذریعه ج 9: ص 190).

جانی.

(اِخ) سبزواری یا اسفراینی ملامحمد. یکی از شعرای ایرانی است که تاریخ زندگانیش معلوم نیست و بیت زیر از اوست:
ای حریم حرمتت را عرش فرش آستان
وی ز رفعت آستانت هشتم هفت آسمان.
(از ریحانة الادب ج 1 ص252).
و مؤلف آتشکده آرد: اسمش مولانا محمد است. جناب سام میرزا او را اهل سبزوار نوشته اما ارباب تذکرهء دیگر او را اسفراینی نوشته اند، چند شعری از قصیده ای که در مدح خواجه حبیب الله ساوجی گفته نوشته شده. سپس چند شعری آورده که مطلع آن همان شعری است که در بالا ذکر شد.

جانی.

(اِخ) شیرازی. میرزاجانی که در مشهد سکونت داشته و همانجا درگذشته است. وی منشی اللهوردیخان فرمانروای لار بود سپس توبه کرد. نسخهء منتخب دیوان وی در کتابخانهء دهخدا تحت شمارهء 1081 موجود است. نمونه هائی از اشعار وی در تذکرهء نصرآبادی و آتشکده و صبح گلشن و روز روشن آمده است. (از الذریعه ج 9 ص 715). و رجوع به کتب فوق شود.

جانی.

(اِخ) طهرانی. از ملازاده های طهران است. مطلع زیر ازوست:
شد عمرها که در ره جانان فتاده ام
بهر نثار بر کف خود جان نهاده ام.
(از تحفهء سامی ص162).

جانی.

(اِخ) علاءالدین. رجوع به علاءالدین جانی شود.

جانی.

(اِخ) قراچه داغی. میرزا آقاجان که در قرن سیزدهء هجری میزیسته است. بیشتر اشعار وی بترکی است که در کتاب دانشمندان آذربایجان نمونه هائی از شعر او آمده و ید طولائی در هزل گوئی داشته است (از الذریعه ج 9 ص190).

جانی.

(اِخ) همدانی، مولانا اسد. از شعرای همدانی است. مترجم مجمع الخواص آرد: از همدان است و جانی تخلص میکند. شخصی بسیار هموار و خلیق است و در همزبانی عاشقی نظیر ندارد. اقسام خط را خوب مینویسد. معمایی است و طبع خوبی هم دارد و این ابیات از اوست:
بسوی میکده هرگز من خراب نرفتم
که همچو شیشهء می در خم شراب نرفتم.
میان اهل محبت نشان من گم باد
که نام مهر بعهد تو بیوفا بردم.
شد ز رسوائی ما شهر پر و طرفه که ما
تهمت آلود صلاحیم بدین رسوائی.
کشیدم پا بدامان چون دوید آوازهء عشقم
نشستم بر زمین روزی که رسوای جهان گشتم.
(از ترجمهء مجمع الخواص ص273).
وی از شعرای معماگو است و معمای زیر را کتاب فوق بدین عبارت در شرح حال او آورده: این معما هم که به اسم ادهم گفته بد نشده است:
صف کشید از بهر قتل من سپاه درد و غم
دود آهم سرکش است از سینه خواهد زد علم.
(از ترجمهء مجمع الخواص ص273).

جانی آباد.

(اِخ) قریه ای است از قراء بلوک جویم (خواجه) و بیدشهر از بلوکات فارس. واقع در جلگه و از شمال بجنوب طول آن چهارفرسخ است و عرض آن نیز همینقدر است. رودخانه ای که منبعش ازین بلوک است، پس از آنکه زراعت اینجا را مشروب میسازد رو بجنوب بفیروزآباد و از همان طرف برودخانهء قیر و کارزین ملحق میشود (از مرآت البلدان ج 4 ص131).

جانی آباد.

(اِخ) مؤلف مرآت البلدان آرد: از بلوک فراشبند است در فارس. طول جلگه فراشبند از مغرب به مشرق تخمیناً ده فرسخ و عرض آن نیز همین قدر است. دو مسجد و یک حمام در این بلوک هست و اکثر سکنهء آن مکاری میباشند. اینجا محل قشلاق ایلات قشقایی است و آب آن از چشمه و قنوات تأمین میشود و از نقاط گرمسیر است. (از مرآت البلدان ج 4 ص131). دهی از دهستان فراشبند بخش مرکزی شهرستان فیروزآباد است. در 48 هزارگزی شمال باختر فیروزآباد و کنار راه عمومی فراشبند به فیروزآباد واقع شده و محلی جلگه و گرمسیر و مالاریایی است. 328 تن سکنه دارد. شیعه اند و به زبان فارسی سخن گویند. آب آن از قنات تأمین میشود. و محصول آن غلات، خرما، برنج است. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی گلیم بافی است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

جانی آباد.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان خنامان شهرستان رفسنجان. در 50 هزارگزی خاور رفسنجان و 15 هزارگزی شمال رفسنجان به کرمان سکنهء آن 15 تن میباشد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

جان یافتن.

[تَ] (مص مرکب) زنده شدن. قوت یافتن. تهنج. (منتهی الارب) :
مشامش از نجاست چون خبر یافت
دو چشمش بازشد جانی دگر یافت.عطار.

جانی اختاجی.

[اَ] (اِخ) از امرا و مقربان دربار غازان خاتون است که حسب الامر (پادشاه) جهت احضار آلافرنک و پیروان او که به فتنه انگیزی مشتغل شده بودند به تبریز فرستاده شد. (از حبیب السیر چ خیام ج 3 ص157).

جانی اسفراینی.

[یِ اِ فَ یِ] (اِخ)رجوع به جانی سبزواری شود.

جانی بیگ.

[بَ] (اِخ) محمود. دهمین خان از خانان باتو که بر دشت قبچاق غربی حکومت میکردند و آنان را خانان سیراردو نیز گویند. وی آخرین خاندان جوجی و بسال 759 ه .ق . / 1357 م. درگذشت. (از ترجمهء طبقات اسلام لین پول ص 200). خوندمیر گوید: او پسر اوزبک خان یکی از پادشاهان دشت قبچاق و از اولاد جوجی خان بن چنگیزخان است. وی پادشاهی عدالت شعار مرحمت آثار دیندار شریعت دثار بود. (از حبیب السیر چ خیام ج 3 ص75). وی یکی از امراء و خوانین مغولی است که از طوائف اردوی طلا، الوس باتوخان است. سعدالدین تفتازانی کتاب «المختصر» را که برشتهء تحریر درآورد باین امیر هدیه کرد. (از سعدی تا جامی ص374). وی از 1340 تا 1357 م. در قبچاق غربی سلطنت میکرده است. (از سعدی تا جامی ص374). و رجوع به حبیب السیر ج 3 ص 76، 233، 236، 237، 292، 544 و رجوع بتاریخ گزیده ص677 و ذیل جامع التواریخ رشیدی از حافظ ابرو ص140، 185، 186، 187، 188، 191 شود.

جانی بیگ سلطان.

[بَ سُ] (اِخ)فرمانروای ایالت قصبات کرمنیه و توابع از امرای ازبک میباشد. (از حبیب السیر چ خیام ج 4 ص519). و رجوع بکتاب فوق ص 525، 528، 532، 539 شود.

جانی بیگ گرای اول.

[بَ گِ یِ اَوْ وَ](اِخ) پنجمین خان از خانان قرم (کریمه) که از 882 تا 883 ه .ق . حکومت میکرد. (از ترجمهء طبقات سلاطین اسلام لین پول صص207 - 209).

جانی بیگ گرای ثانی.

[بَ گِ یِ](اِخ) ابن مبارک. از سلسلهء خانان قرم وی از 1019 تا 1032 م. حکومت میکرد او را بسال 1032 م. به رود سن تبعید کردند. (از معجم الانساب ص367 و ترجمهء طبقات سلاطین لین پول صص207 - 210).

جانی بیگ گرجی.

[بَ گِ گُ] (اِخ)خوندمیر چنین آرد: آنگاه صاحب قران جمجاه (امیرتیمورگورگان) بجانب دره جانی بیگ گرجی (گرجستان) شتافته، جانی بیگ از خوف جان التجا به آستان دولت آشیان نمود. (از حبیب السیر چ خیام ج 3 ص486).

جانی بیگلو.

[بِ] (اِخ) دهی جزء دهستان دیگله بخش هوراند شهرستان اهر است که در 26500 گزی جنوب هوراند و 500 گزی کنار شوسهء اهر کلبیر واقع است. کوهستانی و معتدل است سکنهء آن 109 تن است زبان آنان ترکی و آب آن از چشمه و محصول آنجا غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

جانی صیاد.

[صَ] (اِخ) دهی است از بخش میان کنگی شهرستان زابل. در 15 هزارگزی جنوب ده دوست محمد واقع شده. سکنهء آن 739 تن. زبان آنان فارسی، بلوچی است. آب آن از رودخانهء هیرمند تأمین میشود. محصول آن غلات، پنبه، لبنیات. شغل اهالی زراعت، گله داری و گلیم بافی. راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

جانیک.

(اِخ) یکی از چهار سنجاغی است که ولایت طربزون را تشکیل میدهند و در طرف مغرب قرار دارد. مابین ولایت سیواس و ساحل دریای سیاه از شرق بغرب امتداد یافته است. از شمال بدریای سیاه، از مشرق بخود سنجاغ طربزون و از جنوب به توقاد و آماسیه واقع در ایالت سیواس و از مغرب بسنجاغ سینوب در ولایت قسطمونی محدود است سرزمینی حاصلخیز است و معادنی گوناگون دارد. (از قاموس الاعلام ترکی). مشیرالدوله گوید: نام محلی که در قسمت شرقی پنت، در خالدی(1) واقع بوده است. (از ایران باستان ج 3 ص2607).
(1) - Chaldie.

جانی کاشانی.

[یِ] (اِخ) حاجی میرزا جانی کاشانی در 1268 ه .ق . بقتل رسیده است. او مؤلف کتاب معروف «نقطة الکاف» در شرح احوال سید علیمحمد و اصحاب و اتباع او و حوادث آن دورهء پرآشوب در تاریخ فرقهء بابیه میباشد. وی از تجار کاشان و از قدمای گروندگان غیابی باب بود و وقتی که بحکم حاجی میرزا آقاسی باب را تحت الحفظ از اصفهان که در آنجا قریب یکسال تحت حمایت منوچهرخان معتمدالدوله گرجی حاکم اصفهان زیست نموده بود بقلعهء چهریق آذربایجان میبردند چون بحوالی کاشان رسیدند حاجی میرزاجانی مزبور برئیس مستحفظین باب هزار تومان زر نقد داد و از او خواهش نمود که باب را یک شب در کاشان در منزل او نگاه دارند و او قبول کرده باب را بخانهء وی آورد و حاجی میرزاجانی مانند کمترین خدام تمام شب را دست بسته مشغول خدمت گزاری بود. دو سال بعد از قتل باب در تبریز جمعی از اتباع او در تهران بقصد انتقام خون او توطئه چیده چند نفر را به نیاوران شمیران در سر راه ناصرالدین شاه بقصد کشتن او نشانده در وقت عبور شاه یکی دو تن از ایشان چند تیر طپانچه بسمت او خالی کردند و شانهء شاه اندکی مجروح شد و در نتیجهء این حرکت حکومت تهران با کمال عنف و شدت بنای تعقیب بابیان و توقیف توطئه کنندگان را گذارد، و بیست و هشت نفر از معاریف آنان را در سلخ ذی القعدهء سنهء 1268 ه .ق . به اشدّ انواع عذاب از قبیل شمع آجین ابدان ایشان و غیرذلک از عقوبات کشتند و از جملهء آن بیست و هشت نفر یکی همین میرزاجانی صاحب ترجمه بود. (وفیات معاصرین به قلم محمدقزوینی، مجلهء یادگار سال 3 شمارهء 4).

جانیون.

(اِخ) خانات استراخان (هشترخان). (ترجمهء الانساب والاسرات الحاکمهء ج 2 ص406). امراء جانی. رجوع بجانی شود.

جاو.

(اِ) معرب چاو. رجوع به چاو شود.

جاواء .

(اِ) آن لشکر که سیاه نماید از بسیاری سلاح. (مهذب الاسماء): کتیبة جأواء؛ سپاهی که از بسیاری آهن سیاه بنماید. (ناظم الاطباء). || اسبی که سرخی رنگ او بسیاهی زند. (آنندراج) (انجمن آرا). مؤنث اجوی یعنی مادیان سرخی که رنگ آن بسیاهی زند. (ناظم الاطباء).

جاوادانه.

[نَ / نِ] (ص مرکب، ق مرکب)جاودانه. (ناظم الاطباء). رجوع به جاودانه شود.

جاوان.

(اِخ) قبیله ای است از اکراد که در حلهء مزیدیه اقامت گزیدند. از آن قبیله است محمد جاوانی بن علی. (منتهی الارب) (غزالی نامه). رجوع به جاوانیه شود.

جاوان.

(اِخ) از مزارع قدیم النسق طبس است. از آب قنات مشروب میشود و سکنه ندارد. (از مرآت البلدان ج 4 ص131).

جاوان.

(اِخ) اعتمادالسلطنه آرد: قریه ای است از نواحی جی اصفهان. (مرآت البلدان ج 4 ص131).

جاوان.

(اِخ) دهی از دهستان ماربین بخش سده شهرستان اصفهان است. که در 7 هزارگزی جنوب خاور سده و 1 هزارگزی راه شوسهء اصفهان بتهران واقع شده و محلی جلگه و معتدل است سکنهء آن 2027 تن است و به فارسی سخن گویند. آب از زاینده رود تأمین میشود و محصول آن غلات، تنباکو، صیفی، پنبه، میوه جات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه ماشین رو و در حدود 5 باب دکان دارد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

جاوانی.

(اِخ) محمد بن علی جاوانی عراقی مکنی به ابوسعید. تولدش در سال 486 ه .ق . واقع شده است. وی کتاب «الجام العوام» را از استادش غزالی روایت میکرد و کتاب «مقامات» حریری را پیش مؤلف آن کتاب خواند و بر آن شرح نوشت. دربارهء تاریخ وفات وی تردید است و ظاهراً بعد از 540 ه .ق . واقع شده است. (از غزالی نامه ص253).

جاوانیدن.

[دَ] (مص مرکب) صدا کردن پرندگان و سگالیدن آنها در وقت ترس. || دائمی بودن. || تف انداختن. (ناظم الاطباء).

جاوانیه.

[نی یَ] (اِخ) نام طائفه ای از طوائف کرد. (از تاریخ کرد رشید یاسمی ص111، 113، 115). رجوع بکتاب فوق و اخبارالدولة السلجوقیه ص131 و رجوع بجاوان شود.

جاوپاره.

[رَ] (اِخ) محلی است از ثغور روم و از آنجاست ابوعبدالله صوفی همدانی.

جاوجرد.

[] (اِخ) آبادی است از شق میلاذجرد. (از تاریخ قم ص115).

جا و جو.

[وَ] (اِ مرکب) از اتباع است. مکان. جای.

جاود.

[وِ] (ص، اِ) مخفف جاوید است که بمعنی همیشه و دایم باشد. (برهان). همیشه. همواره. دایم. باقی. پیوسته. (آنندراج). جاوید. (ناظم الاطباء). جاودان. جاودانه. جاوید. جاویدان. (آنندراج). رجوع بکلمات فوق شود.

جاودار.

(اِ) نوعی گندم وحشی. چاودار. رجوع به چاودار در همین لغت نامه شود.

جاودان.

[وِ] (ص، اِ، ق) مخفف جاویدان است. (برهان). همیشه . دایم. (برهان) (آنندراج). همواره. باقی. پیوسته. (آنندراج). همیشگی. (شرفنامه). جاوید. جاویدان. جاودانه. (آنندراج) (انجمن آرا). رجوع بکلمات فوق شود. مؤبد. ابدی. پاینده. مخلد. خالد. جاودانی. پایدار(1) :
همه نیکویی پیشه کن گر توان
که بر کس نماند جهان جاودان.فردوسی.
چو گشتاسب می خورد بر پای خاست
چنین گفت کای شاه با داد و راست
بشاهی نشست تو فرخنده باد
همان جاودان نام تو زنده باد.فردوسی.
که شاه جهان جاودان زنده باد
که ما بازگشتیم پیروز و شاد.فردوسی.
ترا جاودان شادمان باد دل
ز درد و ز غم گشته آزاد دل.فردوسی.
بشادی زیاد و جز او کس مباد
جهان را جهان دار تا جاودان.فرخی.
همی تا جاودان را نام در تازی ابد باشد
ملک محمود را شادی و شاهی جاودان باشد.
فرخی (از آنندراج).
سخنگوی جان جاودان بودنی است
نه گیرد تباهی نه فرسودنی است.اسدی.
بدست آور از آب حیوان نشان
بخور زو و پس شاد زی جاودان.اسدی.
در این فانی اگر نیکی گزینی
از این فانی برآید جاودانت.ناصرخسرو.
باد چون جان جاودان عمرش که من
جان بر او هم جاودان خواهم فشاند.
خاقانی.
تا طراز ملک را نام است نامش باد و بس
بر طراز ملک نقش جاودان انگیخته.
خاقانی.
خفته بودم همتم بیدار کرد
این ریاضت جاودان خواهم گزید.خاقانی.
نیست جهانم بکار بی در میمون تو
ور بودم فی المثل عمر در او جاودان.
خاقانی.
بر دیدهء خویش چون کبوتر
جز نام تو جاودان مبینام.خاقانی.
ندارد جاودان طالع یکی خوی
نماند آب دایم در یکی جوی.نظامی.
تو دایم مان که صحبت جاودان نیست
من ار مانم و گر نه باک از آن نیست.نظامی.
تا بتوانی خسته مگردان کس را
بر آتش خشم خویش منشان کس را
گر راحت جاودان طمع میداری
میرنج همیشه و مرنجان کس را.عطار.
فقر از اینرو فخر آمد جاودان
که بتقوی ماند دستش نارسان.
مولوی (مثنوی).
جاودان قصر تعالیت چنان باد که مرغ
نتواند که بر آن جای کند غیر همای.سعدی.
زانکه از عمر جاودان با پیر
با جوانیش یک نفس خوشتر.ابن یمین.
وصال او ز عمر جاودان به
خداوندا مرا آن ده که آن به.حافظ.
دلا دایم گدای کوی او باش
بحکم آنکه دولت جاودان به.حافظ.
|| (اصطلاح فلسفه) اسپینوزا(2) در میان فلاسفهء قائل به ماوراءالطبیعه بصورت قاطعی اندیشهء «جاودانی»(3) را به اندیشهء «وجود مطلق»(4) یا «کون جامع»(5) که خود با اندیشهء «خدا» مربوط است پیوسته می داند. بنظر او کون جامع فارغ و خارج از زمان میباشد و «جاودانی» مظهریست از مظاهر «مدت»(6). جهان اگر بدینصورت نگریسته شود مسألهء «جاودانی» قابل بحث است. «فنومنیست های عقل گرای»(7) چون «رنوویه»(8) معتقدند که جهان را نباید یک «جاودانی» نامعقول انگاشت. فنومنیست های تجربی»(9) چون «استوارت میل»(10) معتقدند که فرض یک زمان لایتناهی غیرقبال پذیرش نیست. (از لاروس). || آن جهان. (شرفنامهء منیری) (برهان).
(1) - eternel.
(2) - Spinoza.
(3) - eternite.
(4) - etre absolu.
(5) - Substance.
(6) - Duree.
(7) - Phenomeniste rationaliste.
(8) - Renouvier.
(9) - Phenomeniste empiriste.
(10) - Stuart Mill.

جاودان خرد.

[وِ نِ خِ رَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) عقل باقی. (آنندراج) (انجمن آرا).

جاودان خرد.

[وِ خِ رَ] (اِخ)محمدحسین بن خلف تبریزی گوید: نام کتابی است که هوشنگ در علم حکمت عملی تصنیف کرده بود. (برهان). کتاب هوشنگ در حکمت عملی. (ناظم الاطباء). نام کتابی بود از هوشنگ شاه یزدانی که در حکمت عملی نگاشته بود. گویند او پادشاهی صورت و معنی داشته. بعقیدهء پارسیان پنجاه کتاب آسمانی بر وی بیامد و برخی گفته اند خود از روی علم و حکمت بنگاشت، یکی همین جاودان خرد است. دیگر روشنائی جان - دیگر هدای فرهنگ - دیگر کانون منش - دیگر نیکو پند شهان - دیگر دلگشای خردمندان و این کتابها بس محترم و عزیز بودند. چون اسکندر یونانی بر دارا غالب شد گنجهای صوری و معنوی چندین سالهء ایران را که کنوز حکمت بود بمصر و یونان حمل و نقل کرد و حکمای یونان از حکمتهای ایرانی بهره یاب شدند. علوم در آنجا رونق یافت و از ایران برافتاد و همچنین در زمان عمر بن الخطاب رضی الله عنه نیز پیروان او هرچه کتاب در ایران دیدند بسوزانیدند و علوم پسندیده که چندین هزار سال در دولت پادشاهان ایران بدست آمده بود بکلی از میان برفت. گویند برگی چند از کتاب هدای فرهنگ بدست شیخ شهاب الدین یحیی مشهور بشیخ اشراق و شیخ مقتول خواهرزادهء سهروردی افتاده بدان عمل میکرد و گاهی علوم غریبه از وی بظهور میرسد. کتاب جاودان خرد بسیار مطبوع انوشیروان افتاده بود اوراق او را در شکم آهوی زرین نهفته در قصر مداین بزیر زمین پنهان داشت. رای هندوستان که معاصر انوشیروان و مردی حکمت دوست بوده از آن کتاب سراغی یافته ذوبان نام دانائی را بخدمت او فرستاده خدمات لائقه بجای آورد. گاه رجوع پادشاه بوی گفت هر حاجتی داری بخواه عرض کرد شنیده ام در ایوان مداین گنجی است از پادشاه عهد تمنی کرده ام که مرا به بروز آن رخصت دهد تا بحضرت آورم بعد از اذن با چند تن از کسان پادشاه بآن محل رفتند زمین را شکافته آهوی زرین را بنزد شاه آوردند پس از گشادن قفل در شکم آن ورقی چند سوده و اندک فرسوده پیدا شد. ذوبان عرض کرد که این کتاب جاودان خرد هوشنگ است و بیست ورق از آن نامه که چهارصد ورق بوده بزبان فارسی ترجمه کرده بمأمون داد (؟) و آن حکمت عملیات بوده و باقی را برد و بعضی از عبارات جاودان خرد در بعضی از نامه ها از قبیل کتب حکمت و تواریخ مسطور است. (آنندراج) (انجمن آرا).
صاحب ذریعه آرد: کتابی است شامل پندها و آداب و اخلاق از نوشته های حکیمان ایران پیش از اسلام و گاهی بهوشنگ پادشاه یا حکیمان همزمان وی نسبت داده شده و در خزانهء آنان بود تا زمان مأمون که بنا بروایت وزیر وی حسن بن سهل آن کتاب را تلخیص و بعربی ترجمه کرد و بنام «الملخص لجاویدان خرد» نامید، سپس شیخ ابوعلی احمدبن محمد بن یعقوب بن مسکویه این تلخیص را به فارسی ترجمه کرد و آنرا بهمان نام اول «جاویدان خرد» نامید... (از الذریعه ج 5).
متن عربی آن در «اعیان الشیعه ج 10 صص139 - 203» چاپ شده. عبدالرحمن بدوی نیز آنرا بنام «الحکمة الخالدة» در مصر چاپ و پخش کرده است. لیکن از فارسی منسوب به مسکویه منقول در ذریعه نسخه ای در دست نیست و فقط شخصی بنام محمدحسین بن شمس الدین در 1065 ه .ق . آنرا برای پادشاه هند به فارسی ترجمه کرده و مطالبی که شاید مربوط به فرقهء آذرکیوان باشد بر آن افزوده است. این ترجمهء فارسی در تهران (1295 - 1296 ه .ق .) بنام ناصرالدین شاه قاجار و بدستور مظلوم مسافر مانکجی لیمجی هوشنگ هاتر - یزدانی ملقب بدرویش فانی چاپ شده است. رجوع به برهان قاطع چ معین و ذریعه ج 5 ص79 و فهرست کتابخانهء دانشکدهء ادبیات ص152 و فهرست مجلس 31 ص73 شود.

جاودان زی.

[وِ] (جملهء دعایی) جاوید زندگی کن. جاودان بمان! || (نف مرکب) جاوید زیست کننده. مؤبّد.

جاودان سرای.

[وِ سَ] (اِ مرکب)بهشت. (ناظم الاطباء).

جاودان شدن.

[وِ شُ دَ] (مص مرکب)همیشگی بودن. خُلود. اِخلاد.

جاودان کبیر.

[وِ نِ کَ] (اِخ)(1)جاودان نامه سومین اثر فضل الله حروفی است و از کتب مقدسهء حروفیه بشمار است. رجوع به حروفیه در همین لغت نامه شود. در این کتاب که بلهجهء استرآبادی است لغات محلی بسیار موجود است که برخی از آنها در ذیل ذکر میگردد: آمی بو، آمده بود. آمین، آمدن. آو، آب. آوی، آبی. آوین، آوردن. آینه، آدینه. اَ، آن، این. از اونه، از اوست. اژر، از این رو. اژرا، ازیرا. اَژهَ، از آن. اسپید، سفید. اکه، اینکه. اگر. اکی، کرد. ال ص م ن م، الصلوة خیرمن النوم امّی، امّی بودن پیغمبر یعنی منسوب بودن او بامُ الکتاب یعنی سورهء الحمد است و «ی» در امی یاء نسبت است. اَو، آب. انداتن، انداختن. اُویَ، این است، اوست. ببو، بشود. ببی، ببود = شد. بتاشند، بتراشند. بخوازه، بخواهد. براه، برای. براءاکه، برای اینکه. بره، بر این، بر آن. بزان، بدان. بصرا، بصورت. بکاردنه، بگرداند. بکی، کُنی = بکرد. بند، بُوَند. باشند. بو، هست. بووُ، بدوُ، باوُ. بیبو، بَشد. شد. بیر، پدر.
بیست و هشت. مجموع جمل اذان صبح است که هفده است و قامت که یازده است و نیز مجموع 17 رکعت نماز است با 11 رکعت نماز شب حضرت رسالت که از عایشه منقول است و عدد منازل قمر است.
بیشتند، بایستند. بیشستی، بایستد. بیکرند، بکنند. بِین، بودن. بینَ، بُردن. بنیکو کن، به نیکو کردن. بینیکوساتن، بی نیکو ساختن. پانزده، همهء اذانهاست بجز اذان صبح.
پنجاه. عدد حروف عربی بضمیمهء نقطه های آن است (فرض علی خمسون صلوة فی کل یوم و لیلة. حدیث).
تع، تعالی. جَن، زن. جوا، جدا. جه، دَرَجَه. چهارده، عدد حروف طه است. چی، چیز. حضرت، خدا. حم، حامیم. ح، حا. خنان، آنان. اینان. خنانه، آنها را. خو، خود، تو، او. خو، خواب. خوا، خدای تعالی. خوازه، خواهد. خوشتنه، خویشتن را. خونان، آنان، اینان. خوند، خویشند = خویشتن اند. خوین، ش مفعولی. خوین، خاکه. دَ، آدم، دحیهء کلبی. دبو، بود. درآ، درآید. دروچه، دریچه. دره، در این. دشی، دَر شود. دقه، دقیقه. دیامی، درآمد. دِیرَ، دیگر. دیران، دیگران. دیم، وَجه، روُی. زوان، زبان. ژا، ژِ. ساتن، ساختن. ساتی، ساخته. ش، عَرش، شَکل. ش س، قسمتهای فلک البروج. شو، شب. شُوَن، شُدَن. صَ، نماز، صلوة. صر، صورت. ص، صورت. طط، قطط. علمسآ، علمّ آدم الاسماء. عث، علیه السلام، محمد. عیسه، عایشه. ق، حوّا، اُمّ. قطط، شدیدالجعوده. ک، کلمه. کت، رکعت. کیتبذ، نویسند. کُن، 9 (کاف) (حروف و نقطه 4) نون (حروف و نقطه 5).
کو، آنجا؟ کی، کرد، کند. کین، کَردَن. ثکا، گ. گوشتمند، مجسم. احد، الحمد. الف لام میم. مار، مادر. ماران، مادران. مایه، ماده. مر، امرد. مرطط، امرد قطط. مصابیح، و لقد زینا السماء الدنیا بمصابیح (قرآن 41/12). و حفظناها من کل شیطان رجیم (قرآن 15/17).
مکره، می کند. موا، میگوید. مویند، میگویند. نزانه، نداند. نشه بین، نشودبودن. نی. نیست، این. نیبره، نَبَرد. نیتان، نتوان. نیخوانه، نخواند. نیزانه، نداندش، نداند. نیرسه، نرسد. نیشه، نشود، نمیشود. واتی، گفت و گوید. واتی. گوید = گفت. وادیامی، بدرآمد. واره، گوید. وانگ، بانگ. وجه، 14. وراسه، برآید. ورپریدن، برخاستن. وم، والسلام. ونان، نهند. وینه،بیند. وینی، انف، بینی. وین، به بینی. هاده، بدهد. هادی، بدهی. هدی، دهد.
هفتاد و هفت 17 اذان صبح + 15 ظهر + 15 عصر + 15 مغرب + 15 عشاء آخر است و مجموع حروف مقطعهء قرآن مکرر و غیرمکرر (مجموع جمل)
همازن
همچنان. همچنانکه.
هماژن
همیاسه، همی آید. هی، یک. هی، ها. هیاره، یک بار. هیتن، یک تن. کسی. ی، حرف. یا. را.
یازده. کلمات اقامت است (2 اللهاکبر،1 اشهد ان لا اله الا الله، 1 اشهد ان محمداً رسول الله، 1 حی علی الصلاة، 2 قد قامت الصلوة، 2 اللهاکبر 1 لااله الاالله).
یه. 11 = انی رایت أحدعشر کوکباً. و رجوع بمادهء ذیل شود.
(1) - از نسخهء خطی متعلق بکتابخانهء مؤلف.

جاودان کردن.

[وِ کَ دَ] (مص مرکب)ابدی ساختن. تخلید. (زمخشری). تَأبید.

جاودانگی.

[وِ نَ / نِ] (حامص) جاودانه بودن. || (اِ) خلد. (دهار).

جاودان نامه.

[وِ مَ] (اِخ) جاودان کبیر، یکی از تألیفات فضل الله حروفی است رجوع به حروفیان و جاودان کبیر شود.

جاودانه.

[وِ نَ / نِ] (ص مرکب، ق مرکب)همیشه. (شرفنامهء منیری). مخفف جاویدانه است که دائم و همیشه و ابد باشد. (برهان). در پهلوی جاویتانک(1). (از حاشیهء برهان چ معین). همواره. دائم. باقی. پیوسته. (آنندراج) (انجمن آرا). جاود. جاودان. جاوید. جاویدان. (از آنندراج) (انجمن آرا). دائمی. سرمدی. ابدی. مؤبد. خالد. (ربنجنی). باقی. مخلد. آبِد. (منتهی الارب) :
اگر غم را چو آتش دود بودی
جهان تاریک بودی جاودانه.شهید بلخی.
ابرهه بسوی نجاشی نامه کرد که بعرب اندر بمکه یکی خانه است و گویند خانهء خدای است و مردمان آنجا حج کنند و گرد آن طواف کنند و این کلیسیا که من کردم از آن صدهزار بار نیکوتر است و من نیز اهل یمن را بفرمایم تا این کلیسیا را حج کنند و عرب را بفرمایم تا حج خویش از آن خانه اندر آرند تا فخر آن جاودانه ملک را بود. نجاشی بدین سخن شاد شد. (ترجمهء طبری بلعمی).
اگر مرد گنجی وگر مرد رنج
نه رنجت بود جاودانه نه گنج.فردوسی.
بیزدان چنین گفت کای رهنمای
همیشه توئی جاودانه بجای.فردوسی.
کس اندر جهان جاودانه نماند
ز گردون مرا خود بهانه نماند.فردوسی.
اگر جاودانه نمانی بجای
همان نام به زین سپنجی سرای.فردوسی.
جاودانه بجای خواهد بود
همچنین شهرگیر و قلعه ستان.فرخی.
عید فرخ باد بر شاه جهان
جاودانه شادمان و کامران.فرخی.
اگر آن شاه جاودانه نزیست
این خداوند جاودانه زیاد.فرخی.
همواره باش مهتر و میباش جاودان
مه باش جاودانه و همواره باش حی.
منوچهری.
سبوی بگزین تا گردی از مکاره دور
برو بر آن ره تا جاودانه شاد بوی.
منوچهری.
ز ما ماند در این گیتی فسانه
در آن گیتی جزای جاودانه.
(ویس و رامین).
جهان اینکار دارد جاودانه
خوشی برد بشمشیر زمانه.(ویس و رامین).
جهان جاودانه نماند بکس
همین جاودان نام نیک است و بس.اسدی.
هیچ کس را از مخلوقات بقاء جادوانه و عمر بی کرانه مسلم نیست. (قصص الانبیاء ص 239).
تنت همچون گور خاکست ای پسر مپسند هیچ
جانت را در خاک تیره جاودانه مستقر.
ناصرخسرو.
چو خانه بماند و برفتند ایشان
نخواهی تو ماندن همی جاودانه.
ناصرخسرو.
آن است گمانش کنونش این است
او را وطن و جای جاودانه.ناصرخسرو.
اگر پیری بماندی جاودانه
چه انده بودی از هجر جوانی.مسعودسعد.
تو جاودانه بادی و بر تخت مملکت
بزم تو خلد و قصر تو دارالقرار باد.
مسعودسعد.
چه گفت گفت خلیفه چنان دعا کردت
که شاه عادل در ملک جاودانه زیاد.
مسعودسعد.
دیر زی در نشاط و لهو و لعب
دیر زی دیر جاودانه ممیر.سوزنی.
جاودان باد کاعتماد جهان
همه بر عمر جاودانهء او است.خاقانی.
هفتصد هزار سال بطاعت گذاشتم
امید من ز خلق برین جاودانه بود.خاقانی.
بر سر روزی ارچه درخوابم
من غم خواب جاودانه خورم.خاقانی.
گر نقش تو از میانه برخاست
اندوه تو جاودانه برجاست.نظامی.
و آن جان که لب تواش خزانه است
گنجینهء عمر جاودانه است.نظامی.
چه خرم کاخ شد کاخ زمانه
گرش بودی اساس جاودانه.نظامی.
زبان بگشاد و میگفت این زمانه
شب است این یا بلائی جاودانه.نظامی.
صلتی جاودانه بخشیدی
ایزدت ملک جاودان بخشاد.؟
- جاودانه شدن؛ اُیود. (منتهی الارب).
-جاودانه کردن؛ تَأیید. (منتهی الارب). تخلید. (دهار).
(1) - javitanak.

جاودانی.

[وِ] (ص نسبی) ابدی. سرمدی. همیشگی. خالد. مخلد. مؤبد. دائمی. جاوید :
چنین است رسم سرای سپنج
نمانی در او جاودانی مرنج.فردوسی.
خرد زندهء جاودانی شناس
خرد مایهء زندگانی شناس.فردوسی.
رئیس مؤبد علی محمد
کز ایزد بقا خواهمش جاودانی.منوچهری.
و هر کس از این درخت بخورد جاودانی در بهشت ماند. (قصص الانبیاء ص19).
ادبار من ار شود نهانی
اقبال تو باد جاودانی.نظامی.
مقیم جاودانی باد جانش
حریم زندگانی آستانش.نظامی.
مرا بمرگ عدو جای شادمانی نیست(1)
که زندگانی ما نیز جاودانی نیست.سعدی.
(1) - ن ل: اگر بمرد عدو جای شادمانی نیست.

جاور.

[ ] (اِخ) قریه ای است از قرای زنجان رود خمسه خالصه و تیول مظفرالملک میباشد. هوایش گرمسیر و محصولش هم دیمی و هم آبی از رودخانهء زنجان رود مشروب میشود. صیفی کاری هم در آن مینمایند. (مرآت البلدان ج 4 ص131).

جاور.

[وَ] (اِ)(1) بمعنی حال باشد. (برهان) (آنندراج). (انجمن آرا). چنانکه اگر گویند: «چه جاور داری؟» مراد آن باشد که چه حال داری؟. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا). || بمعنی خداوند جا و مکان نیز آمده است. (آنندراج) (انجمن آرا). جمع جاوران. (آنندراج) (انجمن آرا).
(1) - پهلوی jawar یا jar (مدت، دفعه)، کردی jar. اما این کلمه در دساتیر بمعنی حال و خداوند مکان استعمال شده. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

جاورتن.

[وَ تَ] (اِخ) دهی است از دهستان کهنهء بخش جغتای شهرستان سبزوار در 36 هزارگزی باختر جغتای، سر راه مالرو عمومی شریف آباد واقع شده و محلی است کوهستانی و معتدل 180 تن سکنه دارد و بزبان فارسی و کردی تکلم کنند. آب آن از قنات تأمین میشود و محصولات آنجا غلات، زیره، کنجد و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

جاورچی.

[وَ] (اِخ) وی یکی از مقربان امیرحسین بن میرمسلا و پدر امیرمؤید ارلات است. (از حبیب السیر چ خیام ج 3 ص415).

جاورد.

[وَ] (اِ) خاری باشد سفیدرنگ. (شرفنامهء منیری) (برهان) (آنندراج). جاوز. بعربی ثُغام. (برهان) (شرفنامهء منیری) (آنندراج). سپیدخار. درمنهء سپید. رجوع به جاوزد شود.

جاورد.

[ ] (اِخ) از رستاق خوی. (از تاریخ قم ص118 در نسخهء اصلی «فاورد» است).

جاورده.

[وِ دِهْ] (اِخ) دهی است از دهستان طیبی سرحدی بخش کهکیلویه شهرستان بهبهان. در 7 هزارگزی جنوب خاوری قلعهء رئیسی و مرکز دهستان است. محلی کوهستانی و سردسیر و مالاریائی است 65 تن سکنه دارد و زبان آنان لری، فارسی است و آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات، برنج، پشم و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و حشم داری و صنایع دستی و پارچه بافی است. راه آنجا مالرو و ساکنین از طایفهء طیبی می باشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

جاورده.

[وِ دِهْ] (اِخ) دهی از دهستان طیبی سرحدی بخش کهکیلویهء شهرستان بهبهان است. در 7 هزارگزی جنوب خاوری قلعه رئیسی واقع شده و مرکز دهستان است. محلی است کوهستانی و سردسیر و مالاریائی. 65 تن سکنه دارد و زبان آنان لری و فارسی است آب از چشمه تأمین میشود و محصول آنجا غلات، برنج، پشم و لبنیات و شغل اهالی زراعت و حشم داری است. صنایع دستی آن قالی و پارچه بافی و راه مالرو است. ساکنین از طایفهء طیبی هستند. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

جاورس.

[وَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان اسفندقه بخش ساردوئیه شهرستان جیرفت. در 120 هزارگزی جنوب ساردوئیه و 10 هزارگزی شمال راه فرعی بافت جیرفت واقع شده و 4 تن سکنه دارد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

جاورس.

[وَ] (اِخ) قریه ای است از قرای بلوک عورفان از بلوکات هرات در شمال رود هری رود واقع و متصل ببلوک انجیل. خیابانی در آن حدود است که مقابر بزرگان در آن بسیار است. (از مرآت البلدان ج 4 ص 131).

جاورس.

[وَ] (اِ) نوعی از غله باشد. (آنندراج). معرب گاورس. (آنندراج) (غیاث اللغات). گاورس. (مهذب الاسماء). معرب گاورس است که ارژن باشد. (منتهی الارب). معرب گاورس و آن غیر ارزن است که ذرت باشد. (یادداشت مؤلف). جاورش کنخرس. رجوع به لکلرک در شرح کلمهء عشرق و رجوع به جاورش شود. و آن سه نوع است یکنوع دخن گویند و بپارسی ارزن گویند بشیرازی الم و یکنوع جاورس هندی خوانند و آن ذرتست و بپارسی گاورس و بشیرازی کال خوانند و طبیعت آن سرد است در اول، خشک است در سیم لطیف بود در همهء حالها بهتر از ارزن بود و گویند سرد و خشک است در سیم و قابض بود و مجفف بغیرلذع، شکم ببندد و بول راند، خون بد از وی متولد شود و دیر هضم شود و غذائی اندک تر از مجموع حبوب دهد که از ایشان نان پزند و بچه بیندازند و مصلح وی آن است که با شیر تازه پزند و با آب سبوس و روغن بادام یا روغن کاو یا روغن کنجد و حلوای چرب از پس آن خورند و بدل وی در شکم بستن برنج بود. (اختیارات بدیعی). رجوع به تحفهء حکیم مؤمن و بحر الجواهر و نزهة القلوب و تذکرهء ضریر انطاکی شود: جریبی از جاورس در همهء رساتیق قم چهارده درهم. (تاریخ قم ص112).

جاورسان.

[وِ] (اِخ) قریه ای است به ری. (منتهی الارب).

جاورسان.

[وَ] (اِخ) قریه یا محله ای است به همدان. (معجم البلدان) (مراصدالاطلاع). و رجوع به مرآت البلدان ج 4 شود.

جاورسانی.

[وَ] (اِخ) محمد بن بکربن محمد بن مذکر مکنی به ابوجعفر و ملقب بجاورسانی است. در بخارا میزیست و زاهد و پاکدامن بود. و بسیار نماز میگزارد و نیکو عبادت میکرد. از حفظ حدیث میگفت و از ابویحیی حمانی و ابواسامة و حسین بن علی جعفی و سعدبن عامر صبعی روایت دارد و ابومحمدبن جلیل و اسحاق بن احمدبن خلف بخاریان از وی روایت کنند و بسال 248 ه .ق . در آمل جیحون درگذشت. (از انساب سمعانی).

جاورسجین.

[وَ سِ] (اِخ) دهی است از دهستان درجزین بخش رزن شهرستان همدان و در 21 هزارگزی جنوب خاوری قصبهء رزن در کنار راه مالرو پیله کان به قره قیه واقع شده و محلی کوهستانی و سردسیر و مالاریائی است و 118 تن سکنه دارد و آب آن از رودخانه تأمین میشود و محصول آن غلات، حبوبات، صیفی و لبنیات است. شغل اهالی آنجا زراعت و گله داری است و صنایع دستی زنان قالی بافی است و راه آن مالرو می باشد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

جاورسه.

[وَ سَ] (اِخ) قریه ای است در سه فرسخی مرو. (معجم البلدان) (مراصدالاطلاع).

جاورس هندی.

[وَ سِ هِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) ذرت است. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به ذرت شود.

جاورسی.

[وَ] (ص نسبی) منسوب به قریهء جاورسه که قریه ای است در سه فرسخی مرو. (از انساب سمعانی).

جاورسی.

[وَ] (اِخ) عبدالله بن بریده که منسوب به جاورسه است. (انساب سمعانی).

جاورسیان.

[وَ] (اِخ) دهی جزء دهستان شراء علیا بخش وخس شهرستان اراک است. در 60 هزارگزی جنوب کمیجان و 40 هزارگزی راه مالرو عمومی واقع شده و محلی کوهستانی است. دارای 1012 تن سکنه است که شیعی مذهب و فارسی زبانند و آب آنجا از رودخانهء شراء تأمین میشود و محصول آن غلات، قلمستان و کشمش است شغل اهالی زراعت و گله داری و قالیچه بافی است. راه آنجا مالرو و از پل دوآب اتومبیل میرود. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

جاورسینه.

[وَ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان کنگاور بخش کنگاور شهرستان کرمانشاه است. در 15 هزارگزی باختر کنگاور و 7 هزارگزی شمال شوسهء کنگاور به کرمانشاه واقع شده و محلی کوهستانی و سردسیر است. سکنهء آن 105 تن و آب آنجا از قنات تأمین میشود و محصول آن غلات دیمی و شغل اهالی زراعت و راه مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

جاورسیه.

[وَ سی یَ] (اِ) دانه های کوچک ریشداری است که بیخ آنها سرخ باشد و اغلب سوزش و زنندگی سخت نیز با آن توأم است و ورم و سیلان چرک نیز دارد و آن از اصناف بیماری غله است. (از بحر الجواهر). گاورسین. نام بثوری باشد و مقرح با سرسپید و بیخ سرخ و گاه باشد که سوزشی بسیار و سیلان ریم سخت دارد و آن گونه ای از نمله باشد. (بحر الجواهر) : بر عظام سمسمانیه و علل جاورسیه بار چندین عدس شرح بنگارد. (درهء نادره چ سیدجعفر شهیدی ص 88).

جاورسیه.

[وَ سی یَ] (ع اِ) ماریست لون او بزردی همچون لون گاورس است. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

جاورش.

[وَ] (اِ) جاورس. (دزی ج 1). رجوع به جاورس شود.

جاور کردن.

[وَ کَ دَ] (مص مرکب)بمعنی تغییر و تبدیل دادن باشد. (برهان). از دساتیر. (از حاشیهء برهان چ معین).

جاورگرد.

[وَ گَ] (مص مرکب) از حالی بحالی گشتن را گویند. (آنندراج) (انجمن آرا). ظاهراً از جاور کردن که برساختهء دساتیر است ساخته اند. رجوع به جاور کردن شود.

جاوری.

[وَ] (ع اِ) عسل البنی. میعه. لبان جائی (جاوی). بخور جاوی. حسن لبه. عسلبند. جاوی(1).
- ترکیبها:جاوری بری؛ جاوری وحشی. جاوری بیابانی.
(1) - Benjoin.

جاوزد.

[وَ] (اِ) بر وزن و معنای جاورد است. خار سفید. (برهان) (شرفنامهء منیری) (آنندراج). رجوع به جاورد شود(1).
(1) - بدیهی است که یکی از دو تصحیف دیگریست و جاورد صحیح می نماید.

جاوزهرج.

[زَ رَ] (معرب، اِ مرکب)گاوزهره را گویند و آن حجرالبقر است. (از اختیارات بدیعی). حجرالبقر است که به فارسی گاوزهره گویند جهت آنکه در زهرهء او تکون می یابد. (فهرست مخزن الادویه).

جاوزین.

(اِ) حجرالبقر است. (تحفهء حکیم مؤمن). جاوزهرج. رجوع به جاوزهرج شود.

جاوش.

[وِ] (اِ) چوبی است که ماست بدان زنند تا مسکه شود.

جاوش.

[ ] (معرب، اِ) چاوش. رجوع به چاوش و چاووش شود. || الای جاوش(1)مأمور دولت که کار او اطلاع دادن از اعلان جنگ و رساندن پیغامها و غیره بود و شخص او از تعرض مصون بود. جارچی باشی. (از دزی). و رجوع به چاوش و چاووش شود.
(1) - Herant.

جاوشیر.

(اِ)(1) صمغی باشد دوایی و معرب گاوشیر است که همان صمغ باشد. (برهان) (آنندراج). گاوشیر. چاوشیر. عطری که با صمغ جاوشیر درست کنند. (از فرهنگ نفیسی). مؤلف اختیارات بدیعی آرد: بپارسی جواشیر خوانند و گاوشیر خوانند و بشیرازی جاخوشی گویند و آن صمغ درختی است که ساق کوتاه دارد و برگ آن ببرگ انجیر ماند گودتر و کوچکتر و گویند ورق آن بورق زیتون ماند و قول اول اصح است که برگ آن گود است و برگ زیتون دراز است و ساق وی مانند خیار رو کشیده بود و گل وی زردرنگ بود و تخم وی خوشبوی و تیز و صمغ از وی چنان گیرند که ساق وی را شق کنند تا صمغ بیرون آید و بهترین آن آن بود که بلون زعفران و تازه و تیز بود و بوی تیز دارد و زرد بود و در آب زود حل شود و اول که از ساق بیرون آید سفیدرنگ بود و غش آن باشق و موم کنند و طبیعت جاوشیر گرم و خشک بود، و گویند در دویم. و چون خشک شود زرد گردد و چون به آب گذارند برنگ شیر شود و اگر سیاه رنگ بود مغشوش گردد. جالینوس گوید: گرمست در سیم و خشک است در دویم. عرق النساء و درد زانو و مفاصل سر و طلا کردن سود دهد. و بر دندان کرم خورده نهند درد ساکن گرداند و صداع و صرع را نافع بود و در چشم کشیدن جلا دهد و چشم را روشن گرداند و استسقاء و چکیدن گمیز و صلابت زخم را نافع بود. چون با عسل بگدازند و زن بخود برگیرد حیض براند و بچه بکشد و بیندازد و جرب مثانه و بر ذات الجنب ضماد کردن نافع بود. با مویز بر نقرس ضماد کردن سودمند بود و قولنج را نافع بود و گزندگی جانوران و سرفهء کهن که در خلط غلیظ لزج بود سود دهد و بیخ درخت وی چون بخراشند و زن بخود برگیرد بچه بیندازد و ثمرهء وی چون با افسنین بیاشامند حیض براند و اگر از راوند بیاشامند گزندگی جانوران را نافع بود و اگر با شراب بیاشامند درد رحم که سبب آن اختناق بود سودمند بود و مقدار شربتی از وی مابین نیم مثقال تا یک مثقال بود بعد از آنکه در مطبوخ جوشانیده باشند و ابن جزاز گوید اگر بچهء سه ماهه یا چهارماهه بود در شکم بمیرد وقتی که از وی جاوشیر بسازند و بخود برگیرند زود بیفتد و جهت صرع وام الصبیان نافع بود و وی مضر بود به اعصاب صحیح و انثیین و مصلح وی مرماخور بود و بدل وی سکنجبین بود و رازی گوید ظن وی لبن التین بود بوزن آن و ابن جزاز گوید بدل آن بوزن آن قنه و گویند یک وزن نیم آن قنه است و گویند بدل آن دو وزن آن صمغ زیتون بود و شیخ الرئیس گوید ظن من آن است که اشق نزدیک است به آن. (اختیارات بدیعی). و رجوع به ترجمهء صیدنه و تذکرهء ضریر انطاکی و بحر الجواهر و تحفهء حکیم مؤمن و دزی و ترجمهء محاسن اصفهان ص 40 و نزهة القلوب بخش نباتات شود.
(1) - Opopanax.

جاول.

[وُ] (هندی، اِ) بهندی اسم ارز است. (تحفهء حکیم مؤمن).

جاولی.

[وُ] (اِخ) جلال الدولة اتابک. یکی از امرای عهد سلجوقی. رجوع به تاریخ گزیده ص 447 و 466 و 467 و 481 و چاولی در این لغتنامه شود. در چاولی بنقل از بعض مآخذ لقب او فخرالدوله آمده.

جاولی.

[وُ] (اِخ) امیرعلم الدین سنجربن عبدالله. یکی از سرداران مصری که هزار تن تحت فرمان داشت. مسند شافعی را از ابن دانیال روایت کرد و شرحی بر آن نوشت که در آن شرح رافعی و شرح ابن الاثیر را با هم جمع کرد. و نیز کتاب الام شافعی را مرتب ساخت و عسجدی و ابن رافع از وی روایت کنند. در رمضان هفتصد و چهل و پنج درگذشت. (از حسن المحاضرة فی احوال المصر والقاهره ص180).

جاولی جاندار.

[وُ] (اِخ) رجوع به جاولی و چاولی در این لغتنامه و اخبارالدولة السلجوقیه ص 81، 110، 113، 114، 117 شود.

جاون.

[وَ] (اِ) لغتی است در هاون. (یادداشت بخط مؤلف). ابدال «ه» به «ج». جوفن. جوغن.

جاوند.

[وَ] (اِخ) تیره ای از طایفهء زلقی ایل چهارلنگ بختیاری. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص76).

جاون کث.

[وَ کَ] (اِخ)(1) نام دیگر ثنکت برد. و آن نام یک حصن افسانه ای است که گویند راون شیطان هنگامی که زن رام بن دشرت را ربوده بود، در آنجا متحصن شد. (از تحقیق ماللهند ص158).
(1) - Javana - Kati.

جاونی.

[وَ] (اِخ) دهی است از دهستان چارکی بخش لنگهء شهرستان لار و در نود و نه هزارگزی شمال باختری لنگه و پنجهزار گزی شوسهء سابق بوشهر بلنگه است. این ده در دامنه واقع شده و محلی است گرمسیر و مالاریائی و 117 تن سکنه دارد که بزبان عربی و فارسی محلی سخن گویند. آب از چاه و باران تأمین میشود. محصول آنجا غلات، خرما و صیفی و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

جاووش.

(معرب، اِ) رجوع به چاوش و چاووش و جاوش شود.

جاوه.

[وَ / وِ] (اِ) اندرون دهان. || جانوری باشد گزنده و بسیار کوچک. (برهان) (آنندراج).

جاوه.

[وَ] (اِخ)(1) نام ولایتی است از دریابار. (شرفنامهء منیری) (برهان) (آنندراج). جزیرهء بزرگی در بحرالجزائر سوئد که دارای 40000000 (چهل میلیون) تن سکنه است و مهاجرین هولاند در آنجا بسیارند و دارای چند کوه آتشفشان میباشد و قهوه و ادویهء بسیاری از آنجا بخارج حمل میشود. (از ناظم الاطباء). نام جزیره ای به اقیانوس هند. مؤلف الموسوعة العربیه آرد: بزرگترین و معتبرترین جزیرهء اندونزی است بین سوماترا و بالی واقع شده و مساحت آن و جزیرهء مادورا رویهم 51032 میل مربع است. بین 49 تا 50 میلیون تن سکنه دارد که از نژاد مغول و مسلمانند. در وسط جزیره سلسله جبالی امتداد یافته که در قسمت هائی از آن آتشفشانی وجود دارد. نصف اراضی آن مزروعی و نصف دیگر جنگل است. آب و هوای آن گرم است و بارندگی زیاد میشود و همین امر سبب شده که کشت و زرع در آنجا مکرر میشود. عمدهء زراعت آنجا قهوه، کاکائو، چای، کینا، کائوچو و ساج است. مهمترین شهرهای آن جاکارتا (که پایتخت اندونزی است)، سورارایا یا سومارانج باتاویا. تا سال 1520 یک کشور هندی بود و در این تاریخ حکومت های محلی در آنجا تشکیل شد. سپس کمپانی هند شرقی هلندی بر آنجا دست یافت و در زمان جنگهای ناپلئون انگلیسیها بر آنجا تسلط یافتند و دوباره در 1816 م. بدست هلندیها افتاد و مردم بومی را نیز در ادارهء امور شرکت دادند و در 1942 بدست ژاپنیها افتاد و چون در 1946 هلندیها باز قصد تسلط بر آنجا کردند اهالی مخالفت کرده و مقاومت مسلحانه میکردند و این مبارزه تا 1949 ادامه یافت و منتهی بتشکیل حکومت جمهوری اندونزی گردید. (از الموسوعة العربیة صص260 - 261). اعراب قدیم و هم اکنون حضرمیها و حجازیها و بعضی از مصریها این نام را بر همهء جزایر اندونزی اطلاق کرده و میکنند. (از هذه هی اندونیا چ قاهره ص18).
(1) - Java.

جاوه شیر.

[وِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان لاشار بخش بمپور شهرستان ایرانشهر واقع در 78 هزارگزی جنوب باختری بمپور در کنار شوسهء بمپور به چاه بهار واقع شده و سکنهء آن 25 تن است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

جاوی.

(اِخ) نام ولایتی است: درخت عود در مواضعی باشد مثل ولایت سیلان و جاوه و جاوی که غیر جاوه است. (از فلاحت نامه). در الموسوعة العربیه «جاوی» همان جاوه است.

جاوی.

(اِ) زعفران. (تحفهء حکیم مؤمن).

جاوی.

(ص نسبی) منسوب بجاوه: لبان جاوی(1)، بخور جاوی. و آن عطر یا اسانسی است که از سوماترا میاورند و چون عرب سوماترا را جاوه گوید این گیاه را بنسبت به آن جاوی خواند و بهترین و سفیدترین قسم آن در سوماترا بدست می آید. (از دزی). عسل اللبنی. میعه. لبان جائی. بخور جاوی. حسن لبه. عسلبند(2).
(1) - Encens javanais.
(2) - Benjois.

جاوی.

(ص نسبی) منسوب به جاوه. رجوع به جاوه شود.

جاوی.

(اِخ) محمد بن قاضی محمد بن یاسر مکنی به ابوحامد و ملقب به جاوی. او راست: السلسل المدخل. (از معجم المطبوعات).

جاوی.

(اِخ) احمد خطیب بن عبداللطیف المنکابادی ملقب به خطیب الجاوی. او راست: 1 - الجواهر النقیة فی الاعمال الحسبیة. که در سال 1309 ه .ق . با «رسالة الماردینی فی العمل المربع المجیب بها» در حاشیهء آن در مطبعة المیمنیه بطبع رسیده است. 2 - الداعی المسموع فی الرد علی من یورث الاخوة و اولاد الاخوان مع وجودالاصول والفروع. که در مطبعة المیمنیه بسال 1309 ه .ق . بطبع رسیده است. 3 - روضة الحساب فی علم الحساب که در مطبعة المیمنیه بسال 1310 ه .ق . بطبع رسیده است. (از معجم المطبوعات).

جاوی.

(اِخ) عبدالقدوس التوبانی. او راست:
1 - رسالة تسمی سفینة النجاة. که در اصول دین و نماز است. 2 - رسالة فی العقائد، که هر دو کتاب در یک مجموعه در مطبعهء وهبیه بسال 1292 ه .ق . بطبع رسیده است. (از معجم المطبوعات).

جاوی.

(اِخ) محمد بن عمر بن عربی بن علی نووی مکنی به ابوعبد المعطی و ملقب به جاوی. از علمای قرن چهاردهم هجری است. او راست:
1 - الابریز الدانی فی مولد سیدنا محمد السید العدنانی. که بسال 1299 ه .ق . در مصر چاپ سنگی شده است.
2 - بغیة العوام فی شرح مولد سیدالانام. این کتاب شرحی است بر مولدبن الجورن و بسال 1297 در مصر بچاپ رسیده است.
3 - بهجة الوسائل بشرح المسائل. این کتاب شرحی است بر «الرسالة الجامعه» که از همین مؤلف است و در حاشیهء این کتاب در 1334 در مطبعهء یمینیه بچاپ رسیده است.
4 - ترغیب المشتاقین لبیان منظومة السید البرزنجی فی مولد سیدالاولین والاَخرین. این کتاب دوبار یکی در 1292 در بولاق و دومی در 1311 در مکه بطبع رسیده است.
5 - التفسیر المنیر لمعالم التنزیل المسفر عن وجوه محاسن التأویل. این کتاب در 1305 در مطبعهء عبدالرزاق بطبع رسیده است.
6 - التوشیح علی شرح ابن قاسم الغزی. این کتاب در 1314 در بولاق بطبع رسیده است.
7 - تیجان الدراری، شرح علی رسالة الباجوری. این کتاب دوبار، یکبار در 1301 در مصر و بار دیگر در 1309 در مکه بطبع رسیده است.
8 - الثمار الیانعة فی الریاض البدیعة. این کتاب شرحی است بر رسالهء مختصر شیخ محمد حسب الله بنام «الریاض البدیعة فی اصول الدین و بعض فروع الشریعة». این کتاب چهار بار در 1299 در مصر و در 1302 در بولاق و در 1308 در المیمنیه و در 1329 در الجمالیه بطبع رسیده است.
9 - حلیة الصبیان علی فتح الرحمان و آن شرحی است بر فتح الرحمان در علم تجوید.
10 - الدرر البهیة فی شرح الخصائص النبویة. شرحی است بر قصة المعراج برزنجی که در 1298 در مطبعة الشرف بطبع رسیده است.
11 - ذریعة الیقین علی ام البراهین. یکبار در 1303 در مطبعهء عبدالرزاق و یکبار هم در 1317 در مکه بطبع رسیده است.
12 - الرسالة الجامعة بین اموال الدین والفقه والتصوف.
13 - سلالم الفضلاء علی المنظومة المسماة هدایة الاذکیاء الی الطریق الاولیاء. در 1315 در مکه بطبع رسیده است.
14 - سلم المناجاة علی سفینة الصلاة. در 1297 در بولاق و در 1310 در مصر بطبع رسیده است.
15 - سلوک الجادة علی الرسالة المسماة بلمعة المفادة فی بیان الجمعة والمعادة. در فقه شافعی است. دوبار در 1300 در مطبعة الوهبیة و در 1303 در مکه بطبع رسیده است.
16 - شرح علی منظومة، لشیخ محمد الدمیاطی فی التوسل باسماءالله الحسنی. این کتاب در 1302 در مطبعة عبدالرزاق بطبع رسیده است.
17 - شرح علی اخص مناسک الملامة الخطیب.
18 - العقد الثمین، شرح منظومة الستین مسئلة المسماة الفتح المبین. این کتاب در 1300 در مطبعة الوهبیة بطبع رسیده است.
19 - عقوداللجین فی بیان حقوق الزوجین. این کتاب سه نوبت در 1296 در مطبعة الوهبیه و در 1297 در مطبعة الشرف و در 1316 در مکه بطبع رسیده است.
20 - فتح الصمد العالم علی مولد الشیخ احمدبن القاسم. یکبار در 1292 در بولاق و بار دیگر در 1306 در مکه بطبع رسیده است.
21 - فتح غافرالخطیة علی الکواکب الجلیة فی نظم الاجرومیة. در 1298 در بولاق بطبع رسیده است.
22 - فتح المجیب بشرح مختصرالخطیب. این کتاب چندین بار در سالهای 1276، 1292، 1297، 1298 و 1316 بطبع رسیده است.
23 - فتح المجید فی شرح الدرالمجید در 1298 در مصر بطبع رسیده است.
24 - الفصوص الیاقوتیة علی الروضة البهیة فی الابواب التصریفیة. این کتاب در 1299 در مصر بطبع رسیده است.
25 - قامع الطغیان علی منظومة شعب الایمان. این کتاب در 1299 در مصر بچاپ رسیده است.
26 - قطرالغیث فی شرح مسائل ابی اللیث. این کتاب یکبار در 1301 در مصر و بار دیگر در 1311 در مکه بطبع رسیده است.
27 - قوت الحبیب الغریب، این کتاب دو بار در 1301 و 1305 در مصر و یکبار هم در 1310 در مطبعة المیمنیه بطبع رسیده است.
28 - کاشفة السجا فی شرح سفینة النجا. این کتاب چندین بار در سالهای 1292 و 1301 و 1302 و 1303 و 1305 و 1309 بطبع رسیده است.
29 - کشف المروطیة عن ستار الاجرومیة. در 1298 در مصر بچاپ رسیده است.
30 - لباب البیان. در علم بلاغت است. و در 1301 در مطبعهء محمد مصطفی بچاپ رسیده است.
31 - مدارج الصعود الی اکتساءالبرود. نام دیگر آن «اساورالعسجد علی جوهر عقد» می باشد. این کتاب چندین بار در سالهای 1296، 1297، 1315، 1318 بطبع رسیده است.
32 - مراح لبید لکشف معنی قرآن مجید.
33 - مراقی العبودیة. شرحی است بر بدایة الهدایة تألیف ابوحامد غزالی. این کتاب چندبار در سالهای 1293، 1298، 1304، 1307، 1309، 1327 و 1308 بطبع رسیده است.
34 - مرقاة صعود التصدیق فی شرح سلم التوفیق الی محبة الله علی التحقیق. این کتاب شرح سلم التوفیق شیخ عبدالله محمد بن هاشم باعلوی در فقه شافعی است. کتاب مزبور چندین بار در سالهای 1292، 1303، 1306 (دوبار) و 1309 بطبع رسیده است.
35 - مصباح الظلم علی المنهج الاتم فی تدویب الحکم. این کتاب شرحی بر «المنهج الاتم» شیخ علی بن حسام الدین هندی و در 1314 در مکه بطبع رسیده است.
36 - نهایة الزین فی ارشادالمبتدئین بشرح قرة العین. این کتاب در فقه شافعی است و چندبار در سالهای 1297 و 1299 بطبع رسیده است.
37 - النهجة الجیدة لحل نقاوة العقیدة. این کتاب در توحید و در 1303 در مطبعهء عبدالرزاق بطبع رسیده است.
38 - نورالظلام علی منظومة عقیدة العوام. این کتاب دوبار: یکی در 1303 در مطبعهء عبدالرزاق و دیگر بار در 1329 در مطبعهء جمالیه بطبع رسیده است. (از معجم المطبوعات).

جاوید.

(ص، ق) پاینده. همیشه. دایم. (برهان). در اوستا یَوئِیتت(1) ابدیت بود(2) (الی الابد) و در پهلوی یَوتان(3) و در ارمنی یوِت(4)یَوسیئن(5) یَویتناکن(6) می باشد. (از حاشیهء برهان چ معین). مدت همیشه و دائم و زمان نامتناهی در مستقبل است. (انجمن آرا). جاود. جاودان. جاویدان. جاودانه. جاویدانه. جاودانی. پاینده. پایدار. باقی. ابدی. انوشه. مستمر. مؤبد. مخلد. لایموت. لایزال. خلد. خالد. دائمی. جاویدانی. ابدی. ابد : و هرچ بدان جهان باشد ثواب و عقاب جاوید باشد و هیچ بسر نیاید. (ترجمهء تفسیر طبری).
نه بهرام گوهرت و نه اورمزد
فرزدی و جاوید نبود فرزد.ابوشکور.
جهان بی سر و تاج خسرو مباد
همیشه بماناد جاوید شاد.فردوسی.
همی نام جاوید ماند نه کام
بینداز کام و برافراز نام.فردوسی.
فریدون فرخ ستایش ببرد
بمرد او و جاوید نامش نمرد.فردوسی.
نماند برین خاک جاوید کس
تو را توشه از راستی باد و بس.فردوسی.
مردم از نور جان شود جاوید
گل شود زر ز تابش خورشید.عنصری.
جاوید بزی بار خدایا بسلامت
با دولت پیوسته و با عمر بقائی.منوچهری.
لبت گفت جاوید پر خنده باد
درین خانه بودنت فرخنده باد.اسدی.
آن آب حیاتست که جاوید بماند
نفسی که ازو داد کریم متعالش.ناصرخسرو.
علم و عمل ورز که مردم بحشر
زآتش جاوید بدین دورهاست.ناصرخسرو.
انوشیروان بر پای خاست و سجده برد و گفت خداوند جاوید زیاد. (فارسنامهء ابن البلخی ص87).
من ازو ماندم باقی بجهان تا جاوید
گر بماند بجهان باقی والله که سزاست.
مسعودسعد.
و صیت نیک بندگی من ملک را جاوید و مؤبد گردد. (کلیله و دمنه). و آب زندگانی عمر جاوید دهد. (کلیله و دمنه). و این مدت به امید نعمت جاوید بر وی کم از ساعت گذرد. (کلیله و دمنه).
جاوید زیاد کز درش ملک
جز دولت جاودان ندیده ست.خاقانی.
بمان بدولت جاوید تا بحرمت تو
زمانه زی حرم خرمی دهد بارم.خاقانی.
لیکن از گفتهء خاقانی ماند
نام جاوید ز دوران اسد.خاقانی.
از آن هر دو کنون نومید گشتم
بلا را خانهء جاوید گشتم.نظامی.
و گفت کمال رضاء من از او تا حدی است که اگر بنده را جاوید بعلیین برآرد و مرا باسفل السافلین جاوید فروبرد من راضی تر باشم از آن بنده. (تذکرة الاولیاء).
چون این آن است و آن این است جاوید
چرا پس عقل احول این و آن دید.عطار.
این عقوبت مرا در یک نفس برآید و بزه جاوید بر تو بماند. (گلستان).
گر بزندان عقوبت بریم روز شمار
جای آن است که محبوس بمانم جاوید.
سعدی.
که را شد حاصل آخر جمله امید
که ماند اندر کمال خویش جاوید.شبستری.
آنچه جاوید بماند نام است.جامی.
توئی استاد سخن هم توئی استاد سخا
حاتم طائی شاگرد تو زیبد جاوید.
کافی الدین.
چه پدر تا به ابد باد وجودش جاوید
چه پسر تا بقیامت کرمش جاویدان.قاآنی.
کس در غم روزگار جاوید نماند.قرة العیون.
|| عالم آخرت. (برهان).
(1) - yavaetat.
(2) - yave.
(3) - yavetan.
(4) - yavet.
(5) - yavitean.
(6) - yavitenakan.

جاوید.

(اِخ) نام یکی از دهستانهای پنجگانهء بخش فهلیان و ممسنی شهرستان کازرون و حدود و مشخصات آن بقرار زیر است: از شمال ارتفاعات به رم فیروز از جنوب دهستان دشمن زیاری. از خاور بدشت معروف همایجان و از باختر بدهستان حومهء فهلیان محدود است. این دهستان تقریباً در شمال بخش قرار گرفته و موقعیت آن کوهستانی و رودخانهء شش پیر یا دشمن زیاری از وسط آن جاری است. هوای آن در قسمت های شمالی معتدل و مایل بسردی و در قسمت های جنوبی گرم است. آب مشروب و زراعتی دهستان از رودخانهء فوق و رودخانه های شیر و شیرین و چشمه سارها تأمین میشود. محصولات آن عبارتند از: غلات، برنج، تریاک، حبوبات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. صنعت دستی قالی بافی و زبان فارسی لری و مذهب آنان شیعهء دوازده امامی است. این ناحیه از 69 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و در حدود یازده هزار تن جمعیت دارد. قراء مهم آن عبارتند از: بهلول، موسی عربی لری، دشت رزم، مسدوئی، عموئی، دو دانگهء قائدی، راشک خلیفه هارون، اشکفت دراز، پراشکفت. مرکز دهستان قریهء بهلول و قسمتی از اهالی در حدود دهستان برای تعلیف تغییر محل میدهند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

جاویدان.

(ص، ق) همیشه. پاینده. دائم. (برهان). جاودان. (ناظم الاطباء). جاوید. جاویدانه. جاودانه. جاود :
گر همی خواهی که جاویدان بمانی ای پسر
در میان این دو آتش خویشتن را چون پزی.
ناصرخسرو.
گفتی که کجا رفتند آن تاجوران اینک
ز ایشان شکم خاک است آبستن جاویدان.
خاقانی.
او خدایست تعالی ملک الملک قدیم
که تغیر نکند ملکت جاویدانش.سعدی.

جاویدان.

(اِخ) ابن سهرک. وی از مؤسسین اولیهء خرمیان است که بعدها به خرم دینان شهرت یافته اند بوده و مخدوم بابک خرمی است و بکوه بذ مقام داشت و در امر ریاست خرمیان با ابوعمران جدال کرد و عاقبت ابوعمران را بکشت و بیوهء او بحیله بابک را که خادم شوهرش بود شوی خویش ساخت و وی را رئیس خرمیان کرد. رجوع به بابک خرم دین شود.

جاویدانان.

(اِخ) نام دسته ای از سپاهیان دورهء هخامنشی. رجوع به جاویدانها در همین لغت نامه و رجوع به ایران باستان شود.

جاویدان خرد.

[خِ رَ] (اِخ) جاودان خرد نام کتابی است منسوب بجمشید. اصل این کتاب از مسکویهء رازی است که عبدالرحمن بدوی آنرا بنام «الحکمة الخالده» بچاپ رسانده است. این متن عربی ترجمه ایست از پهلوی با افزوده هائی از مسکویهء رازی و بخش اصلی آن در «رسائل البلغاء و در اعیان الشیعه 10: صص 146 - 194» چاپ شده است. و محمد حسین بن حاجی شمس الدین آنرا در 1065 ه .ق . برای نوّاب (؟) به فارسی درآورده و بنام «شایسته خانی» نامیده است. این ترجمه را درویش فانی مانکجی فرزند لیم جی هوشنگ هاتری بای گجراتی بنام ناصرالدین شاه در بمبئی در 1293 - 1294 ه .ق . (1246 یزدگردی) بخط نستعلیق بچاپ سنگی رساند. و دیباچه و خاتمه ای بر آن افزود. مترجم در کتاب مسکویهء رازی دست برده و پس و پیش کرده و رساله های دیگری هم در آن گنجانده است. تقی الدین محمد بن شیخ محمد ارجانی تستری در زمان جهانگیر پادشاه ترجمهء دیگری از آن کرده است «ریو 440». (از فهرست نسخه های خطی کتابخانهء دانشکدهء ادبیات ص152 و فرهنگ ایران زمین شماره... مقالهء دانش پژوه). و در السعادة والاسعاد چ مینوی ص 296، 320، 321، 422 قسمتهایی از متن عربی آن آورده شده و از آن جمله است: ثلث تبطل مع ثلث: الشدة تبطل مع الحیلة، والعجلة تبطل مع التأنی والاسراف یبطل مع القصد. (از السعادة والاسعاد). و رجوع بجاودان خرد شود.

جاویدان شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب)دائمی شدن. ابدی بودن. خلود. رجوع به جاویدان شود.

جاویدان کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)دائمی ساختن. همیشگی و پیوسته ساختن. تخلید. رجوع به جاویدان و جاویدانه کردن شود.

جاویدانه.

[نَ / نِ] (ق) جاویدان. همیشه. دایم. (برهان). جاود. جاودان. جاوید.

جاویدانها.

(اِخ) نام قسمت زبده و برگزیدهء سپاهیان هخامنشی است و چون عدهء نفرات این دسته هیچگاه نمی کاست به جاویدان موسوم بودند. این سپاه غالباً در قلب جا میگرفتند و دلیرانه جنگیده و قلب لشکر دشمن را شکسته و پیش میرفتند. از سپاهیان هخامنشی تنها جاویدانها اسلحهء دفاعی داشتند و بهمین جهت همیشه در رزمها جاویدانها پس از پیشرفت بسیار چون جناحین نمیتوانستند همگام با آنان پیشروی کنند عقب می نشستند تا نظم صفوف برهم نخورد. (از ایران باستان). عدهء نفرات این سپاه به ده هزارتن میرسید. سپاه دائمی همیشه حاضر بود که بمحض صدور حکم حرکت کند و با سرعت خود را بمحل مأموریت برساند. علاوه بر این در پای تخت برای حفاظت قصر و در ایالات برای حفظ امنیت ساخلوهائی مقرر بود. این قوای ساخلوی را در اوایل دورهء هخامنشی روسای قشون و در قلاع کوتوالها اداره میکردند ولی بعدها امور لشکری هم در تحت ادارهء ولات درآمد. (از ایران باستان ج 2 ص1480).

جاویدانه کردن.

[نَ / نِ کَ دَ] (مص مرکب) ابدی ساختن. جاویدان کردن. همیشگی ساختن. اخلاد. رجوع به جاویدان و جاویدان کردن شود.

جاویدانی.

(حامص) ابدی. همیشگی. دائمی.

جاویدبقا.

[بَ] (ص مرکب) باقی. همیشه. پیوسته. دائم :
تیسیر نمودند و براهین بفزودند
هیلاج نمودند که جاویدبقائی.خاقانی.
رجوع به جاوید شود.

جاوید بودن.

[دَ] (مص مرکب) دائمی بودن. همیشگی بودن. ابدی. سرمدی :
که جاوید بادا خردمند مرد
همیشه بکام و دلش کار کرد.فردوسی.
رجوع به جاوید شود.

جاویدبیک.

[بِ] (اِخ) از اهالی سالونیک و وزیر مالیهء معروف ترکیه در دورهء اقتدار حزب (اتحاد ترقی) و از رؤسای متنفذ فرقهء جوانان ترک و از همکاران انورپاشا و طلعت پاشا بود. وی ابتدا در مکتب ملکی استانبول معلم ریاضیات بود سپس بوزارت مالیه رسید و در تاریخ 21 صفر 1345 ه .ق . 27 اوت 1926 م. به تهمت توطئه بر ضد دولت مصطفی کمال پاشا آتاتورک بدار آویخته شد. (وفیات معاصرین بقلم محمد قزوینی، مجلهء یادگار سال 3 شمارهء 4).

جاویدخواب.

[خوا / خا] (اِ مرکب)مرگ. مردن :
بشستندش از خون به روشن گلاب
چو آمدش هنگام جاویدخواب.
فردوسی.

جاویدزی.

(نف مرکب) باقی. پایدار. آنکه جاوید ماند. آنکه پیوسته زید. رجوع به جاوید و جاوید زیستن شود.

جاوید زیستن.

[تَ] (مص مرکب)همیشه زیستن. دارای حیات ابدی بودن. باقی ماندن. همیشه بودن :
این همی گفت که احسنت و زه ای شاه زمین
وآن همی گفت که جاوید زی ای شاه زمان.
فرخی.

جاوید شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب)خلود. (ترجمان القرآن).

جاویدطراز.

[طَ / طِ] (ص مرکب)همیشه آراسته. (ناظم الاطباء).

جاویدعمر.

[عُ] (ص مرکب) زندهء ابدی. آنکه عمر ابدی دارد :
جاویدعمر باش که عمر از تو یافت ساز
معمار باغ ملک معمر نکوتر است.خاقانی.
رجوع به جاوید شود.

جاوید کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) تأبید. (دهار). تخلید. (زمخشری). اخلاد. (ترجمان القرآن). ابدی ساختن. مخلد کردن. رجوع به جاوید و ترکیبات آن شود.

جاویدمان.

(نف مرکب) جاویدماننده. آنکه ابدی زید. دارای عمر ابدی. آنکه همیشه ماند :
کلک تو چون نام تو اقلیم گیر
عمر تو چون عقل تو جاویدمان.خاقانی.
به حجت نویسان دیوان خاک
بجاویدمانان مینوی پاک.نظامی.

جاویدن.

[دَ] (مص) در پهلوی جوتن(1)(جویدن)، و در کردی جوین(2)، جون(3)(جویدن)، و در افغانی ژوول(4)، ژوگل(5) و در بلوچی جایگ(6) و در پهلوی جوییتن(7) بمعنی جویدن، گفتن آمده، مضغ کردن. (از حاشیهء برهان چ معین).
- امثال: تعریف خود کردن پنبه جاویدن(8) است، نظیر:
ستودن خود پنبه جاویدن است. (از امثال و حکم دهخدا).
|| فریاد کردن مرغان. (ناظم الاطباء). || تف انداختن. (ناظم الاطباء) (حاشیهء برهان چ معین).
(1) - jutan.
(2) - juin.
(3) - jun.
(4) - zhovul.
(5) - zhogal.
(6) - jayag.
(7) - joyitan. (8) - ن ل: خائیدن.

جاویدنام.

(ص مرکب) آنکه نامش همیشه باقی ماند. پاینده نام. مجازاً، دارندهء نام نیک :
پسندیده کاران جاویدنام
تطاول نکردند بر مال عام.سعدی.

جاویدنی.

[دَ] (ص لیاقت) جویدنی. آنچه قابل جویدن باشد.

جاویده.

[دَ / دِ] (ن مف) جویده. آنچه جویده شده. رجوع به جویدن شود.
- جاویده تکلم کردن؛ دَنْدَنه کردن. من و من کردن. نامفهوم سخن گفتن.

جاویدی.

(ص نسبی) همیشگی. دائمی. ابدی :
ازین پنگان برون نورست و نعمتهای جاویدی
همه تنگی و تاریکی است اندر زیر این پنگان.
ناصرخسرو.

جاویدی.

(اِخ) از طوائف ممسنی. این طائفه دارای هزار خانوار و به تیره های ذیل تقسیم میشود: 1 -احمد هارونی. 2 - جوی جان. 3 - حلقه هارون. 4 -ده شیخ. 5 - رودجوزمی. 6 - سلاری. 7 - گنجا. 8 - گواری. 9 - سرکوهی. 10 - ملولی عربی. 11ـ میرحسن عبدالله 12 - میرسن. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص90).

جاویز.

(ص، اِ) در تداول عامه، جاکش. جاپیچ. (یادداشت بخط مؤلف). رجوع به جاپیچ شود. || گای روهن. (الفاظ الادویه). گاوروهن، لیکن بدین معنی جاویزن است. رجوع به جاویزن شود.

جاویز.

(اِخ) از قرای طبس است، قدیم النسق و آب خیز میباشد و پنجاه خانوار سکنه دارد. (از مرآت البلدان ج 4 ص131).

جاویزن.

[زَ] (اِ) رملی که در مرارهء گاو بهم میرسد. (ناظم الاطباء). یعنی گاویزن، چیزی است که میان زهرهء گاو باشد. هندش گاوروهن یا روهین گویند. (آنندراج). معرب گاورازن است و فزاری گوید او را بعربی خزرة البقر گویند و به پارسی مهرهء زهرهء گاو خوانند و بهندی زوین و بسندی گاوردین گویند و آن چیزی است که در زردی به زردهء تخم مرغ ماند و او را در میان زهرهء گاو یابند چنانچه حجر انیس از بز کوهی، و چون گاو را بکشند زهرهء او را بشکافند و جاویز ازو بیرون کنند و بمقدار از یکدانگ ماند تا چهار درم و نیز در زهرهء گاو هندی یابند و چون از زهره بیرون آید محکم نباشد، چون در دهن نگاه دارند بیخود شوند. (ترجمهء صیدنه). و رجوع به الجماهر ص203 شود.

جاویش.

(اِخ) خلیل بن بطرس. او راست: نجاة المکره المظلوم من اختراع العوائد والرسوم. این کتاب در 1857 م. در بیروت بطبع رسیده است. (از معجم المطبوعات).

جاویش.

(اِخ) عبدالعزیز. او راست کتاب: غنیة المؤدبین فی الطرق الحدیثة للتربیة و التعلیم. این کتاب در 1321 ه .ق . در مطبعة الشعب بطبع رسیده است. (از معجم المطبوعات).

جاویش.

(اِخ) سلیمان بن خلیل بن بطرس ملقب به جاویش اللبنانی که در بیروت میزیسته است. او راست کتاب: «التحفة السنیة فی تاریخ القسطنطنیة». این کتاب در 1873 و 1887 م. در بیروت بطبع رسیده است. (از معجم المطبوعات).

جاویش.

(معرب، اِ) معرب چاووش : و دخل بغداد [ مؤیدبن عطاف آلالوسی الشاعر الادیب ] فی ایام المسترشد فصار جاویشاً. (یادداشت مؤلف از معجم الادباء ج 7 ص199 س 18). در دزی چنین آمده: جاویش یا جاووش لغت ترکی است. جمع آن جاویشیه است. در مصر در زمان ممالیک جاویشیه ها 40 تن بودند که جزو سربازان بشمار میرفتند و بسبب جرأت و جلادت خود امتیازی داشتند و رسم بر این بود که هنگام حرکت سلطان در مواقع رسمی پیشاپیشش آواز میخواندند. اینان بدو دسته تقسیم میشدند و هر یک ترجیعی میخواند که با آنچه دیگری تکرار میکرد اختلاف داشت. || صاحب منصبی که درجهء پائین داشته و مأموریتهای مختلفی به وی داده میشد. (از دزی ج 1). و رجوع به چاوش و چاووش شود.

جاه.

(اِ) پارسی باستان یاثه(1)، هندی باستان یاته(2). مقام. مکان. منزلت. (حاشیهء برهان چ معین). منزلت و مرتبه بنزد پادشاه. (شرفنامهء منیری) (آنندراج). منزلت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مکان. جایگاه. مرتبه. درجه. مقام. لیاقت. عظمت. بزرگواری. جلال. (ناظم الاطباء). بزرگی. یقال: فلان ذوجاه. (منتهی الارب). زجاج در شرح ادب الکاتب گفته: بعض لغت نویسان گفته اند: جاه مقلوب وجه است و به این عبارت: «وجه الرجل فهو وجیه؛ اذا کان ذاجاه» استناد کرده اند و تفصیل داده اند که بین «جاه» و «وجه» قلب صورت گرفته است. (نشوءاللغة ص17). اصل آن «وجه» بود سپس قلب شده و «و» در وسط قرار گرفته و «جوه» شده و واو تبدیل به الف شده و بصورت جاه درآمده است. (از منتهی الارب) (از آنندراج).(3) آبروی. (مهذب الاسماء) (ملخص اللغات). قدر. (ربنجنی). قدر مردم. (مهذب الاسماء) :
بسا که مست در این خانه بودم و شادان
چنانک جاه من افزون بد از امیر و ملوک
کنون همانم و خانه همان و شعر همان
مرا نگوئی کز چه شده ست شادی سوک.
رودکی.
من جاه دوست دارم کازاده زاده ام
آزادگان بجان نفروشند جاه را.دقیقی.
ناسزا را مکن آیفت که آبت بشود
بسزاوار کن آیفت که جاهت دارد.دقیقی.
ورا هر زمان پیش افراسیاب
فزونتر شدی حشمت و جاه و آب.
فردوسی.
بتوران نباشد چو تو کس بجاه
بتخت و بمهر و به تیغ و کلاه.فردوسی.
خدایا ببخشا گناه ورا
بیفزای در حشر جاه ورا.فردوسی.
مروت نیابی گرت چیز نیست
همان جاه نزد کست نیز نیست.فردوسی.
ایا بمرتبت و قدر و جاه افریدون
ایا بمنزلت و نام نیک اسکندر.فرخی.
کهینه عرصه ای از جاه او فزون ز فلک
کمینه جزوی از قدر او مه از کیوان.
عنصری.
مقدار مرد و مرتبت مرد و جاه مرد
باشد چنانکه درخور او باشد و جدیر.
منوچهری.
تاش زمین بوسه داد و گفت: بنده خود این محل و جاه نداشت... خداوند آن فرمود که ببزرگی او سزید. (تاریخ بیهقی چ 1 ص246). شخص امیرماضی.... را در پیش دل و چشم نهد و در نعمتها و نواختهای گونه گونه و جاه و نهاد وی نگرد نه اندر آنچه حاسدان و... (تاریخ بیهقی). و اگر چیزی رفته است که از آن وهنی بجاه وی یا کراهتی بدل وی پیوسته است آنرا بواجبی دریافته شود. (تاریخ بیهقی).
کسی را که دادی بزرگی و جاه
همان جاه مستان از او بی گناه.اسدی.
ز هر کس فزون جاه شان نزد شاه
گذشته درفش مهیشان ز ماه.اسدی.
آن جاه و جلالی که بمالت بود امروز
آن سوی خردمند نه جاهست و نه اجلال.
ناصرخسرو.
آن سگان کز خون فرزندانش میجویند جاه
روز محشر سوی آن میمون بی همتانیا.
ناصرخسرو (دیوان چ تهران ص25).
گر ندارد حرمتم جاهل مرا کمتر نشد
سوی دانا نه نسب نه جاه و قدر و نه حسب.
ناصرخسرو.
ای شاه نصیب خویش بیرون کن
زین جاه بلند و نعمت شاهی.ناصرخسرو.
جاهم چو کاهد خرد فزاید
کارم چو ببندد سخن گشاید.مسعودسعد.
یکی را حب جاه از جادهء مستقیم به بیراه افکند (کلیله و دمنه). و چون یکچند بگذشت و طائفه ای از امثال خود را در مال و جاه بر خویشتن سابق دیدم نفسی بدان مایل گشت. (کلیله و دمنه). بجاه و مال از امثال و اقران بگذشتم. (کلیله و دمنه).
بچاه جاه چه افتی که عمر در نقصان
بقصد فصد چه کوشی که ماه در جوزا.
خاقانی.
دشمن تو کی بود با تو برابر بجاه
شیر علم کی شود همبر شیر ژیان.خاقانی.
همت بدلم گفت که جاه آمد مپذیر
عزلت بدلم گفت که فقر آمد دریاب.خاقانی.
میان بیوه زنان و ارباب نعمت و جاه سویتی به انصاف ظاهر گشت. (ترجمهء تاریخ یمینی ص439). بمزید قربت و رتبت مخصوص گشت و جاه تمام یافت. (ترجمهء تاریخ یمینی ص436). بعزت مالی که دارند و بعزت جاهی که پندارند برتر از همه نشینند. (گلستان).
شوربختان به آرزو خواهند
مقبلان را زوال نعمت و جاه.سعدی.
با کسی کو براه پیشتر است
نزد سلطان بجاه بیشتر است.
گر بزرگی کند مدارش خرد
که تو را بار او بباید برد.اوحدی.
عزیز مصر برغم برادران غیور
ز قعر چاه برآمد به اوج جاه رسید.حافظ.
هرچیز که محدود بود شکل پذیرد
ز آن جاه تو بیرون بود از حد تشاکل.
قاآنی.
- آسمان جاه؛ بلندمقام. بزرگ منزلت : و گماشتگان او را مقید و محبوس بدرگاه آسمان جاه بیاورد. [ ند ]. (مجمل التواریخ گلستانه ص2).
- باجاه؛ مکین. بامنزلت. خطیر.
- باجاه و آب؛ بامقام. بامنزلت. بابزرگی. باقدر :
ببینی فرنگیس باجاه و آب
چو ماه دو هفته بر آفتاب.فردوسی.
چنین گفت از آن پس به افراسیاب
که ای شاه با دانش و جاه و آب.فردوسی.
بیامد بنزدیک افراسیاب
که ای شاه بادانش و جاه و آب.فردوسی.
که اویست هم خویش افراسیاب
هم از تخمهء تور با جاه و آب.فردوسی.
کامه و التفات کرد بمن
زان مرا جاه و آب دیدستند.خاقانی.
- جمجاه؛ آنکه همانند جم باشد در منزلت و مقام. جم اقتدار. جم قدر. جم مقام : پادشاه جمجاه بنظر شفقت و عطوفت در وی نگریست. (حبیب السیر چ خیام ج 3 ص179).
- جمشیدجاه؛ همانند جمشید در منزلت و مقام. جمجاه.
- ذیجاه؛ دارای عظمت و بزرگواری. (ناظم الاطباء).
- سلیمان جاه؛ سلیمان منزلت. آنکه در رتبت و مقام همانند سلیمان باشد :
کریم دولت و دین آصف و سلیمان جاه.
(از حبیب السیر چ خیام ج 3 ص2).
- عالی جاه؛ دارای مرتبهء بلند. (ناظم الاطباء) بلندمرتبه. رفیع مقام. والامقام.
- والاجاه؛ والامقام. بلندپایه : و شاه والاجاه، سهراب خان را برای آوردن برادر به اصفهان فرستاد. (مجمل التواریخ گلستانه حاشیه ص24).
|| مزید مؤخر امکنه باشد: خان جاه؛ خانقاه. خانگاه. (یادداشت مؤلف). || طالع. بخت. اقبال. فیروزی. || دنیا. (ناظم الاطباء).
(1) - yatha.
(2) - yata. (3) - این توجیه بر اساسی نیست.

جاه اندوز.

[اَ] (نف مرکب) جاه اندوزنده. آنکه در پی جاه بود. جاه طلب :
عاشقان دین و دنیاباز را خاصیتی است
کان نباشد زاهدان مال و جاه اندوز را.
سعدی.

جاهب.

[هِ] (ع ص، ق) علانیه. اتاه جاهباً و جاهیا؛ آمد او را علانیه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جاه بلاغ.

[بُ] (اِخ) دهی از دهستان دره صیدی بخش اشترنیان شهرستان بروجرد است. در سی هزارگزی خاور اشترنیان و شش هزارگزی راه مالرو خشک دره بدره صیدی واقع شده و محلی است کوهستانی و سردسیر و 179 تن سکنهء شیعی مذهب دارد و زبانشان لری و فارسی است آب مشروب آنجا از قنات و چاه تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

جاه جاه.

(ع اِ صوت) کلمه ای است که بدان شتران نر را خاصة زجر کنند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). این کلمه مبنی بر کسر و با تنوین و بسکون هر سه خوانده میشود. (از منتهی الارب) (آنندراج).

جاه جو.

(نف مرکب) جاه جوینده. رجوع به جاه جوی شود.

جاه جوی.

(نف مرکب) جاه جوینده. مقام طلب. جاه طلب :
بر زمین زن صحبت این زاهدان جاه جوی
مشتری صورت ولی مریخ سیرت در نهان.
خاقانی.
نه از جاه جویان توان یافت جاهی
نه از صاع خواهان توان یافت صاعی.
خاقانی.
رجوع به جاه جو شود.

جاهد.

[هِ] (ع ص) آرزومند طعام و جز آن. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). آرزوی طعام کننده. کوشنده. (از اقرب الموارد) (آنندراج). ساعی (سعی کننده). کوشش نماینده. دارای جد و جهد. رنج بر. (ناظم الاطباء). کوشا.
- جهد جاهد؛ برای مبالغه است مانند شعر شاعر و لیل لائل. یعنی کوشش بسیار. (از ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (از منتهی الارب).

جاهدار.

(نف مرکب) نگاهدارندهء مقام هر کس. (ناظم الاطباء).

جاهشة.

[هِ شَ] (ع اِ) گروه مردم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

جاهض.

[هِ] (ع ص) مرد تیز و سبک. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تیزهوش. (از اقرب الموارد). و فیه جهوضة و جهاضة؛ ای حدة نفس. (اقرب الموارد). تیزدل. (مهذب الاسماء). شاخص. سخت دل. || کوهان بلند. || بلند از هر چیز. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

جاهضة.

[هِ ضَ] (ع ص) تأنیث جاهض. (اقرب الموارد). رجوع به جاهض شود. || (اِ) خرکرهء مادهء یکساله. ج، جَواهِض. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

جاه طلب.

[طَ لَ] (نف مرکب) جاه طلب کننده. جاه جوی. مقام خواه. منصب جو. آنکه بهر کاری و هر چیزی برای رسیدن بمقام و منصب تن دردهد. رجوع به جاه شود.

جاه طلبی.

[طَ لَ] (حامص مرکب) عمل جاه طلب. مقام خواهی. منصب جوئی. رجوع بجاه شود.

جاه طلبیدن.

[طَ لَ دَ] (مص مرکب)مقام خواستن. تلاش کردن در بدست آوردن مقام. رتبه جستن :
حجت آری که همی جاه و بزرگی طلبی
هم بر آن سان که همی خلق جهان میطلبند.
ناصرخسرو.
رجوع به جاه شود.

جاه فزای.

[فَ] (نف مرکب) جاه فزاینده. آنچه مقام و رتبه را فزونی دهد :
جاه فزای سپهر نیست وجودت که نیست
آینهء آسمان نورفزای از بخار.خاقانی.
رجوع به جاه شود.

جاهک.

[هَ] (اِ) جناغ سینه و ترقوه. (ناظم الاطباء).

جاهک.

[ ] (اِخ) شهرکی است میان اصطخر و کرمان. منزل کاروان و جائی با نعمت بسیار. (حدود العالم). معرب چاهک است. صاهک. رجوع به جاهک و صاهک و نزهة القلوب ج 3 ص123 و معجم البلدان شود.

جاهکی.

[هَ] (ص نسبی) منسوب به جاهک: بلارک جاهکی گرههای سفید بسیار دارد لیکن خشک و سریع الانکسار است. (معرفة الجواهر).

جاهل.

[هِ] (ع ص) نادان. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء) (آنندراج) (دهار). احمق. کانا. مقابل عالم. نابخرد. مِجْع. (منتهی الارب). ج، جُهْل. جُهُل. جُهَّل. جُهّال، جُهَلاء، جَهَله (منتهی الارب) جاهِلون در حال رفعی، جاهِلین در حال نصب و جرّ : خذالعفو و أمر بالعرف و اعرض عن الجاهلین. (قرآن 7/199).
حکیمان زمانه راست گفتند
که جاهل گردد اندر عشق عاقل.منوچهری.
نگار خویش را گفتم نگارا
نیم من در فنون عشق جاهل.منوچهری.
بازنمایم که... صفت مردم ستمکار چیست تا ناچار او را جاهل گویند. (تاریخ بیهقی).
کس نخواند نامهء من کس نگوید نام من
جاهل از تقصیر خویش و عالم از بیم شغب.
ناصرخسرو.
گویم چرا نشانهء تیر زمانه کرد
چرخ بلند جاهل بیدادگر مرا.ناصرخسرو.
حذردار از درخت جاهل ایراک
نیارد بر تو زو جز خار باری.ناصرخسرو.
و مردگان جاهلان را که بسماع آن زنده شوند. (کلیله و دمنه). چون نقش واقعه... پیدا آمده باشد عاقل.... و جاهل... یکسان باشند. (کلیله و دمنه).
گر برنگ جامه عیب کرد جاهل باک نیست
تابش مه را ز بانگ سگ کجا خیزد زیان؟
خاقانی.
جاهل آسوده فاضل اندر رنج
فضل مجهول و جهل معتبر است.خاقانی.
عالم است از صف عبادالله
جاهل از زمرهء هم الکفره است.خاقانی.
وگر از هر دو جانب جاهلانند
اگر زنجیر باشد بگسلانند.سعدی.
- امثال: بر جاهل اعتماد مکن. (خواجه عبدالله انصاری)
جاهل را بر عالم بحثی نیست، نظیر: در بساط نکته دانان خودفروشی شرط نیست.
حافظ (از امثال و حکم دهخدا).
دوستی جاهل به دوستی خرس ماند؛ عوض نفع، ضرر میرساند.
|| جوان، در تداول عوام از پارسی زبانان. || (اِ) شیر که اسد باشد. (منتهی الارب) (آنندراج). ج، جاهلان. نادانان. نابخردان :
راه بنمایم تو را گر کبر بندازی ز دل
جاهلان را پیش دانا جای استکبار نیست.
ناصرخسرو.
جاهلان چون بدلیل از خصم فرومانند سلسلهء خصومت بجنبانند. (گلستان).

جاهلانه.

[هِ نَ / نِ] (ص نسبی، ق مرکب)بنادانی. از روی جهالت : از روی جهل ندانم که چه کار جاهلانه کرده ام. (منتخب قابوس نامه ص39).
خدای از تو طاعت بدانش پذیرد
مبر پیش او طاعت جاهلانه.ناصرخسرو.
خالقی کو اختر و گردون کند
امر و نهی جاهلانه چون کند.مولوی.

جاهل پسند.

[هِ پَ سَ] (ن مف مرکب)آنچه مورد پسند جاهل باشد. چیزی که جاهل (جوان) آنرا می پسندد. آن چیزی که جاهل را زیبد. || کارها که کارگر خود را زود کشد: بعضی حرفه ها جاهل پسند است. مانند: سلاخی، مرده شوئی، زه تابی، شوفری و مانند آن یعنی ارباب این حرف دیر نزیند. || (نف مرکب) آنکه جاهل (جوان) را می پسندد. آنکه جاهل را خوش دارد.

جاهل پسندی.

[هِ پَ سَ] (حامص مرکب) عمل جاهل پسند.

جاهل مرکب.

[هِ لِ مُ رَکْ کَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) دژآگاه. (یادداشت مؤلف). آنکه علم وی با واقع مطابق نباشد. آنکه گمان برد که چیزی را میداند و بواقع آنرا نمیداند. قسیم جاهل بسیط، که جهل وی مطلق است و اص جاهل بچیزی است.

جاهلی.

[هِ] (حامص) نادانی. نابخردی. کودنی :
آری بجاهلی نتوان کرد مهتری.فرخی.
هر آنکس که عیبش نگویند پیش
هنر داند از جاهلی عیب خویش.سعدی.

جاهلی.

[هِ] (ص نسبی) منسوب بجاهلیت. آنکه یا آنچه در عهد جاهلیت بوده است.
- عهد جاهلی؛ دورهء عرب قبل از اسلام.

جاهلیت.

[هِ لی یَ] (ع مص جعلی، اِ مص)حالت نادانی. (اقرب الموارد) : یظنون باللّه غیرالحق ظن الجاهلیة یقولون هل لنا من الامر من شی ء. (قرآن کریم 3/154). افحکم الجاهلیة یبغون و من احسن من الله حکماً. (قرآن 5/50). و قرن فی بیوتکن و لاتبرجن تبرج الجاهلیة الاولی... (قرآن 33/33). اذ جعل الذین کفروا فی قلوبهم الحمیة حمیة الجاهلیة... (قرآن 48/26). || جاهلیة الجهلاء. برای تأکید است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (اِخ) زمانهء قبل از اسلام که عرب در آن جهل میداشتند بخدا و رسول وی و شرائع دین و مانند آن. (منتهی الارب). پیش از آمدن مسلمانان. (مهذب الاسماء). پیش از آمدن حضرت رسول (ص). (ترجمهء علامه جرجانی). زمانه ای که پیش از زمان حضرت رسول (ص) بود که قبایل عرب بتها را میپرستیدند. (آنندراج) (غیاث اللغات). زمان قبل از بعثت را گویند، و بقول برخی زمان قبل از فتح مکه را جاهلیت نامند. چنانچه در شرح نخبه در تعریف مخضرمین در بیان حدیث مرفوع و موقوف و مقطوع متعرض تعریف لفظ جاهلیت بشرحی که ذکر رفت شده است. (کشاف اصطلاحات الفنون). روزگار عرب پیش از پیامبر. زمان فترت پیش از بعثت پیغامبر ما :
بتی دیدم از عاج در سومنات
مرصع چو در جاهلیت منات.سعدی.
مؤلف بلوغ الارب در معنی جاهلیت چنین آرد: زمان پیش از اسلام که نادانان در آن دور بسیار بودند. بعضی گفته اند: جاهلیت زمان فترت یعنی عصر بین دو پیغامبر است و گاهی دوران کفر را جاهلیت گویند و بزمان پیش از فتح و عصر بین ولادت و بعثت پیغمبر اسلام نیز اطلاق شود. از ابن خالویه نقل است که این کلمه از مستحدثات اسلام است و بزمان قبل از بعثت گفته میشود. عسقلانی در شرح خود بر بخاری این را معنی غالب شمرده و آیهء «یظنون باللّه غیرالحق ظن الجاهلیة» را به این معنی دانسته سپس گوید: اما گفتهء نووی که در شرح بر صحیح مسلم و در مواردی بطور جزم گوید: «هر جا لفظ جاهلیت آید آن عهد بخصوص منظور است» خالی از اشکال نیست.
و تفصیل کلام آنکه کلمهء «جاهلیت» گاهی به حالت «نادانی» اطلاق میشود که در قرآن و اخبار بیشتر به این معنی است و گاهی به صاحب حالت «نادانی» گفته شود. کلمهء جاهلیت در گفته رسول اکرم به ابی ذر: «انک امرؤ فیک جاهلیة» و همچنین در گفتهء عمر: «انی نذرت فی الجاهلیة ان اعتکف لیلة» و در گفتهء عایشه: «کان النکاح فی الجاهلیة علی اربعة انحاء» بمعنی اول است. و نیز گفتهء آنان برسول (ص): «یا رسول الله کنا فی جاهلیة و شر» یعنی در حالت نادانی یا در روش و رسم جاهلانه و نظائر آن هستیم چه آنکه جاهلیت هرچند در اصل صفت بوده لیکن استعمالات اسمی در آن غلبه دارد بطوری که معنی اسمی یافته و معنائی نزدیک بمعنی مصدری گرفته، اما هرگاه «طائفة جاهلیة» یا «شاعر جاهلی» و مانند آن گفته شود، معنی دوم (دارندهء حالت نادانی) مراد است و در این موارد نسبت به جهل بمعنی عدم علم یا پیروی نکردن از علم میباشد، زیرا کسی که علم وی با واقع مطابق نباشد جاهل بسیط است و اگر خلاف واقع را معتقد باشد جاهل مرکب است و اگر برخلاف واقع سخن گوید خواه علم بواقع داشته یا نداشته باشد، جاهل محسوب میشود، چنانکه در قرآن مجید است: «و اذا خاطبهم الجاهلون قالوا سلاماً» (قرآن 25/63) و همچنین کلام پیغمبر (ص): «اذا کان احدکم صائماً فلایرفث و لایجهل» و از این قبیل است شعر عمروبن کلثوم:
الا لایجهلن احد علینا
فنجهل فوق جهل الجاهلینا.
یعنی هیچکس بسفاهت با ما رفتار نکند جز آنکه با سفاهتی بیشتر از سفاهت او با وی رفتار کنیم. این کلمه در این معنی بسیار بکار رفته است. و نیز کسی که بخلاف حق عمل کند جاهل است هرچند خود مخالف بودن عمل را با واقع بداند، چنانکه در قرآن مجید است: «انما التوبة علی الله للذین یعملون السوء بجهالة ثم یتوبون...» (قرآن 4/17) اصحاب رسول (ص) گفتند: هر کس کار بدی کند نادان است هرچند بداند که کار او برخلاف حق است، زیرا علم حقیقی که در قلب رسوخ یابد از گفتار و کرداری که مخالف آن علم بود مانع شود، و اگر کاری برخلاف از او سر زد ناچار غفلت قلب یا سستیئی در اذعان قلبی بدو راه یافته که از مقاومت با آنچه معارض با دانش او است عاجز مانده است. و اینگونه احوال با علم حقیقی تناقض دارد و بهمین جهت آنرا جهل خوانند از این بیان معلوم شد که اعمال جزء حقیقی معنی ایمانند نه معنی مجازی. هرچند هرکس که عملی برخلاف دین کند کافر نبوده و از مسمای ایمان نیز بیرون نیست و این بیان در معنی کلمهء عقل و نظائر آن نیز صادق است و بدین جهت خداوند متعال صاحبان این صفات را موتی، صم، بکم، عمی، ضال و جاهل خوانده و بصفت «لایعقلون و لایسمعون» متصف ساخته و مؤمنان را به «اولی الالباب» و «اولی النهی» و «انهم مهتدون و یسمعون و یعقلون» و «اَن لهم نوراً» موصوف میسازد، بنابراین مردم پیش از بعثت پیامبر (ص) در جاهلیة جهلاء (نادانی سخت) بسر میبردند، زیرا کردار و گفتاری که بر آن میبودند تنها جاهلان برای آنان بوجود آورده بودند و این جهالت و نادانی کلی و عمومی بود، ولی پس از بعثت پیامبر (ص) جاهلیت مطلق عمومی نبود بلکه در بعض بلاد و در بعض اشخاص میبود و بهرحال پس از بعثت در هیچ زمانی جاهلیت مطلق وجود نیابد چه آنکه پیوسته تا روز حشر گروهی از امت وی بحق میگروند، ولی جاهلیت مقید در پاره ای از دیار و افراد تحقق مییابد چنانکه رسول (ص) فرمود: «اربع فی امتی مِن امرالجاهلیة لایترکونهن: الفخر بالاحساب والطعن فی الانساب والاستسقاء بالنجوم والنیاحة» و همچنین کلام آن حضرت خطاب به ابی ذر هنگامی که وی مردی را از جهت مادرش سرزنش میکرد: «انک امرؤ فیک جاهلیة».
بهرحال تمام اینها معانی جاهلیت است هرچند کلمهء جاهلیت بیشتر بر حالت اعراب پیش از اسلام اطلاق کنند، چه آنکه آنان در بسیاری از اعمال و احکام خود به نهایت جهالت بسر میبردند. عرب جاهلی از علم و تمدن بهرهء چندانی نداشت و تنها بدانچه برای اجتماعات بدوی ضروری است پرداخته بود، و مهم ترین دانش عرب جاهلی شعر بوده است چنانکه نام چندتن از شعرای عهد جاهلی و قطعاتی از اشعار آنان امروز هم شهرتی دارد (هرچند بعضی دربارهء آنان بشک افتاده اند). برای اطلاع از چگونگی تمدن عرب پیش از اسلام رجوع به عربستان شود.

جاهلیت اولی.

[هِ لی یَ تِ لا] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) نادانی اول. نادانیی که در پیش بود: میان مفسران در مقصود از جاهلیت اولی اختلاف است؛ برخی آنرا زمان ولادت ابراهیم دانند که زنان لباس از لؤلؤ میپوشیدند و در میان مردها بگردش میپرداختند و خود را بر آنان عرضه میکردند. حکم بن عیینه(1)گفت: زمان بین آدم و نوح است که هشتصدسال بود و رسوم زشتی از آنان حکایت کنند. ابن عباس گفت: زمان بین نوح و ادریس باشد. کلبی گفت: زمان بین نوح و ابراهیم باشد که زنان لباسی از لؤلؤ که دو سوی آن نادوخته بود و لباسی که بدن آنان را پنهان نمیکرد میپوشیدند گروهی زمان بین موسی و عیسی گفته اند. ثعلبی گفت: زمان بین عیسی و محمد (ص) است.
ابوالعالیه گفت: زمان داود و سلیمان است که زنان را پیراهن نادوخته بود و عضوهائی از بدن را که نمایاندن آن ناپسند بود آشکار میساختند چنانکه زن با شوهر و دوست شوهر خود می نشست و بالاتنهء خود را بدوست شوهر و پائین تن خود را بشوهر اختصاص میداد و چه بسا که یکی از آنان درخواست معاوضه میکرد.
ابن عطیه گفت: بعقیدهء من خدای تعالی بزمانی اشاره دارد که زنان (پیغمبر) آنرا درک کرده بودند و امر میکند که از سیرهء خود که در جاهلیت و زمان کفر داشتید (یعنی بی غیرتی و بی حجابی) دست بردارید نه اینکه مراد از جاهلیت اولی زمان یا عصر خاصی باشد بلکه لفظ جاهلیت بر زمان پیش از پیغمبر گفته شده. (از بلوغ الارب ج 1 صص17 - 18).
(1) - شاید عتیبه یعنی امام حکم بن عتیبه کندی باشد. (ذیل بلوغ الارب ص17).

جاهلی کردن.

[هِ کَ دَ] (مص مرکب)جوانی کردن. خود را به جوانی زدن. خویشتن را جاهل و جوان نمودن. نادانی ناشی از شباب :
چگونه پیر جوانی و جاهلی نکند
در این قضیه که گردد جهان پیر جوان.
سعدی.

جاهمة.

[هِ مَ] (اِخ) ابن عباس بن مرداس سلمی. در سنن ابن ماجه نسب وی را بطریق مذکور آورده است. صحابی است. ابن سعد او را جزء افرادی که در خندق حضور داشتند شمرده است. (الاصابة فی تمییزالصحابة).

جاهنبار.

[هَمْ] (معرب، اِ) گاهنبار. (ناظم الاطباء). رجوع به گاهنبار شود.

جاه و جلال.

[هُ جَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) شکوه. دم و دستگاه. ابهت :
با چنین جاه و جلال از پیشگاه سلطنت
آگهی و خدمت دلهای آگه میکنی.حافظ.
ترک ما سوی کس نمینگرد
آه از این کبریا و جاه و جلال.حافظ.

جاهة.

[هَ] (ع اِ) بزرگی. منزلت. جاه. (منتهی الارب). رجوع به جاه شود.

جاهی.

(ع ص) ویران. (ناظم الاطباء).

جاهیاً.

[یَنْ] (ع ق) علانیه و آشکارا. (منتهی الارب).

جای.

(اِ) جا. مقام. (برهان). مطلق مکان. (بهار عجم) (آنندراج). لهذا اطلاق آن بر خانه نیز آمده و این خالی از غرابت نیست. (بهار عجم) (آنندراج). مکان. مسکن. خانه. محل. جا. (ناظم الاطباء). منزل. بقعه. آرامگاه. مَوضِع. مَأوی. مَعان. حَیِّز. مَثوی. ثَویَّه. مَوقِع. مَهیِع. مقامه. مَعدَن. مَقَرّ. مَجلِس :
شیر خشم آورد و جست از جای خویش
آمد آن خرگوش را آن عده پیش.رودکی.
کیومرث شد بر جهان کدخدای
نخستین بکوه اندرون ساخت جای.
فردوسی.
اگر تخت یابی و گر تاج و گنج
و گر چند پوینده باشی برنج
سرانجام جای تو خاکست و خشت
جز از تخم نیکی نبایدت کشت.فردوسی.
بیاور آنکه گواهی دهد ز جام که من
چهار گوهرم اندر چهار جای مدام
زمرد اندر تاکم عقیقم اندر غژب
سهیلم اندر خم آفتابم اندر جام.
ابوالعلاء ششتری.
در جوانمردی جائیست که نیست
وهم را از بر او جای گذار.فرخی.
در جوانمردی جائیست که آنجا نرسید
هیچ بخشنده و زین پس نرسد هرگز هم.
فرخی.
مجلس شراب جای دیگر آراسته بودند آنجای شدیم، تکلفی دیدم فوق الحد والوصف. (تاریخ بیهقی). قصد شکارگاه کردم نزدیک نماز شب آنجای رسیدم. (تاریخ بیهقی). بخانهء ما در گنبدی دو و سه جای خایه و بچه کرده بودند. (تاریخ بیهقی).
چنان بدانم من جای غلغلیج گهش
که چون بمالم بر خنده خنده افزاید.
؟ (از فرهنگ اسدی نخجوانی).
تن زنده را در جهان جای از اوست
خم چرخ گردنده بر پای از اوست.اسدی.
دل از دین نباید که ویران بود
که ویران زمین جای دیوان بود.اسدی.
سخن را جای باید جست هموار
به میدان در رود خوش اسب رهوار.
ناصرخسرو.
دشمن ما بر ما در جای خویش
بد نکند گرچه بدل دشمن است.ناصرخسرو.
فلان جای یکی راسو است. (کلیله و دمنه).
آن را که جای نیست همه شهر جای اوست.
سعدی.
- امثال: به جای شمع کافوری چراغ نفت می سوزد. (از امثال و حکم دهخدا)
جای ارزن نیست؛ همهء مجلس یا محل انباشتهء مردم است :
کس از مرد در شهر و از زن نماند
در آن بتکده جای ارزن نماند.
سعدی (از امثال و حکم دهخدا).
نظیر: جای سوزن انداختن نیست و گربه را مجال گذر نیست. و سگ سیلی میخورد، گربه طپانچه، و سگ صاحبش را نمیشناسد. (از امثال و حکم دهخدا).
جای دزدزده تا چهل روز ایمن است؛ نظیر: راه یا جادهء دزدزده تا چهل روز ایمن است. (از امثال و حکم دهخدا).
جای سوزن انداختن نیست؛ جای ارزن نیست. (از امثال و حکم دهخدا). و رجوع به «جای ارزن نیست» شود.
جای شکرش باقیست؛ باید سپاس داشت که از این سخت تر و بدتر نشده است. ولی این تعبیر بیشتر بطنزی آمیختهء بمزاح، در خلاف این معنی گفته میشود. (از امثال و حکم دهخدا).
جای شیران شغالان لانه دارند؛ نظیر:
آن قصر که جمشید در آن جام گرفت
آهو بچه کرد و شیر آرام گرفت.خیام.
برجای رطل و جام می گوران نهادستند پی بر جای چنگ و نای و نی آواز زاغ است و زغن.
معزی.
جای گل گل باش، جای خار خار.
مصرع دیگر شعر چنین است:
نور را هم نور شو با نار نار.(مثنوی).
نظیر:
با بدان بد باش و با نیکان نکو
جای گل گل باش و جای خار خار.
سعدی (از امثال و حکم دهخدا).
جای گنج ویرانه است؛ نظیر: گنج در ویرانه است. (از امثال و حکم دهخدا). رجوع به گنج در ویرانه است شود.
جای مهر گذاشتن؛ چون مأمومی برای تجدید وضو یا کاری دیگر چند دقیقه از صف غیبت کردن خواهد، بجای خویش مهری یا جای مهری یا سبحه و یا شانه ای گذارد تا دیگری جای او نگیرد و این عمل را جای مهر گذاشتن گویند. و در استعمال ثانوی از این تعبیر دستاویز و بهانهء کوچکی برای تجدید دعوی و نزاعی باقی گذاشتن اراده کنند. (از امثال و حکم دهخدا).
جایی بنشین که برنخیزانندت (یا) که برنخیزی. نظیر: اِجلس حیث یُؤخذ بیدک و تُبرّ و لاحیث یُؤخذ برجلک و تُجر. نظیر: ایاک و صدرالمجلس فانّه قلعه. (از امثال و حکم دهخدا)؛ یعنی جا و مقام خود را بشناس و از آن پا فراتر مگذار.
جایی رفت که عرب نی انداخت؛ به آنجا رفت که بازگشتی برای او نیست :
تا باد صبا پرده ز رخسار وی انداخت
دل رفت بجائیکه عرب رفت و نی انداخت.
؟ (از امثال و حکم دهخدا).
جایی که آفتاب بتابد ز اوج عز سرگشتگی است مصلحت ذره در هوا.
عطار.
نظیر:
پنجه با ساعد سیمین چو نیندازی به.
(از امثال و حکم دهخدا).
رجوع به پنجه با ساعد سیمین... شود.
جایی که برق عصیان بر آدم صفی زد ما را چگونه زیبد دعوی بیگناهی؟ حافظ.
جایی که بود گردی، امید سواری هست.
مصرع دیگر شعر چنین است:
از خاک وجود من شاید که گلی روید.
ابن یمین (از امثال و حکم دهخدا).
جایی که پشک و مشک بیک نرخ است عطار گو ببندد دکان را. قاآنی.
نظیر:
چو نیست هیچ تمیز از قصور عقل چه نقص؟
چو نیست هیچ سخندان، وفور عقل چه سود؟.
جمال اصفهانی.
و نظیر:
ورنه پشک و مشک پیش اخشمی
هر دو یکسان است چون نبود شمی.مولوی.
و نظیر:
همای گو مفکن سایهء شرف هرگز
در آن دیار که طوطی کم از زغن باشد.
حافظ (از امثال و حکم دهخدا).
جایی که حسین (ع) تشنه مرد اگر بر یزید باران لعنت ببارد جای آن است. (از بهار عجم).
جایی که راز گویند گوش مدارید. (منسوب به انوشیروان). (از امثال و حکم دهخدا).
جایی که سلطان خیمه زد غوغا نماند عام را.
دنیا و دین و صبر و عقل از من برفت اندر غمش.
سعدی (از امثال و حکم دهخدا).
جایی که شتر بود بیک غاز خر قیمت واقعی ندارد.
؟ (از امثال و حکم دهخدا).
جائی که شاهین چنگ زند پای کبک در رقص برنمیخزد. (از بهار عجم).
جایی که عقاب پر بریزد از پشهء لاغری چه خیزد؟؟ نظیر: جایی که گوشت نیست چغندر پهلوان است. در نبودن راحج مرجوح مطلوب باشد. (از امثال و حکم دهخدا).
جایی که میوه نیست چغندر سلطان المرکبات است، نظیر: جایی که گوشت نیست چغندر پهلوان است. (از امثال و حکم دهخدا). و رجوع بمثل قبل شود.
جایی که نظر عنایت الهی نباشد سعی مخلوق چه اثر کند. (از تاریخ سلاجقهء کرمان) (از امثال و حکم دهخدا).
جایی که نمک خوری، نمکدان مشکن. نظیر:
هر کس که نمک خورد و نمکدان شکند
در محفل رندان جهان سگ به از اوست.
؟ (از امثال و حکم دهخدا).
جایی نمیخوابد که آب زیرش رود؛ یعنی او را نتوان فریفت :
بجائی نخوابد عقاب دلیر
که آبی توان هشتن او را بزیر.
نظامی (از امثال و حکم دهخدا).
|| منزلت. مقام. شغل. عمل :
سیامک خجسته یکی پور داشت
که نزد نیا جای دستور داشت.فردوسی.
وزارت مرا دادند و نه جای من بود. (تاریخ بیهقی).
اگرچه پرستی ورا بیشمار
برو برمکن ناز و کژی میار
که گرخواهد او چون تو یابد بسی
دهد جای و جاهت بدیگر کسی.اسدی.
|| بنا. ساختمان :
همی سوخت شهر و همی کند جای
هر آنجا که اندر نهادند پای.فردوسی.
|| موقع. هنگام. وقت :
کی عیب سر زلف بت از کاستن است؟
چه جای بغم نشستن و خاستن است؟
جای طرب و نشاط و می خواستن است
کآراستن سرو به پیراستن است.عنصری.
|| مجازاً، امکان. توانائی. مجال :
گمان مبر که مرا بی تو جای هال بود
جز از تو دوست گرم، خون من حلال بود(1).
دقیقی.
ابا ویژگان ماند وامق بجنگ
نه روی گریز و نه جای درنگ.عنصری.
راه بنمایم تو را گر کبر بندازی ز دل
جاهلان را پیش دانا جای استکبار نیست.
ناصرخسرو.
هرچند جای آن نیست. (کلیله و دمنه).
|| وطن. زادگاه. اقامتگاه : و پیش از این با مهتران شهرها سگالیده بود، هر کسی بجای خویش حبشیان را بکشد. (مجمل التواریخ). پس حذیل... سواع (نام بتی است) را بپذیرفت بجای خویش برد و حمیر نسر بپذیرفت. (مجمل التواریخ). || عوض. بدل : امیر روی سوی او کرد و گفت سپاه سالار ما را بجای برادر است. (تاریخ بیهقی).
دهقان کشتمند رضای خدای باش
واندر زمین قریهء دل تخم خیر کار
تا جاش برگری بقیامت ثواب و مزد
این است کار و بهتر از این کار خود چه کار؟
سوزنی.
|| رنگی از رنگهای اسب یعنی سرخی که بسیاهی مایل باشد. (ناظم الاطباء). || گل چنبیلی. (الفاظ الادویه). نام گلی هم هست و آن در هندوستان بسیار است. (برهان).
- از جای اندرآمدن؛ حرکت کردن. از جای جستن. براه افتادن :
برانگیخت که پیکر بادپای
بگرز گران اندر آمد ز جای.فردوسی.
برآمد ز در نالهء کرنای
سپهبد بجنگ اندر آمد ز جای.فردوسی.
چو هر دو سپاه اندر آمد ز جای
تو گفتی که دارد در و دشت پای.فردوسی.
- از جای برآمدن؛ حمله بردن. تاختن :
ز کین تند گشت و برآمد ز جای
ببالای جنگی در آورد پای.
فردوسی (از اسدی).
چو تنگ اندرآمد گو نامدار
برآمد ز جا خسرو شهریار.فردوسی.
- از جای برآمدن خورشید؛ طلوع کردن آن :
همی باش در پیش پرده سرای
چو خورشید تابان برآمد ز جای.فردوسی.
- از جای برداشتن؛ هزیمت دادن. شکست و فراری دادن. راندن : لشکر نصرت پیکر پادشاه هفت کشور بر میمنه ای که امین ملک داشت حمله کردند و از جای برداشتند. (جهانگشای جوینی).
- از جای برکردن؛ بحرکت درآوردن. بجولان درآوردن. بشتاب راندن :
بگفت این و از جای برکرد اسب
همی تاخت برسان آذرگشسب.فردوسی.
- از جای بشدن؛ خشم گرفتن. از جای در رفتن. خشم کردن. متغیر شدن. سخت خشمگین شدن. عصبانی شدن. غضبناک شدن. برآشفتن. خشم گرفتن : خبر مرگ فرود بکیخسرو ببردند و کیخسرو را سخت آمد و از جای بشد و نامه کرد بعم خویش که طوس را بند کن. (ترجمهء طبری). امیر بر این ملطفه واقف گشت. و نیک از جای بشد، و در حال چیزی نگفت. دیگر روز... (تاریخ بیهقی). چون چشم افشین بر من فتاد، سخت از جای بشد و از خشم زرد و سرخ شد و رگها از گردنش برخاست. (تاریخ بیهقی). گفتم [ بونصر مشکان ] چنین و چنان بود ولیکن خلیفه را چند گونه صورت کردند تا نیک آزار گرفت و از جای بشد. (تاریخ بیهقی). گفت مگر ماه بدانست که من خرطوم در آب کردم از جای بشد. (کلیله دمنه).
- || ترسیدن : وی [ خوارزمشاه ] سخت نومید گشت و بدست و پای بمرد، اما تجلدی تمام کرد تا بجای نیاوردند که وی از جای بشده است. (تاریخ بیهقی).
- || از بند بیرون آمدن استخوان؛ انفکاک. (یادداشت مؤلف).
- || جابجا شدن؛ از جا دررفتن، چنانکه جابجا شدن استخوانی در تن در اثر سقوط یا زخمی. (یادداشت مؤلف).
- از جای جستن؛ به یکبار برخاستن. از جا پریدن.
- از جای جنبیدن؛ حرکت کردن.
- از جای دررفتن؛ دفعةً خشم آوردن. (یادداشت مؤلف).
- از جای رفتن، ز جای رفتن یا برفتن؛بحرکت درآمدن، براه افتادن :
برفتند گردان لشکر ز جای
خروش آمد و نالهء کَرّنای.فردوسی.
برفتند با شادمانی ز جای
نهادند سر سوی پرده سرای.فردوسی.
هیونان کف افکن بادپای
برفتند چون رعد غران ز جای.فردوسی.
خوارزمشاه و قلب از جای برفتند. (تاریخ بیهقی ص 352).
- || خشمگین شدن : از این معنی رکن الدوله از جای برفت و انکاری عظیم بکرد و بمبالغتی هرچه تمامتر نامه ای سخت دراز نوشت. (مجمل التواریخ).
- بار در جای کردن؛ مجازاً خوردن و آشامیدن : منجوق سالار کجاتان سرمست بود نه جای خود نشست، بلکه فراترآمد، خوارزمشاه بخندید، گفت سالار دوش بار بیشتر در جای کرده است و دیر خفته است. (تاریخ بیهقی).
- بازجای آمدن دل؛ آرام شدن آن. قرار یافتن :
سپه را دل آمد همه باز جای
یکی مرد ده را بیفشرد پای.
(گرشاسب نامه ص185).
- باز جای شدن؛ برگشتن بمحل خود. سالم بمنزل رسیدن :
ز ترکان نرستند جز اندکی
نشد باز جای از دوصدشان یکی.
(گرشاسب نامه).
- بجایِ؛ در حق. دربارهء :
بجای من نیکوئیهای فراوان کرد. (ترجمهء طبری). قدید بنزدیک کرمانی شد و سلام کرد بنشست و پس گفت یا اباعلی سوگند دهم بر تو بخدای که کاری نکنی که از تو نزیبد، نصر سیار بجای تو آن کرد که کرد. (ترجمهء طبری بلعمی). شما بدکردارترید بجای یوسف از آنکه او کرد بجای شما. (ترجمهء طبری بلعمی).
شه شهریاران بگفت ای پسر
گناهی ندانم بجای پدر.دقیقی.
همه هرچه گفتی سزای من است
ز تو نیکوئیها بجای من است.فردوسی.
بجای شما آن کنم در جهان
که با کهتران کس نکرد از مهان.فردوسی.
بجای کسی گر تو نیکی کنی
مزن بر سرش تا دلش نشکنی.فردوسی.
بجای او بماند جای او بمن
وفا نمود جای او بجای او.منوچهری.
نعمت آجل و عاجل بتو داد از ملکان
زانکه ضایع نشود هرچه بجای تو کند.
منوچهری.
نه ساز داد که از بهر خویش سازم ملک
نه خواسته که بجای شما کنم احسان.
فرخی.
بدان کرامت کانجا بجای او کردی
سزد که شکر تو گوید بصدهزار زبان.
فرخی.
نیکوئی کرد بجای من ولیکن چه بود
آنکه پاداش دهنده است بصیر است و علیم.
فرخی.
ناخواسته بجای همه کس همی کنی
آن نیکوئی که کرد بجای تو کردگار.فرخی.
آن مهترزاده را بجای من ایادی بسیار است. (تاریخ بیهقی).
و هرچه فضل را ممکن گشت از قصد و جفا بجای مأمون بکرد و به اقضای ایزد عز ذکره نتوانست برآمد. (تاریخ بیهقی).
نه هرگز بجایت بدی کرده ام
نه شاه جهان را بیازرده ام.(گرشاسب نامه).
چه کردم بجای تو از بد بگوی
که بایست شد با منت جنگجوی.
(گرشاسب نامه).
بدان کو دل و جان و رای من است
بر او هرچه کردی بجای من است.
(گرشاسب نامه).
بجای خویش بد کردی چه بد کردی
که را شایی چو مر خود را نشایستی.
ناصرخسرو.
خداوند جهان سلطان بجای هیچ فرزندی
کجا کرده ست این اکرام و این اعزاز و این احسان.
مسعودسعد.
کس نکند بجای تو آنچه بجای خود کنی.
مسعودسعد.
بفرمود تا آن سرهنگ را خلاص دادند و خلعت داد و بجای او کرامتها کرد. (نوروزنامه). گفتا ترا چه زیان دارد اگر معاویه خلافت یابد و هرچه تو خواهی بجای تو بکند. (مجمل التواریخ). چون مکتفی بخلافت بنشست از حال عمروبن اللیث بازپرسید گفتند زنده است در حبس، خرم گشت، که عمروبن اللیث بجای مکتفی بسیار خدمت کرده بود. در آن عهد که پدرش بجانب ری فرستاده بود. (مجمل التواریخ). [ و قباد فیروز ] سوفرا را با چندین نیکوئی بجای قباد از گفتار بدگویان بکشت. (مجمل التواریخ).
چه اوفتاد و چه کردم گنه بجای تو من
چرا بجستن هجران چنین مهیائی.سوزنی.
نیک آمدم به ری بدِ من بین بجای من
ای کاش دانمی که چه کردم بجای ری.
خاقانی.
مرا نگوئی کاخر بجای خاقانی
دگر چه خواهی کردن که کردنی کردی.
خاقانی.
پدر بجای پسر هرگز این کرم نکند
که دست جود تو با خاندان آدم کرد.سعدی.
آنرا که بجای تست هر دم کرمی
عذرش بنه ار کند بعمری ستمی.سعدی.
تو بجای پدر چه کردی باز
تا همان چشم داری از پسرت.سعدی.
خداوندی بجای بندگان کرد
خداوندا از آفاتش نگهدار.حافظ.
ده روز مهر گردون افسانه است و افسون
نیکی بجای یاران فرصت شمار یارا.حافظ.
- || در عوض. بدل. عوض. جانشین :
بجای هر گرانمایه فرومایه نشانیده
نه مانیده است سار(2) اوی و کرهء اوت مانیده.
رودکی.
ز آبنوس دری اندر او فراشته بود
بجای آهن، سیمین همه بش و مسمار.
ابوالمؤید.
همیشه کفش و پلش را کفیده بینم من
بجای کفش و پلش دل کفیده بایستی.
معروفی.
گر او رفتی بجای حیدر گرد
برزم شاه گبران عمروعشر
نز آهن درع بایستی نه دلدل
نه سر پایانش بایستی نه مغفر.
دقیقی (گنج بازیافته ص27).
بجای خشتچه گر بیست نافه بردوزی
هم ایچ کم نشود بوی گند از بغلت.عماره.
بجای مشک نبویند هیچکس سرگین
بجای باز ندارند هیچ کس ورکاک.
ابوالعباس.
تو تنها بجای پدر بودیم
همان از پدر بیشتر بودیم.فردوسی.
دل من خواست همی بر کف او دادم دل
ور بجای دل جان خواهد بدهد که سزاست.
فرخی.
بجای جوانان شمشیرزن
چهل سالگان خواستی زانجمن.فردوسی.
یکی سرخ گوهر بجای چراغ
فروزان از آن خانه و کوه و راغ.فردوسی.
بجای او بماند جای او بمن
وفا نمود جای او بجای او.منوچهری.
بیکی تیر همی فاش کند راز حصار
ور بر او کرده بود قیر بجای گل زار.
عسجدی.
حاجب فاضل عم خوارزمشاه ادام اله تأییده ما را امروز بجای پدر است. (تاریخ بیهقی).
مشو گرچه زن لابه سازد بسی
بجای تو بفرست دیگر کسی.
(گرشاسب نامه).
بجای نعل نومه بسته بر پای
بجای در پروین بفته در بش.اسدی.
و کسی را میخواهم که این مال را نگاه دارد و هرچه مینگرم بجای تو نیست. (قصص الانبیاء). اندر جهان چیزهای نیکو بسیار است که مردم از دیدارشان شاد گردد... ولیکن هیچ چیز بجای روی نیکو نیست. (نوروزنامه). اگر بجای تو کسی دیگر بودی او را هیچ ابقا نکردی. (تاریخ بخارا).
بجنب لفظ تو ای لفظ تو بدیع و غریب
بجای طبع تو ای طبع تو جواد و کریم
نه معن زایده معطی بود نه حاتم طی
نه قیس ساعده کامل بود نه قیس خطیم.
ادیب صابر.
بدل ستاند از ایشان بجای پنبه و پشم
چه شعرهای رکیک و چه نثرهای تباه.
سوزنی.
- || بموقع. بوقت. بهنگام : آن حال نیز شرح کنم بجای خویش. (تاریخ بیهقی).
- || بمقام. مناسب حال :
ما نصیحت بجای خود کردیم
روزگاری درین بسر بردیم.سعدی.
- || لایق. درخور. کارآمد : این بکتکین خردمند و بجایست مرد جلد و کاری. (تاریخ بیهقی ص566).
- || پاداش. تلافی. عوض :
بجای هر بهی پاداش نیکی
بجای هر بدی باد آفراهی.دقیقی.
ببخشیم دیگر همه بر سپاه
بجای مکافات کرده گناه.فردوسی.
بجای نکوکار نیکی کنم
دل مرد درویش را نشکنم.فردوسی.
ز بس بر سختن زرش بجای مادحان هزمان
زناره بگسلد کپان ز شاهین بگسلد پله(3).
فرخی.
- || بقیاس. مقابل :
بجای آنک تو کردی بر ایشان در کتر شاها
حدیث رستم دستان یکی بود از هزار افسان.
فرخی.
بچشم هر کسی او را بزرگی و حشمت
بجای هر کس او را ایادی و کردار.فرخی.
- بجایْ؛ درحال. فوراً. درفور :
پسرش از دلیری بیفشرد پای
ستد کینه زان جنگجویان بجای.
(گرشاسب نامه).
بناکام از او بستد و هم بجای
بخورد و بیفتاد بیجان ز پای.
(گرشاسب نامه).
فرو ریختی هر دو پرش بجای
از آن پس نرفتی مگر جز بپای.
(گرشاسب نامه).
ببردند نزد پدر هم بجای
فکندند دژ پست در زیر پای.
(گرشاسب نامه).
- بجای آمدن؛ کامل شدن. تمام شدن. اجرا شدن :
چو شد هفت سال آمد ایوان بجای
پسندیدهء مردم پاک رای.فردوسی.
ز هر دانشی زو بپرسید رای
همه پاسخ آمد یکایک بجای.فردوسی.
چو آن کارهای وی آمد بجای
ز جای مهین برتر آورد پای.فردوسی.
- || فراهم شدن؛ ترکیب شدن :
چو این چارگوهر بجای آمدند
ز بهر سپنجی سرای آمدند.فردوسی.
چو آمد همه ساز رفتن بجای
شب آمد بتن راست کردند رای.فردوسی.
- || درست بودن؛ صحیح بودن :
چو گفتارهای تو آید بجای
بدان سان که گفتی بپاکیزه رای.فردوسی.
چو راه فریدون شود نادرست
عزیز و مسیحا و هم زند و اُسْت
سخن گفتن مزدک آید بجای
نباشد بگیتی جز او رهنمای.فردوسی.
- || حاصل شدن؛ بدست آمدن :
همه کوه بسپرد یک یک بپای
بر رنج او هم نیامد بجای.فردوسی.
که این نام و جای بمدتی سخت دراز بجای آمده. (تاریخ بیهقی ص18). تا خدای تعالی سلطان محمود سبکتکین را بر ایشان گماشت و به ری آمد با سپاه و ... ایشان را جمله قبض کرد و چندان خواسته از هر نوع بجای آمد که آنرا حد و کرانه نبود. (از مجمل التواریخ). بر آتش بگداختند اندکی زر بجای آمد. (مجمل التواریخ).
- بجای آمدن حال کسی؛ افاقه یافتن. به شدن. بهبودی یافتن: مریض حالش بجای آمد.
- بجای آوردن؛ انجام دادن. ادا کردن. بپای داشتن. گزاردن. کردن. معمول داشتن :
بیاریم چیزی که خواهی بجای
یک امروز با من بشادی گرای.فردوسی.
شهان گفتهء خود بجای آورند
ز عهد و ز پیمان خود نگذرند.فردوسی.
من آنچه واجب است از نصیحت و شفقت بجای آرم تا نگرم هرچه رود. (تاریخ بیهقی). خواجه حسن... تقربی و خدمتی نیکو کرده چون پیش آمد با نثاری تمام و هدیه ای به افراط و رسم خدمت بجای آورد. (تاریخ بیهقی). و معونت و مظاهرت خویش را پیش وی آرم و شرایط یگانگی بجای آرم. (تاریخ بیهقی).
بیزدان که ننشینم آنگه ز پای
مگر کامت آرم سراسر بجای.
(گرشاسب نامه).
و جهانیان را واجب است آئین پادشاهان بجای آوردن. (نوروزنامه). گرم و سرد چشیده، نیک و بد آزموده که حق صحبت بداند و شرط مودت به جای آورد. (گلستان). گفت ای پسر همچو تو مخلوقی را خدای عزوجل اسیر حکم گردانیده است و ترا بر وی فضل داده، شکر نعمت رب العالمین بجای آر. (گلستان). ملک دانشمند را مؤاخذت کرد، که وعده خلاف کردی و وفا بجا نیاوردی. (گلستان). ارکان دولت و اعیان حضرت وصیت ملک بجای آوردند. (گلستان).
- || ادا کردن واجبی شرعی: نماز را بجای آورد. در آن سال حج بجای آورد.
- || شناختن؛ تشخیص دادن. دریافتن :
سلیج است و خرگاه و پرده سرای
فزون زانکه اندیشه آرد بجای.فردوسی.
وگر شاه و فرزانگان این بجای
نیارند و روشن ندارند رای.فردوسی.
بفرمود کاین را بجای آورید
همان باغ یکسر بپای آورید.فردوسی.
همه شهر ایران و توران به پای
سپردند و نامد نشانش به جای.فردوسی.
هرچه هر دو تن داشتند دربستند و سواران جلد کردند با آن پوشیده چنانکه کس بجای نیاورد و نیمشب گسیل کردند. (تاریخ بیهقی). سه پیر بودند ندیمان وی هم زاد او با او نشستندی، کس بجای نیاورد. (تاریخ بیهقی). از مسعدی شنودم وکیل در خوارزمشاه که وی سخت نومید گشت و بدست و پای بمرد اما تجلدی تمام نمود تا بجای نیاورند که وی از جای بشده است. (تاریخ بیهقی). تا از بعد متوکل آنرا (گور حسین بن علی علیهماالسلام) عمارت بجای آوردند. (مجمل التواریخ). مجنون بفراست بجای آورد. (گلستان). مگر درویشی که بجای آورد. (گلستان).
- بجای آوردن کین؛ کشیدن کین. گرفتن کین. انتقام گرفتن :
جهان را بمردی بپای آورد
همان کین ما را بجای آورد.فردوسی.
- بجای بودن؛ برقرار بودن. باقی بودن. پایدار بودن :
سپهری که پشت مرا کرد کوژ
نشد پست و گردان بجایست نوز.فردوسی.
از ایشان بود تخت مردی بجای
وزیشان بود نام مردی بپای.فردوسی.
نه بی تخت شاهی بود دین بجای
نه بی دین بود شهریاری بپای.فردوسی.
و این عهد در دست فرزندان ایشان [ خانوادهء سلمان فارس ] هنوز بجای است. (مجمل التواریخ). پس پسرش را در آتش بسوخت و این رسم هنوز بجاست. (مجمل التواریخ).
- || آرام بودن؛ ساکن بودن :
در این میانه که او می نخورد و برننشست.
شنیده ای که دل خلق هیچ بود به جای.
فرخی.
- || زنده بودن :
خواهمی من که بجایستی بهرام امروز
تا بدیدی و بیاموختی از شاه شکار.فرخی.
و خضر هنوز بجایست تا خدای تعالی خواهد. (مجمل التواریخ). و الیاس هنوز بجایست. (مجمل التواریخ). جدش هنوز بجای بود. (مجمل التواریخ).
- بجای خود نشاندن کسی، کسی را بجای -خود نشاندن؛ حد کسی را باو فهماندن. او را با گفتاری درست یا عملی به حد و قدر خود بازگردانیدن.
- بجایْ داشتن، به جای بودن؛ ثابت بودن. باقی بودن :
پس از مرگ نامش بدارد بجای
ازیرا پسر خواندش رهنمای.فردوسی.
سر نامه کرد آفرین خدای
کجا هست و باشد همیشه بجای.فردوسی.
برو خواندند آفرین خدای
که تا جای باشد تو باشی بجای.
فردوسی.
هم از جنگ جستن نگشتیم سیر
بجایست شمشیر و چنگال شیر.فردوسی.
ملکا در ملکی فر همایست ترا
تا بجایست جهان ملک بجایست ترا.
منوچهری.
بجای باد سلطان معظم ابوشجاع فرخزادبن ناصر دین الله که وی را بنواخت. (تاریخ بیهقی ص287). امروز سنهء احدی و خمسین و اربعمائة (451 ه .ق .) بحمدالله تعالی بجایست. (تاریخ بیهقی ص286).
بجایست در من بفضل خدای
هم آن فهم و آن طبع معنی پذیر.
ناصرخسرو.
- بجای رسیدن؛ بکمال رسیدن. کامل شدن :
هرآنگه که گوئی رسیدم بجای
نباید ز گیتی مرا رهنمای
چنان دان که نادانترین کس توئی
اگر پند دانندگان نشنوی.فردوسی.
- || بحد بلوغ رسیدن؛ بالغ شدن :
چنان بود قیصر بدانگه به رای
که چون دختر او رسیدی بجای.فردوسی.
چنین کودک نارسیده بجای
یکی زن گزین کرد و شد کدخدای.
فردوسی.
رسیدند هر دو بمردی بجای
بدآموز شد هر دو را رهنمای.فردوسی.
- بجای رسیدن میوه یا نبات؛ پخته شدن. رسیدن. بکمال رسیدن و پختن میوه. الاعتمام. (زوزنی).
- بجایْ کردن؛ حاضر و آماده و تهیه کردن :
پس از پشت میش و بره پشم و موی
برید و برشتن نهادند روی
بکوشش از آن کرد پوشش بجای
بگستردنی هم بد او رهنمای.فردوسی.
- بجای کسی یا چیزی کردن؛ درباره و در حق او خدمتی نمودن : او را [ معن زایده را ]طلبید و زنهار داد و بسیار نیکوی کرد بجای او. (مجمل التواریخ).
کرم کن بجای من ای محترم
که مولای من بود ز اهل کرم.
سعدی (بوستان).
هرچه کنی بخود کنی گر همه نیک و بد کنی
کس نکند بجای تو آنچه بجای خود کنی؟ - -بجای ماندن؛ باقی ماندن. بجای ماندن چیزی یا کسی را؛ ترک کردن او را : دختر کودکی سخت خرد او بخانه بجای ماندند. (تاریخ بیهقی ص249). دیگر قصه بجای ماندم که دراز است و در تواریخ مسطور. (تاریخ بیهقی).
-بجای مردی رسیدن؛ بالغ شدن : و تا کسری نوشیروان بجای مردی رسیده بود، دین مزدکی باطل کرد بحجت. (مجمل التواریخ).
- بجای نارسیدن؛ بحدّ بلوغ نرسیدن. رشید ناشدن.
- برجای؛ فوراً. درحال. بی درنگ :
همه تنش برجای لرزان شدی
وز آن لرزه برجای بیجان شد.فردوسی.
و حمله برد و گریز بر سواری زد و او را و اسبش را برجای خود بشکست. (راحة الصدور راوندی). تو این دو بیت بر جای نویس و نگاهدار. چه باید ترا و حرم ترا... برجای نویس تا با تو آنجا فرستم. (تاریخ سیستان).
- بر جای بودن؛ باقی بودن. ثابت بودن. برقرار بودن. ثبات :
تو دانی که ما سخت بیچاره ایم
نه بر جای خواری و بیغاره ایم.فردوسی.
نه بینی زان همه یک خشت بر پای
ثنای عنصری مانده است بر جای.
نظامی عروضی.
چگونه است که گونه بر جای است و تن قویتر است. سبب چیست. (تاریخ بیهقی). رستم... را که قارن بن شهریار کور کرده بود اما روشنائی برجای بود و پوشیده میداشت. (تاریخ طبرستان). و اثر آن [ عمارت ] در میان بیشتر همه برجای است. (تاریخ طبرستان).
- || حیات داشتن. زنده بودن : همگان رفتند مگر خواجه ابوالقاسم... که برجای است باقی. (تاریخ بیهقی). پسر علی... امروز عزیزاً و مکرماً برجای است بغزنین و همان خویشتن داری را با قناعت پیش گرفته. (تاریخ بیهقی). امروز این دو تن برجایند. (تاریخ بیهقی ص255). در آخر عمرش... بزرگان همه بر جای بودند. (مجمل التواریخ).
- بر جای کسی نشستن؛ خلف و جانشین وی بودن : ملوک روزگار... چون... مردند. فرزندان ایشان... بر جایهای ایشان نشستند. (تاریخ بیهقی).
- بر جای کشتن و مردن؛ فی الفور کشتن. جابجا مردن. در همانجا بی درنگ کشتن و مردن.
-بر جای ماندن؛ باقی گذاشتن :
آن سگ ملعون برفت این سند را از خویشتن
تخم را مانند پاشنگ ایدرش بر جای ماند.
منجیک.
- || ثابت بودن. باقی ماندن : مرد با خردی تمام بود (خواجه حسن)... لاجرم جاهش بر جای ماند. (تاریخ بیهقی).
- درجای؛ بی درنگ. فوراً.
- || در جای مردن؛ فی الحال مردن. بلافاصله مردن. بر جای سرد شدن.
- دل از جای بردن؛ دل ربودن :
من رهی آن نرگسک خرد برگ
برده بکنبوره دل از جای خویش.شهید.
- دل بجای آمدن؛ آرامش یافتن. آسوده شدن :
چو ایرانیان را دل آمد بجای
ببودند در پیش یزدان بپای.فردوسی.
- دل بجای بودن؛ قوی دل بودن. نترسیدن :
بود تن قوی تا بود دل بجای
چو ترسید دل دست شد سست و پای.
(گرشاسب نامه).
- دل بجای داشتن؛ بر خود نلرزیدن. آرام و مطمئن بودن. دل از دست ندادن. نترسیدن.
کی دل بجای داری پیش دو چشم او
گر چشم را بغمزه بگرداند از وریب.شهید.
ملک حمیر بانک برزد که مترسید و دل بجای دارید که بمقصود رسیدیم. (مجمل التواریخ).
- دل ز جای شدن؛ برآشفتن. خشمگین شدن. بی قرار شدن. مضطرب گشتن :
برفور آمد بپرده سرای
ز خون برادر شده دل ز جای.فردوسی.
(1) - ن ل:
جز از تو دوست کنم خون من حلال بود.
(2) - سار اینجا بمعنی شتر است و در اصل «ساوی» بوده است. (از حاشیهء احوال و اشعار رودکی ج 3 ص1059).
(3) - ن ل: ز کپان بگسلد ناره ز شاهین بگسلد پله.

جای انداختن.

[اَ تَ] (مص مرکب)ترتیب دادن مکان. (ارمغان آصفی) (از بهار عجم). جای گستردن. مکان تعیین کردن :
بی آنکه همی کام و زبان وقف تو دارم
در صدر دل انداخته ام بهر تو جائی.
واله هروی (از ارمغان آصفی).

جای باش.

[یِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)خانه و سرا و منزل را گویند. (برهان). مجازاً خانه و وطن. (بهار عجم) (آنندراج). رجوع به جای باشش شود.

جای باشش.

[یِ شِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) محل لایق سکنا. (ناظم الاطباء). رجوع به جای باش شود.

جای برای کسی خالی کردن.

[بَ یِ کَ کَ دَ] (مص مرکب) تعظیم کردن. (بهار عجم) (آنندراج). احترام نمودن از آنکس. (ناظم الاطباء). از جای برخاستن به احترام برای تازه وارد تا بدانجا نشیند :
ببزم می پرستان محتسب خوش عزتی دارد
که چون آید بمحفل شیشه خالی میکند جا را.
غنی (از آنندراج).
عجبی نیست ز بیقدری مردم در خاک
که لحد هم نکند بهر کسی جا خالی.
ملاطغرا (از آنندراج).

جای بر کسی تنگ بودن.

[بَ کَ تَ دَ] (مص مرکب) بتنگ گرفتن او را از روی غلبه. مقابل جای واکردن. (بهار عجم). رجوع به جای بر کسی تنگ کردن شود.

جای بر کسی تنگ کردن.

[بَ کَ تَ کَ دَ] (مص مرکب) به تنگ گرفتن او را از روی غلبه. (آنندراج) (بهار عجم). مقابل جای واکردن. (بهار عجم) (آنندراج). سخت فشردن آنکس را. (ناظم الاطباء) :
در انجمن جمال رویت
بگرفته بر آفتاب جا را.عرفی (از آنندراج).
رجوع به جای بر کسی تنگ بودن شود.

جای بر کسی تنگ گرفتن.

[بَ کَ تَ گِ رِ تَ] (مص مرکب) بتنگ گرفتن او را از روی غلبه. مقابل جای واکردن. (بهار عجم).

جای بستن.

[بَ تَ] (مص مرکب) ترتیب دادن مکان. (ارمغان آصفی از بهار عجم). جای دادن. جای معین کردن :
به تخت جم نمی گنجید ذات قهرمان حق
بعزت خانهء عرش مجیدش جایگاه بستند.
فغانی شیرازی (از ارمغان آصفی).

جای بگذاشتن.

[بُ تَ] (مص مرکب)جای را رها کردن. رفتن : چون از این فصل خارج شد برخاست و جای بگذاشت. (تاریخ طبرستان).

جای بودن.

[دَ] (مص مرکب) سزاوار بودن. شایسته بودن :
به شه نواخته شد فخر دین و جای بود
بدین نوازش شاه ار کند تفاخر و ناز.
سوزنی.

جای بیرون در.

[یِ نِ دَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از خارج خانه و جای بیگانگان و راندگان است که بدرون خانه محرم نیستند :
هم عقل بر در او جایش بیرون در
هم عشق در راه او فرقش بزیر پا.
(انجمن آرا).

جای پا.

[یِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) رد پا. اثر پی.

جای پرداختن.

[پَ تَ] (مص مرکب)جای خالی کردن. جای ترک گفتن :
نیاید ترا پوزش اکنون بکار
بپرداز جای و برآرای کار.فردوسی.
همی باش در پیش او در بپای
وگرنه هم اکنون بپرداز جای.فردوسی.
ای دیر نشسته وقت آن است که جای
یکچند بنوخاستگان پردازی.سعدی.

جای پردخت.

[یِ پَ دَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) جای پرداخت :
بشیرین سخن گوش بگشایمش
همانجای پردخت فرمایمش.
(گرشاسب نامه).
رجوع به جای پرداختن شود.

جای پرستش.

[یِ پَ رَ تِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) پرستشگاه. معبد. محل عبادت و پرستش :
بیامد بجای پرستش بشب
بدادار دارنده بگشاد لب.فردوسی.
سر هفته واگشت خسرو نوان
بجای پرستش نماندش توان.فردوسی.
ز جای پرستش به آوردگاه
بشد برنهاد آن کیانی کلاه.

جای پناه.

[یِ پَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) جائی که در آن پناه برند. محل و مکان امن. (از فرهنگ شعوری). سنگری که جلوی دشمن سازند. عُصَر. مُعتَصَر. عَقل. وَحَج. (منتهی الارب). الملجَاء. المُلتَحَج. مَلحَج. (منتهی الارب) :
چو مانده ام بره جرم خویش بی سر و پا
بجز درت نبود هیچ امید جای پناه.
(از فرهنگ شعوری).

جایپور.

(اِخ) شهریست در هندوستان جزء خطهء راجیوتانه که در جنوب غربی دهلی بفاصلهء 240 هزارگزی قرار دارد. سکنهء آن 60000 تن هستند و تجارتی رایج دارد. (از قاموس الاعلام ترکی).

جایپور.

(اِخ) (راجه نشین...) در جنوب شرقی گجرات واقع است و 800000 تن سکنه دارد. (از قاموس الاعلام ترکی).

جای تهی کردن.

[تُ کَ دَ] (مص مرکب) جای را خالی کردن. از جای رفتن :
شه شهریاران رها کرد جای
فریبنده را گفت نزد من آی.

جای جای.

(ق مرکب) جای جائی. گله، گله. || بجای. در مقام. در عوض :
جای جائی بچهء تابان چون زهره و ماه
بچهء سرخ چو خون و بچهء زرد چو کاه.
منوچهری.
|| پی درپی. متوالیاً. بدفعات :
باز گفت این سخن خطا گفتم
جای جای آفرین چرا گفتم.نظامی.
در بخشهای جدا از هم:
بر سرت جای جای موی سپید
نه ز غدر سپهر کین توز است.خاقانی.
|| بجایِ. در مقامِ. در عوضِ :
گلبن چو برج جوزا گشتست، گل بر او
بشکفت، جای جای سماک و عوا شده ست.
ناصرخسرو.

جایجرود.

[ ] (اِخ) جاجرود. رجوع به جاجرود شود: آب جایجرود از کوه دماوند برمیخیزد و بولایت ری میریزد. (نزهة القلوب ج 3 ص220).

جای چراغی.

[چِ] (اِ مرکب) جائی که چراغ در آن نهند. جاچراغی. رجوع به جاچراغی شود.

جایحة.

[یِ حَ] (ع اِ) سرما که چیزها را رسد. (مهذب الاسماء). آفت. جائحة. رجوع به جائحه شود.

جای خالی بودن.

[دَ] (مص مرکب) در جای خود نبودن. سر جای نبودن :
در هیچ پرده نیست نباشد نوای تو
عالم پُر است از تو و خالیست جای تو.
صائب.

جای خالی کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)بیرون رفتن از جای. فرار کردن :
وگر جای خالی کنیم از نبرد
ز گیتی برآرند یکباره گرد.نظامی.

جای خواب.

[یِ خوا / خا] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) بستر. فراش. رختخواب. جائی که بتوان در آن خفتن :
تهمتن همیدون سرش پر شراب
بیامد گرازان سوی جای خواب.فردوسی.
بر آورد یوسف سر از جای خواب
دل و جان وی آرزومند باب.
(یوسف و زلیخا).

جای خود به کسی سپردن.

[یِ خوَدْ / خُدْ بِ کَ سِ پُ دَ] (مص مرکب) کسی را قائمقام خود کردن :
سپرد جا بتو هر کس ز بزم بیرون رفت
توئی بجای همه هیچ کس بجای تو نیست.
میرزا صائب (از بهار عجم) (آنندراج).

جای خوراک.

[یِ خوَ / خُ را] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) طعام گاه. محل غذا خوردن. (ناظم الاطباء).

جای خویش واکردن.

[یِ خوی / خی کَ دَ] (مص مرکب) جای برای خویشتن پیدا کردن. جای خود را یافتن. در تداول بمعنی برای خود موقعیتی بدست آوردن است :
گر دل از سنگست نبود مانع جولان عشق
نام جای خویش آخر در نگین ها واکند.
میرزا بیدل (از بهار عجم).

جای دادن.

[دَ] (مص مرکب) تمکین. (زوزنی). || بنشانیدن. قرار دادن :
چو این آفرین کرد رستم بپای
شهنشه بدادش بر خویش جای.فردوسی.

جای دار.

(نف مرکب) وسیع. جادار. فراخ.

جای داشتن.

[تَ] (مص مرکب) شایسته بودن. سزاوار بودن :
دم شمشیر تو اعجاز مسیحا دارد
خضر گر کشتهء تیغ تو شود جا دارد.
(ارمغان آصفی).
|| ظرفیت داشتن. وسعت داشتن. گنجایش داشتن.

جایدر.

[دَ] (اِخ) محلی است در لرستان. (مرآت البلدان ج 4 ص135). دهی است از دهستان بالا گریوه بخش ملاوی شهرستان خرم آباد. در 15 هزارگزی جنوب ملاوی و 17 هزارگزی خاور راه شوسهء خرم آباد به اندیشمک واقع شده و محلی جلگه و گرمسیر و مالاریائی است که 200 تن سکنه دارد مذهب آنان شیعه و زبان لری فارسی است. آب آن از رودخانهء کشکان و محصول آن غلات و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن اتومبیل رو و ساکنین آن از طایفه جودکی و در کپر سکونت دارند بنای بقعهء سید نعمت الله جزایری از آثار قدیم آنجا است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

جای در دیده دادن.

[دَ دی دَ / دِ دَ](مص مرکب) کمال تعظیم و توقیر کردن. (از بهار عجم). عشق بسیار به آنکس داشتن. (ناظم الاطباء). نهایت مرغوب و پسندیده داشتن :
در دیده جا بمردم هموار میدهند
چون رشته صاف شد نگه (؟) چشم سوزنست.
ناصر علی (از بهار عجم).

جای در دیدهء کسی کردن.

[دَ دی دَ / دِ یِ کَ کَ دَ] (مص مرکب) کنایه از نهایت مرغوب و پسندیدهء کسی شدن. (بهار عجم) (آنندراج). بسیار عزیز شدن نزد آنکس. (ناظم الاطباء).

جای دعا.

[یِ دُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)شریطه. (یادداشت مؤلف) :
شاه نشین چشم من تکیه گه خیال تست
جای دعاست شاه من بی تو مباد جای تو.
حافظ.

جای دندان.

[یِ دَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) گوشتی که دندانها از آن روید و بعربی لثه خوانند. (بهار عجم) :
آن زمانم که حسرت نان بود
جای نانم بکام دندان بود
این زمانم که نان در انبانست
جای دندان بجای دندانست.
شعوری کاشی (از بهار عجم).

جای دیگر.

[یِ گَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) سوراخ مقعد. (بهار عجم) (آنندراج). مقعده. (ناظم الاطباء) :
پیش همه کس سر توقع خاری
آنروز که جای دیگرت میخارد.
شفائی (از بهار عجم) (آنندراج).

جایذ.

[یِ] (ع ص) رجوع به جائذ شود.

جایر.

[یِ] (ع ص) رجوع به جائر شود: منتصر جایر و عایر در اقطار مهالک و اقطار مسالک آواره شد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص184). ج، جایرون. (مهذب الاسماء).

جای رفتن.

[رُ تَ] (مص مرکب) کنایه از آماده ساختن. مهیا ساختن جای چیزی را :
چو شادی را و غم را جای روبند
بجائی سر بجائی پای کوبند.نظامی.

جایرلو.

[یِ] (اِخ) قریه ای است از قرای زنجان از محالّ فزاکمچلو ملکی حسینقلی خان یاور واقع در پای کوه. غلهء آن دیمی است و زراعت آبی ندارد ولی وسعت دیم زارش زیاد است. آب آن از چشمه ای است که از میان آبادی جاری میشود هوایش ییلاق و بسیار سرد است و سی وپنج خانواده سکنه دارد. (از مرآت البلدان ج 4 ص135).

جای روب.

(اِ مرکب) جارو. جاروب. جاروبه. (آنندراج). رجوع بکلمات فوق در همین لغت نامه شود. جهارو، لهجهء بعضی بلاد هند. (از آنندراج). مِکسَحَه. (منتهی الارب) :
سبوذ و ساغر و آنین و غولین
حصیر و جای روب و خیم و پالان.طیان.
او را بجای روب هجای من
با خاک ره بکوی برون رفتی.سوزنی.
نمیشد موش در سوراخ کژدم
بیاری جای روبی بست بر دم.نظامی.
رجوع به جارو و جاروب شود.

جایره.

[یِ رَ / رِ] (ع ص) تأنیث جایر. جائر. ستم کننده. جورکننده. ظالم: در اکتساب خیرات و رفع رسوم جایره و سد اطماع مستأکله بر عمیدالجیوش بیفزود. (ترجمهء تاریخ یمینی ص288).

جایریه.

[ ] (اِخ) محلی است که در شعر زیر آمده است:
الا یا حمام الجایریة هجت لی
سقاماً و زفرات یضیق بها صدری
فقالت حمام الجایریة ما اری
علیّ اذ امامت یارب من وزرِ.
(از معجم البلدان) (مراصدالاطلاع).

جایز.

[یِ] (ع ص) جائز. ج، اَجوُز. اَجوِزَ، جوزان، جیزان و جوائِز. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). روا. مشروع. حلال. مأذون. پروانگی. (ناظم الاطباء). سایغ. مباح. مُسَوَّغ. مُسَغَّب. مُسغَب. مُجاز : و هیچ خردمند تضییع عمر در طلب آن جایز نشمرد. (کلیله و دمنه). در احکام مروت غدر بچه تأویل جایز توان داشت. (کلیله و دمنه).
آنگه ار منبل شوی جایز بود
کانچه خواهی و آنچه جوئی آن شود.
مولوی.
رجوع به جائز شود. || ممکن. شایسته. (ناظم الاطباء). || ادغام جایز. رجوع به ادغام شود. || عقد جایز. رجوع به عقد شود.

جایزاد.

(اِ مرکب) میهن. موطن. مولد.

جایزالتصرف.

[یِ زُتْ تَ صَرْ رُ] (ع ص مرکب) آنکه حق تصرف در اموال خود را داراست، مقابل مهجور و ممنوع التصرف. آنکه اهلیت قانونی برای تصرف در اموال خود دارد. || مالی که مالک آن بتواند در آن نقل و انتقال بدهد، مقابل اموالی که در توقیف قانونی باشند و مالک نتواند در آن تصرف کند.

جایزالخطا.

[یِ زُلْ خَ] (ع ص مرکب)آنکه روا بود بر او خطا کردن. آدمی جایزالخطا است. انسان مرتکب خطا میشود. از او خطا سرمیزند.

جایزالطرفین.

[یِ زُطْ طَ رَ فَ] (ع ص مرکب) آنچه دو طرف آن در حکمی مساوی بود.

جایزان.

[یِ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای بخش رامهرمز شهرستان اهواز است. این دهستان از شمال بدهستانهای سلطان آباد و ابوالفارس و از خاور به شهرستان بهبهان و از جنوب بدهستان گدارچیتی و از باختر به دهستان آسیاب محدود است. موقعیت طبیعی این دهستان دشت و هوای آن گرمسیر و مالاریائی است. این دهستان از 10 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و در حدود 1100 تن جمعیت دارد و مرکز دهستان و قراء مهم آن عبارتند از: خدامراد و سرجولکی، آب مصرفی دهستان از رودخانهء مارون تأمین میگردد و محصول عمدهء آن غلات، برنج و کنجد است. شغل مردان زراعت و راههای دهستان مالرو است. ساکنین از طائفهء بهمئی و بهبهانی هستند. معادن نفت در این دهستان کشف شده و استخراج میگردد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

جایزان.

[یِ] (اِخ) این ده مرکز دهستان جایزان بخش رامهرمز شهرستان اهواز است در 50 هزارگزی جنوب خاوری رامهرمز و 3 هزارگزی شمال خاوری راه شوسه مارون به آغاجاری واقع شده است. موقعیت طبیعی این دهستان گرمسیر و مالاریائی است و 200 تن سکنه شیعهء فارسی زبان دارد. آب مشروب از رودخانه مارون تأمین میشود و محصول آن غلات، برنج، کنجد و بزرک است و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است چاه نفت و پاسگاه ژاندارمری دارد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

جایزان.

[یِ] (اِخ) نام رودخانه ای است در فارس که از بهم پیوستن رودخانهء تاب و رودخانهء درمش تشکیل میشود. (از فارسنامهء ناصری).

جایزان.

[یِ] (اِخ) محلی است در نه فرسخی شهر بهبهان.

جایزان کهنه.

[یِ کُ نَ] (اِخ) قریه ای است در هفت فرسنگی میانهء جنوب و مشرق رامهرمز. (از فارسنامهء ناصری).

جایزان نو.

[یِ نُو] (اِخ) قریه ای است در هشت فرسنگی میانهء جنوب و مشرق رامهرمز. (از فارسنامهء ناصری).

جایز بودن.

[یِ دَ] (مص مرکب) روا بودن. مشروع بودن. (ناظم الاطباء). || امکان داشتن. شایسته بودن. (ناظم الاطباء). رجوع به جائز و جایز شود.

جایز شدن.

[یِ شُ دَ] (مص مرکب) مباح شدن. روا شدن.

جایز شمردن.

[یِ شِ شُ مَ مُ دَ] (مص مرکب) روا داشتن. اجازه دادن. مباح کردن. اذن دادن. دستوری دادن. پذیرفتن.

جایزه.

[یِ زَ / زِ] (ع اِ) پاداش. ج، جوائز :
جایزه خواهم یکی کم بدهی اندکی
ورندهی بیشکی ز ایزد خواهم عیاد.
منوچهری.
هرچه لبت را بسخن ره در اوست
جایزهء قد سمع الله در اوست.امیرخسرو.
گر نظم را بقدر سخن میرسد بها
شخصم ز جمله جایزه بهتر گرفته است.
شانی تکلو (از بهار عجم).
رجوع به جائزه شود. || تخته ای که زیر در کنند. (مهذب الاسماء). ج، جوزان. (مهذب الاسماء). || استادنگاه آبکش بر چاه. (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع بجایزه شود. || شربتی از آب. رجوع بجایزه شود. || الفی است که بر سر اعداد بعد مقابله و تصحیح کشند و آن علامت صحت باشد. (بهار عجم). علامت مقابله. (مفاتیح العلوم خوارزمی در مواضعات ذکور و دفاتر) :
بر پا برشان ستاده ترکان
چون جایزه های عقد میزان.
میرزا طاهروحید (از بهار عجم).
رود از دفتر ایجاد رعونت بیرون
قامتش گر ندهد جایزهء رعنائی.
حسین خالص (از بهار عجم).
رجوع به جائزه شود.

جای ساختن.

[تَ] (مص مرکب) مهیا ساختن جای را. جای فراهم کردن. تمهید : و او را پسری بود ماچین نام، شایسته، پدر را گفت من خود نیز جای سازم تا زمین بر شما فراخ گردد، پس برفت و بزمین ماچین قرار گرفت و آن حدود آباد کرد. (مجمل التواریخ والقصص ص99).

جای سپردن.

[سِ پُ دَ] (مص مرکب)مردن. (ناظم الاطباء).

جای سیگار.

[یِ سی] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) رجوع به جاسیگاری شود.

جای شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب)جاگرفتن. ساکن شدن :
تا ترا جای شد ای سرو روان در دل من
هیچکس می نپسندم که بجای تو بود.سعدی.

جای شمار.

[یِ شُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) جای حساب. جائی که بکردار مردم رسند. آنجا که بکارها رسیدگی شود :
دگر شارسان در بر کوهسار
سرای درنگست و جای شمار.فردوسی.

جایشة.

[یِ شَ] (ع اِ) جائشة دل. (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). قلب. روح. نفس. (از ناظم الاطباء). رجوع بجائشة شود.

جای ضرور.

[یِ ضَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) طهارتخانه. و این فارسی هندوستان است و اهل ایران ضروری و قدم جا و آبخانه گویند. (بهار عجم) (آنندراج). مؤلف آئین اکبری آنرا صحت خانه نام گذاشته. (از بهار عجم) (آنندراج). بیت الخلاء. (ناظم الاطباء). بیت الفراغ. متوضأ. طهارت جای. دارالحدث. مستراح. آفتابه خانه. ادب خانه. آب خانه. آبستگاه. آبشنگه. آبشتنگه. (مجموعهء مترادفات) :
در حقیقت مرد دنیادار کوری بیش نیست
مال و جاهش مایهء عجب و غروری بیش نیست
پا منه آنجا مگر بهر قضاء حاجتی
خانهء اهل دول جای ضروری بیش نیست.
شاه اسماعیل ذبیح (از مجموعهء مترادفات).

جایع.

[یِ] (ع ص) جائع. ج، جیاع. رجوع به جائع شود.

جای عبادت.

[یِ عِ دَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) صومعه. (ترجمان القرآن). آنجا که در آن بعبادت پردازند. جای دعا و نماز. مسجد.

جای عذر.

[یِ عُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) محل معذرت. (ناظم الاطباء).

جایعة.

[یِ عَ] (ع ص) رجوع به جائعة شود.

جای عینی.

[یِ عَ عِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) جای خوش و خوب و خاص :
بملک عراق از جهان آرمیدم
چو نور نظر جای عینی گزیدم.
شفیع اثر (از بهار عجم) (آنندراج).

جای فلان پیدا.

[یِ فُ پَ] (جملهء اسمیه) این کلام در غیبت شخصی که حاضر نباشد و دل، حاضر بودنش خواهد، گویند. (بهار عجم) (آنندراج). برای کسی گویند که غایب باشد. (ناظم الاطباء). جای فلان خالی. جای فلان سبز. (بهار عجم) (آنندراج) (ناظم الاطباء). و برای تیمن بیشتر جای فلان پیدا مستعمل است. (بهار عجم) (آنندراج) :
بطرز تازه قسم یاد میکنم صائب
که جای طالب آمل در اصفهان پیداست.
صائب (از آنندراج).
زود رفتی ز در میکده بیرون فیاض
از تو در مجلس این دردکشان جا پیداست.
عبدالرزاق فیاض (از بهار عجم) (آنندراج).
رجوع بجای فلان خالی و جای فلان پیدا شود.

جای فلان خالی.

[یِ فُ] (جملهء دعایی) جای فلان پیدا. جان فلان سبز. (بهار عجم) (آنندراج) (ناظم الاطباء) :
عمریست که شد دیدن روی تو خیالی
چون نقش نگین در نظرم جای تو خالی.
مرتضی قلیخان (از بهار عجم) (آنندراج).
جایت ای پروانه خالی کامشب از ناز و نیاز
در میان ما و جانان خوش حکایتها گذشت.
محسن تأثیر (ایضاً).
یک سینه ندیدیم که بی داغ تو باشد
ای آتش سوزان همه جا جای تو خالیست.
امتی (ایضاً).
دگر امشب کجا رفتی بقربان سر و پایت
که جای سینهء گرمست خالی بودن جایت.
قزلباش خان امید (ایضاً).
خزان رسید وحریفان نشسته اند بخاک
بجز شراب که جایش ببوستان خالی است.
محمدقلی سلیم (ایضاً).
رجوع به جای فلان پیدا و جان فلان سبز، شود.

جای فلان سبز.

[یِ فُ سَ] (جملهء دعایی) جای فلان پیدا. جای فلان خالی. (بهار عجم) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به جای فلان پیدا و جای فلان خالی شود.

جایفة.

[یِ فَ] (ع اِ) جائفة. رجوع به جائفة شود.

جای قرار.

[یِ قَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) جایِ باش. (ناظم الاطباء).

جای کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) تصمیم گرفتن. عازم شدن :
پس اهریمن بدکنش رای کرد
بدل کشتن جانور جای کرد.فردوسی.
|| منزل گزیدن :
در آن صحن بهشتی جای کردند
ملک را بارگه بر پای کردند.نظامی.
جاودان قصر تعالیت چنان باد که مرغ
نتواند که بر آن جای کند غیرهمای.سعدی.

جای کسی گرفتن.

[یِ کَ گِ رِ تَ](مص مرکب) کنایه از قائم مقام کسی بودن. (بهار عجم) (آنندراج). در مسکن آنکس نشستن. (ناظم الاطباء). جای کسی نگه داشتن :
گل مرتبهء عارض جانانه نگیرد
جای لب ساقی لب پیمانه نگیرد.
صائب (از بهار عجم) (آنندراج).
رجوع به جای کسی نگه داشتن شود.

جای کسی نگه داشتن.

[یِ کَ نِ گَ تَ] (مص مرکب) کنایه از قائم مقام کسی بودن. جای کسی گرفتن :
صبا در آن سر زلف ار دل مرا بینی
ز روی لطف بگویش که جا نگهدارد.
حافظ (از بهار عجم) (از آنندراج).
رجوع به جای کسی گرفتن شود.

جایکن شدن.

[کَ شُ دَ] (مص مرکب) از جا بیرون آمدن. از جای برکنده شدن.

جایگاه.

(اِ مرکب) مکان استقرار. (بهار عجم) (آنندراج). مکان. مسکن. خانه. مقام. منزل. هر محلی که در آنجا چیزی ثابت شود. محلی که شامل چیزی باشد. (ناظم الاطباء). جایگه. جای. محل. جا. مَقَرّ. حَیَّز. مَوضِع. مَوطِن. مَوقِع. مَعان. مَعدِن. (از تفلیسی). مَسَکن. (ربنجنی). ضِناه. (صراح اللغة). زُلفی. ضِنی ء، یقال: هو فی ضنی ء صدق. (از منتهی الارب). مَرکَن :
ابله و فرزانه را فرجام خاک
جایگاه هر دو اندر یک مغاک.رودکی.
تیزهش تا نیازماید بخت
بچنین جایگاه نگراید.رودکی(1).
اخترانند آسمانشان جایگاه
هفت تابنده دوان در دو و دا.رودکی.
هم آنجایگاه، خانی بود، کاروانگاهی بزرگ. (ترجمهء تفسیر طبری).
چوخراد برزین شنید این سخن
بیامد بدانجایگاه کهن.فردوسی.
بگرد اندرش باغ و میدان و کاخ
برآورده شد جایگاهی فراخ.فردوسی.
نیابد بدو نیز اندیشه راه
که او برتر از نام و از جایگاه.فردوسی.
همیشه خرم و آباد باد ترکستان
که قبلهء شمنان است و جایگاه بتان.
بهرامی.
بعدهای جایگاه چه چیزند. (التفهیم).
چه گفت گفت مرا جایگاه بر فلک است
بمعدنی که همی زیر من رود کیوان.فرخی.
اندر پناه خویش مرا جایگاه ده
کایزد نگاهدار تو باد و پناه تو.فرخی.
بجایگاهی کز روزگار آدم باز
بر آن زمین ننشست و نرفت جز کافر.
فرخی.
درین تن سه قوه است: یکی خرد و سخن و جایگاهش سر بمشارکت دل و دیگر خشم. جایگاهش دل و سه دیگر آرزو و جایگاهش جگر. (تاریخ بیهقی). فیلسوفان هستند... که نهی کنند از کارهای سخت زشت و جایگاه چون خالی شود خود آن کار بکنند. (تاریخ بیهقی). بر سرسرای بباید گذشت... تا آنگاه که بجایگاه وزیر و حاجب بزرگ رسیدندی. (تاریخ بیهقی). و حدیث این امام آورده آید سخت مشبع به جایگاه خویش. (تاریخ بیهقی).
نه در بهشت خلد شود کافر
کان جایگاه مؤمن میمون است.ناصرخسرو.
آنجایگاه بهر ترا ساختند جای
ورنه کدام جای که از جای برترند.
ناصرخسرو.
باد را گفت (سلیمان) مرا بجایگاهی فرود آر که خوشتر و معتدل تر باشد و هواء سبک او را بسیستان فرود آورد. (تاریخ سیستان). برخاستند و بکوه دماوند آمدند با فرزندان خویش و آنجا قرار گرفتند و شهرها و جایگاه خوب ساختند. (قصص الانبیاء). و علاج کفتکی لب اندر جایگاه خویش یاد کرده آمده است. (ذخیرهء خوارزمشاهی). در جمله علاج این علت علاج بواسیر است چنانکه اندر جایگاهش یاد کرده آید. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و در اعمال عراق و بابل چند جایگاه ساختست و همه را بنام خویش بازخوانده. (فارسنامهء ابن البلخی ص 60). و عرب جمع شدند بجایگاهی که آنرا ذوقار گویند. (فارسنامهء ابن البلخی ص105). و آن جایگاه «مهرویان» مردم زبون باشند. (فارسنامهء ابن البلخی ص 150). و از پسران ضحاک هیچ جایگاه ذکر نیافته اند. (مجمل التواریخ والقصص). و ابوبکر به عمان... و تهامة و هر جایگاه سپاه فرستاد. (مجمل التواریخ والقصص).
بخ بخ آن بختیی که کتف رسول
جایگاه زمام او زیبد.خاقانی.
یکچندی آنجایگاه ببود. (کلیله و دمنه).
بیشتر اوقات و معظم سال این جایگاه مقام میفرمود. (ترجمهء تاریخ یمینی ص5). سلطان از آن جایگاه بقلعهء آس رفت. (ترجمهء تاریخ یمینی ص415).
باز کردم نظر بعادت خویش
دیدم آن جایگاه را پس و پیش.نظامی.
چو آتش فروگشت ز آن جایگاه
روان کرد سوی سلیمان سپاه.
نظامی (از آنندراج).
گفت چیزی سر دمی گردد براه
هین بدو تا در رسی آنجایگاه.عطار.
بمشقت بسیار از آن جایگاه خلاص یافت. (گلستان). طفل بنادانی خواهد که بدان جایگاه رود. (گلستان).
میان دو لشکر چو یکروز راه
بماند بزن خیمه در جایگاه.
سعدی (بوستان).
ذکر او بجایگاه خود خواهد آمد. (تذکرهء دولتشاه).
در آفتاب نگردم که سایه پروردم
بپای سرو روان است جایگاه مرا.
علی قلی بیک خراسانی (از آنندراج).
- امثال: هر کس را جایگاهی است.
هر سخن را جایگاهی است. (قرة العیون).
|| منزلت. مرتبه. مقام. مکانت. پایه. مقدار. رتبت. مرتبت. منصب. پایگاه. قدر. میزان :
نبیرهء فریدون و پیوند شاه
که هم تاج دارند و هم جایگاه.فردوسی.
بدو گفت بهرام کاین بد هنر
بجوید همی جایگاه پدر.فردوسی.
بسی رنج برد اندر آن جایگاه
ز بهر بزرگی و تخت و کلاه.فردوسی.
بجایگاهی کآنجا ملوک روی نهند
همی نهم من و یاران من بخدمت پای.
فرخی.
ز آب گنگ چه گویم که چند فرسنگست
بسومنات بدانجایگاه زلت و شر.فرخی.
ما [ مسعود ] بدل خویش حاجب فاضل عم آلتونتاش را بدان جایگاه یابیم که پدر ما امیر ماضی بود. (تاریخ بیهقی). وی را شناخته بودم اما ندانستم که تا این جایگاه است. (تاریخ بیهقی ص380). خوارزمشاه مردی بس بخرد و محتشم و خویشتن دار است و کس را زهره نباشد که پیش وی غوغا کند، تا بدانجایگاه که سالاری چون قاید باید بخطا کشته شود. (تاریخ بیهقی ص451). این سال خشک بود زمستان بدین جایگاه کشید که قریب بیست روز از بهمن ماه گذشته بود که بنیشابور یک برف کرده بود چهار انگشت. (تاریخ بیهقی ص 451). این مقدار بدان یاد کرده شد تا بدانی که مرتبت این عطا [ نیکوروئی ] و خلعت ایزدتعالی تا بچه جایگاه است. (نوروزنامه).
گفت ز خود فانی مطلق بباش
تا برسی زود بدین جایگاه.عطار.
برفق از چنان سهمگین جایگاه
رسانید دهرش بدان پایگاه.سعدی.
|| فرصت. مجال. وقت :
اگر سستی آرید یک تن بجنگ
نماند مرا جایگاه درنگ.فردوسی.
قاضی صاعد گفت سلطان چندان عدل... ارزانی داشت که هیچکس را جایگاه سخن نیست. (تاریخ بیهقی).
چو در دشمنی جائی افتدت رای
در آن دشمنی دوستی را بپای.
چنان بر سوی دوستی نیز راه
که مر دشمنی را بود جایگاه.
اسدی (گرشاسب نامه).
|| عوض. بدل : و این آتشخانه را که داریم و خورشید را که داریم نه بدان داریم که گوئیم این را پرستیم اما بجایگاه آن داریم که شما محراب دارید، بجایگاه باز گفته آید. (تاریخ سیستان). آبی را بپزند و میان او پاک کنند و بجایگاه دانه، عسل اندر کنند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). || حوزه. محل. منطقه. جای مطلق. خطّه. ناحیه :
اگر من همی نیک مانم بشاه
ترا دادم این بیشه و جایگاه.فردوسی.
این جایگاه نتوان تزویر شعر کردن
افسوس کرد نتوان بر شیر مرغزاری.
منوچهری.
ز هر شهری از هر جایگاهی
همی آید بدرگاهش سپاهی.
(ویس و رامین).
|| موقعیت. وضعیت. وضع. حال : کار بدانجایگاه رسید که منوچهر از امیر مسعود عهدی و سوگندی خواست. (تاریخ بیهقی ص130). و اکنون کار بدین جایگاه رسید و بقلعهء کوه تیز میباشد... صواب آن است که عزیزاً مکرماً بدان قلعه مقیم میباشد. (تاریخ بیهقی).
- بجایگاه؛ برجایگاه. مناسب. شایسته. بموقع. بجا : اگر خداوند سلطان بیند این ولایت را بر کالنجار بدارد که بروزگار منوچهر کارها همه او راندی، ترتیبی بجایگاه باشد. (تاریخ بیهقی ص345). هیچ بد گفتن بجایگاه نیفتاد تا بدان جایگاه که گفت [ بوسهل زوزنی ] از تو نصر سیصد هزار دینار بتوان استد. (تاریخ بیهقی). و شفیعان را سخن بجایگاه افتد. (تاریخ بیهقی ص101). جهد کن تا سخن بجایگاه گوئی که سخن نه بر جایگاه اگر چه خوب باشد زشت نماید. (منتخب قابوسنامه ص29).
خاطرم نیز عذر میخواهد
که نه برجایگاه میگوید.خاقانی.
- || پایدار. باقی. ثابت : و آن دیوار همچنان بر جایگاه است. (مجمل التواریخ). اما ایوب را دفینه بشام اندر روایت کنند به دهی که مقام او بود و هنوز بجایگاه است. (مجمل التواریخ).
- بناجایگاه؛ نه بموقع. بی جا. نه بوقت خویش. (یادداشت مؤلف).
(1) - این شعر به دقیقی نیز نسبت داده شده است.

جایگاه گرفتن.

[گِ رِ تَ] (مص مرکب)موضع گرفتن در میدان جنگ. مستقر شدن. استقرار یافتن. جایگزین شدن :
گرفتند بر میمنه جایگاه
زمین سربسر گشت از آهن سیاه.فردوسی.

جایگاه نشست.

[هِ نِ شَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) نشستن گاه. تخت. سریر. کرسی. صندلی :
از آن پس شهنشاه یزدان پرست
بخاک آمد از جایگاه نشست.فردوسی.
کمر بسته و گرز شاهان بدست
بیاراسته جایگاه نشست.فردوسی.
بکش کرده دست و سرافکنده پست
همی رفت تا جایگاه نشست.فردوسی.

جای گرفتن.

[گِ رِ تَ] (مص مرکب)منزل کردن. جای گزین شدن. در جایی قرار گرفتن. ایستادن. بَحبَحَة. تَبَحبُح. لُذوب. لَبّ. مُلاذَبَه. اِلباد. تَمَحَحُ. اِفثاء. هُکوع. تَمَکُن. عَهن. عَمن. تَبَوُّ. اِلثاث. لَثلَثه. تَوَطُن. (از منتهی الارب) (دهار) (ترجمان القرآن) :
اگر چشم داری بدیگر سرای
بنزد نبی و وصی گیر جای.فردوسی.
که افراسیاب آن بداندیش مرد
کجا جای گیرد بروز نبرد.فردوسی.
چو شاپور هرمزد بگرفت جای
ندانست نرسی سرش را ز پای.فردوسی.
ابر ده و دو هفت شد کدخدای
گرفتند هر یک سزاوار جای.فردوسی.
نگیرد هرگز اندر عقل من جای
که گردون گردد اندر خیر یا شر.
ناصرخسرو.
و تابستان بصحرا، و گیاه خوارها جای گرفتندی، و کشت ایشان جز گاورس نبود. (مجمل التواریخ والقصص ص100). و طاس بر کنارهء بلغار جداگانه جای گرفت. (از مجمل التواریخ والقصص ص104).
گفتمش سیر ببینم مگر از دل برود
آنچنان جای گرفتست که مشکل برود.
سعدی.
- جای کسی گرفتن؛ جانشین وی شدن. خلیفه شدن. خلیفه یا قائم مقام او شدن. عقب. خلف.

جای گرم داشتن.

[گَ تَ] (مص مرکب) کنایه از قرار و آرام گرفتن در جای. (بهار عجم) (آنندراج). در جائی قرار و آرام گرفتن و بمراقبه رفتن. (ناظم الاطباء). جای گرم کردن. (بهار عجم) (آنندراج) :
میگذارم دل در آن کو چون بغربت میروم
بعد من تا چند روزی گرم دارد جای من.
ملانسبتی (از آنندراج).
رجوع بجای گرم کردن شود.

جای گرم کردن.

[گَ کَ دَ] (مص مرکب) کنایه از قرار و آرام گرفتن در جای (برهان) (بهار عجم) (آنندراج). در جائی قرار و آرام گرفتن و بمراقبه رفتن. (ناظم الاطباء). جای گرم داشتن. (بهار عجم) (آنندراج) (ناظم الاطباء) :
ز آن پیش که من درآیم از پای
در خانهء خویش گرم کن جای.
نظامی (از ضیا).
از آن سرد آمد این کاخ دلاویز
که تا جا گرم کردی گویدت خیز.
نظامی (از ضیا).
ایام چون فتیلهء داغم تمام سوخت
تا هم چو شمع پیش تو جا گرم کرده ام.
میلی (از آنندراج).
گرد دل گردم که بازار وفا را گرم کرد
آنقدر بنشست در آتش که جا را گرم کرد.
باقر کاشی (از آنندراج).
رجوع به جای گرم داشتن شود.

جایگزین.

[گُ] (ن مف مرکب) قائم مقام. جانشین. خلف. بدل. بجای.

جای گزین شدن.

[گُ شُ دَ] (مص مرکب) جای گزین چیزی شدن. بدل شدن. جانشین آنچیز شدن. قائم مقام شدن. بجای چیزی قرار گرفتن: وقتی که استخر از آبادی افتاد، شیراز جایگزین آن شد. (یادداشت مؤلف). این برنامه جایگزین برنامهء قبلی است.

جایگه.

[گَهْ] (اِ مرکب) جایگاه. جای. جا. مکان. محل :
فرستاد هر سو بهر کشوری
بیامد بهر جایگه لشکری.فردوسی.
سیاوش بدانجایگه هم نماند
سوی بلخ چون باد لشکر براند.فردوسی.
نشسته بیک جایگه بر دو شاه
یکی گاه دار و یکی زیرگاه.فردوسی.
چو گیتی ز خورشید شد روشنا
رسید اندر آن جایگه بیژنا.فردوسی.
از این بود که بهرجایگه که روی نهد
همی رود ز پی او عنایت یزدان.فرخی.
چو عدل او باشد آن جایگه نباشد جور
چو امن او باشد آن جایگاه نیست هراس.
منوچهری.
هر جایگهی کآنجا آمد شدن تست
آنجا همه گه باشد آمد شدن من.منوچهری.
کجا نبیدست آنجا بود جوانمردی
کجا نبیدست آن جایگه بود برکت.منوچهری.
چون خر رواست پایگهت آخر
چون سگ سزاست جایگهت شله.خفاف.
شاد و خرم زی و می میخور از دست بتی
که بود جایگه بوسهء او تنگ چو میم.
ابوحنیفهء اسکافی (از تاریخ بیهقی).
این مسخره با زن بسگالید و برفتند
تا جایگه قاضی با بانگ و علالا.نجیبی.
گفت بباید که بجوئی تو علم
ور نبود جایگهش جز به چین.ناصرخسرو.
آنجا که چنین کار و بار باشد
چه جایگه علم یا قران است.ناصرخسرو.
همیشه جایگهت بوستان دولت باد
که دولت تو جهان را بسان بستان کرد.
مسعودسعد.
و این اسفهسالار کس بدان جایگه فرستاد کی جاسوس نشان داده بود. (فارسنامهء ابن البلخی ص 70). عنان بازکشیدند و او را بر همان جایگه رها کردند. (سندبادنامه ص253). و از ساکنان آنجایگه با تفحصی بلیغ و استقصایی تمام از مرکز و مسکن کنیزک پرسید. (سندبادنامه ص208).
کامشب اینجایگه وطن سازیم
از تو با کار کس نپردازیم.نظامی.
باز کوشید تا سری بزنیم
قلبگه را ز جایگه بکنیم.نظامی.
بسم این جایگه صباح و مسا
رفتم اینک بیار کفش و عصا.سعدی.
گفت ای خداوند بر من حیف کردی که بده دینارم از آن بقعه بدر کردی که این جایگه... بیست دینارم میدهند. (گلستان). یکی از صلحای لبنان... طهارت همی ساخت پایش بلغزید و بحوض درافتاد و بمشقت از آن جایگه رهائی یافت. (گلستان). پادشه پسری بصید از لشکریان دور افتاده... بالای سر ایستاده همی شنید.... پرسید از کجائی و بدین جایگه چگونه فتادی. (گلستان). || منزل. خانه. مسکن :
بفرمود تا جایگه ساختند
ورا چون سزا بود بنواختند.فردوسی.
یکی خرم ایوان بپرداختند
فرستاده را جایگه ساختند.فردوسی.
وزان پس بپرسید و بنواختش
یکی نامور جایگه ساختش.فردوسی.
فراوانش بستود و بنواختش
بنزدیک خود جایگه ساختش.فردوسی.
جز خاربنان جایگه خود نپسندند
بر پهلو از این نیمه بدان نیمه بگردند.
منوچهری.
آسمان پایهء قدرو شرف و تخت ورا
جای جز جایگه فرقد و پروین نکند.
سوزنی.
تا شب آن جایگه قرارم بود
نشدم گر هزار کارم بود.نظامی.
جاه او را بخت او از آسمان برتر کند
کز جلالت جایگه بر تارک اختر گرفت.؟
رجوع به جایگاه شود.

جایگه ساختن.

[گَهْ تَ] (مص مرکب)منزلت و مقام دادن. رتبه دادن :
بدو گفت اگر شاهرا درخورم
یکی نامور پاک خوالیگرم
چو بشنید ضحاک بنواختش
ز بهر خورش جایگه ساختش.فردوسی.
فریدون بپرسید و بنواختشان
به اندازه بر جایگه ساختشان.فردوسی.
درم داد و تشریف و بنواختش
بقدر هنر جایگه ساختش.سعدی.
|| منزل دادن. مُقام دادن :
وزان پس بپرسید و بنواختش
یکی نامور جایگه ساختش.فردوسی.

جایگیر.

(نف مرکب) کسی و یا چیزی که جائی را متصرف باشد و ثابت در مکانی بود و برقرار شده و متوطن و مؤثر. (ناظم الاطباء). جای گیرنده. استوار. مَکین. (منتهی الارب) (ترجمان القرآن). مُتَمَکِّن. (منتهی الارب). پذیرفته. مورد قبول :
بدو گفت سهراب کای مرد پیر
اگر نیست پند منت جایگیر.فردوسی.
نگه کرد خندان لب اردشیر
جوان بر دل ماه شد جایگیر.فردوسی.
یکی نیزه زد برمیانش هجیر
نیامد سنان اندرو جایگیر.فردوسی.
چو گشت این سخن بر دلش جایگیر
بفرمود تا پیش او شد دبیر.
فردوسی.
نه قائم بذاتست و نی جایگیر
عرض ناپذیر است و بی التقاست.
ناصرخسرو.
بیانی چنان روشن و دلپذیر
که در دل نه در سنگ شد جایگیر.نظامی.
چو گفت این سخنهای پرورده پیر
سخن در دل شاه شد جایگیر.نظامی.
چرا سر نیارم سوی آن سریر
که جاوید باشم بر او جایگیر.نظامی.
گویم ارزانکه دلپذیر آید
در دل شاه جایگیر آید.نظامی.
که بر هرچه گردد نظر جایگیر
گذر بر هوائی کند ناگزیر.نظامی.
پراکنده ای کو بود جایگیر
گر آید فراهم بود دلپذیر.نظامی.
پرسیدند که از حق تعالی چه خواهی گفت هر چه دهد که گدا را هرچه دهی بجایگیر آید. (تذکرة الاولیاء عطار). || جانشین. قائم مقام. خلف :
تا چون اجلم رسد بمیرم
دانم که کسیست جایگیرم.نظامی.
|| پاره ای زمین که آنرا سلاطین و امرا بمنصب داران و مانند آن دهند تا محصول آنرا از کشت و کار هرچه پیدا شود تصرف نمایند. (بهار عجم) (آنندراج). || جایگیر قدم. جائیکه قدم گذارند. (بهار عجم).

جایگیر افتادن.

[اُ دَ] (مص مرکب)استوار شدن. جایگزین شدن. رسوخ یافتن. قرار گرفتن : مردمان سیستان همه سوگند بجان او یاد کردندی از محبت او که بدلها جایگیر افتاد. (تاریخ سیستان).

جایگیر بودن.

[دَ] (مص مرکب) پذیرفته گشتن. قبول شدن :
چنین داد پاسخ مر او را دبیر
که گر رای من نیستت جایگیر
همان گوی و آن کن که رای آیدت
بدان رو که دل رهنمای آیدت.فردوسی.

جایگیر شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب) مقرر شدن. استوار شدن. مستقر شدن. جاگیر شدن. || محترم بودن. درمقام عالی بودن. (ناظم الاطباء).
- جایگیر شدن در دل کسی؛ مورد پسند او شدن. محبوب او شدن.
- جایگیر شدن در دماغ کسی؛ فکر او را بخود مشغول داشتن.
- جایگیر شدن سخن در دل کسی؛ باور او شدن. پذیرفتهء وی گشتن :
چو گشت این سخن بر دلش جایگیر
بفرمود تا پیش او شد دبیر.فردوسی.

جایگیری.

(حامص مرکب) جایگزینی. عمل آنکه یا آنچه جای گیرد.

جایلة.

[یِ لَ] (ع اِ) جائلة. کاری که بدان اشتغال دارند. رجوع به جائلة شود.

جای ماندن.

[دَ] (مص مرکب) بجای ماندن رها کردن. ترک گفتن. باقی گذاشتن : و چندین ولایت بشمشیر گرفته ایم و سخت با نامست، آخر فرع است و دل در فرع بستن و اصل را بجای ماندن محال است. (تاریخ بیهقی ص18). و ایشان بسیج رفتن کردند چگونگی آن و بدرگاه رسیدن را بجای ماندم که نخست فریضه بود راندن. (تاریخ بیهقی ص11).

جای مانده.

[دَ / دِ] (ن مف مرکب) باقی مانده در جای. || نالایق. بی هنر. ناتوان. ضعیف. || آنکه نتواند جماع کند. (ناظم الاطباء).

جایمش.

[] (اِخ) ابن بیطرة بن جایمش بن بیطرة بن الهونش، از پادشاهان رغون در شرق و اندلس است که در اواخر عمر بهلاکت رسید و پس از وی هونش بن جایمش حکمران رغون شد. (از الحلل السندسیة ج 2 ص328).

جایمند.

[مَ] (ص مرکب) کاهل. تنبل. هیچ کاره. (برهان) (آنندراج). سست. بی کار. معطل. (ناظم الاطباء).

جای مهر.

[یِ مُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)کیسهء کوچکی که مهر (خاتم) در آن نهند. کیسهء کوچکی که مهر سجده در آن نهند. || پینه ای که بر پیشانی عباد از کثرت سجده پیدا شود. || جایی از صف جماعت که مهر در آن نهند بعلامت اینکه قبلا کسی این مکان را متصرف شده و هنگام نماز خواهد آمد. || مجازاً، موضوعی بهانه مانند برای طرح مجادله و نزاع: جای مهری برای خود گذاشته. رجوع به جای مهر گذاشتن شود.

جای مهر گذاشتن.

[یِ مُ گُ تَ] (مص مرکب) گذاشتن مهر یا سبحه و شانه در محلی از یکی از صفوف نماز در مسجد بنشانهء اینکه این محل را صاحب علامت قبلا تصرف کرده و هنگام نماز خواهد آمد. || مجازاً، کمی از موضوع دعوی را لاینحل گذاشتن برای امکان مراجعه به دعوی. چیزی را در خانهء گذاشتن و ببهانهء آن بار دیگر بآنجا آمدن. و رجوع به جامهر شود.

جاین.

[ ] (اِخ) قریه ای است پنج فرسنگی مغربی فارغان. (فارسنامهء ناصری).

جای نشین.

[نِ] (نف مرکب) جانشین. (آنندراج). قایم مقام. خلیفه.

جای نگاه داشتن.

[نِ تَ] (مص مرکب)از جای بنشدن. استقامت کردن. پای برجا بودن : طیطوی نر گفت شنیدم ولیکن مترس و جای نگهدار. (کلیله و دمنه).
از کوی بلا پای نگه دار ایدل
گر جان خواهی جای نگه دار ایدل.
(از سندبادنامه ص181).

جاییدن.

[دَ] (مص) جاویدن. جویدن. جاییدن، شکل دیگر است از جویدن بمعنی خرد و نرم کردن چیزی در دهان و این لغت هم اکنون در بعضی نقاط خراسان بمعنی مذکور متداول است. (از حواشی و تعلیقات فیه مافیه چ فروزانفر).

جئاء .

[جِ] (ع اِ) غلاف دیک از چرم و جز آن. (منتهی الارب). جئائه. رجوع به جئائه شود.

جئائه.

[جِ ءَ] (ع اِ) غلاف دیک از چرم و جز آن. (منتهی الارب). جئاء. رجوع به جئاء شود.

جئاث.

[جَءْ آ] (ع ص) بدخو. (منتهی الارب) (المنجد). || آنکه گران رود. (المنجد). نازو. متکبر.

جئاف.

[جَءْ آ] (ع ص) بسیارفریاد. (از منتهی الارب).

جئاوة.

[جِ وَ] (ع اِ) غلاف دیک از چرم و جز آن. (منتهی الارب). جئائه. جئاء. رجوع به این دو کلمه شود.

جأب.

[جَ ءْ بْ] (ع اِ) خر سطبر و درشت. گورخر درشت و سطبر. ج، جؤوب. || ناف. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || شیر که اسد باشد. (منتهی الارب) (آنندراج). شیر بیشه. (ناظم الاطباء). || (ص) سخت و درشت از هر چیز. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). یقال: فلان سخت الال جأب الصبر؛ ای دقیق الشخص. غلیظ الصبر فی الامور. (منتهی الارب) (المنجد) (ناظم الاطباء). || (اِ) خاکی است سرخ که از روم خیزد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || (مص) کسب کردن مال را. (منتهی الارب) (المنجد) (ناظم الاطباء). || گل مغره فروختن که خاک سرخ باشد. (از منتهی الارب).

جأب.

[جَ ءْ بْ] (اِخ) نام موضعی است. (منتهی الارب) (آنندراج).

جأبتان.

[جَءْ بَ] (اِ مرکب) رجوع به جابتان شود.

جأبزة.

[جَءْ بَ زَ] (ع مص) گریختن. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جأبة.

[جَ ءْ بَ] (ع اِ) تهیگاه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

جأبة البطن.

[جَءْ بَ تُلْ بَ] (ع اِ مرکب)شکم. (ناظم الاطباء). سُرَّه. (المنجد).

جأبة المدری.

[جَءْ بَ تُلْ مِ را] (ع اِ مرکب) رجوع به جابة المدری شود. آهوی شاخ برآورده. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). و رجوع به جابة المدری شود.

جأث.

[جَ ءَ] (ع مص) گران شدن وقت برخواستن. (منتهی الارب). || گران شدن وقت برداشتن چیز گران. (منتهی الارب) (المنجد).

جأث.

[جَءْ ثْ] (ع مص) پربار رفتن شتر. || نقل کردن مرد اخبار را. (منتهی الارب).

جأج.

[جَ ءَ] (ع مص) استادن از بددلی. (منتهی الارب).

جأجاء .

[جَءْ] (ع اِ) هزیمت. (منتهی الارب) (آنندراج).

جأجأه.

[جَ ءْ جَ ءَ] (ع مص) خواندن شتران را بسوی آب بکلمهء جی جئی. (از منتهی الارب) (آنندراج). خواندن. احضار کردن. (از دزی).

جأذ.

[جَءْ ذْ] (ع مص) بر دهان خوردن آب و مانند آنرا. (منتهی الارب).

جأر.

[جَءْرْ] (ع اِ و ص) گیاه انبوه. || مرد سطبر. || غیث جأر؛ بسیارباران. || (مص) فریاد و زاری کردن در دعا. (از منتهی الارب). زاری کردن. (ترجمان علامه جرجانی). || بانگ کردن گاو. || دراز شدن گیاه. || درازگیاه شدن زمین. (از منتهی الارب).

جئر.

[جُ ءَ] (ع ص، اِ) غیث جؤر؛ بسیارباران. (منتهی الارب).

جئر.

[جَ ءَ] (ع اِ، ص) مرد سطبر. (منتهی الارب).

جئر.

[جَ ءَ] (ع مص) اندوهگین و گرفته خاطر شدن. (از منتهی الارب) (از شرح قاموس).

جأز.

[جَءْزْ] (اِخ) کوه بلندی است در سرزمین بلقین بن جسر و آن کوه بلند و درازی است که قلهء آنرا به چشم نتوان دید. (از معجم البلدان).

جئز.

[جَءْزْ] (ع مص) آب بگلو جستن. (از منتهی الارب).

جئز.

[جَءْزْ] (ع ص) از جَأَز. (از منتهی الارب). آنکه آب بگلویش جسته است.

جأش.

[جَءْشْ] (ع مص) مایل شدن بسوی چیزی. || برآمدن دل از اندوه یا از ترس. || (اِ) دل مردم. || اضطراب دل از بیم. ج، جُؤوش. (از منتهی الارب). و رجوع به جاش شود.

جأش.

[جَءْشْ] (اِخ) نام موضعی است. (منتهی الارب).

جأص.

[جَءْصْ] (ع مص) جأص الماء؛ خورد آبرا. (منتهی الارب).

جأظ.

[جَءْظْ] (ع مص) گران چشم شدن از آب. (از منتهی الارب).

جأف.

[جَءْفْ] (ع مص) بر زمین افکندن. || ترسانیدن. || برکندن درخت را از بن. (منتهی الارب).

جأل.

[جَءْلْ] (ع اِمص) رفت و آمد. || (مص) فراهم آوردن پشم را. || فراهم گردیدن پشم. (منتهی الارب) (شرح قاموس).

جألال.

[جَءْ] (ع اِ) بیم. (منتهی الارب).

جئلان.

[جَ ءَ] (ع مص) لنگ گردیدن. (منتهی الارب).

جأنب.

[جَءْ نَ] (ع اِ، ص) کوتاه و خوار از مردم. (منتهی الارب).

جأنبة.

[جَءْ نَ بَ] (ع ص) مؤنث جأنب. و برای مؤنث بدون «ها» نیز آید. (از منتهی الارب). رجوع به جأنب شود.

جأو.

[جَءْوْ] (ع مص) پوشیدن. پنهان کردن. || بازداشتن. || سودن. || پیوند کردن جامه. || گزیدن بدندان. (از منتهی الارب).

جأواء .

[جَءْ] (ع ص) مؤنث اجوی. مادیان سرخ رنگ که بسیاهی زند. || کتیبهء جأواء؛ سپاهی که سیاه نماید از بسیاری آهن. (از منتهی الارب).

جئوة.

[جَ ءِ وَ] (ع اِ) قحط. (منتهی الارب).

جئة.

[جِ ءَ] (ع اِ) استادن گاه آب. || درپی کفش. || دوال که بدان کفش دوزند. (منتهی الارب).

جئة.

[جُ ءَ] (اِخ) نام دهی به یمن. (از منتهی الارب). این نام در معجم البلدان جوُءَ ضبط شده و ظاهراً این صورت صحیح است.

جأی.

[جَءْیْ] (ع اِ) رنگی از رنگهای اسب و آن سرخی است که بسیاهی زند. (منتهی الارب).

جئی.

[جِءْیْ] (ع اِمص) اسم مصدر است از جأجأه. رجوع به جأجأ شود.

جب.

[جَب ب] (ع مص) غلبه کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || بریدن. (قطر المحیط). || خادم کردن. (تاج المصادر زوزنی). برآوردن خصیه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). یقال: خصی مجبوب. (منتهی الارب). خایه کندن. (آنندراج). || فائق آمدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء): جبت المرأة النساء؛ فائق آمد زنان را در حسن. (از منتهی الارب). || گشن دادن خرمابن را و فارغ شدن از تلقیح آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). آبستن کردن خرما. (آنندراج). || (اصطلاح عروض) حذف دو سبب باشد. مؤلف کشاف اصطلاحات فنون آرد: جب، بفتح جیم بریدن است چنانچه در صراح گفته: و نزد علماء عروض حذف دو سبب از مفاعیلن باشد که فقط مفا باقی میماند و چون مفا مهمل است بجای او فعَل بسکون لام نهند. و رکنی که عمل جب در آن واقع شده مجبوب خوانند، کذا فی عروض سیفی. (کشاف اصطلاحات الفنون).

جب.

[جُب ب] (ع اِ) چاه یا چاه بسیارآب دورتک یا چاه در مرغزار نیکو یا چاه سربرنیاورده یا چاه ناکنده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ج، اَجباب و جِباب و جَبَبَه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). بِئر. قَلیب. رَکِیَّه. حُفرَه. (المنجد) : و اجمعوا اَنْ یجعلوه فی غیابت الجب. (قرآن 12/15). و وضع جباب فی الطرق لیستقر فیها ماءالمطر. (رحلهء ابن جبیر). || توشه دانی که بعض آن را بر بعض دوخته باشند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).
-جب الطلعه؛ داخل طلعه خرما یا غلاف آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جب.

[جُب ب] (اِخ) موضعی است به بربر و از آنجا اشتر گاو پلنگ آرند. (منتهی الارب). مؤلف معجم البلدان آرد: شهریست نزدیک زنگبار در بربر که از آنجا زرافه آرند و مردم فارس از پوست آن کفش سازند. (معجم البلدان).

جب.

[جُب ب] (اِخ) آب آمدن جائی است مر طی را. (منتهی الارب) (معجم البلدان).

جب.

[جُب ب] (اِخ) آبی است مرضبة بن غنی را. (منتهی الارب).

جب.

[جُب ب] (اِخ) موضعی است میان قاهره و بلبیس. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب).

جب.

[جُب ب] (اِخ) دهی است بحلب که آنرا جب الکلب نامند. گویند اگر سگ گزیده پیش از چهل روز آب آنرا خورد شفا یابد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جب.

[جُب ب] (اِخ) آبی است در دیار بنی عامر. (معجم البلدان) (منتهی الارب).

جب.

[جُب ب] (اِخ) چاههائی است در وسط وادی که آنرا جب یوسف گویند. و جب ایضاً در دیار ضباب است. و جب عمیره نزدیک قاهره است حاجیان و عساگر در آنجا منزل میکنند. جب الکلب از قریه های حلب است که اگر مار گزیده از آب آنجا خورد تا چهل روز چاق میشود و اگر از چهل روز گذشت فوراً میمیرد و جب یوسف الصدیق در اردن کبیر است بین بانیاس و طبریة در 12 میلی طبریة و گویند منزل یعقوب (ع) در نابلس بود چاه یوسف بین نابلس و سنجل بود که یکی از قریه های آنجا است. (مراصدالاطلاع) (از معجم البلدان). || دیرالجب؛ محلی است در موصل. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جبا.

[جِ] (ع اِ) آب گردآورده بجهت شتران. (منتهی الارب). در عربی آب جمع شده و گردآمده برای شتران. (برهان). || مال فراهم آورده. (منتهی الارب). || باج و خراج. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء):
جودش کفاف عمر بخرد و بزرگ شد
عدلش حیات تازه بخاص و بعام داد
جیشش جبای خطهء چین و خطا ستد
حکمش قرار مملکت مصر و شام داد.
جمال عبدالرزاق (از آنندراج).

جبا.

[جَ] (ع اِ) از «ج ب ی» یا «ج ب و» خاک گرداگرد چاه و محفر آن. (منتهی الارب). گرداگرد سر چاه. (مهذب الاسماء). خاک گرداگرد چاه را گویند. (برهان). || آب گردآورده برای شتران پیش از ورود آنها. || (ق) کلمهء ایجاب است بمعنی آری. اَجل. || (اِ) حوض. || جای ایستادنگاه آبکش از چاه. (منتهی الارب).

جبا.

[جَ] (اِخ) قریه ای است در وادی «الجی» نزدیک رویثه بین مکه و مدینه. (معجم البلدان) (مراصدالاطلاع). در ابیات زیر ذکر آن آمده است :
خرجنا من الوادی الذی بین مشعل
و بین الجبا هیهات انأت سربتی.
شنفری (از معجم البلدان).
علی الشنفری ساری السحاب و رائح
غزیر الکلی او صیب الماء باکر
علیک جزاء مثل یومک بالجبا
و قد رعفت منک السیوف البواتر.
تأبط شراً (از معجم البلدان).

جبا.

[جُبْ با] (اِخ) قریه ای است از توابع نهروان و ابومحمد دعوان بن علی بن حمادالجبائی الضریری منسوب بدانجا است. (از معجم البلدان) (مراصد الاطلاع). دهی است بنهروان. (منتهی الارب).

جبا.

[جُ] (اِ) روز شنبه. (ناظم الاطباء). در فرهنگ استنگاس نیز بدین معنی آمده و مؤلف نویسد که شاهدی برای آن دیده نشد.

جبا.

[جُبْ با] (اِخ) ناحیه یا بلدی از توابع خوزستان است که در جانب بصره واقع شده و برخی آبادان را از آن ناحیه دانسته اند و بعض بی اطلاعان آن را از توابع بصره دانسته اند ولیکن برخلاف واقع است. ابوعلی جبائی متکلم مشهور معتزلی از آنجا است و منسوب به این کلمه بر طبق قواعد جبوی است و جبائی بر خلاف قیاس است. (از معجم البلدان) (مراصد الاطلاع). روستائی است به خوزستان. (منتهی الارب). شهرکی است بر لب رود شوشتر. (از حدود العالم). جبائی منسوب بدو است.

جبا.

[جُبْ با] (اِخ) قریه ای است نزدیک «هیت». (معجم البلدان) (مراصدالاطلاع) (منتهی الارب) و آن جزیره ایست در بالای هیت که اهالی هیت آنجا را جبه گفته و جبی را به آنجا منسوب میدارند. (از مراصدالاطلاع).

جبا.

[جُبْ با] (اِخ) دهی است به یعقوبا. (منتهی الارب).

جباء .

[جُبْ با] (ع ص، اِ) بددل. (منتهی الارب) (آنندراج) (مهذب الاسماء). || نوعی از تیر. (منتهی الارب) (برهان) (آنندراج). || زن مکروه منظر. (منتهی الارب) (آنندراج).

جباء .

[جَبْ با] (ع اِ) سر شاخ گاو. || (اِ، ص) زن پست سرین. || زن پست سینه و پست پستان. || زن باریک ران. || ناقة جباء؛ ناقهء کوهان بریده. (منتهی الارب).

جباء جفیران.

[جَ ءُ جَ] (ع اِ مرکب)گیاهی است. (منتهی الارب).

جبائر.

[جَ ءِ] (ع اِ) جمع جبیره و آن چوبهای کوچک باشد که بر عضو شکسته می بندند. (آنندراج) (غیاث اللغات). و جمع جباره. رجوع به جبیره و جباره شود.

جباءة.

[جُبْ با ءَ] (ع اِ) جُبّاء. رجوع به جُبّاء شود.

جبائی.

[جُبْ با] (اِخ) عبدالسلام بن ابوعلی جبائی بن عبدالوهاب بن سلام بن خالدبن حمران بن ابان مکنی به ابوهاشم و معروف بجبائی. وی فرزند ابوعلی جبائی و مانند پدر یکی از شیوخ و رؤسای متکلمین معتزلی است. پیروان او را بهشمیه نامند. پدر و پسر با اینکه هر دو معتزلی اند در پاره ای از مسائل با هم اختلاف دارند. رجوع به ابوهاشم عبدالسلام بن محمد و جبائی محمد بن عبدالوهاب و رجوع به بهشمیه در همین لغت نامه شود.

جبائی.

[جُبْ با] (اِخ) محمد بن عبدالوهاب بن سلام بن خالدبن حمران بن ابان مکنی به ابوعلی و ملقب بجبائی، مولی عثمان بن عفان از مشایخ متکلمان و از ائمهء معتزله است. سمعانی او را از اهالی جبای بصره دانسته و بعقیدهء حموی خطا است و صحیح آن است که وی از جبای خوزستان است. وی استاد شیخ ابوالحسن اشعریست و اشعری عقاید با ایراد حجج و رفع شبهات (علم کلام) را از وی فراگرفت و مذهب اشعریه از وی نشأت یافت، بین ابوالحسن اشعری با استادش مباحثات و مشاجراتی بر سر پاره ای از مسائل کلامی روی داد که منجر به اختلاف و جدائی شاگرد و استاد گردید. نقل است که روزی ابوالحسن از جبائی پرسید چه عقیدت داری دربارهء سه برادر که نخستین مؤمن و تقی و دومین کافر و شقی و سومین صغیر غیرممیز باشد و هر سه بمیرند. آیا حال ایشان در آخرت چگونه خواهد بود؟ جبائی گفت: آن برادر که مؤمن و تقی است صاحب درجات رفیعه و مقامات عالیه است و آن برادر که کافر و شقی است مخلد در نار و معذب بعذاب کردگار است. و آنکه صغیر و غیر ممیز بوده از هر مکروه در سلامت است. پس اشعری گفت اگر صغیر بخواهد که بمقامات رفیع برادر مؤمن خود برسد مأذون خواهد بود یا نه؟ جبائی گفت: نه چه آنکه زاهد بسبب طاعت ریاضت بدان درجات نائل گشته و صغیر غیر ممیز را آن طاعات نبوده است. پس اشعری گفت: اگر صغیر بگوید از فوت طاعات مرا تقصیری نیست، زیرا خداوند در حالت صغر مرا از دنیا برد و مهلت نداد تا اکتساب طاعت کنم و بعبادت گرایم خداوند در جواب چه خواهد گفت؟ جبائی گفت خداوند می فرماید به علم ازلی میدانستم که هرگاه ترا در دنیا زنده می گذاشتم معاصی بسیار مرتکب گشته و مستحق عذاب الیم میشدی و مصلحت دیدم که در حال صغر از دنیا رحلت نمایی. اشعری پرسید اگر برادر کافر بخدا گوید چنانچه حال او را میدانستی از حال من هم مستحضر بودی پس چرا صلاح مرا منظور نفرمودی و در صغر مرا از دنیا نبردی تا کافر نگردم و به عذاب الیم گرفتار نیایم؟ جبائی در جواب درماند و به اشعری گفت: همانا آثار جنون و اطوار دیوانگان در تو می بینم. اشعری گفت: نه چنان است که می پنداری «بل وقف حمارالقاضی فی العقبة» کنایه از این که در جواب عاجز ماندی، بالاخره اشعری از این پس به مجلس جبائی نیامد و خود مجلسی برپا کرد و گروهی بر وی گرد آمدند و احوال او را متابعت نمودند و اینان به اشعری موسوم گشتند.
عقاید و آراء خاصهء جبائی: ابوعلی با اینکه از رؤسای معتزلیه بوده و از سالکین آن مسلک و پیروان آن مذهب می باشد مع الوصف در پاره ای از عقاید متفرد بوده و با دیگران حتی پسرش نیز اختلاف داشته است. از آنجمله این است که هرچند اسماءالله توقیفی است و بجز اسمائی که اطلاق آنها بر خداوند از طریق شرع رخصت داده شده نمیتوان خداوند را به اسم دیگری خواند. ابوعلی گوید: که چون خداوند در برآوردن حاجات بندگان پذیرای تقاضا و مستدعیات ایشان است میتوان اسم «مطیع» را بر او اطلاق کرد. عقیدهء اختصاصی دیگر وی این است که میتوان خداوند را به اسم «محبل النساء» حامله کنندهء زنان خواند، زیرا علت ایجاد نطفه در ارحام زنان اوست. همچنین وی در فضیلت دادن علی بر ابوبکر متوقف بوده و از پاره ای کلمات وی معلوم میشود که میل بتفضیل داشته است: چنانکه بارها گفته است که اگر خبر «طیرمشوی» صحیح باشد علی افضل است. از قاضی القضاة نقل است که در شرح مقالات ابوالقاسم بلخی گوید: ابوعلی در اواخر عمر بتفضیل علی بر ابوبکر معتقد گردید. همو گوید: ابوعلی هنگام وفات پسر خود ابوهاشم را بمذهب تفضیل بخواند. ابوعلی در اواخر عمر ببغداد رفت و در ماه شعبان بسال 303 ه .ق . وفات یافت. در نامهء دانشوران وفات او بسال 326 نوشته شده است و بنقل ابن خلکان وی 68 سال زندگانی کرد و بگفتهء ابن الندیم، ابوهاشم پسر وی جنازهء پدر را به جبا منتقل کرد، و در آنجا بخاک سپرد. (تلخیص از وفیات الاعیان ابن خلکان و الفهرست ابن ندیم و نامهء دانشوران و تاریخ علم کلام شبلی نعمانی و ریحانة الادب). و رجوع به تاریخ الحکماء قفطی و روضات الجنات و اعلام زرکلی و ضحی الاسلام و خاندان نوبختی و رجوع به ابوعلی جبائی در این لغت نامه شود.

جبائی.

[جَ] (اِخ) جبان. ابومنصور عالم لغت و معاصر با ابن سینا است و در مجلس علاءالدوله مشاجره ای بین او و شیخ بر سر لغت درگرفت. رجوع به ابومنصور در همین لغت نامه و معجم الادباء ج 2 ص 7 شود.

جبائی.

[ ] (اِخ) ابوالحسن. یاقوت در ترجمهء ابراهیم بن سعدان آرد: ابراهیم بن سعدان گفت: دو حرفند که بیست و چهار نقطه دارند و همانند ندارند «ابوالحسن الجبائی» آنرا نقل کرده اول «تتقتقت» یعنی بکوه بالا رفت. دوم «تبشبشت» مشتق از بشاشت. همو گفته است: که یک کلمه در قرآن است که دارای ده حرف هجائی متصل بهم میباشد و آن «لَیستخلفنهم» در سورهء نور است که در قرآن هیچ کلمه دارای اینهمه حروف متصل بهم نیست. (معجم الادباء چ مارگلیوث ج 1 ص60).

جبائیه.

[جُبْ با ئی یَ] (اِخ) فرقه ای از معتزله اصحاب ابوعلی جُبائی. گروهی از طایفهء معتزله و یاران ابوعلی جُبائی اند گویند ارادهء خداوندی را محل نیست و باریتعالی عز اسمه متکلم است بکلامی که آنکلام را در جسم می آفریند. و بندگان در روز جزا خدای را دیدار نکنند. و بنده آفرینندهء کردار و فعل خود باشد. و مرتکب گناهان کبیره نه مؤمن است نه کافر، در دوزخ جاویدان بمانند اگر بدون توبت از دنیا رفته باشند. و اولیاء دارای کرامات نیستند. و بر خدای تعالی واجب است که هر یک از بندگان بحد تکلیف رسید خرد او را بحد کمال رساند و لطف خود را از او دریغ نفرماید و پیمبران جمله از گناه معصوم باشند چنانچه در شرح مواقف ذکر شده است. (کشاف اصطلاحات الفنون). و رجوع به جبانی محمد بن عبدالوهاب و ابوعلی جبائی شود.

جباب.

[جِ] (ع مص) غلبه کردن قوم را. || فائق آمدن زن زنان را در حسن. || بریدن. سخت. || برآوردن خصیه. || گُشن دادن خرمابن را و فارغ شدن از تلقیح آن. (منتهی الارب). || (اِ) قحط سخت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

جباب.

[جُ] (ع ص، اِ) قحط. || باطل. || رایگان. (منتهی الارب) (آنندراج). || کفک شیر شتر که بمسکه ماند. (منتهی الارب). چیزی است مانند کفک که بر سر شیر شتر میافتد. کفک. (آنندراج). آنچه بر سر شیر اشتر گرد آید چون مسکه. (مهذب الاسماء).

جباب.

[جَبْ با] (ع ص) جبه ساز. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || جبه فروش. (منتهی الارب).

جباب.

[جُ] (اِخ) سرزمین بنی سعدبن زید مناة بن تمیم است. این کلمه علم منقول است از جباب بمعنی کفک شیر شتر. (از معجم البلدان).

جبابات.

[جُبْ با] (اِخ) موضعی است نزدیک ذی قار. (منتهی الارب). موضعی است نزدیک ذی قار که در آن جنگی بین بکربن وائل و فارسیان رخ داد. (معجم البلدان) (مراصدالاطلاع).
اماالجبابات فقد غشینا
بفاقرات تحت فاقرینا.
الاغلب (از معجم البلدان).

جبابات.

[جُ] (اِخ) آبی است در نزدیکی یمامة. (از معجم البلدان).

جبابت.

[جِ بَ] (اِ) باج و خراج. (ناظم الاطباء). ظاهراً تصحیفی است از جبایت (جبایة).

جبابراق.

[جَ بِ] (اِخ) موضعی است در شام. (از معجم البلدان).

جبابراق.

[جَ بِ] (اِخ) موضعی بجزیره و عمیربن الحیاب السلمی در آنجا کشته شده. (معجم البلدان).

جبابرة.

[جَ بِ رَ] (ع ص، اِ) جِ جبار. (ناظم الاطباء). گردنکشان طاغیان. بدکاران. شجاع. دلاور : جوذر (گودرز) یکی از جبابرهء نامی بود او با چهارصد پلنگی که قلادهء زرین داشتند... بشکار میرفت. (تاریخ ایران باستان ص256). || صاحبان نبوغ و قدرت و اشخاص با هیکل و تن و توش. دیکتاتوران. کشورگشایان با جبروت و عظمت. (از مجلات الهلال، المقتطف، العرفان، این معانی استنباط میشود) : و بظاهر ان در حق کسر و شکست شیاطین جبابره و قهر و بست ملاعین فراعنه کرد آنچه کرد. (از ترجمهء محاسن اصفهان). جبابرهء وقت و قیاصرهء عصر. (حبیب السیر ص125).

جبابة.

[جُ بَ] (اِخ) (یوم...) روزی از ایام عرب در آن بین اود و ازد جنگی روی داد. (از معجم البلدان).

جبابة.

[جُ بَ] (اِخ) نام آبی است از آبهای ابوبکربن کلاب. (ازمعجم البلدان از ابوزیاد) (مراصد الاطلاع).

جبابة السعدی.

[جُ بَ تُسْ سَ] (اِخ)شاعری است سارق. (منتهی الارب).

جبابی.

[جِ بی ی] (ع ص نسبی)جبه فروش. (ناظم الاطباء).

جبابی.

[جِ] (اِخ) احمدبن عبدالله محدث، زیرا که جبه می فروخت. (ناظم الاطباء).

جبابی.

[جِ] (اِخ) احمدبن خالدبن یزید جبایی مکنی به ابوعمرو. ابوسعیدبن یونس در تاریخ مصر او را یاد کرده و گوید احمدبن خالد معروف به ابن الجباب اندلسی است و در قرطبه بسال 312 ه .ق . درگذشته است. از اسحاق بن ابراهیم دبری و علی بن عبدالعزیز و جز این دو روایت کند. دارقطنی گوید: وی در اندلس حدیث میگفت و بسال 322 ه .ق . درگذشت. (از انساب سمعانی).

جبابیر.

[جَ] (ع اِ) جِ جَبّاره. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به جَبّاره شود.

جبابین.

[جَ بَ] (اِخ) از قرایِ دجیل از توابع بغداد است. (مراصدالاطلاع) (از معجم البلدان).

جبابین.

[جَ] (ع اِ) جِ جبّان. (منتهی الارب). رجوع به جَبّان شود.

جبابینی.

[جَ بَ] (اِخ) احمدبن ابی غالب بن سمجون الابرودی مکنی به ابوالعباس المقری و معروف به جبابینی است. قرآن را نزد شیخ ابی محمد عبدالله بن علی سبط شیخ ابی منصور خیاط خواند و از او و سعدالخیربن محمد انصاری و دیگران [ حدیث ] شنید و فقه را بر مذهب احمدبن کروس فراگرفت و بعد از وفات ابن کروس بدرب القیار جانشین وی شد. و روز دهم رجب سال 554 ه .ق . در چهل وچندسالگی درگذشت. (از معجم البلدان).

جباتا.

[] (اِ) جای برابر. (یوحنا 19:13). آنرا البلاط هم گویند و آن محل مرتفعی است که به نشستن گاه داوران ماند. (از قاموس مقدس).

جباجب.

[جَ جِ] (ع ص، اِ) ناقه های ستبر فربه. || ماء جباجب؛ آب بسیار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جباجب.

[جَ جِ] (ع اِ) جِ جُبْجُبة. رجوع بدان کلمه شود.

جباجب.

[جَ جِ] (اِخ) گفته اند: بازارهایی است بمکه. (از معجم البلدان) (ناظم الاطباء) (منتهی الارب).

جباجب.

[جَ جِ] (اِخ) عمرانی گفت: درختی است بمعنی معروف و آنرا جباجب گویند چون شکنبه ها بدان افکنند. (معجم البلدان). نام مسلخی در منی که در آن شکنبه های اضاحی اندازند. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب).

جباجب.

[جَ جِ] (اِخ) نصر گفت: مجمع مردم است بمنی. (از معجم البلدان).

جباجب.

[جَ جِ] (اِخ) کوههائیست بمکه. زبیر گفت: جباجب و اخاشب نام کوههائیست بمکه، یقال: «مابین جبجبیها و اخشبیها اکرم مِن فلان». (از معجم البلدان) :
اذالنصر و افتها علی الخیل مالک
و عبد مناف و التقوا بالجباجب.
کثیر (از معجم البلدان).
کوههای مکه. (ناظم الاطباء). کوههای مکه شرفهااللهتعالی. (منتهی الارب).

جباجبا گفتن.

[جَ جَ گُ تَ] (مص مرکب) جبا کردن. پیالهء خود را بدیگری دادن از راه دوستی :
ز شش جهت همه اشیا جباجبا گویند
چه حکمتست بجا هیچ مرحبا بتو نیست.
ملاشاه (از بهار عجم) (آنندراج).
رجوع به جبا کردن شود.

جباجبة.

[جُ جِ بَ] (اِخ) آبی است در دیار بنی کلاب مر ربیعة بن قرظ را و بر آن نخلی است و در بر هیچک از آبهای این طائفه نخل نیست جز بدآنجا و جرولة. (از معجم البلدان) (از مراصدالاطلاع).

جباخان.

[جَ] (اِخ) قریه ای است نزدیک به باب بلخ. (از معجم البلدان) (از انساب سمعانی).

جباخانه.

[جَ نَ / نِ] (اِ مرکب) جبه خانه. (ناظم الاطباء).

جباخانه.

[جَبْ با نَ / نِ] (اِ مرکب) در زمان صفویه به اسلحه سازی یا آنچه امروز ادارهء تسلیحات یا مهمات گفته می شود، میگفتند. مؤلف تذکرة الملوک آرد: در بیان جباخانه، از صاحب جمعان عظیم الشأن جبادارباشی است که کل عملهء جباخانه تا بین او و مواجب و تصدیق خدمت هر یک از عملهء سرکار مزبور... بتجویز ریش سفید سرکار مزبور است، و مشرف جباخانه نیز معتبر و تمام وجوه تحویلی قورخانهء مبارکه از آلات و ادوات حرب مکلل بجواهر و غیره و سرب و باروت، باطلاع و سر رشتهء مشرف سرکار مزبور بتحویل صاحب جمع مقرر و کل اجناس قورخانه آنچه در جباخانه، «خاه» [ و ] آنچه در جباخانهء ایروان و سایر قلاع و ولایات که در آنها قورخانهء شاهی میباشد جبادارباشی تحویلدار تعیین و حکام ولایات تمکین و توقیر او مینمایند و مشارالیه از جملهء اعاظم مقربان و معتبرین درگاه پادشاهان میباشد. (از تذکرة الملوک چ دبیرسیاقی ص29). اسلحه سازی مرکزی ایران (یعنی قورخانه ها یا بقول کمپفر جباخانه) در قلعه ای قدیمی واقع در جوار بارهء شمالی (شرقی) اصفهان قرار داشت(1) ولی شاردن میگوید: که اسلحه سازی در جباخانه واقع در حوالی دروازهء مطبخ که در جنوب شرقی قصر قرار داشت تهیه میگردید. از دو کارخانهء اسلحه سازی واقع در ولایات آنکه در ایروان قرار داشت برای مقابله و عملیات علیه عثمانیها تعبیه شده بود و محل اسلحه سازی «خاه» معلوم نیست. (از سازمان اداری حکومت صفوی ص 126) : توپخانهء نادری را در قلعهء کرمانشاهان که زیاده از هزار و پانصد ثوب کلان... و جباخانه و قورخانه... (از مجمل التواریخ گلستانه ص23).
(1) - ظ. قلعهء تبرک باشد. (از ذیل سازمان اداری حکومت صفوی ص126).

جباخانی.

[جَ] (اِخ) محمد بن علی بن الحسین بن فرج بن عبدالله... مکنی به ابوعبدالله. وی بخراسان و جبال عراق و شام و مصر سفر کرد و بسیار نوشت و حافظ بود لیکن بزرگان دربارهء او گفتگو دارند. از ابی یعلی موصلی و ابی محمد اسحاق بن احمدبن نافع المکی و ابی العباس محمد بن الحسن بن قتیبة عسقلانی و غیر آنان از شیوخ خراسان روایت کند و گروهی از او روایت کنند و بسال 357 ه .ق . در ماه ربیع الاول در بلخ درگذشت. و حاکم ابوعبدالله حافظ در نیشابور از او روایت کرده است. (از لباب فی تهذیب الانساب) (انساب سمعانی) (معجم البلدان). وی احادیث مناکیر روایت میکرد و گفته اند بسال 356 ه .ق . درگذشت. (معجم البلدان).

جبادارباشی.

[جَبْ با] (اِ مرکب)صاحب منصب جباخانه، فرماندهء کارخانهء اسلحه سازی در زمان صفویه. در سازمان اداری حکومت صفوی چنین آمده است :جبادارباشی نیز از خواجه سرایان بود و چلنگران و کارگران و پیکانگران و باروت سازان و آتشباران و کارگران مسگرخانه جزء ابوابجمعی او بودند. (از سازمان اداری حکومت صفوی ص126).

جباذ.

[جَ] (ع اِ) مرگ. || نیت کشنده بسوی چیزی. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). النیة الجابذة (الجاذبة). (تاج العروس).

جبار.

[جِ] (ع اِ) سه شنبه... جُبار. رجوع به جُبار شود.

جبار.

[جَ] (ع اِ) صحن صحرا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جبار.

[جَ] (اِخ) موضعی است در ارض غطفان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جبار.

[جُ] (ع ص، اِ) بری از چیزی، یقال «انا منه خلاوة و جبار»؛ یعنی از آن بری هستم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (المنجد). || باطل و رایگان. (منتهی الارب). الهدر. (اقرب الموارد). یقال: «ذهب دمه جباراً»؛ یعنی خونش بهدر شد. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). و در حدیث است المعدن جبار؛ یعنی مزدوری که کان میکند اگر در زیر آن بمیرد مستأجر را دیت لازم نیاید. (اقرب الموارد) (آنندراج). قتلی که در آن قصاص نباشد. || تباه. هلاک. (منتهی الارب). || توجبه (سیلاب). (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). سیل. (شرح قاموس). || نام روز سه شنبه در قدیم. (منتهی الارب) (آنندراج). نامی است سه شنبه را. (مهذب الاسماء نسخهء خطی کتابخانهء لغت نامه).

جبار.

[جُ] (اِخ) آبی است مر بنی حمیس بن عامر را در بین مدینه و فید. (از معجم البلدان) (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء):
الا من مبلغ اسماء عنی
اذا حلت بیمن او جبار.؟ (از معجم البلدان).
نظرنا فها جتنا علی الشوق و الهوی
لزینب نار او قدت بجبار.
ابن میاده (از معجم البلدان).

جبار.

[جَبْ با] (ع ص، اِ) پادشاه. || سرکش. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). گردن کش. (مهذب الاسماء) (ترجمان علامهء جرجانی). || مسلط. قاهر. (المنجد). متکبری که غیر را بر خود حقی ننهد. (قطر المحیط) (منتهی الارب). تکبرکننده :
کس فرستاد بسر اندر عیار مرا
که مکن یاد بشعر اندر بسیار مرا
وین فثره پیر ز بهر تو مرا خوار گرفت
برهاناد از او ایزد جبار مرا.رودکی.
هست جبار ولیکن متواضع گه جود
متواضع که شنیده ست که جبار بود.
منوچهری.
جبارتری چون متواضعتر باشی
باشی متواضعتر چون باشی جبار.
منوچهری.
چنین که کرد تواند مگر خدای بزرگ
که قادرست و حکیمست و عالم و جبار.
ناصرخسرو.
و جباران روزگار در ربقهء طاعت و خدمت کشید. (کلیله و دمنه). و جباران کامکار در حریم روزگار او امان طلبیدند. (کلیله و دمنه). || کامکار. دور از آفت. بزرگوار. (مهذب الاسماء). || خرمابن دراز که دست بدان نرسد. (منتهی الارب). النخلة الطویلة تفوت ید المتناول. (اقرب الموارد). || بجبر بر کاری دارنده. (از منتهی الارب). || سخت دل. بی رحم. (ناظم الاطباء). دل سخت. بی رحم. (منتهی الارب) (آنندراج). ظالم. ستمگر. متعدی. طاغیه. ستم کننده. ظلم کننده : و اتبعوا امر کل جبارٍ عَنید. (قرآن 11/59).
اتوعدنی بجبار عنید
فها انا ذاک جبار عنید
اذا لاقیت ربک یوم حشر
فقل: یارب مزقنی الولید.
ولید (از کتاب النقض ص66).
همیشه چشم نهاده بودی تا پادشاهی بزرگ و جبار بر چاکری خشم گرفتی و آن چاکر را... زدی و فروگرفتی این مرد [ بوسهل ] از کرانه بجستی و فرصتی جستی... و المی بزرگ بدین چاکر رسانیدی. (تاریخ بیهقی ص175). آنچه من گفتم امشب در سر این مرد جبار بگردد و فردا ناچار در این باب رای خواهد و سخن گوید بشما رسانم آنچه گفته اند. (تاریخ بیهقی ص426). پسرش عبدالجبار از رسولی گرگان بازآمد و خلعتی پوشید بکدخدایی خوارزم برفت و بواسطهء وزارت پدر جباری شد و دست هرون و قومش خشک بر چوبی ببست. (تاریخ بیهقی ص694). یحیی گفت: علی مردی جبار و ستمکار است و فرمان خداوند راست. (تاریخ بیهقی ص 423).
همچنان در قهر جباران تیغ ذوالفقار
هیچکس انباز و یار حیدر کرار نیست.
ناصرخسرو.
ای بسا تیرهای جباران
تار تار از دعای غمخواران.سنائی.
کمال بیوفائی و غدر او [ شیر ] را بر این میدارد که جباریست کامکار. (کلیله و دمنه). با آنچه ملک عادل انوشیروان کسری بن قباد را.. و مالیدن جباران... حاصل است می بینم که کارهای زمانه میل به ادبار دارد. (کلیله و دمنه). شما را از جور این جبار خونخوار... برهانم. (کلیله و دمنه).
لعل سم شبرنگت تاج سر جباران
حافظ سر و تاجت را جبار همه ظالم.
خاقانی.
چندین تن جباران کاین خاک فروخورده ست
این گرسنه چشم آخر هم سیر نشد ز ایشان.
خاقانی.
زمین از شخص جباران چو نفس عالم رعنا
درونسو هست گورستان و بیرونسوست بستانش.
خاقانی.
چو خضر پیامبر که کشتی شکست
وزو دست جبار ظالم ببست.سعدی.
کشندهء ناحق بخشم. || مرد بلندبالا و قوی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || شکسته بند. (مهذب الاسماء). شکسته بندکننده. (از منتهی الارب). آروبند. درست کنندهء شکستها :
کان کس از زخم تو میرد در دمار
بر تو تاوان نیست باشد آن جبار.مولوی.
|| نیکوکنندهء حال. || نیکوحال شونده. || توانگرسازندهء فقیر. (از منتهی الارب). || قحط سخت. || شکنندهء کامها. (آنندراج). شکنندهء کارها. || خودکامه. طاغیه. دژ خدا. دش خدا. متمرد. || (اِخ) سی وهشت کوکب است از صورت بر شکل ایستاده در جانب جنوب در طریقهء آفتاب و بدست او عصائی و برمیان او شمشیری. (عجائب المخلوقات). صورت دوم است از صور جنوبی. (لغت نامه ذیل ثوابت) :... دوم صورت جباره ای بزرگ منش چون مردی است کمر شمشیر بسته. (التفهیم ص93). نام صورتی است از صور فلکیه از ناحیت جنوبی و آن را بر صورت مردی توهم کرده اند عصائی در دست و شمشیری بر میان و این صورت را جوزا نیز خوانند و آن سی و هشت (38) کوکب است و از کواکب او منکب الجبار و قدم الجبار است که هر دو از قدر اولند و هم از کواکب او هقعه است که یکی از منازل قمر است. (از جهان دانش).

جبار.

[جَبْ با] (اِخ) نامی است از نامهای باریتعالی. (منتهی الارب). اسمی است از اسمای خدای تعالی. (آنندراج). خداوند عالم جل شأنه. (ناظم الاطباء). لانه جبر الخلق علی امره من امره و نهیه و قیل لانه جبر مفاقرهم و کفاهم و قیل لعلوه مأخوذ من جبارالنخل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) :هو الله الذی لااله الا هو الملک القدوس السلام المؤمن المهیمن العزیر الجبار المتکبر. (قرآن 59/23).
تا جهان باشد جبار نگهدار تو باد
بخت مطواع تو چرخ بفرمان تو باد.
منوچهری.
جبار همه کار بکام تو رساند
بادات شب و روز خداوند نگهدار.
منوچهری.
فصل تو بر گاو و خر بعقل و سخن بود
عقل و سخن نیست جز که هدیهء جبار.
ناصرخسرو.
من رهی را جز بخشنودی تو و اولاد تو
روز محشر هیچ امید از رحمت جبار نیست.
ناصرخسرو.
جباری که نیش پشه را تیغ قهر دشمنان گردانید. (کلیله و دمنه).
لعل سم شبرنگت تاج همه جباران
حافظ سر و تاجت را جبار همه عالم.
خاقانی.
گر توکل میکنی در کار کن
کسب کن پس تکیه بر جبار کن.مولوی.

جبار.

[جَبْ با] (ع اِ) لقب ملوک روم. (از مفاتیح). ج، جبابرة.

جبار.

[ ] (اِخ) کودک زمین. (سفر پیداش 10:8 و 9) قصد از ستمکاران و جورپیشه گان و بزه کاران و درازقدان و پهلوانان باشد. جباران قبل از طوفان. (سفر پیدایش 6:4) مثل تیلتانیانی که در علم اساطیر یونان مذکورند بسیار زورمند و با نیرو بوده اند اما عناقیان که در قدیم ساکنان حبرون بودند در زورمندی و توانائی معروف و اسرائیلیان همواره از ایشان بیمناک بودند چنانکه جاسوسان ایشان گفتند که همانا ما در نظر آنان چون ملخ مینمودیم؛ و همین نشان و دلیلی است که عناقیان چه پایهء بلند و تا بچه پایه زورمند و توانا بوده اند. و از پهلوانان ایشان یکی عوج شهریار پاشان. (سفر تثنیه 3:11). و دیگری جالوت است. (اول سموئیل 17:4). و در آن زمان بعضی دیگر هم به بلندی و نیرومندی شهره بودند. ملاحظه در ایلیون و رفائیان وزمیان (شود). و چون خدای تعالی نیز بزرگ و منبع توش و توان است همانا او را جبار گویند و همچنین برجی را در فلک که دارای 80 ستاره است در نیم کرهء جنوبی در نیمهء تشرین ثانی دیده شود جبار گویند. (ایوب 38:31) (از قاموس کتاب مقدس).

جبار.

[جَبْ با] (اِخ) قریه ای از قرای یمن است. (از معجم البلدان) (مراصدالاطلاع).

جبار.

[جَبْ با] (اِخ) مؤلف امتاع الاسماع چنین آرد: مردی از طائفهء بنی ثعلبة بن سعدبن ذبیان است. وی در غزوهء ذی امر بدست اصحاب رسول (ص) گرفتار شد.

جبار.

[جَبْ با] (اِخ) دهی است از دهستان کلاته چناربخش نوخندان شهرستان دره گز. در چهل هزارگزی شمال باختری نوخندان در سر راه مالرو عمومی واقع شده و محلی کوهستانی و معتدل است. و 121 تن سکنهء شیعی مذهب و ترک زبان دارد. آب آنجا از قنات تأمین میشود و محصول آن غلات و پنبه است. شغل اهالی زراعت و راه فرعی بشوسه دارد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

جبار.

[جَبْ با] (اِخ) ابن الحارث. صحابی است. (منتهی الارب). حضرت رسول (ص) او را عبدالجبار گفته است. (از منتهی الارب). پیامبر (ص) را خبر آوردند که گروهی از طائفهء بنی ثعلبة بن سعدبن ذبیان و از طائفهء بنی محارب بن خصفة بن قیس در ارتفاعات ذی امر گرد آمده اند تا به آنحضرت حمله برند بدینجهت روز پنجشنبه هیجدهم ربیع الاول یا در بیست و پنجم این ماه یا در محرم به اختلاف اقوال با جمعی در حدود چهارصد و پنجاه تن از مدینه خارج و بدانسوی رهسپار شد. در ناحیهء ذی القصه مردی بنام جبار از طائفهء بنی ثعلبة بدست سپاهیان رسول(ص) گرفتار شد و آنان را به پناهگاهها و مواضع طائفهء خود هدایت کرد و اعراب نیز بطرف کوهها فرار کردند... (از امتاع الاسماع ج 11).

جبار.

[جَبْ با] (اِخ) ابن الحکم السلمی... مدائنی و ابن سعد او را در زمرهء کسانی که بر حضرت رسول (ص) وارد شدند ذکر کرده اند. (الاصابة فی تمییز الصحابه).

جبار.

[جَبْ با] (اِخ) ابن سُلمی یا سَلمی ابن مالک بن جعفربن کلاب بن ربیعة بن عامربن صعصعة کلابی. ابن سعد گوید وی مشرک بود و با عامربن طفیل بر پیامبر (ص) وارد شد و اسلام آورد. روایات دیگری درباره نحوهء اسلام آوردن او وارد شده است. (از الاصابه فی تمییز الصحابة). و رجوع به عیون الاخبار و امتاع الاسماع و عقدالفرید ج 1 ص 187 شود.

جبار.

[جَبْ با] (اِخ) ابن صخربن امیة بن خنساءبن سنان بن عبیدبن عدی بن غنم بن کعب بن سلمة انصاری و سلمی مکنی به ابی عبدالله صحابی است. موسی بن عقبه بنقل ابن شهاب او را از اصحاب عقبه و ابوالاسود از مردم بدر دانسته اند. وی خراص (کسی که مقدار محصولات زراعتی و میوه و غیره را بتخمین معلوم میکند) اهل مدینه بود. گویند وقتی که عمر یهودیان خیبر را اخراج کرد با جباربن صخر که خراص اهل مدینه بود بدانسوی شد و این شخص بحساب آنان رسیدگی کرد. بعضی روایات نیز از او آورده اند. (از الاصابه فی تمییزالصحابه). رجوع به تاریخ الخلفاء ص112 و امتاع الاسماع ص47، 92، 328، 444 شود.

جبار.

[جَبْ با] (اِخ) انصاری. رجوع به جباربن صخربن امیه شود.

جبار.

[جَبْ با] (اِخ) سُلمی یا سَلمی. رجوع به جباربن سلمی بن مالک شود و نیز رجوع به جباربن صخربن امیه شود.

جبارآباد.

[جَبْ با] (اِخ) دهی است از دهستان بیلوار بخش مرکزی شهرستان کرمانشاه در 6 الی 7 هزارگزی خاور مرزبانی در کنار راه مالرو بولان واقع شده و محلی است سردسیر و 800 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء محلی و چشمه سار تأمین میشود و محصول آن غلات، حبوبات، تریاک، توتون، صیفی، لبنیات، میوه جات و قلمستان است. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان بافت قالیچه، گلیم و جاجیم است. راه مالرو دارد و در فصل خشکی از طریق کولان میان رود اتومبیل میتوان برد. در دو محل بفاصلهء دو هزارگزی واقع شده و به علیا و سفلی مشهور و سکنهء علیا 510 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

جبارآباد.

[جَبْ با] (اِخ) دهی است از دهستان دینور بخش صحنهء شهرستان کرمانشاه. و در 24 هزارگزی شمال باختری صحنه یک هزارگزی خاور شوسهء کرمانشاه سنقر واقع شده و محلی کوهستانی و سردسیر است، 125 تن سکنه دارد و آب آنجا از چشمه و رودخانهء احمدآباد تأمین میشود. محصول آن غلات و حبوبات، قلمستان، توتون و چغندر است و شغل اهالی زراعت است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

جباربردی.

[جَبْ با ؟] (اِخ) ابن توقتمص خان. سی ودومین فرمانروای دشت قبچاق است. اینان سی ونه تن از اولاد جوجی خان بودند که بترتیب تا سال نهصد و بیست و نه هجری بر آن سرزمین سلطنت میکردند. (از حبیب السیر چ خیام ج 3 صص 75 - 76). بنقل معجم الانساب وی در 818 ه .ق . به حکومت رسید. (معجم الانساب ج 2 ص366). در تاریخ طبقات سلاطین اسلام نام وی جبر بردی ضبط شده و حکومت وی را در حدود 818 ه . ق. نوشته است. (تاریخ طبقات سلاطین اسلام مقابل ص 206).

جبار بنی العباس.

[جَبْ با رُ بَ نِلْ عَبْ با] (اِخ) لقب هارون الرشید است. او در جنگی پنجاه هزار تن از رومیان را بکشت و پنجهزار اسب بزین و یراق سیمین غنیمت برد و از ترک چهل هزار کس بقتل رسانید و در بلاد روم هرقله بسته و از ملک روم جزیه گرفت. (یادداشت بخط مؤلف).

جبار طائی.

[جَبْ با رِ] (اِخ) محدث است. (منتهی الارب).

جبارکندی.

[جَبْ با کَ] (اِخ) دهی از دهستان چالدران بخش سیه چشمهء شهرستان ماکو است. این ده در هشت هزارگزی جنوب خاوری سیه چشمه و سه هزارگزی جنوب شوسهء سیه چشمه به قره ضیاالدین واقع شده و محلی کوهستانی و سردسیر و سالم است. بیست و هفت تن سکنه دارد. آب آنجا از چشمه تأمین میشود و محصول آنجا غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه آن مالرو است. این ده را عنتر کندی کربلای اسدالله نیز میگویند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

جبارلو.

[جَبْ با] (اِخ) دهی است از دهستان چالدران بخش سیه چشمهء شهرستان ماکو. در بیست و پنجهزارگزی شمال خاوری شوسهء سیه چشمه کلیسا کندی واقع شده و محلی کوهستانی و سردسیر و سالم است. و 90 تن سکنه دارد. آب آن از نهر آغ بلاغ تأمین میشود و محصول آنجا غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم و جوراب بافی است. و راه ارابه رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

جبارلو.

[جَبْ با] (اِخ) دهی است از دهستان ارشق بخش مرکزی شهرستان مشکین شهر. در پنجاه و یکهزارگزی شمال مشکین شهر و نه هزارگزی شوسهء مشکین شهر واقع شده و محلی کوهستانی و معتدل است. پانزده تن سکنه دارد آب آنجا از چشمه تأمین میشود و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و راه آن0مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

جبارة.

[جِ رَ] (ع اِ) پاره چوبهائی که بدان استخوان شکسته را بندند. ج، جبائر. (منتهی الارب) (آنندراج). چوب که بر شکستگی بندند. دست و برنجن. ج، جبارات. (مهذب الاسماء). || (مص) نیکو کردن حال فقیر. توانگر گردانیدن فقیر. (منتهی الارب).

جبارة.

[جَبْ با رَ] (ع ص، اِ) خرمابن دراز که دست بدان نرسد. (مهذب الاسماء). رجوع به جَبّار شود. || ناقة جبارة؛ ناقهء بزرگ. (مهذب الاسماء) (منتهی الارب).

جبارة.

[جَبْ با رَ] (اِخ) ابن زرارة بلوی. ابن یونس او را از صحابهء پیامبر (ص) آورده و در فتح مصر نیز حضور داشته است ولی روایتی از او نقل نشده است. (از الاصابه فی تمییزالصحابه).

جبارة.

[جَبْ با رَ] (اِخ) ابن مفلس. از رجال حدیث است و ابراهیم بن احمدبن مروان از او روایت کند.

جباره.

[جَبْ با رَ] (اِخ) شعبهء اول از ایل عرب (از ایلات خمسهء فارس) که دارای تیره های ذیل میباشد: آل ساعدی، ابوالغنی، پیر سلامی سادات حسینی، شیری، ابوالمحمدی، بهلولی، بربر، جابری، خسائی، عزیزی، اُبر، بز سرخی، تاتی، جابکی، صفری، قره غانی، نقدعلی، ابوالشرف، شاهسون، عیسی، تربر، درازی، لر و غیره. (جغرافیای سیاسی کیهان ص87).

جباری.

[جَبْ با] (حامص) عمل جبار. سلطه داشتن. اقتدار. بزرگی : اگر گفتی چیزی ناصواب را از سر جباری و پادشاهی خویش گفتی. (تاریخ بیهقی ص 407). و کسری پرویز بدرجتی رسید در بزرگواری و جباری و فرماندهی کی ملکی را مانند آن نبود. (فارسنامهء ابن البلخی ص103).
بجباری مبین در هیچ درویش
که او هم محتشم باشد بر خویش.نظامی.
هنوزم ناز دولت مینمائی
هنوز از راه جباری درآئی.نظامی.
این نه جبر این معنی جباری است
ذکر جباری برای زاری است.مولوی.
اگر ممالک روی زمین بدست آری
و ز آسمان بربائی کلاه جباری.سعدی.
جوانمردا معشوقی همه جباری و دلداری است. (کلیات سعدی).

جباری.

[جِ] (اِخ) منسوبست به جباره که نام جد ابوالقاسم عمران بن موسی بن یحیی بن جباره باشد. (انساب سمعانی).

جباری.

[جَبْ با] (اِخ) منسوب است به جبار که نام مردی از صحابه است. (از انساب سمعانی).

جباری.

[جَ] (اِخ) قصبهء کوچکی است حدود بغداد در کنار دجله که جزو سنجاق شهرزور از ولایت موصل میباشد. سابقاً مرکز ناحیه بوده است. (از قاموس الاعلام ترکی).

جباری.

[ ] (اِخ) منجم هندی. ابن ندیم آرد: وی از جمله کسانی است که کتابهائی از آنان در نجوم و طب بدست ما رسیده است. (از الفهرست ابن الندیم ص338).

جبازة.

[جَ زَ] (ع مص) فطیری شدن نان. (از منتهی الارب). || خشک و بی نانخورش گردیدن نان. (از منتهی الارب) (از المنجد). خشک شدن نان. (اقرب الموارد).

جبا شدن.

[جَ شُ دَ] (مص مرکب) جبا کردن :
از ساغری که چشم تو در دور آردش
گر جرعه ای به بنده جبا شد چه میشود.
حکیم الملک محمدحسین شهرت
(از بهار عجم) (آنندراج).
رجوع به جبا کردن شود.

جباع.

[جُبْ با] (ع ص، اِ) کوتاه بالا، زن باشد یا مرد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). زن کوتاه. (مهذب الاسماء). || تیر کوچک که بدان طفلان تیراندازی کنند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تیر که نه پر دارد و نه پیکان. (مهذب الاسماء). || زن زشت رفتار و زشت لباس که نه صغیره باشد و نه کبیره. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج). جباعه. رجوع به جباعه شود.

جباعة.

[جُبْ با عَ] (ع ص، اِ) زن کوتاه. || زن زشت رفتار و زشت لباس که نه صغیره باشد و نه کبیره. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). جباع. رجوع به جباع شود.

جباعه.

[جَبْ با عَ] (ع اِ) دبر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جبا کردن.

[جَ کَ دَ] (مص مرکب) پیالهء خود را از راه دوستی و تواضع بدیگری دادن. (برهان عجم). این اصطلاح قهوه خانه است و در شراب هم مستعمل است. (برهان عجم) (آنندراج) (غیاث اللغات) :
فوجی بیا که از سر دل بگذریم ما
این جام عیش را بحریفان جبا کنیم.
فوجی نیشابوری (از بهار عجم).
رجوع به جبا شدن شود.

جبال.

[جِ] (ع اِ) جِ جبل. کوهها. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). جِ جبل. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ترجمان علامهء جرجانی) (غیاث اللغات). زمینهای بلند و بزرگ. (از منتهی الارب) : و تکون الجبال کالعهن المنفوش. (قرآن 101/5). و صاحب بزرگ علی را مؤذن... بقلعهء کرک برد که در جبال هرات است. (تاریخ بیهقی).
اندر آن بحر و بیابان و جبال
منقطع میگردد اوهام و خیال.مولوی.
نه در بحار قرارت نه در جبال سکون
چو تیزرحلت پیکی چو زودرو سیاح.؟
-جبال شاهِقَه؛ کوههای بلند. (ناظم الاطباء)
-جبال و تلال؛ کوهها و تپه ها. (ناظم الاطباء).
|| دانشمندان و مهتران قوم. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). یقال: «فلان جبل قومه». (از منتهی الارب). || تن و بدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || یقال: «فلان خطیرالجبال»؛ فلان بزرگ بدن است. (از المنجد).

جبال.

[جِ] (اِخ) مؤلف حدودالعالم آرد: ناحیتی است. مشرق وی بعضی از حدود پارس است و بعضی از بیابان کرکس کوه و بعضی از خراسان و جنوب وی حدود خوزستان است و مغرب وی بعضی از حدود عراق است و بعضی از حدود آذربادگان و شمال وی کوه دیلمان است و این [ ناحیتی است ] بسیار کشت و بزر و آبادان و جای دبیران و ادیبان و بسیار نعمت و از وی کرباس و جامه...؟ و زعفران خیزد. و از شهرهای آن: سپاهان. و خان لنجان...؟ جویکان. برو. بروگرد. رامن رود. راور. نهاوند. لیشتر. سارجلست. اساباد. کرمانشاهان. مرج. صیمره. سیروان. دینور. شهره ژور. زنگان. اوهر. قزوین. طالقان. خوار. ری. سلوه. [ ساوه؟ ] اوه [ آوه؟ ] بوسته. روده. قم. کاشان. (از حدود العالم). بلادی که امروز آنرا عراق عجم گویند و آن ناحیه ای است مابین اصفهان تا زنجان و قزوین و همدان و دینور و قرمسین و ری. که شامل شهرها و نواحی بزرگی است. و وجه تسمیهء آن بعراق معلوم نشد و ظاهراً اصطلاح مستحدث و غیر صحیحی باشد. (از معجم البلدان) (مراصدالاطلاع).
در مسالک الممالک دربارهء حدود جبال چنین آمده: جبال شامل ماه کوفه و ماه و بصره و مضافات و توابعی است که متصل به این دو بلد است و حد شرقی جبال بیابان خراسان و فارس و اصفهان و سمت شرقی آن خوزستان است. و حد غربی آن آذربایجان و حد شمالی آن بلاد دیلم و قزوین و ری میباشد. ری و قزوین و ابهر و زنجان از جبال جدا شده و به دیلم پیوسته است و از این جهت گوئیم به دیلم پیوسته است که بلاد مسطور بطور قوسی بکوههای دیلم محفوف است و حد جنوبی آن عراق و خوزستان است. مسافات بین بلاد این ناحیه بدینقرار است: از همدان تا اسدآباد هفت فرسخ و از اسدآباد تا قصراللصوص نیز هفت فرسخ است و از قصراللصوص تا ماذران بگفتهء ابن حوقل هفت فرسخ و بگفتهء استخری چهارفرسخ است ماذران تا قنطرة ابی النعمان پنج فرسخ و از قنطرة تا ابوایوب چهار فرسخ و از آنجا تا بیستون دو فرسخ است و در آنجا دهی بنام ساسان وجود داشته است و از بیستون تا قرمسین که کرمانشاهان باشد هشت فرسخ و از قرمسین تا زبیدی پنج منزل یا هشت فرسخ و از زبیدی تا مرج القلعه نه فرسخ و از مرج تا حلوان ده فرسخ است. اما راه همدان به دینور از طریق ماذران میگذرد که از ماذران بصحنه چهار فرسخ و از صحنه به دینور نیز چهار فرسخ است. و راه همدان به ری از طریق ساوه بدین صورت است که از همدان به ساوه سی فرسخ و از ساوه به ری نیز سی فرسخ است. و راه همدان به آذربایجان به این مسافت است که از همدان به فارستان ده فرسخ و از فارستان به اوذ هشت فرسخ و از اوذ به قزوین دو روز راه است و از قزوین تا همدان شهری نیست و از قزوین به ابهر دوازده فرسخ و از ابهر بزنجان بیست فرسخ است ولی در اثر ناامنی این راه تغییر یافت و از راه سهرورد از همدان بزنجان میرفتند. و مسافت همدان به اصفهان چنین است: از همدان به رامن هفت فرسخ و از رامن تا بروجرد چهارده فرسخ و از بروجرد به کرج ده فرسخ و از کرج به برج دوازده فرسخ و از برج به خونجان (جوسجان که همان جوشقان باشد) یک منزل (یعنی) ده فرسخ و از خونجان به اصفهان سی فرسخ است و هیچ شهری در این فاصله نیست. اما راه همدان بخوزستان چنین باشد از همدان به روذراور هفت فرسخ و از روذراور به نهاوند هفت فرسخ و از نهاوند به لاشتر (الشتر) تا شابرخاست دوازده فرسخ و از شابرخاست به لور سی فرسخ است که در آن فاصله شهری نیست و از لور بقریهء اندامش دو فرسخ و از پل اندامش تا جندیشابور دو فرسخ است. شهرهای مشهور ناحیهء جبال: همدان، روذراور، رامن، بروجرد، فراونده، راذقان، شابرخاست، لاشتر، نهاوند، قصراللصوص، اسدآباد، دینور، قرماسین، مرج، طزر، حورمة، سهرورد، زنجان، ابهر، سمنان، قم، کاشان، روذه، بوسته، کرج، برج، سرای، ودوان، اصبهان، المدینه، الیهودیه، خان لنجان، باره صیمره، سیروان، دوربنی الراسبی و طالقان میباشد. (تلخیص از مسالک الممالک صص195 - 204). اوضاع طبیعی شهرهای جبال: همدان، شهری است بمساحت یک فرسخ در یک فرسخ و چهار دروازهء آهنی دارد و بناها از خشت و گل است و آب و بساتین و میوه بسیار دارد. اما دینور در حدود دو سوم همدان است و فواکه و میوهء فراوان دارد و با خصب و نعمت است و مردم آن از اهالی همدان خوش طبع تر و با حالت ترند. و اصفهان را دو شهر است یکی موسوم به «یهودیه» و دیگری بنام «شهرستانه» است و فاصلهء میان این دو شهر دو میل است و هرکدام مسجد جامع دارد و «یهودیه» از «شهرستانه» بزرگتر است و مساحت آن بیش از همدان است و شهرستانه بمقدار نصف یهودیه است و هر دو از گل و خشت بنا شده اند و از تمام شهرهای جبال پرنعمت تر و مردم آن از سایر نقاط ثروتمندتر و بمنزلهء ممر و مدخل (فرضه) فارس و جبال و خراسان و خوزستان است و در تمام نقاط جبال جائی که به اندازهء این ناحیه شتر و مالهای باربر داشته باشد وجود ندارد و منسوجات و پارچه های پنبه ای در آنجا زیاد تولید میشود که بسایر بلاد صادر میشود و همچنین میوه جات و زعفران از آنجا به دیگر بلاد صادر میشود.
کرج: شهری است متفرق که قراء آن در یکجا مجتمع نیست و معروف به کرج ابودلف است که او و فرزندانش تا زوال حکومتشان در آنجا میزیستند. ساختمانهای سلطنتی و قصرهای بزرگی میداشته و مزرعه و مواشی داشته لیکن باغ و گردشگاه نداشته و میوهء آن از بروجرد تأمین میشده است و خلاصه شهر بزرگی است که دارای دو بازار است که میان آن میدان بزرگی قرار دارد.
بروجرد: شهری است بطول نیم فرسخ و عرضی کمتر از این مقدار و حمولة بن علی وزیر آل ابودلف آنجا را منبر خویشتن ساخت و شهر پر برکت و بانعمتی بشمار است.
نهاوند: شهری است که از خشت و گل در دامنهء کوه بنا شده و آب و بستانها و میوهء فراوان دارد و میوهء آن بخارج حمل میشود، در آنجا دو مسجد جامع است یکی عتیق و دیگری جدیدالبناء است.
روذراور: کوهپایه ای است که منبر آن در محلی بنام کرج روذراور قرار دارد و بنای آن از خشت و گل و با خصب و نعمت و دارای آبها و انهار و مزارعی است و محصولات زعفران آن بر زعفران سایر نواحی جبال برتری دارد و از آنجا بخارج حمل میشود. حلوان: شهریست در دامنهء کوهی که مشرف بعراق است و مساحت آن باندازهء نصف دینور است و با اینکه برف میبارد منطقهء گرمی است که خرما و انجیر نیز در آن بعمل می آید. اما صیمرة و سیروان دو شهر کوچکی هستند که بناهای آن دو بیشتر با گچ و سنگ است. در این ناحیه خرما و گردو هر دو بعمل می آید. مانند بلاد صرود و جروم و هر دو شهر آب و درخت و مزرعه فراوان دارند بطوری که در کوچه و محلات آن آب جاری روان است. اما شهرزور، شهرکی است که بیشتر ساکنین آن کردند و فرمانروا و عاملی ندارد و سهرورد هم بهمین وضع است.
اما قزوین: شهریست که بر آن باره و حصاری باشد و مسجد جامع در شهر قرار دارد و سرحد دیلم است و از آنجا تا شاه نشین دیلم دو منزل یا دوازده فرسخ است. این شهر آب جاری زائد بر مشروب اهالی ندارد و آب آن از قناتی است که در مسجد عبور میکند و وباآور است و درختان و موها و مزارع آن همه دیم است. و طالقان از قزوین به دیلم نزدیکتر است. و اما قم شهری است که حصار و قلعه دارد و آب آشامیدن از چاه و آب باغها از رودخانه تأمین میشود و بالجمله با خصب و نعمت فراوان است و مردم آن شیعی مذهب و بیشتر عرب میباشند.
اما کاشان: شهر کوچکی است که بیشتر ساختمانهای آن مانند قم و اکثر بلاد جبال از گل و خشت است. و دیگر شهرهای جبال کوچک و بهم نزدیک هستند بجز ری و در تمام منطقهء جبال دریا یا دریاچه ای نیست و رودخانه ای که قابل کشتی رانی باشد ندارد و بیشتر آن نواحی را کوهها فراگرفته بجز در فاصلهء همدان و ری و کاشان که کوهستانی آن ناچیز است و قسمت کوهستانی آن از شهرزور به حلوان و صیمره و سیروان و لور و اصفهان و سرحد فارس امتداد یافته و بطرف کاشان و همدان و قزوین و سرحد آذربایجان دور میزند بطوری که در تمام این نقاط فضای وسیعی که در آن کوهی نباشد یافت نمیشود.
شهر ری: خود مستقل است و از بلاد جبال نیست. (تلخیص از مسالک الممالک اصطخری صص 195 - 204) (مرآت البلدان ج 4 صص 138 - 150). رجوع به قاموس الاعلام و ابن حوقل و تاریخ کرد و تاریخ مغول و حبیب السیر شود.
در سرزمین های خلافت شرقی چنین آمده است: جبال: ناحیهء کوهستانی پهناوری که یونانیان آن را مدیا(1) میگفتند و از باختر به جلگه های بین النهرین و از خاور به کویر بزرگ ایران محدود بود نزد جغرافی نویسان عرب به نام ایالت جبال معروف بود.این نام بعدها متروک شد و در قرن ششم هجری در زمان سلجوقیان بغلط آن را عراق عجم نامیدند تا با عراق عرب که مقصود قسمت سفلای بین النهرین بود اشتباه نشود.(2)
یاقوت در این خصوص گوید ایرانیان در این زمان کلمهء «عراق عجم» را بجای ایالت جبال بکار میبرند و این تسمیه هم غلط است و هم نوظهور. خود یاقوت اسم قدیم را که «جبال» باشد استعمال کرده است. قزوینی معاصر یاقوت که او هم کتاب خود را بعربی نوشته اسم قوهستان (یعنی: کوهستان) را که مرادف فارسی کلمهء جبال است برای این ناحیه استعمال میکند.
بهرحال ظاهراً پس از حملهء مغول اسم جبال برای این ناحیه دیگر استعمال نشد و حمدالله مستوفی که در قرن هشتم میزیست هیج جا این اسم را ذکر نمیکند. او ایالت قدیم جبال را دو قسمت میکند: قسمت کوچکتر، کردستان در سمت باختر و قسمت بزرگتر، عراق عجم در سمت خاور. اسم عراق هنوز در حال حاضر بکار میرود زیرا آن قسمت از ایالت قدیم جبال که در جنوب باختری تهران واقع شده میان اهالی محل به ولایت عراق معروف است. چهار شهر بزرگ قرمیسین (کرمانشاه کنونی)، همدان، ری و اصفهان از زمان قدیم بزرگترین شهرهای نواحی چهارگانهء ایالت جبال بود... (سرزمینهای خلافت شرقی صص 200 - 201) : و مقرر است که در ولایت جبال چه کرد (بودلف - عجلی) و چند اثر نمود و جائی در خطر نهاد. (تاریخ بیهقی ص 170). تا سالاری چون تاش فراش و نواحی ری و جبال و سپاهان در سر ایشان شد. (تاریخ بیهقی). امیرالمؤمنین ممالکی که پدرت داشت... بتو تفویض کرد و آنچه تو گرفته ای ری و جبال و صفاهان و طارم و دیگر نواحی... ترا باشد. (تاریخ بیهقی ص 45). و سلطان تاش را مثالها بداد بمعنی ری و جبال. (تاریخ بیهقی ص267).
سوی جبال سپهدار شرق شد بجدال
خدای عرش برو سهل کرد فتح جبال.
سوزنی.
هرچند در اطراف خراسان و ماوراءالنهر و بلاد جبال اصحاب دولت و ارباب حشمت بسیارند. (لباب الالباب عوفی چ لیدن ص152). فصل چهارم در ذکر صدور و افاضل غزنین و جبال. (لباب الالباب عوفی چ لیدن ص164). راوی گوید که در آن روزگار بجبال بغیر از همدان و ری و اصفهان شهری دیگر نبوده است [ روزگار کیخسرو ]. (تاریخ قم ص 79). رجوع به سرزمینهای خلافت شرقی صص200 تا 249 شود.
(1) - Media. (2) - کلمهء «عجم» و «عجمی» در زبان عربی اصلا بر بیگانه و اجنبی اطلاق شده است بهمان معنی که یونانیان کلمهء «بربری» Barbarian را استعمال میکردند، و چون ایرانیان اولین قوم بیگانه ای بودند که اعراب با آنها رابطه پیدا کردند از اینرو کلمهء عجم و اعجمی خاص «بیگانه ایرانی» گردید. کلمهء جبال در عربی جمع «جبل» بمعنی کوه است. ابوالفداء (ص 408) هر دو صورت را بکار برده و گوید «بلاد الجبل و هی عراق العجم».

جبال.

[جِ] (اِخ) قوهستان. مؤلف معجم البلدان آرد: جائی که به این نام شهرت دارد ناحیه ای است که از یکجانب بنواحی هرات پیوسته و از آنجا امتداد یافته تا بنهاوند و همدان و بروجرد می پیوندد. این ناحیه بین هرات و نیشابور قرار دارد و در عهد عثمان بن عفان بسال 29 ه .ق . بدست عبدالله بن عامربن کریز بتصرف مسلمانان درآمد و در این زمان (زمان مؤلف کتاب) تمام ناحیهء مزبور در دست پیروان حسن بن صباح است. بشاری گوید: قائن قصبهء آنجا و تون، جئابذ، و طبس العناب و طبس التمر شهرهای این ناحیه اند. دهنی گوید: اولین بلد این ناحیه جوسف و آخرین آن جنابذ است. رجوع به قوهستان و جبال شود. (معجم البلدان...).

جبال.

[جِ] (اِخ) این کلمه بر سرزمین طبرستان اطلاق میشده است، چنانکه ملوک آن سرزمین را ملوک جبال میگفته اند. رجوع به جبال شود.
- ملوک جبال؛ ملوک جبال همان ملوک باوند هستند که بر طبرستان حکومت میکردند. مؤلف حبیب السیر آرد: ذکر کمیت زمان سلطنت ملوک باوند که ایشان را ملوک الجبال گویند، سیدظهیر در تاریخ طبرستان در سخن را بدین سان در سلک بیان کشیده که ملوک مازندران سه طبقه بوده اند و از سنهء خمس و اربعین (45 ه .ق .) تا سنهء خمسین و سبعمأه (750 ه .ق .) در آن مملکت سلطنت نموده اند لیکن در اثناء سنوات مذکوره احیاناً سادات و نقباء و گماشتگان ملوک و خلفا و حکام و امرا در آن ولایت لواء استیلا می افراختند و آن طایفه را چندگاهی از نعمت حکومت محروم میساختند اما طبقهء اول چهارده نفر بودند و ابتداء دولت ایشان در سنهء خمس و اربعین (45 ه .ق .) بود و انتهاء حکومت آن حکام عالیشأن در سنهء سبع و تسعین و ثلاث مأه (397) روی نمود پس زمان اقبال آن طبقه سیصد و پنجاه و دو سال بوده باشد و اول این پادشاهان باوبن شاپوربن کیوس بن قبادبن فیروز است و آخر ایشان شهریاربن دارا. (از حبیب السیر چ خیام ج 2 صص 416 - 417).
- || ملوک الجبال؛ لقبی است که عموماً بر ملوک غور اطلاق کنند، چه غور ولایتی کوهستانی است. (از تعلیقات قزوینی برچهار مقاله) جمال الدین محمد بن نصیر رحمه الله... از اقران و اکفا قصب سبق ربوده و گوی تقدم را بحال جای کمال رسانیده سالهای دو دولت ملوک جبال قوی حال بود و از اقبال سلطان سعید باعیشی حمید روزگار گذاشت. (از لباب الالباب عوفی چ لیدن ص 117).

جبال.

[جِ] (اِخ) بنا به آنچه در قاموس کتاب مقدس آمده بر دو موضع اطلاق شود:
1 - موضع غیر معروف در فلسطین. (مزامیر 83:7). 2 - شهرهایی که مجاور اورشلیم و در طرف جنوب آن واقعند. (لوفا 1:39) (از قاموس کتاب مقدس).

جبال استوریاس.

[جِ لِ اَ] (اِخ)(1) سلسله کوههایی است در شمال اندلس. و رجوع به الحلل السندسیه ج 1 صص317 - 318 شود.
(1) - Asturies.

جبال الایبریه.

[جِ لُلْ ری یَ] (اِخ)سلسله کوههایی است در جنوب اندلس. (از الحلل السندسیه ج 1 ص318).

جبال البارز.

[جِ لُلْ رِ] (اِخ) سلسله کوههایی است که در نزدیکی شهر روذان در نواحی کرمان و بلوچستان قرار دارد. در این کوهها معادن نقره و مس وجود دارد و ساکنان آن کردند و تعداد آنان بیشمار است و در بی باکی و دلیری کم نظیرند و طائفهء بلوص (بلوچ) که از بی باکترین آنان بشمارند هم اکنون در آنجا سکونت دارند. (از نخبة الدهر ص176). در مرآت البلدان آمده: کوهستانی است طویل و عریض که در سمت شرق شمالی جیرفت واقع شده و چشمه و قنات در آن بسیار است. هوای این کوهها لطیف و چراگاههای خوب دارد و باغ میوه جات نیز فراوان دارد. این جبال ییلاق جیرفت است و اهالی آن ایلات ثروتمندی هستند که زمستان بیشتر آنها به جیرفت آمده و اول بهار به جبال بارز برمیگردند. قبیله ای که تقریباً هزار و پانصد خانوار میباشند در آنجا سکونت دارند و بیشتر در سیاه چادر و کپر و کتوک زندگی میکنند این سلسله جبال را بند جبال بارز نیز گویند، زیرا در قدیم سد معظمی در دامنهء این کوهها بسته بودند. انواع شکار حتی پلنگ و خرس در این کوهها یافت میشود. رشتهء جبال بارز از طرف مشرق از سرحد بلوچستان است و در هر جا اسم خاصی دارد و از مغرب وصل بخاک بردسیر است که در این قسمت نیز هر جا بنامی نامیده میشود. زراعت آن آبی و دیمی است و محصول آن گندم، جو، نخود، عدس، ارزن، گهل، زرت، ماش، لوبیا، زیره، انقوزه، بادام، بادام کوهی، انگور، هلو، زردآلو، آلوچه، انار، انجیر، خرما و نارنج است و روغن و پشم و کرک و کشک و گلیم و شال آن معروف است. محصولات آنجا بیشتر به کرمان حمل میشود و مردم آن ثروتمند و دارای اغنام و احشام فراوان میباشند. برخی از راههای آن بسیار صعب العبور است که سواره نمیتوان از آن عبور کرد. در آنجا معادن گوگرد، مس، سرب، نشادر و زغال سنگ یافت میشود. و بر سر این کوهها آثار سنگر و قلاع بسیار دیده میشود. قرا و مزارع معتبر دارد که از جملهء آنها امکر یا امخبر میباشد. در این ناحیه طوائف متعددی سکونت دارند و عدهء آنها قریب سه هزار و هفتصد تن میباشد گذرگاه معروف به گذرگاه حضرت علی (ع) و محل معروف بدیوان مراد و معتبرهء باباسعد و باباخالص و میرطائف از اماکن مشهور این ناحیه است و از قرای معتبر دیگر آن قریه گریگان است که در قدیم آنرا کیرمکان میگفتند و قریب سه هزار و سیصد تن جمعیت دارد. ساکنین از طوائف مختلفی هستند که هر یک بنام خاص خود خوانده میشوند. از آبادیهای متعلق بگریگان یکی گرم است که بین ییلاق و قشلاق قرار گرفته و درخت نخل در آنجا فراوان و خرمای آن بسیار خوب است. باغات و مزارع و میوه های سرحدی فراوان است و از همه بیشتر گردو است که به بنادر حمل مینمایند. آب مشروب آن گوارا و از چشمه سارهائی که از مشرق بشمال و جنوب جاری میشوند، و قنواتی که از شمال جلگه به جنوب میرود تأمین میگردد. خاک این ناحیه به بلوچستان منتهی میشود و چند قلعهء معظم در کوههای تابع گریگان وجود دارد که از جملهء آنها قلعهء شاه سموران است و آب خورهای مخروبهء سنگی در آن وجود دارد و رودخانه ای از بالای کوه مذکور میگذشته و هفت باب آسیای معتبر با آن میگردیده ولی بعدها رودخانه چهل تا پنجاه زراع پایین آمده و به رودخانهء قرق مشهور شده است. کوهی موسوم بکوه طبق در وسط کویر قرار دارد که قلعهء معظمی در آنجا بوده و منهدم گردیده است. اهالی آنجا سابقاً تناور و در معادن کوهستان کارهائی انجام داده بودند. در مزارع موسوم به حنا و راخت آثار دکاکین حناسائی و سنگهای بزرگ مخصوص اینکار دیده میشود. آب مزرعهء حنا از چشمه ایست که در وسط جلگهء گریگان قرار گرفته و از آنجا تا دوساری که از قریه های جیرفت است شش فرسخ میباشد. گویند: هر وقت آب ازین چشمه کم شود یک مشک از چشمهء دوساری در آن میریزند آب آن زیاد میشود و اگر آب چشمهء دوساری کم شود با ریختن یک مشک از آب این چشمه در آن آب طغیان میکند. دیگر از قرای معتبر جبال بارز قریهء مسکون یا مسکان است ساکنان این قریه و توابع آن نیز از ایلات متعددی است که هر کدام نام خاصی دارند و دارای اغنام و احشام و مزارع و باغات میباشند ولی باغهای این ناحیه از دیگر نواحی بیشتر و آب و هوای آن بهتر است. مسیران یکی از آبادیهای معتبر تابع این قریه است که در پنج فرسخی جیرفت قرار گرفته و درختان نخل و نارنج و میوه های سرحدی در آنجا فراوان است. افضل الدین کرمانی دربارهء آب و هوا و میوه جات و صفا و نضارت این ناحیه مبالغه کرده است، این ناحیه ییلاقات و چشمه سارهائی دارد که فاضل آب آنها برودخانهء سخت در وارد شده و از آنجا بطرف جیرفت امتداد یافته و برودخانهء شور میریزد کوهستان این قریه مرتفع و صعب العبور است. در این قریه قریب سه هزار تن سکونت دارند. در این قریه تلی وجود دارد که در بالای آن زراعت میکنند و در پائین آب جاری وجود دارد و از عجائب اینکه در وسط تل مزبور قطعه زمینی بمساحت تقریبی بیست ذرع عرض و سی ذرع طول وجود دارد که هیچگاه گیاه در آن نمیروید و سطح آن مشبک بوده و از منافذ آن باد گرمی میوزد که اگر پرنده ای بالای آن پرواز کند سقوط میکند و حیوان یا انسان اگر آن باد مسموم را استنشاق کنند مدهوش شده یا میمیرند و صدای عجیبی از آن منافذ شنیده میشود. جمعیت تمام نواحی جبال بارز تقریباً ده هزار تن است. که عموماً رشید و شکارچی هستند و خوانین مشهوری داشته اند. این سرزمین از توابع بم و نرماشیر است. (از مرآت البلدان ج 4 صص135 - 137). و رجوع به سرزمینهای خلافت شرقی ترجمهء محمود عرفان ص 339 شود.
و در فرهنگ جغرافیائی ایران چنین آمده: نام یکی از بخشهای شهرستان جیرفت و همچنین نام کوه عظیمی است که بین بم و جیرفت واقع شده است. این بخش از شمال بدهستان ده بکری و جلگهء بم و از خاور به جلگهء جیرفت و از باختر به بخش ساردوئیه محدود است. موقعیت بخش: محلی کوهستانی است که هوای قسمتهای پست آن معتدل و گرمسیر است و محصول این قسمت غلات و خرما میباشد و قسمت مرتفع آن کوهستانی و سردسیر و ییلاق بخشهای مجاور است و ساکنان این قسمت بیشتر به گله داری اشتغال دارند. ارتفاع بلندترین قلهء آن سه هزار و ششصد و نه متر است بجز قلهء کوه شهسواران که سه هزار و هفتصد و هفتاد و هفت متر ارتفاع دارد. رودخانه های عمدهء آن رودخانهء رودآب، رود سقدر، رود مرق، و رود فاشکوه میباشد. رودخانهء رودآب از قسمت باختر کوه فاشکوه و جبال بارز سرچشمه گرفته بطرف خاور جاری شده و پس از مشروب ساختن قریه های دو طرف وارد دهستان امجز گاوکان شده و بطرف کروک امتداد مییابد. و رودخانهء سقدر از قسمت جنوب خاوری کوه جبال بارز و فاشکوه سرچشمه گرفته بطرف جنوب باختری دهستان مسکون جاری میشود و پس از مشروب ساختن قریه های دو طرف به جلگهء سبزواران منتهی شده و یک قسمت رودخانهء شور جیرفت را تشکیل میدهد. و رودخانهء فاشکوه از قسمت شمالی کوه جبال بارز و فاشکوه سرچشمه گرفته و پس از مشروب ساختن قریه های دو طرف به جلگهء بم که انتهای آن خواجه عسکر است منتهی میشود. و رودخانهء مرق از قسمت جنوبی قلل کوه شهواران سرچشمه گرفته بطرف جنوب دهستان گاوکان جاری شده و پس از مشروب ساختن قریه های دو طرف به جلگهء گاوکان منتهی میشود. این بخش از سه دهستان: 1 - امجز 2 - گاوکان 3 - مسکون، تشکیل میشود که شامل 237 آبادی بزرگ و کوچک و چندین مزارع است و جمعیت آن در حدود ده هزار تن است مذهب ساکنان مسلمان شیعه و زبان مادری فارسی است و قریه های مهم آن: حاجی آباد، ملک آباد درین، روداب، بیدشک، میجان، بنستان، گراغان زارین است. راههای بخش عبارت است از:
1 - راه شوسهء کرمان - بم به سبزواران که از شمال باختری بخش عبور کرده و در جنوب بخش بطرف سبزواران امتداد دارد.
2 - راه مالرو که در امتداد رودخانهء سقدر و رودخانهء روداب به کروک بم امتداد دارد. مرکز بخش در تابستان قریهء رشینن (مسکون) و در زمستان میجان است. محصول عمدهء آنجا لبنیات. کرک، غلات و حبوبات است و لبنیات و کرک از آنجا صادر میشود. شغل ساکنان بیشتر گله داری و زراعت است و صنایع دستی قالی بافی بدون نقشه و پارچهء کرکی بافی است. راههای نظامی منحصر بیک راه شوسه و یک راه مالرو و بقیه پیاده رو است. یک آبشار در نزدیکی قریهء وروار وجود دارد که ارتفاع آن چهل و پنج متر است.
ساکنان این بخش اکثر گله دار بوده و قشلاق و ییلاق میکنند یعنی در زمستان بقسمت گرمسیر میروند و صدی ده از مردم سکونت دائم دارند و گله دارها چند طائفه اند به اسامی زیر: 1 - صفوی 2 - سنجری 3 - توکلی 4 - امجزی 5 - پهلوانی 6 - حرجندی 7 - رئیسی 8 - خواجه ای 9 - طیاری. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

جبال البرانس.

[جِ لُلْ بِ] (اِخ)(1) برانس معرب «پیرنه» است و این سلسله کوههایی است که بین فرانسه و اسپانی قرار دارد و در حقیقت سرحد و مرز دو کشور است و دو سرزمین مزبور را از هم جدا میسازد. این جبال از بحر متوسط در سرزمین اسپانی شروع شده و تا دریای آتلانتیک در سرزمین فرانسه امتداد مییابد. عرض این جبال از مغرب 30 و 43 و از مشرق 20 و 43 است و بنابر این از طرف شمال غربی بطرف جنوب شرقی متمایل است. (از الحلل السندسیه ج 2 ص108). و رجوع به نخبة الدهر. و رجوع به پیرنه شود.
(1) - Pyrenees.

جبال البرتات.

[جِ لُلْ بِ] (اِخ) همان جبال البرانس است. رجوع به جبال البرانس و رجوع به الحلل السندسیه ص36 شود.

جبال البیرانه.

[جِ لُلْ نَ] (اِخ) از کوهستانهای اندلس که در مقابل مملکت اراغون قرار دارد. (از الحلل السندسیه ج 2 ص245). و رجوع به نخبة الدهر ص245 شود.

جبال الجوز.

[جِ لُلْ جَ] (اِخ) از وادیهای تهامه است. (منتهی الارب).

جبال الصغد.

[جِ لُصْ صُ] (اِخ) نام طائفه ایست و گاهی سغد (با سین) نیز گفته اند این کلمه به این صورت معرب و اصل آن فارسی است. (از المعرب جوالیقی ص 197 ، 217). ظاهراً این معنی صحیح نیست و این کلمه نام کوهستان یا بلدی است. یاقوت در حرف صاد گوید: «ناحیهء عجیبی است. که سمرقند قصبهء آن است» و در «حرف سین» گوید: ناحیه ای است که آب فراوان و درختان سرسبز و گلستانها و چمن زارها دارد و بمقدار پنج روز راه مسافت آن است و بسیاری از نقاط آنرا آفتاب نمیگیرد و آبادیها از بسیاری درختان دیده نمیشوند و دارای قریه های متعددی است و سمرقند قصبهء آن میباشد. بهرحال با حرف سین و صاد هر دو ضبط شده و یک معنی دارد. (از حاشیهء المعرب جوالیقی چ قاهره ص 133، 197، 217):
و خافت من جبال الصغد نفسی
و خافت من جبال خواءَرزم.
شقیق بن سلبک الاسدی (از المعرب جوالیقی ص 133).

جبال القفص.

[جِ لُلْ قُ] (اِخ) تلفظ عربی سلسلهء جبال «کوچ» است. این کوهها در شهر روذان در بلوچستان واقع شده و شامل هفت کوه است. (از نخبة الدهر ص176). در جنوب شرقی جیرفت ناحیه ای است کوهستانی موسوم به جبل القفص که در قرن چهارم قبائلی کوهستانی در آنجا سکنی داشتند. (از سرزمینهای خلافت شرقی ترجمهء محمود عرفان ص 339).

جبال القمر.

[جِ لُلْ قَ / قُ] (اِخ) سلسله کوههایی است که آنرا منسوب بماه کنند و بعضی آنرا بضم قاف و سکون میم ضبط کرده اند. مؤلف مرآة الخیال آرد: جبال القمر: در جانب مغرب بر جنوب خط استوا کوههای بسیار است که آنها را جبال القمر خوانند و منسوب بماه کنند و در بعضی کتب بضم قاف و سکون میم بتصحیح درآمده ابتدای طرف غربی او از موضعی است که طول آنها چهل و شش درجه و نیم است و میکشد بجانب مشرق و طرف شرقی او تا به محلی که طول آن شصت و یک درجه و نیم است و بر جنوب این کوه کسی نرفته و معلوم الاحوال نیست، اما طول او از غرب تا شرق تخمیناً سیصد فرسنگ بود و انهار بسیار از آن منشعب میشود. (مرآت الخیال ص273). و رجوع به الجماهر ص240 و التفهیم صص 167 - 169 و حبیب السیر شود.

جبال الکواکب.

[جِ لُلْ کَ کِ] (اِخ)سلسله کوههایی است در اندلس که بمقدار سه روز راه در خشکی امتداد مییابد تا بنزدیکی شهر فاس میرسد این کوهها آبادان و معمور و پر خصب و نعمت بود و طوائف شروری در آنجا سکنی داشتند ولی در اثر کثرت فساد و فحشا و راهزنی و آدمکشی و بیدینی و جنگ و خونریزی سرزمین آنها ویران شد و امنیت و نعمت از میان رفت و خداوند آنها را هلاک و آن سرزمین را از لوث وجود آنها پاک گردانید. (از الحلل السندسیه ج 1 ص68).

جبال بارز.

[جِ لِ رِ] (اِخ) رجوع به جبال البارز شود.

جبال بلغار.

[جِ لِ بُ] (اِخ) کوهستانی است که نهر آتل از آنجا سرچشمه میگیرد. (از حبیب السیر چ 1 تهران خاتمه ص410).

جبال حصار.

[جِ لِ حِ] (اِخ) سلسله ای از کوهستان شرقی بخاراست که دنبالهء کوههای پامیر میباشد. این کوهها در میان جلگهء بخارا و جلگهء سمرقند حائل شده است و رود زرافشان را از رود جیحون جدا میکند. (از احوال و اشعار رودکی ص61).

جبال خمور.

[جِ لِ ؟] (اِخ) نام کوهستانی است که سلاطین غور آنرا مأمن و پناهگاه خویش قرار داده بودند. سلاطین غور آغاز کارشان چنین بود که: زمانی که فریدون بر ضحاک تازی غالب گشت و جمعی از اولاد ضحاک طالب مأمنی شدند که آنرا مستحکم سازند و از دستبرد فریدون مصون مانند، بعد از جستجوی بسیار بجبال خمور رسیدند و در آنجا قلاع حصین متین ساختند و چندگاه به استظهار آن رایت مخالفت با لشکر افریدون برافراختند و آخرالامر بین دو طرف صلح افتاد و در آن ولایت ذریت ضحاک یکی بعد از دیگری بر مسند ایالت می نشست. (از حبیب السیر چ تهران جزء 4 ج 2 ص215).

جبال دیلم.

[جِ لِ دَ لَ] (اِخ) نام سلسلهء کوهستانی است که در تقسیمات جغرافیائی قدیم جزء اقلیم چهارم بوده است. رجوع به مقدمهء ابن خلدون ص 64 س 12 و ترجمهء مقدمهء ابن خلدون ج 1 ص143 شود.

جبال راسیات.

[جِ لِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کوههای بلند و استوار. (از غیاث اللغات) (آنندراج).

جبال روس.

[جِ لِ] (اِخ) کوهستانی است بنزدیکی کوهستان بلغار که نهر آتل از آن سرچشمه میگیرد. (از حبیب السیر چ1 تهران خاتمه ص 410).

جبال سنقراق.

[جِ لِ ؟] (اِخ) کوهستانی است در نزدیکی غزنین. رجوع به حبیب السیر چ 1 تهران جزء 4 از ج 2 ص235 و چ خیام و رجوع به سنقراق شود.

جبال طبرستان.

[جِ لِ طَ بَ رِ] (اِخ) نام کوههائیست که عین الشجر از آن سرچشمه میگیرد. (از حبیب السیر چ 1 تهران خاتمهء ص411 و چ خیام).

جبال قبق.

[جِ لِ قَ بَ] (اِخ) همان جبال قفقاز است. (از سرزمینهای خلافت شرقی ترجمهء محمود عرفان ص 195). رجوع به جبال قفقاز شود.

جبال قشتاله.

[جِ لِ قَ لَ] (اِخ) از کوهستانهای اندلس که عرب آنرا جبال الشارات گوید(1). رجوع به الحلل السندسیه ج 1 ص36 شود.
(1) - قشتاله معرب Castille است.

جبال قفقاز.

[جِ لِ قَ] (اِخ) جبال قبق. کوههای قفقاز را گویند. رجوع به قفقاز شود.

جبال کشمیر.

[جِ لِ کَ / کِ] (اِخ) نام سلسله کوهستانی است که در تقسیمات جغرافیائی قدیم جزء اقلیم چهارم بشمار بوده است. مؤلف حبیب السیر آرد: اقلیم چهارم به آفتاب تعلق دارد... این اقلیم از مشرق از شمال بلاد چین بود پس بر اراضی سبشس و صرصر و ختا و جبال کشمیر و بدخشان... گذرد. (از حبیب السیر چ تهران خاتمهء ص400).

جبال کنتبریه.

[جِ لِ کَ تَ ری یَ] (اِخ)(1)سلسله کوهستانهائیست در شمال اندلس. (از الحلل السندسیه ج 1 ص318).
(1) - Cantabres.

جبال یأجوج.

[جِ لِ یَءْ] (اِخ) این کلمه در بیت زیر آمده:
یا دار سلمی بین دارات العوج
جرت علیها کل ریح سیهوج
هو جاءت من جبال یأجوج
من عن یمین الخط اوسماهیج
(از ذیل المعرب جوالیقی چ قاهره از اللسان ص 203). ظاهراً اسم محلی یا کوهستانی در سرزمین افسانهء یأجوج و مأجوج باشد.

جبان.

[جَ] (ع ص) بددل، مرد باشد یا زن. (منتهی الارب) (آنندراج) (دهار) (دستوراللغات) (ناظم الاطباء). بددل. (مهذب الاسماء). بیدل. (زمخشری). هاع. (نصاب). هیدان. (منتهی الارب). مرغ دل. (یادداشت مؤلف). مَنغوه. (منتهی الارب). || ترسنده. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). سست دل. (از اقرب الموارد). ترسو. هراسان. کم زهره. مقابل شجاع. غردل یعنی ضد بهادر و شجاع. (غیاث اللغات). مَنفوه. (منتهی الارب). جِ مذکر، جُبَناء. جِ مؤنث، جَبانات. جَبانه. (از اقرب الموارد) :
چون گه رادی باشد بر او ابر بخیل
چون گه مردی باشد بر او شیر جبان.فرخی.
آنکه با بخشش او ابر بخیل است بخیل
آنکه با کوشش او شیر جبانست جبان.
فرخی.
مرد چون پیر شد جبان گردد
تیر چون کژ شود کمان گردد.سنائی.
تقدیر آسمان شیر... را گرفتار سلسله کرده اند... و جبان خائف را دلیر. (کلیله و دمنه).
چون کنی دوستی دلیر درآی
که جبان را سر سپه نکنند.خاقانی.
چون محک آمد بلا و بیم جان
زان پدید آمد شجاع از هر جبان.مولوی.
|| احمق. گول. || فلان جبان الکلب؛ یعنی در نهایت سخا و کرم است. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

جبان.

[جَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان دودانگهء بخش هوراند از شهرستان اهر. در دو هزار و پانصدگزی جنوب هوراند و بیست و دو هزار و پانصدگزی شوسهء اهر کلیبر واقع شده و محلی کوهستانی و معتدل است این ده 112 تن سکنهء شیعی مذهب ترک زبان دارد. آب آنجا از سه رشته چشمه تأمین میشود و محصول آن غلات، توتون و سردرختی است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنها گلیم بافی و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

جبان.

[جَ] (اِخ) دهی است بخوارزم. (منتهی الارب).

جبان.

[ ] (اِخ) نام دهی از دهستان ها از ناحیهء غار از توابع عراق. این ده مشهد امام زاده حسن بن الحسن (ع) است. (از نزهة القلوب ج 3 ص54).

جبان.

[جَبْ با] (ع ص، اِ) پنیرفروش. || گورستان. || صحراء. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || عیدگاه در صحراء. || مرغزار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || نگهبان غله در صحراء و این مأخوذ از جبانه بمعنی صحراست. (انساب سمعانی). || زمین هموار بلند. (منتهی الارب). صحرا و بیابان. (غیاث اللغات). دشت. (نصاب). زمین هموار که در او گیاه بسیار خوب روید. ج، جَبایین. (از منتهی الارب) (آنندراج). || مرد بددل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). ج، جَبابین. (منتهی الارب). || بزرگوار و خرمابن بزرگ.

جبان.

[جَبْ با] (اِخ) ابومنصور جبان یا جبائی. رجوع به ابومنصور و جبائی در همین لغت نامه شود.

جبان.

[جَبْ با] (اِخ) علی بن عمر بن سعید الجبان الکوفی. وی به بغداد رفت و از یوسف بن یعقوب بخاری و غیر او روایت کند. او تا سال 329 ه .ق . روایت کرده و بنابراین بعد از این تاریخ درگذشته است. (از انساب سمعانی).

جبان.

[جَبْ با] (اِخ) علی بن محمد بن عیسی بن جعفربن الهیشم البغدادی که به ابن الجبان معروف و از مردم بغداد بوده است. ابوبکر خطیب گفت: در محضر او بوده ام و او مردی راستگو است. در دارالقطن سکونت داشته و در شعبان سال 371 ه .ق . بدنیا آمده و بسال 444 ه .ق . درگذشته است. (از انساب سمعانی).

جبان.

[جَبْ با] (اِخ) ناحیه ای است از توابع اهواز. و کلمه معرب است. (معجم البلدان) (مراصدالاطلاع).

جبانا.

[جُ / ج] (اِخ) ناحیه ای است در سواد بین انبار و بغداد. (مراصدالاطلاع) (معجم البلدان).

جبانات.

[جَبْ با] (ع اِ) جِ جبانه. (منتهی الارب). رجوع بجبانه شود.

جبانة.

[جَبْ با نَ] (ع اِ) گورستان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || صحراء. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). دشت. (نصاب) (آنندراج) (غیاث اللغات). || عیدگاه در صحراء. (منتهی الارب) (آنندراج). نمازگاه عمومی در صحراء. (از اقرب الموارد). || مرغزار بلند. (منتهی الارب) (آنندراج). ج، جَبّانات. (منتهی الارب). || (ص) تأنیث جَبّان. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). زن بددل. رجوع به جبان شود. ج، جبانات. (منتهی الارب). || (مص) بددل گردیدن. (از منتهی الارب).

جبانة.

[جَبْ با نَ] (اِخ) موضعی است در شامی مدینه نزدیک ذباب(1). (منتهی الارب).
(1) - در معجم البلدان، تاج العروس، صحاح دیده نشده.

جبانة.

[جَبْ با نَ] (اِخ) در اصل صحرائی بود و مردم کوفه گورستان را جبانه نامند چنانکه مردم بصره آنرا مقبره گویند. (از معجم البلدان) (مراصد الاطلاع). و در کوفة اماکنی است که بدین نام مشهور است و بقبیله ها منسوب بود مانند: جبانة السبیع، جبانة سالم، جبانة عَزرَم. جبانة کنده، جبانة میمون. (معجم البلدان).

جبانی.

[جَبْ با] (اِخ) منسوب است به جبان که گفته اند شهری است بمغرب و گویا سهو است و آن شهر (جیان) است.

جبانی.

[جَبْ با] (اِخ) منسوب به جبان (شهر جبان) و یا منسوب به صحرا است و نام او محمد بن سعد است و بعضی مخلدبن سعد گفته اند. (از الانساب سمعانی).

جبانی.

[جُبْ با] (اِخ) احمدبن عبدالله. رجوع به احمدبن عبدالله جبانی در همین لغت نامه شود.

جباوة.

[جِ / جَ وَ] (ع اِ) آب فراهم آورده در حوض بجهت شتران. (از قطرالمحیط) (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). جِبوَه. (از منتهی الارب) (قطر المحیط). جِباة. (قطر المحیط). جِبا. جبایَه. (از قطر المحیط). آب گردآمده در چاه. (مهذب الاسماء). || پول مالیات. (ناظم الاطباء). || (مص) فراهم آوردن. (از قطر المحیط). فراهم آوردن باج را. (منتهی الارب) (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد). گرد کردن آب و خراج. (تاج المصادر زوزنی). فراهم آوردن مال و خراج و آب و غیر آن.

جباوی.

[جَ] (اِخ) سعدالدین بن مزید شیبانی. صوفی مشهور از مردم جبا (دهی نزدیک بدمشق) است. وی در آغاز راه زن بود سپس توبه کرد و زاهد شد و در گوشه ای از دمشق با پدر خود بعبادت پرداخت و شهرت یافت. او در سال 621 ه .ق . / 1224 م. درگذشت و در قریهء جبا مدفون شد. (الاعلام زرکلی ج 1 ص176، 363). و رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.

جباه.

[جِ] (ع اِ) جِ جبهه. پیشانیها. (از قطر المحیط) (آنندراج) (از ترجمان علامهء جرجانی) (از منتهی الارب) (غیاث اللغات) (از معجم البلدان) :
شرفی دارد بر چشم جبین ز آنکه نهند
شهریاران جهان پیش تو بر خاک جباه.
فرخی.
همه بزرگان کاندر زمین ایرانند
بر آستانهء او بر زمین نهاده جباه.فرخی.
عجب نباشد اگر خدمتش ملوک کنند
که در پرستش او بر زمین نهند جباه.فرخی.

جباه.

[جِ] (اِخ) نام آبی است در نواحی شام بین حلب و تدمر و جنگ معروف سیف الدوله با اعراب در آنجا روی داد. (از معجم البلدان):
و مروابالجباة یضم فیها
کلاالجیشین من نفع ازار.
متنبی (از معجم البلدان).

جباه.

[جَبْ با] (اِخ) گویند: موضعی است از اعمال فارس. (از معجم البلدان) (از مرآت البلدان) (از مراصدالاطلاع). بنظر میرسد این کلمه همان (جبی) باشد که جبانی منسوب بدانست. (از معجم البلدان). مؤلف مرآت البلدان گوید: ممکن است که همان جبا باشد و بر بعضی مشتبه گشته جباه گفته باشند. (مرآت البلدان ج 4 ص212).

جباه.

[جَبْ با] (ع ص) زشت گو. جبهته بالمکروه؛ استقبلته به. (اقرب الموارد): و کان ابوعبیدة جباهاً لم یکن بالبصرة احداً الا و هو یداجیه و یتقیه علی عرضه. (وفیات الاعیان چ تهران ج 2 ص227 س25).

جبایا.

[جَ] (ع اِ) کوهها که در آن شاخه های انگور کارند. (منتهی الارب).

جبایات.

[جِ] (ع اِ) جِ جبایة، به معنی خراج : بهیچوجه از وجوه وجوه، جبایات را نستانند. (ترجمهء محاسن اصفهان ص140).رجوع به جبایة شود.
-یوم الجبایات؛ از ایام عرب است. ظاهراً در جبایات بین قوم بنی ثعلبه و قوم بنی بکربن وائل وقعه ای رخ داده است. شاید این کلمه تحریف از یوم الجبابات باشد، رجوع به جبابات در همین لغت نامه و رجوع بعقدالفرید ج 6 ص92 شود.

جبایت.

[جِ یَ] (ع مص) جبایة. فراهم آوردن باج. (اقرب الموارد) (از منتهی الارب). باج و خراج گرفتن. (از برهان) (آنندراج) (انجمن آرا) (غیاث اللغات). جبایت و جبادت بمعنی فراهم آوردن باج است. (حاشیهء برهان چ معین از دزی). گردآوردن از تمام جهات. (معجم البلدان). جمع نمودن خراج و گرفتن آن. فراهم آوردن آب و خراج و غیر آن. خراج ستدن. خراج گرد کردن. رجوع به جبایة شود. گرد کردن. ولی در منتهی الارب برای جبایة نوشته است: فراهم آوردن باج. (ترجمان علامهء جرجانی): دیگر راه عیسی را سیستان داد و عیسی تا فراه آمد و جبایت کرد. (تاریخ سیستان). و لیث علی مالها جبایت کرد. (تاریخ سیستان). و لیث از آنجا به شیراز شد... و دیوان بنهاد و مالها و خراج جبایت کرد. (تاریخ سیستان). تا این غایت ایشان در هیچ شهری از خراسان نتوانستند نشست و جبایت روان است و عمال خداوند در کار. (تاریخ بیهقی ص547). و سرکب رافع را بناحیت بیهق و ناحیت بست فرستاد تا اموال جبایت کند برای خویشتن. (تاریخ بیهقی ص 68). بزرگان گفته اند: الحمایة ثم الجبایة. (تاریخ قم ص166). در ضبط ولایت و شرط جبایت آثار امانت و انوار صیانت و دقایق سیاست و شرایط حراست تقدیم کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص214). سپه سالاری بر بکتوژون مقرر شد و معاملات خراسان از بهر دیوان سلطنت حاصل میکرد و بجبایت اموال استقلال مینمود. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 187). خواست تا بجبایت خراج و استحثاث معاملات آن نواحی انتفاعی نماید میسر نشد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص180).
بنازش کز جبایت بی نیاز است
بعذرش کآن بسی خوشتر ز ناز است.
نظامی.
بشش طریق جبایت ستاندم از عامه
ز خانه و ز دکان و ز باغ و ضیعت و تیم.
سوزنی.
رجوع به جبایة شود.

جبایت ستان.

[جِ یَ سِ] (نف مرکب)ستانندهء جبایت. گیرندهء باج و خراج و آنکه اموال خراج را گرد میکند.

جبایم.

[ ] (اِخ) قول معتبر آن است که یکی از دهات بن یامین بود. (دوم سموئیل 4:3 و نحمیا 11:33) (از قاموس کتاب مقدس).

جبایة.

[جِ یَ] (ع مص) فراهم آوردن باج. (اقرب الموارد) (از منتهی الارب). باج و خراج گرفتن. (از برهان) (از آنندراج) (از انجمن آراء). جبایت. رجوع به جبایت شود.

جبایة.

[جِ یَ] (اِخ) (یوم ال ...) از ایام عرب است. یاقوت آرد: نمیدانم اسم موضعی است یا بنام جبایة که در آن بوده منسوب شده. (معجم البلدان).

جباً.

[جُ بَنْ] (ع مص) فراهم آوردن آب را در حوض. (از منتهی الارب). و رجوع به جِبا شود.

جبأ.

[جَ بَءْ] (اِخ) دهی است به یمن. (منتهی الارب). کوهی است به یمن نزدیک جند و گویند قریه ای است بیمن و ابن حائک آرد: قریه یا شهری است معافر را. (از معجم البلدان) (از مراصدالاطلاع).

جبأ.

[جُبْ بَءْ] (ع ص، اِ) بددل. || نوعی از تیر. (منتهی الارب).

جبأ.

[جَ بَءْ] (اِخ) دهی است بیمن. (از منتهی الارب). کوهی نزدیک یمن و گفته اند دهی است به یمن. (معجم البلدان).

جب ء .

[جَبْءْ] (ع اِ) سماروغ سرخ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). سماروق سرخ. (آنندراج). || پشته. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || چاهک در زمین که آب در آن گرد آید. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ج، اَجْبُوْءٌ. جِبَاَةٌ. جَبأَة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (مص) بددلی کردن. (تاج المصادر بیهقی). || برجستن شمشیر از زخم گاه و کار نکردن آن. || بازایستادن. || ناخوش داشتن. || برآمدن. ناگهان برآمدن. (منتهی الارب) (آنندراج). ناگهان بیرون آمدن افعی و کفتار و کلاکموش از لانهء خود. || پنهان شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (قطرالمحیط). || فروختن مَغرَه را که گل سرخ باشد. (منتهی الارب) (آنندراج) (قطر المحیط). || کج کردن گردن. (منتهی الارب) (آنندراج).

جب ء .

[جَبْءْ] (ع اِ) سماروغ سرخ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || پشته. || چاهک در زمین که آب در آن گرد آید. ج، اَجْبُؤ، جِبَأة، جِباة. || (مص) بازایستادن. || ناخوش داشتن. برآمدن و ناگهان برآمدن. || پنهان شدن. || فروختن جبأ (مقلوب جأب). مغزه. رجوع به جأب شود. || کج کردن: جبأ عنقه؛ کج کرد گردن را. || برجستن شمشیر از زخم گاه و کارگر نشدن جبأ السیف؛ برجست شمشیر از زخم گاه و کار نکرد و همچنین است جبأ البصر. (منتهی الارب).

جب الطلعة.

[جُبْ بُط طَ عَ] (ع اِ مرکب)داخل طلعهء خرما یا غلاف آن. (منتهی الارب).

جب الکلب.

[جُبْ بُلْ کَ] (اِخ) دهی است به حلب. گویند اگر سگ گزیده پیش از چهل روز آب آنرا خورد شفا یابد. (منتهی الارب). و رجوع به معجم البلدان ذیل جب شود.

جبئون.

[ ] (اِخ) در عبری بمعنی «فراز». و نام یکی از دهات بنی دان است که به بنی قهاث داده. (صحیفة یوشع 19:44 و 21:23). و در زمان شهریاری یربعام و ناداب و بعشاوایله و زمری و عمری در تصرف فلسطینیان بود و یکدفعه در گرداب محاصره افتاده مدت 27 سال کشید. (از قاموس کتاب مقدس).

جبأة.

[جَ ءَ] (ع اِ) کندهء کفش دوزی. || سر استخوانهای پهلوی شتر بسوی ناف و پستان. (منتهی الارب).

جبأة.

[جَ ءَ] (ع اِ) کندهء کفش دوزی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). تختهء کفشگران. (ظاهراً مهذب الاسماء). || سر استخوانهای پهلوی شتر بسوی ناف و پستان. (منتهی الارب).

جبأی.

[جَ آ] (ع ص) بر وزن سَکْری. امرأة جبای؛ زن استاده پستان. (منتهی الارب).

جبب.

[جَ بَ] (ع اِ) زانوی ستور. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || (مص) بریدن کوهان شتر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || ریش کردن پالان کوهان را پس کلان نمیگردد. (منتهی الارب). خوردن آدمی کوهان را و پس از آن بزرگ نمیشود. (اقرب الموارد). || (اِمص) اسم است تجبیب را. (منتهی الارب). اسم مصدر از جبب الفرس، یعنی سپیدی بزانوی اسب رسید. (از اقرب الموارد).

جبب.

[جُ بَ] (ع اِ) جِ جبه. (منتهی الارب). رجوع به جبه شود.

جب باج.

[جَ] (اِ) جامه ای که پادشاهان بروز نوروز پوشند. (برهان) (آنندراج) (فرهنگ ضیاء). این کلمه بصورتهای جباج جبتاج و جبیاج نیز آمده است. رجوع به کلمات فوق شود.

جببة.

[جِ بَ بَ] (ع اِ) جِ جُبّ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج).

جبت.

[جِ] (ع اِ) بت. (منتهی الارب) (دهار) (غیاث اللغات) (آنندراج). هرچه غیرباریتعالی که آنرا پرستش نمایند. (منتهی الارب) (آنندراج) (غیاث اللغات). آنچه پرستند دون از خدای تعالی. (السامی فی الاسامی). آنچه آنرا پرستند جز خدای. (ترجمان علامهء جرجانی). بتی بوده است عرب را. (یادداشت مؤلف). طاغوت. صَنَم. نَصب. نُصب. وَثَن. نُصُب. نِدّ :
صنم چو نصب و نصب دان و جبت وند طاغوت
وثن بت و وثنی بت پرست ال پیمان.
(نصاب الصبیان).
بُد معرب بت. (منتهی الارب). کاهن. (منتهی الارب) (آنندراج) (غیاث اللغات). || فالگوی. (منتهی الارب) (آنندراج). || جادو. (منتهی الارب) (آنندراج). ساحر. (غیاث اللغات). || جادوئی. (منتهی الارب) (آنندراج) (غیاث اللغات). سحر. (غیاث اللغات). || آنکه در آن خیر نباشد. (منتهی الارب) (آنندراج). مردهء اهل کتاب. (یادداشت مؤلف). در کلمهء مزبور اختلافاتی روی داده که ریشهء کلمه عربی است یا یونانی و یا جز آن و شاید همین اختلاف و قلت استعمال دلیل اجنبی بودن و دخیل بودن آن است. سیوطی چنین آرد: قال الفارابی فی دیوان الادب... الجیم و التاء لاتجتمع فی کلمة فی غیرحرف ذولقی و لهذا لیس الجبت من محض العربیة. (از المزهر سیوطی ج 1 ص160).

جبتاج.

[جَ] (اِ) جامه ای که پادشاهان در نوروز پوشند. (فرهنگ شعوری). ظاهراً مصحف جبباج است. رجوع به جبباج شود.

جبتل.

[جَ تَ] (اِخ) نام موضعی است از دیار نهد در یمن که در اشعار نیز ذکر آن آمده است. (از معجم البلدان) (مراصدالاطلاع) (منتهی الارب).

جبت ناسک.

[جِ تِ سِ] (اِخ)(1) نام قدیمی بلدی از ناحیهء شمالی هند است. (از تحقیق ماللهند ص156).
(1) - Cipitanasika.

جبثا.

[جُ] (اِخ) ناحیه ای است از توابع موصل. (معجم البلدان) (مراصدالاطلاع).

جبج.

[جَ] (ع مص) فربه شدن بعد ضعف و لاغری. (از قطر المحیط) (از منتهی الارب).

جبجاب.

[جَ] (ع ص، اِ) آب بسیار. (آنندراج). ماءٌ جبجاب؛ آب بسیار. (منتهی الارب).

جبجب.

[جَ جَ] (ع ص، اِ) زمین هموار. (منتهی الارب).

جبجب.

[جُ جُ] (اِخ) آبی است نزدیک مدینه. (منتهی الارب). آب معروفی است در نواحی یمامه. (معجم البلدان) (مراصدالاطلاع):
فانی له سلمی اذا حل و انتوی
بحلوان و احتلت بمزج و جیجب.
الاحوص (از معجم البلدان).
یا دار سلمی بدیار یثرب
بجبجب و عن یمین جبجب.
الراجز (از معجم البلدان).

جبجبان.

[جَ جَ] (اِخ) نام دو کوه است در مکه. (از معجم البلدان) (مراصدالاطلاع). و آنرا جباجب نیز گویند. (معجم البلدان).

جبجبة.

[جَ جَ بَ] (ع اِ) سنگ بزرگ که بر سر چاه باشد. (منتهی الارب). || زنبیل چرمین. (منتهی الارب) (آنندراج). || شکنبه. (منتهی الارب) (غیاث اللغات از نصاب). || پوست پهلوی شتر که آنرا از گوشت قیمه و روغن گوسپند و مانند آن پر سازند. (منتهی الارب). || چیزی است از پوست و جز آن که بر آن شتر را آب و دانهء حنظل تر نهند. (منتهی الارب). || (مص) سیاحت کردن در زمین. || (اِخ) بقیع الجَبْجَبة موضعی است در مدینه. این روایت سهلیست و ابن اثیر بدو خاء معجمه گفته و مشهور بتقدیم خاء معجمه بر جیم است. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

جبجبة.

[جُ جُ بَ] (ع اِ) زنبیل چرمین. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء) (آنندراج) (دهار). زنبیلی از پوست که خاک و ریگ در آن کنند و از جائی بجائی برند. (از اقرب الموارد). || شکنبه. (منتهی الارب) (آنندراج). شکنبه ای که پیه گداخته یا گوشت در او کنند. سُختو. اشکنبه. سیراب. سیرابی. || پوست پهلوی شتر که آنرا از قیمه و گوشت و روغن گوسپند و مانند آن پر کنند. || طبل، بلغت یمن. (منتهی الارب) (آنندراج). ج، جباجب. (منتهی الارب): ضربت علی بابه الجباجب؛ ای الطبول. (اقرب الموارد).

جبجبی.

[جُ جُ] (ع ص، اِ) شکنبه فروش. (مهذب الاسماء). فروشندهء شکنبه. (ناظم الاطباء). سیرابی فروش. کیپائی (توسعاً). (یادداشت مؤلف).

جبجبیة.

[جُ جُ بی یَ] (ع اِ) غذایی که از شکنبه و روده ترتیب میدهند. (ناظم الاطباء). سختوبا. (یادداشت مؤلف).

جبح.

[جَ] (ع اِ) خانهء زنبور که در وی شهد نهد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). جای کوزانگبین که انگبین در آن کنند. (مهذب الاسماء). ج، اَجبُح و اَجباح. (منتهی الارب). || (مص) انداختن قوم کعبتین را تا ببینند که کدام از این ها فائز بمطلب است. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

جبح.

[جُ] (ع اِ) خانهء زنبور که در آن شهد نهد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). جَبح. رجوع به جَبْح شود. ج جِباح. (دزی ج 1). || چوب پنبه. ظاهراً معنی اصلی همین است و معنی دیگر از این مأخوذست. (دزی ج 1).

جبح.

[جِ] (ع اِ) خانهء زنبور که در آن شهد نهد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). موضع مگس انگبین در کوه. جَبح. جُبح. رجوع به این دو کلمه شود.

جبحل.

[جَ حَ] (ع اِ) سنگ بزرگ. ج، جباحل. (مهذب الاسماء).

جبخ.

[جَ] (ع مص) گردانیدن کعبتین در دست بوقت قمار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (اِ) اجباخ. مکانهاست که درختهای خرما دارد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). و در شعر زیر بمعنی سنگها است :
ان الجرامق ترجو ان تدس لکم
بین الثدیخ ضباعاً بین اجباخ.
طرفه (از اقرب الموارد).

جبخانه.

[جُبْ بَ نَ] (ترکی، اِ مرکب)توبخانه. تجهیزات و اسلحهء جنگی. || اسلحه خانه. (دزی). در تداول کنونی مردم آذربایجان، جبه خانه.

جبدرق.

[جَ دَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان مشکین باختری بخش مرکزی شهرستان مشکین شهر. در چهارده هزارگزی شمال مشکین شهر واقع شده و محلی است جلگه و معتدل، 737 تن سکنه دارد. آب این ناحیه از رود قره سو تأمین میشود و محصول آن غلات و حبوبات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آن گلیم بافی است. راه آن شوسه است و از آنجا بمشکین شهر راه ماشین رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

جبدلی.

[جَ دَ] (اِ) نیمتنه. ژیلت. جلیقه. (دزی ج 1).

جبدلی.

[جَ دُ] (اِ) نیم تنه ای که حاشیه دوزی طلا یا نقره داشته باشد. جبضولی. (دزی ج 1). رجوع به جبضولی شود.

جبذ.

[جَ] (ع مص) کشیدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج) (تاج المصادر زوزنی) (ناظم الاطباء). جَذب. (اقرب الموارد). و فی الحدیث «جبذنی من خلفی». (اقرب الموارد). هیچیک از دو کلمهء جبذ و جذب اصل ازبرای دیگری نیست، زیرا هر دو بطور کامل صرف میشود ولی ممکن است هرکدام را که بیشتر بکار میرود اصل دانیم. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). مقلوب جذب است. (نشوءاللغة العربیه ص17) (ناظم الاطباء).

جبذور.

[ ] (اِخ) از قرای سنگ بست بلوک سرجام و بیوه زن است. اراضی ملک رعیت میباشد و دو رشته قنات دارد. هوای آن ییلاقی و دویست تن سکنه دارد. (از مرآت البلدان ج 4 ص212).

جبذة.

[جَ بَ ذَ] (ع اِ) پیه درخت خرما که در آن خشونت باشد. (منتهی الارب از جوهری و غیره).

جبذی.

[جِ] (ص نسبی) منسوب است به جبذه که نام جد احمدبن حسن است. (سمعانی).

جبر.

[جَ] (ع مص)(1) شکسته بستن. (منتهی الارب) (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد) (آنندراج). شکسته را بستن. (غیاث اللغات). استخوان شکسته را بستن و اصلاح کردن. (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). شکسته را دربستن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). بستن و درست کردن استخوان شکسته. استخوان بست. شکسته بندی. اصلاح شکستگی. آروبندی. (یادداشت مؤلف). شکسته وابستن :
جبر چه بود بستن اشکسته را
یا بپیوستن رگ بگسسته را.مولوی.
دوای خسته و جبر شکسته کس نکند
مگر کسی که یقینش بود بروز یقین.سعدی.
|| اصلاح شدن استخوان شکسته. (اقرب الموارد). پیوستن و التیام یافتن استخوان شکسته. (از قطر المحیط). درست شدن شکسته. (منتهی الارب). بخودی خود جوش خوردن استخوان شکسته. (از ناظم الاطباء). در مصراع زیر جبر بمعنی لازم و متعدی هر دو بکار رفته است:
قد جبرالدین الاله فجیر. العجاج
(از اقرب الموارد).
در تذکرهء داود ضریر انطاکی آمده است: حقیقت آن برگرداندن عضوی که از جای در رفته بجای طبیعی آن باشد و در تداول عامه بیشتر به استخوان شکسته بخصوص اطلاق شود ولیکن اصل معنی اول باشد. جبر و جراحت بمعنی شکافتگی و تفریق اعضا باشد جز اینکه حکماء و اطباء باعتبار اینکه این علت ممکن است بر هر یک از اعضاء بدن عارض شود، عارض شدن آنرا بر هر یک از اعضاء بنام خاصی نامیدند تا علاج هر یک جداگانه معلوم کنند و پاره ای از آنها ملازم با پاره ای دیگر است مانند «رض» که از لوازم «کسر» است ولی عکس آن صحیح نیست چنانکه در شرح قانون تصریح شده است که «هر کسری مستلزم رض باشد بدون عکس». خروج عضو از موضع طبیعی خود اگر شکستگی در یک استخوان باشد بطوری که آنرا باجزای کوچک یا بزرگ درآورد آنرا «کسر» نامند و اگر شکستگی در دو استخوان بنحو مذکور باشد آن نیز کسر باشد و اگر تنها جدایی دو استخوان از هم باشد آنرا «خلع» و اگر شکاف در طول عصب باشد آنرا «شق» خوانند ولی صحیح تر آن است که «شق» شکستگی استخوان است و اگر در عرض عصب باشد آنرا «بتق» و اگر در عضلات بطول باشد آنرا «فسخ» و اگر بعرض باشد آنرا «هتک» و اگر در شریان بطول باشد آنرا «بزق» و اگر بعرض باشد آنرا «بثق» و اگر در ورید باشد «بتر» و اگر در اوتار و اعصاب با هم باشد آنرا «رض» گویند و بعقیدهء من (انطاکی) «رض» تباهی باشد که در فوق استخوان اعم از عصب و غیر آن حتی غشا روی دهد و گاهی «رض» را خاص ضربه و صدمه ای که خون از آن جاری نشود دانسته اند چنانکه گفتهء ابقراط نیز مؤید آن است. (از تذکرهء داود ضریر انطاکی ج 2 ص86).
|| نیکوحال گردانیدن. (منتهی الارب). نیکوحال یا توانگر گردانیدن فقیر. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (از ناظم الاطباء). نیکوکردن حال کسی را. (آنندراج) (از تاج المصادر بیهقی) (غیاث اللغات) :
بروزگار سلامت شکستگان دریاب
که جبر خاطر مسکین بلا بگرداند.
سعدی (گلستان).
بجبر خاطر ما کوش کاین کلاه نمد
بسا شکست که با افسر شهی آورد.حافظ.
|| نیکوحال شدن. (منتهی الارب). || به ستم بر کاری داشتن. (از ناظم الاطباء). بزور بر کاری داشتن کسی را. (غیاث اللغات) (آنندراج). وادار کردن کسی را بر کاری که بدان رضا ندارد. (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد). ستم کردن. || (اِ مص) درستی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). خلاف کسر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). اصلاح مرمت : پدر گفت ای پسر ترا درین نوبت فلک یاری کرد... که صاحب دولتی در تو رسید... و کسر حالت را بتفقدی جبر کرد. (گلستان). || (اِ) مالک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). پادشاه. (آنندراج). || زور. ستم. ظلم. عدم میل. عدم رضای در کار و کراهت و دشواری. (ناظم الاطباء). ناخواست. ستم شاه. کُرْه. (از منتهی الارب). اعتداء :
تو که مردی نمیکنی صبری
چون کنی بر زنی چنین جبری.اوحدی.
-بجبر؛ بستم. بزور.
|| ظاهراً معرب گبر است، بمعنی مرد، یا مرد بزرگ :
اشرب براووق حییت به
و انعم صباحاً ایهاالجبر.ابن احمر.
|| (ص، اِ) مرد شجاع. (اقرب الموارد) (آنندراج). مرد دلاور. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (یادداشت مؤلف). || آنچه بتفاوت بستانند از شتری که واجب باشد در زکوة و نیابند و عوضی بدهند و تفاوت بر سر بدهند و آن تفاوت را جبران خوانند. || عود. (قطر المحیط). || (اِمص) اسم مصدر از تجبّر. (قطر المحیط). || (اصطلاح فیزیک) خاصیت اجسام است که تا موقعی که قوهء خارجی وضع آنها را تغییر ندهد در حالتی که دارند (حرکت یا سکون) باقی میمانند. اصل جبر: جسم ساکن همواره ساکن و جسم متحرک الی الابد متحرک است. || بنده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). چوبها که بر شکسته بندند. (منتهی الارب). چوبها که بر استخوان شکسته بندند. (ناظم الاطباء). || کودک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || فقر. (آنندراج). || (مص) مجازاً، مستقر ساختن شخصی را در حالتی که در سابق داشته و آنرا از دست داده است. (از دزی ج 1). || جبران کردن خساراتی که شخصی انجام داده است. (از دزی ج 1). اصلاح. ترمیم :
اول روز اگر نکردی (کذا)
آخر روز جبر رفته بیار.مکتبی.
و آنچه یافتندی بغارت بردندی... اکنون امید چنان است کی بفر دولهء قاهره ادامها الله جبر همه بباشد. (فارسنامهء ابن البلخی ص133). || (اصطلاح کلام) مسئله مهم مذهبی که از دیرباز مورد بحث گروه های مختلف مذهبی و فلسفی و کلامی بوده است. جبر بدین اصطلاح عبارت است از اسناد افعال بندگان بخدا بطوری که هیچگونه اختیار در افعالی که از آنان سر میزند نداشته باشد. خواجه نصیرالدین طوسی در معنی کلمهء جبر چنین آرد: فارسی جبر، بستم در کاری داشتن باشد. و پارسی قدر، باندازهء تقدیر(2) باشد. قومی گویند: مردم را در هیچ کاری اختیاری نیست و از ایشان بعضی که غالی تر باشند گویند: که مردم را خود هیچ اثر و فعلی و کسبی نیست. و آنچه باو نسبت کنند که او کرد فعل خدای تعالی است و بتقدیر او. و بعضی دیگر میگویند: که مردم را اختیاری نیست، و آنچه را نسبت باو میکنند که او کرد فعل خدای تعالی است و بتقدیر او و کسب بنده است. چه خدای تعالی با ایجاد آن فعل هم صفتی در بنده آفریند که آنرا قدرت خوانند. و بحقیقت میان این سخن و سخن اول جز در عبارت تفاوت نیست از جهت آنکه هر دو قوم گویند: «لامؤثر فی الوجود الاالله» و این قوم را جبریان خوانند. و مقابل این دسته را قدریان یا عدلیان خوانند ولی میتوان جبریان را قدری خواند بسبب آنکه گویند کارها بتقدیر خدایست. باید دانست که بجهت این خبر «القدریة مجوس هذه الامة» هر قومی قدری بودن را بدستهء مخالف خود نسبت میدهد. (مجموعهء رسائل خواجه نصیر صص 9 - 10).
و در کشاف اصطلاحات الفنون چنین آمده است: جبر در اصطلاح متکلمان بمعنای اسناد افعال عباد بخدا استعمال شده و آن مقابل قدر است که آن اسناد دادن افعال عبد بخود او است نه بخدا، پس جبر، افراط در تفویض امور بخدایتعالی است چنانکه گویی بندگان همچون جماداتند. و هیچگونه اراده و اختیاری ندارند. و قدر تفریط در این معنی است بطوری که بنده را در افعال خود خالق بالاستقلال بدانند. و هر دو عقیده باطل است و حد وسط بین جبر و تفویض حق است که به «کسب» نامیده میشود. (از کشاف اصطلاحات الفنون از شرح مواقف و تلویحات).
و شهرستانی چنین آرد: جبر، در حقیقت نفی فعل از بنده و اسناد آن بپروردگار تعالی است. (ملل و نحل شهرستانی ج 1 ص112). جبریان یا مجبره یعنی کسانی که برای بندگان در افعال خود آنان اختیاری قائل نیستند.
شهرستانی گوید: جبریان را اصنافی است؛ جبریه خاص و خالص که گویند: بطور قطع بندگان را نه فعلی باشد و نه قدرت بر فعل دارند. و جبریه متوسط که گویند: بندگان قدرت دارند لیکن آن قدرت بکلی بی اثر است اما آنکس که برای قدرت حادث را اثر گونه ای در فعل قائل شده و آنرا کسب نامیده جبری نبود. و معتزله کسانی را که قدرت حادث را در احداث و ابداع بالاستقلال اثبات نمیکنند جبری دانند. و بنابراین باید جمعی از اصحاب خود را که متولدات را افعال بلافاعل دانند، جبری خوانند. (از الملل و النحل ج 1 ص112).
مسئله جبر با اهمیت فراوانی که داشته است بنامهای مختلف مورد بحث قرار گرفته و کتب و رسالات مستقل در آن نوشته شده است. شهرستانی منشأ اختلاف فرق اسلامی را در چهار اصل میداند. و یکی از آنها را مسئله جبر و اختیار شمرده است. شبلی نعمانی در این باره نویسد: منشأ اختلاف دوم این است که اگر نیک بنگریم معلوم میگردد که از افعال انسان یکی هم تحت اقتدار و اختیار ما نیست تا این حد که اراده و خواهش ما نیز تحت تسلط ما نمیباشد ولی اگر ما در افعال خود مجبور باشیم موضوع ثواب و عقاب که روح دیانات است از بین میرود. در قرآن مجید آیاتی از هر دو قسم درج است. در بعضی صریح است که انسان آنچه میکند بارادهء خداست و از جانب اوست مانند: «قل کل من عندالله» (قرآن 4/78). و مفاد بعض دیگر این است که انسان در کار خود مختار است: «مااصابک من سیئة فمن نفسک» (قرآن 4/79). بنابراین دو رأی در اسلام پدید آمد کسانی جبر را پذیرفتند و جبریه نام یافتند و گروهی مردد و دودل بودند بر گفتار خود پردهء «کسب» کشیدند و این نام را ابوالحسن اشعری اختراع کرد و قدما اسمی از آن نبرده اند.
لیکن معتزله گفتند انسان در کلیهء افعال خود آزاد و مختار محض است. البته این اختیار را چون خدا باو داده است در اختیار و قدرت مطلقهء خداوند هیچ نقص و خللی راه نمی یابد. (از ترجمهء تاریخ علم کلام شبلی نعمانی ص17). از گفتار بسیاری از محققان چنین برمی آید که در این مسئله دو موضع بترتیب مورد بحث است: یکی آنکه آیا انسان در افعال و اعمال خود مختار است و قدرت مطلق دارد یا اینکه بکلی مسلوب الاختیار و مضطر است و یا اینکه نه آزاد مطلق است و نه مجبور محض بلکه در حالتی بین بین است. موضوع دیگر که مترتب بر موضوع اول است، مسئلهء ثواب و عقاب اعمال و ارسال رسل و انزال کتب است.
در مسئلهء نخست ممکن است کسی قائل بنحوی از جبر باشد و در عین حال ثواب و عقاب بر اعمال عباد را مستحسن شمارد. یعنی چنین نیست که همه جبری مذهبان ارسال رسل را بیهوده و ثواب و عقاب را قبیح بدانند.
مسئلهء جبر تنها بین متکلمان مورد بحث نیست بلکه فلاسفه و صوفیه و علماء اصول و دیگران نیز از آن به اسامی متعدد مانند: جبر و اختیار. جبر و استطاعة، جبر و تفویض، خلق اعمال، طلب و اراده تعبیر کرد و مورد بحث قرار داده اند و رسائل مستقلی دربارهء این مسئله نوشته شده برای اطلاع بر بعض این رسائل رجوع به الذریعه ج 5 ص80 شود.
تاریخ تطور مسئلهء جبر: تاریخ پیدایش این فکر و بحث در آن همزمان با فکر فلسفی بوده و تاریخ تحقیقی و دقیق آنرا نمیتوان معلوم داشت ولی در اسلام و میان مسلمانان تاریخهایی ذکر شده است که بصحت آنها چندان اعتماد نیست. در الذریعه چنین آمده: نخستین کسی که دربارهء این مسئله از وی سؤال شد امام ابوالحسن هادی علی بن محمد عسکری (ع) بود که در جواب آن رسالهء مستقلی نوشت و شیخ حسن بن علی بن شعبه آن رساله را تحت عنوان «رسالته علیه السلام فی الرد علی اهل الجبر والتفویض» در ضمن کتاب «تحف العقول» آورده است. و اول کسی که دربارهء خلق افعال عباد چیز نوشته است امام اهل سنت محمد بن اسماعیل بخاری (م 256 ه .ق .) مؤلف یکی از صحیح ترین صحاح ششگانهء اهل تسنن می باشد. (الذریعه ج 5 ص80).
در تاریخ ادبیات ایران چنین آمده است: از قدیمترین کسانی که بنشر عقیدهء جبر در میان مسلمین پرداخت مردی بنام جهم بن صفوان از موالی خراسان بود که مدتی در کوفه بسر میبرد و بعد کاتب حارث بن سریج شد که در خراسان بر نصربن سیار عامل بنی امیه خروج کرد و منهزم گردید و جهم نیز مقید و مقتول شد (128 ه .ق .) و پیروان او را جهمیه گویند. اینان معتقد بودند که انسان در همهء اعمال خود مجبور است و خداوند اعمال او را همچنان مقدر کرد که برگ را میریزاند و آبرا جاری میکند. در مقابل این دسته قدریه اند که پیدایش آنان در اسلام پیش از مجبره بوده است. و نتیجهء مستقیم نزاع میان این فرقه پیدایش فرقهء سوم بنام معتزله است که پاره ای از عقاید خود را از مجبره (از قبیل نفی رؤیت) و پاره ای دیگر را از قدریه گرفتند (مانند مختار بودن انسان) و بهمین جهت آنانرا گاهی قدریه و گاهی جهمیه خوانده اند و خود آنان از هر دو فرقه تبری میجستند. (از تاریخ ادبیات در ایران ذبیح الله صفا صص 47 - 48).
ادلهء طرفین: هر دسته ای برای اثبات مدعای خویش بآیات و اخباری استناد جسته و ادلهء عقلی اقامه مینمایند. خواجه نصیر در رسالهء جبر و اختیار خود چنین آرد: حجت بزرگترین طائفهء اولی (جبریه) آن است، که باتفاق هر دو قوم خدای تعالی پیش از وجود بندگان دانست هر کسی چه کند. اگر ممکن باشد که خلاف آن کنند، ممکن باشد که علم خدای تعالی نه علم باشد. و چون ممکن نباشد که خلاف آن کنند، ایشان را هیچ اختیاری نباشد. و نیز گویند که قدرت و ارادت مردم نشاید که فعل او بود. چه اگر فعل او بود فاعل بحسب قدرت و ارادت بود، پس او را در ایجاد قدرت و ارادت خود احتیاج بقدرتی و ارادتی بود، و دور یا تسلسل لازم آید. و هر دو محال است. و چون قدرت و ارادت مردم نه بفعل او بود، پس هرگاه قدرت و ارادت در او آفریند واجب بود که فعلی از او صادر شود، و هرگاه که نیافریند محال بود که صادر شود، پس او را هیچ اختیار نبود. و نیز گویند: اگر خدای تعالی تقدیر کرده باشد که چیزی بمردم رسد و او هیچ سعی نکند در تحصیل آن، لامحاله باو رسد. و اگر تقدیر کرده باشد که آن چیز باو نرسد، و او بسیار جهد کند در تحصیل او محال بود که باو رسد. پس جهد و سعی مرد را هیچ تأثیری نبود، و جمله بخواست و ارادت حق تعالی بود.
و حجت بزرگترین طائفهء دوم آن است که اگر بنده را اختیاری در فعل نباشد تکلیف برو عبث باشد، و دعوت اولیاء و انبیاء و کن و مکن بیفائده. و جهد و سعی چرا باید کرد و مدح و ذم متوجه نشود. و اگر شود راجع بمردم نباشد و دین و کفر بخت نیک و بد بود. و ثواب و عقاب نه بر عمل باشد. و بعضی دعوی ضرورت کنند در علم به آنکه مردم را فعلی است و در آن مختار است. (از مجموع رسائل خواجه نصیر صص 9 - 10).
خواجه پس از بیان ادلهء پیروان جبر و اختیار گوید: ما آنچه مقتضای عقل مطلق است در این بحث بترتیب ایراد کنیم. و التفات نکنیم به نصرت مذهبی یا کسر مقالتی، تا آنچه حق باشد واضح باشد انشاء...». آنگاه بتفصیل دربارهء وجوب و امکان و امتناع و احکام هر یک سخن گفته و در انواع اسباب و علل و معنی جبر و اختیار و اینکه سبب تا موجب نشود مسبب از او صادر نشود نیز بحث کرده و بعد از آن اتفاقیات را مورد بررسی قرار داده و در فصل ششم رسالهء مزبور باین نتیجه میرسد که وجوب فعل از فاعل منافی اختیار او نبود. و آنرا چنین تقریر کند: «این وجوب و امتناع که ذکر کرده آمد منافی اختیار نباشد. بیانش آن است که قادر چنانکه گفته آمد: فاعلی باشد که تواند که کند و تواند که نکند. یعنی فعل و ترک هر دو ازو صحیح بود و نسبت با او متساوی، و چون مرجحی ترجیح یک طرف دهد آن طرف واقع شود. پس اگر آن مرجح ارادت او بود، تا هرگاه که خواهد بکند، و هرگاه که خواهد نکند او را مختار خوانند و از اینجا معلوم شد که مختار را دو صفت باشد: یکی قدرت و دیگری ارادت. قدرت آن است که فعل و ترک او علی سبیل البدل صحیح است و هیچکدام ازو بتنهایی واقع نشود. و ارادت آن است که بانضمام وجود او با قدرت، ترجیح یکطرف نماید. یعنی با وجود قدرت و ارادت حصول فعل واجب بود و حصول ترک ممتنع. و با وجود قدرت بی ارادت حصول فعل ممتنع بود و حصول ترک واجب. و این معنی محض اختیار اوست نه منافی او. و پس از آنکه ایرادی بر خود وارد ساخته و جواب آنرا میگوید، چنین آرد: «بر جمله چون مجموع قدرت و ارادت مستلزم فعل است و با تقدیر هر دو تقدیر عدم فعل همچنان که با تقدیر وجود فعل تقدیر عدمش، و همچنانکه وجوب فعل که بر تقدیر وجودش به او لاحق شود منافی اختیار فاعل نباشد وجوبی که از وضع بسبب او لازم آید هم منافی اختیار او نباشد». بعداً دربارهء قوی و افعال انسانی و قدرت و اردات و چگونگی صدور افعال اختیاری بحث کرده و سرانجام حاصل این مباحث را چنین مینگارد: «از این بحثها معلوم شد: که مردم را قوتهایی هست اصلی که در او آفریده اند، و بعضی از آن بی ارادات و اختیار و مبادی بعضی افعال اوست، و بعضی مبادی بعض قوتهای دیگر هم از آن او، مانند: ادراک (که) مبدأ شهوت و غضب و دیگر قوتهای شوقی است. یا از آمیزش قوتهای اصلی و حادث او را قدرتی و ارادتی حاصل میشود. که با وجود هر دو صدور افعال ارادی ازو واجب باشد، و با عدم هر دو یا یکی ممتنع، و قدرت و ارادت او اسباب افعال ارادی اویند، همچنانکه هاضمه سبب هضم او، بل همچنانکه آتش سبب احراق است. و قدرت و ارادت مستندند بدیگر اسباب. و جمله با کثرت و اختلاف در سلسلهء احتیاج مستند بسبب اول، که واحد حقیقی و واجب الوجود لذاته، و مسبب الاسباب است پس گوییم مراد ما از آنکه مردم مختار است آن است که قادر است بر آنکه بعض افعال ازو بحسب ارادت او و جهد او صادر شود. و ظاهر شد که فائدهء تکلیف و امر و نهی و مدح و ذم و صواب و عقاب آن است که او را شوقی انگیخته شود بطلب کمالی که از آن شوق مبدأ ارادت او باشد و آن ارادت باعث او بر طلب و جهد و سعی کردن در آن. و دانسته آمد که وجود او و قوی و افعال ارادی و غیر ارادی او در سلسلهء معلولات واجب الوجود تعالی ذکره مرتب و منظم است. و بسبب قوتهای او افعال او را بتقدیر الهی و مشیت او بر آنجمله که قضاء و قدر او اقتضاء کرده است پس اگر کس بسبب آنکه صدور فعل ارادی ایشان از قدرت و ارادت او بر سبیل وجوب است او را مجبور خوانند و سبب اختیار کند ازو، یا بسبب آنکه این افعال در سلسلهء معلولات مستندات بعلت اولی گویند فعل خدای تعالی، بعد از وضوح معنی در عبارت مضایقتی نیست اما اگر گویند این افعال تابع قدرت و ارادت انسانی نیست، و فعل خداست بیواسطهء اسباب و تکلیف و امر و نهی و جهد و سعی مردم را در آن تأثیری نیست، حاشا و کلا این اعتقاد مخالف حق است، و با وجود غیرمطابق. (از مجموع رسائل خواجه نصیر صص24 - 25). آنگاه بذکر شبهات و دفع آنها پرداخته اشاره ای به ادلهء نقلیه در این باب کرده و از بحث دربارهء آنها به این جهت که مبنای رسالهء مزبور بر ادلهء عقلی و قیاسی است نه ادلهء نقلی خودداری می کند. خلاصهء استدلال فرقه های مختلف در این مسئله بر روش قدماء از رسالهء جبر و اختیار خواجه نقل شد.
جبر در فلسفهء جدید: لیکن این مسئله بین فلاسفهء جدید نیز مورد بحث قرار گرفت و بروش برهانی خاص فلسفهء جدید مورد غور و بررسی قرار گرفته و اسپینوزا از همه بیشتر و بهتر در این مبحث وارد شده و براساس وحدت وجود بمعنای خاصی که وی قایل است موضوع بحث را تحلیل و تجزیه کرده و بالنتیجه بیکنوع جبری میرسد که از طرفی منافاتی با قدرت کاملهء خدا ندارد و از طرف دیگر با مدح و ذم و ثواب و عقاب بر اعمال عباد منافاتی ندارد. خلاصهء بیان وی چنین است: که خداوند وجودی است یگانه و واجب و قائم بذات و لایتغیر و جاوید نامحدود مطلق و دارای صفات بیشمار نامحدود و او به تنهایی جوهر است و موجودات دیگر از جسمانی و غیر جسمانی همه اعراض و حالات او و قائم بذات او هستند و به اقتضای ذات او بوجود آمده اند و از او جدا نیستند و او به تنهایی فاعل مختار است اما نه به این معنی که هوس میکند بلکه به این معنی که فقط باقتضای ذات خود عالم را موجود کرده و برای این امر موجب و ملزمی نداشته است و موجودات بجز اینکه هستند نمیتوانند باشند و جریان امور بر حسب نظامی است که باقتضای ذات کامل الصفات واجب مقرر شده و از آن منحرف نتواند شد. (این کیفیت را که هر امری بعلت امر دیگر مقدم بر او واقع میشود و جز آن نمیتواند بشود بفرانسه «دترمینیسم»(3)میگویند یعنی وجوب ترتب معلول بر علت). تا آنجا که میگوید. «ما متوجه نیستیم که نیکی و بدی و زشتی و زیبایی و پسند و ناپسند و رغبت و نفرت هر حقیقتی داشته باشند نسبت به بشر و سود و زیان او است و ذات باری برتر از این عوالم است و خداوند مهر و کین و خشم و رأفت نمی تواند داشته باشد چون هرچه واقع میشود بر حسب طبیعت و نظامی است که اقتضای ذات خود اوست». باز در ذیل بحثی که از بندگی و آزادی انسان کرده چنین آرد: «اکنون شاید بگویند، اسپینوزا که برای نیکی و بدی حقیقتی در نفس امر قائل نشده و انسان را بنده و اسیر دانسته و از او نفی اختیار کرده و وقوع قضایا را حتمی و ظهور معلول را از علت واجب شمرده دیگر جا ندارد کسی را مسئول بداند و کیفر و پاداشی برای اعمال او قائل باشد و بچه مناسبت کتاب فلسفهء خود را علم اخلاق مینامد؟ جواب این سؤال این است که پاداش و کیفر داشتن اعمال مستلزم آزادی و اختیار نیست و هر تخمی کشته شود خواه از روی اختیار باشد و خواه نباشد، میروید». از این گذشته اسپینوزا یکسره منکر نیکی و بدی نیست و برای انسان نوعی از اختیار هم قائل ست. (تلخیص از سیر حکمت در اروپا ج 2 صص 22 - 47). اختیار عبارت از قدرت ما است به اینکه از میان چند امر ممکن یکی را آزادانه اختیارکنیم. این انتخاب بی موجب نیست و اگر ظاهراً چنین باشد (مانند چیدن مهره های تخته که ظاهراً هیچ دلیل و مرجعی در انتخاب مهره ها و خانه ها نیست)، یا دلالت بر اختیار نمیکند یا درجهء پست آنرا که از نظر اخلاقی بی ارزش است میرساند. پس آدمی را در صورتی مختار میتوان خواند که انتخابش مدلل، یعنی با مرجح و دلیل باشد. هر قدر علم شخص به این مرجح و دلیل صریحتر باشد اراده و اختیار او کاملتر خواهد بود. در امکان این انتخاب، یعنی در وجود اختیار حکما اختلاف کرده اند. گروهی انسان را در رفتار خود مجبور و گروهی دیگر مختار میدانند و از این رو دو نظریه پیش آمده است، یکی جبر و دیگر اختیار. ولی جبر خود بر دو گونه است یکی جبر مطلق(4)، و دیگر جبر علمی(5) جبر مطلق یا تقدیر آن است که تمام امور عالم را پیش بینی و مقدر میداند، یعنی آنها را مستقیماً ناشی از ارادهء خدا یا تحت ارادهء نیروهای مرموز قرار میدهد و برای اراده و اختیار بشر در ظهور و بروز آنها هیچگونه تأثیر و دخالت قائل نمیشود. داستان اُدیپ(6) یونانی نمونهء کامل اینگونه جبر است.
جبر مطلق بوجوه مختلف بیان گردیده از آنجمله است «جبر هندسی» اسپینوزا و «جبر دینی» اشعری و پیروان او که میگویند: وقوع همهء افعال بندگان بمشیت خدای تعالی است و خود بندگان هیچگونه تأثیری در حصول آنها ندارند. جبر علمی داستان دیگری است و با جبر مطلق فرق کلی دارد، زیرا پایه اش بر اصل علیت که مبنای علوم است استوار گردیده و بهمین جهت موصوف علمی شده است.
بیان جبر علمی این است: علتهای معین همیشه نتایج معین را حاصل میکنند و از این رو شخصی که در شرایط و اوضاع و احوال معین قرار میگیرد جبراً رفتاری معین که ناشی از آن مقدمات است خواهد داشت و هردفعه که آن شرایط و اوضاع و احوال، یعنی آن مقدمات فراهم شود خواه ناخواه همان رفتار از آنشخص سر خواهد زد. بنابر این، انسان نمیتواند مختار باشد، چه اختیار با اصل علیت که معنی آن وجوب ترتب معلول بر علت است منافات دارد.
عواملی که مقدمه واقع میشوند و رفتار جبری انسان را نتیجه میدهند یا مادی و طبیعی هستند، مانند محیط جغرافیایی و آب و هوا یا بدنی مانند وضع مزاجی و تندرستی یا بیماری. یا اجتماعی مانند مؤسسات و قوانین و آداب و رسوم، یا نفسانی مانند عادات و تمایلات و خصوصیات اخلاقی... از این رو میتوان جبر را هم چندین قسم دانست: جبر طبیعی یا مادی، جبر بدنی، جبر اجتماعی، جبر نفسانی. (مبانی فلسفهء دکتر سیاسی صص461 - 463) :
بمیان قدر و جبر ره راست بجوی
که سوی اهل خرد جبر و قدر درد و عناست.
ناصرخسرو.
جنبش جبر خلق عالم راست
جنبش اختیار آدم راست.سنائی.
و کاهلی را خرسندی مخوان که نقش عالم حدوث در کارگاه جبر و قدر چنین بسته اند که تا تو در بست و گشاد کارها میان جهد نبندی ترا هیچ کار نگشاید. (مرزبان نامه).
هر که ماند از کاهلی بی شکر و صبر
او همی داند که گیرد پای جبر.مولوی.
هر که جبرآورد خود رنجور کرد
تا همان رنجوریش در گور کرد.مولوی.
خشم در تو شد بیان اختیار
تا نگویی جبریان را اعتذار.مولوی.
این نه جبر این معنی جباریست
ذکر جباری برای زاریست.مولوی.
هرآنکس را که مذهب غیر جبر است
نبی فرمود کاو مانند گبر است.شبستری.
موحد جبری قول و قدری فعل باشد.
جلابی غزنوی.
|| (اصطلاح تصوف) نزد صوفیه اطلاق بر جبروت شود. (کشاف اصطلاحات الفنون).
|| (اصطلاح ریاضی) نام قسمی از علوم ریاضی است. نام علمی است. مؤلف کشاف اصطلاحات فنون آرد: گاه جبر اطلاق شود بر علم جبر و مقابله و آن علمیست که بواسطهء آن مجهولات عددیه از معلومات مخصوصه اش شناخته گردد، در حالیکه این مجهولات بر وجه مخصوصی باشد. از فرض مجهول شی ء و حذف مستثنی از یکی از متعادلین و افزونی آن بر دیگری و اسقاط مشترک بین متعادلین بنابرآنچه در کتب علم حساب مقرر است. (از کشاف اصطلاحات الفنون).
جبر شعبه ای از ریاضی است که با اعمال جبری یعنی جمع و تفریق و ضرب و تقسیم (ولی بصورت بسیار دقیقتر از علم حساب) و با مسألهء حل معادلات منتجه از این اعمال و شرایط موجود در مسأله سر و کار دارد. عناصری که موضوع عملیات جبری قرار میگیرند ممکن است عدد یا سمبلهای دیگر باشند و گاهگاه این سمبلها نمایشگر مطالب بسیار انتزاعی علم ریاضیند. چون «حامل»ها و ماتریسها.
از دیرباز تعریف جامع و مانع از علم جبر تا حد زیادی مورد بحث علمای فن بوده است لاگرانژ(7) در «رساله ای راجع به معادلات عددی»(8) می گوید «هدف جبر یافتن مقادیر مورد تجسس نیست بلکه آن با سیستم عملیاتی سر و کار دارد که نتیجهء آن یافتن مقادیر مورد نظر است. فهرست این عملیات که بطریق جبری نشان داده شده همان فرمول است».
سره(9) در کتاب جبر عالی می گوید «جبر چیزی جز تجزیه و حل معادلات نیست».
دو هامل(10) در «روش علوم عقلی» امتیازی بین جبر و حساب قائل نشده است و در تحت نام علم الاعداد هر دوی آنها را می آورد. باری از آنچه گذشت معلوم شد تعریف علم جبر همواره مورد اشکال اهل فن بوده و بخصوص امتیاز آن از علم حساب تا حدی برین اشکال افزوده است.
تاریخ جبر: اسم جبر در سال (825 م. /210 ه .ق .) بوسیلهء محمد بن موسی خوارزمی متداول شد. این نام را وی بر یکی از تألیفات خود یعنی اثر معروف وی «الجبر و المقابلة» نهاد. مترجمان گاهی این عنوان را بصورت «بستن و تساوی»(11) ترجمه کرده اند اما این ترجمه و تعبیر آنها بهیچوجه مورد نظر نویسندگان قدیمی اسلامی نبوده است.
بعضی لغت «الجبر» را عربی و «المقابله» را فارسی دانسته و هر دو را وابسته بحل معادلات میدانند. در هر حال کار خوارزمی اولین اثری بود که نام جبر داشت و چون در روزگار وی واجد مطالب عمیق و دقیق بود باعث شد سایر اهل فن البته با تغییراتی در هجاء آن نیز آن نام را بکار برند. این علم در طول تاریخ بنامهای دیگری نیز موسوم شده است چون: اریثمتیکا(12) (یونانی)، بیژاگانیتا(13)(لغت هندی)، کیجن سیحو(14) (لغت ژاپونی)، تین یوئن(15) (لغت چینی) و فاخری (عربی) (نامی که کرخی در سال 1020 م. به آن داد و درین تسمیه توجه به اسم مولی و مشوق خود فاخرالملک داشت) و چند نام دیگر.
مختصری از تحولات و ترقیات علم جبر: علم جبر در عصرهای مختلف پیشرفت ها کرده که خلاصهء آن ذیلا نوشته میشود:
1 - عصری که فقط سرو کار با مسائل مبهم عددی بوده است بدون ورود مفهوم بسمبولها. 2 - عصری که دانشوران ریاضی بحل هندسی معادله درجه دوم و یافتن خطی بازاء ریشه آن توجه داشته اند. 3 - دوره ای که بسط منطقی سمبلها (ولی بشکل نارسا) دربارهء اعداد مورد نظر بوده است چون کارهای دیو فانتوس. 4 - زمانی که مباحثات و انتقادات نسبة علمی راجع بمعادلات محور بحثهای حوزهء علمی بوده چون کار مسلمین. 5 - وقتی که تئوری معادلات و حل معادلات دو مجذوری مورد توجه علاقمندان جبر قرار گرفت چون کارهای قرن شانزدهم. 6 - دوره ای که با بکار بردن سمبلهای مناسب جبر از مرحلهء تئوریهای نارسا خارج شد و بصورت بحثهای تحلیلی و علمی راجع باعداد و کثیرالجمله ها درآمد. 7 - زمان بسط های جدید راجع به جبر عالی.
دیوفانت یگانه یونانیی است که مستقیماً در جبر کتاب نوشت و برای اولین بار سمبلهای جبری را بمعانی خاص بکار برد. او علامتی برای مجهول و سمبلی برای تفریق و همچنین حروف اولیهء الفباء برای تساوی و سرانجام مربع و مکعب و شکلهای دیگری را برای قوای 2 و 3 و سایر قوا استعمال کرد.
در مشرق از سالهای پیش علاقهء خاصی نسبت بحل مسائلی ابراز میشد که امروز بکمک جبر حل میشود. چینی ها سالهای پیش از میلاد مسیح قادر بودند معادلات درجهء دوم را حل کنند. کارهای هندو چون کارهای براهما گوپتا(16)، ماهاویرا(17) بهاسکارا(18)واجد مسائل زیادی بود که از طریق جبر حل میشد و نیز قدرت قابل ملاحظه ای برای اعمال راجع بانالیز میداد. در دنیای اسلام بخصوص در زمان خلفاء (در بغداد) سعی وافی بجهت تقارب دو منبع یونانی و هندی شد. نتیجهء این تقارب آماده شدن کتبی چون کتاب محمد بن موسی خوارزمی و ابوکامل و کرخی است که از بین آنها اثر خوارزمی تأثیر فوق العاده ای در تفکر ریاضی غرب داشت این کتاب بعدها بوسیلهء رابرت آوچستر(19)بسال 1140 م. و سایر اصحاب مدرسه در قرون وسطی ترجمه شد. علمای مشرق قادر بحل معادلهء درجهء دوم بودند ولی طریق حل آنها (اعم از آنکه حل معادلات بتوسط خودشان تأسیس شده باشد یا از یونانی ها گرفته باشند) طریقی متقن و دقیق نبود. در ابتدای دوره چاپ در اروپا علما متوجه شدند که علم جبر واجد سمبل خاص برای حل معادلهء درجهء دوم نیست ولی با این وجود میتوان آن معادله را رأساً حل کرد. ایتالیا در آن ایام مرکز آموزش بود و اصحاب مدرسه دقت خاصی برای حل معادلات بخصوص معادلهء درجهء سوم بکار بردند. حل معادلهء درجهء سوم بوسیلهء نیکلو تارتاگلیا(20) (1535 م) بعمل آمد و بوسیلهء کاردان(21) در کتاب ماگنا(22)بسال 1545 م. انتشار یافت.
معادلهء دو مجذوری بوسیلهء لودوویکوفراری(23)شاگرد کاردان مزبور حل شد (بسال 1540 م.) و بوسیله کاردان منتشر گردید. پیشرفتهای مهم جبر در خارج از ایتالیا بوسیله دانشورانی چون فرانسوا ویتا(24) توماس هاریو(25)، دکارت(26) بعمل آمد. بسط توانها مدیون کارهای جان والیس(27) است. اثبات عدم امکان حل معادلات درجهء پنجم از طریق جبری وابسته بکارهای پائلوروفینی(28)(سالهای 1803 - 1805 م.) و نیل هنریک آبل(29) (سال 1824 م.) و اورایست گالیو(30)(1831 م.) است که کار دانشمند اخیر در سال 1840 م. بعد از مرگش انتشار یافت. باری میتوان گفت که جبر مقدماتی رأسا در قرن هفدهم کامل شد و از آن تاریخ ببعد جبر عالی نشأت گرفت و در زمینهء معادلات، توابع متقارن، سریها شروع به پیشرفت کرد و با زحمات دانشمندانی که بعداً نام آنان خواهد آمد جای خود را در میان شعب مختلف علوم ریاضی باز کرد.
تاریخ جبر عالی: بحث در زمینهء تبدیل ها ابتداء بوسیلهء روفینی بسال 1799 م. از بیاض بسواد آمد و نیز بعضی از خواص مقدماتی گروههای تبدیلی بوسیلهء اوگوستین لوئی کوشی(31) بسال 1815 م. شناخته شد. تئوریهای گروههای معین تبدیلات خطی و رابطه اش با حل یک معادله بوسیلهء گالیو بسال 1830 م. مطالعه گردید در سالهای بعد خواص مقدماتی گروههای معین از طریق کامیل جردن(32) (سال 1870 م.) و لئوپلد کرونکر(33)(سال 1872 م.) بررسی و نتایج آن اعلام شد.
گروههای معین تبدیلات خطی از طریق فلیکس کلاین(34) (سال 1874 م.) و رودلف لیپس کیتز(35) (سال 1877 م.) و ریچارد ددکیند(36) (سال 1884 م.) واهولدر(37) (سال 1893 م.) مطالعه شد.
تئوریهای تازهء این گروهها بوسیلهء لئونارد دیکسن(38) (سال 1901 م.) و ایسای اسکور(39) (1906 م.) شناخته و پخش گردید. لغت ماتریس ابتداء بوسیلهء جیمز سیلوستر(40)بسال 1850 م. استعمال شد. گرچه در سال 1846 م. خواص مقدماتی ماتریسها تا حدی از طریق آرتورکیلی(41) شناخته گردیده بود. اما پیشرفتهای واقعی تئوری ماتریس بوسیلهء ویلیام هامیلتن(42) در اثر معروف او راجع به کواترنیون(43) (بسال 1883 م.) آغاز شد. شروع تئوری جبر خطی از کارهای هامیلتن در کواترنیون بود. البته کارهای سیلوستر (سال 1882 م.) و پیرس(44) (سال 1883 م.) و کیلی (1885 م.) و شاو(45) (سالهای 1899 و 1902 و 1907 م.) را نمیتوان نادیده گرفت تئوری جدید در این زمینه از کار ودربرن(46)(سال 1907 م.) شروع میشود و پیشرفتهای عمیق آن از طریق دیکسن و خود ودربرن در سالهای 1914 و 1921 و 1925 م. عملی میگردد.
از طریق آلبرت(47) بسال1934 م. نتایج مرتبط بهم ماتریسهای ریمن(48) بدست آمد. این بود خلاصه ای از تحول جبر و برای اطلاع بیشتر درین زمینه باید بکتاب واندروایدرن(49)بنام «جبر جدید»(50) رجوع شود.
- جبر اجتماعی؛ جبری که بر اثر آداب و رسوم و مقررات اجتماعی حاصل میشود. رجوع بجبر شود.
- جبر بدنی؛ جبر و اضطراری که بر اثر حالات مزاجی بدن حاصل میشود. رجوع به جبر شود.
- جبر تاریخ؛ عبارت است از اجبار و تبعیت حوادث تاریخ از یکدیگر و عدم تخلف حادثه ای از حادثهء ماسبق. پیروان نظریهء جبر تاریخ معتقدند که حوادث تاریخ در پی یکدیگر بوجود می آیند. و هر حادثه که پدید گردد علل آن در حادثهء ماقبل است و چون این عناصر بوجود آید وجود آن حادثه بدنبال آن عناصر قطعی و تخلف ناپذیر است بنظر این دسته حوادث تاریخی یکنوع تلازم و رابطهء علت و معلولی است که تاریخ دان باید با مطالعات دقیق خود این تلازم و رابطه را دریابد. بر طبق این نظر حوادث تاریخ بدون ارتباط با یکدیگر و بی مقدمه نیست. تاریخ حرکت مداوم دارد. هگل این حرکت تاریخ را برای تحقق بایده مطلق میداند....
- جبر طبیعی؛ جبر و اضطراری که بر اثر عوامل طبیعی و محیط حاصل میشود. رجوع به جبر شود.
- جبر علمی؛ جبری که بر اساس استدلال علمی و قاعدهء ترتب معلول بر علت اثبات میشود. رجوع بجبر شود.
- جبر و مثلثات؛ نام قسمی از علم ریاضی.
- جبر و مقابله؛ نام رشته ای از علوم ریاضی.
.
(فرانسوی)
(1) - Consolider les fractures (2) - ن ل: تقریر.
(3) - Determinisme.
(4) - Fatalisme.
(5) - Determinisme.
(6) - Oedipe.
(7) - Lagrange.
(8) - Traite de la resolution des equations numeriques.
(9) - M.J.A.Serret.
(10) - Duhamel.
(11) - Restovation and Equation.
(12) - Arithmetica.
(13) - Bijaganita.
(14) - Kigen seiho.
(15) - Tien yuen.
(16) - Brahmagupta.
(17) - Mahavira.
(18) - Bhaskara.
(19) - Robert of chester.
(20) - Niccolo Tartaglia.
(21) - Cardan.
(22) - Magna.
(23) - Lodovico - Ferrari.
(24) - Francois vieta.
(25) - Thomas Harriot.
(26) - Descartes.
(27) - John wallis.
(28) - Paolo Ruffini.
(29) - Niel Henrik Abel.
(30) - Evariste Galio.
(31) - Augustin Louis Cauchy.
(32) - Comille Jordin.
(33) - Leopold Kronecker.
(34) - Felix Klein.
(35) - Rudolph Lipschitz.
(36) - Richard Dedekind.
(37) - Oholder.
(38) - Leonard. E. Dickson.
(39) - Issaj Schur.
(40) - James Sylvester.
(41) - Arthur Cayley.
(42) - Sir William Hamilton.
(43) - Quaternion.
(44) - Pirce.
(45) - Shaw.
(46) - Wedderburn.
(47) - A. A. Albert.
(48) - Rieman.
(49) - B. L. Vander waedern.
(50) - Mordern Algebra.

جبر.

[ ] (اِخ) دهی از دهستان بلوک شرقی بخش مرکزی شهرستان دزفول است. این ده در پانزده هزارگزی جنوب دزفول و پانزده هزارگزی جنوب راه شوسهء شوش بدزفول واقع شده و محلی است دشت و گرمسیر و مالاریایی و صد تن سکنه دارد و آب آنجا از رودخانهء دز تأمین میشود و محصول آن غلات، برنج و کنجد و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. ساکنان آن از طائفهء عشایر بختیاری هستند. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

جبر.

[جَ] (اِخ) نام پنج صحابی است. (منتهی الارب).

جبر.

[جَ] (اِخ) غلام بنی عبدالدار است. وی اسلام خود را پنهان میداشت. او بخدمت رسول (ص) آمد و حضرت باندازهء قیمتش باو پول داد تا خویشتن را از مولای خود خرید و آزاد گردید. (از امتاع الاسماع ج 1 ص396).

جبر.

[ ] (اِخ) یکی از سابقین اسلام و از کسانی است که در ابتداء ظهور این دین به پیغمبر (ص) ایمان آورد. (از تاریخ اسلام فیاض چ 2 ص 68). ظاهراً همان شخص مذکور در کلمهء پیش است.

جبر.

[جَبْ بَ] (اِخ) لقب محمد اصفهانی محدث ابن عصام است. (منتهی الارب).

جبر.

[ ] (اِخ) ضومط... اهل قریهء برج صافیه (شمال طرابلس شام) است. وی استاد عربی در مدرسهء امریکایی بیروت بود. او راست:
1 - الخواطر الحسان فی المعانی والبیان، که در 1896 م. در مطبعهء الهلال به چاپ رسیده است. 2-الخواطر الاعراب فی النحو والاعراب که در 1886 م. در مطبعة الادبیهء بیروت بچاپ رسیده است. 3 - الخواطر فی اللغة. بحثی است فلسفی در لغت که در 1886 م. در مطبعة الادبیهء بیروت بچاپ رسیده است. 4 - فلک التقلید فی علم الصرف علی اسلوب جدید. که آنرا بهمراهی بولس افندی خولی تألیف کرده است. 5 - فلسفة البلاغة، که در 1898 م. بطبع رسیده است. 6 - اللغة العربیه. این رساله که بحثی تاریخی و فلسفی است در 1911 م. در مطبعة الادبیهء بیروت به چاپ رسیده است. (معجم المطبوعات).

جبر.

[ ] (اِخ) مولی بنی عبدالدار. واقدی گوید: وی یهودی بود در مکه و سورهء یوسف را از حضرت رسول (ص) استماع کرد و اسلام آورد و آنرا پنهان میداشت. ولی اربابان وی اطلاع یافتند و او را آزار کردند و هنگامی که رسول (ص) مکه را فتح کرد از آزاری که دیده بود بحضرت شکایت برد، آن حضرت پولی باو عطا کرد تا خویشتن را خرید و آزاد شد. سپس ثروتمند شد و با زنی از اشراف بنی عامر ازدواج کرد. مقاتل بن حبان در تفسیر خود او را از کسانی دانسته که آیهء «الا من اکره و قلبه مطمئن بالایمان». (قرآن 16/106). و آیهء «و جعلنا بعضکم لبعض فتنة». (قرآن 25/20) در شأن آنان نازل شده است. طبری در تفسیر آیهء «فَمَن اظلم ممن افتری علی الله کذبا». (قرآن 18/15)، «او قال اوحی الیّ...» از طریق سدی آرد: که عبدالله بن سعدبن ابی سرح اسلام آورد و سپس مرتد شد و دربارهء عمار و جبر نزد ابن الحضرمی یا ابن عبدالدار بدگوئی و سخن چینی کرد آنان این دو تن را گرفتند و آنقدر آزار کردند تا از اسلام برگشتند و (کافر شدند) و آیهء زیر در این مورد نازل شد: «الا من اکره و قلبه مطمئن بالایمان» (قرآن 16/106). و در تفسیر ابن حاتم و عبدبن حمید از طریق حصین بن عبدالرحمن از عبدالله بن مسلم حضرمی آمده که گفت: دو بنده داشتیم بنام یسار و جبر و آنان صقلی بودند که کتاب خود را میخواندند و به آن عمل میکردند و حضرت رسول (ص) نزد آنان میگذشت و بقرائت آنان گوش میداد و مردم گفتند: آن حضرت از آنان می آموزد و این آیه «و لقد نعلم انهم یقولون انما یعلمه بشر» (قرآن 16/103) نازل شد. در اینجا از اسلام آوردن این دو تن ذکری نشده است. (از الاصابة فی تمییزالصحابه).

جبر.

[ ] (اِخ) مولی عامربن الحضرمی. رجوع به جبر مولی بنی عبدالدار در همین لغت نامه و رجوع به الاصابه شود.

جبر.

[جَ] (اِخ) ابن ابی ایاس. همان جبیربن ایاس است. رجوع به جبیربن ایاس شود. (الاصابة فی تمییز الصحابة).

جبر.

[ ] (اِخ) ابن ابی عبیدة الثقفی. باوردی گوید: که وی با پدرش در «یوم الجسر» شهید شد. (از الاصابة فی تمییزالصحابة).

جبر.

[ ] (اِخ) ابن القاسم. از وزراء فاطمیین است و در شوال سال سیصد و هفتاد و سه این سمت را داشته است. (از معجم الانساب زامباور ج 1 ص145).

جبر.

[ ] (اِخ) ابن انس، از طائفهء بنی زریق است. طبرانی او را از صحابه میداند که با علی (ع) در صفین بودند و گفته است وی از کسانی است که در بدر حاضر بود. ولی دیگران او را از اصحاب بدر نمیدانند. ابوموسی گوید: که نام وی جزء بن انس است لیکن صحیح نیست، زیرا جزءبن انس سلمی بوده و این شخص انصاری است. (از الاصابة فی تمییز الصحابة).

جبر.

[ ] (اِخ) ابن جبربن محمد بن جبربن هشام قرطبی مالکی. وی بسال 615 ه .ق . درگذشت. او راست: مطالع الانوار و مسالک الابرار فی فضائل الصلاة علی النبی المختار، (از اسماءالمؤلفین ص 249).

جبر.

[ ] (اِخ) ابن زید. وی پدر ابی عبس است. گفته اند که او صحابی است و روایاتی دارد لیکن درست نیست بلکه ابوعبس پسر او از صحابه است و روایاتی دارد. (از الاصابة فی تمییزالصحابة).

جبر.

[ ] (اِخ) ابن عبداللهالقبطی. مولی بنی غفار و گویند: مولی ابوبصرة غفاری است. ابن یونس از حسن بن علی بن خلف بن قدید حکایت کند که این شخص رسول مقوقس بود که در ماریه بخدمت رسول (ص) رسید. حسن گوید: بعض فرزندان او را در مصر دیده ام. وی بنقل هانی بن منذر بسال 63 ه .ق . درگذشت. (از الاصابة فی تمییز الصحابة).

جبر.

[ ] (اِخ) ابن عتیک بن قیس بن هیشة بن الحارث. صحابی است. رجوع به جابربن عتیک بن قیس... در همین لغت نامه والاصابة شود.

جبر.

[ ] (اِخ) ابن علی بن عیسی بن الفرج بن صالح مکنی به ابوالبرکات و ملقب به الربعی الزهری. وی یکی از ادیبان فصیح و بلیغ بود. محمد بن عبدالملک همدانی گوید: او در بغداد از وزیران نیابت میکرد و در نویسندگی دست توانائی داشت. او در جوانی دیوانه شد و خود را به بند چاه آویزان میساخت و ادعای پیمبری میکرد سپس او را معالجه کردند تا بهبودی یافت. بصروی و جز او در مدح وی شعر سروده اند. وی بسال 449 ه .ق . درگذشت. ابوالسحن علی بن عیسی پدر جبر نحوی مشهوری است که با ابی علی فارسی مصاحب بوده است. (از معجم الادباء یاقوت رومی چ مارگلیوث ج 2 ص400).

جبر.

[جَ] (اِخ) ابن نعیم بن مرة الحضرمی المصری. محدث است. از عطا و ابوزبیر روایت کند و اللیث وابن لهیعه از وی روایت کنند. دارقطنی گوید: وی در مصر بمنصب قضا و قصص رسید و یزیدبن حبیب گوید: در قضاة مصر فقیه تر از او کسی نیافتم. وی بسال 137 ه .ق . درگذشت. (از حسن المحضره فی اخبارالمصر والقاهرة ص131).

جبر.

[جَ] (اِخ) ابن نوف مکنی به ابوالوداک. وی از ابوسعیدالخدری روایت کند. (از ذکر اخبار اصبهان ج 1 ص251).

جبرآباد.

[جَ] (اِخ) دهی است از دهستان چم خلف عیسی بخش هندیجان شهرستان خرمشهر. در هشت هزارگزی شمال خاوری هندیجان است و راه اتومبیل رو هندیجان بده ملا و خلف آباد از کنار آن میگذرد. محلی است دشت و گرمسیر و مالاریائی. سکنهء آن 140 تن و آب آن محل از رودخانهء زهره تأمین میشود و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و حشم داری است و راه آن در تابستان اتومبیل رو است و ساکنان آنجا از طایفهء قنواتی هستند. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

جبرآباد.

[ ] (اِخ) دهی است از بخش سنجابی شهرستان کرمانشاهان. در 19 هزارگزی شمال کوزران و هزارگزی چقاشکر واقع شده و محلی است دشت و سردسیر. سکنهء آن 80 تن است آب از چاه تأمین میشود. محصول آنجا غلات و حبوبات دیم، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه مالرو است ولی در تابستان اتومبیل میتوان برد. در آمار این ده را جورآباد نوشته اند. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

جبرآهنگ.

[جَ هَ] (اِ مرکب) تخم خاریست که آنرا زردخار میگویند. و بیخ آن تربد زرد باشد. (برهان) (آنندراج). جبلاهنگ. جبلهنگ. (از برهان). رجوع بکلمات فوق شود.

جبراً.

[جَ رَنْ] (ع ق) به ستم. بزور. بناچار. بناخواست. قهراً. (یادداشت مؤلف). از روی بی اختیاری. (آنندراج) (غیاث اللغات) : قهراً و جبراً انتزاع نمود. (حبیب السیر ص125).

جبرائل.

[جِ بَ ءِ] (اِخ) نام فرشتهء وحی. (منتهی الارب). این کلمه بصورتهای مختلف زیر نیز آمده است: جَبْرائل. و جَبْرائیل و جَبْرَئِل و جَبْرَئیل و جِبْرَئیل و جَبْرال و جِبْرال و جَبْریل و جَبَریل و جَبْرین و جِبْرین و جز آن. (از منتهی الارب).

جبرائل.

[جِ بَ ءِ] (ع اِ) یعنی بندهء خدا. (منتهی الارب).

جبرائل.

[جَ ءَ] (اِخ) لغتی است در جبرائیل. رجوع به جبرائل شود.

جبرائیل.

[جَ] (ع اِ) یعنی بندهء خدای عزوجل. (از منتهی الارب). مرد خدا. (قاموس کتاب مقدس). پیک خدای عزوجل.

جبرائیل.

[جَ] (اِخ) نام فرشتهء وحی. (منتهی الارب). امین وحی. روح الامین. روح القدس. ناموس اکبر. جبرول. (یادداشت مؤلف). جبرائل. در قاموس کتاب مقدس چنین آمده: فرشته ای است که زکریا را بولادت یحیی و مریم را بولادت عیسی بشارت داد و همان است که در ایام سابق به دانیال نبی فرستاده شد تا تفسیر رؤیا را بر او تعلیم کند و خود مدلول اسم اشاره بقوت خداست. (قاموس کتاب مقدس). نام یکی از هفت ملکی که بعقیدهء یزیدی ها مدبر جهانند. (تاریخ کرد ص130). رجوع به جبرئیل شود.

جبرائیل.

[جِ] (اِخ) دهی از دهستان پیرتاج شهرستان بیجار است. و در 48 هزارگزی جنوب خاوری بیجار و هشت هزارگزی خاور شوسهء بیجار به همدان واقع شده و محلی است تپه ماهور و سردسیر. سکنهء آن 650 تن باشد، و آب آن از چشمه و قنات تأمین میشود. محصول آنجا غلات، لبنیات و انگور و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه آنجا مالرو و در فصل خشکی از خان باغی اتومبیل میتوان برد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

جبرائیل.

[جَ] (اِخ) ابن بختیشوع بن جورجیس بن بختیشوع، از اطباء حاذق و ماهر از مردم جندیشابور که در خدمت هارون الرشید و خلفاء بعد از وی بود. او تألیفات بسیاری در طب دارد و بجای پدر خود بختیشوع بریاست پزشکانی که در خدمت خلیفه بودند منصوب شد. مردم جندیشابور از زمان اکاسره (ساسانیان) حذاقت و مهارت خاصی در این صناعت داشتند بهمین جهت بمقامات عالی دولتی میرسیدند. در تاریخ بناء جندیشابور چنین گویند: چون اردشیر بر قیصر روم پیروز شد و بلاد سوریه و انطاکیه را فتح کرد، دختر قیصر را از وی خواستگاری نمود، قیصر قبول کرد و پیش از این که دختر را بیاورد، شهری همانند قسطنطنیه برای او بنا کرد و بنام جندیشابور نامید و در وجه تسمیهء این شهر چنین آمده: که آنجا قریه ای بود که مردی بنام جندا مالک آن بود و شاپور خواست آنرا با قیمت گزافی از وی بخرد و شهر مزبور را بنا کند او از فروش امتناع کرد و سرانجام قرار شد زمین از آن جندا و ساختمان از آن شاپور باشد و بنام هر دو یعنی «جندا» و «شاپور» نامیده شد. و چون دختر قیصر را به آنجا منتقل ساختند بهمراه وی از هر صنفی جمعی از مردمان سرزمین او بود و در میان آنان گروهی از طبیبان حاذق بودند که در جندیشابور اقامت کردند و بجوانان طب می آموختند و در این فن آن قدر پیشرفت کردند که در معالجه و اصول بهداشت از یونانیها و هندیها جلو افتادند، زیرا اینان برگزیدهء دانش همه اقوام را فراگرفتند و نتایج تجارب خویشتن را بآن افزودند و کتابها در این علم نوشتند و قوانین کلی وضع کردند، تا اینکه در سال بیستم کسری طبیبان جندیشاپور به امر پادشاه گرد آمدند و مناظره ای در مسائل طبی میان آنها صورت گرفت که سخت مشهور است. واسطة المجلس در این جلسه جبرئیل درستاباذ طبیب کسری بود و ثانی «درجهء دوم» سوفسطائی و یارانش و یوحنا و گروهی از اطباء بودند و مسائلی بین آنان مطرح شد که چون در آنها تأمل شود فضل و مهارت آنان در پزشکی بخوبی آشکار میگردد و امر بر این منوال بود تا زمانی که منصور بخلافت رسید و شهر دارالسلام «بغداد» را بنا کرد و کسالتی بر وی عارض شد که برای معالجهء آن جرجیس بن بختیشوع را از جندیشاپور احضار کرد. در سال صد و هفتاد و پنج جعفر برمکی مریض شد و با اجازهء هارون الرشید بختیشوع که طبیب خاص رشید بود او را معالجه کرد (در آنزمان رسم چنین بود که طبیب خاص خلیفه بدون اجازهء وی نمیتوانست اشخاص دیگر را معالجه کند) و چون بهبود یافت جعفر به او گفت: از تو میخواهم که طبیب ماهری برای من اختیار کنی تا در خدمت من باشد و مورد احسان و اکرام قرار گیرد. او گفت طبیبی حاذق تر و ماهرتر از جبرائیل پسر خود نمیشناسم حتی از خودم در صناعت طب داناتر است جعفر گفت: او را نزد من بیاور، چون حاضر شد جعفر مرضی را که از همه پنهان میداشت باو گفت و علاج آنرا از وی خواست. جبرائیل در ظرف سه روز او را کاملاً معالجه کرد و جعفر بسیار خشنود شد و باندازه ای او را دوست میداشت که ساعتی از وی دوری نمیکرد و همیشه با او طعام و شراب میخورد. بعد از این مطلب قفطی از کیفیت معرفی جبرائیل بحضرت هارون سخن میگوید و داستانی دربارهء معالجهء کنیزک خلیفه نقل میکند که همان سبب آشنائی خلیفه با جبرائیل میشود و پانصدهزار درهم جائزه باو میدهد و او را رئیس اطبا می کند و مقام او روز بروز در نزد رشید اعتلا می یافت تا آنجا که رشید گفت: هر کس با من حاجتی دارد به جبرائیل بگوید، زیرا وی هر حاجتی از من بخواهد آنرا اجابت میکنم و بهمین جهات هر کس به رشید حاجتی پیدا میکرد بجبرائیل میگفت تا وی از رشید بخواهد.
وی در عهد امین و سپس در دورهء مأمون بعد از گذراندن دورهء مغضوبیت بهمان مقام برقرار بود، گویند روزی بر فضل بن سهل ذوالریاستین که اسلام آورده و ختنه شده و قرآن در برابرش بود وارد شد و از او پرسید: چون بینی نامهء ایزد؟ گفت: «خوش و چون کلیله و دمنه». جبرائیل بعد از آنکه مأمون را از یک بیماری سخت رهائی داد یک ملیون درهم برسم جائزه از او بدست آورد والحق این طبیب از دولت خلفا و امرای آنان بسیار متمتع بود و مثلا از رشید و عیسی بن جعفر و زبیده زن هارون و عباسه خواهر هارون و فضل بن ربیع و فاطمه ام محمد و ابراهیم بن عثمان و یحیی بن خالد برمکی و جعفربن یحیی برمکی و فضل بن یحیی برمکی مجموعاً هر سال 4900000 درهم میگرفت و اگر این مقدار را در بیست و سه سال مدت خدمت او محاسبه کنیم مجموعاً 112700000 درهم میشود که اگر رواتب آل برمک را بعد از برکناری و پریشانیش در ده سال آخر حیات جبرائیل از این مبلغ بکاهیم (یعنی 24000000) 88700000 درهم باقی میماند و هنگام مرگ با همهء تهمتها که دیده و مصادراتی که از اموال وی شده و مخارجی که کرده و املاکی که خریده هفتاد هزار دینار برای او مانده بود. جبرائیل در پانزده سال اول که در خدمت رشید بود، چون رشید را کسالتی سخت عارض نشده بود، بخوبی سرکرد و پیوسته مرتبه و مقام وی نزد رشید فزونی مییافت تا اینکه رشید بطوس سفر کرد و بمرض سختی دچار شد که بهمان مرض درگذشت. روزی بجبرائیل گفت چرا مرا از این مرض نجات نمیدهی؟ او گفت من پیوسته ترا از آمیزش با زنان و افراط در جماع منع میکردم و نپذیرفتی و اینک از تو درخواست میکنم که بشهر خود بازگردی که آب و هوای آن با مزاج تو سازگارتر است باز نمی پذیری و این مرضی سخت است و از خدای خواهانم که منت گذارد و ترا عافیت عنایت فرماید. رشید در غضب شد و او را زندانی ساخت. گویند: در فارس اسقفی بود که از طب نیز آگاهی داشت او را به بالین رشید حاضر ساختند چون او را دید گفت: طبیبی که معالج تو بوده از طبابت اطلاعی نداشته است و همین سبب شد که رشید نسبت به جبرائیل بیشتر خشمگین شود: فضل بن ربیع جبرائیل را دوست میداشت دریافت که اسقف مزبور دروغ گو است و میخواهد تفتین کند، در هر حال اسقف رشید را معالجه می کرد و هر روز مرض وی شدت مییافت. اسقف میگفت: بهبود تو نزدیک است و شدت بیماریت در اثر خطاهای طبیب معالج تو (جبرائیل) بوده است، رشید سخت خشمگین شد و فضل بن ربیع را گفت: جبرائیل را بقتل رسان، ولی فضل نپذیرفت، زیرا از جبرائیل شنیده بود که رشید تا چند روز دیگر خواهد مرد. بهرحال رشید بهمان مرض درگذشت و جبرائیل زنده ماند و فضل بن ربیع را که بقولنجی سخت مبتلا شده و اطبا از معالجهء آن درمانده بودند، ببهترین وجهی معالجه کرد و مورد تحسین و اعجاب فضل قرار گرفت.
جبرائیل در خدمت امین و مأمون منزلت و مقام سابق خود را بازیافت و از آنان صله و عطایا و رواتب بیشمار بدست آورد. تا اینکه در سال دویست و سیزده که مأمون عازم روم بود جبرائیل بمرضی سخت مبتلا شد و بهمین جهت مأمون از او خواست که بختیشوع پسر خود را بهمراه وی بروم بفرستد و سرانجام جبرائیل بهمان مرض درگذشت، و وصیت نامه ای نوشت که چون مأمون برگشت آنرا بوی دهند و مأمون هم آنرا به پسرش داد. او را در دیر مارسرجس در مدائن بخاک سپردند. (تلخیص از تاریخ الحکماء قفطی صص132 - 149 و تاریخ علوم عقلی در تمدن اسلامی).

جبرائیل.

[جِ] (اِخ) ابن بطرس بن القلاعی. او راست: 1 - مقالات فی التعالیم المسیحیة. 2 - الحق القانونی المارونی. 3 - کتاب فی اسرارالبیعة. 4 - ناموس کنیسة رومیة. 5 - تاریخ. وی بسال 922 ه . ق. / 1516 م. درگذشت. (از معجم المؤلفین).

جبرائیل.

[جِ] (اِخ) ابن عبیدالله یا عبدالله بن بختیشوع بن جبرائیل یکی دیگر از طبیبان عالیقدر خاندان بختیشوع است. پدر وی از متصوفان بود و وقتی المقتدر بخلافت رسید او را از خاصان درگاه خود ساخت و مدتی در این سمت بود سپس درگذشت و پسر خود جبرائیل و دختری را که هر دو صغیر بودند بجای گذاشت. در شب درگذشت وی المقتدر هشتاد فراش بمنزل وی فرستاد تا آنچه در خانهء وی بود بمصادره بردند و زن وی که دختر یکی از عمال معروف بود متواری و پنهان شد و مأموران خلیفه پدر وی را بازداشت کردند و امانات دخترش را از او خواستند و سرانجام مال فراوانی از او گرفتند. زن عبدالله با دو فرزند کوچک خود پنهانی به عکبرا رفت و با طبیبی ازدواج کرد و مدت کمی با وی بسر برد و درگذشت و شوهرش تمام دارایی او را تصرف کرد و فرزند او را از خود راند در این هنگام جبرائیل با تنگدستی ببغداد رفت و نزد هرمز طبیب بفراگرفتن طب اشتغال یافت و پس از وی نزد علی بن یوسف طبیب بتحصیل پرداخت و پیوسته در بیمارستان بمطالعه می پرداخت تا اینکه در این دانش مهارت یافت و نزد سه تن داییان خود که در دارالروم سکونت داشتند رفت ولی آنان او را بر اشتغال یافتن به طب سرزنش کردند و گفتند تو هم میخواهی مانند پدران خود جبرائیل و بختیشوع باشی ولی جبرائیل راضی نمیشد که گفتهء آنان را بپذیرد. در این اوان رسولی از کرمان بنزد معزالدوله آمده و در نزدیکی محل کار جبرائیل منزل کرده بود و با او رفت و آمد داشت و با هم دوست شدند و با جبرائیل مشورت کرد که فصد بکند او هم تجویز کرد و عمل نمود آن رسول هدیهء نیکوئی برایش فرستاد و بجبرائیل گفت: کنیزکی دارم که به «نزف الدم» مبتلا شده و در هرجا طبیبی بوده آن کنیزک را نزد او برده ام و نتوانسته اند علاج کنند اگر او را ببینی و بتوانی او را علاج کنی بسیار نیکو بود. جبرائیل با معجون خاصی که برای کنیزک ترکیب کرد در مدت کوتاهی شفا یافت. ارباب کنیزک که او را بسیار دوست میداشت از بهبودی او بسیار خوشحال شد و هزار درهم و لباسهائی بجبرائیل عطا کرد و گفت به اندرون شو و اجرت خود را از آنان مطالبه کن. آن کنیزک نیز هزار درهم پول و از هر قسم لباسی دو قواره بوی عطا کرد و او را بر قاطر سوار و غلامی زنگی همراه او کرد و با تجمل فراوان از آنجا خارج شد و دائیهایش از او بگرمی استقبال کرده و لقب نیکی باو دادند. جبرائیل گفت: این لقب ثیاب مراست نه من را. این رسول چون بسرزمین خود برگشت همه جا از طرز معالجهء او بخوبی یاد کرد و همین امر سبب شد که جبرائیل بشیراز سفر کند و این در زمانی بود که تازه عضدالدوله بفرمانروائی شیراز رسیده بود و چون خبر آمدن جبرائیل را شنید او را بنزد خود خواست و دربارهء عصبتین چشم از وی پرسشهائی کرد و جبرائیل آنچنان در آن مسئله سخن گفت که مورد اعجاب عضدالدوله قرار گرفت و خانه و مستمری کافی برای او مقرر کرد. سپس کوکبین دائی عضدالدوله را مرضی عارض شد و عضدالدوله جبرائیل را برای معالجه او فرستاد و او هم بمعالجهء او پرداخت تا بهبودی یافت، سپس دائی عضدالدوله جائزهء خوبی باو داد و با اکرام تمام او را بشیراز فرستاد. و وقتی عضدالدوله ببغداد رفت جبرائیل را همراه داشت ودر بیمارستان آنجا مشغول کار ساخت و علاوه بر مستمری از بیمارستان سیصد درهم شجاعی و از باب خواص بودن نیز سیصد درهم میگرفت و در هفته دو شبانه روز در بیمارستان کار میکرد. بهرحال جبرائیل جمعی از رجال و حکمرانان عصر خود را که بمرضهای صعب العلاج مبتلا بودند علاج کرد و شهرت و مال فراوان کسب کرد، وی بتقاضای خسروشاه که او را معالجه کرده بود، رسالهء «الم الدماغ» نوشت و بدرخواست صاحب نیز رساله ای در اثبات اینکه خون برترین اسطقسات است نوشت. پس از آن کتاب بزرگ (کناش کبیر) خود را بنام «الکافی» نوشت و نسخه ای از آنرا وقف دارالعلم بغداد کرد که در بیمارستان از روی آن عمل میکردند و خود جبرائیل به «ابوعیسی صاحب الکناش» که همین کتاب باشد شهرت یافت. کتاب دیگری بنام «المطابقه بین قول الانبیاء و الفلاسفه» نوشت که کمتر کتابی از لحاظ اشتمال آن بر اکثر اقوال شرعی نوشته شده است. کتاب دیگر در رد بر یهود نوشت. جبرائیل در سن هشتاد و پنجسالگی در روز جمعه هشتم ماه رجب سال 396 ه .ق . درگذشت. (از تاریخ الحکماء قفطی صص 146 - 151).

جبرائیل.

[ ] (اِخ) زین الباسلی المخلصی (الخوری). مدرس عربی در مدرسهء بطریرکیه بیروت بود. او راست: الفوز بالارب فی قواعد لغة العرب که در 1887 م. در مطبعهء بیروت بچاپ رسیده است. (معجم المطبوعات).

جبرائیل.

[ ] (اِخ) سلیمان جبور. مؤلف کتاب «ابن ربه و عقده» وی معتقد است که فصل «فضائل بیت المقدس» از عقدالفرید جلد هفتم از قسمتهایی است که بعد از مرگ مؤلف بر کتاب افزوده شده است و بر این معنی دلیلهایی اقامه کرده که بنظر صحیح میرسد. (از ذیل عقدالفرید ج 7 ص300).

جبرائیل.

[ ] (اِخ) شیخ امین الدین. پدر شیخ صفی الدین ابوالفتح اسحاق که یکی از عرفای مشهور عهد الجایتو است، میباشد. (از تاریخ مغول عباس اقبال ص508).

جبرائیل الدلال.

[جِ لُدْ دَلْ لا] (اِخ) ابن عبدالله بن نصرالله حلبی. نویسنده و شاعر و مورخ و لغت دان و روزنامه نویس است بسال1151 ه .ق . / 1836 م. در حلب متولد شد و جریدة الصدی را در پاریس و جریدة السلام را در قسطنطنه تأسیس کرد. و بسال 1317 ه .ق . برابر با 1899 م. درگذشت. او راست:
1 - دیوان شعر 2 - ملخص التاریخ العام 3- رسائل لغویة. (از اسماء المؤلفین).

جبرائیل الکحال.

[جِ لُلْ کَحْ حا] (اِخ)جعفربن محمد بن عمر مکنی به ابومعشر و ملقب ببلخی و مأمونی. وی کحال و از خاصان دربار مأمون خلیفهء عباسی بود که در ماه هزار درهم حقوق میگرفت. مأمون دست او را سبک میشمرد و هر روز صبح اولین کسی که بحضور مأمون میرفت همین جبرائیل بود که چشمان او را می شست و سورمه میکشید و پس از خواب قیلوله نیز اینکار را تکرار میکرد. سپس از درگاه مأمون رانده شد و سبب آنرا از وی پرسیدند گفت: حسین خادم مریض بود و یاسر در اثر کثرت اشتغال نمیتوانست او را عیادت کند. روزی نزدیک خوابگاه مأمون بمن رسید و پرسید خلیفه در چه حال است، گفتم خواب است او وقت را غنیمت شمرد و بعیادت حسین رفت ولی بیش از آنکه یاسر برگردد مأمون از خواب بیدار شد و آنگاه که یاسر برگشت مأمون از او پرسید چرا تخلف کردی. گفت: اطلاع یافتم که در خواب هستی. گفت چه کسی بتو خبر داد گفت جبرائیل. جبرائیل گوید: مأمون مرا خواست و گفت: ترا برای کحالی بخدمت آوردم یا برای اینکه اخبار مرا بدیگران برسانی؟ اینک از درگاه من خارج شو. من سوابق خدمت خود را یاد کردم، دستور داد ماهی صدو پنجاه درهم بمن بدهند از آن پس هیچگاه بدربار مأمون راه نیافت و بهمان حال بود تا درگذشت. (از تاریخ الحکماء قفطی ص152).

جبرائیلان.

[ ] (اِخ) دهی است از دهستان حسین آباد بخش شهرستان سنندج در 48 هزارگزی شمال خاوری سنندج و پنج هزارگزی جنوب خاوری شوسهء سنندج به سقز واقع شده و محلی است کوهستانی و سردسیر. سکنهء آن 105 تن و آب آنجا از رودخانه و چشمه تأمین میشود، محصول آن غلات، حبوبات لبنیات و توتون و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

جبرائیل تورل.

[ ] (اِخ) یکی از نویسندگان اسپانیا که تاریخ اکناد برشلونه را نوشته است. اکناد جمع کند که امروز آنرا کونت و عرب آنرا قمط تلفظ میکند و آنرا باقماط جمع بندند. و اقماط برشلونه یا برجلونه در کتب عرب فراوان آمده است. (از الحلل السندسیه و حاشیهء آن ج 2 ص226).

جبرائیل حداد.

[جَ لِ حَدْ دا] (اِخ)طرابلسی. وی مورخ است. از آثار اوست: تاریخ الحرب السودانیة. که در سال 1891 م. در قاهره بچاپ رسیده است. (از اسماء المؤلفین).

جبرائیل حوشب.

[جِ لِ حَ شَ] (اِخ)مارونی. در حلب متولد شد و از آثار اوست: «الرموز و مفاتیح الکنوز فی الوعظ». (از اسماءالمؤلفین).

جبرائیل دی رمورانتان.

[جِ ؟] (اِخ)ملقب به کبوشی. او راست:
1 - تفنیدللقرآن. که در سال 1660 م. آنرا تألیف کرده است. 2 - کتاب فی التعلیم المسیحی. (از اسماء المؤلفین).

جبرائیل دیزک.

[جِ ؟] (اِخ) او راست: شرح الصلاة الربیة و تفسیرآلاَم المسیح. (از اسماء المؤلفین).

جبرائیل شحاده.

[جِ شَ دَ] (اِخ) ابن میخائیل بن جوجس. از مورخان است. از آثار وی «حوادث سوریة» است. (از اسماء المؤلفین).

جبرائیل عورا.

[جِ] (اِخ) ابن حنابن میخائیل بن ابراهیم بن حنابن میخائیل عورا. از مورخان است. در سال 1219 ه .ق . / 1804 م. در دمشق متولد شد و بعصر ابراهیم پاشا در خدمت دولت مصر در عکا بود و سپس در بیروت بخدمت دولت عثمانی درآمد. او راست:
1 - رسالة فی وقایع ابراهیم باشاالمصری. 2- الاربعة عشر والیاً الذین حملوا ایالة صیدا الی سنة 1860 م. وی بسال 1288 ه .ق . 1871 م. درگذشت. (از معجم المؤلفین).

جبراس.

[جِ] (معرب، اِ) نقشی که بر روی سینه گاه لباس کشند که آنرا عبا گویند. این کلمه ظاهراً ریشهء ترکی دارد و در این زبان آنرا چپرازلر گویند. (دزی ج 1 ص 171).

جبراعل.

[جَ عِ] (اِخ) لغتی است در جبرائیل. (ناظم الاطباء). رجوع به جبرائیل شود.

جبراعیل.

[جَ] (اِخ) لغتی است در جبرائیل. (از ناظم الاطباء). رجوع به جبرائیل شود.

جبرال.

[جَ] (اِخ) لغتی است در جبرائیل، نام فرشته وحی. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به جبرائیل شود.

جبرال.

[جِ] (اِخ) نام فرشتهء وحی. لغتی است در جبرائیل. (از منتهی الارب). رجوع به جبرائیل شود.

جبرئل.

[جِ رِ ءِ] (اِخ) لغتی است در جبرئیل. نام فرشتهء وحی. رجوع به جبرئیل شود.

جبرئل.

[جَ ءِ] (اِخ) لغتی است در جبرائیل، رجوع به جبرائیل شود.

جبرئل.

[جَ رَ ءِ] (اِ) بندهء خدا. (از منتهی الارب). رجوع به جبرئیل شود.

جبرئل.

[جِ رَ ءِ] (اِ) بندهء خدا. (از منتهی الارب). رجوع به جبرئیل شود.

جبران.

[جُ] (ع مص) مأخوذ از جَبْر عربی است که در فارسی بمعنی استدراک زیان وارده بکار میرود چنانکه گویند؛ برای جبران خسارت وارده باید مثل یا قیمت خسارتی که بر کسی وارد کرده بپردازد. و این کلمه را با مصادر شدن و کردن بکار میبرند چنانکه جبران شدن و جبران کردن بمعنی ترمیم شدن و کردن. تفدیه، عوض یافتن یا دادن.
- جبران خسارت؛ اصطلاح حقوقی است، هرگاه در اثر عدم انجام تعهد و التزام یا در اثر اقدام به امری بالمباشر و یا بالواسطه بدیگری زیانی مادی یا معنوی وارد شود طبق مقررات باید کسی که خسارت را وارد ساخته خسارت زیان دیده را جبران کند. البته دادگاه وقتی حکم بخسارت میدهد که خسارت وارد شده و مسلم باشد که از ناحیهء طرف بوده است.

جبران.

[جِ] (اِخ) جبران خلیل جبران. وی یکی از ارکان صنعت ادب عربی و از مؤسسان انجمن «الرابطة القلمیه» در نیویورک بود. او نویسنده و شاعر و نقاش متجددی بود که در بشری لبنان بسال 1883 م. بدنیا آمد و بسال 1931 در نیویورک درگذشت. نقاشی را از درون نقاش مشهور در پاریس فراگرفت. مسافرتهائی هم به اروپا کرد و انگلیسی را بخوبی فراگرفت و کتابهائی به این زبان نوشت. از آن جمله است: المجنون. السائق. النبی. رمل و زبده. یوع بن الانسان. آلهة الارض. التائه و حدیقة الینی که همه بزبان انگلیسی است و کتابهای زیر بعربی است:
1 - رسالة فی الموسیقی. 2 - الارواح التمرده. 3 - الاجنحة المتکسرة. این کتاب در مصر بچاپ رسیده و به فارسی هم ترجمه شده است. 4 - عرائس المروج. 5 - المواکب. 6 - دمعة و ابتسامة. 7 - العواصف. 8 - البدائع والطرائف. 9 - دیوان شعر. اشعار وی دربارهء محبت، دین، عدالت، حق، آزادی و سعادت است. و در نیویورک بچاپ رسیده است. تخیلات سرشار و روانی نثر وی او را از نویسندگان دیگر ممتاز میسازد وی مدیر مجلة «الفنون» است که در نیویورک منتشر میشد. (از معجم المطبوعات و المنجد و الدراسات العربیه) در معجم المؤلفین جُبران ضبط شده و نسب وی چنین آمده: جبران بن خلیل بن میخائیل بن سعد که نسبت او به یوسف بن جبران المارونی الشعلانی البنانی منتهی میشود. رجوع به معجم المؤلفین والجدید فی الادب العربی ج 1 ص137 شود.

جبران.

[] (اِخ) انیس جبران. او راست: الفطن المصری. در این کتاب بحث از کشت انواع پنبه و آفات آن میکند. و در مصر بچاپ رسیده است. (از معجم المطبوعات).

جبران بطرس.

[جُ رانْ بُ] (اِخ) وی قاضی و وکیل دعاوی بود و زبانهای عربی و ترکی و روسی را بخوبی میدانست. در بیروت متولد شد و «جریدة المدرسه» را تأسیس کرد. او راست: روایات مدرسیة. او بسال 1350 ه .ق . 1931 م. درگذشت. (از معجم المؤلفین).

جبران فوتیة.

[جُ ؟] (اِخ) جبران بن میخائیل فوتیه بیرونی. وی مدرس عربی در مدرسه جمعیة خیریه ارتودکس در بیروت بود. او راست: البسط الشافی فی علمی العروض و القوافی این کتاب در سال 1890 م. بچاپ رسیده است. (از معجم المؤلفین).

جبرانه.

[جَ نَ / نِ] (ص، ق) جبراً. (ناظم الاطباء). از روی جبر. جابرانه. بجبر. بزور. بستم.

جبرانی.

[جِ] (ص نسبی) منسوب بجبرین که دهی است. (منتهی الارب).

جبرانی.

[جِ] (اِخ) احمدبن هبة اللهبن سعدالله مکنی به ابی ابوالقاسم و ملقب به التاج. منسوب به جبرین قورسطایا است. (از معجم البلدان).

جبرانی.

[جِ] (اِخ) سعیدبن سعیدبن صالح بن مقلدبن عامربن علی... برادر ابوعبادة الولیدبن عبیدالبحتری شاعر است. وی شاعر و نحوی فاضلی است و حوزهء درسی و جامع حلب داشت و بسال 561 متولد شده. (از معجم البلدان).

جبرانی.

[جِ] (اِخ) سعیدبن سعداللهبن مقلدبن احمدبن هبة اللهبن سعدالله منسوب به جبرین قورسطایا است. (از معجم البلدان).

جبرئیل.

[جِ رِ] (اِخ) بندهء خدا. (از منتهی الارب). رجوع به جبرئیل شود.

جبرئیل.

[جَ رَ] (اِخ) نام فرشتهء وحی. (از منتهی الارب). نام فرشته مقرب. (مهذب الاسماء). فرشته ای است که پیک حضرت است. (ترجمان علامه جرجانی). پیر چهل ساله. جوهر اول. هیولائی اول. سبز کبوتر. طوطی سدره نشین. طاوس عرش. عاشرنه تخته عاج. روح القدس. روح الامین. روح مکرم. عقل اول. ناموس اکبر. (از اخلاق جلالی). روح الاعظم. ساقی روحانیان (کنایه از آدم و شیطان نیز باشد از برهان). کلیم. (از مجموعهء مترادفات ص 106). روح. (ترجمان القرآن). نام فرشتهء مقرب. امین وحی. فرشتهء وحی. (یادداشت مؤلف از السامی). جوالیقی چنین آرد، ابن انباری گفت: در «کلمهء» جبرئیل هفت لغت وجود دارد: جِبریل و جَبریل و جَبرَئِلّ و جَبرائیل و جَبراییل و جَبرَییل و جِبرَئِل و جَبرین و جِبرین. (از المعرب جوالیقی صص 113 - 114). در حاشیهء صفحهء 113 چنین آمده است: صاحب قاموس صور فوق را از این کلمه آورده و صورتهای دیگری هم اضافه کرده است: ابوحیان گوید: عرب همچنان که عادت اوست در این اسم مانند اسماء دیگر عجمی تغییراتی داد تا بپانزده صورت درآمد. جبریل بر وزن قندیل گفتند و آن تلفظ مردم حجاز است و آن قرائت ابن عامر و ابوعمرو و نافع و حفص... است و همین صورت بفتح جیم قرائت حسن و ابن کثیر و ابن محیصن است. فراء این صورت اَخیر را نمیپذیرد و گوید در کلام عرب وزن فَعلیل وجود ندارد. لیکن گفتهء فراء براساسی نیست: زیرا عرب کلمات دخیل را بدو صورت بزبان خود داخل کرده است: یکی آنکه به اوزان عرب درمی آید مانند. لجام، و دیگر آنکه با وزن همان لغت بعربی درمی آید و ابریسم و جبریل بفتح جیم از قسم اخیر است. و جبرئیل بر وزن عَنتَریس که تلفظ بنی تمیم و قیس و کثیر و بسیاری از مردم نجد است. فراء آنرا نقل کرده و زجاج آنرا برگزیده است و گوید: آن بهترین صورت است و آن قرائت اعمش و حمزة و کسائی و حمادبن زید از طریق ابوبکر از عاصم است. سپس صورتها و قرائتهای دیگر نیز ذکر کرده است. (حاشیهء المعرب جوالیقی صص113 - 114) :
نضرنا فماتلقی لنا من کتیبة
یدالدهر الاجبرئیل امامها.
ابوالعباس (از المعرب جوالیقی ص114).
در جای دیگر همین کتاب چنین آمده: جبر بمعنی عبد و ایل بمعنی خدا است و رویهمرفته بمعنی بندهء خدا است. (از المعرب جوالیقی ص327).
برو [کیخسرو] خواندند آفرین بخردان
که ای شهریار و سر موبدان
بتن ژنده پیلی بجان جبرئیل
بکف ابر بهمن بدل رود نیل.فردوسی.
پس لشکرش هفت صد زنده پیل
خدای جهان یاور و جبرئیل.فردوسی.
جبرئیل آمد روح همه تقدیسی
کردم آبستن، چون مریم، بر عیسی.
منوچهری (دیوان چ دبیرسیاقی ص201).
گمراه شدی چو بر تو بگذشت
در جامهء جبرئیل شیطان.ناصرخسرو.
قران را بپیغمبرت ناورید
مگر جبرئیل آن مبارک سفیر.ناصرخسرو.
بپس اسب جبرئیل برو
تا نگیردت دیو زیر رکاب.ناصرخسرو.
تا یتیمی چو مصطفی میساز
چه کنی جبرئیل اتابک تست.خاقانی.
جبریل بر موافقت آن دهان پاک
میگوید از دهان ملایک صلای خاک.
خاقانی.
چو روی پرستیدنت بر خداست
اگر جبرئیلت ببیند رواست.
سعدی (بوستان).
وقتی چنین بود که با جبرئیل و میکائیل نپرداختی. (گلستان).
امام رسل پیشوای سبیل
امین خدا مهبط جبرئیل.سعدی (بوستان).
مانند خلیل رفته در نار
بی زحمت جبرئیل در کار.اوحدی کرمانی.
- بانگ پر جبرئیل؛ در تداول امروز کنایه از صدای پول است.
- || در بیت زیر بمعنی نوید رحمت و رهائیست:
بزد طبل و بانگی ز طبل رحیل
برآمد چو بانگ پر جبرئیل.نظامی.
- پر جبرئیل؛ در تداول امروز فارسی زبانان مجازاً بمعنی پول و اسکناس بکار رود: صدای پر جبرئیل می آید.

جبرئیل.

[جِ رَ] (اِخ) لغتی در جبرئیل. نام فرشتهء وحی. رجوع بجبرئیل شود. روح. ناموس. (از منتهی الارب).

جبرئیل.

[جِ رِ] (اِخ) لغتی است در جبرئیل. نام فرشتهء وحی. رجوع به جبرئیل شود.

جبرئیل.

[جَ رَ] (اِخ) ابن احمد مکنی به ابوالمعالی و ملقب به قدرخان. از ممدوحان رشیدی سمرقندی است. (از لباب الالباب عوفی چ ادوارد برون ج 2 ص167). رشیدی در مدح او گوید:
شاه اعظم خسرو ترک و عجم فخر امم
پادشاه چین قدرخان و خداوند جهان
بوالمعالی جبرئیل آن شاه کورا جبرئیل
با ملایک مدح گوید هرزمان از آسمان
از زمین تا جرم کیوان صد مسافت جمع کن
همت او برتر است از جرم کیوان صد چنان.
رشیدی سمرقندی (از لباب الالباب عوفی).

جبرئیل.

[جَ رَ] (اِخ) ابن عمر بن طغرل خان از امراء بخارا است. نرشخی هنگام بحث از جامع بخارا از صاحب ترجمه چنین یاد میکند؛ تا بروزگار که قدرخان جبرئیل بن عمر بن طغرل خان ببخارا امیر شد. و نام او طغرل بیک بود و کولارتکین لقب یافته بود وی چوبهای آن مسجد را بخرید از ورثه خان سالار و آن مسجد را ویران کرد و چوبها را بشهر بخارا آورد و مدرسه ای بنا کرد بنزدیک چوبه بقالان و آن چوبها را در آنجا خرج کرد و مال بیحد آنجا بکار برد و آن مدرسه را مدرسهء کولارتکین خواند و خاک این امیر در آن مدرسه بود. (از تاریخ بخارا ص 16).

جبرئیل.

[جَ رَ] (اِخ) (شیخ...) ابن یحیی. یکی از رجال دربار مهدی خلیفه عباسی بود. در تاریخ بخارا و احوال و اشعار رودکی چنین آمده: مهدی که خلیفه بود وزیر شیخ جبرئیل بن یحیی را بجنگ مقنع فرستاد، او ببخارا شد و بدروازهء سمرقند لشکرگاه زد تا بجنگ مقنع رود، حسین بن معاذ نزدیک او رفت و گفت تو مرا بجنگ سفیدجامگان یاری ده تا چون از این کار فارغ گردیم با تو بجنگ مقنع رویم. این جنگ بطول انجامید و بالاخره مسلمانان با حیله هائی که بکار بردند بر سپیدجامگان پیروز شدند. (از تاریخ بخارا صص82 ببعد و احوال و اشعار رودکی ج 1 صص300 ببعد).

جبرئیل.

[جَ رَ] (اِخ) (شیخ...) کردی. محدث است. مرحوم قزوینی در حاشیهء ص111 شدالازار چنین نویسد: شرح حالی از این شخص در هیچ جا نیافتم ولی یافعی در حوادث سنهء 676 ه .ق . که سال وفات یحیی بن شرف نواوی فقیه معروف شافعی است در ضمن تعداد کسانی که از وی روایت کنند یکی همین شیخ جبرئیل کردی را شمرده است و عین عبارت او چنین است: «و روی عنه [ ای عن النواوی ] جماعةُ من ائمة الفقهاء والحفاظ منهم الامام علاءالدین العطار... و منهم الشیخ المبارک الناسک جبرئیل الکردی و علیه سمعت الاربعین». و از عبارت یافعی معلوم میشود که اولا: این شیخ جبرئیل کردی بطور متیقن در سال 676 ه .ق . که سال وفات نواوی است در حیات بوده بعلاوه در سن و رشد بمرتبه ای رسیده که از نواوی روایت کند. ثانیاً چون یافعی اربعیین نواوی را بر این شیخ جبرئیل کردی سماع کرده و تولد یافعی در حدود سنهء 698 بوده و حداقل عمر یافعی در زمان سماع باید پانزده سال باشد بنابر این شیخ جبرئل بطور یقین در 710 در حیات بوده است علیهذا عصر تقریبی حیات وی از 676 تا 710 میباشد. (از حاشیهء شدالازار ص111). و در حاشیه ص240 همین کتاب آرد: در حاشیه پیش چون هنوز بشرح حالی از شیخ جبرئیل برنخورده بودیم از تاریخ یافعی به استنباط چیزی نگاشتیم ولی بعد کتاب «منتخب المختار» که تقی الدین فارسی آنرا از کتاب «المختارالمذیل به علی تاریخ ابن النجار» انتخاب نموده بدست ما افتاد و در ص 47 کتاب مزبور چ بغداد مختصری از شرح حال وی مسطور است که بعینه نقل میشود: «جبرئیل الکردی؛ جبریل بن عمر بن یوسف الکردی ابوالامانة الملکی ذکر لی انه کان یصحح علی الشیخ محی الدین النووی الاحادیث الاربعین التی له و کان دخل بغداد بعد اخذها بسبع سنین ولد بمکة ثلاث و خمسون سنه، توفی سنة ثلاث و عشرین و سبعمائه» یعنی در سال 723 در گذشته است. (از حاشیهء شدالازار ص340).

جبرتی.

[جَ رَ] (اِخ) حسن بن ابراهیم بن حسن بن علی بن محمد بن عبدالرحمان الزیلعی الجبرتی الحنفی مکنی به ابوالتهانی. پدر مورخ مشهور عبدالرحمن جبرتی و از مردم جبرت از بلاد حبشه است. در ده سالگی قرآن را از حفظ داشت و بحفظ متون اشتغال ورزید و با ابن شیخ شرنبلانی ملازم بود و متن کتاب «نورالایضاح» را که از مؤلفات پدرش و در عبادات است، بر او قرائت کرد و همین شیخ در سال 1133 ه .ق . بصاحب ترجمه اجازه داد و خود وی در اواخر همان سال درگذشت جبرتی بسیاری از شیوخ عصر خود را درک کرد و در کسب علم کوشید تا بر معاصران فائق آمد. سپس بتدریج فقه و معقول و در عین حال بتجارت پرداخت... جدهء او ثروتمند بود و املاک و عقار فراوان داشت و موقوفاتی برقرار کرد و از جمله مکتب خانه ای برای ایتام مسلمانان ساخت - جبرتی در علوم ریاضی مانند هیئت و هندسه بکمال رسید و هنگامی که درگذشت بیش از چهل فرزند پسر و دختر داشت که هیچکدام بسن بلوغ نرسیده بودند و از فرزندان وی جز عبدالرحمن مورخ مشهور هیچکدام زنده نماند. او را کتابیست بنام: الاقوال المعربة عن احوال الاشربة. که ضمن مقابسات ابوحبان توحیدی در مجموعه ای که شامل سی و سه رساله است بسال 1237 ه .ق . در مصر بچاپ رسیده است. (از معجم المطبوعات). و رجوع به الاعلام زرکلی و قاموس الاعلام ترکی شود.
در اسماءالمؤلفین تألیفات او بشرح زیر آمده:
1 - اخصرالمختصرات علی ربع المقنطرات. 2 - اصلاح الاسفار عن وجوه بعض مخدرات 3 - الدرلدرالمختار 4 - الاقوال المعربة عن احوال الاشربه 5 - بلوغ الامال فی کیفیة الاستقبال 6 - الثمرات المجنیة من ابواب الفتحیه 7 - الجداول البهیه بریاض الخزرجیه 7 - حقائق الدقائق علی دقائق الحقایق لسبط الماردینی 8 - الدرالثمین فی علم الموازین 9 - رفع الاشکال بظهورالعشر فی العشر فی غالب الاشکال. 10 - العجالة علی اعدل الة 11 - القول الصائب فی الحکم علی الغائب 12 - کشف اللثام عن وجوه مخدرات النصف الاول من ذوی الارحام 13 - مأخذ الضبط فی اعتراض الشرط علی الشرط 14 - المفصحة فیما یتعلق بالاسطحة 15 - نزهة العینین فی ذکاة المعدنین 16 - النسمات الفتحیه علی الرسالة الفتحیه و جز آن از شروح و حواشی. (از اسماءالمؤلفین ص300). و رجوع بقاموس الاعلام ترکی شود.

جبرتی.

[جَ رَ] (اِخ) شیخ عبدالرحمن بن حسن. در الازهر بتعلم پرداخت و در علوم متبحر شد چون فرانسویان مصر را تصرف کردند شغل «کتابت دیوان» یافت. سپس آن شغل را رها کرد و بتألیف و تصنیف پرداخت. و در فهرست کتابخانه سلطانیه وفات وی بسال 1237 ه .ق . ضبط شده و جرجی زیدان در تاریخ الاداب العربیة ج 4 ص283 احتمال داده است که وی بسال 1237 درگذشته باشد ولی نسخه ای از کتاب تاریخ وی در کتابخانهء محمدبک آصف در مصر موجود است که در پایان آن چنین آمده: تمام شد کتابة آن در سال 1237 و در حاشیهء آن با خط درشت اینچنین آمده: از اول تا آخر کتاب با مؤلف خوانده و مقابله شد در روز شنبه 14 ربیع الاول سال 1240 و آنرا از مؤلف که (خدا عمر او را دراز کناد و ما و مسلمانان را از ادعیه و برکات وی محروم نگرداناد...) استماع نمودم. نوشته شد بدست: الفائیه احمدبن حسن الرشیدی الشافعی مشهور به صوبع.
او راست:
1 - عجائب الاثار فی التراجم والاخبار که معروف به تاریخ جبرتی است، در این کتاب حوادث اواخر قرن دوازدهم هجری ببعد آمده ولی پاره ای از وقایع بتفصیل و تحقیق شرح شده و پاره ای دیگر به اجمال برگزار گردیده است و همچنین ترجمه و شرح حال بعضی از مشاهیر در آن ضبط شده است. کتاب بترتیب سال مبوب شده و پایان آن وقایع سال 1236 ه .ق . میباشد. جزء چهارم آن در بولاق و مصر بچاپ رسیده و جزء سوم آن موسوم به «تاریخ الفرنساویین فی مصر» در سال 1878 م. بکوشش و تصحیح صاحب امتیاز جریدة مصر در اسکندریه در مطبعه جریدة مصر بچاپ رسیده و در حاشیهء تاریخ کامل ابن اثیر نیز در سال 1302 بچاپ رسیده است. این کتاب توسط: شفیق بک منصوریکن و عبدالعزیز کحیل بک و جبرائیل کحیل بک و اسکندربک عمون بفرانسه ترجمه شده و در سال 1888 م. در نه جلد در مصر بچاپ رسیده است.
2 - مظهرالتقدیس بذهاب دولة الفرنسیس. (این کتاب منسوب به عبدالرحمن جبرتی است) یکی از دوستان جبرتی بنام شیخ حسن بن محمد مشهور بعطار قطعاتی از نظم و نثر که با کتاب مزبور مناسبت داشته بآن ملحق کرده و بر رونق کتاب افزوده است. در نسخهء خطی این کتاب که در کتابخانهء سلطانیه موجود است چنین نوشته شده که: این کتاب در سلخ ماه شعبان سال 1216 بپایان رسیده است. ولی جرجی زیدان در الاداب العربیه ج 4 ص284 بغلط گفته که این کتاب در مصر بچاپ رسیده در صورتی که تنها ترجمهء فرانسهء کتاب مزبور یکبار در سال 1835 م. در اسکندریه و یکبار در پاریس در سال 1828 م. بچاپ رسیده است و یک قسمت از کتاب «تملک جمهورالفرنساویه الخ؛ تألیف نیقولابن یوسف ترکی ضمیمهء آن شده است. (از معجم المطبوعات). و رجوع به الاعلام زرکلی و قاموس الاعلام ترکی شود.

جبر کردن.

[جَ کَ دَ] (مص مرکب)جبران کردن. تلافی کردن. نقص و زیان مادی یا معنوی را برطرف کردن : بر حالت ببخشید و کسر حالت را بتفقدی جبر کرد. (گلستان).

جبروت.

[جَ] (ع اِ) جَبَروت. (اقرب الموارد). رجوع به جَبَروت شود.

جبروت.

[جُ] (ع اِمص) جَبَروت. کبریاء. (منتهی الارب). رجوع به جَبَروت شود.

جبروت.

[جَ بَ] (ع اِمص) بزرگواری. (مهذب الاسماء) (السامی). عظمت. کبر. (اقرب الموارد). عظمت و بزرگی. تکبر. (آنندراج) (غیاث اللغات). عظمت. بزرگی. تکبر. کیاباد. نخوت. (ناظم الاطباء). کبر. سرکشی. کبریا. جبریاء. (منتهی الارب). جَبْروت جُبْروت. (اقرب الموارد). کلمهء عربی دخیل است و از آرامی گرفته شده است. (از نشوءاللغة ص49). || قدرت. سلطة. (اقرب الموارد). احتشام. استقلال. (ناظم الاطباء): ذی الاَلاء والجبروت. (تاریخ بیهقی ص298)... بساحت جبروت او نینجامد. (سندبادنامه ص2). || (اِ) آسمان. (ناظم الاطباء). || جلال و جبروت، از اتباع. (یادداشت مؤلف). || (اصطلاح) جبروت یا عالم جبروت؛ عالم عظمت و جلال اسمای صفات الهی و مرتبهء وحدت را گویند که حقیقت محمدی است و تعلق بمرتبهء صفات دارد. (از غیاث اللغات) (آنندراج). مقابل ناسوت و لاهوت و ملکوت: و لما انفتحت ابصارهم وجدوا الله مرتدیا بالکبریاء اسمه فوق نطاق الجبروت، تحت شعاعه قوم ینظرون. (حکمة الاشراق چ هانری کربن ص246). مقابل عالم لاهوت. مقابل عالم ناسوت. مقابل عالم ملکوت. در اصطلاح صوفیان عالم کروبیان یعنی عالمی که در آن جز اراده و مشیت الهی اراده ای حکمفرما نیست. شیخ شهاب الدین سهروردی گوید: عوالم نزد حکما سه باشد: عالم عقول، که عالم جبروت است و عالم نفوس که عالم ملکوت و عالم ملک که عالم اجرام است. (رسالة فی اعتقادالحکماء تألیف شیخ شهاب الدین سهروردی ص270).
بعقیدهء ابوطالب مکی، جبروت عالم عظمت است که منظور از آن عالم اسماء و صفات الهیه است و بعقیدهء اکثر عالم اوسط است که برزخ و محیط بتمام امریات میباشد. (از تعریفات).
در کشاف اصطلاحات الفنون چنین آمده: و در مجمع السلوک گوید ملکوت در اصطلاح شرع عبارت است از برتر از عرش الهی تا زیر زمین و آنچه از اجسام و معانی و اعراض بین عرش و زمین باشد. و جبروت ماسوی ملکوت را نامند، چنانکه دیلمی گفته. و برخی از بزرگان گفته اند که بندگان تا درین جهان هستند از خود اختیاری دارند. بمجرد آنکه بعالم ملکوت انتقال یافتند همگی اختیار از دست داده و مجبور شوند که جز خواست او جل ثناؤه چیزی نخواهند و بغیر از ارادهء او تعالی شأنه پیرامون هیچگونه اراده ای نگردند. و بعبارت دیگر:
بندگانیم جان و دل بر کف
چشم بر حکم و گوش بر فرمان.
و در اصطلاح متکلمان جبروت عبارت است از صفات چنانکه لاهوت عبارت از ذات است. پس اضافه در صفات جبروت بنابر این اصطلاح اضافهء مسمی باسم باشد - انتهی. و در کشف اللغات گوید: جبروت در اصطلاح سالکان مرتبهء وحدت را گویند که حقیقت محمدی است و تعلق بمرتبهء صفات دارد. و در موضع دیگر گوید: و نیز مرتبهء صفات را جبروت خوانند و مرتبهء اسماء را ملکوت. و صاحب مرآة الاسرار میگوید: بدان که اهل فردانیت را دوام مقام لاهوتست یعنی تجلی ذات. و لاهوت در اصل لاهو الا هو است حرف تا زیاده از قانون عرب است و عادت این قوم است که چون کلامی مخالط گویند چیزی زیاده کنند و چیزی حذف تا نامحرمان از حقیقت محروم مانند. پس لا نفی است یعنی نیست تجلی صفات طایفهء افراد را و هو اسم ذاتست یعنی الا هو مگر تجلی ذات لاهوت خود یعنی فردانیت را مقام نیست که خارج از شش حد است. و لفظ مقام که اضافت بآن میکنند و گویند مقام لاهوت باسناد مجاز است اما مقام ندارد. و اسفل این، مقام جبروت است یعنی مقام جبر و کسر خلایق و این مقام قطب عالم است که متصرف است از عرش تا ثری. و به جر و کسر هم در شش جهت گنجد. و قطب عالم را فیض از عرش مجید است که تعلق بعزل و نصب دارد. و این مقام را جبر و کسر از آن گویند که کرامات اولیاء و معجزات انبیاء هم از این عالم است و چون از مقام جبر و کسر ترقی کنند بمقام فردانیت که لاهوت است رسند و در عالم فردانیت عالم جبروت، یعنی جبر و کسر کفر است. اما افراد قادرند بر عالم جبروت اگر بجبر و کسر مشغول شوند از فردانیت یعنی از تجلی ذات بیفتند. و بدین سبب افراد مستور میمانند - انتهی. و قریب بدین است آنچه در مجمع السلوک در جایی واقع شده که منازل خلایق چهارند بدین ترتیب :
شعر
یکی منزل که آن ناسوت نامست
بر آن اوصاف حیوانی تمامست
ز راه تربیت پیران بشارت
بداده چار منزل با عبارت
از آن منزل اگر خود بگذرد کس
رسد در دومین منزل ملک پس
در آن عالم چو او معروف گردد
ملائک آسمان مکشوف گردد
چو برگیرد قدم را او ز ملکوت
رسد در سومین منزل بجبروت
مقام روح بر من حیرت آمد
نشان از وی بگفتن غیرت آمد
در آن منزل بود کشف و کرامات
ولی باید گذشتن زان مقامات
اگر دنیا و عقبی پیش آید
نظر کردن بر او هرگز نشاید
بنور ذکر باید درگذشتن
به آب توبه باید دل بشستن
در آن حالت مقام نور باشد
ز جای آب گل او دور باشد
چو گردد جان و دل از غیر او پاک
رسد در عالم لاهوت بی باک
در آن منزل چهارم جستجویی
نباشد با خدا جز گفتگویی
مقام قرب منزل بی نشان است
جز آن کون و مکان دیگر جهان است
بعون حق رسد آنجا چو سالک
شود بر جملهء اشیاء مالک.
(کشاف اصطلاحات الفنون).
از اول عقل کل را کرد پیدا
کجا عرش الهش گفت دانا
گروهی علت اولیش گفتند
گروهی آدم معناش گفتند.
مر او را عالم جبروت نام است
که جبریل مکرم زان مقام است.ناصرخسرو.
بمکتب جبروت و بعلّم القرآن
بمبدأ ملکوت و بمبدع الارباب.خاقانی.
با جبروتش که دو عالم کم است
اول ما آخر ما یک دم است.نظامی.
زندهء نام جبروتش احد
پایهء تخت ملکوتش ابد.نظامی.
- باد جبروت؛ کنایه از نخوت و تکبر :
قومی همه مرد لات و لوتند
باد جبروت در بروتند.خاقانی.

جبرور.

[جَ] (اِ) همان جبروز است. رجوع به جبروز شود.

جبروز.

[جَ] (اِ) خارپشت بزرگ تیرانداز را گویند. (برهان) (آنندراج). و با رای بی نقطه هم بنظر آمده است که بر وزن فغفور باشد. (برهان) (از آنندراج). تشی. (شرفنامهء منیری). جانوری است خزنده که در پشتش مانند دوک خارهای سرتیزند چون کسی قصدش کند خود را بیفشاند خارها چون تیر جهند و در اندام قاصد نشینند. (از شرفنامهء منیری). خارپشت تیرانداز. قنفذ. (یادداشت مؤلف).

جبرول.

[جَ] (اِ) لغتی است در جبرائیل. رجوع به جبرائیل شود.

جبر و مقابله.

[جَ رُ مُ بَ / بِ لَ / لِ](ترکیب عطفی، اِ مرکب) علمی است از فنون حساب که دانسته میشود بآن بسیاری از مجهولات عددیه بزیادت کردن و کم کردن اعداد در مبادی مطلوب، چه جبر در اصطلاح این علم بمعنی زیاده کردن است و مقابله بمعنی کم کردن و ساقط کردن. (غیاث اللغات) (آنندراج). علمی است که در آن مقادیر را بعوض ارقام بواسطهء حروف بیان میکنند و غرض از آن ایجاد و تعمیم حل مسائلی است که مرتبط با مقادیر باشند و این علم را در حقیقت علمای اسلام اختراع کردند. محمد بن ابراهیم فرزی معاصر منصور دوانقی خلیفهء عباسی درین علم سخن رانده و خوارزمی برای مأمون کتابی در این علم تصنیف کرده است و در سال 339 ه .ق . دانشمندان فرنگ این علم را از علمای اسلام اخذ کردند. (از ناظم الاطباء).
بیرونی چنین آرد: جبر و مقابله چی باشد: چون چیزهایی باشد از گونه های مختلف و بمقدار برابر یک با دیگر باشند که پلهء ترازو زفافهء ترازو راست شده و عمود او راست ایستاده. پس پیداست که اگر از یک پلهء ترازو چیزی برداریم از دیگر پله همچندان بر باید داشتن به اندازه ای تا عمود راست بماند و حال میان ایشان مانندهء نخستین بود. و نیز اگر به یک پله چیزی برفزاییم بدیگر نیز همچندان بر باید فزودن اکنون چون بدو سو چیزهایی بحاصل شود باندازهء یک با دیگر برابر و بیک سوی کمی باشد آن کمی را تمام کنیم. و بر دیگر سو همچندان فزاییم. و این را جبر خوانند. و نمودهء او چنانست مثلا که بیکسو صد درم بود و چهارده دینار فزاییم تا سیزده استیر آهن دوازده درم کم، و یک با دیگر برابرند چون جبر خواهیم کردن چهارده دینار بر یک سو فزائیم تا صد درم راست شود و بر دیگر سو هم چهارده دینار فزاییم تا سیزده ستیر آهن و چهارده دینار کم دوازده درم شود. آنگه بر این سو همچنین کنیم. این دوازده درم بیفکنیم از استثناء و بر دیگر سو همچندان فزاییم حاصل شود از پس جبر صد و دوازده درم برابر سیزده استیر آهن و چهارده دینار. و اما مقابله آن است که بهر دو سو نگریم، اگر آنجا چیزها بود از یک گونه کمترین بیفکنیم. وز آنک بیشتر است همچندان نیز بیفکنیم. و نمودهء او مثلا بیک سو صد و دوازده درم است و بدیگر سو سیزده ستیر آهن و دوازده درم. چیزی که بهر دو سو از یک گونه است درم است. و کمترین دوازده است. آنرا بفکنیم. و از بیشتر که بدیگر سو اندر است هم دوازده افکنیم. بماند صد درم برابر سیزده ستیر آهن. جبر و مقابله بر سه چیز همی رود. نخستین عدد است، جریده بی نام دیگر. و دوم عددی است که جذر باشد مالی را. و سوم عددی است که مال باشد جذر را. (از التفهیم صص 48 - 49). رجوع بکلمهء جبر در همین لغت نامه و کشف الظنون ج 2 ص271 و تاریخ تمدن جرجی زیدان ج 3 ص195 و نفایس الفنون ص180 ببعد شود. تاریخچهء جبر و مقابله در اسلام: ملتهای اسلامی و بویژه ایرانیان در وضع و شرح علم جبر حق تقدم دارند مسلمانان دو کتاب در علم جبر از یونانی بعربی ترجمه کردند که یکی تألیف ذیوفانتس و دیگری تألیف ابرخس بود، ولی اکنون علمای فن تشخیص داده اند که دو کتاب مزبور چیز مهمی نبوده و اساس علم جبر را مسلمانان وضع کرده اند. و آنچه مسلم است آن است که مسلمانان پس از اقتباس اعداد هندی علم جبر را وضع کرده اند. مشهورترین تألیفات اسلامی علم جبر کتاب جبر و مقابلهء خوارزمی است که ظاهراً پس از اطلاع از علم جبر در یونان و ایران و هند جبر عربی را استخراج کرد همانطور که زیج خوارزمی جامع افکار و آراء علمای هند و ایران و یونان در آن موضوع میباشد، مسلمانان کتاب خوارزمی را مکرر شرح کرده اند. ابوکامل شجاع بن اسلم و ابوالوفاء بوذجانی نیز در جبر تألیفاتی دارند ولی بیشتر تألیفات بوذجانی در حساب است. ابوحنیفهء دینوری متوفی بسال 281 ه .ق . و ابوالعباس سرخسی متوفی بسال 286 ه .ق . و غیره نیز در علم جبر کتابهایی نوشته اند و فرنگیان علم جبر را از مسلمانان استفاده کردند. (از ترجمهء تاریخ تمدن جرجی زیدان ج 3 صص296 - 297).

جبرون.

[جَ] (اِخ) ابن سعید حضرتی. محدث است. (منتهی الارب).

جبرون.

[جَ] (اِخ) ابن عبدالجبار. محدث است. (از منتهی الارب).

جبرون.

[جَ] (اِخ) ابن عیسی بلوی. محدث است. (منتهی الارب).

جبرون.

[جَ] (اِخ) ابن واقد الافریقی. وی محدث متهمی است، و تنها دو روایت مرفوع نقل کرده که از لحاظ مفاد هم خالی از اشکال نیست. (از لسان المیزان ج 2 ص94).

جبروه.

[جَ بَ رَوْ وَ / جَ رُوْ وَ] (ع اِ) کبر. سرکشی. کبریاء. (منتهی الارب).

جبرة.

[جَ رَ] (اِخ) ناحیه ای است در اسپانیا. رجوع به نخبة الدهر دمشقی ص101 شود.

جبره.

[جَ رَ / رِ] (اِ) گویند دوایی است که آنرا به یونانی اولسطیون(1) نامند. (از مفردات ابن البیطار ج 1 ص 159) و به لاتینی آنرا اوبه باحه نامند که معنی آن بگفتهء ابن حسان «جامع البضع» است. و رجوع به مفردات ابن بیطار ذیل کلمهء اولسطیون شود. به لغت مغربی اسم نباتی است طولش سه چهار انگشت و برگش شبیه ببرگ نیل و بیخش مثل موی و سفید و بی گل و بی ثمر است و در بو شبیه به خمر و در اول و دوم گرم و تر و مقوی دل و فکر و حواس و مفرح و جهت صاف کردن خون و التیام جراحات شرباً و ضماداً و با شراب دو درهم او جهت وهن عضل و پاره شدن آن نافع و گویند بیخش را چون با پاره های گوشت طبخ نمایند قطعهای گوشت را با هم ملاصق می سازد و مرق او را جهت یرقان مجرب دانسته اند. (تحفهء حکیم مؤمن). و رجوع به مخزن الادویه شود.
(1) - Holosteun.

جبرهست.

[جَ رَ هَ] (اِخ) نام هندی مار فرضی است که کنایه از ستارهء عطارد است. رجوع به تحقیق ماللهند ص 261 س 10 شود.

جبری.

[جَ ری ی] (ص نسبی) مقابل قَدَری. خلاف قَدَری. قسری. ضروری. غیراختیاری. غیرارادی. || کسی که پیرو عقیدهء جبر باشد. پیروان مذهب جبر. آنکه به جبر مذهبی معتقد باشد :
گفت: مؤمن بشنو ای جبری خطاب
آن خود گفتی نک آوردم جواب.مولوی.
مرتعش را کی پشیمان دیده ای
بر چنین جبری تو برچسبیده ای.مولوی.
هین بخواب رب بما اغویتنی
تا نگردی جبری و کژ کم تنی.مولوی.
موحد جبری قول و قدری فعل باشد.
جلالی عزیزی.
رجوع به جبر شود.

جبریاء .

[جِ] (ع اِ) کبریاء. کبر. سرکشی. (از منتهی الارب).

جبریان.

[جَ] (اِ) جِ جبری. پیروان مذهب جبر. معتقدان به جبر :
زین نمط بسیار برهان گفت شیر
کز جواب آن جبریان گشتند سیر.مولوی.
رجوع به جبر شود.

جبری پایین.

[] (اِخ) نام قریه ای بهندیجان.

جبریتی.

[جَ] (اِخ) شیخ طه بن محمد حلبی شافعی معروف به ابن مهنا. وی بحاث و مدقق بود و در 1131 ه .ق . بحجاز رفت و صحیح بخاری را از شارح آن ابن سالم بصری استماع کرد. و رعبی را از شیخ عبدالمصری فراگرفت و بمیهن خود بازگشت و بافاده مشغول شد. او راست: شرح «اسماع بدر» علی اسماء اهل بدر که شیخ عبداللطیف البقاعی الحمصی اصل آنرا جمع کرد و در سال 1164 آنرا بپایان رسانید و در سال 1294 ه .ق . در بولاق بطبع رسید. (از معجم المطبوعات).

جبری شدن.

[جَ شُ دَ] (مص مرکب)پیرو عقیدهء جبر مذهبی شدن. قائل بجبر شدن. کیش جبر مذهبی را برگزیدن :
در هر آن کاری که میلت نیست و خواست
اندر آن جبری شوی کاین از خداست.
مولوی.

جبریل.

[جَ] (اِ) لغتی است در جبرئیل. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به جبرئیل شود.

جبریل.

[جَ رَ یِ] (اِخ) نام فرشتهء وحی. لغتی است در جبرئیل. (منتهی الارب). رجوع به این کلمه شود.

جبریل.

[جَ بَ رَ] (اِ) لغتی است در جبرئیل. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع بکلمهء مزبور شود.

جبریل.

[جِ] (اِخ) لغتی است در جبرئیل. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به جبرئیل شود : من کان عدواً للّه و ملائکته و رسله و جبریل و میکال... (قرآن 2/98).
رنگ جبریل است تیغش را بلی
بر زبانش وحی از آن آمد برزم.خاقانی.
سرافیل همرازش و هم نشست
براق اسب و جبریل فرمانبر است.اوحدی.
بارگی از شهپر جبریل ساخت
بادزن از بال اسرافیل ساخت.نظامی.
عقل چون جبریل گوید احمدا
گر یکی گامی زنم سوزد مرا.مولوی.
چنان گرم در تیه قربت براند
که بر سدره جبریل از او بازماند.(بوستان).
پر جبریل را اینجا بسوزند
بدان تا کودکان آتش فروزند.حافظ.

جبریل.

[ ] (اِخ) ابن الاوانی الاربلی ملقب بشجاع. معاصر ابن خلکان است. وی مغنی و از مردم اربل بوده و در اواخر مائهء ششم و اوایل مائهء هفتم میزیسته است. (تاریخ ابن خلکان ص109 س 14).

جبریل.

[جِ] (اِخ) ابن بختیشوع. همان جبرائیل بن بختیشوع است. رجوع به جبرائیل شود.

جبریل.

[ ] (اِخ) ابن حسن بن عثمان بن محمودبن عثمان الکنجاوی. وی کتاب «مقدمه» ابی للیث را شرح کرده و آنرا «کتاب التقدمة فی شرح المقدمة» نامیده است. (کشف الظنون).

جبرین.

[جَ / جِ] (اِخ) لغتی است در جبرئیل. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به جبرئیل شود.

جبرین.

[جِ] (اِخ) بیت جبرین. قریه ای است بین بیت المقدس و عسقلان. (از معجم البلدان) (مراصدالاطلاع). ده بزرگی است در سرزمین فلسطین در بیت المقدس جنب مشهد ابراهیم خلیل. (از اللباب فی تهذیب الانساب).

جبرین.

[جِ] (اِخ) دهی است بناحیهء غزاز. از آن ده است احمد نحوی مقری ابن هبة الله. (از منتهی الارب). جبرانی، منسوب به وی بر غیرقیاس. (از منتهی الارب). یاقوت آرد: جَبرَین قورسطایا از قراء حلب در ناحیه غزازَ است. که آنرا جبرین شمالی هم نامند و برخلاف قیاس منسوب بدان را جبرانی گویند. (معجم البلدان).

جبرین.

[جِ] (اِخ) قریه ای است بین دمشق و بعلبک. (از معجم البلدان).

جبرین الفستق.

[جَ نُلْ فُ تُ] (اِخ) قریهء آباد و بزرگی است در باب الحلب که از آنجا تا حلب دو میل راه است. (از معجم البلدان). دهی است در دومیلی حلب. (منتهی الارب).

جبرینی.

[جِ] (اِخ) احمدبن عبدالله بن حمدون بن نصربن ابراهیم مکنی به ابوالحسن الرملی و معروف به جبرینی. از محدثان است. وی به دمشق رفت از ابوهاشم محمد بن عبدالاعلی بن علیل و ابوالحسن محمد بن بکاربن یزیدالسکسکی الدمشقی و ابوالفضل العباس بن الفضل بن محمد بن الحسن بن قتیبة و ابومحمدبن عبدالله بن ابان بن شداد و ابوالحسن داودبن احمدبن مصحح عسقلانی و ابوبکر محمد بن محمد بن ابی ادریس امام مسجد حلب روایت کند و عبدالوهاب بن جعفر المیدانی و تمام بن محمد الرازی از او روایت کنند. (از معجم البلدان).

جبرینی.

[جِ] (اِخ) محمد بن خلف بن عمر مکنی به ابوالحسن. محدث است. از احمدبن الفضل الصائغ روایت کند و ابوبکر محمد بن ابراهیم اصبهانی از وی روایت دارد. (از معجم البلدان) (اللباب فی تهذیب الانساب).

جبریون.

[جَ ری یو] (ص نسبی، اِ) کسانی که مذهب جبر دارند. آنانکه گویند مردم را در افعال خود هیچ اختیاری نیست. جبری مذهبان، مقابل قدریها. رجوع به جبر شود.

جبریة.

[جَ بَ ری یَ] (ع اِمص) کبر. سرکشی. کبریاء. (منتهی الارب). بزرگواری. (دهار). جِبَریّه. (منتهی الارب). جِبِریّه جَبَریّه. (منتهی الارب). رجوع به ذیل هر یک از کلمات فوق شود.

جبریه.

[جَ بَ ری یَ / یِ] (ص نسبی، اِ)فرقه ای است قائل بجبر، خلاف قدریه. (از منتهی الارب) (آنندراج). و جبریه بسکون باء موحد غلط است و یا اینکه بسکون باء برای معنی فوق صحیح و بتحریک باء بمعنی ازدواج است. (از منتهی الارب). جماعتی است که میگویند بنده را در کار اختیار نیست و بسکون با خطا است. (غیاث اللغات). و در کشاف اصطلاحات الفنون چنین آمده است: بفتح جیم و باء موحده خلاف قدریه است. علی ما فی الصراح. و در منتخب اللغات گفته که فتح باء غلط مشهور است یا خواسته اند بمناسبت قدر این کلمه را هم مفتوح الفا و العین تلفظ کنند و جبریه گروهی از بزرگترین فرق اسلامیه اند مانند جهمیه. و آنان یاران جهم بن صفوان ترمذی میباشند. میگویند بنده را توانایی نیست اصلا نه مؤثرة و نه کاسبة بلکه بنده در حکم جماد است و خدای تعالی عالم بچیزی نیست و علم او حادث باشد و در محل قرار نیافته. و خداوند بصفاتی که دیگران را توصیف میکنند متصف نشود مانند علم و حیات زیرا اگر توصیف کنند بتشبیه قایل گردیده اند و پس از دخول بندگان در بهشت و دوزخ هم بهشت و دوزخ و هم ساکنان آن فانی خواهند گردید تا حدی که کل من علیها فان و یبقی وجه ربک ذوالجلال و الاکرام (قرآن 55/26 و 27) دربارهء حق عز اسمه صادق آید. و با معتزله در نفی رؤیت و خلق کلام و ایجاب معرفت بعقل قبل از ورود بمرحلهء شرع اتفاق دارند. و اینان جبریهء خالصه باشند. و اما اهل سنت و جماعت و همچنین فرق نجاریه و ضراریه. جبریه متوسطه یعنی غیرخالصه هستند بلکه بین جبر و تفویض اند زیرا آنان برای بندگان اثبات کسب کنند بدون آنکه تأثیری در بندگان داشته باشد کذا فی شرح المواقف.

جبریه.

[جَ ری یَ / یِ] (ص نسبی، اِ)آنانکه آدمی را فاعل مختار ندانند. طائفه ای از حکماء که گویند بنده را اختیاری نیست. میرسیدشریف چنین گوید: این کلمه مأخوذ از جبر بمعنی اسناد فعل بندگان بخدا است و اینان دو گروهند: یکی جبر متوسط که برای بندگان در افعال به «کسب» قائلند مانند اشعریان. دیگر جبریه محض است که هیچ اثری برای عبد در افعال ثابت نمیدارند مانند جهمیه. (از تعریفات). و رجوع به غزالی نامه صص59 - 65 و خاندان نوبختی و بکلمهء «جبر» در همین لغت نامه شود.

جبز.

[جَ بَ] (ع مص) فطیری شدن. بی نانخورش گردیدن. (از منتهی الارب): جبز الخبز؛ فطیری شد یا خشک و بی نانخورش گردید. (منتهی الارب).

جبز.

[جِ] (ع ص) مرد بخیل. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || درشت. || لئیم. فرومایه. حقیر. || بددل. (منتهی الارب) (آنندراج). || (مص) خوردن تمام طعام، ولی این کلمه را به این معنی هیچگاه ندیده ام. (از دزی).

جبزة.

[جَ زَ] (ع مص) دادن کسی پاره ای از مال. (منتهی الارب). || (اِ) قطعه. پاره: جبز له من ماله جبزةً؛ یعنی پاره ای از مال خود را برای او جدا کرد. (از اقرب الموارد).

جبس.

[جِ] (ع ص) کندخاطر. افسرده دل. گران روح. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || فاسق. || بددل. || ناکس. || هیچکاره. (منتهی الارب) (آنندراج). || (اِ) بچهء خرس. || کج. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). ج، اَجباس، جُبوس. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). و رجوع به دزی شود.

جبسین.

[جَ / جِ] (معرب، اِ) گچ را گویند که بدان خانه سفید کنند و معرب جصین است. (آنندراج). شاروق. کج. (از دزی). هو حجرالجص صفایحی ابیض مشف و اذا احرق ازداد لطافة. (مقالهء ثانیه از کتاب ثانی قانون ابوعلی چ طهران ص 175).
در مخزن الادویه بفتح جیم ضبط کرده و چنین آرد: به فارسی آنرا سنگ گچ نامند. ماهیت آن سنگی است رخو سریع التفنبت و ذوطبقات که به آسانی از روی هم جدا گردد. سه قسم میباشد یکی سفید براق صفایحی. و داود ضریر انطاکی گفته است که این فی الحقیقه طلقی است که نضج کامل نیافته و بعضی گفته اند زیبق است که غالب آمده بر آن اجزاء ترابیه و متحجر گشته و این را اسفیداج جاسین نامند. و دوم سرخ رنگ حجری و سیوم غیرصفایحی و غیربراق و این حجر گچ است که پخته کوبیده گچ از آن میسازند. بدترین آن سرخ آن است و بالجمله طبیعت اقسام آن در سیوم سرد و خشک و بعضی در اول چهارم خشک گفته اند. افعال و خواص آن: قابض و مقوی و ضماد آن با سرکه ملصق و ملزق جراحات و مغری و حابس خون جاری از اعضا و محلل ورم و ترهل و استسقا و امراض الرأس. طلای آن مفرداً و با سفیدی تخم مرغ و غبار آسیا جهت قطع سیلان خون و با سرکه بر پیشانی جهت حبس رعاف و با گل ارمنی و عدس و لحیة التیس و آب مورد و سرکه جهت حبس رعاف العین: طلای آن با سفیدی تخم مرغ جهت رمد دموی و منع ریختن مواد بچشم و با آب گشنیز جهت رفع باد سرخ و اورام ملتهبه مجرب و از خواص آن، آن است که چون با روغن زیتون و اندک بوره و شبت یمانی بسایند و بر کتابت و نوشته جات بمالند زائل گرداند و بر جامها و فرشها باعث قلع چرک و چربی آن است. و طلای آن بر بواسیر جهت رفع آن مؤثر است. مضار آن: آشامیدن آن کشنده است بخناق و خشکی دهان و قولنج و تریاق آن آشامیدن ماءالعسل و اشیای لعابی و عصارهء خطمی تر و تازه و ملوکیه. پس آشامیدن ربع درهم سقمونیا در جلاب و حب النیل و قی فرمودن اگر سجح عارض گردد و بمعالجهء آن پردازند و در اکثر اعراض و تداوی نیز مانند اسفیداج و قویتر از آن است و سفیدآب جساسین در جمیع افعال قویتر از همه اقسام و بغایت قابض و رادع و جامع و مجفف است. (از مخزن الادویه). و در مفردات ابن بیطار چنین آمده است: جبسین همان جص و جص همان جبسین است و آن سنگ سست و براقی است که سفید و سرخ و مختلط دارد و قسم اخیر را افریقایی گویند. جبسین الفرانین و آن از ابدان سنگی زمین است. رجوع بمفردات ابن بیطار عربی و ترجمهء صیدنه و کلمهء صفائحی در لغت نامه شود. از سموم است. (یادداشت مؤلف).

جبش.

[جَ] (ع مص) ستردن موی را. (منتهی الارب) (آنندراج).

جبع.

[جَ / جِ / جَ بَ] (اِ) بعبری «تل» باشد. (صحیفه یوشع 18:24 و 21:17) (اول سموییل 13:3 و 14:2) (اشعیاء 10:29) (قاموس کتاب مقدس).

جبع.

[جِ] (اِ) همان جَبْع است. رجوع به جَبْع شود.

جبع.

[جَ بَ] (اِ) همان جَبع است. رجوع به آن جَبْع شود.

جبع.

[جَ] (اِخ) جبع بن یامین نیز خوانده شده است. اول پادشاهان 15:22 و در مرز و بوم شمالی سبط بن یامین واقع میباشد و آیاتی که در دوم پادشاهان 23، 8 و زکریا 14:10 مذکور است دلالت بر طول اراضی یهودا و بن یامین مینماید و در همین جبعه داود بر فلسطینیان دست یافته ایشان را هزیمت داد. دوم سموئیل 5:25 و آن برتر از جبع حالیه میباشد که بر فراز یکی از تلهایی که بشمال مخماس در وادی سونیت است واقع میباشد. آنرا جَبَع و جِبع نیز گویند. (قاموس کتاب مقدس).

جبعا.

[جَ] (اِ) بعبری «تل» میباشد. اول تواریخ ایام 2:49. (قاموس کتاب مقدس). و رجوع به جبع و جبعه شود.

جبعا.

[جَ] (اِخ) یکی از مردان سبط یهودا بود و محتمل است که اسم مکان هم باشد. (قاموس کتاب مقدس).

جبعدین.

[ ] (اِخ) دهی است در نزدیکی معلوله دمشق. (از فرهنگ ایران باستان ص175). رجوع به ایران باستان شود.

جبعلی.

[] (اِخ) نام محله ایست در استانبول که در تداول محلی آن را جبالی تلفظ کنند. رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.

جبعون.

[] (اِ) بعبری «تل» باشد. (قاموس کتاب مقدس).

جبعون.

[] (اِخ) یکی از شهرهای بزرگ بن یامینیان بود (صحیفهء یوشع 18:25) که به بنی هارون داده شد (صحیفهء یوشع 21:17) و بمسافت پنج یا هفت میل بشمال اورشلیم واقع است. حوّیان که در این شهر بودند از کثرت زیرکی و دوراندیشی با یوشع بن نون عهد صلح را استوار نمودند. (صحیفهء یوشع 9:4 - 15) و چون سلاطین پنجگانه آموریان بر ضد ایشان فراهم شدند اسرائیلیان برای یاری ایشان شتافتند آموریان را رانده اینان را رهانیدند. (صحیفهء یوشع 10:10) (اشعیا 28:21). و در اواخر سلطنت داود و اوایل سلطنت سلیمان مسکن خداوند در جبعون می بود. (اول تواریخ ایام 16:39 و 29). و در پهلوی آن حوض عظیمی بود (دوم سموئیل 2:13) که یوآب آب نیر را در حوالی آن هزیمت داد و دور نیست که همان آبهای بسیاری باشد که در ارمیا (41:12) مذکور است و همچنین «سنگ بزرگ» که در دوم سموئیل (20:8) مذکور است قصد از آن ستونی میباشد که بیادگاری 24 تن مردان داود و یشبوشت که در آنجا هلاک شدند نصب شد. جبعون را فعلا «الجیب» گویند و برفراز تلی واقع است و در نشیب تل بطرف شرقی خیمه ایست و آبش بحوضی که یکصد و سی قدم عرض دارد جاری میباشد و شکی نیست که این حوض همان جبعون میباشد. اما دشت جبعون، نیز مجاور جبعون بود و بواسطهء اینکه اسرائیلیان در آنجا بر پادشاهان پنجگانه مظفر گشتند مشهور است. و هم واقعهء عجیب دیگری که در صحیفهء یوشع (10:12) مذکور است در آنجا روی داد و احتمال میرود که داوران شهرهای چهارگانه که در صحیفهء یوشع (9:17) مذکور است با یکدیگر معاهده نمودند. (مقابل صحیفهء یوشع ّ10 تا 2). سکنهء جبعون را جبعونیان گویند. (دوم سموئیل 21:1 و 2 و 3) (از قاموس کتاب مقدس).

جبعه.

[] (اِخ) چند قریه بدین اسم نامیده شده است: اول جبعهء کوههای یهودا (صحیفهء یوشع 15:57) که بعید نیست همان جبع حالیه باشد که بمسافت ده میل بشمال جبرون واقع است. دوم؛ جبعهء بن یامین (صحیفهء یوشع 18:28) (سفر داوران 20:10) (اول سموئیل 13:2) همان تلیل الغول حالیه که بمسافت چهار میل بشمال اورشلیم به نابلس میرود واقع است. سوم جبعهء شاول. (اول سموئیل 10:26 و 11:4 و 15:34 و 22:6 و 23:19) (اشعیا 10:29) چهارم جبعه در مزرعه. (سفرداوران 20:21). و دور نیست که همان جبع باشد. (قاموس کتاب مقدس).

جبغت.

[جَ غُ] (اِ) گیاهی است و پندارم لیف است. (فرهنگ اسدی) :
رویش اندر میان ریش تو گفتی
پنهان گشته ست زیر جبغت کفتار.
نجمی (از فرهنگ اسدی).
آن ریش نیست جبغت دلال خانه هاست
وقت جماع زیر حریفان فکندنیست.طیان.
رشیدی گوید: مردم سمرقند و بخارا با تقدیم باء به غین گویند، پس جغبت و جغبوت به تقدیم غبن لحنی یا تصحیفی است. (یادداشت مؤلف). || توشک و نهالی چرکین و مندرس. حشو نهالی و متکا و مانند آن. || (ص) آشفته. ژولیده. دژگال. (یادداشت مؤلف). جبغوت. رجوع به جبغوت شود.

جبغو.

[جَ] (اِخ)(1) لقب پیشوای ترکان غربی است. رجوع به احوال و اشعار رودکی ص181 شود.
(1) - Jabqu.

جبغو.

[جَ] (اِخ) نام یکی از پادشاهان ترکان غربی است که در 618 یا 619 م. بجای برادرش «شه کوتئی خاقان» بپادشاهی رسید. بیشتر محل اقامت او در موضع معروف به «هزارچشمه» در شمال تاشکند بود و با ایرانیان جنگی کرد ولی در سال 628 م. عمش او را بکشت و بجای وی بپادشاهی نشست. رجوع به احوال و اشعار رودکی ص188 شود.

جبغوت.

[جَ] (اِ) توبره ای بود که از لیف کنند. (فرهنگ اسدی) :
غم عیال نبود و غم تیار نبود
دلم برامش آکنده بود چون جبغوت.
طیان (از فرهنگ اسدی).
|| پشم و پنبه که در نهالی و لحاف و مانند آن کنند. || کهنه لحاف پاره پاره را گویند. جغبوت. چبغوت. (برهان) (آنندراج). ظاهراً جبغوت و جیغوت و جبغت همه اشکال مختلفهء یک لغتند و کم و بیش بیک معنی بکار رفته و در فرهنگ رشیدی هر سه شکل مسطور است و مؤلف آن کتاب گوید: صحیح تلفظ مردم سمرقند و بخارا جبغوت و جبغت است بتقدیم باء بر غین. (حاشیهء فرهنگ اسدی). جغبوت. جغنوت. (از برهان). رجوع به جبغت و جغنوت و جغبوت شود.

جبغوکت.

[] (اِخ) شهرکی خرم (بماوراءالنهر) و لشکرگاه چاچ بودی اندر قدیم. (حدود العالم).

جبغونه.

[] (اِخ) نام شهریست. (الانساب سمعانی). رجوع به جبغوبی شود.

جبغونی.

[] (اِخ) جبغویی. رجوع به جبغویی شود.

جبغویه.

[] (اِخ) نام پادشاه طخارستان که بدست عامل خویش نیزک گرفتار شد. رجوع به احوال و اشعار رودکی ص263 ببعد شود.

جبغویی.

[جَ] (ص نسبی) منسوب به جبغویه است که جد ابوعلی حسن بن عبدالله بن جبغویهء شیرازی است. (از لباب الانساب). در انساب سمعانی همین کلمه جبغونی منسوب به جبغونه ضبط شده است.

جبگلو.

[جَ گ] (اِخ) دهی است از دهستان آجرلو بخش مرکزی شهرستان مراغه، در 21 هزارگزی شمال خاروی شوسه شاهین دژ بمیاندوآب در دره واقع شده و هوای آن معتدل و مالاریائیست و 121 تن سکنه دارد. آب آنجا از دره یلکلو و چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات، حبوبات و کرچک است. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

جبل.

[جَ] (ع مص) آفریدن خدا کس را. (از منتهی الارب). آفریدن. خلق کردن. (از قطر المحیط) (اقرب الموارد) (آنندراج) (المنجد). || مجبول و مجبور ساختن. (از منتهی الارب) (آنندراج). چیزی را فطری و طبیعی کسی ساختن، یقال «جبله الله علی الکرم»؛ ای فطره علیه. (از اقرب الموارد) (قطر المحیط). || نرم ساختن خاک با آب. (از اقرب الموارد) (قطر المحیط). || نرم شدن آهن. (منتهی الارب) (قطر المحیط) (اقرب الموارد). || (اِمص) گشادگی. (منتهی الارب) (آنندراج). || (اِ) فضای میان خانه ها. (منتهی الارب) (آنندراج). ساحت خانه. (از اقرب الموارد) (قطر المحیط). || درخت خشک. || جماعت مردم. (منتهی الارب) (آنندراج). || (ص) بسیار. کثیر. (از اقرب الموارد) (قطر المحیط). یقال: حی جبل؛ ای کثیر. (از قطر المحیط) (اقرب الموارد). || رجل جبل؛ مرد بزرگ خلقت. (منتهی الارب) (آنندراج).

جبل.

[جِ] (ع ص، اِ) بسیار. (از قطر المحیط) (آنندراج). مال جبل؛ یعنی مال بسیار. (منتهی الارب). || جماعت مردم. (از قطر المحیط).

جبل.

[جَ بِ] (ع ص، اِ) تیر درشت تراش. (منتهی الارب) (قطر المحیط). هر چیز درشت سطبر. (از منتهی الارب). هر چیز درشت و خشک. (از اقرب الموارد) (قطر المحیط). || پیکان از آهن نرم. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (قطر المحیط).

جبل.

[جُ] (ع اِ) درخت خشک. || جماعت مردم. (از اقرب الموارد) (قطر المحیط) (آنندراج).

جبل.

[جُ بُ] (ع اِ) درخت خشک. || جماعت مردم. (منتهی الارب) (آنندراج).

جبل.

[جُ بُل ل] (ع اِ) درخت خشک. (منتهی الارب). || جماعت مردم. (منتهی الارب) (از قطر المحیط).

جبل.

[جِ بِل ل] (ع اِ) جماعت مردم. (از قطر المحیط) (منتهی الارب). || آفریدگان. (ترجمان علامه جرجانی).

جبل.

[جَ بَ] (ع اِ) کوه، کوچک باشد یا کلان. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). کوه. (ترجمان علامهء جرجانی) (ناظم الاطباء). آنچه از زمین بلند شود و بزرگ و طویل باشد. (تاج العروس) (از قطر المحیط). و هر گاه منفرد و جداگانه باشد آن را اکمه و قنه گویند. (از تاج العروس) (منتهی الارب). ج، اَجْبال، اَجْبُل، جِبال. (تاج العروس) (قطرالمحیط) (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) : فلما تجلی ربه للجبل جعله دَکّاً و خرّ موسی صعقاً. (قرآن 7/143). قال سآوی الی جبل یعصمنی من الماء. (قرآن 11/43). کان رأی الامام القادر باللّه رضی الله عنه و قدس روحه نجماً ثاقباً و حلمه جبلاً راسیاً. (تاریخ بیهقی ص300).
باد ندارد خطر بپیش جبل
ایشان بادند و تو مثل جبل.ناصرخسرو.
به بغداد رفتی بده نیم سود
بریدی بسی بر و بحر و جبل.ناصرخسرو.
آنچه نتوان نمود در بن چاه
بر سر قلهء جبل منهید.خاقانی.
تا در شعب جبل پنهان شدند. (گلستان سعدی).
سبکباری گزین تا سهل تانی از جبل پری
که گربه از شتر بهتر تواند رفت بر پلوان.
امیرخسرو.
|| زمین درشت و سخت. (منتهی الارب) (آنندراج). || مهتر قوم و دانشمند آنها. (از تاج العروس) (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). یقال: فلانٌ جبل قومه. (اقرب الموارد). || (ص) مرد بخیل. (از اقرب الموارد) (قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج). رَجل جَبل؛ یعنی مردی ممسک و بخیل. (از اقرب الموارد).
- اِبْنَةُالجبل؛ مار. (منتهی الارب) (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد).
- || بلا. داهیه. (منتهی الارب) (از قطرالمحیط) (از اقرب الموارد).
- || مرگ. (از قطر المحیط).
- || کمانی از درخت نبع. (از قطر المحیط) (اقرب الموارد) (آنندراج).
- اکلیل الجبل؛ گیاهی است که با آن مداوا کنند. (از قطر المحیط).
- دویک الجبل؛ گیاهی است که آن را بخور مریم گویند و بیونانی «عرطنیثا» نامند. (از قطر المحیط).

جبل.

[جَ بَ] (اِخ) دهی است در حمص. (از معجم البلدان).

جبل.

[جَبْ بُ] (اِخ) دهی است به کنار دجله. (منتهی الارب). یاقوت حموی گوید: شهرکی است بین نعمانیه و واسط در سمت شرقی. در سابق شهری بوده و اکنون که من (یاقوت) آن را بارها دیده ام قریهء بزرگی است. بحتری در اشعار زیر آن را آورده است :
حنانیک من هول البطائح سائراً
علی خطر و الریح هول دبورها
لئن اوحشتنی جبل و خصاصها
لما آنستنی واسط و قصورها.
بحتری (از معجم البلدان).
و به قاضی آنجا مثل میزنند.
از حوادث آنجا آنکه مأمون روزی در کشتی سوار بود و به واسط میرفت و یحیی بن اکثم قاضی با وی بود در دجله با مردی که از طرف مقابل می آمد برخوردند که با آواز بلند صدا میکرد ای امیرالمؤمنین «قاضی ما یعنی قاضی جبل قاضی خوبی است». یحیی بن اکثم خندید. مأمون پرسید به چه میخندی؟ گفت خود این مرد قاضی جبل است که از خود مدح میکند، مأمون بخنده آمد و گفت او را جایزه ای بدهند و معزولش سازند، زیرا پسندیده نیست شخصی بدین کم عقلی قاضی مسلمانان باشد. (از معجم البلدان). شهری است کوچک بر ساحل دجله میان بغداد و واسط. (از ابن خلکان ج 2 ص604).

جبل.

[جَ بَ] (اِخ) نام انگشتری یاقوتی بوده است بسیار گرانبها بزمان خلفای عباسی. (یادداشت مؤلف). در الجماهر چنین آمده: از شخصی که از عراق آمده بود حکایت شد که نزد ابوطاهربن بهاءالدوله والی بصره و بغداد قطعهء یاقوت بزرگی بود که در مسکوک طلائی قرار داشت و آن را «جبل» مینامیدند... اما دربارهء وجه تسمیهء آن به «جبل» برخی گویند بمناسبت بزرگی حجم باشد، به طوری که هر یاقوت بزرگ حجمی را جبل میگفتند. و برخی دیگر گویند: بمناسبت گران قیمتی بدین اسم نامیده شده و پاره ای هم گویند: بمناسبت شباهتی که یاقوت مزبور با یک گوهر رمانی یا بهرامی داشت و در خزانهء خلفا بود بنام «جبل» نامیده شده است. (از الجماهر). رجوع به کتاب فوق ص 55، 56، 61 و 62 شود.

جبل.

[جَ بَ] (اِخ) نام موضعی است به اندلس که محمد بن احمد الجبلی الاندلسی منسوب بدانجا است. (از معجم البلدان).

جبل.

[جَ بَ] (اِخ) (بلاد...) شهرهائی است میان آذربایجان و عراق عرب و خوزستان و فارس و بلاد دیلم. (از تاج العروس) (منتهی الارب). اسم جامعی است برای تمام بلادی که آن را جبال گویند. (از معجم البلدان). عبارت از همدان است و ماسیدان که آن سیروان است و مهرجانفدق که آن صیمره است و قم و ماه البصره که آن نهاوند است و ماه الکوفه که دینور است و قرمیسین. (تاریخ قم ص26). رجوع به جبال شود.

جبل.

[جَ بَ] (اِخ) ابن جوال الثعلبی. صحابی است. رسول (ص) پس از فتح خیبر تمام گوسفندهائی را که مردم در خانه نگه میداشتند [ داجن ] به ایشان دادند. و برخی گویند: همهء این قسم گوسفندانی که در النطاة بود به ایشان داد و از کتیبه وشق چیزی به وی عطا نکرد. (از امتاع الاسماع ج 1 ص329). و در ذیل همین صفحه چنین آمده: در اصل «جبلة» است و او یهودی شاعری بود که اسلام آورد.

جبل.

[جَ بَ] (اِخ) ابن حوال. صحابی است. (منتهی الارب). ظاهراً این شخص همان جبل بن جوال است. رجوع به جبل بن جوال شود.

جبل.

[جَ بَ] (اِخ) ابن یزید. وی کاتب عمارة بن حمزه است و خود عماره کاتب و از موالی ابوجعفر منصور خلیفه و مهدی خلیفه بوده است. و جبل بن یزید از مترجمین و نقله و مترسلی بلیغ بوده است. (از الفهرست ابن الندیم). از سخنان وی: «احفظ اخاک الامن نفسه». (از البیان و التبیین ج 1 ص 288).

جبل آباد.

[جَ بَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان خرقان غربی بخش آوج شهرستان قزوین در بیست هزارگزی جنوب باختر آوج و چهارهزارگزی راه شوسهء همدان واقع شده. محلی کوهستانی و معتدل است و هفتاد تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء دولت آباد تأمین میشود. محصول آن مختصری غلات و انگور است. شغل اهالی زراعت و قالی و جاجیم بافی است. راه آن ماشین رو است و ایل بغدادی در تابستان به آن حدود آیند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1). در مرآت البلدان چنین آمده: از توابع خرقان قراگوزلو است و در دامنهء کوه واقع شده و آب آن از رود و چشمهء محقری تأمین میشود و ملکی خورده مالک است و پانزده خانوار جمعیت دارد. (از مرآت البلدان ج 4 ص212).

جبل ابوقبیس.

[جَ بَ لِ اَ قُ بَ] (اِخ)رجوع به ابوقبیس شود.

جبلات.

[جِ بِلْ لا] (ع اِ) جِ جِبِلَّة. (منتهی الارب). رجوع به آن کلمه شود.

جبلاج.

[جِ] (ص، اِ) مردم بزرگ دون همت خسیس را گویند. (برهان) (آنندراج). بی همت راگویند. (جهانگیری). ممسک. بزرگ بی همت.

جبل احمر.

[جَ بَ لِ اَ مَ] (اِخ) نام کوهی است در سمت شمالی مکه. و رجوع به ترجمهء سفرنامهء ابن بطوطه ص120 شود.

جبل اقرع.

[جَ بَ لِ اَ رَ] (اِخ) کوهی است در حدود حلب و بیروت که در شمال سوریه قرار دارد. نام قدیمی آن کاسیوس(1) است. رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Casius.

جبل الاجراس.

[جَ بَ لُلْ اَ] (اِخ) کوهی است بین بوکوز و بادس در سرزمین اندلس. (الحلل السندسیه ج 1 ص69).

جبل الاخرم.

[جَ بَ لُلْ اَ رَ] (اِخ) ششمین موضع از بیست و پنج موضعی که معادن اجساد رابیه در آنها وجود دارد. رجوع به الجماهر ص271 شود.

جبل الاخضر.

[جَ بَ لُلْ اَ ضَ] (اِخ)کوهی است از آن سوی ظلمات از زبرجد گرد عالم برآمده پانصد فرسنگ ارتفاع دارد. گرد بر گرد وی آب است عکس رنگ آن کوه بر آب افتد و عکس آن آب بر فلک منعکس شود و آسمان سبز نماید و الا چرخ و فلک در غایت صفا است. آن را کوه قاف نیز گویند. (از شرفنامهء منیری). کوه افسانه ای قاف است. رجوع به قاف شود.

جبل الاسود.

[جَ بَ لُلْ اَسْ وَ] (اِخ) نام دیگر مونته نیگرو. رجوع به المنجد قسمت اعلام شود.

جبل الاغن.

[جَ بَ لُلْ ؟] (اِخ) کوهی است در اسپانیا که از طرف غرب به بحر محیط نزدیک است. رجوع به الحلل السندسیه ج 1 ص162 شود.

جبل الاکراد.

[جَ بَ لُلْ اَ] (اِخ) کوهی است بر ساحل لاذقیه. و فرمانروایان آن جمعی از عشایر مسلمانند. حدود صدوبیست قریه و مزرعه دارد و مردم آن کرد و نصاری و ارمنی اند. (از منجم العمران ص160).

جبل الانس.

[جَ بَ لُلْ ؟] (اِخ) نام دیگر جبل فنق است. (نزهة القلوب) (از مرآة الخیال ص274).

جبل الانهار.

[جَ بَ لُلْ اَ ؟] (اِخ) در اقصای بلاد مغرب است و از این کوه سه چهار جوی عظیم بیرون آید و قریب هزار قنطره (پل) بر آن جویها بسته اند و یاقوت سرخ و زرد و کبود از آن کوه بحصول پیوندد. (از حبیب السیر چ تهران، خاتمه ص414). جزء جبال غریبه است و وجود تحقیقی آن معلوم نیست.

جبل البارد.

[جَ بَ لُلْ ؟] (اِخ) نام کوهی است به اسپانیا که در نزدیکی طلیطله واقع شده و مسجدی در آن بنا شده است. رجوع به الحلل السندسیه ج 2 ص21 شود.

جبل البرت.

[جَ بَ لُلْ ؟] (اِخ) نام کوهی است که در سرحد اسپانیا قرار دارد. رجوع به الحلل السندسیه ج1 ص160، 162، 166، 267 شود.

جبل البرتات.

[جَ بَ لُلْ بُ] (اِخ) کوهی است به اسپانیا. رجوع به الحلل السندسیه ج2 ص203 شود.

جبل البشارة.

[جَ بَ لُلْ بِ رَ] (اِخ) نام کوهی است به اسپانیا که حد فاصل بین قسمت غربی و شرقی جزیرهء اندلس است و در سرتاسر جزیره امتداد دارد. (از نخبة الدهر دمشقی ص23). و رجوع به کتاب فوق ص 112، 243، 246 شود.

جبل البشکنس.

[جَ بَ لُلْ ؟] (اِخ) نام کوهی است به اسپانیا. رجوع به الحلل السندسیه ج1 ص163 شود.

جبل البصره.

[جَ بَ لُلْ بَ رَ] (اِخ) نام کوهی است به اسپانیا در نزدیکی بصرهء مغربی. رجوع به الحلل السندسیه ج 1 ص66 شود.

جبل البقیعة.

[جَ بَ لُلْ بَ عَ] (اِخ) نام کوهی است از اعمال دمشق. رجوع به نخبة الدهر دمشقی ص 200 شود.

جبل التار.

[ج بَ لُتْ تا] (اِخ)(1) تلفظ اروپائی جبل الطارق است. رجوع به جبل الطارق شود.
(1) - Gibraltar.

جبل الثلج.

[جَ بَ لُثْ ثَ] (اِخ) لقب ابوزید خالدبن احمدبن ابوزید رصافی، قاضی شهر سالم است. رجوع به الحلل السندسیه ج 2 ص89 شود.

جبل الثلج.

[جَ بَ لُثْ ثَ] (اِخ) نام دیگر کوه نیواده یا نیفاده(1) است که در اسپانیا قرار دارد. رجوع به الحلل السندسیه ج 1 ص37 و 129 و به جبل نیفاده در همین لغت نامه شود.
(1) - Nevada.

جبل الثلج.

[جَ بَ لُثْ ثَ] (اِخ) نام کوهی است بقرب دمشق که آن را جبل السنبر نیز گویند. (از نخبة الدهر دمشقی ص201). صاحب مرآة الخیال آرد: جبل ثلج در هر موضعی به نامی وارد گشته است از جنوب بجانب شمال. و صاحب کتاب رسم الارض نوشته که جبل ثلج در موضعی است که طول آن پنجاه و نه درجه و چهل و پنج دقیقه است و عرض سی و دو درجه. کشیده است تا دمشق و بعلبک و طرابلس و شام و در آن موضع آن جبل را عکار میخوانند و همچنین میکشد تا سمت اقامه و در آنجا [ آن را ] جبل لکام می نامند و چون از شام بگذرد و به حدود حمص رسد بستان گویند. پس از آنجا بگذرد و بر ساحل بحر قلزم منتهی شود. (از مرآة الخیال ص 274).

جبل الجلیل.

[جَ بَ لُلْ جَ] (اِخ) کوهی است به شام. (از منتهی الارب).

جبل الحدید.

[جَ بَ لُلْ حَ] (اِخ) این کوه در دیار هند است و از آن آهنی سرخ حاصل شود که چون زخمی از آن بر کسی زنند از موضع جراحت خون ترشح ننماید و گمان رود که آن را داغ کرده اند. (از حبیب السیر چ تهران، خاتمه ص414). جزء جبال غریبه است و وجود تحقیقی آن معلوم نیست.

جبل الخمر.

[جَ بَ لُلْ خَ] (اِخ) در احادیث آمده و مراد از آن جبل بیت المقدس است و بجهت بسیاری درخت انگور به این نام نامیده شده است. (از معجم البلدان) (مراصدالاطلاع).

جبل الدخان.

[جَ بَ لُدْ دُ] (اِخ) کوهی است در بادیه ای که در شرق مصر قرار دارد. رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.

جبل الدوب.

[جَ بَ لُدْ دُ] (اِخ) یا جبل الداهی. کوهی است در سوریه که از جبل لبنان منشعب میشود. رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.

جبل الرأس.

[جَ بَ لُرْ رَءْ سْ] (ع ص مرکب) رجل جبل الرأس؛ مرد کم خلاوه. (از منتهی الارب).

جبل الرحمة.

[جَ بَ لُرْ رَ مَ] (اِخ) کوهی است میان عرفات. (از مهذب الاسماء) (آنندراج) (غیاث اللغات). در سفرنامهء ناصرخسرو چنین آمده: به یک فرسنگی آنجا کوهی خرد سنگی است که آن را «جبل الرحمة» گویند، بر آنجا بایستند و دعا کنند تا آن وقت که آفتاب فرورود... (از سفرنامهء ناصرخسرو چ دبیرسیاقی ص102) :
خود فلک خواهد تا چنبر این کوس شود
تا صداش از جبل الرحمهء بطحا شنوند.
خاقانی.
جبریل خاطب عرفات است روز حج
از صبح تیغ و از جبل الرحمه منبرش.
خاقانی.
جبل الرحمة ز آن حریم دریست
بوقبیس از کلاه او کمریست.نظامی.

جبل الروضه.

[جَ بَ لُرْ رَ ضَ] (اِخ) کوهی است مبارک نزدیک به مصر. در اخبار آمده است که در آن جبل روضه ای است از ریاض بهشت و در زمان خلافت عمر اهل کتاب آن کوه را به مبلغ هفتاد هزار دینار خریداری کردند و عمر راضی نشد و گفت روضهء بهشت در تصرف اهل اسلام است. و اول کس از مسلمانان که در آن کوه مدفون شد عامر مغازی بود. گویند که در جبل الروضه گوسفندان وحشی بسیارند و کسی متعرض آنها نمیگردد. (از حبیب السیر چ تهران، خاتمه ص414). جزء جبال غریبه است و وجود آن معلوم نیست.

جبل الزابود.

[جَ بَ لُزْ زا] (اِخ) نام کوهی است به سرزمین صفد. رجوع به نخبة الدهر دمشقی ص 118 شود.

جبل الزاویه.

[جَ بَ لُزْ زا یَ] (اِخ) نام کوهی بشام نزدیک الجاره و ابامه و معرة النعمان.

جبل الزور.

[جَ بَ لُزْ زو] (اِخ) نام کوهی است به سیستان. وجه تسمیهء آن به جبل الزور آن است که در آن کوه بتی بزرگ بنام «زور» یا «زون» وجود داشته که به غنیمت بدست اعراب افتاده است. این بت تمام از طلای خالص و چشمانش از یاقوت بوده است. رجوع به سرزمینهای خلافت شرقی ترجمهء محمود عرفان ص371 شود.

جبل السراج.

[جَ بَ لُسْ سِ] (اِخ) نام کوهی به افغانستان در یازده فرسنگی کابل.

جبل السم.

[جَ بَ لُسْ ؟] (اِخ) این جبل در اراضی تبت واقع است و هر که بر آنجا عبور کند نفسش منقطع شده بمیرد یا زبانش از نطق بازماند. (از حبیب السیر چ تهران، خاتمه ص414). جزء جبال غریبه است و وجود آن معلوم نیست.

جبل السماق.

[جَ بَ لُسْ سُمْ ما] (اِخ) نام کوهی است در نواحی حلب. یاقوت آرد: کوه بزرگی است از اعمال حلب که دارای شهرها و دهات و قلعه های بسیاری است که همه متعلق به اسماعیلیه [ ملاحده ]، و بیشتر آنها تحت فرمانروائی حکومت حلب میباشند. در آنجا باغها و مزارع وجود دارد ولی آب جاری کم یافت میشود و تنها از چشمه های کوچکی که در پاره ای از نقاط بخصوص وجود دارد سیراب میشود و بهمین جهت همهء اقسام درختان میوه و غیره حتی پنبه و کنجد و زردآلو بعمل می آید. گویند که چون در آنجا سماق فراوان بعمل می آید بدین نام نامیده شده است، و شاعر حلبی معاصر [ هم عصر یاقوت ] در اشعار زیر از آن یاد کرده است :
و لیلة بت مسروق الکری ارقا
ولهان اجمع بین البرء و الخبل
و قولها و شعاع الشمس منخرط
حییت یا جبل السماق من جبل
یاحبذا التلعات الخضر من حلب
و حبذا طلل بالسفح من طلل.
عیسی بن سعدان (از معجم البلدان).
و در خمسمائه قرب صد خانه کرد از جبل السماق شام بسبب وحشتی که ایشان را با مهتر قوم خود افتاده بود به لرستان آمدند. (از تاریخ گزیده چ ادوارد برون ج 1 ص537). بدین سبب اقوام بسیار از جبل السماق بدو پیوستند. (از تاریخ گزیده چ ادوارد برون ج 1 ص539). رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.

جبل الشاره.

[جَ بَ لُشْ شارَ] (اِخ) نام کوهی است که در وسط اسپانیا قرار گرفته و از شرق بغرب امتداد مییابد و آن سرزمین را بدو قسمت شمالی و جنوبی تقسیم میکند. (از الحلل السندسیه ج 1 ص267).

جبل الشرف.

[جَ بَ لُشْ شَ رَ] (اِخ) نام کوه مشهوری است در اسپانیا. رجوع به الحلل السندسیه ج 1 ص198 شود.

جبل الشیخ.

[جَ بَ لُشْ شَ] (اِخ) کوهی است در سوریه که در جنوب جبل شرقی واقع شده است و بجانب فلسطین ممتد است. نام قدیمی آن «حرلون» است و در بعضی از کتب بنی اسرائیل «سیون» ذکر شده است.

جبل الصوره.

[جَ بَ لُصْ صورَ] (اِخ) در محاذی کرمان است. وجه تسمیه اش آنکه چون قدری از سنگ آن بسایند و در ظرف آب کنند البته بر صورت انسان قرار گیرد. (از حبیب السیر چ تهران، خاتمه ص414). از جبال غریبه است.

جبل الضائع.

[جَ بَ لُضْ ضا ءِ] (اِخ) نام کوهی است به اسپانیا که 3352 متر ارتفاع دارد و دارای هوای معتدلی است. رجوع به الحلل السندسیه ج 2 ص110 ،112 و 169 شود.

جبل الضباب.

[جَ بَ لُضْ ضَ] (اِخ) نام کوهی از اعمال کرک. رجوع به نخبة الدهر دمشقی ص213 شود.

جبل الطارق.

[جَ بَ لُطْ طا رِ] (اِخ) رجوع به جبل طارق شود.

جبل الطور.

[جَ بَ لُطْ طو] (اِخ) نام کوهی است که در سمت جنوبی جبل الناصرة در نزدیکی فلسطین قرار دارد. (از المنجد).

جبل الطیر.

[جَ بَ لُطْ طَ] (اِخ) کوهی است در صعیدآباد مصر نزدیک انصنا در شرق نیل. وجه تسمیه اش این است که گویند هر سال یک صنف مرغ سفیدرنگ بنام بوقیر از محل خود مهاجرت کرده در این کوه معتکف میشوند. در سطحهء این کوه سوراخی است که هریکی از مرغها سرش را داخل آن کرده بیرون می آورد بعد خود را در نیل افکنده و شنا میکند و بعد از جائی که آمده است برمیگردد تا اینکه یکی از آنها سرش را داخل سوراخ کرده چیزی او را میگیرد و به اضطراب میافتد و همانطور آویزان در آن سوراخ میماند تا تلف شود و بزمین بیفتد بعد از این قضیه باقی مرغها برگشته بروند و تا سال دیگر پیدا نیستند. گویند هر سال که فراوانی باشد دو مرغ بطریق مذکور تلف میشود و اگر متوسط است یک مرغ و اگر سال قحطی باشد هیچ مرغی گرفتار نمیشود و این قصه بین اهالی معروف است. در بالای این کوه «کنیسة الکف» قرار دارد و گویند که عیسی (ع) در آنجا اقامت داشته و اثر دست وی در آنجا وجود دارد. این قصه را بیشتر مردم مصر ذکر میکنند و بین آنها مشهور بوده و در کتب آنها نیز مسطور است. (از معجم البلدان) (مراصد الاطلاع).

جبل الطیر.

[جَ بَ لُطْ طَ] (اِخ) نام چهار کوه است که در دو طرف جادهء تنعیم در نزدیکی مکه قرار دارند و گویند همان چهار کوهی است که حضرت ابراهیم اجزای بدن چهار پرنده را بر فراز آنها نهاد و سپس چنانکه در قرآن آمده است آنها را فروخواند و اجزاء پرندگان بهم پیوست و به حالت نخستین برگشت.(1) و در این کوهها علامتهائی از سنگ نصب شده است. (از ترجمهء سفرنامهء ابن بطوطه ص134).
(1) - اشاره به این آیه است: قال فخذ اربعة من الطیر فصرهن الیک ثم اجعل علی کل جبل منهن جزء ثم ادعهن یأتینک سعیاً. (قرآن 2 / 260).

جبل الظنیه.

[جَ بَ لُظْ ظَ یَ] (اِخ) نام کوهی است از اعمال دمشق. رجوع به نخبة الدهر دمشقی شود.

جبل العروس.

[جَ بَ لُلْ عَ] (اِخ) نام کوهی است به اسپانیا در ناحیهء قرطبه. رجوع به الحلل السندسیه ج 1 ص136 شود. این کوه را جبل بطلش نیز گویند. رجوع به جبل بطلش شود.

جبل العلیا.

[جَ بَ لُلْ عُلْ] (اِخ)(1) نام کوهی است به اسپانیا در نزدیکی شهر دونوستیا. رجوع به الحلل السندسیه ج 1 ص329 شود.
(1) - Jlia.

جبل العیون.

[جَ بَ لُلْ عُ] (اِخ)(1) نام کوهی است به اسپانیا که مشتمل بر شهرها و قریه های فراوانی است. رجوع به نخبة الدهر دمشقی ص244 شود.
(1) - Gibraleon.

جبل الغول.

[جَ بَ لُلْ غَ] (اِخ) نام کوهی است به اسپانیا. رجوع به الحلل السندسیه ج 1 ص55 شود.

جبل الفتح.

[جَ بَ لُلْ فَ] (اِخ) نام دیگر جبل الطارق است. (از المنجد). و رجوع به الحلل السندسیه ج 2 و سفرنامهء ابن بطوطه شود.

جبل الفضة.

[جَ بَ لُلْ فِضْ ضَ] (اِخ) نام موضعی است. یاقوت گوید: گمان میبرم که این کوه همان کوه بَنْجَهیر است و ابواسحاق ابراهیم بن الشاد الجبلی منسوب بدان است . (از معجم البلدان).

جبل القبق.

[جَ بَ لُلْ قُ] (اِخ) نام کوه بزرگی است بین شروان و دریای خزر. رجوع به نخبة الدهر دمشقی ص32 و 220 شود.

جبل القمر.

[جَ بَ لُلْ قَ مَ] (اِخ) نام کوهی است که رود نیل از آن سرچشمه میگیرد. (از مجمل التواریخ والقصص ص474). یا جبال القمر، سلسله جبالی است در آفریقای میانه نزدیکی خط استوا که بنا بروایتی در 7 درجه و 8 درجه عرض شمالی و بنا بروایت دیگر در 11 درجه عرض جنوبی واقع شده است. بنا بروایت اول سلسله جبالی است در مملکت غالا واقع در جنوب غربی حبشه و بنا بروایت دیگر کوهی است در زیر خط استوا. (از قاموس الاعلام ترکی). و رجوع به نخبة الدهر دمشقی ص22 شود.

جبل الکوکبان.

[جَ بَ لُلْ کَ کَ] (اِخ)نزدیک به صنعا واقع است و بر آن کوه دو قصر است که هیچکس راه آن را نمیداند و عقیدهء بعضی مردم آن است که آن دو قصر را از جواهر ساخته اند، زیرا که در شب بسیار درخشنده است. (از حبیب السیر چ تهران، خاتمه ص 414). جزء جبال غریبه است و وجود آن تحقیقی نیست.

جبل اللکام.

[جَ بَ لُلْ لُ کا] (اِخ) نام کوهی است که در بلاد روم قرار گرفته و در ساحل بحرالروم و بحر اسود امتداد مییابد. رجوع به نخبة الدهر دمشقی ص23، 141 و 220 شود.

جبل المعظمه.

[جَ بَ لُلْ مُ ظَ مَ] (اِخ)کوهی است در اراضی حبشه و در آنجا مساجد و صوامع بسیار است و گویند که در آن کوه مقابری باشد که میت در آنجا اصلاً پوسیده نگردد و چنان استماع افتاده که در ولایت قاین نیز مغاره ها است که اموات در آنجا خسبیده اند و بعضی نشسته و اصلاً تغییر در ابدان ایشان محسوس نمیشود. (از حبیب السیر چ تهران، خاتمه ص414). جزء جبال غریبه است و وجود تحقیقی آن معلوم نیست.

جبل المقدس.

[جَ بَ لُلْ مُ قَدْ دَ] (اِخ)نام کوهی است به اسپانیا. رجوع به الحلل السندسیه ج 2 ص256 شود.

جبل المقطم.

[جَ بَ لُلْ مِ طَ] (اِخ) نام کوهی است که در سمت شرقی فسطاط قرار دارد. رجوع به نخبة الدهر دمشقی ص231 شود.

جبل المنیة.

[جَ بَ لُلْ مِنْ یَ] (اِخ) نام کوهی است به اسپانیا که در سمت شرقی شهر سبته قرار گرفته است. در بالای این کوه که مسطح است حصارهایی وجود دارد که محمد بن ابی عامر آنها را بنا کرده بود و میخواست شهر را به آنجا منتقل سازد ولی قبل از انجام مقصود از جهان درگذشت و بازماندگان وی هم از رفتن به آنجا عاجز ماندند و آن شهر نوساز با حصارهایش خالی ماند... (از الحلل السندسیه ج 1 ص64). در حاشیهء صفحهء مزبور چنین آمده: دوزی آن را «جبل المنیا» خوانده لیکن بنظر ما اشکالی ندارد، زیرا عرب ییلاقها و چمن زارها را«منیه» بکسر میم مینامد. و در مصر عدهء بیشماری از این «منیات» وجود دارد. (از حاشیهء الحلل السندسیه ج 1 ص64).

جبل النار.

[جَ بَ لُنْ نا] (ع اِ مرکب) کوه آتش افشان. برکان. رجوع به برکان شود. (یادداشت مؤلف).

جبل النار.

[جَ بَ لُنْ نا] (اِخ) کوهی است در میان بحر عدن و پیوسته آتشی از آن جبل در اشتعال باشد. بعضی از عدنیان گویند که قومی از نسل هارون در آن کوه ساکنند. (از حبیب السیر چ تهران، خاتمه ص 414). جزء جبال غریبه و از افسانه هاست.

جبل النار.

[جَ بَ لُنْ نا] (اِخ) نام کوهی است به صقلیه. ابن جبیر گوید: و اما الجبل الشامخ الذی بالجزیرة [ بجزیرة صقلیة ]المعروف بجبل النار فشأنه ایضاً عجیب... (رحلهء ابن جبیر).

جبل النور.

[جَ بَ لُنْ نو] (اِخ) نام دیگر کوه حرا. (از المنجد).

جبل الورس.

[جَ بَ لُلْ ؟] (اِخ) نام کوهی است به یمن. (از سیرهء عمر بن عبدالعزیز ص 110).

جبل امین.

[جَ بَ لِ اَ] (اِخ) نام دیگر کوه ابوقبیس است و گویند بدین جهت آن را بدین نام میخوانند که نوح در زمان طوفان حجرالاسود را در این کوه به ودیعت نهاد و امانت مزبور را کوه به ابراهیم پس داد. و همچنین گویند قبر حضرت آدم در این کوه است. (از ترجمهء سفرنامهء ابن بطوطه ص133). رجوع به ابوقبیس شود.

جبلان.

[جَ بَ] (اِخ) یاقوت آرد: تثنیهء جبل است ولی چون جبلان (بطور مطلق) گویند دو کوه طیی ء یعنی اَجَأ و سلمی را اراده کنند. (از معجم البلدان). در منتهی الارب اخا و سلمی ضبط شده است.

جبلان.

[جُ] (اِخ) نام دو موضع است اول جبلان العرکبه؛ شهر وسیعی است در یمن که بین وادی زبید و وادی رِمَع است و شراحیون در آنجا سکونت دارند. دوم جبلان ریمه؛ و آن موضعی است که وادی رمع را از وادی صنعاء عرب جدا میسازد و گاوهای جبلانی را از آنجا به صنعا و جز صنعا برند. تیره هایی از حمیر از نسل جبلان صرادف بدانجا سکونت دارند. (از معجم البلدان). و رجوع به قاموس الاعلام شود.

جبلان.

[جُ] (اِخ) ابن سهل بن عمروبن قیس بن معاویة بن جشم بن عبدشمس بن وائل بن الغوث بن قطن بن عرب بن زهیربن ایمن الهیع بن حمیر. جد طائفه ای است که در جبلان ریمه نزدیک به یمن سکونت دارند. (از معجم البلدان).

جبل انارویه.

[جَ بَ ؟] (اِخ) صاحب مرآت البلدان آرد: از قرای بلوک صیمکان فارس میباشد. طول جلگهء این بلوک از مغرب بمشرق نه فرسخ و عرض از نیم الی یک فرسخ و رودخانه ای در آن جاری است و قرای چند در اطراف رودخانه واقع و همه را باغات نارنج و لیمو و سایر مرکبات است، نخلستان کمی هم دارد و شلتوک کاری و زراعت شتوی قلیلی نیز در این حدود دیده میشود. رودخانهء مزبور برودخانهء خفر ملحق میشود. مسجد و حمام معتبر و متعدد در این بلوک وجود دارد. (از مرآت البلدان ج 4 ص213).

جبلانی.

[جُ] (ص نسبی) منسوب است به جبلان که بطنی است از حمیر. (انساب سمعانی).

جبل اوراس.

[جَ بَ لِ] (اِخ) نام کوهی است که نهر نهودا از آن سرچشمه میگیرد. و رجوع به نخبة الدهر دمشقی ص113 شود.

جبلاهنگ.

[جَ هَ] (اِ) تخم خاری است زردرنگ شبیه به شیوران و بترکی صفرااودی گویند و مسهل و مقی ء میباشد خالی از سمّیتی نخواهد بود و اعراب آن را نیز معرب کرده جبلهنج گویند. (انجمن آرای ناصری). گفته اند تخم تُربُد زرد است. (ذخیرهء خوارزمشاهی). میرمحمدحسین خراسانی گوید لغت فارسی است و جبلهنج معرب آن است و آن تخم خاری است زردرنگ شبیه به شیوران و بترکی صفرااودی گویند. افعال و خواص آن چنین است: مسهل و مقی ء، و آشامیدن تا یک درهم آن جهت فالج و مقدار شربت آن تا نیم درهم و یک درهم آن کشنده است زیرا که با قوت سمیت است و کسی که آن را خورده باشد خناق آن را عارض گردد و تدبیر کسی که آن را خورده باشد آن است که قی فرمایند به تدابیر چنین که مذکور شد و خورانیدن روغن و زیره و انیسون و جندبیدستر با نبیذ و خوردن غذای چرب و شیر تازه با عسل، و ضماد نمک گرم کرده بر شکم آن نهند و هر گاه شکم آن محتبس باشد او را تحقین فرمایند به حقنه های مناسب. (از مخزن الادویه). جبرآهنگ. جبلهنگ. جلبهنگ. و به عربی سمسم بری گویند (برهان). و رجوع به ترجمهء صیدنه و تحفهء حکیم مؤمن و قانون چ تهران کتاب 2 ص175 س6 شود.

جبل ایقلدو.

[جَ بَ لِ قُ] (اِخ)(1) نام کوهی است به اسپانیا که در اطراف شهر دونوستیا واقع شده است. رجوع به الحلل السندسیه ج 1 ص329 شود.
(1) - Igueldo.

جبل بارز.

[جَ بَ لِ رِ] (اِخ) جبال بارز. رجوع به جبال بارز شود.

جبل برطالیل.

[جَ بَ لِ؟] (اِخ) در میان دریای هند است و همیشه آنجا آواز دف و نی شنوند و پی بفاعل آن نبرند. (از حبیب السیر چ تهران، خاتمه ص414). از جبال غریبه و غیرتحقیقی است.

جبل بطلش.

[جَ بَ لِ بَ لَ] (اِخ) نام کوهی است به اسپانیا. (از الحلل السندسیه ج1 ص48). عرب این کوه را جبل العروس نامند. (از حاشیهء الحلل السندسیه ج1 ص48). رجوع به جبل العروس شود.

جبل بنی القعقاع.

[جَ بَ لِ بَ نِلْ قَ](اِخ) نام کوهی است بحلب که آن را قصر ابن الثانیه مینامیده اند. رجوع به نخبة الدهر دمشقی ص202 شود.

جبل بنی عوف.

[جَ بَ لِ بَ] (اِخ) نام کوهی از اعمال دمشق است. رجوع به نخبة الدهر دمشقی ص 201 شود.

جبل بنی مهدی.

[جَ بَ لِ بَ مَ] (اِخ)نام کوهی است از اعمال کرک. رجوع به نخبة الدهر دمشقی ص 213 شود.

جبل بنی هلال.

[جَ بَ لِ بَ هِ] (اِخ) این کوه در حوران از سرزمین دمشق است و قریه های بسیاری از توابع آن است و از جملهء آنها قریه ای است که به مالکیه معروف است و قدح چوبینی در آنجا است که گویند قدح رسول خدا (ص) میباشد. (از معجم البلدان). این کوه را بجهت ریزش فراوان آب «جبل الریان» نیز گویند. (از نخبة الدهر دمشقی ص200).

جبل بیستون.

[جَ بَ لِ] (اِخ) کوه بیستون. رجوع به کوه بیستون شود.

جبلت.

[جِ بِلْ لَ] (ع اِ) آفرینش. (غیاث اللغات). خلقت. (زمخشری). جبلة. اصل. طبیعت. فطرت. طینت. طبع. غریزه. نهاد. آب و گل. خمیره. سرشت. گُهر. گوهر. ذات. منش. آفریده. عادتِ قدیم :
اگر قرار جبلت ز آب و آتش خاست
چرا ببرد جبلت قرار آتش و آب.
مسعودسعد.
انصاف در جبلت عالم نیامده ست
راحت نصیب گوهر آدم نیامده ست.خاقانی.
که تربیت عاقلان در او اثر کرده است و جهل قدیم از جبلت او بدر برده. (گلستان). || آفریدگان. رجوع به جبلة شود. || گروه بسیاری از هر چیز.

جبلت.

[] (اِ) داروی مسهل است و معدن او اصفهان است. ابن ماسویه گوید: منبت او زمین جبستر است. مسهل بلغم و صفرا بود. (از ترجمهء صیدنه). در مخزن الادویه و مفردات ابن بیطار و تحفهء حکیم مؤمن و اختیارات بدیعی دیده نشد.

جبلتا.

[] (اِخ) نام ناحیه ای است در حدود سامرا. رجوع به نزهة القلوب ج 3 ص172 شود.

جبل تبت.

[جَ بَ لِ ؟] (اِخ) کوهی است که چون آتش بر آن افروزند آب از زیر آن بیرون آید و آتش را بکشد. وقتی از اوقات پادشاهی از جهت امتحان از دیار تبت بدان کوه رفت و فرمود تا هیزم بسیار جمع کردند و نفت و گوگرد بر قلهء جبل جمع آوردند و آتش در آن زدند همان دم آب ظاهر شده آتش را فرونشاند که بزعم هندوان شارب آن عمری دراز یابد و در حوالی آن چشمه حیوانات... (از حبیب السیر چ تهران، خاتمه ص414). از جبال افسانه ای است.

جبل تنویه.

[جَ بَ لِ ؟] (اِخ) کوهی است در دیار هند و در آنجا چشمهء آب باشد که بزعم هندوان شارب آن عمری دراز یابد و در حوالی آن چشمه حیوانات اند بصورت سگ و چون کسی قصد آن چشمه کند مانع شوند و در هلاک خلق کوشند. (از حبیب السیر چ تهران، خاتمه ص414). جزء جبال غریبه است.

جبل ثور.

[جَ بَ لِ ثَ] (اِخ) رجوع به غار ثور و ثور و صاحب الغار شود.

جبل جحاف.

[جَ بَ لِ جِ] (اِخ) نام کوهی است به یمن. (از منتهی الارب).

جبل جغراغز.

[جَ بَ لِ ؟] (اِخ) کوهی است در کنار بحیرهء خوارزم که آب دامنهء آن در تمام مدت سال یخ بسته بود. رجوع به سرزمین های خلافت شرقی ترجمهء محمود عرفان ص473 شود.

جبل جودی.

[جَ بَ لِ] (اِخ) از توابع و اعمال بکرست. گویند هفتاد قسم انگور دارد. کشتی نوح پس از طوفان بر روی این کوه که در سرزمین موصل است قرار گرفت. رجوع به نخبة الدهر دمشقی ص 192 و 247 شود : و قیل یا ارض ابلعی ماءک و یا سماء اقلعی و غیض الماء و قضی الامر و استوت علی الجودی. (قرآن 11 / 44).

جبل جور.

[جَ بَ لِ] (اِخ) نام کوه بزرگی است متصل به دیاربکر از نواحی ارمینیه که دارای قلاع و قریه هائی است. (از معجم البلدان) (مراصدالاطلاع).

جبل حرا.

[جَ بَ لِ حِ] (اِخ) نام کوه معروفی است در نزدیکی مکه که پیغمبر (ص) در آنجا به نبوت مبعوث شده است. ابن بطوطه مینویسد: این کوه تقریباً در یک فرسخی شمال مکه و در محلی مشرف بر منی واقع شده و کوهی است مرتفع. رسول خدا (ص) پیش از بعثت غالباً در این کوه بلند بعبادت میپرداخت و آغاز وحی هم در این کوه بود و همین کوه بود که زیر پای پیغمبر بلرزید و پیغمبر خطاب بدان فرمود: «آرام گیر که بر روی تو نیست مگر پیغمبری و صدیقی و شهیدی». و در تفسیر این حدیث اختلاف شده که آن روز چه کسانی با پیغمبر بوده اند. گفته اند که همراهان آن حضرت همان ده تن (عشرهء مبشره) بوده اند و نیز آورده اند که جبل بشیر هم زیر پای پیغمبر بلرزه درآمده است. (از ترجمهء سفرنامهء ابن بطوطه صص133 - 134). و رجوع به معجم البلدان و همین لغت نامه ذیل کلمهء «حرا» و حبیب السیر شود. این کوه را جبل نور نیز گویند. (از المنجد) (از منتهی الارب).

جبل حربول.

[جَ بَ لِ ؟] (اِخ) شمال موصل.

جبل حمرین.

[جَ بَ لِ حَ] (اِخ) نام کوهی است نزدیک به بغداد. (از تاریخ مغول عباس اقبال ص 145 و 183).

جبل حملایا.

[جَ بَ لِ حَ] (اِخ) تلفظ عربی کوه مشهور هیمالیا است. رجوع به هیمالیا شود.

جبل خافونی.

[جَ بَ لِ] (اِخ) نام کوه سیاه و بزرگی است که در سمت شمال بحر احمر قرار دارد و کوه بسیار وحشتناکی است. رجوع به نخبة الدهر دمشقی ص151 شود.

جبل خلیل.

[جَ بَ لِ خَ] (اِخ) نام کوهی است که در جهت شمال قصبهء حبران نزدیک فلسطین قرار دارد. رجوع به حبرون شود.

جبل درن.

[جَ بَ لِ ؟] (اِخ) نام کوهی است که در افریقا امتداد یافته و به جبل البشاره منتهی میشود. رجوع به نخبة الدهر دمشقی ص23، 81 و 111 شود.
جبل دروز.
[ جَ بَ لِ دُ ] (اِخ) جبل الدروز. قضائی است در جهت شرق سنجاق حوران واقع در سوریه به مرکز قبائل دروز. و به شش ناحیه تقسیم شده: 1- سویده 2- سلحنه 3- عرمان 4- شهبا 5- سالی 6- مجدل. و آن را جبل حوران نیز نامند. سکنهء آن حدود 000/70 تن است. (ذیل المنجد). و زمین آن حاصلخیز است. رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.

جبل دماوند.

[جَ بَ لِ دَ وَ] (اِخ) کوه دماوند. رجوع به دماوند شود.

جبل دیلمی.

[جَ بَ لِ دَ لَ] (اِخ) نام کوهی است مشرف بر مروه.

جبل رضوی.

[جَ بَ لِ رَضْ وا] (اِخ) نام کوهی است نزدیک به مدینهء رسول (ص). بعقیدهء کیسانیه [ پیروان محمد بن حنفیه ]، محمد بن حنفیه در آن غائب و پنهان است. (از حبیب السیر ج2 ص 157).

جبل ریمة.

[جَ بَ لِ مَ] (اِخ) قضایی است در مرز ولایت یمن که در سلسلهء جبال «سرا» واقع شده است. (از قاموس الاعلام ترکی).

جبل زیتون.

[جَ بَ لِ زَ] (اِخ) رجوع به زیتون شود.

جبل سان.

[جَ بَ لِ] (اِخ) نام کوهی است بنزدیکی نیشابور که فیروزه از آنجا استخراج کنند. (از الجماهر ص170).

جبل سمعان.

[جَ بَ لِ سَ] (اِخ) قضایی است که در اطراف شهر حلب واقع شده است و از آنجا تا حلب هفت ساعت راه است. (از قاموس الاعلام ترکی).

جبل سولان.

[جَ بَ لِ ؟] (اِخ) کوهی است در غایت بلندی به اردبیل، مشتمل بر اشجار بسیار و چشمه های گرم و سرد و مشهور است که هر حیوانی که قاصد خوردن آن اشجار شود بمیرد. (از حبیب السیر چ تهران، خاتمه ص414). جزء جبال غریبه و غیرتحقیقی است. شاید همان کوه سبلان باشد.

جبل سهیل.

[جَ بَ لِ سُ هَ] (اِخ) نام کوهی است به اسپانیا. و ستارهء سهیل در اسپانیا دیده نشود جز بر این کوه. رجوع به الحلل السندسیه ج 1 ص204 شود.

جبل شاهق.

[جَ بَ لِ هِ] (اِخ) کوه بزرگ مشهوری است از بلاد مغرب. ابن سعید که از مورخان است گوید: این جبل شاهق از برف پوشیده باشد. و ابتدای این کوه از اقصای مغرب شروع میشود و بجانب مشرق امتداد مییابد تا میرسد نزدیک بلاد مصر و طول آن پنجاه درجه است که تخمیناً هزار فرسنگ باشد. (از مرآة الخیال ص274).

جبل شحیران.

[جَ بَ لِ شَ] (اِخ) نام کوهی است به اسپانیا که در آنجا معدن بلور یافت شود. رجوع به الحلل السندسیه ج 1 ص180 شود.

جبل شرقی.

[جَ بَ لِ شَ] (اِخ) سلسلهء جبالی است در سوریه و چون در شرق جبل لبنان واقع است به این اسم معروف شده است. در السنهء اروپایی «آنیتلیبان» گفته میشود. (از قاموس الاعلام ترکی).

جبل شمر.

[جَ بَ لِ ؟] (اِخ) نام کوهی است به عراق. رجوع به سرزمینهای خلافت شرقی ترجمهء محمود عرفان ص90 شود.

جبل شیره.

[جَ بَ لِ ؟] (اِخ) در ولایت ترکستان در اراضی شامش است و معادن نفت و فیروزه و طلا و روی و آهن در آن کوه بسیار است و در آنجا سنگی ساکن پیدا شود که چون در آتش افکنند سفید گردد و اثوابی که بدان بشویند بغایت پاک و لطیف شود. (از حبیب السیر چ تهران، خاتمه ص414). جزء جبال افسانه ای است.

جبل طارق.

[جَ بَ لِ رِ] (اِخ) تنگه ای است بین اروپا (اسپانیا) و افریقا (قسمت غربی اسپانیای شمالی) که بحر متوسط را به بحر اطلس متصل میسازد. موقعیت استراتژیکی آن بسیار مهم است. (از المنجد).

جبل طارق.

[جَ بَ لِ رِ] (اِخ) مجموعهء صخره هائی است در ساحل جنوبی اندلس به اسپانیا از طرف غرب بشهر «جون جبل طارق» و از شرق به بحر روم و بحر متوسط محدود میشود. این ناحیه از مستعمرات انگلیس بود که در استحکامات آن مبالغ هنگفتی مصرف شد و بر بالای آن ساختمانهای نظامی از قلعه ها و حصنها و توپ انداز و دیگر استحکامات بنا کرده اند و هر سال مبالغ گزافی برای حفظ و نگاهداری آن خرج میشود. مسلمانان این کوه را در سال 711 م. بسرداری طارق بن زیاد فتح کردند و در آن باره و حصاری برپا کردند و پس از آن به تناوب به تصرف دول مختلفی از قبیل اسپانیا و فرانسه و انگلستان درآمد و سرانجام در سال 1783 م. مستمراً به تصرف انگلستان درآمد و از آنجائی که این ناحیه تنها راه مدیترانه و کلید نفوذ در مستملکات بریتانیایی کمپانی هند شرقی است برای انگلستان اهمیت فراوانی دارد. بعلاوه مرکز زغال و محل ذخایر اسلحه های جنگی است و استحکاماتی دارد که عنداللزوم به آنجا پناه میبرند. (از منجم العمران صص161 - 162). این ناحیه منسوب بطارق بن زیاد مولی موسی بن نصیر سردار نامی عرب است که آنجا را فتح کرده و بهمین مناسبت به جبل طارق موسوم گردیده است. و آن را جبل الفتح نیز گویند. (ابن بطوطه).

جبل طارق.

[جَ بَ لِ رِ] (اِخ) یا جون جبل طارق. نام شهری است نزدیک به جبل طارق. صاحب منجم العمران آرد: شهر جبل طارق در مسافت 65میلی قادس بسمت جنوب شرقی قرار دارد و حدود بیست هزار تن سکنهء انگلیسی و اسپانیولی و یهودی و مغربی دارد. دولت انگلستان موانع بسیاری برای جلوگیری از متوطن شدن اشخاص غریب ایجاد کرده و به هیچکس جز برای مدت محدودی آن هم با شرائطی خاص اجازهء اقامت در آنجا را نمیدهد. این شهر ساختمانهای مهمی دارد از قبیل : دارالحکومه و دار امیرالبحر و بیمارستان نیروی دریائی و مدارس و هتلها و بیمارستانها و نوانخانه و کتابخانه ای که بیست هزار مجلد کتاب دارد. آب آنجا از باران است که در زمستان در آب انبارها و حوضها ذخیره کنند و بندر آن آزاد است و تمام کشتیها در آن رفت و آمد میکنند ولی بازرگانی آن عقب افتاده و درآمد عادی آن سی هزار لیره و مخارج نیز سی هزار لیره است. (از منجم العمران صص 161 - 162). نام کوه معروف و نام شهری است که در بالا ذکر شد و ظاهراً بتمام منطقه ای که پایگاههای نظامی انگلستان در آنجاست و در تصرف دولت بریتانیاست نیز اطلاق میشود. رجوع به طارق شود.
- بغاز جبل طارق؛ در فاصلهء دورترین نقطهء جنوبی اسپانیا و ساحل افریقا قرار دارد و طول آن از شرق بغرب 36 میل و عرض آن بین شش تا بیست و پنج میل و عمق آن 960 بالاست. (از منجم العمران ص 162).
- جون جبل طارق؛ ناحیه ای است شامل این حدود: از قسمت شرقی جبل طارق و از زمینی که به رأس سلتا منتهی میشود در قسمت غربی تشکیل یافته و عرض آن از شرق بغرب چهار میل و نیم و طول آن از شمال بجنوب شش میل و عمق آن از طرف دریا 260 پا است که بتدریج بطرف ساحل کم میشود و برای کشتیها جایگاه توقف خوبی است. (از منجم العمران ص162).

جبل عافور.

[جَ بَ لِ] (اِخ) نام کوهی است به اسپانیا. رجوع به الحلل السندسیه ج1 ص146 شود.

جبل عالی.

[جَ بَ لِ عا] (اِخ) میانهء قریهء بم و بلوک سیراف است.

جبل عامل.

[جَ بَ لِ مِ] (اِخ) ناحیه ای است به لبنان جنوبی، که از کنار نهر لیطانی نزدیک فلسطین امتداد مییابد. این ناحیه تپه های زراعتی حاصل خیزی دارد. (از ذیل المنجد).

جبل عاملة.

[جَ بَ لِ مِ لَ] (اِخ) نام کوهی است از توابع دمشق. رجوع به نخبة الدهر دمشقی ص200 شود.

جبل عمایة.

[جَ بَ لِ ؟] (اِخ) نام کوهی است به بحرین که در آن غارها و بیشه ها و زهاب ها وجود دارد و درختهای موز نیز دارد. (از منجم العمران).

جبل عینین.

[جَ بَ لِ عَ نَ] (اِخ) نام یکی از کوههای احد است. رجوع به امتاع الاسماع ج 1 ص 128 و حاشیهء همان صفحه شود.

جبل غربی.

[جَ بَ لِ غَ] (اِخ) یکی از چهار حکومتی است که طرابلس غربی را تشکیل میدهند. از طرفی محدود به طرابلس میشود و از شمال با مرز تونس و از طرف جنوب غربی با صحرای کبیر و از طرف جنوب شرقی به حکومت فزان محدود است. رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.

جبل فاران.

[جَ بَ لِ] (اِخ) کوه فاران همان کوهی است که خداوند هنگام آمدن از آنجا تجلی خود فرمود، و رأی معتبر آن است که کوه فاران جزء جنوبی کوههائی است در شمال شرقی دشت که بنی اسرائیل در آنجا گردش کردند که فعلاً آن را کوه مفرعه گویند و عین قادش در این قسم واقع است که بعضی آن را قادش برنیع دانسته اند و این کوه نزدیک به دشت است و بر شخصی که از آنجا بالا رود منظر کوههای جنوبی یهودا نامرئی است. (از قاموس کتاب مقدس، ذیل کلمهء فاران).

جبل فأره.

[جَ بَ لِ ؟] (اِخ) نام کوهی است به اسپانیا در نزدیکی شهر مالقة. رجوع به الحلل السندسیه ج 1 ص128 شود.

جبل فرغانه.

[جَ بَ لِ فَ نَ] (اِخ) در این کوه گیاهی روید بصورت آدمی که آن را یبروح الصنم گویند و آن گیاه را در قوت باه و محبت اثری عظیم است. (از حبیب السیر چ تهران، خاتمه ص414). کوه افسانه ای است. و رجوع به منجم العمران شود.

جبل فنق.

[جَ بَ لِ ؟] (اِخ) نام کوهی است بساحل بحر خزر. صاحب مرآة الخیال آرد: جبل فنق کشیده است از ساحل بحر خزر از نزدیک دربند بجانب جنوب. و مؤلف نزهة القلوب آرد: این کوه را «جبل الانس» خوانند، چه در او اصناف مردم باشند و هر گروهی زبانی دیگر دارد و چون بنا بر طول و عرض کوه با هم ملاقات ندارند زبانهای یکدیگر ندانند تا غایتی که گفته است قریب سیصد زبان مختلف در آن اقوام باشد و از اینجا وسعت کوه خیال توان کرد. (از مرآة الخیال ص274).

جبل قارن.

[جَ بَ لِ رَ] (اِخ) نام کوهی است به مازندران. رجوع به سفرنامهء مازندران رابینو ص 121، 133 و 150 شود :
برآمد زاغ رنگ و ماغ پیکر
یکی میغ از ستیغ کوه قارن.
منوچهری (دیوان ص63).

جبل قاسیون.

[جَ بَ لِ] (اِخ) رجوع به قاسیون شود.

جبل قاعون.

[جَ بَ لِ] (اِخ)(1) نام کوهی است به اسپانیا در نزدیکی دانیه. رجوع به الحلل السندسیه ج 1 ص56 و 110 شود.
(1) - Caoun.

جبل قاف.

[جَ بَ لِ] (اِخ) کوهی است که گفته اند محیط بر دنیاست و در پشت آن جهانهای بیشماری است که جن در آنها سکونت دارند. (از منجم العمران). و رجوع به قاف شود.

جبل قشتاله.

[جَ بَ لِ قَ لَ] (اِخ) نام کوهی است به اسپانیا. رجوع به الحلل السندسیه ج 2 ص203 شود.

جبل قعیقعان.

[جَ بَ لِ قَ قَ] (اِخ) نام کوهی است به مکه. رجوع به سفرنامهء ابن بطوطه شود.

جبل قلمون.

[جَ بَ لِ قَ لَ] (اِخ) نام دیگر آن «دوما» است. قضایی است در سوریه تابع شام که در شمال شرقی ولایت مرکزی واقع شده است. (از قاموس الاعلام ترکی).

جبلک.

[جَ لَ] (اِ) سخت شدن و قایم و محکم گردیدن چیزی بسبب چیزی دیگر. (برهان) (آنندراج). || (ص) سخت و محکم و استوار :
پادشاها بعدل و بخشش تو
گشته دیوار دولتت جبلک.
منجیک (از فرهنگ جهانگیری).

جبل کانیفو.

[جَ بَ لِ] (اِخ) نام کوهی است به اسپانیا. رجوع به الحلل السندسیه ج2 ص109 شود.

جبل کتلونیة.

[جَ بَ لِ کَ تَ نی یَ] (اِخ)نام کوهی است به اسپانیا. رجوع به الحلل السندسیه ج2 ص198 شود.

جبل کرکس.

[جَ بَ لِ کَ کَ] (اِخ)خواندمیر آرد: در میان کاشان و اصفهان واقع است. در میان عوالم آن حدود شهرت دارد که در وقت طوفان نوح که همهء عالم را آب گرفت ... کرکس که طایر باقوتی است مدتی طیران مینمود و نشیمن میطلبید، ناگاه قلهء کوهی دید که یک گز از آب بیرون است بر آنجا نشیمن ساخت و آن جبل را جبل کرکس گفتند. (از حبیب السیر چ تهران، خاتمه ص415). از جبال غریبه و وجود آن غیرمعلوم است.

جبل کرمل.

[جَ بَ لِ کَ مَ] (اِخ) نام دیگر آن جبل مارالیاس. کوهی است واقع در فلسطین که از دماغهء کرمل حیفا شروع شده و به بابلس ممتد میشود. (از قاموس الاعلام ترکی).

جبل کندی.

[جَ بَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان باراندوزچای بخش حومهء شهرستان ارومیه. این ده در 24 هزارگزی شوسهء مهاباد به ارومیه و پنج هزارگزی جنوب خاوری ارومیه در محلی جلگه و معتدل و مالاریائی واقع شده است. 272 تن سکنهء شیعی مذهب و ترک زبان دارد. آب آنجا از باراندوزچای تأمین میشود و محصول آن غلات، توتون، حبوبات، چغندر و انگور است. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جوراب بافی است و راه ارابه رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

جبل کندی.

[جَ بَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان انزل بخش حومهء شهرستان ارومیه. این ده در 36500گزی شمال ارومیه و پانصدگزی خاور شوسهء ارومیه به سلماس در محلی جلگه و کنار دریاچه واقع شده و معتدل و مالاریائی است. نود تن سکنهء شیعی مذهب و ترک زبان دارد. آب آنجا از چشمه و قنات تأمین میشود و محصول آن غلات، چغندر، توتون و حبوبات است. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جوراب بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

جبل کو.

[جَ بَ لِ] (اِخ) نام کوهی است که در چهارفرسنگی بلخ قرار دارد. رجوع به سرزمینهای خلافت شرقی، ترجمهء محمود عرفان ص446 شود.

جبل کورد.

[جَ بَ لِ ؟] (اِخ) نام کوهی است به اسپانیا که نهر هیجار از آن سرچشمه میگیرد. رجوع به الحلل السندسیه ج 2 ص68 شود.

جبل لاهم.

[جَ بَ لِ ؟] (اِخ) نام کوهی است به اسپانیا. رجوع به الحلل السندسیه ج 1 ص119 شود.

جبل لبنان.

[جَ بَ لِ لُ] (اِخ) گویند در آن کوه اشجار میوه دار بسیار است و بی آنکه کسی متعهد تربیت آن شود میوه دهد اما طعم و بوی آن اثمار چندان لطافتی نداشته باشد و چون آن میوه ها را به بلخ رسانند خوش طعم و خوش بوی گردد. (از حبیب السیر چ تهران، خاتمه ص414). آنچه ذکر شد افسانه و از حقیقت بدور است. مؤلف قاموس الاعلام آرد: این نام به سلسله جبالی بزرگ و همچنین به ناحیه ای واقع در دامنهء آن که در سوریه قرار دارد اطلاق میشود. (از قاموس الاعلام ترکی). و رجوع به لبنان شود.

جبل لکام.

[جَ بَ لِ لُکْ کا] (اِخ) نامی است که جغرافی نویسان مسلمان به سلسله جبال آنتی طوروس(1) داده اند. رجوع به تاریخ الحکماء قفطی ص297 و سرزمینهای خلافت شرقی، ترجمهء محمود عرفان ص25 و 139 شود.
(1) - Anti Taoros Mountain.

جبل مالادیتا.

[جَ بَ لِ] (اِخ) نام کوهی است به اسپانیا. رجوع به الحلل السندسیه ج2 ص110 شود.

جبل مالاس.

[جَ بَ لِ] (اِخ) نام کوهی است به اسپانیا. رجوع به الحلل السندسیه ج2 ص272 شود.

جبل مراسیة.

[جَ بَ لِ ؟] (اِخ) نام کوهی است به اسپانیا. رجوع به الحلل السندسیه ج2 ص64 شود.

جبل منت لیون.

[جَ بَ لِ مُ] (اِخ) نام کوهی است به اسپانیا. رجوع به الحلل السندسیه ج1 ص179 شود.

جبل مورجان.

[جَ بَ لِ] (اِخ) در زمین فارس است و در آن کوه غاری است که آب از سقف آن متقاطر است و طلسمی ساخته اند که اگر یک کس در آن غار باشد بقدر احتیاج فرودآید و اگر هزار کس باشند آن مقدار آب چکد که همه را کفایت کند. (از حبیب السیر چ تهران، خاتمه ص214). از جبال غریبه و غیرتحقیقی است.

جبل موسی.

[جَ بَ لِ سا] (اِخ) نام کوهی است به اسپانیا در نزدیکی جبل طارق. این کوه منسوب به موسی بن نصیر است که در صدر اسلام اندلس را فتح کرد. (از الحلل السندسیه ج1 ص63). رجوع به الحلل السندسیه ج 2 ص202 و نخبة الدهر دمشقی ص103 و قاموس الاعلام ترکی شود.

جبل مولا.

[جَ بَ لِ مَ] (اِخ)(1) نام کوهی است به اسپانیا که معادن ارزیز در آن وجود دارد. رجوع به الحلل السندسیه ج2 ص199 شود.
(1) - Mola.

جبل مونت جویک.

[جَ بَ لِ مُنْ](اِخ)(1) نام کوهی است به اسپانیا. رجوع به الحلل السندسیه ج2 ص272 شود.
(1) - Montjuich.

جبل مهلبیه.

[جَ بَ لِ مُ هَلْ لَ بی یَ] (اِخ)در جنوب موصل قرار دارد.

جبل نصیریة.

[جَ بَ لِ نَ ری یَ] (اِخ)کوهی است در شمال سوریه که از جبل اقرع واقع در حدود ولایت بیروت شروع میشود و بطرف جنوب ممتد. (از قاموس الاعلام ترکی).

جبل نور.

[جَ بَ لِ] (اِخ) نام دیگر کوه حراست. (از منتهی الارب).

جبل نیفاده.

[جَ بَ لِ دِ] (اِخ) نام دیگر جبل الثلج است. رجوع به الحلل السندسیه ج1 صص36-37 و جبل الثلج شود.

جبل نیفرو.

[جَ بَ لِ ؟] (اِخ) نام کوهی است به اسپانیا. رجوع به الحلل السندسیه ج1 ص199 شود.

جبلوس.

[جَ] (ص) لغتی است در چاپلوس. (لغت محلی شوشتر، خطی).

جبلة.

[جَ لَ] (ع ص، اِ) روی یا پوست روی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (قطر المحیط) (آنندراج). || زن درشت خلقت. (منتهی الارب) (قطر المحیط) (آنندراج): امرأة جبلة؛ زن بزرگ خلقت. (منتهی الارب) (آنندراج) (از قطر المحیط). || قوت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (قطر المحیط) (آنندراج). || عیب. (منتهی الارب) (قطر المحیط) (آنندراج). || سختی زمین. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (قطر المحیط) || ناقهء بزرگ کوهان. (منتهی الارب) (آنندراج).

جبلة.

[جِ لَ] (ع ص، اِ) روی یا پوست روی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (قطر المحیط) (آنندراج). || زن درشت خلقت. (منتهی الارب) (آنندراج) (از قطر المحیط). || قوت. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (قطر المحیط). || عیب. (منتهی الارب) (آنندراج) (قطر المحیط). || سختی زمین. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (قطر المحیط) || ناقهء بزرگ کوهان. (منتهی الارب) (آنندراج). || اصل. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || امت و جماعت. (از قطر المحیط) (آنندراج). || ثوب جیدالجبلة؛ أی جیدالغزل؛ یعنی نیکوریسمان. || رجل جیدالجبلة؛ أی غلیظ. (از اقرب الموارد) (قطر المحیط) (منتهی الارب).

جبلة.

[جُ لَ] (ع اِ) کوهان. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || امت و جماعت. (اقرب الموارد) (قطر المحیط) (از منتهی الارب) (آنندراج).

جبلة.

[جَ بَ لَ] (ع اِ) خلقت و طبیعت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (قطر المحیط) (آنندراج): یقال جبلة فلان علی الخیر؛ أی خلقته و طبیعته. (از اقرب الموارد)

جبلة.

[جَ بُلْ لَ] (ع اِ) بسیار از هر چیز. || اصل. (منتهی الارب) (آنندراج).

جبلة.

[جِ بِلْ لَ] (ع اِ) اصل. (منتهی الارب) (آنندراج). خلقت و طبیعت. (اقرب الموارد) (قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج). ج، جِبِلاّت. (از اقرب الموارد) (قطر المحیط). || امت و جماعت. (قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج). جماعت مردم. (منتهی الارب) (آنندراج) (از قطر المحیط). امت و گروه. (منتهی الارب) (آنندراج). گروه بسیار. (ترجمان علامهء جرجانی). || بسیار از هر چیز. (از قطر المحیط) (منتهی الارب). || درخت خشک. || آفریدگان. (منتهی الارب) (آنندراج). آفرینش. آفریده ها : و اتقوا الذی خلقکم و الجبلة الاولین. (قرآن 26 / 184).ج، جِبِلاّت. (منتهی الارب).

جبلة.

[جُ بُلْ لَ] (ع اِ) سال قحط. (منتهی الارب) (آنندراج) (از قطر المحیط). || آفریدگان. (منتهی الارب) (آنندراج). || اصل. || بسیار از هر چیز. (منتهی الارب) (آنندراج) (از قطر المحیط). || امت و جماعت. (منتهی الارب).

جبلة.

[جَ بَلْ لَ] (ع اِ) بسیار از هر چیز. || اصل. (منتهی الارب).

جبلة.

[جَ بَ لَ] (اِخ) دهی است به تهامه. (منتهی الارب).

جبلة.

[جَ بَ لَ] (اِخ) شهری است بساحل دریای شام. (منتهی الارب).

جبلة.

[جَ بَ لَ] (اِخ) دهی است به بحرین. (منتهی الارب).

جبلة.

[جَ بَ لَ] (اِخ) موضعی است به نجد. (منتهی الارب). مؤلف معجم البلدان آرد: شعب جبلة موضعی است که جنگ معروف بین بنی عامر و تمیم و عبس و ذبیان و فزاره، در آن روی داد. این موضع هضبه [ کوه ]سرخی است در نجد که بین الشریف و الشرف [ نام دو آب است مر بنی کلاب را ]، واقع شده است. (از معجم البلدان). و نیز آرد: جبله کوه درازی است و شکافهای بزرگ و وسیعی دارد که نزدیک بهم قرار دارند و درون آن گشاده و وسیع است. ابوزیاد گوید: جبلة؛ هضبة [ کوه، پشته ] ای است که درازی آن یک روز راه و عرض آن نصف روز راه است و جز دو راه ندارد، یکی در طرف مشرق که در پائین وادی است و در آنجا طایفهء عرینه را آبی است بنام «سلعه» و دیگری در طرف مغرب است که آن را «الخلیف» نامند و جز از این دو طریق راهی به جبلة نیست. (معجم البلدان).

جبلة.

[جُ لَ] (اِخ) شهری است میان عدن و صنعا. (منتهی الارب).

جبلة.

[جَ لَ] (اِخ) (یوم...) یکی از ایام عرب است. در این روز میان بنی عامر و متحدین آنها با طایفهء بنی تمیم و ذبیان و اسد و کنده جنگی روی داد که به پیروزی عامر منتهی شد. این جدال در شعب جبال جبله در ایام جاهلیت روی داد. (از المنجد). پشتهء سرخی است میان شریف و شرف و شریف و شرف دو آب اند نخستین مر بنی نمیر و دومین مر بنی کلاب را و این جایگاه را شعب جبله نیز نامند و این جنگ میان بنی عبس و ذبیان پسران بغیض بود و بعضی این رجز دربارهء آن گفته اند:
لم ار یوما مثل یوم جبله
یوم اتانا اسد و حنظله
و غطّفان و الملوک ازفله
نضربهم بقضب منتخله
لم تعد ان افرش عنها الهقله.
(مجمع الامثال میدانی).

جبلة.

[جَ بَ لَ] (اِخ) موضعی است به حجاز. (منتهی الارب) (معجم البلدان).

جبلة.

[جَ لَ] (اِخ) اسکله ای است به سوریه در جنوب لاذقیه. عرب در سال 637 م. آنجا را فتح کرد و از آثار آنان در آنجا قبر ابراهیم ادهم است. (از المنجد). یاقوت آرد: قلعهء معروفی است در ساحل شام که از توابع حلب و نزدیک به لاذقیه است. احمدبن یحیی بن جابر گوید: هنگامی که عبادة بن الصامت فرستادهء ابوعبیدة بن الجراح در سال 17 ه . ق. از کار لاذقیه فراغت یافت با سپاهیان خود بشهری بنام بلده که در دوفرسخی جبله قرار داشت حمله برد و بزور بر آن غلبه کرد، سپس شهر ویران شد و مردم آن از آنجا کوچ کردند. پس از آن معاویه «جبله» را بنا کرد. در آنجا رومیها حصنی داشتند و معاویه در جبله حصنی بیرون از حصن رومی قدیم بنا کرد. ساکنان حصن قدیمی جمعی از رهبانان بودند که مطابق آئین خویش مشغول عبادت بودند. جبله همواره در تصرف حکومت مسلمانان بود تا زمانی که دولت روم قدرت یافت و سرحدات اسلام آن سرزمینها را فتح نمود. از آن جمله جبله که در سال 357 ه . ق. یک سال بعد از درگذشت سیف الدولة بتصرف رومیان درآمد و تا سال 473 ه . ق. بدست آنان بود. در آن سال ابومحمد عبدالله بن منصوربن حسین تنوخی معروف به ابن ضلیعه که قاضی آنجا بود به جبله حمله برد و از جلال الدین بن عمار قاضی صاحب کمک خواست و بر رومیان غلبه کرد و آنها را از جبله اخراج کرد و شعار مسلمانان را در آنجا برقرار ساخت و از آن تاریخ تا زمان فخرالملک که فرنگیها آن را متصرف شدند بدست مسلمانان بود سپس در سال 584 ه . ق. ملک ناصر صلاح الدین یوسف بن ایوب آن را پس گرفت و تا این زمان [ عصر یاقوت ] بتصرف مسلمانان است. (از معجم البلدان). برای اطلاع کامل از تاریخ جبله به تاریخ کامل ابن اثیر ج 12 ص 3 مراجعه شود.

جبلة.

[جَ بَ لَ] (اِخ) نام کوهی است به یمن که معادن نقره در آن وجود دارد. (از الجماهر ص270).

جبلة.

[ ] (اِخ) از قرای ولایت جوین از محال خراسان است. در کوهپایه قرار دارد و از آب قنات مشروب میشود. (از مرآت البلدان ج 4 ص213).

جبلة.

[جَ بَ لَ] (اِخ) بدون نسب است. ابن شاهین او را غیر از جبلة بن حارثه دانسته است لیکن او همان شخص است و حدیثی که از او نقل کرده همان روایت جبلة بن حارثه است که راجع به خواندن سورهء «قل یا ایها الکافرون» به هنگام خواب می باشد. (از الاصابة فی تمییز الصحابة).

جبلة.

[جَ بَ لَ] (اِخ) ابن ابی سفیان بصری. شیخ طوسی او را در شمار رجال شیعه آورده و گوید، از علی بن ابی طالب (ع) روایت کند. (از لسان المیزان).

جبلة.

[جَ بَ لَ] (اِخ) ابن ابی سلیمان، مکنی به ابوعاصم. از تابعین است.

جبلة.

[جَ بَ لَ] (اِخ) ابن ابی کرب. محدث است. (منتهی الارب).

جبلة.

[] (اِخ) ابن اثیم، مکنی به ابوالصهباء. تابعی است.

جبلة.

[جَ بَ لَ] (اِخ) ابن ازرق. محدث است. (منتهی الارب). صاحب الاصابه آرد: جبلة بن الازرق الحمصی. بخاری در تاریخ خود و ابن السکن و طبرانی و جز آنان از طریق معاویة بن صالح از راشدبن سعد از جبله روایت کنند. او صحبت رسول (ص) را درک کرده و روایتی دارد که حضرت رسول را عقرب گزید و خدای تعالی او را شفا داد. البغوی گوید جز این برای او روایتی نمی شناسم. و ابن السکن گوید: جز این روایتی ندارد. (از الاصابة فی تمییز الصحابة). وی ملقب به الکندی است و راشدبن سعد از او روایت کند. (از الاستیعاب).

جبلة.

[جَ بَ لَ] (اِخ) ابن اعین جعفی. طوسی او را در شمار رجال شیعه آورده و گوید: در سال 125 ه . ق. درگذشته است. (از لسان المیزان).

جبلة.

[جَ بَ لَ] (اِخ) ابن الاشعر. محدث است. (منتهی الارب). در الاصابه چنین آمده: واقدی گوید وی با کرزبن خالد در فتح مکه بقتل رسید و مشهور آن است که حبیش بن خالد یعنی حبیش بن الاشعر با کرز بقتل رسید. وی بجهت فراوانی شعر به الاشعر ملقب گردید. (از الاصابة فی تمییز الصحابة).

جبلة.

[جَ بَ لَ] (اِخ) ابن الایهم. جبلة الغسانی آخرین تن از پادشاهان غسانی است. وی قسمتی از عمر خود را در جاهلیت گذراند و پس از ظهور اسلام در زمان خلیفهء دوم به مکه آمد و اسلام آورد، سپس مرتد شد و از مکه به شام و از آنجا به قسطنطنیه فرار کرد و به هرقل پادشاه روم پناهنده شد و در همانجا میزیست تا درگذشت. پاره ای از مورخان او را بانی شهر جبله که بین طرابلس و لاذقیه است میدانند. مؤلف عقدالفرید آرد: العجلی گفت ابوالحسن علی بن احمدبن عمر بن الاجدع الکوفی برای من نقل کرد که ابراهیم بن علی مولی بنی هاشم گفت شیوخ موثق ما چنین آورده اند که چون جبلة بن الایهم بن ابوشمر الغسانی خواست بدین اسلام درآید از شام به عمر بن الخطاب نامه ای نوشت و او را از تصمیم خود آگاه ساخت و اجازهء ورود به مدینه خواست. عمر و مسلمانان از این خبر خوشنود شدند و عمر در جواب او نوشت: بیا و در حقوق و وظایف همانند ما باش. آنگاه جبله با پانصد سوار از «عک» و «جفنه» رهسپار آن سوی شد. و چون به مدینه نزدیک شد به افراد خود لباسهائی که از طلا و نقره بافته شده بود پوشاند و خود جبله تاجی را که «قرط» ماریه [ نام جد او ] در آن بود بر سر گذاشت و تمام مردم مدینه از بزرگ و کوچک و زن و مرد به تماشای وی آمدند و از ورود او به مدینه و اسلام آوردن وی شادمان بودند. وی در آن سال با عمر بن الخطاب بزیارت کعبه رفت و هنگام طواف مردی از بنی فزاره لباس او را پایمال و پاره ساخت. جبله بسیار خشمگین شد و بصورت او زد و بینی او را خون انداخت. مرد فزاری به عمر شکایت برد. عمر جبله را خواست و به او گفت چرا برادر فزاری خود را زدی و بینی او را خون انداختی؟ گفت او لباس مرا پایمال و پاره کرد و اگر حرمت خانهء خدا مانع نمیشد چشمهایش را بیرون می آوردم. عمر گفت به گناه خود اقرار کردی و باید رضای خاطر او را بدست آوری وگرنه دستور میدهم از تو قصاص کند. گفت آیا دستور میدهی آن مرد رعیت از من که پادشاهم قصاص کند؟ عمر گفت جبلة! اسلام تو و او را در ردیف هم قرار داده و هیچکس را جز به تقوی بر دیگری برتری نیست. جبله گفت من امیدوار بودم در اسلام بیش از جاهلیت محترم باشم. عمر گفت چنین است. جبله گفت بنابراین به آیین نصاری درمی آیم. عمر گفت اگر چنین کنی گردنت را میزنم. در آن حال بیم آن میرفت که بین قوم جبله و طایفهء بنی فزاره نزاع درگیرد و فتنه بر پا شود. پس جبله تا فردا مهلت خواست و عمر به او مهلت داد. و چون شب شد جبله با یاران خود پنهانی از مدینه خارج شد و هیچ جا توقف نکرد تا به قسطنطنیه بر هرقل وارد شد و به آیین نصاری درآمد و در همانجا اقامت گزید. هرقل مقدم او را گرامی داشت. و اقطاع و اموال به او بخشید. سپس عمر رسولی نزد هرقل فرستاد و او را به اسلام دعوت کرد هرقل سازش بدون اسلام آوردن را پذیرفت و پیش از آنکه جواب نامهء عمر را بنویسد از فرستادهء عمر پرسید: عموزادهء خود [ جبله ]را که به سرزمین ما آمده و دین ما را با میل پذیرفته است دیده ای؟ گفت نه. هرقل گفت از او دیدن کن و برگرد تا جواب نامه ات را بتو بدهم. فرستاده بخانهء جبله رفت و دید که دربار وی از خدمه و پاسداران و رفت و آمد همانند دربار هرقل است و با کوشش فراوان اجازهء ورود یافت و چون وارد شد در آغاز او را نشناخت و پس از آنکه همدیگر را شناختند، جبله او را نوازش کرد و در پهلوی خود بر روی تخت جایش داد و از حال مسلمانان جویا شد. گفت نیک است و جمعیت آنها چند برابر فزونی یافته است. از حال عمر پرسید. گفت تندرست و خوب است. وی از خبر سلامت عمر اندوهگین شد. و پس از گفتگوهایی که بین آن دو روی داد فرستادهء عمر امیدوار به ایمان جدید او شد و پیشنهاد کرد دوباره به اسلام بگرود. جبله گفت آیا پس از ارتداد؟ فرستادهء عمر گفت بلی، یک تن از بنی فزاره مرتد شد و با مسلمانان جنگید، دوباره اسلام آورد و پذیرفته شد و هم اکنون جزء مسلمانان در مدینه ساکن است. جبله گفت مرا واگذار، اگر ضمانت کنی که عمر دختر خود را بعقد من درآورد و فرمانروایی مسلمانان را پس از خود به من بسپارد، دوباره به اسلام درآیم. فرستادهء عمر گفت من ضمانت میکنم که دخترش را بعقد تو درآورد، لیکن امارت مسلمانان را ضمانت نمیکنم. پس از این گفتگو دستور برقرار ساختن مجلس عیش و نوش داد و به آواز خواندن و خوردن غذا پرداختند و فرستادهء عمر از صرف غذا در ظرفهای طلا و نقره خودداری کرد و در ظرفهای دیگر برای وی غذا آوردند. و در ضمن اشاره به اشعاری که از طرف مغنیان میخواندند شد و جبله گفت حسان بن ثابت شاعر رسول (ص) اشعار مزبور را سروده است و از حال وی جویا شد و چون شنید که در حیات است هدایایی به رسول عمر داد تا برای او به مدینه ببرد. و اگر چنانچه خود حسان در حیات نبود به اهل وی بدهد. و چون رسول عمر به مدینه برگشت جریان مذاکرات خود را با جبله به عمر گفت. و شرط او را برای بازگشت وی به اسلام بیان کرد و گفت من ازدواج او را با دختر تو تضمین کردم ولی شرط دیگر وی [ امارت مسلمین ] را متعهد نشدم. عمر گفت چرا نپذیرفتی. بار دیگر عمر همین شخص را به روم فرستاد تا شرائط جبله را بپذیرد و به اسلام دعوتش کند. این مرد گوید هنگامی به روم رسیدم که جبله تازه درگذشته بود و مردم از مراسم تدفین او برمی گشتند. (از عقدالفرید ج 1 صص291 - 295). و رجوع به تاریخ گزیده ص191 و ترجمهء تاریخ تمدن اسلام جرجی زیدان ج 1 ص68 و معجم الادباء ج 1 ص337 شود.

جبلة.

[جَ بَ لَ] (اِخ) ابن الحارث بن جبلة بن حارث بن حجر. از ملوک غسانیان است که مدت چهار سال بدولت و اقبال زندگانی کرد. (از حبیب السیر چ خیام ج 1 ص262).

جبلة.

[جَ بَ لَ] (اِخ) ابن الحجاج الکوفی. طوسی او را در شمار رجال شیعه آورده است. وی از جعفربن ابی جعفر از عکرمة روایت کند و عبدالصمدبن عبدالوارث از او روایت کند. ابن حبان او را از ثقات دانسته و گوید از الحسن رحمة الله علیه روایت کند. (از لسان المیزان).

جبلة.

[ ] (اِخ) ابن الحرث. رجوع به جبلة بن حارث بن ثعلبة شود.

جبلة.

[جَ بَ لَ] (اِخ) ابن ایهم. آخر پادشاهان غسان است. و از اولاد او است عمر و جبلی بن نعمان. (از منتهی الارب). رجوع به حبیب السیر چ تهران ج 1 ص92 ، 157 و 158 و رجوع به جبلة بن الایهم شود.

جبلة.

[جَ بَ لَ] (اِخ) ابن ثابت. برادر زیدبن ثابت است. رجوع به الاصابه فی تمییز الصحابه، قسم چهارم از حرف جیم شود.

جبلة.

[جَ بَ لَ] (اِخ) ابن ثعلبة الانصاری الخزرجی البیاضی. مطین به اسناد خودش از عبیداللهبن رافع ذکر میکند که وی از اهل بدر است و در جنگ صفین با علی (ع) بود. طبرانی و ابونعیم و دیگران نیز او را آورده اند و ابن حبان گوید: وی از طایفهء بنی بیاضه و بدری است. ابن اثیر گوید: صحیح کلمه رخیلة بن خالدبن ثعلبه است که مصحف شده و به جدش منسوب است. احتمال دارد که این شخص غیر از صاحب ترجمه باشد. بلی آنکه در بدر حضور داشته رخیله بوده است. به هر حال اسناد عبیداللهبن رافع ضعیف است. (از الاصابة). و رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.

جبلة.

[جَ بَ لَ] (اِخ) ابن ثور الحنفی. وی در وفد بنوحنیفه بود. ابوعبید گوید او از کسانی است که در قتل مسیلمهء کذاب شرکت کرد. (از الاصابة فی تمییز الصحابة).

جبلة.

[جَ بَ لَ] (اِخ) ابن جنادة بن سویدبن عمروبن عرطفة بن الناقدبن تمیم بن سعدبن کعب بن عمروبن ربیعة الخزاعی. ابن شاهین او را آورده است. ابوموسی و ابن فتحون او را استدراک کرده اند. (از الاصابة فی تمییز الصحابة).

جبلة.

[جَ بَ لَ] (اِخ) ابن حارث بن ثعلبة بن عمرو. چهارم از ملوک غسانیان است که مدت ده سال حکومت کرد. (از حبیب السیر چ خیام ج 1 ص 262). در مجمل التواریخ جبلة بن الحرث ضبط شده. زرکلی آرد: جبلة بن حارث بن ثعلبة بن عمرو غسانی. از پادشاهان غسانی عصر جاهلیت است که بر بادیة الشام حکومت میکرد. بعضی گویند در اواسط قرن دوم میلادی میزیسته است. از آثار وی یکی شهر اذرج در شمال معان و دیگری القطل است که در نزدیکی خرابه های المشتی قرار داشته و رومیها آن را پادگان لشکر خود ساخته بودند. (از الاعلام زرکلی). رجوع به جبلة بن الحرث شود.

جبلة.

[جَ بَ لَ] (اِخ) ابن حارث بن حجر. از ملوک غسانیان است که مدت هفده سال و یک ماه فرمانفرمایی کرد. (از حبیب السیر چ خیام ج 1 ص 262).

جبلة.

[جَ لَ] (اِخ) ابن حارثة. محدث است. (منتهی الارب). در الاصابه چنین آمده: جبلة بن حارثة بن شراحیل. وی برادر زیدبن حارثه و عموی اسامة بن زید و بزرگ سال تر از برادر خود می باشد. ترمذی روایتی از او نقل کرده است و همچنین خبر متصل صحیح الاسنادی در نسائی دارد. (از الاصابة فی تمییز الصحابة).

جبلة.

[جَ بَ لَ] (اِخ) ابن حبان بن ابحر الکوفی. طوسی او را در شمار رجال شیعه آورده است. علی بن الحکیم گوید وی از جعفر الصادق (ع) و جمیل بن دراج روایت کند و عبدالله پسر او از وی روایت کند. (از لسان المیزان).

جبلة.

[جَ بَ لَ] (اِخ) ابن حریث العذری. از شعراء عرب است. در عقد الفرید از اشعار وی نقل شده و از آن جمله است:
یا قلب انک فی الاحیاء مغرور
فاذکر و هل ینفعنک الیوم تذکیر
حتی متی انت فیها مدنف و له
لایستفزنک منها البدر و الحور.
و رجوع به عقدالفرید ج2 ص143 شود.

جبلة.

[جَ بَ لَ] (اِخ) ابن رواد العتکی، مکنی به ابومروان. محدث و از تابعین است.

جبلة.

[جَ بَ لَ] (اِخ) ابن زحربن قیس جعفی. یکی از سرداران شجاع و شریف دورهء مروانیان است، که علیه حجاج ثقفی حمله کرد و خلع عبدالملک بن مروان را از خلافت درخواست کرد. و در جنگ دیرالجماجم در سال 83 ه . ق. / 702 م. بقتل رسید. (از الاعلام زرکلی).

جبلة.

[جَ بَ لَ] (اِخ) ابن سالم بن عبدالعزیز. وی مولی و کاتب هشام بن عبدالملک (متوفی 125 ه . ق.) و یکی از مترجمان و نقلهء کتب از فارسی به عربی است. او استاد عبدالحمید، کاتب مشهور ایرانی و از قدیمترین کسانی است که به نقل و ترجمهء پاره ای از کتب ادبی و تاریخی پهلوی به عربی مبادرت کرد. ابن الندیم ترجمهء کتاب رستم و اسفندیار و داستان بهرام شوس [ چوبین ] را از فارسی به عربی به او نسبت داده است. (از الفهرست ابن الندیم چ مصر ص424) (از تاریخ ادبیات صفا ج 1 ص160). در مجمع الامثال میدانی ذیل مثل «اخذه بابدح و دُبَیْدَحَ» آمده است: اصمعی حکایت کند که حجاج به جبلة گفت: «قل لفلان اکلت مال الله بابدح و دبیدح». جبله گفت: «خواستهء ایزد بخوری بلاش و ماش». (از مجمع الامثال میدانی). ولی در اینکه این شخص همان جبلة بن سالم باشد تردید است.

جبلة.

[جَ بَ لَ] (اِخ) ابن سحیم. محدث است. (از منتهی الارب). وی مکنی به ابی سویره و شیخ است ثوری را. (یادداشت مؤلف). و رجوع به تاریخ الخلفاء ص135 شود.

جبلة.

[جَ بَ لَ] (اِخ) ابن سعدبن الاسودبن سلمة بن حجربن وهب بن ربیعة بن معاویة الاکرمین. ابن شاهین و ابوموسی و ابن فتحون او را آورده اند. (از الاصابة فی تمییز الصحابة).

جبلة.

[جَ بَ لَ] (اِخ) ابن سلیمان. از سعیدبن جبیر روایت کند و ابن معین او را ثقه نمیداند. علی بن سهر و مروان بن معاویة و خلادبن یحیی و احمدبن یونس از او روایت کنند. ابن ابی حاتم او را آورده و جرحی بر او وارد نکرده است و ابن حبان او را از ثقات دانسته است. عقیلی در شرح حال عاصم بن مفرس گوید ایرادی بر جبلة بن سلیمان وارد نیست. (از لسان المیزان).

جبلة.

[جَ بَ لَ] (اِخ) ابن شراحیل. عموی زیدبن حارثه و برادر خود حارثه است. ابن منده ترجمهء او را به صورت فوق آورده و ابونعیم گفتهء او را رد کرده و میگوید جبلة پسر حارثه و برادر زید است . بنابراین حارثه پدر جبله است نه برادر وی و همین قول درست است. علت اشتباه مزبور آن است که در سرگذشت زید و شرح حال حارثه جمله ای آمده که دارای ضمیری است و آن ضمیر اگر به زید عود کند جبله برادر زید و پسر حارثه است و اگر به حارثه عود کند، جبله برادر حارثه و عموی زید میباشد و هر دو وجه محتمل است لیکن ارجح آن است که ضمیر به زید که مخبرعنه است عود کند هرچند عود ضمیر به حارثه از جهت اقرب بودن آن به ضمیر رجحان دارد. در هر حال جبلة بن حارثه معروف است و این مؤید قول ابونعیم است. (از الاصابة فی تمییز الصحابة). و رجوع به کتاب فوق ذیل کلمات حارثه و جبلة بن شراحیل و جبلة بن حارثه شود.

جبلة.

[جَ بَ لَ] (اِخ) ابن عبدالرحمن. وی در زمان یزیدبن عبدالملک خلیفهء اموی میزیست. او به اتفاق جبهان بن محرز و النعمان السکسکی نزد ابن هبیره از صالح که مورد مؤاخذه بود ضمانت کردند ولی چون تضمین مالی از آنها خواستند حاضر نکردند و فردای آن روز صالح درگذشت. (از الوزراء و الکتاب ص36). وی از کتّاب خلفای اموی بوده است. (از عقدالفرید ج 4 ص255).

جبلة.

[جَ بَ لَ] (اِخ) ابن عبدالملک . در عقدالفرید در مبحث هجناء [ کسانی که پدر آنان عرب و مادرشان عجم باشد ] از وی حکایاتی آمده است. رجوع به عقدالفرید ج 7 ص144 شود.

جبلة.

[جَ بَ لَ] (اِخ) ابن عطیة. از مسلمة بن مخلد روایت کند. وی معروف نیست و خبر منکری از طریق وی از حضرت رسول (ص) روایت شده است. و شاید منکر بودن خبر از جهت راوی مجهولی است که در سند خبر وجود دارد وگرنه موثق بودن شخص جبله را ابن ابی حاتم از ابن معین نقل کرده و گوید: هشام بن حیاد و حمادبن سلمة از وی روایت کنند و او از یحیی بن الولیدبن عباده و ابن محیریز روایت کند. و در رجال شیخ ابی جعفر طوسی چنین آمده: جبلة بن عطیه مکنی به ابی عرقاء از رجال شیعه و موثق است و از علی بن ابی طالب (ع) روایت کند. و محتمل است که این جبله دیگری باشد. (از لسان المیزان).

جبلة.

[جَ بَ لَ] (اِخ) ابن عمروبن اوس بن عامربن ثعلبة بن وقش بن ثعلبة بن طریف بن الخزرج بن ساعدة ساعدی انصاری. ابن السکن گوید: وی در جنگ بدر حضور داشت. و باز گوید وی برادر ابومسعود نیست زیرا اختلاف نسبت دارند. به نظر من [ صاحب الاصابه ] گفتهء او صحیح است. ابن ربه در اخبار مدینه از طریق عبدالرحمن بن ازهر روایت کند که جبلة بن عمرو ساعدی هنگام دفن عثمان حضور داشت. (از الاصابه). و رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.

جبلة.

[جَ بَ لَ] (اِخ) ابن عمروبن ثعلبة بن اسیرة انصاری. وی برادر ابومسعود بدری است. طبرانی از طریق مطین از عبیداللهبن رافع نقل میکند که جبله از صحابه ای بود که در جنگ صفین با علی (ع) حضور داشتند. ابن السکن و نجاری و ابن منده از او یاد کرده اند. (الاصابة فی تمییز الصحابة). رجوع به حسن المحاضرة فی اخبار مصر و القاهرة، و قاموس الاعلام ترکی شود.

جبلة.

[جَ بَ لَ] (اِخ) ابن عیاض اللیثی المدنی. برادر ابی حمزه است. ابن النجاشی او را در شمار رجال شیعه آورده و گوید وی مرد بزرگواری است که احادیث وی اندک است. او را کتابی است که آن را از هارون بن مسلم روایت کرده است. (از لسان المیزان).

جبلة.

[جَ بَ لَ] (اِخ) ابن مالک بن جبلة بن صغارة بن دراع بن عدی بن الداربن هانی بن حبیب بن غارة بن لخم لخمی داری. با داریین به رسالت بنزد حضرت رسول (ص) آمد. ابن شاهین او را از رجال خود بشمار آورده و ابوعمرو به اختصار از او یاد کرده است. ابن ابی حاتم از پدر خود نقل میکند هنگامی که پیغمبر (ص) از غزوهء تبوک برمیگشت جبله بر وی وارد شد. (از الاصابة فی تمییز الصحابة).

جبلة.

[جَ بَ لَ] (اِخ) ابن مجاعة سمرقندی. مؤلف لسان المیزان گوید او را نمی شناسم. از محمد بن عمرو عبدالمجیدبن ابی رواد روایت کند و محمد بن الحسن النقاش خبر باطلی از او روایت کرده است. رجوع به لسان المیزان ج 2 شود.

جبلة.

[جَ بَ لَ] (اِخ) ابن محمد بن جبلة الکوفی. از پدر خود روایت کند و محمد بن یحیی از او روایت کند. سید مرتضی (ره) او را در شمار رجال شیعه آورده است. (از لسان المیزان). و رجوع به الموشح ص 346 و تاریخ الخلفاء ص179 شود.

جبلة.

[جَ بَ لَ] (اِخ) ابن مخرمة. از ادباء عرب است. رجوع به المعرب جوالیقی ص109 شود.

جبلة.

[جَ بَ لَ] (اِخ) ابن نعمان بن عمرو. از ملوک غسانیان است که مدت شانزده سال لواء سلطنت برافراخت و صفین را مسکن ساخت. (از حبیب السیر چ خیام ج 1 ص262).

جبله.

[جِ لَ] (اِخ) (ذو...) یاقوت آرد: شهری است در یمن که در زیر جبل صَبِر قرار گرفته و آن را «ذات النهرین» نامند. این شهر از حیث نزهت و پاکیزگی از بهترین شهرهای یمن است. علی بن محمد بن زیاد مازنی گوید ذوجبلة تحت فرمانروایی منصوربن مفصل یکی از پادشاهان آل صلیح بود. سپس محمد بن سبا آن را از تصرف وی درآورد:
بذی جبلة شوقی الیک و انها
لتطهر بالشیخ الذی لیس یعمر
عوائد للفید الغوانی فانها
عن الشیخ نحو ابن الثلاثین تنفر.
(از معجم البلدان).

جبله.

[جَ بَ لِ] (اِخ) دهی است از دهستان کهنهء شهرستان سبزوار در بخش جغتای. این ده در ده هزارگزی جنوب باختری جغتای و 1500گزی جنوب مالرو عمومی شریف آباد قرار دارد و محلی کوهستانی و سردسیر است. 322 تن سکنه دارد. آب آنجا از قنات تأمین میشود و محصول آن غلات، پنبه، زیره و کنجد و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

جبله.

[] (اِخ) شهری است که یک جانب او دریای روم بود و سه جانب دیگر خرماستانها و زیتون بسیار دارد. (نفائس الفنون).

جبله.

[جَ بَ لَ] (اِخ) بدون نسب است. بخاری گوید او را با پیغمبر (ص) مصاحبتی بود. ابن سیرین مرسلاً از او روایت کند. بعقیدهء من [ صاحب الاصابه ] این شخص همان جبلة بن عمرو انصاری است. ابن السکن گوید او را از صحابه دانسته اند ولی از رسول (ص) روایتی نقل نکرده است. (از الاصابة فی تمییز الصحابة).

جبله.

[جَ بَ لَ] (اِخ) ابن ابی کریب بن قیس بن حجربن وهب بن ربیعة بن معاویة الاکرمین. ابن شاهین و طبری او را در شمار رجال خود آورده اند و ابن فتحون و ابوموسی او را استدراک کرده اند. (از الاصابة فی تمییز الصحابة).

جبله.

[جَ بَ لَ] (اِخ) ابن حارث بن جبلة بن حارث بن جبلة. از ملوک غسانیان است که مدت سی وچهار سال به کامرانی سلطنت کرد. (از حبیب السیر چ خیام ج 1 ص262).

جبلها.

[جَ بَلْ لَ] (اِخ)(1) نامی است که یوحنا دنها، جاثلیق نصارای بغداد، به یکی از نصارای اویغور داد و او را به خلیفگی چین انتخاب کرد. در تاریخ مغول چنین آرد: در سال 678 ه . ق. دو تن از نصارای اویغور که به امر قوبیلای از چین عازم زیارت بیت المقدس بودند به عراق عرب رسیدند. دنها یکی از ایشان را به خلیفگی چین انتخاب کرد و به او نام جبلها داد و چون در همین تاریخ دنها مرد، اباقا جبلها را بسمت جاثلیقی بغداد انتخاب کرد و جبلها رفیق همسفر خود را به اسم ابن صوما به خلیفگی مملکت اویغورها نامزد کرد و او را به آن صوب مأموریت داد. (از تاریخ مغول عباس اقبال ص204).
(1) - Jaballaha.

جبلهنج.

[جَ لَ هَ] (معرب، اِ) جبرآهنگ. جبلاهنگ. جلبهنگ. در اختیارات بدیعی چنین آمده: جبلاهنگ و جبلهنگ نیز گویند. بپارسی جبراهنگ گویند و آن تخم زرد خار است و بیخ وی تربد زرد است و گویند تخم دند سیاه است و فعل وی مانند فعل خربق بود و بهترین وی هندی بود، خلوقی رنگ، برنگ سعترک و بغایت خرد بود و درازقد و مقیی ء بود بقوت بلغم و اخلاط غلیظهء لزج را، و خطر بود، مگر مفلوج را نافع بود و شربتی از وی نیم درم بود تا یک درم، و اگر از این زیاده بود کشنده بود و در خوردن وی غثیان عظیم پیدا شود تا حدی که خناق آورد و عرقی سرد و معالجهء آن به قی و آب گرم و حقنهء قوی که در وی شحم حنظل بود و بعد از آن شیر تازه بیاشامند، و اگر تشنج پیدا کند موم روغن نرم پیدا کنند و بمالند و در آب نیم گرم نشانند و بدل وی خربق بود. (اختیارات بدیعی). و رجوع به الفاظ الادویه و کلمات فوق (مترادفات مذکور) شود.

جبلهنگ.

[جَ لَ هَ] (اِ) جبرآهنگ. جبلاهنگ. جبلهنج. و به عربی سمسم بری گویند. و بتقدیم لام بر حرف ثانی [ جلبهنگ ]هم آمده است. (از برهان) (از آنندراج). و رجوع به کلمات فوق شود.

جبلی.

[جَ بَ] (ص نسبی) منسوب به جبل که به معنی کوه است. (غیاث اللغات) (آنندراج). کوهی. کوهستانی. مقابل سهلی :میان حبشه و یمن دریائی است بزرگ و به یمن شهرهای بسیار است و خوشتر از همهء جهان است زیرا که هم جبلی است و هم بحری و هم بری است و هم سهلی. و شهر هست که بر سر کوه است و شهر که در زیر کوه است ... (ترجمهء طبری بلعمی). و بیرون از این نواحی بسیار دارد، هم سهلی و هم جبلی [ شعب بوان ] . (فارسنامهء ابن البلخی ص147).

جبلی.

[جِ بِلْ لی] (ع ص نسبی) خلقی. طبیعی. (از آنندراج). منسوب به جِبِلَّه. همچنانکه طبیعی منسوب به طبیعة است یعنی ذاتی است و در اثر اعمال فطرة یا باریتعالی در بدن بوجود آمده است. (از اقرب الموارد). طبیعی. خلقی. ذاتی. اصلی. (ناظم الاطباء). فطری. سرشتی. نهادی. غریزی. گهری. گوهری. مقابل اکتسابی. لدنی. طبعی :مالداری را شنیدم ... ظاهر حالش به نعمت دنیا آراسته و خست نفس جبلی در وی همچنان متمکن که ... (گلستان). || پیدایش. (غیاث اللغات) (آنندراج). || کنایه از خنزیر جبلی. (دزی). خوک وحشی. خوک بری. || نوعی خرما. (دزی).

جبلی.

[جَ بَ] (اِخ) حسن بن علی. و این نسبت به بلاد جبل است. (از منتهی الارب).

جبلی.

[جَ بَ] (اِخ) امام، بدیع الزمان، سید عبدالواسع بن عبدالجامع بن عمر بن ربیع(1)غرجستانی جبلی. از شعراء کرام و ادیبان والامقام روزگار غزنویه و آل سلجوق است. وی از خاندانی علوی بود و در غرجستان ولادت یافت و به همین سبب به جبلی تخلص مینمود. عوفی در تذکرهء خویش مقام او را چنین میستاید: ادیب جبلی که جبل فضل و هنر بود و بر آسمان بزرگی اختر انور، ادیبی بود کامل و اریبی فاضل، عرصهء فضل او را وسعتی تمام بود از آن عبدالواسع نام بود، و فناء فصاحت او فساحتی داشت، و بنان بیان او سماحتی و گفته های او همه دُرّ ناسفته است. هیچکس بدان منوال نسج فضلی نتوانست بافت و هیچ سوار میدان بیان گرد جواد قریحت او شتافت. او در علوم زمان خاصه علوم ادب کسب کمال کرد و در طریقهء شاعری قدم گذاشت و در این فن سرآمد اقران شد و شیوهء مخصوصی اختراع فرمود. روزگاری در هرات بکسب کمالات کوشید و مداحی سلطان سنجر نمود و چندی در غزنین در خدمت سلطان بهرامشاه بن مسعود بود. دیگر از ممدوحان وی یکی طغرل تکین بن محمد است که در سال 490 ه . ق. بر خوارزم استیلا یافت، و دیگری ارسلان شاه بن کرمانشاه از سلاجقهء کرمان و غوریان و جز آنان بوده اند. در دربار سنجر احترام خاص یافت و مورد علاقهء مخصوص سلطان قرار گرفت و در سال 555 ه . ق. درگذشت و بعضی جز این نیز گفته اند. دربارهء سبک وی چنین میتوان گفت: جبلی از جملهء پیشروان بزرگ تغییر سبک سخن در اواسط قرن ششم و از کسانی است که در سخن او شعر به لهجهء عمومی زمان که در آن وقت آمیزش بیشتری با زبان عربی حاصل کرده بود، نزدیک شد. قدرت طبع و مهارت وی در شاعری سبب شد که به کلام آراستهء مصنوع و افزودن پیرایه های لفظی بر زیورهای معنوی توجه بسیار کند و در اشعار خود به موازنه و مماثله و ترصیع و تعدید و لف و نشر و امثال آنها عنایت خاصی داشته باشد. و غزل زیر که بگفتهء عوفی مزاج نسیم شمال دارد و از مهبّ فضل و افضال او متنسم شده است و در بستان قریحت او متبسم گشته، اکثر آن مرصع است و موازنه، مؤید این مدعا است:
ای خواب من ربوده ز یاقوت پرشکر
وی تاب من فزوده ز هاروت دل شکر
خیزد بگاه غمزه ز هاروت تو بلا
ریزد بگاه بوسه ز یاقوت تو شکر
در دهر نیست از تو دل افروزتر نگار
در شهر نیست از تو جگرسوزتر پسر
تا کرده ام به لالهء سیراب تو نگاه
تا کرده ام به نرگس پرخواب تو نظر
گاهی چو لاله ام ز وصالت شکفته روی
گاهی چو نرگسم ز فراقت فکنده سر
گه بر رخ تو از کف موسی بود نشان
گه بر لب تو از دم عیسی بود اثر
این عین زندگانی و آن اصل روشنی
چون رای خوب و لفظ خوش صدر نامور.
عبدالواسع ذوالبلاغتین بود و بزبان تازی نیز شعر میسرود و از ملمعات وی قدرت او بر دو زبان معلوم میشود. از آن جمله است:
ایا قرة العین هات المدام
فما العیش الا السرور المدام
شرابی که از غایت صفوتش
نبینی چو بر کف نهی جز حسام
اذا فاح طیباً اراح الحشی
و ان لاح لیلاً ازاح الظلام
کند شخص بیچاره را زورمند
کند طبع غمخواره را شادکام
اذاما علاه الحباب التقی
عقیق مذاب و در تؤام
منه بر زمان و جهان دل که نیست
زمان را قرار و جهان را مقام.
صاحب ترجمه جبلی تخلص میکرده و در ابیات زیر تخلص خود را ذکر میکند:
و آنگه تحیت جبلی را تو عرضه ده
بر خواجه و امام اجل صدر نامور.
جبلی آتش هوا مفروز
بی صلاح از زمانه کینه متوز.
(از لباب الالباب ج 2 صص104 - 110) (از مجمع الفصحاء ج 1 ص185) (از تاریخ ادبیات صفا ج2 ص650 ببعد).
(1) - عمران بن ربیع. (تاریخ ادبیات صفا ج 2 ص 650).

جبلی.

[جَ بَ] (اِخ) (محمدبن عبدون ...) از اطبای اندلس است. وی در تاریخ 347 ه . ق. بسوی مشرق رهسپار شد، مدتی در بصره اقامت کرد، سپس به مصر رفت و در شهر فسطاط شد، در آن دیار به امور بیمارستانها مأمور شد و در طبابت حذاقت کاملی حاصل نمود. در تاریخ 360 به اندلس بازگشت و در خدمت مستنصر بالله و مؤید بالله به طبابت پرداخت. در منطق و حساب و هندسه ید طولی داشت. او راست: «کتاب فی التکثیر». (از قاموس الاعلام ترکی).

جبلیان.

[جَ بَ] (اِخ) سکنهء جبیل میباشند (صحیفهء یوشع 31:5). (از قاموس کتاب مقدس).

جبلین.

[جَ بَ لَ] (اِ) زباد [ جانورکی است گوشتخوار از نژاد گربه ] . (دزی). رجوع به زباد شود.

جبلیة.

[جَ بَ لی یَ] (ع اِ) ماده ای است شبیه به کندر. کبا. قنق. عسل اللبن که افریقائیها برای بخور دادن بکار میبرند. (از دزی). || (ص نسبی) تأنیث جبلی. کوهی. کوهستانی.
- حنطة جبلیة؛ گندمی که در زمین درشت روید. خلاف بثنیة. (یادداشت مؤلف).

جبن.

[جَ بَ] (اِ) خرزهره. رجوع به خرزهره شود.

جبن.

[جِ] (ع اِ) پنیر. ج، اَجبان.

جبن.

[جُ] (ع اِ) پنیر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (مهذب الاسماء) (غیاث اللغات) (آنندراج) (از قطر المحیط). || (مص) بددلی و ترسندگی. (منتهی الارب). بددل گردیدن. (آنندراج). به معنی غردلی یعنی ترسیدن از جنگ. (آنندراج). ضد شجاعت. فشل. ترس. بیم. پروا. || در اصطلاح اخلاق و روانشناسی، حالت خاصی است که بر قوهء غضبیهء نفس حاصل میشود و از هر کار شایسته و ناشایستی خودداری میکند. در نفائس الفنون چنین آمده: طرف تفریط شجاعت است و آن حذر کردن است از چیزی که حذر از آن محمود نباشد. (نفائس الفنون). جرجانی گوید: هی هیئة حاصلة للقوة الغضبیة بها یحجم عن مباشرة ما ینبغی و ما لاینبغی. (تعریفات جرجانی). جُبُن. (منتهی الارب). ترس. و رجوع به این کلمات شود.

جبن.

[جُ بُ] (ع اِ) پنیر. (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (آنندراج). سفیدی که از آب شیر جدا کنند. (غیاث اللغات) (آنندراج). || جِ جبین. (منتهی الارب). || (مص) بددلی و ترسندگی. (منتهی الارب). بددل گردیدن. (آنندراج). غردلی یعنی ترسیدن از جنگ. (غیاث اللغات). بددلی. ترسندگی. ترسانی. ترس. بی دلی. و رجوع به جُبْن و ترس شود. بددل شدن. (تاج المصادر بیهقی).
- ماءالجبن؛ آبی است که بعد از جدا کردن سپیدی شیر باقی مانده و آن اگر از بز باشد در بعضی امراض بکار برند و عوام از نافهمیدگی ماءالجوبن یا مال جوبن گویند. (از غیاث اللغات) (آنندراج).

جبن.

[جُ بُن ن] (ع اِ) جُبُن. جُبْن. پنیر. (منتهی الارب) (از قطر المحیط). حکیم مؤمن آرد: بتشدید نون، به فارسی پنیر مینامند. تازهء او در دوم سرد و تر و مقوی معده و روده و مقوی گرده و ملین طبع و مولد خلط صالح و خون و دیرهضم و بعد از هضم سریع السلوک در اعضا و با مغز گردکان و صعتر بغایت مسمّن بدن و باعث نرمی جلد و برشتهء او بعد از طبخ و فشردن حابس اسهال و ضمادش مانع ورم جراحات و مضر مبرودین و رافع اشتهای طعام و غیرمهضوم او باعث قولنج و سده و ظلمت بصر و مصلحش عسل و نعناع و صعتر است. و پنیر نمکسود کهنه در دوم گرم و خشک و قاطع بلغم و مقوی اشتها و امعا و مجفف رطوبات و ضماد او با عسل جهت انفجار دمل و رفع داخس و با نوشادر جهت کلف نافع و مولد اخلاط مراری و معطش و مولد حکّه و جرب و مضر محرورین و صاحبان سدهء احشا و بسیار کهنه و متعفن او اقرب به سمیت و مصلحش مغز گردکان و در محرورین، میوه ها و ترشیها است. و غیر چکیدهء پنیر که آن را دلمه گویند و در نهایت ترطیب و منوّم و جهت تب دق و سل و التهاب معده و رفع یبوست جلد و طبع و وسواس و امراض صفراوی و التهاب خون نافع است. (تحفهء حکیم مؤمن). و رجوع به تذکرهء ضریر انطاکی ص106 و ترجمهء صیدنه شود.

جبن.

[جُ بَ] (اِخ) قلعه ای است در یمن. (معجم البلدان) (مراصدالاطلاع).

جبن.

[جَ بَ] (اِخ) (1)نام طایفه ای است در شمال هند. رجوع به تحقیق ماللهند ص152 و 155 شود.
.(سانسکریت)
(1) - Yanana

جبن.

[ ] (اِخ) نام کتاب معروفی از کتب براهمه است. رجوع به تحقیق ماللهند ص73 و 75 شود.

جبناء .

[جُ بَ] (ع ص، اِ) مردان یا زنان بددل. جِ جبین، به معنی مرد یا زن بددل. (از منتهی الارب). || جِ جَبان. (قطر المحیط). رجوع به جبان شود.

جبنان.

[جَ بَ] (ع ص) بددل. (منتهی الارب).

جبنثقة.

[جَ بَ ثَ قَ] (ع ص) صفت نکوهیده ای است: اِمرأة جبنثقة؛ نعت مکروه. (از حاشیهء المعرب جوالیقی).

جبنجویه.

[] (ع اِ) پودنه. پونه. (از دزی).

جبندر.

[ ] (اِخ) از متعلقات بیوه زن بلوک سرجام خراسان است. این محل دو رشته قنات دارد و هوای آن ییلاق است. (از مرآت البلدان ج 4 ص213).

جبن رطب.

[جُ بُ نِ رَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) بپارسی پنیر تر گویند و بهترین آن شیرین و لذیذ بود که میل به حلاوت داشته باشد و از شیر معتدل از حیوانی صحیح البدن گرفته باشند، و طبیعت آن سرد و تر باشد در سوم. گویند در دوم غذائی فربه کننده باشد و طبع را نرم دارد و منع ورم جراحت کند و دفع مضرت کسی که مرداسنگ خورده باشد لیکن سنگ گرده و مثانه پیدا کند و سده. و مصلح آن عسل باشد یا قند. و صاحب تقویم گوید: مصلح آن زیتون است. (اختیارات بدیعی).

جبن عتیق.

[جُ بُ نِ عَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) یا یابس. پنیر خشک. بهترین آن روغن دار شیرین باشد. و طبیعت آن گرم و خشک است در سوم. و مصلح ریشهای بد بود. و چون با زیت سحق کنند سودمند بود جهت تحجر مفاصل ... و چون بریان کنند شکم ببندد. و پنیر مولد خلط مراری بود و بدن را لاغر گرداند و معده بدبو و دشوارهضم شود و تشنگی آورد و سنگ گرده پیدا کند و باید که میان دو طعام خورند و اگر با مغز گردکان خورند نیکوتر باشد. (اختیارات بدیعی).

جبنة.

[جُ نَ] (ع اِ) یک قرص پنیر. (منتهی الارب) (قطر المحیط) (اقرب الموارد). جُبُنَّة. (از منتهی الارب). رجوع به این کلمه شود.

جبنة.

[جُ بُنْ نَ] (ع اِ) یک قرص پنیر. جُبنَة. (از منتهی الارب). رجوع به این کلمه شود.

جبنی.

[جُ بُنْ نی] (ص نسبی) منسوب به جبن به معنی پنیر است و پنیرسازی را میرساند. (از لباب الانساب).

جبنی.

[جُ] (اِخ) احمدبن موسی. محدث است. (از منتهی الارب).

جبنی.

[جُ] (اِخ) اسحاق بن ابراهیم. محدث است. (از منتهی الارب).

جبنی.

[جُ بُنْ نی] (اِخ) ابن اسحاق بن محمد بن حمدان بن محمد، مکنی به ابونصر. محدث است و از پدر خود روایت کند. (از لباب الانساب).

جبنی.

[جُ بُنْ نی] (اِخ) اسحاق بن محمد بن حمدان بن محمد، مکنی به ابوابراهیم. فقیهی حنفی است. وی از ابومحمد عبدالله بن محمد بن یعقوب حارثی سبذمونی روایت کند. و پسر او ابونصر جبنی از وی روایت کند. او در اول ذی قعدة سال 395 ه . ق. درگذشت. (از لباب الانساب).

جبوء.

[جُ] (ع مص) بازایستادن. || ناخوش داشتن. || برآمدن. || ناگهان برآمدن. (از منتهی الارب). پنهان شدن. (از منتهی الارب) (از قطر المحیط). || فروختن مغره را که گل سرخ باشد. (از قطر المحیط) (از منتهی الارب). || کج کردن گردن. || برجستن شمشیر از زخم گاه و کار نکردن آن: جبأ السیف؛ برجست شمشیر از زخم گاه و کار نکرد. و کذلک جبأ البصر. (از منتهی الارب) جَبأ. رجوع به جبأ شود.

جبوب.

[جَ] (ع اِ) زمین. || روی زمین. || زمین درشت. || خاک. (منتهی الارب) (قطر المحیط) (ناظم الاطباء). جِ جبوبة. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جبوب.

[جَ] (اِخ) قلعه ای است به یمن از توابع سنجان. (از معجم البلدان).

جبوب.

[جَ] (اِخ) موضعی است به بدر. رجوع به معجم البلدان شود.

جبوب.

[جَ] (اِخ) موضعی است به مدینه. (از تاج العروس) (از منتهی الارب).

جبوبة.

[جَ بَ] (ع اِ) کلوخ. (منتهی الارب).ج، جَبوب. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جبور.

[جُ] (ع مص) نیکو کردن حال کسی را. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). || توانگر گردانیدن کسی را. || بستم بر کاری داشتن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). || شکسته بستن. (منتهی الارب). اصلاح کردن استخوان شکسته. (از ناظم الاطباء). || نیکوحال شدن. || درست شدن شکسته. (از منتهی الارب) (آنندراج). جَبر. (منتهی الارب). رجوع به جبر شود.

جبورة.

[جُ رَ] (ع اِمص) کبر. سرکشی. کبریاء. (منتهی الارب). جبریه. رجوع به جبریه شود.

جبورة.

[جَبْ بو رَ] (ع اِمص) کبر. سرکشی. کبریاء. (منتهی الارب). و رجوع به جبریه شود.

جبوری.

[جُ] (اِخ) خلیل بن سلطان بن ناصر. شاعر و ادیب از مردم بغداد است. در این شهر در سال 1137 ه . ق. / 1725 م. بدنیا آمد و در همانجا تحصیل کرد و بسال 1191 ه . ق. / 1777 م. در همان شهر درگذشت. (از الاعلام زرکلی ج 1 ص298).

جبوری.

[جُ] (اِخ) سلطان بن ناصربن احمد. از فضلاء بغداد بود و مشهور به جبوری، و منسوب به جبور است که نام قبیلهء بزرگی در کنار نهر خابور میباشد. وی در خابور متولد شد و به بغداد و حجاز و دمشق سفر کرد و در راه عراق به مکه بسال 1138 ه . ق. درگذشت. او را دو شرح است: یکی در «القراآت السبع» و دیگری در «النحو» میباشد. (از الاعلام زرکلی ج 1 ص378).

جبوس.

[جُ] (ع اِ) جِ جِبس. رجوع به جبس شود.

جبوس.

[جَ] (ع ص) مرد ناکس. (منتهی الارب).

جبول.

[جَبْ بو] (اِخ) دهی است نزدیک حلب. (منتهی الارب). قریهء بزرگی است در نزدیکی ملاحهء حلب و نهر بطنان در جبول جاری میشود و آن را نهرالذهب گویند، که منجمد گردیده و نمک میشود. و به بیشتر شهرهای شام و جزیره حمل میشود و درآمد آن در سال به صدوبیست هزار درهم تخمین میشود. انواع مختلف پرندگان بر سر این آب قبل از منجمد شدن گرد می آیند. مردم جبول به بی دینی و ناجوانمردی و دروغ گویی و نفاق و تعصب جاهلانه مشهور و در بدکاری ضرب المثل هستند. (از معجم البلدان) (مراصدالاطلاع):
قد جبل الجبول من راحة
فلیس تعرو ساکنیها هموم
کأنما الماء و اطیاره
فیه سماء زینت بالنجوم
کأن سود الطیر فی بیضها
خلیط جیش بین زنج و روم.
(از معجم البلدان).
رجوع به باب و باب الجبول شود.

جبون.

[جَ] (از ع، ص) جَبان. بزدل. ترسو. این کلمه در فارسی متداول است و در قوامیس معتبر دیده نشده.

جبون.

[جَ] (اِخ) دهی است به یمن. (از منتهی الارب).

جبونه.

[جَبْ بو نَ] (اِخ) نام پدر محمد همدانی محدث است.

جبوة.

[جِبْ وَ] (ع اِ) آب فراهم آورده در حوض بجهت شتران. (منتهی الارب) (آنندراج). آب گردآمده در چاه. (مهذب الاسماء). || (مص) فراهم آوردن باج را. (منتهی الارب).

جبویة.

[ ] (اِخ) لقب پادشاهان غز و نیز لقب پادشاهان خرلخ. (مفاتیح).

جبة.

[ ] (اِ) اسم هندی است و آن نوعی است از چوب در بلاد هند و رنگ او زرد است و ... او را به کلکلاخ هندی تشبیه کرده اند و بعضی جیم را به خا تبدیل کنند و خبه گویند. (ترجمهء صیدنه).

جبة.

[جُبْ بَ] (اِخ) قریه ای است در نواحی راه خراسان. (از معجم البلدان) (مراصدالاطلاع). و رجوع به مرآت البلدان ج 4 ص213 شود.

جبة.

[جُبْ بَ] (اِخ) دهی است به نهروان. (از تاج العروس) (منتهی الارب). از دهات نهروان و از اعمال بغداد است. (از معجم البلدان).

جبة.

[جُبْ بَ] (اِخ) موضعی است میان بعلبک و دمشق. (از تاج العروس) (منتهی الارب). یاقوت آرد: به جبة عسیل معروف است و آن ناحیه ای است میان بعلبک و دمشق که شامل دیه های متعددی است. (از معجم البلدان).

جبة.

[جُبْ بَ] (اِخ) موضعی است به مصر. (از تاج العروس) (منتهی الارب). جبه یا جب موضعی است به مصر. (از معجم البلدان).

جبة.

[جُبْ بَ] (اِخ) دهی است نزدیک یعقوبا. (منتهی الارب).

جبة.

[جُبْ بَ] (اِخ) آبی است در ریگ عالج. (از تاج العروس) (منتهی الارب).

جبة.

[جُبْ بَ] (اِخ) دهی است از اعمال بغداد. (از تاج العروس) (منتهی الارب).

جبة.

[جُبْ بَ] (اِخ) جهشیاری گوید: جبه در شعر زیر:
والله لو طفّلت یا ابن استها
تسعین عاماً لم تکن من أسد
فارحل الی الجبة عن عصرنا
و اطلبْ اباً فی غیر هذا البلد.
مراد جبه و بداة طسوجین از اعمال کوفه است. (از معجم البلدان).

جبة.

[جُبْ بَ] (اِخ) دهی است به طرابلس شام. (از تاج العروس) (منتهی الارب) (از معجم البلدان).

جبه.

[جُبْ بَ] (ع اِ) نوعی از پیراهن. (منتهی الارب). پیراهن. (آنندراج). لباسی بلند و بی آستین که بر روی لباسها پوشند. (از تاج العروس) (از اقرب الموارد) . لباس و پوشش بلندآستین درازی که به روی لباسهای دیگر پوشند. (ناظم الاطباء). جامه ای است چون لباده و آبدست آستین بلند. نوعی جامهء دراز مردان که بر روی دیگر جامه ها پوشند. پوششی است معروف. جامهء پیش ناشکافته. خلاف شقه که جامهء پیش شکافته است. خلاف شقق. ج، جُبَب، جِباب. (تاج العروس) (منتهی الارب) (اقرب الموارد): لبسوا جباب الخز و اندس فی جبته کما یندس الثعلب فی جبته. (از اقرب الموارد) :
از شعر جبه باید و از گبر پوستین
باد خزان برآمد ای بوالبصر درفش!منجیک.
بلاش عشق من(1) آن نوجوان بسان کلاب
جوال و جبهء من لاش کرد و کیسه خراب.
طیان.
یکی مرد را گفتم حال چیست؟ گفت بوبکر حصیری را و پسرش را خلیفه با جبه و موزه به خانهء خواجه آورد. (تاریخ بیهقی ص160). بوعلی بر استری بود بند در پای پوسیده و جبهء عتابی سبز داشت. (تاریخ بیهقی ص204). حسنک پیدا آمد بی بند، جبه ای داشت حبری رنگ. (تاریخ بیهقی ص180).
چندین چرا خرامی آراسته بکشی
در جبهء بهائی گر نیستی بهائی.ناصرخسرو.
با صورت نیکو که بیامیزد با او
با جبهء سقلاطون با شعر مطیر.ناصرخسرو.
گفت بهلول را یکی داهی
جبهء برد بخشمت خواهی.سنائی.
اگر جبهء خاره را مستحقم
ز تو بس کنم جبهء زندنیچی.سوزنی.
میان جبهء من حشو نیست ارچه بسی
بشعرم اندر حشو است و بر تو مفهوم است.
سوزنی.
دریغ تیم عروس و دریغ تیم ملک
که این و آن سفط جبه بود و دستارم.
سوزنی.
دستار خز و جبهء خارا نکوست لیک
تشریف وعده دادن استر نکوتر است.
خاقانی.
داری از این خوی مخالف بسیچ
گرمی و صد جبه و سردی و هیچ.نظامی.
چونک در ملکش نباشد حَبّه ای
جز پی گنگل چه جوید جُبّه ای.مولوی.
تو به ریش و به جبه معتبری
اگر آن ریش واهلی چه بری؟اوحدی.
جبهء برد که او جنهء برد آمده است
پشت گرمی وی از پنبه ز روی پندار.
نظام قاری (دیوان البسه ص13).
برای لشکر سرماست قلعهء جبه
که دارد از یقه و جیب گرد خندق و سور.
نظام قاری (دیوان البسه ص33).
زره سان حلقهء اسباب دنیا در گوش مکنید تا جبه وار میخدوز جفای زمان نشوید. (دیوان البسهء نظام قاری ص170).
مرا سردار پشمین جبه ای داد
نه آن را آستر بود و نه رویی.یغما.
|| استخوان ابرو. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || زره. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) :
لنا جبب و ارماح طوال
بهن تمارس الحرب الشطونا.
(از اقرب الموارد).
شنیده ای تو بسی قصهء سلحشوران
بحرب دیده دلیران بجبه و مغفر.نظام قاری.
خشم و قهر و غضبت جوشن و جبه است و زره
شهوتت جامهء خوابست و لباست شب تار.
نظام قاری (دیوان البسه ص12).
|| کعب سنان که سرنیزه در آن رود. (از تاج العروس) (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || آنچه نیزه بدو گذرد از سنان. (از تاج العروس) (مهذب الاسماء). ج، جُبَب. (مهذب الاسماء). || میانهء خانه. (منتهی الارب). || سپیدی دست و پای ستور که از زانو درگذشته باشد. (از تاج العروس) (منتهی الارب). || حشو سم یا سر آن. || بند زانو. (منتهی الارب). آنجا که لنگ به ساق پیوندد. (مهذب الاسماء). پیوند ساق و ران. (از تاج العروس). || پیوند سردست. || (ص) بددل. (منتهی الارب). ترسو. (از تاج العروس). الجبة کسکر؛ الجبان من الرجال. (تاج العروس).
- جبه خانه؛ جایی که جبه در آن نهند. آنجا که زره و اسلحه در آن گذارند. رجوع به جبه خانه شود.
(1) - شاید: به لاش ماش مر...

جبه.

[جَ بَهْ] (ع اِمص) گشادگی پیشانی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). زیبائی و برجستگی پیشانی. (از اقرب الموارد) (المنجد).

جبه.

[جَ بَ / بِ] (اِ) رب نارنج و مانند آن. (برهان) (آنندراج). فشرده و پختهء آب نارنج یا غیر آن که سفت شود. رب. || نام دارویی است. (برهان) (آنندراج).

جبه.

[جَبْهْ] (ع مص) بر پیشانی کسی زدن. (از منتهی الارب) (آنندراج). رد کردن. (از منتهی الارب). کسی را از چیزی بازداشتن. (آنندراج) (از المنجد). || به مکروه پیش آمدن کسی را. نابایست آوردن بر کسی. (از منتهی الارب) (آنندراج). جبهه بالمکروه؛ استقبله به. (از اقرب الموارد) (المنجد) :
جعلت جزائی منک جبهاً و غلظة
کأنک انت المنعم المتفضل.
امیة بن ابی الصلت (از اقرب الموارد).
|| بی دلو و خنور بر آب آمدن. یقال: جبه الماء؛ اَی ورده و لا له آلة السقی. || ناگاه رسیدن سرما قومی را که هنوز اسباب سرما نساختند. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج).

جبه.

[] (اِخ) قصبه ای است در ترکستان شرقی که در مغرب ختن بفاصلهء 25 هزارگز و در کنار رودخانهء قره قاش یا دریای ختن قرار دارد. (از قاموس الاعلام ترکی).

جبه.

[ ] (اِخ) نام یکی از سرداران مغول که مأمور تعقیب سلطان محمد خوارزمشاه بود و از راه مازندران به تعاقب سلطان پرداخت. رجوع به مزدیسنا چ 1 ص469 ببعد شود.

جبها.

[ ] (اِ) زردچوبه.

جبهاء .

[جَ] (ع ص) تأنیث اَجبَه. (منتهی الارب). رجوع به اجبه شود.

جبهان.

[جَ] (اِخ) ابن محرز. از رجال زمان یزیدبن عبدالملک است. (از الوزراء و الکتاب ص36).

جبه پوش.

[جُبْ بَ / بِ] (نف مرکب)زره پوش. (ناظم الاطباء).

جبهت.

[جَ هَ] (ع اِ) پیشانی. جبهة :
دست بر سر زد و بر بر زد و بر جبهت
گفت بسیاری لا حول و لا قوت.منوچهری.
ابرو و جبهت او راست چو شمس اندر قوس
کله و طلعت او راست چو مه در عقرب.
سنائی.
بی سرو قد تو جعد شمشاد
بر جبهت بوستان مبینام.خاقانی.
نکهت حوراست یا صفای صفاهان
جبهت جوزاست یا لقای صفاهان.خاقانی.
خوی تب گل گل بر جبهت گلگون خطر است
آن صف پروین زآن طرف قمر بازدهید.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص163).
جهت را جعد بر جبهت شکستند
مکان را نیز برقع بازبستند.نظامی.
رجوع به جبهة شود.

جبه خانه.

[جُبْ بَ / بِ نَ / نِ] (اِ مرکب)اسلحه خانه. قورخانه. مخزن لشکر. (ناظم الاطباء). در فارسی به معنی جای اسلحه و ابزار جنگ از جبهء عربی به معنی زره و سنان مأخوذ است. زرادخانه. قورخانه. و عامه آن را جباخانه گویند (شکستهء جیبه خانه). جیبه خانه. آنجا که کیش سازند و توسعاً آنجا که هر نوع اسلحه کنند: بر سر آن کوه که نزدیک است بدیه سرفت قلعه ای بنا نهاد و جبه خانه گردانید و آثار آن الی یومنا هذا باقی است. (تاریخ قم ص61). و رجوع به جباخانه شود.

جبهء خورشید.

[جُبْ بَ / بِ یِ خوَرْ / خُرْ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) رجوع به جبهء خورشید و ماه شود.

جبهء خورشید و ماه.

[جُبْ بَ / بِ یِ خوَرْ / خُرْ دُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از روز و شب است که لیل و نهار باشد. (برهان) (آنندراج). یعنی شب و روز. (شرفنامهء منیری).

جبه دار.

[جُبْ بَ / بِ] (نف مرکب)سلاح دار. قورخانه چی. (ناظم الاطباء).

جبه دار.

[جَبْ بَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان کلخوران بخش مرکزی شهرستان اردبیل. این ده در ده هزارگزی شمال باختری اردبیل و پنجهزارگزی شوسهء اردبیل به مشکین شهر واقع شده و محلی است جلگه و معتدل و 998 تن سکنهء شیعی مذهب و ترک زبان دارد. آب مشروب از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

جبهء درویش.

[جُبْ بَ / بِ یِ دَرْ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از ابر باشد که به عربی سحاب گویند. || کنایه از شب هم هست که عرب لیل خوانند. (برهان) (انجمن آرا) :
روزی که فلک جبهء درویش گرفتی
از فضلهء زنبور بر او دوختمی جیب.
انوری (از انجمن آرا).
|| کنایه از آفتاب. (غیاث اللغات) (آنندراج). آفتاب عالمتاب. (مجموعهء مترادفات). || پوشش. ساتر :
در زمستان جبهء درویش باشد آفتاب
پوستین گرم گر مغرور دارد شاه را.
ناصرعلی (از آنندراج).

جبهر.

[ ] (اِخ) منجم هندی که از او کتابهائی به عربی ترجمه و نقل شده است. (از الفهرست ابن الندیم). و رجوع به عیون الانباء ج2 ص22 و تاریخ علوم عقلی در تمدن اسلامی ص113 شود.

جبه فشان.

[جُبْ بَ / بِ فَ / فِ] (نف مرکب) در شعر زیر کنایه از رقصنده، سماع و وجد کننده، دست افشان و دامن فشان است :
خرقه شکافان ذوق بی دف و نی در سماع
جبه فشانان شید تابع قانون دف.خاقانی.

جبهل.

[جَ بَ] (ع ص) مرد درشت و غلیظ. (منتهی الارب) (آنندراج).

جبهلل.

[جَ بَ لَ] (ع ص) مرد درشت و غلیظ. (از منتهی الارب) (آنندراج).

جبه نویان.

[جَ بَ] (اِخ) یا یمه. یکی از سرداران مغول که بفرمان چنگیزخان با چند هزار تن سپاه مأمور دفع کوشلوک گردید و او را هزیمت داده وارد کاشغر شد. (از حبیب السیر چ خیام ج 2 ص 26، 27). عباس اقبال چنین آرد: چنگیزخان قبل از آنکه انتقام رعایای خود را از خوارزمشاه بگیرد مصمم شد که کوچلک خان را که در ترکستان شرقی مستقر شده و به آزار مسلمانان اشتغال داشت از میان بردارد آنگاه با خیال فارغ به ممالک خوارزمشاهی حمله برد. برای اجرای این مقصود چنگیز یکی از سرداران خود «جبه نویان» را با قشونی معظم به کاشغر فرستاد و جبه نویان کاشغر را بسهولت گرفت و کوچلک فراری شد. جبه نویان اول کاری که کرد این بود که بمردم آزادی مذهب داد و فشاری را که بر اثر استیلای کوچلک بر مسلمین بلاد ختن و کاشغر و غیره تحمیل شده بود برطرف کرد. همین شخص بعدها به اتفاق سبتای بهادر و تغاجار بفرماندهی سی هزار تن از طرف چنگیز مأمور تعقیب خوارزم شاه شد. رجوع به تاریخ مفصل ایران تألیف عباس اقبال ص24، 36، 37، 38، 39، 48، 50، 52، 55 و 69 شود.

جبهة.

[جَ هَ] (ع اِ) جبهه. پیشانی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). میان دو ابرو تا ناصیه. (از اقرب الموارد) (آنندراج). چکاد. (نصاب). رخساره. (شرفنامهء منیری). سجده جای از روی. ج، جِباه. (آنندراج) (مهذب الاسماء): الذین یکنزون الذهب و الفضة و لاینفقونها فی سبیل الله فبشرهم بعذاب الیم. یوم یحمی علیها فی نار جهنم فتکوی بها جباههم و جنوبهم و ظهورهم هذا ما کنزتم لانفسکم فذوقوا ما کنتم تکنزون. (قرآن 9/34، 35) :
گوش و پهلو و میان و کتف و جبهه و ساق
تیز و فربی و نزار و قوی و پهن و دراز.
منوچهری (دیوان چ دبیرسیاقی ص40).
آن بت که برخسارش نقص است به ماه اندر
آمد ز قضا پیشم سرمست به راه اندر
با عارض چون نسرین با جبههء چون پروین
نسرین به کمند اندر پروین به نگاه اندر.
امیرمعزی (از آنندراج).
جبههء زرین نمود چهرهء صبح از نقاب
عطسهء شب گشت صبح خندهء صبح آفتاب.
خاقانی.
بلوح جبهه اش کلک یدالله
نوشته آیهء عالی پناهی.کلیم (از آنندراج).
جبهه میخارد بناخن شیر خواب آلوده را
آنکه کاوش میکند با سینهء افگار ما.صائب.
|| مهتر قوم. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). مهتر. (مهذب الاسماء). یقال: «جبهة قومه کما یقال وجههم». (اقرب الموارد). مهتران قوم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || اسبان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). این جمع واحد ندارد. (از منتهی الارب) (آنندراج). و فی الحدیث: «لیس فی الجبهة صدقة»؛ ای خیل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). و بدین جهت بدین نام نامیده شد که برگزیدهء چارپایان است. (از اقرب الموارد). || سعی کنندگان در تحمل دیت و تاوان. || جماعت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || مذلت. خواری. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء): لقیتُ منه جبهة؛ اَی مذلة و اذی. (از اقرب الموارد). || نبش (در اصطلاح بنایان). || بر. جنب. پهلوی. || گوشهء. زاویهء (در مورد ساختمانها بکار رود). || در تداول امروز بمعنای میدان جنگ است. رجوع به جبههء جنگ شود. || (اِخ) منزلی است از منازل ماه و آن چهار ستاره است. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). منزل دهم از منازل قمر و آن چهار ستاره است که بر پیشانی برج اسد واقع شده. (غیاث اللغات). منزلی است از منازل ماه. (از اقرب الموارد) (مهذب الاسماء) :
شیر هشیار از سگ وحشت فزا برتافت رو
نور جبهه شور عوّا برنتابد بیش ازاین.
خاقانی.
جبهه ز فروغ جبهت خویش
افروخته صد چراغ در پیش.نظامی.
گرد شب از جبهت گردون بریز
جبهه بیفت اخبیه گو برمخیز.نظامی.
- جبهة الاسد؛ منزلی از منازل قمر. (یادداشت مؤلف). یکی از بیست وهشت منازل قمر که آن را جبهة الاسد گویند. (شرفنامهء منیری). پنج ستاره اند بر خطی معوج، بزرگ ترین ایشان بر طرف این خط است در جهت جنوب و آن را قلب الاسد خوانند از قدر اول و گاه گاه قمرش بپوشاند. و آن منزل دهم است از منازل قمر و رقیب آن سعدالسعود است. (جهان دانش ص 119). سه ستارهء نورانی اند که وسطی آنها بطرف شرق مایل است و بهمین جهت بشکل مثلث مستطیل القاعده قصیرالساقین میباشد و در جنوب ستارهء قرمز شفافی است که آن را قلب الاسد گویند و صورت آن را در اسطرلاب رسم کنند و جبهه را در کتف قرار دهند. (از صبح الاعشی ج 2 ص 158).
- جبههء جنگ؛ در تداول امروز فارسی زبانان، بمیدان جنگ گفته میشود. این معنی مجازی است و به اعتبار مناسبتی که با بعضی معانی حقیقی دارد گفته میشود و در محاورات اغلب مضاف الیه (جنگ) حذف میشود و تنها کلمهء «جبهه» را به این معنی بکار میبرند. رجوع به جبهه شود.

جبهه.

[جَ هَ] (اِخ) نام بتی. (منتهی الارب) (آنندراج).

جبهه.

[جَ هَ] (اِخ) ماه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جبهء هزارمیخ.

[جُبْ بَ / بِ یِ هَ / هِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از آسمان. (آنندراج) (مجموعهء مترادفات). فلک. گردون. (از مجموعهء مترادفات). || کنایه از شب. (آنندراج).

جبهء هزارمیخی.

[جُبْ بَ / بِ یِ هَ / هِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از فلک ثوابت است که فلک هشتم باشد. (برهان) (از انجمن آرای ناصری). || کنایه از شب. (برهان).

جبهه سا.

[جَ هَ / هِ] (نف مرکب) آنکه پیشانی را بزمین میمالد. || درخواست کننده از روی عجز و نیاز. (ناظم الاطباء). جبهه سای. رجوع به جبهه سای شود.

جبهه سائی.

[جَ هَ / هِ] (حامص مرکب)استدعای از روی عجز و فروتنی. (ناظم الاطباء).

جبهه سای.

[جَ هَ / هِ] (نف مرکب) آنکه پیشانی به خاک مالد. کنایه از متواضع. فروتن. فرمانبردار. و شاید کنایه از نمازگزار هم باشد. صاحب آنندراج در ذیل این لغت آرد: سجده گر :
بدولت خاکساران میرسند از این مکان دانش!
وزین درگاه سر بر چرخ ساید جبهه سایان را.
دانش (از آنندراج).
جبهه سا. رجوع به جبهه سا شود.

جبههء شیر خاریدن.

[جَ هَ / هِ یِ دَ](مص مرکب) کنایه است از کمال قوت و دلاوری. (آنندراج) :
در کف عشقیم عاجز ورنه در میدان رزم
شیرمردان را ز مژگان جبهه میخاریم ما.
صائب.
- جبههء شیر به مژگان خاریدن، جبههء شیر به -ناخن خاریدن، جبههء شیر به ناخن خراشیدن؛کار غیرممکن کردن. کنایه از کار ناشدنی کردن.

جبههء ملی.

[جَ هَ / هِ یِ مِلْ لی] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) گروه و دستهء سیاسی که از چندین حزب مختلف العقیده که در یک موضوع سیاسی اتفاق کلمه داشته باشند بوجود آید. معمولاً افراد و احزابی که در یک جبههء ملی شرکت میکنند متعهد هستند که اختلافات خود را موقتاً در مرحلهء دوم قرار داده و موضوع مورد اتفاق را مورد نظر قرار میدهند. این نوع تشکیلات در نیمهء قرن بیستم در خاور دور و سپس در خاور میانه بوجود آمد.

جبی.

[جَبْیْ] (ع مص) فراهم آوردن آب در حوض. (از منتهی الارب).

جبی.

[جِ با] (ع اِ) رجوع به جِبا شود.

جبی.

[جِ با] (ع مص) بزور و خشونت و تهدید دریافت کردن چیزی را. (از دزی). و رجوع به جبا شود.

جبی.

[جُبْ بی] (ص نسبی) رجوع به جُبّا شود.

جبیاج.

[جَبْ] (اِ) جامه باشد که پادشاهان در نوروز بپوشند. (فرهنگ جهانگیری، نسخهء چاپی). ظاهراً مصحف جب باج است. رجوع به جب باج شود.

جبیب.

[جُ بَ] (ع اِ مصغر) مصغر جُبّ. (معجم البلدان). چاهک. چاهی که کلان نباشد.

جبیب.

[جُ بَ] (اِخ) نصر گوید: نام یک وادی است بنزدیک کحلة. (از معجم البلدان) :
فکنت کأنی واثق بمصدر
یمشی بأکناف الجبیب فثهمد.
دریدبن الصمة (از معجم البلدان).

جبیب.

[جُ بَ] (اِخ) نام یک وادی از وادیهای أجأ است. (از معجم البلدان) :
خلد الجبیب و باد حاضره
الا منازل کلها قفر.
ابن احمر (از معجم البلدان).

جبیب.

[جُ بَ] (اِخ) یا جُنَیب. نام ابوجمعهء انصاری است. (از منتهی الارب).

جبیب.

[جُ بَ] (اِخ) ابن الحارث. محدث است. ابن السکن او را ذکر کرده و گوید: اسناد روایت او صحیح نیست. برخی او را «جبیر» و بعضی دیگر «خبیب» ضبط کرده اند. (از الاصابة فی تمییز الصحابة). و رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.

جبیر.

[جِبْ بی] (ع ص) سخت متکبر و سرکش. (منتهی الارب) (آنندراج).

جبیر.

[جُ بَ] (اِخ) پیغمبر (ص) در روایتی که ابوعبدالله صاحب الصدقه از ابوالزبیر از جابربن عبدالله نقل کرده، جابربن عبدالله را به این کلمه [ لقب ] خطاب کرده است. این روایت را ابن ابی خثیمه و جز او استخراج کرده اند. (از الاصابة فی تمییز الصحابة).

جبیر.

[جُ بَ] (اِخ) محدث است و از ابوالنضر روایت کند. (از لسان المیزان).

جبیر.

[جُ بَ] (اِخ) مولای کثیرة دختر سفیان است. رجوع به الاصابة فی تمییز الصحابة، ذیل کلمهء سعید مولی کثیرة شود.

جبیر.

[جُ بَ] (اِخ) پدر سعیدبن جبیر است و از علی (ع) روایت کند. رجوع به لسان المیزان شود.

جبیر.

[جُ بَ] (اِخ) ابن الاسود النخی مکنی به ابی عبید. طوسی او را از رجال شیعه که از حضرت صادق (ع) روایت میکنند شمرده است. (از لسان المیزان).

جبیر.

[جُ بَ] (اِخ) ابن الحارث. در لسان المیزان بنقل از رحلهء امین الدین محمد بن احمدبن امین به وسائطی از امیر ابوالمکارم عبدالکریم بن الامیر نصر الدیلمی نقل میکند که گفت در خدمت امام ناصر ابوالعباس احمدبن المستضی ء برای شکار و تفرج از شهر خارج شدیم و او در تعقیب شکاری اسب دوانید و جمعی از خاصان وی او را همراهی کردند تا به بیابان قفری رسیدند و در آنجا گروهی اعرابی به پیشواز ما آمدند و خلیفه را شناختند و زمین را بوسیدند و آنچه توانستند در پذیرایی کوشیدند و آب و طعام تهیه کردند سپس بعرض رساندند ما را تحفه ای است که بحضور خلیفه تقدیم میداریم. خلیفه پرسید آن تحفه چیست؟ گفت ما همه فرزندان شخصی هستیم که زنده و سالم است و رسول خدا (ص) را درک کرده و در جنگ با حضرت بوده است. خلیفه پرسید او را چه نام است؟ گفتند: جبیربن الحارث. گفت او را بمن نشان دهید. آنگاه روانه شدیم تا به خیمه ای رسیدیم که چیزی بعمود آن آویزان بود. آن را پایین آوردند و شخصی طفل مانند در آن بود و بزرگ آن قوم به نزدیک او رفت و صورت او را گشود و سر در گوش وی گذاشت و او را آواز داد. آن شخص چشم گشود و پرسید این کیست؟ گفتند: خلیفه است که به دیدار تو آمده، از آنچه از حضرت رسول (ص) شنیده ای بر آنان نقل کن، گفت: با پیامبر در خندق حاضر بودم آن حضرت به من گفت: حفر کن! خدای زحمات ترا جبران کند و ترا بهره مند سازد. گفتم ای رسول خدا مرا وصیتی فرما. فرمود «علیک بالقواقل» یعنی چهار سورهء قل یا ایها الکافرون، قل هو الله احد، قل اعوذ برب الفلق و قل اعوذ برب الناس را پیوسته بخوان. سپس ما و خلیفه با وی مصافحه کردیم و رفتیم واین واقعه در سال پانصد و هفتاد و هفت هجری روی داد. این قصه را ابوعبدالله السلاوی به همین تفصیل از علی بن حمزه نقل کرده است. (از لسان المیزان). در میان صحابهء رسول (ص) شخصی بنام جبیربن الحارث بوده که دربارهء نام وی نیز اختلاف است و ظاهراً صاحب ترجمه در قرن ششم مدعی بود که وی همان جبیربن الحارث است که از اصحاب رسول (ص) بوده است. نظیر این افسانه، افسانهء بابارتن هندی است که در حرف «ب» لغت نامه ذکرش رفته است. رجوع به آن کلمه شود.

جبیر.

[جُ بَ] (اِخ) ابن الحباب بن المنذر الانصاری. ابن حبان گوید: گویند او را صحبتی است و اسناد وی مورد تردید است. ابن مطین او را صحابی دانسته و گوید از صحابه است که در جنگ صفین با علی (ع) بوده است. (از الاصابة فی تمییز الصحابة). و رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.

جبیر.

[جُ بَ] (اِخ) ابن الحویرث بن نقیدبن بحیربن عبدبن قصی بن کلاب قرشی. زبیر گوید پدر وی در فتح مکه کشته شد. ابن سعد گوید او پیغمبر (ص) را درک کرده و دیده است ولی روایت از او نقل نکرده و از ابوبکر و جز او روایت دارد. واقدی از ابن المسیب از جبیربن الحویرث روایت میکند که گفت در یوم یرموک در میدان جنگ حضور داشتم و هیچ سخنی جز صدای برخورد اسلحه از مردم نشنیدم. و صاحب الاصابه خودش اضافه میکند کسی که در جنگ یرموک مرد بوده است بهنگام فتح مکه ممیز و بالغ بوده و میتوان او را در شمار صحابه آورد ولی ابوعمر در صحابی بودن وی تردید کرده و ابن حبان او را تابعی دانسته است. (از الاصابة فی تمییز الصحابة). و رجوع به قاموس الاعلام ترکی و تاریخ الخلفاء ص 97 شود.

جبیر.

[جُ بَ] (اِخ) ابن ایاس بن خلدة بن مخلدبن عامربن زریق انصاری خزرجی. ابوالاسود و موسی بن عقبه او را جزء کسانی که در بدر حضور داشته اند آورده اند. ابن منده گوید روایتی از او در دست نیست. و ابن القداح او را جَبر ضبط کرده است. (از الاصابة فی تمییز الصحابة). و رجوع به جبربن ایاس در همین لغت نامه و قاموس الاعلام ترکی شود.

جبیر.

[جُ بَ] (اِخ) ابن ایوب. محدث است. ابوزرعه او را ضعیف شمرده است. رجوع به لسان المیزان شود.

جبیر.

[جُ بَ] (اِخ) ابن بحینة بن مالک بن القشب الازدی. برادر عبدالله و حلیف بنومطلب است. ابوالاسود بنقل از عروه او را جزء صحابه ای که در جنگ یمامه حضور داشته اند، دانسته است. رجوع به الاصابة فی تمییز الصحابة و قاموس الاعلام ترکی شود.

جبیر.

[جُ بَ] (اِخ) ابن بکیره. محدث است و در باب حقوق و وظائف دوست بر دوست حدیثی دارد. رجوع به عیون الاخبار ج 3 ص14 شود.

جبیر.

[جُ بَ] (اِخ) ابن حفص عثمانی، مکنی به ابی الاسود الکوفی است. شیخ طوسی و کشی او را از روات شمرده اند، و علی بن الحکم گوید وی اورع ناس بود. او از جعفر صادق (ع) روایت کند. (از لسان المیزان).

جبیر.

[جُ بَ] (اِخ) ابن حیة بن مسعود ثقفی پسرعموی مغیرة بن شعبه و پسر برادر عروة بن مسعود است. در صحیح بخاری آمده که وی فتوحات عهد عمر را دریافت و بخاری این مطلب را بنقل از پسر وی زیادبن جبیر روایت کرده است ولی من ندیدم کسی او را جزء صحابه آورده باشد، در صورتی که باید چنین باشد، زیرا هیچ ثقفی در عهد پیغمبر نماند جز اینکه اسلام آورد و در حجة الوداع حضور یافت و ابوموسی او را صحابی دانسته و روایتی از او نقل کرده که آن را مرسل میداند و او را تابعی دانسته است ولی بنظر من صحابی بودن وی مردود نیست زیرا کسی که فتوح زمان عمر را درک کرده در آن زمان مردی بشمار می آمده و ناچار پیغمبر را دیده است. به هر حال وی در طائف سکونت داشت و معلم بود و سپس بعراق رفت و کاتب دیوان شد و پس از آن از جانب زیاد والی اصفهان شد و مقامی ارجمند یافت و در زمان خلافت عبدالملک درگذشت. (از الاصابة فی تمییز الصحابة). و رجوع به الوزراء و الکتاب ص16 و ذکر اخبار اصفهان ج 1 ص 252 شود.

جبیر.

[جُ بَ] (اِخ) ابن شفاء. محدث است. معاویة بن صالح از وی روایت کند ولی مجهول است. ابن ابی حاتم او را ذکر کرده است. (از لسان المیزان).

جبیر.

[جُ بَ] (اِخ) ابن عطیه. محدث است و از پدر خود روایت کند. (از لسان المیزان).

جبیر.

[جُ بَ] (اِخ) ابن غالب، مکنی به ابوفراس. شاعر و خطیب فصیح و یکی از فقهاء شراة. از اوست: کتاب الجامع الکبیر در فقه. رسالهء او به مالک بن انس. کتاب احکام القرآن. کتاب السنن و الاحکام و غیره. (الفهرست ابن الندیم).

جبیر.

[جُ بَ] (اِخ) ابن فرقد. محدث است. رجوع به لسان المیزان شود.

جبیر.

[جُ بَ] (اِخ) ابن مطعم بن عدی بن نوفل بن عبدمناف قرشی نوفلی مکنی به ابومحمد. از مؤلفة قلوبهم است. مادر وی ام حبیبه بنت سعید و یا ام جمیل بنت سعیدبن عبدالله بن ابی قیس از طایفهء بنوعامربن لوی بوده است. او از بزرگان قریش و از دانشمندان علم الانساب بوده و جزو اسرای بدر خدمت پیغمبر (ص) رسید در حالیکه آن حضرت سورهء طور را قرائت میکرد و چون شنید گفت اولین بار ایمان بقلب من وارد شد. پیغمبر به او گفت اگر پدرت در حیات بود و از آنان شفاعت میکرد همه را به او میبخشیدم. جبیر در فاصلهء حدیبیه و فتح مکه اسلام آورد و برخی گویند هنگام فتح مکه. و بغوی گوید پیش از فتح مکه اسلام آورد و در زمان خلافت معاویه درگذشت. ابن اسحاق گوید یعقوب بن عقبه از شیخی از انصار روایت کند که عمر هنگام رسیدگی به نسب نعمان، جبیربن مطعم را که عالم ترین مردم به انساب قریش و قاطبهء عرب بود دعوت کرد [ تا نسب نعمان را از او بپرسد ]. همو گوید جبیر گفت من علم نسب را از ابوبکر که اعلم مردم به نسب عرب بود فراگرفتم. از صحابه سلیمان بن صرد و عبدالرحمن بن ازهر از وی روایت کنند. وی بسال 57 یا 58 یا 59 ه . ق. درگذشت. (از الاصابة فی تمییز الصحابة). و رجوع به عقدالفرید ج 5 ص43 و البیان و التبیین ج 1 ص244، 254 و 279 و تاریخ سیستان ص84 و تاریخ الخلفا ص97، 98 و 137 و تاریخ گزیده ص221 و 242 و حبیب السیر ج 1 ص 174 و 239 و قاموس الاعلام ترکی و الاعلام زرکلی شود.

جبیر.

[جُ بَ] (اِخ) ابن نعمان. از صحابه و انصار است و روایاتی از او نقل شده است. رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.

جبیر.

[جُ بَ] (اِخ) ابن نفیر کندی. عسکری بین او و جبیربن نفیر حضرمی فرق گذاشته است. رجوع به الاصابة فی تمییز الصحابة و قاموس الاعلام ترکی و مادهء ذیل شود.

جبیر.

[جُ بَ] (اِخ) ابن نفیر از حضارمهء شام. تابعی است. او از خالد و ابی الدرداء و عباده و از وی پسر او عبدالرحمن و مکحول و ربیعة القصیر روایت کنند. وی ثقه است. وفات او بسال 97 ه . ق. اتفاق افتاد. رجوع به مادهء قبل شود.

جبیر.

[جُ بَ] (اِخ) ابن نوفل. ابن حبان گوید گویند او را با پیغمبر صحبتی بوده است و مطین و باوردی و ابن مندة او را از اصحاب دانسته اند و روایتی از او نقل کرده اند. رجوع به الاصابة فی تمییزالصحابة شود.

جبیر.

[جُ بَ] (اِخ) ابن هارون بن عبدالله المعدل الخرجانی مکنی به ابی سعید. در ری به املای علی بن محمد طنسافسی و محمد بن حمید روایت نوشت و بسال 305 ه . ق. درگذشت. وی عفیف و صاحب قدر و منزلت بود و در ری به اتفاق ابوحاتم و جز او حدیث استماع کرد. رجوع به کتاب ذکر اخبار اصبهان ج 1 ص253 شود.

جبیر القصاب.

[جُ بَ رُلْ قَصْ صا] (اِخ)از روات است. رجوع به شدالازار، متن و حاشیهء ص13 شود.

جبیران.

[جُ بَ] (اِخ) نام قریه ای است [ در بصرة ] مر جبیربن حیه را. (از معجم البلدان).

جبیران.

[جُ بَ] (اِخ) نام ناحیه ای است [ در بصرة ] مر آل کلثوم بن جبیر را. (معجم البلدان).

جبیرند.

[جَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان گورک سردشت بخش سردشت شهرستان مهاباد. این ده در هیجده هزارگزی سردشت و پنجهزارگزی باختر شوسهء سردشت به مهاباد واقع شده و محلی است کوهستانی و معتدل و مالاریایی. صدوسی تن ساکن کردزبان سنی مذهب دارد. آب آن از رودخانهء سردشت تأمین میشود و محصول آن غلات، توتون و حبوب. و شغل اهالی زراعت و گله داری. و صنایع دستی مردم جاجیم بافی است. و راه شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

جبیرة.

[] (اِخ) ابن زیدبن جبیرة. ابن المدینی او را مجهول دانسته است. از سلمة بن سلامة بن وقش روایت کند. و معلوم نیست از او استماع حدیث کرده یا نه زیرا نمیگوید از او شنیدم [ سمعت ] . (از لسان المیزان).

جبیره.

[جَ رَ] (ع اِ) دست ورنجن. (مهذب الاسماء). یاروق. (از تاج العروس). یاره(1). (آنندراج). دست بند. (ناظم الاطباء). جَبارَه. (از تاج العروس). ج، جَبائِر. (تاج العروس) (آنندراج) (مهذب الاسماء). || چوبهایی که بدان استخوان شکسته را بندند. (از تاج العروس) (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). چوبها که بر شکستگی بندند. (مهذب الاسماء). در عربی چوبهایی باشد که بر استخوان دست و پای شکسته بندند. (برهان). استخوان بست. چوب شکسته بند. تلهء استخوان بند. آنچه بدو شکسته بندند. (یادداشت مؤلف). چوبک بند. بانداژ(2). باندبندی. ج، جَبائِر. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (مهذب الاسماء). قطعهء چوب یا مقوا و امثال آن که در شکسته بندی به منظور حفظ استخوان شکسته بکار میرود(3).
- جبیره کردن؛ در اصطلاح فقهی، هرگاه جائی از مواضع وضو یا غسل جراحت دیده یا زخمی شده باشد و رسیدن آب به آن موضع زیان آور باشد، باید آن موضع را زخم بندی کرد و از روی باند زخم بند وضو گرفت، این عمل را جبیره کردن گویند.
(1) - در متن منتهی الارب به معنی پاره آمده و ظاهراً غلط است و همان یاره است و در فرهنگ نفیسی (ناظم الاطباء)، هر دو معنی پاره و یاره آمده است و بظاهر غلط منتهی الارب سبب این اشتباه شده است.
(2) - Bandage.
(3) - Attelle.

جبیره.

[جَ رَ / رِ] (اِ) چَبیره. مستعد شدن و جمع کردن مردم باشد بجهت شغلی و کاری و مهمی. (شرفنامهء منیری) (آنندراج) (برهان). || گروه آماده بکار. خیل. سپاه.
- جبیره شدن؛ گرد گشتن. جمع آمدن. (فرهنگ اسدی نخجوانی) :
بفرمودشان تا جبیره شدند
هزبر ژیان را پذیره شدند(1).فردوسی.
چو آگاهی آمد ز دانا بشاه
که با کام و با شادی آمد براه
ز شهر و ز لشکر جبیره شدند
بزرگان بی مر پذیره شدند.فردوسی.
پذیره شدن را جبیره شدند
سپاه و سپهبد پذیره شدند.فردوسی.
بهامون سراسر جبیره شدند
به پیکار جستن پذیره شدند.
(گرشاسب نامه).
(1) - ن ل: سپاه و سپهبد پذیره شدند.

جبیری.

[جُ بَ] (ص نسبی) این کلمه منسوب به جبیر پدر سعیدبن جبیر میباشد.

جبیری.

[جُ بَ] (اِخ) ابن اسماعیل. محدث است. رجوع به لباب الانساب شود.

جبیری.

[جُ بَ] (اِخ) سعیدبن عبدالله بن زیادبن جبیربن حیة. محدث است. رجوع به لباب الانساب شود.

جبیری.

[جُ بَ] (اِخ) عبیداللهبن یوسف بن مغیرة. از اولاد جبیربن حیه و شیخ بوده است. (از لباب الانساب).

جبیز.

[جَ] (ع اِ) نان فطیر. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || نان خشک بی نان خورش. (منتهی الارب) (آنندراج). نان خشک. یقال: اخرج خبزه جبیزاً؛ اَی یابساً. (اقرب الموارد).

جبیزة.

[جَ زَ] (ع اِ) نان خشک. (مهذب الاسماء).

جبیس.

[جَ] (ع ص، اِ) مرد ناکس. || بچهء خرس. (منتهی الارب) (آنندراج).

جبیش.

[جَ] (ع ص، اِ) زهار سترده موی. (منتهی الارب) (آنندراج).

جبیل.

[جَ] (ع ص، اِ) درخت خشک. || جماعت مردم. || جبیل الوجه؛ مرد زشت روی. (منتهی الارب).

جبیل.

[جُ بَ] (ع اِ مصغر) مصغر جبل. (از معجم البلدان). کوه کوچک.

جبیل.

[جُ بَ] (اِخ) نام کوهی است در السوق و همان کوه سلع است و برخی گفته اند کوه سلم است. (از معجم البلدان).

جبیل.

[جُ بَ] (اِخ) کوهی است میان افاعنه و مسلح. و در آنجا بان روید. (منتهی الارب). و آن را جبل البان نیز گویند. (از معجم البلدان).

جبیل.

[جُ بَ] (اِخ) نام آبی است متعلق به بنی زیدبن عبیدبن ثعلبه در یمامه. (از معجم البلدان).

جبیل.

[جُ بَ] (اِخ) موضعی است بین مشلل از اعمال مدینه و بحر. (از معجم البلدان).

جبیل.

[جُ بَ] (اِخ) کوهی است نزدیک فید. (منتهی الارب). کوه بزرگ و قرمزی است در شانزده میلی فید و بین کوفه و فید کوهی جز آن وجود ندارد. (از معجم البلدان).

جبیل.

[جُ بَ] (اِخ) از نواحی نزدیک حمص است. (از معجم البلدان).

جبیل.

[جُ بَ] (اِخ) شهری است از سواحل دمشق. (منتهی الارب). این شهر در اقلیم چهارم بطول شصت درجه و عرض سی درجه قرار دارد و شهری است مشهور که بفاصلهء هشت فرسخی بیروت واقع شده از فتوحات یزیدبن ابوسفیان است و تا 596 ه . ق. بدست مسلمین بود و در آن تاریخ مورد حملهء غربیها قرار گرفت و بتصرف آنان درآمد و پیوسته در تصرف آنان بود تا سال 583 ه . ق. که صلاح الدین یوسف بن ایوب آنجا را فتح کرد و طایفه ای از کردها را در آن محل سکونت داد تا آن را محافظت کنند. و تا سال 593 بهمین وضع باقی بود و در آن تاریخ کردها آنجا را فروختند و از آنجا کوچ کردند و هم اکنون [ عصر یاقوت حموی ] در تصرف غربیها است. (از معجم البلدان). این قصبه و اسکله در ساحل سوریه و میان بیروت و طرابلس قرار دارد و بسیار قدیمی است و در تصرف فنیقیها بود و آن را بنام افایا مینامیدند. و عبرانیها جیبال و یونانیها بیبلوس میگفتند و فنیقیها در آنجا معابدی داشتند که در اساطیر قدیم شهرتی داشته اند. و در عصر خلافت عمر بدست یزیدبن ابی سفیان فتح شد و در جنگهای صلیبی بتصرف فرنگیها درآمد و بعدها صلاح الدین آنجا را از دست آنها درآورد و بسال 689 بتوسط ملک اشرف صلاح الدین خلیل بن قلاوون حاکم مصر از تصرف صلیبیها خارج گردید و سپس بتصرف عثمانیها درآمد. این ناحیه سرزمین آباد و پیشرفته ای بود و علماء مشهوری از آنجا برخاسته بودند ولی در زمان صلیبیها رو به انحطاط رفت. یکی از شهرهای بزرگ و نامور فنیقیه عبارت بود از گوبل(1) در شمال که یونانیان آن را بوبلس یا بیبلس(2) نامیده اند و اکنون شهر کوچکی است بنام جبیل (جبله). (از فرهنگ ایران باستان ص135). و رجوع به قاموس کتاب مقدس و سفرنامهء ناصرخسرو ص18 شود.
(1) - Gubla.
(2) - Byblos.

جبیلة.

[جَ لَ] (ع اِ) قبیله. || تبار. (منتهی الارب).

جبیلة.

[جُ بَ لَ] (ع اِ مصغر) مصغر جبله. (از معجم البلدان).

جبیلة.

[جُ بَ لَ] (اِخ) قصبه ای است به بحرین. (منتهی الارب). بلدی است و آن قصبهء قریه های بنی عامربن حارث در بحرین است. (از معجم البلدان).

جبیلة.

[جُ بَ لَ] (اِخ) قبیله ای است به بحرین. (از منتهی الارب) (یادداشت مؤلف).

جبیلی.

[جُ بَ] (ص نسبی) منسوب است به جبیل که بلدی است از بلاد ساحل شام. (از الانساب سمعانی).

جبیلی.

[جُ بَ] (اِخ) ابوسعید. محدث است. وی از ابی الزیاد عبدالملک بن داود روایت کند و عبدالله بن یوسف و دیگران از او روایت کنند. (از معجم البلدان).

جبیلی.

[جُ بَ] (اِخ) ابوقدامة. محدث است. وی از عقبة بن علقمة بیروتی و محمد بن حارث بیروتی روایت کند و صفوان بن صالح از او روایت دارد. (از معجم البلدان).

جبیلی.

[جُ بَ] (اِخ) اسماعیل بن حصین. محدث است. (از منتهی الارب).

جبیلی.

[جُ بَ] (اِخ) اسماعیل بن خضربن حسان، مکنی به ابوسلیمان. محدث است. وی از اسرائیل بن روح و سویدبن عبدالعزیز و عمر بن هاشم بیروتی و محمد بن یوسف فریایی و محمد بن شعیب بن سابور و حمزة بن ربیعة و محمد بن فدیک بن اسماعیل قیسرانی و عبیدبن حیان و محمد بن المبارک الصوری روایت کند. و ابوبکر عبدالله بن محمد بن زیاد نیشابوری و عبدالرحمان بن ابی حاتم رازی از او روایت دارند. او بسال 264 ه . ق. درگذشته است. (از معجم البلدان).

جبیلی.

[جُ بَ] (اِخ) زیدبن القاسم السلمی. محدث است. وی از آدم بن ابی ایاس روایت کند و خیثمة بن سلیمان از او روایت دارد. (از معجم البلدان).

جبیلی.

[جُ بَ] (اِخ) عبیدبن حیان. محدث است. وی از مالک بن انس و اوزاعی و نظایر آنان روایت کند و صفوان بن صالح و عباس بن الولیدبن مزید البیروتی و ابوزرعة دمشقی از او روایت دارند. (از معجم البلدان).

جبیلی.

[جُ بَ] (اِخ) عبیدبن خیار. محدث است. (از منتهی الارب).

جبیلی.

[جُ بَ] (اِخ) محمد بن حارث. محدث است. (از منتهی الارب).

جبین.

[جَ] (ع اِ) یک سوی پیشانی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (ترجمان علامهء جرجانی). یک سوی روی. (مهذب الاسماء). شقیقه یعنی طرف جبهه از دو جانب ابرو. (آنندراج). شقیقه. (بحر الجواهر). ناصیه. پیشانی. (زمخشری) (غیاث اللغات) (آنندراج). دو طرف جبهه. روی. ج، اَجبُن، اَجبِنَه، جُبُن. (منتهی الارب) :
همه پهلوانان ایران زمین
همه گریه در چشم و چین بر جبین.فردوسی.
چو بشنید گفتار خاقان چین
برافکند از خشم چین بر جبین.فردوسی.
شاهنشه گیتی تو باش و درخور شاهنشهی
تا هر امیری پیش تو بر خاک ره مالد جبین.
فرخی.
نیارم گزیدن کسی را بر ایشان
که شرم آیدم از جبین محمد.ناصرخسرو.
تازه شود صورت دین را جبین
سهل شود شیعت حق را صعاب.
ناصرخسرو.
هرکه سوی حضرت او کرد روی
زهره بتابدش و سهیل از جبین.ناصرخسرو.
دل نام تو بر نگین نویسد
جان نقش تو بر جبین نویسد.خاقانی.
داغی است بر جبین سپهر از سه حرف عید
ماه نو ابتدای سه حرف است بنگرش.
خاقانی.
من دست بر جبین ز سر درد چون جنین
کآرد ز عجز روی بدیوار پشت مام.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص301).
یمین را از جود و جبین را از سجود معطل گذاشت. (ترجمهء تاریخ یمینی ص449). اگر کاری بمراد برآید فایده بدو بازگردد و اگر العیاذ بالله چشم زخمی رسد یا عجزی افتد آن عار بر جبین دولت باقی ماند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص182).
صبا گرد از جبین جان زدوده
ستاره صبح را دندان نموده.نظامی.
ور بغفلت ما نهیم او را جبین
پنجهء مانع برآید از زمین.(مثنوی).
سزد که روی اطاعت نهند بر در حکمش
مصوری که درون رحم نگاشت جبین را.
سعدی.
و لمعان انوار سروری در جبین او مبین گشته. (گلستان).
مهر دل یمینی پیوسته میدرخشد
از پرتو جبینت چون اختر یمانی.
یمینی (از بهار عجم).
پرتو صبح جبین او شود هر جا بلند
شام همچون سایه آنجا در پس دیوارهاست.
محمدقلی سلیم (از بهار عجم).
در جبین این کشتی نور رستگاری نیست
یا بلا از او دور است یا کرانه نزدیک است.؟
- آتش جبین؛ کسی که پیشانی زیبا و روشنی دارد. کنایه از مهروی پیشانی گشاده است. و رجوع به پروین جبین شود :
دلم از وصل آن آتش جبین گم میکند خود را
چو شد پروانه با شمعی قرین گم میکند خود را.
محمد افضل ثابت (از بهارعجم).
- پروین جبین؛ مهرویی که پیشانی زیبا و گشاده و تابناک دارد. رجوع به آتش جبین شود :
با رخ چون آفتابی ای مه پروین جبین
یا پری چون یاسمینی ای بت نسرین سرین.
عبدالواسع جبلی (از بهار عجم).
- چین بر جبین افکندن؛ کنایه از خشم کردن. غضبناک شدن :
چو بشنید گفتار خاقان چین
برافکند از خشم چین بر جبین.فردوسی.
- روشن جبین؛ آنکه جبین گشاده دارد. کنایه از خوشخوی و دادگر :
باد ز عدل شه روشن جبین
روی زمین غیرت خلد برین.
؟ (از حبیب السیر).
- زیور... بر جبین... بستن؛ مزین کردن. محلی کردن :
زیور امن از مثال امر او
بر جبین انس و جان بست آسمان.خاقانی.
- صبحْجبین؛ کنایه از مهروی گشاده پیشانی و زیباروی است. و رجوع به پروین جبین و آتش جبین شود :
آب در دیدهء آئینهء خورشید آرد
آب و تابی که در آن صبح جبین میباشد.
ابوطالب کلیم (از بهار عجم).
- نقش بر جبین زدن؛ بر پیشانی نوشتن. کنایه از مطمئن شدن و امیدوار شدن و امیدوار گردیدن :
هرکه بدرگاه تو نقشه برد روز حشر
آیت لاتقنطوا نقش زند بر جبین.خاقانی.
|| (ص) مرد و زن بددل. (منتهی الارب). بددل. (مهذب الاسماء). جَبان. رجل جبین؛ مرد بددل و کذلک امرأة جبین؛ زن بددل. ج، جُبَنا. (منتهی الارب).

جبین.

[جُبْ بی] (اِ) در ولف به نقل مُهْل(1)ماست [ شیر ترشیده ] است با علامت سؤال. ولی ظاهراً کلمه محرف چُپّین است که در فرهنگ اسدی و حاشیهء آن به معنی طبق از بید بافته یا سله آمده چون طبق از بید بافته است و به جای سفره بکار می رفته است :
سبک مرد بی مایه جبین نهاد
بر او تره و نان کشکین نهاد.
(شاهنامه چ بروخیم ج9 ص2995).
یکی کهنه جبین نهادمش پیش
برو نان کشکین سزاوار خویش.
(شاهنامه چ بروخیم ج9 ص2995).
رجوع به چپین و چبین در همین لغت نامه و برهان قاطع چ معین شود.
(1) - Jules Mohl.

جبینان.

[جَ] (ع اِ) تثنیهء جبین. دو سوی پیشانی. دو طرف پیشانی.

جبین افروختن.

[جَ اَ تَ] (مص مرکب)برافروخته شدن چهره. کنایه از خشمناک شدن :
مهابتت چو برافروزد از عتاب جبین
بکار خویش فلک را نمیدهد تمکین.
اثر شیرازی (از ارمغان آصفی).

جبین افشاندن.

[جَ اَ دَ] (مص مرکب)کنایه از پیشانی بر خاک مالیدن :
آنکه در راه تو دل بازد و دین افشاند
آستانت چو برد نام جبین افشاند.
طالب آملی (از بهار عجم) (از آنندراج) (از ارمغان آصفی).

جبین بر خاک مالیدن.

[جَ بَ دَ](مص مرکب) کنایه از اطاعت و فرمانبرداری کردن. تسلیم شدن :
شاهنشه گیتی تو باش و درخور شاهنشهی
تا هر امیری پیش تو بر خاک ره مالد جبین.
فرخی.

جبین بر خاک نهادن.

[جَ بَ نِ / نَ دَ](مص مرکب) روی بر خاک مالیدن. کنایه از سجده کردن و تواضع و فروتنی و خشوع :
جان خاقانی چو خاک است ای عجب
تا نهد بر خاک درگاهت جبین.خاقانی.
خون فرزندان عم مصطفی شد ریخته
هم بر آن خاکی که سلطانان نهادندی جبین.
سعدی.

جبین بوسیدن.

[جَ دَ] (مص مرکب)کنایه از اظهار محبت و دوستی کردن. || در این بیت کنایه از اظهار عجز و حقارت کردن :
تو آن گلی که مه آسمان جبین تو بوسد
ملک ز سدره فرودآید و زمین تو بوسد.
فغانی شیرازی (از ارمغان آصفی).

جبی ند.

[جَ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان آتش بیک بخش حومهء سراسکند شهرستان تبریز. این ده در سی وپنج هزارگزی باختر سراسکند و دوازده هزارگزی خط آهن مراغه بمیانه واقع شده و محلی است کوهستانی و معتدل و 259 تن سکنه دارد. آب آنجا از رودخانه و چشمه تأمین میشود و محصول آن غلات و حبوبات است و شغل اهالی زراعت و گله داری. و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

جبین زار.

[جَ] (اِ مرکب) آنجا که بسیار جبین بر زمین رسد. بمجاز سجده گاه :
بخاک خفتهء دام تواضع خلقم
چو سجده ای که فتد راه بر جبین زارش.
بیدل (از بهار عجم).

جبین گرفتن.

[جَ گِ رِ تَ] (مص مرکب)رو ترش کردن. (از بهار عجم) (از ارمغان آصفی). و رجوع به جبین گرفته شود.

جبین گرفته.

[جَ گِ رِ تَ / تِ] (ن مف مرکب) ترش رو. (بهار عجم) :
پیش جبین گرفته مکن عرض احتیاج
ای نابلد مکوب دری را که باز نیست.
اثر شیرازی (از بهار عجم).

جبین مالیدن.

[جَ دَ] (مص مرکب) روی بر خاک نهادن. فروتنی و کرنش کردن :
خوش آن مستی که چون بر آستان او جبین مالم
گهی خاک درش بوسم گهی رو بر زمین مالم.
فغانی شیرازی (از ارمغان آصفی).

جبین نهادن.

[جَ نِ / نَ دَ] (مص مرکب)روی بر خاک نهادن. سجده کردن :
ور بغفلت ما نهیم او را جبین
پنجهء مانع برآید از زمین.مولوی.

جبین وار.

[جَ] (اِ مرکب) بمانند جبین. چنانکه بر جبین بود. به اندازهء یک جبین :
محیط از شرم جودش زیر افلاک
جبین واری عرق شد بر سر خاک.نظامی.

جب یوسف.

[جُبْ بِ سُ] (اِخ) رجوع به جُبّ شود.

جبیهة.

[جَ هَ] (ع اِ) وردنا ماء له جبیهة؛ وقتی گویند که به چاهی رسند که دورتگ باشد یا ادات آبکشی از دلو و مانند آن نداشته باشد. (منتهی الارب).

جپید.

[جِ] (اِخ) تلفظ ترکی ژپید(1). نام قوم ژرمن ساکن داسی(2). این قوم بتحریک ژوستینین(3) بوسیلهء لومارها(4) در قرن 6 م. نابود گردیدند. رجوع به ژپید در همین لغت نامه و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Gepides.
(2) - Dacie.
(3) - Justinien.
(4) - Lomards.

جت.

[جَ] (اِخ) قومی باشند فرومایه و صحرانشین در هندوستان. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا) : احمد با خاصگان خود و تنی چند که گناهکارتر بودند، سواری سیصد بگریختند و تلک از دم وی بازنشد و نامه ها نبشته بود به هندوان عاصی جتان تا راه این مخذول فروگیرند. (تاریخ بیهقی ص441 از حاشیهء برهان چ معین). مرحوم ادیب پیشاوری در حاشیهء تاریخ بیهقی نوشته: «جت به تای غلیظ و مناسب آن بود که به طای مؤلف نبشته آمدی، نام طایفه ای است از هنود و اکنون اغلب شرف اسلام یافته اند». (تاریخ بیهقی از حاشیهء برهان چ معین).رجوع به تحقیق ماللهند ص200 شود.

جت.

[جَت ت] (ع مص) دست سودن گوسپند تا فربهی از لاغری آن معلوم شود. (منتهی الارب) (آنندراج).

جت.

[ ] (عبری، اِ) در عبری محل فشردن انگور (صحیفهء یوشع 11: 22). (از قاموس کتاب مقدس).

جت.

[جِ] (انگلیسی، اِ)(1) در اصطلاح، به نوعی از هواپیما اطلاق میشود که دارای حرکت جتی است و حرکت جتی آن جهش به پیش است که برای متحرک بر اثر تخلیهء خلفی سیل مواد لازم برای حرکت ایجاد میشود. در راکتها عامل موجب حرکت از سوختن اکسیژن انباشته شده در دستگاه بوجود می آید و جهش این نوع ماشین ها که نوع خاصی است، بستگی به ورود مادهء لازم برای حرکت بدرون دستگاه و جریان آن در دستگاه و تخلیه و خروج آن از دستگاه با سرعتی زیادتر از ورود دارد. بموجب قانون دوم حرکت نیوتون همواره نیروی لازم برای این تغییر سرعت متناسب با تغییر مقدار حرکت است. و از آنجا که هر عملی با عکس العمل مساوی و مختلف العلامه همراه است (قانون سوم نیوتون) نتیجه آن میشود که دستگاه واجد چنین حرکتی بسوی جلو بجهد. بطور کلی پارو، چرخ پره، پروانهء کشتی، و پروانهء هوایی همگی به این ترتیب نیروی لازم برای حرکت به پیش را ایجاد میکنند، یعنی با تغییر مقدار حرکت در مادهء لازم برای حرکت موجب پیشروی جسم میشوند.
تاریخ ماشینهای جت: از زمانهای بسیار دور حرکت ماهی های سپیداج و نوعی از خرچنگهای ده پا را که مبتنی بر حرکت بسوی جلو است بشر شناخته است و اختراعات چندی در این زمینه در قسمت حرکت کشتی ها بعمل آورده است. کشتی بخاری جیمز رامسی(2) بر اساس این نوع حرکت قرار داشت. این کشتی بخار بسال 1787 م. در رودخانهء پتوماک(3) با موفقیت حرکت کرد. بنیامین فرانکلین و الیور اوان(4) به این نوع حرکت پی بردند و تا حد زیادی دربارهء آن دقت کردند. راکت ها یک نمونهء قدیمی است که از طریق چینی ها اختراع شد و حرکتش نوعی از این حرکت می باشد. با این مقدمه میتوان گفت که حرکت هواپیماهای جت گرچه بعنوان فرآوردهء جنگ جهانی دوم است ولی مبدأ آن بزمانی بسیار پیشتر برمیگردد. توضیح آنکه پس از عملی شدن پروازهای هواپیما که بر اثر حرکت پروانهء آن بعمل می آمد نوع پیستون ماشین هواپیما بزودی به آخرین درجهء کمال رسید. گرچه حرکت به پیش(5) چنانکه دیده شد از زمان قدیم معهود بشر بود اما از آن در هواپیما استفاده نکرده بودند. بازده یا راندمان یک ماشین حرارتی معمولاً بر حسب مقدار اکسیژن مصرفی آن ماشین مشخص میشود و در صورتی که هوا در ماشین انباشته شود مقدار اکسیژن لازم برای سوخت آن ماشین زیادتر میگردد. از سالهای اول قرن 20 مسألهء ذخیره کردن اکسیژن شناخته شد و سپس در هواپیمایی بکار رفت و بر اثر آن امکان داد پروازهای مرتفع با آن انجام یابد و سرانجام توربینی ساخته شد که میتوانست گاز گرم را از ماشین تخلیه کند. از این نوع ماشین برای هواپیما در ایالات متحده بمقدار زیاد در دوران جنگ جهانی دوم ساختند و با ساختن آن تجربیات زیادی در مسایل جدید حرکت جت مطرح شد. بسط این نوع توربین ها موجب شد که تخلیهء گاز، مقدار بسیاری نیرو تحویل بدنهء ماشین دهد. طرح حرکت به پیش جتی در هواپیما بسالهای بعد از جنگ جهانی نخستین برمیگردد. ایجاد کمپرسورهای خاصی در هواپیما و سوزاندن هوا و تخلیه خلفی آن از سالهای 1920 م. ببعد شروع گردید. سیستم سکوندوکامپینی(6) در ایتالیا سیستمی بدینگونه است. پرواز موفقیت آمیز اگوست در 1940 م. نخستین پرواز جت شناخته شد. انگلیسها اندیشهء حرکت هوایی جت را مربوط به مطالعات 1920 م. میدانند. آ. آ. گریفیث(7) و مردان دیگر مؤسسهء هوایی سلطنتی انگلیس دربارهء توربین های گازی برای حرکت جتی ملاحظات دقیقی کردند و نوع خاصی از کمپرسورهای با گردش دورانی را بوجود آوردند و پرواز فرانک ویتل(8) بسال 1930 م. زمینه ای برای حرکت جت ایجاد کرد. در فرانسه ماکسیم گیوم(9)بسال 1921 م. طرحی دربارهء حرکت جتی پیشنهاد کرد ولی توسعه ای در پی نداشت. باری طرح ماشینی برای حرکت جت، حاوی امور زیر بود: 1- گرفتن هوا از فضا و محیط. 2- تراکم آن در کمپرسورها. 3- ایجاد احتراق در هوای متراکم شده. 4- انبساط هوا و سوختن در داخل توربین. 5- تخلیهء خلفی این مواد به فضا و حرکت هواپیما به پیش . در آلمان تحت نظر لودویک پراندتل(10) دربارهء علم هوانوردی مطالعاتی در گوتینگن بعمل آمد. مساعی آنها سپس تحت نظر ادارهء مسافرت هوایی قرار گرفت و بعداً وزارت هوایی رایش که در 1936 م. تشکیل یافت بر روی آن دست گذاشت. این مؤسسات کارهای هوایی راجع به جت را که از اواسط 1930 شروع شده بود بصورت جدی تلقی کرده و توسعه دادند. دو دانشجوی گوتینگن بنام هانس فن اوهن(11) و ماکس هان(12) که ظاهراً از کارهای ویتل بی اطلاع بودند طرحی در این زمینه ریختند. اندیشهء این دو جوان بعداً بوسیلهء کمپانی هاینکل(13) توسعه یافت و در 27 اگوست 1939 م. با ماشینی که بر روی طرح این دو جوان ساخته شده بود پرواز موفقیت آمیزی بعمل آمد، که میتوان آن را نخستین پرواز با جت دانست. بعداً دو کمپانی یونکرس و باوارین موتور(14) بروش شگفت آوری در توسعهء این رشته کوشیدند و ماشینهایی ساختند که بسیار از جهت فن جلو بود و میتوان آنها را اساس ماشینهای 1950 م. دانست. چون دولت آلمان در آن وقت در مضیقهء فلزات با گرمای بالا بود اندیشهء تیغه های سردکننده نیز در این زمینه پذیرفته شد. باری اطلاع بر توسعهء علمی آنها پس از جنگ در انگلیس و آمریکا وسعت یافت. توسعهء سریع ماشینهای جت در مقام مقایسه با سایر ماشین ها در حقیقت مرهون اقدامات نظامی است.
(1) - Jet.
(2) - James Rumsey.
(3) - Potomac.
(4) - Oliver Evans.
(5) - Propulsion.
(6) - Secundo campini.
(7) - A. A. Griffith.
(8) - Frank Whittle.
(9) - Maxime Guillaume.
(10) - Ludwig Prandtl.
(11) - Hans Von Ohain.
(12) - Max Hahn.
(13) - Heinkel.
(14) - Bavarianmotor.

جت.

[جِ] (اِخ)(1)یکی از اقوام قدیمی اروپا بودند که در کوههای مجارستان و رومانی سکنی داشتند. بعضی از مورخان قدیم آنان را از اقوام اسکیت میدانند و بعضی دیگر از اقوام داچ یا تراکیا میشمارند. ملکهء ایشان پادشاه ایران کیخسرو را به فرماندهی تومیریس و همچنین اسفندیاربن گشتاسب را به فرماندهی انداتیرس، مغلوب کرد. اسکندر بزرگ پس از جنگ با این قوم، اینان را به اتفاق دعوت کرد. حکمران تراکیا بنام لیسیماخوس نیز مغلوب آنان گردید ولی پس از آن خودشان از وی شکست خوردند و کوههای خود را ترک کردند و بسواحل دریای سیاه و بسارابی کوچ کردند و پس از قرن اول میلادی با قوم داچ آمیخته شدند. حکیمی از ایشان بنام زامولقسیس تا حدی آنان را متمدن کرد و بمنزلهء معبود ایشان گردید. همچنین حکیم دیگری از آنان بنام آناخرسیس در ممالک یونان گردش کرد و دیگری بنام باریس بساحری شهرت یافت. (از قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Getes.

جت.

[ ] (اِخ) یکی از شهرهای قدیم که در مرز و بوم دان واقع و مسقط الرأس جلیات دلاور فلسطینیان است (اول سموئیل 17:4) و یکی از شهرهای پنجگانهء ایشان بود (یوشع 13:3 و اول سموئیل 6:17 و عاموس 6:2 و میکاه 1:10) که بنی عناق آن را یکی از شهرهای حصاردار خود قرار داد و در آن سکونت گزیدند. (یوشع 11:22). بعضی از مورخان بر آنند که جت بر فراز تپه ای که آن را تل الصافیه گویند و بمسافت شانزده میل در شرقی اشدود واقع است بنا شده بود ولکن روبنصن منکر این مطلب بوده بهیچ وجه چنین اسمی در آن نواحی نیافته است. خلاصه این شهر در ایام داود در دست فلسطینیان بوده و اخیش شهریار آن بود. (اول سموئیل 21:10 - 15 و 28:1 - 7). پس از آن داود آن را مفتوح ساخته آنان را هزیمت داد. (دوم سموئیل 15:18 و اول تواریخ ایام 18:1). و بعد از مدتی باز بتصرف فلسطینیان درآمد. (اول پادشاهان 2:39). پس از آن مدتی بنی یهودا ایشان را هزیمت داده متصرف شدند و رحبعام آن را بسیار عزیز میداشت. (دوم تواریخ ایام 11:8). از آن پس بتصرف حزائیل شهریار آرام درآمد. (دوم پادشاهان 12:17). ولکن بعد از چندی یهواش او را هزیمت داده شهر را استرداد نمود. (دوم پادشاهان 13:25). و بعد از آنکه باز بدست فلسطینیان افتاد عزیا حصارهای آن را منهدم ساخت. (دوم تواریخ ایام 26:6). (از قاموس کتاب مقدس).

جتا.

[جِ] (اِخ)(1)تلفظ ترکی ژتا، یکی از امپراتوران روم. وی پسر سپتیم سِوِر و برادر قراقاله بود. جتا با همین برادرش از طرف پدر خودشان مشترکاً بولایت عهد منصوب شدند و بسال 211 م. هر دو بر تخت سلطنت نشستند، ولی وی توسط برادرش قراقاله مسموم گردید و چون سم تأثیر نکرد او را بدست خود کشت. وی حکمرانی بردبار و حلیم بود. (از قاموس الاعلام ترکی). و رجوع به ژتا شود.
(1) - Geta.

جتاتر.

[جَ] (اِخ) نام شهری است در جنوب هند. رجوع به تحقیق ماللهند ص154 شود.

جتاسر.

[جَ] (اِخ)(1) نام شهری است در هند. رجوع به تحقیق ماللهند ص157 شود.
(1) - Jatasura.

جتان.

[ ] (اِخ) جنسی از مردم سند که راهداری هند با آنان است. (مفاتیح) : و جهان بدین سبب بر احمد تنگ شده بود و مردم از وی باز شد و آخر کارش آن آمد که جتان و هر گونه کفار دم وی گرفتند. دیگر روز به آبی رسیدند و احمد بر پیل بود خواست که بگذرد جتان مردی دوسه هزار سوار و پیاده بر وی [ بر ] خوردند و با وی کم از دویست سوار مانده بود خود را در آب انداخت و جتان دوسه رویه درآمدند و بیشتر طمع آن کالا و نعمت را که با وی بود. چون بدو نزدیک شدند خواست که پسر خویش را بکشد بدست خویش جتان نگذاشتند پسرش بر پیلی بود بربودند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص441).

جتاوب.

[جُ وِ] (اِخ) موضعی است نزدیک مکهء معظمه. (از معجم البلدان) (منتهی الارب) :
فالهاوتان فکبکب فجتاوب
فالبوص فالافراع من اشقاب.
فضل بن عباس اللهبی (از معجم البلدان).

جتبونتن.

[جَ نِ تَ] (هزوارش، مص)بلغت زند و پازند به معنی نشستن باشد که در مقابل ایستادن است. (برهان) (آنندراج). و جتبونمن یعنی می نشینم و جتبونید یعنی بنشینید. (برهان). و جدبونمن یعنی می نشینم و جدبونید یعنی بنشینید. (آنندراج). جتیبونتن(1) هزوارش و در پهلوی به معنی نشستن(2) است. (از حاشیهء برهان چ معین).
(1) - jatibonitan.
(2) - nishastan.

جت حافر.

[جِ] (عبری، اِ مرکب) به عبری فشردن گاه چاه. (دوم پادشاهان 14:25) (از قاموس کتاب مقدس).

جت حافر.

[جِ] (اِخ) یکی از شهرهای زبولون است که در اراضی حافر واقع بود. (اول پادشاهان 4:10). و بعضی گمان برده اند که موضعش همان مزرعه المشهد میباشد که بمسافت دو میل بطرف شرقی سفوریه واقع شده و مسقط الرأس یونس نبی باشد. (از قاموس کتاب مقدس).

جتر.

[جَ] (اِ) باغ. (آنندراج) :
حبذا جتر و اتاقی کاندرو نقاش چین
حیرت افزاید به حیرت آفرین بر آفرین.
ملا وحشی (از آنندراج).

جتر.

[جَ] (اِخ)(1) نام شهری است در هند. رجوع به تحقیق ماللهند ص 107، 148، 153، 173، 243، 262 و 306 شود.
(1) - Jathara.

جترانکد.

[جِ کَ] (اِخ)(1) در اصطلاح هندوان هر کوکبی ماری همراه دارد که رب آن کوکب است و جترانکد نام ماری است که با قمر همراه است. رجوع به تحقیق ماللهند ص261 شود.
(1) - Citrangada.

جتربهان.

[جِ رُ بَ] (اِخ)(1) نام صاحب یکی از حرکات است. (اصطلاحی در احکام نجوم هندی). رجوع به تحقیق ماللهند ص265 شود.
(1) - Citrabhanu.

جترپل.

[؟ رَ پَ] (اِخ) نام نهر بزرگی است در هند. رجوع به تحقیق ماللهند ص 128 شود.

جترجوک.

[جَ تَ] (اِ)(1) یک نوع حرکت کواکب است. رجوع به فهرست تحقیق ماللهند شود.
(1) - Caturyuga.

جترسان.

[جِ رَ] (اِخ)(1) نام کوهی است. رجوع به تحقیق ماللهند ص 127 شود.
(1) - Citrasala.

جترسین.

[جِ رَ] (اِخ)(1) نام یکی از اولاد ملوک زمین. رجوع به تحقیق ماللهند ص194 شود.
(1) - Citrasena.

جترشت.

[جَ تَ شَ] (اِخ) نام نسک دوازدهم از نسکهای اوستا. معرب چیتره دات(1) داتیک است. مؤلف التنبیه و الاشراف چنین آرد: برخی از سوره های اوستا به فارسی نقل و ترجمه شده که مجوسان آنها را در نمازهای خود میخوانند از قبیل: اشتاذ و جترشت و آبانیشت و هادوخت و جز آنها. سورهء جترشت دربارهء مبدأ و منتهای جهان است. رجوع به امثال و حکم دهخدا ص1666 و مزدیسنا و تأثیر آن در ادبیات پارسی معین شود.
(1) - Citradat (Citradad).

جترکوت.

[] (اِخ)(1)نام نهری است در هند. رجوع به تحقیق ماللهند ص128 و 154 شود.
(1) - Citrokuta.

جترمون.

[ ] (عبری، اِ) به عبری فشردنگاه انار را گویند (صحیفهء یوشع 19:45). (از قاموس کتاب مقدس).

جترمون.

[ ] (اِخ) نام یکی از شهرهای لاویان و متعلق به سبط دان. (صحیفهء یوشع 21:24). بانلم سبط مسنی میباشد (صحیفهء یوشع 21:15). با اینکه دور نیست که دو قریه به این اسم مسمی بوده اند. و بلعام نیز خوانده شده است. (اول تواریخ ایام 6:70). ساکنان آنجا را جتیان گویند. (از قاموس کتاب مقدس).

جتروذ.

[] (اِخ) شهرکی است [ از ناحیت کرمان ] بر راه هری و کوهستان با نعمت بسیار و کم مردم. (حدود العالم).

جترور.

[] (اِخ)(1) نام قلعه ای است در هند. رجوع به تحقیق ماللهند ص99 شود.
(1) - Chittar.

جترویه.

[] (اِخ) نام دهی است بنزدیک شیراز که نهر ثکان از آن سرچشمه میگیرد. رجوع به فارسنامه ابن البلخی ص152 شود.

جتره.

[جُ رَ / رِ] (ص) به معنی آلوده باشد. (برهان) (آنندراج).

جتم.

[جَ] (اِخ)(1) نام غیرمستعمل یکی از بروج است. رجوع به تحقیق ماللهند ص108 شود.
(1) - Jituma.

جتولیه.

[جِ] (اِخ)(1) تلفظ ترکی ژتولیه که نام ناحیه ای است در افریقا در جنوب اقیانوس اطلس. از طرف مشرق به ناحیهء گرامانت و از مغرب به آتلانتیک محدود است. ساکنان آنجا را ژتول میگفتند که مردمی جسور و جنگجو بودند. این سرزمین همان بلدالجرید و سلجماسه می باشد. رجوع به لاروس و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Getulie.

جتون.

[جَ] (اِخ) قریه ای است در دو فرسنگ و نیمی میانهء شمال و مغرب اشفایقان. (از فارسنامهء ناصری).

جته.

[جَتْ تَ / تِ] (اِ) حرامی. دزد. (از فرهنگ شعوری) :
همه خیل جغتای خوانش طفیل
بر آهنگ جته برآراست خیل.
هاتف (از شعوری).

جته.

[] (اِخ) نام محلی است. رجوع به فهرست حبیب السیر چ خیام ج3 شود.

جث.

[جِث ث] (ع اِ) بلا. (از تاج العروس).

جث.

[جَث ث] (ع مص) ترسیدن. || ترسانیدن. || زدن. (از منتهی الارب) (آنندراج). || بریدن. (از منتهی الارب). || از بیخ و بن برکندن چیزی را. (از تاج العروس) (از منتهی الارب). از بن برکندن. (آنندراج) (از اقرب الموارد). || بلند کردن زنبور آواز را: جثت النحل ؛ بلند کرد آواز را. (از منتهی الارب). || (اِ) هر خس و خاشاک افتاده در عسل. (منتهی الارب). چرک انگبین. خرشاء. جُثّ. رجوع به جث شود. || ملخ مرده. || غلاف میوه. (منتهی الارب) (آنندراج).

جث.

[جُث ث] (ع اِ) زمین بلند که به پشته ماند. (منتهی الارب) (آنندراج). برآمدگی زمین. (از تاج العروس) :
و ارقی علی جث و اللّیل طرة
علی الافق لم یهتک جوانبها الفجر.
(از تاج العروس).
|| پر زنبور در عسل و موم. (منتهی الارب). موی و پر زنبور در عسل و موم. (آنندراج). هر خس و خاشاک افتاده در عسل. (از آنندراج) (منتهی الارب).

جثا.

[جُ] (ع اِ) سنگهای انباشته شده. (از معجم البلدان).

جثا.

[جُ] (اِخ) موضعی است بین فدک و خیبر به سر راه مسافران. (از معجم البلدان) (مراصدالاطلاع) :
لعمرک بالبطحاء بین معرف
و بین النطاق مسکن و محاضر
لعمری لحی بین دار مزاحم
و بین الجثا لایحشم الصبر حاضر.
بشر ابوالنعمان بن بشر (از معجم البلدان).

جثا.

[جُثْ ثا] (اِخ) نام کوهی است از کوههای اَجَأ که بنزدیکی دو کوه بنام المناعان قرار گرفته و مشرف بر رمل طی است. (از معجم البلدان).

جثاء .

[جَ] (ع اِ) پاداش. || همقدر. برابر. (منتهی الارب).

جثاء .

[جَ] (ع اِ) شخص است. جُثاء. (منتهی الارب). و رجوع به این کلمه شود.

جثاء .

[جُ] (ع اِ) شخص. (از منتهی الارب).

جثاجث.

[جُ جِ] (ع ص، اِ) موی بسیار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || شتر فربه. (آنندراج). بعیر جثاجث؛ شتر فربه. (منتهی الارب). شتر فربه و ستبر. || شعر جثاجث؛ موی بهم پیچیده. || نبت جثاجث؛ گیاه بهم پیچیده. (ناظم الاطباء).

جثال.

[جُ] (ع اِ) چکاوک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

جثالقه.

[جَ لِ قَ] (ع اِ) جِ جاثلیق.

جثالة.

[جُ لَ] (ع ص، اِ) برگ افتاده از درخت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || انبوه و درهم شده یا سطبر کوتاه، یا سطبر سیاه از موی و گیاه یا سطبر کثیف در هم شده از هر چیزی. (آنندراج).

جثالة.

[جَ لَ] (ع مص) جثیل گردیدن. || انبوه و درهم شدن. (از منتهی الارب). رجوع به جثل شود.

جثام.

[جُ] (ع اِ) کابوس. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). جاثوم. (اقرب الموارد).

جثام.

[جَثْ ثا] (ع ص) لازم گیرندهء جای. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

جثامة.

[جَثْ ثا مَ] (ع ص) بلید و کندخاطر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). پلیدی(1) و کندخاطر. (آنندراج). || مهتر حلیم. (منتهی الارب) (آنندراج). || خوابناک که از جا نجنبد و سفر نکند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). فلان جثامة لاینهض للمکارم. (اقرب الموارد).
(1) - بظاهر همان بلید صحیح است و پلیدی مصحف است.

جثامة.

[جَثْ ثا مَ] (اِخ) ابن قیس. ابن منده از او یاد کرده و از طریق حبیب بن عبید الرحبی از ابی بشر از جثامة بن قیس مرفوعاً حدیثی دربارهء روزه نقل کرده است ولی در اسناد روایت مزبور اشخاص مجهولی وجود دارند. وی از اصحاب رسول اکرم (ص) بوده است. (از الاصابة فی تمییزالصحابة). و رجوع به الاصابه ذیل شرح حال صعب بن جثامة بن قیس... شود.

جثامة.

[] (اِخ) ابن قیس. از شعراء عرب است. از اشعار اوست:
انتم اناس عظام لا قلوب لکم
لاتعلمون ا جاء الرشد ام غابا.
و نیز از اوست:
فلایحذرون الشر حتی یصیبهم
و لایعرفون الامر الا تدبرا.
رجوع به عیون الاخبار ج 1 ص 35 و 36 شود.

جثامة.

[] (اِخ) ابن مساحق بن ربیع بن قیس الکنانی. او را با پیامبر (ص) صحبتی بوده است. عمر او را برسالت بنزد هرقل فرستاد. ابن منده از طریق عبدالخالق الحمص از یحیی بن ایوب از الکنانی فرستادهء عمر بنزد هرقل که او را جثامة بن مساحق نیز گویند، روایت کند که در مجلس هرقل جلوس کردم و ندانستم بر روی چه چیزی نشسته ام و چون به آن نگاه کردم کرسی از طلا بود، سپس از آن پائین آمدم. پرسید چرا از روی آن برخاستی. گفتم از رسول خدا (ص) شنیدم که از چنین کاری نهی میکرد. (از الاصابة فی تمییزالصحابة). و رجوع به لغت نامه ذیل حسان بن ثابت شود.

جثامة المزنیة.

[جَثْ ثا مَ تُلْ مُ نی یَ](اِخ) صحابیه بوده است. (منتهی الارب).

جثجاث.

[جَ] (ع اِ) موی بسیار. || درختی است تلخ و خوشبوی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). سبرم دشتی. (مهذب الاسماء). مؤلف ترجمهء صیدنه آرد: نیفه گوید درختی است که شکوفهء او زرد زرد است به لون عصفر و بوی او خوش بود و به شکوفهء عرفج مشابهت دارد. نبات او به فیّصوم و بدین عرب او را ریحان بری گویند. (ترجمهء صیدنه). به عربی اسم نباتی است شبیه به نبات درمنهء ترکی و از آن خوشبوتر و شاخهای او باریک و بسیار و گلش شبیه به اقحوان و شحمش با اندک پهنی و کوچکتر از عدس و با اندک تلخی. در سیم گرم و خشک و مفتح و محلل ریاح و قاطع عرق و مدر حیض و مسقط جنین. و طبیخ او بدستور سه درهم از جرم او جهت شکستن بادها و رفع مغص ریحی بی عدیل و بخور او مسقط مشیمه و مصدع و مصلحش هلیلهء کابلی و قدر شربتش تا سه درهم و بدلش برنجاسف است. (تحفهء حکیم مؤمن).

جثجاث.

[ ] (اِخ) گویند نام ابی عقیل صاحب الصاع است. سهیلی به پیروی از ابن عبدالبر او را چنین ضبط کرده و دیگران به حاء مهمله ضبط کرده اند. این کلمه بصورتهای دیگر نیز ضبط شده است. (از الاصابة فی تمییزالصحابة). رجوع به الاصابه در قسمت کنی و القاب، ذیل ابی عقیل شود.

جثجاثة.

[جَ ثَ] (ع اِ) گیاه تلخی است در جبال دماخ. (از معجم البلدان).

جثجاثة.

[جَ ثَ] (اِخ) از آبهای غنا است که در سمت حمی ضریه در جانب وزش بادهای جنوبی از طرف شرقی حمی ضریه قرار گرفته و در سایهء جبل نضاد واقع است. اصمعی گوید جثجاثه در طرف شرق نضاد و روبروی نقره است. (از معجم البلدان).

جثجثة.

[جَ جَ ثَ] (ع مص) یک لخت گردیدن: جثجث البرق؛ یک لخت گردید. (از منتهی الارب).

جثر.

[جَ ثِ] (ع ص، اِ) خاک با شوره آمیخته. (مهذب الاسماء). مکان جثر؛ جائی که خاکش به شوره یا به سنگریزه ها آمیخته باشد. (از منتهی الارب). جائی که خاکش به شوره یا به سنگ ریزه ها آمیخته باشد. (آنندراج).

جثرمة.

[جَ رَ مَ] (ع مص) جمع کردن.

جثط.

[جَ] (ع مص) آبکی ریدن چندانکه بر زمین منبسط گردد. (آنندراج): جثط بغایته؛ آبکی رید چندان که بر زمین منبسط گردید. (منتهی الارب).

جثل.

[جَ] (ع ص، اِ) انبوه و درهم شده از موی و گیاه. (از منتهی الارب) (آنندراج). موی انبوه. (مهذب الاسماء). || سطبر کوتاه از موی و گیاه. || سطبر سیاه از موی و گیاه. || سطبر کثیف درهم شده از هر چیزی. (از منتهی الارب) (آنندراج) .

جثل.

[جَ ثَ] (ع اِ) مادر. || زوجه. یقال: ثکلته الجثل؛ یعنی مادر یا زوجه بر او ندبه کند. || اَمة. || (مص) بردن باد چیزی را. (از منتهی الارب).

جثل.

[جَ ثَ] (اِخ) ابن هاعان. محدث است. (منتهی الارب).

جثلة.

[جَ لَ] (ع اِ) موی بزرگ سیاه. (منتهی الارب). || مور. (اقرب الموارد). مور بزرگ. (قاموس از اقرب الموارد). مور سیاه. (مهذب الاسماء). ج، جَثل. (از منتهی الارب). || درخت سطبر بسیاربرگ. (آنندراج) (منتهی الارب). || مؤلف صبح الاعشی آرد: اعتدال موی پیشانی اسب است در طول بطوری که موی آن خفیف باشد و نه انبوه و به چنین ناصیه ای «الجثلة» گویند و آن علامت آزادگی و نجابت اسب است. (صبح الاعشی ج2 ص11).

جثلیق.

[] (معرب، اِ) همان جاثلیق است. (از دزی). رجوع به جاثلیق شود

جثم.

[جَ] (ع مص) سینه بر زمین نهادن. (از منتهی الارب). سینه بر زمین نهادن مرغ و مردم. (آنندراج). || لازم گرفتن جای. (از منتهی الارب) (آنندراج): جثم الطائر؛ سینه بر زمین نهاد مرغ و لازم گرفت جای را، و کذلک جثم الانسان و النعام و الخشف و الیربوع. (از منتهی الارب). || فراهم آوردن [ گل یا خاک یا خاکستر ] . (از منتهی الارب). گرد آوردن از خاکستر و خاک و گل. (آنندراج). || نیمه شب شدن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (المنجد). گذشتن نیمه شب. (آنندراج). || بلند شدن کشت زمین. (آنندراج) (از اقرب الموارد). || (ص) کشتهء قصب ناکرده. (مهذب الاسماء). الجثم من الزرع؛ کشته ای که از زمین برآمده و نبات آن استقرار یافته است. (از اقرب الموارد). زرع جَثم؛ کشت درازشده. || عذق جَثم؛ خوشهء خرمای کلان غوره. (از منتهی الارب).

جثم.

[جُ ثَ] (ع ص) خوابناک که از جا نجنبد. (منتهی الارب). خوابناک که سفر نکند. (از اقرب الموارد).

جثم.

[جَ ثَ] (ع ص) زرع جَثَم؛ کشت درازشده. (از منتهی الارب).

جثمان.

[جُ] (ع اِ) بدن و تن. (غیاث اللغات) (آنندراج). تن. (منتهی الارب). جسمان. جسم. شخص. کالبد. تن. (السامی). کالبد تن و بالین. (مهذب الاسماء، نسخهء خطی). جسم. (اقرب الموارد). یقال: «جائنا بثرید مثل جثمان القطاة»؛ اَی مثل جسمها. و رأیت تمراً مثل جثمان الجزور. (از اقرب الموارد) :
و اِنْ یک جثمانی بارض سواکم
فانّ فؤادی عندک الدهر اجمع.
(از اقرب الموارد).
|| شخص. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).
- جثمانیة الماء؛ یعنی ذات آب، خود آب، وسط آب، محل اجتماع آن در گفتهء فرحیه:
و باتت بجثمانیة الماء بینها.
(از منتهی الارب).

جثمان.

[ ] (اِخ) نام یکی از اجداد سامانیان. رجوع به احوال و اشعار رودکی ج1 متن و حاشیهء ص216 شود.

جثمة.

[جُ ثَ مَ] (ع ص) خوابناک که از جا نجنبد. (منتهی الارب) (آنندراج). بسیارخواب. پرخواب. (یادداشت مؤلف).

جثمة.

[جَ ثَ مَ] (ع اِ) پشته. (منتهی الارب).

جثمة.

[جُ مَ] (ع اِ) تودهء خاکستر و مانند آن. (منتهی الارب).

جثو.

[جُ ثُوو] (ع مص) بزانو نشستن. (از منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). بزانو درآمدن. (ترجمان علامه جرجانی). بر زانو درنشستن. (تاج المصادر بیهقی). || ایستاده شدن بر سر انگشتان. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد). استاده شدن بر سر انگشتان. (آنندراج): انا اول من یجثو للخصومة بین یدی الله یوم القیامة. (از اقرب الموارد). || فراهم آوردن شتران را. (از منتهی الارب).

جثوب.

[] (اِ) روی پاکیزه بود که هیچ در وی اثر چیزی نباشد.

جثور.

[] (ع مص) بدمیدن صبح. (زوزنی).

جثولة.

[جُ لَ] (ع مص) جثیل گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به جثل و جثیل شود.

جثوم.

[جُ] (ع مص) سینه بر زمین نهادن مرغ و انسان و غیره. (از منتهی الارب) (از آنندراج). بر سینه خفتن مرغ. (ترجمان القرآن عادل). فروخفتن مرغ. (تاج المصادر بیهقی). || لازم گرفتن مرغ و مردم و غیره جای را. (از منتهی الارب) (آنندراج). || فراهم آوردن گل و خاک و خاکستر. || نیمه شدن شب: جثوم اللیل؛ نیمه شدن شب. || دراز شدن کشت: جثوم الزرع؛ دراز شدن کشت. || جثوم العذق؛ کلان غوره شدن خرما. (از منتهی الارب). جَثم. رجوع به جثم شود.

جثوم.

[جَ] (ع ص) جَثّامة. جُثَم. جُثَمة. مرد بسیارخواب. (از المنجد). رجوع به کلمات فوق شود.

جثوم.

[جُ] (اِخ) نام پشته ای است. (از منتهی الارب).

جثوم.

[جُ] (اِخ) نام کوهی است. (از منتهی الارب).

جثوم.

[جُ] (اِخ) نام آبی است. (از منتهی الارب).

جثوة.

[جُثْ وَ] (ع اِ) سنگ توده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء). پاره های سنگ فراهم آورده. (مهذب الاسماء). تودهء سنگ. تودهء خاک. (ذیل اقرب الموارد). سنگهای گردکرده. جَثوَة. جِثوَة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). ج، جِثی، جُثی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): صار فلان جثوة من تراب؛ اَی کوة منه. (اساس، از اقرب الموارد). || تن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). جسد. (ذیل اقرب الموارد). || خدرک آتش. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || قبر. گور. (ذیل اقرب الموارد). || کول گندم. (مهذب الاسماء)(1).
(1) - این معنی در فرهنگهای عربی از قبیل شرح قاموس، اقرب الموارد و ذیل آن و منتهی الارب دیده نشد.

جثوة.

[جِثْ وَ] (ع اِ) جَثوَة. جُثوَة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). بهمهء معانی رجوع به جُثوة شود. || هیأت نشستن. (یادداشت مؤلف).

جثوة.

[جَثْ وَ] (ع اِ) جِثوَة. جُثوَة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به جُثوَة شود.

جثة.

[جُثْ ثَ] (ع اِ) شخص مردم. (از منتهی الارب) (آنندراج). شخص مردم نشسته باشد یا ایستاده. (اقرب الموارد). بالای نشسته یا خفته. (السامی). بالا، خفته یا نشسته. (مهذب الاسماء). بالای مردم. (دهار). شخص مردم و بیشتر استعمال در مرده باشد. (از المنجد). || بدن. تن. کالبد. تندیس. تنه. توش. قامت. (ناظم الاطباء). بدن و تن مردم و غیره. (غیاث اللغات) (آنندراج). پیکر و تن. مقابل سر. هیکل. تن. مقابل سر : سر عبدالله زبیر... را بنزدیک عبدالملک مروان فرستادند و فرمود تا جثهء عبدالله را بر دار کردند. (تاریخ بیهقی ص189).
گفتم ز نفس جثهء حیوان نصیب یافت
گفتا ز نفس نامیه مردم گزیده تر.
ناصرخسرو.
و چندانکه شایانی قبول حیات از این جثه زایل گشت بر خود متلاشی گردد. (کلیله و دمنه). که اگر گران می آید بر وی آمدن سوی حضرت با تمامی جثه، به بعضی از وی برای تخفیف مؤمنان قناعت کردیم. (کلیله و دمنه). روباه ... گفت ندانستم که هر کجا جثه ضخم تر و آواز هایلتر، منفعت آن کمتر. (کلیله و دمنه).
این جثهء همچو موی باریک
از زلف تو یادگار دارم.سعدی (طیبات).
ج، جُثَث. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || ثقالت. وزن مخصوص. (ناظم الاطباء).
- صغیرالجثه؛ کوچک. (ناظم الاطباء).
- ضعیف الجثه؛ لاغر. (ناظم الاطباء).
- قوی الجثه؛ تنومند. هیکل دار.
- کم جثه؛ ضعیف. بی بنیه. (ناظم الاطباء).

جثة.

[جِثْ ثَ] (ع اِ) بلا و آفت. (منتهی الارب). بلا. (تاج العروس). آزمایش. (شرح قاموس).

جثة.

[جُثْ ثَ] (اِخ) شهری است به یمن میان محجم و کدراء. (منتهی الارب).

جثه دار.

[جُثْ ثَ / ثِ] (نف مرکب)بزرگ. جسیم. تنومند. (ناظم الاطباء).

جثه داری.

[جُثْ ثَ / ثِ] (حامص مرکب) بزرگی. کلانی. جسامت. تنومندی. (ناظم الاطباء).

جثی.

[جِ ثی ی] (ع ص، اِ) جِ جاثی. (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). بزانو نشینندگان. (آنندراج) : و نذر الظالمین فیها جِثیا. (قرآن 19/72). جُثیّ. (قطر المحیط).

جثی.

[جُ ثا] (ع اِ) جِ جثوة. رجوع به جُثوَة شود.
- جثی الحرم؛ سنگ پاره های یکجا فراهم نهاده بر حدود حرم. (منتهی الارب) (قطر المحیط) (آنندراج).
- || سنگهای گرداگرد حرم که بر آن ذبح کردندی. (منتهی الارب) (آنندراج).
|| بت. (آنندراج). بتها که قربانیها بر آن ذبح میکنند. (از قطر المحیط).

جثی.

[جُ ثی ی] (ع مص) بزانو نشستن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (قطر المحیط) (اقرب الموارد). به هر دو زانو نشستن. (آنندراج). || ایستاده شدن بر سر انگشتان. (از قطر المحیط) (اقرب الموارد) (منتهی الارب). ایستادن بسرانگشت پای. (آنندراج). || (ص، اِ) جِثیّ. رجوع به جِثی شود.

جثی.

[جَ ثی ی] (اِخ) نام کوهی است. (از منتهی الارب).

جثیث.

[جَ] (ع اِ) نهال خرما. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از قطر المحیط). آنچه نشانده میشود از نهال خرما. (شرح قاموس). جَثیثَة واحد آن. (منتهی الارب).

جثیثة.

[جَ ثَ] (ع اِ) یکی جثیث. (منتهی الارب). واحد جثیث. (ناظم الاطباء). رجوع به جثیث شود.

جثیل.

[جَ] (ع اِ) جَثل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به جثل شود.

جثیلة.

[جُ ثَ لَ] (اِخ) ابن عامر. محدث است. رجوع به الاصابه ذیل همین کلمه و کلمهء حثیلة با حاء مهمله شود.

جج.

[جَ] (علامت اختصاری) در این لغت نامه رمز است جمع الجمع را.

جج.

[جَ] (اِ) بلغت تنکابن مامیران است. (فهرست مخزن الادویه).

جج.

[جَج ج] (اِخ) لقب منصوربن نافع بخاری محدث است. (از منتهی الارب) (آنندراج).

ججا.

[جَ] (اِ) نام پرنده ای است سیاه که پر آن را به تیر نصب کنند و به عربی عقاب خوانند. (برهان، لغات متفرقه). عقاب و نسر. (ناظم الاطباء).

ججار.

[جَ] (اِخ) دهی است به بخارا. (منتهی الارب). و یاقوت آرد: هر دو جیم بین جیم و شین [ چ ] تلفظ میشود و آن را سجار نیز گویند. (معجم البلدان). و مؤلف مراصد الاطلاع آرد: بکسر جیم اول و فتح ثانی و جسجار و سجار بر سه نام آمده است. (مراصدالاطلاع).

ججار نجفی.

[حَجْ جا رِ نَ جَ] (اِخ) شیخ مهدی بن حاج داود نجفی. ساکن معقل بصره و متوفی (8شعبان 1358 ه . ق.). او راست: «فوزالدارین فی نقض العهدین» که جزء اول آن با شرح بسال (1349 ه . ق.) چاپ شده است. (الذریعه ج9 ص 232).

ججاری.

[جَ] (ص نسبی)(1) منسوب است به ججار که قریه ای است از قراء و نواحی بخارا. (از الانساب سمعانی) (لباب الانساب).
(1) - در لسان به فتح و کسر «ج» هردو آمده است.

ججاری.

[جِ / جَ] (اِخ) صالح بن محمد بن شعیب، مکنی به ابوشعیب. وی از ابوالقاسم بن العقب الدمشقی روایت کند و قاضی ابوطاهر اسماعیلی از او روایت دارد. (از معجم البلدان) (از لباب الانساب). او محدث و مرد عابد و صاحب کراماتی است. (از منتهی الارب).

ججاهوتی.

[ ] (اِخ) نام مملکتی است. رجوع به تحقیق ماللهند ص98 س21 شود.

ججبتان.

[حَ جَ بَ] (ع اِ) دو تنکی سرین که مشرفند بر تهیگاه یا دو استخوان بالای زهار که مشرفند بر شکم از چپ و راست. دو تیزی ورک که مشرف است بر خاصره یا دو استخوان بالای عانه که مشرف بر مراق بطن است از راست و چپ. || دو استخوان سرین اسب که مشرفند برشکم وی. (ناظم الاطباء).

ججق.

[جُ جُ] (اِ) جوانه. جوش [ درخت و گیاه ]، در لهجهء قزوین. (یادداشت مؤلف).

ججم.

[جُ جُ] (ع اِ) گیوه. و آن پای افزاری است که زیر آن از لته و بالای آن ریسمان باشد. معرب چمچم. (منتهی الارب).

ججمو.

[جَ] (اِخ)(1) نام موضع معروفی است در هند که بین دو نهر جون و کنک قرار دارد. رجوع به تحقیق ماللهند ص97 شود.
(1) - Jojemow.

ججنیر.

[جَ] (اِخ) نام موضعی است در هند. رجوع به تحقیق ماللهند ص101 شود.

ججو.

[جِ] (اِ) در لهجهء مازندرانیان [ در زبان کودکان و مغازله ] به معنی پستان است. (یادداشت مؤلف).

ججو.

[جَ] (اِخ) دهی است از دهستان ملایعقوب بخش مرکزی شهرستان سراب. این ده در یازده هزارگزی خاور سراب و هزاروپانصدگزی شوسهء سراب به اردبیل قرار گرفته و محلی کوهستانی و معتدل و نوبنیاد است. سیزده تن سکنه دارد و آب آن از نهر و چشمه تأمین میشود و محصول آنجا غلات و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

ججه لو.

[جِ جَ] (اِخ) دهی است از دهستان ارشق از بخش مرکزی شهرستان مشکین شهر. این ده در پنجاه هزارگزی شمال خاوری مشکین شهر و پنجهزارگزی شوسهء گرمی به اردبیل قرار دارد. کوهستانی و معتدل است و پنجاه و یک تن سکنه دارد. آب مشروب از چشمه تأمین میشود و محصول آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

ججین.

[جَ] (اِخ) دهی است از دهستان کلخوران از بخش مرکزی شهرستان اردبیل. این ده در ده هزارگزی باختر اردبیل و دوازده هزارگزی شوسهء اردبیل به تبریز واقع شده و محلی کوهستانی و هوای آن معتدل است و پانصد و چهارده تن سکنه دارد. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. و محصول آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

جح.

[جُح ح] (ع اِ) خربزهء ترنجیده. || حنظل. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

جح.

[جَح ح] (ع مص) گستردن چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || کشیدن چیزی. (منتهی الارب). || خوردن چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

جحا.

[جُ] (اِخ) مردی از مفضلین که کتاب نوادری بنام او تألیف گردیده است. (از الفهرست). رجوع به جحی شود.

جحاجح.

[جَ جِ] (ع ص، اِ) جِ جحجاح و جَحجَح. (منتهی الارب). رجوع به جحجاح و جحجح شود.

جحاجحة.

[جَ جِ حَ] (ع ص، اِ) جِ جَحجاج. (منتهی الارب). رجوع به جحجاج شود.

جحاد.

[جِ] (ع ص، اِ) جِ جَحِد، به معنی اسب کوتاه درشت. (منتهی الارب). رجوع به جحد شود.

جحاد.

[جَحْ حا] (ع ص، اِ) مرد دیرانزال. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد) (از قاموس).

جحادری.

[جُ دِ ری ی] (ع ص، اِ) بزرگ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مرد بزرگ. (از ذیل اقرب الموارد).

جحادة.

[جُ دَ] (اِخ) نام مردی است. (منتهی الارب) (آنندراج) .

جحادی.

[جُ دی ی] (ع ص) سطبر از هر چیز. (منتهی الارب). الضخم من کل شی ء. جُخادیّ لغتی است در این کلمه. (از ذیل اقرب الموارد). جحادری. رجوع به جحادری شود.

جحادیة.

[جُدی یَ] (ع ص) مشک پر از شیر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || جوال پر از خرما یا گندم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج).

جحارب.

[جُ رِ] (ع ص، اِ) به معنی جحرب است: فرس جحرب؛ اسب بزرگ خلقت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (ذیل اقرب الموارد).

جحارم.

[جُ رِ] (ع ص، اِ) مرد تنگ خو و بدخلق. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جحاریة.

[جُ یَ] (ع ص، اِ) شتر گرداندام. (از منتهی الارب) (آنندراج). البعیر المجتمع الخلق. (ذیل اقرب الموارد از لسان العرب).

جحاس.

[جِ] (ع مص) زحمت دادن در حرب. (منتهی الارب). مزاحمت کردن کسی را. (از ذیل اقرب الموارد). || مقابلت کردن با کسی. (از ذیل اقرب الموارد). || کوشش نمودن. (از منتهی الارب) (آنندراج). مزاولت کسی بر کاری. (از ذیل اقرب الموارد). و رجوع به جحاش شود.

جحاش.

[جِ] (ع مص) زحمت دادن. || کوشش نمودن. (از منتهی الارب). و رجوع به جحاس شود. || مدافعت کردن کسی را از خویشتن و دیگران. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). بهمین معنی است: و عنکن کنتُ اجاحش؛ اَی احامی و ادافع. و جاحش عن خیط رقبته؛ ای عن نفسه. جحاس. (اقرب الموارد). || (اِ) جِ جَحشَة. (منتهی الارب). و رجوع به جحشة شود.

جحاش.

[جِ] (اِخ) ابن ثعلبه. پدر قبیله ای است از غطفان. (منتهی الارب) (آنندراج).

جحاشر.

[جُ شِ] (ع ص) فربه گرداندام. || سطبرمفاصل. || بزرگ خلقت. || اسبی که استخوان پهلوی آن کوتاه باشد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از ذیل اقرب الموارد). و رجوع به جحشر شود.

جحاشل.

[جُ شِ] (ع ص) سبک سریع. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). السریع الخفیف. (ذیل اقرب الموارد).

جحاظ.

[جِ] (ع اِ) چشم خانه. || کنارهء حشفه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از ذیل اقرب الموارد).

جحاظة.

[جَ ظَ] (ع اِ) سیاهی چشم. (از ذیل اقرب الموارد).

جحاف.

[جِ] (ع مص) زحمت دادن کسی را. || کارزار کردن. (از اقرب الموارد) || انبوهی نمودن. || نزدیک شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ذیل اقرب الموارد). || برخوردن دلو بسر چاه و ریختن آب از آن و گاهی دریده گردیدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج) :
قد علمت دلو بنی مناف
تقویم فرغیها عن الجحاف.
راجز (از اقرب الموارد).

جحاف.

[جُ] (ع مص) رفتن شکم از ناگوارد شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). روان شدن شکم از هیزه. (آنندراج). || (اِ) موت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مرگ همگانی. (از اقرب الموارد). || (ص) آن رود که هرچه پیش آید ببرد. (مهذب الاسماء).
- سیل جحاف؛ سیل که زمین را بکاود و ببرد هرچه هست. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).
- موت جحاف؛ مرگی که ببرد و نابود سازد. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

جحاف.

[جُ] (اِخ) جبل جحاف؛ کوهی است به یمن. (منتهی الارب). و رجوع به معجم البلدان و مراصد الاطلاع شود.

جحاف.

[جَحْ حا] (اِخ) محله ای است به نیشابور. (از معجم البلدان) (منتهی الارب) (مرآت البلدان).

جحاف.

[جَحْ حا] (اِخ) ابن حکیم بن عاصم سلمی. از شاعران عرب و مردی خونریز و فتنه انگیز و معاصر عبدالملک بن مروان بود. بهمراهی قبیلهء خویش با طائفهء تغلب جنگید و بسیاری از آنان را کشت و آنان به عبدالملک پناهنده شدند. عبدالملک، جحاف را مهدورالدم ساخت ولی وی به روم گریخت و هفت سال در آنجا اقامت گزید تا عبدالملک درگذشت و ولید پسرش به او امان داد و بازگشت و در حدود سال 90 ه . ق. / 709 م. درگذشت. (از الاعلام زرکلی). و رجوع به عقدالفرید و البیان و التبیین و قاموس الاعلام ترکی و الاصابة فی تمییز الصحابة حرف ج قسم رابع شود.

جحاف.

[جَحْ حا] (اِخ) ابن یمن. وی از طرف الناصر عبدالرحمن بن محمد به منصب قضاوت بلنسیه منصوب شد و در غزوالروم بسال 327 ه . ق. در اندلس کشته شد و فرزندان وی پس از او به قضاء آن محل اشتغال داشتند. او از رجال حدیث بشمار است. (از الاعلام زرکلی چ2).

جحاف.

[جَحْ حا] (اِخ) زیدبن علی بن ابراهیم بن محمد. از وزیران فاضل و بزرگوار یمن بود. در حبور [ شمال غربی صنعاء ] بدنیا آمد و در همانجا نشأت یافت. المتوکل علی الله اسماعیل بن قاسم او را به وزارت خویش برگزید. و بسال 1081 ه . ق. دوباره به وزارت رسید و تا زمان خلافت المهدی احمدبن الحسن وزیر بود و در آن هنگام بعذر کبر سن از کار کناره گرفت و بسال 1108 ه . ق. در روضه درگذشت و در صنعاء بخاک سپرده شد. (از الاعلام زرکلی چ2 ذیل زیدبن علی ..).

جحاف.

[جَحْ حا] (اِخ) لطف اللهبن احمدبن لطف اللهبن احمد. از مورخان و ادیبان یمن بود. وی بسال 1189 ه . ق. بدنیا آمد و بسال 1243 ه . ق. در صنعاء درگذشت. او راست: 1 - درر نحور الحور العین فی سیرة المنصور علی و اعلام دولته المیامین. 2 - العباب فی تراجم الاصحاب. 3 - التاریخ الجامع. 4 - انباء الزمن فی تاریخ الیمن. این کتاب متمم کتاب قبلی است. 5 - قرة العین بالرحلة الی الحرمین. 6 - دیباج کسری فیمن تیسر من الادب للیسری. 7 - فنون الجنون فی جنون الفنون. 8 - العلم الجدید. این کتاب در تفسیر است. (از الاعلام زرکلی چ 2 ذیل لطف الله...).

جحاف.

[جَحْ حا] (اِخ) یحیی بن ابراهیم بن علی الحبوری الحسی. وی شاعر و نویسنده و از مردم حبور [ در یمن ] بود. در سال 1117 ه . ق. درگذشت. دیوان اشعار او را بازماندگان وی گرد آوردند و بنام «درر الاصداف من شعر السید یحیی بن ابراهیم جحاف» خواندند که نسخه ای از آن در واتیکان موجود است. (از الاعلام زرکلی چ2 ذیل یحیی بن ابراهیم...).

جحافل.

[جَ فِ] (ع اِ) جِ جحفل. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). جِ جحفلة. (منتهی الارب).

جحافی.

[جَحْ حا] (ص نسبی) منسوب است به جحاف که محله ای است به نیشابور. (از الانساب سمعانی).

جحافی.

[جَحْ حا] (اِخ) محمد بن عبدالله بن محمد بن ابی الوزیر التاجر، مکنی به ابوعبدالرحمان. از ابوحاتم رازی حدیث شنید و ابوعبدالله الحاکم از او حدیث استماع کرد. وی مردی صالح بود و در بیستم ماه رمضان بسال 341 ه . ق. در نودویک سالگی درگذشت. نسبت او به جحاف است که محله ای است در نیشابور. (از معجم البلدان).

جحال.

[جَ] (ع اِ) زهر. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). زهر کشنده. (مهذب الاسماء).

جحام.

[جَحْ حا] (ع ص) بخیل. (منتهی الارب) (آنندراج). بخیل و زفت. (شرح قاموس).

جحام.

[جُ] (ع اِ) بیماریی که چشم را آماساند. (از اقرب الموارد) (بحر الجواهر). بیماریی است که چشم و سرهای سگان را آماساند و گاه بمردم عارض شود. (منتهی الارب) (آنندراج). درد چشم که چشم برآماسد از آن. (مهذب الاسماء).

جحامر.

[جَ مِ] (ع اِ) جِ جحمرش. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). رجوع به جحمرش شود.

جحانب.

[جُ نِ] (ع ص) کوتاه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (شرح قاموس). || کوتاه. قلیل. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کوتاه. کم. (شرح قاموس).

جحانة.

[جَ نَ] (ع مص) بدخوراکی. سوء غذا. (از ذیل اقرب الموارد از تاج العروس و لسان العرب).

جحجاح.

[جَ] (ع ص، اِ) مهتر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (مهذب الاسماء). بزرگ که در کرامت پیشی گیرد. (از اقرب الموارد). مهتر قوم. کریم. (دهار). مرد بزرگ. کریمی تمام. ج، جَحاجِحَة، جَحاجیح. (منتهی الارب) (دهار) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (اقرب الموارد). جَحجَح. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). و رجوع به جحجح شود.

جحجب.

[جَ جَ] (اِخ) نام مردی است. (منتهی الارب) (آنندراج).

جحجبا.

[جَ جَ] (اِخ) قبیله ای است از انصار. (منتهی الارب) (آنندراج).

جحجبة.

[جَ جَ بَ] (ع مص) هلاک کردن دشمن را. || تردد کردن در چیزی. || آمد و رفت نمودن. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جحجح.

[جُ جُ] (ع اِ) گوسپند نر بزرگ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || کلمه ای است که بدان گوسپند را زجر کنند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء). جَحجَح. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به جَحجح شود.

جحجح.

[جَ جَ] (ع ص، اِ) کلمه ای است که بدان گوسپند را زجر کنند. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). جُحجُح. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به جُحجح شود. || مرد ناکس و رذیل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || مهتر. (ناظم الاطباء). بزرگ که در کرامت پیشی گیرد. (از اقرب الموارد). ج، جَحاجِح. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به جحاجح شود.

جحجحة.

[جَ جَ حَ] (ع مص) جهد تمام کردن و مبادرت کردن. (از منتهی الارب) (آنندراج). جحجحهء مرد چیزی را؛ استقصای آن و مبادرت کردن بدان. (از اقرب الموارد). || بازایستادن از... (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). و کذلک جحجح عن القِرن. (منتهی الارب). || بر زمین زدن. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء).

جحد.

[جَ] (ع مص) کم خیری. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء)(1). || در لغت انکار نمودن شی ء است با علم به آن شی ء. (از کشاف اصطلاحات الفنون). انکار کردن حق کسی را با علم و دانست خود. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). انکار کردن بدانستگی. (غیاث اللغات) (از اقرب الموارد). انکار کردن. (دهار) (ترجمان القرآن عادل). انکار کردن از چیزی. (تاج المصادر بیهقی). تکذیب کردن حق کسی را. (از اقرب الموارد). || بخیل یافتن کسی را. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). || (اصطلاح صرف) فعل مضارع منفی به لَمْ را گویند. میر سیدشریف آرد: فعل مجزوم به لَمْ که برای نفی ماضی است و عبارت است از اخبار به ترک فعل در گذشته و بنابراین نفی اعم از جحد است. برخی گویند جحد فعل مضارعی است که به حرف لم مجزوم باشد و آن بمعنای نفی ماضی و ضد ماضی است. (از تعریفات جرجانی). و صاحب کشاف آرد: در نزد علمای عربیت نیز نزدیک بهمین معنی [ معنی لغوی، انکار نمودن شی ء... ]، باشد. در اتقان گوید: نفی کننده اگر در گفتار خود صادق بود سخن او را نفی و منفی نامند. و اگر در سخن خود راه دروغ پیموده بود، گفتار او را جحد و نفی نام گذارند، چنانچه شرح آن در ضمن بیان معنی کلمهء نفی بیاید. و نیز علماء عربیت فعل منفی به لم را هم جحد خوانند مانند لم یضرب بنا بر آنچه از جریان اصطلاحات آنان مستفاد میگردد. و در کتب علم صرف نیز بدین معنی تصریح کرده اند. || ترک کردن دین و عقیده ای که خطا باشد. (از دزی). || پنهان داشتن احساسات و عواطف. (از دزی). || (ص) کم خیر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || (اِخ) نام سورهء کافرون از قرآن.
(1) - به ضم جیم و به قولی به فتح. (کشاف اصطلاحات الفنون). چنانکه از صراح استفاده میشود.

جحد.

[جَ حِ] (ع ص) کم خیر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).
- عام جَحِد؛ سال خشک. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). سال کم باران. (از اقرب الموارد). ج، جِحاد. (منتهی الارب).
- فرس جَحِد؛ اسب کوتاه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

جحد.

[جَ حَ] (ع مص) سخت عیش گردیدن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج). || انکار کردن بدانستگی. (غیاث اللغات) (کشاف اصطلاحات فنون). || کم باران گردیدن. (از منتهی الارب). خشکی زمین و تهی شدن آن از خیر و برکت. (از اقرب الموارد) (آنندراج). || کم بالیدن گیاه. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج). || کم خیر گردیدن. (از منتهی الارب). کم خیری. (از اقرب الموارد) (آنندراج) .

جحد.

[جُ] (ع مص) انکار کردن شی ء است با علم به آن. (از کشاف اصطلاحات فنون). و رجوع به جَحد شود.

جحدب.

[جَ دَ] (ع ص) کوتاه بالا. (منتهی الارب) (آنندراج). || (اِ) شیر بیشه. (ناظم الاطباء). جَحدَر. (منتهی الارب). و رجوع به جحدر شود.

جحدب.

[جَ دَ] (ع اِ) ابن البیطار از رافقی(1)آرد که: جحدب را در دیگی بسوزند و خاکستر آن را بر ریش آکله پاشند، سود دارد. (از مفردات ابن البیطار)(2).
(1) - در متن عربی غاففی و در ترجمهء فرانسه رافقی است.
(2) - و مترجم فرانسوی می نویسد: و معلوم نشد جحدب چیست؟ رجوع به ترجمهء ابن البیطار بفرانسه ج1 شود.

جحدب.

[جَ دَ] (اِخ) از خطبای بنی تمیم است. او را با جریر مشاجراتی بوده و جریر در حق او گفته است :
قبح الاله و لایقبح غیره
بظراً تفلق عن مفارق جحدب.
و همچنین با خالدبن سلمهء مخزومی خطیب ملاقات کرده و مناظره ای میان آنها روی داده است. رجوع به البیان و التبیین ج1 ص267 شود.

جحدب.

[جَ دَ] (اِخ) ابن جرعب، مکنی به ابوالصلت. نسّاب است. (از منتهی الارب).

جحدر.

[جَ دَ] (ع ص) کوتاه بالا. (منتهی الارب). کوتاه و محکم خلق. (مهذب الاسماء) (آنندراج). جَحْدَب. (منتهی الارب). و رجوع به جحدب شود.

جحدر.

[جَ دَ] (اِخ) نام مردی. (منتهی الارب). و زرکلی آرد: ربیعة بن ضبیعة بن قیس بکری، مکنی به ابومکنف و ملقب به جحدر [ کوتاه بالا ] است. وی در جاهلیت فارس طایفهء بکر بود و شعر هم میسرود. حوادث بسیاری در زندگی داشته و در جنگ تغلب در «یوم تحلاق اللمم» کشته شد. او در حدود صد سال پیش از اسلام میزیسته است. (از الاعلام زرکلی ج1 ص318). و رجوع به عقد الفرید ج6 ص77 شود.

جحدر.

[جَ دَ] (اِخ) ابن المغیرة الطائی الکوفی. از جعفر صادق (ع) روایت کند و محمد بن ادریس صاحب الکرایسی از او روایت دارد. ابن النجاشی او را در رجال شیعه آورده است. (از لسان المیزان).

جحدر.

[جَ دَ] (اِخ) احمدبن عبدالرحمان کفرتوثی، ملقب به جحدر. ابن عدی گوید: ضعیف است و حدیث سرقت میکند. ابن حبان او را از ثقات دانسته و محتمل است که او را نشناخته است، زیرا پدر او را عبدالله بن حارث نامیده است. سپس حدیث «الجنة دارالاسخیا» را از او روایت کرده و میگوید این حدیث منکر است. (از لسان المیزان). و نیز رجوع به لسان المیزان ذیل احمدبن عبدالرحمان کفرتوثی شود.

جحدر.

[جَ دَ] (اِخ) العُکلی. ابن عبدربه بنقل از ابوالحسن اخفش جحدر العکلی را مردی دزد دانسته و ابیاتی دربارهء کبوتر به وی نسبت داده است، که نظیر آن به جحدر یمنی نیز منسوب شده است. رجوع به جحدر یمنی شود. و نیز دربارهء زنی گوید:
علی قدم مکنونة اللون رخصة
و کعب کذفری جؤذر الرمل اَدرما.
(از عیون الاخبار ج 2 ص188).

جحدرة.

[جَ دَ رَ] (ع مص) بر زمین زدن و غلطانیدن. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج).

جحدری.

[جَ دَ] (ص نسبی) منسوب است به جحدر که نام مردی است. (از الانساب سمعانی).

جحدری.

[جَ دَ] (اِخ) کامل بن طلحة بصری، مکنی به ابویحیی به این اسم مشهور است. او در بغداد سکونت داشت و از مالک و لیث بن سعد روایت میکرد و حنبل بن اسحاق از او روایت میکند. وی در حدیث نرمش دارد. او به سال 231 ه . ق. و به روایتی 232 درگذشت. (از اللباب فی تهذیب الانساب). این نام منسوب به جحدر، ربیعة بن ضبیعة بن قیس است. رجوع به لباب الانساب و جحدر شود.

جحدری.

[جَ دَ] (اِخ) مالک بن مسمع. از علما یا اشراف بصره و منسوب به جحدر، ربیعة بن ضبیعة بن قیس... است. رجوع به لباب الانساب شود.

جحدر یمنی.

[جَ دَ رِ یَ مَ] (اِخ) مردی است از طائفهء بنوجُشم بن بکر که در جاده های یمن راهزنی میکرد. این خبر به حجاج رسید و او بحاکم خود دستور اکید داد که جحدر را دستگیر کند و حاکم یمن کوشید تا او را دستگیر کرد و بنزد حجاج فرستاده، حجاج گفت چه چیز ترا به این کار واداشت؟ و آنگاه او را زندانی کرد. وی در حبس ابیات زیر را در جدایی از سرزمین خود سرود:(1)
لقد صدع الفؤاد و قد شجانی
بکاء حمامتین تجاوبان
تجاوبنا بصوت اعجمی
علی غصنین من غرب و بان
فاسبلت الدموع بلا احتشام
و لم اک باللئیم و لا الجبان
فقلت لصاحبیّ: دعا ملامی
و کفا اللوم عنی و اعذرانی
أ لیس الله یعلم ان قلبی
یحبک ایها البرق الیمانی؟
و اهوی اَن اعید الیک طرفی
علی عُدَواء من شغلی و شانی
أ لیس الله یجمع ام عمرو
و ایانا، فذاک بنا تدان؟
بلی! و تری الهلال کما اراه
و یعلوها النهار کما علانی
فما بین التفرق غیر سبع
بقین من المحرم، او ثمان
اَ لم ترنی غذیت اَخا حروب
اذا لم اَجن کنت مجنّ جان؟
اَیا اخویّ من جشم بن بکر،
اَقلا اللوم ان لاتنفعانی
اذا جاوزتما سعفات حجر
و اودیة الیمامة، فانعیانی
لفتیان، اذا سمعوا بقتلی
بکی شبانهم و بکی الغوانی
و قولا: حجدر امسی رهینا
یحاذر وقع مصقول یمانی
ستبکی کل غانیة علیه
و کل مخضب رخص البنان
و کل فتی له ادب و حلم
معدی کریم، غیر وان.
این اشعار به حجاج رسید او را احضار کرد و گفت: دوست داری با شمشیر گردنت را بزنم یا به حیوانات درنده بسپارمت؟ جحدر گفت: شمشیری به من ده و نزد درندگانم بینداز. حجاج شمشیری به او داد و او را نزد حیوان درندهء خونخوار گرسنه ای انداخت. آن حیوان به او حمله کرد و جحدر با شمشیر آنچنان بسر او زد که پیشانیش از هم بشکافت. حجاج او را بنواخت و خلعت بخشید و مستمری برایش تعیین کرد و او را از یاران خویش ساخت. (از معجم البلدان ذیل حجر). و رجوع به الموشح و عقدالفرید ج6 ص251 و جحدر عکلی شود.
(1) - صاحب عقدالفرید سه بیت اول قصیده را با مختصر تغییری بنام جحدر عکلی آورده که ظاهراً همین جحدر است.

جحدل.

[جَ دَ] (ع ص، اِ) کودک فربه گرداندام. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). جُحدُل. (منتهی الارب).

جحدل.

[جُ دُ] (ع ص، اِ) جَحدَل. (منتهی الارب). رجوع به جَحدَل شود.

جحدلة.

[جَ دَ لَ] (ع مص) شتربان گردیدن. || مکاری شدن. || توانگر گردیدن بعد فقر. || بر زمین افکندن کسی را. || بستن کسی را. || پر کردن آوند را. || فراهم آوردن مال را. || فراهم آوردن شتران را و به کرایه دادن. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جحدم.

[جَ دَ] (اِخ) غیرمنسوب و صحابی است. (از منتهی الارب). او را با نبی اکرم (ص) صحبتی بوده است. و روایت کند که رسول (ص) گفت: «هرکس گوسفند خود را بدوشد و پیراهن و کفش خود را وصله کند و با نوکر خود غذا خورد و مایحتاج خود را خودش از بازار بخانه برد، از تکبر مبرا میگردد». ولی سند روایت ضعیف است. رجوع به الاصابة فی تمییز الصحابة شود.

جحدم.

[جَ دَ] (اِخ) ابن فضالة الجهنی. ابن مندة از طریق فرزندان مترجم روایت کند که بخدمت رسول (ص) رسید و حضرت در حق وی دعا کرد ولی در سند روایت اشخاص مجهولی وجود دارند. رجوع به الاصابة فی تمییز الصحابة شود.

جحدم.

[جَ دَ] (اِخ) جذیمی. از طایفهء بنی جذیمه است. اموی در المغازی از ابن اسحاق آرد: وی از مردم بنی جذیمه است که به اسلام درآمدند. واقدی گوید: او از کسانی است از بنی جذیمة که بدست خالدبن ولید بقتل رسیدند. ولی واقدی تنها کسی است که او را جزء کسانی که بقتل رسیده اند آورده است. (از الاصابة فی تمییز الصحابة).

جحدم.

[جَ دَ] (اِخ) حمسی. دربارهء او روایتی نقل شده که بخدمت رسول (ص) آمد و حضرت در حق وی دعا کرد. ممکن است این شخص همان جحدم جهنی باشد و روایت مذکور از دو طریق نقل شده باشد. رجوع به الاصابة فی تمییز الصحابة شود.

جحدمة.

[جَ دَ مَ] (ع مص) سخت دویدن. (منتهی الارب) (آنندراج).

جحدمة.

[جَ دَ مَ] (اِخ) غیرمنسوب است. ابوجناب از آباد بنقل از تجرید ذهبی گوید او را صحبت و روایتی است. رجوع به الاصابة فی تمییز الصحابة قسم اول و چهارم شود.

جحدة.

[جَ حِ دَ] (ع ص) مؤنث جَحِد. ج، جحاد. (منتهی الارب). رجوع به جَحِد شود.

جحر.

[جُ] (ع اِ) سوراخ دده و خزنده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). جُحران. سوراخ مار و جز آن. (مهذب الاسماء). سوراخ. (دهار). هر سوراخی که خزندگان و سباع برای خود کنند. (از اقرب الموارد). سوراخ سوسمار و مار و جز آن. خانهء بعض حیوانات از حشره و جز آن در زیر زمین. (یادداشت مؤلف): فی الحدیث: «لایلدغ المؤمن من جحر مرتین» . ج، جَحَرَة، اَجحار، جُحران. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). و رجوع به جحران شود. || سوراخ. فی الحدیث: «اذا حاضت المرأة حرم الجحران»؛ یعنی فرج و دبر بنابر آنکه نون بکسر خوانده شود [ تثنیهء جحر ] . و بضم نون نیز گفته شده به معنی فرج و بدین ضبط، الف و نون زائد است. رجوع به جحران شود.

جحر.

[جَ] (ع مص) در سوراخ درآوردن سوسمار را. || داخل شدن سوسمار در سوراخ. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد). || بلند گردیدن آفتاب. || بی باران گردیدن ربیع. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || پس ماندن کسی. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || پس ماندن خبر(1). (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). || در چشم خانه فرورفتن چشم. || (اِ) غار دورتگ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).
(1) - چنین است در منتهی الارب و ناظم الاطباء و بتحقیق لفظ «خبر» غلط و صحیح آن خیر است. یقال: جحر عنا خیرک؛ اَی تخلف. (لسان العرب). جحرعنا الخیر؛ تخلف. (ذیل اقرب الموارد).

جحراء .

[جَ] (ع ص) گودافتاده: عین جحراء؛ چشم در خانه رفته. (منتهی الارب). العین المتجحرة. (قطر المحیط).

جحران.

[جُ] (ع اِ) سوراخ دده و خزنده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). جُحْر. و رجوع به جُحْر شود. || فرج زن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء): اذا حاضت المرأة حرم الجحران؛ هنگامی که زن حایض شود فرج وی حرام است. رجوع به جحر شود. || جِ جحر. (از منتهی الارب).

جحرب.

[جُ رَ] (ع ص) جَحرَب. کوتاه ستبر. (ناظم الاطباء).

جحرب.

[جَ رَ] (ع ص) کوتاه سطبر: فرس جحرب؛ اسب بزرگ خلقت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). جُحرَب. (ناظم الاطباء).

جحربان.

[جُ رُ] (ع اِ) دو رگ است در زیر دو تندی نرمهء گوش اسب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). عرقان فی لهزمتی الفرس. (ذیل اقرب الموارد).

جحرش.

[جَ رَ] (ع ص، اِ) اسب درشت خلقت گرداندام. (آنندراج): فرس جحرش؛ اسب درشت خلقت گرداندام. (منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد).

جحرط.

[جِ رِ] (ع ص، اِ) زن پیر کهن سال. (منتهی الارب) (آنندراج) (ذیل اقرب الموارد). و رجوع به جحرظ شود.

جحرظ.

[جِ رِ] (ع ص، اِ) زن پیر کلان سال. (منتهی الارب). و رجوع به جحرط شود.

جحرم.

[جَ رَ] (ع ص) دچار تنگ خویی: رجل جحرم؛ مرد تنگ خو و بدخلق. (منتهی الارب) (آنندراج) .

جحرمة.

[جَ رَ مَ] (ع مص) تنگخویی و بدخلقی. (منتهی الارب) (آنندراج).

جحرة.

[جَ رَ / جَ حَ رَ] (ع اِمص) تنگی. || (اِ) سال سخت بی باران. (منتهی الارب). السنة المجدیة. (المنجد).

جحز.

[جَ] (اِخ) دهی است به سمرقند. رجوع به الانساب سمعانی شود.

جحزنی.

[جَ زَ] (ص نسبی) منسوب است به جحزن که قریه ای است در سه فرسخی سمرقند. (الانساب سمعانی).

جحس.

[جَ] (ع مص) حیله و فریب. یقال: ذاک من جحسه و دحسه. || درآمدن در چیزی. || خراشیدن پوست. (از منتهی الارب) (آنندراج). || کشتن کسی را. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ذیل اقرب الموارد).

جحش.

[جَ] (ع اِ) خرکره. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (مهذب الاسماء). || آهوبچه. (از اقرب الموارد). || آهو. (منتهی الارب) (آنندراج). ولد الظبیة فی لغة هذیل. (اقرب الموارد). ج، جَحَشة، جِحاش، جِحشان. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || اسب کره. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || ستبری. (منتهی الارب) (آنندراج). غلظت. || جهاد. (ناظم الاطباء). || خدشه و خراش. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). یقال: به جحش؛ اَی خدش. (ناظم الاطباء). || قطعه چوب دراز و باریک دارای چهار پایه برای نگاه داشتن میز. (از دزی). || (مص) خراشیدن. || پوست باز بردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). کسائی گوید: به معنی خدشه یا شدیدتر از خدشه است. و لیث گوید: ضعیف تر از خدشه باشد و منه الحدیث: سقط من فرس فجحش شقه؛ اَی انخدش جلده. (از اقرب الموارد). || ستم کردن. || کوشش نمودن. || درشت گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || (ص) مجازاً، به معنی نادان. (از دزی).
-امثال: الجحشَ لما بذک العیار؛ مثلی است برای کسی که امر کثیری طلب کند و بدست نیاورد و او را گویند کمتر از آن طلب کن. (از اقرب الموارد).

جحش.

[جَ] (اِخ) دهی است به خابور. (منتهی الارب). در معجم البلدان جحشیة ضبط شده است. در تاج العروس نیز جحشیة صحیح دانسته شده. رجوع به جحشیة شود.

جحش.

[جَ] (اِخ) پدر زینب زوجهء رسول (ص) است. مؤلف الاصابة آرد: جحش بن رئاب اسدی پدر ابی احمد است. ابن حبان گوید: او را با پیغمبر صحبتی است و جعابی او و پسرش را از صحابه ای که از رسول (ص) روایت کرده اند دانسته است. دارقطنی به اسناد خود روایت کند که رسول (ص) او را به این اسم نامیده و قبلاً اسم او برء بود ولی مشهور آن است که اسم دختراو برء بود و رسول (ص) آن را به زینب تغییر داده است. (از الاصابة فی تمییز الصحابة).

جحشر.

[جَ / جُ شَ] (ع ص، اِ) فربه ای گرداندام ستبرمفاصل بزرگ خلقت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ذیل اقرب الموارد). || اسبی که استخوان پهلوی آن کوتاه باشد. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به جحش شود.

جحشرة.

[جَ شَ رَ] (ع ص، اِ) مؤنث جَحشَر. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به جحشر شود.

جحشل.

[جَ شَ] (ع ص) سبک سریع. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به مادهء بعد شود.

جحشل.

[جُ شُ] (ع ص) جَحشل. رجوع به مادهء قبل شود.

جحشم.

[جَ شَ] (ع ص، اِ) شتر تهیگاه برآمده. (منتهی الارب) (آنندراج). البعیر المنتفح الجنبین. (ذیل اقرب الموارد).

جحشویة.

[جَ یَ] (اِخ) از شاعران عرب است و از اشعار او است:
یا رجلا هام بلیاد
معتدل کالغصن میاد
هام به غسان لما رأی
ایراً له مثل عصا الحادی
و لم یزل یهوَی ابومالک
کل فتی کالغصن منآد
یعجبه کلُ متین القوی
للطعن فی الادبار معتاد.
رجوع به البیان و التبیین ج3 ص42 شود.

جحشة.

[جَ حَ شَ] (ع اِ) پشمی که بر دست پیچیده ریسند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء)(1).
(1) - در اقرب الموارد بسکون «ح» ضبط شده است.

جحشة.

[جَ شَ] (ع اِ) پشمی که بر دست پیچیده ریسند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). || مؤنث جحش. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). خرکرهء ماده. (آنندراج) (ناظم الاطباء). || جِ جحش. (منتهی الارب)(1). رجوع به جحش شود.
(1) - در اقرب الموارد جَحَشَة ضبط شده.

جحشی.

[جَ] (ص نسبی) منسوب است به جحش که بطنی است از عرب. (الانساب سمعانی).

جحشی.

[جَ] (اِخ) سعیدبن عبدالرحمان بن جحش از فرزندان بنوجحش. وی از سائب بن یزید روایت کند و معمر از او روایت دارد. (از لباب الانساب).

جحشیة.

[جَ شی یَ] (اِخ) نام قریهء بزرگ شهرمانندی است از قراء خابور که فاصلهء بین آن و مجدل در حدود چهار میل است. ظاهراً نسبت آن به مردی است بنام جحش. (از معجم البلدان). در منتهی الارب، این قریه جحش آمده و در قاموس الاعلام ترکی جحشسیه ضبط شده است. رجوع به جحش شود.

جحط.

[جَ] (ع صوت) کلمه ای است که بدان گوسپندان را زجر کنند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (ذیل اقرب الموارد).

جحظ.

[جُحْ حَ] (ع ص، اِ) جِ جاحظ. رجوع به جاحظ شود.

جحظم.

[جَ ظَ] (ع ص، اِ) مرد برآمده بزرگ چشم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). به معنی جاحظ و میم آن زائد است. (از اقرب الموارد). رجوع به جاحظ شود.

جحظهء برمکی.

[جَ ظَ یِ بَ مَ] (اِخ)احمدبن جعفربن موسی بن یحیی(1)بن خالدبن برمک، مکنی به ابوالحسن. شاعری است. رجوع به احمدبن جعفربن موسی بن یحیی بن خالد شود.
(1) - در الفهرست ابن الندیم در سلسلهء نسب، یحیی ذکر نشده است.

جحف.

[جَ] (ع مص) پوست بردن چیزی را. (منتهی الارب) (از ذیل اقرب الموارد) (آنندراج). || کاویدن. (از منتهی الارب). || فراهم آوردن. || لگد زدن کسی را چنانکه بیفتد. || مائل شدن بچیزی. || بیرون کردن برای کسی طعام را. || گرد آوردن طعام را برای خود. || ربودن گوی را. (از منتهی الارب) (از ذیل اقرب الموارد) (آنندراج). || برگرفتن دلو آب را. || بازی کردن به گوی. (از منتهی الارب) (آنندراج). || تحمیل کردن کار از طرف شخصی که خود لیاقت انجام دادن آن را ندارد بر دیگری و در این صورت بهتر آن است که به با متعدی شود. (از دزی): جحف بعبده؛ کلفه ما لایطاق. (از اقرب الموارد). || با شمشیر زدن. || خوردن ترید. (از ذیل اقرب الموارد). || در اصطلاح عروض آن است که فاعلاتن را خبن کنند تا فعلاتن بماند آنگه فعلا از آن بیندازند، تن بماند، فع بجای آن بنهند. (از المعجم فی معاییر اشعار العجم).

جحفل.

[جَ فَ] (ع ص، اِ) لشکر بسیار. (مهذب الاسماء). لشکر عظیم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). ج، جحافل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). یقال: جاؤا فی جحفل عظیم و التفت علیهم الجَحافِل. (اقرب الموارد). || مهتر جوان مرد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || مرد بزرگ قدر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). سید. یقال: رجل جحفل؛ اذا کان سیداً کریماً. (از ذیل اقرب الموارد). || کلان پهلو. (منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). یقال: رجل جحفل؛ اذا کان عظیم الجنبین. (از ذیل اقرب الموارد).

جحفلة.

[جَ فَ لَ] (ع اِ) بتفوز اسب و استر و خر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). لفج شتر و اسب. لوشه. (یادداشت مؤلف).هی لذی الحافر کالشفة للانسان. (اقرب الموارد) : و یستحب فی الفرس مرقة الجحفلتین و هما الشفتان، لانه دلیل العتق. (صبح الاعشی ج2 ص22). ج، جحافل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). جحافل الخیل؛ افواهها. (از ذیل اقرب الموارد). || دو تندی دو بازوی اسب. (منتهی الارب). تندی هر یک از دو بازوی اسب. (ناظم الاطباء) (از ذیل اقرب الموارد). || افراد مسلح. (از دزی). || (مص) بر زمین زدن و انداختن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || سرزنش کردن کسی بر کاری. || گرد آوردن لشکر. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء): جحفل الجحافل؛ گرد آورد لشکر را. (از منتهی الارب). || (اِخ) جحفلة الفرس؛ نام ستاره ای است. (از ذیل اقرب الموارد).

جحفة.

[جُ فَ] (ع اِ) آب برگرفته شده از چاه. || باقی ماندهء آب در چاه بعد از برگرفتن از آن. || اندک ترید در خنور. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (ذیل اقرب الموارد). || اندک سبزه بر ریگ تودهء صحرا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || اندک از طعام. (منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || باقیماندهء آب در اطراف حوض. || یک مشت از طعام. (منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد). جَحفَة. (منتهی الارب). || نقطهء مرتفع در بالای فلات. (از ذیل اقرب الموارد).

جحفة.

[جَ فَ] (ع اِ) پاره ای از روغن و مسکه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || باقی آب در کنارهء حوض. (منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد). || بیماری شکم از قبیل مغص. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || سپر از پوست. (یادداشت مؤلف). || (مص) بازی کردن به گوی. جَحف. (منتهی الارب).

جحفة.

[جُ فَ] (اِخ) جایی است میان مکه و مدینه که میقات اهل شام است. (منتهی الارب). یاقوت آرد: قریه ای بزرگ بوده و منبری داشته که در راه مدینه بمکه در چهارمیلی واقع بوده است. این قریه میقات مردم مصر و شام است اگر از مدینه عبور نکنند میقات آنان ذوالخلیفه است. اسم این قریه مهیعه بود و بعدها بواسطهء سیلی که در آن دیار آمد و مردم آنجا را آب برد آن را جحفه نامیدند [ چنین سیلی را به عربی سیل جحاف گویند ] . هم اکنون [ عصر یاقوت ] آنجا ویران است. از آنجا تا ساحل البحار سه منزل و فاصلهء آن تا اقرن که موضعی از بحر است شش میل و از آنجا تا مدینه شش منزل و از آنجا تا غدیر خم دو میل راه است. سکری گوید: جحفه در سه منزلی مکه در راه مدینه واقع است و اولین غور مکه است و همچنین است از وجه دیگری به ذات عرق و اول ثغر از راه مدینه نیز جحفه است. جریر در ابیات زیر «ها» را حذف کرده و آن را غور قرار داده است:
قد کنت اهوی ثری نجد و ساکنه
فالغور، غوراً به غسفان و الجحف
لما ارتحلنا و نحو الشام نیتنا
قالت جعادة هذی نیة قذف.
کلبی گوید: عمالقه، بنوعبیل(1) یعنی برادران عادبن رب را بیرون راندند و آنان وارد جحفه شدند که در آن زمان مهیعة نام داشت، سپس سیلی آمد و آن را آب برد و بهمین جهت آنجا را جحفة نامیدند و وقتی که پیغمبر (ص) وارد مدینه شد به آن شهر وبا آمد و یاران حضرت تب کردند پس رسول (ص) این دعا را خواند: «اللهم حبب الینا المدینة کما حببت الینا مکة او اشد و صححها و بارک لنا فی صاعها و مدها و انقل حماها الی الجحفة». در روایت دیگر نقل شده که رسول (ص) در یکی از مسافرتها شب خوابید چون بیدار شد یاران خود را بیدار کرد و گفت: تب بصورت زنی از من رد شد و بسوی جحفه رفت. (از معجم البلدان). و از دریای قلزم تا جحفه پنج میل راه است. و رجوع به نزهة القلوب ج3 ص4 و 15 و الموشح ص162 و سفرنامهء ناصرخسرو ص84 و عیون الاخبار ج3 ص45 و عقد الفرید ج6 ص133 و مجمل التواریخ والقصص ص519 و مراصد الاطلاع و حبیب السیر شود.
(1) - بنوعبیل برادران عادبن عوص بن ارم در آنجا نزول کردند و پس از آن عمالقه آنها را بیرون کردند. و بنوعبید بر وزن زبیر که بعضی گفته اند خطاست. (از تاج العروس).

جحل.

[جَ] (ع اِ) آفتاب پرست و آن را حرباء نیز گویند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). حرباء. (اقرب الموارد). جنسی است از کرباسک که روزگرد گویند او را. (لغت خطی). || سوسمار کلان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ذیل اقرب الموارد). سوسمار کلان بزرگ. (ذیل اقرب الموارد). || مهتر زنبوران عسل. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). یعسوب العظیم. (اقرب الموارد). || سرگین گردان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). جُعَل. (اقرب الموارد). ج، جُحول، جُحلان. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || مشک بزرگ. (منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد) (آنندراج). خیک یا پوستی که موی آن را کنده باشند. (ذیل اقرب الموارد). السقاء العظیم. (اقرب الموارد). الزق. (ذیل اقرب الموارد). ج، جِحال. (اقرب الموارد). || بزرگ پهلو. (منتهی الارب) (آنندراج) (ذیل اقرب الموارد). || مهتر. (مهذب الاسماء). || شتران ریزه. (منتهی الارب) (آنندراج). || بچهء سوسمار. (ذیل اقرب الموارد) (لغت خطی). || (مص) بر زمین زدن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). بیفکندن. (تاج المصادر بیهقی). || (ص) رجل جحل؛ مردی که صورت خشن و پیشانی گشاده داشته باشد. مرد زشت ترش روی. (از ذیل اقرب الموارد).

جحل.

[جَ] (اِخ) ابن حنظلة. شاعر است. (منتهی الارب) (آنندراج).

جحلاء .

[جَ] (ع ص، اِ) ناقهء بزرگ. (منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

جحلان.

[جُ] (ع اِ) جِ جَحل. رجوع به جحل شود.

جحلان.

[جِ] (ع اِ) جِ جَحل. رجوع به جحل شود.

جحلب.

[جَ لَ] (ع اِ) پرنده ای است. (ذیل اقرب الموارد).

جحلق.

[] (ع اِ) ابرة الراعی و نیز ابرة الراهب و آن گیاهی است از نوع تمک که آن را جحلیق نیز گویند. رجوع به ابن بیطار و لکلرک ذیل کلمهء ابرة الراعی شود.

جحلمة.

[جَ لَ مَ] (ع مص) بر زمین زدن کسی را. (از منتهی الارب) (تاج العروس) (ذیل اقرب الموارد).

جحلنجعة.

[جَ لَ جَ عَ] (ع مص) شاذ و نادر است. مجدالدین دربارهء این گفتهء ابوالهَمَیْسَع:
ان تدمعی صوبک صوب المدمع
یجری علی الخد کصب الثعثع
من طمحة صبیرها جحلنجع
گوید: این کلمه را آورده ولی تفسیر نکرده اند. و گویند ابوالهَمَیْسَع از اعراب مدین است و ما سخن او را نمی فهمیم. (از منتهی الارب).

جحلیق.

[جَ] (ع اِ) ابرة الراعی. جحلق. رجوع به جحلق شود.

جحم.

[جُ حَ] (ع اِ) مرغی است. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد).

جحم.

[جَ حَ] (ع مص) زبانه کشیدن آتش. (از اقرب الموارد) (المنجد). جَحْم. رجوع به جَحْم شود.

جحم.

[جَ] (ع مص) برافروختن آتش را. (از منتهی الارب) (المنجد) (آنندراج). || زبانه کشیدن آتش. (از منتهی الارب) (المنجد) (اقرب الموارد). جَحَم. (اقرب الموارد) (المنجد). بزرگ شدن آتش. (دهار). || چشم را وا داشتن. (از منتهی الارب) (المنجد). || بازداشتن کسی را از کاری. (از ذیل اقرب الموارد) (از المنجد). و این لغت نادری است در حجم به تقدیم الحاء المهملة. (از ذیل اقرب الموارد). || بینی شتر را مهار کردن. (از ذیل اقرب الموارد).

جحم.

[جُ حُ] (ع ص، اِ) مردمان کم حیا. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). جِ اَجْحَم. (منتهی الارب).

جحماء .

[جَ] (ع ص، اِ) زن سرخ چشم و فراخ چشم. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج). ج، جُحُم، جَحْمی. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

جحماس.

[جَ] (اِخ) قریه ای است در بین شیروان و قبه و در ذیل داغستان. (مرآت البلدان ج4).

جحمرش.

[جَ مَ رِ] (ع ص، اِ) زن گنده پیر کلانسال. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). زن پیر. (از کنز و صراح) (غیاث اللغات). || زن زشت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). المرأة السمجة. (اقرب الموارد). || خرگوش شیرده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). خرگوش ضخم و درشت. (از ذیل اقرب الموارد). || مار درشت پوست. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). ج، جَحامِر به حذف «ش». (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). و در تمام اسماء خماسی حرف آخر آن را در تصغیر و تکسیر حذف کنند و اگر در وی زائد باشد آن زائد را حذف کردن اولی بود. (از منتهی الارب).

جحمش.

[جَ مَ] (ع ص، اِ) زن گنده پیر کلانسال. (از ذیل اقرب الموارد) (منتهی الارب). جَحوش. (از ذیل اقرب الموارد). || دور و گویند پنهان. (مهذب الاسماء). || صلب شدید. (ذیل اقرب الموارد).

جحمظة.

[جَ مَ ظَ] (ع مص) بست و بند کردن مرد را. (از منتهی الارب) (آنندراج). || مطلق بست و بند کردن. (از اقرب الموارد) (قطر المحیط) (از تاج العروس). || زه کردن کمان. (از منتهی الارب) (از ذیل اقرب الموارد) (قطر المحیط) (آنندراج). || بستن هر دو دست کودک بر دو زانوی او جهت سیاست و تأدیب. (از منتهی الارب) (قطر المحیط) (از تاج العروس). || سخت دویدن. (از منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد) (قطر المحیط). || همانند کوتاه بالا رفتن. (از ذیل اقرب الموارد) (قطر المحیط). رفتن کوتاه بالا. رفتار کوتاه بالا. (از منتهی الارب). || (اِ) خرقه ای که بچهء خود را در گهواره به آن پیچند. (منتهی الارب) (آنندراج). قماط. (ذیل اقرب الموارد) (قطر المحیط). || رسنی که گاو و گوسفند را بدان دست و پای بندند در وقت کشتن. (منتهی الارب) (آنندراج).

جحموش.

[جُ] (ع ص، اِ) زن گنده پیر کلانسال. (ذیل اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). جَحمَش. (منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد). و رجوع به جحمش شود.

جحمومة.

[جَ مَ] (ع اِ) توکا. سار. طرقه. ترقه. (از دزی).

جحمة.

[جَ مَ] (ع اِ) چشم، به لغت حمیر. (تاج العروس) (منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد) (آنندراج). جحمتا الانسان و الاسد؛ عیناه. ابن سیده گوید: تنها به لغت اهل یمن به معنی چشم است. و به گفتهء صاحب لسان: جحمتا الاسد؛ عیناه بکل لغة. (از ذیل اقرب الموارد) :
ایا جحمتا بکّی علی اُم عامر
أکیلة قلّوب باحدی المذانب.
(از تاج العروس).
در این شعر وجوه دیگری گفته شده است. رجوع به تاج العروس شود. || آتش توبرتو. (منتهی الارب) (آنندراج). جُحمَة. (منتهی الارب). رجوع به جُحْمة شود.

جحمة.

[جُ مَ] (ع اِ) آتش توبرتو. (منتهی الارب) (آنندراج). || توقد. (ذیل اقرب الموارد): رأیت جحمة النار؛ اَی توقدها. (لسان از ذیل اقرب الموارد). جَحْمة. (منتهی الارب). و رجوع به جَحْمة شود.

جحمی.

[جَ ما] (ع ص، اِ) جِ جَحْماء. (منتهی الارب). رجوع به جحماء شود.

جحمی.

[جَ] (ص نسبی) منسوب است به ابوجحم که جد ابوبکربن محمد بن ابراهیم است. (از الانساب سمعانی).

جحن.

[جَ] (ع مص) تنگ گرفتن بر عیال خود از فقر یا بخل. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد) (تاج العروس).

جحن.

[جَ حَ] (ع مص) ناگوارد شدن کودک. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (صحاح).

جحن.

[جَ حِ] (ع ص، اِ) بطی ءالشباب. (از منتهی الارب) (صحاح). || گیاه کوتاه و ضعیف بی آب. (منتهی الارب) (آنندراج) (از صحاح) (از اقرب الموارد) :
فأنبتها نباتاً غیر جحن.
نمربن تولب (از تاج العروس).
و سکون حاء بجهت تخفیف است. (لسان از تاج العروس). || کنه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج). || بدپرورده :
و قد عرِقت مغابنها و جادت
بدرتها قِری جحن قَتین.
الشمّاخ (از لسان العرب).
- صبی جحن؛ کودک ناگواردشده. (صحاح) (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از تاج العروس).

جحنان.

[ ] (اِخ) شهرکی از تبت که بقدیم از چین بود. (حدود العالم).

جحنب.

[جَ نَ] (ع ص، اِ) کوتاه یا کوتاه قلیل. (منتهی الارب) (قاموس از ذیل اقرب الموارد). || سخت. (منتهی الارب) (آنندراج). مرد سخت گیر. (از ذیل اقرب الموارد). جَحَنَّب. (منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد) (آنندراج). || دیگ کلان. (منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد) (آنندراج).

جحنب.

[جَ حَنْ نَ] (ع ص، اِ) به معنی جَحْنَب است. رجوع به جَحْنَب شود.

جحنبار.

[جُ حُمْ] (ع ص، اِ) کوتاه بالا و فراخ شکم. (قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج). جِحِنبار و جُحُنبارَة و جِحِنبارَة در تمام معانی. و رجوع به جِحِنبارَة شود.

جحنبار.

[جِ حِمْ] (ع ص، اِ) کوتاه بالا و فراخ شکم. (قطر المحیط) (از منتهی الارب) (از ذیل اقرب الموارد). جِحِنبارَة و جُحُنبارَة و جُحُنبار در تمام معانی. (از منتهی الارب). و رجوع به جِحِنبارَة شود.

جحنبارة.

[جُ حُمْ رَ] (ع ص، اِ) کوتاه بالا و فراخ شکم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ذیل اقرب الموارد). جِحِنبارَة در تمام معانی. (از منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد). جِحِنبار. و جُحُنبار. (منتهی الارب). و رجوع به جِحِنبارَة شود.

جحنبارة.

[جِ حِمْ رَ] (ع اِ) گیاهی است. (منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد) (آنندراج). || (ص، اِ) مرد سطبر بزرگ خلقت یا کلان. || بزرگ شکم. || کوتاه بالا و فراخ شکم. جُحُنبارَة. (منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد) (آنندراج). در لسان تنها بکسر دو حرف اول اختصار شده و بضم نیامده است. (از ذیل اقرب الموارد). جِحِنبار. جُحُنبار. (از منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به کلمات مذکور شود.

جحنبرة.

[جَ حَمْ بَ رَ] (ع ص، اِ) زن کوتاه بالا. (منتهی الارب) (قاموس از ذیل اقرب الموارد) (آنندراج).

جحنش.

[جَ نَ] (ع ص) درشت. (منتهی الارب) (آنندراج). درشت سخت. (از ذیل اقرب الموارد). صلب شدید. (ذیل اقرب الموارد).

جحنش.

[جَ نَ] (اِخ) نام مردی است. (منتهی الارب) (آنندراج).

جحنشة.

[جَ نَ شَ] (ع مص) کلان گردیدن شکم کودک. (از منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد) (آنندراج) (قطر المحیط).

جحنفل.

[جَ حَ فَ] (ع ص) سطبرلب. (منتهی الارب) (قطر المحیط). لب ستبر. (مهذب الاسماء). لب درشت و نون آن زائد است. (قطر المحیط).

جحنة.

[جُ نَ] (ع اِ) کنه. (منتهی الارب) (از قطر المحیط) (شرح قاموس). قُراد. (قطر المحیط).

جحنة.

[جُ حَنْ نَ] (ع ص) زن بد در جماع کردن است.

جحو.

[جَحْوْ] (ع مص) رفتن و گام زدن. || مقیم شدن. (از منتهی الارب) (قطر المحیط) (ذیل اقرب الموارد). || از بیخ برکندن چیزی را. (از منتهی الارب) (آنندراج) (شرح قاموس). || مستأصل کردن. (از قطر المحیط) (اقرب الموارد). هلاک کردن. (از شرح قاموس). به معنی اجتحاء و مقلوب اجتیاح است. (از اقرب الموارد و ذیل آن) (شرح قاموس).

جحوان.

[جَحْ] (اِخ) نام مردی. (شرح قاموس) (منتهی الارب) (آنندراج). نام مردی از طائفهء بنی اسد. (اقرب الموارد). وی گفته است:
فقبلی مات الخالدان کلاهما
عمید بنی جحوان و ابن المضلل.
(از اقرب الموارد).

جحود.

[جُ] (ع مص) انکار کردن با علم و دانست. (از منتهی الارب) (قطر المحیط) (آنندراج) (اقرب الموارد). انکار کردن کسی را با دانستن این که حق او است. (از شرح قاموس). انکار. (زوزنی). منکر شدن. (یادداشت مؤلف). نکیر. (منتهی الارب). دیده و دانسته انکار کردن. (صراح و منتخب) (از غیاث اللغات). انکار کردن. (ترجمان تهذیب عادل علامهء جرجانی) (دهار). انکار با علم. مکابره.
|| ناشناختن. (زوزنی) : او را با کفار مکه و صنادید قریش برابری دادن از غایت جحود حق و ظهور عداوت پسرش باشد. (نقض الفضائح ص19). تشبیه کردن این طریقه به گبرگی الاّ جحود محض و انکار صرف نباشد. (نقض الفضائح ص 19). جزای جحود و سزای کفر و کنود او تا ابدالاَبدین بدو میرسانند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص259).
جز سه کس که حق ایشان چیره بود
ساحرش گفتند و کاهن از جحود.
(مثنوی چ نیکلسون ج2 ص443).
گر نبودی سحرشان و آن جحود
کی کشیدیشان به فرعون عَنود.(مثنوی).
این صور دارد ز بیصورت وجود
چیست پس بر موجد خویشش جحود.
(مثنوی).
|| کافر شدن. جَحد. (قطر المحیط) (اقرب الموارد). کفر :
چون که یونس از میانشان رفته بود
از جحود و حقد آن قوم عنود.(مثنوی).
|| انکار کردن نعمت و حق منعم ناشناختن. یا اعتراف نکردن بفضل او. (از قطر المحیط) (ذیل اقرب الموارد) :
خوی بد در ذات تو اصلی نبود
کز بد اصلی نیاید جز جحود.(مثنوی).
|| بخیل یافتن کسی را. (از منتهی الارب). بخیل و زفت یافتن کسی را. (شرح قاموس) (قطر المحیط). بخیل و کم خیر یافتن کسی را. (ذیل اقرب الموارد). || تکذیب کردن. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). جَحد. (قطر المحیط). || از دست دادن مال. (از ذیل اقرب الموارد). || (اصطلاح نحو) لام زایده ای که پس از کان ناقصهء منفی آید. مانند: ماکان ربک لیهلک القری بِظلم... (قرآن 11 / 117).
- خشم و جحود برآمدن از کسی؛ برانگیخته شدن غضب و انکار و تکذیب و دشمنی و حقد وی :
از بغل او نیز طوماری نمود
تا برآمد هر دو را خشم و جحود.مولوی.
- خشم و جحود داشتن بر کسی؛ غضب و کینه و دشمنی و انکار و تکذیب داشتن بر وی :
جغد را ویرانه باشد زاد و بود
هستشان بر باز از آن خشم و جحود.
(مثنوی).

جحود.

[جَ] (ع ص) کَنود. (یادداشت مؤلف). کافر. کفور. فرعون. کافره.

جحود آوردن.

[جُ وَ دَ] (مص مرکب)انکار کردن. منکر شدن :
جمله کوران را دوا کی جز حسود
کز حسودی بر تو می آرد جحود.(مثنوی).
رجوع به جحود شود.

جحود کردن.

[جُ کَ دَ] (مص مرکب)انکار. مَری. (ترجمان القرآن) (از منتهی الارب).

جحور.

[جَ] (اِخ) جایی است در سرزمین بنی سعد. برخی آن را به تقدیم حاء[ حجور ]گفته اند. عمرانی گوید در شعر شماخ بضم جیم آمده و آن جایی است بنام حجر، سپس آن را جمع بسته و بدان حجر و نواحی اطراف آن را اراده کنند. (از معجم البلدان).

جحوش.

[جَحْ وَ] (ع ص، اِ) کودک استوارناشده. (منتهی الارب). کودک است پیش از آنکه سخت شود. (شرح قاموس) (از قطر المحیط) (اقرب الموارد). کودک خُرد سبلت دمیده. (مهذب الاسماء) :
قتلنا مخلداً و ابنی حراق
و آخر جحوشاً فوق الفطیم.
المعترض الهذلی (از اقرب الموارد).

جحوش.

[جُ] (ع اِ) جِ جحش. (دهار).

جحوظ.

[جُ] (ع مص) عیب جویی کردن در کار کسی. (از قطر المحیط) (شرح قاموس) (منتهی الارب). نگریستن در کار کسی پس بدی آن را دیدن. (از اقرب الموارد) (شرح قاموس). یقال: لاجحظن الیک اثر یدک؛ اَی لارینک سوءَ عملک. (از اقرب الموارد). || بیرون آمدن چشم از چشم خانه. (از شرح قاموس) (قطر المحیط). بیرون آمدن چشم. (از ناظم الاطباء). بیرون رو شدن چشم کسی. (از منتهی الارب). بیرون خزیدن چشم. (تاج المصادر بیهقی). || بزرگ شدن چشم. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (از شرح قاموس) (اقرب الموارد). بیرون جستگی چشم و آن نوعی بیماری چشم است. بیرون خزیدن چشم. (یادداشت مؤلف).
- جحوظ العین؛ در اصطلاح طب قدیم، بیرون خزیدن چشم. بیرون جستن چشم با استخوان و غیر از آن. (از تذکرهء ضریر انطاکی). تمام چشم از جای خود کنده شدن. (از بحر الجواهر).

جحوف.

[جَ] (ع ص، اِ) اشکنهء باقیمانده در کاسه. (ناظم الاطباء) (آنندراج) (منتهی الارب). باقیماندهء ترید در کاسه. (از اقرب الموارد). تریت است که باز میماند در میان کاسه. (شرح قاموس). || دلوی است که میگیرد آب را و میبرد. (شرح قاموس) (از اقرب الموارد). دلو پرآب. (آنندراج). دلو باآب. (منتهی الارب). دول باآب. (ناظم الاطباء).

جحول.

[جُ] (ع اِ) جِ جَحْل. (اقرب الموارد). رجوع به جَحل شود.

جحوم.

[جُ] (ع مص) زبانه زدن آتش. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد). جَحَم. جَحْم. جُحم. (از منتهی الارب) (از قطر المحیط). رجوع به کلمات فوق شود. || افروخته گردیدن آتش. (منتهی الارب) (از شرح قاموس).

جحوة.

[جَحْ وَ] (ع اِ) یک گام. (منتهی الارب) (لسان از ذیل اقرب الموارد). یک گام زدن است. (شرح قاموس). || روی. (منتهی الارب) (آنندراج). وجه. (قطر المحیط).

جحوه.

[جَحْ وَ] (اِخ) نام رودی است. (شرح قاموس).

جحی.

[جُ حا] (اِخ) دجین بن ثابت، مکنی به ابوالغض و مشهور به جحا است. وی از قبیلهء فزاره بود و در اوایل قرن دوم هجری در کوفه میزیست و با ابومسلم خراسانی معاصر بود. حکایات مضحکی از او منقول است. (از ریحانة الادب ج4 ص203). نام یکی از اکابر است که خود را دانسته به دیوانگی و مسخرگی افکنده بود. گویند: روزی در محفلی خوش طبعی خوشی کرد و لطیفهء خوبی گفت کسی متوجه آن نشد، از غصهء آن چون بخانه رفت چرخهء مادر خود را شکست. (برهان، لغات متفرقه). نام مسخره ای که لطیفه خوب گفتی. آورده اند که روزی به محفلی لطیفه ای خوب گفت کسی نخندید. از تشویر آن هنگامی که بخانه رفت چرخهء مادر شکست. (شرفنامهء منیری). مخفف جوحی. نام مسخره ای که نهایت خوش طبع و ظریف بود. (غیاث اللغات) (آنندراج). یکی از تابعین است و مادر او خادمهء مادر انس بن مالک است. و این همان کسی است که از او حکایات مضحک کنند. (یادداشت مؤلف). و هم مؤلف ریحانة الادب آرد: او در مضحکه گویی همانند ملا نصرالدین بود و از وی نوادر بسیاری منقول است. گویند شبی نزدیک کنیز پدر خود رفت و اظهار عشق و محبت کرد ناگاه کنیزک بیدار شد و گفت تو کیستی که در این وقت شب در کنار من آمده ای؟ گفت مترس که من پدرم هستم! و برای کتمان این جنایت از آن ببعد خود را به بلاهت زد تا آنکه ضرب المثل شد چنانکه گویند: «احمق من جحی». و روزی وی را به مجلس ابومسلم خراسانی که حجر یقطین نیز در آنجا بود احضار کردند. یقطین را بهمین نام مخاطب ساخت و گفت ای یقطین کدام یک از شما دو تن ابومسلم هستید. و نیز شبی از خانه بیرون رفت و کشته ای در راه دید بخانه آورد و در چاه انداخت پدر وی آگاه گشت و در دم جسد آن کشته را بیرون آورد و در جای دیگر پنهان ساخت و قوچ شاخداری را کشت و بجای آن جسد بچاه انداخت، فردای آن شب جحا با کسان مقتول که در جستجوی جسد بودند برخورد کرد و گفت: در خانهء ما کشته ای وجود دارد و دور نیست همان کسی باشد که وی را میجویید، آنان خود جحا را بچاه انداختند تا جسد را بیرون آورد و همین که دست جحا بشاخ قوچ رسید بانگ برآورد که مقتول شما شاخ هم داشت یا نه؟ کسان مقتول از گفتهء او بخنده افتادند و برگشتند. و بسیاری از این گونه نوادر و امثال بدو منسوب است. (از ریحانة الادب ج4 ص203). تاریخ تحقیقی تولد و وفات او معلوم نیست. و رجوع به لباب الالباب ج1 و احوال و اشعار رودکی ص1181 و قاموس الاعلام ترکی شود. او را بنامهای جُحا و جوحی نیز خوانند.
نام این شخص افسانه ای در اشعار فارسی بتکرار آمده است :
اندر این ایام ما بازار هزل است و فسوس
کار بوبکر ربابی دارد و طنز جحی.
منوچهری.
ترا سخن نه بدان داده اند تا تو زبان
درافکنی به خرافات خنده ناک جحی.
ناصرخسرو.
با جحی گفت روزکی حیزی
کز علی وز عمر بگو چیزی
گفت با وی جحی که انده چاشت
در دلم حب و بغض کس نگذاشت.سنایی.
آن احمقی که میرک سینا و جاحظند
اندر مقابل جحی و هبنقه.سوزنی.
بادهء نابم فرست ای آنکه دهر
در زمانه مثل تو دیگر نداشت
ور نداری از کسی دیگر مخواه
این مثل برخوان که جحی خر نداشت.
صاحب نظام الدین یحیی.
چو شعر نیک بیابی نظر نباید کرد
به هزلهای ربابی و طنزهای جحی.
ادیب صابر.
از حسد فتح تو، خصم تو پی کرد اسب
همچو جحی کز خدوک، چرخهء مادر شکست.
انوری.

جحیش.

[جَ] (ع اِ) کرانه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). شق. جانب. (از قطر المحیط). || ناحیه. (منتهی الارب) (قطر المحیط). || (ص) تنها. الفرید الذی لایزحمه فی داره مزاحم. یقال: نزل فلان جحیشاً؛ اذا نزل حریداً فریداً. (از ذیل اقرب الموارد). حل فلانٌ جحیشاً؛ اَی منفرداً. (قطر المحیط). || رجل جحیش المحل؛ مرد دور و برکنار از مردم. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از قطر المحیط).

جحیش.

[جُ حَ] (ع اِ مصغر) کره خر کوچک. (ناظم الاطباء). مصغر جَحْش. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از قطر المحیط). و رجوع به جحش شود.
- امثال: عش یا جُحیش ینبت الحشیش. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء)؛ یعنی کره خر کوچک خوش باش که سبزه میروید. چنانکه در فارسی گویند:
بزک ممیر بهار می آد
کنبزه و خیار می آد.
[ می آد، مخفف می آید است ] . و معنی مثل آنکه: وفای این وعده بسیار دور است و کار احتیاج به عجله و شتاب دارد. (از امثال و حکم).
|| هو جحیش وحده؛ او خودرأی و کم آمیز با مردم است و با کسی کنکاش نمیکند. (ناظم الاطباء) (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

جحیفة.

[] (اِخ) از روات است و روایتی در تاریخ الخلفا از او نقل شده است. (از تاریخ الخلفا ص40).

جحیم.

[جَ] (ع ص، اِ) آتش سخت شعله زن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از قطر المحیط). || آتش توبرتو. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || هر آتش بزرگ که در مغاکی افروخته باشند. (منتهی الارب) (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). آتش بزرگ. (ترجمان القرآن) (مهذب الاسماء). آتش بسیار قوی و بلند. (آنندراج) (غیاث اللغات). || جای سخت گرم. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || یکی از نامهای دوزخ. مؤنث است. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) : فان الجحیم هی المأوی. (قرآن 79 / 39). و اذا الجحیم سعرت. (قرآن 81 / 12). و برزت الجحیم للغاوین. (قرآن 26 / 91).
سیزده سال اگر ماند در خلد کسی
بر سبیل حبس، آن خلد نماید چو جحیم.
بوحنیفهء اسکافی (از تاریخ بیهقی ص390).
نه کسش یاور و نه ایزد یار
هر کرا نفس زد بنار جحیم.
بوحنیفهء اسکافی (از تاریخ بیهقی ص388).
یکی را نعیمی یکی را جحیمی.
مصعبی (از تاریخ بیهقی ص384).
روز صفین و بخندق بسوی ثغر جحیم
عاصی و طاغی را تیغ علی بود مشیر.
ناصرخسرو.
راست کردند این خران سوگند تو
پر کنی زیشان کنون بی شک جحیم.
ناصرخسرو.
«زر و بز هر دو نباشد» مثل عام این است
یک رهت سوی جحیم است و دگر سوی نعیم.
ناصرخسرو (دیوان چ تقوی ص 300).
قوله تعالی: لها [ اَی جهنم ] سبعة ابواب لکل باب منهم جزء مقسوم(1): نام اول جحیم، نام دوم جهنم، سیم سقر، چهارم سعیر، پنجم لظی، ششم هاویه، هفتم حطمه. (قصص الانبیاء جویری ص7).
که خود زبان زبانی به حبسگاه جحیم
دهد جواب بواجب که اخسئوا فیها(2)
خاقانی (دیوان چ سجادی ص31).
چند از نعیم سبعهء الوان چو کافران
کار جحیم سبعه ز امعا برآورم.
خاقانی (دیوان ص249).
کوشنده نه از پی بهشتیم
جوشنده نه از غم جحیمیم.خاقانی.
در درکات دوزخ و طبقات جحیم به آب حمیم و عذاب الیم معذب میدارند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص259).
- عذاب جحیم؛ عذاب دوزخ. کنایه از عذاب سخت دردناک :
ایمن از شر نفس خود بودی
در غم حرقت و عذاب جحیم.ناصرخسرو.
- نار جحیم؛ کنایه از آتش بزرگ یا آتش جهنم.
(1) - قرآن 15/44.
(2) - قرآن 23/108.

جحیمر.

[جُ حَ مِ] (ع اِ مصغر) مصغر جحمرش. (منتهی الارب). رجوع به جحمرش شود.

جحیناء .

[جُ حَ] (ع اِ) در ترکیب ذیل بکار رفته.
- جحیناء القلب و لُویجاءه؛ آنچه لازم قلب باشد از شک و حاجت و مانند آن. (منتهی الارب). آنچه لازم قلب باشد. (از اقرب الموارد).

جخ.

[جَ] (ص) جنگجوی ستیزه کار را گویند. (برهان). جنگجو. (لغت محلی شوشتر، نسخهء خطی). || (اِ) ستیزه. (انجمن آرای ناصری). ستیز. (آنندراج).
- جخ جخی: فلانی جخ جخی است؛ مراد از آن جنگی است.
|| (فعل امر) امر به این معنی هم هست یعنی جنگ کن و ستیزه نمای. (برهان).

جخ.

[جَ] (ع ص) مانند بخ است وزناً و معناً. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از شرح قاموس). بمعنای بخ است که در مقام استحسان و خوش آیند گفته شود. (از قطر المحیط).

جخ.

[جُ] (ع ص) گول کم خرد. (از شرح قاموس). جَخ. رجوع به جَخ شود.

جخ.

[جَخ خ] (ع ص) گول. (منتهی الارب) (آنندراج). بیخرد گول درشت. (از ذیل اقرب الموارد). جُخ . (از شرح قاموس). || پرخور. (لسان از ذیل اقرب الموارد). بسیارخور. || گران جان. (از منتهی الارب) (آنندراج). مرد گران کندرو. (از ذیل اقرب الموارد). الوخم الثقیل الفدم. (ذیل اقرب الموارد). ناخوش گران. (شرح قاموس). || بسیارخواب . (لسان از ذیل اقرب الموارد). || درمانده در سخن. (از ذیل اقرب الموارد). هلباجه. (ذیل اقرب الموارد). || (مص) از جایی بجایی شدن. (از منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (قطر المحیط) (شرح قاموس). || بلند کردن شکم را و گشاده داشتن هر دو بازو را در سجده. (از منتهی الارب) (از قطر المحیط): جخ المصلی فی صلاته؛ رفع بطنه و فتح عضدیه من جنبیه فی السجود. (لسان از ذیل اقرب الموارد) (شرح قاموس). || برانگیختن خاک را به پای. (از منتهی الارب) (از قطر المحیط) (ذیل اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). بباد دادن خاک را از پای خود. (از شرح قاموس). || انداختن کمیز را. (از منتهی الارب) (از قطر المحیط) (از ذیل اقرب الموارد). انداختن و سر دادن بول. (از شرح قاموس). || دراز کشیدن با تمکن و استرخاء. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (از ناظم الاطباء). به پهلو خوابیدن در حال دست یافتن و سست بودن. (از شرح قاموس). || جماع کردن با جاریهء خود. (از منتهی الارب) (از قطر المحیط) (از ذیل اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). نزدیکی کردن با کنیزک. (از شرح قاموس).

جخابة.

[جَ بَ] (ع ص) احمق بی خیر. جِخابَة. (منتهی الارب) (آنندراج) . جَخّابَة. (منتهی الارب). (ذیل اقرب الموارد). رجوع به این مترادفات شود. || مرد لحیم گران. (از منتهی الارب) (آنندراج).

جخابة.

[جِ بَ] (ع ص) جَخّابَة. (منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد). جَخابَة. (منتهی الارب). رجوع به کلمهء اخیر شود.

جخابة.

[جَخْ خا بَ] (ع ص) جِخابَة. (منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد). جَخابَة. (منتهی الارب) (آنندراج). و رجوع به کلمهء اخیر شود.

جخاجخ.

[جَ جَ] (اِ صوت) صدای پی درپی زدن تیغ و شمشیر باشد بر چیزی. (برهان) (انجمن آرای ناصری) (آنندراج). صدای پی درپی زدن شمشیر. (لغت محلی شوشتر، نسخهء خطی). چخاچخ. (از برهان) (آنندراج) (انجمن آراء). چکاچاک. چکاچک. چقاچاق. چقاچق. (حاشیهء برهان چ معین). || آواز هر دو چیز که بهم زنند. (لغت محلی شوشتر، نسخهء خطی). در شوشتر آواز هموار از دو چیز چکاچک و چک چک بکسر و آواز بزرگ دو چیز را چقاچاق و چقاچق گویند و مأخذ همه لفظ جخاجخ است و به این مناسبت سنگی که در عاشورا جوانان و اطفال بهم زنند را چک چکی گویند. (لغت محلی شوشتر، نسخهء خطی).

جخادب.

[جَ دِ] (ع ص، اِ) جِ جُخدُب. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به جخدب شود.

جخادب.

[جُ دِ] (ع اِ) اسد. (منتهی الارب) (از ذیل اقرب الموارد). || (ص، اِ) سطبر درشت. (منتهی الارب) (آنندراج). بزرگ ستبر. (شرح قاموس). جُخادِبا. جُخادِباء. جُخادِبَه. ابوجُخادِب. ابوجُخادِبی. جُخدُب. (از منتهی الارب) (شرح قاموس) (آنندراج). || مرد درازبالا. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || ملخ سبز درازپا. (مهذب الاسماء). نوعی از ملخ و آن سبز درازپا باشد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). و من الجراد اخضر طویل الرجلین. (از ذیل اقرب الموارد). جُخادِبا. جُخادِباء. ابوجُخادِب. ابوجُخادِبی. (از منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به این مترادفات شود. || مرد ستبر درشت. (ناظم الاطباء) (از ذیل اقرب الموارد). الضخم الغلیظ من الرجال. (ذیل اقرب الموارد) (تاج العروس). جُخادِبا. جُخادِباء. جُخادِبی. جُخادِبَه. ابوجُخادِب. ابوجُخادِبی. جُخدَب. جُخدُب. (از منتهی الارب) (تاج العروس) (قطر المحیط) (ذیل اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || شتر ستبر تیزرو. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). اشتر نر بزرگ. (مهذب الاسماء). شتر نر درشت. (از قطر المحیط). الضخم من الجمال. (ذیل اقرب الموارد) (تاج العروس). جُخادِبا. جُخادِباء. جُخادِبَه. جُخادِبی. ابوجُخادِب. ابوجُخادِبی. جُخدُب. جُخدَب. (از منتهی الارب) (تاج العروس) (قطر المحیط) (ذیل اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به این مترادفات شود. || سوسک ستبر. (ناظم الاطباء). نوعی درشت از سوسک. (از قطر المحیط) (از ذیل اقرب الموارد) (از تاج العروس) :
اذا صنعت اُم الفضیل طعامها
اذا خنفساء ضخمة و جخادب.
(از تاج العروس).
جُخادِبا. جُخادِباء. جُخادِبَه. جُخادِبی. ابوجُخادِب. ابوجُخادِبی. جُخدُب. جُخدَب. (از تاج العروس) (قطر المحیط) (ذیل اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به این مترادفات شود. || خبزدوک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به جخادبا و جخادباء و جخادبه و جخادبی و جخدب شود. ج، جَخادِب در تمام معانی مذکور. (از منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد) (تاج العروس) (قطر المحیط) (ناظم الاطباء).
- ابوجخادب؛ به معنی جُخادِب است در همهء معانی. (از منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد) (تاج العروس). رجوع به جخادب شود.

جخادبا.

[جُ دِ] (ع ص، اِ) جُخادِب. (از منتهی الارب) (تاج العروس) (ذیل اقرب الموارد). رجوع به این کلمه شود.

جخادباء .

[جُ دِ] (ع ص، اِ) جُخادِب در تمام معانی. (از منتهی الارب) (تاج العروس) (ذیل اقرب الموارد) (قطر المحیط). رجوع به این کلمه شود.

جخادبه.

[جُ دِ بَ] (ع ص، اِ) جُخادِب در تمام معانی. (از منتهی الارب) (تاج العروس) (قطر المحیط) (ذیل اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به این کلمه شود.

جخادبی.

[جُ دِ] (ع ص، اِ) جُخادِب در تمام معانی. (از منتهی الارب) (تاج العروس) (ذیل اقرب الموارد) (قطر المحیط) (ناظم الاطباء). رجوع به جُخادِب شود.
- ابوجخادبی؛ به معنی جُخادِب است. (از منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد) (تاج العروس). رجوع به این کلمه شود.

جخادر.

[جُ دِ] (ع ص) ستبر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ضَخم. (قاموس از ذیل اقرب الموارد) (قطر المحیط). جَخدَر. جَخدَری. (از منتهی الارب). رجوع به این مترادفات شود.

جخاده.

[جُ دَ] (اِخ) قریهء بزرگی است از قراء بخارا که در سه فرسخی آن قرار دارد و کسی که از بخارا به بیکند میرود این قریه در سمت راست او واقع است و از آنجا تا جاده حدود یک فرسخ راه است. (از معجم البلدان) (مراصد الاطلاع).

جخادی.

[جُ دی ی] (ع اِ) جام بزرگ که در آن شیر دوشند. (منتهی الارب) (آنندراج) (قطر المحیط). صحن. (ذیل اقرب الموارد). سنگی که شیر در آن دوشند. (تکمله، از ذیل اقرب الموارد). الصخر یحلب فیه. (از ذیل اقرب الموارد). || (ص) شتر سطبر. (منتهی || سطبر از هر چیز. (منتهی الارب) (آنندراج) (ذیل اقرب الموارد) (قطر المحیط).

جخادی.

[جُ] (اِخ) محمد بن اسماعیل، مکنی به ابوعلی. محدث و حافظ است. وی از احمدبن علی استاد و جز او روایت کند و ابومحمد عبدالعزیزبن محمد نخشبی از او روایت دارد. تولد او در 417 ه . ق. بوده است. عمرانی او را بتقدیم خا و دال مهمله ذکر کرده است. (از معجم البلدان).

جخاف.

[جَخْ خا] (ع ص)(1) فخرکننده زیاده از حد خویش. (آنندراج). نعت است از جَخف. (منتهی الارب). متکبر. (قطر المحیط).
- رجل جخاف؛ صاحب فخر و تکبر.
- غلام جخاف؛ بهمان معنی است. (از ذیل اقرب الموارد).
(1) - در نسخه های خطی مهذب الاسماء این کلمه به معنی بادبر و بادپر آمده و شاید این کلمات به معنی متکبر و فخرکننده باشد و شاید مصحف کلمه ای باشد که به این معنی بوده است.

جخب.

[جَ] (ع ص) لاغر میان کاواک. (منتهی الارب). مَنهوک. اَجوَف. (قطر المحیط) (ذیل اقرب الموارد).

جخب.

[جِخَب ب] (ع ص، اِ) شتر کلان. (منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد) (قطر المحیط). || مهتر. (منتهی الارب). صندید. (قطر المحیط) (ذیل اقرب الموارد). || ضعیف. (منتهی الارب) (قطر المحیط) (ذیل اقرب الموارد).

جخت.

[جَ] (ق) حال و این زمان. (لغت محلی شوشتر، نسخهء خطی). || در تداول عوام، به معنی منتهی. حداکثر: بذرافشان علی آباد سیصد خروار کجا بود، جخت به صد خروار برسد. || (ص) سخت و محکم و مضبوط. (لغت محلی شوشتر، نسخهء خطی).

جخج.

[جَ] (اِ) جخچ. جانوری است از جنس شپّره به بزرگی غلیواج و بر سر دوش ناخنها دارد و خود را سرنگون از درخت آویزد و فضله و سرگین خود را خورد. (برهان) (از انجمن آرا). نام جانوری است مانند شپره که بکلانی غلیواژ باشد و خود را سرنگون از دندان بیاویزد، گویند که سرگین خود را بخورد و خرپیوار نیز نامند. (از فرهنگ جهانگیری) :
ز جغد و بوم بصد بار شوم تر صد بار
ولی بطعمه و پیمانه جخج و کون همای.
سوزنی (از جهانگیری).
|| علتی را نیز گویند که مانند بادنجان از گلو و گردن مردم برمی آید و درد نمیکند. (برهان) (از جهانگیری). تخمه باشد که در گلو آید. و خرک نیز گویند. (لغت فرس از حاشیهء برهان چ معین). جخش. (حاشیهء برهان) :
از گردن او جخج درآویخته گوئی
خیکی است پر از باد درآویخته از بار.
لبیبی (از اسدی) (از جهانگیری).
تقویم به فرتان [ شاید: بفرغانه ] چنان خوار امسال
چون جخج به خمناوز و چون فنج به خالنگ.
قریع الدهر.
ای جهان را غم و اندیشه و رنج
کان ادبار و نحوست را گنج
ناخوشانید که بر حنجره جخج
ناگشاینده چو از همدان فنج.
سوزنی (از جهانگیری).

جخج.

[جَ] (اِخ) از شعرای باستانی. رجوع به ابوالمظفر جمح یا جخج شود.

جخ جخ.

[جِ جِ] (ع اِ) حکایت صدای شکم. (از ذیل اقرب الموارد). حکایت صوت. (تاج، از ذیل اقرب الموارد).

جخجخ.

[جَ جَ] (اِخ) عبیداللهبن احمد نحوی، مکنی به ابوالفتح. او راست: اخبار جخطة برمکی. (از کشف الظنون).

جخجخة.

[جَ جَ خَ] (ع مص) بر زمین زدن کسی را. || بددلی کردن. || بانگ کردن. || پنهان نمودن مکنون دل خود را. || درآمدن در میانهء چیزی. || گفتن جخ جخ. || جماع کردن با جاریهء خود. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از ذیل اقرب الموارد) (قطر المحیط). || دشنام گفتن. بد گفتن. (از ذیل اقرب الموارد) (تاج از ذیل اقرب الموارد). || (اِ) آواز شکستن آب. (از ذیل اقرب الموارد). صوت تکسر الماء. (تاج از ذیل اقرب الموارد).

جخجخی.

[جَ جَ] (ص) جنگی. (لغت محلی شوشتر، نسخهء خطی).

جخجس.

[جَ جَ] (اِ) جاکشو که داروئی است بزرگتر از عدس و شفاف و لغزنده و در داروهای چشم داخل کنند. جخچن. (ناظم الاطباء). رجوع به جاکسو و جخجن شود.

جخجن.

[جَ خِ] (اِ) جاکشو را گویند. (برهان) (آنندراج). و آن دانه ای باشد سیاه و روشن و لغزنده و نرم که در داروهای چشم بکار برند و بر وزن مخزن و گوزن هم آمده است. (برهان) (آنندراج). تشمیزج. جاکسو. چاکسون. جخجس. (ناظم الاطباء). جَخِچن. چشمک. چشخام. چاکسو. (جهانگیری).

جخجن.

[جَ خَ] (اِ) جَخِجن. رجوع به جَخِجن شود.

جخچ.

[جَ] (اِ) جخج. رجوع به جخج شود.

جخچن.

[جَ خِ] (اِ) جخجن. رجوع به جخجن شود.

جخد.

[جَ] (ق) بزور. منتهی. حداکثر. بفرض حد اعلی. زورکی. مگر. این کلمه در میان عوام به این معنی متداول است چنانکه گویند: جخد آفتاب زده بود که ما به ده رسیدیم. جخد یک فرسخ رفته بودیم که قافله ای رسید. جخد توی پانزده سال رفته بود که داماد شد. بمال و وامال جخد یک ساعت بعد از ظهر بهوش آمد. (یادداشتهای مؤلف). || دو بار عطسه که پیاپی افتد کسی را. دو عطسهء پیاپی. مقابل صبر. این معنی در تداول عامه است و شاید از جهد عربی مأخوذ است. (یادداشت مؤلف).
- صبر و جخد کردن؛ نیت کردن که اگر این کار آغاز بکنم بد است، صبر بیاید و اگر خوب است جخد بیاید. (یادداشت مؤلف).

جخدب.

[جُ دُ] (ع ص، اِ) جُخادِب در تمام معانی. (از منتهی الارب). رجوع به این کلمه و مترادفات آن شود.

جخدب.

[جُ دَ] (ع ص، اِ) شیر بیشه. (ناظم الاطباء). جُخادِب در تمام معانی. (از منتهی الارب). رجوع به جُخادِب و مترادفات آن شود.

جخدب.

[جَ دَ] (اِخ) نام ابوالصلت کوفی. نسّاب است. (از منتهی الارب).

جخدبة.

[جَ دَ بَ] (ع مص) سرعت. (از منتهی الارب) (آنندراج). سُرعة. (ذیل اقرب الموارد). || بشتاب رفتن. (از منتهی الارب) (آنندراج) .

جخدر.

[جَ دَ] (ع ص) ستبر. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ذیل اقرب الموارد). جُخادِر. جَخدَریّ. (از منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد) (آنندراج). رجوع به این مترادفات شود.

جخدری.

[جَ دَ ری ی] (ع ص) جُخادِر. جَخدَر. (از منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد). رجوع به این مترادفات شود.

جخدف.

[جَ دَ] (ع ص، اِ) فربه شریف. (منتهی الارب). مرد ستبر شریف. (از قطر المحیط) (از ذیل اقرب الموارد). النبیل الضخم من الرجال. (از ذیل اقرب الموارد).

جخدل.

[جَ دَ] (ع ص، اِ) کودک گرداندام فربه. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). جُخُندُل. (از قطر المحیط). جُخدُل. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). رجوع به این مترادفات شود.

جخدل.

[جُ دُ] (ع ص، اِ) جَخدَل. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به آن کلمه شود.

جخدمة.

[جَ دَ مَ] (ع اِمص) سرعت در دویدن و کار و رفتار. (منتهی الارب) (آنندراج). شتاب در دویدن و راه رفتن. (از ذیل اقرب الموارد) (قطر المحیط). || عمل. کار. رفتار. (ناظم الاطباء). || (مص) تند دویدن. (ناظم الاطباء). جخدم الرجل جخدمة؛ تند دوید آن مرد. (از ناظم الاطباء).

جخر.

[جَ] (ع مص) فراخ کردن سر چاه. (از قطر المحیط) (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد): جخر رأس البئر؛ فراخ کرد سر چاه را. (منتهی الارب) (از قطر المحیط).

جخر.

[جَ خِ] (ع ص) بسیارخوار. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (قطر المحیط) (ناظم الاطباء). || بددل. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || ترسو. جبان. (قطر المحیط) (اقرب الموارد). || لاغرران. (منتهی الارب) (قطر المحیط) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || تباه عقل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). فاسدالعقل. (قطر المحیط) (ذیل اقرب الموارد). || عاجز. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (ذیل اقرب الموارد) (قطر المحیط). || زشت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). سَمج. سَمِج. (از قطر المحیط) (ذیل اقرب الموارد). || زودگرسنه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (قطر المحیط) (اقرب الموارد).

جخر.

[جَ خَ] (ع مص) بوی بد گرفتن گوشت و دهن. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). بوی بد گرفتن گوشت. (از ذیل اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || فراخ شدن درون چاه. (منتهی الارب) (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). || خالی شدن شکم. (منتهی الارب) (از ذیل اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || بوی بد از قبل زن خارج شدن. (از قطر المحیط) (از ذیل اقرب الموارد). بوی بد قُبُل زن. (منتهی الارب). بوی بد و مکروه قبل زن. (ناظم الاطباء). || دمیده شدن شکم گوسپند از خوردن آب بر خلو شکم. (از منتهی الارب) (از ذیل اقرب الموارد) (از قطر المحیط). آماسیده شدن شکم گوسپند از خوردن آب در شکم خالی. (از ناظم الاطباء). || فرورفتن چشمهای گوسپندان از نخوردن. (ناظم الاطباء). || پر شدن [ امتلاء ] شکم اسب و از دست دادن نشاط و شکسته شدن آن بسبب آن. (از ذیل اقرب الموارد). جخر الفرس؛ امتلا بطنه فذهب نشاطه و انکسر. (ذیل اقرب الموارد). || ناله کردن اسب از گرسنگی و شکستگی آن. (لسان از ذیل اقرب الموارد): جخر الفرس؛ جزع من الجوع و انکسر علیه. (لسان از ذیل اقرب الموارد).

جخر.

[جَ] (اِخ) دهی است به سمرقند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جخراء .

[جَ] (ع ص، اِ) زن گنده فرج. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). زن گشاد فرج و بدبو. (از قطر المحیط) (از ذیل اقرب الموارد). الجخراء؛ المرأة الواسعة التفلة. (از قطر المحیط) (ذیل اقرب الموارد). || آنکه فرجش فراخ و گنده باشد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || چشم تنگ چرکین. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از قطر المحیط) (از ذیل اقرب الموارد): عین جخراء؛ ضیقة فیها غمص و رمص. (از قطر المحیط) (لسان از ذیل اقرب الموارد).

جخراء .

[جَ] (اِخ) شهری است مر بنی شجنه را. (منتهی الارب). نام شهری. (ناظم الاطباء). بلدی است مر بنی شجنة بن عطاردبن عوف بن کعب را. (از معجم البلدان).

جخرط.

[جِ رِ] (ع ص، اِ) زن سخت پیر. جَحرِط. (از ذیل اقرب الموارد). جِحرَظ. (از منتهی الارب). ظاهراً یکی از کلمات صحیح و بقیه مصحف از آن است. رجوع به این مترادفات شود.

جخرة.

[جَ خِ رَ] (ع ص) آماسیده شکم. غنم جخرة؛ گوسپندان آماسیده شکم از خوردن آب در شکم خالی. (ناظم الاطباء) (از منتهی الارب) (از ذیل اقرب الموارد). || فرورفته چشم از نخوردن علوفه. (ناظم الاطباء).

جخرة.

[جِ خَ رَ] (ع ص، اِ) زن بسیارخوار. || زن بددل. || زن لاغرران. || زن تباه عقل. || زن عاجز و زشت. || زن زود گرسنه شونده. (از ناظم الاطباء).

جخش.

[جَ] (اِ) علتی باشد که بر گردن مردم ختلان و فرغانه افتد مانند دبه و آن را هیچ درمان نباشد و درد نکند. (فرهنگ اسدی). چیزی باشد چون بادنجانی بزرگ یا چون دبه ای که بر گردن اهالی ختلان و فرغانه افتد و درد نکند، اما بریدن مخاطره باشد. (صحاح الفرس). علتی باشد که از گلو مانند بادنجان برآید و درد نکند و اگر ببرند بیم هلاک باشد و اکثر مردم گیلان(1) و فرغانه را باشد. (معیار جمالی). به معنی آخر جخج است، و آن علتی باشد مانند بادنجان که از گلو و گردن مردم برآید و درد نکند و بریدن آن بیم هلاکت باشد و بیشتر مردم فرغانه و گیلان و مردم قلعهء انگ دارند. (از برهان). علت غر که مانند کدوئی در گلوی مردم از گوشت برآید و بیشتر در گلوی مردم فرغانه و سنار(2) و کاونوک(3) و چنگوان شود. (از شرفنامهء منیری). جَخ. (برهان). چَخش. (شرفنامهء منیری). خرک. (از حاشیهء برهان چ معین). رجوع به این مترادفات شود :
آن جخش ز گردنش درآویخته گوئی(4)
خیکی است پر از باده(5) بیاویخته(6) از بار.
لبیبی یا رودکی.
نبندد به بس در میان پای خصم
که بر گردنش بست ایام جخش.
شمس فخری.
(1) - چنانکه دیده شد در متون فرهنگ اسدی و صحاح الفرس ختلان است نه گیلان و ظاهراً با فرغانه بیشتر مناسب است تا گیلان که در معیار جمالی و برهان آمده است. و شاید در اصل گیلان بوده است و نساخ تصحیف کرده اند.
(2) - کذا.
(3) - کذا.
(4) - ن ل: از گردن او جخش درآویخته گوئی.
(5) - ن ل: باد.
(6) - ن ل: درآویخته.

جخشیدن.

[جَ دَ] (مص) چین دار شدن. درهم کشیده شدن. منقبض گشتن. پیچیده شدن و تابیده شدن و پیچ در پیچ شدن. || سخت رنج بردن و کوشش کردن در هر کاری. || چیزی را از علامت و نشان وی شناختن. || ناگهان ترسیدن و از جای جستن کرهء اسب. (ناظم الاطباء).

جخضون.

[جُ] (ع اِ) جخذون. جخذن. به معنی قورباغه. (از دزی ج 1 ص374). و رجوع به جخذن و جخذون شود.

جخف.

[جَ] (ع مص) فخر کردن بزیاد از حد خویش. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). جَخَف. جَخیف. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || بخواب رفتن. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از قطر المحیط) (اقرب الموارد). || سبک گردیدن. (از قطر المحیط). سبکی. (منتهی الارب) (آنندراج). || تهدید کردن. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از قطر المحیط) (قاموس و تاج از ذیل اقرب الموارد). جَخَف. جَخیف. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (اِ) آواز خرخر خوابنده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). خره کشیدن در خواب. (شرح قاموس) (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد). || آواز بلندتر از آواز خرخر خوابنده. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از قطر المحیط) (اقرب الموارد). || و قول عمر: جخفاً جخفاً؛ اَی فخراً فخراً و شرفاً شرفاً. (از شرح قاموس) (آنندراج). این کلمه مفعول مطلق و عامل آن فعل اجخف محذوف است. (از اقرب الموارد).

جخف.

[جَ خَ] (ع مص) به معنی جَخْف در تمام معانی مصدری. (از قطر المحیط) (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به جَخْف شود.

جخف.

[جُ خُ] (ع اِ) جِ جَخیف. رجوع به جخیف شود.

جخفة.

[جَ فَ] (ع ص، اِ) زن کوتاه بالا و لاغر. (منتهی الارب) (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد).

جخما.

[جَ] (اِ) آتش زنه. چخماق. این کلمه مأخوذ از ترکی است. (از ناظم الاطباء). و رجوع به فرهنگ شعوری ج1 ص312 شود.

جخنة.

[جُ نَ] (ع اِ) روستایی. || سگ. (ناظم الاطباء).

جخنة.

[جُ خُنْ نَ] (ع ص، اِ) زن بدجماع. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (قطر المحیط) (ذیل اقرب الموارد). زن بد در جماع کردن است. (از شرح قاموس) :
سأُنذر نفسی وصلَ کُلّ جخنة
قضاف، کبِرذَون الشعیر الفُرافر.
(از لسان العرب).
|| زن گول و گیج و ابله. (از دزی ج1 ص174). و عند العامة هی الخرقاء التی لا خیر فیها. (قطر المحیط) (دزی).

جخو.

[جَخْوْ] (ع مص) سرنگون کردن کوزه. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || خاک را با پا بباد دادن در راه رفتن. (از ذیل اقرب الموارد). || فراخی پوست و استرخاء آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (قطر المحیط). فراخی پوست. (ذیل اقرب الموارد از لسان). || لاغری ران. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از قطر المحیط).

جخو.

[ ] (اِ) خارپشت. داروا(؟). (فرهنگ اسدی). رادرا. (حاشیهء مؤلف بر فرهنگ اسدی). تشی. مرنگو. بیهن. کوله. (فرهنگ اسدی). || سکنه. (فرهنگ اسدی).

جخواء .

[جَخْ] (ع ص، اِ) زن لاغرران. (از منتهی الارب) (از ذیل اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (از قطر المحیط).

جخوذة.

[جَخْ وَ ذَ] (ع مص) دویدن. (منتهی الارب) (از قطر المحیط). دو سریع. (ذیل اقرب الموارد).

جخیدن.

[جَ دَ] (مص) کوشش کردن. چخیدن. (ناظم الاطباء). رجوع به چخیدن شود.

جخیف.

[جَ] (ع ص، اِ) جان و روح. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). روح. نَفس. (قطر المحیط). || عقل. (ذیل اقرب الموارد). وقع ذلک فی جخیفی؛ ای فی روعی . (ذیل اقرب الموارد از لسان). || لشکر بزرگ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (قطر المحیط). || بسیار. فراوان. بزرگ. (از قطر المحیط) (از ذیل اقرب الموارد). || آواز شکم مردم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). ج، جُخُف. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از قطر المحیط) (مهذب الاسماء). || کوتاه بالا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) . || قضیف. (ذیل اقرب الموارد). || متکبر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (قطر المحیط). ج، جُخُف. (منتهی الارب). || جوف [ شکم ] . (از ذیل اقرب الموارد). || آواز خرخر خوابنده یا بلندتر از آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). جَخف، در تمام معانی مصدری. رجوع به جخف شود. || سبکی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). جَخف. رجوع به جخف شود. || (مص) فخر کردن بزیاده از حد خویش :
أراهم بحمدالله بعدَ جخیفهم
رابهم اذ مسّه القتر واقع.(از اقرب الموارد).

جد.

[جَدد] (ع اِ) پدر پدر. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). نیاک. پدربزرگ. (یادداشت مؤلف). نیا. (ناظم الاطباء). پدر پدر چندانکه بالا رود. (از کشاف اصطلاحات الفنون). پدر کلان. جد پدری. پدر مهین. نیاک :
تاش به حوا ملک خصال همه اُم
تاش به آدم بزرگوار همه جد.منوچهری.
|| پدر مادر. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). ج، اَجداد، جُدود، جُدودَة. (منتهی الارب) (قطر المحیط) (اقرب الموارد). || در اصطلاح فقهی، تهانوی آرد: فقها گویند جد یا صحیح است یا فاسد . جد صحیح شخص، کسی است که در نسبت آن شخص به او مادری نباشد مانند پدر پدر هرچندانکه بالا رود. و جد فاسد شخص آن است که در نسبت او به آن شخص مادری داخل شده باشد مثل پدر مادر و پدر پدر مادر و مانند آنها. (از کشاف اصطلاحات الفنون) :
یاد نیاری به هر بهاری جدت
توبره برداشتی شدی به سماروغ.منجیک.
سلسله جعدی بنفشه عارضی
کش فریدون افدر و پرویز جد.بوشعیب.
گفت [ مسعود ] همان شغل بتو ارزانی داشتیم اما باید که بدیوان ننشینی که آنجا قوم انبوه است و جد پدر ترا آن خدمت بوده است. (تاریخ بیهقی ص141). از چندان باغهای خرم و بناهای جانفزا... جد و پدر برادر بچهار پنج گز زمین بسنده... (تاریخ بیهقی ص383). دیگر روز بار داد و در صفهء دولت نشسته بود بر تخت پدر و جد. (تاریخ بیهقی ص256). || بخت. (منتهی الارب) (آنندراج) (از قطر المحیط) (اقرب الموارد). طالع. (شرح قاموس) : قصور اقبال و قعود جد و خمود دولت او را از استماع این کلمه و انتفاع بدین موعظه غافل کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص117). علو جد و کمال اقبال او از ذروهء افلاک برگذشت. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 172).
هرکه رنجی برد گنجی شد پدید
هرکه جدی کرد در جدی رسید.(مثنوی).
بنده آزادی طمع دارد ز جد
عاشق آزادی نخواهد تا ابد.(مثنوی).
|| بهره. (منتهی الارب) (آنندراج) (شرح قاموس). حَظّ. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || نصیب. (شرح قاموس) (منتهی الارب) (آنندراج) :
نادیده بگویم از جد و بخت
کو چون بود از شکوه بر تخت.نظامی.
یکدگر را جد و جد میخواندید
سوی اژدرها فرس می راندید.(مثنوی).
|| رزق و روزی. (منتهی الارب) (آنندراج). رزق. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || حُظوَة. یا مکانت و منزلت در نزد مردم. (از اقرب الموارد) (قطر المحیط) (ناظم الاطباء). بزرگی. (منتهی الارب) (آنندراج). || عظمت. (ترجمان القرآن عادل) (از قطر المحیط) (اقرب الموارد). و از این معنی است آیهء «و انه تعالی جد ربنا» (قرآن 72/3)؛ یعنی عظمت پروردگار ما و برخی به معانی دیگر تفسیر کرده اند. (اقرب الموارد).
- تعالی جده؛ : و از ایزد تعالی جده توفیق خواستم. (محمدبن عمر رادویانی).
|| کنارهء رود. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (قطر المحیط). || بی نیازی و توانگری. در دعا آرند: لاینفع ذاالجد منکَ الجدّ؛ اَی لاینفع ذاالغنی عندک غناه و انما ینفعه العمل بطاعتک. کلمهء مِن در اینجا به معنی «عند» میباشد. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || نیکبختی در دنیا. (از قطر المحیط). || روی زمین. (منتهی الارب) (قطر المحیط). || مرد بخت مند. (منتهی الارب) (آنندراج). مرد بزرگ بهره. (قطر المحیط). || (مص)(1)بریدن جامه. (آنندراج) (منتهی الارب). بریدن. (از قطر المحیط). || چکیدن خانه از باران. (منتهی الارب) (آنندراج) (قطر المحیط). جِدّ هم بهمین معنی است. (از قطر المحیط). || بریدن خرما از خرمابن(2). (منتهی الارب) (آنندراج) (قطر المحیط). || بزرگ شدن در چشم مردم. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (اقرب الموارد). و در حدیث انس آمده: کان الرجل منا اذا قرأ البقرة و آل عمران جد فینا؛ یعنی در چشم ما بزرگ می شد. (از اقرب الموارد). || ریش گردیدن پستان ناقه از پستان بند. (آنندراج). جدت اخلاف الناقة؛ ریش گردید پستان ناقه از پستان بند. (منتهی الارب) (از ذیل اقرب الموارد). || کوشش کردن در کار و سیر. (از اقرب الموارد) (قطر المحیط). || بخت مند شدن. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). یقال: جددت یا فلان جداً، مجهولاً؛ اَی صرت ذا جد و حظ. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (اقرب الموارد). خداوند بخت شدن. (از تاج المصادر بیهقی).
(1) - در اقرب الموارد این معنی در ذیل مصدر جدة آمده است بدینسان: جد الثوب جِدَّةً؛ جدید گردید، یعنی چنانک بافنده آن را برید. رجوع به جدة شود.
(2) - در اقرب الموارد این معنی نیز در ذیل جِدَّة بدینسان آمده: جد النخل جِدَّةً؛ قطع کرد آن را. و رجوع به جدة شود.

جد.

[جُدد] (ع اِ) جانب هر چیز. (منتهی الارب) (تاج العروس). جانب و سوی هر چیز است. (تاج العروس) (از قطر المحیط). || مرد بخت مند. (منتهی الارب) (آنندراج). مرد بزرگ بهره. (از قطر المحیط). جَدّ. (از ذیل اقرب الموارد). جدی. (منتهی الارب). ج، جُدّون. و جمع مکسر ندارد. (از ذیل اقرب الموارد). || فربهی. (منتهی الارب) (آنندراج) (تاج العروس) (قطر المحیط) (شرح قاموس). آکندگی گوشت. (منتهی الارب) (شرح قاموس). بُدن. (قطر المحیط) (ذیل اقرب الموارد). || میوه ای است مشابه به موز. (منتهی الارب) (آنندراج) . میوه ای است مثل میوهء طلح. (شرح قاموس) (تاج العروس) (قطر المحیط) (ذیل اقرب الموارد). || چاه میان علفزار. (منتهی الارب) (آنندراج). چاهی است در جایگاه پرگیاه. (شرح قاموس) (قطر المحیط) (اقرب الموارد) (تاج العروس). چاه در موضع پرگیاه. (از اقرب الموارد) :
ما جُعل الجد الظنون الذی
جنب صوب اللّجِب الماطر
مثل الفراتی اذاما طَمی
یقذِف بالبوصی و الماهر.
این ابیات را اعشی در تفضیل عامر بر علقمه گفته است. (از تاج العروس). || چاه بسیارآب. (منتهی الارب) (آنندراج) (قطر المحیط) (اقرب الموارد). چاهی است پرآب. (شرح قاموس) (تاج العروس). || چاه کم آب. (منتهی الارب) (آنندراج) (قطر المحیط) (اقرب الموارد). چاهی است کم آب و این از اضداد است. (شرح قاموس) (از تاج العروس). آب اندک. (منتهی الارب) (آنندراج) (قطر المحیط). آبی است کم. (شرح قاموس) (از تاج العروس). || آب در کنارهء بیابان. (منتهی الارب) (آنندراج) (قطر المحیط). آبی است در طرف بیابان. (شرح قاموس) (از تاج العروس). آب اندک در کنار بیابان. (اقرب الموارد). || آب قدیم. (منتهی الارب) (آنندراج) (قطر المحیط). آب دیرینه را میگویند. (شرح قاموس). و این قول ثعلب است و این شعر ابومحمد حذلمی را به همین معنی تفسیر کرده است: ترعَی الی جد لها مکین. (از تاج العروس). || کنار دریا. (تاج العروس). بدین جهت که از آب جدا شده است. (از قطر المحیط) (اقرب الموارد).

جد.

[جِدد] (ع مص) کوشیدن در کاری. (منتهی الارب) (آنندراج). کوشش در کار را میگویند. (شرح قاموس). کوشیدن. (مصادر زوزنی). فعالیت کردن. سعی کردن : نگاه باید کرد که چون مرد شهم و کافی بود و همه جد محض. (تاریخ بیهقی ص391). مردیها و جدهای وی را اندازه نبود. (تاریخ بیهقی). موشان در بریدن شاخها جد بلیغ مینمایند. (کلیله و دمنه). در دفع عنصر و کفایت کار او بر آن موجب که شرح داده آمده است جد بلیغ بجای آورد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص440). جد ایشان در عصبیت و طاعت تاش زیادت شد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص59).
- ارادهء جدی؛ مقابل ارادهء استعمالی. و آن این است که متکلم لفظی را در معنای خود بکار برد و همان را نیز اراده کند و مورد حکم قرار دهد. در مثل اگر لفظ عامی متکلم در کلام خود بکار برد ممکن است تمام معنای عام را که مورد استعمال بوده مورد حکم قرار داد و ممکن است بر عام تخصیص وارد ساخت و بعض افراد عام را از تحت حکم خارج کرد. در هر دو صورت لفظ عام در تمام معنای خود استعمال شده با این تفاوت که در صورت اول متکلم همان مستعمل فیه را به طور جد مورد حکم قرار داده است که در این مورد ارادهء وی نسبت به تمام معنای مستعمل فیه جدی میباشد و ارادهء او را ارادهء جدی گویند و در صورت دوم برای تأسیس قاعده ای بصورت ظاهر لفظ عام در تمام معنا استعمال شده لیکن در واقع ارادهء جدی وی فقط به آن قسمتی که پس از تخصیص تحت عام باقیمانده تعلق گرفته و آن را مورد حکم قرار داده است که در این مورد ارادهء استعمالی بتمام معنی عام تعلق گرفته ولی ارادهء جدی فقط به آنچه پس از تخصیص تحت عام باقیمانده تعلق گرفته است. رجوع به کتابهای علم اصول فقه مبحث عام و خاص شود.
- بجد؛ جدی. جداً. از روی جد :
عاشقم بر لطف و بر قهرش بجد
ای عجب من عاشق این هر دو ضد.
(مثنوی).
رجوع به جد و جداً شود.
- بجدتر؛ با کوشش و سعی بیشتر : بخوارزم بازآمد و کارهای رفتن بجدتر پیش گرفت. (تاریخ بیهقی ص698).
- جد و جهد؛ کوشیدن و فعالیت کردن : آنچه شرط شده بر من از این بیعت از وفا و دوستی و نصیحت و پیروی و فرمان بری و همراهی و جد و جهد عهد خداست. (تاریخ بیهقی ص317).
وامی است بزرگ شکر او بر تو
بگذار بجد و جهد وامش را.ناصرخسرو.
اصحاب سلطان ... بتدریج و ترتیب و جد و جهد آن درجات یافته اند. (کلیله و دمنه).
آن مرائی در صلوة و در صیام
مینماید جد و جهدی بس تمام.(مثنوی).
|| درستی در کار. (منتهی الارب). ضد هزل. (آنندراج). ضد هزل و بیهوده گفتن است. یعنی درست و راست گفتن. (شرح قاموس) (از آنندراج). مقابل هزل. سخن گفتن به حقیقت. (المصادر زوزنی) :
گاه نظم و گاه نثر و گاه مدح و گاه هجو
روز جد و روز هزل و روز کلک و روز دن.
منوچهری.
گفت سخن تو جد است همه نه شماتت و هزل و مصلحت ما نگاهداری بجان و سر ما که بی حشمت بگوئی. (تاریخ بیهقی ص476). همه جد بودی بی هزل. (منتخب قابوسنامه ص45).
هزل تعلیم است آن را جد شنو
تو مشو بر ظاهر هزلش گرو.(مثنوی).
از یکی رو ضد و یک رو متحد
از یکی رو هزل و از یک روی جد.(مثنوی).
بمزاحت نگفتم این گفتار
هزل بگذار و جد از او بردار.سعدی.
|| در اصطلاح، آن است که از لفظ معنای حقیقی و مجازی اراده شود و آن ضد هزل است. (تعریفات جرجانی). و رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون ذیل کلمهء هزل شود. || شتابی و عجلت. (منتهی الارب) (آنندراج). عجله. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || محقق مبالغ در آن. و از این معنی است: عذاب جِدّ؛ یعنی عذاب محقق مبالغ در آن. (از اقرب الموارد). امر نیک راست و درست. (منتهی الارب). و گویند هو محسن جِدّاً؛ یُراد به المبالغة. و فی هذا خطر جد؛ اَی عظیم جداً. و عالم جد؛ یعنی بنهایت رسیده در علم. و قولهم اجدک لاتفعل کذا؛ یعنی تو را سوگند بحقیقت تست مکن چنین. و این آنگاه راست آید که جیم را کسره خوانند و اگر بفتح جیم گویند سوگند ببخت باشد. و اگر واو آرند و گویند و جدک، جیم مفتوح باشد نه مکسور. و این کلمه پیوسته به اضافت آید و بس و نصب آن بر حذف یاء است و نزد ابوعمرو بر مصدریه یعنی مالک اجدا منک. (از منتهی الارب).
- فلان عالم جدٌ عالمٌ؛ یعنی متناهی در علم و رسیده به نهایت است. (از اقرب الموارد). || (اِ) کنارهء نهر. (منتهی الارب).

جد.

[جُدد] (اِخ) ساحل دریای مکه. (منتهی الارب) (آنندراج). کنار دریاست بمکه. جُدَّة. (شرح قاموس). الجُدَّة. (تاج العروس). رجوع به جده شود.

جد.

[جُدد] (اِخ) نام موضعی است. (منتهی الارب). نام موضعی بشمال افریقیه در شرق بونه. (ابن بطوطه).

جد.

[جُدد] (اِخ) نام آبی است در سرزمین بنی عبس. اخضربن هبیرة بن عمروبن ضرار بر بنی عبس وارد شد و او را از آب منع کردند و وی این ابیات را گفت :
اِذا ناقة شدّت برحل و نمرق
لمدحة عبسیّ فآبت و کلتْ
وجدنا بنی عبس خلا اسم ابیهم
قبیلة سوء حیث سارت و حلتْ
و ما امرت بالخیر عمرة طلقت
رضاع و لا صامت و لاهی صلتْ
فلو انها کانت لِقاحی اثیرة
لقد نهلتْ من ماء جد و علّتْ.
(از معجم البلدان).

جد.

[جُدد] (اِخ) نام آبی است در جزیرة :
أ تعرف من اسماء بالجد ردّها
محیلاً و نؤیاً حارساً قد تهدّما.
أخطل (از معجم البلدان).

جد.

[جُدد] (اِخ) نام آبی است بنی سعد را بنا بر تفسیری که ابن سکیت از این ابیات عدی بن الرقاع کرده است :
فألمّتْ بذی المویقع لمّا
جف عنها مصدع فالنضاء
ثمّت استوسقت له فرمته
بغبار علیه منه رداء
مستطیر کأنه سابریّ
عند تجر منشر و ملاء
دانیات للجد حتی نهاها
ناصع من جنوب ماء رواء.
(از معجم البلدان).

جد.

[ ] (اِخ) ابوعبدالله جدبن قیس بن صخربن خنساءبن سنان... سلمی انصاری از صحابه و انصار است. وی پسر عموی براءبن معرور و متهم به نفاق بود و حتی در وقعهء حدیبیه با اینکه همهء حاضران با رسول خدا (ص) بیعت کردند وی در زیر شکم شتر خود پنهان شد و بیعت نکرد و بقولی آیهء «و منهم من یقول اِئذن لی و لاتفتنی» (قرآن 9/49)، دربارهء او نازل شده است و بروایتی سپس توبه کرده. او در زمان خلافت عثمان درگذشت. (از الاستیعاب ج 1 ص96) (از قاموس الاعلام ترکی).

جد.

[جَدد] (اِخ) ابن قیس بن صخر انصاری، مکنی به ابووهب. از منافقان است. (از امتاع الاسماع).

جدا.

[جُ] (ص، ق) سوا. تنها. منفصل. مفروق. (ناظم الاطباء). مفروز. متمایز. جدا بضم اول در اوستا یتا(1) و در پهلوی جت جتاک(2) یا یت یتاک(3) و در اورامانی جیا(4) و همریشهء جز و جذ و جد است. جد دین یعنی جدا از دین، کافر و جدکاره. (از حاشیهء برهان چ معین). و در تفسیر کشف الاسرار جُداجُد به معنی جداجدا بکار رفته است :
تو باید که دل را بشویی ز کین
ندانی جدا مرز ایران ز چین.فردوسی.
بدو گفت روئین دژ اکنون کجاست
که آن مرز از مرز ایران جداست.فردوسی.
به تیر غمزه دل عاشقان شکار کند
عجب تر آنکه به تیری که از شکار جداست.
بوعبدالله ادیب (از حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).
مردم را که ایزد... این دو نعمت عطا داده است لاجرم از بهایم جدا است. (تاریخ بیهقی).
همی به آتش خواهند بردنت زیراک
بزور آتش زری شوی جدا ز منی.
ناصرخسرو.
لیکن دو راه آید پیش این روندگان را
کآنجا جدا بباشد از دوزخی بهشتی.
ناصرخسرو.
|| علیحده. (ناظم الاطباء). جداگانه. مستقل :
پدرمان جدا مادر ما یکیست
از او بر تن من ز بد راه نیست.فردوسی.
سوی کردیه نامه ای بر جدا
که ای پاکدامن زن پارسا.فردوسی.
نباشد جدا مرز ایران ز چین
فزاید ز ما در جهان آفرین.فردوسی.
بر مردم کاروان رفت شاد
جدا چیز هرکس بدو بازداد.(گرشاسب نامه).
|| تنها. بالانفراد. منفرداً : و نشابور را ناحیتی است جدا و آن سیزده روستاست و چهار خان. (حدودالعالم).
جدا ز مردم بگذشت ز آب آن دریا
بر از دویست هزار اسب و اشتر و استر.
فرخی.
جدا هر یکی گر یکی مشت خاک
بر او برفشانید گردد هلاک.(گرشاسب نامه).
چون زیر هر مویی جدا یک شهر جان داری نوا
خامی بود گفتن ترا جانا که جان کیستی.
خاقانی.
تا جدایی زین و آن بر سر نشینی چون الف
چون بپیوستی بپایان اوفتی هم در زمان.
خاقانی.
دریا کنم اشک و پس بدریا
در هر صدفی جدات جویم.خاقانی.
بابی از نصر جدا شد و به استرآباد رفت و دعوت قابوس اظهار کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص217).
منقبض گردند بعضی زین قصص
زآنکه هر مرغی جدا دارد قفس.(مثنوی).
چو آب و روغن از هم جداست خصم و حیات
چو شیر و می بهم آمیخته است ملک و دوام.
(عقدالعلی).
زندگی کردن از دوست جدا
زندگانی است شما را بخدا.پژمان بختیاری.
|| دور. مهجور. منقطع :
تا چند کنی ز پیش خود دورم
تا کی ز جمال تو جدا باشم.عطار.
|| بجز. بغیر :
خدایان رهزن بسی یابی اینجا
جدا زین خدایان خدایی طلب کن.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص795).
ترکیب ها:
- جدا افتادن.؛ جدا افکندن. جداجدا. جداجدا کردن. جدا داشتن. جدا ساختن. جدا شدن. جدا کردن. جداگانه. جدا گردیدن. جدا گشتن. در ردیف خود شود.
(1) - yuta.
(2) - jut, jutak.
(3) - yut, yutak.
(4) - jia.

جدا.

[جَ] (ع اِ) باران که عام بود. (مهذب الاسماء). باران عام یا باران بسیار و بیحد. (منتهی الارب). باران عام یا بارانی که پایانش معلوم نباشد. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط): یقال: اللهم اسقنا غیثاً غدقا و جداً طبقاً. (از اقرب الموارد). || عطا و دهش. (منتهی الارب). عَطیه. (قطر المحیط) (اقرب الموارد). جدوان تثنیهء آن است و جدیان با یاء نادر است. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || جدا الدهر؛ همیشه. (منتهی الارب). ابدا. گویند: افعله جدا الدهر، چنانکه گویند ابدالدهر. آخردهر. (از قطر المحیط). || خیر جدا؛ خیر فراخ. (منتهی الارب). خیر واسع. (از قطر المحیط).

جدا.

[جِ] (اِخ) دهی است از دهستان انگوت بخش گرمی شهرستان اردبیل. این ده در بیست و پنجهزارگزی شمال گرمی و هفت هزارگزی شوسهء بیله سوار به گرمی واقع شده و محلی است جلگه و گرمسیر که 185 تن سکنهء شیعی مذهب ترک زبان دارد. آب مشروب آن از چشمه تأمین میشود و محصول آنجا غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

جداً.

[جِدْ دَنْ] (ع ق) بطور درستی و راستی. بدون شوخی و هزل. || بطور سعی و کوشش. از روی حقیقت و بطور تأکید. بطور حقیقت و بدون ریا. (ناظم الاطباء). بی شوخی. بجد. || بسیار. بینهایت. کامل. بی حد: جداً تکذیب میکنم، یعنی بطور کامل تکذیب میکنم.

جداء .

[جِ] (ع اِ) جِ جدی. (منتهی الارب) (قطر المحیط). بزغاله های نر. بزها. رجوع به جدی شود.

جداء .

[جَ] (ع اِ) نفع. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (قطر المحیط) (اقرب الموارد). || عطا. (منتهی الارب). دهش. (ناظم الاطباء). || توانگری. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء): فلان قلیل الجداء عنک؛ اَی قلیل الغناء و النفع. (از منتهی الارب) (قطر المحیط) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

جداء .

[جُ] (ع اِ) حاصل ضرب عدد در ذات آن، مانند نه که جداء سه در سه است. (منتهی الارب) (از قطر المحیط) (ناظم الاطباء). حاصل ضرب عددی در عددی مانند چهار که حاصل ضرب عدد دو در دو است. (از اقرب الموارد). ابن بری آن را در لغات عرب ذکر میکند و بنظر من فارسی است. (یادداشت مؤلف).

جداء .

[جَدْ دا] (ع ص، اِ) زن خردپستان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (تاج المصادر بیهقی). آن زن که پستان وی خرد بود. (مهذب الاسماء). خردپستان. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || بریده گوش. (منتهی الارب) (قطر المحیط) (اقرب الموارد). گوسپند بریده گوش. (ناظم الاطباء). || آنکه شیرش خشک شده باشد. (منتهی الارب). حیوانی که شیرش خشک شده باشد. (ناظم الاطباء). آنکه شیرش خشک شده از زنان یا از گوسفندان. (تاج المصادر بیهقی). ناقه ای که شیرش بواسطهء عیب و علتی خشکیده باشد. (از قطر المحیط) (اقرب الموارد). آن شتر و گوسفند که از شیر بشده. (مهذب الاسماء). || بیابان بی آب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (تاج المصادر بیهقی). فلات بی آب. (از اقرب الموارد) (قطر المحیط). آن بیابان که در او آب نبود. (مهذب الاسماء).

جداء .

[جِدْ دا] (اِخ) صاحب منتهی الارب ذیل جداء بکسر آرد: و فی المثل صرّحت جداء و بجدا و بجدٍ و بجدّ ممنوعة و بجدّان یضرب فی شی ء وضح بعد التباسه و هو علی الجملة اسم موضع بالطائف مستوٍ کالراحة لا خمر فیه یتواری به و التاء عبارة عن القصة او الخطة. (منتهی الارب). مؤلف شرح قاموس آرد: و این مثل در چیزی زده میشود که هویدا و آشکار شود بعد از پوشیدگی و پنهانی و بر جمله این الفاظ جایگاهی است در طایف که راست است مثل کف دست و چیزی که پنهان توان شد در او نیست. و تاء تأنیث در صرحت به اعتبار قصه و خطه است که مؤنث است یعنی ظاهر و آشکار شد این قصه و این کار بجداء بواسطهء اینکه هموار است و پشته و دره و توده ندارد که پنهان توان شد. (از شرح قاموس).

جداء .

[جَدْ دا] (اِخ) دهی است به حجاز. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ابوالفتح نصر گوید: موضعی است به نجد و من [ یاقوت ]گمان میبرم موضعی بشام نیز باشد. (از معجم البلدان). و شاید با مادهء قبل متحد باشد.

جدائد.

[جَ ءِ] (ع ص، اِ) جِ جَدود. (منتهی الارب). به معنی میش کم شیر. رجوع به جَدود شود.

جدا افتادن.

[جُ اُ دَ] (مص مرکب) دور افتادن. جدا ماندن. دور ماندن :
میکند از دیدهء یعقوب روشن خانه را
تا ز یوسف بوی پیراهن جدا افتاده است.
صائب (از آنندراج).

جدا افکندن.

[جُ اَ کَ دَ] (مص مرکب)دور کردن. جدایی انداختن. جدا فکندن. و رجوع به جدا فکندن شود.

جداالدهر.

[جَ دَدْ دَ] (ع ق مرکب)همیشه. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء) (ناظم الاطباء).
جدائی.
[ جُ ] (حامص) رجوع به جدایی شود.

جدات.

[جَدْ دا] (ع اِ) جِ جَدَّه. رجوع به جده شود.

جداجد.

[جَ جِ] (ع اِ) جِ جُدجُد. (منتهی الارب). رجوع به جدجد شود.

جداجد.

[جُ جُ] (ق مرکب) جداجدا. رجوع به جداجدا شود.

جداجد.

[جَ جِ] (اِخ) یاقوت آرد: جِ جَدجَد به معنی زمین سخت و صاف است. و در حدیث هجرت جایی به این نام آمده است. و ممکن است جمع جُدجُد به معنی چاه قدیمی باشد و بنابراین نام چاههایی قدیمی است که محل آن معلوم نیست. رجوع به معجم البلدان شود.

جداجدا.

[جُ جُ] (ق مرکب) یک یک. جداگانه. علیحده. متفرق. منفصل از هم. (ناظم الاطباء). یکی یکی. منفرد. تنها. بِداد. جُداجُد : جداجدا امیر هر کسی را میخواند و حال خراسان و مخالفان و حاجب و جنگ که رفت بازمی پرسید تا او را چون آفتاب روشن گشت هرچه رفته بود. (تاریخ بیهقی ص559).
این سطرهای چین که به پیری به روی ماست
هر یک جداجدا خط معزولی قواست.
صائب.

جداجداکردن.

[جُ جُ کَ دَ] (مص مرکب) از هم دور ساختن. سوا کردن. تَفریض. (از منتهی الارب). تفصیل. (از منتهی الارب).

جداد.

[جِ] (ع اِ) جِ جَدود. (از منتهی الارب). رجوع به جَدود شود.

جداد.

[جَ] (ع اِ) وقت خرما بریدن. (مهذب الاسماء). وقت درو خرما. جِداد. || (مص) بریدن خرما از خرمابن(1). جِداد. (منتهی الارب).
(1) - در متن منتهی الارب به غلط در ذیل «جدا» آمده است.

جداد.

[جِ] (ع ص، اِ) رجوع به جَداد شود.

جداد.

[جَدْ دا] (ع ص، اِ) می فروش. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). شراب فروش. (آنندراج). || سازندهء می. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). معالج خمر. (از اقرب الموارد) (قطر المحیط). شرابگر. (آنندراج). مؤلف شرح قاموس گوید: جداد، فروشندهء شراب و معالج و کوشنده در اوست. (شرح قاموس). و مترجم افزاید: جداد بدین معنی را ازهری از لیث نقل کرده و حکم تصحیف او به این نحو کرده که گفته: ... و هذا حاوی التصحیف الذی یستحسن من مثل من ضعفت معرفته، فکیف من یدعی المعرفة التامة؟ و صوابه الحداد بالحاء المهملة. (طریقهء شرح قاموس).

جداد.

[جُدْ دا] (ع ص، اِ) جامه های کهنهء پاره پاره. معرب کداد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ذیل اقرب الموارد). جوالیقی گوید جداد نخهای گره خورده است و آن را به نبطی کُدّاد گویند :
اضاءَ مظلته بالسرا
جِ، واللیل غامر جداد ها.
اعشی (از المعرب ص95).
و در حاشیهء کتاب المعرب چنین آمده: مؤلف در معرب بودن کلمه از ابن درید پیروی کرده است. صاحب لسان با آن که موافقت کرده و می افزاید که جداد پیراهنهای کهنه است و معرب از کداد فارسی است و از ابوحنیفه نقل میکند که جداد درختان ریز است، ولی من نمیدانم با اینکه مادهء کلمه در عربی استعمال شده دلیل معرب بودن کلمهء مزبور چیست؟ (از حاشیهء المعرب جوالیقی ص95). استعمال شدن مادهء کلمه درعربی بهیچ رو دلیل برآن نیست که از زبان دیگر گرفته نشده است همچون «باز» شکاری فارسی که تازیان از آن افعالی چون «تبازی» وجز آن ساخته اند(1)وبسیاری از شواهد دیگر. و سزاوار بود فاضل محشی در دانش تعصب نشان نمیداد. (یادداشت لغت نامه). || هرچیز که بعضی از اجزای آن در بعضی دیگر پیچیده و درهم رفته باشد از رشته ها وشاخهای درخت. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از ذیل المعرب جوالیقی ص95) (از قطر المحیط). فارسی معرب است. (اقرب الموارد). || درختهای ریزه. (منتهی الارب) (آنندراج) (از قطر المحیط) (ذیل اقرب الموارد) (حاشیهء المعرب). || رشته های خیمه . (منتهی الارب) (آنندراج). || کوه های خرد. (منتهی الارب) (آنندراج) (قطر المحیط). || میوه درخت خرما. (از معجم البلدان) (ذیل اقرب الموارد). طَلح. (از معجم البلدان) :
یجتنی ثامرُ جدّاده
بین فرادی ترْم أوتؤام.
طرمّاح (از معجم البلدان).
(1) - رجوع به الخصایص ابن جنی، ج1 ذیل باز شود.

جداد.

[جُدْ دا] (اِخ) نام وادی یا نهری است در بلاد عرب و در آن باغی است. و بحاء مهمله نیز روایت شده است. (از معجم البلدان) :
و لویکون علی الجداد یملکه
لم یسق ذا غُلة من مائه الجاری.
(از معجم البلدان).

جداد.

[جِ] (اِخ) نام موضعی است. نصرگوید بگمان من بین بادیة الکوفه والشام است. (از معجم البلدان). ظاهراً جداد مصحف همین کلمه است که منتهی الارب و مراصدالاطلاع بدان صورت ضبط کرده اند.

جداد.

[جَدْ دا] (اِخ) گویند موضعی است در نجد. و گویند شاید موضعی است در شام. (مراصد الاطلاع). رجوع به کلمهء پیش شود.

جدا داشتن.

[جُ تَ] (مص مرکب) دور داشتن. منفرد ساختن. تنها داشتن :
چون یقینی که همه از تو جدا خواهد ماند
زو هم امروز بپرهیز و همیدار جداش.
ناصرخسرو.
|| متمایز داشتن. فرق گذاشتن با دیگران :
یکی مرد بد در دماوند کوه
که شاهش جدا داشتی از گروه
کجا جهن برزین بدی نام او
رسیده به هر کشوری کام او.فردوسی.
چون معنی بیگانه که وحشت کند از لفظ
همخانهء دل بود و ز دل خانه جدا داشت.
صائب (از ارمغان آصفی).

جدادی.

[جُ ی ی / ی] (ص نسبی)منسوب به جدیده که بطنی از خولان است. رجوع به لباب الانساب شود.

جدادی.

[جُ] (اِخ) عاصم بن علاءبن مغیث بن حرث بن عامر خولانی جدادی، مکنی به ابواللیث. محدث است. ابن وهیب از او روایت کند. وی بسال 176 ه . ق. در ماه ربیع الاَخر درگذشت. (از لباب الانساب).

جدار.

[جِ] (ع اِ) دیوار. (ترجمان عادل بن علی). دیواره. (منتهی الارب) (آنندراج) (غیاث اللغات) (مهذب الاسماء) (ناظم الاطباء). لاد. حائط. جَدر. (قطر المحیط) (اقرب الموارد). ج، جُدر و جُدُر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) : جداراً یرید اَن ینقض فاقامه. (قرآن 18 / 77). و اما الجدارُ فکان لِغلامین یتیمین فی المدینة. (قرآن 18 / 82).
سخاوت میان بخیلی و دستش
برآورده از روی آهن جداری.فرخی.
هراس و هیبتش از بهر حبس فتنه همی
کنند حصنی سقف و جدار از آتش و آب.
مسعودسعد.
زانکه منزلهای دریا درفزون
وقت موجش نی جدار و نی ستون.مولوی.
|| دیواره(1): جدار شریانهای پا ستبر و لکن مجرای خون تنگ است. (یادداشت مؤلف).
.
(فرانسوی)
(1) - Paroi

جدار.

[جِ] (اِخ) نام قریه ای از قرای یمامه است. (از معجم البلدان).

جدار.

[جِ] (اِخ) محله ای است ببغداد. (از معجم البلدان).

جدارک.

[جُ رَ] (اِ) بازی ای است که او را کوزه گردان هم میگویند. (برهان) (انجمن آرای ناصری) (آنندراج). جِدانَک. (از برهان).

جدارة.

[جَ رَ] (ع مص) سزاوار گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). شایسته بودن شخص به چیزی. (از قطر المحیط). به چیزی یا برای چیزی شایسته بودن. (از اقرب الموارد). || نمودارشدن سرهای گیاه مانند جدری. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). برآمدن سرهای گیاه چنانکه گویی آبله است. (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد). || برآمدن بردرخت مانند نخود. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

جدارة.

[جِ رَ] (اِخ) وادیی است به حجاز و در آن قریه ها است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جداری.

[جِ] (اِخ) احمدبن سیدی بن الحسن بن بحر جداری بغدادی، مکنی به ابوبکر. محدث است. در تاریخ بغداد ذکر او رفته است و ابن رزقویه از او روایت کند. (از معجم البلدان).

جدا ساختن.

[جُ تَ] (مص مرکب) جدا کردن. مجزی ساختن. تفریق. عَضو. تَعضیة. (منتهی الارب) :
کعبه را هرکس که از میخانه میسازد جدا
لفظ را از معنی بیگانه میسازد جدا.
احسان قمی (از ارمغان آصفی).
به سنگ از یکدگر سازد جدا بادام توأم را.
اثر شیرازی (از ارمغان آصفی).

جداسته.

[جُ ؟] (اِ) مفارق. یعنی آنچه مجرد از ماده باشد. (آنندراج) (انجمن آرا) (فرهنگ دساتیر ص241).

جدا سوختن.

[جُ تَ] (مص مرکب) سوا سوختن. دور از هم سوختن :
روزی که دل ز جان شود و جان ز تن جدا
هر یک جدا ز عشق تو سوزند و من جدا.
فغانی شیرازی (از ارمغان آصفی).

جداشدگی.

[جُ شُ دَ / دِ] (حامص مرکب) تفریق و انفصال و حالت جدایی. (ناظم الاطباء). عمل آنچه جدا میشود.

جدا شدن.

[جُ شُ دَ] (مص مرکب)گسیخته شدن. منفصل شدن. (ناظم الاطباء). بریده شدن. قطع شدن. دورافتادن. اِنفکاک. فُصول. (ترجمان عادل). اِنفصال. انزال. بَین. بَینونَة. تَزَیُّل. تفرّق. تباین. فَصل. تغرّب. اِنقضاف. مُباینت. مُزایلة. (از منتهی الارب) :
روزی که دل ز جان شود و جان ز تن جدا
هریک جدا ز عشق تو سوزند و من جدا.
فغانی شیرزای (از ارمغان آصفی).
|| ممتاز گشتن. (ناظم الاطباء). امتیاز. (المصادر زوزنی) (منتهی الارب). تمیز. استمازه. (منتهی الارب) :
سخن بعلم بگوییم تا ز یکدیگر
جدا شویم که ما هر دو اهل گفتاریم.
ناصرخسرو.
از خر بدین شده ست جدا مردم
شین را سه نقطه کرد جدا از سین.
ناصرخسرو.
|| دور شدن. مفارقت. فراق. تفرق. (منتهی الارب) :
دل شاد دار و پند کسائی نگاه دار
یک چشم زد جدا مشو از رطل و از نفاغ.
کسایی.
ز دست همین تازی شوم پی
جدا میشوم از سرتخت کی.فردوسی.
|| دوری گزیدن. تجزیه شدن. سوا شدن :ترکمانان بجمله از وی جدا شدند و امان خواستند. (تاریخ بیهقی ص441).
چو آفتاب ز من تا جدا شد آن دلبر
شده ست برمن روز فراق او شب تار.
مسعودسعد.
بدرود کردم او را از وی جدا شدم
در پیش بر گرفتم راهی پر از خطر.
مسعودسعد.
هرچه بگویم ز من نگر بنگیری
عقل جدا شد ز من چو یار جدا شد.
معروفی.
چو شیرین از بر خسرو جدا شد
ز نزدیکی بدوری مبتلا شد.نظامی.
هر که او از همزبانی شد جدا
بینوا شد گرچه دارد صد نوا.مولوی.
وه که جدا نمیشود نقش تو از خیال من
تا چه شود بعاقبت در طلب تو حال من.
سعدی.
|| خلوص. (ترجمان عادل) :
چون آب جدا شد ز خاک تیره
بر گنبد خضرا شود ز غبرا.ناصرخسرو.
وانگه کزین مزاج مهیا جدا شوند
چیزند یا نه چیز عرض وار بگذرند.
ناصرخسرو.
|| زادن. متولد شدن :
بمان تا شود کودک از من جدا
بکن هر چه فرمود پس پادشا.فردوسی.
- از مادر جدا شدن؛ متولد شدن. زادن :
ز مادر جدا شد در آن چند روز
نگاری چو خورشید گیتی فروز.فردوسی.
چو از مادر مهربان شد جدا
سبک تاختندش بر پادشا.فردوسی.
ز مادر جدا شد چو طاووس نر
به هر موی بر تازه رنگی دگر.فردوسی.

جداشده.

[جُ شُ دَ / دِ] (ن مف مرکب)منفصل و گسیخته. و بازشده. (ناظم الاطباء). قطع شده. دورمانده.

جداشناس.

[جُ شِ] (نف مرکب) ترجمهء کلام مابه الامتیاز است، یعنی چیزی و صفتی که فی الحقیقة به آن چیز وصف دو کس را از یکدیگر امتیازی حاصل شود. (آنندراج) (انجمن آرا) (از فرهنگ دساتیر). امتیازدهنده و آنکه چیزی را مشخص میکند. (ناظم الاطباء). چیزی که با آن دو کس را از هم تمیز توان داد. مابه الامتیاز. (یادداشت مؤلف).

جداع.

[جُ] (ع اِ) موت. (منتهی الارب) (آنندراج). مرگ. (ناظم الاطباء) (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد).
- کلا جداع؛ گیاه ناگوار و پژمرده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). گیاهی که در آن ناگواری برای چرندهء آن باشد و از این معنی است :
و قد أصِل الخلیلَ و ان نآنی
وغِبّ عداوتی کلا جداع.(از اقرب الموارد).
گیاهی که در او جدعی یعنی گرانی و ناگواری برای خورندهء آن است و بهمین مناسبت موت را جداع گویند بواسطهء گران و ناگوار بودن آن. (از شرح قاموس).

جداع.

[جَ] (ع اِ) سال تنگی و سختی. (منتهی الارب) (آنندراج). سال تنگ و سخت و قحط. (ناظم الاطباء). سال سخت را میگویند که مال را میبرد و هلاک میکند. (از شرح قاموس) (از قطر المحیط) (اقرب الموارد). و از این معنی است: اجحفت بهم جداع؛ و هی السنة لانها تجدع النبات و تذل الناس. (ازاقرب الموارد). جِداع. (شرح قاموس).

جداع.

[جِ] (ع مص) باهم دشنام دادن و خصومت کردن. (منتهی الارب) (از قطر المحیط) (اقرب الموارد). || (اِ) سال سخت را میگویند که مال را میبرد و هلاک میکند. (از شرح قاموس). جَداع. (از شرح قاموس). و رجوع به جُداع و جَداع شود.

جداع.

[جُ] (اِخ) بنو ... نام بطنی است. (منتهی الارب) (شرح قاموس). نام بطنی از تازیان. (ناظم الاطباء).

جداعة.

[جُ عَ] (اِخ) بنو ... نام قبیله ای است. (از منتهی الارب). دو قبیله اند. (شرح قاموس).

جدافاء .

[جَ] (ع اِ) غنیمت. (ناظم الاطباء) (قطر المحیط) (منتهی الارب). جُدافاة. جُدافاء. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). جُدافی. (اقرب الموارد).

جدافاء .

[جُ] (ع اِ) رجوع به جَدافاء شود.

جدافاة.

[جُ] (ع اِ) رجوع به جَدافاء شود.

جدا فتادن.

[جُ فِ دَ] (مص مرکب)رجوع به جدا افتادن شود.

جدا فکندن.

[جُ فِ کَ دَ] (مص مرکب)دور کردن. جدایی انداختن :
اگر خزان نه رسول فراق بود چرا
هزار عاشق چون من جدا فکند از یار.
فرخی.
رجوع به جدا افکندن شود.

جدافی.

[جُ فا] (ع اِ) رجوع به جَدافاء شود.

جداقیا.

[] (اِخ) از قرا و مزارع ابهررود زنجان است. وضع آن قدیم النسق و ملکی خوانین چرگر است. زراعت آن غلهء آبی و دیمی است که آبی آن از چشمه مشروب میشود و شصت ویک خانوار سکنه دارد. (از مرآت البلدان ج4 ص215). و در فرهنگ جغرافیایی ایران جداقیه آمده است.

جداقیه.

[جِ قَ یِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان ابهررود بخش ابهر از شهرستان زنجان. این ده در سی ونه هزارگزی شمال باختر ابهر و ششهزارگزی راه مالرو عمومی واقع شده و محلی کوهستانی و سردسیر است و 511 تن سکنهء شیعهء ترک و فارس دارد. زه آب دره کوهستانی [کذا] محصول آن غلات و اشجار و شغل اهالی جاجیم و پلاس بافی است و از قهوه خانهء امیرآباد سر راه شوسهء زنجان به قزوین اتومبیل میرود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

جداقیه.

[جِ قَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان عباسی بخش بستان آباد از شهرستان تبریز. این ده در سی و شش هزارگزی جنوب خاوری بستان آباد وسه هزارگزی بشوسهء میانه- تبریز قرار دارد. محلی است جلگه و آب و هوای آن معتدل است و 202 تن سکنه دارد. آب مشروب آن از رودخانه تأمین میشود و محصول آنجا غلات و درخت تبریزی است و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

جداقیه.

[جِ قَ یِ] (اِخ) دهی است از دهستان کرانی شهرستان بیجار. این ده در بیست و چهارهزارگزی جنوب خاوری حسن آباد سوگند و در کنار رودخانهء قزل اوزان قرار دارد. محلی است کوهستانی و سردسیر و 150 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان، قالیچه و جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

جداقیه.

[جِ قَ یِ] (اِخ) دهی است از دهستان اسفندآباد از بخش قروه شهرستان سنندج. این ده در سی هزارگزی خاورقروه و نه هزارگزی شمال شوسهء قروه به همدان قرار دارد. محلی است سردسیر و در دامنه واقع شده است. و 255 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات و لبنیات است. شغل اهالی گله داری و زراعت و راه آن مالرو است و در تابستان از دو سر اتومبیل میتوان برد. صنایع دستی زنان قالیچه و جاجیم و گلیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

جداقیه.

[جِ قَ یِ] (اِخ) دهی است از دهستان چهاراویماق بخش قره آغاج از شهرستان مراغه. این ده در چهل هزارگزی جنوب خاوری قره آغاج و پنجاه هزارگزی شمال خاوری راه ارابه رو شاهین دژ به تکاب قرار دارد. محلی کوهستانی و معتدل است. 108تن سکنه دارد. آب مشروب آن از رودخانه آیدوغموش تأمین میشود و محصول آنجا غلات، نخود و بزرک و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جاجیم بافی و راه آنجا مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

جدا کردن.

[جُ کَ دَ] (مص مرکب) تفریق نمودن. مفروق کردن. از هم سوا کردن. علیحده کردن :
قند جدا کن از اوی دور شو از زهر دند
هر چه به آخر به است جان ترا آن پسند.
رودکی.
بر او [ کیخسرو ] آفرین کرد [ رستم ] کای نیکنام
چو خورشید هر جای گسترده کام...
بدان را ز نیکان تو کردی جدا
تو بستی به افسون و بند اژدها.فردوسی.
|| برگزیدن. خوب و بد کردن. به گزین یا به گزینی کردن. بد و خوب کردن. غث و سمین کردن. چاق و لاغر کردن :
جدا کرد از آن خلخی صدهزار
جهان آزموده نبرده سوار.فردوسی.
ز لشکر جدا کرد بهرام شیر
سپاهی جهانگیر و گرد و دلیر.فردوسی.
و غلامی هفتاد ترک خیاره بدست آمدند و جدا کردند تا بدرگاه عالی فرستند. (تاریخ بیهقی).
شاه احول کرد در راه خدا
آن دو دمساز خدائی را جدا.(مثنوی).
|| منفصل کردن. (ناظم الاطباء). بریدن. قطع کردن :
خمار دارد و همواره باکیار بود
بسا سرا که جدا کرد در زمانه خمار.دقیقی.
بیفکند گوری چوپیل ژیان
جدا کرد زو چرم و پای و میان.فردوسی.
بدو گفت بشتاب از این انجمن
هم اکنون جداکن سرش را ز تن.فردوسی.
هر آن کس که او یار بندوی بود
بنزدیک گستهم [ برادر بندوی ] بدگوی بود
که بودند شادان ز خون پدر[ هرمزبن نوشیروان ]
ز تنهای ایشان جدا کرد[ خسرو پرویز ]سر.
فردوسی.
گر او را جدا کرد خواهی زمن
نخستین جدا کن سر من ز تن.فردوسی.
سرت از دوش بشمشیر جدا کردم
چون بکشتم نه ز چنگال رها کردم.
منوچهری.
بخندید برنا که حاتم منم
سر اینک جدا کن بتیغ از تنم.(بوستان).
کف دست و سرپنجهء زورمند
جدا کرده ایام بندش ز بند.(بوستان).
ملک از ناخن همی جدا خواهی کرد
دردت کند ای دوست خطا خواهی کرد.
احمد برمک. (از لغت فرس اسدی چ اقبال ص 297)
کسی که اشهد ان لااله الاالله
نگوید او را سر کن بتیغ تیز جدا.؟
|| دور کردن. سواکردن :
ز همشان جدا کرد بر پهن دشت
بر ایشان چو باد دمان برگذشت.فردوسی.
مرکب من بود زمان پیش از این
کرد نتانست ز من کس جداش.ناصرخسرو.
از سر اکرام و از بهر خدا
بیش از این ما را مکن از خود جدا.(مثنوی).
جهان از جان شیرینش جدا کرد
بشیرین هم جهان هم جان رهاکرد.نظامی.
|| متمایز کردن. متمایز ساختن. بازشناختن :
سخن با خطرتواند کرد
خطری مرد را جدا ز حقیر.ناصرخسرو.
آن کن که خویشتن ز بهائم جدا کنی
تا سوی قوم خویش فرستدت ذوالجلال.
ناصرخسرو.
قلم جدا کند ای شاه کهتر از مهتر
بکوتهی و درازی مدان کهی و مهی.
ناصرخسرو.
آنکو جدا کند بخرد جوهر از عرض
داند که این دو چیز لطیفند و جوهرند.
ناصرخسرو.
|| مسترد داشتن بازگرفتن. دور داشتن از :احمد سوگند بخورد اما گفت یک امشب اسبان از شما جدا کنند و بر اشتران نشینید فردا اسبان بشما داده آید. (تاریخ بیهقی ص359). || به مجاز، بیرون کردن. لباس کندن. کندن لباس و جز آن. بیرون آوردن : و غلام را فرمود تا تیر از وی جدا کرد و جراحت ببست. (تاریخ بیهقی). زنی بود دیوانه... جامه های دیباش پوشانیدند و پیرایه های زر و جواهر برو بستند... آغاز سخن عاقلانه کرد... جدا کردند بهمان حال دیوانگی باز شد. (نوروزنامه). || بمجاز، منفصل شدن. جداشدن از : روزی که یخ بند عظیم بوده است اسب براند و خود را از اسب جدا کرد. (تاریخ بیهقی ص363). || تقسیم کردن. افراز. مفروز کردن.
- جدا کردن سخن؛ فَصل الخِطاب. (ترجمان القرآن عادل).
- جدا کردن میان حق و باطل؛ فرقان. (ترجمان القرآن عادل).

جداکرده.

[جُ کَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)منفصل و گسیخته شده. || دورشده. || منفک. || ممتاز. || مفروز. مفروق. || جداشده.

جداکننده.

[جُ کُ نَنْ دَ / دِ] (نف مرکب)تفریق کننده. || منفصل کننده. از هم سواکننده. || علیحده کننده. || حل کننده. (از ناظم الاطباء). فارق. بائن.

جداگانه.

[جُ نَ / نِ] (ق مرکب) علیحده. (ناظم الاطباء). منفرد. (آنندراج) (ناظم الاطباء). تنها. (ناظم الاطباء). || مستقل. مجزا : [ قمر دلالت کند بر ]... دندانهاش جداگانه و اندر سرش کژی. (التفهیم). جداگانه آنچه از خوارزم آورده بود نیز بفرستاد. (تاریخ بیهقی ص381). یاد کنم جداگانه در این تصنیف این حال ها را بابی. (تاریخ بیهقی ص403). و بعض مردمان گل جداگانه بدست بمالند نیک. و شکر جلاب کنند تا بقوام انگبین آید. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
جداگانه از بهر سالارشان
بسی نقد بنهاد در بارشان.نظامی.
رواقی جداگانه دید از عقیق
ز بنیاد تا سر بگوهر غریق.نظامی.
شنیدستم که هر کوکب جهانیست
جداگانه زمین و آسمانیست.نظامی.
رنگ هر گنبدی جداگانه
خوشتر از رنگ صد صنم خانه.نظامی.
ای بحر کرم باشد راهی بتو هر دل را
مخصوص جداگانه چون قطرهء بارانها.
تأثیر (ازآنندراج).
|| قطعه قطعه. پاره پاره. متفرقانه. (ناظم الاطباء).

جدا گردانیدن.

[جُ گَ دَ] (مص مرکب)قطع کردن. بریدن. منفصل و گسیخته ساختن. عَنش. (منتهی الارب).

جدا گردیدن.

[جُ گَ دی دَ] (مص مرکب) منفصل و گسیخته گردیدن. جدا شدن. دور ماندن. تفّرق. اِنمیاز. (منتهی الارب) :
گفت اگر گردی شبی از روی چون ماهم جدا
تا سحرگاهان ستاره میشمر گفتم بچشم.
کمال خجندی (از ارمغان آصفی).
چون ببیند سیم و زر آن بینوا
بهر زر گردد ز خان و مان جدا.
(مثنوی).

جدا گرفتن.

[جُ گِ رِ تَ] (مص مرکب)علیحده گرفتن. منفرد گرفتن. تنها گرفتن.
- عرصه جداگرفتن؛ موقع و مکان و ساحت دیگر انتخاب کردن :
برآن سرم که دگر ترک مدعا گیرم
ز هر دو کون یکی عرصهء جداگیرم.
مسیح کاشی (از ارمغان آصفی).

جدا گشتن.

[جُ گَ تَ] (مص مرکب) قطع شدن. بریده شدن. اِنفراق. (منتهی الارب) :
بسا کس که گشتش جدا سر ز تن
بگفتار این دیو نر اهرمن.فردوسی.
در کوی تو سرهای شهیدان محبت
بی ضربت جلاد جداگشته ز تن ها.
روحی همدانی (از ارمغان آصفی).
|| دور شدن. گرفته شدن :
چون بوی تو از مشک جدا گشت و زر از سنگ
بیقدر شود مشک و شود سنگ مزور.
ناصرخسرو.
|| تجزیه شدن. مجزا شدن :
سیم و سیماب بدیدار تو از دور یکیست
بعمل گشت جدا نقرهء سیم از سیماب.
ناصرخسرو.
|| منشعب شدن. متفرع شدن : و ایشان قومی اند از کمیاک جدا گشته و بدین جای مقام کرده. (حدود العالم). || متمایز شدن. تنها شدن :
از این هر دو هرگز نگشتی جدا
کنارنگ بودند او پادشا.
فردوسی (شاهنامه ج2 ص703).
بدان تا از او شاه گردد جدا
پس آنگه بسازم یکی کیمیا.فردوسی.
ایمان بوجود تو جدا گشت ز کفران
چون روز درخشنده جدا از شب عسعس.
ناصرخسرو.
|| زادن. متولد شدن. زائیدن :
جداگشت از او کودکی چون پری
به چهره بسان بت آذری.فردوسی.
ز کشتن رهانم من این ماه را
مگر زین پشیمان کنم شاه را
وگر نه چو زو بچه گردد جدا
بجای آورم گفتهء پادشا.فردوسی.
|| دور شدن. مفارقت کردن :
بتا تا جدا گشتم از روی تو
کراشیده و تیره شد کار من.
آغاجی (از فرهنگ اسدی نخجوانی).

جداگونه.

[جُ نَ / نِ] (ق مرکب) ظاهراً لهجه ای است در جداگانه. جداگانه. علیحده. تنها : اندر فربه کردن عضوی جدا گونه. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

جدال.

[جِ] (ع مص) خصومت کردن باکسی. (منتهی الارب) (از آنندراج). سخت خصومت کردن. (از اقرب الموارد). با کسی واکاویدن بخصومت. (تاج المصادر بیهقی). پیکار. نبرد. رزم. جنگ. نزاع. مناقشه و خصومت. (ناظم الاطباء). جنگ و خصومت کردن. (غیاث اللغات). سختی در مخاصمت. گفتگو بر سبیل منازعت و مغالبت. خصام. داوری. جدل. مجادله. در عربی مرادف قتال است که از کشش و کوشش با کسی کاویدن بدشمنی و دشمنی کردن باشد. (برهان) :
کنون که نام کنه(1) بر دلم بتپید
چنان کجا دل بددل تپد بروز جدال.
آغاجی (لغتنامهء اسدی ص116).
|| گفتگو. بحث. خلاف، چنانکه در عقیدهء تاریخی یا علمی. (یادداشت مؤلف). در اصطلاح عبارت است از نزاعی که به اظهار مذاهب و تبیین آنها مربوط باشد. (از تعریفات جرجانی) : الحج اشهر معلومات فمن فرض فیهن الحج فلا رفث و لا فسوق و لا جدال فی الحج. (قرآن 2/197). و جادلهم بالتی هی احسن. (قرآن 16/125). قالوا یا نوح قد جادلتنا فاکثرتَ جدالنا فأتِنا بما تعِدنا اِن کنت من الصادقین. (قرآن 11/32). || در اصطلاح فقهی، یکی از اعمالی که بر شخص محرم ممنوع است و آن گفتن «لا والله و بلی والله» باشد. (شرایع الاسلام باب الحج). صاحب مسالک آرد: این تفسیری است که حضرت صادق و کاظم (ع) دربارهء جدال کرده اند و صاحب شرائع هم آن را اختیار کرده است. (حاشیهء شرایع، باب حج). بیستم از محرمات احرام، جدال است و مراد به آنچه فرموده اند گفتن «لا والله وبلی والله است». و ظاهر این است که جدال، مجادله و معارضه و گفتگوئیست در امری که یکی اثبات و دیگری نفی کند، پس در مقام نفی مطلبی که طرف اثبات کند قسم یاد کند و بگوید: «لا والله». یا در مقام اثبات مطلبی که طرف نفی نماید قسم یاد کند و بگوید «بلی والله». (از مناسک فیض قمی) :
از پس آن کس که تو خواهی برو
نیست مرا با تو جدال و مقال.ناصرخسرو.
... در هم افتادیم و داد فسق و جدال بدادیم. (گلستان).
- بی جدال؛ بی گفتگو. بی بحث. بی مجادله :
اسب آزت سوی بدبختی برد
زین ز بخت بد فرو نه بیجدال.ناصرخسرو.
- جنگ و جدال؛ زد و خورد. کشمکش.
(1) - در اصل کینه.

جدال.

[جَ] (اِ) به لغت اهل مغرب غورهء خرما را گویند، یعنی خرمای سبز و نارس. (برهان). غوره های خرما. (آنندراج). خارهء خرما. (مهذب الاسماء). در لغت نجد غورهء خرما که سبز و مدور شده و نرسیده باشد. (از اقرب الموارد) :
و سارت الی یبرینَ خمساً فاصبحتْ
یخِرّ علی ایدی السقاة جدالها.
(از اقرب الموارد).
واحد آن جدالة است. (از اقرب الموارد). || سفالهای سخت شده. || زمینهای سخت. (آنندراج).

جدال.

[جَدْ دا] (ع ص) بسیارجدل. (منتهی الارب). || کابک فروش. (منتهی الارب). بیاع مرغ. (مهذب الاسماء). || فروشندهء غورهء خرما. (از اقرب الموارد): کان فلانُ جدالاً فصارَ تماراً؛ اَی کان بائع الجدال او بایع الحمام فی الجدیله. (اقرب الموارد).

جدال.

[جُ] (اِخ) شهری است به موصل. (منتهی الارب). قریهء بزرگ معموری است که بر تل بلندی در دومنزلی موصل قرار دارد. مردم آنجا نصرانی اند و در سر راه کاروانها است و کاروانسرای آبادی در نزدیکی آن وجود دارد و من [ یاقوت ] آن را بارها دیده ام و در شعر قدیم نام آن آمده است:
ایا جبلی سنجار هلا دفقتما
برکنیکما انف الزبیدی اجمعا
لعمرک ما جاءت زبید لهجرة
و لکنها جاءَت ارامل جوعا
و تبکی علی ارض الحجاز و قد رأت
جرائب خمساً من جُدال فاربعا.
(از معجم البلدان).
جدال کردن.
[ جِ کَ دَ ] (مص مرکب) بحث. مناظره. گفتگو :
ای حجت بقعهء خراسان
با دیو مکن جدال چندین.ناصرخسرو.

جدالاثافی.

[جُدْ دُلْ اَ] (اِخ) موضعی است به عقیق مدینه. (منتهی الارب) (مراصد الاطلاع). یاقوت چنین آرد: جد درلغت بمعنای چاه قدیمی واثافی جمع اثفیه به معنی سنگهائیست که دیگ برآن نهند و این [ کلمه ]نام موضعی است بعقیق مدینه. (از معجم البلدان).

جدالصحیح.

[جَدْ دُصْ صَ] (ع ص، اِ مرکب) و آن کسیست که در سلسله نسبش با میت ، مادری نباشد مانند پدر پدر تا هر چه بالا رود. (از تعریفات جرجانی). رجوع به جد شود.

جدالفاسد.

[جَدْ دُلْ سِ] (ع ص، اِ مرکب)آن خلاف جد صحیح است مانند پدرمادر پدر تا هر چه بالا رود. (از تعریفات جرجانی). رجوع به جد و جد الصحیح شود.

جدالموالی.

[جُدْ دُلْ مَ] (اِخ) موضعی است در عقیق. (معجم البلدان). موضعی است به عقیق مدینه. (منتهی الارب).

جدالة.

[جَ لَ] (ع اِ) زمین. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء) :
قد اَرکبُ الاَلةَ بعد الآلة
واَترک العاجزَ بالجَدالة.(از اقرب الموارد).
|| زمین که ریگ تنک دارد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). شن زار. (یادداشت مؤلف). || مور ریزه ها که پا برآورده باشند. || غورهء خرما. || سفال سخت ناکرده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

جدا ماندن.

[جُ دَ] (مص مرکب) دور ماندن. تنهاماندن :
کجا ماند از تو جدا بیژنا
بدو بر چه بد ساخت اهریمنا.فردوسی.
اگر از خانه و از اهل جدا ماندم
جفت گشتستم با حکمت لقمانی.
ناصرخسرو.
چون یقینی که همه از تو جدا خواهد ماند
زو هم امروز بپرهیز و همیدار جداش.
ناصرخسرو.
با تو قرب قاب قوسین آنگه افتد عشق را
کز صفات خود ببعدالمشرقین مانی جدا.
خاقانی.
مرا ز فرقت پیوستگان چنان روزیست
که بس نماند که مانم ز سایه نیز جدا.
خاقانی.
در چه طلسم است که ما مانده ایم
با تو بهم از تو جدا مانده ایم.عطار.
شنیدم که دارای فرخ تبار
ز لشکر جدا ماند روز شکار.سعدی.
تو در لهو و تماشائی کجا بر من ببخشائی
نبخشاید مگر یاری که از یاری جدا ماند.
سعدی.

جدامانده.

[جُ دَ / دِ] (ن مف مرکب)مهجور. (منتهی الارب). دورمانده. تنهاشده :
جدامانده از تخت و راهی شده
نیازآمده پادشاهی شده.
اسدی (گرشاسبنامه ص33).

جداماة.

[جُ] (ع اِ) خرمابن بسیاربار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جدامة.

[جُ مَ] (ع اِ) کفهء گندم و جو و مانند آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). آنچه از خوشهء گندم پس از خرمن کوبی هنگام باد دادن بیرون می آید. مایستخرج من السنبل بالخشب اذا ذری البر فی الریح و عزل عنه تبنه. (اقرب الموارد).

جدامة.

[جُ مَ] (اِخ) نام دختر جندل که از صحابیات است. (منتهی الارب).

جدامة.

[جُ مَ] (اِخ) نام دختر وهب که از صحابیات است. (منتهی الارب).

جدامة.

[جُ مَ] (اِخ) نام دختر حارث که از صحابیات بوده است. (منتهی الارب). و رجوع به عقدالفرید ج5 ص6 و امتاع الاسماع ج1 ص6 شود.

جدامی.

[جُ] (ع اِ) خرمائی است. (منتهی الارب). قسمی از خرما. (ناظم الاطباء). نوعی از نخل است بیمامه، که بمنزلهء نخل شهریز ببصرة و نخل تبی به بحرین می باشد. (از ذیل اقرب الموارد). نوعی است از خرما (از لسان العرب) :
بذی حُبُکٍ مثل القُنیّ، تزینه
جدامِیّة من نخل خیبر دُلّخ.(از لسان).
- نخل جدامی؛ موقَر. (لسان). نخل موقر بفتح قاف بر خلاف قیاس و بکسرقاف قیاسی است. و بجهت شباهت نخل باردار به زن حامله فعل وقر بنخل اسناد داده شده است. (از لسان العرب).

جدامیش.

[جَ] (مغولی، اِمص) مالیدن احجار بهم برای آمدن باران و برف. نوعی سحر و جادو. رجوع به مادهء بعد شود.

جدامیشی.

[جَ] (حامص) جادوگری بوسیلهء سنگ. رجوع به برهان قاطع چ معین ج4 حاشیهء ص2428 شود.

جدان.

[جَدْ دا] (اِخ) نام پسر جدیله از قبیلهء ربیعه. (منتهی الارب).مؤلف منتهی الارب در ذیل جد آرد: جدان بن جذیلة بن اسد از قبیلهء ربیعه است. (از منتهی الارب). بنابراین یکی از جدیله و جذیلة مصحف دیگری است. مؤید آن اینکه مؤلف لباب الانساب ذیل جدانی نسب جدان را چنین مینگارد: جدان بن جدیلة بن اسدبن ربیعة بن نزار. (از لباب الانساب).

جدان.

[جَدْ دا] (اِخ) تثنیه، و نام موضعی است که در شعر اعشی آمده است. (از معجم البلدان):
فاحتلّت الغمرَ فالجدّینِ فالفَرَعا.(1)
اعشی (از معجم البلدان).
(1) - در دیوان اعشی، جیم جدین، مضموم است. (چ کامل سلیمان ص109).

جدان.

[جُدْ دا] (اِخ) نام موضعی است. (منتهی الارب). ظاهراً همان جدان بفتح صحیح باشد. رجوع بمادهء قبل شود.

جدانک.

[جِ نَ] (اِ) به معنی جدارک است که بازی کوزه گردانک باشد و بفتح اول هم گفته اند. (برهان) (آنندراج). نام بازیی که کوزه گردان نیز نامندش. (شرفنامهء منیری). قسمی از بازی و لعب. (ناظم الاطباء).

جدانک.

[جُ نَ] (اِ) جعل. (ناظم الاطباء).

جدا نمودن.

[جُ نُ / نِ / نَ دَ] (مص مرکب) قطع کردن. بریدن. گسسته ساختن.

جدانوکر.

[جُ کَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان مرکزی بخش لنگرود از شهرستان لاهیجان. این ده در چهار هزارگزی باختر لنگرود و هزارگزی شوسهء لنگرود به لاهیجان قرار دارد. محلی است جلگه و معتدل و مرطوب و 165 تن سکنه دارد. آب آن از استخر. و محصول آن برنج و ابریشم است. صیفی کاری و کنف دارد و شغل اهالی زراعت و پارچه بافی و راه آنجا شوسه است. (ازفرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

جدانی.

[جَدْ دا] (ص نسبی) نسبت است به جدان بن جدیلة بن اسدبن ربیعة بن نزار. (از لباب الانساب). و رجوع به جدان شود.

جداول.

[جَ وِ] (ع اِ) جِ جدول به معنی خطوط و انهار. (غیاث اللغات) (آنندراج) (از قطر المحیط). انهار صغیر. (مرصع). رجوع به جدول شود. || رگهای کلان تر از سواقی. رگهای صغیرِ لیفی. (بحر الجواهر).
- جداول الامعاء؛ پرده ای است که عروق و شرائین و اعصاب از وسط دائرهء آن میگذرد. (از بحر الجواهر).
- جداول الحاوی.؛(1)
- جداول الماساریقا؛ شعبه های فرعی متفرقی است که بجرم کبد مربوط است. (از بحر الجواهر).
(1) - Ies Dabaluex synpdigues du Gontinent.

جداول زیج بطلمیوس.

[جَ وِ لِ جِ بَ لَ] (اِخ) نام کتابی از بطلیموس که معروف به القانون المسیر(؟) است و شرح ثاون اسکندرانی بر آن را مسلمین میشناخته اند. (از تاریخ علوم عقلی در تمدن اسلامی، تألیف دکترصفا). و رجوع به الفهرست ابن الندیم و التفهیم بیرونی ص132 شود.

جداوة.

[جِدْ دا وَ] (اِخ) قریه ای است از قریه های برقه در مغرب که آن را جداوة حیان گویند و فاصلهء آن با وادی مخبل هشت فرسخ است. (ازمعجم البلدان).
جداوی[ جَ ] (اِ) علوفه و مرسوم ملازم و نوکر باشد. (برهان). جیره و علیق و علوفه و مرسوم نوکر و ملازم. (ناظم الاطباء). علوفه و مرسوم ملازمان. (انجمن آرا) (آنندراج).

جداوی.

[ ] (اِخ) احمدبن ابراهیم از علماء الازهر و مدرس دانشکدهء خرطوم است. او راست: اقرب طرق الوصول الی قواعد علم الاصول. (از معجم المطبوعات).

جداة.

[جَ] (اِخ) موضعی است به بلاد غطفان. (معجم البلدان) :
یدیت علی ابن حسحاس بن وهب
باسفل ذی الجداة یدالکریم
قصرت له من الحماء لما
شهدت و غاب عن دار الحمیم
اخبره بان الجرح یشوی
و انک فوق عجلزة جموم.
(از معجم البلدان).

جداة.

[جُ] (ع ص، اِ) جِ جادی. خواهندهء عطا. (از منتهی الارب).

جدای.

[جُ] (ص) جدا، با زیادت یا است. (شرفنامهء منیری) :
بپژمرد گل و ماند گلاب پیوسته
از آن سپس که ز گل میشود گلاب جدای.
سپاهانی (از شرفنامهء منیری).

جدایا.

[جَ] (ع اِ) جِ جدیه. (قطر المحیط) (منتهی الارب). جِ جدیه یعنی آدرم زین و پالان. (آنندراج). و رجوع به جدیه شود.

جدایة.

[جَ / جُ / جِ یَ] (ع اِ) آهو بره. (منتهی الارب) (از آنندراج). بره آهو در همه احوالها، نر و ماده یکسان است. (مهذب الاسماء). الغزالة. (اقرب الموارد) :
یشتد حین یرید فارسه
شد الجدایة غمها الکرب.(از اقرب الموارد).

جدایی.

[جُ] (حامص) دوری و مفارقت. (فرهنگ نظام). تنهائی. بعد. هجر. فراق :
ز بیم جداییش گریان شدند
چو بر آتش تیز بریان شدند.فردوسی.
از ایران و توران جدایی نبود
که با جنگ و کین آشنایی نبود.فردوسی.
مرا روزگاری جدایی بود
مگر با سروش آشنایی بود.فردوسی.
همی داد گفتی دل من گوایی
که باشد مرا روزی از وی جدایی.فرخی.
مسعود ملک آنکه نبوده ست و نباشد
از مملکتش تا ابدالدهر جدایی.منوچهری.
ایام بر دو قسمست، آینده و گذشته
وآن را بوقت حاضر باشد از این جدایی.
ناصرخسرو.
معشوق هزاردوست را دل ندهی
ور میدهی آن دل بجدایی ننهی.سعدی.
ز حد گذشت جدایی میان ما ای دوست
هنوز وقت نیامد که بازپیوندی.سعدی.
ظرافت آتش افروز جداییست.صائب.
ربود صبر ز دل جان ز تن جدایی تو
جدایی تو چه ها کرد با جدایی تو.جدایی.
همی ترسیدم از روز جدایی
فغان کز هر چه ترسیدم رسیدم.(؟).
|| تمیز. تشخیص :
بچهر سکندر نکو بنگرید
از ان صورت او را جدایی ندید.فردوسی.
دارای ملوک عجم اسکندر ثانی
کز چشمهء خضرش نکند خضر جدایی.
خاقانی.
غرض اندر حد، شناختن حقیقت ذات چیز است و جدایی خود بتبع آید. (دانشنامهء علائی ص 15).
|| فرق. || عزلت. (دهار). || تجرد.

جدایی.

[جُ] (اِخ) لطفعلی بیگ آذر آرد: از حالش چیزی معلوم نشده و بغیر از این دو سه شعر از اشعارش چیزی بنظر نرسیده است:
به پیش شمع اگر پروانه سوزد نیست دشوارش
چه باک از سوختن او را که بر بالین بود یارش.
گیرم که توبه از می گلگون کندکسی
با آن دو لعل توبه شکن چون کند کسی.
ربود صبر ز دل جان ز تن جدایی تو
جدایی تو چها کرد با جدایی تو.
(از آتشکدهء آذر چ بمبئی ص219).

جدایی افتادن.

[جُ اُ دَ] (مص مرکب)دوری افتادن. هجر. مفارقت افتادن : هرگاه که دو دوست به مداخلت شریری مبتلا گردند هر آینه میان ایشان جدایی افتد. (کلیله و دمنه).
جدایی تا نیفتد دوست قدر دوست کی داند
شکسته استخوان داند بهای مومیائی را.(؟).
رجوع به جدایی و جدا شود.

جدایی افشار.

[جُ یِ اَ] (اِخ) نصرالله میرزا فرزند نادرشاه افشار از دختر دوم بابا علی بیگ افشار است که بعد از رضاقلی میرزا بدنیا آمد و شرح حال او در تاریخ مسطور است بعد از قتل نادر شاه نصرالله و امام قلی میرزا را از کلات گرفته بمشهد نزد علی قلی خان بردند و بقتل هردو فرمان داد. این ابیات از اوست:
مستوفی دیوان قضا روز نخست
مجموعهء شادی و الم کرد درست
شادی بتمام مردمان قسمت کرد
غم باقی ماند گفت این قسمت تست.
(از مجمع الفصحاء ج1 ص20).

جدایی افکندن.

[جُ اَ کَ دَ] (مص مرکب) مفارقت افکندن. و رجوع به جدایی فکندن و جدایی انداختن شود.

جدایی پذیر.

[جُ پَ] (نف مرکب) قبول کنندهء جدایی. پذیرهء فراق. قابل هجران و دوری. رجوع به جدایی شود.

جدایی فتادن.

[جُ فِ / فُ دَ] (مص مرکب) رجوع به جدایی افتادن شود.

جدایی فکندن.

[جُ فِ کَ دَ] (مص مرکب) دوری افکندن. فرقت انداختن :
جفت چرا کردشان به حکمت و صنعت
چون بمیانشان فکند خواست جدایی.
ناصرخسرو.
رجوع به جدایی و جدا شود.

جدایی کردن.

[جُ کَ دَ] (مص مرکب)دوری کردن. مُفارقت. هَجر. (منتهی الارب). هَجران :
چنین با پدر بیوفایی کنم
ز مردی و دانش جدایی کنم.فردوسی.
یار با ما بیوفائی میکند
بیگناه از ما جدائی میکند.سعدی.

جدب.

[جَ] (ع مص) در عربی به معنی عیب کردن باشد. (برهان). عیب کردن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء): فی الحدیث جَدب عمرُ السمَر بعدَ العتمه؛ اَی عابه. (از اقرب الموارد).
فیالک مِن خدّ اسیلٍ، و منطقٍ
رخیمٍ، و من خلْق تعلّلَ جادبُه.
ذو الرمة (از اقرب الموارد).
|| خشک و بی نبات شدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (ع اِ) تنگسال. (منتهی الارب). خشکسالی محْل. (از اقرب الموارد). قحط. خلاف خصب. (یادداشت مؤلف).تنگی. (زمخشری): مرت علیهم سنو جدب. (از اقرب الموارد). || عیب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || مغز درخت خرما و آن را پیه درخت خرما نیز گویند. (برهان) (ناظم الاطباء). به عربی شح النخلة و قلب النخلة خوانند. گزندگی زنبور را نافع است. (برهان). دل خرما نیز گویند و مانند مغز بادام باعسل وشیرینی خورند. (ناظم الاطباء) (آنندراج). || جِ جدبة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به جدبه شود.
- مکان جدب؛ جای خشک بی نبات. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). جائی قحط زده. (یادداشت مؤلف).

جدب.

[جِ دَب ب] (ع ص، اِ) علم است تنگسال را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || بی ثمر. (ناظم الاطباء).

جدباء .

[جَ] (ع ص، اِ) زمین خشک بی نبات. (اقرب الموارد) (آنندراج): فلاة جدباء؛ بیابان خشک بی نبات. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

جدبجد.

[جَ بِ جَ] (ق مرکب) از پدر به پسر. (ناظم الاطباء). پشت در پشت. نسلاً بعد نسل.

جدبرجد.

[جَدد بَ جَدد] (ق مرکب)پشت درپشت :
ز سعد ابوبکر تا سعد زنگی
پدر بر پدر نامور جد بر جد.سعدی.

جدبورغ.

[جِ] (اِخ)(1)
(1) - در یادداشت ها توضیحی برای جدبورغ یافت نشد.

جدبة.

[جَ بَ] (ع ص) دچار خشکسالی: عرض جدبة؛ زمین خشک بی نبات. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مؤنث جدب. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). ج، جدوب. (منتهی الارب).

جدبه کمرزده.

[جَ بِ کَ مَ زَ دَ / دِ](ن مف مرکب) در تداول عامه، نفرین یا فحشی است.

جدت.

[جِدْ دَ] (ع مص) نو شدن. (غیاث اللغات). || تازگی و نوی. (غیاث اللغات). مقابل قدم. (یادداشت مؤلف).

جدتین.

[جَ] (اِ) انبانچه ای باشد که آن را منقش و مزین کرده باشند. (برهان) (آنندراج). انبانچهء مزین. (شرفنامهء منیری). جبیتن مثله. (شرفنامه). ظاهراً مصحف چبین و چپین که بصورت چبتن هم درآمده است. (از حاشیهء برهان چ دکترمعین).

جدث.

[جَ دَ] (ع اِ) قبر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). گور بلغت تهامه. (ناظم الاطباء) (دهار). جدف، به ابدال «ث» به «ف». (اقرب الموارد). بهمین معنی است: شرالاحداث نزول الاجداث. (اقرب الموارد). تربت. آرامگاه. ج، اَجدُث. الاَجداث. (اقرب الموارد) (قطر المحیط) (منتهی الارب) : و نفخ فی الصور فاذا هم من الاجداث الی ربهم ینسلون. (قرآن 36/51). خشعاً ابصارهم یخرجون من الاجداث کأنهم جَراد منتشر. (قرآن 54/7).

جدثة.

[جَ ثَ] (ع اِ) آواز سم اسب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از قطر المحیط) (اقرب الموارد). || سپل شتر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). خف. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || (مص) خائیدن گوشت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

جدجد.

[جَ جَ] (ع اِ) زمین سختِ هموار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (ذیل اقرب الموارد) :
یَجنی باوظفة شدادٍ أسرها
صُم السنا بک لا تقی بالجدجد.
اَی لا تتوقاه و لا تهیّبه.
(ذیل اقرب الموارد، از صحاح).

جدجد.

[جُ جُ] (ع اِ) مرغکی است مشابه به ملخ. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). پرنده ای است شبیه به جندب جزآنکه کمی تیره رنگ و کوتاه است و قسمی از آن مایل به سفیدی است که آن را صرصر نامند. (از ذیل اقرب الموارد). و آن مشابه ملخ نیز هست. (از ذیل اقرب الموارد). || آبله ریزه که در بن حدقه برآید. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از ذیل اقرب الموارد). || ملخ مانند کرمکی است سیاه سر که شب بانگ کند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). الحرج. (ذیل اقرب الموارد). ج، جداجد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). صراراللیل. صیاح اللیل. سوسک که بشب آواز کند. (یادداشت مؤلف). || سبوی کلان. || چاه بسیارآب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). چاه بسیار آب نزدیک. (مهذب الاسماء).

جدجوده.

[] (اِخ) مؤلف قاموس کتاب مقدس آرد: یکی از منازل بنی اسرائیل دردشت. (سفر اعداد 33 ، 32). و دور نیست که همان جد جوده باشد که در سفر تثنیه مذکور است. اما ولتون بر آن است که اولی اسم شخص و دومی اسم وادیی میباشد لیکن روبنصن در نقشهء وادی غدغوده را ذکر نموده و احتمال میرود که همان حورالجد حاد [ کوه جدائی ] باشد. (قاموس کتاب مقدس).

جدح.

[جِ دِ] (ع اِ) کلمه ای است که بدان بز را زجر کنند. (ذیل اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

جدح.

[جَ] (ع مص) شورانیدن پِسْت را. (منتهی الارب). خلط. (اقرب الموارد). عن اللیث: جدح السویق فی اللبن ونحوه اذا خاضه بالمجدح حتی یختلط. (از اقرب الموارد). پِسْت تر کردن به آب. (آنندراج). مرطوب ساختن پِسْت به آب. (از اقرب الموارد). بله بشیی ء من الماء. (از اقرب الموارد).

جد حفص.

[جَدْ دِ حَ] (اِخ) قریه ای است از قرای بحرین در یک فرسخ ونیم مغرب منامه. (از فارسنامه). قریه ای است از بلاد هجر بفتحتین و این کلمه علم است برای تمام سرزمین بحرین. (از روضات الجنات ص54). ظاهراً تسمیهء این قریه به این اسم بلحاظ انتساب به بانی قریه است، چه آنکه بانی قریهء مزبور جد مردی بوده بنام حفص که در آن زمان شهرتی داشته است و بنابراین از اعلام مرکب بترکیب اضافی است مانند دارقطنی که ابوالحسن فقیه بغدادی معروف به دارقطنی منسوب به آن ناحیه است. (از حاشیهء روضات الجنات ص540).

جد حفصی.

[جَدْ دِ حَ] (ص نسبی)منسوب به جد حفص. (از روضات الجنات).

جد حفصی.

[جَدْ دِ حَ] (اِخ) سیدجلیل ماجدبن هاشم بن علی بن مرتضی بن علی بن ماجد حسینی امامی صادقی جد حفصی، مکنی به ابوعلی و معروف بسید بحرینی. محدث شیعی و ازمشایخ ملامحسن فیض کاشانی است. وی سیدی ادیب و محققی دقیق و در جودت تألیف و فصاحت و بلاغت تعبیر و دقت نظر کم نظیر است. او اول کسی است که در شیراز به نشر حدیث پرداخت و بجهت ذوق شعری و فصاحت بیان در دل ارباب ادب جای داشت و با ابوبحر خطی دوستی و اتحاد و مناظرهء شعری داشت. و از جمله برگزیده اشعار وی قصیدهء معروفی است که در مرثیهء حضرت حسین (ع) گفته و اول آن چنین است:
بکی و لیس علی صب بمعذور.
(از روضات الجنات ص549).
و رجوع به ابوعلی ماجد در شود.

جدد.

[جُ دَ] (ع اِ) زمین سخت. (معجم البلدان). || جِ جُدَّه به معنی خرقه. (قطر المحیط). رجوع به جُدَّه شود. || جِ جدید. (اقرب الموارد). || راهها. (آنندراج):... و من الجبال جدد بیض و حمر مختلف الوانها و غرابیب سود. (قرآن 35 / 27).

جدد.

[جُ دَ] (ع اِ) جِ جدید. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (قطر المحیط). رجوع به این کلمه شود. جِ جُدَّه. (ترجمان القرآن). رجوع به جُدَّه شود. جِ جاده، راهها. (غیاث اللغات).

جدد.

[جَ دَ] (ع اِ) روی زمین. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (قطر المحیط) (اقرب الموارد از لسان). || غده مانندی در گردن شتر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). شبه السلعة فی عنق البعیر. (قطر المحیط) (اقرب الموارد). || ریگ تنک. || زمین هموار درشت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (قطر المحیط). و در این مثل: من سلک الجدد امن العثار. بهمین معنی است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || آن راه که در آن درشتی نبود. (مهذب الاسماء). راه راست. طریق مستقیم.

جدد.

[جُ دَ] (اِخ) نام موضعی است در بلاد هذیل . (معجم البلدان) (مراصدالاطلاع) :
ثم انصببنا جبال الصفر معرضة
عن الیسار و عن ایماننا جدد.
غاسل بن غزیة الجربی الهذلی
(از معجم البلدان).

جددین.

[] (اِ مرکب) غیر زردشتی. مقابل به دین. (یادداشت مؤلف).

جدر.

[جَ] (اِ) شترمادهء چهارساله راگویند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). شتر چهارساله. (فرهنگ اسدی نخجوانی) :
چگونه جدری جدری کجا ز پستانش
هنوز هیچ لبی نا گرفته بوی لبن.منجیک.
فرستاده بر جدری آمد برون
یکی بادپی کوه کوهان هیون.اسدی.
وجود اشرف دارای دهر ابواسحاق
شکوه و مسند و ایوان و تخت صدر بود
کجاست در همه عالم شهی که همچون او
کمینه بخشش او صد هزار جدر بود.
شمس فخری.
|| (ع اِ) دیوار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). جدار. (قطر المحیط). ج، جُدران. (قطر المحیط) (منتهی الارب). || گیاهی است که در ریگ روید. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). نبت رملی. (قطر المحیط) (ذیل اقرب الموارد). ج، جُدور. (قطر المحیط) (منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد). || حطیم کعبه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (قطر المحیط). || بن دیوار و جانب آن. || (مص) چیچک برآوردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || سزاوار و شایسته و لایق شدن. (قطر المحیط) (ناظم الاطباء) (از منتهی الارب). || نمودار شدن نبات مانند جدری. (از منتهی الارب) (قطر المحیط). || برآمدن میوهء درخت مانند نخود. (از منتهی الارب) (قطر المحیط) (اقرب الموارد). || آبله ناک شدن دست از کار. (از منتهی الارب) (قطر المحیط). || پنهان شدن مرد بدیوار. (از منتهی الارب) (قطر المحیط). چادر دیواری ساختن. (از منتهی الارب).

جدر.

[جِ] (ع اِ) گیاهی است. (قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج). نام گیاهی است که در ریگ زار روید. (ناظم الاطباء). جِدرَه یکی از آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (قطر المحیط).

جدر.

[جُ] (ع اِ) جِ جدار. (منتهی الارب). || نباتی است. (مهذب الاسماء).

جدر.

[جَ دَ] (ع اِ) گره گوشت. (منتهی الارب) (آنندراج). گره گوشت ، خواه خلقی باشد یا از زدن یا از زخم. (ناظم الاطباء) (از قطر المحیط). جَدره و جُدره یکی از آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (قطر المحیط). ج، اَجدار. (قطر المحیط) (منتهی الارب).

جدر.

[جُ دُ] (ع اِ) جمع جدار که به معنی دیوار است. (غیاث اللغات) (از قطر المحیط) (منتهی الارب).

جدر.

[جَ دَ] (ع مص) برگ آوردن و گرفتن درخت انگور. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). الکرم همّ بالایراق. (قطر المحیط). نزدیک رسیدن درخت انگور ببرگ آوردن است. (شرح قاموس). || جدر پیدا کردن. (منتهی الارب). برآمدن آبله ها و قرحه ها بر بدن آدمی است. (شرح قاموس) (از قطر المحیط). || (اِ) گره گوشت از خلقت باشد یا از زدن یا از زخم. (منتهی الارب) (آنندراج) (قطر المحیط) (شرح قاموس). اثر ضرب یا جرحی که بر روی پوست بدن برآمده باشد. (از اقرب الموارد) :
یا قاتلَ اللهُ دُقیلاً ذالجَدَر
ابن الاعرابی (از اقرب الموارد).
جُدَر. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). رجوع به این کلمه شود. جدرة یکی آن. (منتهی الارب) (قطر المحیط) (اقرب الموارد). ج، اَجدار. (قطر المحیط) (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || آماسی است در حلق. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || آبله یا نشان گزیدگی بر گردن خر. (منتهی الارب) (قطر المحیط) (اقرب الموارد). نشان گزیدن. (غیاث اللغات). برآمدگی و آثار گزیدگی در گردن خر. (شرح قاموس). || دانهء طلع. (منتهی الارب) (قطر المحیط) (شرح قاموس).

جدر.

[جَ دِ] (ع ص) سزاوار. شایسته. لایق. (ناظم الاطباء). خلیق. (قطر المحیط).

جدر.

[جَ دَ] (اِخ) دهی است میان حمص و سلمیه که خمر جدری بدان منسوب است. (منتهی الارب) (از معجم البلدان) :
کأننی شارب یوم استبد بهم
من قَرقَفٍ ضمنتها حمص او جدر.
اخطل (از معجم البلدان).
و گفته اند دهی است به اردن. (از معجم البلدان) :
فما ان رحیق سبَتْها التجا
رُمن اذ رعاتٍ، فوادی جدَر.
ابوذؤیب (از معجم البلدان).

جدر.

[جَ] (اِخ) ذو جدر؛ چراگاهی است بر شش میل از مدینه در ناحیهء قبا. آن ناحیه مخصوص شتران حضرت رسول (ص) بود که مورد هجوم و غارت شد. (مراصد الاطلاع).

جدراء .

[جَ] (ع ص) شاة جدراء؛ گوسفند آبله زده. (منتهی الارب). جدراء الشاة؛ تقوب جلدها من داء یصیبها. (قطر المحیط) (اقرب الموارد).

جدراء .

[جُ دَ] (ع ص، اِ) جِ جدیر. (قطر المحیط) (منتهی الارب). رجوع به جدیر شود.

جدراک.

[جُ] (اِ) نوعی از بازی. (ناظم الاطباء).

جدران.

[جُ] (ع اِ) جِ جدر به معنی دیوار. (منتهی الارب) (قطر المحیط) (غیاث اللغات). رجوع به جدر شود. جِ جدار. (ترجمان عادل).

جدران الرأس.

[جُ نُرْ رَءْسْ] (ع اِ مرکب) چهار استخوان سر است. یکی پیش و یکی پس و دو بردو جانب. (بحر الجواهر).

جدرخش.

[جِ رَ] (اِ) نام شطرنج باز کامل و این مسموع است ازبعضی اساتذه یا آنکه جد بالکسر به معنی کوشش و رخش به معنی اسب که مضاف است بسوی بازی یعنی چون به کوشش اسب بازی می انگیزد. (غیاث اللغات) (آنندراج).

جدروسیا.

[جِ رُ] (اِخ) (قاموس الاعلام).

جدرة.

[جَ دَ رَ] (ع اِ) گره گوشت از خلقت باشد یا از زدن یا از زخم. (آنندراج). یکی جَدَر. (منتهی الارب). رجوع به جدر شود.

جدرة.

[جُ دَ رَ] (ع اِ) یکی جُدَر. (منتهی الارب). رجوع به جُدَر شود.

جدرة.

[جَ دَ رَ] (اِخ) قبیله ای است از بنی ازد: سموا به لانهم بنو اجدارالکعبة و حجرها. (منتهی الارب) (از آنندراج). حیی است از ازد و آنان بنوعامربن عمروبن خثعمة می باشند. و آنکه گفته است: فرزند عمروبن خزیمه اند خطاکرده چنانکه سهیلی به اثبات رسانده است. و من [ مؤلف تاج العروس ]گویم این خثعمة بن بکربن یشکربن قصی بن صعب بن دهمان بن نصربن زهران ازدی است و بدان جهت که جدار یا حطیم کعبهء مشرفه را بنا کردند به این نام موسوم شدند. و علمای انساب گویند یکبار سیل به کعبه آمد و بنیان آن را درهم ریخت، قریش ترسیدند که بار دیگر سیل بیاید و آن را که اساس دین و شرافت آنهاست از میان ببرد پس همین «عامر» دیوارهایی سیل بند بنا کرد که آنها را جادر نامیدند. شیخ ما گوید: شاید کلمهء «جدره» را جمع جادر قرار داده اند چنانکه در «کتبه و کاتب» است. و بعقیدهء من [ مؤلف تاج العروس ] ممکن است به اعتبار «جدیر» یعنی مکانی که این جدار به آن احاطه شده است به این نام موسوم شده چنانکه در «ثقیف و ثقفی» گویند. (از تاج العروس).

جدرة.

[] (اِخ) نام موضعی است در غربی جبل که دارای معادنی است. رجوع به الجماهر ص271 شود.

جدرة.

[جُ رَ] (اِخ) ابن سبدة عتقی. صحابی است که در فتح مصر حضور داشته است. (از تاج العروس) (منتهی الارب). ابن ماکولا آن را چنین [ با دال مهمله ] ضبط کرده است. (از تاج العروس). و در حسن المحاضره چنین آمده: جدرة بن سبدة ثقفی بگفتهء ابن؟ او را صحبتی است و شاهد فتح مصر نیز بوده است. (حسن المحاضرة فی اخبار مصر و القاهرة ص68).

جدرة.

[جَ دَ رَ] (اِخ) مادر قصی بن کلاب. (منتهی الارب) (از تاج العروس). و نام وی فاطمة بنت عوف بن سعدبن سیل بن الجدره است و آنان هم سوگندان بنوالدیل هستند. (تاج العروس از ابن الاثیر). و آنان خلفای بنوالدیل بن بکربن عبدمناة بن کنانه اند. (از لباب الانساب).

جدره.

[جِ رَ] (ع اِ) یکی از جدر که به معنی گیاهی است. (از منتهی الارب) (قطر المحیط).

جدری.

[جَ دَ] (ص نسبی) منسوب بقریهء جدر. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). این نسبت قیاسی است و برخلاف قیاس جیدری نیز آمده است. (از تاج العروس).

جدری.

[جُ] (ع اِ) نوعی از آبله که بر اقدام اطفال پدیدآید. به فارسی چیچک گویند و در صراح بضم اول و فتح ثانی و فتحتین هم آمده است. (آنندراج) (غیاث اللغات). دانه های ریز قرمزرنگی است که سر آنها سفید است و در تمام یا بیشتر بدن پراکنده میشود و آن را نقطه دار میسازد. (از قطر المحیط).

جدری.

[جَ دَ] (ع اِ) آبله و چیچک. (ناظم الاطباء). جُدری و جُدَری. (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد). رجوع به جُدری شود.

جدری.

[جُ دَ] (ع اِ) آبله و چیچک. (ناظم الاطباء). جَدری و جَدَری. (از قطر المحیط) (اقرب الموارد). ماهه. (یادداشت مؤلف). رجوع به جدری شود. فی الحدیث: «الکماةُ جدری الارض» شبهها به لظهورها من بطن الارض کما یظهر الجدری من باطن الجلد و اراد به ذمها. (از اقرب الموارد). مؤلف تاج العروس آرد: بضم جیم و فتح آن دو لغت است و دال در هرحال مفتوح است. و آن قرحه هائی است در بدن که از پوست سر درمی آورد و پر از چرک است و آن بیماری معروفی است [ آبله ] که هرکس در طول عمر یکبار به آن مبتلا میشود. شیخ ما گوید، گویند اول بار قوم فرعون به این عذاب گرفتار شدند و سپس در میان مردم باقی ماند و عکرمه گوید اول بار ابرهه به این مرض مبتلا شد. (از تاج العروس).

جدرین.

[ ] (اِخ) قریه ای است از قریه های جند در یمن. (از مراصد الاطلاع) (معجم البلدان). || مؤلف کشاف اصطلاحات الفنون آرد: بضم جیم و فتح و بقولی سکون دال مهملة در لغت آبله است. آن دانه های کوچکی است که در بدن عارض میشود جهة دفع نمودن از طبیعت مأمور تدبیر بدن انسان. فضلات طمیشه را که در بدن انتشار مییابد جهة تغذیهء بدن بدان فضلات. و ازینرو گفته اند این بیماری بناچار هرکس را عارض گردد زیرا فضلات مزبوره در اغلب از ابدان باقی است تا زمانی که محرکی در بدن وجود یابد که نیروی دافعه را برای دفع آن فضلات تحریک کند. و پاره ای از مردم در زندگانی دو بار مبتلا بدین بیماری گردند. سبب هم فقدان نیروی طبیعت برای دفع ماده در بدن کودکان است زیرا ممکن است در اولین نوبت ابتلا بدین بیماری قسمتی از فضلات در بدن بیمار باقی مانده باشد. آنگاه پس از دیرزمانی اسبابی مسخنه رطبه در بدن بیمار ایجاد شود و ماده و طبیعت را تحریک کند برای دفع فضلات در دومین نوبت. چنانکه در بحرالجواهر گفته است. و در آقسرائی گوید: آبله دانه هائی است سرخ مایل بسپیدی و در جمیع بدن پراکنده شود یا در قسمت بیشتر از بدن. و بسرعت چرک کنند. و سبب آن غلیان و عفونت خون است بواسطهء مخلوط شدن فضلات رقیقه که در سن کودکی در خون داخل میشود. و بهمین جهة باشد که این بیماری بیشتر در کودکان بروز کند. (از کشاف اصطلاحات الفنون). و معلوم است که پس از کشف میکربها و باسیل ها این نظر قدما چندان براساس نتواند بود:
پس آبله برآرد صورت شود مجدر
نه ماهه خون حیضی گر آبله برآرد
سی ساله خون خلقی آخر چه آورد بر.
(یادداشت مؤلف).
رجوع به بحر الجواهر و تذکرهء ضریر انطاکی و لکلرک و کلمه آبله در همین لغت نامه شود.

جدریون.

[] (اِخ) اهل جدره راگویند که در طرف شرقی دریای طبریه واقع است. (مرقس 5: 1 و لوقا 8: 26، ملاحظه در جرجیان و جدره). همان ام قیس یا مگیس است که بمسافت سه ساعت بغربی ربه بر قلهء کوهی که در وادی یرموق برآمده است میباشد و تخمیناً هزار و دویست و پانزده قدم بالاتر از سطح بحرالاوسط واقع شده و در عصر مسیح شهر معروفی بوده و از جمله آثار آن که فعلاً باقی است: مرسح بزرگی است که به کمال خوبی بدون عیب و نقص باقی است و دویست آتشکده که از سنگ چقماق های سیاه بنا شده است و راه سنگ فرش رومانی و در زیر این قریه بر کنارهء یرموق زمین حمه واقع میباشد که دارای چشمه های آب[ و ]یکی از آنها 191 درجهء فارنهایت و دیگری 108 درجه میباشد. (از قاموس کتاب مقدس).

جدریة.

[جَ ری یَ] (ع ص نسبی، اِ) خمری است منسوب بجدر و آن قریه ای است بشام. (مهذب الاسماء). در فرهنگهای دیگر جدری به این معنی آمده است. رجوع به جدری شود.

جدس.

[جَ دَ] (اِخ) بگفتهء صاغانی از اعلام است. (از تاج العروس).

جدس.

[جَ دَ] (اِخ) بطنی است از قبیلهء لخم یا آن تصحیف است و صواب به حای مهمله است. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). بطنی است از لخم و او جدس بن اریش بن اراش سکونی است، یا آن مصحف است و صواب آن به حای مهمله است. و امیر آن را با جیم آورده و همان صواب است و با حاء مهمله قوم دیگری باشند که در جای خود بیاید. (از تاج العروس). جدسی منصوب به آن است. (لباب الانساب). رجوع به جدسی شود.

جدس دره.

[ ] (اِخ) دو فرسخ و نیم میانهء شمال و مغرب کازرون است.

جدسی.

[جَ دَ] (ص نسبی) منسوب است به بنی جدس که بطنی است از کنده. (از الانساب سمعانی). و اوجدس بن اریش بن اراش بن خریلة بن لخم بن عدی بن اشرس بن شبیب بن سکون است. (از لباب الانساب).

جدش.

[جَ] (ع مص) ارادهء گرفتن کردن چیزی را. (از منتهی الارب) (از تاج العروس). ارادهء گرفتن چیزی کردن. (از ناظم الاطباء). گرداندن چیزی برای گرفتن آن. (از قطر المحیط). جدش الشی ء یجدشه جدشا؛ اداره(1)لیأخذه. (از قطر المحیط).
(1) - ظ. مصحف اراد باشد، زیرا در فرهنگهای دیگر «اراد الشی ء» ضبط شده است.

جدش.

[جَ دَ] (ع اِ) زمین درشت. (منتهی الارب) (تاج العروس). ج، اَجداش. (منتهی الارب) (تاج العروس) (آنندراج) (قطر المحیط).

جدع.

[جَ دِ] (ع ص) کودکی است که بد است خورش او. (شرح قاموس). کودکان بدخوراک. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

جدع.

[جَ] (ع مص) بازداشتن و به زندان کردن. (شرح قاموس) (از منتهی الارب). حبس کردن. (از اقرب الموارد) (قطر المحیط). || بریدن بینی یا گوش یا دست یا لب. (شرح قاموس) (منتهی الارب) (قطر المحیط). بریدن بینی. (اقرب الموارد). و منه المثل: لامر ماجدع قصیر انفه؛ در مورد کسی آورند که برای ظفر یافتن بر مراد مشقت عظیمی تحمل کند. (از اقرب الموارد). و بمجاز بر بریدن گوش و دست و زبان اطلاق میشود. (اقرب الموارد). || بدخوراک کردن مادر غذای کودک را. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (شرح قاموس). بدغذا شدن طفل. (آنندراج). || بازداشتن خیر از عیال. (از اقرب الموارد). جدعا له؛ نفرین است بر انسان یعنی خدای تعالی کم خیری و عیب و نقص را ملازم وی سازد. (از قطر المحیط) (ذیل اقرب الموارد). یعنی بریده باد بینی و گوش او. (منتهی الارب). و آن منصوب است بر اضمار فعلی که اظهار نمیشود. (از ذیل اقرب الموارد) (اقرب الموارد) :
دعوتُ خلیلی مِسحلا و دعوا له
جهنّام جدعاّ للهَجین المذمم.
اعشی (از اقرب الموارد).
|| (اِ) ناگوارد. (منتهی الارب). || آنچه از جلو بینی یا از انتهای آن بریده شده و آن را مصدر نامیده اند. (از ذیل اقرب الموارد از لسان). || در اصطلاح عروضی اسقاط هردو سبب مفعولات است و ساکن گردانیدن تا لات بماند پس فاع بسکون عین بجای [ آن ] بنهند و فاع چون از مفعولات خیزد آن را مجدوع خوانند یعنی بینی بریده و این اسم زحاف را لایق نیفتاده است. (از المعجم چ مدرس رضوی ص43). مؤلف کشاف اصطلاحات الفنون آرد: بفتح جیم و سکون دال نزد عروضیان انداختن هر دو سبب و ساکن کردن تا از مفعولات فاع ماند بجای او فعل نهند. چرا که فاع بی معنی است و مستعمل نیست و آن رکن که در آن جدع واقع شده باشد آن را مجدوع گویند. کذا فی عروض سیفی. (کشاف اصطلاحات الفنون). و مؤلف مرآة الخیال آرد: در اصطلاح انداختن هر دو سبب و ساکن کردن تا را از مفعولات بود که لات بماند پس فاع بجای او نهند و اینجا عروض و ضرب مجدوع و باقی ارکان مطوی است. (از مرآة الخیال ص103).

جدع.

[جَ دَ] (ع اِمص) بریدگی بینی و جز آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || (مص) بدخوار گردیدن کودک. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (قطر المحیط). بد دادن مادر خورش کودک را. (از شرح قاموس). بدخوراک گردیدن فصیل یا سوار شدن بر آن در کوچکی و ضعیف شدن آن. (اقرب الموارد). ساء غذاؤه او رکب صغیراً فوهن. (اقرب الموارد).

جدعاء .

[جَ] (ع ص) تأنیث اجدع. گوش بریده. (از منتهی الارب) (قطر المحیط) (از اقرب الموارد). ج، جُدع. (از قطر المحیط).
- ناقهء جدعاء؛ شتری که یک ششم یا یک چهارم یا بیش از آن تا بنصف رسد از گوش آن بریده باشد. (لسان، از ذیل اقرب الموارد).
- الجدعاء من المَغر؛ بزی که یک سوم گوش آن یا بیشتر بریده باشد و ابن انباری هر شتر گوش بریده را گوید. (لسان، از ذیل اقرب الموارد).

جدعاء .

[جَ] (اِخ) لقب ناقهء رسول الله (ص) و آن را عضباء و فصواء هم گویند. (منتهی الارب) (آنندراج). ناقه ای است که رسول خدا (ص) با آن هجرت کرد. (از امتاع الاسماع). ناقهء پیغمبر است (ص) و او را عضباء و فصواء میگویند و این صفات در او نبود بلکه اینها لقب از برای او بود. (از شرح قاموس).

جدعان.

[جُ] (اِخ) از اعلام است. (اقرب الموارد). پدر عبدالله جدعان که جوانمرد معروفی در زمان پیغمبر (ص) بود. (از شرح قاموس).

جدعانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن عبدالرحمان بن ابوبکربن عبدالله بن ابی ملیکه ملقب بجدعانی و مکنی به ابوعرارة. از روات است. وی از موسی بن عقبه ... روایت کند و پسرش از او روایت دارد. (از لباب الانساب).

جدعانی.

[جُ] (ص نسبی) منسوب است به بنو جدعان تیمی؛ تیم قریش. (از لباب الانساب).

جدعانی.

[] (اِخ) رجوع به ابومعاذ جدعانی شود.

جدعوم.

[] (اِخ) مکانی است که در میانهء جبعه و تل رمول واقع است. (سفر داوران 20: 45) (از قاموس کتاب مقدس).

جدعوم.

[] (ص) در عبری(1).
(1) - در یادداشت ها توضیحی برای آن یافت نشد.

جدعون.

[] (عبری، ص) در عبری، به معنی چوبین است. (سفر داوران 6: 11). (از قاموس کتاب مقدس). به معنای خراب است. (قاموس کتاب مقدس).

جدعون.

[جِ] (اِخ) او پسر یواش ابی عزری و اسمش یربعل و قاضی هفتمین اسرائیلیان و مردی نیرومند و باهیبت و در حضور خداوند محترم و متواضع و رقیق القلب می بود، زیرا هنگامی که فرشتهء خداوند به او نمودار شده گفت: «به این قوت خود برو و اسرائیل را از دست مدیان رهائی ده». او در جواب گفت:«اینک خاندان من در منسی ذلیل تر از همه است و من در خانهء پدرم کوچکترین هستم». (سفر داوران 6:14 و 15). وی در جمیع اعمال و اقوال خود پسندیدهء خداوند بود و بدان واسطه وقایع پشم و شب نم همواره بر وفق مراد وی انجام همی یافت چنانکه در سفر داوران 6 و 7 و 8 وارد است. و به استعانت تدابیر خود اسرائیلیان را از دست مدیانیان بازرهانیده آنان را هزیمت داد. لکن هرقدر بنی اسرائیل درخواست نمودند که زمام شهریاری ایشان را بکف گیرد این سخن بسمع قبولش نیامد. اما افسوس که در اواخر عمر افودی که جز کاهنان هیچکس را نشاید برای خود ساخته (و) این معنی باعث برافروختن غضب خدا گشته دامی بجهت خود و خانواده اش گسترده شد. مدت پنجاه سال بر طایفهء شمالی و شرقی حکمران بود و در عبرانیان (11:32) وی را مدح مینماید. (از قاموس کتاب مقدس). و در عهد عتیق در آنجا که بنی اسرائیل از دست مدیان نزد خداوند استغاثه نمودند چنین آمده: من یهوه خدای شما هستم از خدایان اموریانیکه در زمین ایشان ساکنید لیکن آواز مرا نشنیدید. و فرشتهء خداوند آمده زیر درخت بلوطی که در عفره است که مال یوآش ابیعزری بود نشست و پسرش جدعون(1) گندم را در چرخشت میکوبید تا آن را از مدیان پنهان کند. پس فرشتهء خداوند بر او ظاهر شده وی را گفت ای مرد زورآور یهوه با توست. جدعون وی را گفت آه ای خداوند من اگر یهوه با ماست پس چرا این همه بر ما واقع شده است و کجاست جمیع اعمال عجیب او که پدران ما برای ما ذکر کرده و گفته اند که آیا ما را خداوند از مصر بیرون نیاورد؟ لیکن الاَن خداوند ما را ترک کرده و بدست مدیان تسلیم نموده است. آنگاه یهوه بر وی نظر کرده گفت با این قوت خود برو و اسرائیل را از دست مدیان رهائی ده. آیا من ترا نفرستادم؟ او در جواب وی گفت آه ای خداوند چگونه اسرائیل را رهائی دهم، اینک خاندان من در منسی ذلیل تر از همه است و من در خانهء پدرم کوچکترین هستم. خداوند وی را گفت یقیناً من با تو خواهم بود و مدیان را مثل یک نفر شکست خواهی داد. او وی را گفت اگر الاَن در نظر تو فیض یافتم پس آیتی بمن بنما که تو هستی آنکه با من حرف میزنی. پس خواهش دارم که از اینجا نروی تا نزد تو برگردم و هدیهء خود را آورده بحضور تو بگذرانم گفت من میمانم تا برگردی. پس جدعون رفت و بزغاله ای با قرصهای نان فطیر از یک ایفهء آرد نرم حاضر ساخت و گوشت را در سبدی و آبگوشت را در کاسه ای گذاشته آن را نزد وی زیر درخت بلوط آورد و پیش وی نهاد. و فرشتهء خدا او را گفت گوشت و قرصهای فطیر را بردار و بر روی این صخره بگذار و آبگوشت را بریز پس چنان کرد. آنگاه فرشتهء خداوند نوک عصا را که در دستش بود دراز کرده گوشت و قرصهای فطیر را لمس نمود که آتش از صخره برآمده گوشت و قرصهای فطیر را بلعید و فرشتهء خداوند از نظرش غایب شد. پس جدعون دانست که او فرشتهء خداوند است. و جدعون گفت آه ای خداوند یهوه چونکه فرشته خداوند را روبرو دیدم. خداوند وی را گفت سلامتی بر تو باد. مترس نخواهی مرد. پس جدعون در آنجا برای خداوند مذبحی بنا کرد و آن را یَهوه شالوم نامید، که تا امروز در عفرهء ابیعزریان باقی است. و در آن شب خداوند او را گفت گاو پدر خود یعنی گاو دومین را که هفت ساله است بگیر و مذبح بَعل را که از آن پدرت است منهدم کن و تمثال اشیره را که نزد آن است قطع نما. و برای یهوه خدای خود بر سر این قلعه مذبحی موافق رسم بنا کن و گاو دومین را گرفته با چوب اشیره که قطع کردی برای قربانی سوختنی بگذران. پس جدعون ده نفر از نوکران خود را برداشت و بنوعی که خداوند وی را گفته بود عمل نمود. اما چونکه از خاندان پدر خود و مردان شهر میترسید این کار را در روز نتوانست کرد پس آن را در شب کرد. و چون مردمان شهر در صبح برخاستند اینک مذبح بعل منهدم شده و اشیره که نزد آن بود بریده و گاو دومین بر مذبحی که ساخته شده بود قربانی گشته پس بیکدیگر گفتند کیست که این کار را کرده است و چون دریافت و تفحص کردند گفتند جدعون بن یوآش این کار را کرده است. پس مردان شهر به یوآش گفتند پسر خود را بیرون بیاور تا بمیرد، زیرا که مذبح بعل را منهدم ساخته و اشیره را که نزد آن بود بریده است. اما یوآش بهمهء کسانی که بر ضد او برخاسته بودند گفت آیا شما برای بعل محاجه میکنید و آیا شما او را میرهانید هر که برای او محاجه نماید همین صبح کشته شود و اگر او خداست برای خود محاجه نماید. چونکه کسی مذبح او را منهدم ساخته است. پس در آن روز او را یربعل نامید و گفت بگذارید تا بعل با او محاجه نماید، زیرا که مذبح او را منهدم ساخته است. آنگاه جمیع اهل مدیان و عمالیق و بنی مشرق با هم جمع شدند و عبور کرده در وادی بَزرَعیل اردو زدند. و روح خداوند جدعون را ملبس ساخت پس کرنا را نواخت و اهل ابیعزر در عقب وی جمع شدند. و رسولان در تمامی مَنسی فرستاد که ایشان نیز در عقب وی جمع شدند و در اشیر و زبولون و نفتالی رسولان فرستاد و به استقبال ایشان برآمدند، و جدعون بخدا گفت اگر اسرائیل را برحسب سخن خود بدست من نجات خواهی داد. اینک من در خرمنگاه پوست پشمینی میگذارم و اگر شبنم فقط بر پوست باشد و بر تمامی زمین خشکی بود خواهم دانست که اسرائیل را برحسب قول خود بدست من نجات خواهی داد. و همچنین شده و بامدادان بزودی برخاسته پوست را فشرد و کاسه ای پر از آب شبنم از پوست بیفشرد. و جدعون بخدا گفت: غضب تو بر من افروخته نشود و همین یک مرتبه خواهم گفت یک دفعه دیگر فقط با پوست تجربه نمایم این مرتبه پوست به تنهائی خشک باشد و بر تمامی زمین شبنم و خدا در آن شب چنان کرد که بر پوست فقط خشکی بود و بر تمامی زمین شبنم. و یربعل که جدعون باشد با تمامی قوم که با وی بودند صبح زود برخاسته نزد چشمهء حرود اردو زدند و اُردوی مدیان بشمال ایشان نزد کوه موره در وادی بود و خداوند به جدعون گفت قومی که با تو هستند زیاده از آنند که مدیان را بدست ایشان تسلیم نمایم مبادا اسرائیل بر من فخر نموده بگویند که دست ما، ما را نجات داده. پس الاَن بگوش قوم ندا کرده بگو هرکس که ترسان و هراسان باشد از کوه جلعاد برگشته روانه شود و بیست و دوهزار نفر از قوم برگشتند و ده هزار باقی ماندند و خداوند به جدعون گفت باز هم قوم زیاده اند ایشان را نزد آب بیاور تا ایشان را آنجا برای تو بیازمایم و هر که را بتو گویم این با تو برود او همراه تو خواهد رفت و هر که را بتو گویم این با تو نرود او نخواهد رفت و چون قوم را نزد آب آورده بود خداوند به جدعون گفت هر که آب را بزبان خود بنوشد چنانکه سگ مینوشد او را تنها بگذار و همچنین هر که بر زانوی خود خم شده بنوشد و عدد آنانی که دست بدهان آورده نوشیدند سیصد نفر بودند و جمع بقیهء قوم بر زانوی خود خم شده آب نوشیدند. و خداوند به جدعون گفت به این سیصد نفر که بکف نوشیدند شما را نجات میدهم و مدیان را بدست تو تسلیم خواهم نمود پس سایر قوم هرکس بجای خود بروند. پس آن گروه توشه و کرناهای خود را بدست گرفتند و هر کس را از سایر مردان اسرائیل بخیمهء خود فرستاد ولی آن سیصد نفر را نگاه داشت و اُردوی مدیان در اردوی پائین دست او بود. و در همان شب خداوند وی را گفت برخیز و به اردو فرود بیا زیرا که آن را بدست تو تسلیم نموده ایم. لیکن اگر از رفتن میترسی با خادم خود فوره به اردو برو چون آنچه ایشان بگویند بشنوی بعد از آن دست تو قوی خواهد شد و به اُردو فرود خواهی آمد. پس او و خادمش فوره بکنارهء سلاح دارانی که در اردو بودند فرود آمدند و اهل مدیان، عمالیق و جمیع بنی مشرق مثل ملخ بیشمار در وادی ریخته بودند و شتران ایشان را مثل ریگ که بر کنارهء دریا بی حساب است شماره ای نبود. پس چون جدعون رسید دید که مردی برفیقش خوابی بیان کرده میگفت که اینک خوابی دیدم و هان گردهء نان جوین در میان اُردوی مِدیان غلطانیده شده به خیمه ای برخورد و آن را چنان زد که افتاد آن را واژگون ساخت چنانکه خیمه بر زمین پهن شد. رفیقش در جواب وی گفت که این نیست جز شمشیر جدعون بن یوآش مرد اسرائیلی زیرا خدا مِدیان و تمام اردو را بدست او تسلیم کرده است. و چون جدعون نقل خواب و تعبیرش را شنید سجده نمود و به لشکرگاه اسرائیل برگشته گفت برخیزید زیرا که خداوند اردوی مدیان را بدست شما تسلیم کرده است. و آن سیصد نفر را به سه فرقه منقسم ساخت و بدست هر یکی از ایشان کرناها و سبوهای خالی داده و مشعلها در سبوها گذاشت. و به ایشان گفت بر من نگاه کرده چنان بکنید. پس چون به کنار اردو برسم هر چه من میکنم شما هم چنان بکنید و چون من و آنانی که با من هستند کرناها را بنوازیم شما نیز از همهء اطراف اردو کرناها را بنوازید و بگوئید: «شمشیر خداوند و جدعون». پس جدعون و صد نفر که با وی بودند در ابتدای پاس دوم شب بکنار اردو رسیدند و در همان حین کشیکچی تازه گذارده بودند پس کرنا را نواختند و سبوها را شکستند و مشعلها را بدست چپ و کرناها را بدست راست خود گرفته نواختند و صدا زدند شمشیر خداوند و جدعون و هرکس بجای خود به اطراف اردو ایستادند و تمامی لشکر فرار کردند و ایشان نعره زده آنها را منهزم ساختند و چون آن سیصد نفر کرناها را نواختند خداوند شمشیر هرکس را بر رفیقش و بر تمامی لشکر گردانید و لشکر ایشان تا بیت شطه بسوی صریرت و تا سرحد آبل محوله که نزد طبات است فرار کردند و مردان اسرائیل از نفتالی و اشیرو تمامی منسی جمع شده مدیان را تعاقب نمودند. و جدعون بتمامی کوهستان افرایم رسولان فرستاده گفت بجهة مقابلهء با مدیان بزیر آئید و آبها را تا بیت باره و اُردُن گرفتند و غُراب و ذئب دو سردار مدیان را گرفته غُراب را بر صخرهء غراب و ذئب را در چرخشت ذئب کشتند و مدیان را تعاقب نمودند و سرهای غُراب و ذِئب را به آن طرف اردن نزد جدعون آوردند. و مردان افرایم او را گفتند این چه کار است که به ما کرده ای که چون برای جنگ مدیان میرفتی ما را نخواندی و بسختی با وی منازعت کردند. او به ایشان گفت: الاَن من بالنسبه بکار شما چه کردم مگر خوشه چینی افرایم از میوه چینی ابیعزر بهتر نیست بدست شما خدا دو سردار مدیان یعنی غراب و ذئب را تسلیم نمود و من مثل شما قادر بر چه کار بودم پس چون این سخن را گفت خشم ایشان بر وی فرونشست و جدعون با آن سیصد نفر که همراه او بودند به اردن رسیده عبور کردند و اگر چه خسته بودند لیکن تعاقب میکردند و به اهل سکّوت گفت تمنا اینکه چند نان برفقایم بدهید زیرا خسته اند و من زبح و صلمونع ملوک مدیان را تعاقب میکنیم. سرداران سُکّوت به وی گفتند مگر دستهای زبح و صلمونع الاَن در دست تو میباشد تا به لشکر تو نان بدهیم. جدعون گفت پس چون خداوند زبح و صلمونع را بدست من تسلیم کرده باشد آن گاه گوشت شما را با شوک و خار صحرا خواهم درید. و از آنجا به فنوعیل برآمده به ایشان همچنین گفت و اهل فنوعیل مثل جواب اهل سکوت او را جواب دادند. و به اهل فنوعیل نیز گفت وقتی که بسلامت برگردم این برج را منهدم خواهم ساخت. و زبح و صلمونع در قرقور با لشکر خود بقدر پانزده هزار نفر بودند تمامی بقیهء لشکر بنی مشرق این بود زیرا صدوبیست هزار مرد جنگی افتاده بودند و جدعون براه چادرنشینان بطرف شرقی نوبخ و یحبهاه برآمده لشکر ایشان را شکست داد زیرا که لشکر مطمئن بودند. و زبح و صلمونع فرار کردند و ایشان را تعاقب نموده آن دو ملک مدیان یعنی زبح و صلمونع را گرفت و تمامی لشکر ایشان را منهزم ساخت. و جدعون بن یوآش از بالای حارس از جنگ برگشت و جوانی از اهل سُکّوت را گرفته از او تفتیش کرد و او برای وی نامهای سرداران سکوت و مشایخ آن را که هفتاد و هفت نفر بودند نوشت. پس نزد اهل سکّوت آمده گفت اینک زَبح و صلمونع که دربارهء ایشان مرا طعنه زده گفتید مگر دست زبح و صلمونع الاَن در دست تو است تا به مردان خستهء تو نان بدهیم پس مشایخ شهر و شوک و خارهای صحرا را گرفته اهل سُکّوت را به آنها تأدیب نمود. و بُرج فنوعیل را منهدم ساخته مردان شهر را کشت. و به زبح و صلمونع گفت چگونه مردمانی بودند که در تابور کشتید گفتند ایشان مثل تو بودند هریکی شبیه شاهزادگان گفت ایشان برادرانم و پسران مادر من بودند به خداوند حی قسم اگر ایشان را زنده نگاه میداشتید، شما را نمی کشتم. و نخست به زادهء خود یثرْ برگفت برخیز و ایشان را بکش لیکن آن جوان شمشیر خود را از ترس نکشید چون که هنوز جوان بود. پس زبح و صلمونع گفتند تو برخیز و ما را بکش زیرا شجاعت مرد مثل خود او است پس جدعون برخاسته زبح و صلمونع را بکشت و هلالهائی که برگردن شتران ایشان بود گرفت. پس مردان بنی اسرائیل به جدعون گفتند بر ما سلطنت نما هم پسر تو و پسر پسر تو نیز چون که ما را از دست مدیان رهانیدی. جدعون در جواب ایشان گفت من بر شما سلطنت نخواهم کرد و پسر من بر شما سلطنت نخواهد کرد خداوند بر شما سلطنت خواهد نمود. و جدعون به ایشان گفت یک چیز از شما خواهش دارم که هریکی از شما گوشوارهای غنیمت خود را بمن بدهد زیرا که گوشوارهای طلا داشتند چونکه اسماعیلیان بودند. در جواب گفتند البته میدهیم پس ردائی پهن کرده هریکی گوشوارهای غنیمت خود را در آن انداختند. و وزن گوشواره های طلائی که طلبیده بود هزار و هفتصد مثقال طلا بود سوای آن هلالها و حلقه ها و جامهای ارغوانی که بر ملوک مدیان بود و سوای گردن بندهائی که بر گردن شتران ایشان بود. و جدعون از آنها ایفودی ساخت و آن را در شهر خود عفره برپاداشت و تمامی اسرائیل به آنجا در عقب آن زنا کردند و آن برای جدعون و خاندان او دام شد. پس مدیان در حضور بنی اسرائیل مغلوب شدند و دیگر سرخود را بلند نکردند و زمین در ایام جدعون چهل سال آرامی یافت. و یربعل بن یوآش رفته در خانهء خود ساکن شد. و جدعون را هفتاد پسر بود که از صلبش بیرون آمده بودند زیرا زنان بسیار داشت. و کنیز او که در شکیم بود او نیز برای وی پسری آورد و او را ابی ملک نام نهاد. و جدعون بن یوآش پیر و سالخورده شده مرد و در قبر پدرش یوآش در عفره ابیعزری دفن شد. و واقع شد بعد از وفات جدعون که بنی اسرائیل برگشته در پیروی بعلها زنا کردند و بعل بریت را خدای خود ساختند. و بنی اسرائیل یهوه خدای خود را که ایشان را از دست جمیع دشمنان ایشان از هر طرف رهائی داده بود بیاد نیاوردند. و با خاندان یربعل جدعون موافق همهء احسانی که با بنی اسرائیل نموده بود نیکوئی نکردند. (از ترجمهء کتاب مقدس، عهد عتیق، سفر داوران، باب ششم تا نهم).
(1) - Gedeon.

جدعون.

[] (اِخ) ابن یوآش شخصی که بنی اسرائیل را از دست مدیان رهانید. (از مجمل التواریخ و القصص ص142). این شخص همان جدعون یوآش است. رجوع به این کلمه شود.

جدعوید.

[جَ عَ] (اِخ) نام بتی است از بتهای اعراب جنوبی و جد به معنی بخت و عوید نام طائفه ای است. (از تاریخ اسلام دکتر فیاض ص 36).

جدعة.

[جَ دَ عَ] (ع اِ) باقیماندهء بریدگی. (منتهی الارب) (آنندراج) . آنچه پس از بریدگی عضوی از آن باقی ماند. (المنجد). ما بقی من العضو بعد جدعه. (قطر المحیط). || موضع بریدگی عضو. (المنجد). و رجوع به جَدعَه شود.

جدعه.

[جَ عَ] (ع اِ) آن چیزی است که باقی میماند بعد از بریدن. (شرح قاموس). مترجم گوید، که جوهری نیز بطریق مصنف تفسیر کرده و ازهری و ابن عباد و غیر او گفته اند که «الجدعه موضع الجدع مِن المجدوع». (شرح قاموس). و رجوع به جَدَعَة شود.

جدغل کوه.

[] (اِخ) آب شاش از این کوه سرچشمه میگیرد و به آب خوشاب و نهر اوش پیوسته به فرغانه و اوزگند و مارغنان رسد ... (از نزهة القلوب ج3 ص 217).

جدف.

[جَ دَ] (ع اِ) گور. (منتهی الارب) (آنندراج). قبر. (قطر المحیط) (آنندراج) (شرح قاموس). قبر و آن اِبدال جدث است. (از اقرب الموارد) (آنندراج). ج، اَجداف. (اقرب الموارد) (لسان العرب) (منتهی الارب). و گروهی این جمع را مکروه دارند و گویند، بواسطهء ضعفی که در اثر اِبدال «ث» به «ج» روی داده، متصرف نبوده و آن را جمع نیست. جوهری گوید: جدف، قبر است و آن ابدال جدث است، زیرا عرب فاء و ثاء را متعاقب هم آورده گوید: جدث و جدف و جمع آن اجداث و اجداف است. (لسان العرب). || شراب که خنور آن سرگشاده باشد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). آن چیزی است که پوشیده نمیشود سر او به بندی و ریسمانی از شراب. (شرح قاموس). آنچه سر آن پوشیده نشود از شراب. (لسان، از نشوءاللغة). و فی حدیث عمر: حین سأل الرجل الذی کان الجنُّ استَهوتْه: ماکان طعامهم؟ قال الفُول، و ما لم یُذکر اسم الله علیه. قال فما کان شرابهم؟ قال الجدف. و تفسیره فی الحدیث انه ما لا یغطّی من الشراب. قال ابوعمرو، الجدف لم أسمعه الا فی هذا الحدیث و ما جاء الاوله اصل، و لکن ذهب من کان یعرفه و یتکلم به کما ذهب من کلامهم شی ء کثیر. (لسان). || کفک یا خس و خاشاک که از شراب بیرون اندازند. (منتهی الارب). قذی. (ناظم الاطباء) (آنندراج). آنچه از زبد و قذی از شراب بیرون اندازند. (اقرب الموارد). آن چیزی است که انداخته شده است از شراب از کف و خاشه. (شرح قاموس). مؤلف لسان العرب آرد: برخی گویند، جَدَف از جَدف به معنی قطع است و گویا مراد آن چیزی است از کفک و خاشاک و رغوه که از شراب بیرون اندازند، مثل آنکه آن را از شراب بریده و بیرون انداخته اند. ابن اثیر گوید، هروی از قتیبی چنین نقل کرده است. و آنچه جوهری در صحاح ضبط کرده است جذف با ذال معجمه به معنی قطع است و با دال مهمله ضبط نکرده است ولی ازهری با دال مهمله و معجمه هر دو ضبط کرده است. (از لسان العرب). مؤلف نشوءاللغة آرد: به عقیدهء ما جدف در اینجا فعل به معنی مفعول است، چنانکه در نفض و قبض و هدم که به معنی منفوض و مقبوض و مهدوم است. و چون معنی آن انداخته شده باشد بنابراین معنی آن مکشوف یا آنچه پوشیده نیست میباشد. (از نشوءاللغة ص105). || نباتی است در یمن که خوردن آن تشنگی شکند شتران را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). گیاهی است در یمن که بی نیاز میکند خورندهء او را از آشامیدن آب بر او. (شرح قاموس) (از اقرب الموارد) (لسان العرب). ابن سیده گوید، جدف، نباتی است در یمن که شتران خورند و از آب بی نیاز میشوند. کراع گوید، با خوردن آن نیازی به نوشیدن آب نیست. و ابن بری گوید، بیت زیر از جریر به این معنی است:
کانوا اذا جعلوا فی صیرهم بَصلاً
ثم استووا کنعداً مِن مالح، جدفوا.
(از لسان العرب).

جدف.

[جَ] (ع مص) جایگاهی است. (معجم البلدان) (شرح قاموس) (منتهی الارب).

جدف.

[جَ] (ع مص) بریدن چیزی را. (منتهی الارب) (المنجد). بریدن. (آنندراج). قطع کردن چیزی را. (لسان، از ذیل اقرب الموارد). || راندن کشتی را به بیل. (از منتهی الارب) (از المنجد) (از ذیل اقرب الموارد). جدف الملاح السفینة جدفاً؛ دفعها بالمجداف ای بالمقذاف. (ذیل اقرب الموارد). || برف باریدن آسمان. (از منتهی الارب) (از المنجد). جدف السماء بالثلج؛ رمت به. (اقرب الموارد) (المنجد). || زدن مرد به هر دو دست. || بریدن آواز در حداء. (منتهی الارب). جدف الحادی؛ قطع الصوت فی الحداء. (از اقرب الموارد). || راه رفتن زن به طرز قصار. (از ذیل اقرب الموارد). جدفت المرأة؛ مشت مشی القصار. (ذیل اقرب الموارد). || سرعت در راه رفتن. (از ذیل اقرب الموارد). جدف الرجل فی مشیته؛ اسرع. (ذیل اقرب الموارد). حرک یدیه اذا اسرع فی مشیته. (المنجد).

جدفاء .

[جَ] (ع ص) گوش بریده. شاة جدفاء؛ گوسپند اندک بریده گوش. (منتهی الارب). قطع من اذنها شی ء. (اقرب الموارد).

جدفه.

[جَ دَ فَ] (ع اِ) آواز دویدن. (منتهی الارب). الصوت فی العدو. (اقرب الموارد). || غوغا. (منتهی الارب). ضجیج. (المنجد). جَلَبَة. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

جدکاره.

[جَ رَ / رِ] (اِ) راه ها(1) و روشهای مختلف. (انجمن آرا). راههای(2)مختلف. (شرفنامهء منیری). رایهای مختلف بود. (لغت اسدی). تشاجر. اختلاف. خلاف. (یادداشت مؤلف). روشهای مختلف :
جهانیان را دیدم بسی ز هر مذهب
بسی بدیدم ازگونه گونه جدکاره.(3)شهید.
ز رائی نگر کار گردد تمام(4)
ز جدکاره گردد سراسر تباه.
(حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).
جدگاره. و رجوع به جدگاره شود.
(1) - ظ. رایها صحیح است.
(2) - ظ. رایها صحیح باشد.
(3) - ن ل: جدگاره.
(4) - ن ل: ز رای تو نیکو نگردد تمام.

جدکمرزده.

[جَ کَ مَ زَ دَ / دِ] (ص مرکب)نفرینی است سیدی را. (یادداشت مؤلف).

جدگاره.

[جَ رَ / رِ] (اِ) رایها و تدبیرها و روشهای مختلف را گویند. (برهان). راهها(1) و روشهای مختلف. (آنندراج) :
جهانیان را دیدم بسی ز هرمذهب
بسی بدیدم از گونه گونه جدگاره.شهید.
رجوع به جدکاره شود.
(1) - ظ. رایها صحیح است.

جدل.

[جَ] (ع مص) محکم تافتن رسن را. (اقرب الموارد) (از منتهی الارب) (از آنندراج). محکم تافتن. (تاج المصادر بیهقی). استوار کردن تابیدن چیزی را. (شرح قاموس). || قوی و پس رو مادر گردیدن بچه آهو. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). قوی و سخت استخوان شدن. (از المنجد). توانا شدن بچه آهو و پی رو مادر گردیدن او. (از شرح قاموس). || بسته شدن و قوی گردیدن حب در سنبل. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (المنجد). افتادن دانه در خوشه. (از شرح قاموس). || بر زمین افکندن کسی را. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از ذیل اقرب الموارد). و قال الازهری: الکلام المعتمد طعنه فجد له و ثقل الدال. (لسان، از ذیل اقرب الموارد). || سخت شدن پیکار. (از شرح قاموس). || بهانه کردن. || (اِ) ذکر مرد. (ذیل اقرب الموارد). ذکر سخت. (شرح قاموس). نرهء سخت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || استخوان میان کاواک دست و پا [ قلم ]. (منتهی الارب). || استخوان مغزدار دستها و پاها. (شرح قاموس). || اندام. (منتهی الارب). || استخوان گندهء محکم. ج، اجدال و جُدول. (منتهی الارب). کل عَظم موفّر کما هو لایکسر و لایخلط به غیره. (لسان العرب). هر عضو و هر استخوانی است که تمام کرده شده است که شکسته نمیشود و آمیخته نمیشود به او غیر او. (شرح قاموس). || قبر. (منتهی الارب). گور. قبر. (ناظم الاطباء). || عضو. ج، جُدول. || صلب. (المنجد) (اقرب الموارد). یقال: شی ء جَدل؛ ای صلب. (اقرب الموارد). و رجوع به جِدل شود. || لغت است از جدول به معنی سخت و درشت گردیدن. (از منتهی الارب).

جدل.

[جِ] (ع اِ) نرهء سخت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ذکر سخت. (شرح قاموس). || استخوان میان کاواک دست و پا. [ قلم ] . (منتهی الارب). استخوان مغزدار دستها و پاها. (شرح قاموس). || اندام. (منتهی الارب). هر استخوانی است که تمام کرده شده است و شکسته و آمیخته نمیشود به او غیر او. (از شرح قاموس). ج، اجدال و جُدول. (منتهی الارب). قوی. درشت.

جدل.

[جَ دِ] (ع ص) سخت خصومت. (منتهی الارب). شدیدالخصومة و النزاع. (قطر المحیط). شدیدالجدال. (لسان، از ذیل اقرب الموارد) (المنجد). جَدّال. مِجدال. (المنجد). بسیارجدال. (یادداشت مؤلف). || سخت و درشت گردیده. (ناظم الاطباء). || لغت است از جدول به معنی سخت و درشت گردیدن. صلب. (قطر المحیط) (از منتهی الارب). قوی. درشت.

جدل.

[جُ] (ع ص، اِ) جِ جدلاء. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). زن نیک خلقت. (از منتهی الارب).

جدل.

[جُ دُ] (ع ص، اِ) جِ جدیل. (منتهی الارب) (المنجد). ریسمان تافته شده از چرم یا مو در گردن شتر یا ناقه. (لسان، از ذیل اقرب الموارد).
- جدل الانسان؛ قلم دست و پای او. (از المنجد) (لسان از ذیل اقرب الموارد).

جدل.

[جَ دَ] (ع اِمص) خصومت، اسم است جدال را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). سختی دشمنی. (از شرح قاموس). سختی و لداد در خصومت. (از قطر المحیط). پیکار. (مهذب الاسماء). مخاصمت. ستیز. || قدرت بر خصومت. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). توانائی بر دشمنی. (از شرح قاموس). || خصومت بباطل. (بحر الجواهر). || (اِ) دانهء گندم نضج یافته. (قطر المحیط). || شدت یافتن خصومت. (از اقرب الموارد). جنگ و پیکار و بلفظ داشتن مستعمل است. (غیاث اللغات از بهار عجم). خصومت و دشمنی و با لفظ داشتن مستعمل است. (آنندراج). جدال. مناقشه. مناظره. نقار. نزاع. منازعه. مکابره. مناظره : و لقد صرفنا فی هذا القرآن للناس من کل مثل و کان الانسان اکثر شی ء جدلا. (قرآن 18/54).
ابالشکر آهنگ آن جنگ کرد
بضحاک راه جدل تنگ کرد.فردوسی.
اگر چیزی گویند، [ مردمان ] راه جدل بربندی. (کلیله و دمنه).
با بخت جدل نمیتوان کرد
اکنون که طریق دیگرم نیست
بنشینم و صبر پیش گیرم ....سعدی.
- بحث و جدل؛ گفتگو و مناظره در امری.
- جنگ و جدل؛ نزاع و کشمکش.
|| در اصطلاح، صناعتی است علمی که بدان قادر شوند بر اقامت حجت از مقدمات مسلمه بر هر مطلوبی که خواهند و محافظت هر وضعی که اتفاق افتد بر وجهی که نقض بدان متوجه نشود بحسب امکان. (از نفائس الفنون). جدل در اصطلاح دارای دو مفهوم باشد، یکی مطلق و کلی که در تمام علوم بکار رود و یکی خاص که مراد از آن یکی از اقسام صناعات خسمهء منطق است و آن چهار دیگر؛ برهان، خطابه، مغالطه و شعر است. چنانکه مؤلف کشاف اصطلاحات الفنون آرد: میتوان گفت این تعریف جدل به معنی مطلق نیست، بلکه تعریف است برای جدل که یکی از صناعات خمس و از اقسام قیاس می باشد. (کشاف اصطلاحات الفنون). به هر حال، جدل بیک معنی از فروع علم مناظره است و در استدلالات فقهی بکار میرود و به معنی دیگر قیاسی و منطقی است که آن را جدل یا طوبیقا گویند و در اینجا بترتیب هر دو معنی را می آوریم: در مناظرات، الزام و اسکات خصم به آشکار ساختن فساد گفتهء او بوسیلهء حجت یا شبهه و همچنین تصحیح کلام او را که در حقیقت خصومت است، جدل گویند. (از تعریفات جرجانی). و به عبارت دیگر: در اصطلاح استدلالهای فقهی، عبارت از شناختن آداب مناظره ای است که میان پیروان مذاهب فقهی و جز آنان روی میدهد. این فن هنگامی متداول شد که باب مناظره در رد و قبول مسائل توسعه یافت و هریک از مناظره کنندگان در استدلال و پاسخ دادن هنگام بحث و ستیزه به روشی لگام گسیخته سخن میگفتند و برخی از این سخنان و دلائل درست و برخی نادرست بود از اینرو پیشوایان ناگزیر شدند آداب و احکامی وضع کنند تا مناظره کنندگان در رد و قبول بر وفق آن قوانین سخن گویند و وضع استدلال کننده و پاسخ دهنده روشن گردد که چگونه رواست به استدلال پردازد و به چه کیفیتی دست از استدلال باز دارد و در چه جائی اعتراض کند و یا بمعارضه برخیزد و کجا باید سکوت کند و خصم بسخن و استدلال پردازد. و بهمین سبب گفته اند: جدل عبارت از شناسائی قواعد حدود و آداب استدلالی است که بوسیلهء آن انسان به حفظ عقیده و رأیی یا بطلان آن رهبری شود، خواه آن رای از فقه باشد با علوم دیگر. و این فن دارای دو روش است: یکی روش پزودی(1) که ویژهء ادلهء شرعی از قبیل نص و اجماع و استدلال است و دیگر روش عمیدی این روش در هر دلیلی که بدان استدلال شود و از هر دانشی که باشد تعمیم دارد و بیشتر متکی بر استدلال است. و روش مزبور از مقاصد و هدفهای نیکو است. و طبیعةً در این روش مغالطه نیز بسیار است. و اگر از نظر منطقی بدان نگریم غالباً بقیاس مغالطه شبیه تر است. عمیدی نخستین کسی است که در این روش بتألیف پرداخته. و بهمین سبب روش مزبور به وی نسبت داده شده است. و کتاب مختصری بنام «ارشاد» در این موضوع تألیف کرده است. و نسفی و دیگران روش او را دنبال کرده اند و تألیفات بسیاری پس از وی در این روش پدید آمده است. ولی در این عصر روش مزبور متروک شده، زیرا در این زمان دانش تعلیم و تربیت در بلاد اسلامی در مرحلهء نقصان است. (از کشف الظنون و ترجمهء مقدمهء ابن خلدون ج2 ص939 و 940). || جدل در منطق، یا قیاس جدلی، قیاسِ مؤلف از مشهورات و مسلمات و غرض از آن الزام خصم و اسکات آنکه از ادراک مقدمات برهان قاصر است. (از تعریفات جرجانی). هر قول جازم که مفید رائی مشهور یا مقتضی الزامی باشد، آن را جدل خوانند. (اساس الاقتباس ص343). جدل، صناعتی است علمی که با وجود آن اقامت حجت از مقدمات مسلم بر مطلوبی که خواهند و محافظت وضعی که اتفاق افتد بر وجهی که مناقضتی لازم نیاید، ممکن باشد. و بعبارتی دیگر، صناعتی که اقتضاء اقتدار کند بر تمشیت حجتهای مؤلف از مسلمات یا رد آن برحسب ارادات، و احتراز از لزوم تناقض در محافظت وضع. و صناعت ملکه ای نفسانی بود که با وجودش به آسانی بر استعمال موضوعات از سر بصیرت در تحصیل غرض بحسب ارادت بقدر امکان قادر باشد. و بحسب این رسم برهان و جدل و باقی اصناف مذکور، بل دیگر علوم و آداب و حرفتها صناعت باشد، و مردم باشد که بحسب فطرت مستعد صناعتی بود، یا بحسب مزاولت جزویات آن صناعت، او را تجاربی که معین بود بر تعاطی آن صناعت حاصل شود. اما او را به این سبب صاحب صناعت نخوانند، بل صاحب صناعت کسی بود که او را قانونهائی بود که رعایت آن موصل بود بغرض از آن صناعت. مانند طبیب که بکیاست فطری و تجارب تنها طبیب نباشد، بل باید که قوانین حفظ صحت و ازالت مرض را مستحضر بود و همچنین اگر کسی بقوت ذکا یا کثرت ممارست در این فن شروع کند جدلی نباشد، بل باید که قوانینی را که به این صناعت خاص بود مستحضر بود. و نه هر صناعتی متکفل رسیدن بود بکمال اقصی در آن غرض. مثلاً نه طب متکفل ازالت همهء امراض تواند بود، و نه مصارعت، متکفل افکندن همهء مصارعان، بل صناعات در رسانیدن به اغراض متفاوت باشند بحسب زیادت و نقصان مواد در استقصاء از انفعال یا مساعدت در آن و قرب و بُعد امکان وجود غرض، پس قصوری که به این اسباب در فوات غرض افتد قادح نبود در نفس صناعت، بل صناعت رساننده بود بمطلوب بقدر امکان. و بتقدیر این مقدمه معلوم شود که عجز مجادل از تحصیل بعضی مطالب که حصولش متعذر باشد قادح نبود در صناعت جدل، بل مانند عجز دیگر اصحاب صناعت بود از رسیدن بغرضی که صناعت متکفل حصولش نبود. و جدلی دو کس را گویند: یکی آن کس که محافظت وضعی کند، و وضع در این موضع رائی بود که آن را معتقد یا ملتزم باشند، مانند مذاهب و ملل مختلف که اهل ادیان ملتزم آنند. و دیگر آن کس را که نقض آن وضع کند بمقدماتی که ملتزم وضع آن را مسلم داشته باشد، و بر او حجت بود. و اول را مجیب خوانند و دوم را سائل. و در عرف بعضی متأخران، اول را ممهّد گویند، و دوم را معترض. و اعتماد مجیب در تقریر وضع خویش بر مشهورات مطلق یا محدود بود برحسب تسلیم اهل وضع، و اعتماد سائل بر آنچه مجیب مسلم دارد. پس موادّ جدلی از مسلّمات بود مطلق یا محدود یا بحسب شخصی. و صورت حجتها نه قیاس تنها بود، بل قیاس و آنچه شبیه بقیاس بود از استقراء و غیر آن، یعنی عامتر بود از آنچه در برهان گفتیم. پس قیاس در این صناعت و دیگر صناعاتی که بعد از این آید، قولی بود مؤلف از اقوالی که وضع آن مستلزم قولی دیگر بود فی نفس الامر، یا بحسب تصور قیاس، یعنی مستلزم بود یا پندارند که مستلزم است. و واضع آن قولها یا حق بود و طبیعت وجود، و آن مواد قیاس برهانی بود، یا غیر آن مانند جمهور یا قومی یا شخصی. و آن بوجهی شامل اول بود، چه آنچه غیرحق وضع کرده باشند، باشد که فی نفسه مستحق آن بود که آن را حق نیز وضع کند، و باشد که نبود. پس هر یکی از صور و مواد در این صناعت عامتر از آن بود که در برهان. و مقدمات هر قیاسی یک طَرَف بود از دو طرف نقیض. امّا در برهان یک طرف بعینه، و در جدل لابعینه، چه جدلی را نظر بر الزام بود نه بر تعیین مطلوب، چنانکه طبیب را نظر بر حصول صحت بود، نه بر تبرید مزاج یا تسخین. و استعمال او دو طرف متناقض را بحسب دو غرض مختلف، مانند استعمال طبیب بود دو داروی متضاد را بحسب دو مرض مختلف و چون هرچه نه یقینی بود ظنّی بود یا آمیختهء بظنی و ظنّ جهل بود نه علم، پس ظنی مطلق مشتمل بر جهل متضاعف بود، مانند جهل مرکب، و آمیختهء بظنّ مقارن جهلی بود، و لیکن آن جهل اقتضاء فساد اعتقادی کند که مقارن او باشد، چه هرچه نه بر آن وجه دانند که باید، و اگر چه چنان بود نه علم بود. و استعمال امثال آن در استفادت مطلوبی بسوی نفس خود معتمد نبود، پس بالذّات مفید نبود. اما بسوی غیر باشد که مفید بود، پس جدل بحسب شخص نافع نبود بالذات، بل منفعت او بحسب شرکت بود. و به این سبب از برهان ، متأخر است در مرتبه. و وجه منفعت جدل آن است که تعیّش نوع انسان بی معاونت و مشارکت ممتنع است، و حسن مشارکت مبنی است بر التزام جمهور دو چیز را یکی آنچه باید که به آن اقرار کنند، مانند اعتراف به وجود خالق و صحّت نبوات و اثبات معاد. و دوم آنچه باید که بر آن عمل کنند، مانند عبادات و معاملات، پس آنچه مؤدی بود بحصول این اعتقاد به آسانی جمهور را نافع بود در شرکت، و آنچه مقتضی ابطالش بود ضارّ بود. و برهان که مبنی بر معقولات صرف بود بنسبت با عقول همه کس این افادت نتواند کرد، چه بعضی را استعداد قبول آن نباشد و بعضی را بدشواری و روزگار دراز استعداد حاصل شود، امّا جدل بسبب آنکه مبنی بود بر آنچه محمود و مقبول بود بحسب آراء جمهور این افادت کند. پس جدل بالذّات نافع بود در امور شرکت و متوجه بود بدو غرض یکی تقریر و تأکید اعتقاد نافع، و دیگر کسر و نقض غیرنافع. و اول متعلّق بمجیب بود، و دوم بسائل. و اما منافع جدل بالعرض چند گونه بود: الف- آنکه صاحب این صناعت مرتاض شود در اکتساب مقدمات، تا مقدّمات بسیار بکمّ و پسندیده بکیف در هر بابی ایراد تواند کرد. و متخرج شود در اقامت حجت بر مطالب علمی و غیر علمی. ب - آنکه بقوت این صناعت از تألیف مقدماتی که انتاج هر دو طرف کند، و تفحّص حال هریک تحصیل حق بتخصیص طرف موافق، و تزییف دیگر طرف ممکن بود. همچنانکه از تصفح خواص و اعراض تحصیل فصول توان کرد. ج- آنکه معرفت مشارک او مقابل هرچیزی مفید زیادت بصیرت بود در معرفت آن چیز، چه اقتضاء تمیز کند، پس نظر در مواد و صور جدلی در برهان نافع بود. و بنظر در مقدمات اعم، تمیز برهانی از غیر برهانی دست دهد. د- آنکه متعلم چون در علم خاص تحقیق مصادرات نتواند کرد، باشد که جهل او به آن مقتضی استیحاش و تنفر شود، و موجب حرمان او باشد از آن علم. و مقدمات جدلی چون افادت تصدیقی کند، ازالت آن وحشت و نفرت کرده باشد. پس در تحصیل آن علم جهد کند تا آنگاه که بمرتبهء تحقیق مصادرات رسد. ه- آنکه طالب غلبه را نیز در رسیدن بمطلوب نافع بود. و چون مقصود از جدل الزام غیر است، لامحاله مشتمل بود بر نزاعی.. و در اغلب احوال جدل را به استعمال نوعی از عناد و احتیال احتیاج افتد. خاصه آنجا که رأی نافع حق مطلق نبود و به ایراد مشهوراتی که انتاج آن کنند و دفع مشهورات و صادقاتی که انتاج مقابلش کنند محتاج شود. و یا اگر حق بود، ولیکن اثباتش به برهان بحسب ادراک جمهور متعذر بود، پس در نصرتش به مشهورات تمحّلی و مراوغتی بکار باید داشت، و به ضربی از لجاج محتاج شود. و لفظ جدل بحسب لغت مبنی بود از نزاعی قولی مشتمل بر تسلّطی که قوت سخن در الزام اقتضا کند. و مقارن استعمال زیادت قوتی و حیلتی که اندک مایه ای از عدل صرف و انصاف مطلق خارج باشد، پس این رسم بر این صناعت نهادند. و این لفظ از دیگر الفاظی که بضد و اشتراک بود در محاورات علمی با این صناعت مناسب تر است، چه محاورات مثلاً میان دو مستفید بود که از انضمام مقتضاء حدس هر دو با یکدیگر اقتباس علمی میسر شود تا هریک به اعتباری جزو معلمی باشند و به اعتباری متعلمی تمام. و مناظرهء میان دو صاحب رأی متقابل بود که هریک متکفل بیان رأی خود باشند، بشرط آنکه هر دو بعد از وضوح، مساعدت حق کنند. و این معانی متعلق بعلم مطلق بود. و مباحثه استکشاف غامضی بود کیف ما اتفق بطریق تعاون. و امّا معانده و امتحان و مغالطه از مواد مغالطی باشد، الا آنکه غرض معاند، اظهار نقصان مخاطب و تفخیم او بود. و غرض ممتحن، استکشاف قوت او در استعمال حجت. و غرض مغالط تمویه و تلبیس بر او. و تشبیه بفیلسوف یا مجادل. و دیگر الفاظ متداول که مناسب این معانی باشد همین حکم دارد، و هیچکدام مناسب این صناعت نیست. و نظر جدلی خاص نبود به موضوع علمی دون علمی، بل او را رسد که در موضوع هر علمی نظر کند، چنانکه گفته ایم. پس موضوع ناظر بحسب این صناعت محدود نبود. و مبادی صناعت او هم محدود نباشد بالذّات. چه جدلی را رسد که مبادی و غیرمبادی هرصناعتی در آن صناعت بکار دارد بشرط شهرت، خواه آن مسئله فی نفس الامر مبرهن باشد، چنانکه آفتاب از زمین بزرگتر است. یا غیر مبرهن چنانک مشتری سعد است. اما محدود بود بالعرض، بسبب آنکه جز از ذایعات و مسلمات نبود، چنانکه گفتیم، چه مجیب که حافظ وضع است، اقامت حجت بر تقریر وضع از مشهوراتی تواند کرد که جمهور یا قومی که ملتزم آن وضع باشند، آن را مسلم و محمود شمرند، و لامحالة از ذایعات بود. با آنکه واجب نبود که هر که مجیب بود به ابتدا حجتی گوید به اثبات وضعی بل اگر ذب کند از وضعی بمنع مقاومات سائلی هم مجیب باشد. وسائل تألیف مقدماتی کند که مجیب آن را ملتزم باشد بر وجهی که منتج نقیض وضع او بود؛ پس مقدمات او متسلمات بود از مجیب ، و مقاومت او بجهة وجود فعلی بود. و مقاومت مجیب بجهة عدم انفعالی بود و بباید دانست که مباحث جدلی باید که بزودی مؤدی بود بمقصود، یا به افهام جمهور نزدیک باشد، چه آنچه بعد از وضع مقدمات و اوساط بسیار بمطلوب رساند و بتدریج و ترتیبی بیشتر محتاج گرداند بتعلیم ماننده تر باشد. و عادت قدماء چنان بوده است که سایل یک یک مقدمه از مجیب سؤال میکردی بر طریق استفهام که: هل کذا و کذا و او لیس اذا کان کذا فکذا. و او آنچه موافق وضعش بودی تسلیم میکردی، تا آنجا که سائل خواستی. پس سائل بازگشتی و از آن مقدمات تألیفی منتج نقیض وضع او کردی. و مجیب اگر توانستی از آن تفصی کردی ، و مقاومت او را دفع کردی. و متأخران را طریقی دیگر است، و آن آن است که سائل جز از مذهب یا از رأی مجیب در مسئلهء متنازع سؤال نمیکند. و بعد از استکشاف مذهب، قیاسی از مقدماتی که خواهد تألیف میکند که انتاج نقیض آن مذهب میکند و مجیب آن مقدمات میشنود، و باشد که مسلم میدارد تا چون احساس میکند بنقض، بمنع و مغالطه و لجاج مشغول میشود. و سائل بر این قاعده سائل نبود، چه سؤال از مذهب را در صناعت مدخلی نبود، بل بمثابت وضع هدف بود کسانی را در تیر انداختن که مسابقت طلبند. و نیز مقدمه ای که سائل بی تسلیم مجیب ایراد کند، بر مجیب حجت نباشد، پس نه مقدمات سائل بود. و اگر از مشهورات مطلق ایراد کند، باشد که مجیب در آن مشهور نزاع کند، چه متقابلات مشهور تواند بود. و چون چنین بود سعی سائل باطل باشد. پس طریقت متقدمان بسیاقت طبیعی نزدیکتر است. و نیز طریق ایشان استدعاء مهارت کند درصناعت ، چه سائل باید که داند که سؤال از چه میباید کرد، تا تألیف آن نقض از آن صورت بندد. و چگونه میباید کردتا مجیب بر موضع نقض واقف نشود. و مجیب باید که داند که چه تسلیم میباید کرد تا نقضی متوجه نشود، و این بعد از وقوف تمام تواند بود بر یک یک مقدمه بتفصیل، و کیفیت تلفیق آن بر وجهی که نافع یا ضار بود. و طریقت دوم بخلاف آن بود که سائل باشد، چه سایل باشد که جزآن یک مسئله که مثبت و مقرر کرده باشد نداند. و اگر مقدمات از آن ترتیب که در خیال او باشد بگردانند باشد که مشوش شود، و مجیب نیز نداند که سخن او به چه ادا خواهد کرد و برموضع نقض واقف نشود تا بالفعل احساس نکند. ذکر مواضع جدلی و کیفیت انشعاب از آن: موضع، حکمی باشد منفرد که احکام بسیار از او منشعب تواند شد. و هریکی از آن احکام که بمثابت جزوی باشند در تحت او، شایستهء آن باشند که مقدمهء قیاسی جدلی شوند به اعتبار شهرت. مثلاً این حکم که گوئیم: اگر یکی از دو ضد موجود بود موضوعی را، دیگر ضد موجود بود ضد آن موضوع را، موضعی است. و این حکم که اگر احسان با دوستان پسندیده است، پس اِسائت با دشمنان پسندیده باشد، و جزوی است در تحت این حکم، و منشعب از او و مشهور است. پس شاید که مقدمه ای شود در قیاس جدلی. و نفس موضع اگر مشهور بود شاید که به اعتباری موضع باشد، و به اعتباری مقدمه شود. و اگر مشهور نباشد نشاید که مقدمه شود. و اکثر مواضع چنین بود بدو سبب: یکی آنکه تصور عامتر از ظواهر عقول دورتر بود، پس شهرتش کمتر بود. و دیگر آنکه عام در معرض نقض زیادت از آن بود که خاص، چه نقض خاص مقتضی نقض عام بود. و این حکم منعکس نشود. بل عام را نقضهائی بود که خاص را نبود، و از این جهة اطلاع بر کذب عام آسانتر بود، چه در موضع مذکور چون تصور جزویات ضد کنند و سواد موجود یابند جسم را، و ضدش موجود نبود ضد جسم را، بل هم جسم را بود، پس بر کذب واقف شوند به آسانی. اما در آن امثال که از این منشعب است چون نظر کنند و آن را نقضی نیابند بحسب جزویات، و بر مشهوری دیگر مقابلش مطلع نشوند، باشد که مسلم دارند و به اموری خارج از آن التفات ننمایند و اگر بمثل کسی نقض آن کند به ایراد نقض در حکم عام بجواب توانند گفت: این حکم خاص است به این صورت، چه از ثبوت حکمی درخاص ثبوتش در عام لازم نیاید. مثلاً از امتناع تعاقب زوجیت و فردیت بر یک موضوع، امتناع تعاقب همهء اضداد لازم نیاید. و فایدهء موضع آن بود که صاحب صناعت را اصولی باشد معّد و محفوظ که از آن مقدمات می انگیزد بحسب حاجت. وتصریح نکند به آن اصول تا آن را در معرض رد و نقض نیاورده باشد. و آن را موضع از آن خوانند که موضع انتفاع یا اعتبار یا حفظ بود. چنانکه گویند موضع نظر و بحث، و موضع امن و خوف. و معلم اول کتابی را که بر این فن مشتمل است کتاب مواضع خوانده است، و آن معنی لفظ طوبیقا است. چه اکثر این کتاب مشتمل بر ذکر مواضع باشد، و باقی کتاب که پیش از ذکر مواضع یا بعد از آن باشد مقدر بر بیان کیفیت استنباط یا استعمال مواضع بود. و سبب احتیاج بذکر مواضع در این کتاب بخلاف برهان آن است که : اسباب شهرت قضایا چون امور خارجی نامحدود است، به ایراد تفصیل احتیاج افتد. و در برهان چون اسباب صدق محدود بود، و اجزاء قضایا آن را متضمن، از ایراد تفصیل استغنا حاصل بود.
اجزاء قیاسات و مطالب جدلی و اصناف مواضع: هر قضیه ای که سائل در حال سؤال عین آن قضیه یا مقابلش راباحرف استفهام ایراد کند، آن را به آن اعتبار مسئلهء جدلی خوانند. و بعد از تسلیم مجیب همان را چون جزو قیاس کنند، به آن اعتبار مقدمهء جدلی خوانند. و نتیجهء قیاس را که در علوم برهانی مطلوب گویند، درجدل وضع خوانند. و معنی وضع نزدیک بود به معنی دعوی که اثبات یا ابطالش خواهند کرد. و باشد که وضع خوانند هر دعوی را که اثبات آن نه ببرهان ممکن بود و نه بجدل، بل دعوی ضرورت بود بحسب قول تنها. چنانکه کسی گوید: همهء موجودات یکی است، یا گوید: میان اهل عالم در رایها مناقضت نیست، یا گوید: حرکت را وجود نیست. و در این موضع مراد بوضع نه این معنی است، بل معنی اوّل است که یاد کردیم. پس بنای قیاس جدلی بر مسئله بود. و جزو او مقدمه، و نتیجهء او وضع. و موضوع هر سه بذات باشد که یک چیز بود و به اعتبار مختلف. و محمول مقدمات یا مساوی موضوع بود در انعکاس یا نبود، و اول را خاصه خوانند. و دوم را یا واقع بود در جواب ما هو یا نبود. و اول را جنس خوانند، و دوم را عرض. پس محمولات به این قسمت سه بود: خاصه یا جنس یا عرض. و محصول مساوی یا دال بر ماهیت بود یا نبود. و اول یا حد بود یا اسم. و حمل اسم لفظی بود، پس ساقط بود. آنچه دال بر ماهیت نبود یا مفرد بود یا مؤلف ، و مفرد خاصهء مفرد بود، و مؤلف خاصهء مؤلف. و آن را به اعتبار آنکه موجب معرفت ماهیت بود، رسم خوانند. و در این فن فرق میان افراد و تألیف در محمولات، مقتضی فائده ای نبود، و هر دو را خاصه خوانند. و به این معنی خاصه خاصتر بود از آنکه به اول گفتیم. پس محمولات مساوی یا حد بود یا خاصه. و به این اعتبار محمولات چهار بود. حد یا خاصه یا جنس یا عرض. و جنس شامل بود هریکی را از جنس و فصل، و اجزاء آن به این اعتبار، چه جمله واقع باشند در جواب ماهو، و عرض شامل بود عرضیات عام را و عرضیاتی را که خاصتر بود از موضوع ، چه جمله غیر مساوی و غیر واقع در جواب ما هو باشند. و نوع محمول نتواند بود، چه نوع محمول یا بر شخصی بود یا بر صنف. و شخص از اعتبار ساقط بود، چه مباحث جدل کلی بود و حملش بر صنف بمثابت حمل لوازم بود، چه نوع نوع صنف نبود. پس وقوع نوع در موضوع قضیه باشد نه در محمول. و بعد از این تقریر گوئیم: حد قولی بود دال بر ماهیت، یا قولی بود دال بر آنچه محدود به او بود و این حدّ حدّ است. و رسمش آن است که قولی بود که قائم مقام اسم بود در دلالت بر ذات. و جنس کلی باشد معقول بر چیزهای مختلف الحقیقه واقع در جواب ما هو. و شمول این رسم، جنس، وجنس جنس، و فصل جنس را ظاهر است. اما فصل را از آن جهت بود که فصل من حیث ذاته بالقوه بر چیزهای مختلف واقع تواند بود. و اگر چه از آن جهت که بجنس مقید بود بالفعل بر چیزهای مختلف واقع نتواند بود، چنانکه پیش از این گفتیم. و خاصه بر وجه اعم محمول منعکس بود، و بر وجه اخص با این قید بهم که دال بر ماهیت نبود. و عرض محمول غیر مساوی و غیر واقع در جواب ما هو بود. و بوجهی دیگر محمول شاید که طبیعت موضوع را بود، و شاید که نبود، یعنی عروضش نه بسبب طبیعت تنها بود. و جمله مطالب متوجه بود به اثبات یا به ابطال یکی از این محمولات. و بعد از تقدیم این بحث گوئیم: اهل ظاهر از منطقیان گفته اند: در اثبات عرض، اثبات وجودش محمول را کفایت بود. و در اثبات هریکی از خاصه و جنس شرطی دیگر اضافه شود. و آن مساوات بود در انعکاس در خاصه، و وقوع در جواب ما هو در جنس. و هر سه بهم در حد اثبات باید کرد با شرطی چهارم، و آن قیامش بود مقام اسم در دلالت. و بحسب تحقیق در اثبات غرض دو شرط دیگر سلبی اثبات باید کرد: آنکه مساوی نبود و واقع نبود در جواب ما هو. و در خاصه آنکه واقع نبود در جواب ما هو، و در جنس با اثبات عموم تا جنس بود، یا مساوات تا فصل بود. و در حد و جنس و فصل بحسب حقیقت باثبات وجود حاجت نبود، چنانکه گفته ایم. اما شرطی دیگر در حد بیفزاید، و آن مساوات بود در معنی. و لیکن چون بحسب شهرت فرق میان حدود و اجزاء حقیقی و اجزاء غیرحقیقی معتبر نباشد، به اثبات وجود حاجت بود. پس شرائط حد چهار است. و شرایط هریکی از جنس و خاصه و عرض، سه بحسب تحقیق. و نزدیک ظاهریان شرائط خاصه و جنس دو، و شرط عرض یکی. و آنچه شرائط او زیادت بود، اثباتش دشوارتر بود. و ابطالش آسان تر. چه در اثبات همه شرطها بایدکرد. و در ابطال، ابطال یک شرط کافی بود. و آنچه شرائطش کمتر بود، بر عکس آن بود. چون بحسب هر یکی از این محمولات مواضعی باشد معد، پس مواضعی بود اثبات و ابطال مطلق را که نافع بود در همهء محمولات. و مواضعی بود هر یکی را از این محمولات که بعضی از آن در حد نافع بود. و چون اشتراک در اعراض شاید که بر وجه اشد و اضعف بود. بخلاف حد و جنس و خاصه، چه شدت وضعف امری بود به نسبت با غیر و هرچه به نسبت با غیر بود عارضش بود. و در جدل بیشتر مطالب مبتنی بود بر اولی و غیراولی. پس مواضعی باشد معد جهت اثبات شدت و ضعف، و آن را مواضع اولی و آثر خوانند، و متعلق بود به اعراض. و نیز از جهت نظر در بحثی دیگر که آن را هو هو خوانند، لازم آید که مواضعی باشد معد جهت اثبات هوهو. و آن میان دو چیز بود که میان ایشان مغایرت بود به امری و مشارکت به امری. و مشارکت یا بحسب جنس بود، چنانکه انسان و فرس را. یا بحسب نوع، چنانکه زید و عمرو را یا بحسب شخص آنجا که بعدد یکی بود، و اگر چه کلی بود. و مشارکت بذات و حد بود، و مغایرت بحسب دو اسم، مانند انسان و بشر، یا بحسب دو خاصه، چون انسان و ضاحک که هر دو خاصه یکدیگراند. یا بحسب یک عرض و تجرد از آن، مانند این انسان و این کاتب. یا دو عرض، مانند این کاتب و این بنا، چون هر دو یک کس باشند، و از همه به اسم هو هو سزاوارتر این قسم بود که بعدد یکی بود. و از آنچه مغایرت به اسم بیش نباشد، پس آنچه بحسب خاصه بود، پس آنچه بحسب عرض بود. و از این بحث معلوم شد که اصناف مواضع هشت بود، و در شش باب ایراد کنیم.
الف - اثبات و ابطال را. ب - عرض را. و هر دو در یک باب ایراد کنند. ج- اولی و آثر را. د - جنس را. ه- فصل را. و این هر دو هم در یک باب ایراد کنند. و - حد را. ز- خاصه را. ح - هوهو را. و اعتبار این محمولات در برهان واجب بود، چه آنجا مطلوب تحقیق بود. اما در جدل از جهت طلب مواضع به آن حاجت افتد، و بعد از معرفت موضع از آن توسل کنند به اثبات یا به ابطال جزوی بر آن وجه که مطلوب جدلی باشد بی اعتبار حال محمول که از کدام صنف است، چه در جدل از آن اعتبار منفعتی نبود.
حال مبادی و مسائل و مقدمات و مطالب و قیاس جدلی: مبادی اولی در جدل چنانکه گفتیم مشهورات بود. و استعمال حق غیر مشهور در این صناعت مغالطه باشد. چه صاحب صناعت در استعمال هیچ قضیه ای دعوی آن نکند که فی نفس الامر حق است، بل گوید: ظاهر است که این حکم بر این جمله است. و همگنان به این معترفند. و این حکم بنزدیک همه کس مقبول است، و از این نمط. و اگر چه حقیقت حق امری ذاتی است ، اما شهرت مشهور امری عرضی باشد. و آن بحسب مناسبتی بود که مادهء مشهور را با اذهان باشد، تا چون به آسانی ادراک کنند و به آن الف گیرند، آن را قبول کنند و محمود شمرند. و چون این معنی عام باشد، قضیه ذایع و مشهور گردد. و مناسبت را اسبابی بود که اقتضاء شهرت رأیها کند ، و اذهان جمهور در اکثر احوال از آن اسباب غافل باشند. و به آن اعتبار مشهورات را از مبادی مکتسب شمرند، چه اگر حکم با ملاحظت سبب مقرون باشد مکتسب بود. و اسباب مناسبت بسیار است، و بعضی از آن این است: الف - سهولت تصور اجزاء قضیه ای که مقتضی بسهولت انجذاب نفس بود به آن. چه صعوبت تصور اقتضاء صعوبت تصدیق کند، و آن مانع شهرت بود. و به این سبب حکمی مشهور چون بعبارتی عویص که اقتضاء نفرت طبع کند ایراد کنند از معرض شهرت بیرون آید. و همچنین کلیات که عقل مجرد بی معاونت خیال آن را ادراک کند از شهرت دورتر بود از جزویاتی که خیال و حس را در آن مدخلی باشد، چه ذهن از استحضار امثال آن محترز باشد و هم به این سبب قول موثوق به و محبوب و محتشم و کسی که بیان واضح و نیکو کند و کسی که سخنش بسمع رضا شنوند بسبب حسن موقع در معرض تسلیم بود. و از مقابلات آن آسانتر مقبول افتد. و باشد که بزوال این عوارض مردود شود. ب - اشتمال بر صدق به حسب ظاهر. چه اطلاع بر کذب به آسانی اقتضاء نفرت کند، پس کذب مشهور باید که مخفی بود تا در شهرتش قادح نباشد. ج- اشتمال بر مصلحتی عام. و امثال آن مجمع علیه اصحاب ملل تواند بود، و بمثابت شرایع عام غیر مکتوب باشد. د- تألیف طبع به آن بحسب ترتیب و تأدیب و عادت. و این صنف شاید که مختلف باشد. ه- اقتضاء خلقی از اخلاق آن را، مانند حمیت و انفت حس محافظت حرم را، و حیا قبح کشف عورت را، و رقّت و رحمت قبح تعذیب الحیوان بلافائده را. و - مشا کلت حق بظاهر و اگر چه بوجهی خفی مخالف باشد. و شهرت بسبب اسم مشترک از این قبیل بود. و آنچه مقید بشرطی حق بود و حق مطلق از آن قید مشهور همچنین.
ز- استقراء جزویات. و به این سبب آنچه عوام آن را یک مثال یا زیادت یابند و بر نقصی ظاهر واقف نشوند به آسانی تسلیم کنند. و چون اسباب شهرت مختلف است شهرت مختلف باشد بکیف و کم. و اعتبار اول اقتضاء قسمت مشهورات کند بمشهور حقیقی و ظاهر و شبیه بمشهور. و مشهور حقیقی بحسب تعقب رأی و در همه احوال مشهور بود. و باشد که در شهرت او پوشیده بود، و بمقارنت مثالی که مطابق باشد واضح گردد. و مشهور ظاهر در بادی الرأی مشهور بود و بحسب تعقب مشهور نبود. و شبیه بمشهور بسبب عرضی غیر لازم مشهور نماید، و بزوال آن عرض مشهور نباشد. پس شهرت او در وقتی و بحسب حالی بود. و در غیر آن وقت و حال مشهور نبود. و مشهور ظاهر در خطابیات استعمال توان کرد. و شبیه به مشهور در قیاسات مشاغبی، چنانکه بعد از این گفته شود. و هیچکدام در جدل استعمال نتوان کرد. و اعتبار دوم اقتضاء قسمت مشهور کند بعام، چنانکه کذب قبیح است و عدل واجب. و اکثری، چنانکه خدای تبارک و تعالی یکی است. و خاص ، مثلاً نزدیک خواص، چنانکه ایثار جمیل بهتر از ایثار لذیذ. و بنزدیک عوام چنانکه عکس این حکم. و بنزدیک اهل صناعت خاص، چنانکه صحت اجماع به نزدیک فقهاء. و یا بنزدیک اتباع فاضلی، چنانکه اطلاق طبیعت خامسه بر فلک، نزدیک اصحاب معلم اول. و مشهورات از مبادی مشترک بود میان سائل و مجیب. و اما متسلمات مبدأ تواند بود، و لیکن خاص سائل را. و سؤال جدلی نشاید که از مشهور مطلق بود، یا محدود در جدل، یا اهل آن صناعت که بنزدیک ایشان مشهور بود، چه اگر سائل سؤال از مشهور مطلق کند آن را در معرض اشتباه و تنازع آورده باشد. و مجیب را بر مخالفت مشهورات دلیر گردانیده، بل ایراد آن بر سبیل تمهید قواعد باید کرد. و همچنین نشاید که سائل از ماهیت و لمیت چیزها سؤال کند، چه آن تعلم باشد نه جدل. بل سؤال از ماهیت بر سبیل استفسار لفظ باشد یا بر این وجه که گوید: هل تقول ان الانسان هو الحیوان الناطق ام لا. یا بر آنچه اعتراف کند ایراد نقضی کند. و باشد که سؤال بر این جمله کند که اگر حد انسان حیوان ناطق نیست پس چیست. و مجیب را حدی نباید گفت ، اگر مصطلح چنان بود که در این موضع جواب بحد گویند، و الا گوید حد آن بر من واجب نیست که با تو بگویم. و از لمیت یا بر این وجه که گوید: لم قلت ما قلت، چون سؤال از علت حکم بود. یا هل تقول ان علیه کذا و کذا ام لا، چون سؤال از علت خارجی بود، یا بر نوع مذکور. و در ماهیت مقدمات جدلی شاید که مشهورات مطلق بود، یا محدود یا مشهورات بقرائن، یا آنچه به مشهورات اثبات کرده باشند یا مقابل مشهور که شنیع باشد. و مشهور مطلق و محدود بیان کرده آمد. و اما مشهور بقرینه مقدماتی بود بنفس خود مشهور و محدود نباشد. و بسبب اتصال بمشهوری مطلق یا محدود از جهت مشابهت با تقابل مشهور شود. و اتصال افادت انتقال ذهن کند از تصور شهرت اول بتصور شهرت دوم. و اگر چه انتقال فی نفس الامر واجب نبود.پس شهرت دوم منوط بود بشهرت اول. چنانکه گویند: اگر علم به اضداد یکی است، حس باضداد یکی باشد، چه حس مناسب علم است. و همچنین اگر احسان با اصدقاء حسن است، اساءت با اعداء حسن باشد. و اما آنچه بمشهورات اثبات کرده باشند، چنان بود که مطلوب بود در قیاسی، و مقدمه در قیاسی دیگر. و اما مقابل مشهور در قیاسات خلفی افتد. و نتیجهء قیاس جدلی هم نشاید که مشهور حقیقی بود. چه مشهور حقیقی را انکار نتوان کرد، و به اثبات حاجت نبود. و امثال آن مطلوب بتواند بود، مگر به قیاس با مشاغب، همچنانکه اولیات بقیاس با مغالط یا بقیاس باکسی که آن مشهور بنزدیک او معروف نبود. و بچیزی معروفتر او را تنبیه دهند بر آن. و حجت با منکر مشهورات نافع نبود، بل جواب ایشان یا بعقوبت باید داد چنانکه کسی را که انکار حسن عبادت خدای، و قبح عقوق پدر و مادر کند یا به بخشایش و رحمت بر ایشان، چنانکه کسی را انکار آن کند که: صحت پسندیده است، یا بسخریت و استهزاء، چنانکه کسی را که گوید که آفتاب هر روز به شخص دیگری است، یا بتکلف و احساس، چنانکه کسی را که انکار روشنی آفتاب و گرمی آتش کند و مشهوراتی که در آن اختلافی بود، شاید که مطلوب باشد و بقیاس طرف متنازع اثبات کنند. مثلاً مشهوری که میان خواص و عوام متنازع بود، یا میان هر یکی از این دو فرقه. و دیگر مطالب جدلی و یا حکمهائی بود که جمهور را در آن رأئی نبود مانند آنکه اشکال منطقی چهار است، یا حکمهائی بود که علما را در آن رأیی نبود. مانند آنکه عدد کواکب زوج است یا فرد. یا متنازع بود بسبب تکافی حجتها یا بسبب فقدان حجت بر هر طرفی. و بر جمله مطلوب جدلی باشد که مشارک برهان بود، و باشد که مباین بود. و مشارکت در آن صورت بود که هم بمبادی برهان و هم بمبادی جدل اثبات توان کرد، مانند حدوث عالم. و مباینت آنجا بود که مطلوب خاص بود ببرهان، مانند اثبات حال زوایای قائمه که جدل را در آن مدخلی نبود. یا خاص بود بجدل مانند اثبات سعادت و نحوست کواکب که برهان را در آن مدخلی نبود. و تمامی مقدمات و مسائل این صناعت محصور بود درسه صنف:
الف - منطقیات. و آن رأیهائی بود که در رأیهای دیگر نظری یا عملی نافع بود. چنانکه گویند: که حدود اضداد در یکدیگر داخل باشد یانه. ب - خلقیات. و آن رأیهائی بود که متعلق به افعال ما باشد، تعلقی نه اولی ، چنانکه لذت پسندیده هست یا نه. یا تعلقی غیراولی، چنانکه تبدیل اخلاق ممکن هست یا نه، و عدالت قابل اشد و اضعف باشد یا نه. ج- طبیعیات. و آن رأیهائی بود متعلق به آنچه افعال ما نباشد از اعیان موجودات، مانند آنکه عالم قدیم است یا محدث، و نفس باقی هست یا نه. و هرچند این صنف در خلقیات هم نافع بود، اما بالعرض و بقصد ثانی. ادوات جدل که ارتیاض به آن مفید ملکهء جدلی باشد، و اشارت بدیگر منافع آن : چون از حال اجزاء بسیط و مرکب قیاسات جدلی فارغ شدیم، گوئیم : صورت صحت جدلی یا قیاس بود یا استقراء، و اگرچه قیاس بعقل نزدیکتر بود و التزام او تمامتر، امام استقراء بحس نزدیکتر بود و التزام او تمامتر، اما استقراء بحس نزدیکتر بود و در اقناع مفیدتر. و نزدیک جمهور از جهت اشتمالش به امثلهء مقبولتر. و فائدهء قیاس و استقراء بمعرفت مواضع تمام شود که بحث از مواد باشد. و استنباط مواضع و استعمال آن بملکهء جدلی صورت بندد. و آن بتحصیل اموری حاصل آید که آن را ادوات جدل خوانند. و آن چهار بود:
ادات اول - استحضار اصناف مشهورات بود از مواد منطقی و خلقی و طبیعی و آن مشهورات مطلق بود، و مشهوراتی که به ایراد مثال واضح شود، و مشهوراتی که در میان جمهور واضح نبود. و چون تصور حدودش کنند در ذهن جمهوری محمود و مقبول باشد، مانند اکثر مواضع که در این صناعت ایراد کنند. و مشهورات محدود بنزدیک اهل صناعتی و رأیهای بزرگان اهل صناعات مانند بقراط در طب و فیثاغورس در موسیقی. و مشهورات بقرائن که بسبب تشابه یا تقابل مشهوری دیگر شهرت اکتساب کند. و مشهورات متقابل که هر طرفی به اعتباری و بنزدیک قومی مشهور بود. مثلاً بحسب قول : موت با ذکر محمود، بهتر از حیات با لحوق عیب. و درویشی با عدالت بهتر از توانگری با جور. و باشد که بحسب اعتقاد و طبع بهری مردم، دیگر طرف بهتر بود. و همچنین بحسب شریعت مشهور آن است که عدالت بهتر، و به حسب بعضی طبایع آنکه منفعت بهتر، و اگر چه مقارن جور بود. و بشریعت عام غیر مکتوب آنکه بر سر یک زن شایسته زنی دیگر نشاید کرد که مقتضی وحشت او بود. و بشریعت خاص مشهور آنکه شاید کرد. و بنزدیک خواص مشهور آن است که سعادت اقتناء علم و عدالت بود و بنزدیک عوام آنکه ملک و ظفر بر مرادات دنیوی بود. و بنزدیک بهری خواص آنکه علم بهتر از عبادت و بنزدیک بهری بر عکس. و بنزدیک بهری عوام آنکه جمع مال بهتر از انفاق و بنزدیک بهری دیگر بر عکس، چه انتفاع بهر طرفی در وقتی ممکن بود. و همچنین اضداد مشهورات که مناقضت آن حکم کنند و هر چند در غایت شناعت باشند. اما در خلف استعمال توان کرد. و بطریق انتقال از ضد بضد توسل از آن مشهورات مطلق نافع بود. و بعد از استحضار این اصناف باید که بر جمع نظایر در حکمی کلی جامع بجهت ضبط و حفظ و بر تفصیل آن در احکام مفصل جزوی به جهت ایراد مقدمات قادر باشد، چه اول طریق استنباط مواضع است و دوم طریق استعمال آن در صناعت.
ادات دوم - قدرت بر تفصیل اسم مشترک و متشابه و مشکک بود، تا در آن بر دعوی مجرد قناعت نکند. بل وجه اشتراک یا تشکیک بیان کنند. مثلاً اگر گویند: اسم خیر بر صحت و مصح باشتراک لفظی افتد، بیان کنند که از جهت آنکه در اول دال بر کیفیت خیر است، و در دوم بر فاعل خیر. و هر چند بعضی از قوانین معرفت اشتراک لفظی و عدمش از جهت مؤانست مبتدی در صدر کتاب آورده ایم، اینجا بحسب مرتبهء ناظر در این کتاب گوئیم: قوانین مذکور یا راجع بود با حد و ماهیت مداولات لفظ، یا با عوارض و لواحقش. و قسم اول چنان بود که حدود و ماهیت چیزهائی که یک لفظ بر هر یکی از آن اطلاق کنند تأمل کنند. و خالی نبود از آنکه میان آن معانی اشتراک یابند که مدلول لفظ بود یا نیابند. و اول یا مشترک ذاتی بود و یا عرضی. اگر ذاتی بود و یا عرضی بود. و مختلف نباشد به اشد و اضعف آن لفظ متواطی بود. و اگر مختلف باشد مشکک بود. و دوم مشترک بود. و باید که اعتماد بر حقایق معانی کنند، نه بر الفاظی که در تعریف ایراد کنند، چه باشد که الفاظ حدود هم مشترک بود. و به ازاء الفاظ محدودات باشد. مثلاً صحی اسم مشترک است و دال بر آنچه منسوب بود به اعتدال بدن. و آنهم مشترک است، چه بر سبب اعتدال و علامتش به یک معنی واقع نباشد. و بعد از تقریر این معنی گوئیم: ارتقاء به اجناس مختلف خواه عالی، مانند جسم طبیعی و تعلیمی که جسم بر هر دو اطلاق کنند، و در تحت دو جنس عالی باشند، و خواه متوسط غیر ترتب، مانند آلت قپان و خر، که هر دو را حمار خوانند، و یکی در تحت جماد بود، و دیگر در تحت حیوان، دلیل اشتراک لفظی بود. و اما اگر اجناس مترتب بود، مانند جسم و حیوان دلیل نبود. و همچنین اختلاف مدلول بخصوص و عموم، مانند موصوف به امکان خاص و عام که ممکن بر هر دو افتد و بقبول شدت و ضعف و لاقبولش، مانند شعاع و حق که نور بر هر دو افتد. و بفصولی مختلف که مدلول را بود، مانند تفریق بصر و خمسی و سدسی که فصل لون باشند، اما یکی فصل لون مبصر، و دیگر فصل لون مسموع که جنسی باشد از الحان. و یا به آنکه مدلول فصل اجناس مختلف باشد، مانند حاد که فصل صوت و آلتی صناعی باشد، دلیل اشتراک لفظی بود. و قسم دوم چنان بود که مناسبت آن چیزها با امور خارجی اعتبار کنند، یا مختلف است یا منفق، و بحسب آن حکم کنند بر اشتراک لفظی و عدمش. و از جملهء اعتبار اختلاف لغات و قرائن و اضافات و اضداد باشد. و در اضداد آنکه یکی را ضد بود تنها، یا هر دو را بود، و لیکن به آسانی مختلف بود. و اگر نبود ولیکن یکی را تنها متوسط بود، و یا هر دو را متوسط بود و لیکن به آسانی مختلف بود، یا در یکی متوسط یکی بود و در دیگر چیزهای بسیار، بر آن جمله که در صدر کتاب بعضی از آن یاد کرده ایم. و همچنین در مقابلات بسلب و ایجاب و عدم و ملکه، چنانکه اگر بینا نیست یاکور است، به اشتراک بر دو معنی اطلاق کنند، لامحاله طرف ایجاب و ملکه نیز مشترک بود. و وقوع متقابلات در اجناس و موضوعات مختلف همین حکم دارد. و اختلاف افعال و آثار که از هر یکی صادر شود، چنانکه صافی در آواز و لون که بحسب اعتبار ضد و متوسط مختلف نیست. اما تأثیر یکی در سمع بود و دیگر در بصر. و اختلاف مقایست، چنانکه تیزی شمشیر و آواز و طعم، که هر یکی قابل شدت و ضعف اند. اما شمشیر بقیاس با شمشیری دیگر نه بقیاس با آوازی یا طعمی دیگر، هم دلیل اشتراک بود. و همچنین اعتبار اشتقاقات و تصاریف، چه اشتراک اسم موضوع اقتضای اشتراک اسامی از او کنند. مانند لون و متلون که هر یکی بحسب بصر و سمع باشند. و بر جمله باید که استعمال این قوانین و امثال این ملکه باشد. و معرفت تشابه هم به این طریق معلوم شود. و اما در تشکیک یک لفظ چیزهای متباین را بحد و ماهیت متناول بود، همچنانکه در اشتراک گفته ایم، اما نه بحسب اشتراک لفظی صرف باشد، بل بحسب اشتراک معنوی بود، و به این قید مخالف اشتراک باشد و تناول او بعضی را اولی و اول بود، و بعضی را غیر اولی و اول، و به این قید مخالف تواطی بود. و آن مانند تناول حال زوایای مثلث باشد مثلث را و متساوی الاضلاع را، چه اول را بالذات بود و ثانی را بالعرض از جهت آنکه این حکم متساوی الاضلاع را بسبب مثلث متناول شود. و اگر مضلعی دیگر متساوی الاضلاع باشد، این حکم او را متناول نبود. و قید چیزها به متباین الحد والماهیة بسوی آن کردیم که متناول اسم چیزهای مختلف را به عموم و خصوص مانند مثلث مطلق ، و مثلث متساوی الاضلاع. و اگر چه عام را اول بود و خاص را ثانی ولیکن از این قبیل نبود؛ چه آن اختلاف ذهنی است. و در وجود مثلث نبود الا متساوی الاضلاع. یا نوعی مخالف او به ماهیت و تناول وجود جوهر و عرض را که بماهیت متباین اند و یکی را اول است و دیگری را ثانی به تشکیک است از جهت حصول قید مذکور. و تناول منسوب به غایت چیزهائی را که منسوب باشند بغایتی مختلف النسبة، مانند صحی امور معیّن را با تناول لفظی که معانی او بغایات بسیار منسوب باشد هم بر وجه اختلاف آن معانی را مانند علم به متقابلات که نسبتهای او اصناف متقابلات مختلف است. و همچنین تناول علم علمی را که منسوب بمبدأ بود، و علمی را که منسوب بغایت بود و تناول مشتهی آن را که بحسب مبدأ بود چون مداوات و آن را که بحسب غایت بود چون صحت، و آن را که بالذّات بود چون حلاوت، و آن را که بالعرض بود چون خمر که مُشتهی از آن روی بود که مسکر بود، از این قبیل باشد. و اکثر این صنف در امور مضاف و منسوب باشد، مانند علم که مضاف بود بچیزی و شهوت که چیزی را بود و تملک که ملکی را بود.
ادات سوّم - قدرت بر تمیز میان متشابهات بفصول و غیر فصول باشد و این ملکه بطلب فرق حاصل شود میان چیزهائی که نیک متشابه باشند بیکدیگر خاصه در اعتبار اختلاف احکام یک چیز مانند وحدت که احکام مختلف دارد به اعتبارات مختلف. و همچنین بطلب مباینت میان چیزهائی که اجناس آن متشابه بود مانند فرق میان احکام حس و احکام علم.
ادات چهارم - قدرت بر بیان تشابه مختلفات بذاتیات و غیر ذاتیات باشد بر عکس ادات گذشته. و این ملکه بطلب وجه مشابهت حاصل شود در چیزهائی که نیک دور باشد از یکدیگر و تحصیل ما به الاشتراک، و اگر چه معنی سلبی بود. مانند اشتراک جوهر و کم در آنکه هر دو را ضد نبود. و باشد که وجه مشابهت نسبتی عارض باشد، و حدود نسبت یا متصل تواند بود یا منفصل. متصل چنان بود که یک چیز در هر دو طرف منسوب یا منسوب الیه یا در یکی منسوب و در دیگر منسوب الیه بود. چنانکه گویند: نسبت ممکن با وجود همان است که با عدم و نسبت دیدن با نفس همان است که نسبت شنیدن با او ، و نسبت نقطه با خط همان است که نسبت خط با سطح. و منفصل چنانکه نسبت حس با محسوس همان است که نسبت علم با معلوم. و همچنین طلب وجوه مشابهت در چیزهای مختلف متجانس بعد از اشتراک در جنسیت، مانند انسان و فرس، نافع باشد در این باب. و منفعت ادات اول در استنباط مواضع و استعمال آن ظاهر است. و منفعت ادات دوم در تحرز از مغالطات و مشاغبات و استعمال آن با معاندات بوقت ضرورت، چنانکه بعد از این بیان کنیم نه اندک باشد. و این دو ادات چون ملکه باشند بسیار منازعات ناوارد و لجاج بیفایده کفایت کنند، مثلاً: چنانکه متکلمان سنی و عدلی در اثبات و نفی رؤیت اله، و قدم و حدوث کلام او متخالفند و بحقیقت وضع هر دو متقابل نیست، چه یکی به رؤیت ادراک بصری میخواهد، مانند آنچه در مرئیات مقابل احساس میکند، و آن را نفی میکند. و دیگری معنیی میخواهد که از آن عبارت نمیتواند کرد، و آن را اثبات میکند. و یکی بکلام، مسموعی مؤلف از حروف میخواهد و آن را محدث میگوید. و دیگری معنیی میخواهد که از تصور و تعریف آن عاجز است، و آن را قدیم میگوید. و اسم رؤیت و کلام هر دو به اشتراک است پس تحقیق عدم تقابل میان هر دو مطلوب بحسب ادات اول، یا بیان اشتراک اسم بحسب ادات دوم هر دو طایفه را از منازعت خلاص دهد. و منفعت دو ادات باقی در اقتناص حدود و رسوم که اوصاف مشترک و ممیز طلبند ظاهر است. و نیز بطلب مابه الامتیاز تخصیص خاص بحکمی که عام را در آن مدخلی شمرند، و به طلب مابه الاشتراک و الحاق بعضی قضایا ببعضی در شهرت، یا در حکمی دیگر بسبب مناسبت بعد از تعلیل حکم به امر مشترک چنانکه در تمثیل گفته ایم، صورت بندد. و در این مقام جدلی متنازع را به ایراد فرق مطالبت تواند کرد، تا اگر عاجز شود حکمش مسلم باید داشت. و این مقابله در جدل عدل باشد هر چند بحسب تحقیق عجز از ایراد فرق، بل عدم فرق مقتضی الحاق چیزی بشبیه نبود، چنانکه گفته ایم. این است بیان ادوات جدل و منفعت کلی در ارتیاض به این ادوات ، و تمرن ذهن بر آن حصول ملکه جدلی باشد، چه انتفاع جدلی بی حصول ملکه صورت نبندد. (از اساس الاقتباس، فن اول جدل ص444 تا 466) :
از قبل خشک و ریش با همگان
روز و شب اندر خصومت و جدلی.
ناصرخسرو.
ناصبی ای حجت ار چه با جدلست
پای ندارد بپیش تو جدلی.ناصرخسرو.
فلسفه در سخن میامیزید
وانگهی نام آن جدل منهید.خاقانی.
فلسفه در جدل کند پنهان
وآنگهی فقه برنهد نامش.خاقانی.
دی جدل با معطِلی کردم
که ز توحید هیچ ساز نداشت.خاقانی.
این جدل نیست با نوآمدگان
که ز دیوان من خورند ادرار.خاقانی.
بر بحث از علوم نظر و جدل مواظب. (ترجمهء تاریخ یمینی ص398).
(1) - معرب آن «بزودی» و نام وی ابوالبشر علی بن محمد پزدومی است که رسالاتی در فقه حنفی نگاشته. (از ذیل مقدمهء ابن خلدون ص936).

جدلاء .

[جَ] (ع ص) زن نیک خلقت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). یعنی ارشی و ساقی است نیکونورد. [ شرح قاموس ] .
- ساق جدلاء؛ نیک خلقت بر پیچان نه از لاغری. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). حسنة الطی. (اقرب الموارد). || زرهء محکم بافت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). زرهء محکم. (از اقرب الموارد). و جدلاء از زرهها، استوار اوست. (شرح قاموس). زره محکم بافته. (مهذب الاسماء). یقال: درع جدلاء و مجدولة؛ اَی محکمة. (اقرب الموارد). ج، جُدل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). و جدل بر وزن کتب. (از شرح قاموس). || گوسفند خمیده گوش. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). و جدلاء از گوسپند دوته شده است گوشها. (شرح قاموس). المثنیة الاذن. (از اقرب الموارد).
- شقشقة جدلاء؛ اَی مائلة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). یعنی شقشقة مایل به یک سو است و شقشقة مانند شش است که بیرون می آورد شتر از دهن در وقت مستی. (شرح قاموس).
|| ذهب علی جدلائه؛ اَی وجهه و ناصیته. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جدلاء .

[جَ] (اِخ) سگ ماده ای است. (شرح قاموس). نام ماده سگی است. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

جدلان.

[جَ] (ع اِ) راه. || سوی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء): ذهب علی جدلانه؛ یعنی رفت بر سوی و راه او. (شرح قاموس) (از منتهی الارب). اَی علی وجهه و ناحیته.(1)(ناظم الاطباء).
(1) - این معنی برای جدلاء نیز ذکر شده و شاید مصحف یکی دیگری باشد رجوع به جدلاء شود.

جدل خاستن.

[جَ دَ تَ] (مص مرکب)خصومت و دشمنی بپاشدن :
هر دو را خاست جدل از سبب هستی فضل
در میان رفت فراوان سخن از مدحت و ذم.
اسدی طوسی (از ارمغان آصفی).

جدل داشتن.

[جَ دَ تَ] (مص مرکب)خصومت و دشمنی داشتن. (از آنندراج) (بهار عجم) (ارمغان آصفی) :
نیست صائب ملک تنگ عافیت جای دو شاه
زین سبب طفلان جدل دارند با دیوانه ها.
صائب (از آنندراج).
دلم بلاله و گل بی رخت جدل دارد
بهار داغم از این عیش بی محل دارد.
جلال اسیر (از آنندراج).

جدل زدن.

[جَ دَ زَ دَ] (مص مرکب)کنایه از دعوی صدارت کردن. (آنندراج) :
قدرت به اختران چو برفعت جدل زند
گویند جمله مسند عالی مسلم است.
انوری (از آنندراج).

جدل کردن.

[جَ دَ کَ دَ] (مص مرکب)مباحثه نمودن. (ناظم الاطباء). یک و دو کردن. (یادداشت مؤلف). محاجه کردن. بحث کردن. جنگ کردن. منازعه نمودن. (ناظم الاطباء). خصومت و دشمنی کردن. جنگ و نزاع کردن :
حافظ ار خصم خطا گفت نگیریم بر او
ور بحق گفت جدل با سخن حق نکنیم.
حافظ.

جدلة.

[جَ لَ] (ع اِ) دستهء هاون. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). دستهء هاون سنگی. (شرح قاموس). مدقة المهراس؛ اَی الهاون. (اقرب الموارد).

جدلی.

[جَ دَ] (ص نسبی) جنگی و کسی که راغب و مایل به جنگ و جدال و خصومت باشد. (ناظم الاطباء). پیکارکش. (یادداشت مؤلف). || آنکه بسیار جدل کند. آنکه عادت بجدل دارد. اهل جدل. مرد جدال. (یادداشت مؤلف). آنکه مباحثه و مناظره کند. کسی که در هر کاری ببحث و جدل پردازد. آنکه مقصود خود را با بکار بردن قیاس جدلی اثبات کند. کسی که سعی کند که طرف خود را بهر طریق الزام و افحام کند :
لشکر دیوند جمله اهل جدل
تو جدلی را به خلق در اجلی.ناصرخسرو.
جدلی فلسفی است خاقانی
تا بفلسی نگیری احکامش.خاقانی.
- قیاس جدلی؛ قیاسی که از مشهورات و مسلمات ترکیب شود. یکی از انواع پنجگانهء قیاس. و رجوع به جدل شود.

جدلی.

[جَ دَ] (ع ص نسبی) منسوب به جدیلة. که نام دختر سبیع بن عمروبن حمیر است و مادر قبیله ای است. (از منتهی الارب) (شرح قاموس). و رجوع به صبح الاعشی ج1 ص337 و لباب الانساب شود. منسوب به کلمه جدیله، جدیلی است و جدلی بر خلاف قیاس استعمال شده، بنابر این منسوب بدان جدیلی است، رجوع به این کلمه و نیز رجوع به لباب الانساب ذیل جدیلی شود.

جدلی.

[جَ دَ] (اِخ) ابی بن کعب بن قیس بن عبیدبن زیدبن معاویة بن عمروبن مالک بن النجاربن ثعلبة بن عمروبن الخزرج، مکنی به ابی المنذر. از بنوجدیله است و بسال بیست و دو درگذشته است. رجوع به کتاب الانساب و ابی بن کعب بن قیس... در همین لغت نامه شود.

جدلی.

[جَ دَ] (اِخ) قیس بن مسلم از اهالی کوفه و منسوب است بجدیله که بطنی است از قبیلهء قیس عیلان. او از سعیدبن جبیر روایت کند و سفیان ثوری از او روایت دارد و بسال صدوبیست ه . ق. درگذشت. رجوع به لباب الانساب شود.

جدلی.

[] (اِخ) مکنی به ابوعبدالله و از تابعین است. رجوع به الانساب سمعانی و لباب الانساب شود.

جدلیا.

[] (عبری، اِ) به عبری کسی را گویند که خداوند او را مقرر فرموده است. (ارمیا 40: 25) (از قاموس کتاب مقدس).

جدلیا.

[] (اِخ) شخصی بود که نبوخدنصر پس از آنکه فلسطین را مفتوح ساخت و پای تخت و هیکلش را خراب کرد او را بر فلسطین حکومت داد. (دوم پادشاهان 25: 22). و اسماعیل نامی از ملک زادگان بدستیاری بعضی از گماشتگان خود وی را مقتول ساخت. (ارمیا 41: 2). و در عهد قدیم چند تن دیگر به این اسم معروفند. (از قاموس کتاب مقدس).

جدم.

[جَ دَ] (ع اِ) مرغی است سرخ منقار مانند گنجشک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). پرنده ای است مثل گنجشکها که سرخ است منقارهای آنها. (شرح قاموس). جدمة یکی آن. (منتهی الارب). || جِ جدمة، یعنی مرد کوتاه. (از شرح قاموس) (آنندراج) (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || نوعی خرما. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). قسمی است از خرما. (شرح قاموس). || مردمان پست. (از لسان). الرذال من الناس. (ذیل اقرب الموارد، بنقل از لسان).

جدم.

[جَ] (ع مص) بارآوردن خرمابن و خشک شدن آن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). میوه دار شدن و خشک شدن درخت خرما. (از شرح قاموس). جدمت النخلة جدماً؛ اثمرت و یبست. (از اقرب الموارد). || بریدن چیزی. مانند جذل با ذال معجمه. (از اقرب الموارد).

جد مادری.

[جَدْ دِ دَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) پدر مادر هرچند که بالا رود. نیا. و رجوع به جد شود.

جدمل.

[جَ مَ] (ع اِ) نباتی است. (ناظم الاطباء).

جدمة.

[جَ دَ مَ] (ع ص، اِ) مرد کوتاه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). کوتاه. (شرح قاموس) (مهذب الاسماء) (اقرب الموارد). کوتاه از مردان. (صحاح، از اقرب الموارد) ج، جَدَم. (منتهی الارب) (آنندراج) (شرح قاموس) (ناظم الاطباء). || گوسپند بلایه و ردی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). گوسپند بد. (شرح قاموس). گوسپند زبون و ردی. (آنندراج). شاة ردی. (از اقرب الموارد). || غوره های خرما که در یک قمع برآیند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). خرمای نارس است که بیرون می آید در یک غلاف. (شرح قاموس). بلحات یخرجن فی قمع واحد. (اقرب الموارد). || خوشهء غیرمالیده و غیرکوفته. (منتهی الارب) (آنندراج). آن چیزی است که کوفته نشده از خوشه. (شرح قاموس). خوشه نامالیده و ناکوفته. (ناظم الاطباء). ما لم یندق من السنبل. (اقرب الموارد). || خوشه های به چوب برآورده وقت خرمن بباد دادن که آنها را بار دیگر بکوبند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). چیزی است که بیرون آورده میشود از خوشهء گندم بچوب وقتی که بباد داده شده است در باد و جدا کرده شده است از او کاه او. (شرح قاموس). جَدامَه. (از شرح قاموس) (اقرب الموارد و ذیل آن). و رجوع به جدامه شود.

جدن.

[جَ دَ] (ع اِمص) خوش آوازی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). خوشی صدا. (شرح قاموس). حسن صوت. (از اقرب الموارد).

جدن.

[جَ دَ] (اِخ) بیابانی است در یمن یا رودی است یا جایگاهی است. (شرح قاموس). صحرائی است به یمن یا وادیی است یا موضعی است. (منتهی الارب) (آنندراج). صحرائی است هولناک به یمن. (از ناظم الاطباء). گویند مفازه ای است به یمن و نیز گویند موضعی است به یمن. (از معجم البلدان). و گویند، ذوجدن منسوب بدانست. (از معجم البلدان) :
من طی ارضین او من سلم نزل
من ظهر ریمان او من عرض ذی جدن.
ابن مقبل (از معجم البلدان).

جدن.

[جَ دَ] (اِخ) ذو ... علی بن حارث. مهتری است از مهتران آل حمیر و او اول کسی است که سرود گفت در یمن و نامیده شده است بذوجدن از برای نیکوئی صدای او. (از شرح قاموس) (از منتهی الارب).

جدن.

[جَ دَ] (اِخ) ذوجدن. ابن یشرح بن حارث بن صیفی بن سبا. جد بلقیس است. (از شرح قاموس) (منتهی الارب). یکی از ملوک حمیر که جد بلقیس باشد. (ناظم الاطباء).

جدو.

[جَدْوْ] (ع مص) عطا کردن بر کسی. (از منتهی الارب) (آنندراج) . بخشیدن بر کسی. (از شرح قاموس): جدا علیه؛ اعطاه الجدوی. (اقرب الموارد). عطا کردبروی. (ناظم الاطباء). || حاجت بردن پیش کسی و عطا خواستن از وی. (از منتهی الارب). حاجت خواستن یا طلب عطا کردن از کسی. (از اقرب الموارد). نیاز و حاجت خواستن. (از شرح قاموس). از کسی چیزی خواستن. (تاج المصادر بیهقی) (آنندراج) (زوزنی).

جدو.

[جِ دَ] (اِ) بیماری در پای اسب از بسیار رفتن. جرب در اسب. (یادداشت مؤلف) :
داده ست مرا شاه ستوری جدو و لنگ
اسبی و خس و (؟) پیر کجا زنگ زند زنگ.
(از نسخه ای از لغت اسدی).

جدوا.

[جَدْ] (ع اِ) رجوع به جدوی شود.

جدوار.

[جَدْ] (اِ) معرب زدوار است که ماه پروین باشد. گویند خوردن آن دفع زهر مار و عقرب کند. (برهان) (از آنندراج). مساوی جذوار(1). رجوع به گل و گلاب ص290 و دزی ج1 ص175 و 438 ذیل درونج شود. (حاشیهء برهان چ معین). بیخی است مخروطی شکل سیاه رنگ به هندی نربسی گویند. (غیاث اللغات) (از آنندراج). بیخ گیاه بوجا باشد. (از بحر الجواهر، در کلمهء بوجا). مؤلف اختیارات بدیعی آرد: بپارسی ژدوار خوانند و بمغولی ماء فرفین و بهندی نربسی و آن بیخی است مشابه سعد اما بوزن ثقیل تر و صلب تر از وی بود و بهترین وی آن است که چون بسایند رنگش بنفش باشد و آن خضابی است و هندی است و اما آنچه خضابی است بزرگتر و بهتر میباشد و اکثرش بنفشجی و آنچه هندی است اکثر بسیاهی گراید و در زمین باشد کوهی است که آن را قواجل میخوانند کوهی عظیم است و در این طرف کوه اهل هند می باشد و آن طرف میگویند در حساب خطای است. و این بیخ آنجا میروید و آن را نرپسی از بهر آن میخوانند که زهری است که آن را به هندی پس میخوانند و این بیخ با زهر وی است و هر دو از یک موضع میرویند و چون این بیخ پهلوی وی میروید قوهء زهر آن باطل میشود و اهل موضع، آن پس میخورند و زیان نمیدارد و اگر این پس جای دیگر میروید که مجاور این بیخ جدوار نیست نیم دانگ کشنده است و پس را به عربی بیش خوانند بدترین مجموع زهرهاست تا به حدی که تریاق فاروق با سمیت آن مقاومت نمیتواند کردن و در شهر ملتان شخصی مقدار نیم مثقال بیش بخورد درحال لبهای وی آماسیدن گرفت و چشمهایش از جای برخاست و بیخود شد مقدار نیم مثقال جدوار طلایه کردند و با یک کاسه شیر به وی دادند بعد در یک ساعت قی کردن آغاز کرد به انواع رنگها چنانچه حاضران از بوی آن مصروع میشدند باز بیخود افتاده دیگربار نیم مثقال جدوار صلایه [ طلایه ] کردند و با شراب انگورین به وی دادند باز قی کردن آغاز کرد بعد از آن خواب بر وی غلبه کرد چون در خواب رفت عرق بسیار کرد چون بیدار شد غذا طلب کرد و از آن زهر قاتل خلاص یافت باذن الله تعالی. و خواص این دارو بسیار است اولا پادزهر آن بیش است که ذکر کرده شد دیگر در اعمال ... که در زمین گرمسیر است مار قاتل میباشد. شخصی را مار گزید نیم مثقال با شراب سائیده و بخورد وی دادند از زهر آن باز خلاص یافت به فرمان باری تعالی و عقرب و لنبسه(2) گزیده را مقدار دو دانگ با شراب بدهند نافع بود و در مفردات ابن بیطار و در منهاج ابن جزله میگوید: هو تریاق السموم باسرها حتی البیش و الافاعی. و از منافع دیگر وی آن است که مجموع دردها را بنشاند و اگر در باطن باشد مقدار دانگی و یا دو دانگ بسایند با قدری شراب یا با آب گرم یا بجلاب بحسب مزاج بدهند درد بنشاند چون درد قولنج و مثانه و گرده را. و عسرالبول را با شیرهء تخم خیارین بدهند سود دارد و نیز مجموع اورام بلغمی و صفرائی و دموی و سودائی در ابتداء و انتهاء طلا کنند در ابتدا ماده را بازگرداند و در انتهاء تحلیل کند و اگر محتاج نضج باشد نضج بدهد خصوصاً اورام مغابن چون زیر بغل و بن ران بسرکه بسایند و طلاکنند ورم را تحلیل کند و اگر کسی را خیارک بیرون آید همین دارو طلا کنند تحلیل یابد بی آنکه خیارک بپزد و بگشاید و هیچ زحمتی به وی نرسد. دیگر در ایام مرض هرکس که طاعون برآرد این دارو با سرکه بسایند و با سرکه بر آن موضع طلا کنند خلاص یابد باذن اللهتعالی و مجرب است. دیگر دل را قوت دهد و در ابتداء زحمت خنازیر طلاکنند بغایت مفید بود و برریشهای کهن قدری بکوبند و بر آن ریشها پاشند گوشت مرده را بخورد و جراحت بصلاح آورد و مجرب است. دیگر کسی را که دل ضعیف بود و خفقان داشته باشد هرروز مقدار نیم درم بجلاب یا بشراب بدهند دل را بغایت قوة بدهد و در تفریح نظیر ندارد و در ایام وبا چنانچه در تریاق فاروق ذکر کرده شود تناول کنند منع عفونت بکند و تقویت دل بدهد و دفع ضرر وبا بکند این داروی مفرد همان خاصیت تریاق دارد بلکه زیادتر، بجهت آنکه تریاقیت در وی هست و چندان گرم نیست و مولانا اصیل الدین که از شاگردان مولانا الیاس شیرازی علیه الرحمه بود مردی فاضل بود و در اکثر علوم ماهر و متقی و کلیات شیخ الرئیس را دو شرح نوشته، فرمود هر خاصیتی که در تریاق هست در این داروی مفرد هست و فرمود که مرا درد معده بلغمی بود هر معالجه که کردم مفید نیفتاد چند عدد از این جدوار بروزگار طلایه میکردم و بجلاب میخوردم آن زحمت زایل شد. و شخصی را سدهء جگر بود به استسقا خواست انجامید چند روز این دارو با سگنجبین بخورد و سده گشاده شد و رنگ وی که زرد بود برنگ اصلی خود آمد. دیگر شخصی قرحهء مثانه داشت و چهار روز بول وی گرفته بود از این دارو بسابیدند و بر مثانهء وی طلا کردند و قدری در احلیل وی چکانیدند همان ساعت بول وی بگشاد و ریم بیرون آمدن گرفت و شفا یافت. و دیگر زحمت بواسیر را از این دارو بدان موضع طلا کنند ساکن گرداند و ورم را تحلیل دهد. دیگر آنکه دشخواری زادن را نظیر ندارد و بسایند قدری و بجلاب گرم بخورد وی دهند و قدری به پشم پاره بخود برگیرد درحال وضع حمل شود. دیگر صرع صبیان را بشیر مادر مقدار نیم دانگ یا یک دانک بخورد وی دهند نافع بود و بارها آزموده است و مجرب است. و دیگر خداوند تب ربع را هرروز مقدار دو دانگ با جلاب گرم بدهند هفت روز پیاپی نافع بود انشاءالله اما تنقیهء بدن بباید کردن. و دندان را طلا کنند درحال درد ساکن گرداند. و درد چشم که بلغمی بود در میان چشم چکانند درد بنشاند اگر صفرائی بود برپشت چشم طلا کنند درد بیفتد و آماس بتمام کم شود و فرق میان بلغمی و صفرائی آن است که بلغمی را درد ساکن تر باشد و صفرائی را درد و سوزش و چکیدن آب بیشتر باشد و در تقویت باه اثر عظیم دارد مقدار نیم درم یا نیم مثقال با شراب انگوری بخورند نعوظی تمام آورد. و حکماء هندی گویند که در این دارو صد وبیست منفعت است و کسی را که ضاق گرفته بود بر حلق طلا کنند بغایت نافع بود. حالیا منافع جدوار آنچه بتجربه معلوم شده بود ثبت کرده شد. صاحب منهاج گوید طبیعت وی گرم و خشک است و لطیف. و صاحب تقویم گوید قرحهء امعاء آورد و مصلح وی شیر حلیب بود که آهن تافته در آن انداخته باشند و صاحب منهاج گوید بدل وی در تریاق سه وزن آن زرنباد است. (اختیارات بدیعی). رجوع به تحفهء حکیم مؤمن و تذکرهء ضریر انطاکی و بحر الجواهر و فهرست مخزن الادویه شود.
(1) - Curcuma aromatica. (2) - در نسخه خطی دیگری از اختیارات بدیعی ولّه آمده است.

جدوار اندلسی.

[جَدْ رِ اَ دَ لُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) انتله یا انتلة السوداء است که بهندی آن را نریسی نامند. (از اختیارات بدیعی) (فهرست مخزن الادویه). و رجوع به انتله و انتلة السوداء در همین لغت نامه شود.

جدوار خطائی.

[جَدْ رِ خَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) یکنوع از جدوار که رنگ آن بنفش زند و از قسم دیگر آن که هندی باشد بهتر است. (از بحر الجواهر). رجوع به جدوار شود.

جدوار هندی.

[جَدْ رِ هِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) قسمی از جدوار و آن ریشه ای است شبیه به سعد و از آن سخت تر و سنگین تر است و این قسم از خطائی ضعیف تر است. (از بحر الجواهر). رجوع به جدوار شود.

جدوان.

[] (اِخ) مزرعه ای است از مزارع کربال از محال فارس که سردسیر است و در سمت مشرق شیراز در دوازده فرسنگی واقع شده است. محصول آن غله و برنج و آب آنجا از رودخانه است. (از مرآت البلدان ج4 ص215).

جدوب.

[جَ] (ع ص، اِ) جای خشک بی نبات. (آنندراج). مکان جدوب؛ جای خشک بی نبات. (منتهی الارب). جائی است خشک و بی گیاه که خشکی آن ظاهر و آشکار است. (شرح قاموس). ماحل. جدیب. (اقرب الموارد) (شرح قاموس). جدب. مجدوب. (شرح قاموس).

جدوب.

[جُ] (ع اِ) جِ جدبة. یعنی زمین خشک. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و رجوع به جدبه شود.

جدوبة.

[جُ بَ] (ع مص) خشک و بی نبات گردیدن. (از منتهی الارب). باران نیامدن و خشک شدن زمین. (اقرب الموارد). قحط و تنگی شدن. (شرح قاموس). قحط افتادن. (تاج المصادربیهقی).

جد و جهد.

[جِدْ دُ جَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) سعی و کوشش. پشت کار. فعالیت :
وامی ست بزرگ شکر او برتو
بگذار بجد و جهد وامش را.ناصرخسرو.
و در مکاسب جد و جهد لازم شمرد. (کلیله و دمنه). این کلمه با کردن استعمال میشود.

جد و جهد کردن.

[جِدْ دُ جَ کَ دَ](مص مرکب) کوشش کردن. سعی نمودن. رجوع به جد و جهد شود.

جد وخاص.

[] (اِخ) نام بطنی ست از لوائه که از قبائل بربر یا قبطی می باشند. رجوع به صبح الاعشی ج1 صص364 - 365 شود.

جدود.

[جَ] (ع ص، اِ) ماده خر فربه. (آنندراج) (ناظم الاطباء). ج، جِداد. (منتهی الارب). || گورخر فربه. (از شرح قاموس). ج، جِداد. (شرح قاموس). || میش کم شیر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ماده میشی است که کم باشد شیر او. (شرح قاموس). گوسفند که شیرش کم شده باشد. (مهذب الاسماء). ماده گوسفندی که بدون عیب شیرش کم باشد. (از قطر المحیط) (اقرب الموارد). ج، جَدائد. (منتهی الارب) (قطر المحیط) (اقرب الموارد).

جدود.

[جُ] (ع اِ) جمع جد که پدر پدر و پدر مادر باشد. (آنندراج) (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (قطر المحیط). رجوع به جدشود.

جدود.

[جَ] (اِخ) اسم موضعی است در سرزمین بنی تمیم نزدیک به حزن بنی یربوع در جانب یمامه و آبی بنام کلاب دارد و در آنجا دو وقعهء بزرگ از مشهورترین وقایع جنگهای عرب روی داده است که در وقعهء اول قبیلهء تغلب بر بکربن وائل پیروز گشته است. (از معجم البلدان). || حفص گوید، گودال یا مغاکی است در زمین که آن را (الغبطة) خوانند:
هَلا غداة حبستم اعیارکم
بجدود و الخیلان فی اعصار
الحوفزان مشوّم افراسه
و المحصنات حواسر الابکار.
فرزدق (از معجم البلدان).
- یوم جدود، یکی از دو واقعهء مشهور عرب -که در سرزمین جدود روی داده است:اری ابلی عافتْ جدود فلم تذقْ
بها قطرةً الاتحلّة مقسم.(از معجم البلدان).
جزی الله یربوعاً باسوء صنعها
اذا ذکرت فی النائبات امورها
بیوم جدود قد فضحتم اباکم
و سالمتم و الخیل تدمی نحورها.
قیس بن عاصم منقری (از معجم البلدان).

جدودة.

[جُ دَ] (ع اِ) جِ جَدّ. (از منتهی الارب). رجوع به جد شود.

جدور.

[جُ] (ع مص) برآمدگی و آثار گزیدگی است در گردن خر. (از شرح قاموس). جدر بر آوردن خر. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). آبله برآوردن گردن خر. (از قطر المحیط). || (ع اِ) جمع جَدر، به معنی گیاه ریگی است. (از اقرب الموارد). و رجوع به جدر شود. || جمع جدر، در تمام معانی. (از لسان العرب). و در بیت زیر به معنی جانب است :
تسقی مَذانب قد طالتْ عصیفتُها
جدورها من أتیّ الماءمطموم.
لحیانی (از لسان العرب).
|| سزاوار. (مهذب الاسماء، نسخهء خطی). || زمین گود. مغاک. (یادداشت مؤلف).

جدور.

[جَ] (ع ص، اِ) زمین گود. زمین پست.

جدور.

[] (عبری، اِ) یا جادر در عبری به معنی برج است. (صحیفه یوشع 15:58). (از قاموس کتاب مقدس).

جدور.

[] (اِخ) نام دهی است که در میانهء بیت لحم و حبرون واقع است. (از قاموس کتاب مقدس).

جدور.

[] (اِخ) شهری است از شهرهای بن یامین. (اول تواریخ ایام 12:7) که همان جادراست که در صحیفهء یوشع 12:13 مذکور است. (از قاموس کتاب مقدس).

جدور.

[] (اِخ) اسم موضعی است در یهودا و سعیر. (اول تواریخ ایام 4:39). (از قاموس کتاب مقدس).

جدور.

[] (اِخ) اسم دو شخص است از [ نوادهء ] یهودا. (اول تواریخ ایام 4:4 و 18). (از قاموس کتاب مقدس).

جدور.

[] (اِخ) نام بن یامنسی که از ذریه شاول بود. (اول تواریخ ایام 8:31 و 9:37). (از قاموس کتاب مقدس).

جدورا.

[] (اِ) به اصفهانی صبر را نامند. (از فهرست مخزن الادویه). در تحفهء حکیم مؤمن، چدورا با جیم فارسی ضبط شده است.

جدورة.

[جَ رَ] (اِخ) نام چاهی است که در شعر جعفربن علبة الحارثی آمده است :
الاهل الی ظل النضارات بالضحی
سبیل وتغرید الحمام المطوق
و شربة ماء من جدورة طیب
جری بین افنان العضاء المسوق
و سیری مع الفتیان کل عشیة
اباری مطایاهم ببیداء سملق.
(از معجم البلدان).

جدوره.

[] (اِخ) نام قصبه ای است در هند بنزدیکی کزرات. رجوع به ماللهند ص99 شود.

جدو شدن.

[جِ دَ شُ دَ] (مص مرکب)بیماری جدو پیداکردن اسب. بیماری در اسب. (یادداشت مؤلف).

جدوف.

[جُ] (ع مص) گام کوتاه زدن آهو و تیزرفتن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از شرح قاموس). || پریدن مرغ بال بریده و شتافتن آن یا عام است. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). پریدن پرندهء بریده پر است که گویا برمیگرداند بالها را به پشت سر. (از شرح قاموس) (اقرب الموارد).

جدول.

[جُ] (ع مص) سخت و درشت گردیدن. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (اِ) جِ جَدل؛ استخوانها. اندامها. (از منتهی الارب). و جِ جِدل؛ استخوانها و اندامها. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

جدول.

[جِدْ وَ] (ع اِ) نهر. نهر کوچک. جَدوَل. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). رجوع به جَدوَل شود.

جدول.

[جَدْ وَ] (ع اِ) نهر خرد. (شرح قاموس). جوی خرد. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). نهر صغیر. (اقرب الموارد) (شرفنامه). نهر. (غیاث اللغات). جوی آب. (آنندراج). ج، جَداول. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (شرح قاموس). نهر کوچک. (ناظم الاطباء). جویچه. (یادداشت مؤلف). جِدوَل. (شرح قاموس) (اقرب الموارد) (منتهی الارب) :
پیش حلم و جود تو هرگز نیارد کرد جز
کوه جودی ذرگی دریای قلزم جدولی.
سوزنی.
مهیا کرد پنج ارکان ملت را به چار ارکان
که هریک جدولی بوده ست کز دریای او آمد.
خاقانی.
عمان و محیط و نیل و جیحون
جودی و جری و قاف و ثهلان
هرهشت بر سخا و حلمش
با جدول و خردلند یکسان.خاقانی.
دوات من ز برون جدول و درون دریاست
نهنک و آب سیاهش عجب بدان ماند.
خاقانی.
پس بر آن سدّ مبارک ده انامل برگشاد
جدولی را هفت دریا ساخت از فیض عطا.
خاقانی.
پر گار بخاک درکشیدی
جدول به سپهر برکشیدی.
نظامی (لیلی و مجنون).
درک وجدانی بجای حس بود
هر دو در یک جدول ای عم میرود.مولوی.
|| جوی نه خرد و نه کلان. (یادداشت مؤلف). || جوی خشک(1). (مهذب الاسماء، نسخهء خطی). || طلسم. چون تابلوهای مبتنی بر طلسم در طی ستونهایی نوشته میشده، جدول به معنی طلسم آمده. (از دزی). || علم تابلوهای طلسمی یا علم نجوم و تقویم. از آنجا که با «علم الجدول» به معنی علم تابلوهای طلسمی که بر حروف عربی، سریانی و غیره نوشته میشده، استعمال شده، در الف لیل و لیله «الجداول» بهمین معنی یا علم نجوم یا علم احکام نجوم یا فن تألیف تقویم آمده است. (از دزی). || تابلو. نوشته ای که صفحات آن یا برخی صفحات آن بستونهای متعدد تقسیم شده: و له بصر بصناعة التعدیل و جداول الابراج. (از دزی). || در تقویم قرطبه، تابلوی که حاوی اطلاعاتی در بارهء هر روز ماه است، بنام «جدول» خوانده شده هرچند که بستونها تقسیم نشده، و اطلاعات عمومی که در آخر هر ماه آمده در آنجا با این کلمات شروع میشود: و فی هذا الشهر مما لم ینظم علی الجداول ... (از دزی). || نوشتهء سریع. [ شکسته ]. || طناب. || سطر. || طراز. آلتی برای شناختن اینکه سطحی افقی است یا نه. (از دزی). || بمجاز، افزار معروف آهنی است که بدان خطوط کشند. (از آنندراج). مجازاً قلم آهنی خط کش را هم جدول گویند. (فرهنگ نظام). || مجازاً، به معنی خطوط شنگرف و غیره که گرد صفحه کشند. (غیاث اللغات، از مدار و کشف). خطوط که بر کتاب کشند. (آنندراج). خطی که بر کاغذ کشند راست نوشتن را. خط که بر کاغذ و جز آن کشند زینت را یا نوشتن حساب و جز آن را. (یادداشت مؤلف) :
ز منع بوسه عیان شد که خط لاله رخان
بگرد مصحف رخسار جدول قرق است(2).
تأثیر.
|| خطوط متوازی و متقاطع که منجمین در حرکات کواکب ایراد کنند. (ناظم الاطباء) : از جمله وضعهای او جدولی است که در معرفت اوایل شهورعرب استخراج کرد. (جهانگشای جوینی). || شکلی است که از رسم خطوط متوازی و متقاطع بر رویهم حاصل شود و مسائل علمی را به اختصار دربر داشته باشد و بتوان بیکبار بر آن اطلاع یافت. در تداول جدید، شبکه ای مربع که از رسم خطوطی متوازی و متقاطع حاصل آید و قضایای علمی را به اختصار شامل باشد. مانند جدول کلیات در منطق و جدول ضرب در حساب و جدول صفت مشبهه در نحو و جدول طبقه بندی علوم در متدلژی. (از المنجد) (ذیل اقرب الموارد). بطورکلی جدول به این معنی در رشته های مختلف علوم به کار میرود و بخصوص در هیئت و نجوم از دیرباز معمول بوده است و غرض از آن تسهیل امر تفهیم مسائل این علوم برای طالبان بوده است و نمونه های بسیاری از این جداول را میتوان در کتاب التفهیم بیرونی یافت. و پاره ای از جداول را که شهرت جهانی دارد در جای خود می آوریم :
لاجرم چون ستاره راست رود
نتواند که کج رود جدول.سعدی.
تو راست باش تا دگران راستی کنند
دانی که بی ستاره نرفته ست جدولی.
سعدی.
ز بس تحرک پرگار تیغ و جدول رمح
به پرنیان هوا مرتسم شود اشکال.طالب.
نیکی آموز از همه وز کم ز خود آخر چه عیب
راستی در جدول زرگر ز چوبین مسطر است.
جامی.
- جدول آب؛ آن جوی که دارای آب باشد :
چمن چون بیاضی بود بی عدیل
در او جدول آب نهر طویل.
اشرف (از آنندراج).
- جدول الامر؛ به معنی استقامت و راست شدن کار است. یقال: استقام جدول القوم؛ اذا انتظم امر هم کالجدول. اذا اطرد وتتابع جریه. (اساس، اقرب الموارد).
- جدول داوران بنی اسرائیل؛ جدول داوران و مدت داوری هریک از ایشان:
اسم. رها نمودن اسرائیل از. مدت حکومت.
عتنیثل شهریار آرام النهرین. 40 سال.
اهود. عجلون شهریارموآب. 80 سال.
شمجر. فلسطینیان. معین نیست.
دبوره و باراق. یابین پادشاه کنعان. 40 سال.
جدعون. زبح و صلمناع. 40 سال.
مدیانیان. ــــــــــــــ 40 سال
ابی مالک. ــــــــــــــ 3 سال.
تولع. ــــــــــــــ 24 سال.
یائیر. ــــــــــــــ 22 سال.
یفتاح. بنی عموّن. 6 سال.
ابصان. ــــــــــــــ 7 سال.
ایلون. ــــــــــــــ 10 سال.
عبدون. ــــــــــــــ 8 سال.
شمشون. فلسطینیان. 20 سال.
عالی کاهن. ــــــــــــــ 40 سال.
سموئیل نبی. فلسطینیان. 12 سال.
(از قاموس کتاب مقدس).
- جدول ذهب؛ تذهیب یک کتاب. (از دزی).
- جدول فرع؛ اصطلاحی است بانکی که برای نشان دادن ارقام موجودی و پول در جریان و جز آن بکار میرود.
- جدول فیثاغورث؛ همان جدول ضرب است که بفیثاغورس منسوب میدارند. رجوع به جدول ضرب شود.
- جدول لقیاس الزوایا؛ آلتی چوبی یا فلزی متحرک مانند خط کش که برای اندازه گیری زاویه بکار می رود. (از دزی).
(1) - در متن چاپی مهذب الاسماء ، جوی خرد آمده است. (چاپ انتشارات علمی و فرهنگی ص67).
(2) - در بهار عجم و آنندراج جدول قرق، نهر خشک معنی شده و همین بیت نیز شاهد آمده است و بظاهر اشتباه است و جدول در اینجا به معنی خط و قرق به معنی منع است.

جدول.

[جَدْ وَ] (اِخ) نام نهری است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). نام نهر معروفی است. (از شرح قاموس).

جدول انگیختن.

[جَدْ وَ اَ تَ] (مص مرکب) روان ساختن جدول :
چو خطش قلم راند بر آفتاب
یکی جدول انگیخت از مشک ناب.نظامی.

جدول انگیخته.

[جَدْ وَ اَ تَ / تِ](ن مف مرکب) جدول روان کرده :
فلک زان خط جدول انگیخته
سواد حبش را ورق ریخته.نظامی.

جدول بندی.

[جَدْ وَ بَ] (حامص مرکب) نهرسازی. جدول کشی، چنانکه در باغ و خیابان. || شکلی با خطوط متوازی و متقاطع کشیدن، چنانکه در کتاب یا رساله جدولی برای نشان دادن جزئیات موضوعی ترسیم کنند.

جدول بندی کردن.

[جَدْ وَ بَ کَ دَ](مص مرکب) نهر کندن، جوی خرد ساختن. چنانکه گویند: باغ یا خیابان را جدول بندی میکنند. || شبکه کشیدن با خطوط در کتاب و امثال آن.

جدول تقویم.

[جَدْ وَ لِ تَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از خطوط تقویم است. (از آنندراج) :
شود ز جدول تقویم کهنه آب روان
کند رطوبت امسال اگر اثر در پار.
کلیم (از آنندراج).

جدول تواریخ.

[جَدْ وَ لِ تَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) جدولی که در آن فاصلهء تاریخها را ازروی روزهای آن بیان میدارند وشکل آن بکردار منبراست واختلاف تاریخهای رومی و قبطی و هجری و جلالی و غیره را نشان میدهد. رجوع به التفهیم بیرونی ص239 ببعد شود.

جدول ضرب.

[جَدْ وَ لِ ضَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) یا جدول فیثاغورس. همان جدول معروف است که در حساب بکار میرود و آن بشکل شبکه ای است که بوسیلهء رسم خطوط متوازی و متقاطع حاصل، و اعداد یک تاده در خانه های آن بصورتی که از ضرب اعداد در هم حاصل می آید قرار دارد. وضع این جدول را به فیثاغورس نسبت میدهند و بهمین جهت بنام جدول فیثاغورس در جهان شهرت دارد ولی صحت این انتساب مورد تردید است. جرج سارتن آرد: جدول ضرب که در بسیاری از زبانها بنام جدول فیثاغورس(1) نامیده میشود بطور قطع از ساخته های فیثاغورس نیست. قدیمترین جائی که من این جدول را در آنجا یافته ام کتاب «حساب» تألیف بوئثیوس است که در 1488 م. در شهر او گسبورگ بچاپ رسیده است. ممکن است نسخه های خطی قدیمتر از آن نیز که با ارقام رومی نوشته شده موجود باشد، چه ارقام هندی و عربی در قرن دوازدهم و سیزدهم تازه وارد مغرب زمین شده است، و در برابر استعمال آنها آن اندازه مردم مقاومت بخرج میداده اند که خیلی دیرتر از این قرنها، مورد استعمال عام پیدا کرده است. جدول فیثاغورس با ارقام هندی بسیار واضح و روشن است، و هرکس با یک نظر می بیند که سطر (یاستون) 2، 4، 6، 8، 10 فقط شامل اعداد زوج است، و در سطر (یا ستون) 5 تمام اعداد یا بصفر ختم میشود یابه 5. (درست است که جدول با ارقام یونانی نصف اعداد این سطر یا ستون بحرف e ختم میشود). فیثاغورس و فیثاغورسیان متأخر ازمنهء باستانی هیچ کدام ارقام هندی (یا چیزی معادل آن) را نمیشناختند، و بهمین جهت محتمل است که جدول فیثاغورس از مخترعات قرون وسطی باشد و شاید زمان اختراع آن از تاریخ کتاب چاپ شدهء یوئثیوس دورتر نرود. تفکر فیثاغورسیان باستانی تقریباً منحصر به اموری بوده است که امکان نمایاندن آنها با سنگریزه و نظایر آن و نه بارقام و اعداد میسر میشده. و با وجود این همان روش ساده واقعیتهایی را آشکار ساخته است که معانی و مفاهیم بسیار عالی را در برمیگرفته. حساب فیثاغورسی ریشهء تمام حساب امروز و عمل محاسبات ماست، و از آن بیشتر باید گفت که منبع اصلی «نظریه اعداد»(2) همین حساب سادهء فیثاغورسی است. (از ترجمهء تاریخ علم احمد آرام، تألیف جرج سارتن ص219). برای اطلاع از چگونگی جدول به معنای فوق و ملاحظهء اشکال آن به کتاب فوق ص220 و 221 بشکلهای 53 آ و 53 ب و 53 ج مراجعه شود.
(1) - Mensula Pythagorae.
(2) - Theory of numbers.

جدول فیثاغورس.

[جَدْ وَ لِ رِ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) همان جدول ضرب معروف است. رجوع به جدول ضرب شود.

جدول کش.

[جَدْ وَ کَ / کِ] (نف مرکب)آنکه بر صفحات کتاب و امثال آن خطوط کشد. (آنندراج) :
ز جدول کشم باغ دل خرم است
از آن جوی دایم بچشمم نم است.
طاهر وحید (از آنندراج).
در ابیات فوق بظاهر جدول کش به معنی آن کسی است که نهرکشی میکند. و معنی فوق اشتباه است. || (اِ مرکب) قلمی که با آن جدول کشند نیز تخته یا چوب مدوری که در جدول کشیدن استعمال میشود. (فرهنگ نظام).

جدول کشی.

[جَدْ وَ کَ / کِ] (حامص مرکب) نهربندی. جدول سازی. || خط کشی و شبکه کشی برای نمایاندن احکام مسئله ای. || در تداول مردم کرمان، اصطلاح قالی بافی است.

جدول کشیدن.

[جَدْ وَ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) جوی بندی کردن. نهرکشی کردن. جدول بندی. رجوع بجدول بندی شود. || شکل جدول ضرب یا جدولهای دیگر کشیدن. نظیر پیرامون صفحات کتاب خطوط موازی رسم کردن :
گر فتد پرتو رخسار تو در ساغر می
جدول نورکشد چون مژه رگهای مرا.
طاهر وحید (از آنندراج).

جدول مسطر.

[جَدْ وَ لِ مُ طَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از خطوط سطر است. (از آنندراج) :
خامه چون سازد حدیث ریزش دستش رقم
میشود در جدول مسطر روان آب طلا.
شفیع اثر (از آنندراج).

جدول نطاقات.

[جَدْ وَ لِ نِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) جدولی که در آن اندازهء نطاق ستارگان با رمز گنجانده شود و آن بر دو گونه است. رجوع به التفهیم ص140، 141 و 143 شود.

جدولیان.

[جَدْ وَ] (اِخ) نام گروهی است که بعلم باطن آگاهی دارند : جماعت جدولیان خود را اهل علم باطن نام نهادند. (جهانگشای جوینی).

جد و هزل.

[جِدْ دُ هَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) حقیقت و مجاز. (از بیهقی).

جدوی.

[جَدْ وا] (ع اِ) باران عام. || باران بسیار و بیحد. (منتهی الارب) (آنندراج). || عطا. دهش. (منتهی الارب). بخشش. (آنندراج). عَطیَّه. جَدا. (منتهی الارب). || فائده. (آنندراج). نفع. سود. ثمره. هده. حاصل. بهره. نتیجه. (یادداشت مؤلف).

جدة.

[جَ دْ دَ] (ع اِ) مادر پدر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (مهذب الاسماء). مادربزرگ. جدة پدری. || مادر مادر. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). مادر کلان. (زمخشری). مادر مهین. جدهء مادری. آئی جان. بی بی. (یادداشت مؤلف) :
گر کند کوسه سوی گور بسیج
جده جز نوخطش نخواند هیچ.سنائی.
طفل را گر جده وقت آبله خرما دهد
چون بسرسام است خرما برنتابد بیش از این.
خاقانی.
جدهء تو به خون دیده ترا
جوید و من بجده مانندم.سوزنی.

جدة.

[جُدْ دَ] (اِخ) قومی است از اشاعره. (منتهی الارب).

جدة.

[جُدْ دَ] (اِخ) شهری است به ساحل دریای مکه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (آنندراج). شهری قدیم بر ساحل دریای احمر و گویند آن شهر را ایرانیان بنا کرده اند. در خارج شهر آبگیرهای قدیمی وجود دارد و چاههائی در وسط سنگهای سخت حفر کرده و آب آنها را بهم اتصال داده اند که شمارهء آنها بس زیاد است و نزدیک هم قرار دارند و چون آن سال کم باران بود آب را از فاصلهء یک روزه راه به آنجا می آوردند و حجاج آب مصرفی خود را از خانه های مردم میگرفتند. (از ترجمهء سفرنامهء ابن بطوطه ص236). یاقوت چنین آرد: شهری است بر ساحل بحر یمن و آن بندر و لنگرگاه مکه است. بگفتهء ز مخشری فاصلهء مکه تا جده سه شب راه و بقول حازمی یکشبانه روز راه است و آن در اقلیم دوم قرار دارد و طول آن از سمت مغرب شصت و چهار درجه و سی دقیقه و عرض آن بیست و یک درجه وچهل وپنج دقیقه است. ابوالمنذر گوید: جدة بن حزم بن ربّان بن حلوان بن عمران بن الحاف بن قضاعة چون در این ناحیه به دنیا آمده به اسم محل تولدش نامیده شد. همو گوید، هنگام تشعب زبانها و پراکندگی مردم، ناحیه جده که از کنارهء دریا تا انتهای ذات عرق امتداد دارد و شامل کوه و دشت میباشد برای سکونت و چراگاه اغنام قضاعه یعنی عمروبن معدبن عدنان اختصاص یافت، و آنها بدان سرزمین وارد شده سپس رو بفزونی گذاشته و متفرق گشتند و بگفتهء ابوزید بلخی از جده تا عدن یکماه راه و از آنجا تا ساحل جحفه پنج منزل است. (از معجم البلدان). این کلمه نام شهر معروف جده پایتخت عربستان سعودی است که بضبط یاقوت و دیگران بضم جیم است و در تلفظ کنونی بفتح جیم خوانده میشود. صاحب غیاث اللغات آرد: بالضم و دال مهملهء مشددهء مفتوح و در آخرها نام شهر بر کنارهء بحر مکه از صراح و مؤید و کشف و مزیل. و صاحب منتخب نوشته که به این معنی بکسر است. (غیاث اللغات). و رجوع به جَدَّه و به قاموس الاعلام ترکی شود.

جدة.

[جَدْ دَ] (اِخ) شهری است [ به عربستان ] از مکه بر کران دریا نهاده آبادان و خرم. (حدود العالم). در الموسوعه چنین آمده: جده یکی از بنادر بزرگ و پایتخت کشور عربستان سعودی است که در ساحل بحر احمر قرار دارد و حاجیانی که از راه دریا می آیند بدانجا وارد میشوند و در سالهای اخیر تحولات فراوانی یافته و به لوله کشی آب مجهز شده است و نام آن از جد که اسم ساحل حجاز است مشتق گردیده و بر اساس آمار سال 1950 م. در حدود 100 هزارتن جمعیت دارد. (از الموسوعة العربیه). ناصرخسرو گوید: جده شهری بزرگ است و باره ای حصین دارد بر لب دریا و در او پنج هزار مرد باشد. بر شمال دریا نهاده است و بازارها نیک دارد و قبلهء مسجد آدینه سوی مشرق است و بیرون از شهر هیچ عمارت نیست الا مسجدی که معروف است بمسجد رسول الله علیه الصلوة و السلام و دو دروازه است شهر را یکی سوی مشرق که رو با مکه دارد و دیگر سوی مغرب که رو با دریا دارد و اگر از جده بر لب دریا سوی جنوب بروند بیمن رسند بشهر صعده و تا آنجا پنجاه فرسنگ است و اگر سوی شمال روند بشهر جار رسند که از حجاز است و بدین شهر جده نه درخت است و نه زرع هرچه بکار آید از رستا آرند و از آنجا تا مکه دوازده فرسنگ است و امیر جده بندهء امیر مکه بود و او را تاج المعالی بن ابی الفتوح میگفتند و مدینه را هم امیر وی بود و من نزدیک امیر جده شدم و با من کرامت کرد و آن قدر باجی که بمن میرسد از من معاف داشت... (از سفرنامهء ناصرخسرو چ جدید ص85). مؤلف ذیل معجم البلدان بنقل از بستانی آرد: جده شهری است از شهرهای حجاز در سرزمین عربستان بر ساحل بحر احمر و بفاصلهء 56 میل سمت غرب مکه مشرفه قرار دارد. این شهر بعرض 12 درجه و 82 دقیقه شمالی و بطول 63 درجه و 31 دقیقه شرقی واقع شود و قریب سی هزارتن جمعیت دارد و بندر مرزی حجاز میباشد. و بواسطهء کثرت شعبه ها صعب المدخل است و از 3 تا 17 پا عمق دارد و لؤلؤ و مرجان در آنجا به دست می آید. این شهر دارای حصارهائی است که بر روی آنها قلاع مستحکمی بنا گردیده و نه دروازه دارد و نیز خیابانهای منظم و مستقیم وپاکیزه ای دارد و ساختمانهای دوطبقه و سه طبقه پاکیزه ای دارد که بر پایه های سنگی قرار گرفته اند و گاهی عمارات چهار طبقه نیز پیدا میشود و یک بیمارستان ارتشی و یک بیمارستان عمومی و مساجد و جوامع متعدد دارد و در خارج از دروازهء شهر ساختمانی است که گورستان بزرگی در آن وجود دارد و بعقیدهء عرب آنجا قبرستان اطرافیان حواء میباشد چه بعقیدهء آنها حوا موقع هبوط، بسرزمین جده فرود آمد. این محل آب خوشگواری دارد که از گردآمدن آب باران در مغاکها و برکه ها فراهم میشود و همچنین چاههائی دارد که در سنگ کنده شده و در کنار آنها چشمه های کوچکی پیدا شده که اهالی، آب آنها را به مصرف میرسانند. هوای آنجا در تمام سال ناپاک و مضر بسلامت انسان و بشدت گرم است و درجهء حرارت به 76 تا 107 میرسد و هنگام وزیدن سموم به 132 درجه نیز میرسد و در این مواقع مرض تب در آنجا شیوع پیدا میکند و اغلب اروپائیها در آنجا دچار تب میشوند. و هرساله موسم حج از پنجاه تا صدوپنجاه هزار جمعیت از آنجا عبور میکنند و ساکنان آنجا اغلب هندی و مصری و بازرگانان سوریه ای و انگلیسی و فرانسوی می باشند و بقیهء ساکنان، عرب حجازی هستند. شغل اهالی صبّاغی و خیاطی و آهنگری و تجارت و سایر مشاغل ملی است. و در شناوری و ساختن آلات دخانیات و غواصی برای صید مرجان مهارت دارند. تجارت آنجا وسیع و از صادرات آن قهوه و صمغ و سنا و عاج و بسلم و خیارچنبر و صدف و لؤلؤ و سپرهای ساخته از پوست سنگ پشت و پر شترمرغ و مرجان و خرما و انواع کارد و خزف و پوست میباشد. اما تاریخ سرزمین جده کهن بتحقیق معلوم نیست. پاره ای گویند جایگاه شهری قدیمی است، و مقریزی گوید: تا سال 25 ه . ق. مرکز توقف سفاین نبوده و برای اول بار عثمان در آنجا بنای شهر گذاشت. ابن بطوطه گوید، شهری کهن است که پارسیان آن را بنا کرده اند و یاقوت گوید، آنجا سرزمین قضاعه بوده. و خداوند عالم بحقیقت حال است. (از ذیل معجم البلدان).
آب و هوای جده: در جده بواسطهء مجاورت با دریای سرخ و نیز بر اثر بادهای شمال غربی (مدیترانه ای) هوا تقریباً در تمام سال بسیار مرطوب و در عین حال بواسطهء پستی زمین گرم است. (از تاریخ اسلام فیاض ص5) : به اتفاق اکثر مورخان آدم به کوه سراندیب نزول نمود و حوا بجده و شیطان بملتان و طاووس به هندوستان و مار به اصفهان. (از حبیب السیر چ خیام ج1 ص20). و درخت طوبی را فرمان داد تا ایشان را از بهشت بیرون انداخت آدم علیه السلام به هندوستان افتاد به کوه سراندیب و حوا به جده بحدود مکه. (تاریخ گزیده ص22). این کلمه را اغلب جغرافی نویسان اسلامی جده بضم جیم ضبط کرده اند و امروز بفتح متداول و مستعمل است. رجوع به جُدَّه در همین لغت نامه و قاموس الاعلام ترکی شود.

جدة.

[جُدْ دَ] (اِخ) ابن الاشعر. از رجال عرب است. (از حاشیهء المعرب جوالیقی ص109).

جدة.

[جُدْ دَ] (اِخ) ابن حزم بن ریان بن حلوان بن عمران بن الحاف بن قضاعه از رجال کهن عرب است. (از معجم البلدان) (حاشیهء المعرب جوالیقی ص109).

جده.

[جِ دَ] (ع مص) یافتن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). درک کردن. (از اقرب الموارد). وَجد. وجود. وِجدان. اِجدان. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد). || دست یافتن بر چیزی پس از از دست دادن آن. (از اقرب الموارد). ظفربه بعد ذهابه. (اقرب الموارد). || خشم کردن. غضب کردن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد): وفی حدیث الایمان: انی سائلک فلاتجد علی؛ اَی لاتغضب من سؤالی. (از اقرب الموارد). || مستغنی شدن از مال. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد). مَوجِدَه. وَجد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || توانگر شدن. (منتهی الارب). (آنندراج). توانگری گزیدن. (تاج المصادر بیهقی) (از منتهی الارب).غنا. سعة. قدرت. یسار. (اقرب الموارد) (المنجد). توانگری. بی نیازی. دارائی. قال عمر بن عبدالعزیز: افضل القصد عندالجده وافضل العفوعند القدرة. (تاریخ الخلفاء سیوطی ص156):
ان الشباب والفراغ والجدة
مفسدةُ للمرء ایّ مفسدة.
|| (اصطلاح منطق) در اصطلاح منطق، یکی از مقولات عشر ارسطو. و آن نسبت جسمی است به جسم دیگر که منطبق بر سطح آن یا بر جزئی از سطح آن است مثل هیئتی که از پوشیدن قبا یا کفش برای انسان و پوست بر درخت حاصل میشود و آن را ملک و له و ذو نیز نامند. خواجه نصیرالدین طوسی آرد: مقولهء جده و ملک و له، این هر سه نامهای این مقوله است. [ از مقولات عشر ] و آن نزدیک متقدمان بودن چیزی است چیزی را، مانند علم و شجاعت و صحت و جمال و مال و فرزند و مکان و امثال آن زید را. و بنزدیک متأخران هیأتی است که جسم را باشد بسبب نسبت او با ملاصقی یا محیطی یا شاملی که منتقل باشد به انتقال آن جسم، مانند تلبس و تسلح و تقمص و تزین و تنعل و غیرآن، و بعضی از آن ذاتی بود چون بودن حیوان در پوست خود. و بعضی عرضی بود، چون پوشیدگی بجامه. و بعضی کلی بود چون پوشیدگی بکل. و بعضی جزوی بود چون پوشیدگی بجزو. (اساس الاقتباس ص51). در نشریهء دانشکدهء ادبیات تهران چنین آمده است: مقولهء ملک یا جده یا له: دانای یونان ارسطو، اجناس عالی ماهیات مختلف را به ده مقوله منقسم ساخته است. (یک مقولهء جوهر و نه مقولهء عرض). و حتی نخستین رسالهء ارغنون مستقلاً ببحث از همین مقولات عشر اختصاص دارد. و در الهیات نیز شرحی مستوفی راجع به این مقولات و اقسام هر یک آمده است. در مقالهء حاضر دربارهء یکی از آن مقولات که در کتب اسلامی بسه نام «ملک» و «جده» و «له» خوانده شده بحثی مختصر ایراد میشود: این مقوله را در کتب اسلامی غالباً چنین تعریف کرده اند که: نسبت شیئی بشیئی دیگری است که محیط بر کل آن یا بعض آن باشد. بنحوی که با حرکت و انتقال محاطٌ به، محیط نیز منتقل شود. مانند نسبت انسان با لباس یا انگشتری یا موزه اش. ابن سینا در منطق شفا فرماید: «و اما مقولة الجدة فلم یتفق لی الی هذه الغایة فهمها .... و یشبه ان یکون غیری یعلم ذلک. فلیتأمل ذلک من کتبهم (1)... و عنی به انه نسبة الی ملاصق ینتقل بانتقال ماهو منسوب الیه فلیکن کالتسلح و التنعل و التزین و لبس القمیص. و لیکن منه جزوی و کلی و منه ذاتی کحال الهرة عند اهابها، و منه عرضی کحال الانسان عند(2) قمیصه». و در الهیات شفا که مقولات عشر را بتفصیل هرچه تمامتر مورد بحث قرار میدهد، از جده سخنی بمیان نمی آورد. و در کتاب النجاة قریب بهمان مضمون گوید: «و الملک و لست احصله» و آنگاه با لحنی ترددآمیز میفرماید: «و یشبه ان یکون کون الجوهر فی جوهر آخر یشمله و ینتقل بانتقاله مثل التلبس و والتسلح(3)». و در الهیات دانشنامهء علائی گوید: «و اما ملک بودن چیزی مر چیز را بود، و این باب مرا هنوز معلوم نشده است»(4).
این معنی که ابن سینا خود آن را با تردد بیان فرموده و برای کشف آن، مراجعهء بمتون یونانی را فرض دانسته است، مورد قبول اکثر علما و فلاسفه قرار گرفته و غالباً این مقوله را بهمین معنی دانسته اند. فی المثل، امام غزالی گوید: «القول فی العرض الذی یعبر عنه بلَه و قد یسمی الجدة، و لما مثل هذا بالمتنعل والمتسلح والمتطلس، فلا یتحصل له معنی سوی انه نسبة الجسم الی الجسم المنطبق علی جمیع بسیطه او علی بعضه، اذاکان منطبق ینتقل بانتقال المحاط به، المنطبق علیه. ثم منه ما هو طبیعی کالجلد للحیوان، و الخف للسلحفاة. و منه (5)ما هو ارادی کالقمیص للانسان ...».(6) عمر بن سهلان ساوی در کتاب معروف خود البصائر النصیریة که آن را در نهایت وضوح و سادگی تألیف کرده، از این مقوله چنین تعبیر میکند: «و اما الملک فهو نسبة الجسم الی حاصر له او لبعضه ینتقل بانتقاله کالتسلح والتقمص والتنعل والتختم ...».(7) قطب الدین شیرازی در کتاب جامع خود درة التاج میگوید: «وجده، و گاه باشد که تعبیر از آن بملک کنند و له، بودن جسم باشد در محیطی بکل او، یا ببعض او، بر وجهی که محیط بانتقال محاطٌ به منتقل شود. و آن یا طبیعی باشد چون حال حیوان نسبت با پوست او، یا غیر طبیعی چون تسلح و تقمص و تختم»(8). بالاخره ملاصدرا در اسفار، و حاج ملاهادی سبزواری در منظومه(9) همان معنی شیخ را تکرار کرده اند.
با مراجعه به متون خارجی معلوم میشود که این مقوله در یونانی اخئین است.(10)که در فرهنگهای یونانی به «داشتن» معنی شده است و تریکو آن را به «Possession»(11) و هاملن به «Avoir»(12)ترجمه کرده اند و بنابراین درست به معنی داشتن یا دارا بودن و بالاخره واجد بودن (جده)، و مالک بودن (ملک)، است. چنانکه معلوم است ملک و جده نیز در لغت عرب بهمین معنی داشتن و دارا بودن بکار میرود: «وجدالمطلوب وجداَ بالفتح، و جدة کعدة، و وجداناً بالضم و وجوداً و وجدانا بکسر ها؛ یافت آن را. وجد بالضم و الکسر؛ توانگر شدن و توانگری گزیدن. وجدة کذلک.» «ملکه ملکا مثلثة؛ ملک خود گردانید آن را و فرا گرفت به اختیار خود»(13)شاعر عرب می گوید:
ان الشباب والفراغ والجدة
مفسدة للمرء ای مفسدة.
پس معنی مقوله، داشتن و دارا بودن و واجد بودن است. توضیح آنکه گاه گوئیم حسن انسان است (مقولهء جوهر)، و گاه گوئیم حسن درازقامت است (مقولهء کم)، و گاه گوئیم حسن سیه چرده، یا غمگین است (مقولهء کیف)،... و گاه گوئیم حسن دارای خانه است یا دارای فرزند است، یا لباس در بردارد، یا انگشتری در دست دارد... و هکذا. که تمام این محمولات یا مقولات اخیر از مقولهء «داشتن» و حسن دارندهء آنها است. و عین ترجمهء عربی مقولات در این باره چنین است: «کل واحد من التی تقال بغیر تألیف اصلاً، فقد یدل اما علی «جوهر»، و اما علی «کم». و اما علی «کیف»... و اما علی ان یکون له ... فالجوهر علی طریق المثال، کقولک، انسان، و الکم کقولک، ذو ذراعین، ذوثلاث اذرع. و الکیف کقولک: ابیض، کاتب ... و أن یکون له کقولک متنعل مسلح...»(14)
علت ابهام و پیچیدگی این مقوله، با وجود این که از همهء مقولات ساده تر است، جز این نتواند بود که در زبان عرب فعلی که در همهء موارد بجای «داشتن» (که در زبانهای هند و اروپایی وجود دارد) بتوان بکاربرد، وجود ندارد. و لهذا این معنی را گاه با ملک و گاه با جدة و در اغلب موارد به کمک لام جر ادا میکنند. چنانکه در قرآن کریم آمده است: «له الاسماءالحسنی» یعنی خدای را نامهای نیکو است، یا خدا نامهای نیکو دارد. و در سورهء یوسف فرماید: «ان له اباً شیخاً کبیرا» یعنی او را پدری سالخورده و بزرگ است یا او پدری سالخورده و بزرگ دارد. بهمین جهت مترجمین عرب برای رساندن معنی «داشتن»، این مقوله را به سه کلمه ترجمه کرده اند و با وجود این رفع ابهام از آن نشده است. اما تعریف این مقوله به احاطهء چیزی بچیزی از بیان ارسطو گرفته شده، آنجا که فرماید: «ان «له» تقال علی انحاء شتی و ذلک أنها تقال اما علی طریق الملکةِ والحال، او کیفیة ما اخری ... و اما علی طریق مایشتمل علی البدن مثل الثوب والطیلسان، و اما فی جزء منهُ مثل الخاتم فی الاصبع ...»،(15) در صورتی که ملک را معنی وسیعتری است. چنانکه اندکی بعد میفرماید: قد یقال ان «لنا» بیتاً، و «لنا» ضیعة. و قد یقالُ فی الرجل ایضاً ان «لهُ» زوجة، و یقالُ فی المرأة ان «لها» زوجاً».
در آخر مبحث مقولات انواع طرق استعمال «داشتن = لهُ = Avoir» و معانی مختلف آن در زبان یونانی آمده و اتفاقاً «داشتن» در زبان فارسی (بخلاف عربی) برای تمام آن معانی قابل استعمال است. ناگفته نماند که بعضی بزرگان اسلام نیز مقولهء مذکور را بهمین «داشتن» و «دارا بودن» معنی کرده اند. فی المثل، عبدالله بن المقفع(16) در تلخیص خود از کتاب مقولات گوید: «قال: ثم وجدنا بعد ذلک أشیاء اخری، تجری فی الکلام کقول القائل: امس و الیوم و غداً، فالتمسنا اسماً جامعاً، فوجدناه الوقت، و هو کل شی ء یقع علیه متی» «قال، ثم وجدنا اشیاء اخری تجری فی الکلام کقول القائل کاسٍ، طاعم،(17) آهل(18)، فالتمسنا لذلک اسماً جامعاً فوجدناه الجدةَ و هُو کُل شی یقع علیه ذومال(19)». ابوالبرکات در قسمت الهیات المعتبر گوید: «و متی و هُو النسبةُ الی الزمان. و الوضعُ و هُو نسبةُ اجزاء الجسم الی اجزاء مکانه کهیأة القائم و القاعد و النائم و نحوها. و مایُنسب بانهُ لهُ کالخاتم و القمیص و نحوهما(20) ». و در طبیعیات که حرکت را در مقولات مختلف بیان میکند، میگوید: «اما فی الجوهر فکما یکونُ الانسان عن النطفة، و فی الکم کالنمو بعدالنقص، و فی الکیف کالسواد بعد البیاض... و کذلک فی الجدة کالغناء بعدالفقر(21)». بابا افضل الدین کاشانی گوید: «و اما ملک بودن چیز است از آن دیگری خاص، که آن دیگر نه او را خاص بود. چون بودن بندهء خاص از آن خداوندش، و خداوند نه خاص از آن بنده بود، که شاید بود که خداوند چهارپای و خانه و سرای نیز بود(22)». بالاخره از همه صریحتر خواجه نصیرالدین طوسی در اساس الاقتباس فرماید: «دیگر مقولهء جده و ملک و له است. و این هر سه نامهای این مقوله است. و آن نزدیک متقدمان بودن چیزی است مر چیزی را. مانند علم و شجاعت و صحت و جمال و مال و فرزند و مکان و امثال آن، زید را. و بنزدیک متأخران هیأتی است که جسم را باشد بسبب نسبت او با ملاصقی یا محیطی یا شاملی که منتقل باشد بانتقال آن جسم. مانند تلبس و تسلح و تقمص و تزین و تنعل و غیر آن......(23)» و مراد خواجه از متقدمان فلاسفهء یونان و از متأخران فلاسفهء اسلام هستند. چنانکه شیخ بزرگوار ابن سینا را افضل المتأخرین لقب داده اند. (نشریهء دانشکدهء ادبیات تهران سال چهار شمارهء1 صص82 - 90).
(1) - دلیل بر عدم اطلاع ابن سینا از زبان یونانی.
(2) - منطق شفا، نسخهء خطی شماره 161 کتابخانهء مجلس شورای ملی (از جمله کتب دانشمند فقید مرحوم میرزا طاهر تنکابنی). ورق 49.
(3) - النجاة. چ مصر، سنه 1331. ص128.
(4) - الهیات دانشنامهء علائی. با مقدمه وحواشی و تصحیح دکتر معین ص30. از همین چند نمونه روح حقیقت پرستی و صراحت لهجه و تواضع علمی شیخ بخوبی آشکار میشود.
(5) - در اصل منها.
(6) - معیار العلم چ مصر سنهء 1329. ص184.
(7) - البصائر النصیریه چ مصر سنهء 1898 م. 1316 ه . ق. ص 34.
(8) - درة التاج چ سید محمد مشکوة ج 3 ص98.
(9) - منظومهء حاج ملاهادی سبزواری چ تهران ص 138. و شعرش این است:
هیأة ما یحیط بالشی ء جدة بنقله لنقله مقیدة.
(10) - برای خواندن و تلفظ این کلمه از آقای دکتر ماتسوخ استفاده شد.
(11) - Organoon d´Aristote. IiI. Traduit
Par Tricotp. P.7.
(12) - Le systeme d´Aristote. par O.
P.102. Hamelin.
(13) - منتهی الارب.
(14) - منطق ارسطو، گردآوردهء عبدالرحمن بدوی چ مصر، 1948 ، کتاب المقولات، ص6.
(15) - منطق ارسطو، کتاب المقولات ، ص45.
(16) - نسخه ای از منطق تلخیص ابن المقفع در کتابخانهء آستان قدس رضوی وجود دارد که نسخهء عکسی آن نیز در کتابخانهء دانشکدهء ادبیات موجود است. چون طبق تحقیق استاد فقید مرحوم عباس اقبال (شرح حال عبدالله بن المقفع چ برلین، 1306) «هیچ جا ذکری از اینکه ابن المقفع غیر از پهلوی [ و عربی ] زبان دیگری میدانسته نیست»، بعضی احتمال داده اند که تلخیص منطق ارسطو از فرزند وی محمد باشد. ولی چنانکه بسیاری از محققین گفته اند و مرحوم اقبال نیز معتقد بوده، هیچ استبعادی ندارد که ابن المقفع منطق ارسطو را از ترجمهء پهلوی آن که در عهد ساسانیان بعمل آمده بوده ترجمه کرده باشد. و بنابراین نخستین کسی که مسلمین را با منطق ارسطو آشنا کرده عبدالله بن المقفع (مقتول بسال 143 ه . ق.) است. «هو اول من اعتنی فی الملة الاسلامیة بترجمة الکتب المنطقیة لابی جعفر المنصور». (اخبار الحکماء قفطی چ مصر 1326 ه . ق. ص148). امری که این نظر را تأیید و تقویت میکند، توجه بعضی از شاهان ساسانی خاصه خسرو انوشیروان به فلسفه است. چنانکه وقتی ژوستی نین امپراطور متعصب روم بسال 539 م. فلسفه را تحریم و مدارس آتن و اسکندریه را تعطیل کرد، هفت تن از فلاسفهء بزرگ آتن به دربار انوشیروان پناهنده شدند و از وی اکرام و اعزاز دیدند. و انوشیروان با یکی از آنها مباحثاتی داشت. (تاریخ علوم عقلی تألیف دکتر صفا صص23 - 24). و از همین جا توجه شاهان ساسانی بفلسفه و فلاسفهء یونانی معلوم میشود.
برخلاف آنچه معمولاً تصور کرده اند منطق عبدالله بن المقفع نه ترجمه است نه منتخب، بلکه از مطالعهء آن بخوبی آشکار میگردد که وی بدواً باب ایساغوجی و کتاب مقولات و کتاب باری ارمیناس را مطالعه کرده و آنگاه آنچه را دریافته با کمال اختصار و در نهایت وضوح به عربی بیان کرده است و بهیچوجه بنقل عین گفته ها و مثالهای ارسطو مقید نبوده است. بدین سبب منطق او با ترجمه های دیگران تفاوتهای بیّن دارد و خلاصه تلخیص صرف نیست بلکه در بسیاری از موارد شرح و تفسیر نیز دارد. همچنین میتوان حدس زد که وی یکی از تلخیصات منطق را ترجمه کرده باشد. نکتهء دیگر اینکه بسیاری از اصطلاحات آن با اصطلاحات مترجمین بعد متفاوت است و چون عمدهء توجه مسلمین بترجمه های منطقی حنین بن اسحاق معطوف بوده اصطلاحات او متداول شده و اصطلاحات ابن المقفع متروک مانده است. مثلاً وی از جوهر به «عین» و از جسم به «جسد»، و از زمان به «وقت» و از نوع الانواع به «صورة الصور»، تعبیر میکند. رجوع شود به نسخهء عکسی کتابخانهء دانشکدهء ادبیات، ورق 6 و 7.
(17) - کاسی و طاعم یعنی کسی که دارای لباس و کسوة و آب و نان و مستغنی از این و آن باشد.
(18) - الاَهل؛ الذی له زوجة و عیال. (المنجد).
(19) - تلخیص منطق از عبدالله بن المقفع، نسخهء عکسی کتابخانهء دانشکدهء ادبیات، ورق 9.
(20) - المعتبر ج 3 ص15.
(21) - المعتبر ج2 ص28.
(22) - مصنفات افضل الدین کاشانی چ مجتبی مینوی و دکتر یحیی مهدوی ص77 «عرض نامه».
(23) - اساس الاقتباس چ مدرس رضوی ص51.

جده.

[جِدْ دَ] (ع اِ) روی زمین. (منتهی الارب). || کنارهء رود. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). جِدّ. (اقرب الموارد). || قلادهء گردن سگ. || (ص) خرقه. یقال: ماعلیه جدة؛ اَی خرقة. || نوی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). مقابل کهنگی. (از اقرب الموارد). ضد کهنگی. (منتهی الارب). || (مص) نوگردیدن. (منتهی الارب). نوشدن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار) (ترجمان القرآن عادل).

جده.

[جُدْ دَ] (ع اِ) کنارهء رود. جِدَّه. || راه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). راه در کوه. (ترجمان القرآن عادل) (مهذب الاسماء). طریقه. (اقرب الموارد). بزرو در کوه. خطهائی چون راه در کوه. (یادداشت مؤلف). ج، جُدَد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || علامت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). || خط پشت خر که مخالف لون آن باشد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). یقال: رکب جدة الامر و جدة من الامر، اذا رأی فیه رأیا. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). یعنی گویند: رکب فلان جدة الامر، آنگاه که در آن رأیی بیند.

جده.

[جُدْ دَ] (اِخ) ساحل دریای مکه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). جوالیقی آرد: الجُدَّه ساحل دریای مکه است. و ابوحاتم از اصمعی نقل کرده که اصل کلمه عجمی نبطی است که از «کذ» مأخوذ و تعریب شده است. (از المعرب جوالیقی ص109). مصحح کتاب فوق آرد: در تمام نسخ کلمهء جده با الف و لام تعریف آمده و همان نیز صحیح است، و با این ضبط اسم شهر معروف نیست. صاحب قاموس گوید: الجد بضم جیم به معنی الجده بفتح جیم است و نام ساحل دریای مکه است و جده بدون لام نام نقطهء معینی از آن ساحل است و صاحب لسان گوید: الجده ساحل دریای مکه و جده نام موضعی است نزدیک بمکه که از الجده مأخوذ است. (حاشیهء المعرب ص109). مصحح المعرب گوید: معرب بودن کلمه توهم اصمعی است و بعقیدهء من دلیلی بر این مدعا نیست بلکه ادله خلاف آن را میرساند مثلاً در الجمهرة چنین آمده : الجده، خطی است بر پشت خر یا اسب که مخالف رنگ آن باشد و هر خطی جده باشد، چنانکه در قرآن است: «و من الجبال جدد بیض»، یعنی راههائی است که مخالف رنگ کوه است و نام موضعی است و جدة النهر، یعنی اطراف آن و همچنین است جدة الوادی. و ابن درید در الاشتقاق نیز قریب به این مضمون گفته است. و صاحب لسان گوید: جدة النهر بکسر و ضم جیم، آنچه به نهر نزدیک است از زمین. سپس آنچه را جوالیقی از اصمعی در اینجا آورده نقل کرده است. و مؤلف معجم البلدان آرد: ابوالمنذر گوید: جدة بن خرم بن ریان بن حلوان بن عمران بن الحاف بن قضاعه، در جده بدنیا آمد و بنام محل تولد نامیده شد. و نام جدة بن الاشعر که از رجال عرب است، بعقیدهء ابن درید در الاشتقاق از الجده به معنی خط مشتق است بنابر این الجده نام شهرقدیمی عرب است و مردانی از رجال عرب به آن اسم نامیده شده اند و مواد آن همه عربی و معنی آن معروف است پس چگونه میتوان آن را معرب دانست؟ (از حاشیهء المعرب جوالیقی ص109). فاضل محشی غافل است از این که تعصب قومی در مسائل تحقیقی موجب اشتباه و لغزش میباشد و بودن مشتقات و مواد کلمه ای در کتب قدیمی عرب مانع از آن نیست که کلمه معرب باشد چنانکه نمونه های فراوانی در کلمات عرب وجود دارد. (یادداشت لغت نامه). قال معاویة: اغبط الناس عندی معد مولای، و کان یلی امواله بالحجاز، یتربع جدة و یتقیظ الطائف و یتشتی مکة. (عیون الاخبار ج1 ص214).

جده.

[] (اِخ) محمد بن علی بن هانی اللخمی السبتی، مکنی به ابوعبدالله معروف بجده. از علمای ادبیات عرب است. او راست: 1 - الشرح علی التسهیل. 2 - الغرة الطالمه فی الشعراء المأة السابعة. (از روضات الجنات چ قدیم ص727).

جدة الفاسده.

[جَدْ دَ تُلْ سِ دَ] (ع ص مرکب، اِ مرکب) رجوع به جدهء فاسده شود.

جدهء بزرگ.

[جَدْ دَ یِ بُ زُ] (اِخ) نام یکی از دو مدرسهء معروف در اصفهان که در بازار و بحبوحهء شهر و وسط معموره قرار دارد و طلاب علوم دینیه در آن سکونت دارند. (از مرآت البلدان ج4 ص215).

جدهء صحیحه.

[جَدْ دَ یِ صَ حَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) جدهء صحیح شخصی، کسی است که در نسبت وی بمیت جد فاسدی وجود نداشته باشد مانند: مادر مادر و مادر پدر تا هر چه بالا رود. (از تعریفات جرجانی). جدهء صحیحه شخص، کسی است که در نسبت جده به وی جد فاسدی وارد نباشد، خواه سلسلهء نسب آن شخص بجده همه زن باشد مانند مادر مادر و مادر مادر مادر و خواه سلسلهء شخص بجده همه مرد باشد مانند، مادر پدر و مادر پدرپدر و خواه مرکب از مرد و زن باشد. مانند مادر مادر پدر. و اینان همانند جد صحیح و وارث صاحب فرض میباشند. (از کشاف اصطلاحات الفنون).

جدهء فاسده.

[جَدْ دَ یِ سِ دَ / دِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) مقابل جدهء صحیحه. مانند مادر پدر مادر تا هر چه بالارود. (از تعریفات جرجانی). جدهء فاسدهء شخص، کسی است که در سلسلهء نسب وی بشخص، جد فاسدی وجود داشته باشد و سلسلهء نسب مرکب از مرد و زن باشد. مانند مادر پدر مادر و مادر پدر مادر پدر. اینان از ارحام محسوبند مانند جد فاسد. (از کشاف اصطلاحات الفنون).

جدهء کوچک.

[جَدْ دَ یِ چِ] (اِخ)مدرسهء.... نام یکی از دو مدرسهء معروف در اصفهان که در بازار در وسط معمورهء شهر واقع شده و طلاب علوم دینیه در آن سکونت دارند. (از مرآت البلدان ج4 ص215).

جدی.

[جَدْ یْ] (ع اِ) بزغالهء نر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). بچهء بز نر که در یکسالگی باشد و مادهء آن را عناق گویند. (اقرب الموارد). بزبچهء نر. بزبچه. بزغاله. (یادداشت مؤلف). ج، اَجدٍ و جِداء و جِدیان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || ستارهء پسین بنات نعش صغری نزدیک قطب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ستاره ای است نزدیک قطب شمال که بعرف آن ستاره را قطب گویند و اهل ریاضی این ستاره را به جهت امتیاز از برج جدی بضم جیم و فتح دال و تشدید تحتانی خوانند و به این معنی بتخفیف یا نیز آمده. (از غیاث اللغات) (از آنندراج). ستاره ای است بجنب قطب که با بنات نعش حرکت میکند و قبله را با آن شناسند و آن را «جدی الفرقد» گویند. (از اقرب الموارد). آن چیزی است که قبله را با آن شناسند و آن ستارهء کوچکی است بنزدیک قطب شمالی و بوسیلهء آن جای قطب تعیین میشود و آن را «جدی بنات نعش الصغری» گویند. (صبح الاعشی ج2 ص163). ستارهء بازپسین از هفتورنک کهین که قبله بدان بشناسند. (مهذب الاسما). || نام برجی و آن متصل دلو است که عرب آن را نمیشناسد. (از منتهی الارب). یکی از دو خانهء زحل است و خانهء دیگر آن دلو است. (مفاتیح). برج دهم از بروج دوازده گانه که عرب آن را نمیشناسد و به فارسی آن را آبام بزه و آبام گاه نیز گویند. (ناظم الاطباء). برجی است در آسمان چسبیده به دلو. (از اقرب الموارد). نام ماه دهم از ماههای شمسی مطابق با ماه دی و آن بیست و نه روز است. و اول جدی تقریباً مطابق است با هفتم دی ماه جلالی و بیست و دویم دسامبر فرانسوی. و آن را بدین جهت بنام جدی نامند که مطابق است با بودن خورشید در خانهء جدی از صور فلکیه که آن را بصورت جدی [ بزغاله ]تخیل کرده اند. مؤلف نفائس الفنون آرد: بدانکه چون مدت بودن آفتاب در هر ربعی از فلک را فصلی نام نهادند و هر فصلی را ابتدا و وسط و نهایتی بود لاجرم فلک را بنابراین به دوازده قسم کردند و هر قسمی را برجی نام نهادند. یا خود گوییم که چون آفتاب را در مدت یک دوره دوازده نوبت با قمر اجتماع واقع میشود و از اجتماع تا به اجتماع دیگر ماهی گرفته اند لاجرم فلک را دوازده قسم کرده اند و هر قسمی را برجی خوانده و هر برجی را بحسب صورتی که از آنجا انگیختند به نامی مخصوص کرده اند همچون حمل... تا آنجا که گوید: جدی خانهء زحل است و وبال قمر و شرف مریخ و هبوط مشتری. و برج منقلب و مؤنث است. و هر که بطالع جدی زاید گندم گون و باریک اندام و خشک اعضا و بسیارموی و کشیده روی و محاسن و دقیق الفخذین و الساقین و خفیف المشی و سریع النظر و ملوک الطبع و ضعیف الصوت و صاحب حدت و بطش و غضب و حیلت و لهو و لعب و قوی بر شدائد و بسیارغم و سریع الانقلاب باشد. (از نفایس الفنون قسم 2 مقالهء چهارم در احکام نجوم ص143). و مؤلف صبح الاعشی شکل آن را چنین می نگارد: و آن به شکل بزی است به پشت خوابیده، مقدم آن در مغرب و مؤخر وی در مشرق و پشتش بجنوب و دست و پای بشمال. و همانند قوس برگردانی است که دو شاخ بطرف شکم و دهان بطرف قوس باشد و جز یک دست ندارد. و کواکب شمالی آن سعدالذابح یکی از دو شاخ و جنوبی آن شاخ دیگرش باشد و کوکبهای مخفی زیر سهم القوس در غرب سعدالذابح دهان آن بشمار است و بر کتف آن سعد بلع و بر استخوان ران [ ورک ] سعدالسعود و ستارهء روشن سعد السعود «حق ورک آن» و «شق الحوت الجنوبی» بر پشت آن و سمت دست آن سه کوکب درخشان است بنزدیک لامح که در آنها خفائی است بنام رأس الدلو. (از صبح الاعشی ج2 ص154). و در جهان دانش چنین آمده: نام صورتی از صور بروج فلکیه و آن برج دهم است چون از حمل آغاز کنی و آن را بر مثال بزبچه ای توهم کرده اند و کواکب آن 28 است. (جهان دانش). دهمین صورت و برج از منطقة البروج که میان قوس و دلو جای دارد و دارای پنجاه و یک ستاره، سه از قدر سیم و سه از چهارم و آن بشکل بزغاله ای تخییل شده با دم ماهی. و ستارگان سعد ذابح و ذنب الجدی در این صورت است و صورت را به فارسی بزغاله یا بزغالهء فلک گویند :
بخت بر کوس فلک بستی پوست
از تن جدی بفرمان اسد.خاقانی.
جدی آن سر خود چو بز بریده
کافسانهء سرسری شنیده.
نظامی (نسخهء خطی مؤلف).
|| (مص) عطا خواستن از کسی. (از منتهی الارب) (از شرح قاموس).

جدی.

[جِدْیْ] (ع اِ) جِ جِدیَه، به معنی ادرم زین و پالان. (منتهی الارب). در اقرب الموارد، جَدی بهمین معنی ضبط شده است. || به معنی جدی بفتح جیم [ بزغالهء نر ] در لغت غیر فصحی آمده است. (ذیل اقرب الموارد، از مصباح) (از دزی).

جدی.

[جُ دَ] (ع اِ) جُدَیّ. جَدی. و آن همان ستارهء معروف است که ریاضی دانان بجهت امتیاز بین آن و برج جدی آن را بضم جیم و فتح دال خوانند. (از غیاث اللغات). و آن مقدمترین و بزرگترین ستاره از بنات النعش صغری و دو ستارهء دیگر میان آن و نعش فاصله است. و آن را نجمة القطب نیز گویند و آن کوکبی است که بر طرف ذنب دب اصغر است و از دلائل قبله یکی او است که نزدیکترین کوکبی است بقطب شمالی. از کواکب مر صوده است و آن را مداری است بر گرد قطب بروج به حرکت خاص او، یعنی حرکت فلک کواکب ثابته و این از مدارات عرضی است و هرگز مختلف نشود بعد از این کوکب از قطب بروج :
پایش بسان دامن دیبای زرّبفت
دمش پر از هلال و جناحش پر از جدی.
منوچهری (دیوان ص 112).
همی برگشت گرد قطب جدی
چوگرد بابزن مرغ مسمن.منوچهری.

جدی.

[جُ دَی ی] (ع اِ مصغر) نزد منجمان همان ستارهء جَدی است که بلفظ تصغیر میخوانند تا با برج فرق داشته باشد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به جدی شود. || مرد بخت مند. (منتهی الارب).

جدی.

[جُ دَی ی] (اِخ) نام برادر حی و پدرش اخطب نام داشت. (از شرح قاموس) (از منتهی الارب). وی از طرف برادر خود حسین بن اخطب، رئیس یهودیان بنی نضیر، برسالت نزد رسول (ص) رفت و آمادگی یهودیان را برای جنگ اعلام داشت. رجوع به امتاع الاسماع ص179 شود.

جدی.

[جَ ی ی] (ع ص) سخی. بخشنده. جواد. (از ذیل اقرب الموارد).

جدی.

[جِدْ دی] (ص نسبی) ضد شوخی و از روی حقیقت و راستی و جداً. (ناظم الاطباء). منسوب به جد. مقابل مزاح.

جدی.

[جُدْ دی] (ص نسبی) منسوب به جده که شهرکی است نزدیک مکه. (از لباب الانساب).

جدی.

[] (اِخ) سلیم بیروتی. او راست: منتخبات. سلیم جدی فقید الادب و الشعر، مطبوع بیروت. سال درگذشت وی معلوم نیست. (از معجم المطبوعات).

جدی.

[جُدْ دی] (اِخ) عبدالملک بن ابراهیم. از رجال جدة که شهرکی است نزدیک مکه. (از لباب الانساب).

جدی.

[جُ دَی ی] (اِخ) ابن اخطب. رجوع به جُدَی و امتاع الاسماع ص179 شود.

جدی.

[جُ دَی ی] (اِخ) ابن بحتر. از شاعران عرب است. (از منتهی الارب). رجوع به جدی بن تدول بن بحتر شود.

جدی.

[جُ دَی ی] (اِخ) ابن تدول بن بحتر. از شعراء جاهلی است و جابربن ظالم... از فرزندان وی از روات است. (از تاج العروس، ذیل بحتر). در منتهی الارب جدی بن بحتر نام شاعری ذکر شده. شاید هر دو یک شخص باشند.

جدیا.

[جَ دَ] (اِخ) نام قریه ای از قراء دمشق است که در این زمان [ عصر یاقوت ]، آن را جدیا بکسر اول میخوانند. (از معجم البلدان).

جدیا.

[جِ] (اِخ) همان جَدَیا است. رجوع به آن کلمه شود.

جدیات.

[جَ دَ] (ع اِ) جِ جَدی، به معنی بزغاله است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به جدی شود. || جِ جِدیَه، به معنی ادرم زین و پالان. (از منتهی الارب) (آنندراج). و رجوع به جدیه شود.

جدیان.

[جِ دْ] (ع اِ) جِ جَدی، به معنی بزغاله است. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). و رجوع به جدی شود.

جدیانی.

[جَ دَ] (ص نسبی) اسم منسوب به جَدَیا که نام قریه ای است از قرای دمشق. (از معجم البلدان) (لباب الانساب).

جدیانی.

[جَ دَ] (اِخ) عمر بن صالح بن عثمان بن عامری جدیانی، مکنی به ابوحفص. از روات است. وی از ابی یعلی حمزة بن خراش هاشمی روایت کند و عبدالوهاب بن الحسن کلابی در قریه جدیا و ابوالحسین الرازی از وی استماع حدیث کرد. گویند وی بسال 332 ه . ق. درگذشت. (از معجم البلدان) (لباب الانساب).

جدیانی.

[جَ دَ] (اِخ) لقب جماعت عصریون که از حافظ ابوالقاسم علی بن حسن بن هبة اللهبن عساکر، استماع حدیث کردند و از جملهء عصریون، حمید و سلطان فرزندان حسان بن سبیع و طالب بن ابی محمد بن ابی شجاع و فرزند وی ابومحمد حسان و جز آنان میباشند. (از معجم البلدان).

جدیب.

[جَ] (ع ص، اِ) جای خشک بی نبات. (منتهی الارب). زمین خشک. (از اقرب الموارد). جای خشک بی گیاه. (آنندراج) (ناظم الاطباء). جای قحط رسیده. (یادداشت مؤلف).
- جدیب الجناب؛ بی خیر. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).
- مکان جدیب؛ بین الجدوبة. (بحر الجواهر).

جدیت.

[جِدْ دی یَ] (ع مص جعلی، اِمص) قطعیت. مقابل هزلیت تصمیم قطعی. || کوشش. پشت کار. دنبال کردن. مصدری که با اضافه کردن ئیت به آخر کلمه درست میشود. گاهی بنام مصدر یایی و زمانی حاصل مصدر و در عربی و اصطلاح اصولی مصدر جعلی خوانده میشود. در نشریهء دانشکدهء ادبیات تبریز چنین آمده: جدیت بر وزن ضدیت مصدر یائی است که از مصدر جد ساخته شده و از اینرو مورد اشکال گردیده است ولی چنانکه در اسلامیت و امنیت دیدیم اگر از لفظ جدی گرفته شود مانند جدیت گفتار را از حال گوینده میتوان فهمید در آن صورت اشکالی نخواهد داشت. (نشریهء دانشکدهء ادبیات تبریز، سال اول، شمارهء 2). و رجوع به ئیت در همین لغت نامه شود.

جدیت کردن.

[جِدْ دی یَ کَ دَ] (مص مرکب) کوشش کردن. پشتکار داشتن. سعی کردن.

جدید.

[جَ] (ع ص، اِ) نو. (دهار) (منتهی الارب). هر چیز که نو باشد. (غیاث اللغات) (آنندراج). ضد قدیم. (اقرب الموارد). نو و تازه و هر چیز تازه. (ناظم الاطباء). نقیض قدیم : الم تر ان الله خلق السموات و الارض بالحق اِن یشأ یذهبکم و یأتِ بخلق جدید. (قرآن 14 / 19). و ان تعجب فعجب قولهم ءَ اِذا کنّا تراباً ءَ اِنّا لفی خلق جدید. (قرآن، 13 / 5). و قالو ءَ اِذا ضللنا فی الارض ءَ اِنّا لفی خلق جدید. (قرآن 32 / 9). قبیلهء علم که ارباب حوائج و اصحاب مناهج از هر فج عمیق و از هر دیار جدید و عتیق... غایر و غائب. (ترجمهء تاریخ یمینی ص443).
در نظرها چرخ بس کهنه و قدید
پیش چشمش هر دمی خلقی جدید.
(مثنوی).
- امثال: لکل جدید لذة؛ هر نوی را لذتی است.
|| جامهء نو(1). (مهذب الاسماء، نسخهء خطی)(2). || آنکه بتازگی در مذهب اسلام وارد شده. (ناظم الاطباء). نومسلمان. تازه مسلمان. جدیدالاسلام. (یادداشت مؤلف). || مرد بخت مند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). دولتی. (مهذب الاسماء). || مرگ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || نوعی مسکوک قدیمی که مساوی نه «باره» بوده است. (از اقرب الموارد). و رجوع به النقود ص166 شود. || جامه ای که بعد از بافتن جولاه ببرد. (آنندراج). || در شعر زیر به معنی مقطوع است :
ابی حبی سلیمی ان یبیدا
و امسی حبلها خلقا جدیدا.
(از اقرب الموارد).
|| مرد عظیم و بزرگ. || الاغ فربه. (از ذیل اقرب الموارد). || روی زمین. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (مهذب الاسماء) (ذیل اقرب الموارد). یقال: ما علی جدید الارض اخبث من فلان. (از ذیل اقرب الموارد). ج، جُدُد. (منتهی الارب). || (در اصطلاح عروض) نام بحری از نوزده بحور شعر چرا که این بحر نو پیدا کرده شده است. و مستعمل این بحر مخبون است. (غیاث اللغات) (آنندراج). نزد اهل عروض اسم بحری است و اصل آن بحر، فاعلاتن فاعلاتن مستفعلن است دو بار. و مخبون مستعمل میگردد و مخبون وی فعلاتن فعلاتن مفاعلن است دو بار. و این بحر از مخترعات فارسیان است و لهذا بجدید موسوم گشته، کذا فی عروض سیفی. (کشاف اصطلاحات الفنون).
- بحر جدید؛ یکی از بحور شعر. مؤلف مرآة الخیال آرد: بحر جدید مخبون مسدس، فعلاتن فعلاتن مفاعلن دو بار. مثال:
چو قدت گرچه صنوبر کشد سری
نبود چون قد سَرْوَت صنزبری.
اصل این بحر فاعلاتن فاعلاتن مستفعلن است، چون فاعلاتن را خَبن کنند، فعلاتن شود، و چون مستفعلن را خَبن کنند، مفاعلن شود... (از مرآة الخیال ص105).
(1) - در فرهنگهای دیگر این معنی دیده نشد.
(2) - در متن چاپی مهذب الاسماء چنین آمده : ثوب جدید، جامهء نو. (چ انتشارات علمی وفرهنگی ص67).

جدید.

[جَ] (اِخ) اسم نهری است به یمامه. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). اسم نهری است که مروان بن ابی حفصه شاعر به یمامه کنده است. در قدیم آن را «ربی» میگفتند. (از معجم البلدان).

جدید.

[] (اِخ) قریه ای است یک فرسنگی میانهء شمال و مشرق جهرم. (فارسنامه).

جدید.

[جَ] (اِخ) نام کوهی است از کوههای اجاء. (از معجم البلدان).

جدید.

[جَ] (اِخ) نام کوهی است در سرزمین ازد. (از معجم البلدان).

جدید.

[جَ] (اِخ) قریه ای است از قرای بلوک صمکان فارس. این بلوک در طرف مایل بجنوب شرقی شیراز در بیست وسه فرسخی واقع شده و محصول آن غله و خرما و لیمو و پنبه و برنج است و اراضی آن از آب قنات و چشمه مشروب میشود. (مرآت البلدان ج4).

جدید.

[جَ] (اِخ) قریه ای است از توابع کربال از محال فارس. اکثر محصول آن شتوی است و شلتوک کاری هم میکنند. طول بلوک کربال از مشرق بمغرب زیاده از 20 فرسخ و عرض آن هشت فرسخ است. این بلوک هشت حمام و ده مسجد دارد. آب این بلوک از رودخانه ای به نام کر تأمین میشود و فاضل آب رودخانهء مزبور به دریاچه ای که بین اصطهبانات و کربال واقع است میریزد. (از مرآت البلدان ج4 ص215).

جدید.

[جَ] (اِخ) (در...) نام یکی از دروازه های پنجگانهء شارستان زرنج است. (از ذیل تاریخ سیستان چ بهار ص158).

جدید.

[جَ] (اِخ) ابن خطاب کلبی. حاضر بود فتح مصر را. (از منتهی الارب).

جدیداً.

[جَ دَنْ] (ع ق) بتازگی. بنوی. (یادداشت مؤلف).

جدیدالاحداث.

[جَ دُلْ اِ] (ع ص مرکب) در تداول فارسی، نوبنیاد. تازه بنیاد.

جدیدالاسلام.

[جَ دُلْ اِ] (ع ص مرکب)تازه مسلمان. نومسلمان. جدید. رجوع به جدید شود.

جدیدالاسلام.

[جَ دُلْ اِ] (اِخ) دهی است که مرکز دهستان کیاکلا از بخش مرکزی شهرستان شاهی میباشد. این ده در پانزده هزارگزی شمال باختری شاهی در کنار شوسهء شاهی به کیاکلا واقع شده و محلی دشت و معتدل و مالاریایی مرطوب است. و 745 تن سکنهء شیعی مذهب دارد و بزبان فارسی مازندرانی صحبت میکنند. آب آنجا از رودخانهء تالار و چاه تأمین میشود. محصول آن برنج، پنبه، کنف، کنجد، صیفی، توتون و غلات است. شغل اهالی زراعت و کارگری در کارخانهء پنبه است. شعبهء ادارهء املاک و پاسگاه نگهبانی و دبستان و کارخانهء پنبه ای که در حدود پنجاه کارگر در آن کار میکنند دارد. روزهای یکشنبه در آنجا بازار عمومی تشکیل میشود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

جدیدالاسلام.

[جَ دُلْ اِ] (اِخ) میرزا محمدرضای یزدی. وی از اکابر علمای یهود و اسرائیلیان و در عصر خویش افضل فضلای این طایفه و فرید دوران و وحید زمان بشمار بوده است. او در سال 1238 ه . ق. بدین اسلام درآمد و دو سال پیش از آن کتاب مستطاب «اقامة الشهود فی رد الیهود» را بزبان عبری بنام فتحعلیشاه قاجار تألیف کرد، این کتاب در زمان ناصرالدین شاه قاجار توسط سیدعلی بن حسین حسینی که از علماء تهران بود با مساعدت ملامحمد علی کاشانی و آقامحمد جعفر برادرزادهء خود میرزا محمدرضا، بپارسی ترجمه شده و بسال 1292 ه . ق. در تهران بچاپ سنگی رسیده و شمارهء این ترجمه که موسوم به منقول رضائی است 1238 میباشد که برابر است با سال اسلام آوردن مؤلف و با سال تولد مترجم. تألیفات وی: 1 - الرد علی الیهود. 2 - محضرالشهود. 3 - مفتاح النبوة. سال وفات مؤلف و مترجم هیچکدام معلوم نشد. (از ریحانة الادب).

جدیدالاسلام.

[جَ دُلْ اِ] (اِخ) میرزا محمدصادق ارومی. پدر وی اهل ارومیه آذربایجان بوده است. از فضلا و دانشمندان و کشیش قوم سریانی نصاری بود که در این اواخر مشمول توفیقات نامتناهی الهی شد و بدین اسلام درآمد و از طرف ناصرالدین شاه بلقب «فخرالاسلام» ملقب گردیده و بنام محمد صادق خوانده شد. و در تألیفات دقیق خود به اثبات حقانیت اسلام و قرآن و رد نصاری موفق آمد. تألیفات وی عبارت است از: 1 - انیس الاعلام فی نصرة الاسلام و الرد علی النصاری. در دو مجلد که در ایران بطبع رسیده است. 2 - برهان المسلمین. در رد نصاری که شامل سؤال و جوابهائی است که در مجلسی میان او و متلقین وی روی داده است. 3 - بیان الحق و الصدق المطلق. این کتاب ده مجلد است که چهار مجلد اول آن در اثبات حقانیت قرآن مجید و نبوت حضرت رسالت (ص) بوده و مجلد اول و چهارم آن به همت میرزا علی اصغرخان اتابک، صدر اعظم وقت و با کمک بعضی از بازرگانان وقت بچاپ رسیده است. و هشت مجلد دیگر هنوز [ زمان مؤلف ریحانة الادب ] بچاب نرسیده است. 4 - تعجیز المسیحیین. 5 - خلاصة الکلام فی افتخار الاسلام. 6 - وجوب الحجاب و حرمة الشراب. این سه کتاب اخیر در ایران بچاپ رسیده است. وی بسال 1330 ه . ق. درگذشت. (از ریحانة الادب).

جدیدالایمان.

[جَ دُلْ] (ع ص مرکب)مقصود از این اصطلاح در میان یهود شخصی است که از بت پرستی برگردد و بدین یهود گرود. شریعت موسی و کتب انبیاء، یهود را بمهربانی و غریب نوازی نسبت به این گونه اشخاص تکلیف مینمایند. و مقصود از غریب شخصی است که از اسرائیل نباشد و در میان اسرائیلیان سکونت گزیده باشد. (سفر لاویان 19: 33 و 34 و سفر تثنیه. 10: 18 و 19 و ارمیا 22: 3 و زکریا 7: 10). اینگونه اشخاص مکلف بودند که روز سبت را نگاهدارند. (سفر خروج 20: 10). و از بت پرستی و کفرگویی کنار بکشند. (سفر لاویان 20: 2 و 24: 16). و در شهرهای ملجا نیز حق داشتند. (سفر اعداد 35:15). وروز کیپور را میتوانستند نگاهدارند. (سفر لاویان 16:28). و حق داشتند که عید هفته ها و عید خیمه ها را نگاه دارند. (سفر تثنیه 16:11 و 14). لکن بدون قبول کردن رسم ختنه نمیتوانستند عید فصح را نگاه دارند. (سفر خروج 12: 48 و سفر اعداد 9:14). و بدین استصواب خودشان را بحمایت یهود ملحق ساخته تمام قواعد و قوانین شریعت را مکلفاً مراعات مینمودند. بدیهی است که پراکندگی یهود در اغلب اراضی از ایام اسیری ایشان تا قیام دین مسیح اسباب انتشار مذهب ایشان در میان قبائل گردید. و بسیاری از قبائل مخصوصاً زنها کم و بیش مذهب یهود را قائل بودند. (از کتاب اعمال رسولان 2:10 و 16، 13 با اشعیاء 8:7). و یهودیان غیور و متعصب نیز محض بدست آوردن و گروانیدن جدیدالایمانان اسباب مردودیت را بکار برده وسیله میساختند. چنانکه در ایام مکابیان یوحنا هرکانوس 130 سال قبل از مسیح ادومیان را مجبوراً جدیدالایمان ساخته بدین یهود گروانید. خداوند ما عیسی مسیح فریسیان را بواسطهء غیرت و تعصب بانبیای ایشان تکذیب و ملامت میفرماید که مردم را بدون ملاحظهء ختنه قلبی به تهود دعوت میکنند و فقط به مراعات رسوم ظاهری شریعت اکتفا مینمایند. (از انجیل متی 23:15 و رسالهء رومیان 2:28 و 29). علمای قرن دوم و بعد جدیدالایمان را به دو قسمت منقسم نموده یکی را جدیدالایمان دروازه نامیدند. از (سفر خروج 20:10). و اینان اشخاصی اند که بدون رسم ختنه و مراعات تمام رسوم تهود فقط اقرار بوحدانیت خدا آورده منتظر امید یهود که ماشیه موعود باشد بوده آنچه را که معلمین تکلیف هفتگانهء نوح میگفتند یعنی، بغض نسبت به بت پرستی و کفرگوئی و قتل و زنای با محارم و دزدی و ضدیت با حکومت وقت و خوردن خون یعنی حیوان را بدون سر بریدن و خون ریختن، نگاه میداشتند. محتمل است که آن یوزباشی که لوقا در باب هفتم تعریف میکند از این گونه اشخاص بوده است. (از یوئیل 12:20). و یونانیانی که یوحنا میگوید کرنیلیوس و اشخاصی بوده اند که تهود اختیار کرده از خداوند خائف بودند. (از کتاب اعمال رسولال 10). دوم جدیدالایمان عدالتی یعنی اشخاصی که خود را کاملاً بمحافظت تمام وظایف شریعت موسوی مکلف دانسته ختنه و غسل و قربانی و سایر رسوم تهود را معمول داشته تمام حقوق یهودیان اصلی را تحصیل مینمودند بلکه در بعضی از اوقات از یهودیان اصلی غیورتر بودند. (از انجیل متی 23:15 مقابل کتاب اعمال رسولان 13:50). و بسیاری از جدیدالایمانان متدین بدین مسیح گرویدند. (از کتاب اعمال رسولان 6:5 و 13:43 و 16 و 14 و 17: 4 و 18 و 7) (از قاموس کتاب مقدس).

جدیدالبناء .

[جَ دُلْ بِ] (ع ص مرکب)در تداول فارسی، تازه ساز. نوساز. نوساخت.

جدیدالنسق.

[جَ دُنْ نَ سَ] (ع ص مرکب) قریه... دهی که بنوی احداث شده باشد و در دفاتر پیش نام او نباشد. (یادداشت مؤلف).

جدیدالورود.

[جَ دُلْ وُ] (ع ص مرکب)در تداول فارسی، نورسیده. تازه رسیده. تازه وارد. نوآمده. مسافری که تازه وارد شده یا هرکس که بجایی بتازگی وارد شده است.

جدیدالولادة.

[جَ دُلْ وِ دَ] (ع ص مرکب) نوزاد. نورسیده. (یادداشت مؤلف).

جدیدان.

[جَ] (ع اِ) تثنیهء جدید. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). || شب و روز. (آنندراج) (غیاث اللغات) (دهار) (مهذب الاسماء) (منتهی الارب). یقال: افعله ما اختلف الجدیدان. (از منتهی الارب).

جدیدة.

[جَ دی دَ] (ع ص، اِ) تأنیث جدید. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). مقابل عتیقة. ضد کهنه. (از معجم البلدان). رجوع به جدید شود. || دو قروش و 20 نصف فضة. (از النقود ص141). || تکلتوی زین. (آنندراج).
- جدیدة السرج؛ تکلتوی زین. و این لغت مولد است و عرب گویند جَدیة السرج. و جِدّیَّةُالسَّرج. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

جدیدة.

[جَ دی دَ] (اِخ) نام دو ده است بمصر که یکی از آنها در کوره [ ناحیه ] شرقی و دیگری در کوره [ ناحیه ] مرتاحیه واقع است. (از معجم البلدان).

جدیدة.

[جُ دَ دَ] (اِخ) قلعه ای است استوار نزدیک حصن کیفا. (منتهی الارب). اسم قلعه ای است در ناحیهء [ کوره ] بین النهرین که بین نصیبین و موصل قرار گرفته و بیشتر جزء مستملکات صاحب موصل است و این قلعه ای قدیمی و بسیار استوار است و توابع آن متصل بتوابع حصن کیفا میباشد. و دارای قریه ها و مزارعی است که بیشتر زراعت آن عذی [ دیم ] است. (از معجم البلدان).

جدیدة.

[جُ دَ دَ] (اِخ) نام موضعی است به نجد و در آن مرغزاری است. (از منتهی الارب).

جدیدة.

[جُ دَ دَ] (اِخ) نام آبی است بسماوة. (از منتهی الارب).

جدیدة.

[جَ دی دَ] (اِخ) نام موضعی است به ارض غور یعنی به درهء اورشلیم. (یادداشت مؤلف).

جدیدی.

[جَ] (اِخ) (بنو...) بطنی است از لواثه، قبیله ای از بربر. حمدانی گوید: بنو جدیدی با اولاد قریش و اولاد زعازع گرد آمدند. و آنان مشهورترین مردمان روی زمین هستند. (از صبح الاعشی).

جدیدی.

[جَ] (ص نسبی) این کلمه نسبت است بسکة الجدید ببخارا. (از لباب الانساب).

جدیدی.

[جُ دَ] (اِخ) عبدالملک بن شداد جدیدی که منسوب است به جدیدبن حاضربن اسدبن عائدبن مالک بن عمروبن مالک بن فهم بن عنم بن دوس. وی از عبدالله بن ابی سلیمان روایت کند و پسرش از وی روایت دارد. (از لباب الانساب).

جدیدی.

[جَ] (اِخ) محمد بن عبدک بخاری ملقب بجدیدی و آن منسوب است بسکة الجدید در بخارا، و مکنی به ابوعبدالله میباشد. وی از هانی بن نصر و محمد بن اسماعیل بخاری روایت کند و ابواسحاق محمودبن اسحاق خزاعی از او روایت دارد. (از لباب الانساب).

جدیر.

[جَ] (ع ص) سزاوار. (منتهی الارب) (دهار) (ترجمان القرآن عادل). خلیق. (اقرب الموارد). لایق. سزاوار. (آنندراج) (غیاث اللغات). قمین. حری. حقیق. (از نصاب الصبیان). شایسته. زیبنده. برازنده. زیبای. برازا. درخور. ازدر. شایان. حجی. (یادداشت مؤلف). یقال: هو جدیر بکذا و لکذا؛ ای خلیق له. (اقرب الموارد) :
مقدار مرد و مرتبت مرد و جاه مرد
باشد چنانکه در خور او باشد و جدیر.
منوچهری.
پیر را گفتم از سر تحقیق
ای ترا ملک دین حقیق و جدیر.سنائی.
|| کوتاه. القصیر لانضمام شخصه. (از ذیل اقرب الموارد). || (اِ) چاردیواری. (منتهی الارب) (آنندراج). جایی که اطراف آن دیوار شده باشد. (از اقرب الموارد). ج، جدیرون و جُدَراء. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج).

جدیر.

(اِخ) نام یکی از آبادیهای میان آب شوشتر است. (از مرآت البلدان ج4 ص215).

جدیر.

[جَ] (اِخ) ابن کرمیب، مکنی به ابوالزاهریه، تابعی است.

جدیر.

[جُ دَ] (اِخ) ملقب به سلمی و مکنی به ابوفوره است.

جدیر.

[] (عبری، اِ) در عبری به معنی آغل گوسفندان. (از قاموس کتاب مقدس).

جدیر.

[] (اِخ) دهی است در نزدیکی وادی ایله که در همواره زمین یهود بمسافت 9 میل بجنوب لده واقع میباشد. (صحیفهء یوشع 15:36). (از قاموس کتاب مقدس).

جدیرائی.

[] (عبری، اِ) در عبری به معنی آغل گوسفندان. (از قاموس کتاب مقدس).

جدیرائی.

[] (اِخ) نام دهی است در مرز و بوم بنیامین. (از اول تواریخ ایام 12:4). و بمسافت 6 میل بشمال غربی اورشلیم واقع است. (از قاموس کتاب مقدس).

جدیرون.

[جَ] (ع اِ) جِ جدیر، در حالت رفع. (منتهی الارب). رجوع به جدیر شود.

جدیرة.

[جَ رَ] (ع ص) تأنیث جدیر. (اقرب الموارد). رجوع به جدیر شود. || (اِ) حظیرهء از سنگ برآورده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). || مطلق حظیرة. (از منتهی الارب) (از آنندراج). || در نسخه های خطی مهذب الاسماء کتابخانهء مؤلف به این صورتها معنی شده: شواکله و شوالکهء گوسفند. (از مهذب الاسماء)(1). || طبیعت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (مهذب الاسماء).
(1) - در متن چاپی مهذب الاسماء، شوالگهء گوسپندان، آمده است. (چ انتشارات علمی و فرهنگی ص67).

جدیس.

[جَ] (اِخ) نام قبیله ای است. (منتهی الارب) (آنندراج). اینان بنوجدیس بن ارم بن سام بن نوح باشند. طبری گوید: جدیس بن لاوذبن ارم بن سام بن نوح (ع) که در جوار منازل طسم جای داشتند و در جنگ با طسم هلاک شدند و ایشان قبیلهء پنجم از اقوام عرب بائده اند. (از صبح الاعشی ج1 ص314). زرکلی در الاعلام چنین آرد: جدیس بن ارم جد قدیم جاهلی عرب عاربه است. و منازل آنان در یمامه یا بحرین بوده و جنگ مشهوری با طسم داشتند که گویند بنابودی هر دو قبیله انجامید. (از الاعلام زرکلی ج1 ص178). و در تاریخ اسلام چنین آمده : از طسم و جدیس نیز در اکتشافات جدید نامی نیست هر چند در کتابهای جغرافی ابنیه و آثاری از آنها نام برده اند. روایات حاکی است که این دو قوم هر دو بیمامه بودند و سیادت بدست طسم بود و بر اثر ظلم پادشاه طسم، قوم جدیس خروج کردند و طمسیها را از میان برداشتند و بعد خودشان هم بدست پادشاه یمن منقرض شدند. (از تاریخ اسلام فیاض ص14). از مجموع کتاب های فوق سه قول بدست می آید: 1 - هلاکت قوم جدیس بدست طسم. 2 - هلاکت هر دو قوم در جنگ باهم. 3 - هلاکت طسم بدست قوم جدیس. و هلاکت جدیس بدست پادشاه یمن.

جدیع.

[جُ دَ] (اِخ) از اعلام است. (منتهی الارب).

جدیع.

[جُ دَ] (اِخ) ابن علی. دایی یزیدبن مهلب است. وی از رجال مهالبه بشمار است و روایتی مربوط بفرزدق دارد. (از البیان و التبیین و حاشیهء آن ج2 ص189). نام وی در بیت زیر آمده :
لولاالمهلب یا جدیع و رسله
تغد و علیک لکنت کابن فنان.
ابن ضب عتکی (از البیان ج2 ص192).

جدیع.

[جُ دَ] (اِخ) ندیر. ابن یونس مؤلف کتاب تاریخ مصر گوید: او را صحبتی است و پیغمبر اکرم را خدمت کرد و من برای او روایتی نمیشناسم. وی جد ابوالضبیان بن عبدالرحمان بن مالک است. (از المحاضرة فی اخبار مصر و القاهرة ج1 ص86).

جدیع کرمانی.

[جُ دَ] (اِخ) ابن علی ازدی معنی. وی در عصر خود شیخ خراسان و فارس آن دیار و از رؤسای باهوش بشمار بود. او در کرمان بدنیا آمد و منسوب به همان جاست. و در خراسان اقامت داشت تا زمانی که نصربن سیار فرمانروای آنجا شد. و از ترس فتنه و آشوب جدیع را زندانی کرد و طایفهء ازد خشمناک شدند و نصر سوگند یاد کرد که صدمه ای به او نرساند سپس جدیع از زندان فرار کرد و سه هزار تن با وی گرد آمدند و نصر با وی صلح کرد ولی مدتی در خفا به جمع آوری یاران مشغول شد، سپس از جرجان خروج کرد و مرو را بتصرف آورد تا آنکه ابومسلم خراسانی خروج کرد و جدیع به مخالفت وی با نصر هم پیمان شد و برای نوشتن عهدنامه ای به اتفاق صد سوار بنزد نصر رفت و نصر سیصد سوار بطرف وی گسیل کرد تا او را گرفتند و بقتل رسانیدند. (از الاعلام زرکلی).

جدیف.

[جُ دَ] (اِخ) نام جایی است در حجاز که از خاک و گل و سنگ بهم آمیخته و پایین آن ریگزار است. (از معجم البلدان).

جدی گفتن.

[جِدْ دی گُ تَ] (مص مرکب) مقابل هزل گفتن. قطعی گفتن.

جدیل.

[جَ] (ع اِ) مهار تافته از پوست و رسن چرمین. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). مهاری که از چرم بافند. (آنندراج). || رسن چرمین یا از مو در گردن شتر. (منتهی الارب). رسنی که از چرم و مو در گردن شتر کنند. (آنندراج). رسن که در گردن اشتر کنند. (مهذب الاسماء). || حمیل. (منتهی الارب). حمایل که در گردن اندازند. (آنندراج). و شاح. (از اقرب الموارد) :
کانّ دِمقسا أو فروع غمامة
علی متنها، حیث استقّر جدیلُها.
عبدالله بن عجلان هندی (از اقرب الموارد).
ج، جُدُل. (از منتهی الارب) (آنندراج).

جدیل.

[جَ] (اِخ) نام فحل نعمان بن منذر است. (منتهی الارب). شتر گشنی است از برای نعمان بن منذر. (از شرح قاموس). جدیل و شدقم، دو فحل است از شتر مر نعمان بن منذر را که به آنها مثل زنند. (از اقرب الموارد).

جدیل.

[جَ] (اِخ) نام محلی است معروف(1). (از مهذب الاسماء، نسخهء خطی مؤلف).
(1) - در متن چاپی مهذب الاسماء چنین است: نام فحلی است معروف. (چ انتشارات علمی و فرهنگی ص67).

جدیلة.

[جَ لَ] (ع اِ) خو. (منتهی الارب). شاکلة. (اقرب الموارد). عمل علی جدیلته، اَی علی شاکلته. (اقرب الموارد). || قبیله. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء) (شرح قاموس) (از اقرب الموارد). || کرانه. (منتهی الارب). ناحیت. (مهذب الاسماء). ناحیه. (اقرب الموارد). سوی. (شرح قاموس). || کابک کبوتران و مانند آن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). قفسی است که بافته شده است از نی برای کبوتران و مانند آن. (شرح قاموس). || طریقت. (منتهی الارب). روش. طریقه. (شرح قاموس). || حالت. (منتهی الارب). حال. (شرح قاموس). یقال: القوم علی جدیلة امرهم؛ اَی علی حالتهم الاولی. (منتهی الارب). حال و طریقه ای که بر آن جدل کنند. (از ذیل اقرب الموارد). یقال مازال علی جدیلة واحدة؛ اَی حال واحدة و طریقة واحدة. (از ذیل اقرب الموارد). || تهیگاه. (شرح قاموس). || عزیمت در رأی. یقال: رکب فلان جدیلة رأیه. (از ذیل اقرب الموارد). || شاماکچه مانندی از پوست که کودکان و زنان حایض پوشند. (منتهی الارب). پیراهن بی آستین و گریبانی است از چرم که ازار و شلوار میکنند از برای کودکان و از برای حایض شوندگان. (شرح قاموس). پیراهن یا چادرمانندی است که در جاهلیت از چرم میساختند و کودکان و زنان حایض میپوشیدند. || عرافة. تقول: قطع بنوفلان جدیلتهم من بنی فلان؛ اذا حولوا عرافتهم عن اصحابها و قطعوها. (از ذیل اقرب الموارد).

جدیلة.

[جَ لَ] (اِخ) نام جایی است بر سر راه حاجیان بصره. جدیلة در ابیات زیر بعقیدهء ابوالفرج نام جایی است و نام قبیله نیست :
و ما قربت بحیلة منک دونی
بشی ء غیر ان دعیت بحیلة
و ما للغوث عندک ان نسبنا
علینا فی القرابة من فضیلة
و لکنا و ایاکم کثرنا
فصرنا فی المحل علی جدیلة.
و ابوزیاد گوید: نام آبی است مر بنی وبربن الاضبط بن الکلاب را. (از معجم البلدان).

جدیلة.

[جَ لَ] (اِخ) نام منزل یا آبخوری است مر حاجیان بصره را. (از معجم البلدان).

جدیلة.

[جَ لَ] (اِخ) بطنی از قبیلهء طی که جوهری آن را آورده و نسب آنان را ذکر نکرده است. سپس گوید: بنوجدیله بنام مادر خود جدیله بنت سبیع بن عمرو از طایفهء حمیر معروف هستند. (از صبح الاعشی ج1 ص320).

جدیلة.

[جَ لَ] (اِخ) نام دختر سبیع بن عمروبن حمیر که مادر قبیله ای است و جدلی منسوب است به آن. (منتهی الارب). زرکلی در الاعلام چنین آرد: جدیلة بنت سبیع بن عمرو طائی از حمیر و مادر بطنی است جاهلی از طایفهء طی از قحطانیه و نسبت به آن جدلی است. (الاعلام زرکلی).

جدیلة.

[جَ لَ] (اِخ) طائفه ای [ فخذ ] از اولاد اسدبن ربیعه اند و آنان همان بنوجدیلة بن اسدند که منسوب به آن را جدلی بحذف یا آرند. (از صبح الاعشی ج1 ص337). زرکلی آرد: جدیلة بن اسدبن ربیعة بن نزار از عدنان است. وی جدی جاهلی است که منسوب به او را جدلی گویند و «عبدالقیس» و «هنب» که دو بطن بزرگ از بنی اسدند از فرزندان جدیله هستند. (از الاعلام زرکلی).

جدیلة.

[جَ لَ] (اِخ) ابن عبدالله عنبری. صحابی است. نسبت وی به بنی عنبربن عمروبن تمیم میرسد. (از صبح الاعشی ج1 ص347).

جدیلة.

[جَ لَ] (اِخ) بنت مدرکة بن الیاس مضر. نام مادر عدوان و فهم فرزندان عمروبن قیس بن عیلان است که دو بطن از بطون قیس باشند، و به این اعتبار نسبت، آنها را قیس جدیله گویند. (عقدالفرید ج3 ص299).

جدیلی.

[جَ] (ص نسبی) منسوب است به جدیله که موضعی است در راه بصره بمکه و منسوب به آن را جدلی نیز گویند. (از لباب الانساب).

جدیلی.

[جَ] (اِخ) ابوسعد گوید: معلی بن حاجب بن اوس جدیلی از مردمان جدیله است که منزلی است بر سر راه حاجیان بصره. وی از یحیی بن راشد روایت کند. (از معجم البلدان). و رجوع به لباب الانساب ج1 شود.

جدیة.

[جَ دیْ یَ] (ع اِ) ادرم زین و پالان. ج، جدایا. || خون روان. || خون خشک چسبیده بر پوست. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). خون بر تن یا بر زمین. (مهذب الاسماء). || ناحیه و سوی. || پارهء مشک. || رنگ و بوی. یقال: اصفرت جدیة وجهه. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جدیة.

[جَ یَ] (ع اِ) ادرم زین و پالان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ج، جِدی و جَدَیات. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

جدیة.

[جُ دَیْ یَ] (اِخ) نام کوهی است. (منتهی الارب). نام کوهی است بنجد. و مردی از آن دیار ابیات زیر را گفته است :
و هل اشر بن الدهر من ماء مزنة
علی عطش مما اَقراّلوقائع
بقیع التناهی او بهضب جدیه
سری الغیث عنه و هو فی الارض ناقع.
(از معجم البلدان).
حتی جدیة لم نترک بها ضبعاً
الالها جزر من شلو مقدام.
محرزبن معسکر. (از عقدالفرید ج6 ص89).

جدیة.

[جَ دی یَ] (اِخ) ناحیه ای است در نجد و آن سرزمین بنی شیبان بوده. (از معجم البلدان).

جذ.

[جَذذ] (ع اِ) پاره ای از هر چیز. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). ج، اَجذاذ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || (مص) شتابی کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بسرعت رفتن. (آنندراج). شتاب کردن. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). در امثال سائرهء عرب در بارهء کسی که بدروغ سوگند یاد کند چنین آمده: جذها جذَّالعْیرِ الصلیانة؛ اراد انه اسرع الیها. (از اقرب الموارد). || از بیخ و بن برکندن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). از بیخ بریدن. (آنندراج). از ریشه کندن و بریدن. (از قطر المحیط) (اقرب الموارد). و منه الحدیث انه قال یوم حنین : جُذّوهم جَذّا. (از اقرب الموارد). || پاره کردن. (منتهی الارب). بریدن. (از ناظم الاطباء) (آنندراج) (ترجمان القرآن عادل) (المصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). || شکستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از قطر المحیط) (اقرب الموارد). || چیدن. (از ناظم الاطباء).

جذاء .

[جِ] (ع اِ) جِ جَذوَة و جاذی و جَذاة و جِذوة و جُذوة. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از آنندراج). رجوع به کلمات مزبور شود.

جذاء .

[جَذْ ذا] (ع ص، اِ) رحم بریده و غیرموصول. (آنندراج). رحم جذاء؛ رحم بریده و غیرموصول. (منتهی الارب). رحم قطع شده که صلهء آن را بجا نیاورده باشند. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || بریده. مقطوع. (از اقرب الموارد). و به این معنی است گفتهء علی (ع) «اصول بید جذاء» اَی مقطوعة. و آن کنایه است از تباعد و قصور یاران وی از جنگ، چه لشکر همانند دست است برای سردار. (از اقرب الموارد). || دندان از بیخ ریخته. (آنندراج).
- سن جذاء؛ دندان از بیخ ریخته. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد).

جذاء .

[] (ع اِ) اصطلاح ریاضی و آن حاصل ضرب اعداد باشد. چنانکه جذاء ده در ده صد است. (یادداشت مؤلف).

جذاء .

[جَذْ ذا] (اِخ) نام موضعی است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). در بیت زیر نام موضعی است :
بغیتهم مابین جذاء و الحشا
و اوردتهم ماءالاثیل فعاصما.
(از معجم البلدان).

جذاب.

[جَ] (ع اِ) مرگ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). علم است مرگ را. (از قطر المحیط). منیة. زیرا نفوس را جذب میکند. (از اقرب الموارد).

جذاب.

[جِ] (ع اِ) پیه خرمابن یا پیه سخت از آن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). شحم خرما یا سخت از آن. (از اقرب الموارد) (قطر المحیط). جَذَب. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). و فی الحدیث: «کان [ اَی محمد ]یحب الجذب.» (از اقرب الموارد). واحد آن جَذابَه. (منتهی الارب). || (مص) کشیدن. (یادداشت مؤلف). کشیدن چیزی از یکدیگر. (آنندراج). || با کسی منازعت کردن درکشیدن. (از قطر المحیط). نزاع کردن. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). و منه «و کانت بینهم مجاذبات ثم اتفقوا». (اقرب الموارد). || برگردانیدن چیزی از جای. (از قطر المحیط) (منتهی الارب). || (ص، اِ) شترمادهء کم شیر. (آنندراج).(1) || جِ جاذبه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء)
(1) - در فرهنگ های دیگر این معنی دیده نشد.

جذاب.

[جَذْ ذا] (ع ص، اِ) جذب کننده. بسیار جذب کننده. بجانب خود کشنده. (ناظم الاطباء). قیاساً صیغهء مبالغه از جذب به معنی کشیدن است. سخت کشنده. کشنده. (یادداشت مؤلف). گیرا. جلب کننده. آنچه یاآنکه سخت توجه مردم را بخود جلب کند.

جذابة.

[جَذْ ذا بَ] (ع اِ) موی سطبر دم اسب که بدان چکاوک را صید کنند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). آلتی است که از موی درست کنند برای شکار. (از اقرب الموارد) (قطر المحیط). هلبة تصاد بها القنابر و هی شعر یربط و یجعل آلة الاصطیاد. (از اقرب الموارد) (قطر المحیط). || (ص) تأنیث جذاب. (یادداشت مؤلف).
- قوهء جذابه؛ نیرویی که اجسام بطرف آن جذب میشوند. (یادداشت مؤلف).

جذابه.

[جِ بَ] (ع اِ) یکی از جِذاب. (منتهی الارب). واحد جذاب یعنی یک دانهء خرمابن. (ناظم الاطباء).

جذاذ.

[جَ / جُ / جِ] (ع ص، اِ) پاره و ریزهء هر چیز. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). پاره و ریزه از هر چیز و بضم جیم افصح است. (آنندراج) (از اقرب الموارد). || پاره و ریزه. مکسر و مقطع. || سنگریزهء طلا. (از اقرب الموارد).

جذاذ.

[جَ] (ع اِ) افزونی چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). یقال: جذاذه و جذاذته علیه کذا؛ اَی زیادته. (از اقرب الموارد). جَذاذَة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || پاره. (دهار).

جذاذ.

[جُ] (ع اِ) سنگریزه های زر. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). جُذاذَة یکی آن. (منتهی الارب). || (ص) پاره پاره. (ترجمان القرآن عادل) :فجعلهم جذاذاً الا کبیراً لهم لعلهم الیه یرجعون. (قرآن 21 / 58).

جذاذات.

[جُ] (ع اِ) سنگریزه های زر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ریزه های زر. قراضات. (اقرب الموارد).
- جذاذات الفضة؛ پاره های نقره. (از اقرب الموارد). جَذاذَة. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

جذاذة.

[جَ ذَ] (ع اِ) افزونی چیزی بر چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). یقال: جذاذَه و جذاذته علیه کذا؛ اَی زیادته. (اقرب الموارد). رجوع به جذاذات شود.

جذاذة.

[جُ ذَ] (ع اِ) یکی جُذاذ، یعنی سنگریزه های زر. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). سنگریزه های زر. (آنندراج).

جذاع.

[جِ] (ع ص، اِ) جِ جَذَع، آنچه پیش از ثنی باشد یعنی گوسپند و گاو بسال دوم درآمده و اسب بسال سوم و شتر بسال پنجم. (آنندراج) (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).
- جذاع الرجل؛ قوم و طائفهء او. و مفرد ندارد. (اقرب الموارد).

جذاع.

[جِ] (اِخ) قبیله ها است از بنی سعد. (منتهی الارب).

جذال.

[جِ] (ع اِ) یعنی بیخ درخت و تنهء آن بی شاخ و کندهء هیزم. (آنندراج). جِ جِذل، بمعانی فوق. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جذام.

[جُ] (ع اِ) علتی است. (مهذب الاسماء). بیماری است از فساد خون که بدن را میگدازد. (غیاث اللغات) (آنندراج). خوره. (نصاب الصبیان). خوره که بیماری بیستگی باشد و بپارسی لوری و میسی گویند. (ناظم الاطباء). بیماری است که بهم میرسد از پراکندگی خلط سوداء در همهء بدن و اعضاء، پس تباه میکند مزاج اندامها و هیئت آنها را و این بسا که منتهی شده است بخورده شدن اعضاها و اندامها از زخم شدن آنها. (شرح قاموس) (از منتهی الارب). داء الاسد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). جذام مشتق از جذم به معنی قطع است. و آن بیماری بدی است که از انتشار مرهء سودا در بدن پدید می آید و مزاج اعضاء را تباه می کند و هیئت اعضا را دگرگون می سازد. و بسا شود که در آخر کار اتصالات اعضاء را از یکدیگر جدا و متفرق میکند. قرشی گوید: چون سودا در تمامی بدن منتشر شود و به عفونت منجر گردد، ایجاب تب ربع کند و اگر بپوست بدن عارض شود ایجاب یرقان اسود کند. و اگر بحالت تراکم درآید منجر به جذام شود. (کشاف اصطلاحات الفنون). دکتر غلامعلی بینش ور آرد: جذام بیماریی است عفونی، مزمن که سیر آن بسیار بطی ء و با پوسه های حاد میباشد. میکرب مخصوص آن نخستین بار بوسیلهء «هانسن»(1)در 1870 م. کشف و شرح داده شد. این باسیل در تمام آسیب های جذامی خواه پوستی باشد یا عصبی وجود دارد. جذام از بیماریهای واگیر است و در ایران ششصد سال قبل از مسیح وجود داشته و اکنون هم فراوان دیده میشود.
دورهء کمون: تعیین آن بسیار مشکل است و ده پانزده سال و حتی بیش از این ممکن است طول بکشد و رویهمرفته میتوان گفت بسیار طولانی است.
علائم: مرحلهء هجوم جذام بدومین مرحلهء سیفلیس یا بمرحلهء شروع بعضی از بیماریهای سل شبیه است. و پیش از علائم پوستی علامتهای عمومی آن از قبیل کم خونی، ضعف جسمی و روانی بروز میکند. و میل زیاد بخواب، سردرد، سرگیجه و دردهای مفصلی در بیمار مشاهده میشود. و اختلالات گوارشی (بی اشتهایی، امتلاء، بار داشتن زبان بطور دائم و اسهالهای موقتی) و اغلب تبهای نامنظم و کم و بیش سخت و توأم با لرزهای شدید در بیمار پدید می آید، و همچنین اختلالات حسی مانند نورالژی دست ها و پاها، خارش، حساسیت زیاد با بی حسی در بیمار دیده می شود. علامت مهم آن زکام سمج با رعاف مکرر یعنی زکام جذامی میباشد. گاهی نیز بثوراتی دیده میشود که ابتدا بصورت لکه های قرمزرنگی می باشند و سپس تیره رنگ میشوند این لکه ها سفت میگردند [ و بنام ] اسکلردرمی جذامی [ نامیده شده ] و علامت شروع بیماری میباشد.
مرحلهء استقرار: در مرحلهء استقرار سه نوع بثورات لکه ها یا ماکولهای اریتماتوپیگمانتر(2)، حبابها و توبرکولها مشاهده میشود. لکه ها و توبرکولها بسبب باسیل هانسن؛ ولی حبابها در اثر اختلالات ترفیک که نوریت جذامی میدهد تشکیل میشوند.
مرحلهء ماکولوز: بثورات هر جذامی ابتدا بشکل ماکول در می آید که آن را لپرید(3)میگویند. آنگاه ممکن است اشکال مختلف دیگر توبرکول یا حباب را بخود بگیرند و همچنان بمانند. مشخص این لکه ها بی حسی میباشد. جذام توبرکولوز از راه توبرکولهای جذامی یا لیپرم(4) مشخص است. این توبرکولها گاهی بر روی لکه های پیشی و گاهی بدون آنها ظاهر میشوند. توبرکولهای مزبور گرههای گرد، نیم کروی هستند که بزرگی آنها از یک دانهء خشخاش تا یک فندق تغییر میکند. قوام آنها مانند کائوچو و رنگ آنها قرمز تیره میباشد. خواص عمدهء آنها: 1 - تقریباً همیشه نسبت بحرارت و سوزن بی حس اند. 2 - از نظر بافت شناسی دسته های سلولهای جذامی پر از باسیل هانسن میباشد. این توبرکولها جدا یا بهم چسبیده، لیپرم آن ناپ(5) را تشکیل میدهند. توبرکولهای مزبور با پوسه ظاهر میشوند و هر پوسه توأم با تب میباشد. و هم توبرکولهای یادکرده بیشتر در چهره روی دست و ساعد و روی پاها دیده میشوند: 1- در چهره خصوصاً در پیشانی و روی ابروها است که باعث ریزش آنها(6) بویژه در قسمت خارجی میگردد. بینی کلفت و پهن مانند بینی سیاه پوستان میشود. لبها کلفت، برآمده، برگشته، سفت و نامساوی بنظر میرسند. گونه ها و چانه انفیله(7) و گره دار است. ریش خیلی کم میشود. چهره قرمز تیره یا تیره رنگ مانند فاسیس لئونین(8) یعنی صورت شیر باشد. گوش جذامی بدینسان مشخص است: بزرگ گره دار دارای نرمه کلفتی است که دانه هایی مانند ساچمه در آن احساس میگردد. عوارض جذام پوست سر را معمولاً فرانمیگیرد و موی سر بر عکس ریش و ابرو و مژه ها بوضع معمولی است. 2 - دست و ساعد: پس از چهره پشت دستها و ساعد و آرنج ها را بیشتر فرامیگیرد. انگشت ها شق و کلفت هستند. ناخنها خشک و بیرنگ اند و ممکن است بیفتند. 3 - پاها متورم و پوست آنها خشک میشود. گانگلیونهای کشالهء ران متورم، بی درد و به چرک نمی نشینند.
پیشرفت توبرکولها: ممکن است جذب بشوند و از بین بروند و لکه های سفیدرنگی باقی بگذارند یا رو بچرکی شدن و زخمی گردیدن بگذارند، به این طریق ممکن است در دست و پا، انگشت ها از بین بروند (جذام خورنده)(9).
انانتم(10): این توبرکولها ممکن است روی مخاط بینی، دهان، سقف دهان، حلق و حنجره ظاهر شوند. در بینی پس از اینکه لپرم ها زخمی میشوند کلوآزن(11) مانند سیفیلیس از بین میرود. در دهان نیز تمام لپرم ها ممکن است زخمی شوند. و بیم آن میرود که تمام یا قسمتی از لوئت(12) ووآل دوپاله(13) یا قسمتی از آن از بین برود و تغییر شکل یابد. حنجره اغلب زود مبتلا میشود و صدا خشن است یا اصلاً بیرون نمی آید(14) و تنگی نفس بروز میکند.
جذام چشم: پلکها مانند دیگر قسمتهای پوست ممکن است دارای لپرم با ریزش مژگانها باشند. گاهی کراتیت، زخم کرنه و کوری هم وجود دارد.
جذام احشاء: در ثلث موارد ارکیت جذامی مشاهده میشود که ممکن است مرد را عقیم کند. پیشرفت توبرکولوز جذامی کند و مزمن است و از ده تا بیست سال و حتی بیشتر طول میکشد. عاقبت بیمار بسبب کاشکسی یا بعلت عارضهء دیگر سل ریوی یا بیماری حاد دیگر درمیگذرد.
جذام عصبی: با بثوراتی بشکل پنفیگوس آغاز میشود و این پنفیگوس ها ممکن است زخمی شوند (جذام حبابی و زخمی). اغلب شروع آن به جذام توبرکولوز میماند، ولی این لکه ها کم کم رنگ خود را از دست میدهند و شکل ویتیلیگو(15) بخود میگیرند. اختلالات حسی، بسیار واضح و قسمتهای بی رنگ و پررنگ بی حس هستند. با اینهمه گاهی قسمتهای پررنگ حس خود را نگاه می دارند و حتی ممکن است در نقاطی دیده شود که پوست آنها سالم است ولی این نقاط اغلب قبلاً پرحس بوده اند. چنانکه بیمار با جزئی تماس اظهار درد میکند. این مرحله را مرحلهء پرحسی نوریت جذامی گویند. بعداً تخفیف مییابد و بی حسی ظاهر میشود چنانکه ممکن است در بعضی از نقاط هم پرحسی و هم بی حسی مشاهده شود و بتدریج بی حسی بقدری شدت می یابد که بیمار ممکن است خود را زخمی کند یا بسوزاند بی آنکه حس کند. این نشانه یک دژنرسانس عصب مبتلا شده میباشد. در مرحلهء استقرار جذام عصبی بعلت بی حسی، از تورم بعضی از اعصاب، اختلافات ترفیک پوست، عضلات و اسکلت مشخص است. بی حسی جذامی که دارای ارزش تشخیص بزرگی میباشد تقریباً همیشه تقارن دارد و خصوصاً در دست و پا موضع میگیرد و در پاها قدیمی تر و شدیدتر میباشد. هرقدر از سطح بسوی عمق و از انگشتها بسوی تنه برویم بی حسی کمتر میشود. میان قسمت بی حس و باحس یک ناحیهء متوسط(16)به اندازهء 10 تا 15 سانتی متر واقع است. در ابتدا بی حسی عدم تطابق دارد(17) یعنی نخست حرارت و آنگاه درد احساس نمیشود و در پایان حس لامسه کار نمیکند چنانکه در مراحل پیش رفته تقریباً همه از بین میروند. تورم بعضی از اعصاب، عصب کویتال ضخیم میشود و اغلب بشکل تسبیح درمی آید.
اختلالات بیحسی و ازومور و ترشحی: در قسمتهائی که بی حسی وجود دارد پوست اتروفی پیدا میکند، نازک میشود و چروک میخورد و رنگ آن تیره میباشد و خشک است و عرق نمیکند. پوبیس و زیر بغل دارای مو نیست. در دست و پاها سیانوز وجود دارد ناخنها خرابند و زود میشکنند و حتی میافتند. مال پرفران(18) در پاها و حتی دستها زیاد دیده میشود، پس از یک زخم یا یک سوختگی پدید می آید. عضلات چهره و دست و پاها، اتروفی پیدا میکنند در چهره عضلات می میک(19) در دست امینانس تنار و هیپوتنار(20)لاغر میگردد، گریف کوبیتال(21) پیدا میشود. آسیب های استخوانها و مفاصل، منجر بسقوط یک انگشت و حتی یک دست یا یک پا میشوند (جذام خورنده)(22). پیشرفت جذام عصبی، نیز بسوی کاشکسی و مرگ است. و مدت آن بسیار طولانی است و از 5 تا 10 و 15 و حتی 20 سال طول میکشد. (شکل مخلوط یا کامل)، بیشتر اشکال مجزا دیده میشوند.
پیش بینی: پیش بینی جذام اغلب بسیار سخت است. بیمار را پس از رنجها و دردهای فراوان و طولانی که بیست سال بطول می انجامد و به از بین بردن انگشتهای دست و پاهای او منجر میشود می کشد. باهمهء اینها گاهی از اوقات دوره های بهبود و توقف بسیار طولانی مشاهده میشود که گمان میرود بیمار معالجه شده است.
باسیل جذام : باسیل جذام دارای باتنه ای است که دو سرش گرد است و تقریباً تمام خواص باسیل کخ را دارد. اسیدو - الکلو مقاوم میباشد. بی حرکت و با روش ذیل رنگ میشود. بندرت باسیل جذام تنها دیده میشود بلکه اغلب بحد وفور و مجتمع مانند بستهء سیگاری است که در داخل یک سلول مونونوکلئر قرار داشته باشد. و آن را گلوبی(23)یا سلول جذامی مینامند. باسیل جذام را چند سال است توانسته اند کشت بدهند، قابل تلقیح بحیوانات نیست بجز وجود انسان. معلوم نیست باسیل جذام در طبیعت در کجا زندگی میکند حتی در قبرستان جذامی ها هم آن را نیافته اند. در مواقع پوسه ها باسیلمی(24) توأم با پلی نوکلئوز وجود دارد. پس از گریزلنفوسیتوز موقتی و سپس ائوزینوفیلی دائمی، گاهی بسیار شدید، بیشتر از 30 در 100 یافت میشود.
جاگیری باسیل: باسیل جذام در تمام احشاء خصوصاً در آسیب های پوستی و مخاطی میتواند موضع بگیرد. در مراحل پیشرفته در کبد، طحال، بیضه ها، گانگلیونها و در آسیب پی های اطرافی دیده میشود. در آسیب های مخاط بینی تقریباً همیشه بنظر میرسد.
تشخیص مثبت: در کلینیک علامت مشخص پاتوگنومونیک جذام بیحسی است که در جذام توبرکولوز و جذام عصبی هر دو یافت میشود. باسیل جذام را ممکن است در لپرم ها و خصوصاً در مخاط بینی جستجو کرد.
تشخیص افتراقی : ممکن است با خیلی از بیماریها مطرح شود ولی در کلینیک تشخیصی که اهمیت دارد و زیاد مطرح میشود سیرنگومیلی(25) است. در سیرنگومیلی پاناری اغلب دستها و گاهی هم فقط یک دست را میگیرد. در جذام دست و پا یکسان گرفته میشود. در جذام بی حسی ابتدا روبانی و بعد قسمتی میشود و در دست و پاها است و چهره و تنه نسبةً مبتلا نمیشوند. همیشه دارای تقارن است و کاملا عدم تطابق ندارد. هرقدر بطرف تنه و به عمق برویم شدتش کمتر میشود. در سیرنگومیلی بی حسی اغلب تقارن ندارد و تقریباً همیشه از ابتدا قسمتی است. تنه مبتلا میشود. بطور معمول کاملا عدم تطابق وجود دارد (از بین رفتن حس حرارت و درد و باقی ماندن حس لمس). ناحیهء بی حس از ناحیهء حساس ناگهانی جدا میشود و ناحیهء متوسط وجود ندارد. در سیرنگومیلی فلج چهره نادر است و اگر یافت شود منشأ آن مرکزی است. در جذام فلج چهره نادر نیست و منشأ آن اطرافی است. در سیرنگومیلی، عصب کوبیتال به حالت معمولی یا خیلی کم متورم است. هیچ وقت گره دار نیست. در جذام، عصب کوبیتال دوکی شکل یا گره دار است. در سیرنگومیلی رفلکس ها بطور واضح شدت پیدا میکنند در جذام رفلکس به حالت معمولی است یا از بین میروند. کلنوس پا بسیار نادر است. در سیرنگوملی اسکولیوز(26) زیاد دیده میشود، در جذام هیچوقت مشاهده نمیگردد.
علت: جذام در هر آب و هوائی و در هر نژادی دیده میشود و طبقهء جامعه اهمیتی ندارد.
جنس: دوثلث بیماران مردند.
سن: پیش از چهارپنجسالگی جذام بسیار نادر است. سنی که بیشتر دیده میشود میان 30 و 40 سالگی است. جذام ارثی نیست. هر بچه جذامی را اگر به محض تولد از پدر و مادر جدا کنند در اغلب موارد سالم خواهد ماند.
سرایت جذام: جذام واگیر دارد. منتها طرز واگیری و مکانیسم آن به خوبی معلوم نیست واگیری آن از انسان به انسان است این بیماری مخصوص انسان است و حیوانات مبتلا نمیشوند. بیشتر واگیر از راه مخاط خصوصاً مخاط بینی انجام میگیرد. جذام عصبی کمتر واگیر دارد تا جذام توبرکولوز و مخاطی همراه با یک زکام شدید.
مصونیت: جذام بیماری مزمنی است و بنظر نمی آید که در انسان مصونیتی اکتسابی حاصل کند.
پیشگیری: اظهار کردن بیماری اجباری است. بیمار باید جدا باشد. ازدواج جذامیها، خصوصاً با اشخاص سالم، باید قدغن باشد. کودک جذامی باید از مادر جدا گردد و با شیر گاو یا شیر خشک تغذیه شود.
درمان: روغن شولموگرا(27) بطور قطره، خواه قبل یا بعد از غذا تجویز میشود با پنج قطره صبح و شب در کمی چای گرم یا شیر شروع میشود و روزی 5 قطره میافزایند تا بروزی صد قطره در 3 یا 4 دفعه برسد. این مقدار ماگزیمم را مدت سه ماه ادامه میدهند. سی روز به استراحت میپردازند و دو مرتبه شروع میکنند. آنتی لپرول(28) یا روغن شولموگرای خالص در کپسول وجود دارد. مقدار مفید 2 تا 5 گرم است که در مدت یکی دو هفته میدهند. آنتی لپرول را بطور تزریق داخل عضله نیز تجویز میکنند یک روز در میان سری 20 تا سی تزریق می کنند و نتیجه سریعتر است. بلودومتیلن، داخل وریدی، 5 تا 25 سانتیمتر مکعب یک روز در میان از محلول یک درصد تزریق میکنند. نتایج خوبی میدهد. پرومین(29)یک سولفون سنتتیک است 2تا 5 گرم در روز توأم با یک گرم گلوکنات دوکلسیم در یک سرنگ داخل ورید تزریق میکنند، شش بار در هفته، مدت سه هفته در چهار هفته تزریق میکنند در اشکال پوستی آن را استعمال میکنند و نتایج درخشانی میدهد. (از کتاب بیماریهای واگیر غلامعلی بینش ور ج2 صص87- 95) :
تا که ترنج را خزان شکل جذام داده بر
در یرقان شده ست رز همچو ترنج ز اصفری.
خاقانی.
آری به داغ و درد سرانند نامزد
آنک پلنگ در برص و شیر در جذام.
خاقانی.
از سر تیغت که ماه ازوست برصدار
بر تن شیر فلک جذام برآمد.خاقانی.
کفک می انداخت چون شیران ز کام
قطره ای بر هر که میزد شد جذام.(مثنوی).
حصبه و قولنج و مالیخولیا
سکته و سل و جذام و ماشرا.(مثنوی).
(1) - Hansen.
(2) - Macules erythemato-pigmentaires.
(3) - Leprides.
(4) - Lepromes.
(5) - Lepromes en nappes.
(6) - Alopecie.
(7) - Infilee.
(8) - Facies leonien.
(9) - Lepre mutilante.
(10) - Enantheme.
(11) - Cloison.
(12) - Luette.
(13) - Voile du palais.
(14) - Aphonie.
(15) - Vitiligo.
(16) - Manchette de transition.
(17) - Dissociee.
(18) - Mal perforant.
(19) - Mimique.
(20) - Eminence thenar et hypothenar.
(21) - Griffe cubital.
(22) - L. Mutilante.
(23) - Globie.
(24) - Bacillemie.
(25) - Syringomyelie.
(26) - Scoliose.
(27) - Chaulmoogra.
(28) - Antileprol.
(29) - Promine.

جذام.

[جَ] (اِخ) نام یکی از فرزندان سبا که پدربزرگ قبیله ای از قبائل دهگانهء عرب است. (از الانساب سمعانی). مؤلف مجمل التواریخ و القصص آرد: چنین یافتم که [ چون ] یمانیان بسیار گشتند عبدالشمس بن یشحب بن یعرب بن قحطان را برخود پادشاه کردند و او را سبا لقب کردند که بسیاری برده و سبی آورد از بقیت عادیان و دیگر جایها چنانک گفته شود، و این سبا در عهد اسماعیل پیغمبر بود علیه السلام جد پیغامبر ما صلوات الله علیه، او را ده پسر بود که قبیله های یمن بدیشان بازخوانند و نام ایشان: حمیر، الازد، کنده، مذحج، انمار، بجیله، خثعم، غسان، جذام، لخم و بزرگترین همه حمیر بوده است، و نسبت بیشترین اعراب بدین فرزندان کشد. (از مجمل التواریخ و القصص چ ملک الشعراء بهار ص150). لقب شخصی است که نام او را چنین ذکر کرده اند: عمروبن عدی بن حارث از طایفهء کهلان. وی جدی جاهلی است که منسوب به او را جذامی گویند. (از الاعلام زرکلی چ جدید ج2 ص105).

جذام.

[جُ] (اِخ) روح بن زنباع مشهور به شیخ جذام. از خطباء بزرگ عرب در عصر اموی است. (از عقدالفرید ج4 ص139). ابن عبد ربه آرد: پس از درگذشت معاویة بن یزید مردم شام و مصر با ابن زبیر بیعت کردند و ابن زبیر ضحاک بن قیس فهری را والی شام کرد و بزرگان بنی امیه و اشراف اهل شام از جمله روح بن زنباع بزرگ طائفهء جذام از این انتصاب برآشفتند و گرد هم جمع شدند و گفتند تاکنون حکومت بدست مردم شام بود و از این پس بحجازیها منتقل خواهد شد و برآن شدند که از میان خود کسی را بخلافت برگزینند و پس از آزمایشهایی که از چند تن در این خصوص بعمل آوردند عاقبت بر مروان حکم اتفاق کردند و او را بخلافت برگزیدند و بیش از همه جذام مذکور با طائفه خود در این کار کوشش کرد. (از عقدالفرید ج5 ص157).

جذام.

[جُ] (اِخ) قبیله ای است از معد در کوههای حسمی. (منتهی الارب). قبیله ای است از یمن. (لباب الانساب). مؤلف صبح الاعشی آرد: جذام طائفه هشتم از قبیلهء بنی کهلان است. آنان بنا بگفتهء ابوعبید بنوجذام بن عدی بن حارث بن مرة بن اددبن زیدبن یشجب بن عریب بن زیدبن کهلان اند ولی صاحب حماة در تاریخ خود آنان را از فرزندان عمروبن سبأ یاد کرده است. جوهری گوید: علماء انساب مضر آنان را از طائفهء مضر یعنی از طائفهء عدنانیه میدانند و گویند آنان بیمن رفتند و در آنجا سکونت گزیدند و گمان رفت که اهل یمن اند و برای اثبات این مطلب بگفتهء کمیت دربارهء انتقال آنان بیمن و انتساب به اهل یمن استشهاد کرده است :
نعاءِ جذاماًغیرموت ولاقتل
و لکن فراقاً للدعائم ولاصل
و حمدانی نیز به ابیات زیر که از جنادة بن خشرم جذامی است بر این معنی استشهاد کرده است:
و ماقحطان لی بأب و امّ
و لاتصطادنی شبه الضلال
و لیس الیهم نسبی ولکن
معدیاً وجدت أبی وخالی.
و باز حمدانی گوید، گویند آنان از اولاد اعصربن مدین بن ابراهیم (ع) اند و بر این قول بروایت محمد بن سائب که گوید، وفد جذام بر رسول اکرم(ص) وارد شدند و حضرت به آنان فرمود، آفرین بر طایفهء شعیب و دامادهای موسی، استشهاد شده است. صاحب حماة گوید، اشراف و بزرگانی در میان آنان وجود داشته است. حمدانی گوید، و او اول کسی است از همراهان عمروبن عاص در فتح مصر که در آنجا سکونت کرد، در مصر ولایتهائی به وی به اقطاع و تیول داده شد که قسمتی از آنها تا کنون بدست فرزندان آنها است. جذام را دو پسر بنام «هماحِشم» و «حَرام» بود که طائفهء بنوعتیب بن اسلم بن مالک بن شنوئة بن تدیل بن حشم بن جذام از اولاد همین حشم اند. ابوعبید گوید، این قوم در این ایام خود را به بنی شیبان منسوب می دارند و نسبت را چنین گویند: عتیب بن عوف بن شیبان. همو گوید، حفرهء عتیب را ببصره به ایشان منسوب می دارند. جوهری گوید، یکی از ملوک به آنان حمله برد و مردان آنها را به اسارت گرفت، آنان میگفتند چون فرزندان ما بزرگ شوند ما را رها میسازند و لکن همواره در اسارت بودند تا بهلاکت رسیدند و همین منشأ ضرب المثل «اودی عتیب» در عرب شد. و بیت زیر نیز در این مورد آمده است:
ترجّیها و قد وقعت بقر
کما ترجوأ صاغرها عتیب.
باری هم اکنون جذام بطون فراوانی در اقطار جهان دارد و برخی از آنان در شرق مصرند و اینان از طائفهء بنو زیدبن حرام بن جذام و از طائفهء بنومحرمة بن زیدبن حرام بن جذام میباشند و بنوسوید و بعجه و بردعة و رفاعة و ناثل از بنوزیدبن حرام بن جذام میباشند و هلباسوید از اولاد سوید باشند و آنان بنوهلبابن سویدبن زیدبن حرام بن جذام اند که عطویون و جابریون و غتاورة و حمدان و رومان و صمران و اسود و حمیدیون از آن طائفه اند. و از حمیدیون، اولاد راشداند و براجسة و اولاد یبرین و جراشنه و کعوک و اولاد غانم و آل حمود و الاخیوه و زرقان و اساوره و حماریون هم از بنوراشد می باشند. و نیز حراقیص و خنافیس و اولاد غالی و اولاد جوال و آل زید، همه از بنوراشد هستند. و اولاد نجیب و بنوفضیل از نجابیه اند. و بنی ولیدبن سوید از اولاد هلباسویداند که حیادرة یعنی بنوحیدرة بن یعرب بن حبیب بن ولیدبن سوید از آن طائفه اند. حمدانی گوید، اینان طایفهء بزرگی باشند که بنوعمارة بن ولید از آنان هستند. و حبیون نیز از ایشانند و حبیون بنوحبة بن راشدبن ولیداند. و طریف بن بکتوت ملقب بزین الدوله از فرزندان ولیدبن سویداست. وی از بزرگان عرب است که در ایام قحطی دوازده هزارتن هر روز در مهمانخانهء او غذا میخوردند و بعضی از فرزندان وی با بوق و علم امارت کردند و اولاد هوبریه و ردالیین و حلیفیین و حضینین و ربیعیین که همه از بزرگان و اشراف بشمارند، از هم سوگندان آنان هستند. و حمدانی گوید: آنان را نسبتی به قریش باشد که به عبد مناف بن قصی منتهی میشود. و این طوائف از هلبا سوید مشتق میشوند: هلبامالک، که آنان بنی مالک بن سویداند و بنوعبید از طائفهء هلبامالک اند و حسنیون از طائفه بنوعبید مذکوراند و غوارنه و بنواسیر نیز از این طایفه اند. و لبیدیون و بکریون و عقیلیون نیز از طائفهء هلبامالک اند. و بنوردینی هم از این طائفه اند. و هلبابعجه و منظور وردا ناثل از اولاد بعجه اند و مفرج بن سالم از فرزندان هلبابعجه است که معزایبک او را با بوق و علم امارت داد و پس از او پسرش حسّان جانشین او شد. و اولاد هریم و جوشن بن منظور از طائفهء هلبابعجه اند که شخص اخیر در کرم و شجاعت ضرب المثل است. و از اولاد ناثل: یکی مهنابن علوان بن علی بن زبیربن حبیب بن ناثل است که مردی کریم و با سخاوت بود. در ایام زمستان مهمانانی بر او وارد شدند و هیزم نداشت که طعامی طبخ کند و برای طبخ طعام با لباسهای گرانقیمت آتشی افروخت و طعام تهیه کرد. حمدانی گوید، از جذام پنج تن سعد نام هست که با مصریها اختلاط پیدا کردند. آنان عبارتند از سعدبن ایاس بن حرام بن جذام، سعدبن مالک بن افصی بن سعدبن ایاس بن حرام بن جذام، که بیشتر سعدیین بدو نسبت کنند. و سعدبن مالک بن حرام بن جذام. و سعدبن سامة بن عنبس بن غطفان بن سعدبن مالک بن حرام بن جذام و عشیره های بسیاری از این طایفه اند که از آن جمله اند بنوفضل و سلاحمه و برشاس و جوشن و عدلان و فزاره. و بیشتر آنان از مشایخ بلاد و نگهبانان هستند و مزارع و مآکل بسیار دارند و فساد و تباهی آنان نیز فراوان است. شاور وزیر العاضد فاطمی از این طائفه است. علاوه بر این ابن خلکان گوید، او از طائفه سعد است که نبی اکرم (ص) از آنها شیر خورد. و بنوشاکربن راشد و اولاد عجار از بنومحرمه اند و اینان رهبری حاجیان را از زمان سلطان صلاح الدین ببعد بعهده داشته اند. و از طوائف جذام در قسمت شرق، طائفهء عائد و بنو حرام اند. و طوائف حضینین و رداله و احامده و حمارنه که بنوحمران باشد نیز از طوائف جذام اند ... و در بلاد شام از اولاد جذام، بنوصخر در کرک و بنومهدی در بلقاء و بنوعقبة و بنوزهیر در شوبک و بنو سعید در صرخد و حوران سکونت دارند و نیز از اولاد جذام طوائفی در سرزمین غور و گروهی در سرزمین بربرها از بلاد سودان سکونت دارند. (از صبح الاعشی ج1 صص 331 - 334). و زرکلی آرد: بطنی است از کهلان از طائفهء قحطانیه. طائفهء جذامیون اولین کسانی هستند از اعراب که هنگام فتح مصر همراه عمروعاص بودند و در مصر سکونت گزیدند. ابن خلدون گوید، باقیماندهء آنان در این عصر [ اواخر قرن هشتم هجری ]دو شعبه اند اول بنام «بنوعائد» که در محلی بین بلییس از اعمال مصر تا عقبه ایله [ خلیج عقبه ]تا نزدیکی کرک سکونت دارند. و دوم بنام «بنوعقبه» که در نواحی از کرک تا ازلم از بیابان حجاز سکونت دارند. یعقوبی گوید، تلبیه آنان در زمان جاهلیت بهنگام حج گزاردن، «لبیک عن جذام، ذوالنهی و الاحلام» بود. ابن حزم گوید، غطفان و افصی دوبطن بزرگ اند که بیت جذام در آن دو قرار دارد ولی این غطفان غیر از غطفان بن عدنان است. سرزمین جذامیون در اندلس نواحی شزونه و الجزیره و تدمیر و اشبیلیه است. (از الاعلام زرکلی چ جدید ج2 ص105).

جذام خانه.

[جُ نَ / نِ] (اِ مرکب)بیمارستان مبتلایان به جذام و سایر امراض مسری. (ناظم الاطباء). جایی که بیماران جذامی در آن نگاهداری میشوند. نقطه ای دور از جاهای مسکونی که جذامیها را بمنظور دور نگاه داشتن از مردم در آنجا نگهداری و معالجه میکنند.

جذامر.

[جُ مِ] (ع ص، اِ) رجل جذامر؛ بسیار شکنندهء پیمان. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (از آنندراج). مردی که بسیار پیمان شکند و قطع رحم کند. (از اقرب الموارد). مردی است برنده و شکنندهء عهد وپیمان. (شرح قاموس) :
فان تصرمینی اوتسیئی جَنابتی
فأنی لصرّام المهین جذامر.
تأبط شراً (از اقرب الموارد).
|| نام اسب. (آنندراج). و در فرهنگهای دیگر نیامده است.

جذامة.

[جُ مَ] (ع اِ) باقیمانده از کشت دروده. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). باقیماندهء از کشت دروکرده شده. (ناظم الاطباء). باقیمانده از کشت دروده(1). (آنندراج). من الزرع؛ مابقی بعدالحصد. || بن هر چیز. جَذامَه. اصل الشی ء و قدیفتح. (اقرب الموارد).
(1) - مصحف «دروده» است و بغلط وروده نوشته شده است.

جذامة.

[جُ مَ] (اِخ) بنت حارث بن عبدالعزی. خواهر رضاعی رسول اکرم (ص) است. و این کلمه بصورتهای جدامه، حذافة و شیماء نیز ضبط شده است. (از حاشیهء امتاع الاسماع ص 6).

جذامی.

[جُ] (ص نسبی) آنکه بیماری جذام دارد. آن کس که مبتلا به مرض جذام باشد. || منسوب بجذام که نام قبیله ای است. (از الانساب سمعانی).

جذامی.

[جُ] (اِخ) روح بن زنباع. رجوع به جذام روح بن... شود.

جذامی.

[جُ] (اِخ) محیی الدین عبدالله بن عبدالظاهر مصری، مکنی به ابوالفضل. شاعر و نویسندهء خوش ذوقی بود که در انشاء پیرو طریقهء فاضلیه و شیخ اهل ترسل بود. وی پدر قاضی فتح الدین محمد مؤلف دواوین انشاء است و سبک تازه و باحلاوتی داشته و در قاهره بسال 692م. وفات یافته است. او راست: الالطاف الخفیه من السیرة الشریفة السلطانیة الاشرفیة. (از معجم المطبوعات).

جذامیر.

[جَ] (ع اِ) جِ جُذمور. (منتهی الارب). جِ جذمور به معنی اصل و بن هرچیز یا اول آن. و پاره ای از شاخ درخت که بر تنه مانده باشد بعد از بریدن. (آنندراج). رجوع به جذمور شود. || همه. تمام: اخذه بجذامیر؛ گرفت همهء آن را. (ناظم الاطباء).

جذان.

[جَذْ ذا] (ع اِ) سنگریزه های نرم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). جذانة یکی آن. (منتهی الارب).

جذانة.

[جَذْ ذا نَ] (ع اِ) یکی از جذان. رجوع به جذان شود.

جذاة.

[جَ] (ع اِ) بیخ درخت بزرگ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ریشه های درخت بزرگ. (از اقرب الموارد). ج، جِذاء. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || پارهء ستبر از چوب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ج، جِذاء. (منتهی الارب).

جذاة.

[جَ] (اِخ) لغتی است در جداة بدال مهمله و آن نام موضعی است در بلاد غطفان. (از معجم البلدان). رجوع به جداة شود.

جذب.

[جَ] (ع مص) کشیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). ضد دفع. مقابل دفع. (از اقرب الموارد). کشیدن بسوی خود. (ناظم الاطباء). درکشیدن. چسبیدن. مقابل ردع. (یادداشت مؤلف). و منه: «وجدت الانسان ملقی بین الله و بین الشیطان فان لم یجتذ به الیه جذبه الشیطان». (از اقرب الموارد) : هیچ خدمتکار اگرچه فرومایه باشد از ... جذب منفعتی خالی نماند. تعبّد و تعفف در دفع شر جوشنی عظیم است و در جذب خیر کمندی دراز. (کلیله و دمنه). || غلبه کردن در منازعت و جذب. (از منتهی الارب). غلبه کردن در منازعت و کشش. (ناظم الاطباء). || برگردانیدن چیزی را از جای آن. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). مانند جبذ. (اقرب الموارد). || کم شیر شدن ناقه. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از ذیل اقرب الموارد). کم شدن شیر شتر. (آنندراج). || ربودن. (آنندراج). ربودگی. (ناظم الاطباء). || گذشتن اکثر ماه. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || بازکردن اسب کره را از شیر. (آنندراج) (از منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || خشک شدن آب دهن. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از ذیل اقرب الموارد). || خشک شدن شیر پستان. (آنندراج) (از ذیل اقرب الموارد). || دزدیدن شترماده شیرخود را. (از ذیل اقرب الموارد). و فی الاساس: «ناقة فلان تجذب لبنها اذاحلبت»؛ اَی تسرقه. (از ذیل اقرب الموارد). || یکدم بدهان آب خوردن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). || قطع کردن. بریدن. (از ذیل اقرب الموارد). یقال: «خطبت فلانة فجذبت خاطبها»؛ اَی ردته کأنها جاذبته فجذبته فبان منها مغلوباً. (ذیل اقرب الموارد، از اساس). || بریدن پیه خرما. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). || (اِمص) کشش. کشیدگی. ربودگی. نشف. (ناظم الاطباء). || در اصطلاح عرفانی و نزد ارباب سلوک، عبارت باشد از کشش حق تعالی و تقدس بنده را بحضرت خود. (از کشاف اصطلاحات الفنون) :
ور کسی را ره شود گو سر فشان
کان بود از رحمت و از جذبشان.
(مثنوی چ نیکلسون ج2 ص320).
|| در اصطلاح طبیعی و فیزیولژی، جذب عبارت است از گذشتن مواد محلول از بیرون به محیط درونی یا خون با واسطهء [ بواسطهء ]پرده ای که این دو محیط را از یکدیگر جدا میکند.
اقسام جذب: جذب طبیعی بدو قسم کلی صورت میگیرد: 1 - جذب در رودهء باریک. 2 - جذب از راههایی غیر از رودهء باریک.
الف - جذب در روده باریک: رودهء باریک بهترین راه ربایش طبیعی است و برای کار جذب نیک مناسب است. پوشش آن از یک طبقه سلول است و سطح کلی آن بزرگ است (48 متر مربع در انسان). و دریچه ها و پرزها سطح آن را بزرگتر مینمایند. جنبش دودی شکل روده که محتوی روده را درهم میریزد بین مایع غذائی و جدار روده نزدیکی برقرار میسازد. غذا مدت زیادی تقریباً ده ساعت در رودهء باریک میماند. عمل جذب: پوشش روده ماده هائی را که در روده است از یکدیگر جدا نمیکند زیرا که جذب ماده ای که برای بافتها قابل مصرف نیست و همچنین جذب مادهء سمی در پوشش روده صورت پذیر است. مقدار ماده ای که در روده جذب میشود معین نیست و بنابراین عمل جذب روده به نیازمندی بدن به غذا بستگی ندارد و در این عمل نباید خاصیت «زیستی» در نظر گرفته شود و از وجود «هوش» در سلولهای روده سخن رود. قوانین فیزیکی و شیمیایی عمل جذب را تنظیم میکنند و احساس گرسنگی و تشنگی ورود غذا و آب را در فرمان دارد هرگاه لازم باشد کلیه برای بیرون راندن آبی که بیش از اندازه وارد خون شده است بکار می افتد. بتجربه معلوم داشته اند که در محور هر پرز روده یک لوله لنفی موجود است که قسمتی از آب و چربی در آن جاری میشود و جذب اسیدامینه و هگزوز و املاح و آب در ورید میشود. پایهء این آزمایشها براین است که در موقع گوارش مقدار چربی و گلوسید و اسیدهای امینه و املاح در مجرای لنف و ورید برندهء خون از روده به کبد سنجیده می شود (شمیدت - مولهیم و مونک وروزنشتین و وان سلیک وفون مونیک).
طرز جذب روده: پیچیدگی طرز کار روده و عمل ربایش موجب گرمی بازار «اصالت حیات» شده و مدتها بیان کیفیت با قوانین فیزیکی و شیمیایی غیر ممکن مینموده است با آنکه جستجوهای تازه از مشکل کاسته است معهذا هنوز نکات بیشماری در این عمل روشن نیست برای بیان کیفیت جذب این عاملها را موثر میتوان شمرد: 1 - گردش خون: رگهای مویینه بی فاصله زیر طبقهء پوششی رودهء باریک قرار دارند هرآنچه مانع گردش خون در مویرگها بشود مانع جذب نیز میشود. مثلاً تنگ شدن رگهاپس از تحریک پی های محرک یا بوسیلهء ادرنالین و یا کم شدن فشار شریانی از جذب جلوگیری میکند بعکس فراوانی خون در روده برای عمل جذب مساعد است. (رید). 2 - پالودن با فشار: انقباض مایچه های صاف جدار روده برآنچه در درون روده است فشار وارد می آورد و موجب بالا بردن فشار هیدرواستاتیک که عملی مهم دارد میشود مثلاً زیاد شدن فشار (تا 100 میلیمتر جیوه) جذب محلول ایزوتونیک کلرورسدیم را ممکن میسازد. (هیدن هاین و هامبورگر). 3 - جنبش پرزها: بوسیلهء مایچه صاف پرزها بنوبت منقبض و باز میشوند جنبش تند پرزها که با میکرسکپ دوچشمی دیدنی است مدتها از نظر بینندگان دور مانده است. اهمیت این جنبش مخصوصاً برای جذب مواد در لوله های لنفی زیاد است. (کینگ و ورزار). فشرده شدن و بازشدن رگهای لنفی عملی مکنده دارد. انقباض پرزها را عاملهای مختلف شیمیایی (پیلوکارپین و اتروپین و 2 Baclو اسیدها و عصارهء مخمر و «ویلیکیین» و عصارهء مخاط = لودانی و کوکاس) و عامل مکانیکی موجب میشود. 4 - انتشار و اسمز: ابتدا انتشار را بی وجود پردهء واسطی و بی وجود اختلاف فشار هیدرواستاتیک در نظر میگیریم، کلوئیدها پراکنده نمیشوند و کریستالوئیدهائی که ملکول آنها کوچک است تندتر منتشر میشوند در مخلوطی از مادهء محلول انتشار هر جسم جداگانه صورت میگیرد تا تراکم در همهء نقاط یکنواخت شود. در صورتی که پرده ای نفوذناپذیر در میان باشد انتشار صورت میگیرد و به این میماند که پرده ای در میان نیست ولی در پردهء روده کریستالوئیدها نفوذ میکنند و کلوئیدها در آن نفوذ ناپذیرند. در این مورد فشار اسمزی کلوئیدها قابل توجه است بطوری که کیفیت انتشار و کیفیت اسمز در مورد روده هر دو بکار میروند.
الف - جذب آب: مقدار آب در حال طبیعی در روده تا اندازه ای ثابت است و از مقدار آبی که مصرف میشود پیروی نمیکند. پوشش روده آب را در دو جهت از بیرون بدرون و از درون به بیرون میگذراند. ولی مایع درون روده (کیموس) که کلوئید فراوان دارد و کریستالوئید کم (چون عمل جذب کریستالوئیدها را که قابل جذب هستند در خون جاری میسازد) با مقایسه با خون دارای فشار اسمز ضعیف است پس آب از روده بطرف خون کشیده میشود، گردش خون که در روده بسیار شدید است بتدریج آبی را که جذب میشود با خود میبرد به این طریق با آنکه پیوسته آب بررقت خون می افزاید از فشار اسمزی خون نمیکاهد - اگر بکیموس ملحی که قابلیت انتشار آن ضعیف باشد افزوده شود آب در خلاف جهت از خون بطرف روده میل میکند و محتوی روده را رقیق می سازد (عمل سولفات سدیم). در حال طبیعی رودهء انسان در 24 ساعت نزدیک به ده لیتر آب جذب میکند. آب آشامیدنی و آب شیره های گوارشی مانند بزاق شیرهء معده و زردآب شیره روده و شیرهء لوزالمعده.
ب - جذب مواد محلول: پرتئین ها و گلوسیدها با هیدرولیز به اسید امینه و اوز تبدیل میشوند و کم کم بر تراکم این مواد در روده افزوده میشود و بر طبق قواعد انتشار در خون وارد میشوند ولی تراکم این مواد در خون زیاد نمیشود زیرا که گردش سریع خون ماده های محلول را پس از جذب به پیش میراند. ناسازی را که در بسیاری از موارد بین آزمایشهای آزمایشگاهی و آزمایشهایی که در محیط زنده صورت میگیرد می بینیم باید بوسیلهء تأثیر گردش خون بیان کرد. مواد محلول از مخاط روده عملا در جهت طبیعی از بیرون بدرون سیر میکنند اگر در درون پاره ای از روده که در خون غوطه ور باشد یدور پتاسیم وارد کنیم تمام این ماده را در خون میتوان دید «یک جهتی» بودن راه جذب بعاملهای فرعی دیگر مانند پالودن با فشار و جنبش پرزها و اسمز الکتریکی بستگی دارد. 5 - اسمز الکتریکی : در صفحات پیش دیده ایم که قطبی بودن پرده اگر هم اختلاف سطح دو روی پرده کم باشد بظاهر قوانین اسمز و انتشار را ممکن است تغییر دهد یا دگرگون کند - سیر آب و محلول متراکم بطرف محلول رقیق (اسمز منفی) و جذب محلولهای هیپرتونیک و همچنین تجربهء رید یعنی گذشتن محلول ایزوتونیک Naclاز قطعهء روده در جهت مخاط بخون با قطبی بودن پردهء روده بیان میشود. 6 - قابلیت انحلال در لیپوئید پرده: این خاصیت در جذب اسید اولئیک و اوره و گلیسرول و الکل اتیلیک ونمکهای جیوه و مواد مختلف دارویی ذکر میشود. 7 - تغییر در نفوذپذیری پردهء روده: پرده از کلوئید ترکیب شده است و درجهء آبگیری و پایداری آن بعاملهای چند مانند الکترولیت ها و PH(نقطهء ایزوالکتریک) و موادی که در کشش سطحی مؤثرند بستگی دارد. بسیاری از مواد در جذب روده اثر موافق و یا ناموافق دارند: NaCLجذب آب و گلوکز و پپتون و ژلاتین را بهتر میکند. (ریدوباوئر). گنه گنه از جذب آب جلوگیری میکند. 4 Mgso از جذب Naclو استریکنین ممانعت میکند. زردآب (با عملی که برکشش سطحی دارد = تراوب) جذب موادی را که در گوارش چربیها حاصل میشوند ممکن میسازد الکترولیت ها که آبگیری کلوئیدها را کم میکنند از جذب روده میکاهند. استیل کولین نفوذپذیری رودهء قورباغه را نسبت بگلوکز کم میکند. ادرنالین قابلیت نفوذ روده را زیاد میکند. (گلهورن ونورتوپ، 1933)(1).
با این چند مثال جدول آزمایشهایی که برای بیان جذب روده شده است پایان نمییابد مثلاً ذکر فاگوستیوز گلبولهای چربی بوسیلهء سلولهای جدار روده و گلبولهای سفید که از جدار روده بیرون میروند و بدرون می آیند نابجا نیست. اختصاصات دیگر جذب گلوسیدها و پروتیدها و چربی را در شیمی فیزیولوژی باید جست، توانایی املاح زردآب در قابل حل ساختن اسیدهای چرب. 8 - کار سلولها: در موقع جذب آب و پپتون و Naclسلولهای دیوار روده اکسیژن فراوان مصرف میکند بنابراین در سلولها کاری به نیرو صورت میگیرد بخشی از انرژی که حاصل میشود صرف دوباره ساختن لیپیدها میگردد.
ب - راههای جذب غیر از رودهء باریک: درحال طبیعی دهان راه جذب نیست غذایی که در دهان است هنوز گوارده نشده و مدت توقف آن نیز در دهان کوتاه است، پوشش درونی دهان ضخیم است و برای جذب مناسب نمیباشد (بافت پوششی مطبق). بعضی از داروها یا زهرها مانند اتروپین و پیرامیدن و نیتروگلیسرین در صورتی که مدتی در دهان بمانند جذب میشوند (مندل). هر گاه گلوی خرگوشی را ببندیم سیانور پتاسیم از راه دهان جانور را مسموم میکند. با آنکه پوشش معده مانند دهان محل جذب نیست بعضی از مواد مانند قندها و نمکها و پپتونها استریکنین در معده جذب میشوند. مواد دیگر را دیاستازهای معده ضایع میکنند و بخون نمیرسند. (کورار و زهر مارها و ویروس هاری). در رودهء فراخ در هر روز چندین لیتر آب جذب میشود. (با مقایسهء مقدار مایع غذایی و مقدار شیره های گوارشی با مقدار مدفوع). ولی چون در رودهء باریک آنچه جذب شدنی است جذب میشود معمولاً مواد غذایی در رودهء بزرگ جذب نمیشود اما اگر مایعهای غذائی در آن وارد شوند جذب میشوند. اوروبیلین نیز در رودهء فراخ جذب میشود. مواد فرار (مالش با ترکیبات جیوه) و ماده های محلول در چربیها (ایپریت) از راه پوست جذب میشود ماده هایی را که زیر پوست تزریق میشوند ورید جذب میکند.
ملتحمهء چشم: اغلب در طب چشم راه جذب داروهایی از قبیل اتروپین و ادرنالین و پیلوکارپین میباشد.
راههای دم زدن: گازهای سمی و مایعهایی را که اتفاقاً در آن وارد شود جذب میکنند. (تغذیه بوسیلهء لوله از این راه).
راههای زردآبی: اگر مجرای کیسه به روده بسته باشد زردآب جذب میکند (یرقان). آبدان از پوششی مطبق پوشیده است و اگر سالم باشد هیچ مادهء دارویی که در آن وارد شود جذب نمیشود. (این نظر مورد تردید است). در حال طبیعی اوره و Naclدر آبدان جذب نمیشوند. (از فیزیولوژی عمومی ترجمهء عبدالله شیبانی تلخیص از صص188 - 194).
- سیر جذب؛ سیر سریع. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از ذیل اقرب الموارد) (تاج العروس). قال الشاعر: قطعت اخشاه بسیر جذب، اَی حالة کونی خاشیاً له. (تاج العروس).
- جذب و دفع؛ تحلیل بردن و دفع کردن مواد غذایی.
(1) - این دو دانشمند نشان داده اند که با تحریک پی پاراسمپاتیک جذب گلوکز در رودهء قورباغه کم میشود وباتحریک سمپاتیک گلوکز زیاد میشود. میدانیم که درانتهای پی پاراسمپاتیک استیل کولین آزاد میشود (لوی ودیل). و انتهای سمپاتیک مادهء سمیاتین (کاننون وبک) که دارای خواصی مشابه با آدرنالین است (بک) آزاد میکند = تئوری شیمیایی تحریک سلسله عصبی غیر ارادی.

جذب.

[جَ ذَ] (ع اِ) پیه خرما. (منتهی الارب). پیه خرمابن. (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). جمارالنخل و هو شحم النخل. (از اقرب الموارد). || سخت از پیه خرما. (آنندراج) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). خشن از پیه خرما. (از اقرب الموارد). و فی الحدیث: «کان [ اَی محمد ]یحب الجذب». (از اقرب الموارد). پیهی که بر سر درخت خرما است و پوست آن را میکنند و میخورند. (اقرب الموارد). الشحمة التی تکون فی رأس النخلة یکشط عنها اللیف فتؤکل کانها جذبت عن النخلة. (از اقرب الموارد).

جذب.

[ ] (اِخ) شهرکی است بشام، خرم و آبادان و خرد و با کشت بسیار و آبهای روان. (حدود العالم).

جذبات.

[جَ ذَ] (ع اِ) جِ جذبه؛ کششها. || فریبها. (ناظم الاطباء). || فلان اخذ فی وادی جذبات؛ یعنی راه گم کرد و بمنزل نرسید. (از منتهی الارب). || در تداول عرفان و تصوف، جذبه به معنی کشش خدای تعالی است مر بنده را بسوی خود. رجوع به جذبه شود.

جذبان.

[جِ ذِبْ بان] (ع اِ) زمام نعل که میان انگشت نر و انگشت دومین باشد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). زمام نعل. (تاج العروس). دوال نعل است. (شرح قاموس).

جذب القلب.

[جَ بُلْ قَ] (ع اِ مرکب)رجوع به جذب قلب شود.

جذب غذا.

[جَ بِ غَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) تحلیل رفتن غذا در بدن. جذب. رجوع به جذب شود.

جذب قلب.

[جَ بِ قَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) یا جذب القلب. علتی است که بیمار احساس میکند دل او بزیر کشیده میشود. (از کشاف اصطلاحات الفنون). بیماریی باشد که بیمار چنان حس کند که دل او بزیر کشیده میشود. (از بحر الجواهر).

جذب قلوب.

[جَ بِ قُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) دل های مردم را بسوی خود جلب کردن.

جذب کردن.

[جَ کَ دَ] (مص مرکب)کشیدن. بسوی خود کشیدن. (ناظم الاطباء). در خویشتن چیدن. (تاج المصادر بیهقی). التسقی؛ خون و مانند آن در خویشتن چیدن. (تاج المصادر بیهقی) :
از بس که کند جذب رطوبت خطرش نیست
گر ساغر چینی ز هوا بر حجر آید.
عرفی شیرازی (ارمغان آصفی).
رجوع به جذب شود.

جذبة.

[جَ بَ] (ع اِ) مسافت بعید. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مسافت. (اقرب الموارد).
- جذبة من غزل؛ یک تاب از ریسمان که زنان بدوک دهند. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). || یکبار کشیدن. (غیاث اللغات). || در تداول تصوف و عرفان، کشش قلبی. (از غیاث اللغات). کشش و جذبه. در اصطلاح صوفیه، برکشیدن خدای بنده ای را. کششی که بعض ارباب سلوک را افتد از عالم غیب. بی مقدمهء ریاضتی و سیری و سلوکی بناگاهان فتوحات و کشفها و ترک علائق دست دادن کسی را. (اصطلاحات صوفیه). شارح گلشن راز آرد: جذبه عبارت است از نزدیک گردانیدن حق مر بنده را بمحض عنایت ازلیت و مهیا ساختن آنچه در طی منازل بنده به آن محتاج باشد بی آنکه زحمتی و کوششی از جانب بنده در میان باشد. و طریقهء جذبه راه انبیاء و اولیاء است. مطالب فوق در شرح بیت زیر آمده:
وگر نوری رسد از عالم جان
ز فیض جذبه یا از عکس برهان.
یعنی اگر هدایت و عنایت الهی رهبر گردد و نور واردات و الهامات و کشش و جذبهء الهی و علوم لدنی از عالم جان که مقام الوهیت و مرتبهء اسماء است و حیات و علم و تمامت صفات کمال از او بر موجودات فایض است، برسد روی از مقتضیات طبیعت گردانیده توجه به عالم علوی نماید و در پی فضائل اعمال و اخلاق مرضیه سعی و اجتهاد بتقدیم رسانیده نفس را از خسایس ملکات ناپسندیده مزکی و مهذب گرداند. (شرح گلشن راز) : پیش از آنکه بصحبت ایشان مشرف شوم بچندین سال مرا جذبه ای پیدا شده بود. (انیس الطالبین ص81).
خاطر او در خیال هرچه که صورت کند
جذبهء قدسی در او خانه شود چون نگار.
خاقانی (چ عبدالرسولی ص211).
گر رسد جذبهء خدا ماء معین
چاه ناکنده بجوشد از زمین.مولوی.
- جذبهء شوق؛ کشش شوق. کشش اشتیاق. شدت دلبستگی و علاقه :
نگر که شبنم بی دست و پا ز جذبهء شوق
چگونه جای بدامان آفتاب گرفت.ظهیر.
- جذبهء عنان؛ کشیدن عنان. کشیدن مهار :
در سایهء رکابش فتنه بخفت و دین را
در جذبهء عنانش جولان تازه بینی.خاقانی.

جذبة.

[جَ ذَ بَ] (ع اِ) یکی از جَذِب. || کشش و ربایش. (از منتهی الارب) (آنندراج). || مسافت بعید. (آنندراج). || یک تاب از ریسمان که زنان بدوک دهند. (آنندراج). || خشم و غضب و قهر و تندی. (ناظم الاطباء). || عرضه و میل و ارادهء از روی استواری و آرزوی محکم. (ناظم الاطباء). و در تداول عامه، صفتی که مردم از دارندهء آن ترسند. شخصیتی که بصاحب آن حرمت نهند. و رجوع به جذبه داشتن شود.

جذبه.

[جَ بَ] (اِخ) نام عشیره ای است از طائفهء محیسن از طوائف بنی کعب ساکن خوزستان. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص90).

جذبه.

[جَ بَ] (اِخ) شاعری است بنام میرمؤمن از اهالی دارالمؤمنین کاشان. وی بشغل طبابت مشغول و به کسوت فقر ملتبس و خود او میگفته که چهار صد درویش و قلندر را بیشتر خدمت کرده ام. الحق او دارای صفات پسندیده بود و صحبتش مکرر اتفاق افتاد و اکثر اوقات از تلخی افیون کام شیرین داشت. از اوست :
در مصر دلم یوسفی آسوده که هرگز
یعقوب ندیده ست و زلیخا نشنیده ست.
(از مجمع الفصحاء ج2 ص91) (از آتشکدهء آذر چ قدیم ص376).

جذبه داشتن.

[جَ بَ / بِ / جَ ذَ بَ / بِ تَ] (مص مرکب) هیبت داشتن. دارا بودن صفتی که مردم به آن احترام نهند. و رجوع به جَذبَه شود.

جذبی.

[جَ] (اِخ) جذبی خلف شاه قلیخان. اصلش از اکراد حوالی بغداد است به هندوستان رفته و در آنجا بشجاعت مشهور شده است. وی طبع خوشی داشت و ابیات زیر از اوست:
من آن نیم که بقاصد دهم نشانهء خویش
که سازدش ز پی مدعا بهانهء خویش.
بود در دست او دل از نگاه غیر چون مرغی
که طفل مکتب از بیم معلم سر دهد زودش.
(از آتشکدهء آذر چ قدیم ص12).

جذبی.

[جَ] (اِخ) نام شاعری است از اهالی خوانسار و این بیت از اوست:
جز درد تو در جهان ندیدم
یاری که دلی دور [ درو ] توان بست.
(از قاموس الاعلام ترکی).

جذجذة.

[جَ جَ ذَ] (ع مص) بریدن از بیخ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). قطع کردن چیزی. (قاموس، از ذیل اقرب الموارد).

جذر.

[جَ] (ع اِ) بن یا بن زبان. || نره. || مقابل مد. || بن گردن. || ج، جُذور. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || اصل هر چیزی. (کشاف اصطلاحات الفنون) (ذیل اقرب الموارد) (آنندراج) (غیاث اللغات). و منه الحدیث: «ان الامانة نزلت فی جذر قلوب الرجال». (ذیل اقرب الموارد). || (اصطلاح ریاضی) در علم حساب، جذر به معنی عددی که چون در نفس خودش ضرب کنند عدد دیگر حاصل آید و آنچه بعد از ضرب حاصل آید آن را مجذور گویند. (غیاث اللغات) (آنندراج). عددی که اگر در نفس خودش ضرب کنند لابد از این عدد عددی دیگر حاصل آید، آن عدد مضروب به نسبت این عدد حاصل جذر بود. و آن عدد محصول بنسبت این عدد مضروب مجذور باشد. مثلاً چون دو را در دو ضرب کنند چهار حاصل شود، آن دو که مضروبند به نسبت این چهار ضرب باشد و آن چهار بنسبت این دو مجذور. (از شرفنامهء منیری). آن عدد را که چون در خویشتن ضرب کردی عدد دیگر حاصل آید جذر خوانند چون هفت مر چهل و نه را. (التفهیم ص43). در اصطلاح محاسبان عددی را گویند که در نفس وی ضرب کنند. کذا فی المنتخب. و در خلاصة الحساب و شرح آن چنین آمده: عددی که در نفس خود ضرب شود در علم محاسبات جذر و در علم مساحت ضلع و در جبر و مقابله شی ء نامند. و حاصل آن را مجذور و مربع و مال گویند. (از کشاف اصطلاحات الفنون). و جذر باعتبار اضافت مجذور خود دو قسم است: یکی جذر مُنطق یعنی جذر برای عدد منطق و دیگر جذر اصم یعنی جذر برای عدد اصم. (از غیاث اللغات) (آنندراج). در اصطلاح جدید چنین تعریف شده: بنابر تعریف جذر عدد Aعدد aاست که اگر (a) را در نفس خود ضرب کنیم عدد Aبدست آید. (a) را ریشه دوم عدد Aمی گویند و از آنجا که منهای (a) اگر در منهای aضرب شود عدد Aبدست می آید برحسب تعریف جذر عدد Aعدد aاست. چون اعداد به صحیح و کسری تقسیم شوند عدد (a) ریشه دوم A است در این تقسیمات جای نخواهند گرفت و خود قسیم علیحده ای بوجود می آورند. فیثاغورثیان که اول کسانی بودند که بقضیهء عروس در هندسه پی بردند با آنکه به اصالت این قضیه دلیلهایی آوردند ولی غافل از آن بودند که اگر دو ضلع زاویه قائمه هریک مساوی عدد یک باشد وتر آن مثلث اثبات عدد 2 aاصم را خواهد کرد و چون یکی از شاگردان این مکتب پی به این راز برد او را در آب غرق کردند. مسأله مهمی که در جذر اعداد بین اهل حساب ما مورد بحث است یافتن دو عددی است که مجموع مربعات آنها مربع عدد ثالثی شود یعنی یافتن 2Z= 2Y + 2X. در این زمینه فرما(1) رابطه 2(2b+ 2a) = 2b2a4 + 2(2 b- 2a) را بدست داد و بعد از او دیگران نیز در تبیین این مقاله سعی ها کردند و مسأله بصورت z = Y + Xطرح شد متاسفانه تا کنون راه حل عمومی قضیه بدست نیامده است. ولی حالات جزئی آن تا اعداد بسیار بزرگی پیدا گردیده است. (از کتاب یک دوسه بی نهایت گاموف و هندسه عملی و علمی مهندس رضا). || شادروان کعبه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). و فی حدیث عایشة سألته عن الجذر، قال: هوالشاذروان الفارغ من البناء حول الکعبة. (لسان، از اقرب الموارد). جِذر. (اقرب الموارد). || اجرت مغنی و این لغت دخیل است. (اقرب الموارد از صاحب فقه اللغه) (مهذب الاسماء). || شترمادهء چهارساله. (ناظم الاطباء) (شرفنامهء منیری). شتر چهارساله بود. (از حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی) :
چگونه جذری جذری کجا ز پستانش
هنوز هیچ لبی بوی ناگرفته لبن.
منجیک (از فرهنگ اسدی).
|| سیم حلب بود که بپادشاه دهند. (از حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی) :
کنند واجب جذری هم اندر آن ساعت
بهر شبی بسپارد بناقد و وزّان.
عنصری (از فرهنگ اسدی).
|| پیمانه ای است و آن رطل است. (یادداشت مؤلف). || استیصال. (تاج العروس). یقال: جذرت الشی ء جذراً؛ استأصلته. (تاج العروس). || (مص) از بیخ برکندن. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (کشاف اصطلاحات الفنون) (از ذیل اقرب الموارد). جِذر. (منتهی الارب) (کشاف اصطلاحات الفنون). || بریدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (کشاف اصطلاحات الفنون) (ذیل اقرب الموارد). جِذر. (کشاف اصطلاحات الفنون) (منتهی الارب).
(1) - Fermat.

جذر.

[جَ ذَ] (اِخ) همان جدر بدال مهمله است و آن مسرحی است در شش میلی مدینه. (از معجم البلدان). رجوع به جدر شود.

جذر اصم.

[جَ رِ اَ صَم م] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) و آن آن است که او را جذر صحیح نباشد، مانند عدد ده که جذر آن تقریباً سه و سبع باشد. (از کشاف اصطلاحات الفنون). جذر اصم آن است که هرگز حقیقت او بزبان در نیاید چون جذر ده، که هرگز عددی نتوان یافتن که او را اندر مثل خویش زنی ده آید. و اصم کر بود. زیرا که جواب ندهد جوینده را تا نیابدش مگر بتقریب و نزدیک شدن با او بس. (التفهیم ص42). آن چنان است هر عددی که چون آن را مجذور فرض کنند برای آن جذر سالم بهم نرسد مگر آنکه کسر در او واقع باشد، چنانکه عدد ده که اگر برای آن جذر تجویز کنند سه عدد سالم و یک سبع باشد چون این را در نفس خودش ضرب کنند نه عدد سالم چهل و سه حصه منجمله چهل و نه حصه یکعدد حاصل آید چون در کامل شدن ده عدد کسر شش جزو از چهل ونه جزو مذکور باقی مانده لهذا جذر مذکور تقریبی شد نه تحقیقی و چون این قسم جذر بر مجذور خود بدلالت صریح دال و ناطق نیست بلکه به اشارت تقدیر دلالت میکند پس گویا اصم است اگر چه اصم بفتحتین به معنی کر و ناشنواست لیکن چون کر مادرزاد را گنگی لازم است لهذا مجازاً بمقابله منطق که بضم میم و کسر طای مهمله به معنی گویا است لفظ اصم به معنی گنگ مستعمل میشود و جذر اصم محض بمقابله منطق است و الا جذر اصم سالم را وجود نیست. (غیاث اللغات). نویسندگی و تحریر عددی را گویند که از او مخرجی بدرنیاید، چون عدد یازده و امثال آن. (از شرفنامهء منیری). جذری است که راهی به دانستن حقیقت آن با عدد نباشد، چون جذر دو یا جذر سه یا جذر ده. (یادداشت مؤلف) :
تا نکند کس شمار جنبش چرخ فلک
تا نکند کس پدید منبع جذر اصم(1).
منوچهری (دیوان ص 71).
بقات بادا چندانکه عاجز آید از او
مهندسی که بداند شمار جذر اصم.سوزنی.
در نگنجد سخن او ز لطافت بحساب
زین سبب حکم کری لازم جذر اصم است.
ظهیر.
آنکه گر آلاء او را گنج بودی در عدد
نیستی جذر اصم را عیب گنگی و کری.
انوری (از شرفنامه).
... و آن مهم که چون جذر اصم در شکال اشکال بمانده به کیاست و شهامت و حسن اصطلاح کفایت کردن. (ترجمهء تاریخ یمینی ص40).
لطفم اثر آنچنان نماید
کز جذر اصم زبان گشاید.نظامی.
بالغانی که بلغهء کارند
سر بجذر اصم فرو نارند.نظامی.
- جذر اصم ساختن؛ عمل کردن آن. بدست آوردن آن :
بین که در دل شکست زلزلهء نفخ صور
گوش خرد شرط نیست جذر اصم ساختن.
خاقانی.
- جذر اصم شنیدن؛ گوش فرادادن بدان. استماع کردن عمل جذراصم :
آه خدایگان که فلک زیر کعب اوست
جذر اصم شنیده بوای اندر آمده.خاقانی.
|| در تخته خاک عدد هشت را گویند. (شرفنامه منیری). گویند تخته خاک نه مرتبه دارد هفتم آن جذر است و هشتم آن جذر اصم. (شرفنامه منیری):
جذر اصم هشت خلد سخت بود جذر هشت
تیغ تو و هشت خلد هندو و جذر اصم.
خاقانی.
(1) - کازیمیرسکی در این شعر جذر اصم را، به معنی ریشه یا سنگ سخت گفته است ولیکن اصطلاحی است در حساب که یاد کرده شد.

جذران.

[جُ] (اِخ) نام بطنی است از غافق. (از لباب الانساب).

جذرانی.

[جُ] (ص نسبی) منسوب است به جذران که بطنی است از غافق. (از لباب الانساب).

جذرانی.

[جُ] (اِخ) اسحاق بن یزید ابی سکن غافقی، مکنی به ابویعقوب و ملقب بجذرانی است. وی بسال دویست و بیست و چهار (ه . ق.) درگذشت. (لباب الانساب).

جذرگشای.

[جَ گُ] (نف مرکب) گشایندهء جذر. آنکه جذرعدد اصم را معلوم کند. در بیت زیر کنایه از ظفر یافتن بر مشکلات است :
تختهء خاک رزم را جذر اصم شده ظفر
خنجر شه چو هندویی جذرگشای معرکه.
خاقانی.

جذر مطلق.

[جَ رِ مُ لَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) همان جذر منطوقٌ به است و آن جذری باشد که حقیقت مقدار آن دانسته آید و توان گفتن چون جذر صد که ده باشد. رجوع به جذر و جذر منطق شود.

جذر منطق.

[جَ رِ مُ طِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) آن است که چون عدد سالم را در نفس خودش ضرب کنند عددی دیگر سالم پدید آید چنانچه عدد سه که چون سه را در سه ضرب کنند نه حاصل میشود و همچنین عدد چهار که چون چهار را در چهار ضرب کنند شانزده حاصل میشود پس در این هر دو مثال عدد سه و چهار جذر است و عدد نه و شانزده مجذور که هر دو عدد منطق اند. (غیاث اللغات) (آنندراج). جذر منطق آن است که حقیقت او بزبان توان گفتن. و او را منطوقٌ به نیز خوانند و مطلق و مفتوح یعنی گشاده، همچون سه نه را و چهار شانزده را. (التفهیم ص42). و آن آن است که او را جذر صحیح باشد مثل عدد نه چه سه جذر آن است. (از کشاف اصطلاحات الفنون).

جذرة.

[جُ رَ] (اِخ) ابن سیرة عتقی است. وی در فتح مصر حضور داشته است. (از لباب الانساب).

جذره.

[جَ رَ] (اِ) به فارسی ماوراءالنهر، شرارهء آتش راگویند از شرح مفصل. (از غیاث اللغات) (آنندراج).(1)
(1) - شاید تصحیفی است از جذوة بهمین معنی. رجوع به جذوه شود.

جذری.

[جَ] (ص نسبی) منسوب است به جذرة که بطنی است از کعب بن القین. (از الانساب سمعانی) (از لباب الانساب).

جذع.

[جَ] (ع مص) بی علف بستن ستور را. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). بازداشتن چارپا در جای بی علف (شرح قاموس). واداشتن ستور بی علف. (تاج المصادربیهقی) (مصادر زوزنی). || بستن دو شتر را در یک رسن. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). قرنهما بقرن؛ ای حبل. (از اقرب الموارد). بهم بستن دو شتر را به یک ریسمان. (از شرح قاموس). || بزندان کردن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (آنندراج) (تاج المصادر بیهقی). بند کردن. (غیاث اللغات). || خوار داشتن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (آنندراج). || بینی و گوش و دست بریدن. (غیاث اللغات، از منتخب).

جذع.

[جِ] (ع اِ) تنهء خرمابن و جز آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). تنه. (غیاث اللغات). ساق و تنهء درخت است. (شرح قاموس). ساق نخل. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). تنهء درخت. (ترجمان القرآن عادل). ج، جُذوع. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) و اَجذاع. (قطر المحیط): وَ هُزّی الیک بجذع النخلة تساقط علیک رطباً جنیاً. (قرآن 19 / 25). فاجائها المخاض الی جذع النخلة. قالت یالیتنی مت قبل هذا و کنت نسیاً منسیا. (قرآن، 19/23). و لاصلبنکم فی جذوع النخل. (قرآن 20/71). || بچهء گوسفند در سال دوم. (شرح قاموس). || بچهء گاو در سال سیم. (شرح قاموس). شتر در سال پنجم. (شرح قاموس). || تیر سقف. (ناظم الاطباء). آنچه تیر سقف بر آن قرار دهند. (از اقرب الموارد). ستون. (مهذب الاسماء) (اقرب الموارد) :
و لم یر قبل جذعک قط جذع
تمکن من عناق المکرمات.
(از تاریخ بیهقی ص192).
اما والله لو لا قول واش
و عین خلیفة(1) لاتنام
لطفنا حول جذعک واستلمنا
کما للناس بالحجر استلام.
(از تاریخ بیهقی ص190).
(1) - ن ل: وعین للخلیفة لاتنام.

جذع.

[جَ ذَ] (ع اِ) آنچه پیش از ثنی باشد، یعنی گوسپند و گاو بسال دوم در آمده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از ذیل اقرب الموارد). گوسفند که بسال دوم باشد. (غیاث اللغات، از لطائف و منتخب). سال پیش از ثنی است و ثنی آن است از شتر پای بشش سال گذاشته و در اسب پای بچهار سال گذاشته، و در گوسفند و گاو آن است که پای به سه سال گذاشته باشد. (از شرح قاموس) (از قطر المحیط). از کره اسب آنچه پای بدو سال گذاشته باشد. (از صبح الاعشی ج2 ص30). آنچه بسال دوم درآمده از گوسفند. (کشاف اصطلاحات الفنون). گاو دوسالهء نر. (یادداشت مؤلف). || کرهء اسب بسال سوم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از شرح قاموس) (از قطر المحیط) (غیاث اللغات). || گاو که بسال سوم باشد. (غیاث اللغات) (کشاف اصطلاحات الفنون). || شتر بسال پنجم. (صبح الاعشی ج 2 ص34). (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از شرح قاموس) (قطر المحیط). ج، جُذعان و جَذعان و جِذاع و اَجذاع. (از منتهی الارب) (از قطر المحیط) (اقرب الموارد). مؤلف کشاف اصطلاحات اختلاف اقوال را چنین آرد: بفتح و ذال معجمه در لغت آنچه بسال سوم درآمده از گاو و اسب. و بسال پنجم درآمده باشد از شتر. و بسال دوم درآمده باشد از گوسپند. و به اصطلاح فقهاء، بره ای که بیشتر سال بر او گذشته باشد. چنانکه در منتخب و کنزاللغات آمده است و صاحب صراح گوید: جذع بدو فتحه آنچه بسال دوم درآمده باشد از گوسپند و بسال سوم از گاو و بسال پنجم از شتر. و در بعضی از کتب لغت آمده الجذع دوساله شدن گوسپند و گاو و آهو و اسب و پنجساله شدن اشتر. و مؤلف جامع الرموز در کتاب زکوة گوید: جذع، شتری که پنج سال از سن او گذشته باشد و در اصطلاح شریعت شتر چهارساله باشد چنانکه صاحب شرح عطاوی ذکر کرده، لکن در عامهء کتب فقه و لغت چهار تا انتهای پنجسالگی را جذع گویند زیرا انتهای پنجسالگی سن جوانی این قبیل حیوانات است و اصل معنی جذع هم جوان است و جذعه مؤنث جذع است. و مؤلف جامع الرموز در کتاب اضحیه گوید: جذع بدو فتحه در لغت از جنس میش آن را گویند که یک سالش تمام باشد و از بز آنکه پا در دوسالگی نهاده باشد. و از گاو آنکه داخل سه سالگی شده. و از شتر آنکه پن جساله باشد. و جز این نیز گفته اند چنانکه ابن الاثیر گفته است. و در شریعت ازمیش نزد اکثرآن است که از یک سال بیشتر داشته باشد چنانکه در کافی آمده است و صاحب محیط بیشتر از یک سال را اینطور تفسیر کرده که داخل ماه هشتم شده باشد. و صاحب خزانه گفته است که یعنی ششماه و اندی بیش از یک سال داشته باشد. و مؤلف شاهدی گفته که نزد فقهاء ششماه او تمام شده باشد و زعفرانی گفته که پیش از ششماهه یا هشت ماهه و یا نه ماهه باشد. و کمتر از آن را حمل گویند. (کشاف اصطلاحات الفنون). || جوان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تازه جوان. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). یقال: فلان فی هذا الامر جذع؛ یعنی نو درآمده. (منتهی الارب). یعنی فلان در این کار تازه درآمده است. (از قطر المحیط) (ناظم الاطباء). و منه قول ورقة بن نوفل: «یا لیتنی فیها جذع»؛ اَی لیتنی اکون شاباً حین تظهر نبوته حتی ابالغ فی نصرته. (اقرب الموارد).
- الازلم الجذع؛ روزگار. (منتهی الارب). روزگار سخت پربلا. (ناظم الاطباء). دهر. (اقرب الموارد) :
یا بشر لولم اکن منکم بمنزلة
القی یدیه علیّ الازلم الجذع.
اخطل (از اقرب الموارد).
- || اسد. (قطر المحیط) (از منتهی الارب). شیر بیشه. (ناظم الاطباء). برخی این ترکیب را به شیر تفسیر کرده اند ولی مورد اعتماد نیست. (از اقرب الموارد).
- الدهر جذع ابداً؛ یعنی پیوسته جوان است. پیر نگردد. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) :لاآتیک الازلم الجذع؛ اَی لاآتیک ابداً لانّ الدهر ابداً جدید کأنه فتی لم یسن. (اقرب الموارد).
- ام الجذع؛ داهیه و بلا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از قطر المحیط).
- ذهبوا جذع مذع، مبنیتین علی الفتح؛ یعنی پریشان و متفرق شدند، به هرسو. (منتهی الارب) (قطر المحیط) (از ناظم الاطباء).

جذع.

[جَ ذَ] (اِخ) ثعلبة بن زیدبن الحارث. رجوع شود به امتاع الاسماع ص90.

جذع.

[جِ] (اِخ) ابن عمرو. غسانی است. (شرح قاموس) (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). نام مردی است. (اقرب الموارد). و اشاره به این مثل عرب است که خذ من جذع ما اعطاک؛ یعنی بگیر از جذع آنچه داده است ترا. (شرح قاموس). و فی المثل : خذ من جذع ما اعطاک. و این مثل در غنیمت شمردن عطای بخیل گویند. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و اصل این مثل این است که غسان میداد بپادشاه سلیح هر سال دو دینار از هر مردی و بود پادشاه سلیح، سبطة بن المنذر سلیحی، پس آمد سبطه و میخواست از غسان دو دینار را پس [ جذع ] داخل شد بمنزل و خانهء سبطة، پس بیرون آمد در حالی که گیرنده بود بخود شمشیر سبطة را پس زده بود به آن شمشیر سبطة را تا سترده شده بود و گفت که «خذ من جذع ما اعطاک». یا اینکه اصل مثل آن است که داد جذع شمشیر خود را به رهن ببعضی از پادشاهان، پس نگرفت آن پادشاه شمشیر را و گفت بکن در فلان از مادرت. پس زد به آن شمشیر پادشاه را و کشت پس گفت که «خذ من جذع ما اعطاک». و زده میشود این مثل در غنیمت شمردن آنچه میبخشد زفت و بخیل. (شرح قاموس) (منتهی الارب). و مؤلف مجمل التواریخ والقصص آرد: سلیح بن حلوان پادشاه عرب شام بود، چون دید که غسانیان در جوار او جای گرفتند خراجی بر ایشان نهاد، و هر سالی سبیط بن ثعلبه را بفرستادی و خراج همی ستدی پس سبیط سالی بخراج خواستن آمد، و مهتر غسانیان را نام ثعلبه بود از وی مهلت خواست و تنگ دستی پیش آورد، سبیط گفت اگر خراج بدهید و الاّ زن و فرزند شما برده کنم. ثعلبه مردی حلیم بود گفتا اگر خواهی که وجه خراج زود حاصل شود سوی برادرم رو جذع بن عمرو، و او مردی شجاع بود سبیط برفت و او را همچنان تقاضا نمود، پس شمشیری بیرون آورد غلافش بزر اندر گرفته، گفت [ این شمشیر ] بپای مزد تو شاید، تا من خراج جمع کنم. گفت بلی، جذع گفت بگیر، سبیط [ نیام ] شمشیر بگرفت و او تیغ بیرون کشید و همی زد تا بکشتش پس گفت: «خذ من جذع ما اعطاک». و این سخن مثل گشت در عرب. (مجمل التواریخ والقِصص ص173).

جذعات.

[جَ ذَ] (ع اِ) جِ جَذَعَة. (منتهی الارب) (قطر المحیط) (اقرب الموارد). رجوع به جذعة شود.

جذعان.

[جُ] (ع اِ) جِ جَذَع. (منتهی الارب). رجوع به جذع شود.
- جذعان من الجبال؛ صغار آنها. (قطر المحیط) (اقرب الموارد). کوههای خرد. (منتهی الارب).

جذعم.

[جَ عَ] (ع ص، اِ) و جذعمة؛ نوجوان. (از متن اللغة). و رجوع به جذعمة شود.

جذع مذع.

[جِ ذَ عَ مِ ذَ عَ] (ع ص مرکب، از اتباع) پریشان و متفرق شده. رجوع به جذَع شود.

جذعمة.

[جَ عَ مَ] (ع ص، اِ) خرد و کودک. (منتهی الارب). صغیر. (قطر المحیط). خرد و کودک و طفل صغیر. (ناظم الاطباء). اصل آن جذعه و میم آن زائد است. (از قطر المحیط) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). اصل آن جذعه و میم زائده و هاء برای مبالغه است. (منتهی الارب) (آنندراج). در متن اللغة به معنی نوجوان آمده است و معنی خرد و کودک در منتهی الارب مورد تأمل است. و منه حدیث علی (ع): اسلم ابوبکر و انا جذعمة. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

جذعة.

[جَ ذَ عَ] (ع ص، اِ) تأنیث جَذَع. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). اشتر چهارسالهء ماده. (مهذب الاسماء، نسخهء خطی). بچهء گوسفند و شتر در سنین معین. و رجوع به جذع شود. || صغیر. (قطر المحیط).

جذف.

[جَ] (ع مص) بریدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). قطع. (از اقرب الموارد) (قطر المحیط). || تیز پریدن و شتافتن مرغ. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). شتافتن مرغ. (از قطر المحیط) (اقرب الموارد). گام کوتاه زدن و تیز رفتن زن. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (قطر المحیط) (آنندراج). || راندن کشتی به بیل. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (آنندراج): جذف القارب [ کشتی خرد ] بالمجذاف؛ راندن آن را. (از قطر المحیط). || برف باریدن آسمان. (از ذیل اقرب الموارد). جذفت السماء بالثلج؛ ساحت به لغة فی الدال. (تاج، از ذیل اقرب الموارد).

جذکاره.

[ ] (اِ) رایهای مختلف. (یادداشت مؤلف).

جذل.

[جِ] (ع اِ) بیخ درخت و تنهء آن بی شاخ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تنه و بیخ درخت و غیر اوست بعد از رفتن شاخها. (از اقرب الموارد). بیخ و تنهء درخت و تنهء درخت بی شاخ. (آنندراج). یقال: انتصب کالجذل. (اقرب الموارد). عادالشیی ء الی جذله؛ اَی الی اصله. (اقرب الموارد). ج، اَجذال و جِذال و جُذول و جُذولَة. (منتهی الارب) (آنندراج) (شرح قاموس) (ناظم الاطباء). || کندهء هیزم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). جَذل. (منتهی الارب) (شرح قاموس). || بیخ بزرگ درخت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). آن چیزی است که بزرگ شده است از بیخهای درخت. (شرح قاموس). بزرگ شده از ریشه های درخت که قطع شده باشد. (از ذیل اقرب الموارد). جَذل. (منتهی الارب) (شرح قاموس). || آنچه بلند شده است مانند شاخهای درخت خرما. (شرح قاموس). چوبهایی که برسان شاخهء خرما باشند. (از ذیل اقرب الموارد). || چوب خشک. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). جَذل. (منتهی الارب) (شرح قاموس). || جانب نعل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (ذیل اقرب الموارد). سوی و کنار نعل. (شرح قاموس). || سر کوه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (ذیل اقرب الموارد) (شرح قاموس). || آنچه نمایان باشد از کوه. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (ذیل اقرب الموارد). آنچه برآمده است از کوه. (شرح قاموس). ج، اَجذال. (منتهی الارب) (شرح قاموس) (ذیل اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || مال اندک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مال قلیل. (ذیل اقرب الموارد). جذل از مال، کم از اوست. (شرح قاموس). || کنده که در شترخانه نصب کنند تا شتران گرگین بدان خارند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). چوبی است که برپا کرده میشود، از برای گرگین و جربدار. (شرح قاموس). چوبی است که برای خاراندن جرب دار نصب میشود. (از اقرب الموارد). و از این است مثل عرب: «اناجذیلها المحکک». (شرح قاموس) (منتهی الارب). در اقرب الموارد مثل فوق چنین آمده است: منه قول الحباب بن المنذر«انا جذیلها المحکک و عذیقها المرجب» و هو مثل یضرب لمن یستشفی برأیه و یعتمد علیه. (اقرب الموارد). جذیل در این مثل تصغیر تعظیم است نه تحقیر یعنی منم آن چوبک خاریده شده به او شتر گرگین. (از شرح قاموس). جذیل مصغر جذل است، بتصغیر تعظیم یعنی من جذل ایشانم که بعقل من شفا حاصل کنند، چنانکه شتران گرگین. (منتهی الارب).
- جذل رهان؛ صاحب رهان. (منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد، از لسان) (ناظم الاطباء). یعنی صاحب گرو است. (شرح قاموس).
- جذل مال؛ یعنی او چرب دست است در پرستاری چارپایان. (شرح قاموس). یقال: فلان جذل مال؛ اذا کان رفیقاً بسیاسته. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

جذل.

[جَ] (ع اِ) جِذل. (منتهی الارب) (شرح قاموس). رجوع به جذل شود.

جذل.

[جَ ذِ] (ع ص) شادمان. (از منتهی الارب) (شرح قاموس). خوشحال و شادمان. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). شاد. (یادداشت مؤلف). ج، جُذلان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

جذل.

[جَ ذَ] (ع مص) شادمان شدن. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). شادی. شادمانی. (یادداشت مؤلف) :
هر چند بر جذل صنما دست دست تست
با من رهی بساز بجای جدل جذل.سوزنی.

جذل الطمعان.

[جِ لُطْ طِ] (اِخ) لقب علقمة بن فراس که از مشاهیر عرب است. (شرح قاموس) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). ابیات زیر از اوست:
جاءَت هوازن ارسالا و اخوتها
بنوسلیم، فهابوا الموت و انصرفوا
فاستقبلوا بضراب فض جمعهم
مثل الحریق فما عاجوا و لا عطفوا
(عقدالفرید ج6 ص108).
جذل کردن.
[ جَ ذَ کَ دَ ] (مص مرکب) شادمانی کردن. شادی :
در دل ترا هواست که با من جدل کنی
در دل مرا مراد که با تو جذل کنم.سوزنی.
رجوع به جذل شود.

جذلان.

[جُ] (ع ص، اِ) جاذل و جَذِل. (منتهی الارب). رجوع بکلمات مزبور شود.

جذلان.

[جَ] (ع ص) شادمان. (از منتهی الارب) (از شرح قاموس). شادان و خوش. (آنندراج) (غیاث اللغات). شادمان و خوشحال. (ناظم الاطباء). شادان. (مهذب الاسماء).

جذلة.

[جَ ذِ لَ] (ع ص، اِ) انگور رسته و پیچیده شاخ. (آنندراج). درخت رز رسته و پیچیده شاخ. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). یعنی تاکی است که روییده و شاخهای او بهم پیچیده است. (از شرح قاموس). کرمة جذلة؛ انگور رسته و پیچیده شاخ. (منتهی الارب).

جذم.

[جَ] (ع اِ) اصل مردم و جز او. (مهذب الاسماء). اصل و بن هر چیز. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). اصل. (المنجد). جِذم. (منتهی الارب) (المنجد). || روییدن گاه. منبت. (از المنجد). جِذم. (المنجد). ج، اَجذام و جُذوم. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به جِذم شود. || بن دندان. (مهذب الاسماء). || بن درخت و کونهء درخت. (مهذب الاسماء). || (مص) بریدن. (از منتهی الارب). بریدن و قطع کردن. (ناظم الاطباء). بشتاب بریدن. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || بریده شدن دست و افتادن سرانگشتان. (از منتهی الارب). بریده و بریده دست شدن. || بیماری جذام پیدا کردن. (آنندراج).

جذم.

[جِ] (ع اِ) اصل و بن هر چیز. (آنندراج) (از منتهی الارب). اصل هر چیز مانند اصل دیوار و جز آن. (قطر المحیط). بیخ هر چیز و اصل عمارت. (از غیاث اللغات). جَذم. (منتهی الارب) (المنجد). رجوع به جَذم شود.
- جذم الاسنان؛ منابتها. (ذیل اقرب الموارد).
- جذم القوم؛ اصل قوم. (از ذیل اقرب الموارد). و در حدیث حاطب: «لم یکن رجل من قریش الا له جِذْم بمکة»، مقصود اهل و عشیرة است. (ذیل اقرب الموارد).
- رجل جذم؛ تهافتت اطرافه من الجذام. (از ذیل اقرب الموارد).

جذم.

[جَ ذِ] (ع ص) تیزرو. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || شتاب کننده. (شرح قاموس). شتاب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). سریع. (قطر المحیط) (ناظم الاطباء).

جذم.

[جَ ذَ] (ع مص) بریده شدن دست کسی. (از منتهی الارب) (شرح قاموس). || افتادن سرانگشتان کسی. (از منتهی الارب) (شرح قاموس). || مبتلا گردیدن به مرض خوره. (منتهی الارب) (شرح قاموس). مجذوم شدن؛ یعنی بریده دست و انگشتان شدن. (از المنجد).

جذم.

[جَ ذَ] (اِخ) زمینی است ببلاد فهم. (منتهی الارب) (شرح قاموس). زمینی است ببلاد فهم بن عمروبن قیس عیلان. قیس بن عیزارة هذلی خطاب به تأبط شراَ گوید:
اثابت خلّفت اختک عاتقا
تجمع عند الحومسات ایورها
و اخبرنی ابو المضلل انها
قفا جذم، یهدی السباع زفیرها.
(از معجم البلدان).

جذما.

[جَ] (ع ص) جذماء. جَذمی. رجوع به این کلمات شود.

جذماء .

[جَ] (ع ص) دست افتاده سرانگشت. (منتهی الارب). تأنیث اجذم. (المنجد) (ذیل اقرب الموارد). جَذمی. (المنجد). رجوع به جذما و جذمی شود. || گوش بریده. (مهذب الاسماء).
- امرأة جذماء؛ زن دست بریده یا سرانگشتان افتاده. (ناظم الاطباء).
- نعل جذماء؛ منقطعة القبال. (ذیل اقرب الموارد).
- ید جذماء؛ دست بریده. (ناظم الاطباء).

جذماء .

[جَ] (اِخ) نام زنی از شیبان. (شرح قاموس) (ناظم الاطباء).

جذمار.

[جِ] (ع اِ) پاره ای از شاخ درخت که بر تنه مانده باشد بعد از بریدن. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). پاره ای از شاخ که بعد از بریدن شاخ بر درخت مانده باشد. (آنندراج). پاره ای از شاخ درخت خرما و همچنین پاره ای از نبعه که پس از بریدن باقی ماند. (از اقرب الموارد). القطعة من اصل السعفة و کذلک اذا قطعت النبعة فبقیت منها قطعة. (اقرب الموارد). جُذمور. (اقرب الموارد). || اصل هر چیزی. (آنندراج) (از اقرب الموارد). || اول و تازهء هر چیز. (آنندراج) (اقرب الموارد).

جذمان.

[جُ] (ع اِ) نره. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ذکر. || بیخ ذکر. (شرح قاموس). بن نره. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جذمان.

[جُ] (اِخ) موضعی است که کوشک و قلعه ای از کوشکهای [ آطام ] مدینه در آنجا قرار دارد. و بدین جهت به این اسم نامیده شد که قوم تبع هنگامی که بجنگ یثرب آمدند نخلها را بریدند. (از معجم البلدان) :
کان رؤس الخزر جیین اذ بدت
کتائبنا تبری مع الصبح حنظل
فلا تقربوا جذمان انّ حمامَه
و جنتّه تأذی بکم فتحمّلوا.
قیس بن الخطیم (از معجم البلدان).

جذمور.

[جُ] (ع اِ) اصل و بن هرچیز یا اول آن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (آنندراج). جِذمار. (اقرب الموارد). || پاره ای از شاخ درخت که بر تنه مانده باشد بعد از بریدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). نبعه در وقتی که بریده شود و پاره ای از آن باقی ماند. (از اقرب الموارد). پاره ای از اصل سعفة. [ شاخ درخت خرما ] . (از اقرب الموارد). ج، جَذامیر. (منتهی الارب) (آنندراج). و بگفتهء ابن اعرابی جذمور باقیماندهء هر چیز بریده شده و جذمور الکباسه بهمین معنی است. (از اقرب الموارد). قطعه. پاره. یقال: ضربه بجذموره؛ اَی بقطعته. (از نشوء اللغة ص 36) :
فان یکن أطربون الرّوم قطّعها
فاِنّ فیها بحمدالله منتفعا
بَنانتانِ و جذمور اُقیم بها
صدرَ القناة اذا ما صارِخ فَزعا.
عبدالله بن سَبرة (از نشوءاللغة).
اخذه بجذامیره؛ یعنی گرفت همهء آن را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

جذمة.

[جِ مَ] (ع اِ) پاره ای از رسن و جز آن که سر آن بتراشند و اصل آن باقی دارند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). پاره ای از چیز است که بریده شده است از کنارهء او و مانده است بیخ او. (شرح قاموس) (از اقرب الموارد). یقال: رأیت فی یده جذمة حبل؛ یعنی قطعه ای از آن. (اقرب الموارد). || تازیانه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (شرح قاموس). || پارهء تازیانه. (مهذب الاسماء). آنچه از تازیانه ماند پس رفتن [ بریده شدن یا سائیده شدن ] طرف آن. (از اقرب الموارد). یقال: «شالت الجذم»؛ اَی بقایا السیاط بعد ذهاب اطرافها. (اقرب الموارد). ج، جِذَم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج).

جذمة.

[جَ ذَ مَ] (ع اِ) پیه بالایین خرمابن و آن نفیس تر باشد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). بالای دل خرما است و آن نیکوترین اوست. (شرح قاموس). || جای بریدگی دست. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (شرح قاموس). جَذَمَه. (منتهی الارب) (شرح قاموس). رجوع به این کلمه شود. || خوشه های خرما که در یک قمع برآیند. (از ذیل اقرب الموارد).

جذمة.

[جَ مَ] (ع اِ) جای بریدگی دست. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (اقرب الموارد). جای بریدن از دست است. (شرح قاموس). جَذَمَة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (شرح قاموس).

جذمة.

[جُ مَ] (ع اِمص) بریدگی دست. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). اسم کم کردن از دست بریده است. (شرح قاموس) (از اقرب الموارد). اسم للنقص من الاجذم و هو المقطوع الید. (اقرب الموارد). || افتادگی سرانگشت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج): ما سمعت له جذمة؛ ابن سیده گوید: «جذمة» در اینجا به معنی کلمه است ولی ثابت نیست. (از ذیل اقرب الموارد، از لسان).

جذمی.

[جُ می ی] (ص نسبی) جَذَمی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به این کلمه شود.

جذمی.

[جَ ما] (ع ص، اِ) جِ اجذَم، به معنی بریده دست یا آنکه سرانگشتان او رفته باشد. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || گرفتار به علت جذام(1). (منتهی الارب).
(1) - در هیچ یک از فرهنگهای معروف این کلمه به این وزن، بدین معنی دیده نشد.

جذمی.

[جَ می ی] (ص نسبی) منسوب است به قبیلهء جذیمه. (منتهی الارب). منسوب به جذیمه است. (لباب الانساب). جُذَمی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جذمی.

[جَ ذَ] (اِخ) اخیل بن عبیدبن اعشم بن قیس بن حصن بن عبدالله بن رضابن عمروبن غراب بن جذیمه طائی، مکنی به ابومقدام. از شاعران بود وی به جذیمة بن ودبن معزبن عتودبن عنیزبن سلامان منسوب است که بطنی است از طائفهء طی. رجوع به لباب الانساب شود.

جذمی.

[جَ ذَ] (اِخ) بشربن حنش معروف به جارود منسوب به جذیمة بن عوف بن بکربن عوف بن انماربن عمروبن ودیعة بن لکیزبن افصی بن عبدالقیس است که بطنی بزرگ از ودیعة بن نزارند. و برخی اسم او را جارودبن معلی و بعضی جز آن گفته اند. وی در اصل عبدی و سپس جذمی است. او را با پیغمبر اکرم (ص) صحبتی است و از وی روایت دارد. (از لباب الانساب).

جذمی.

[جَ ذَ] (اِخ) ذواب بن ربیعة بن عبیدبن اسعدبن جذیمه اسدی جذمی. وی منسوب به جذیمة بن مالک بن نصربن قعیربن حرث بن ثعلبة بن ذودان بن اسدبن خزیمه است که با عتیبة بن حرث بن شهاب یربوعی به قتال پرداخته است. ابوسعد و ابونصربن ما کولا، جذمی بسکون ذال ضبط کرده اند. ولی جذمی بفتح ذال صحیح است چنانکه در نسبت ربیعة و حنیفه و جز آن ربعی و حنفی گویند. (از لباب الانساب).

جذمی.

[جَ ذَ] (اِخ) طرفة الجذمی. از طائفه بنوجذیمة بن رواحة بن قطیعة بن عبس. از شاعران بود. (از لباب الانساب).

جذمی.

[جَ ذَ] (اِخ) مالک بن حرث بن عبدیغوث بن مسلمة بن ربیعة بن جذیمة نخعی جذمی. منسوب است به جذیمة بن سعدبن مالک بن نخع که بطنی است از نخع. (از لباب الانساب).

جذن.

[جِ] (ع اِ) بیخ و تنهء درخت بی شاخ. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بیخ. اصل. (از قطر المحیط). یقال: جذنه قوی؛ اَی اصله. (قطر المحیط).

جذو.

[جُ ذُو و] (ع مص) برجای ایستاده شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). و قال ابوعمرو: جذا و جثا لغتانِ. (اقرب الموارد). جَذو. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || بزانو نشستن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || ایستادن بر سر انگشتان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). جَذو. (منتهی الارب) (قطر المحیط) (اقرب الموارد). || جذا الحجر؛ ایستاده کرده پیش افکند آن را. (از منتهی الارب). ایستاده کرد سنگ را پیش از افکندن. (ناظم الاطباء). || چسبیدن کنه به پهلوی شتر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). چسبیدن و ملازم شدن کنه به پهلوی شتر. (از قطر المحیط و اقرب الموارد). جَذو. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || پیه ناک گردیدن کوهان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). پیه دار شدن کوهان. (قطر المحیط). جَذو. (منتهی الارب) (قطر المحیط).

جذو.

[جَ ذْ وْ] (ع مص) جُذُوّ، بتمام معانی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). رجوع به آن کلمه شود.

جذوار.

[] (اِ) از تیرهء زنجبیل ها. ریشهء آن معطر است(1). (از گیاه شناسی گل گلاب ص398).
(1) - Aromatica.

جذوب.

[جَ] (ع ص، اِ) جاذب، یعنی ناقهء کم شیر. (از قطر المحیط). ناقة جذوب؛ ناقهء کم شیر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). ج، جَواذب و جِذاب. (از منتهی الارب). || کشنده چیزی را. (آنندراج) :
صبر و خاموشی جذوب رحمت است
وین نشان جستن نشان علت است.مولوی.
کاف و نون همچون کمند آمد جذوب
تا کشاند مر عدم را در خطوب.مولوی.
|| برگرداننده چیزی را از جای وی. (آنندراج).

جذوبات.

[جَ] (ع ص، اِ) جِ جذوب، داروهایی است که سلاح و شوک را جذب میکنند. (از بحر الجواهر).

جذور.

[جُ] (ع اِ) جِ جَذر. (منتهی الارب). رجوع به جذر شود.

جذوع.

[جُ] (ع اِ) جِ جِذع. (منتهی الارب). جِ جذع بالکسر، تنهء درخت خرمابن و جز آن. (آنندراج). تنه های درخت. (غیاث اللغات) :
ناتراشیده همی باید جذوع
تا دروگر اصل سازد یا فروع.مولوی.
رجوع به جذع شود.

جذوع.

[ ] (اِخ) نام دیهی از دیههای مدینه است که احمدبن جعفر در آن مسکن و مقام داشت و از این جهت فرزندان او را جذوعیه نام کرده اند. (از تاریخ قم ص225).

جذوعی.

[جُ] (ص نسبی) نسبت است به جذوع. جِ جذع به معنی شاخ یا بن درخت، و شاید پدر یا بعض اجداد کسی که مشهور بدین نسبت است، جذوع میفروخته است. (از لباب الانساب).

جذوعی.

[جُ] (اِخ) محمد بن محمد بن اسماعیل بن شداد انصاری، مکنی به ابوعبدالله قاضی بصری بود. وی از علی بن مدینی روایت کند و ابوعمروبن سماک از او روایت دارد. (از لباب الانساب).

جذوعیه.

[جُ ی یَ] (اِخ) اولاد احمدبن جعفر و از این جهت که وی در جذوع از دیه های مدینه مسکن داشت فرزندان وی را جذوعیه گفتند. (از تاریخ قم ص 225). رجوع به جذوع شود.

جذول.

[جُ] (ع اِ) جِ جِذل. (منتهی الارب). جِ جذل بالکسر، بیخ و تنهء درخت و تنهء درخت بی شاخ و کندهء هیزم. (آنندراج). || (مص) راست ایستادن. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (قطر المحیط). مصدر الجاذل و هوالمنتصب مکانه لایبرح شبه بالجذل. (تاج المصادر بیهقی). || ثابت گردیدن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

جذول.

[جَ وَ] (اِ) تلفظ عامیانهء جدول، به معنی جوی خرد است.

جذولة.

[جُ لَ] (ع اِ) جِ جِذل. (منتهی الارب). بیخهای درخت. رجوع به جذل شود.

جذوم.

[جُ] (ع اِ) جِ جِذم. (منتهی الارب). رجوع به جذم شود.

جذوة.

[جَ وَ] (ع اِ) پارهء آتش. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (ترجمان القرآن عادل) (اقرب الموارد):... قالَ لاهله امکثوا انّی آنستُ ناراً لعلّی آتیکم منها بخبر اَو جذوةٍ من النار لعلکم تَصطلون. (قرآن، 28/29). جِذوَة. جُذوة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (اقرب الموارد). جمرة. (قطر المحیط). || پاره ای از هر چیز. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ج، جُذی و جِذی و جِذاء. (منتهی الارب) (آنندراج). خدرک آتش. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). خدرک. (یادداشت مؤلف). افروخته آتش. (مهذب الاسماء، نسخهء خطی). ج، جِذی و جُذی و جِذاء. (منتهی الارب) (آنندراج). || اخگر سرخ است. (شرح قاموس).

جذوة.

[جِ وَ] (ع اِ) جَذوة. (منتهی الارب) (قطر المحیط) (ناظم الاطباء) (آنندراج). رجوع به آن کلمه شود.

جذوة.

[جُ وَ] (ع اِ) جَذوة، به معنی پارهء آتش. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (اقرب الموارد). و رجوع به جَذوة شود.

جذوی.

[جَ] (اِخ)(1) اصل وی از الوس جغتایی و در اصفهان نشو و نما یافته هم در آنجا فوت شده است. از اوست:
عاشق و بدنام اگر گشتم دلم باری خوش است
عاشقی بدنامیی دارد ولی کاری خوش است.
(از آتشکده آذر چ قدیم ص11).
و رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - این بیت عاشق و بدنام... در آتشکده آذر چ دکتر شهیدی ص12 به شاعری جزوی نام نسبت داده شده است.

جذة.

[جُذْ ذَ] (ع اِ) پارهء جامه. (آنندراج). ماعلیه من جذة؛ نیست بر وی چیزی از جامه و مانند آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). پاره ای از مجذوذ است. سپس به معنی ثوب [ لباس ] استعمال شده و بهمین معنی است: ما علیه جذة؛ اَی ما علیه ثوب یستره. (از اقرب الموارد). به معنی جامه و مانند آن و منه: ماعلیه جذة؛ نیست بر وی چیزی از جامه و مانند آن. (منتهی الارب) (از شرح قاموس) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

جذی.

[جُ ذا] (ع اِ) جِ جذوة، به معنی پارهء آتش. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به جذوة شود.

جذی.

[جِ ذا] (ع اِ) جِ جذوة به معنی پارهء آتش. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). رجوع به جذوة شود.

جذی.

[جَ ذْ یْ] (ع مص) بازداشتن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد): جذیته عنه؛ یعنی بازداشتم او را از آن. (از منتهی الارب) (از شرح قاموس).

جذی.

[جِ ذْ یْ] (ع اِ) اصل و بن هرچیز. (منتهی الارب). جذی الشی ء بالکسر؛ اصله. (از اقرب الموارد). جذی هر چیز، بن اوست. (از شرح قاموس).

جذیذ.

[جَ] (ع اِ) پِست. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). پِست. و سویق. (ناظم الاطباء). سویق. (اقرب الموارد) (شرح قاموس). و منه: سقاهم الجذیذ و الشراب اللذیذ. (از اقرب الموارد). جذیذة. || (ص) بریده. (منتهی الارب). فعیل به معنی مفعول است از جذ به معنی قطع. (از معجم البلدان).

جذیذ.

[جَ] (اِخ) موضعی است نزدیک مکه. و بدین معنی بدون الف و لام است. (از شرح قاموس) (ناظم الاطباء).

جذیذة.

[جَ ذی ذَ] (ع اِ) پِست. (منتهی الارب) (آنندراج). پست و سویق. (ناظم الاطباء) (از شرح قاموس). جذیذ. رجوع به جذیذ شود.

جذیسابور.

[جُ] (اِخ) تحریفی است از تلفظ کلمهء جندی شاپور. رجوع به جندیشاپور شود.

جذیل.

[جُ ذَ] (ع اِ مصغر) مصغر جذل است. یقال: «اناجذیلها المحکک». مصغر جذل است بتصغیر تعظیم. (از منتهی الارب) (از شرح قاموس).

جذیم.

[جَ] (ع ص) بریده شده. قطع شده. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مقطوع. (تاج، از ذیل اقرب الموارد).

جذیمة.

[جَ مَ] (اِخ) قبیله ای است از عبدالقیس. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (شرح قاموس). و نسبت به آن جذمی بتحریک است و جیم او گاهی ضمه داده میشود و گفته میشود جُذمی. (از شرح قاموس) (از منتهی الارب) (از آنندراج). قلقشندی آرد: در این عصر شعبه جذیمه از طایفهء جرم شهرت دارند و گویند آنان را با قریش نسبتی است و برخی گمان دارند که نسبت آنان به محزوم میرسد و گفته اند که نسبتشان به جذیمة بن مالک بن حنبل بن عامربن لوی بن غالب بن فهر منتهی میشود. سپس بنقل از همدانی گوید: این طایفهء جذیمه از آل عوسجه و آل احمد و آل محمودند. (از صبح الاعشی ج1 ص322). و رجوع به همین کتاب شود.

جذیمة.

[جَ مَ] (اِخ) مسجد... در کوفه است، بنای آن را به جذیمة بن مالک بن نصربن قعین از بنی اسد، نسبت میدهند. (از معجم البلدان).

جذیمة.

[جَ مَ] (اِخ) آبی است مر جذیمه را. (از منتهی الارب).

جذیمة.

[جَ مَ] (اِخ) ابن مالک بن نصر از طائفهء بنواسدبن خزیمه است که جدی جاهلی است و منسوب بدان جَذَمی باشد. نابغهء ذبیانی دربارهء فرزندان وی گفته است:
و بنو جذیمة حی صدق سادة
غلبوا علی خبت الی تعشار.
(از الاعلام زرکلی).
و رجوع به لباب الانساب، ذیل کلمه جذمی شود.

جذیمة الابرش.

[جَ مَ تُلْ اَ رَ] (اِخ) نام ابن مالک بن فهم ملک حیره که صاحب زبّاء است. (از منتهی الارب). او پادشاه حیره و یار زباء ملکه است. (از شرح قاموس). وی دومین و بروایتی سومین پادشاه از ملوک انبار یا حیره بود و بدین جهت که ابرش بود او را ابرش وضاح میگفتند. خواندمیر آرد: جذیمة بن مالک بواسطهء علت برص او را جذیمة الابرش میخواندند و جذیمة الوضاح نیز میگفتند. و جذیمة پادشاه کامکار بود و هیچکس از کلانتران عرب در عراق نماند که او را اطاعت نکرد بلکه فرمان جذیمة در ولایت حجاز و بحرین نیز سمت نفاذ یافت و آن ولایت تحت تصرفش قرار گرفت و بقول صاحب معارف، جذیمة مدت شصت سال حکومت کرده و در آخر عمر بر دست ملکهء جزیرهء زبا، بنت عمر بن طرب کشته گشته روی به عالم آخرت آورد. ابن اثیر و خواندمیر قریب به یک مضمون زندگی جذیمه را چنین گفته اند: جذیمة از پادشاهان صاحب رأی و باتدبیر و سخت گیر عرب بوده و اول کسی است که اسباب ملک داری در سرزمین عراق بر وی گرد آمده و اعراب بدو پیوستند و با سپاهیان منظم بجنگ پرداخت. در نسخ معتبر مسطور است که در ایام دولت جذیمه، نضربن ربیعة بن عمروبن حارث بن مسعوف بن مالک بن غنم بن نمارة بن لخم ریاست ایاد داشت و او را پسری بود در کمال حسن و ملاحت موسوم به عدی و صیت جمال عدی به سمع جذیمة الابرش رسیده رسولی نزد نضر فرستاد که پسر خود را بدینجانب روان گردان تا در ظل تربیت ما پرورش یابد. نضر این ملتمس را قبول ننمود و ارسال رسل و رسائل تکرار یافته در آخر جذیمه با لشکر فراوان بطرف نضر و اتباع او در حرکت آمد و چون نزدیک به آن قبیله نزول کرد نضر دانست که با وی طاقت مقاومت ندارد، لاجرم تدبیری اندیشید: شبی کسی جلد را بمعسکر جذیمه فرستاد تا دو بت را که مسجود او بودند دزدیدند و صباح بجذیمه پیغام فرستاد که خدایان تو برتو خشم گرفته نزد ما آمده اند اگر ترک افعال ذمیمه کنی و به سرزمین خود مراجعت نمایی ممکن است که باز نزد تو آیند، جذیمه این سخن را باور کرد و گفت سبب آمدن من بدینجانب محبت عدی است اگر او را نزد من فرستید از شما ممنون گشته و از زر و گوهر و سایر اجناس نفیسه آنچه خواهید نثار شما کنم و بازگردم. چون بنی ایاد این سخن شنیدند به مبالغهء بسیار نضر را بر آن آوردند که عدی را به ملازمت جذیمه فرستاد و ملک مقضی المرام بازگشته او را شرابدار خود ساخت و عدی و خواهر جذیمه را که رقاش نام داشت با یکدیگر تعلق پیدا شده عدی در وقتی که جذیمه مست بود زبان بخواستگاری رقاش گشود و جذیمه سر رضا جنبانیده همان ساعت بین الجانبین صورت مناکحت بلکه مواصلت روی نمود و چون جذیمه از خواب مستی بیدار شد او را بر تجویز آن تزویج ندامت تمام دست داده بقصد قتل عدی کمربست و عدی فرار برقرار اختیار کرده به قوم خود پیوست و بنابر آنکه پدرش نضر فوت گشته بود ریاست بنی ایاد به وی تعلق گرفت و جمیله در آن قبیله بر عدی عاشق شده و عدی شبی بخانهء محبوبه رفته برادران آن زن بر آن صورت مطلع گشتند و بزخم تیر جان ستان بساط حیات عدی را درنوشتند. اما خواهر جذیمة از عدی پسری آورده او را عمرو نام نهاد و چون عمرو پنجساله شد او را نزد برادر برد و جذیمه را ملاحت رخسار و تناسب اعضاء عمرو مستحسن نموده بتربیتش اهتمام فرمود و بعد از آنکه مدت ده سال از عمر عمروبن عدی منقضی گشت شبی جنی او را بربود و در بادیه انداخت و عمرو در آن بیابان با وحوش انس گرفته مدتی در کوه و دشت سرگردان میگشت و قریب ده سال هر چند جذیمه عمرو را بیشتر جست کمتر یافت و پس از انقضاء مدت مذکور عمرو به حال خود آمد بعمرانات میل کرد و با جمعی از کاروانیان باز خورده و حال خود گفته ایشان به امیدواری تمام عمرو را پیش جذیمه بردند و ملک بسبب تغیر بشره در لقاء اول خواهرزاده را نشناخت اما رقاش پسر خود را شناخته اظهار فرح و سرور بسیار کرده به اندک زمانی چهرهء عمرو به حال اصلی خود معاودت نمود و در خلال این احوال عمروبن طرب بن حسان که از نسل عمالقه بود و در ولایت جزیره سلطنت مینمود لشکر بسر جذیمه کشیده در اثناء کر و فر به قتل رسید و چون گریختگان معرکه به دارالملکش بازگشتند دختر بزرگتر عمرو را که مسمات بنایله بود و او را بنا بر درازی شعرات زهار زباء میگفتند به پادشاهی برداشتند. و زباء بعد از قرار بر مسند ایالت با خواهران خود و امرا در باب کشیدن انتقام از جذیمه قرعهء مشورت در میان انداخت همه گفتند که تو به جنگ حریف جذیمه نیستی، مناسب آن است که به طریق مکر و فریب شر او مندفع گردد و زبّاء این سخن را به سمع قبول جای داده به جذیمه پیغام فرستاد که مملکت بی نهایت بتحت تصرف من درآمده چنانچه از عمل ضبط آن بیرون نمیتوانم آمد اگر بدینجانب تشریف آورده مرا در حرم خویش راه دهی تا این ولایت نیز تو را باشد میشاید. و جذیمه این معنی را فوزی عظیم دانسته متوجه دارالملک زبا شد و هر چند قصیربن سعدلخمی که در سلک نوابش انتظام داشت او را از این عزیمت منع نمود مفید نیفتاد و چون جذیمه نزدیک به پای تخت زبا رسید جمعی از ملازمانش مراسم استقبال بجای آورده تحف و هدایا پیشکش کردند و به عرض رسانیدند که فردا جمیع امرا و متجنده برحسب فرمودهء ملکه به ملازمت بشتافته طریقهء خدمتکاری بجای خواهند آورد و آن شب خوف تمام بر خاطر جذیمه استیلا یافته قصیر را در خلوتی طلب نمود و از دغدغه ای که بر ضمیرش گذشته بود اعلام فرمود و پرسید که تدبیر این کار چیست؟ قصیر گفت فردا که سپاه زبا به خدمت آیند اگر پیش تو از اسب پیاده شده رخ بر خاک نهند بدانکه از فرزین بند این حادثه نجات ممکن است و اگر همچنان سواره گرد تو را فروگیرند بی شبهه قصد آن دارند که به انداختن فیل تسویل ذات خجسته صفات تو را به خانهء شهمات رسانند. جذیمه گفت اگر صورت حال بدین منوال باشد بکدام منصوبه جان از این مهلکه بیرون توان برد؟ قصیر جواب داد که هرگاه سپاه از اطراف و جوانب تو درآیند حیله آن است که اسب عصا را طلب نموده بر آن سوار شوی و به سوی ملک خود تاخته تا بلدهء انبار در هیچ منزل قرار نگیری. و عصا نام اسبی است که در آن وقت در میان تمامی قبایل عرب بارگیری که در سرعت رفتار بر وی سبقت تواند گرفت موجود نبود القصه روز دیگر جذیمه از آن منزل کوچ کرده چون نزدیک ببلدهء زبّاء رسید سپاه بلاانتها از اطراف و جوانبش درآمدند و قصد گریز نموده عصا را طلب داشت نواب زبّاءکه صفت آن اسب را شنیده بودند او را از رکوب او منع نمودند و کیفیت حال بر قصیر ظاهر شده عنان بازپس کشید و عصا را از آخورسالار جذیمة ستانده خود سوار گشت و آن اسب باد رفتار او را از آن غرقاب بساحل نجات رسانید. گویند که در روز قصیر سی فرسخ مسافت طی نموده در وقت غروب آفتاب به قریهء برج منزل گزید و همان زمان عصا سقط شده بعد از آن قریه را برج العصا گفتند. و چون مخصوصان زبّاء اطراف جذیمه را احاطه نمودند جذیمه رضا به قضا داده همراه ایشان به بارگاه زبّاء شتافت و چون چشم زبّاء بر وی افتاد پرسید که به چه کار آمده ای جذیمه جواب داد که آمده ام که وعدهء خود را به وفا رسانی. و آن عورت بی حیا یعنی زبّاء، بند ازار گشاده و موی زهار بجذیمه نموده گفت کسی را که موی این عضو به این مرتبه دراز باشد چگونه شوهر کند آنگاه فصادی طلبیده فرمود تا هر دو دست جذیمه را فصد کرد و طشتی گذاشت تا خون جذیمه در آنجا جمع آید. در تاریخ طبری مسطور است که چون طشت از خون جذیمه پرشد و اندکی از سر بیرون رفت زبّاء گفت: «لاتضیعوا دم الملک فان دم الملوک لایضیع» جذیمه گفت: «دعوا دماً ضیعه اهله». و این کلمه آخر سخن بود که جذیمه به آن تکلم نمود و مثل گشت. و زبّاء آن خون را بتمام در پنبه ای از طشت بر گرفت و خشک ساخته در صندوقی نهاد و محافظت کرده، میگفت این خون در عوض خون پدر من است. بالجمله چون خبر قتل جذیمه به انبار رسید امرا و لشکریان او متفرق به دو فرقه شدند، زمره ای دست در دامن متابعت عمروبن عدی زدند و طایفه ای عمروبن عبدالجن را که از کبار امراء جذیمه بود به حکومت قبول نمودند و نزدیک به آن رسید که بین الجانبین مهم به محاربه رسد. سرانجام به سعی قصیر، عمروبن عبدالجن، متابعت عمروبن عدی اختیار کرده از سر مخالفت درگذشت و مملکت جذیمه تمام بر عمروبن عدی مسلم گشت. (تلخیص از حبیب السیر چ خیام). این کلمه در ترجمهء تاریخ طبری، نسخهء خطی کتابخانهء مؤلف به صورتهای خدیمه، خذیمه، جزیمه و حدیمه آمده است رجوع به کتاب مذکور و رجوع به مجمل التواریخ و القصص ص163 و 164 و 424 و عقدالفرید ج3 و 6 و عیون الاخبار ج1 ص274 و ج4 ص65 و مرصع ص68 و قاموس الاعلام ترکی و حلل السندسیة ج1 و الاعلام زرکلی شود. و نیز رجوع به ابرش در همین لغت نامه شود.
- بنوجذیمه؛ طائفه ای از قبائل اطراف مکه که پیغمبر اکرم(ص) پس از فتح مکه خالد را برای شکستن بتها و مسلمان کردن آنان به آن طائفه فرستاد و با آنکه آنها اسلام آوردند و سلاح خود را گذاشتند خالد به سابقهء دشمنی که در زمان جاهلی با آنها داشت همه را اسیر کرد و هر یک را به یکی از لشکریان خود سپرد تا آنها را بکشند و بدویهای لشکر چنین کردند، فقط مهاجران و انصاری که در لشکر بودند اسیران خود را رها کردند، خبر به پیغمبر رسید در خشم شد و دست به آسمان دراز کرد و گفت : اللهم انی ابرء الیک مما صنع خالد. پس علی(ع) را فرمود با تنخواهی بمحل رفت و دیهء کشتگان را بتمام و کمال پرداخت. (از تاریخ اسلام فیاض ص98).

جذیمة الوضاح.

[جَ مَ تُلْ وَضْ ضا](اِخ) همان جذیمة الابرش است. رجوع به کلمهء مزبور و الاعلام زرکلی شود.

جذیة.

[جِ یَ] (ع اِ) بیخ درخت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). اصل درخت. (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

جر.

[جَرر] (ع اِ) بن کوه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). دامن کوه. (از اقرب الموارد). و فی حدیث عبدالرحمان: رأیته یوم احد عند جرالجبل؛ اَی اسفله. (ذیل اقرب الموارد، از قاموس و لسان). قال الراجز «و قد قطعتُ وادیاً و جراً» کذا فی الصحاح و فی القاموس. یا اینکه مصحف است که برای قراء پیش آمده و صواب آن جراصل مانند علابط است. (از منتهی الارب). بیخ کوه. یا آن تصحیف است مر قراء را و صواب جراصل کعلابط الجبل است. (شرح قاموس). || زنبیل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (ذیل اقرب الموارد). زبیل. (شرح قاموس). || چیزی که از سلاخهء عرقوب شتر سازند و در آن زنان گوشتی که جهت ذخیره با توابل پزند گذارند و از دنبالهء هودج و جز آن آویزند و آن پیوسته جنبان باشد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). و چیزی است که از پی پای شتر بعد از سلاخی سازند که زنان گوشت خشک بریان کرده شده را در آن نهند و در مؤخر جامه دان خود نهند و آویزند و همیشه آویزان و متحرک باشد. (شرح قاموس). || سوراخ کفتار و روباه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (شرح قاموس). سوراخ روباه و کفتار و موش و موش صحرایی. (از اقرب الموارد). || مغاک و گودال در زمین. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). گود از زمین. (شرح قاموس). || رسنی که در ساز قلبه بندند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). رسنی است که بسته میشود در آلات کار و زراعت. (شرح قاموس). || ریسمان مشک. (لغت محلی شوشتر). || حرکت زیر. (منتهی الارب) (کشاف اصطلاحات الفنون). مقابل رفع و نصب و جزم. یکی از انواع چهارگانهء اِعراب و آن سه دیگر رفع و نصب و جزم باشد وصورت آن در کتابت گاه چنین ـٍـ و گاه بدینسان ــِـ باشد: در علم نحو رفع و نصب و جر و جزم را در کلمه معرب آرند در برابر ضم و فتح و کسر و سکون که در کلمه مبنی متداول است. و صاحب کشاف اصطلاحات الفنون آرد: در نزد نحویان بر گونه ای از اعراب اطلاق شود خواه حرکت باشد و خواه حرف. و چنانکه از موشح شرح کافیه مستفاد میشود آن را علامت نیز خوانند... و آنچه را که از آن جر حاصل آید، جار و عامل جر نامند و کلمه ای را که در آخر آن جر پدید آید مجرور خوانند. (از کشاف اصطلاحات الفنون).
- جرجوار؛ در تداول نحویان، آن است که کلمه تنها به سبب پیوستگی به کلمهء مجرور مقدم بر آن مجرور گردد نه به سبب دیگری و بنابراین جر کلمه نخست به سبب عامل باشد و جر کلمه دوم تنها به سبب پیوستگی و مجاورت است نه به عامل یا به سبب تبعیت همچون توابع، مانند جر کلمهء «ارجلکم» در قول خدای تعالی: و امسحوا برؤسکم و ارجلکم(1)، در نزد آنکه ارجلکم را به جر قرائت کرده و گفته است جر آن تنها به سبب مجاورت کلمه با برؤسکم است. (از کشاف اصطلاحات الفنون).
- جر داشتن کلام؛ کشیده شدن آن. ادامه یافتن آن. دراز شدن آن :
این سخن پایان ندارد ای غلام
زانکه جری سخت دارد این کلام.
مولوی.
- حرف جر؛ حرفی که کلمه را جر دهد، چون: مِن و فی و علی و جز اینها. رجوع به همین ترکیب و حروف جر و حروف جاره شود.
- حروف جر؛ حروف جر دهنده یا حروف جاره. رجوع به حروف جاره شود.
|| جِ جره، که به معنی سبوی از سفال است. (شرح قاموس). جمع الجرة من الخزف. (اقرب الموارد).
|| (مص) کشیدن. (لغت محلی شوشتر) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (غیاث اللغات) (برهان). جذب کردن. (از ذیل اقرب الموارد). به معنی کشیدن است مانند اجترار. (شرح قاموس). امتداد و کشیدن. (از اقرب الموارد): کان ذلک العام کذا و هلم جراً، اَی امتد ذلک الی الیوم. و نصب بر مصدریت یا حال بودن است. (از اقرب الموارد). معناها استدامة الامر و اتصاله. (منتهی الارب). || به نرمی راندن ستور. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). به نرمی راندن ناقه. (از اقرب الموارد). راندن دابة. (شرح قاموس). || روان چریدن شتر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). چرا کردن شتران است و سیر کردن آنها. (شرح قاموس). || سوارشده گذاشتن شتر ماده را به چرا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). سوار شدن بر ماده شتر است و رها کردن آن را بهر چرا. (شرح قاموس). || کفانیدن زبان شتربچه تا شیرنخورد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). به معنی شکافتن زبان شتربچه است تاشیر مادر نخورد. (شرح قاموس) (از اقرب الموارد):
فکرّ الیها ابمبراته
کماخلَّ ظهرَ اللسان المُجر.
امرؤالقیس (از لسان العرب).
|| نزادن ناقه بچه را یک ماه یا دو ماه یا چهل روز بعد تمامی سال حمل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). کشیدن ناقه است بچهء خود را بعد از تمامی سال یکماه یا دو ماه یا چهل روز و آن ناقه را جرور خوانند. (شرح قاموس). تجاوز کردن از وقت حمل. (از اقرب الموارد). || زیر دادن کلمه را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). زیر دادن آخر کلمه را. (کشاف اصطلاحات الفنون). بخفض کردن سخن. (زوزنی) (تاج المصادر). || نازادن اسب ماده بعد یازده ماه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). زیاده شدن ماده اسب حامله است بریازده ماه که نزاید. (شرح قاموس). || درگذشتن ولادت زن نه ماه را. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). تجاوز کردن زاییدن زن است از نه ماه. (شرح قاموس) (اقرب الموارد). || گناه کردن بر خود و بر دیگران. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). جنایت کردن. (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد) (زوزنی). || مخاصمة. (لغت محلی شوشتر، نسخهء خطی). || حفر کردن اسب زمین را با پای خود. (از اقرب الموارد). جرالخیل الارض بسنابکها؛ خدّتها؛ اَی احدثت فیها حفراً. (اقرب الموارد). || در عربی به معنی کشیدن و اخذ کردن باشد، یعنی بچاپلوسی و شیرین زبانی از کسی چیزی گرفتن. (برهان).
(1) - قرآن 5 / 6.

جر.

[جَ] (اِ) هر شکافی را گویند عموماً. (برهان). شکاف عموماً. (آنندراج) (انجمن آرا). شکاف. رخنه. چاک. شقاق. (ناظم الاطباء). || زمین شکافته. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج). شکافی که در زمین باشد. (غیاث اللغات). شکاف در زمین. مغاک. زمین شکافته. خندق. (ناظم الاطباء). خندق. نهر برای کشیدن زهاب. (حاشیهء برهان چ معین) :
دلش نگیرد زین کوه و دشت و بیشه و رود
سرش نپیچد زین آب گند و لوره و جر.
عنصری.
ترا بزرگ سپاهی است وین دراز رهی است
همه سراسر پرخار و مار و لوره و جر.
فرخی (دیوان ص 68).
خفیف چون خبر خسروجهان بشنید
دوان گذشت و بجوی اندراوفتاد و به جر.
فرخی.
جویست و جر پردهء عبرت ز دردها
ره پر ز جر و جوی و هوا سرد و تیره فام.
ناصرخسرو.
جریست در رهت که پدرت اندرو فتاد
تا نوفتی درو چو پدر تو مکابره.
ناصرخسرو.
نی نی که تو بر اشتر تن شهره سواری
وندر ره تو جوی و جر و بیشه و غار است.
ناصرخسرو.
ایزد بر آسمانت همی خواند
تو خویشتن چرا فکنی در جر.ناصرخسرو.
ای برادر چشم من زینها و زین عالم همه
لشکری انبوه بیند در رهی پرجوی وجر.
ناصرخسرو.
و شیر از بیم صعلوک روان گشت و صعلوک آن را در جر و جوی بشتاب میراند. (سندبادنامه ص220). صعلوکی بغایت چست و چالاک درآمد و پای در پشت من آورد و مرا در فراز و نشیب و جروجوی میراند. (سندبادنامه ص222).
جر کمان ز دست جهانجوی چون بخواست
از خون جنگجویان انباشت جوی و جر.
؟ (از انجمن آرا).
ره گریوهء صبر و شکیب در پیش است
سمند شوق جهاند مگر بجوی و جرم.
ظهوری (از آنندراج).
سخن سفر نگزیند بیاری قلمم
که لاله زار ضعیف و گذر بجوی و جر است.
ملاشأنی تکلو (از آنندراج).
|| مجازاً به معنی نقب و کوچهء سلامت. (غیاث اللغات).
- جوی و جر؛ کنایه از دشواریهای راه و پیچ و خم و گودالهایی که در مسیر کسی قرار دارد :
جویست و جر پردهء عبرت ز دردها
ره پر ز جر و جوی و هوا سرد و تیره فام.
ناصرخسرو.
- در جر فکندن؛ در نهر انداختن و بمجاز در مرحلهء پست افکندن. به سوی پستی گراییدن :
ایزد بر آسمانت همی خواند
تو خویشتن چرا فکنی در جر.ناصرخسرو.
|| به لهجهء طبری، پایین. مقابل جور به معنی بالا. (یادداشت مؤلف). در واژه نامه طبری به کسر جیم به این معنی آمده است. رجوع به کلمهء مزبور شود.

جر.

[جِ] (اِ) پایین. (واژه نامهء طبری). مقابل جور به معنی بالا. مؤلف این کلمه را به این معنی بفتح جیم ضبط کرده است. || (اِ صوت) حکایت آواز و دریدن جامه یا کاغذ و مانند آن. بانگ دریدن جامه و امثال آن. (یادداشت مؤلف). || پاره کردن. دریدن.
- جر زدن؛ تقلب کردن در بازی و جز آن.
- جر دادن؛ دغل کردن در بازی و معامله. نکولی. رجوع به جر شود.

جر.

[جُ] (اِ) زین اسپ. (غیاث اللغات، از رشیدی و بهار عجم) (آنندراج) (انجمن آرا). زین اسب. (برهان) : به آهنگ محاصره جرهابسته [ و ] دست شجاعت به جنگ برگشاده. (ظفرنامهء شرف الدین یزدی، از آنندراج).

جر.

[جَ رر] (اِخ) در اصل جبل عین الجر بوده و آن کوهی است به شام در ناحیهء بعلبک. (از معجم البلدان).

جر.

[جَ ر ر] (اِخ) موضعی است بحجاز در دیار اشجع. در آن ناحیه بین طائفهء اشجع و بنوسلیم بن منصور، جنگ روی داده است. راعی گوید :
و لم یسکنوها الجر حتی اظلها
سحاب من العوا تثوب غیومها.
(از معجم البلدان).

جر.

[جَرر] (اِخ) موضعی است به احد و در آنجا غزوهء احد میان پیغمبر اکرم(ص) و قریش روی داد. عبدالله بن زبعری گوید :
ابلغا حسان عنی مألکاً
فقریض الشعر یشفی ذا الغلل
کم تری بالجر من جمجمة
و اکف قد اترّت و رجل.
و ابیات زیر را حجاج بن علاط سلمی در مدح علی بن ابیطالب (ع) در خصوص قتل طلحة بن ابی طلحة علمدار مشرکان در جنگ احد سروده است :
لله ایّْ مذبب عن حرمة
اعنی ابن فاطمة المعم المخولا
سبقت یداک له بعاجل طعنة
ترکت طلیحة للجبین مجدلا
و شددت شدة باسل فکشفتهم
بالجر اذ یهوون اخول اخولا.
(از معجم البلدان).

جر.

[ ] (اِخ) شیخ حسین بن محمد طرابلسی. وی به شهر طرابلس بسال 1261 ه . ق. متولد شد و مقدمات را نزد شیخ عبدالقادر رافعی فراگرفت و سپس تحصیلات خویش را در مدرسهء الازهر تمام کرد و به مولد خویش برگشت و روزنامهء طرابلس را به مدیریت خویش تأسیس کرد. او منطبق ساختن مسائل علوم طبیعی وفلسفی را بر قواعد دینی وجههء همت خویش ساخت. او راست: 1 - الحصون الحمیدیه لمحافظة العقائد الاسلامیة. که در مطبعة السعادة به چاپ رسیده است. 2 - الرسالة الحمیدیة فی حقیقة الدیانة الاسلامیة و حقیقة الشریعة المحمدیة. که در مطبعة ولایت سوریه در دمشق بطبع رسیده است. 3 - ریاض طرابلس. این کتاب مجموعه ای است در ده جزو که مؤلف مقالات برگزیده خود را که در روزنامهء طرابلس منتشر شده در آن جمع کرده و در شام بچاپ رسیده است. 4 - هدیة الالباب فی جواهرالاَداب. منظومه ای است در موضوعات اخلاقی و حسن سلوک که در مطبعة المیمنیه به طبع رسیده است. (از معجم المطبوعات).

جرآء .

[جُ رَ آ] (ع ص، اِ) جِ جری ء. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به جری ء شود.

جرآض.

[جِ آ] (ع ص، اِ) بزرگ شکم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || مغموم. (ذیل اقرب الموارد) (شرح قاموس). غمزده. || شیر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جر آمدن.

[جِ مَ دَ] (مص مرکب) در تداول عامه، به علت سختیِ حریف به غضب شدن، جر زدن در بازی قمار. (یادداشت مؤلف).

جر آوردن.

[جِ وَ دَ] (مص مرکب) در تداول عامه، بخ خشم آوردن، به غضب آوردن، کسی را جر دادن. رجوع به جردادن شود.

جرا.

[جِ] (اِ) چراغ. (ناظم الاطباء). گویا لهجه ای است.

جرا.

[جَ] (اِ) نفقه. اخراجات. معاش گذران. (ناظم الاطباء). وظیفه. اجری. مواجب. مستمری. (یادداشت مؤلف) :
گفت شاهنشه جرا اش کم کنید
ور بجنگد نامش از خط برزنید
عقل او کم بود و حرص او فزون
چون جرا کم دید شد تند و حرون.مولوی.
|| به معنی جَرّاء و جَرّاء، یعنی برای تو. رجوع به کلمات مذکور شود. || (اِ) بهار جوانی. رونق زنانه. (ناظم الاطباء). کودکی دختران. (منتهی الارب). جِراء. جَراء. (منتهی الارب). رجوع به کلمات فوق شود.

جرا.

[جَرْ را] (ع اِ) به خاطر: فعلتُ من جراک؛ یعنی کردم از بهر تو. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). و مصراع زیر: امن جری بنی اسد غضبتم، به همین معنی است. (از اقرب الموارد). جَرّاء. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به کلمهء مزبور شود.

جرئاض.

[جِ] (ع ص، اِ) بزرگ شکم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). جِرْیاض. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به این کلمه شود. || غمزده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). جِرْیاض. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به این کلمه شود. || شیر بیشه. جَرْیاض. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جراء .

[جَ] (ع اِ) جَرّا، جَرّاء. رجوع به کلمات فوق شود. || کودکی دختران. (منتهی الارب). || فتوت. (از اقرب الموارد). جِراء. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). کان ذلک فی ایام جرائها؛ اَی صباها. (از اقرب الموارد). || (ص) چابک. دونده به سرعت. سریع السیر. (ناظم الاطباء).

جراء .

[جَرْ را] (ع اِ) بخاطر. فعلتُ من جراءک؛ یعنی کردم از بهرتو. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). و مصراع زیر: «امن جرائنا صرتم عبیداً». به همین معنی است. (اقرب الموارد). جَرا. جَرّا. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به دو کلمهء مزبور شود.

جراء .

[جِ] (ع اِ) کودکی دختران. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). فتوت. (اقرب الموارد). جَراء. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به جراء شود. || جِ جَرو و جِرْوْ. (منتهی الارب). به معنی سگ بچگان. رجوع به جرو شود. || (مص) با هم رفتن. || مناظره کردن در سخن. || به رفتار آمدن اسب. || به وقوع آمدن کار. (منتهی الارب).

جراء .

[جُ] (ع اِ) دلیری. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). و آن را جُرَة و جَراءَة و جَرائیَّه و جَرایة نیز گویند و اخیر نادر است. (منتهی الارب). و رجوع به جری ء شود.

جرائد.

[جَ ءِ] (ع اِ) جِ جَریدة در تمام معانی. (منتهی الارب). جِ جریدة به معنی دفترها. (غیاث اللغات) (آنندراج). جراید : این غزوه در جرائد مقامات و تواریخ غزوات سلطان یمین الدوله و امین الدوله ثبت افتاد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص352). رجوع به جریده شود. || در تداول امروز، به معنی روزنامه ها بکار رود. رجوع به جریده و جراید شود.

جرائدی.

[جَ ءِ] (اِخ) یعقوب بن بدران بن منصور مصری ملقب به تقی الدین. وی در عصر خود در مصر شیخ القراء بود و از سخاوی اخذ[ حدیث ] کرد. او از ابن الزبیدی و ابوالمنجابن اللیثی روایت میکند. و بسال 688 ه . ق. در ماه شعبان در هشتاد و چند سالگی بدرود حیات گفت. (از حسن المحاضرة فی اخبار مصر و القاهرة ص 232).

جرائر.

[جَ ءِ] (ع اِ) جِ جَریرة. به معنی گناه. (از منتهی الارب) (دهار) (آنندراج). و رجوع به جریرة شود : تلافی جرائر و جرائم برادر به اخلاص تودد و ایثار تقرب متقبل شد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص392). با کمال عزت و قدرت و جلال کبریا و عظمت بر جرائر و جرائم بندگان عاصی پردهء ستر فروگذارد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص124).

جرائر.

[جَ ءِ] (اِخ) موضعی است به نزدیکی صبح المجدد و جبال صبح :
حموا عالجا الاعلی من اطاعهم
فاجبال صبح کلها فالجرائر.ارطاة بن سهیة.
ارقت له و الثلج بینی و بینه
و حومان حزوی و اللوی فالجرائر.
ذوالرمة (از ذیل معجم البلدان).
رجوع به معجم البلدان، ذیل کلمهء صبح شود.

جرائش.

[جُ ءِ] (ع ص) سطبر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ضخم. (ذیل اقرب الموارد). ستبر و درشت است. (شرح قاموس).

جرائض.

[جُ ءِ] (ع ص) سطبر بزرگ شکم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). شکم بزرگ. (از ذیل اقرب الموارد). || درشت و سخت. (از ذیل اقرب الموارد). ستبر و سخت. (از شرح قاموس) :
یَتبعها ذوکدنةٍ جرائض
لخشب الطّلح هَصور هائض
بحَیث یَعتشّ الغرابُ البائض.
(از ذیل اقرب الموارد).
|| (اِ) شیر. (منتهی الارب) (آنندراج). شیربیشه. (ناظم الاطباء) (از شرح قاموس).
- جمل جرائض؛ شتر بسیارخوار که درخت را بدندان گرفته ببرد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (ذیل اقرب الموارد). ج، جَرائِض. (ذیل اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جرائم.

[جَ ءِ] (ع اِ) جِ جَریمَة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). جِ جریمه؛ گناه ها و خطاها. (آنندراج). به معنی گناهها و خطاها و این جمع جریمه است که به معنی گناه و خطا باشد. (غیاث اللغات) : جرائر و جرائم برادر باخلاص تودد و ایثار تقرب متقبل شد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص392). چشم از عوایب زیردستان بپوشند و در افشای جرائم کهتران نکوشند. (گلستان چ دکتر یوسفی ص56). رجوع به جریمه شود.

جرائة.

[جَ ءَ] (ع اِمص) دلیری. (شرح قاموس) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). جُرَه. جُرا. جَرائیَّة. جَرایة. و اخیر نادر است. (منتهی الارب) (شرح قاموس) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). رجوع بکلمات فوق شود. || (مص) دلیر گردیدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (المنجد). شجاعت کردن. (قطر المحیط).

جرائی.

[جَ] (ع اِ) جِ جَریئَة. به معنی خانه ای که در آن ددان را شکار کنند. (از منتهی الارب) (از شرح قاموس) (اقرب الموارد). و جِ جَری ء به معنی فوق. (قطر المحیط). و این وزن نزد عرب متروک است مگر به صورت شذوذ و جمع قیاسی آن جرایا است چون خطیئة که جمع آن خطایا است. (از اقرب الموارد).

جرائیة.

[جَ ئی یَ] (ع اِمص) جَراءة. دلیری. (منتهی الارب) (شرح قاموس). رجوع به جراءة شود. || کودکی دختران. (منتهی الارب). رجوع به جراء شود.

جراب.

[جِ] (ع اِ) انبان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (دهار) (غیاث اللغات) (مهذب الاسماء). توشه دان. (شرح قاموس) (از قطر المحیط). انبان و توشه دان. (آنندراج). || مطلق ظرف. (قطر المحیط). مطلق ظرف و جای گذاشتن چیزها. (شرح قاموس). خنور. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ج، جُرب و جُرُب و اَجرِبَه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (قطر المحیط) (از شرح قاموس) :
نیک بنگر بروزنامهء خویش
در مپیمای خار و خس بجراب.ناصرخسرو.
زیست دانند با ستام و کمر
رفت دانند با عصا و جراب.مسعودسعد.
|| درون چاه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). از سر چاه تا آب. (مهذب الاسماء). درون چاه از بالا تا پایین. (از اقرب الموارد). یقال: أطوِجرابها بالحجارة و ما اصلب جرابها و انها لمستقیمة الجراب. (اقرب الموارد). || فراخی چاه. (آنندراج) (قطر المحیط). گشادگی چاه. (شرح قاموس). || وعاء و ظرف خصیتین. (شرح قاموس) (از ذیل اقرب الموارد) (قطر المحیط). غلاف خایه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). پوست خایه. (آنندراج). جَراب، که لغتی است در جِراب. (منتهی الارب) (شرح قاموس). || غلاف شمشیر. (اقرب الموارد). || جِ جَرِب، به معنی گرگین. (منتهی الارب). رجوع به جرب شود.

جراب.

[جَ] (ع اِ) لغتی است در جِراب بنابرآنچه عیاض نقل کرده است. (از شرح قاموس) (از منتهی الارب) (از قطر المحیط). رجوع به جِراب شود.

جراب.

[جُ] (ع اِ) کشتی خالی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (شرح قاموس) (قطر المحیط) (اقرب الموارد).

جراب.

[جُ] (اِخ) نام آبی است. (منتهی الارب). آبی است به مکه. (شرح قاموس). اسم آبی است. و گویند نام چاهی است در مکهء قدیم:
سقی الله امواها عرفت مکانها
جُرابا و ملکوماً و بذّر و الغمرا.
(از معجم البلدان).

جراب.

[جِ] (اِخ) لقب یعقوب بن ابراهیم بن بزاز محدث است. (شرح قاموس) (منتهی الارب).

جراب.

[جِ] (اِخ) ابن کعب. از یاران حکم بن طفیل است. رجوع به عقد الفرید ج 6 ص 26 شود.

جراباد.

[جُ] (اِخ) به عقیدهء صاحب معجم البلدان معرب کراباد است و آن قصبه ای است نزدیک مرو. (مرآت البلدان ج4 ص215). رجوع بجراباذ شود.

جراباذ.

[جُ] (اِخ) از دهات مرو است و مردم آنجا آن را کراباذ گویند. (از معجم البلدان). در مرآت البلدان جراباد با دال مهمله ضبط شده است. رجوع به جراباد شود.

جراباذی.

[جُ] (ص نسبی) منسوب است به جراباذ که قریه ای است از قراء مرو. (از الانساب سمعانی) (معجم البلدان).

جراباذی.

[جُ] (اِخ) محمد بن عبدالله، مکنی به ابوبکر. محدث بود. وی از محمودبن عبدالله سعدی روایت کند و قاضی ابوبکر احمدبن محمد بن ابراهیم صدفی از او روایت دارد. (از معجم البلدان).

جراب الدولة.

[جِ بُدْ دَ / دُو لَ] (اِخ)احمدبن محمد بن علویه سیستانی. رجوع به احمدبن محمد علویه شود.

جرابی.

[جِ] (ص نسبی) منسوب به جراب. لقب یکی از اجداد کسانی است که به این نسبت معروف هستند. (از لباب الانساب).

جرابی.

[جِ] (اِخ) اسماعیل بن یعقوب بن ابراهیم بن احمدبن عیسی بزاز، معروف به ابن الجراب و مکنی به ابوالقاسم. وی از ابراهیم حربی استماع حدیث کرد و ابومحمد عبدالرحمن بن عمر نحاس و جز او از وی روایت دارند. او در پنجشنبه پنجم رمضان بسال 345 ه . ق. درگذشت. (از لباب الانساب).

جرات.

[جِرْ را] (ع اِ) جِ جَرَّة. (یادداشت مؤلف). رجوع به جرة شود.

جرأت.

[جُ ءَ] (ع مص، اِ مص) جرئت دلیری نمودن. (ناظم الاطباء). روی آوردن به چیزی و گستاخی کردن. (از اقرب الموارد). حالتی که انسان به خلاص امید نیکو دارد و افتادن به مکروه را دور داند و مکروه نزد او غیرموجود یا دور باشد. دلیری. یارا. دل. جگر. جسارت. گستاخی. تهور. زهره. (یادداشت مؤلف) :
سخن بسیار باشد جرأتم نیست
نفس از ترس نتوانم کشیدن.ناصرخسرو.
اگر همگنان دست در دست من ندهید... وکیل دریا را جرأت افزاید. (کلیله و دمنه). رجوع به جرأة شود.

جرأت.

[جُ ءَ] (اِخ) سیدجعفر. از شعرای شاه جهان آباد است و او را با شاه گلشن شیخ سعدالله کمال اتحاد و انسلاک، در زمرهء سپاه پادشاه محمدشاه داد شجاعت و جرأت میداد. بیت زیر از اوست:
ریختی خون مگر از شهر فرنگ آمده ای
تا دم از صلح زنم بر سر جنگ آمده ای.
(از صبح گلشن ص100).
و رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.

جرئت.

[جُ ءَ] (ع مص، اِمص) جرأت. رجوع به جرأت شود.

جرأت دادن.

[جُ ءَ دَ] (مص مرکب) دلیر گردانیدن. دل دادن. و رجوع به جرأت شود.

جرأت داشتن.

[جُ ءَ تَ] (مص مرکب)دلیر بودن. جسارت داشتن. دل دار بودن. و رجوع به جرأت شود.

جرأت کردن.

[جُ ءَ کَ دَ] (مص مرکب)گستاخی کردن. دلیری نمودن. جسارت ورزیدن. و رجوع به جرأت شود.

جرأت لهکنویی.

[جُ ءَ تِ لَ هَ] (اِخ)قلندر بخش بن یحیی امان. دیوانی به زبان اردو و همچنین مثنویهایی دارد. رجوع به تذکرهء عقد ثریا و روز روشن و قاموس الاعلام ترکی شود.

جر اثقال.

[جَرْ رِ اَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) (علم...) در اصطلاح مکانیک، برداشتن سنگینی ها باشد با قوت کم. و صناعت جراثقال یکی از اقسام صناعت حیل (مکانیک)(1) باشد که در آن از چگونگی اتخاذ وسایل برای برداشتن چیزهای سنگین با نیروی اندک گفتگو میشود. مؤلف کشاف اصطلاحات الفنون آرد: آن دانشی است که چگونگی بوجود آوردن ابزارهای سنگین در آن بیان میشود و سود آن انتقال اجرام سنگین با نیروی اندک است. (کشاف اصطلاحات الفنون). دانشی است که در آن از چگونگی اتخاذ ابزارهایی گفتگو می شود که چیزهای سنگین را با نیروی اندک می کشند و منفعت این آشکار است. و «ایدن» در کتاب جراثقال خود دربارهء منفعت آن استدلال فراوان کرده و گفته است بیاری این دانش می توان صد هزار رطل را به نیروی پانصد رطل بلند کرد. دانش مزبور از شعب علم هندسه است. (از کشف الظنون). علمی است که در کتب قدیم به علم الحیل شهرت دارد و همان مکانیک است که در متون امروزی بدین سان تعریف شده است: علمی است که مخصوص بحث در حرکت و سکون اجسام مادی نسبت به یکدیگر میباشد. این علم را مکانیک عمومی گویند زیرا در آن کلیات مربوط به حرکت و سکون جمیع اجسام طبیعی مورد مطالعه قرار میگیرد. مکانیک عمومی از سه قسمت اصلی تشکیل میشود، در قسمت اول فقط خواص حرکات اجسام نسبت به هم منظور میگردد بی آنکه علت هر حرکت در نظر گرفته شود. این بخش جنبش شناسی یا سینماتیک(2) نام دارد. در قسمت دوم روابط موجود بین حرکات و علتهای آنها مورد بحث قرار میگیرند، البته علل اصلی حرکات اجسام مکتوم است ولی برای تشخیص حرکات در کیفیت های مختلف کمیتی موسوم به نیرو چنان تعریف میشود که دارای خواص علت حرکات باشد. این قسمت که مکمل قسمت نخست است نیروشناسی یا دینامیک(3) نامیده میشود. قسمت سوم مربوط به مطالعهء خواص سکون اجسام نسبت به یکدیگر است در این صورت نیروهای مختلف وارد به هر جسم طوری میباشند که مجموعهء آنها این جسم را نسبت به یک جسم دیگر، ساکن نگاه دارد. این بخش به ایست شناسی یا ستاتیک(4)معروف میباشد. (از مکانیک عمومی مجتبی ریاضی ج1 ص1).
(1) - Mecanique.
(2) - Cinematique.
(3) - Dynamique.
(4) - Statique.

جراثیم.

[جَ] (ع اِ) جرثومة به معنی اصل و بن هرچیز. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). رجوع به جرثومه شود.

جراجب.

[جَ جِ] (ع ص، اِ) شتران بزرگ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از آنندراج). || جِ جُرجُبّ به معنی شکم. (ذیل اقرب الموارد، از تاج العروس).

جراجر.

[جَ جِ] (ع ص، اِ) شتران نجیب بزرگ هیکل. (منتهی الارب). ستبر از شتران است. (شرح قاموس) (از اقرب الموارد). و منه : «یهب الجلة الجراجر». (از اقرب الموارد). واحد آن جرجور است. (شرح قاموس). || حلوق. (ذیل اقرب الموارد). و منه فی الحدیث: «قوم یقرأون القرآن لایجاوز جراجرهم»؛ اَی حلوقهم. (از ذیل اقرب الموارد).

جراجر.

[جُ جِ] (ع ص، اِ) شتر بسیار بلندآواز. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). سخت و درشت آوازکننده از شتران. (شرح قاموس). || شتر بسیار آب خوار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بسیار آب نوش. (شرح قاموس). || آب باآواز. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). آب آوازکننده. (شرح قاموس). ماء جراجر؛ کثیرالجرجرة. (از ذیل اقرب الموارد). || جوف. (ذیل اقرب الموارد).

جراجم.

[جَ جِ] (ع اِ) آواز شیر در خیک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

جراجمة.

[جَ جِ مَ] (اِخ) گروهی است از عرب به جزیره یا نبطیان شام اند. (منتهی الارب) (آنندراج). گروهی از تازیان در جزیره. (ناظم الاطباء). نبطیان شام را نیز جراجمه گویند. (ناظم الاطباء). قومی از مردم ایران که اسلام را پذیرفتند و به الجزیره مهاجرت کردند و در آنجا سکونت گزیدند. رجوع به ناظم الاطباء ذیل کلمهء «خضارمه» و تاریخ تمدن جرجی زیدان ج1 ص52 و معجم البلدان ذیل کلمهء جُرجومه شود. || جراجم. رجوع به این کلمه شود.

جراجمه.

[جَ جِ مَ] (اِخ) نام اهالی جُرجومَه که شهری است بر کوه لکام در مرز شام نزدیک انطاکیه آنجا که معدن زاج وجود دارد. (از معجم البلدان، ذیل کلمهء جرجومه). شاید این همان کلمهء جراجم باشد که در منتهی الارب بفتح جیم ضبط شده و آن را نام نبطیان شام دانسته است. رجوع به معجم البلدان، ذیل جرجومه و تاریخ تمدن جرجی زیدان ج1 ص52 شود.

جراچه.

[جِ ؟] (اِخ) تلفظ ترکی ژراس. رجوع به کلمه مذکور شود.

جراح.

[جِ] (ع اِ) جِ جراحة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). جِ جراحت است که یک زخم و یک ضرب باشد. (شرح قاموس). زخمها. جراحتها. (آنندراج). || جِ جُرح که اسم مصدر از جَرح است. (از اقرب الموارد). خستگیها. رجوع به جرح شود : ما اجد من داء جراحها اشد مما اجد من الم وقعها. (تاریخ بیهقی ص188).
بر جگر صد جراحت است مرا
یک قصاص جراح بفرستد.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص608).
ز سعی و فضل تو داروی و مرهمم باید
که تن رهین سقام است و دل اسیر جراح.
خاقانی.

جراح.

[جَرْ را] (ع ص، اِ) کسی که جراحات را معالجه میکند. (از اقرب الموارد). کسی که زخم دارها را مداوا و پرستاری می کند. آنکه عالم به علم جراحی باشد. (ناظم الاطباء). دستکار. (ذخیرهء خوارزمشاهی). خسته بند. (یادداشت مؤلف). در تداول امروز پزشکانی را گویند که با وسائل علمی بیماران را با دریدن و بریدن و بخیه زدن علاج می کنند :
درشتی و نرمی بهم در به است
چو رگزن که جراح و مرهم نه است.
سعدی.
|| بسیار جراحت کننده. (آنندراج). خسته کننده. (یادداشت مؤلف).

جراح.

[جَرْ را] (اِخ) نهر... شعبه ای از نهر جهانگیری است و جهانگیری منشعب است از رود جراحی.

جراح.

[جَرْ را] (اِخ) نام مردی است. (منتهی الارب).

جراح.

[جَرْ را] (اِخ) ابن زیادبن همام. وی باتمیم بن عمر تیمی از طرف المهدی والی سیستان شده بود و در سیستان میزیست. رجوع به تاریخ سیستان چ بهار ص148 شود(1).
(1) - مرحوم بهار در حاشیه نوشته که در متن حراح بی نقطه ضبط شده و ظاهراً جراح بانقطه است.

جراح.

[جَرْ را] (اِخ) ابن شاجر ذروی صبیانی. شاعری بود که در قرن نهم هجری در وادی صبیا بدنیا آمد و دیوان شعری دارد. رجوع به معجم المؤلفین شود.

جراح.

[جَرْ را] (اِخ) ابن ضحاک. از روات بود و بعضی او را جزء مناکیر دانسته اند. رجوع به لسان المیزان شود.

جراح.

[جَرْ را] (اِخ) ابن عبدالله. وی از طرف عمر بن العزیز پس از عزل یزیدبن مهلب از امارت خراسان، والی آن دیار شد. (از حبیب السیر چ خیام ج 2 ص 172). ظاهراً همان جراح بن عبدالله حکمی است. رجوع به کلمهء مزبور و تاریخ گزیده ص279 و 281 و عیون الاخبار ص129 و عقدالفرید ج1، و 3 و 7 و سیرة عمر بن عبدالعزیز صص86 - 96 شود.

جراح.

[جَرْ را] (اِخ) ابن عبدالله حکمی. وی از طرف عمر بن عبدالعزیز خلیفهء اموی والی خراسان و سیستان شد. و به وی فرمان داد که چنانکه من عمل کردم تو نیز باید عمال خود را از اهل دین و ورع و علم و زهد انتخاب کنی. (از تاریخ سیستان چ بهار ص122). عبدالله بن مبارک گوید، عمر بن عبدالعزیز به جراح بن عبدالله حکمی چنین نوشت: و ان استطعت ان تدع مما احل الله لک مایکون حاجز بینک و بین ما حرم الله علیک فافعل فانه من استوعب الحلال کله تاقت نفسه الی الحرام. (از البیان والتبیین ج3 ص111).

جراح.

[جَرْ را] (اِخ) ابن عبدالله حکمی یمنی. وی بزمان رشید خلیفهء عباسی امیر خراسان بود. ابونواس شاعر حکمی از موالی اوست. (یادداشت مؤلف).

جراح.

[جَرْ را] (اِخ) ابن عبدالله مدائنی. طوسی و ابن نجاشی او را در شمار رجال شیعه آورده اند. او را تصنیفی است که در آن از حضرت جعفر صادق (ع) روایت دارد. و نضربن سوید از او روایت دارد. (از لسان المیزان).

جراح.

[جَرْ را] (اِخ) ابن عبدالملک از وزراء امویان بود. مؤلف دستورالوزراء آرد: پوشیده نماند که صاحب جوامع التواریخ جلالی، قعقاع بن عیسی و جراح بن عبدالملک عبدالله و بکیربن شماخ لخمی را در سلک وزرای بنوامیه شمرده اما ذکر نکرده که جماعت مذکور ملازم کدام یک از حکام بنی امیه بوده اند. والعلم عندالله تعالی. (دستورالوزراء ص23).

جراح.

[جَرْ را] (اِخ) ابن قبیصهء اسدی. شخصی از خوارج بود که زخم بر ران حضرت امام حسن (ع) زد. مؤلف حبیب السیر آرد: القصه حسن رضی الله تعالی عنه از آنجا به جانب مداین روان شد. و در اثناء راه شخصی از خوارج که او را جراح بن قبیصهء اسدی میگفتند انتهاز فرصت نمود و زخمی گران بر ران سید جوانان چنان زد که اثر زخم به استخوان رسید و عبدالله بن حنظل باتفاق عبدالله بن ظبیان جراح را گرفته به قتل رسانیدند. (از حبیب السیر چ خیام ج1 ص24).

جراح.

[جَرْ را] (اِخ) ابن ملیح، مکنی به ابووکیع. تابعی بود. رجوع به ابووکیع جراح بن ملیح شود.

جراح.

[جَرْ را] (اِخ) ابن منهال، مکنی به ابوالعطوف و ملقب به جزری. از محدثان بود. احمد گوید، وی غفلت داشت. و ابن مداینی گوید: حدیث خود را نمی نوشت. و بخاری و مسلم او را از مناکیر دانند و نسائی و دارقطنی او را متروک دانسته اند. ابن حبان گوید، دروغ در حدیث وارد میکرد و شراب می نوشید. وی بسال 168 ه . ق. درگذشت. و روایاتی در لسان المیزان از او نقل شده است. رجوع به کتاب مذکور شود.

جراح.

[جَرْ را] (اِخ) ابن موسی. از روات بود. ازدی او را مجهول دانسته است. (از لسان المیزان).

جراح.

[جَرْ را] (اِخ) اشجعی. طبرانی ترجمهء حال او را آورده است. احمد و ابوداود از طریق عبدالله بن عتبة بن مسعود حدیث او را روایت کرده اند. او را ابوالجراح نیز گفته اند. رجوع به الاصابة فی تمییز الصحابة شود.

جراح.

[جُرْ را] (اِخ) سباک(1)بن منذر شیبانی. وی مردی پاک دین و نیکوسیرت بود که از طرف عمر بن عبدالعزیز والی سیستان شد و دیرگاه آنجا بماند و مردمان از او آسایش یافتند. و فتنه برخاست تا آنکه عمر بن عبدالعزیز او را عزل کرد. (از تاریخ سیستان چ بهار ص123).
(1) - سیال. (حاشیهء مرحوم بهار برتاریخ سیستان، ص 123، بنقل از یعقوبی).

جراح.

[جَرْ را] (اِخ) عامربن عبدالله. همان ابوعبیدة جراح است. (از ریحانة الادب). رجوع به ابوعبیدة بن جراح شود :
کجاست جابر انصار و کو اویس قرن
کجا ابوعبیده جراح و مالک اژدر.
ناصرخسرو.

جراح.

[جَرْ را] (اِخ) محمد پاشا. از وزیران پادشاهان عثمانی که به صدارت عظمی نیز رسیده بود. ابتدا به خدمت سلطان مرادخان ثالث و پس از آن به خدمت شاهزاده سلطان محمدخان ختایی رسید، و در دوران سلطان محمدخان بسال 1006 (ه . ق.) به مسند صدارت نایل شد و پس از مدتی بسال 1012 درگذشت، و در جامع شریف جراح پاشا که به نام خود او معروف است دفن گردید. (از قاموس الاعلام ترکی ج3).

جراحات.

[جِ] (ع اِ) جِ جراحت. (منتهی الارب). رجوع به جراحت شود.

جراحت.

[جِ حَ] (ع اِ) خستگی. (منتهی الارب) (از شرح قاموس) (از ناظم الاطباء). جراحة. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). ج، جِراح. و جِراحات. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از شرح قاموس). || یک زخم و یک ضرب. (شرح قاموس) زخم و ریش. (غیاث اللغات) (آنندراج). خیم. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). قرحه. (زمخشری). کلم. (یادداشت مؤلف). تفرق اتصالی که بگوشت فرو شود. (ذخیرهء خوارزمشاهی). مؤلف کشاف اصطلاحات الفنون آرد: بکسر جیم و فتح راء مهمله در اصطلاح پزشکان، جدایی پیوستگی در گوشت بدن است در صورتی که گوشت بدون چرک باشد ولی اگر مقرون به چرک بود آن را قرحه گویند. قرشی گوید، جدا ساختن اتصال گوشت اگر تازه باشد آن را جراحت نامند و اگر مدتی از آن گذشته و چرک کرده باشد آن را قرحه خوانند - انتهی. بنابراین قرحه غیر جراحت است. و در وافیه است که جراحت از قرحه اعم باشد آنجا که گوید: تفرق اتصال اگر بگوشت فرو شود آن را جراحت گویند. و اگر جراحت ریم آرد آن را قرحه گویند. (از کشاف اصطلاحات الفنون). و رجوع به تذکرهء داود ضریر انطاکی شود :شبگیر وی را در مهد بخوابانیدند و خادمی را بنشاندند او را نگاه میداشت و گفتند از آن جراحت نمی تواند نشست. (تاریخ بیهقی ص357). دوش همه شب نخفتم از این جراحت. (تاریخ بیهقی ص353).
درد تو جراحتی است ناسور
از زخم اجل شفات جویم.خاقانی.
با جراحت چون بهایم ساز در بی مرهمی
کز جهان مردمی مرهم نخواهی یافتن.
خاقانی.
نکنم مرهم جراحت خویش
کان جراحت به مهر بازوی است.خاقانی.
با جراحت بساز خاقانی
تا قصاص از زمانه بستانم.خاقانی.
کم خور و بسیاری راحت نگر
بیش خور و بیش جراحت نگر.نظامی.
نگار من چو درآید بخندهء نمکین
نمک زیاده کند بر جراحت ریشان.سعدی.
|| چرک و ریم. (ناظم الاطباء). ظاهراً این معنی متداول فارسی زبانان است.
|| فارسیان به معنی زخم کهنه و ناسور استعمال نمایند :
از نظر افتادهء یاریم و مدتها گذشت
زخمهای تیغ استغنا جراحتها شده ست.
وحشی (از آنندراج).
- جراحت بر جگر داشتن یا بودن؛ کنایه از اندوه و غم فراوان داشتن :
بر جگر صد جراحت است مرا
یک قصاص جراح بفرستد.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص608).
- جراحت بزبان شستن؛ لیسیدن جراحت چون جانوران. و کنایه از نداشتن مرهم و دارو :
چون سگ به زبان جراحت خویش
میشویم و مهربان ندیدم.خاقانی.
- جراحت به هم رساندن؛ مبتلا به جراحت شدن. مجروح گشتن. (ناظم الاطباء).
- جراحت چیزی بر دل بودن؛ کنایه از قرین اندوه و درد بسیار بودن برای آن چیز :
خود بر دلم جراحت مرگ رشید بود
از مرگ شیخ رفت جراحت ز التیام.
خاقانی.
خوش آن نگار شفایی که تا به روز جزا
جراحتش به دلِ داغ داغ میماند.
شفایی اصفهانی (از ارمغان آصفی).
|| (ص) به معنی زخمی نیز آمده است. (آنندراج) :
مرغان دشت را ز غمم دل جراحت است
شب نیست کاین خروش به هامون نمیرود.
نظیری (از آنندراج).

جراحت بستن.

[جِ حَ بَ تَ] (مص مرکب) زخم بستن. در تداول امروز، پانسمان کردن زخم :
مادرش بجسته سرش از تن بگسسته
نیکو و باندام جراحتش ببسته.
منوچهری (دیوان چ دبیرسیاقی ص 78).
غلام را فرمود تا تیر از وی جدا کرد و جراحت ببست. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص353).

جراحت بند.

[جِ حَ بَ] (نف مرکب)شکسته بندکن. جراح. رگ بند. آنکه جراحت و زخم را بندد. رِفادَه. (منتهی الارب) :
جراحت بند باش ار میتوانی
ترا نیز ار بیندازد چه دانی.
سعدی (دیوان چ مصفا ص804).
|| (اِ مرکب) پارچه یا نواری که بدان زخم و جراحت را می بندند. (ناظم الاطباء).

جراحت بندی.

[جِ حَ بَ] (حامص مرکب) شکسته بندی. جراحی. خسته بندی. زخم بندی. و رجوع به جراحت بند شود.

جراحت خندان.

[جِ حَ تِ خَ] (ترکیب وصفی) کنایه از زخم تازه که هنوز التیام نیافته باشد. (آنندراج).

جراحت داشتن.

[جِ حَ تَ] (مص مرکب) زخم داشتن. ریش در بدن داشتن :پس گفتم [ احمدبن ابی دواد ] ای قاسم. گفت لبیک. گفتم تندرست هستی؟ گفت هستم. گفتم هیچ جراحت داری؟ گفت ندارم. کسهای خود را نیز گفتم گواه باشید تندرست است و سلامت است. گفتند گواهیم. (تاریخ بیهقی چ فیاض ص219).

جراحت دل.

[جِ حَ تِ دِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) تشویش خاطر. مصیبت. ناراحتی : خواست که جراحت دلش را مرهمی کند. (تاریخ بیهقی ص268).

جراحت دوست.

[جِ حَ] (ص مرکب)جراحت گزین. (ناظم الاطباء). رجوع به جراحت گزین شود.

جراحت دیده.

[جِ حَ دی دَ / دِ] (ن مف مرکب) زخمی و خسته. (آنندراج). خسته و مجروح و کسی که بسیار گرفتار زخم و جراحت شده باشد. (ناظم الاطباء). آنکه زخم یافته. جراحت رسیده :
دلم زان عنبرین مو می گریزد
جراحت دیده از مو می گریزد.
ملاذوقی (از آنندراج).

جراحت رسیدن.

[جِ حَ رَ / رِ دَ] (مص مرکب) زخم رسیدن. ریش شدن. مجروح گردیدن :
گر ز مژگانت جراحت رسدم
زود برهاند از آنم غم تو.عطار.
جوانمردی را در جنگ تاتار جراحتی هولناک رسید. (گلستان).

جراحت رسیده.

[جِ حَ رَ / رِ دَ / دِ](ن مف مرکب) جراحت دیده. زخمی. خسته. مجروح. آنکه زخم یافته :
اگر حدیث کنم تندرست را چه خبر
که اندرون جراحت رسیدگان چونست.
سعدی.
رجوع به جراحت دیده شود.

جراحت زبان.

[جِ حَ تِ زَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) شماتت و ملامتی که از زبان دشمن به آدمی برسد :
هرچند جراحت از زبان است
مرهم بجز از زبان ندیدم.خاقانی.

جراحت شدن.

[جِ حَ شُ دَ] (مص مرکب) جراحت گردیدن. به صورت جراحت درآمدن :
ازنظر افتادهء یاریم و مدتها گذشت
زخمهای تیغ استغنا جراحتها شده ست.
وحشی (از ارمغان آصفی).

جراحت فزای.

[جِ حَ فَ] (نف مرکب)آنکه یا آنچه جراحت افزون کند. افزایندهء زخم و جراحت :
برخستگی دل مطلب مرهم قبول
نه دل نه مرهمی که جراحت فزای اوست.
خاقانی.

جراحت کردن.

[جِ حَ کَ دَ] (مص مرکب) به جراحت رساندن. زخم را جراحت گردانیدن :
صبا از چین زلف او مگر سوی چمن آمد
که بوی مشک زخم لاله و گل را جراحت کرد.
سلیم طهرانی (از ارمغان آصفی).
|| زخم کردن. ریش برداشتن. مجروح کردن :
دل جراحت کرد آن زلفین و چون زلفینش را
بر جراحت برنهی راحت پدید آرد خدای.
منوچهری.
امیر خشتی بینداخت و بر سینهء شیر زد چنانکه جراحتی قوی کرد. (تاریخ بیهقی).
غمزهء شوقت جراحت میکند.
خسرو (از آنندراج).

جراحتگاه.

[جِ حَ] (اِ مرکب) جای جراحت: ستیم آن ریم باشد که چون بر جراحتگاه فراهم آید خون فاسد درون وی ریم گردد. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی) :
دل تنگم جراحتگاه مژگان تو بود امشب
که نیلی کرد سیلی های اشکم روی دریا را.
میرزامعزفطرت (از آنندراج).

جراحت گزین.

[جِ حَ گُ] (نف مرکب)آنکه جراحت برگزیند. کسی که جراحت دار شدن را ترجیح دهد. جراحت دوست :
جراحت گزین را به مرهم چکار.
طالب آملی (از آنندراج).
|| عاشقی که از تیر مژگان چشم معشوق، ریش ریش و مجروح باشد. (ناظم الاطباء).

جراحت نهادن.

[جِ حَ نِ / نَ دَ] (مص مرکب) زخم نهادن. (آنندراج). مجروح ساختن. زخم دار کردن :
جراحتها بود آن دم که آید در برم دلبر
اگر چه یارم از غمزه جراحتها نهد بر دل.
بدرچاچی (از آنندراج).

جراحت یافتن.

[جِ حَ تَ] (مص مرکب) زخمی شدن. مجروح شدن.

جراحة.

[جِ حَ] (ع اِ) خستگی. (منتهی الارب) (دهار) (مهذب الاسماء) (ناظم الاطباء). ریش. (دهار). زخم. (ناظم الاطباء). مطلق زخم. (آنندراج). ج، جِراح و جِراحات. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (مهذب الاسماء) (آنندراج).
رجوع به جراحت شود. || (اِمص) دستکاری. جراحی. در تداول متقدمان عرب، بجای دانش جراحی که شعبه ای از علم طب است این کلمه را بکار می برند. درمان آسیب ها و بیماریهای جسمانی بوسیلهء دست و کارد. (الموسوعه). و صاحب کشف الظنون در ذیل علم الجراحة آرد: علمی است که در آن از جراحات عارض بربدن و چگونگی بهبود و درمان آنها بحث میشود و اقسام جراحات و نحوهء بریدن عضو مجروح در صورت لزوم، مرهمها و ضمادها و اقسام آنها و افزار لازم برای جراحی را به ما میشناساند و آن شعبه ای از پزشکی است و گاهی نیز مستقلا تدوین می یابد و آن را منفعتی بزرگ است. این دانش به عمل بیشتر شباهت دارد تا به علم و در کتاب منهاج البیان شرح مبسوطی در بارهء آن آمده است. و کتابهای عمده ای که در این فن تألیف شده بدین شرح است: جراحت نامه به ترکی تألیف ابراهیم بن عبدالله جراح. مؤلف یاد آور شده که چون قلعهء متون را گشودند در آن کتابی به یونانی بنام جندار یافته شد و وی آن کتاب را ترجمه و به 23 باب تقسیم کرده است.

جراحة تجمیلیة.

[جِ حَ تِ تَ لی یَ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) در تداول عربی امروز، جراحی پلاستیک. جراحی زیبائی. رجوع به جراحی پلاستیک شود.

جراحی.

[جَرْ را] (حامص)(1) دستکاری. (ذخیرهء خوارزمشاهی). اعمال حدید عمل. عمل حدیدی پیوندی. (فرهنگ رازی). و رجوع به جراحة شود. جراحی از ابتدا تا کنون: به احتمال اقرب به یقین جراحی قبل از پزشکی به وجود آمده و بحث آن به ازمنهء بسیار دور میکشد. بر جمجمه های انسانهای ماقبل تاریخ آثاری از سوراخ کردن استخوان با مته دیده میشود و در نواحی تب(2)ولوگسور(3) و داندرا(4) قطعاتی از استخوانهای آدمی به دست آمده که ظاهر آنها حکم می کند این قطعات با آلات تقریبا شبیه به آلات کنونی قطع شده اند. همر(5) از پانسمان زخمها صحبت کرده و کتب بقراط(6) بهترین گواه در این زمینه است، در آنها از بادکشی(7)، فصادی، بیرون آوردن پلیپ از بینی، حجامت و غیره مباحث گوناگونی می بینیم که در آنها عمل با آهن و آتش انجام می گیرد و مضافاً بارها از مکانیسم و معالجه شکستگی و بکار بردن باند برای بستن زخمها و اصلاح بدن بحثها شده است. در مکتب اسکندریه، جراحی همگام تشریح پیش رفت و در رم نیز کارهای آرخاگاتوس(8) و سلس(9) و تسالوس(10) و جالینوس(11) حائز اهمیت بسیار است و بنزد عربان جراحی ابوالقاسم جراح قابل ذکر می باشد ولی در نزد اعراب جز به سنن یونانی بکارهای تازه ای برنمی خوریم. در قرون وسطی علم جراحی در کشورهای مسیحی چون سایر علوم در نزد روحانیان بود ولی طبق این ضرب المثل قدیمی که کلیسا ترس از خون داشت عمل جراحی مثل مسلمین فرعی بود و جز سلمانیها کسان دیگر بجراحی نمی پرداختند و فقط آنان بودند که با اعمال کوچک خود احتیاجات مردمان را برمی آوردند. در قرن یازدهم میلادی، دانشگاههای غربی شروع به گسترش کردند و در این دوره مکتب سالرن(12) برای نخستین بار لقب دکتر و استاد(13) به دانشوران در این زمینه داد و نمایندهء درخشان جراحی این مکتب گیوم سالیستی(14) بود. در فرانسه جراح معروف پیتار(15) است که طبیب سن لوئی(16) و فیلیپ لوبل(17) بود از طریق یکی از شاگردان سالیستی بنام لانفرانک(18) ایتالیایی کمک می شد و بر اثر مساعی او کالج جراحی فرانسه تأسیس گشت. در قرن چهاردهم مسیحی به جراح فرانسوی بنام گی دوشولیاک(19) برمیخوریم که کارهای او بسیار عالمانه و روش مند بود. در دورهء رنسانس(20) سه پزشک درخشان بنام وسال(21) و امبروازپاره(22) و ورتزیوس(23)بچشم میخورد که بشکرانهء زحمات آمبروازپاره و خلف او روشنی قابل ملاحظه ای که بر مکتب جراحی فرانسه افتاده بود باز ناپدید شد و سلمانیها دوباره کارهای دانشگاهی را بعهده گرفتند. و بر اثر این کار جراحی برای نیم قرن در محاق ماند. از اواسط قرن هفدهم بیانز(24) و روبردو(25)شروع بدفاع از جراحی علمی کردند و در سال 1671 م. لوئی چهاردهم مدرسهء سلطنتی جراحی را تأسیس کرد و دروس دیونیس(26)و مارشال(27) و ساویارد(28) و موریسو(29) و دوورنی(30) و مری(31) و وینسلو(32) موجب جلب خارجیان زیادی بپاریس شد و راه را برای جراحان قرن هیجدهم باز کرد. لوئی پانزدهم کاملاً سلمانی ها را از جراحی بکنار گذاشت و مانع اعمال آنها در این زمینه شد. وضع کنونی جراحی فرانسوی بر روی کارهای آکادمی جراحی سلطنتی فرانسه تأسیس شده در 1713 م. گذارده شده است. این مؤسسه با چنان پرشی توانست جراحی اروپا را تحت تأثیر قرار دهد که کم نظیر است و با اعمال دوپویی ترن(33) و لسفرانک(34)واستلی کوپر(35) و گرائف در ابتدای قرن نوزدهم جراحی درمانی رو بکمال گذاشت. نبوغ جراحان در همهء قسمتهای بدن جلوه میکرد و جراحی چه از نقطه نظر زیبائی و چه از نقطه نظر سرعت پیشرفت عمیق کرد و ضمناً با دو کشف اساسی یکی بیهوشی(36) و دیگر وسائل ضدعفونی همهء اعضای بدن انسانی زیر کارد و چنگال جراحان قرار گرفت. دو جنگ بین الملل اول و دوم کارهای پراتیکی را بسرعت پیش برد بالاخره با پیدایی آنتی بیوتیکها در اواخر جنگ جهانی دوم و پیشرفتهای سریع بشر در زمینه های صنعتی و علمی، امروز جراحان عالم کارهایی میکنند که در یک قرن پیش جز خواب و خیال برای جراحان چیز دیگر نبود. امروز مسألهء پیوندها و جانشین کردن عضو صحیح بجای عضو آسیب دیده با سرعت عجیبی در حال پیشرفت است و امید اعمال خارق العاده ای در آتیه میرود. (از لاروس بزرگ و دائرة المعارف بریتانیکا).
(1) - Surgery.
(2) - Thebes.
(3) - Lougsor.
(4) - Denderah.
(5) - Homer.
(6) - Hippocrate.
(7) - Ventouses.
(8) - Archagathus.
(9) - Celese.
(10) - Thessalus.
(11) - Gallien.
(12) - Salerne.
(13) - Maitre.
(14) - Guillaume de saliceti.
(15) - Pitard.
(16) - Saint - Louis.
(17) - Philippe le Bel.
(18) - Lanfranc.
(19) - Gui de Chauliac.
(20) - Renaissance.
(21) - Vesale.
(22) - Ambroise pare.
(23) - Wurtzius.
(24) - Bien aise.
(25) - Roberdeau.
(26) - Dionis.
(27) - Mareschal.
(28) - Saviard.
(29) - Mauriceau.
(30) - Duverney.
(31) - Mery.
(32) - Winslow.
(33) - Dupuytern.
(34) - Lisfranc.
(35) - Astley Cooper.
(36) - Anesthesie.

جراحی.

[جَرْ را] (ص نسبی) این کلمه منسوب است به جراح که نام بعض اجداد منتسبٌ الیه است. (از لباب الانساب).

جراحی.

[جَرْ را] (اِخ) قومی اند از بنی شیبان که بهرات فرودآمدند. (تجارب السلف ص261).

جراحی.

[جَرْ را] (اِخ) دهی از دهستان فیض آباد بخش فیض آباد محولات شهرستان تربت حیدریه است. این ده در هیجده هزارگزی جنوب باختری فیض آباد واقع شده و محلی جلگه و گرمسیر است و 51 تن سکنه دارد. آب آنجا از قنات و محصول آن غلات، خشکبار و پنبه و شغل اهالی زراعت، گله داری و قالیچه بافی است. راه آن مالرو است و از فیض آباد می توان ماشین برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

جراحی.

[جَرْ را] (اِخ) نام رودخانه ای است که از فلاحیه میگذرد و بخلیج فارس میریزد. مؤلف جغرافیای غرب ایران آرد: آخرین رود قابل ملاحظهء این ناحیه را باید رود جراحی دانست و شامل دو شعبه آب زلال و مارون رود است که در کلات شیخ بیکدیگر متصل شده و پس از اتصال جراحی نامیده میشود. این رود بعد از عبور از باتلاقهای فلاحیه [ درق ] باز بدو شعبه یکی به اسم فلاحیه و دیگری به اسم جراحی منقسم میشود. (از جغرافیای غرب ایران صص43 - 44). آب رودخانهء جراحی در هر ثانیه تخمیناً 75 متر مکعب میباشد این رودخانه از کوههای بهبهان سرچشمه میگیرد و آبش شیرین و گواراست. در زمستان و بهار عبور از آن ممکن نشود. چون این رودخانه و رودخانهء سلطان آباد رامهرمز در نزدیکی قلعه شیخ رامهرمز بهم آمیزد، رودخانهء جراحی شود.

جراحی.

[جَرْ را] (اِخ) نام یکی از بلوک توابع فلاحیه است. مؤلف مرآت البلدان آرد: از بلوک توابع فلاحیه و مشتمل بر چند قریهء کوچک است. زبان رعایای آنجا بواسطهء مجاورت با رامهرمز و بهبهان میانهء عربی و لری است. قرای جراحی در کنار شط فلاحیه واقع شده و آب مشروب اهالی آنها از این شط تأمین شود. و زراعت سکنه دیمی وتقریباً منحصر به غلّه است. عده سکنهء جراحی تخمیناً 2800 تن است. استعداد ملک جراحی بیش از اینقدر است که حالا بنظر می آید. در عهد خاقان خلدآشیان فتحعلی شاه قاجار، اهالی جراحی خیلی بیشتر از حالا بودند به این معنی که جراحی نهر آبی داشت و پاریابی که اسباب زرع و کشت فراوان بودند لهذا اجماع و جمعیتی در آنجا بودند. در زمان حکومت مرحوم منوچهرخان معتمدالدوله و طغیان چعبی خراب شد و اتفاقاً در همان اوان ناخوشی وبا بروز کرد و اهالی آنجا به بهبهان گریختند و نهری که مایهء آبادی بود حالت ویرانی بهم رسانید و سد آن را آب برد و بحالت حالیه [ زمان مؤلف ] باقیمانده و رودخانهء این بلوک نیز موسوم بجراحی میباشد. (از مرآت البلدان ج4 ص217). و در فرهنگ جغرافیایی ایران چنین آمده: نام یکی از دهستانهای بخش شادگان از شهرستان خرم شهر است و همچنین نام یکی از رودهای شهرستان خرم شهر است. این دهستان در شمال خاوری و خاور شادگان واقع شده و هوای آن گرمسیر و مالاریایی است. آب خوردن قراء آن اغلب از رودخانهء جراحی و چاه تأمین میشود. محصول عمده غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. این دهستان از 88 قریهء بزرگ و کوچک تشکیل شده و جمعیت آن در حدود 12 هزار تن و قراء مهم آن بشرح زیر است: خلف آباد که در کنار رودخانهء جراحی واقع شده و ریحانه. و ساکنان آنجا از طایفهء سادات و متفرفه باشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

جراحی.

[جَرْ را] (اِخ) عبدالجباربن محمد بن عبدالله بن محمد بن ابی الجراح مروزی، مکنی به ابومحمد. راویی صالح و ثقه بود. وی کتاب ابوعیسی ترمذی را از ابوالعباس محبوبی روایت کرده و جماعتی بسیار که آخرین آنان ابوسعید محمد بن علی بن ابی صالح بغوی است از وی روایت دارند. وی بسال چهارصد و دوازده هجری درگذشته است. (از لباب الانساب).

جراحی.

[جَرْ را] (اِخ) محمد بن عبدالجبار، مکنی به ابوبکر. از روات ثقه و صدوق بود. او از پدر خویش استماع حدیث کرد و ابوالحسن محمد بن محمد کراعی از وی روایت کند. وی بسال چهارصدو بیست و اندی درگذشت. (از لباب الانساب).

جراحی پلاستیک.

[جَرْ را یِ پِ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) شعبه جدیدی است از دانش جراحی که در خلال دو جنگ جهانی اخیر پیشرفتهای بزرگی کرده است. جراح با روشهای خاصی می تواند بافتهای نازیبا و برآمده و نامناسب را اصلاح کند و در زیبا کردن آنها جهد فراوان مبذول دارد. روشهای گوناگونی ابتکار شده است که جراح بدانها چهره های زشت و نامناسب را هموار و متوازن و زیبا میکند و پوست بدن را اگر سوخته و سیاه باشد عوض میکند و به اصلاح پی های آسیب دیده میپردازد و برای کسانی که گوش یا بینی خویش را از دست داده اند گوش یا بینی ساختگی میگذارد. برخی از اینگونه عمل ها نیاز بدقت و تخصص فراوان دارد و دیر زمانی بطول می انجامد تا جراح به تکیمل عضوهای ناقص بدن موفق شود. (از الموسوعة).

جراحیه.

[جَحی یَ] (اِخ) دهی است از بخش هویزهء شهرستان دشت میشان. این ده در بیست و چهارهزارگزی شمال باختری هویزه قراردارد. و محلی دشت و گرمسیر و مالاریایی است. دارای دویست تن سکنهء شیعهء فارسی و عربی زبان است. آب آن از رودخانهء کرخه و چاه تأمین میشود و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آن حصیربافی است. در تابستان راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

جراد.

[جَ] (ع اِ) ملخ. (غیاث اللغات) (دهار). ملخ و مؤنث و مذکر در آن یکسان است. (منتهی الارب). و یکی آن «جرادة» است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (از ترجمان القرآن عادل). جُراد. (زمخشری). در کتب دارویی قدیم چنین تعریف شده است: بپارسی ملخ گویند بهترین وی فربه بود و طبیعت وی گرم و خشک بود و در دویم چون بخور کنند عسرالبول را نافع بود خاصه زنان را. و گویند دوازده عدد از وی سر بیندازند و اطرافهای وی با قدری مورد خشک مستسقی بیاشامد شفا یابد و تقطیر البول را نافع بود. و بخور کردن بدان بواسیر را سود دهد. و بریان کرده جهت گزندگی عقرب چون بخور دهند نافع بود. و مؤلف گوید اگر ملخ را سوزانند دیگران از رایحه آن بگریزند و یا بمیرند. اندرون وی و خامهء وی چون بر کلف طلا کنند زایل گرداند. و گویند ملخ درازپای چون بر صاحب تب ربع آویزند نافع بود. و خوردن ملخ جرب و حکه آورد. و مصلح وی بقلة الحمقا بود یا نورقثا. (از اختیارات بدیعی). پرندهء معروفی است که بیشتر از جانب عراق هجوم می آورد و رنگهای مختلف و پاهای فراوان دارد. در کمتر از یکهفته تخم میگذارد و بچه میکند و همهء گیاهان و درختهایی را که در مسیر آن قرار گیرد میخورد و تباه میسازد و دافع آن سمر مر است و بهترین آن زرد و فربه آن میباشد. طبیعت آن در دوم گرم و خشک است. (از تذکرهء داود ضریر انطاکی). این پرنده دو نوع دارد: جراد بری و جراد بحری. رجوع به جرادالبر و جرادالبحر شود :فارسلنا علیهم الطوفان والجراد والقمل... (قرآن 7/133). خشعا ابصارهم یخرجون من الاجداث کأنهم جراد منتشر. (قرآن 54/7).
و یا اندر تموزی مه ببارد
جراد منتشر بر بام و برزن.منوچهری.
بطبل نامهء مستسقیان بخورد جراد
بباد رودهء قولنجیان به پشک ذباب.خاقانی.
|| و ما ادری ای جراد عاره؛ یعنی نمیدانم کدام کس برد او را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

جراد.

[جُ] (ع اِ) جِ جُرادة. (زمخشری). ملخ. مَیگ. (یادداشت مؤلف).

جراد.

[جَرْ را] (ع ص، اِ) رویینه مال. (منتهی الارب). روینه مال. (مهذب الاسماء) (اقرب الموارد). ج، جرّادون. (منتهی الارب). || قلعین گر. آنکه آوندهای مسین را قلع اندود میکند. ج، جرادون. (ناظم الاطباء).

جراد.

[جُ] (اِخ) نام کوهی است. (منتهی الارب). بعقیدهء بعضی نام کوهی است و بگفتهء نصر نام ریگزاری است. (از معجم البلدان).

جراد.

[جُ] (اِخ) نام موضعی است. (منتهی الارب). نصر گوید: نام ریگزار پهنی است بین بصره و یمامه که در وسط حائل و مروت در دیار بنی تمیم قرار دارد بعضی گویند در دیار بنی عامر و پاره ای گویند بین علیای تمیم و سفلای قیس واقع است و برخی گفته اند نام کوهی است. (از معجم البلدان).
للمازنیة مصطاف و مرتبع
مما رأت اود فالمقرات فالجرع
منها بنعف جراد والقبائض من
وادی جفاف مراً دنیا و مستمع.
ابن مقبل (از معجم البلدان).

جراد.

[جُ] (اِخ) آبی است بدیار بنی تمیم نزدیک مروت که وقعهء کلاب دوم در آنجا روی داد. (از معجم البلدان) (از منتهی الارب) :
و لقد عرکن بآل کعب عرکةً
بلوی جراد فلم یدعن عمیدا
الاّ قتیلا قد سلبنا بزه
تقع النسور علیه او مصفودا.
جریر (از معجم البلدان).
و در روایت است که حصین بن مشمت بر نبی اکرم (ص) وارد گردید و بر دین اسلام با آن حضرت بیعت کرد و پیغمبر اکرم(ص) آبهایی به اقطاع به وی داد که از جملهء آنها جراد و سدیره و نماد و اصیهب بود. ولی برخی از محدثان جراذ بذال معجمه ضبط کرده اند. از اعرابی دیگر پرسیدم جراد را چگونه ترک کردی گفت آن را ترک کردم که همانند «نعامه جاثمه» یعنی جایی خصب و پر گیاه بود. (از معجم البلدان).

جراد.

[جَ] (اِخ) از عمر بن خطاب روایت کند. شخصیت او معلوم نیست. ابوحاتم گوید جرادبن طارق بن یشط از عمر روایت کند و از او روایت میشود و گفته اند که ابن معین گفته است ایرادی بر او نیست. (از لسان المیزان).

جراد.

[جَ] (اِخ) ابن طهیة بن ربیعة بن وحیدبن کعب بن عامربن کلاب کلابی وحیدی. وی از شعرای مخضرم است که دورهء جاهلیت و عصر اسلام را درک کرد. و بگفتهء مرزبانی شبیب پسر او از همراهان حضرت حسین (ع) در وقعهء کربلا بوده است. (از الاصابة فی تمییزالصحابة).

جراد.

[جَ] (اِخ) ابن عبس یا عیسی. از روات مجهول الحال است. رجوع به الاصابة فی تمییزالصحابه شود.

جراد.

[جَ] (اِخ) ابن عیسی عقیلی، مکنی به ابوعبدالله. از صحابه است و روایاتی از او نقل شده است. (از قاموس الاعلام ترکی).

جراد.

[جَ] (اِخ) ابن مالک بن نویرة تمیمی. سیف در الفتوح آرد که وی با پدرش کشته شد و متمم عمویش او را مرثیه گفت. (از الاصابة فی تمییز الصحابة).

جراد.

[جَ] (اِخ) ابن مجالد، مکنی به ابومجالد. رجوع به ابومجالد شود.

جراد.

(اِخ) بجلی. وی جاهلیت را درک کرده و بهمراه جریره در فتح قادسیه حضور داشته است. (از الاصابة فی تمییز الصحابة).

جراد.

[جَ] (اِخ) عقیلی پدر عبدالله. وی از روات است و ابن منده از طریق یعلی بن الاشدق از عبدالله فرزند جراد از او روایتی نقل کرده است. (از الاصابة فی تمییز الصحابة).

جرادالبحر.

[جَ دُلْ بَ] (ع اِ مرکب) ملخ دریایی. (منتهی الارب). میگو. روبیان. اربیان. (یادداشت مؤلف). ملخ آبی. مؤلف مخزن الادویه آرد: آن را ملخ دریایی نامند.
ماهیت آن: گفته اند حیوانی است سر آن مربع و از حوالی سر تا نصف تن صدفی و از هر طرف ده دست و پا شبیه به پاهای عنکبوت و بر سر آن دو شاخ دیگر (کذا) در زیر چشم آن رسته باریکتر از آن و چشمهای آن برآمده. مؤلف گوید، شاید آنچه بیان نموده اند از ماهیت آن، ماهیت روبیان باشد زیرا که روبیان در اکثر بلاد بنگاله و سواحل دریای فارس و بحرین و غیرها بدین هیئات میباشد. و جرادالبحر شنیده شده فی الجمله شبیه به گنجشک بزرگ است و پردار و اندک پرواز کرده از آب برمیخیزد و باز در آب فرومیرود. طبیعت آن گرم و خشک تر از بری آن است. خوردن آن هر روز سه عدد مشوی یا مطبوخ آن جهت منع زیادتی جذام مفید و آشامیدن دو مثقال از سوختهء تمام آن با آب نخود سیاه تا هفت روز متوالی جهت تفتیت و اخراج سنگ گرده و مثانه مجرب است. (از مخزن الادویه). جرادالماء. و رجوع به تحفهء حکیم مؤمن شود.

جرادالبر.

[جَ دُلْ بَرر] (ع اِ مرکب) ملخ بیابانی. مؤلف مخزن الادویه آرد: آن را به فارسی ملخ و بهندی تیدی بکسر تاء چهار نقطه هندی و سکون یاء مثناة تحتانیه و کسر دال چهار نقطهء هندی گویند.
ماهیت آن: حیوانی است معروف و مختلف الالوان با پاهای بسیار بلند و بکمتر از یک هفته بچه می آورد و بر نباتات و اشجار میباشد و بیشتر از یک سال نمیماند و درختی را که بخورد فاسد سازد و نوع بزرگ آن در بعضی سالها تکون آن بسیار میشود و بر هر مزرعه که بنشیند آن مزرعه را میخورد و فاسد میسازد و بهترین آن بزرگ فربه آن است. طبیعت آن گرم و خشک در دوم.
افعال و خواص آن: مبهی و جالی اخلاط غلیظه و جهت امراض قصبة ریه و تقطیر البول مفید است. و خوردن دوازده عدد آن که سر و اطراف آنها را انداخته و با یک درهم مورد خشک ساییده باشند جهت استسقاء مجرب و جهت جذام مفید است و بخور آن جهت بواسیر و عسرالبول و طلای کوبیدهء پاهای آن جهت ثآلیل و کلف و جرب مفید است بخصوص سوختهء آن با سرکه. و طلای جوف تخم آن جهت دفع کلف نافع و خوردن قسم فربه بی بال آن را بریان کرده جهت گزیدن عقرب مفید دانسته اند. و تعلیق نوع سبز گردن بلند آن که در مزارع بهم میرسد جهت رفع تب ربع بالخاصیة مفید و نمک سود آن قلیل الغذا و مولد خلط غیرصالح و مورث جرب و حکه و محرق اخلاط و مجفف است و مصلح آن سکنجبین و انار چاشنیدار یا انارین است و شیرهء تخم خرفه و تخم خیار نیز گفته اند. و این مؤلف گفته که چون ملخ را بسوزانند ملخهای دیگر از رائحه آن بگریزند و اگر نگریزند بمیرند. (از مخزن الادویه). و رجوع به جراد شود.

جرادالماء .

[جَ دُلْ] (ع اِ مرکب) نوعی ملخ است. در اخبارالصین والهند چنین آمده: گفته اند در کنار دریا ماهیان کوچک و پرنده ای وجود دارند که بر روی آب پرواز کنند و آنان را جرادالماء نامند. (از اخبارالصین والهند ص10).

جرادتان.

[جَ دَ] (اِخ) نام دو مطربه است در عصر جاهلی که در مکه بودند یا نعمان را بودند. (از منتهی الارب) (از آنندراج). نام دو زن مطرب در مکه در زمان جاهلیت یا دو زن مطرب مر نعمان را. (ناظم الاطباء). دو زن سرودگوی بودند از برای نعمان بن منذر. (از شرح قاموس). دوزن مغنی بودند در مکه. (از اقرب الموارد). اول کسانی که در عرب به آوازخوانی پرداختند دو کنیز بودند مر قوم عاد را که آنان را «جرادتان» می گفتند. و هنگام کم بارانی به بیت زیر ترنّم میگردند:
الایاقیل ویحک قم فهینم
لعل الله یصبحنا غماماً.
(از عقدالفرید ج7 ص28).
و رجوع بقاموس الاعلام ترکی شود.

جرادصفر.

[جَ دِ صُ] (اِخ) مسلمة بن عبدالملک. وی برادر سلیمان بن عبدالملک فاتح اندلس است. وی بجهت غایت صفرت لون و نحافت بدن جراد صفر لقب یافته بود. (از حبیب السیر چ خیام ج1 ص169).

جرادون.

[جَرْ را] (ع ص، اِ) جِ جراد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به جراد شود.

جرادة.

[جَ دَ] (اِخ) نام اسب ابی قتاده حارث بن ربعی. (منتهی الارب). اسم اسب ابی قتاده حارث پسر ربعی است. (شرح قاموس).

جرادة.

[جُ دَ] (ع اِ) ملخ. (زمخشری). ج، جُراد. (زمخشری). یک ملخ. (یادداشت مؤلف). || پوست و برگ دورکرده از شاخ. (آنندراج) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). پوست دورکرده از چوب و جز آن. (از اقرب الموارد). تراشهء چیزی. مؤلف ذخیره خوارزمشاهی آرد: قشاره. خراط؛ رندش روده ها و پاره های پوست که از روده های خداوند سجح بیرون آید. (از ذخیرهء خوارزمشاهی).

جرادة.

[جَ دَ] (ع اِ) یکی از ملخ. (از منتهی الارب). واحد جراد یعنی یک ملخ. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). ملخ. (آنندراج) (دهار). || اسب ماده. (منتهی الارب).

جرادة.

[جَ دَ] (اِخ) آل... از خانواده های شیعی مذهب حلب میباشد. (از حاشیهء خاندان نوبختی چ عباس اقبال ص222).

جرادة.

[جُ دَ] (اِخ) ریگستانی است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ابومنصور گوید، ریگستانی است که در بالای بادیه قرار دارد. (از معجم البلدان) :
و غودر علوا ذلها متطاول
بنیل کجثمان الجرادة ناشر.
اسودبن یعفر (از معجم البلدان).

جرادة.

[جَ دَ] (اِخ) نام اسب عامربن طفیل که آن را سرج بن مالک گرفت. (منتهی الارب) (از شرح قاموس).

جرادة.

[جَ دَ] (اِخ) نام اسب سلامة بن نهاربن ابی الاسود است. (منتهی الارب) (شرح قاموس).

جرادة.

[جَ دَ] (اِخ) نام زنی. (منتهی الارب) (شرح قاموس).

جرادة.

[جَ دَ] (اِخ) نام اسب عبدالله بن شرحَبیل. (منتهی الارب) (از شرح قاموس).

جرادة.

[ ] (اِخ) نام یکی از زنان حضرت سلیمان (ع) که داستانهایی دربارهء او منقول است دایر بر اینکه وی موجب زوال حکومت سلیمان شده و این منقولات مقرون بصحت نیست. (از قاموس الاعلام ترکی).

جرادة العیار.

[جَ دَ تُلْ عَیْ یا] (اِخ) فرس. (از منتهی الارب). اسبی است که در تیز دویدن مانند ملخ باشد و بدین جهت بدین اسم ملقب شده است. (از اقرب الموارد). نام اسبی است یا اینکه عیار نام مردی است که دندان پیشین او شکسته بود و ملخی گرفت تا بخورد و پس از رنجی که متحمل شده بود ملخ از راه دندان شکسته از دهان او خارج شد. (از شرح قاموس).

جرادی.

[جَ] (ص نسبی) منسوب است به جراد. (از لباب الانساب).

جرادی.

[جُ دا] (اِخ) نام موضعی است. (منتهی الارب).

جرادی.

[جَ] (اِخ) بنو... قریه ای است به یمن از توابع صنعاء. (از معجم البلدان). در منتهی الارب و متن اللغة بضم جیم و تشدید یا ضبط شده و ممکن است تصحیفی روی داده و هر دو کلمه یکی باشد.

جرادی.

[جُ] (اِخ) دهی است به صنعا. (منتهی الارب) (متن اللغة). در معجم البلدان بفتح جیم و تخفیف یاء ذکر شده، ظاهراً یکی مصحف دیگری است. رجوع به این کلمه شود

جرادی.

[جَ] (ص نسبی) نسبت است بجراد که لقب بعضی از اجداد منتسبٌالیه است و او ابومحمد عبیداللهبن محمد بن علی بن منصور کاتب معروف به ابن جرادی مروزی است. وی در بغداد سکونت داشت و از عبدالله بن محمد بغوی روایت کند و ابوطالب عشاری و ابوالقاسم تنوخی از او روایت دارند. (از لباب الانساب).

جرادی.

[جِ] (اِخ) ابوعاصم جرادی بصری زاهد که نسبت وی به بطنی از بنی تمیم است و در زمان مالک بن دینار میزیسته و سعیدبن سلیمان واسطی از او روایت کند. رجوع به لباب الانساب شود.

جرادین.

[جَ] (ع اِ) جِ جُردان به معنی نرهء ستور. (از منتهی الارب). رجوع به جردان شود.

جراذ.

[جُ] (اِ) آهن پولاد. (یادداشت مؤلف).

جراذین.

[جَ] (ع اِ) نوعی از خرما و واحد آن جِرذانة است. (از منتهی الارب). نوعی خرما. (از متن اللغة).

جراذینی.

[جَ] (اِخ) این کلمه منسوب است به جراذین که نوعی خرما است. در اصطلاح علم رجال به علی بن عباس گفته شود. از علامه حلی نقل است که حرف اول آن خاء معجمه است. (از ریحانة الادب).

جرار.

[جَرْ را] (ع ص) بسوی خود کشنده. (غیاث اللغات، از منتخب و کنز) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از منتهی الارب). مبالغهء جار. (از اقرب الموارد). کشندهء بغایت. (از شرفنامهء منیری). کشنده. (یادداشت مؤلف). و بهمین معنی است: «جرار اذیال المعالی والقنا». (از اقرب الموارد). || در عربی اخذکننده و گیرنده را گویند. (برهان). || لشکر بسیار و انبوه که از بسیاری مردم آهسته روند. (غیاث اللغات). لشکری باشد آراسته از بسیاری. (برهان). لشکر گران رو از جهت کثرت و انبوهی. (ناظم الاطباء) (آنندراج). لشکری که در انبوهی آهسته رود. (از شرفنامهء منیری). بهمین معنی است: جیش جرار؛ لشکر گران رو بجهت کثرت. (از منتهی الارب). لشکر بسیار. و گویند لشکری است که از بسیاری کند رود. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) :
ستندم اذیأتی علیک رعیلنا
بارعنَ جرار کثیرحواصله.
(از اقرب الموارد).
آن لشکر که از بسیاری گویی خویش همی کشد. (مهذب الاسماء). || آن کژدم کوچک که دنبال همی کشد. (مهذب الاسماء).
- جیش جرار؛ لشکر گران رو از جهت کثرت و انبوهی. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء).
- سپاه جرار؛ لشکر جرار. رجوع به لشکر جرار شود.
- لشکر جرار؛ لشکر سخت بسیار. لشکر گران. سپاه جرار :
برخیره نکرده ست بنام تو سراسر
این ملک بی اندازه و این لشکر جرار.
فرخی.
رهی به پیش خود اندر گرفت و گرم براند
بزیر رایت منصور لشکر جرار.
فرخی (دیوان ص51).
سطوتی هست این چنین هایل
لشکری هست این چنین جرار.مسعود.
خزائن آراسته و لشکر جرار و بندگان فرمانبردار. (چهارمقالهء نظامی عروضی). و بعد از آن لشکری جرار سوار و پیاده جمع کرد و قصد قلعهء بیار کرد که مستحفظ آن علی بن حمیدالبیاری بود. (تاریخ بیهق ص97).
ای یک تنه صدلشکر جرار چو خورشید
کارایش این دایرهء سبز غطائی.خاقانی.
منصور مقدم او مکرم داشت و در اکرام و اعزاز و اعتنا بمهمات او مبالغت تمام واجب دید و لشکر جرار بکفایت مهم او نامزد کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص36). در اثناء آن حال رایات ناصرالدین سبکتگین برحسب میعادی که رفته بود برسید با حشمتی بسیار و لشکری جرار. (ترجمهء تاریخ یمینی ص106). از اولیاء دین و مطوعهء اسلام حشمی بسیار و لشکری جرار فراهم کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص261). || سبوکن. (دهار). || سبوفروش. (دهار) (مهذب الاسماء).

جرار.

[جِ] (ع اِ) جِ جَرَّة، به معنی سبو. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). سبوها. (آنندراج) (از اقرب الموارد). جِ جَرَّة، به معنی سبوی آب. (از معجم البلدان). || خرمهره ها. (آنندراج). || در عبری، به معنی مسکن است. (از قاموس کتاب مقدس).

جرار.

[جِ] (اِخ) موضعی است به نواحی قنسرین. (از معجم البلدان).

جرار.

[جِ] (اِخ) جِرارِ سعد؛ موضعی است به مدینه که سعدبن عباده سبوهای آب را در آنجا قرار میداد تا سرد شود آنگاه به میهمانان بدهد. (از معجم البلدان).

جرار.

[جُ] (اِخ) نام کوهی است و در ابیات زیر ذکر آن آمده :
لمن الدیار بجانب الاحفار
فبتیل دمخ او بسفح جرار
امست تلوح کأنها عامیة
والعهد کان بسالف الاعصار.
ابن مقبل (از معجم البلدان).

جرار.

[جِ] (اِخ) شهری است از شهرهای معروف فلسطین که در جنوب شرقی غزه فیمابین قادش و شور واقع گردیده است (سِفر پیدایش 20: 1) و دور نیست که همان مکانی باشد که الاَن به خرابهء ام جرار معروف است. ابراهیم و اسحاق بواسطهء قحطی بدین شهر رفتند و هر دو در خصوص زوجه های خود به ابی مالک شهریار آنجا گفتند که اینان خواهران ما میباشند. ابی مالک لقب پادشاه آنجا بود چنانکه در سفر پیدایش 20: 1 و 26 مذکور است. و آسا نیز حبشیان را بدانجا بازگردانید. (دوم تواریخ ایام 14: 14). ولی محل آن از روی یقین و قطعی معلوم نیست. (از قاموس کتاب مقدس).

جرار.

[جَرْ را] (اِخ) ابوالعوام فایدبن کیسان به این کلمه شهرت دارد. او از ابوعثمان نهدی روایت کند و حمادبن سلمة و جمع کثیری جز او از وی روایت دارند. (از لباب الانساب).

جرار.

[جَرْ را] (اِخ) کلیب بن قیس بن بکیربن عبدیالیل بن ناشب بن غیرة بن سعدبن لیث بن بکربن عبدمناة که او را بجهت جرأت و جسارتی که در جنگ داشت جرار میگفتند. وی به ابولؤلؤ حمله برد ولی ابولؤلؤ او را بقتل رسانید. (از لباب الانساب).

جرارات.

[جَرْ را] (ع اِ) جِ جَرّارَة. (یادداشت مؤلف). رجوع به جرارة شود.

جرارالصخر.

[جَ رُصْ صَ] (ع اِ مرکب)زهرة الحجر. (یادداشت مؤلف).

جرارالنورة.

[] (ع اِ مرکب) آلت جنگ دریایی. (تاریخ تمدن جرجی زیدان ج1 ص162).

جرارة.

[جَرْ را رَ] (ع ص، اِ) نوعی از کژدم کوچک خبیث که زرد باشد و دم کشان رود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). آن کژدم در اهواز بسیار باشد و هر کسی را که میگزد خون از هر بن مویش روان میشود و گویند مسافر را نمیزند و این از غرائب است. (غیاث اللغات) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). نوعی از عقرب بزرگ کشنده و مهلک باشد و آن در اهواز بسیار است. (برهان). کژدم ماده. (دهار) :
مگر ز مار سیه داشتی بشب بالین
مگر ز کژدم جراره داشتی بستر.فرخی.
و اکنون که هوشیار شدم بر من
گشتند مار و کژدم جراره.ناصرخسرو.
زلف پرچم نگارد اندر چشم
شکل جراره های اهوازی.انوری.
- عقرب جرارة؛ نوعی از خبیث ترین عقربها که گاه رفتن دم بزمین کشد. (یادداشت مؤلف).
|| زلف. (شرفنامهء منیری). کنایه از زلف معشوق و مطلوب. (برهان) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) :
شکوفه بر سر شاخ است چون رخسارهء جانان
بنفشه بر لب جوی است چون جرارهء دلبر.
عبدالواسع جبلی.
|| تأنیث جرار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). دنبال کشنده. (یادداشت مؤلف). || در عربی واکشنده و اخذکننده. (برهان). || لشکر گران رو بجهت کثرت. (آنندراج). و بتازی لشکر که از گرانی آهسته رود. و جرار مثله. (شرفنامهء منیری).
- کتیبهء جرارة؛ لشکر گران رو بجهت کثرت. (منتهی الارب).

جرارة.

[جَرْ را رَ] (اِخ) ناحیه ای است به بطیحه. (آنندراج) (منتهی الارب). ناحیه ای است از نواحی بطیحه نزدیک به برّ که به بسیاری ماهی موصوف است. (از معجم البلدان).

جراره.

[جِ رَ] (اِخ) تلفظ ترکی ژرار یا ژرارا. رجوع به این کلمه شود.

جراریب.

[جَ] (ع اِ) جِ جراب، به معنی انبان.

جراز.

[جَ] (ع اِ) گیاهی است بی برگ، مانند کدویی از زمین برآید آنگاه بزرگ شود چون انسانی نشسته و بالای آن تنگ و رقیق گردد و از آن شکوفه برآید مانند خرزهره و از نیکویی آن کوهها را بهجت افزاید و از آن در چرا و خوراکی نفعی نیاید. (از ذیل اقرب الموارد) (منتهی الارب). || رجل ذوجراز؛ مرد درشت و سخت. (از ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (از ذیل اقرب الموارد از قاموس). مردی است ستبر و سخت. (از شرح قاموس).

جراز.

[جُ] (ع ص، اِ) شمشیر بران. (منتهی الارب) (دهار) (مهذب الاسماء). تیغ و شمشیر بران. (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): «ما انا و الجراز بعاتقی بمحتاج الی اَن اسیر فی خفارة احد». (متنبی از اقرب الموارد). || ناقهء بسیارخوار. (ناظم الاطباء). ناقة جراز؛ ناقهء بسیارخوار. (منتهی الارب). و در حق ناقه گویند: انها لجرازالشجر؛ یعنی درخت را شکسته و میخورد و همانند شمشیر بران با آن عمل کند. (از ذیل اقرب الموارد از تاج العروس و لسان). || آهن پولاد. (مهذب الاسماء).

جراز.

[جُ] (اِخ) ذوجُراز؛ نام شمشیر ورقاءبن زهیر که زهیر بر خالدبن جعفر زده بود و آن شمشیر برجست و کار نکرد. (منتهی الارب) (از شرح قاموس).

جراز.

[جُ] (اِخ) موضعی است به بصره. (از معجم البلدان). در منتهی الارب و شرح قاموس این کلمه جرأز، یعنی حرف ماقبل آخر همزه ضبط شده است.

جراز.

[] (اِخ) از اعمال سامره است. (از حبیب السیر چ خیام ج1 ص298). در معجم البلدان جُراز بضم جیم ضبط شده و نام موضعی است به بصره. (معجم البلدان).

جرازة.

[جَ زَ] (ع مص) بسیارخوار گردیدن. || شتاب خوار گردیدن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

جراسک.

[جَ سَ] (اِ) جانوری باشد سبزرنگ و شبیه به ملخ و در تابستان در میان سبزه زارها میباشد و بانگ و صدای طولانی میکند. (برهان قاطع) (آنندراج). جرواسک. (برهان چ معین متن و حاشیه). و عرب آن را صَرّار بر وزن جَرّار گویند. (برهان) (آنندراج).

جراسیا.

[جَ] (معرب، اِ) مصحف و معرب کلمهء یونانی خراسیا(1) و جمع کلمهء یونانی خراسیون(2) که به لاتینی سراسیا(3) تلفظ میشود و به معنی گیلاس است. جراسیا؛ هی القراصیا البعلبکی عند اهل صقلیة. (از دزی). || آلوبالو. (الفاظ الادویه) (ناظم الاطباء). قراسیا، قراصیا، فراصبا نیز ضبط شده است. رجوع به کلمات مزبور شود.
(1) - Xerasia.
(2) - Xerasion.
(3) - Cerasea.

جراسیاه.

[جَ] (معرب، اِ) قراصیا است. رجوع به این کلمه شود.

جراش.

[] (اِخ) قریه ای است از قرای بلوک لارستان فارس به این معنی که تل مخروطی بسیار مرتفعی است که در اطراف این تل خانه ساخته اند. خانهء کدخدای جراش که غالباً مرد معتبر باادعایی است در قلهء تل قرار دارد. در اطراف تل برکه و آب انبار بسیار ساخته شده و قریب پانصد خانوار در آنجا سکونت دارند و بالنسبة معظم است. یک حمام و دو مسجد دارد و نخیلات و زراعت آنجا از آب باران مشروب میشود. مردم آنجا شیعی مذهب و سلاح ورزند. قریهء مزبور در کنار نجرالعجم واقع شده و از متعلقات بنادر بشمار است. (مرآت البلدان ج4 ص217).

جراش.

[جُرْ را] (ع ص، اِ) جِ جارش. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). جنایتکاران و گناهکاران. (از منتهی الارب).

جراش.

[جَ] (اِخ) ابن احمد همدانی، مکنی به ابوالفتح. از دانشمندان است. او راست: کتاب القرانات. (از کشف الظنون) (از هدیة العارفین).

جراشان.

[] (اِخ) شهری است به اسبزار در خراسان، جایی بانعمت است و مردمان او خوارج اند و جنگی. (حدود العالم).

جراشع.

[جَ شِ] (ع ص، اِ) جِ جُرشع، به معنی شتر و اسب بزرگ شکم. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جراشنة.

[جَ شِ نَ] (اِخ) نام بطنی است از اولاد راشد از طوایف جذام. (از صبح الاعشی ج1 ص332). رجوع به جذام شود.

جراشة.

[جُ شَ] (ع اِ) درشتی که بیفتد از چیزی که آنرا بکوبند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). آن چیز درشتی که از چیزی بهنگام کوبیدن بیفتد. درشتی آنچه بیفتد. (از اقرب الموارد). درشتی آنچه بیفتد از چیزی که آن را بکوبند بعد از بیختن. و در تداول فارسی نخاله گویند. (یادداشت مؤلف). || مشاطه یعنی چیزی که از سر بهنگام شانه کردن بیفتد. (اساس و لسان از ذیل اقرب الموارد).

جراشیا.

[جَ] (معرب، اِ) آلبالو. قراصیا. حب الملوک. (یادداشت مؤلف). همان جراسیا است. رجوع به جراسیا و قراسیا و قراصیا شود.

جراصل.

[جُ صِ] (ع اِ) کوه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جراصیا.

[] (معرب، اِ) به عربی فراصیا. (فهرست مخزن الادویه). بظاهر مصحف جراسیاست. رجوع به جراسیا شود.

جراصیة.

[جُ یَ] (ع ص) مرد سطبر. || شتر نر سخت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

جراض.

[جِ] (ع ص، اِ) سطبر بزرگ شکم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). سخت و ستبر. (از ذیل اقرب الموارد). جِریاض. (منتهی الارب) (شرح قاموس). جِرآض. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || شیر. (منتهی الارب) (شرح قاموس). شیر بیشه. (از ذیل اقرب الموارد). جِرْیاض. (منتهی الارب) (شرح قاموس). جِرآض. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جراض.

[جُ] (ع ص) شتر سطبرگردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء): بعیر جراض؛ شتر بزرگ. (تاج از ذیل اقرب الموارد). || ناقة جراض؛ ماده شتر که بر بچه مهربان باشد. (منتهی الارب) (از ذیل اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). و این نعت خاص مؤنث است و بر مذکر اطلاق نشود. (منتهی الارب) (از ذیل اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

جرئض.

[جُ رَ ءِ] (ع ص) ستبر بزرگ شکم. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). ستبر پهناور. (از ذیل اقرب الموارد) (آنندراج). || (اِ) شیر بیشه. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (از ذیل اقرب الموارد) (آنندراج).

جرئض.

[جُ ءِ] (ع ص، اِ) سخت بسیارخوار که درخت را به دندان گرفته ببرد. (از متن اللغة). شتر بسیارخوار که درخت را به دندان گرفته ببرد آنرا. (از منتهی الارب). جُرائض. (از متن اللغة). || شتر بزرگ. (از متن اللغة).

جراضم.

[جُ ضِ] (ع ص، اِ) بسیارخوار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). اَکول. (مهذب الاسماء) (اقرب الموارد). شکم بزرگ و اکول از گوسفند. (ذیل اقرب الموارد) :
اذاما خرجنا من دمشق فلانعد
لها ابداً مادام فیها الجراضم.
(از اقرب الموارد).
جَرضَم. (اقرب الموارد).

جرئضة.

[جُ رَ ءِ ضَ] (ع ص، اِ) تأنیث جرئض به معنی ستبر پهناور. (از ذیل اقرب الموارد). میش سطبر. (آنندراج). نعجة جُرَئِضَة؛ میش سطبر. (منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد). ماده میش بزرگ. (مهذب الاسماء نسخهء خطی). || شیر بیشه. (از ذیل اقرب الموارد).

جراع.

[جِ] (ع اِ) جِ جَرعَة، به معنی زمینی که ستبری هایی همانند ریگزار دارد. (از ذیل اقرب الموارد).

جراع.

[] (اِخ) نام جایی به نابلس. رجوع به جراعی شود.

جراعی.

[جِ] (اِخ) ابوبکربن یزیدبن ابی بکر حسنی دمشقی. از فضلا بود. وی بسال 825 ه . ق. در جراع که از توابع نابلس است بدنیا آمد و بسال 842 بدمشق و بسال 861 بقاهره مسافرت کرد و بسال 883 ه . ق. در دمشق درگذشت. او راست: 1 - حلیلة الطراز فی الالغاز. 2 - الترشیح فی مسائل الترجیح. 3 - نفائس الدرر فی موافقات عمر. 4 - مختصر احکام النساء لابن الجوزی. 5 - تحفة الراکع و الساجد فی احکام المساجد. کتاب اخیر دربارهء تاریخ مکه و مدینه و مسجد اقصی است و در خاتمه بذکر احکام دیگر مساجد می پردازد. (اعلام زرکلی).

جراف.

[جُ / جِ] (ع ص، اِ) نوعی از پیمانه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (آنندراج) :
کیل عداء بالجراف القنقل
من صبرة مثل الکثیب الاهیل.
راجز (از اقرب الموارد).
جِراف. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || مرد بسیارخوار که همهء طعام را خورد. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). آن که همهء طعام را بخورد. (از اقرب الموارد) :
فشحا حجافله جراف هبلع.
جریر (از اقرب الموارد).
|| مرد بسیارجماع شادمان. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). مرد بسیارنکاح بانشاط. (از ذیل اقرب الموارد). النحکة النشیط. (ذیل اقرب الموارد) :
یا شَبُّ ویلک ما لاقت فتاتکم
و المنقری جراف غیر عنین.
جریر (از ذیل اقرب الموارد).
|| مطلق سیل که همه چیز را برد. (آنندراج). سیلاب که هرچه پیش آید ببرد. (مهذب الاسماء): سیل جراف؛ سیل که همه چیز را برد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || سیف جراف؛ شمشیر که همه چیز را برکند. (از ذیل اقرب بالموارد).

جراف.

[جَرْ را] (ع ص) مردی که همهء طعام را خورد. (آنندراج). || سخت جرف و بسیارجرف. (از اقرب الموارد).

جراف.

[جِ] (ع اِ) نوعی پیمانه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). جُراف. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

جراف.

[جُ] (اِخ) ذوجُراف؛ وادیی است که به سلی می ریزد. (از معجم البلدان).

جرافز.

[جُ فِ] (ع ص) سطبر بزرگ. (منتهی الارب) (آنندراج) (ذیل اقرب الموارد از قاموس) (ناظم الاطباء).

جرافس.

[جُ فِ] (ع ص، اِ) مرد باقوت درشت خلقت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || شتر بزرگ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || شیر درنده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). شیر شکرنده. (از اقرب الموارد). جِرفاس. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

جرافش.

[جُ فِ] (ع ص، اِ) مرد بزرگ یا بزرگ پهلو. (منتهی الارب). مرد عظیم الجثه و درشت پهلو. (ناظم الاطباء). مرد بزرگ پهلو یا مطلق مرد بزرگ. (از ذیل اقرب الموارد). بزرگ پهلو. (مهذب الاسماء نسخهء خطی).

جرافض.

[جُ فِ] (ع ص) گران جسم. سست. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از ذیل اقرب الموارد) (آنندراج).

جرافیس.

[جَ] (ع ص، اِ) جِ جِرفاس، به معنی مرد باقوت و درشت خلقت. (از منتهی الارب). رجوع به جِرفاس شود.

جراقة.

[جُ قَ] (ع ص) مرد لاغر. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ذیل اقرب الموارد). هزیل. (اقرب الموارد). || (اِ) ما علیه جراقة لحم؛ نیست بر وی چیزی از گوشت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

جراک.

[جَرْ را] (ع اِ) فعلت من جراک؛ بهر تو کردم. و همچنین است من جرائک. (منتهی الارب). رجوع به جرائک شود.

جراکسه.

[جَ کِ سَ / سِ] (معرب، اِ) معرب جراگسه که همان چرکسها باشند. رجوع به چرکس شود.

جرالوم.

[] (اِخ) نام جوی یا نهری است که به امر قایدوخان از رودخانه منشعب ساختند. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج2 ص13 شود.

جرام.

[جُ] (ع اِ) خرمای خشک. (آنندراج) (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). جَرام. جَریم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || خستهء خرما. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). هسته. (از اقرب الموارد). جُرام. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). جَریم. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

جرام.

[جِ] (ع ص، اِ) جِ جریم، به معنی بزرگ تن کلانسال. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (شرح قاموس). || (مص) درودن بار خرما را. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از شرح قاموس). انداختن نخل. (از اقرب الموارد). صرام النخل. (شرح قاموس). جَرام. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (اِ) وقت درو خرما و انگور. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). وقت خرما بریدن. (ناظم الاطباء) (مهذب الاسماء). جَرام. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

جرام.

[جَ] (ع اِ) جُرام است در تمام معانی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به جُرام شود.

جرام.

[جُرْ را] (ع ص، اِ) جِ جارم، به معنی درونده و فراهم آورنده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || ماهی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

جرامد.

[] (اِخ) از طسوج ساوه طسوج جبل. (از تاریخ قم ص118).

جرامز.

[جَ مِ] (ع اِ) دست و پاهای وحشی و بدن آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). یقال: ضم الثور جرامزه؛ ای قوائمه. (اقرب الموارد). || تن مردم. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). بدن و تن مردم. (آنندراج) (اقرب الموارد): ضم فلان الیه جرامزه؛ اذا رفع ما انتشر من ثیابه ثم مضی. (اقرب الموارد).

جرامض.

[جُ مِ] (ع ص) گران جسم. سست. (منتهی الارب) (آنندراج) (ذیل اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). گران جان. (مهذب الاسماء نسخهء خطی). || بسیارخوار شکم گشاد. (ذیل اقرب الموارد) (از لسان).

جرامقة.

[جَ مِ قَ] (ع اِ) به لغت اهل مغرب نوعی از خار است که چون آن را بشکافند از میان آن کرمهای کوچک برآید، اگر برگ آن را بکوبند و در خرقه کنند و در میان اندک شیری بمالند و آن شیر را بر شیر بسیاری بریزند مانند پنیر بسته شود و آن را به تازی خس الکلب خوانند. (برهان) (آنندراج). مشط الرعی. (تحفهء حکیم مومن).

جرامقة.

[جَ مِ قَ] (اِخ) گروهی از عجم که در اوایل اسلام به موصل سکونت گرفتند و مفرد آن جرمقانی است. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). مؤلف صبح الاعشی آرد: در ترجمهء صیدنه چنین آمده: پارسیان به لغت جرامقه او را عرطنسیا گویند. (ترجمهء صیدنهء ابوریحان مادهء «ورد»). جرامقة گروه دوم از ملتهای عجمی نسب اند و اینان از زمان باستان به موصل سکونت دارند. ابن سعید گوید: آنان اولاد جرموق بن آشوربن سام بن نوح (ع) اند. و دیگران آنان را از اولاد کاثربن ارم بن سام دانند. (از صبح الاعشی ج1 ص367). جرامقه، قومی است از ناس. (المعرب جوالیقی ص94). مصحح کتاب فوق در حاشیه بنقل از لسان چنین آرد: جرامقة شام نبطیانند و مفرد آن جرمقانی بضم جیم است. جوهری گوید: جرامقه قومی است به موصل که اصل آنها از فارس است. (حاشیهء المعرب جوالیقی ص 94). و رجوع به عقدالفرید ج4 ص212 و البیان و التبیین ج1 ص237 شود.

جراموفون.

[جِ] (معرب، اِ) معرب گرامافون و در تداول کنونی زبان عرب آن را «حاکی» گویند. (از نشوء اللغة).

جرامة.

[جُ مَ] (ع اِ) کفهء گندم و جو و امثال آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). خوشه هایی از گندم و جو که در وقت کوبیدن کوبیده نشده و دوباره آن را کوبند. (از اقرب الموارد). کناره های خرمن گندم و جو است که دوباره کوبیده و پاک کرده میشود. (از شرح قاموس). || خرمای بریده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). خرمای چیده شده. (شرح قاموس). || آنچه ریخته شود از خرما و انگور در بریدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از شرح قاموس) (از اقرب الموارد). جُذامَة، یعنی آنچه بعد از درو باقی ماند. (از اقرب الموارد).

جرامیز.

[جَ] (ع اِ) جِ جرموز، به معنی گرگ بچهء نر. (از منتهی الارب). || گویا جِ جرموز به معنی حوض کوچک است. حوضچه. (منتهی الارب) (از معجم البلدان). || اعضا. (منتهی الارب). اعضای انسان. (معجم البلدان). || حوض دوجانب برآورده. (منتهی الارب). حوضی که در زمین پست یا باغ بسازند چنانکه دو کرانه برآمده باشد. (از اقرب الموارد) || چاه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

جرامیز.

[جَ] (اِخ) بنو جَرانیز؛ نام بطنی است که ایشان را جرامیز گویند. (از منتهی الارب).

جرامیز.

[جَ] (اِخ) موضعی است به یمامه. (معجم البلدان) :
تحمل من ذات الجرامیز اهلها
و قلص عن نهی القرینة حاضره
تربعن روض الحزن حتی تعاورت
سهام السفا قریانه و ظواهره
مضرس بن ربعی (از معجم البلدان).

جرامین.

[] (اِ) چراگاه علف باشد. (فرهنگ اسدی) :
بماندم اینجا بیچاره راه گم کرده
نه آب با من یک شربه نه جرامینا.
بهرامی (از حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).
رجوع به چرامین و خرامین شود.

جران.

[جِ] (ع اِ) اندرون گردن شتر. (مهذب الاسماء نسخهء خطی). درون گردن. (بحر الجواهر). جران البعیر؛ پیش گردن شتر از مذبح تا منحر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). ج، جُرُن، اَجْرِنَة. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || مجازاً بمعنای ثبوت و استقرار است، چنانکه در جملهء زیر آمده است: «ضرب الاسلام بجرانه»؛ ای ثبت و استقر. (از اقرب الموارد).

جران.

[جِ] (اِخ) دهی است. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

جران.

[جِ] (اِخ) العود. رجوع به جران العود شود.

جران العود.

[جِ نُلْ عَ] (اِخ) لقب شاعری است که بمناسبت بیت زیر دربارهء دو زن خویش بدین نام ملقب شده است:
خذا حذراً یا جارتی فاننی
رأیتُ جران العود قد کاد یصلح.
یعنی از جران العود تازیانه ای ساخت تا زنهای خود را با آن بزند. (از اقرب الموارد). نام وی عامربن حارس است. (منتهی الارب) (از آنندراج). عامربن حارث(1) نمیری عقیلی یا عامربن الحرث، شاعری فحل است که بمناسبت این مصراع:
فان جران العود قد کاد یصلح
یا بمناسبت این مصراع:
عمدت نعود فالتحیت جرانه
به لقب جران العود ملقب شده است. وی مکنی به ابوغباب است. و ابیات زیر از اوست:
فنلنا سقاطاً من حدیث کأنه
جنی النحل او ابکار کرم یُقَطَّف
حدیثاً لو ان البقل یولی بمثله
زها البقل و اخضرّ العضاة المُصَّیف.
(از البیان و التبیین ج1 ص231).
ولکن سمعن الشیخ قد قال قولة
علیکم اذاما ربنکم بالضرائر
و لاتأمنوا مکر النساء و امسکوا
عری المال عن ابنائهن الاصاغر
فانک لم ینذرک امراً تخافه
اذا کنت منه جاهلاً مثل خابر.
(از عیون الاخبار ج4 ص80).
ظاهراً ابوسعید سکری و اصمعی دیوان او را گرد کرده اند. (یادداشت مؤلف). و رجوع به عامربن حارث و ابوغباب شود.
(1) - در آنندراج این کلمه بصورت خارش ضبط شده است.

جرانداب.

[] (اِخ) نام قبرستانی است در تبریز. (از نزهة القلوب ج3 ص78). ظاهراً همان محلی است که فعلاً به چرانداب معروف است. رجوع به چرانداب شود.

جراندن.

[جِ دَ] (مص) در تداول عامه، جرانیدن. جر دادن. درانیدن به درازا. (یادداشت مؤلف). پاره کردن. دریدن.

جرانده.

[جِ دَ / دِ] (ن مف) جرداده شده. پاره شده. دریده.

جرانغاز.

[] (ترکی، اِ) میسره. جناح چپ. (یادداشت مؤلف). رجوع به جرنغاز شود.

جرانة.

[جِ نَ] (ع اِ) ضفدع. غوک. مغرغر. (یادداشت مؤلف).

جرانه.

[جَ نَ / نِ] (اِخ) دهی است از دهستان پیران بخش حومهء شهرستان مهاباد. این ده در پنجاه و پنجهزارگزی جنوب باختری مهاباد و ده هزارگزی خاور راه شوسهء خانه به نقده قرار دارد. محلی است جلگه و معتدل و 97 تن سکنهء سنی مذهب کرد دارد. آب آنجا از رودخانهء بادین آدا تأمین میشود. محصول آن غلات، توتون و حبوب است. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنجا جاجیم بافی است و راه ارابه رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

جرانی.

[جِ] (ص نسبی) منسوب است به جران العود که شاعر اسلامی عقیلی است. (از لباب الانساب). رجوع به جران العود شود.

جرانیدن.

[جِ دَ] (مص) جراندن. جر دادن. (یادداشت مؤلف). || دندان غرچه، دندان کروچه کردن : [ خداوند علت کرم را ]نبض ضعیف گردد و اطراف و اندامها از بیرون سرد شود و اندامها در یکدیگر می خاید [ شاید: می ساید ] و می جراند و لعاب از دهان میرود. (از ذخیرهء خوارزمشاهی). نخست تنگی نفس زیادت گردد [در بعض تشنج ها]چشمها زود از خود برهم زدن گیرد و احول شود و دندانها می جراند و گردن کژ شود. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

جرانیده.

[جِ دَ / دِ] (ن مف) جرخورده.

جراو.

[] (اِخ) نام شهری است در اندلس. رجوع به الحلل السندسیة ج1 ص69 شود. در روضات الجنات شهری بنام جراوة جزء بلاد اندلس ذکر شده است. شاید یکی مصحف دیگری باشد. رجوع به جراوه شود.

جراول.

[جَ وِ] (ع اِ) جِ جِرْوَل، به معنی زمین سنگناک. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به جرول شود.

جراوة.

[جِ وَ] (ع اِ) یکی از آلات است و آن ابزاری است از پوست و چرم که گلولهء گلی در آن قرار میدهند و از کمان رها میکنند. (از صبح الاعشی ج2 ص 138).

جراوة.

[جُ وَ] (اِخ) ناحیه ای است از اعمال فحص البلوط در اندلس. (از معجم البلدان). نام یکی از بلاد اندلس است. (از روضات الجنات ص 65). در حلل السندسیه جراو بدون تاء نام مدینه ای ذکر شده است. رجوع به جراو شود.

جراوة.

[جُ وَ] (اِخ) نام موضعی است به افریقیه که بین قسطنطنیه و قلعهء بنی حماد قرار گرفته است. (از معجم البلدان).

جراوی.

[جُ] (ص نسبی) منسوب به جراوة که ناحیه ای است به اندلس. (از معجم البلدان).

جراوی.

[جُ] (اِخ) عبدالله بن محمد. از مردم جراوه است. وی بگفتهء حسن بن رشیق قیروانی نویسنده ای است شاعر که نثر و نظم نمکینی داشت و بسال 415 ه . ق. در سن چهل وچندسالگی درگذشت. (از معجم البلدان).

جراوی.

[جَ] (اِخ) در بیت زیر بظاهر جمع جروی است که نام چاهها یا آبهایی است در راه شام یا در جبلین :
الا لااری ماء الجراوی شافیاً
صدای ولو روّی غلیل الرکائب.
(از معجم البلدان) (از مراصد الاطلاع).
رجوع به جروی شود.

جرأة.

[جُ ءَ] (ع مص، اِمص) دلیری. (دهار) (آنندراج) (ناظم الاطباء). جرأت. جسارت. دل. جگر. یارا. رجوع به جرأت شود. دلیر شدن. (دهار) (از اقرب الموارد). دلیری نمودن. (ناظم الاطباء). جَراءَة. جُرَة. جَرائیَة. جَرایَة. (از اقرب الموارد).

جرئة.

[جَ رِ ءَ] (ع اِ) خانه ای که در آن ددان را شکار کنند. (منتهی الارب). جَرائی. (منتهی الارب). در قطر المحیط جرئیة به این معنی ضبط شده و جمع آن جرائی است که در بالا ذکر شد و شاید یکی مصحف دیگری است.

جرئه.

[جَ رِ ءَ] (ع اِ) خانه ای که در آن ددان را شکار کنند. (منتهی الارب).

جراهم.

[جُ هِ] (ع ص، اِ) اسد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). شیر بیشه. (ناظم الاطباء) (از قطر المحیط) (آنندراج). || کوه بزرگ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (مهذب الاسماء نسخهء خطی). || شتر سطبر بزرگ تن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (قطر المحیط) (از اقرب الموارد). یقال: جمل جراهم؛ یعنی شتر ستبر بزرگ تن. (ناظم الاطباء). و مؤنث آن جراهمة است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

جراهمة.

[جُ هِ مَ] (ع اِ) مؤنث جُراهِم. یقال: ناقة جراهمة؛ ای ضخمة. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). و رجوع به جراهم شود.

جراهیة.

[جَ یَ] (ع ص) ظاهر و آشکار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از قطر المحیط) (از ذیل اقرب الموارد). یقال: لقیه جراهیة؛ ای ظاهراً بارزاً. (منتهی الارب) (قطر المحیط) (از ذیل اقرب الموارد) :
و لولا ذا للاقیت المنایا
جراهیةً و ما عنها محید.
ابن العجلان الهذلی (از ذیل اقرب الموارد).
|| (اِ) آواز. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). جلبة. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). سر و صدا و غوغا. آواز و صدای درهم. یقال: سمعت جراهیة القوم؛ ای جلبتهم و کلامهم علانیة دون السر. (اقرب الموارد) (قطر المحیط) (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || اسب نیکو و نجیب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). اسب برگزیده. (از اقرب الموارد). اسب نیکو. (قطر المحیط). || امر بزرگ. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). عظام امور. (قطر المحیط) (ذیل اقرب الموارد).

جرایا.

[جَ] (ع اِ) جِ جَریئة. (ناظم الاطباء). رجوع به جَریئة مزبور شود.

جرایات.

[جَ / جِ] (ع اِ) جِ جرایة. راتبه ها. وظیفه ها. مستمری ها. مواجب : و چون کورخان را خزانه ها بعضی از غارت و بعضی از اطلاق جرایات و مواجب تهی گشته بود. (جهانگشای جوینی). وقت استیفای جرایات و رسوم بر مئین و الوف فزون باشند. (جهانگشای جوینی). رجوع به جرایه و جرایت شود.
- اصحاب الجرایات؛ صاحبان جری و راتبه. (یادداشت مؤلف).

جرایت.

[جِ یَ] (ع اِ) وظیفهء روان. جرایة. رجوع به جرایة شود.

جراید.

[جَ یِ] (ع اِ) جرائد. جِ جریدة. دفاتر و امثال آن : و چون فتنهء محمد الامین و قتل و افساد افتاد جمله جراید در غارت ببردند و بسوختند، پس چون مأمون در خلافت متمکن گشت از نو قانونها ساخت. (فارسنامهء ابن البلخی ص170). رجوع به جرائد و جریدة شود. || در تداول امروز، روزنامه ها. رجوع به روزنامه شود.

جرایدی.

[جَ یِ] (اِخ) رجوع به جرائدی یعقوب بن بدران... شود.

جرایر.

[جَ یِ] (ع اِ) جرائر. جِ جریرة، به معنی جنایت. رجوع به جرائر و جریرة شود.

جرایم.

[جَ یِ] (ع اِ) جرائم. جِ جریمة، به معنی گناه. (از منتهی الارب). رجوع به جرائم و جریمه شود : منصور چون او را بشناخت از سر جرایم معهودهء او درگذشت. (ترجمهء تاریخ یمینی چ1 تهران ص446).

جرایة.

[جِ یَ] (ع اِ) وظیفهء روان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). جَرایَة. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). اجری. جری. جیره. (یادداشت مؤلف). رجوع به جَرایة شود. || (اِمص) وکیلی. (منتهی الارب) (آنندراج). وکیلی و سفیری. (ناظم الاطباء). وکالت. (اقرب الموارد). رسالت و وکالت. (قطر المحیط). جَرایَة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || کودکی دختران. جَرایَة. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). جَراء، به معنی کودکی دختران. رجوع به کلمه مزبور شود.

جرایة.

[جَ یَ] (ع اِمص) دلیری و به این معنی نادر است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || وکیلی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). وکالت. (از اقرب الموارد). رسالت و وکالت. (قطر المحیط). شغل وکیل و سفیر. (ناظم الاطباء). || کودکی دختران. (منتهی الارب). کودکی. (قطر المحیط) (از ناظم الاطباء). یقال: جاریة بینة الجرایة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). جِرایَة. در معانی اخیر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || فتوت. (از اقرب الموارد). جوانمردی. (از قطر المحیط). || سیر و رفتار. (ناظم الاطباء). || (اِ) وظیفهء روان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). وظایف جاری. (قطر المحیط) (اقرب الموارد). || غذای روزانه که به سربازان داده شود. (قطر المحیط).

جرب.

[جَ رَ] (ع مص) گرگین شدن. (منتهی الارب). به مرض جرب مبتلا شدن. (اقرب الموارد) (قطر المحیط) (متن اللغة). || گرگین شدن شتران. || ویران شدن زمین. (از متن اللغة) (از منتهی الارب) (از قطر المحیط). || (اِ) عیب و نقص. (متن اللغة) (قطر المحیط) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || زنگ شمشیر. (منتهی الارب) (قطر المحیط) (متن اللغة). || خشونتی که داخل پلک عارض شود و بدان آب از چشم روان باشد. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). زنگ مانندی داخل پلک که بدان آب از چشم روان باشد. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط) (از متن اللغة). || گر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). مرض خارش. (غیاث اللغات از کشف و منتخب و بحر الجواهر). گرگنی. (دستور اللغة). مرضی است معروف که آن را گری، گرگنی، خارش، حکه و گال گویند. و آن دانه های کوچکی است که در آغاز سرخ رنگ باشد و با خارش سخت عارض بدن میشود و گاه باشد که چرک کند و آن دو نوع است جرب تر و جرب خشک. و جرب چشم بیمار که بر پلک عارض گردد و بر چهار گونه است و هر چهار قسم ریزش اشک همراه دارد و جرب کلیه دانه های کوچکی است که عارض کلیه میشود و فرق جرب با حکه آن است که مرض حکه چنانکه در آقسرایی ذکر شده فاقد دانه های ریز است. (از کشاف اصطلاحات الفنون) (بحر الجواهر) : گفت هفت سال است تا مرا جرب است یعنی گر خویشتن را نخاریدم. (مجمل التواریخ). رجوع به گال و گر و گری شود.

جرب.

[جَ رَب ب] (ع ص) مرد کوتاه بالا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از ذیل اقرب الموارد). || فریبنده. || گربز. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جرب.

[جَ رِ] (ع ص) گرگین. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). رجل جُرْب؛ مرد مبتلا به جَرَب. (از ابن بیطار). ج، جُرْب. جِراب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || (اِ) جِ جِرْبَة، به معنی کشتزار. (از منتهی الارب). رجوع به جربة شود.

جرب.

[جَ] (ع مص) تراشیدن: جرب الحجر؛ تراشیدن سنگ را. (از منتهی الارب).

جرب.

[جُ رَ] (اِ) دراج را گویند. (آنندراج). پرنده ای است صحرایی شبیه به خروس که آن را به عربی دراج گویند. (برهان) :
ای دادگستری که ز تأثیرعدل تو
باز و عقاب خم زند از کبک و از جرب.
سوزنی (از آنندراج) (از ضیا) (از انجمن آرا).

جرب.

[جُ] (ع ص، اِ) جِ جَرَب، به معنی گرگین. || جِ جِراب، به معنی انبان و خنور. || جِ اَجْرَب، به معنی گرگین. (از منتهی الارب). رجوع به کلمات مزبورشود.

جرب.

[جُ رُ] (ع اِ) جِ جِراب، به معنی انبان. (منتهی الارب). رجوع به جراب شود.

جرب.

[جُ رُ] (اِخ) ذو جُرُب؛ از قریه های ذمار است. (مراصد الاطلاع).

جرب.

[جَ رَب ب] (اِخ) نام موضعی است به یمن و ابوسعد در حدیث حنش صنعانی آنرا جَرَبّة ضبط کرده است. (از معجم البلدان).

جرب.

[] (اِخ) گروهی که به دزدی و راهزنی تن درمیدادند و بنام مخالیف جرب دار نامیده میشدند (از دزی).

جرباء .

[جَ] (ع ص، اِ) تأنیث اجرب، به معنی گرگین. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). زن گرگین. (آنندراج). || آسمان یا ناحیه ای که در آن فلک آفتاب و ماه میگردد. (آنندراج) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). نام آسمان چون ستاره بتوان دید. (مهذب الاسماء). آسمان که ستارگان در آن طالع باشند. صاحب صحاح گوید: از اینرو بدین اسم نامیده شده که ستارگان بمنزلهء دانه های جرب در آن هویدا شده اند. (از اقرب الموارد). || زمین قحط زده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). زمین قحط رسیده. (آنندراج). زمین بی کشت قحط زده. (از اقرب الموارد). || هوای خشک بی باران. (یادداشت مؤلف). || دختر بانمک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (ذیل اقرب الموارد) (آنندراج). || نام گیاهی است. معنای اخیر را کسی که مورد اعتماد نیست ذکر کرده است. (از ذیل اقرب الموارد).

جرباء .

[جِ رِبْ با] (ع اِ) جُرُبّاء. (منتهی الارب). رجوع به جرباء مزبور شود.

جرباء .

[جُ رُبْ با] (ع اِ) گریبان پیراهن. جِرِبّاء. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جرباء .

[جَ] (اِخ) دهی است قریب اَذْرُح. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). موضعی است از اعمال عمان به بلقاء از سرزمین شام، نزدیک است به جبال سراة از ناحیهء حجاز و از قراء اذرح بشمار است. ابوموسی اشعری و عمرو عاص که از طرف حضرت علی و معاویه حکم بودند در این ناحیه کار حکمیت را انجام دادند. بعضی آن را جربی با الف مقصوره ضبط کرده اند. (از معجم البلدان).

جرباء .

[جَ] (اِخ) نام آبی است ازآنِ بنی سعدبن زیدمناة بن تمیم که بین بصره و یمامه واقع است. (از معجم البلدان).

جرباء .

[جَ] (اِخ) دختر عقیل بن علفة حارث مری. پدر وی از شاعران بزرگ دولت اموی بود و شعر نیکو میساخت و از اشراف و نجبای طائفهء بنومرة بود که کسی را هم شأن و کفؤ خود نمیدانست چون نسب وی از هر دو سوی شریف بود و بزرگان قریش به مصاهرت با خانوادهء وی افتخار میکردند. و چون خلفا و اشراف با دختران ازدواج میکردند، این دختر وی بنام جرباء با یزیدبن عبدالملک ازدواج کرد و دختر دیگرش با سلمة بن عبدالله بن مغیره که از اشراف و بزرگان قریش بود تزویج کرد. دربارهء حمیت و غیرت وی داستانها گفته اند. جرباء اهل شعر و ادب نیز بود و ابیاتی در عقد الفرید از او ذکر شده که از آن جمله است:
کأن الکری اسقاهم صرخدیة
عقاراً تمشی فی المطا و القوائم.
گویند پدرش چون این شعر بشنید بر وی خشم کرد که صفات شراب را از کجا درک کرده ای و با شمشیر کشیده بر او حمله کرد. جرباء برادر خود عملس را بکمک طلبید، او هم بین پدر و دختر حایل شد. پدرش گفت: ترا خواهم زد. عملس پیشدستی کرد و پدر را با تیر زد. تیر به ران وی اصابت کرد و درغلطید. برادر و خواهر او را رها کردند و رفتند تا به آبی در آن نزدیک رسیدند، به اعراب آنجا گفتند: جذور در آن نزدیکیها زخمی شده، بکمک او بروید و آب همراه خود ببرید. (از عقدالفرید ج2 ص63) (از البیان و التبیین ج2 ص52).

جرباء .

[] (اِخ) دختر قسامة. مادرزن حضرت امام حسن (ع) و مادر اسحاق بن طلحه. (از قاموس الاعلام ترکی).

جربادقان.

[جُ دَ / دِ] (اِخ) بظاهر معرب گلپایگان است و بصورتهای جرفادقان، جرباذقان و جرپادقان در متون فارسی ضبط شده است. حمدالله مستوفی آرد: جربادقان از اقلیم چهارم است. طولش از جزایر خالدات فه لب (85 درجه و 32 دقیقه) و عرض آن از خط استو الدم [ ] است. همای بنت بهمن کیانی آن را ساخت و بنام خود سمره خواند که در اول همای را سمره گفتندی. دخترش آن را تجدید عمارت کرد و گلبادگان یا گربادگان گفت، عرب آن را معرب کردند جربادقان خواندند. هوایش معتدل است و آبش از رودی که بدان شهر منسوب است و به قم میرود تأمین میشود و از محصولش غله بهتر بود و مردم آنجا اکثر شافعی اند و ولایتش قرب پنجاه دیه است و نیمور و دلیجان هم از توابع اوست. حقوق دیوانی آنجا چهار تومان و دوهزار دینار مقرر است. (از نزهة القلوب ج 3 ص68). و رجوع به گلپایگان و جرباذقان شود. مؤلف مرآت البلدان آرد: بموجب مسطورات بعضی جغرافی نگاران این کلمه معرب دربایگان و بلده ای است فیمابین گرگان و استراباد. (از مرآت البلدان ج4 ص 218). این کلمه در معجم البلدان با ذال معجمه ضبط شده است. و رجوع به جرباذقان شود.

جربادقانی.

[جُ دَ / دِ] (اِخ) مؤلف تاریخ گزیده آرد: ابوالشرف جرباذقانی صاحب ترجمهء تاریخ یمینی عتبی. و او ناصربن خلیفة بن سعد منشی است و در اول فترت مغول نماند. (از تاریخ گزیده چ لندن ص704).

جربادقانی.

[جُ دَ / دِ] (اِخ) نام وی نجیب الدین است. وی مداح امراء قلعهء وساح بود و در آخر عهد سلاجقه درگذشت. اشعار خوب دارد و کتاب بشر و هند از منظومات او است. (از تاریخ گزیده چ لندن ج1 ص826).

جرباذ.

[جِ] (ع مص) نوعی از رفتار اسب و شتر (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). نوعی از رفتار شتر و اسب یا آن گران دویدن آن است. (از قطر المحیط). گران دویدن اسب و جز آن. (ذیل اقرب الموارد). جَرْبَذَة. (قطر المحیط) (ذیل اقرب الموارد) (از منتهی الارب). رجوع به جربذة شود.

جرباذقان.

[جَ ذَ] (اِخ) نام بلده ای است نزدیک همدان که بین آنجا و کرج و اصفهان قرار داشته و شهری بزرگ و مشهور است و به فارسی آن را کرباذکان خوانند. (از معجم البلدان) (از لباب الانساب) :
جرباذقان بلدة
زرّت علی جید القبائح
ارض یموت الحر فی
ارجائها لولا ابن صالح.
ابویعلی محمد بن محمد بن الهاشمی (از معجم البلدان).
همان جربادقان است. و معرب کلمه ای است که امروز بصورت گلپایگان خوانده میشود. رجوع به قاموس الاعلام ترکی و ذیل جامع التواریخ رشیدی ص172 و مجمل التواریخ گلستانه ص273 و تاریخ گزیده ص 99، 417، 543، 699، 670، 677 و 715 و جربادقان و گلپایگان در همین لغت نامه شود :و ابوالقاسم در این قلعه از قبل عامل جرباذقان می نشست و هر سال مالی معین از وی میستد و محافظت قلعه مینمود. (تاریخ قم ص 73).

جرباذقان.

[جَ ذَ] (اِخ) نام بلده ای است بین استراباد و گرگان از نواحی طبرستان. (از معجم البلدان) (از لباب الانساب). رجوع به جربادقان شود.

جرباذقانی.

[جَ ذَ] (اِخ) نام وی نصر است. او فقیهی بزرگ و حنفی مذهب است. و این کلمه منسوب است به بلده ای که بین گرگان و استراباد واقع است. (از لباب الانساب) (از معجم البلدان).

جرباذقانی.

[جَ ذَ] (اِخ) عبیداللهبن احمدبن اسماعیل بن عبدالله ملقب به عطار و مکنی به ابواحمد. وی منسوب است به جرباذقان که شهری است نزدیک همدان. او قاضی آن شهر بود و ابوبکربن مردویه حافظ از او روایت کند. (از معجم البلدان) (از لباب الانساب).

جربان.

[جَ] (ع ص) گرگین. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). جَرِب. (اقرب الموارد). اَجْرَب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جربان.

[جِ] (ع اِ) تیزی شمشیر. || غلاف شمشیر. || حمایل شمشیر. (ناظم الاطباء).

جربان.

[جُ] (ع اِ) جِ جریب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به جریب شود.

جربان.

[جِ رِبْ با] (ع اِ) تیزی شمشیر. جربان السیف؛ تیزی شمشیر. (منتهی الارب). || نیام و غلاف شمشیر. || حمایل شمشیر. جُرُبّان. (منتهی الارب) (قطر المحیط). در ناظم الاطباء جربان و جربان به کسرتین و به ضمتین و تشدید راء ضبط شده است.
جُرُبّان در تمام معانی. رجوع به جُرُبّان شود. || جربان القمیص؛ گریبان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). جیب. (ذیل اقرب الموارد). جوالیقی آرد: جِرِبّان الدرع و جُرُبّانها؛ جیبها (گریبان آن) و آن فارسی معرب است. ابوحاتم گوید: این کلمه «گریبان» فارسی است :
اذا قیل هذا لبین راجعت عبرة
لها بجربان البنیقة واکف.
جریر (از المعرب جوالیقی ص99).
گریبان. (مهذب الاسماء خطی). رجوع به جُرُبّان شود. || خشتک پیراهن. (منتهی الارب) (از ذیل اقرب الموارد).

جربان.

[جُ رُبْ با] (ع اِ) جِرِبّان در تمام معانی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (المعرب). رجوع به جِرِبّان شود.
- جربان الثوب؛ گریبان پیراهن. مؤلف وفیات الاعیان آرد: جربان الثوب؛ و آن خرقه ای عریض است که بر روی یقه قرار دارد و پشت گردن را می پوشاند و آن فارسی معربی است. (وفیات الاعیان ج2 ص 97).
- جربان الدرع؛ گریبان آن. (المعرب). رجوع به جِرِبّان شود.
- جربان السیف؛ تیزی شمشیر. (منتهی الارب). رجوع به جِرِبّان شود.
-جربان القمیص؛ گریبان. (از منتهی الارب). رجوع به جِرِبّان شود.

جربانة.

[جِ رِبْ با نَ] (ع ص) زن بسیارفریاد پلیدزبان. (منتهی الارب).

جرب العین.

[جَ رَ بُلْ عَ] (ع اِ مرکب)جرب و خارش چشم. مؤلف بحرالجواهر آرد، خشونت و بیماریی است که بر داخل پلک چشم عارض شود و آن چهار قسم باشد و هر چهار نوع مستلزم جریان اشک است. (بحر الجواهر).

جرب الکتان.

[] (ع اِ مرکب) همان کشوت (نوعی گیاه) است. (از دزی). رجوع به کشوت شود.

جرب الکلیة.

[جَ رَ بُلْ کُ یَ] (ع اِ مرکب)بیماری جرب که عارض کلیه باشد. مؤلف بحرالجواهر آرد: عبارت است از شکافتن و منفجرشدن دانه های کوچکی که بر کلیه عارض شده است. (بحر الجواهر).

جربت.

[جُ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان سنخواست بخش اسفراین از شهرستان بجنورد. این ده در 170 هزارگزی باختری اسفراین و چهارهزارگزی شمال مالرو عمومی میان آباد به جاجرم واقع شده و محلی است جلگه و معتدل. 439 تن سکنهء شیعهء فارسی زبان دارد. آب آنجا از قنات و محصول آن غلات، بنشن، پنبه و میوه ها است. شغل اهالی زراعت و مالداری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

جربتان.

[] (اِخ) دهی است از قرای جهران به یمن. (از معجم البلدان).

جربث.

[جَ بَ] (اِخ) یاقوت آرد: این کلمه بفتح اول و ثالث و بضم آن نقل شده است و ابن درید آن را بصورت جرثب به تقدیم ثاء بر باء ضبط کرده و حازمی آن را حربث با حاء مهمله آورده و مرا معلوم نیست که هر دو یکی است و یکی از آن دو مصحف دیگری است یا اینکه نام جایی علیحده است. (از معجم البلدان). و ذیل کلمهء حُرْبُث گوید: نام فلاتی است بین یمن و عمان. (از معجم البلدان). رجوع به حربث شود.

جربذة.

[جَ بَ ذَ] (ع مص) نوعی از رفتار شتر و اسب، یا آن گران دویدن آن است، یا نزدیک گردیدن سر سم به زمین و بلند گردیدن آن. (منتهی الارب) (از قطر المحیط). گران دویدن اسب و جز آن از چارپایان. (ذیل اقرب الموارد) (از قطر المحیط). جِرْباذ. (منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد). رجوع به جِرْباذ شود.

جربز.

[جُ بُ] (معرب، ص) معرب کربز. یقال للرجل الخب: کربز و جربز. (از الجماهر ص51). کربز. (مهذب الاسماء نسخهء خطی). کربز. زیرک. (دهار). فریبنده. معرب کربز. (منتهی الارب). فریبندهء خبیث و این معرب کرپز است. (آنندراج) (از قطر المحیط). جوالیقی آرد: جربز از لغات عرب نیست و آن فارسی معرب است و به معنی مرد فریبنده و کربز است. (المعرب جوالیقی ص96). در ذیل همان صفحه از کتاب فوق مصحح گوید که «فربز» بضم اول و ثالث نیز آمده است. (حاشیهء المعرب ص96).

جربزة.

[جَ بَ زَ] (ع مص) کربز گردیدن. (منتهی الارب). || فریبندگی و بازندگی و مقابل آن بلاهت است و وسط هر دو حکمت چنانچه در علم اخلاق مبین شده است. (از آنندراج). فریفتن و گول زدن. (دزی ج1 ص181). || رفتن. || منقبض شدن. || ساقط گردیدن. (از منتهی الارب) (از متن اللغة) (از قطر المحیط). || برافتادن. (منتهی الارب). لغتی است در جرفز. (متن اللغة). شاید همه معانی احتمالی باشد به این معنی که جربزة به معنی رفتن یا منقبض شدن و ساقط گردیدن و برافتادن باشد. || (اِ) کسی که در فساد انداختن میان مردم کوشش کند. (از متن اللغة).

جربزة.

[جُ بُ زَ] (معرب، اِمص) جربزه. کربزی. (یادداشت مؤلف). || استعداد اداره کردن کار یا افراد مؤسسه یا اداره ای، معرب از کربز و کربزی فارسی. (یادداشت مؤلف). || فریبندگی. خباثت. (یادداشت مؤلف).
-باجربزه؛ در تداول عوام، یعنی آن که زیردستان از ترس او کار غلط و بد نکنند. (یادداشت مؤلف). جربزه دار. بااستعداد. آنکه جربزه دارد.
- جربزه دار؛ باجربزه. رجوع به باجربزه شود.
- جربزه داشتن؛ استعداد اداره کردن کار افراد زیردست. باجربزه بودن. رجوع به باجربزه شود.
- جربزه نداشتن؛ بی استعداده بی جربزه. رجوع به جربزه شود.

جربست.

[جَ بَ] (اِخ) نام قریه ای است در جبال طبرستان که رسیدن به آن جز از راههای سخت مشکل امکان ندارد. (از معجم البلدان).

جربناک.

[جَ رَ] (ص مرکب) گرگین. (ناظم الاطباء).

جربندیة.

[] (اِ) کیسه. جوال. توبره. جراب. انبان. || جامه دان. چمدان. رختدان. || جالباس. جارختی. رخت آویز. (از دزی ج1 ص181).

جربوب.

[] (اِ) جلبوب است. (فهرست مخزن الادویه). و جلبوب نوعی از لبلاب است. (از فهرست مخزن الادویه). حلبوب است. (تحفهء حکیم مؤمن) شاید یکی مصحف دیگری است.

جربوز.

(1) [جَ] (اِ) بقلهء یمانیه است. (فهرست مخزن الادویه). اربوز. یربوز. سلق. (فرهنگ فرانسه به فارسی نفیسی). رجوع به بقلهء یمانیه شود.
(1) - Blette.

جربوع.

[جَ] (ع اِ) یربوع. (از دزی). کلاکموش. (از منتهی الارب).

جربوعیة.

[جَ عی یَ] (اِخ) ناحیه ای است از اعمال حلة. رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.

جربة.

[جِ بَ] (ع اِ) کشت زار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). مزرعة. (اقرب الموارد). || زمین بی آب و گیاه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). زمین فراخ (زمین پاک و بی گیاه). (از اقرب الموارد). || زمین شیارکرده و آراسته برای کشت درخت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). زمین که شایستهء کشت و غرس درخت باشد. (از اقرب الموارد). ج، جِرَب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). و از لیث نقل شده که: جربة؛ بقعه ای است که گیاه نیکو دارد. (اقرب الموارد). || پوست پاره یا بوریا و مانند آن که برکنارهء چاه اندازند تا آب در چاه نریزد و شکسته نگردد. یا آن پوست پاره و مانند آن که در نهر اندازند تا آب بر آن رود. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

جربة.

[جَ بَ] (اِخ) دهی است به مغرب. (منتهی الارب). مخفف جُرَبَّة و جرب بتشدید باء نام دهی است بمغرب که در کتاب الفتوح ذکر آن بسیار آمده است در حدیث حنش آمده، که با رویفع بن ثابت در قریه ای بمغرب بنام جربه جنگیدیم سپس خطیبی از میان ما بپاخاست و گفت: ای مردم جز آنچه از رسول خدا(ص) شنیده ام چیزی نگویم تا آخر روایت. ابوعبید بکری گوید که جزیرهء جربه در نزدیک قابس واقع است و باغهای فراوان دارد و مردم آنجا موجب فساد در بر و بحر شوند و آنان از خوارج اند. (از معجم البلدان). در نخبة الدهر دمشقی جربة بکسر اول و فتح ثالث ضبط شده است. شاید یکی مصحف دیگری باشد. رجوع به این کلمه شود.

جربة.

[جَ رَبْ بَ] (اِخ) دهی است بمغرب که آن را جربه بتخفیف با نیز گویند. (از معجم البلدان). رجوع بجربه شود.

جربة.

[جِ بَ] (اِخ) جزیره ای است که شهری در ساحل آن قرار دارد و برای رسیدن بدان باید از بحر قیصر عبور کرد. در آنجا درختان خرما و سیب و سایر میوه ها فراوان است به طوری که بفاصلهء چند میلی بوی خوش آنها بمشام میرسد. این جزیره از بلاد افریقیه ساحلی بمغرب بحر محیط قرار دارد. رجوع بنخبة الدهر دمشقی ص234 و جَربَة شود. و مؤلف قاموس الاعلام آرد: جزیره ای است در جنوب تونس در خلیج جربه طول آن از شرق به غرب و از شمال به جنوب 38 هزارگز است. محصول آن خرما، زیتون، انجیر، انگور و جز آن است و 45000 تن سکنه دارد. نام قدیمی این جزیره منینکس(1)بود. (از قاموس الاعلام ترکی ج3). و رجوع بهمین کتاب شود.
(1) - Meninx.

جربه.

[جَ رَبْ بَ] (ع اِ) گروه خران، یا درشت و قوی از خران و مردمان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). مردمان قوی در صورتی که گروهی متساوی باشند. (از اقرب الموارد). گروه خران درشت و قوی از خران را نیز گفته اند. (ذیل اقرب الموارد). || زهار خر. || بسیار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || عیال مرد که بخورند و نفع نبخشند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

جربه.

[] (اِخ) خلیجی است در جنوب شرقی تونس. طول آن از شمال بجنوب 130 و از شرق بغرب 90هزارگز است. (از قاموس الاعلام ترکی ج3).

جربه.

[جُ رَبْ بَ] (اِخ) کوهی است از آن بنی عامر. (معجم البلدان). کوهی است. (منتهی الارب). آنرا جَرَبَّة نیز گویند. (منتهی الارب).

جربه.

[جَ بَ / بِ] (اِخ) دهی از دهستان باوی بخش مرکزی شهرستان اهواز است. و در 20 هزارگزی جنوب خاوری اهواز در کنار راه آهن اهواز به بندر شاهپور واقع شده و محلی دشت و گرمسیر است. 75 تن سکنهء شیعهء عربی و فارسی زبان دارد آب آن از چاه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن در تابستان اتومبیل رو است ساکنان از طایفهء جبارات می باشند این آبادی را یربه نیز می نامند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

جربی.

[جَ] (اِ) چربی. (ناظم الاطباء).

جربی.

[جَ با] (ع ص، اِ) جِ اَجرَب؛ گرگین. (منتهی الارب) (آنندراج). گویا جِ اجرب است. (از معجم البلدان). || مؤنث جربان. (ناظم الاطباء).

جربی.

[جَ رَبْ بی ی] (ص نسبی) این کلمه منسوب است بموضعی بنام جربة که در حدیث حنش صغانی آمده است. (از لباب الانساب). رجوع به جربه شود.

جربی.

[جُ رَ] (ص نسبی) نسبت است به جرب که جِ جراب باشد. (از لباب الانساب).

جربی.

[جَ با] (اِخ) ابوبکر محمد بن موسی گوید: از بلاد شام است و مردم آنجا یهودی بودند که از پیغمبر (ص) امان خواستند و حضرت به ایشان نامه ای نوشت که جزیه بدهند. برخی این کلمه را جرباء بمد نقل کرده اند. (از معجم البلدان).

جربی.

[جُ رَ] (اِخ) ابوعبدالله محمد بن الحسین بن محمد بن الحسین بن محمد از مردمان دامغان به این نسبت شهرت دارد، وی از ابوعمر عبدالواحدبن محمد بن مهدی فارسی روایت کند و گروهی از مشایخ و همچنین امیر ابونصربن ماکولا از او روایت دارند. (از لباب الانساب).

جربیاء .

[جِ] (ع اِ) باد شمال یا سردی آن یا بادی که میان باد جنوب و صبا یا باد نکبا که میان شمال و دبور وزد. (منتهی الارب) (آنندراج). باد که میان باد شمال و دبور جهد. (مهذب الاسماء). شمال سرد. (اقرب الموارد). و عبارت «سئلت ابنة الخس مااشدّ البرد فقالت شمال جربیاء تحت غبّ سماء» به همین معنی است. (از اقرب الموارد). || مرد ضعیف. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || نام زمین هفتم چنانکه عربیاء نام آسمان هفتم است. (از اقرب الموارد).

جرب یابس.

[جَ رَ بِ بِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) گرِ خُشک. حصف. (یادداشت مؤلف).

جربیدن.

[جَ دَ] (مص) چربیدن. (ناظم الاطباء).

جرپادقان.

[جَ دَ / دِ] (اِخ) صورتی است از کلمهء جرفادقان. رجوع بجربادقان و جرفادقان شود.

جرت.

[جُ] (اِخ) دهی است بصنعا. (منتهی الارب). قریه ای است از قرای صنعا به یمن. (از معجم البلدان). این کلمه را بفتح و کسر جیم و همچنین جرث بثاء نیز ضبط کرده اند. (از معجم البلدان).

جرترود.

[] (اِخ)(1) دو تن از قدیسه های دین مسیح بدین نام شهرت دارند، یکی در قرن هفتم میلادی میزیسته و دیگری در اوئل قرن چهاردهم میلادی در گذشته است. رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Ste Gertrude.

جرترود لوتلیان بل.

[جْرجِ لُ بِ](1)(اِخ) بانوی مستشرق انگلیسی (1868 - 1926 م.) که دیوان حافظ را به انگلیسی ترجمه کرده و مقدمهء قابل تحسینی بر آن نوشته و در آن تاریخ زندگانی استاد شیراز و صفات او را تحقیق کرده است این ترجمهء بعد از ترجمه هرمان بیکنل قدیمی ترین ترجمه ای است که از اشعار حافظ بعمل آمده و بسال 1897 م. بطبع رسیده است. (از سعدی تا جامی ص 331).
(1) - Bell, Gertrude - Margaret Lowtlian.

جرت غوز.

[جِ غَ / غُ] (ص مرکب) در اصطلاح قزوینیان، آن که بعجله و بی ترتیب کار کند و سخن گوید. مردمی سبک عقل و شتابنده در کارها. آنکه کارهای ناشیانه کند. آن که فکر و اندیشهء غیرطبیعی دارد. (یادداشت مؤلف).

جرتوده.

[جَ دَ / دِ] (اِخ) دهی است از دهستان جعفرآباد فاروج از بخش حومهء شهرستان قوچان. این ده در بیست و چهار هزارگزی شمال باختری قوچان و هشت هزارگزی جنوب شوسهء قدیمی قوچان بشیروان واقع شده، و محلی کوهستانی و سردسیر است. 827 تن سکنهء شیعی مذهب دارد که بزبان های ترکی و کردی و فارسی صحبت میکنند. آب آن از چشمه است و محصول آن غلات و میوه ها و شغل اهالی زراعت و مالداری و قالیچه بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9). و مؤلف مرآت البلدان آرد: از مزارع قوچان (خبوشان) و آب آن از رودخانه و سکنهء آن مزارع دیگران را زراعت می کنند. (مرآت البلدان ج4 ص218).

جرتی.

[جُ] (اِخ) یزیدبن مسلم صنعانی که او را حزیزی نیز گویند. وی از مسلم بن محمد روایت کند. (از معجم البلدان).

جرثئه.

[جَ ثِ ءَ] (ع اِ) نای گلو. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). حنجره. (از اقرب الموارد).

جرثب.

[جَ ثَ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب). آنرا جُرثُب نیز گویند. (منتهی الارب).

جرثقیل.

[جَرْ رِ ثَ] (اِ مرکب) نام علمی است که در آن قواعد کشیدن و برداشتن بارهای گران مندرج است. چنانکه گردون که به ارابه شهرت دارد و به هندی گاری وچهکرا گویند یکی از جمله اقسام جرثقیل است. (غیاث اللغات) (آنندراج). علم الحیل. ابزاری که بدان سنگینی ها را بردارند، منجنیق. مکانیک و آن دستگاهی است که برای بلند کردن و جابجا کردن بارهای سنگینی بکار میرود. و آن ترکیبی است از چند ماشین ساده و آن را طوری ساخته اند که با نیروی کم میتوان اجسام بسیار سنگین مانند اتومبیل، موتورهای بزرگ، بارهای کشتی و غیره را بدان وسیله جابجا کرد. جرثقیل ها امروز به اشکال مختلف ساخته میشوند و با پیشرفت صنایع فلزی و آماده شدن ابزارهای جدید فعلاً قدرت آنها چندین برابر قدرت سابقشان شده است. این وسیله که با تغییر شکل حرکت دورانی بحرکت مستقیم الخط و استفاده از خواص اهرمها می تواند با نیروی کم اجسام بسیار سنگین را بردارد، از دیرباز مورد استفادهء بشر بوده و این روزها که استفاده از آن بسیار فزونی یافته است بر خلاف سابق دیگر نیروهای وارد بر آن نیروی انسانی نیست بلکه از نیروهای آب و الکتریک و سایر نیروهای موجود در فیزیک استفاده میشود. ساختمان جرثقیل: اجزاء اصلی هر جرثقیل عبارت از یک میلهء بلندی است که بر سر آن قرقره ای قرار دارد و انتهای آن به محوری استوار در بدنه ای متصل است و این محور بر پایه ای مستقر است که آن می تواند در حول خود حرکت دورانی کند. علاوه بر این میله در هر جرثقیل یک طناب و چرخ بکار است که سر طناب پس از امتداد در طول میله و گذشتن از قرقره آزاد میشود و با چنگکی که با آن متصل است می تواند بارها را بردارد و سر دیگر آن به محور آن چرخ بسته شده است یعنی چرخی که با حرکت دورانی آن می توان طناب را بحرکت در آورد و بار را بلند کرد. تا اینجا کار دستگاه فقط بلند کردن اجسام می باشد ولی چون تخلیه یک جسم همواره در نقطهء دیگر بعمل می آید لذا می باید بتواند در حول پایهء خود بحرکت دورانی درآید برای این منظور پایه ای که میله به آن متصل است و اجزای جرثقیل به روی آن قرار دارد طوری ساخته شده که قابل چرخش در حول خود است و برابر این چرخش بازپس از بلند شدن از نقطه ای در نقطهء دیگر فرود می آید. دستگاه جرثقیلها امروزه بر روی ارابه های با چرخ بدون زنجیره یا با زنجیره چون تانکها یا با چرخهای چون لکوموتیو قرار دارد تا بتواند در انواع مسیرها سیر کند. (اقتباس از لاروس و دایرة المعارف بریتانیکا).

جرثلة.

[جَ ثَ لَ] (ع مص) بر باد دادن خاک را بدست. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از ذیل اقرب الموارد بنقل از لسان): جرثل التراب سفاه بیده. (ذیل اقرب الموارد) (قطر المحیط).

جرثم.

[جُ ثُ] (اِخ) موضعی یا آبی است مر بنی اسد را. (منتهی الارب). نام آبی است از آن بنی اسد که بین قنان و ترمس قرار دارد. (از معجم البلدان) :
تبصرّ خلیلی هل تری من ظعائن
تحملن بالعلیاء من قوم جرثم.
زهیر (از معجم البلدان).

جرثمة.

[جُ ثُ مَ] (ع اِ) اصل هر چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (متن اللغة). جُرثومَة (منتهی الارب) (متن اللغة).

جرثمة.

[جُ ثُ مَ] (اِخ) جدّ شدیدبن قیس بن هانی بن جرثمة الیزنی است. (از لباب الانساب) (منتهی الارب).

جرثمی.

[جُ ثُ] (ص نسبی) این کلمه نسبت است بجرثمه که او جد شدیدبن قیس بن هانی... بوده است. (لباب الانساب).

جرثمی.

[جُ ثُ] (اِخ) شدیدبن قیس بن هانی بن جرثمة یزنی، معروف بجرثمی. محدث است. وی از قیس بن حرث مرادی روایت کند و یزیدبن ابی حبیب از او روایت دارد. (از لباب الانساب).

جرثوم.

[جُ] (ع اِ) اصل هر چیز. جُرثومَة. (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد). || اصل و نجیب و دارای اصل استوار. (ناظم الاطباء).

جرثوم.

[جُ] (اِخ) خشنی بن ناشر یا ناشم صحابی است یا آن جرهم است. (منتهی الارب). و رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.

جرثومة.

[جُ مَ] (ع اِ) اصل و بن هر چیز. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (قطر المحیط) (متن اللغة) (ناظم الاطباء). جُرثوم. (از اقرب الموارد) (قطر المحیط) (متن اللغة). جُرثُمَة. (متن اللغة) (منتهی الارب). ج، جَراثیم. (منتهی الارب) (متن اللغة). اصل. ریشه. تخمه : الحمدالله الذی انتخب امیرالمومنین من اهل تلک الملة التی علت غراسها و رست اساسها و استحکمت ارومتها و رسخت جرثومتها. (تاریخ بیهقی ص299). ملوک آل سامان و اولاد و اخلاف ایشان را بدست آورد و آن خطه از ارومه و جرثومهء ایشان خالی کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص237). || خاک فراهم آمده در بیخ درخت. (آنندراج) (متن اللغة) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || کونهء درخت. (مهذب الاسماء نسخهء خطی). || آنچه مورچگان از خاک فراهم کنند. (متن اللغة). || خاکی که آن را باد برد در خانهء مورچگان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة). || جایگاه مور. (مهذب الاسماء). قریهء نمل. (معجم البلدان). || سرنای گلو. (از منتهی الارب) (آنندراج). || خاکی که آن را باد برد. (از متن اللغة). || مکان مرتفع که از خاک و گل جمع شده باشد. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). معنی اخیر مأخوذ است از این روایت «لما اراد ابن الزبیر بناء الکعبة کانت فی المسجد جراثیم»؛ ای اماکن مرتفعة مجتمعة من تراب و طین ای لم تکن ارض المسجد مستویة. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جرثی.

[جُ رَ ثی ی] (ع اِ) نوعی از انگور. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از متن اللغة) (قاموس بنقل از ذیل اقرب الموارد).

جرج.

[جَ رَ] (ع مص) جنبان گردیدن انگشتری در انگشت بجهت فراخی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || قلق و اضطراب پیدا کردن. (از متن اللغة). || رفتن در زمین درشت یا میانهء راه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رفتن مرد در جرج. (زمین سنگناک یا میانهء راه). (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). || (اِ) زمین درشت سنگناک. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (متن اللغة). زمین درشت. (از اقرب الموارد). || جاده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). جواد الطرق. (متن اللغة). || میانهء راه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

جرج.

[جَ رِ] (ع ص) بی آرام و جنبنده. (آنندراج). مضطرب و جنبان. (از متن اللغة): وشاح جرج؛ حمیل جنبان و فراخ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جرج.

[جُ] (ع اِ) جِ جُرجَة، به معنی خرجینه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || ظرفی است از ظرفهای زنان. (لسان از ذیل اقرب الموارد). ظرفی است از ظرفهای زنان و آن کیسه ای است از چرم همانند خرجین که بالای آن تنگ و پایین آن وسیع است و توشه را در آن قرار دهند. (از متن اللغة). جُرجَة. (متن اللغة).

جرج.

[جَ] (ع مص) چریدن شتر مرتع را. (از ذیل اقرب الموارد) (از متن اللغة).

جرج.

[جُ] (اِخ) شهری است به فارس. (منتهی الارب) (از متن اللغة) (ناظم الاطباء). شهری است از نواحی فارس. (از معجم البلدان) (مرآت البلدان ج 4 ص218).

جرج.

[جَ] (اِخ) نام جد محمد فقیه بن سعید اندلسی است. (از منتهی الارب).

جرجا.

[جُ] (اِخ) قریه ای است از اعمال صعید. (در مصر). نزدیک به اضمیم. (از معجم البلدان) (از مراصد الاطلاع).

جرجار.

[جَ] (ع اِ) گیاهی خوشبوی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة). نباتی است خوشبوی. (اقرب الموارد). نباتی است. (مهذب الاسماء نسخهء خطی). || چوبی است که شکوفه ای زرد دارد. (از متن اللغة). || شتر بسیارآواز. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (ذیل اقرب الموارد) (از متن اللغة). || آواز تندر. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (متن اللغة).

جرجار.

[جِ] (ع اِ) رجوع به جرجر و جرجیر شود.

جرجارة.

[جَ رَ] (ع اِ) آسیا. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة).

جرجاشی.

[] (اِخ) جرجاشیان. قبیله ای از قبایل کنعانیان یا جویان بودند که در بلاد شرقی دریای جلیل سکونت داشتند و اسم شهر جرجبین از ایشان مأخوذ است. از سفر پیدایش 10: 16 و 15: 21 (از قاموس کتاب مقدس).

جرجاشیان.

[] (اِخ) همان جرجاشی است. (قاموس کتاب مقدس). رجوع به جرجاشی شود.

جرجان.

[جُ] (اِخ) شهری است. (منتهی الارب). معرب گرگان است و آن شهری باشد از دارالملک استرآباد. (برهان) (آنندراج). همان گرگان است که در کتب جغرافی قدیم اغلب بصورت جرجان ذکر گردیده و به همین جهت قسمتهای تاریخی و حدود جغرافیایی آن در اینجا آورده میشود زیرا در کتب قدیمی بدین صورت آمده است. یاقوت حموی آرد: صاحب زیج گوید: طول جرجان 3وعرض آن 38 درجه و 15 دقیقه و در اقلیم پنجم قرار دارد. و بروایت بعضی در اقلیم چهارم واقع شده است. و در کتاب منسوب به بطلمیوس بنام «الملحمة» طول جرجان 86 درجه و 30 دقیقه و عرض آن 40 درجه ذکر شده و بنابر مذکور در همین کتاب جرجان در اقلیم پنجم قرار داشته و طالع آن ثور است و 3 درجه و 16 دقیقه باکف الخضیب شرکت داشته و با مرفق دب الاصغر در 17 درجه و 16 دقیقه تحت سرطان شرکت دارد و به همین مقدار جدی با آن مقابل است. جرجان شهر بزرگ و مشهوری است بین طبرستان و خراسان، گروهی آن را جزء خراسان و پاره ای آن را از طبرستان میدانند و می گویند: اول بار یزیدبن مهلب بن ابی صفره آن را بناگذاشت و بزرگانی در علم و ادب وفقه و حدیث از این شهر برخاسته اند و حمزة بن یزید سهمی تاریخ این شهر را نوشت. استخری گوید: جرجان بزرگترین شهر آن نواحی است و رطوبت و بارندگی در آنجا از طبرستان کمتر است و مردم آنجا باوقارتر و جوانمردتر و دست گشاده تر از مردم طبرستانند. این شهر بوسیله نهر بزرگی که ممکن است قابل کشتیرانی باشد و از وسط آن میگذرد بدو ناحیه تقسیم میگردد و بهترین قسم ابریشم و لباسهای ابریشمی از این ناحیه بتمام نقاط صادر میشود. (از معجم البلدان). نام شهر جرجان است که در عصر سلیمان بن عبدالملک بدست یزیدبن مهلب فتح شد. (از لباب الانساب ج1). لطفعلی بیگ آذر آرد: از اقلیم چهارم و از ابنیهء اولاد سلطان ملکشاه است که در اول حال تختگاه سلاطین آن دیار بوده و حال سالها است که نام و نشانی از آن باقی نیست و تربت محمد جعفر را در آنجا نشان میدهند که مشهور به گور سرخ است. (از آتشکدهء آذر چ بمبئی ص 155). مؤلف ریحانة الادب آرد: بنا به نوشتهء ابن خلکان شهری است بزرگ از اعمال و توابع مازندران (خراسان) و بگفتهء صاحب مراصد، شهری است مابین خراسان و طبرستان که زیتون و انار و گردو و نیشکر و خرما در آن بسیار بعمل می آید و نهر بزرگی که از وسط آن میگذرد آن را بدو قسمت تقسیم میکند. (از ریحانة الادب ج1). از مجموع منقولات مستفاد میشود که شهر معروف و بزرگی که در سابق بنام جرجان شهرت داشته تطابق کامل با گرگان امروزی ندارد. شعراء عرب در وصف جرجان قصائدی گفته اند، از جمله ابیات زیر است:
هی جنة الدنیا بحر سجسج
یرضی بها المحرور و المقرور
سهلیة جبلیة بحریة
یحتل فیهامنجد و مغیر
و اذا غدا القناص راح بما اشتهی
طباخه فملهج و قدیر
ابی غمر (از معجم البلدان) و صاحب کافی الکفاة ابیات زیر را در ذم این شهر سروده است.
نحن و الله من هوائک یاجر
جان فی خطة و کرب شدید
حرّها ینضج الجلودفان هبت
شمالا تکدرت برکود
کجیب منافق کلماهمّ
بوصل احاله بصدود.
ابوالقاسم (از معجم البلدان).
فخرالدولة مبادرت کرده از نیشابور در زمانی اندک به جرجان رسیده و جمهور لشکر روی به استقبال رکاب او آوردند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص58). و رجوع به قاموس الاعلام ترکی و کلمهء گرگان در همین لغت نامه شود.

جرجان.

[جُ] (اِخ) آب جرجان. نام رودخانه ای است که از جبال اسند مازندران از درهء شهرک نو برمیخیزد و بر میدان سلطان درین گذشته بجرجان میرسد و به بحرخزر میریزد. رجوع بنزهة القلوب ج3 ص214 شود.

جرجان.

[جُ] (اِخ) (دریای...) نام دیگر بحر خزر است و آن را دریای جیلان نیز خوانند. رجوع به نزهة القلوب ج3 ص239 شود.

جرجان.

[جُ] (اِخ) قلعهء جرجان. نام قلعه ای است که بمنزلهء زندان میبود. مؤلف تاریخ گزیده آرد: خلف بن احمد بعد از مدتی مخالفت سلطان محمود کرد و به ایلک خان پناه برد. سلطان محمود آگاه شد او را از سیستان بقلعهء جرجان فرستاد آنجا بود تا درگذشت. (تاریخ گزیده چ لندن ج1 ص396).

جرجانک.

[] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان آرد: از مزارع معتبرهء بلوک زرند کرمان است و صدوهیجده خانوار سکنه دارد و آب آن از قنات و محصول آن گندم و جو است. در حدود 427 تن سکنه دارد. (از مرآت البلدان ج4 ص218).

جرجانه.

[جُ نَ / نِ] (اِخ) نام ناحیه ای است بحدود خوارزم. مؤلف تاریخ گزیده آرد: سلطان لشکر فرستاد و ابناء البتکین را بکشت و خوارزم و جرجانه با تصرف گرفت. (تاریخ گزیده چ لندن ج1 ص400).

جرجانی.

[جُ] (اِ) نوعی فرش است :
مفرش از جرجانی و مخفی شمار
درجهای خط وحبر محبره.نظام قاری.
|| پارچه ای است ابریشمین و چون محصول جرجان است بدین نام موسوم شده است. (از دزی).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) ابراهیم بن ابی خالد عطار. وی از عفان بن مسلم روایت کند و علی بن یزداد صائغ از او روایت دارد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص88).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) ابراهیم بن احمدبن ابراهیم بن آدم مکنی به ابواسحاق. از راویان است. وی از اسماعیل بن سعید کسائی و ابراهیم بن موسی و ابوسهل عبدالرحمان بن فرج روایت کند و ابوالقاسم آبندونی و ابن عمیر از او روایت دارند. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص90).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) ابراهیم بن اسحاق مکنی به ابواسحاق. از راویان است و از عبدالرحمان بن ابی حاتم روایت کند. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی 98).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) ابراهیم بن جریر مقری مکنی به ابواسحاق. از راویان است. وی از ابومحمد زبادی روایتی دارد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص 95).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) ابراهیم بن عباس بن محمد بن صول صولی کاتب. از علما بوده و او را تصانیفی است. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص96).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) ابراهیم بن عبدالحمید بن ابراهیم بن یحیی. وی از معاذبن مثنی عنبری روایت کند. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص96).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) ابراهیم بن عبدالله خزاف معروف به قصیر و مکنی به ابواسحاق. از راویان است. وی از عبدالله بن یزید مقری و سلیمان بن عیسی سجزی و ابومعاذ ضحاک بن شمر و جز آنان روایت کند و احمدبن حفص سعدی و عبدالرحمان عبدالمؤمن و دیگران از او روایت دارند. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص89).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) ابراهیم بن محمد سلمی مکنی به ابواسحاق. از روات است. وی بسال 199 ه . ق. در جرجان از یحیی بن سعید قطان روایت میکرد و محمد بن اسد از او روایت دارد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص88).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) ابراهیم بن محمد بن ابراهیم معروف به ابن الیزیدی و مکنی به ابواسحاق. از راویان است. وی از محمد بن عمران مقابری و جماعتی دیگر روایت کند و اسهم بن ابراهیم و نعمان بن محمد و ابن سرشان و ابوبکربن سباک و گروهی از او روایت دارند. وی در ماه رجب بسال 333 ه . ق. درگذشت. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص98).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) ابراهیم بن محمد بن ابراهیم مکنی به ابواسحاق. از روات است. وی از یحیی بن هیثم سجزی و محمد بن بسام و جز آن دو روایت کند و ابن عدی و ابواسحاق بن...(1) از او رایت دارند. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص89).
(1) - در متن کتاب جای اسم پدر سفید است.

جرجانی.

[جُ] (اِخ) ابراهیم بن محمد بن عواد. از راویان است و از ابویوسف قاضی روایت دارد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص88).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) ابراهیم بن موسی بن ابراهیم بن احمدبن محمد بن عبدالله بن هشام بن عاص سهمی مکنی به ابواسحاق است. وی اخبار فراوانی نوشت و فقه شافعی را بر ابراهیم بن هانی قرائت کرد. او از ابوزرعة محمد بن عبدالوهاب انصاری و عمران سختیانی و حسن بن سفیان و ابوالحسین تاجر و ابن عبدالکریم وزان و گروهی دیگر روایت کند و کسی غیر از دو فرزند او اسهم و یوسف از او روایت ندارد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص95).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) ابراهیم بن موسی بن احمد معروف به ابن بازدخت و مکنی به ابواسحاق. از راویان است. وی از اسحاق بن ابراهیم عصار روایت کند و ابوبکر اسماعیلی از او روایت دارد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص89).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) ابراهیم بن نومرد مکنی به ابواسحاق. از راویان است. وی از عمران بن سوار روایت کند. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص 94).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) ابراهیم بن یزیدبن مهلب بجلی زاهد مکنی به ابواسحاق. از روات است. او از سفیان عیینة و عبدالرحمان بن مهدی روایت کند و عبدالرحمان بن عبدالمؤمن و عبدالرحمان بن هانی از وی روایت دارند. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص86).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) ابواحمد صباغ. از فقها بود و در بغداد فقه تدریس می کرد و به همانجا درگذشت. رجوع به تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص 458 شود.

جرجانی.

[جُ] (اِخ) ابوالمعذل. راوی بود. رجوع به تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص459 شود.

جرجانی.

[جُ] (اِخ) ابوعبدالله بن منقار. راوی بود. رجوع به تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص 459 شود.

جرجانی.

[جُ] (اِخ) ابوعلی. راوی بود و از محاضر روایت کرد و ابویعلی موصلی از او روایت داشت. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص457).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) ابوعمران بن ابراهیم بن هانی بن خالدبن یزیدبن عبدالله بن مهلب بن عیینة بن مهلب بن ابی صفرة. از فقهای بزرگ شافعی و از علما و زهاد بشمار است. و گروه کثیری از فقهای جرجان از متخرجین درس اویند و شیخ ابوبکر اسماعیلی از تلامیذ او است وی از عبدالله بن عبدالرحمان سمرقندی و اسماعیل بن زید جرجانی و یعقوب بن اسحاق قلوسی و بیشتر از احمدبن منصور مادی روایت کند و ابوبکر اسماعیلی و ابن عدی و ابراهیم بن موسی سلمی و دیگران از او روایت دارند. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص92).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) ابویوسف. از روات بود. رجوع به تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص458 شود.

جرجانی.

[جُ] (اِخ) احمدبن اسحاق بن صالح مکنی به ابوبکر. از بزرگان متکلمان و علما است. (از تاریخ کلام شبلی نعمانی ص45 و 71).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) احمدبن جعفربن محمد بن ابراهیم عصار مکنی به ابوصادق. از روات است. وی از ابوبکر اسماعیلی و ابن عدی و ابن ماسی و جز آنان روایت کند. وفات وی روز جمعه ماه جمادی اولی سال 401 ه . ق. اتفاق افتاد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص81).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) احمدبن حسن مکنی به ابوالحسین. از علماء و روات احادیث است. رجوع به تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص80 شود.

جرجانی.

[جُ] (اِخ) احمدبن عبدوس بن احمدبن حامد مکنی به ابوالعباس. از روات است. وی از محمد بن یعقوب اصم و جز او روایت کند. وفات او در ماه ربیع الاول سال 401 ه . ق. اتفاق افتاد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص82).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) احمدبن علی بن احمدبن حماد مقری خراز مکنی به ابوالعباس. از روات است. وی بمحلهء وسط السوق به نزدیک مسجد ابوبکر اسماعیلی نزول کرد و بمقدار دو جزء (رساله) از ابوالحسن احمدبن حسن بن ماجة قزوینی روایت دارد و جز از او از دیگری روایت ندارد. او از قراء قرآن بود و بروز هفتم ذیقعدهء سال 420ه . ق. درگذشت. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص 85).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) احمدبن عمر بن لیث مکنی به ابوالعباس. از روات است. وی بسال سیصدونود و هشت یا نه به اسفراین درگذشت. (تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص81).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) احمدبن محمد بن ابراهیم معروف به ابوعبدالله بن ابوالرجال. از روات است. وی از محمد بن ابراهیم طرطوسی روایت کند، و ابواسحاق مؤدب ازاو روایت دارد. (تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص84).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) احمدبن محمد بن احمد مکنی به ابوالعباس. قاضی بصرة و از مشایخ شافعیهء عصر خویش بوده است. او
راست: التحریر. البلغة. الشافی. المعایاة که همه آنها درفقه است. وی بعلوم ادب آشنایی داشته و شعر نیکو میگفته است و کتابی بنام «الادباء و اشارات البلغاء» تصنیف کرده است. درگذشت وی بسال 482 ه . ق. اتفاق افتاده است. (از اعلام زرکلی). و رجوع به معجم المطبوعات ذیل کلمهء ابوالعباس جرجانی شود.

جرجانی.

[جُ] (اِخ) احمدبن محمد بن علی، مکنی به ابوالصقر. از روات بود و پسر عموی قاضی ابوالحسن علی بن عبدالعزیز است. وی از هجیمی و طبرانی و جز آن دو از اهالی بصره روایت کند. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص81).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) آدم بن محمد بن آدم خواری مکنی به ابومحمد. از روات است. و عبدالله بن عدی و جز او از وی روایت کنند. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص125).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) ادریس بن ابراهیم رویشنی مکنی به ابومحمد. از روات است. وی از اسحاق بن صلت روایت کند و عبدالرحمان بن عبدالمؤمن و احمدبن حفص سعدی از او روایت دارند. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص125).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) ادریس بن ابواسحاق. از روات است. وی از ابونعیم فضل بن دکین روایت کند و ابونعیم عبدالملک بن محمد بن عدی از او روایت دارد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص125).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) اسحاق بن ابراهیم بن جلاب مکنی به ابویعقوب. از روات است و روایتی از طریق ابوهریره از پیغمبر(ص) در مذمت آن که دانشی بمنظور منفعت دنیا تحصیل کند در کتاب تاریخ جرجان از او منقول است. رجوع به تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص123 شود.

جرجانی.

[جُ] (اِخ) اسحاق بن ابراهیم بن عبدالرحمان. از روات است و از داودبن عبدالحمید روایت کند. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص 131).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) اسحاق بن ابراهیم بن محمد مکنی به ابویعقوب. از روات است. وی از هلال بن علاء و حارث بن ابی اسامة و محمد بن بسام جرجانی و محمد بن سلیمان واسطی و جز آنان روایت کند و ابن عدی و اسماعیلی و پسرش و یوسف و اسهم فرزندان ابراهیم بن موسی سهمی از او روایت دارند. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص 122).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) اسحاق بن ابراهیم بن محمد بن العلاء مکنی به ابویعقوب. از روات است و روایتی دربارهء حرمت گوشت گروه خر وحشی از پیغمبر در کتاب تاریخ جرجان از او نقل شده است. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص122).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) اسحاق بن ابراهیم بن موسی وزدولی عصار. از روات است. او المسند را تصنیف کرد و از عبیداللهبن موسی و آدم بن ابی ایاس و حجاج و حمانی و جز آنان روایت کند و عبدالرحمان بن عبدالمؤمن و ابراهیم بن نومرد جرجانی از او روایت دارند. او بسال 257 ه . ق. در زندان نیشابور درگذشت. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص120).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) اسحاق بن ابراهیم بن یعقوب اسرائیلی بصری. از روات است. و از حمید الطویل روایت کند. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص 114).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) اسحاق بن ابراهیم سختیانی مکنی به ابوعبدالله. از روات است. وی از سعیدبن سلیمان روایت کند و ابونعیم عبدالملک بن محمد بن عدی از او روایت دارد. این شخص دایی عمران بن موسی سختیانی است. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص115).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) اسحاق بن ابراهیم سختیانی از راویان است. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص 124).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) اسحاق بن ابراهیم شالنجی. از روات است. وی از یعلی بن عبید روایت کند. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص124).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) اسحاق بن ابراهیم طلقی مکنی به ابویعقوب. از روات است. وی از مصعب بن مقدام و عنان بن سیار جرجانی و سعدبن سعید جرجانی و قیس و جز آنان و روایت کند و ابونعیم عبدالملک بن محمد بن عدی از او روایت دارد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص117).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) اسحاق بن بکر شافعی. وی ساکن بلخ بود و در آنجا تدریس می کرد و جماعتی از علما از درس او مستخرج شدند که از جملهء آنان علی بن محمد بن احمدبن حسن معروف به ابوالحسن طریف است. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص125).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) اسحاق بن حارث. وی امام جامع جرجان بود و از عمران بن سوار و عبدالله بن سعید طائی روایت میکرد و کمیل بن جعفر و ابوسعید جوانکانی و ابواسحاق یزیدی از او روایت دارند. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص118).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) اسحاق بن حنیفة مکنی به ابویعقوب زاهد. از روات بسیار کم حدیث است. زیرا پیوسته بعبادت اشتغال داشت. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص112).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) اسحاق بن عبدالله بن اسحاق بصری مکنی به ابویعقوب. از فقهاء حنفیه و پیشوای حنفی مذهبان در عصر خویش بود. وی از ابوعلی صواف و دعلج و شافعی (محمدبن ابراهیم). و نعیم بن عبدالملک محمد بن حسین بن ماهیار جرجانی روایت کرد و در محرم سال 396 ه . ق. درگذشت. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص124).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) اسحاق بن علی بن اسحاق بن ابراهیم. از روات بود و از احمدبن قاسم جوهری روایت کرد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص 123).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) اسحاق بن علی بن مالک ملحمی مکنی به ابوالقاسم. از روات بود. وی از نعیم بن عبدالملک و ابوبکر اسماعیلی و جز آن دو روایت کرد و در ماه رجب سال 401 ه . ق. درگذشت. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص124).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) اسحاق بن عیسی بن یونس مکنی به ابوابراهیم حافظ بود. وی از پدر خود و از ابوجعفر محمد بن ابراهیم سراج روایت کرد و اسماعیلی و ابن عدی و ابن سرشان و پسرش از او روایت دارند. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص 119).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) اسحاق بن موسی. وی از ابوبکر اعین روایت کرد. رجوع به تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص118 شود.

جرجانی.

[جُ] (اِخ) اسحاق بن موسی ازدی. از روات بود و از مخارق بن میسرة حرانی و هشام بن عبدالملک روایت کرد و احمدبن حفص سعدی از او روایت دارد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص 118).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) اسحاق بن یعقوب معروف به ابن ابواسحاق جرجانی و مکنی به ابوابراهیم. از روات بود و از محمد بن عبدالله عصار جرجانی روایت کرد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص118).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) اسماعیل بن ابراهیم. از راویان بود. وی از اسماعیل بن عبدالملک روایت کرد و دو فرزند وی سعد و اکبر از او روایت کنند. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص109).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) اسماعیل بن ابراهیم حریری. وی شیخی صالح بود و از مسلم بن ابراهیم و جز او روایت میکرد و عبدالرحمان بن عبدالمؤمن و ابومعاذ احمدبن ابراهیم تنوری جرجانی و دیگران از او روایت دارند او بروز جمعه ماه ربیع اول سال 247ه . ق. در گذشت. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص102).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) اسماعیل بن ابراهیم سویدی مکنی به ابوسعید. از روات بود. رجوع به تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص109 شود.

جرجانی.

[جُ] (اِخ) اسماعیل بن احمدبن ابراهیم بن اسماعیل بن عباس اسماعیلی. از ائمهء عصر خویش بود و در فقه و اصول فقه و ادب عربی و علم کلام و غیره از پیشروان زمان خویش بشمار می رفت. او در اصول فقه کتاب بزرگی بنام «تهذیب النظر» تصنیف کرد و کتاب الاشربه را در رد بر جصاص نوشت. وی همچنین سالهای متمادی فقه تدریس کرد و فقیهان متعددی از اهل جرجان و طبرستان و سایر بلاد از مجلس درس او بهره مند شدند. و صفات پسندیدهء او از قبیل ورع و سعی در عبادت و علم و اهتمام به امور دین و حسن خلق و خوشرویی و سخاوت و بذل مال از شماره بیرون است. وی از ابوبکر محمد بن ابراهیم شافعی و محمد بن اسحاق فاکهی و دعاج روایت کند و از محمد بن یعقوب اصم یک روایت دارد و کتاب الضعفا را از عبدالله بن عدی روایت کرده است. وی همچنین مسند مالک بن انس را جمع آوری کرد و در شب جمعه نیمهء دوم ماه ربیع الاَخر سال 396 ه . ق. درگذشت و تشییع بی سابقه ای از او به عمل آمد و ابونصر اسماعیلی بر جنازهء او نماز کرد و نزد قبر پدرش بخاک سپرده شد و در آن هنگام شصت و سه سال داشت. از کراماتی که خداوند به او عطا کرد این بود که وی هنگام اشتغال بنماز مغرب در وقتی که آیة «ایاک نعبد و ایاک نستعین» میگفت درگذشت. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص106 ببعد). مؤلف اسماء المؤلفین آرد: اسماعیل بن احمدبن ابراهیم بن اسماعیل مکنی به ابوسعید از علمای بزرگ شافعی است او کتاب بزرگی در اصول فقه دارد که صاحب عقدالمذهب نام آن را ذکر نکرده است. وی بسال 396 ه . ق. درگذشت. (اسماء المؤلفین، ج1 ستون 209).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) اسماعیل بن احمدبن محمد خلالی مکنی به ابوسعید. از راویان اخبار بود. وی ساکن نیشابور بود و از ابن قتیبهء عسقلانی و جز او از اهل شام و نیز از زکریای ساجی روایت کرد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص110).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) اسماعیل بن بختویه بن ادریس بن خالد مکنی به ابوسعید. وی از حسین بن عیسی بسطامی روایت کرد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص104).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) اسماعیل بن حسن حسینی طبیب ملقب به زین الدین. از بزرگان دانش و طب بشمار بود. مؤلف درة الاخبار آرد: الامیرالسید الامام زین الدین اسماعیل حسینی طبیب، احیاء طب و سایر علوم کرد بتصانیف دانش فزای خود، امام حکیم فیلسوف ظهیرالدین ابوالحسن بن امام ابوالقاسم بیهقی گوید: او را در سنهء احدی وثلثین و خمسمائه دیدم در سرخس، و او آنچه خلاصه بود از عمر گذرانیده بود و در آن روزگار در خوارزم خفی علائی و کتاب ملوکی و کتاب ذخیره و کتاب اغراض و کتاب یادگار و کتابی دیگر در حکمت و کتابی در رد بر فلاسفه و کتاب یوم و لیلة قاضی ابوسعید شارعی را تصنیف کرده بود و جهان از تصانیف او مالامال دانش بود. و امام زین الدین اسماعیل جامع همه فضایل و لطف معاشرت و حسن اخلاق و کرم نفس بود و این رساله از فوائد اوست که کتاب بدان ختام (یافت) و ختامه مشک یابد و فی ذلک فلیتنافس المتنافسون. (از درة الاخبار چ تهران ص100). مؤلف تتمه صوان الحکمة دربارهء صاحب ترجمه چنین آرد: با تصانیف برگزیدهء خویش طب و سایر علوم را احیا کرد او را در ماههای سال 531 بسرخس دیدم در حالی که خلاصه عمر خود را گذرانیده بود. خوارزمشاه اتسزبن محمد پادشاه عالم و عادل او را مدتی بخوارزم اقامت داد و در همان جا کتابهای «الخفی العلائی» و «الطب الملوکی» و «کتاب الذخیره» و «کتاب الاغراض» و «کتاب یادگار» و «کتاب فی الرد علی الفلاسفه» و «کتاب تدبیر یوم و لیلة» و کتابهایی در حکمت بنام قاضی ابوسعید شارعی تصنیف کرد و همچنین کتابی بنام «کتاب وصیت نامه» تصنیف کرد و تصانیف سودمند او در جهان منتشر گردید. (از تتمه صوان الحکمة ص172). در اعلام زرکلی نام پدر وی حسین ذکر شده و کنیه او ابوابراهیم ضبط گردیده است. مؤلف روضات الجنات ذیل احوال عبدالقاهر جرجانی نسب او را چنین آرد: السید الحکیم ابوابراهیم اسماعیل بن محمد بن الحسین صاحب کتاب ذخیرهء خوارزمشاهی از مشاهیر علماء جرجان است. (روضات الجنات ص443).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) اسماعیل بن حسن بن محمد بن احمد علوی حسینی مکنی به ابوابراهیم. وی طبیبی حاذق بود و در آن دانش کتابهای پرارجی به عربی و فارسی تصنیف کرد او به خوارزم رفت و مدتی در آنجا سکونت کرد سپس به مرو رفت و در آنجا اقامت گزید. وی یگانهء عصر خویش بود از ابوالقاسم قشیری حدیث شنید و کتاب اربعین او را روایت کرد و به ابوسعد سمعانی اجازه داد. و بسال 531 ه . ق. در مرو درگذشت. (از معجم البلدان).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) اسماعیل بن زید مکنی به ابواسحاق. وی از احمدبن یونس و یوسف بن عدی و سلیمان بن داود و گروهی دیگر روایت کند. و بگفته ابوبکر اسماعیل و ابواحمدبن عدی این شخص شبی هفتاد ورق با خط دقیق می نوشت. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص102).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) اسماعیل بن سعید شالنجی کسائی مکنی به ابواسحاق. اصل وی از طبرستان بود و کتابهای متعددی تصنیف کرد که از جملهء آنها کتاب «البیان» است. او با احمدبن حنبل مکاتبه داشت. نقل است که وی ابتدا از پیروان اصحاب رأی بوده و سپس از پیروان اصحاب حدیث شد و کتاب «البیان» را در رد بر عقیدهء اصحاب رأی نوشت. وی از سفیان بن عیینة و یحیی بن سعید قطان و عیسی بن یونس و جریربن عبدالحمید و عبادبن عوام و ابومعاویه ضریر و گروهی دیگر روایت کند و ضحاک بن حسین ازدی و احمدبن عباس عدوی و برادرش اسحاق بن عباس و دیگران از وی روایت دارند. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص100 ببعد).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) اسماعیل بن سعیدبن عبدالواسع خیاط مکنی به ابوسعید. از راویان بود. وی از عمران بن موسی سختیانی و عبدالرحمان بن عبدالمؤمن و محمد بن علویه و پسرش احمد و ابوالحسین تاجر و ابن عبدالکریم وزان و گروهی دیگر روایت کند او شیخی صالح و ثقه بود و در جمادی الاولی سال 366 ه . ق. درگذشت. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص105).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) اسماعیل بن فضل مکنی به ابوابراهیم، قاضی جرجان بود. او از یحیی بن عقبة بن ابوالعیزار و اسماعیل بن جعفر و سفیان بن عیینة روایت کند و سعیدبن یزید جرجانی و عمران بن موسی و محمد بن احمدبن شیرین از وی روایت دارند. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص102).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) اسماعیل بن محمد بن اسماعیل خیاط. از روات بود وی از احمدبن ملاعب روایت کرد و عبدالرحمان بن ملاعب بن حسین از او روایت دارد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص105).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) اسماعیل بن محمد بن حمویه معروف به ابن ابوعبدالرحمان و مکنی به ابوعمرو. از روات بود. او از احمدبن قزاز و جز وی روایت کرد و گروهی از متأخران از جمله ابوبکرسباک از وی روایت دارند. (از تاریخ جرجانی ابوالقاسم سهمی ص106).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) اسهم بن ابراهیم بن موسی بن ابراهیم بن احمدبن محمد بن عبدالله بن هشام بن عاص بن وائل سهمی قرشی مکنی به ابونصر. از روات بود. وی از کودکی تا دم مرگ به امور علمی و عبادت و پرهیزکاری اشتغال داشت و احادیث حضرت رسول (ص) را می نوشت و از ابونعیم عبدالملک بن عدی و موسی بن عباس و جز آنان روایت کند. وی بسال 360 ه . ق. درگذشت. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص126).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) اشعث بن هلال. وی بعد از اسماعیل بن فضل قاضی جرجان بود و واقدی از بغداد او را به این منصب برگزید. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص125).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) بحیربن ابوبحیر. رجوع به تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص128 شود.

جرجانی.

[جُ] (اِخ) بدل بن محمد بن سهل بن یحیی. راوی بود و در جرجان از ابوالعباس سراج و حسن بن سفیان و محمد بن سعید ریاشی روایت میکرد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص130).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) بدیل بن محمد زاهد. از روات بود. گویند: حسن بن زید او را بقتل رسانده قبر او در قصر شهریار معروف زیارتگاه مردم است. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص130).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) بشربن حمدان از روات بود. وی از عموی خود حسین بن بشر جرجانی روایت کرد و کمیل بن جعفر از او روایت دارد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص128).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) بشربن عبدالرحمان. از روات بود. وی از اسماعیل بن سعید روایت کرد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص128).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) بکربن معروف. از قضات جرجان بود. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص130).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) بکیربن جعفر سلیمی. قاضی جرجان بود. وی از عمران بن عبیدالضبی و سفیان ثوری و مغیرة بن موسی بصری و ابونصر بیوردی روایت کند و از سفیان ثوری در جرجان استماع حدیث میکرد و کتاب خمسمائة را از مقاتل بن سلیمان روایت کرد. و محمد بن بندار سباک و احمدبن یحیی سابری و ابراهیم بن یزید بجلی و پسرش عبدالواحد از او روایت کند. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص127).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) بنداربن ابراهیم بن حیان فقیه مکنی به ابومحمد. از راویان بود. وی از ابوالقاسم سهمی بغوی و ابن صاعد و جزآن دو روایت کرد و از طرف ابوبکر اسماعیلی به رباط فراوة برای انجام دادن فتوی و قضا رفت و در همان جا درگذشت. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص129).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) بنداربن ابراهیم بن عیسی مکنی به ابومحمد. از روات بود. وی از محمد بن زکریا غلایی و بکربن سهل دمیاطی و جز آن دو روایت کند. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص128).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) بنداربن ابراهیم بن محمد بن یوسف بن زکریا مکنی به ابوالفضل. از روات بود و از احمدبن محمد بن عبدالکریم جرجانی روایت کرد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص129).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) بنداربن احمدبن ابراهیم بن احمد شاذکوهی تاجر مکنی به ابومحمد. از روات بود. وی از ابوعبدالله محمد بن ابراهیم بن ابوالحکم ختلی بغدادی روایت کرده است و گروهی از مردم جرجان و جز آنان از وی استماع (حدیث) کردند. او در ماه شوال سال 401 ه . ق. درگذشت. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص130).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) بنداربن زیدبن بوالخطاب. از راویان بود وی از سلیمان بن ابی هوذة روایت کرد و احمدبن حفص سعد جرجانی از او روایت دارد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص129).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) بنداربن یعقوب بن اسحاق بن ابراهیم. از راویان بود. وی از محمد بن اسحاق بکیکی روایت کرد و ابوالحسین احمدبن بکر اباذی از او روایت کند. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص129).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) تمیم بن محمد بن عبدالله قطان مکنی به ابوعبدالله. از روات بود. وی از علی بن محمد بن حاتم قومسی روایت کرد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص131).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) ثابت بن ابراهیم بن عمرو مکنی به ابومحمد. از روات بود. وی از جعفربن شاکر روایت کرد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص131).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) ثابت بن علی بن احمد ثابت بن سعیدبن عبدالرحمان بزاز انصاری مکنی به ابوعمرو. از روات بود. وی از محمد بن ابراهیم شافعی و ابن زیاد قطان و دعلج روایت کرد و گروهی از او (روایت) نوشتند. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص131).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) ثابت بن یوسف بن ابراهیم سهمی مکنی به ابوالفضل (برادر مؤلف تاریخ جرجان). از روات بود وی از پدر خود و از ابوبکر اسماعیلی و ابوالعباس بن حمزه هاشمی و ابوالحسن بکائی و ابوزیدبن عامر و ابوعلی بن مغیرة روایت کرد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص131).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) جامع بن خلف ملطی فقیه مکنی به ابوالقاسم. راوی بود. وی از بدربن هیثم و محمد بن احمدبن عبیدالله روایت کند. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص138).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) جبریل بن علی بن احمدبن محمد رباطی. راوی بود. وی از ابونعیم استرابادی روایت کند. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص140).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) جراح بن اسماعیل دهستانی مکنی به ابوالحسن. راوی بود. وی از محمد بن اسحاق بصری روایت کند. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص 138).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) جراح بن ضحاک کندی. راوی بود. رجوع به تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص139 شود.

جرجانی.

[جُ] (اِخ) جعفربن احمد. از روات بود. وی از قاسم بن ابراهیم حسنی روایت کند و محمد بن احمد صوفی در جرجان از وی روایت میکرد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص134).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) جعفربن احمد مکی. راوی بود. وی از عبدالله بن مسلمة جرجانی روایت کرد و عبدالرحمان بن محمد بن زهیر قرشی از او روایت دارد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص133).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) جعفربن احمدبن اسماعیل عابد. راوی بود. وی از ابوحنیفه جعفربن احمد روایت کند و طلقی از او روایت دارد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص137).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) جعفربن احمدبن بهرام فقیه مکنی به ابوحنیفه. راوی بود و از علی بن حسن و محرزبن هشام و جز آن دو روایت کرد و جعفربن احمدبن اسماعیل و حسن بن حسین جرجانی از او روایت دارد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص133).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) جعفربن احمد حمویه مکنی به ابوحصین دیزقانی. از روات و علما بود. وی بشام و مصر و عراق رفت و احادیث بسیار نوشت و کتب بسیاری تألیف کرد. او از ابوسلمة تبوذکی و جز او روایت دارد. و ابوسعید زهری از وی روایت کند. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص132).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) جعفربن احمدبن شهریل. راوی بود. وی از ابوبکر محمد بن یوسف سراج و جعفربن احمدبن بهرام و جز آن دو روایت کند. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص138).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) جعفربن حیان مکنی به ابومحمد. از راویان بود. وی از حسن بن عرفه و جز او روایت کند و ابوبکر اسماعیلی و ابن عدی و جماعتی دیگر از او روایت دارند. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص136).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) جعفربن طرخان مکنی به ابوعبدالله. راوی بود. رجوع به تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص137 شود.

جرجانی.

[جُ] (اِخ) جعفربن عباس. راوی بود. وی از هشیم و جریر روایت کرد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص132).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) جعفربن عبدالله بن جعفربن مجاشع بزاز مکنی به ابومحمد. راوی بود. وی از احمدبن منصور مادی و جز او روایت کند. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص137).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) جعفربن غالب سلیماناباذی مکنی به ابوالفضل. از راویان بود وی از احمدبن ابوطیبة روایت کرد و ابوالحسن محمد بن احمد از او روایت دارد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص132).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) جعفربن محمد دیباجی مکنی به ابومحمد. راوی بود. وی از ابونعیم و جز او روایت کند. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص139).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) جعفربن محمد مستملی مکنی به ابومحمد. از راویان بود. وی از ابونعیم و موسی بن عباس و جز آن دو روایت کند. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص137).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) جعفربن محمد بن عبدالکریم بن براء مکنی به ابوالحسین عطار. راوی بود و از عماربن رجاء و ابوحاتم رازی روایت کرد. و در ماه جمادی آخر سال 324 ه . ق. درگذشت. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص133).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) جعفربن محمد بن محمد بن عامر مکنی به ابومحمد دینوری. راوی بود و در جرجان از محمد بن اسماعیل اصفهانی روایت میکرد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص133).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) جندب بن احمدبن عبدالرحمان بن عبدالمؤمن بن خالدبن یزیدبن عبدالله بن مهلب بن عیینة بن مهلب مکنی به ابوصفرة مهلبی. راوی بود. وی از ابویعقوب بحری و محمد بن حسین بن ماهیار و از پدر خود و جمعی دیگر روایت کرد. او مردی متدین و باهوش بود و در ماه رجب سال 386 ه . ق. درگذشت و ابوسعد اسماعیلی بر او نماز کرد و جنازه اش در مقبرهء سلیمان آباد جنب قبر جدش بخاک سپرده شد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص 140).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) جواب بن عبیدالله تیمی احمر کوفی مکنی به ابوخالد. وی قصه میگفت و جز قلیلی روایت مسند ندارد. و بیشتر روایات وی مقاطیع است. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص131).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) جولک غازی بکر اباذی. راوی بود. وی در رباط دهستان با صد تن از جنگجویان بشهادت رسید. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص 139).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) حاتم. وی زاهد بود و حکایاتی از زهد و پرهیزکاری وی نقل شده است. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی متوفی بسال 427 ه . ق. ص165).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) حاتم بن یونس حافظ معروف به ابن ابواللیث جوهری. راوی بود. وی از حسین بن عیسی و اسماعیل بن سعید کسایی و یحیی بن عبدالحمید حمانی و جز آنان روایت کرد او بسفر رفت و حدیث بسیار نوشت و محمد بن مخلد عطار و محمد بن محمد باغندی و ابن سمعان شیرازی و محمد بن ابراهیم اصفهانی و جز آنان از او روایت دارند. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص161).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) حارث علمدار علی بن ابوطالب (ع). راوی بود و از حضرت علی روایت کرد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص158).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) حجاج بن ابوالحجاج. راوی بود. رجوع به تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص166 شود.

جرجانی.

[جُ] (اِخ) حسان بن یزید مکنی به ابوالخطاب. راوی بود. و روایتی از عثمان بن کثیر در کتاب تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی از او نقل شده است. رجوع به کتاب مزبور ص166 شود.

جرجانی.

[جُ] (اِخ) حسن بن ابوالربیع یحیی مکنی به ابوعلی. راوی بود. پدر او ابوالربیع از ثروتمندان و وجوه جرجان بود و خود او ببغداد رفت و در همان جا درگذشت وی از جهت فراوانی روایت و کثرت راویانی که از او نقل حدیث کرده اند شهرت بسزایی داشته و از عبدالرزاق روایت کرد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص142).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) حسن بن احمد بابیری. رجوع به تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص148 شود.

جرجانی.

[جُ] (اِخ) حسن بن احمدبن سعیدبن عصمة مکنی به ابومحمد. راوی بود. رجوع به تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص148 شود.

جرجانی.

[جُ] (اِخ) حسن بن احمدبن محمد مکنی به ابوسعید. راوی بود و از حسن بن محمد بن صباح روایت کرده. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص 147).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) حسن بن احمدبن یحیی بن مغیرهء ثقفی مکنی به ابوعلی. راوی بود. وی از عمران بن موسی و محمد بن اسحاق بن خزیمه و ابوعباس سراج و بغوی و ابن صاعد و جزآنان روایت کرد. او حدیث بسیار نوشت و بسال 370 ه . ق. درگذشت. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص145).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) حسن بن اسباط بن محمد بن سختویه بن یزیدبن حشمرد خطایی مکنی به ابومحمد. راوی بود. وی از عمران بن موسی سختیانی و ابونعیم بن مخلد و ابویعلی موصلی و جز آنان روایت میکرد و ابونصر اسماعیلی از او روایت کرد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص145).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) حسن بن بنداربن سعد مکنی به ابوعلی. راوی بود. رجوع به تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهی ص149 شود.

جرجانی.

[جُ] (اِخ) حسن بن بنداربن سعد مکنی به ابوعلی. راوی بود. وی از یونس بن عبدالاعلی روایت کرد و ابونعیم عبدالملک بن محمد از او روایت میکرد. گویند: وی بسال 292 ه . ق. درگذشت. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص142).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) حسن بن حاتم بن سهیل بن حمادبن کثیربن یزیدبن مزید. راوی بود. رجوع به تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص146 شود.

جرجانی.

[جُ] (اِخ) حسن بن حسین شاعر راوی بود. رجوع به تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص148 شود.

جرجانی.

[جُ] (اِخ) حسن بن حسین فارسی مکنی به ابوالقاسم. راوی بود و از محمد بن حسین جرجانی روایت کرد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص 147).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) حسن بن حسین بن علی همدانی مؤدب مکنی به ابوعلی. راوی بود. وی از عمران بن موسی سختیانی و محمد بن هارون مجدر روایت کند و ابونصر اسماعیلی و ابوبکر سباک از او روایت دارد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص145).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) حسن بن حسین بن محمد بن مهرویه فارسی مکنی به ابوالقاسم. راوی بود و از ابونعیم استرابادی روایت کرد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص147).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) حسن بن حمویه بن ابرار مکنی به ابومحمد. راوی بود و در جرجان حدیث میگفت و به همانجا درگذشت. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص 148).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) حسن بن خلف بن سلیمان مکنی به ابوسعید و معروف به خلقانی. راوی بود. رجوع به تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص144 شود.

جرجانی.

[جُ] (اِخ) حسن بن سعید. راوی بود. او از صلت بن حکیم روایت کرد و ابراهیم بن جنید از وی روایت دارد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص 146).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) حسن بن عثمان بن احمد بغدادی بن بنت محمد بن غالب تمتام مکنی به ابومحمد. راوی بود. وی از زکریا ساجی و ابن ابوداود باغنذی روایت کرد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص148).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) حسن بن محمد بن احمدبن ابراهیم قومسی مؤدب مکنی به ابوعلی. راوی بود. وی از محمد بن معاذ روایت کرد و ابوبکر سباک از او روایت میکرد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص145).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) حسن بن محمد بن عبدالله بن قاسم مکنی به ابوعلی. راوی بود. وی بشام و عراق و مصر و خراسان و ماوراءالنهر مسافرت کرد و حدیث بسیار نوشت و در روز پنجشنبه ماه شعبان سال 401 ه . ق. درگذشت. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص149).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) حسن بن محمد بن نصربن حمویه مکنی به ابومحمد. راوی بود و از کدیمی روایت کرد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص147).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) حسن بن یحیی مکنی به ابوعلی. راوی بود و از همیم بن همام روایت کرد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص147).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) حسن بن یحیی بن نصر مکنی به ابوعلی. راوی بود. وی از عباس بن یحیی عقیلی روایت کرد و ابونصر محمد بن محمد بن یوسف طوسی از او روایت دارد. او را تصانیف بسیاری است. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص146).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) حسن بن یعقوب بن اسماعیل تاجر مکنی به ابوعلی. راوی بود. او از علی بن محمد بن حمدان بغدادی روایت کرد. و ابونصر اسماعیلی از وی روایت میکرد. این شخص در جمادی آخر سال 354 ه . ق. درگذشت و بمقبرهء سلیماناباد بخاک سپرده شد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص144).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) حسین بن احمد انصاری. راوی بود. رجوع به تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص154 شود.

جرجانی.

[جُ] (اِخ) حسین بن احمدبن بنداربن عبدالله بن نافع مکنی به ابوعلی. از روات بود و از ابوالاحرز محمد بن (عمربن) جمیل ازدی و حسین بن (محمدبن) مصعب سنجی روایت کرد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص156).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) حسین بن احمد لبان مکنی به ابوعبدالرحمان. راوی بود. و از محمد بن عبیدة عمری روایت کرد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص 150).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) حسین بن بشر. راوی بود و از علی بن عیاش حمصی و ابوالیمان حکم بن نافع و آدم بن ابوایاس روایت کرد و پسر برادرش بشربن حمدان از او روایت دارد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص150).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) حسین بن جعفربن (محمدبن حمدان بن محمد بن مهلب) معروف به ابن شیبة و مکنی به ابوعبدالله. راوی بود. وی از ابویعقوب بحری و ابوالعباس اصم و گروهی از مردم شام و مصر و عراق روایت کرد و چندین سال ببغداد سکونت گزید. و بصحافی اشتغال داشت و درماه رمضان بسال 398 ه . ق. درگذشت. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص158).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) حسین بن حسن. راوی بود و از عبدالواسع بن ابوطیبة روایت کرد و یوسف بن واقد مکنی به ابویعقوب صیقل از او روایت دارد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص150).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) حسین بن حسن مکنی به ابوالمحاسن. محدث دانشمند و مفسر فاضلی بود. وی از معاریف علمای امامیه محسوب میشد. او را است: جلاء الاذهان فی تفسیرالقرآن. این تفسیر به فارسی است و حاوی اخبارائمه و روایات امامیه می باشد. و از ریاض نقل شده است که محتمل است، تفسیرجلاء الاذهان مذکور همان باشد که بتفسیر گازر مشهور است و بنابر این گازر یا سید گازر لقب همین شیخ ابوالمحاسن حسین بن حسن جرجانی است. از این گذشته در بعض مجلدات تفسیر مذکور تفسیر گازر ضبط شده است. از آن جمله در فهرست کتابخانهء مدرسه سپهسالار تهران این عبارت از یکی از مجلدات تفسیرمزبور نقل است: تمت المجلدة الثانیة من تفسیرالقرآن مسمی بجلاء الاذهان و جلاء الاحزان المنسوب الی ابوالمحاسن الحسین المشهور بگازر نور قبره علی ید...الخ. و از ریاض العلماء نقل است که وی از اکابر علمای امامیه و معاصر علامهء حلی بوده و کتاب تکملة السعادات فی کیفیتة العبادات المسنونات بزبان پارسی از تألیفات اوست که در سال 822 ه . ق. از تألیف آن فراغت یافته و در این جا نام و مشخص دیگری ذکرنشده است. نگارنده گوید به احتمال قوی این ابوالمحاسن جرجانی صاحب کتاب تکملهء همان ابوالمحاسن مذکور است که کتاب تفسیر جلاء الاذهان از اوست. یک نسخهء خطی از این تفسیرکه دو مجلد اول و دوم آن است بشماره 2036 و یک نسخهء خطی دیگر که دو مجلد آخر تفسیر مزبور است بشماره 1938 در کتابخانه مدرسهء سپهسالار تهران مضبوط است. (از ریحانة الادب).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) حسین بن حسن بن محمد فقیه شافعی مکنی به ابوعبدالله. راوی بود. گویند: وی بجرجان در سال 338 ه . ق. بدنیا آمد و در کودکی ببخارا رفت و در آنجا بنوشتن حدیث و آموختن فقه پرداخت و در سن کم رئیس اصحاب حدیث در بخارا و اطراف آن شد و منصب قضا را در بلاد متعددی متصدی گردید و در ماه جمادی اول بسال 403 ه . ق. درگذشت. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص156).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) حسین بن حفص بن قریش مکنی به ابوعلی راوی بود و از حسین بن عیسی بسطامی و موسی بن سندی و عبدالله بن عبدالرحمان سمرقندی و احمدبن نصر و جز آنان روایت کرد و ابوبکر اسماعیلی و کمیل بن جعفر و محمد بن یزداد جرجانی از او روایت دارند. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص149).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) حسین بن خالد. از روات بود و از عبدالعزیزبن ابورواد روایت کرد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص155).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) حسین بن داودبن علی بن عیسی بن محمد بن قاسم بن حسن بن زیدبن حسن بن علی بن ابوطالب (ع) مکنی به ابوعبدالله. راوی بود و از ابوبکر محمد بن اسحاق بن خزیمة روایت کرد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص158).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) حسین بن دواد. راوی بود و از نجم بن بشیر روایت کرد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص150).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) حسین بن عبدالرحمان مکنی به ابوعلی. راوی بود و از موسی بن داود ضبی و وکیع بن جراح و جز آن دو روایت کرد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص153).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) حسین بن عبدالله بن حسین بن عبدالله بن محمد مکنی به ابوعبدالله. راوی بود. وی همه سال بزیارت کعبه میرفت و در سال 387 ه . ق. در مکه (کذا) از وی شنیده شد که نزدیک به پنجاه بار حج گزارده است و در همان جا زن و فرزند و دارایی داشت. او از ابوسعیدبن الاعرابی احمدبن محمد بن زیاد روایت کرد و به احتمال در سال 390 ه . ق. درگذشت. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص157).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) حسین بن عیسی بن حملان مکنی به ابوعلی. راوی بود. او در جرجان از ازهربن سعد سمان و جز او روایت کرد و عبدالرحمان بن عبدالمؤمن از او روایت دارد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص149).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) حسین بن قاسم بن عبدالله اصم مکنی به ابوعبدالله. راوی بود و از ابونعیم استرابادی روایت کرد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص 154).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) حسین بن محمد بن احمدبن یونس بن جندل بن مشکان جنابذی (گنابادی) مکنی به ابوعبدالله. راوی بود و از محمد بن ایوب و محمودبن محمد و احمدبن داود سمنانی و ابوجعفر محمد بن صالح وراق و جز آنان روایت کرد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص157).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) حسین بن محمد بن اسماعیل بن جبریل مکنی به ابوعلی. راوی بود و از محمد بن جعفربن فضاله نسوی روایت کرد و ابوبکر سباک از او روایت دارد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص155).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) حسین بن محمد بن بکر مکنی به ابوعلی. راوی بود. رجوع به تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص155 شود.

جرجانی.

[جُ] (اِخ) حسین بن محمد بن حسین مکنی به ابوعلی. راوی بود و از ابونعیم عبدالملک بن محمد و علی بن محمد بن حاتم و جز آن دو روایت کرد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص155).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) حفص بن عسار. راوی بود. وی از اسحاق ابن نجیح ملطی و جز او روایت کرد و احمدبن حفص سعدی از او روایت دارد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص161).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) حمادبن زیدک. راوی بود. و روایاتی در تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی از او نقل شده است. رجوع بکتاب مزبور ص159 شود.

جرجانی.

[جُ] (اِخ) حمادبن محمد بن حماد. راوی بود و از ابونعیم عبدالملک بن محمد و علی بن محمد بن حاتم وجز آن دو روایت کرد و ابوالحسن علی بن محمد بن قاسم فارسی از او روایت دارد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص161).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) حمدان بن علی وراق. راوی بود. وی بسال 272 ه . ق. درگذشت. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص162).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) حمدان بن عمر. راوی بود. رجوع به تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص163 شود.

جرجانی.

[جُ] (اِخ) حمدان بن محمد مشتوتی. راوی بود. و از عمران بن موسی روایت کرد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص163).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) حمدان بن موسی بن جنید وراق مکنی به ابوعبدالرحمان. از روات بود و از ابراهیم بن موسی عصار روایت کرد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص162).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) حمزة بن یوسف بن ابراهیم بن موسی بن ابراهیم بن محمد و بگفتهء برخی ابن ابراهیم بن احمدبن محمد بن احمدبن عبدالله بن هاشم بن عباس بن وائل سهمی مکنی به ابوالقاسم. شخصی حافظ و واعظ بود. او در طلب حدیث به مسافرت رفت و در دمشق از عبدالوهاب کلابی و در مصر از میمون بن حمزة و ابواحمدابن عدی و در بغداد از ابوبکربن شاذان و ابوالحسن دارقطنی و در کوفه از حسن بن قاسم و در عکبرا از احمدبن حسن بن عبدالعزیز و در عسقلان از ابوبکر محمد بن احمدبن یوسف خدری استماع حدیث کرد. و ابوبکر بیهقی و ابوصالح مؤدب و ابوعامر فضل بن اسماعیل جرجانی از وی روایت کنند و گروهی دیگر از او حدیث شنیدند و روایت کردند. ابوعبدالله حسین بن محمد کتبی هروی حاکم گوید: بسال 427 ه . ق. خبر درگذشت ثعلبی صاحب تفسیر و درگذشت حمزة بن یوسف سهمی در نیشابور به ما رسید. (از معجم البلدان). مؤلفان اعلام زرکلی و ریحانة الادب آرند: حمزة بن یوسف بن ابراهیم سهمی قرشی مکنی به ابوالقاسم از بزرگان علم حدیث و تاریخ بشمار است. وی از مردم جرجان بود و در همان جا بوعظ و خطابه اشتغال داشت و برای استماع حدیث به اصفهان و ری و نیشابور و غزنه و دیگر بلاد خراسان و اهواز و عراق و شام و مصر و حجاز مسافرت کرد و به نیشابور بنابقولی بسال 428 ه . ق. درگذشت و هشتاد و اندی سال عمر کرد. سخاوی او را از ائمهء جرح و تعدیل دانسته است. از تألیفات اوست: 1 - تاریخ جرجان. 2 - معجم شیوخ جرجان. 3 - کتاب الاربعین فی فضایل العباس. (از ریحانة الادب و اعلام زرکلی).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) داودبن سلیمان مکنی به ابوسلیمان. راوی بود. وی ازحسن بن یزید نخعی و عبدالله بن عقبهء عدوی و جزآن دو روایت دارد. و ابوالاحوص مخرمی و محمد بن یحیی بن عبدالکریم و عبدالله بن محمد بن ابوالدین از او روایت کرد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص169).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) داودبن عبدالرحمان. راوی بود و از سفیان ثوری روایت کرد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص168).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) داودبن عبدالله مکنی به ابوسلیمان. راوی بود. رجوع به تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص170 شود.

جرجانی.

[جُ] (اِخ) رجاءبن سندی. راوی بود. وی از عفان بن سیار روایت کرد و پسرش محمد از او روایت دارد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص171).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) رزین. از روات بود و از ضحاک روایت کرد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص170).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) سختویه بن جنبد دباغ مکنی به ابوعبدالله. راوی بود و از عبدالرزاق و حجاج بن نصیر و محمد بن یوسف فیریابی و ابوداود طیالسی و ابوعاصم نبیل و جز آنان روایت کرد و عبدالرحمان بن عبدالمؤمن و ابوعمران بن هانی و عاصم بن سعید و جز آنان از او روایت دارند. (ازتاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص183).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) سری بن اسماعیل بن احمدبن ابراهیم بن عباس بن مرداس مکنی به ابوالعلاء. از فقیهان و عالمان بود. وی احادیث محمد بن عثمان بن ابوشیبه و تفسیر شبل را به سال 368 ه . ق. از جد خود ابوبکر اسماعیلی استماع کرد و پس از پدر خود سعد اسماعیلی مقام افتاء به وی رسید. او تنهاکسی بود که از طرف جد خود به استماع تفسیر شبل اختصاص یافت. وی همراه پدر بمکه رفت و در بغداد تصانیف شیخ ابوالحسن علی بن عمر حافظ دارقطنی را از او استماع کرد و همچنین در بغداد از ابوحفص بن شاهین و ابوالحسن علی بن عمرختلی و ابوحفص کتانی و عبیداللهبن حبابة و جماعت دیگری از مردم بغداد و کوفه و مکه و مدینه استماع حدیث کرد و در ری از ابوالحسن قصار فقیه و گروهی دیگر و در همدان از جبریل و گروهی دیگر و در جرجان از ابواحمد غطریفی و جز او حدیث شنید. او فقه و فرایض تدریس میکرد و جماعتی متخرج درس او شدند. وی بسال 360 ه . ق. بدنیا آمد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص185).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) سعدبن اسماعیل. راوی بود و از پدر خود روایت کرد. و گمان میرود این شخص همان سعد صاحب خان سعد باشد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص178).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) سعدبن اسماعیل بن احمدبن ابراهیم اسماعیلی مکنی به ابوسعید. راوی بود. وی از جد خود ابوبکر اسماعیلی استماع (حدیث) نکرد ولی در مکه و بغداد و کوفه و عکبرا و همدان و ری از تمام مشایخی که ابومعمر و ابوالعلاء از آنان استماع حدیث کرده بودند حدیث شنید. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص185).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) سعدبن سعید مکنی به ابوسعید معروف بسعدویه. راوی بود. مسجد او در جنب مسجد جامع قرار داشت و قبرش در سلیماناباذ بود. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص176).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) سعدبن محمد بن منصوربن حسن بن علی بن بنت امام ابوسعد اسماعیلی مکنی به ابوالمحاسن. عالمی بارع بود که در حیات پدر هنگامی که بغزنه مسافرت کرد بجای پدر ریاست کرد و پس از درگذشت پدرش ریاست بر او مستقر شد و فقه تدریس میکرد و گروهی از طالبان (علم) به درس او حاضر شدند، سپس از جد خود ابوسعد اسماعیلی و ابونصر اسماعیلی و پدر خود محمد بن منصور و ابوبکر عدسی و محمد ارزی(1) و ابوبکربن سباک و گروهی دیگر روایت کرد. وی در ماه جمادی آخر سال 388 ه . ق. بدنیا آمد و یکبار از جانب امیر ابومنصور منوچهربن قابوس به رسالت نزد محمد بن سبکتکین بغزنه رفت. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص186).
(1) - شاید صحیح کلمه ارزنی باشد. رجوع به کتاب تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی حاشیهء ص186شود.

جرجانی.

[جُ] (اِخ) سعیدبن عثمان. از بزرگان و رؤسای اهالی جرجان و از روات بود. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص178).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) سعیدبن عثمان. از روات بود. روایاتی بطرق مختلف در کتاب تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی از وی نقل شده است. رجوع به کتاب مزبور ص 179 شود.

جرجانی.

[جُ] (اِخ) سلیمان بن حیان مکنی به ابوخالد احمر. راوی بود. وی از جواب تمیمی روایت کرد و در جرجان از او استماع حدیث شد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص175).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) سلیمان بن داودبن ابوالغصن قزاز مکنی به ابواحمد. از روات مکثر حدیث بود و از سفیان بن عیینة و مؤمل بن اسماعیل و ابن ابوفدیک و عبدالصمدبن عبدالوارث و جزآنان روایت کرد و برخی از مردم جرجان چون: عبدالرحمان بن عبدالمؤمن و محمد بن ابراهیم مقری و ابن ابوالعوام از او روایت دارند. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص180).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) سلیمان بن علی. راوی بود. وی از نوح بن حبیب قومسی روایت کرد و محمد بن محمد بن معروف مستملی از او روایت دارد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص180).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) سهل بن عبدالرحمان. راوی بود. وی از محمد بن مطرف روایت کرد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص182).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) سهل بن عبدالکریم بن محمد. راوی بود. وی از ربیع بن بدر و ذوادبن علیه و ابوعوانه روایت کرد و احمدبن آدم غندر و عماربن رجاء از او روایت دارند. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص181).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) شجاع بن صبیح. گویند: وی مولای کرزبن وبره و محتسب جرجان بود. او از ابی طیبة عیسی بن سلیمان و بقولی از کرز روایت کرد و ابراهیم بن موسی عصار از وی روایت دارد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص187).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) شعیب بن حیان مکنی به ابوصالح. راوی بود. وی از غسان بن فضل روایت کرد و احدبن جعفر ازدی جرجانی از او روایت دارد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص189).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) شقیق بن علی بن هودبن ابراهیم بن صالح مکنی به ابومطیع. قاضی و فقیه بود. او در ماه جمادی آخر سال 397 ه . ق. متصدی منصب قضا در جرجان شد و در ماه محرم سال 401 ه . ق. درگذشت. وی راوی نیز بود و از ابوالحسین بن هامان و نعیم بن عبدالملک روایت کرد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص191).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) شوکر و او را شوکة الجرجانی گویند. وی راوی بود و از ابن جریح روایت کرد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص187).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) صالح بن موسی احمر. راوی بود. وی از عبدالله بن مبارک روایت کرد و محمد بن زیادبن معروف و احمدبن یوسف بحیری از او روایت دارند. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص191).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) ضحاک. وی از زهاد و پرهیزکاران بود و از حمادبن میمون روایت کرد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص192).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) طاهربن محمد بن عامربن سوار مکنی به ابوالحسین الحاسب. وی از اصحاب رأی بود و از علی بن یزداد صائغ جرجانی روایت کرد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص196).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) طریف بن احمدبن احمد ازدی مکنی به ابوالحسن. راوی بود. وی از عبدالله بن محمد بن یعقوب نسوی و جز او روایت کرد و بسال 414 ه . ق. درگذشت و در مقبرهء ابوبکربن ابونعیم در رأس تل جرجان بخاک سپرده شد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص195).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) طلحة بن ابی طلحه. راوی بود و از ابوبکر اسماعیلی روایت کرد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص195).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) طلحة بن محمد بن مالک. راوی بود. وی از محمد بن امیه ساوی روایت کرد و ابراهیم بن محمد بن ابراهیم بریدی از او روایت دارد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص196).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) طیب بن محمد بن صول. راوی بود. رجوع به تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص194 شود.

جرجانی.

[جُ] (اِخ) طیفوربن عبدالله. از موالی ابوجعفر منصور(دوانیقی) بود. او را ضیاع و عقاری در جرجان بود. وی بسال 186 ه . ق. درگذشت. او را فرزندان و موالی بسیار بود و او خانه ها و ضیاع خود راکه در جرجان داشت به آنان تصدق کرد. وی از روات بود و از سلامه مادر منصور روایت کرد و ابوسهل خشاب از او روایت دارد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص193).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) عاصم بن سعیدبن قیس قرشی صفار مکنی به ابوسعید. راوی بود و از علی بن سلمة لبقی و جز او روایت کرد و ابوالحسن قصری و ابوعلی بن مغیرة و جز آن دو روایت داشتند. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص284).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) عباس بن احمدبن علی قحطی مکنی به ابوالفضل. در زمان خود ریاست جرجان داشت. وی از محمد بن عمران بن مقابری زاهد روایت کرد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص285).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) عبدالحمید بن عصام مکنی به ابوعبدالله. وی از سلیمان بن ابوهوذه و یزیدبن هارون و ابوداود طیالسی و عبدالمجیدبن ابی رواد روایت کند و جماعتی از او روایت دارند. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص209).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) عبدالرحمان بن ابوعبدالرحمان بن محمد بن حمدان بن محمد بن یزید قاضی مکنی به ابومحمد. راوی بود. وی از یحیی بن محمد بن صاعد و ابوبکر نیشابوری و ابونعیم استرآبادی و جز آنان روایت کرد. او به طوس رفت و بسال 384 ه . ق. درگذشت. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص219).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) عبدالرحمان بن حسین بن اسحاق مکنی به ابوسعید. راوی بود. رجوع به تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص213 شود.

جرجانی.

[جُ] (اِخ) عبدالرحمان بن سلیمان بن موسی بن عدی مکنی به ابوسعید. راوی بود و از احمدبن سعید رازی روایت کرد و به مکه سکونت گزید. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص214).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) عبدالرحمان بن عبدالله بن عبدالواسع بن ابوطیبة. از روات است و ابواحمدبن عدی از او روایت دارد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص216).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) عبدالرحمان بن عبدالمؤمن بن خالدبن یزیدبن عبدالله بن مهلب بن عیینة بن ابوصفرة مکنی به ابومحمد. اسم او ظالم بن مهلب سراق بن صبح بن کندی بن عمروبن عدی بن وائل بن حارث بن عتیک بن اسدبن عمران بن عمروبن حارثة بن امری القیس بن ثعلبة بن مازن بود و بگفتهء ابوبکر اسماعیلی وی صدوق و حدیث شناس بود. او از عیسی بن محمد سلمی و محمد بن زنبور و گروهی دیگر روایت کرد و ابوبکر اسماعیلی و ابواحمدبن عدی و ابن ابوعمران و ابوالحسن قصری جرجانی و ابن حمدان از او روایت دارند وی در پنجشنبه سلخ محرم سال 309 ه . ق. درگذشت و روز جمعه در قبرستان سلیمان آباذ بخاک سپرده شد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص213).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) عبدالرحمان بن عثمان ثقفی مکنی به ابوعلی. وی ببغداد رفت و امام مسجد جامع آنجا شد و از سفیان ثوری روایت کرد و عباس بن ولید از او روایت دارد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص212).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) عبدالرحمان بن علی بن محمد مکنی به ابوسعد. بر مذهب شافعی فقه می آموخت. وی از ابوبکر اسماعیلی روایت کرد و بسال 401 ه . ق. درگذشت. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص220).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) عبدالرحمان بن محمد بن جعفربن احمدبن سعید. راوی بود. رجوع به تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص217 شود.

جرجانی.

[جُ] (اِخ) عبدالرحمان بن محمد بن حسن بن ابنة ابوبکر اسماعیلی مکنی به ابوعمر. راوی بود و از جد خود امام ابوبکر اسماعیلی و ابومحمد احمدبن عدی و پدر او ابوعبدالله روایت کرد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص220).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) عبدالرحمان بن محمد بن حسین مکنی به ابوالقاسم خیمی. راوی بود و چند سالی در مکه مجاور شد و بسال 405 ه . ق. در آنجا درگذشت. وی از ابوبکر اسماعیلی و ابواحمدبن عدی و ابوبکر صرامی و جز آنان روایت کرد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص219).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) عبدالرحمان بن محمد بن زیادبن معروف مکنی به ابوالحسن عجلی. از روات بود. رجوع به تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص217 شود.

جرجانی.

[جُ] (اِخ) عبدالرحمان بن محمد بن علی بن زهیرقرشی مکنی به ابوسعید. راوی بود و از پدر خود و از سعدان بن نصر و احمدبن منصور رمادی روایت کرد و ابوبکر اسماعیلی و ابواحمدبن عدی و جزآن دو از او روایت دارند. وی بسال 316 ه . ق. در گذشت. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص216).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) عبدالرحمان بن محمد بن محمد بن عبدالله بن ادریس مکنی به ابوسعد. راویی حافظ بود. وی بسمرقند سکونت گزید و بسال 405 ه . ق. درگذشت. او از ابوالعباس اصم و ابواحمدبن عدی و ابوبکر اسماعیلی و خلیل سکزی روایت کرد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص219).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) عبدالرحمان بن ولید مکنی به ابومحمد. راوی بود. وی از احمدبن ابوطیبة جرجانی و عبیداللهبن موسی و عون بن عماره روایت کرد و محمد بن جریر طبری و محمد بن فضل نجار آملی از او روایت دارند. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص212).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) عبدالرحیم بن محمد بن جعفربن اصفهویه بن حسن مکنی به ابومحمد و معروف به ابن الفارسی. راوی بود و از عمران سختیانی و ابوالحسین تاجر و احمدبن عبدالکریم وزان روایت کرد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص238).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) عبدالرزاق بن محمد بن حمزه مکنی به ابوالحسن. در سمرقند سکونت داشت و از احمدبن یوسف سلمی و جز او روایت کرد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص237).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) عبدالسلام بن عبدالواحدبن بکیربن جعفر سلمی. از وعاظ بود. رجوع به تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص220 شود.

جرجانی.

[جُ] (اِخ) عبدالعزیزبن حسن بن خلف قاری مکنی به ابومحمد. راوی بود و از ابونعیم عبدالملک بن محمد بن عبدی و علی بن محمد بن حاتم وجز آنان روایت کرد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص208).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) عبدالعزیزبن عبدالمؤمن. راوی بود. رجوع به تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص207 شود.

جرجانی.

[جُ] (اِخ) عبدالعزیزبن علی ابراهیم مکنی به ابومحمد متفقه. راوی بود و از ابوبکر اسماعیلی و غطریفی و جز آن دو روایت کرد و ببغداد بین سالهای سیصد ونود تاچهارصد درگذشت. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص208).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) امام عبدالقاهربن عبدالرحمان بن محمد نحوی مکنی به ابوبکر. از ائمهء نحو و واضع اصول بلاغت بود. وی علوم عربی را نزد ابوالحسن محمد بن علی فارسی فراگرفت(1) و جز او کسی را از علماء عربیت درک نکرد زیرا از جرجان خارج نشد و سفر نکرد. او کتب متعدد و مفیدی تصنیف کرد که از آن جمله است: 1- المغنی فی شرح الایضاح که درحدود سی مجلد است. 2- المقتصد که آن هم در شرح ایضاح ودرسه مجلد است. 3- اعجاز القرآن. 4- کتاب العوامل. 5- کتاب الجمل. و شرح آن که تلخیص نام دارد. 6- اسرار البلاغة. این کتاب قدیمی ترین تألیفی است که در علم معانی و بیان نوشته شده وسکاکی از آن استفاده برده است. 7- دلایل الاعجاز. این کتاب نیز در معانی وبیان است. 8- العوامل المآئة. 9- العمدة فی تصریف الافعال.10- التتمة فی النحو. وی شافعی مذهب بود و بسال 471 یا 474 ه . ق. درگذشت. (از معجم المطبوعات و اعلام زرکلی). و رجوع به ریحانة الادب شود.
(1) - مؤلف روضات الجنات پس ازآنکه از صاحب کتاب البغیة نقل میکند که جرجانی تنها از ابن الفارسی علوم عربی و نحو را فرا گرفت گوید: این قول باعث شگفتی است، زیرا من با قّلت بضاعت و اطلاع در این فن دو شیخ دیگر برای او میشناسم که وی نحو و سایر علوم را نزد آنان فراگرفت یکی از آنان ابن جنی که از بزرگان علماست و دیگری صاحب بن عباد وزیر دانشور مشهور است. او شاگردان فاضل و ماهری داشت که از آنجمله یکی شیخ احمدبن عبدالله مهابادی نحوی است که شرحی بر کتاب معروف ابن جنی در نحو نوشته است. (روضات الجنات ص443).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) عبدالکریم. وی راوی بود و از یعقوب روایت کرد و محمد بن خالد از او روایت دارد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص205).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) عبدالکریم بن ابراهیم. راوی بود و از یحیی بن یمان روایت کرد او اسحاق بن زریق از او روایت دارد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص 199).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) عبدالکریم بن عبدالکریم بزاز معروف بعبدک. همان کسی است که خان عبدک بدو منسوب است. وی از عمر بن هارون و حسن بن مسلم و جز آن دو روایت کند و محمد بن بندار سباک و عبدالله بن مهدی از او روایت دارند. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص198).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) عبدالکریم بن محمد مکنی به ابوسهل. قاضی جرجان بود. و از قضاوت فراری شد و بمکه رفت و همان جا درگذشت. وی از زهیربن معاویه و سلیمان بن هوذه و ابراهیم بن یزید و سالم خیاط و صلت بن دینار و ابوحنیفه وقیس روایت کند و ابوعبداللهمحمدبن ادریس شافعی و ابویوسف قاضی و سفیان بن عیینه و قتیبة بن سعید از او روایت دارند. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص196).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) عبدالله بن ابراهیم بن یوسف آبندونی مکنی به ابوالقاسم. راویی زاهد وثقه و امین بود. وی ببغداد رفت و در بغداد و جرجان از جماعتی از مردم عراق و شام و مصر از طریق حسن بن سفیان و عمران بن موسی سختیانی و محمد بن قتیبهء عقلانی و جزآنان روایت کرد و ابونصر اسماعیلی و ابوبکر شالنجی و ابومنصور فرخی و ابوبکر برقانی خوارزمی از او روایت کردند. او بسال سیصد و شصت و هفت یا هشت ه . ق. در بغداد درگذشت. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص230).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) عبدالله بن احمدبن(1)جرجانی. از روات است. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص232).
(1) - در حاشیه کتاب چنین ذکرشده که کلمه «بن» که در اصل اضافه شده،سهو و اشتباه است.

جرجانی.

[جُ] (اِخ) عبدالله بن احمدبن محمد سراج. راوی بود و از احمدبن حفص سعدی و محمد بن عمیر رازی روایت کرد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص225).

جرجانی.

[جُ] (اِخ)عبدالله بن احمدبن موسی زاهد معروف به ابومحمد صابونی. از راویان بود وی از ابوجعفر محمد بن نصر صائغ و محمد بن ایوب رازی روایت کرد و ابونصر اسماعیلی و ابوبکربن بسان از او روایت داشتند. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی 225).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) عبدالله بن اسحاق بن عیسی بن یونس معروف به ابن ابوابراهیم. راوی بود. و از پدر خود و ابوالقاسم بغوی و ابن صاعد و جز آنان روایت داشت. وی از خاندان علم بود و پدر و عمو و جد او از محدثان و عالمان مورد احترام بودند. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص232).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) عبدالله بن اسحاق بن یعقوب مکنی به ابواحمد. راوی بود و ابوالحسن دارقطنی از او روایت داشت. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص 232).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) عبدالله بن خالد مکنی به ابومحمد. مؤذّن. از روات بود. وی از عماربن رجاء و علی بن داود قنطری روایت داشت و ابواحمدبن عدی و ابراهیم بن موسی سهمی و عباس بن حسین رازی از او روایت کردند. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص224).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) عبدالله بن عدی بن عبدالله بن محمد معروف به ابن قطان حافظ و مکنی به ابواحمد. از ائمه حدیث در عصر خود بشمار بود. وی از اسکندریه تا سمرقند را در طلب حدیث بمسافرت پرداخت او از عبدالرحمان نسایی و جز او روایت کرد و ابوعبدالله حاکم از وی روایت دارد و تصانیف مشهوری از او بجا مانده است. او در اول ماه ذی قعده سال 277 ه . ق. بدنیا آمد و در همین سال ابوحاتم رازی درگذشت. جرجانی در اول ماه جمادی الاخرة بسال سیصد وشصت و پنج ه . ق. درگذشت و ابوبکر اسماعیلی در جرجان بر جنازه او نماز گزارد. (از لباب الانساب). یاقوت حموی آرد: عبدالله بن عدی بن عبدالله بن محمد بن مبارک معروف به ابن قطان مکنی به ابواحمد وی از ائمهء محدثان و حافظان حدیث بشمار میرفت. و بسیار روایت داشت و برای جمع آوری احادیث سفرهای بسیار کرد چنانکه به مصر و دمشق رفت و رحلهء اول او در سال 297ه . ق. و رحلهء دوم وی درسال 305 ه . ق. روی داد در دمشق از محمد بن خزیم و عبدالصمدبن عبدالله بن ابی زید و ابراهیم بن دحیم و احمدبن عمیربن حوصا و جز آنان حدیث شنید و در حمص از هبیل بن محمد و احمدبن ابی الاخیل و زیدبن عبدالله مهرانی و در مصر از ابویعقوب اسحاق منجنیقی و در صیدا از ابومحمد معافابن ابوکریمه و در صور از احمدبن بشربن حبیب صوری و در کوفه از ابوالعباس بن عقده و محمد بن حصین بن حفص و در بصره از ابوخلیفه جمحی و در عسکر از عبدان اهوازی و در بغداد از ابوالقاسم بغوی و ابومحمدبن صاعد و در بعلبک از ابوجعفر احمدبن هاشم حدیث استماع کرد. و ابوالعباس بن عقده که از شیوخ است و حمزة بن یوسف سهمی و ابوسعد مالینی از وی روایت کنند. او مصنف و حافظ و ثقه بود و در ثقه بودن جرح شد حمزه گوید: از دارقطنی ملتمس شدم که کتابی دربارهء محدثان ضعیف تصنیف کند. او در جواب گفت: مگرکتاب ضعفای ابن عدی را ندارید گفتم بلی. او گفت: کتاب ابن عدی تألیف کاملی است که نمیتوان بر آن چیزی افزود. همین حمزه گوید: ابن عدی پس از مسافرت بمصر و شام کتابی بنام «الکامل » دربارهء محدثان ضعیف نوشت. وی احادیث مالک بن انس و اوزاعی و سفیان ثوری و شعبه و اسماعیل بن ابوخالد و گروهی دیگر از متقدمات را جمع آوری کرد. و کتابی بنام «الابصار» دربارهء تألیف مزنی تصنیف کرد. بهرحال صاحب ترجمه در زمان خود متفرد بود و احادیثی را منحصراً در اختیار داشت که آنها را بفرزندان خود، عدی، ابوزرعه و ابومنصور سپرد و تنها آنان احادیث مزبور را از پدر خود روایت کردند. وی در ماه ذی قعدة سال 277 ه . ق. بدنیا آمد و در غرهء جمادی الاخرسال 365 ه . ق. شب شنبه درگذشت و ابوبکر اسماعیلی بر او نماز کرد و جنازهء وی در جنب مسجد کوزین بخاک سپرده شد. (از معجم البلدان). و رجوع به ابن عدی در همین لغت نامه شود.

جرجانی.

[جُ] (اِخ) عبدالله بن عیسی. راوی بود و از عبدالله بن مبارک روایت داشت. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص221).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) عبدالله بن محمد مکنی به ابوالقاسم. راوی بود و از جعفربن محمد نیشابوری حافظ روایت داشت. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص 231).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) عبدالله بن محمد بن حسن حسینی. مردی عالم و فاضل و محقق و شیعهء امامی بود. وی از معاصران محقق کرکی یا از شاگردان او بود و شرح تهذیب علامه از تألیفات اوست. این تألیف را بسال نهصدوبیست ونه ه . ق. به انجام رسانید و درعهد شاه اسماعیل صفوی بمقام صدارت نایل گردید و تاریخ تحقیقی درگذشت وی بدست نیامد ولی بحکم پاره ای از قرائن دور نیست که بسال 976 ه . ق. وفات یافته باشد. (از ریحانة الادب).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) عبدالله بن محمد بن الربیع. از راویان بود. وی از عبدالحمید حمانی روایت کرد و احمدبن ابراهیم بن فیل از او روایت داشت. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص222).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) عبدالله بن محمدعمرو عصار مکنی به ابومحمد. راوی بود و از محمد بن ایوب رازی و جز او روایت داشت. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص231).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) عبدالله بن محمد بن عبدالعزیز مکنی به ابوالخصیب قاضی. راوی بود و از محمد بن حمید و عبدالسلام بن صالح روایت داشت و ابوالطیب محمد بن عبدالله شعیری از او روایت کرد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص221).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) عبدالله بن مروان مکنی به ابوعلی. از روات بود. وی از ابن ابی ذئب و اسود و صفوان بن عمرو سفیان ثوری روایت کرد و سلیمان بن عبدالرحمان دمشقی از او روایت می کرد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص220).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) عبدالملک بن احمد معروف بعبدک بن ابی حامد مدری مکنی به ابومحمد. راوی بود و از ابوبکر اسماعیلی و ابوبکر قطیعی و ابن ماسی و گروهی از مردم بغداد و کوفه روایت کرد. وی به منصب قضاء ری رسید و در همان جا بسال 417 ه . ق. درگذشت. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص 237).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) عبدالملک بن احمدبن بوکرد مکنی به ابونعیم. راوی بود و از احمدبن علی ابار روایت کرد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص236).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) عبدالملک بن محمد بن عدی مکنی به ابوالنعیم. یکی از ائمه فقها بشمار است. وی از یزیدبن محمد بن عبدالصمد و بکاربن قتیبة و عماربن رجاء و جز آنان استماع حدیث کرد. خطیب گوید: وی حافظ شرایع دین و مردی پارسا و راستگو و باضبط و بیداردل بود و مسافرت بسیار کرد و در عراق و حجاز و مصر (حدیث) نوشت و در بغداد بنقل حدیث پرداخت و از مردم بغداد یحیی بن محمد بن صاعد وجز او از وی روایت کنند. ابوعلی حافظ گوید: ابونعیم جرجانی همانند ابوبکر محمد بن اسحاق بن خزیمة از افراد بی نظیر مردم خراسان بود و از ابن خزیمه افضل بود و حافظ موقوفات بود و مراسیل را حفظ میکرد هم چنان که ما مسانید را حفظ میکنیم. خلیلی قزوینی گوید: ابونعیم در فقه تصانیفی دارد و کتاب الضعفاء را در ده جزء تألیف کرده است. و ابن یوسف سهمی در تاریخ جرجان آرد: او در جرجان سکونت داشت و از پیشروان فقه و حدیث بود و از مردم عراق و شام و مصر و ثغور روایت کرد و در سال 242 ه . ق. بدنیا آمد و در ذی حجه سال 323 ه . ق. در استراباد درگذشت. (از معجم البلدان).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) عبدالمؤمن بن ابراهیم بن ابی حماد مکنی به ابوالفضل بزاز. راوی بود. و از ابوعمر حوضی روایت کرد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص 202).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) عبدالمؤمن بن احمدبن حوثرة مکنی به ابوعمر عطار. راوی بود و از عباس بن عیسی و عماربن رجاء و محمد بن جنید و محمد بن زیادبن معروف و جز آنان روایت کرد و مسجد او در باب الخندق قرار داشت. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص203).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) عبدالمؤمن بن خالدبن یزیدبن عبدالله بن مهلب بن عیینة بن مهلب بن ابوصفرة. راوی بود. رجوع به تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص 203 شود.

جرجانی.

[جُ] (اِخ) عبدالمؤمن بن عبدالعزیز عطار. او را در باب جهاد تصانیفی است وی از عمران بن عبید ضبی و فضیل بن عیاض و حسین بن علوان و جز آنان روایت کرد و محمد بن عبدالمؤمن جرجانی مکنی به ابوبشر و جز او از وی روایت دارند. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص200).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) عبدالمؤمن بن عیسی بن یونس حافظ برادر اسحاق بن عیسی. راوی بود و از ابوبکربن ابوشیبة و ابومصعب زهری و ابوکامل جحدری و محمد بن عبدالوهاب و جز آنان روایت کرد و محمد بن صالح بن هانی از او روایت دارد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص201).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) عبدالواحدبن احمد مکنی به ابوالفرج. از روات بود. وی درکوفه سکونت داشت و روایات خود را بر محمد بن اسحاق مسیبّی خواند و محمد بن حسن بن یونس کوفی احادیث خود بر او خواند. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص211).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) عبدالواحدبن بکیربن جعفر. راوی بود و از پدر خود روایت میکرد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص210).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) عبدالواحدبن محمد بن احمدبن جعفربن منیر منیری مکنی به ابومحمد. راوی بود و از ابوبکر اسماعیلی و ابواحمدبن عدی و ابوعمرو بحیری و گروهی دیگر روایت کرد و به روز سه شنبه چهاردهم ماه رمضان سال 420 ه . ق. درگذشت. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص211).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) عبدالواحدبن مستنیر مکنی به ابوالقاسم. راوی بود. وی بشام رفت ونزد خیثمة طرابلسی و اسحاق بن ابراهیم اذرعی (حدیث) نوشت. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص211).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) عبدالواسع بن محمد بن حسن مکنی به ابوالحسن. راوی بود و از جد خود ابوبکر اسماعیلی و نیز از ابواحمدبن عدی و گروهی از مردم نیشابور و بغداد روایت کرد و در بغداد حدیث نوشت و در ماه ذی قعده سال 423 ه . ق. درگذشت. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص220).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) عبدالوهاب بن ادریس راوی بود و از تمام یا ثمامه روایت کرد و احمدبن یوسف بحیری از او روایت دارد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص208).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) عبدالوهاب بن علی بن عمران. راوی بود و از محمد بن جعفرعلوی و مؤمل بن اسماعیل و عبدالله بن ولید روایت کرد و عبدالرحمان بن عبدالمؤمن و احمدبن حفص سعدی و عبدالرحمان بن سلیمان جرجانی و جز آنان از وی روایت دارند. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص306).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) عبدالوهاب بن محمد بن بنداربن سهل مکنی به ابوعاصم. راوی بود و از علی بن عبدالعزیز روایت کرد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص209).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) عبدوس بن علی. راوی بود و بسمرقند سکونت داشت. وی از ابونعیم عبدالملک بن محمد روایت کرد. و بسال 337 ه . ق. درگذشت. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص287).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) عبدوس بن علی ساکن سمرقند بود و از ابونعیم عبدالملک بن محمد و علی بن محمد بن حاتم و جزآن دو روایت کرد و بسال 399 ه . ق. درگذشت. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص243).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) عبیداللهبن احمد بزاز مکنی به ابوالقاسم. راوی بود و از ربیع بن سلیمان روایت کرد و یوسف بن احمد مکنی به ابویعقوب صیدلانی از او روایت کرد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص234).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) عبیداللهبن محمد صوفی مکنی به ابواحمد. به نیشابور اقامت گزید و از ابوالعباس محمد بن احمدبن محبوب مروزی روایت کرد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص234).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) عتیق بن احمدبن حماد. راوی بود و از محمد بن یحیی حجری روایت داشت و محمد بن ابراهیم بن داود و جز او از وی روایت کردند. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص242).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) عثمان بن سعید مکنی به ابوبکر. راوی بود و از یوسف بن حماد روایت کرد و ابن نومرد قومسی از او روایت داشت. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص259).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) عدی. از روات بود. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص242).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) عصام راوی بود و از ابوحنیفه روایت کرد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص241).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) عطاءبن موسی. راوی بود و از احمدبن محمد بن جویریه بخاری روایت کرد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص242).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) عفان بن سیار مکنی به ابوسعید. قاضی جرجان بود و از ابواسحاق سبیعی و مسعر و ابراهیم و عبدالحکم و جز آنان روایت کرد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص229).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) علی بن ابراهیم بن محمد بن عبدالحمید شالنجی مکنی به ابوالحسن. راوی بود و از سختیانی و احمدبن محمد بن حشمرد و محمد بن علویه و جز آنان روایت کرد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص269).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) علی بن ابراهیم بن هود مکنی به ابوالحسن. فقیه و راوی بود. وی از یحیی بن محمد بن صاعد و کسانی که در طبقهء او بودند روایت کرد و پسرش میگفت: پدرم بسال 351 ه . ق. درگذشت. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص269).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) علی بن احمد حناطی معلم مکنی به ابوالحسن. راوی بود و از اسماعیلی و غطریفی و جماعتی روایت کرد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص279).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) علی بن احمدبن حسین اصم سراج مکنی به ابوالحسن. راوی بود و از محمد بن عمران مقابری و احمدبن حفص سعدی روایت کرد و ابوبکر اسماعیلی و ابوبکربن سباک از او روایت داشتند. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص264).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) علی بن احمدبن عبدالعزیز محتسب مکنی به ابوالحسن. از روات بود. وی به نیشابور سکونت کرد و منصب محتسبی داشت و به همانجا درگذشت. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص276).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) علی بن احمدبن علی بن عمران. وی ساکن حلب بود و به همانجا درگذشت. او از عمروبن علی و بندار و نصربن علی و ابوموسی و جز آنان روایت کردو ابواحمدبن عدی و ابوبکربن مقری از او روایت داشتند. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص259).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) علی بن احمدبن عیسی بن سیف عصار مکنی به ابوالحسن. راوی بود و از محمد بن علی بن عمران مقابری و احمدبن حفص سعدی و فضل بن عبدالله بن مخلد روایت کرد و جماعتی از او روایت داشتند. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص264).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) علی بن جعفربن محمد مکنی به ابوالحسن. راوی بود و از احمدبن شبیب روایت کرد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص272).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) علی بن حسن مکنی به ابوالحسن. راوی بود. ابوبکربن عبدان گوید: وی بشیراز بر ما وارد شد و از ابوعبدالرحمان نسائی روایت کرد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص276).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) علی بن حسن باقلانی مکنی به ابوالحسن. راوی بود و حسن بن احمد ثقفی از او روایت کرد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص274).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) علی بن حسن بن عبدالرحمان مکنی به ابوالحسن. راوی بود. وی ببلخ رفت و از ابوموسی عیسی بن ابوراشد روایت کرد. و ابوالحسن علی بن حسنویه قزوینی از او روایت داشت. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص271).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) علی بن حسن بن موسی مکنی به ابوالحسن. راوی بود و در مصر نقل حدیث میکرد. حسن بن ابراهیم بن بولاق از اوروایت کرد. (ازتاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص275).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) علی بن حسین بن ابراهیم بن حسن. راوی بود و از پدر خود روایت میکرد و عبدالرحمان بن عبدالمؤمن از او روایت داشت. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص261).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) علی بن خلیل بن احمدبن خلیل بن جریربن سلیمان بن زیاد معروف بشاعر قطان و مکنی به ابوالحسن. راوی بود و از فضل بن محمد بیهقی روایت کرد و گروهی از روایت داشتند. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص262).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) علی بن عبدالعزیزبن حسن بن علی بن اسماعیل مکنی به ابوالحسن. وی قاضی جرجان بود و در ری منصب قاضی القضاتی داشت. او از مفاخر جرجان بشمار بود و کتاب تاریخی تألیف کرد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص277).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) علی بن عبدالعزیزبن حسن بن علی بن اسماعیل، مکنی به ابوالحسن. فقیه شافعی بود. وی در عین حال شاعری ماهر و نویسنده ای زبردست و خوش خطی بی مانند بشمار می رفت و بمقام قضا رسید و در ری در عصر صاحب عباد قاضی القضاة بود و برای تحصیل علوم و معارف به بیشتر بلاد اسلامی مسافرت کرد. او راست: 1- الوساطة بین المتنبی وخصومه. 2- تفسیر القرآن. 3- تهذیب التاریخ. 4- دیوان شعر. 5- رسائل. او بسال 290 ه . ق. بدنیا آمد. و درگذشت او را به اختلاف بسالهای 362 و 366 و 392 ه . ق. ذکر کرده اند. ابیات زیر از اوست:
ماتطعمت لذة العبش حتی
صرت للبیت و الکتاب جلیسا
ای یشئی اعزعندی من العد
ـم فماابتفی سواه انیسا
انما الذل فی مخالطة النا
ـسن فدعهم وعش عزیزاً رئیسا. (از اعلام زرکلی و ریحانة الادب). و رجوع به وفیات الاعیان و ابوالحسن علی عبدالعزیز در همین لغت نامه و معجم المطبوعات شود.

جرجانی.

[جُ] (اِخ) علی بن عبدک. راوی بود و احمدبن ابوعمران وکیل از او روایت کرد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص269).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) علی بن عبدوس بن علی مکنی به ابوالحسن. وی در سمرقند سکونت کرد و در شوال سال 415 ه . ق. در همان جا درگذشت. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص279).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) علی بن فادویه مکنی به ابوالحسین. راوی بود و از عمران بن سوار و جز او روایت کرد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص261).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) علی بن فضلان بن محمد بن سویدبن عمر بدری مکنی به ابوالحسن. راوی بود. وی بسمرقند سکونت داشت، سپس دوباره برای سرکشی عقار خود بجرجان بازگشت و بسال 378 ه . ق. در همان جا درگذشت. او از عقلاء رجال بشمار بود و از داودبن احمد عسقلانی و ابوالفضل محمد بن عبیدالله و ابوالفوارس احمدبن محمد بن بحرانی و ابونصر بستی روایت کرد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص278).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) علی بن قوهی. راوی بود و از عمران بن سواربن لاحق و احمدبن نصر روایت کرد و ابوالحسن بن سیاه از او روایت داشت. وی در روز عرفه بسال 297 ه . ق. درگذشت و در روز اضحی به خاک سپرده شد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص260).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) علی بن محمد شافعی مکنی به ابوالحسن. راوی بود. وی از عماربن رجاء و محمد بن حمید روایت کرد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص277).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) علی بن محمد بن احمدبن عبدالله فقیه شافعی مذهب مکنی به ابوالحسن و معروف به ابوالحسن قصری. از راویان پرهیزکار بود. وی در جمعه عاشورای سال 368 ه . ق. در مسجد جامع پس از ادای نماز درگذشت. او از عبدالرحمان بن عبدالمؤمن و عاصم بن سعید و احمدبن عبدالکریم و ابن صاعد و ابن ابی داود و جز آنان روایت کرد. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص275).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) علی بن محمد بن عبدالله صائغ. راوی بود و احمدبن موسی بن عیسی وکیل از او روایت داشت. (از تاریخ جرجان ابوالقاسم سهمی ص 274).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) علی بن محمد بن علی حسینی حنفی یا شیعی استرابادی مشهور به میر سیدشریف جرجانی. وی از مشاهیر علماء علم کلام و حکمت و ادب بشمار بود مؤلف روضات الجنات آرد: متکلمی است بارع صاحب عقیده و رای و دارای تحقیق بسیار و هوش سرشار و نظر دقیق است. درتمام فنون حکمت و شعب علوم ادب مهارت بسزا داشته و مصنفات و تعلیقات لطیف و پرارزشی بجاگذاشته است. از آن جمله است: 1- شرح مواقف قاضی عضد ایجی دراصول علم کلام که قریب بیست هزار بیت دارد وبین علماء مشهور است. در مبحث امامت از این کتاب میگوید: که «الجفر» و «الجامعة» دو کتاب است از علی (ع) که حوادث جهان تا انقراض عالم بطریق علم حروف بیان شده است. 2- شرح مفتاح العلوم. (در قسمت بلاغت) این کتاب در حدود ده هزار بیت است که خود او حواشی فراوان و دقیقی برآن نگاشته است. 3- تعریفات العلوم و تحدیدات الرسوم. 4- کتاب بزرگی در معما که در حدود پانزده هزار بیت است. 5- کتاب مشهور به «گیپایی» شرح فارسی است بر کتاب قافیهء ابن حاجب. در وجه تسمیهء این کتاب بدین نام در فهرست رضویه چنین ذکرشده: که گیپایی بمعنای کله پزی است و چون سید در اوائل جوانی بتعلیم پسر کله پزی اشتغال داشت و پدر او هر روز ناهار استاد و فرزند خود را تهیه میکرد و سید این شرح را برای او نگاشت بدین جهت به گیپایی مشهور شد و در حدود شش هزاربیت است. 6- حاشیه بر شرح متوسط کافیه. این حاشیه ناقص ماند و پسرش آن را تمام کرد. 7- حاشیه بر شرح محقق رضی بر کافیه که در این کتاب محقق رضی را بلقب نجم الائمه میخواند. 8- حواشی بر شرح اصفهانی بر تجرید. (سیوطی شرحی بر تجرید به میر سیدشریف نسبت داده که شاید مراد وی همین حاشیه است). 9- حاشیه بر مطول. 10- تعلیقاتی بر پاره ای از فواید شیخ هیثم بحرانی که او را در تعلیقات مزبور با نهایت احترام یاد می کند. 11- شرح مختصرالاصول عضدی. 12- حاشیه بر شرح شمسیه تألیف استادش قطب الدین رازی. 13- حاشیه بر شرح قطب الدین بر مطالع. 14- حاشیه بر کتاب حکمة العین کاتبی قزوینی. 15- رساله ای در فن اصول حدیث. 16- شرح فرائض سراجیه. 17- الاصول المنطقیة. 18- الرسالة الشریعیة (در آداب بحث است). 19- ظفرالامانی فی مختصر الجرجانی. 20- صرف میر که از کتب مختصر و مشهور علم صرف است. 21- دو رساله بنام کبری و صغری در منطق که به فارسی است و شمس الدین محمد پسر و شاگرد میر سیدشریف دو رساله مزبور را بنام «الدرة» و«الغرة» به عربی ترجمه کرده است. 22- جواب مسایل امیراسکندرخان. 23- ترجمان القرآن که ترجمه فارسی لغات قرآن است. 24- حاشیه برکشاف. و جز آن. (از روضات الجنات ص 497 و فهرست کتابخانه مدرسه سپهسالار ج2 ص369). قاضی نورالله شوشتری در ترجمهء حال وی چنین آرد؛ السیدالمحقق العلامه علی بن محمد بن علی الحسینی الجرجانی الشهیر بالشریف قدس سره بفطرت صحیحهء جرجان زاده اند و سیدمحمد نوربخش و شیخ محمد بن ابی جمهور بتشیع او گواهی داده اند. سالها در حجر تربیت علامه رازی بوده و از آن محقق امامی مذهب استفاده نموده اند. ذات شریفش از غایت اشتهار بفضل و کمال مستغنی ازتعریف است. جمیع اهل فضل که بعد از او قدم در وادی تحصیل کمال نهاده اند عیال مصنفات شریفهء اویند و از زمان ایشان تا غایت غالباً هیچ حلقهء درسی از مواید فواید شروح و حواشی آن کاشف غواشی خالی نبوده است. وی در سنهء 740 ه . ق. در دارالمؤمنین جرجان از کتم عدم قدم بعالم وجود نهاد و فضای جرجان بلکه تمام جهان را به یمن مقدم شریف خود تشریف داد و بعد از ترقی بسن رشد و تمیز آغاز تحصیل علوم دینی و معارف یقینی نموده به حسن تربیت قطب الدین رازی سرآمد محققان انام و مقتدای علمای اعلام گردید. بگفتهء روضة الصفا در سال 779 ه . ق. که شاه شجاع بن مظفر در قصر زر منزل داشت میر سیدشریف به اردو رسیده خواست که با پادشاه ملاقات کند و او را از حال خود بیواسطه آگاه گرداند در آن اثنا مولانا سعدالدین انسی صدر را دید که بخدمت شاه شجاع میرود خود را در لباسهای لشکریان به وی نموده گفت مردی غریب تیراندازم و از ولایت مازندران به آن داعیه آمده ام که در نظر پادشاه سه چوبه تیراندازم امید به هنگام فرصت ملتمس را به عرض رسانید و در رکاب مولانا سعدالدین تا بدرگاه بیامد مولانا گفت تو در همین موضع توقف نمای تا رخصت دخول حاصل کنم و چون مولانا بشرف ملاقات پادشاه فایز شد و سخن تیراندازی غریب را به عرض رسانید، فی الحال او را طلبیدند و امیر سیدشریف ببارگاه درآمد چون از کیفیت تیراندازی پرسیدند جزوی که از نتایج طبع شریف او مشتمل بر اعتراضات ارباب تصانیف بود از بغل بیرون آورد و بدست شاه داد. شاه شجاع از مطالعهء آن صحیفه بحال امیر سید شریف دانا شد و مراسیم تعظیم و تکریم بتقدیم رسانید و نقد و جنس بسیار انعام فرمود و آن جناب را بشیراز آورد و منصب تدریس دارالشفای خود را به آن سید فضیلت انتما تفویض نمود و وی ده سال در شیراز به افادهء فضل پرداخت. و در سال 789 که امیر تیمور گورکان شیراز را فتح کرد حکم داد که سید بسمرقند تشریف برد میر هم بموجب فرمان به آن بلده شتافته تا زمان فوت امیرتیمور بعذاب صحبت اشرار آن دیار گرفتار بود و در آن اوقات میان آن جناب و مولانا سعدالدین تفتازانی مباحثات روی نمود و در هر مرتبه میر سیدشریف در بحث فائق آمد. و پس از درگذشت امیرتیمور نوبتی دیگر آن سیدشریف خود را خلاص کرده و دوباره بشیراز شتافت و در تاریخی که از قطعه زیر مستفاد میشود وفات یافت:
استاد بشر حیات عالم
سلطان جهان شریف ملت
اندر ششم ربیع ثانی
در هشتصد و شانزده ز هجرت
زین دار فنا بچارشنبه
فرمود بدار خلد رحلت.
میر سیدشریف بر وجهی که مشهور بر السنهء شافعیه فارس است به امر تیمور مجبور شد که بر یکی از دو مذهب شافعی و حنفی که در بلاد فارس و خراسان و ماوراءالنهر شایع بود حکم نماید و او سه روز مهلت خواست و شافعیان و حنفیها که از جریان امر آگاه شدند در خفیه بخدمت سید رسیدند و هرکدام میر را جهت ترویج مذهب خود تطمیع مینمودند و آخر چون اکثر امرا و مقربان پادشاه حنفی بودند بزور و زر غالب آمدند و حکم بترجیح مذهب (حنفی) دادند و بنابرآن مردم او را حنفی مذهب تصور نمودند ولی در باطن بموجب تصریح شیخ محمد بن ابی جمهور در رسالهء مناظرهء او با فاضل سنی هروی و به مقتضای تنصیص سید محمد نوربخش و سایر دلایل و امارات میر سیدشریف از فرقه ناجیهء امامیه بوده است. (از مجالس المؤمنین ص249). پاره ای دیگر از تألیفات وی که در معجم المطبوعات آمده است: 1- حاشیه بر شرح مختصرالمنتهی تألیف ابن حاجب. 2- شرحی بر مبحث تصور و تصدیق از متن شمسیهء کاتبی قزوینی. 3- میر ایساغوجی یا شرح موسوم به میر ایساغوجی که در مطبعة المؤید بطبع رسیده است. (از معجم المطبوعات). و رجوع به فهرست مقالات فارسی ایرج افشار شود.

جرجانی.

[جُ] (اِخ) علی بن محمد بن قاسم حافظ مکنی به ابوالحسن و معروف ببارع الشاعر. راوی بود و در بخارا سکونت داشت. وی از ابواحمدبن عدی و ابوبکر اسماعیلی و جماعتی (دیگر) روایت کرد. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص278).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) علی بن محمد بن هارون واعظ جرجانی مکنی به ابوالحسین. راوی بود و از کمیل بن جعفر و محمد بابسیری یا باسری و احمدبن محمد بن موسی روایت کرد و بسال 367 ه . ق. درگذشت. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص277).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) علی بن یزدادبن محمد مکنی به ابوالحسن صائغ جوهری. راوی بود و از عمران بن سوار روایت کرد. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص268).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) عماربن ابوعمار. راوی بود و از خالدبن قاسم روایت داشت و عبدالرحمان بن عبدالمؤمن از او روایت کرد. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص241).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) عمران بن ابی طیبان (شاید ظبیان). راوی بود و از حضرت جعفرصادق (ع) روایت کرد. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص283).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) عمران بن عبید الضبی مکنی به ابواسحاق. راوی بود و از سهل بن ابی صالح و منصور و ابان و عطاء و ابراهیم روایت کرد و احمدبن ابوطیبة از او روایت داشت. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص280).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) عمران بن موسی عمرانی مکنی به ابوبکر. راوی بود و از فضل بن عبدالله بن مخلد روایت کرد و ابوبکر محمد بن یوسف قاضی از او روایت داشت. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص283).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) عمران بن موسی بن مجاشع مکنی به ابواسحاق. راوی بود و از ابوبکر و عثمان پسران ابوشیبان و ابراهیم بن منذر و هدبه و جز آنان روایت کرد و جماعتی از او روایت داشتند. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص281).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) عمر بن عبدالله بن عمرو تمیمی مکنی به ابوحفص. راوی بود و از محمد بن یعقوب اصم وفضل بن فضل کندی روایت کرد. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص284).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) عمر بن قاسم بن محمد بن بندار سباک مکنی به ابوزرعة. از راویان بود. رجوع به تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص257 شود.

جرجانی.

[جُ] (اِخ) عمر بن علی بن عبدان. راوی بود و از ابن عیینة روایت کرد. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص258).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) عمر بن علی بن عمران مکنی به ابوحفص. راوی بود و از سفیان بن عیینة و ابن فضیل و عیسی بن یونس و جزآنان روایت کرد و عبدالرحمان بن عبدالمؤمن و ابوجعفربن بصری و ابوسعید زهری از او روایت داشتند. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص257).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) عمروبن احمد کسایی مکنی به ابوعمیر. راوی بود و از جعفربن حیان رازی روایت کرد. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص284).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) عمروبن محمد بن عمرو حناطی مکنی به ابوحفص. راوی بود و از احمدبن حفص سعدی روایت کرد و جماعتی از مردم جرجان از او روایت دارند. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص284).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) عیسی. از راویان بود. رجوع به تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص253 شود.

جرجانی.

[جُ] (اِخ) عیسی بن احمدبن عباس قاری بزاز مکنی به ابوذر. راوی بود و از عبدالله بن محمد بن مسلم و جز او روایت کرد. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص257).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) عیسی بن سلیمان دارمی مکنی به ابوطیبه. از علما و زهاد بود و از کرزبن وبرة و جعفربن محمد و سلیمان اعمش و جز آنان روایت کرد. و پسران وی احمد و عبدالواسع و نیزسعدبن سعید و جز آنان از او روایت کردند. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص244).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) عیسی بن محمد بن بکر سلمی. از روات بود و از هذیل بن ابراهیم و حجاج بن منهال و جز آن دو روایت کرد. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص254).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) عیسی بن یونس. از راویان بود. رجوع به تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص257 شود.

جرجانی.

[جُ] (اِخ) غالب بن تمیم بن محمد ابوتمیم قطان. راوی بود و بدست مردم آبسکون بقتل رسید. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص287).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) غسان بن محمد بن غسان قزاز مکنی به ابوعلی. راوی بود و از عمران بن موسی سختیانی و احمدبن عبدالکریم وزان روایت کرد و گروهی از مردم جرجان از او روایت داشتند. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص287).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) فتح بن محمد مکنی به ابونصر. راوی بود و از ابراهیم بن نائله اصفهانی روایت کرد و ابوطاهر محمد بن محمد از او روایت داشت. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص292).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) فضل بن عباس خلنجی مکنی به ابوالعباس. از روات بود. وی از عفان بن سیار روایت کرد و معروف بن ابوبکر از او روایت داشت. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص288).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) فضل بن عبدالله بن مخلدبن ربیعة تمیمی مکنی به ابونعیم. او را دو پسر بود بنامهای ابوذر و ابوعمارة. وی از عیسی بن حماد مصری و عبادبن یعقوب رواجنی روایت کرد و ابوبکر اسماعیلی و ابن عدی و جز آن دو از او روایت داشتند. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص288).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) قاسم بن احمدبن محمد ولیدی مکنی به ابوالقاسم. راوی بود و از اسماعیلی و ابن عدی و ابن مغیرة روایت کرد و در ماه ذیعقده سال 415 ه . ق. درگذشت. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص295).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) قاسم بن محمد بن اسماعیل مکنی به ابومحمد و معروف به ابن اصفهانی تاجر. راوی بود و از ابونعیم عبدالملک بن محمد و موسی بن عباس روایت کرد و عبدالله بن محمد بن مسلم و ابن مهرویه از او روایت داشتند. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص294).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) قیس بن منصوربن احمدبن حوثره عطار مکنی به ابوالطیب. ازروات بود. وی از پدر خود روایت کرد. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص295).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) کمیل بن جعفربن کمیل فقیه جرجانی مکنی به ابوجعفر. از اصحاب ابوحنیفه و رئیس پیروان او در زمان خود بود. وی از احمدبن یوسف بحیری و محمد بن بسام و جماعت دیگر روایت کرد و بسال 236 ه . ق. درگذشت. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص316).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محسن بن محمد بن اسحاق مکنی به ابوعطاء. راوی بود و از ابوالعباس محمد بن یعقوب اصم روایت کرد. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص433).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن ابراهیم بن احمد معروف به ابن سباک و مکنی به ابوبکر. راوی بود و از ابویعقوب بحری و ابوالقاسم شغالی و ابوحاجب جهنی و ابن عدی و ابوبکر اسماعیلی و گروهی دیگر روایت کرد و در ماه ربیع آخر سال 399 ه . ق. درگذشت. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص49).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن ابراهیم بن عبدالله مکنی به ابوجعفر و معروف به ابن باقلانی. راوی بود و از حسین بن عیسی بسطامی و محمد بن علی بن زهیر و عماربن رجاء و جز آنان روایت کرد. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص352).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن ابواحمد مکنی به ابوعبدالله. راوی بود و از عمر بن مرزوق وهیثم و عبدالله بن رجاء و محمد بن کثیر روایت کرد و محمد بن جعفر اشنانی از او روایت کرد. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص383).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن ابوحرب. راوی بود. رجوع به تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص407 شود.

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن ابوحرب. راوی بود. رجوع به تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص375 شود.

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن ابوحماد تلوجی مطبب. راوی بود و از خالدبن یزید روایت کرد و عبدالرحمان بن محمد زهیری قرشی از او روایت میکرد. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص 340).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن ابوسفیان. راوی بود و از حمید طویل روایت کرد و علی بن یزداد صائغ از او روایت میکرد. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص 345).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن ابویعقوب مکنی به ابوبکر. راوی بود. وی از سلمة بن شبیب و هدبة بن خالد و داودبن رشید و جز آنان روایت کرد. و نعیم بن عبدالملک و جز او از وی روایت میکردند. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص2374).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن احمد مکنی به ابوجعفر. راوی بود. رجوع به تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص390 شود.

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن احمد مکنی به ابونصر معروف به غناجی. راوی بود و از عبدالله بن احمدبن حنبل روایت کرد. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص396).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن احمدبن اسحاق نجار ضریر مکنی به ابوبکر. راوی بود و از حسن بن سفیان روایت کرد و ابونصر اسماعیلی از او روایت داشت. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص 399).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن احمدبن اسماعیل بن خالد مکنی به ابوبکر. راوی بود و از محمد بن ایوب و همیم بن همام و ابواسحاق سختیانی و جز آنان روایت کرد و در ماه ربیع آخر سال 358 ه . ق. درگذشت. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص391).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن احمدبن جعفربن روکا مکنی به ابواحمد. راوی بود و از عمران بن موسی سختیانی روایت کرد. وی در جمادی اول سال 367 ه . ق. درگذشت. (ازتاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص386).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن احمدبن جعفربن محمد بن عباس قزاز مکنی به ابوعمرو. راوی بود و از علی بن محمد بن حاتم و ابونعیم و جز آن دو روایت میکرد. و ابوالعباس احمد از او روایت کرد. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص382).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن احمدبن حاتم فرقدی مکنی به ابوالفضل. فقیهی شافعی مذهب بود و بسال 318 ه . ق. درگذشت. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص403).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن احمدبن حسین بن قاسم بن غطریف بن جهم مکنی به ابواحمد. راوی بود. وی از ابوخلیفه و زکریای ساجی و سختیانی و ابوالحسین تاجر و هیثم دوری و قاسم مطرز و جز آنان روایت کرد و بسال 377 ه . ق. در ماه رجب درگذشت. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص 387).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن احمدبن درماد (؟) راوی بود و از ابواسحاق قصه روایت کرد و عبدالله بن عمروبن ابوسعید از او روایت میکرد. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص383).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن احمدبن سویدبن حارث عجلی. راوی بود و از عمران بن موسی سختیانی و احمدبن خالد دامغانی روایت کرد و اسهم از او روایت داشت. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص401).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن احمدبن عاصم صوفی مکنی به ابوجعفر. راوی بود و از جعفربن یزید خراسانی روایت میکرد و ابوالعباس بن عقده از او روایت داشت. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص382).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن احمدبن عبدالله بن محمد بن جعفربن علی وراق مکنی به ابوالحسین. راوی بود. وی از ابونعیم و موسی بن عباس و علی بن محمد بن حاتم و جز آنان روایت میکرد و بگمانم بسال 366 ه . ق. درگذشت. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص397).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن احمدبن عبدوس. راوی بود و از ابوبکر اسماعیلی روایت کرد و در ماه ذیقعدهء 423 ه . ق. درگذشت. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص419).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن احمدبن عمار مکنی به ابوبکر کاتب قاضی عبدالرحمان بن ابوعبدالرحمان بود. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص399).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن احمدبن عمرویه بزاز مکنی به ابوبکر و معروف به ابن فارسی. راوی بود و از ابواسحاق بریدی روایت کرد. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص408).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن احمدبن منصور معروف به ولی مذکر. از اصحاب رأی بود و از جعفربن شهریل و جز او روایت کرد. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص398).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن احمدبن یحیی بن شیرین مکنی به ابواحمد و معروف بمأمون. راوی بود و از علی بن جعد و یحیی بن عبدالله بن بکیر روایت کرد و محمد بن داود بکر آبادی و احمدبن محمد بن اسماعیل صوام از او روایت میکردند. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص343).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن احمد ابوعبدالله مستملی. راوی بود و از اسحاق بن ابراهیم طلقی روایت کرد. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص353).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن اسحاق. از روات بود. وی از معاذبن مثنی روایت کرد و محمد بن عبدالله حضرمی مطین از او روایت داشت. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص330).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن اسماعیل بن ابوعبدالرحمان قطان شروطی مکنی به ابوعبدالرحمان. متکلمی بود بر مذهب سنت. وی بشروط و طب آگاهی داشت و از ابویعقوب بحری و کسانی که در آن طبقه اند روایت می نوشت. و بسال 389 ه . ق. درگذشت. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص380).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن بندار مکنی به ابوعبدالله سباک. راوی بود و از احمدبن ابی طیبة و عبیداللهبن موسی و جز آن دو روایت کرد و اسماعیل کسائی و عمران ازدی و جز آنان از او روایت داشتند. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص336).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن جعفر مکنی به ابوجعفر و معروف به ابن بصری. از روات بود. وی از احمدبن آدم غندر جرجانی روایت کرد. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص350).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن جعفربن عبدالکریم مکنی به ابوالفضل و معروف به خزاعی. راوی بود و از ابوبکر ضطیعی و حسن بن سعید مطوعی و ابوعلی بن حبش و ابوبکر شذائی و جماعت دیگر از قراء روایت کرد. وی به عراق و شام و مصر و فارس و اصفهان و خراسان سفر کرد و کتابی در قرائات تألیف کرد و بسال 408 ه . ق. در آمل درگذشت. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص416).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن جعفربن طرخان. مکنی به ابوعبدالله. راوی بود و از ابن عمر و عبدالجبار و حسن بن اسد روایت میکرد. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص351).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن جنید مکنی به ابوبکر صیدلانی. راوی بود و از عبیداللهبن موسی و ابوعاصم نبیل روایت کرد و عبدالرحمان بن محمد بن علی بن زهیر قرشی از او روایت میکرد. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص339).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن حسان. راوی بود و از عیسی بن عبدالرحمان جاری روایت کرد. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص400).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن حسن بن احمدبن یحیی بن مغیرهء ثقفی مکنی به ابوالغیث. راوی بود و از ابویعقوب بحری و از پدرش ابوعلی بن مغیر و جز آن دو روایت کرد و بسال 389 ه . ق. درگذشت. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص415).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن حسین مکنی به ابوالحسین معروف به عطشی، کتاب «الدروالبهاء» را تألیف کرد. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص 396).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن حسین مکنی به ابوعبدالله. راوی بود. رجوع به تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص399 شود.

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن حسین مکنی به ابوعمران وراق. راوی بود و از سلمة بن شبیب روایت کرد و ابواحمدبن عدی از او روایت داشت. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص406).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن حسین مکنی به ابوعمر وراق. راوی بود. رجوع به تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص363 شود.

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن حسین بن علی مکنی به ابوعلی معروف بحافظ. راوی بود و از ابواسحاق شیبانی و ابونعیم عبدالملک بن محمد و احمدبن محمد بن موسی و جز آنان روایت کرد و ابوالقاسم فقیه از او روایت داشت. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص396).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن حسین بن محمد فقیه مکنی به ابویعلی. راوی بود. رجوع به تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص411 شود.

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن حفص. راوی بود و از احمدبن جمیل روایت کرد و احمدبن جعفربن مرزوق شعرانی جرجانی از او روایت داشت. (تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص385).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن حفص. راویی صدوق بود و در کوفه سکونت داشت. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص344).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن حمویة بن زبرقان مکنی به ابونعیم. راوی بود و از عمران بن مسیره و جز او روایت کرد و احمدبن مملک جرجانی از او روایت میکرد. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص339).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن حمویه قطان مکنی به ابوعبدالرحمان. امام مسجدجامع جرجان بود و از حسین بن عیسی بسطامی روایت میکرد و ابن ابوعمران وکیل از او روایت داشت. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص378).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن حمید وراق مکنی به ابوعبدالله. راوی بود. رجوع به تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص401 شود.

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن خالدبن یزید مکنی به ابوهارون. راوی بود. وی از عبدالله بن جهم و جز او روایت کرد و عبدالرحمان ابوحاتم از او روایت داشت. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص 374).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن دیزویه زاهد مکنی به ابوعبدالله. راوی بود و بسال 292 ه . ق. در ماه ذیحجه درگذشت. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص382).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن رباح بن یوسف مکنی به ابوحنیفه. راوی بود و از صالح بن عبدالله ترمذی روایت کرد و احمدبن محمد بن عمر از او روایت داشت. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص390).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن ربیع مکنی به ابوعلی. راوی بود و از سفیان ثوری روایت کرد و عبدالرحمان نجیح از او روایت داشت. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص239).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن سعیدبن یوسف بن سعید کسائی مکنی به ابوبکر. راوی بود و از ابونعیم وختن بدیل و جز آن دو روایت کرد. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص404).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن سعیدبن یوسف بن سعید قطیعی کسائی مکنی به ابوبکر. راوی بود و از بغوی و محمد بن هارون حضرمی و جز آن دو روایت کرد و ابونصر اسماعیلی و ابوبکر سباک از او روایت داشتند. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص382).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن سلیمان وردان. راوی بود. وی از سعدبن سعید جرجانی روایت کرد و احمدبن حفص بن عمرالعدی از او روایت داشت. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص335).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن سنجرجرجانی. راوی بود و از خالدبن مخلد و محمد بن یوسف فریابی و جز آن دو روایت میکرد. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص337).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن سهل. راوی بود. رجوع به تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص389 شود.

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن عباس قطان زاهد مکنی به ابوعمران. امام مسجد عبدالقیس بود و از ابوسعید عبدالرحمان بن محمد زهیری و عبدالله بن یحیی قاضی و جز آن دو روایت میکرد و جماعتی از او روایت داشتند. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص274).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن عباس بن فضل بن محمد بن ازهر تمیمی مکنی به ابوعمرو. راوی بود و از احمدبن ابورافع جرجانی روایت میکرد و ابونصر اسماعیلی و ابوبکر سباک از او روایت میکردند. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص399).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن عباس بن محمد قطان مکنی به ابوعمرو. راوی بود و بسال 347 ه . ق. روایت میکرد. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص 398).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن عبدالرحمان بن عبدالمؤمن بن خالدبن یزید مهلبی مکنی به ابوعمر. راوی بود. وی از یحیی بن عثمان بن صالح و یحیی بن ایوب و جز آنان از مشایخ مصر و شام و عراق روایت می کرد و بسال 328 ه . ق. در گذشت. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص356).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن عبدالله کلینی مکنی به ابوبکر. راوی بود و از اسماعیل بن توبة روایت کرد و محمد بن حمدون مستملی از او روایت میکرد. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص344).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن عبدالله بن احمد ابوالحسین بزاز. راوی بود. وی از جعفربن غالب سلیمان آبادی روایت کرد. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص351).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن عبدالله بن احمدبن عبدک عدسی مکنی به ابوعمر. راوی بود و از ابوالقاسم بغوی روایت کرد. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص382).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن عبدالله بن حسن عصار مکنی به ابوعبدالله. وی در رحلهء احمدبن حنبل به یمن همراه او بود. و اول کسی بود که مذهب حدیث را در جرجان آشکار کرد. او از عبدالرزاق و ابراهیم بن حکم و جز آن دو روایت میکرد و سختیانی و عبدالرحمان بن عبدالمؤمن و ابن نومرد و جز آنان از او روایت داشتند. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص334).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن عبدالله بن زکریا مکنی به ابوبکر. راوی بود و از محمد بن یونس کدیمی روایت کرد و ابونصر اسماعیلی از او روایت داشت. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص381).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن عبدالله بن عبدک عدسی مکنی به ابوالحسین. راوی بود و از قاسم بن ابوحلیم جرجانی روایت کرد. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص362).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن عبدالله بن عمرو سهمی. راوی بود. و در تاریخ جرجان روایاتی از او نقل شده است. رجوع به تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص 345 شود.

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن عبدالملک بن عدی بن یزید مکنی به ابوبکر. فقیه شروطی بود و از پدر خود و ابن ابوداود بغوی و ابن صاعد روایت میکرد و قاضی ابوبکر شالنجی و جز وی از او روایت کردند. وی بسال 364 ه . ق. در جرجان درگذشت. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص374).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن عبدالوهاب بن هشام بن ولید انصاری مکنی به ابوزرعه. راوی و فقیهی حافظ بود. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص345).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن عبدالوهاب بن یحیی مکنی به ابوبکر. راوی بود. رجوع به تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص357 شود.

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن علویة بن حسین فقیه رزاز مکنی به ابوعبدالله. راوی بود. وی از جماعتی از مردم عراق و شام و مصر و حجاز روایت کرد و بسال 300 ه . ق. درگذشت و ابوبکر اسماعیلی و ابواحمدبن عدی و اسماعیل بن سعید و جماعتی دیگر از او روایت میکردند. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص 346).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن علی مقری مکنی به ابوسهل. امام مسجد جامع جرجان بود و از شرقی روایت می کرد. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص 398).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن علی بن حسین مکنی به ابوعبدالله بزاز. راوی بود و از احمدبن عبدالمؤمن مصری روایت کرد. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص406).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن علی بن حسین مکنی به ابوعبدالله رزاز. راوی بود. رجوع به تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص363 شود.

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن علی بن دلان مکنی به ابوجعفر. راوی بود. رجوع به تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص404 شود.

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن علی بن رهم. راوی بود و ابوالحسین محمد بن قریش وراق از او روایت کرد. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص 330).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن علی بن زهیر قرشی مکنی به ابوعبدالرحمان. راوی بود و از ابونعیم و جز او روایت کرد و چون از عفان بسیار روایت میکرد به حمار عفان معروف شد. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص354).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن علی بن زید. راوی بود و از عبدالعزیزبن یحیی مدینی روایت میکرد و محمد و احمد پسران یوسف مکی جرجانی از او روایت کردند. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص 385).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن علی بن عبدالله بن اسحاق بن ابراهیم وزدولی مکنی به ابوعلی. قاضی نهروان بود و از احمدبن محمد بن عبدالکریم روایت کرد و بسال 367 ه . ق. درگذشت. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص386).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن علی بن فیاض. راوی بود. رجوع به تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص368 شود.

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن علی بن محمد بن علی ملقب به میر سیدشمس الدین پسر میر سیدشریف جرجانی. از علماء بنام قرن هشتم هجری بشمار است. قاضی نورالله شوشتری آرد: وی به حلیهء فیض سرمدی و زیور خلق محمدی آراسته بود. مولانا خضر حبلرودی که از تلامذهء اوست در خطبهء کتاب نهج المسترشدین بصحت عقیدهء او اِشعار داشته است و بالجمله چون خدمت میر از حبّ جاه عاری و منکر طریقهء دنیاداری بود در اظهار مذهب آباء و اجداد خودداری نمی کرد و همواره مذهب شیعه را نصرت و یاری مینمود.
تألیفات او بدین قرار است: 1- شرح خطبهء متوسط شرح کافیة. 2- شرح هدایة در حکمت. 3- شرح ارشاد در نحو. 4- شرح فوائد غیاثیة. 5- حاشیه ای بر طوالع. 6- الغرة و الدرة ترجمهء عربی دو رسالهء کبری و صغری در علم منطق که اصل تألیف آن از پدر اوست. وی بسال هشتصد و سی و هشت ه . ق. درگذشت. (از مجالس المؤمنین ص249).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن علی بن محمد ملقب به رکن الدین. از علماء فاضل امامیه و معاصر با علامه حلی است. صاحب قصص العلماء که ترجمهء احوال او را آورده، سال درگذشت وی را ضبط نکرده است. شرح مبادی و شرح نافع از اوست. (از ریحانة الادب).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن علی وراق معروف بحمدان. راوی بود و از عبیداللهبن موسی روایت کرد و در روز سه شنبه 17 محرم سال 292 ه . ق. درگذشت. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص349).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن عمران بن علی بن عمران زاهد، مکنی به ابوعبدالله و معروف به مقابری. راوی بود و از احمدبن یونس و سعیدبن منصور یحیی حمانی و علی بن جعد و جز آنان روایت کرد و بسال 291 ه . ق. در ماه صفر درگذشت. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص349).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن عمران بن موسی، مکنی به ابوالحسین. راوی بود و از زکریابن مسعود روایت میکرد و مسلم بن حسن مروزی از وی روایت داشت. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص380).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن عمر بن علاءبن عمر بن حباب بن مروان بن زیدبن حکم بن عبدالله بن عامربن صعصعة بن تمیم بن قیس، مکنی به ابوعبدالله. از رؤسا و بزرگان جرجان بود و از هدبة بن خالد و ابوالربیع زهرانی روایت کرد و ابوبکر اسماعیلی و ابن عدی از او روایت میکردند. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص348).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن عوادبن راشد. راوی بود و از ابویوسف روایت کرد و علی بن یزداد صائغ و جز او از وی روایت داشتند. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص330).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن عیسی بن عبدک، مکنی به ابواحمد. از روات بود. وی از محمد بن یزداد جرجانی روایت میکرد و ابوعبدالله محمد بن عبدالله حافظ نیشابوری از او روایت داشت. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص408).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن قاسم بن شریح، مکنی به ابوسعید. راوی بود و از عباس بن محمد دامغانی روایت کرد. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص406). و رجوع به ص363 همان کتاب شود.

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن محمد بن احمد خشاب، مکنی به ابومحمد. راوی بود و از عمران بن موسی سختیانی و زیجویه بن محمد روایت کرد. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص386).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن محمد بن حاجب بن حسن، مکنی به ابوحاجب جهنی. راوی بود و از عبدالرحمان بن عبدالله بن شرود روایت کرد و جماعتی از او روایت داشتند. وی بسال 333 ه . ق. در 23 ربیع آخر درگذشت. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص377).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن محمد حفص. راوی بود و از ابونعیم استرآبادی روایت کرد. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص407).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن محمد بن خمیر. راوی بود. وی از بشربن غیاث روایت کرد. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص344).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن محمد بن رجاءبن سندی، مکنی به ابوبکر. راوی بود و از اسحاق بن ابراهیم و احمدبن حنبل و جز آن دو روایت کرد. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص350).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن محمد بن عبدالله صوفی اشقر، مکنی به ابوالحسین. راوی بود و از جعفربن محمد خواص صوفی روایت کرد. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص411).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن محمد بن عبیداللهبن عمروبن زید واعظ، مکنی به ابوعبدالله. راوی بود و از حسن بن سفیان و جز او روایت کرد و ابونصر اسماعیلی از او روایت میکرد. وی بسال 334 ه . ق. درگذشت. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص 380).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن محمد بن محمد بن ابراهیم بن اسماعیل مکنی به ابوربیعه. راوی بود و از نعیم و ابن ماجه و جز آن دو روایت کرد. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص414).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن محمد بن مکی قاضی مکنی به ابومحمد. راوی بود و از محمد بن عمر بن بسطام مروزی و جز او روایت کرد و ابوربیعه استرابادی از او روایت داشت. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص 406).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن محمد بن یوسف مکنی به ابواحمد. راوی بود و از بغوی و ابن صاعد روایت کرد و بشام و مصر بمسافرت رفت وبسال 374 ه . ق. درگذشت. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص384).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن مصعب. راوی بود و از عباد و حکم روایت کرد و علی بن یزداد جرجانی از او روایت داشت. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص385).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن منصوربن حسن بن محمد بن علی جولکی مکنی به ابوسعد. در زمان امیر فلک المعالی تا هنگام درگذشت ریاست جرجان داشت. وی از ابوبکر اسماعیلی و ابواحمدبن عدی و ابواحمد غطریفی و ابویعقوب سهمی و ابومحمد اصفهانی و جز آنان روایت کرد. (ازتاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص411).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن موسی مکنی به ابوالحسین. راوی بود و از اسماعیلی و ابن عبدی و جمعی دیگر روایت کرد و به سال 422 ه . ق. درگذشت. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص418).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن موسی بن خالویه. راوی بود. وی از احمدبن ابی شریح روایت کرد و ابواحمدبن عدی از او روایت میکرد. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص369).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن موسی خطیب مکنی به ابوبکر. راوی بود و از احمدبن عبدالجبار عطاردی روایت میکرد و علی بن محمد معروف به ابودراج از او روایت کرد. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص376).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن موسی بن عمران زاهد. راوی بود و احمدبن موسی بن عیسی جرجانی از او روایت کرد. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص356).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن ولید. راوی بود. وی از هاشم بن عمار روایت کرد و کمیل بن جعفر از او روایت داشت. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص 368).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن هریم. راوی بود و از هشام بن عمار و جز او روایت کرد و احمدبن حفص بن عمر بن حاتم بن ماهان بن نجم مکنی به ابونجم از او روایت دارد. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص338).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن هشام مکنی به ابونعیم. از ثروتمندان جرجان بود که در مصر سکونت داشت. رجوع به تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص 400 شود.

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن یحیی بن عباس صولی. راوی بود. رجوع به تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص383 شود.

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن یحیی بن معبد سختیانی مکنی به ابوعبدالله. از روات بود. وی از پدر خود روایت کرد. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص 339).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن یزدادبن سری قطان مکنی به ابوبکر. راوی بود و از احمدبن محمد بن عمرتاجر و علی بن حسین نیشابوری و جز آن دو روایت می کرد و ابونصر اسماعیلی از او روایت داشت وی بسال 334 ه . ق. درگذشت. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص380).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن یوسف مکنی به ابوبکر. راوی بود و از عبدالله بن موسی [ و ]منذربن ازهر روایت می کرد و سختیانی از او روایت داشت. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص332).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن یوسف بن احمد مکنی به ابوبکر راویی است کم حدیث و بسیار عبادت. وی از محمد بن یوسف بن عمر بسطامی از او روایت میکرد. و ابونصر اسماعیلی از او روایت داشت. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص 381).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن یوسف بن شداد مکنی به ابوبکر. راوی بود. وی از معن بن عیسی و عاصم بن مضرس روایت کرد و عباس دوری و جز او از وی روایت داشتند. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص332).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمد بن یوسف بن محمد بن جنید کشی مکنی به ابوزرعه. از ابونعیم و جماعت دیگری روایت استماع کرد. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص 412).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمودبن احمد راوی بود. رجوع به تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص430 شود.

جرجانی.

[جُ] (اِخ) محمودبن ربیع مکنی به ابوعلی. راوی بود. رجوع به تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص430 شود.

جرجانی.

[جُ] (اِخ) مختاربن سنان. راوی بود و از ابراهیم بن هدیه روایت داشت و عمران بن موسی سختیانی و احمدبن حفص و ابوبکر محمد بن یوسف از او روایت کردند. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص420).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) معروف بن ولید سعدی صائغ. راوی بود و از یحیی بن سلیم و حفص بن سلیمان و ابوبکربن عیاش روایت کرد. و ابواسحاق سختیانی و فتح بن سعید و جز آن دو از او روایت کردند. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص428).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) معمربن موسی کسائی مؤدب مکنی به ابوالحسن. راوی بود و از احمدبن محمد بن عمر تاجر و جز او روایت کرد و ابونصر اسماعیلی از او روایت داشت. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص433).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) منصوربن محمد بن احمدبن حوثره عطار مکنی به ابویحیی. راوی بود و از عماربن رجا روایت کرد. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص431).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) موسی بن حکم مکنی به ابوعمران. راوی بود. رجوع به تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص426 شود.

جرجانی.

[جُ] (اِخ) موسی بن سندی مکنی به ابومحمد. راوی بود و از وکیع بن جراح و ابومعاویه ضریر و ابراهیم بن ابوخالد و یعیش بسطامی و جز آنان روایت کرد. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص426).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) موسی بن عمر بن علی بن عمران قاضی مکنی به ابوعمران. راوی بود و از یحیی بن معین و مسدد و یحیی حمانی و احمدبن فرج حمصی روایت داشت و جعفربن احمدبن عبدالکریم و محمد بن یزداد و کمیل بن جعفر و محمد بن احمدبن زهیر از او روایت کردند و سال 279 ه . ق. درگذشت. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص422).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) موسی بن عیسی بن احمدً نجار قاضی مکنی به ابوعمران. راوی بود و از هیثم بن خالد و ابومسلم کجی و جز آن دو روایت کرد و ابن عدی از او روایت داشت. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص427).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) مهدی بن حارث بن مرداس عرعری عصار. راوی بود. رجوع به تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص433 شود.

جرجانی.

[جُ] (اِخ) نعمان. راوی بود و از ضحاک روایت کرد. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص437).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) نعمان بن محمد مکنی به ابونصر راوی بود. وی از ابویعقوب بحری و ابوحاجب جهنی روایت کرد. او در نیشابور سکونت داشت و بسال 396 ه . ق. در نیشابور درگذشت. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص 438).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) وجیه بن نعمان راوی بود و از ابوحنیفه روایت کرد. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص438).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) ولیدبن برمک اسدی. راوی بود. رجوع به تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص439 شود.

جرجانی.

[جُ] (اِخ) هارون عبدالکریم. راوی بود و از نضربن شمیل روایت میکرد و علی بن حسین بن جعفر رازی از او روایت داشت. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص442).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) هارون بن محمد بن موسی. از روات بود و از ابوسعید اشج و زهیربن محمد و اسحاق بن شاهین و اسحاق بن ابراهیم کمیلی و جز آنان روایت میکرد و نعیم بن عبدالملک و کمیل بن جعفر از او روایت داشتند. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص441).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) هارون بن محمد بن هارون مکنی به ابوموسی و معروف به ابن کردان کین. راوی بود و از یحیی بن حکیم مقوم و احمدبن عبدالرحمان بن وهب و جز آن دو روایت کرد. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص441).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) هودبن عبدالله انماطی. راوی بود. رجوع به تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص 442 شود.

جرجانی.

[جُ] (اِخ) یحیی بن حاتم. راوی بود. رجوع به تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص455 شود.

جرجانی.

[جُ] (اِخ) یحیی بن سعید مکنی به ابوزکریا. از فقها بود و کتابی در اصول فقه تصنیف کرد. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص454).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) یزدادبن عبدالله. راوی بود و از اسماعیل بن سعید کسائی روایت کرد و پسرش محمد بن یزداد از او روایت داشت. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص457).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) یسع. واعظ و راوی بود و از منصوربن معتمر روایت کرد. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص457).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) یعقوب بن اسحاق مکنی به ابویوسف. راوی بود و از احمدبن ابوطیبه روایت کرد و عبدالرحمان بن محمد بن علی بن زهیر از او روایت داشت. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص445).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) یعقوب بن اسحاق ملحمی مکنی به ابویوسف. راوی بود. و از احمدبن ابوطیبة روایت کرد. (ازتاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص 447).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) یعقوب بن محمد بن یعقوب قاضی مکنی به ابویوسف. در بخارا سکونت داشت و از جعفربن محمد فریابی و محمد بن هارون کاشانی روایت کرد و حسن بن ابراهیم بن عمر بخاری و ابوحامد محمد بن ولید زوزنی از او روایت داشتند. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص447).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) یعقوب بن ولید مکنی به ابویوسف. راوی بود و از احمدبن حفص جرجانی و جعفر فریابی و جز آن دو روایت کرد. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص447).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) یعقوب بن یوسف بن حکم بن یعقوب مکنی به ابویوسف. راوی بود و از محمد بن خالدبن خداش وبندار محمد بن بشار و عمروبن علی و جز آنان روایت کرد و ابوبکر اسماعیلی و ابواحمدبن عدی و کمیل بن جعفر از او روایت داشتند. وی بسال 292 ه . ق. درگذشت. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص446).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) یوسف بن اسحاق فقیه مکنی به ابوالحسن. راوی بود و از ابونعیم استرابادی و محمد بن درستویه و عبدالرحمان بن عبدالله مقری و جماعتی دیگر روایت کرد وی به نیشابور رفت و به همان جا درگذشت. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص452).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) یوسف بن زکریا. راوی بود و از به علی بن عبید روایت کرد. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص450).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) یوسف بن فضل مکنی به ابوعمرو. راوی بود و از عمران بن موسی سختیانی روایت کرد و پسر وی ابوبکر محمد بن یوسف از او روایت داشت. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص454).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) یوسف بن محمد بن احمدبن یوسف قاضی مکنی به ابوالطیب. راوی بود و از احمدبن حفص سعدی و محمد بن عمران مقابری و جز آن دو روایت کرد. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص454).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) یوسف بن محمد بن بندار مکنی به ابویعقوب. راوی بود و از محمد بن عامر سلمی روایت کرد و ابوبکربن سباک از او روایت داشت. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص453).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) یوسف بن یعقوب بن عبدالوهاب مکنی به ابویعقوب. راوی بود. رجوع به تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص453 شود.

جرجانی.

[جُ] (اِخ) یوسف بن یونس جرجانی. راوی بود و از یعقوب بن کاسب و جز او روایت کرد. و علی بن محمد بن حاتم قومسی از او روایت داشت. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص449).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) یونس بن محمد بن عبدالمؤمن. راوی بود و از عبدالمؤمن بن عبدالعزیز روایت کرد و عبدالله بن عمرو نیشابوری از او روایت داشت. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص444).

جرجانی.

[جُ] (اِخ) یونس بن یزید مکنی به ابوصالح وراق. راوی بود و از سعدبن سعید جرجانی روایت کرد و علی بن ابی حاتم جرجانی از او روایت داشت. (از تاریخ جرجان تألیف ابوالقاسم سهمی ص444).

جرجانی النابة.

[جُ نی یُنْ بَ] (اِخ)سمعانی آرد، او راست: الموثق فی الانساب. (انساب سمعانی).

جرجانیه.

[جُ نی یَ] (اِ) طعامی است که از ناردانه و زبیب کنند. (بحر الجواهر).

جرجانیه.

[جُ نی یَ] (اِخ) معرب گرگانچ. نام قصبه ای است در بلاد خوارزم. (از معجم البلدان). در سرزمینهای خلافت شرقی چنین آمده: ایالت خوارزم در اوایل قرون وسطی دو کرسی داشت: یکی در جانب باختری یعنی جانب ایرانی رود جیحون موسوم به جرجانیه یا ارگنج و دیگری در جانب خاوری یعنی جانب ترکی آن رود موسوم به کاث و در قرن چهارم هجری کرسی اخیر آبادتر و مترقی تر بود. جرجانیه در قرن چهارم هر چند دومین کرسی ایالت خوارزم بوده ولی باز «کاث» مرکز تجمع و داد و ستد عمده آن ایالت بود. جرجانیه بفاصلهء یک تیررس در مغرب نهر بزرگی واقع بود که کشتی ها در آن آمد و رفت میکردند. این نهر از رود جیحون منشعب میشد و تقریباً بموازات آن رود جریان داشت و برای حفظ خانه ها و اراضی از خطر طغیان آب حائل هایی از الوار و تیرها ایجاد کرده بودند. مقدسی در قرن چهارم گوید، شهر چهار دروازه دارد و پیوسته بر وسعت آن افزوده میشود. در کنار دروازهء حاجیان به امر مأمون خلیفه عباسی قصری و در مقابل آن بدستور علی پسر مأمون قصر دیگری ساخته اند. قصرمأمون دری دارد که در تمام سرزمین خراسان عجیب تر از آن نیست و روبروی در قصر میدانی است مثل میدان بخارا که در آنجا چارپایان خرید و فروش میشوند. پس از خرابی کاث جرجانیه مهمترین شهر ایالت خوارزم شد و از آن پس تنها کرسی آن ایالت گردید. در سال 616 ه . ق. کمی قبل از هجوم چنگیز، یاقوت جرجانیه را دیده و آن را گرگانج نامیده و گوید: شهری از آن مهم تر و پرثروت تر و نیکوتر ندیده ام». این وضع در 617 ه . ق. با هجوم و حملهء مغول دگرگون شد و سدهای رودخانه شکافته شد و تمام شهر زیر آب رفت و بگفتهء یاقوت مغولها تمام ساکنان را کشتند و پس از آن اثری از آبادانی نماند. (از سرزمینهای خلافت شرقی صص474 - 476).
و صاحب قاموس الاعلام آرد: شهری است که در قدیم مرکز خوارزم بود به فارسی گرگانج میگفتند، این شهر در سواحل غربی جیحون و حوالی «منصوره» قرار داشت. ابتدا قصبهء کوچکی بود ولی از آن پس که «منصوره» بسبب جریان جیحون ویران شد مردمان آن به جرجانیه مهاجرت کردند و قصبه بشهر بزرگ تبدیل شد یاقوت حموی این شهر را در 616 ه . ق. دیده است وی گوید: شهری بزرگتر و آبادتر از آن ندیده ام و همچنین ذکر میکنند که این شهر با حملهء مغول ویران و قتل عام گردید. ابن سینا کتاب «اوسط» خود را در اینجا نوشته و آن را الاوسط الجرجانی نامیده است. و رجوع به گرگانج و اورگنج در این لغت نامه و الجماهر ص 64 و نخبة الدهر دمشقی و تاریخ مغول صص 5 - 36 - 41 - 42 - 43 - 44 - 45 - 46 و 51 و سبک شناسی ج3 ص68 و 70 و نزهة القلوب ج3 ص258 و وفیات الاعیان ج2 ص200 و تاریخ جهانگشا ج1 ص96 شود.

جرجاوی.

[] (اِخ) شیخ علی احمد. رئیس انجمن علمی الازهر و منشی روزنامه «الارشاد» است. او را تألیفاتی است بدین شرح: 1- الاسلام و مسترسکوث. 2- حکمة التشریع و فلسفته. 3- الرحلة الیابانیه. (از معجم المطبوعات).

جرجاوی.

[] (اِخ) عبدالمنعم. او راست: شرح شواهد ابن عقیل. رجوع به معجم المطبوعات شود.

جرجاوی.

[] (اِخ) محمد بن حسن مصری. وی قاضی بود و او راست: الاسنة الفعالة فی اکباد من انکر علی الاستاذ. این کتاب شرحی است بر اشعار شیخ احمدبن شرقاوی. (از معجم المطبوعات).

جرجب.

[جُ جُب ب] (ع اِ) شکم. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از ذیل اقرب الموارد). یقال: مَلاَ جُرجُبَّه. ج، جراجب. (ذیل اقرب الموارد). || درون هر چیز. (قطر المحیط) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). جُرجُبّان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (ذیل اقرب الموارد). رجوع به این کلمه شود.

جرجبان.

[جُ جُبْ با] (ع اِ) شکم. جُرجُبّ. (منتهی الارب) (قطر المحیط) (ناظم الاطباء). و رجوع به جرجب شود. || درون هر چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). جوف. (ذیل اقرب الموارد) (قطر المحیط).

جرجبشت.

[] (اِخ) از طسوج طبرش است. (از تاریخ قم ص117).

جرجبة.

[جَ جَ بَ] (ع مص) خوردن چیزی را. || تمام خوردن آنچه در آوند باشد. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد).

جرجر.

[جَ جَ] (ع اِ) خرمن کوب آهنی. (منتهی الارب) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || گردون. (مهذب الاسماء). || باقلا. جَرجَر. (متن اللغة) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || تره تیزک. اللغة). جرجیر. (از متن اللغة). || نخود. (منتهی الارب) (از متن اللغة) (ناظم الاطباء). جِرجِر. (منتهی الارب) (متن اللغة) (ناظم الاطباء). || شکاف شکاف زیرا که جر شکاف هر چیز است عموماً و شکاف زمین مثل آب کند خصوصاً. (آنندراج) :
آیینهء حسود ترا موریانه خورد
نی نی که کرد صورت او جرجر آینه.
باقر کاشی (از آنندراج).

جرجر.

[جِ جِ] (ع اِ) نخود. || باقلا. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة) (ناظم الاطباء). باقلای صغیر. (یادداشت مؤلف). جَرجَر. (منتهی الارب) (متن اللغة) (اقرب الموارد).
- جرجر مصری؛ ترمس. ج، جراجر. (یادداشت مؤلف).
|| شتر بسیارآواز. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || تره تیزک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة). جرجیر. (از منتهی الارب) (متن اللغة). شکاعی. (مهذب الاسماء).

جرجر.

[جِ جِ] (اِ صوت) در تداول عامه صدای پاره کردن کاغذ. (یادداشت مؤلف). آواز دریدن کاغذ و جامهء آهاردار. حکایت صوت پاره کردن کاغذ یا جامه. نام آواز دریده شدن پیاپی کاغذ و پارچه و مانند آن. (یادداشت مؤلف).
- جرجرکردن؛ پاره کردن. تکه تکه کردن.

جرجر.

[جِ جِ] (اِ) وزن دوثلث مثقال. (یادداشت مؤلف از مفاتیح).

جرجر.

[جُ جُ] (ع اِ) الجرجر من الابل؛ شتر بسیارآواز. (از متن اللغة).

جرجر.

[جُ جُ] (اِ) جرجرمصری. رجوع به جرجرمصری شود. (از دزی)

جرجر.

[جُ جُ] (اِخ) نام کوهی است که از طرف مشرق الجزایر. (الجزیره، پایتخت الجزایر) بسوی شهر «بجایه» کشیده شده است. ارتفاع آن 2300 متر میباشد. ساکنان آن از قبایل بربرند. (از قاموس الاعلام ترکی ج3).

جرجرائی.

[جَ جَ] (اِخ) محمد بن فضل مکنی به ابوجعفر. از وزرای فاضل و ادیب عباسیان بود. مؤلف تجارب السلف آرد: مردی فاضل و ادیب و ظریف بود و گویند در موسیقی دستی داشت و برآن شیفته بود و متوکل با او انس گرفت و کارها به او بازگذاشت اما ارباب سعایت قصد میکردند تا آنگاه که متوکل او را معزول کرد و گفت از پیران ملول شدم جوانی فاضل بطلبید تا وزارت بدو دهم عبیداللهبن یحیی بن خاقان را تعیین کردند. (از تجارب السلف ص 181). مؤلف الاعلام چنین آرد: محمد بن فضل وزیر المتوکل علی الله و پس از آن وزیر المستعین بالله از خلفای عباسی بود. وی اهل فضل و ادب و شعر و مردی خردمند و پسندیده خصال بود و المستعین بالله بسال 249 ه . ق. او را بوزارت برگزید و بسال 251 ه . ق. برابر باسال 865 ه . ق. درگذشت. (از اعلام زرکلی ج3 ص964). و رجوع به جرجرایا و معجم البلدان ذیل کلمهء جرجرایا شود.

جرجرالماء .

[] (ع اِ مرکب) قرة العین. جرجیرالماء. رجوع بکلمهء اخیر شود.

جرجرای.

[جَ جَ] (ص نسبی) منسوب است به جرجرایا که شهری از توابع نهروان است. (از معجم البلدان). منسوب بدین کلمه در الاعلام زرکلی جرجرائی ضبط شده است و ظاهراً در رسم خط قدیم جرجرائی گاه به صورت: جرجراءی نوشته می شده و بعداً همزه آن هم می افتاده.

جرجرای.

[] (اِخ) شهرکی است آبادان و بانعمت بعراق بر مشرق دجله. (از حدود العالم). این موضع در معجم البلدان و تجارب الامم جرجرایا ضبط شده است رجوع به جرجرایا و کتابهای فوق شود.

جرجرای.

[جَ جَ] (اِخ) عصابة... نام وی ابراهیم بن بادام بود. او را حکایت و اخبار و دیوان شعری است و عون بن محمد کندی از او روایت کند. (از معجم البلدان).

جرجرای.

[جَ جَ] (اِخ) جعفربن محمد بن صباح بن سفیان از موالی عمر بن عبدالعزیز بود. وی ببغداد رفت و از دراوردی و هشیم روایت کرد و عبدالله بن قحطبة صلحی و جز او از وی روایت دارند. این کلمه منسوب بجرجرایا است که شهری از توابع نهروان است. (از معجم البلدان).

جرجرایا.

[جَ جَ] (اِخ) شهری از توابع نهروان پایین بود که در سمت شرقی بین واسط و بغداد قرار داشت. آنجا در اصل شهری بود و بعدها مانند سایر نهروانات ویران شد. گروهی از دانشمندان و شعرا و نویسندگان و وزرا از آنجا برخاسته اند. و نام آن در اشعار فراوان آمده است:
الایا حبذا یوماً جررنا
ذیول اللهوفیه بجرجرایا.
ابزون عمانی (از معجم البلدان).
منسوب بدین کلمه در معجم البلدان بصورت جرجرای و در اعلام زرکلی بصورت جرجرائی ضبط شده و صورت دوم به نظر قیاسی است و دربارهء صورت نخست گفتگو شد. رجوع به تجارب الامم ج2 ص283 و 404 و جرجرای شود.

جرجرایی.

[] (اِخ) علی بن احمد مکنی به ابوالقاسم. از وزرای هوشمند بود. وی به جرجرایا در سواد عراق بدنیا آمد و در مصر سکونت کرد و در زمان الحاکم فاطمی شکایات فراوانی از او شد و به همین جهت گرفتار گردید و در 403 ه . ق. به بند افتاد پس رها شد بعدها در سال 406 متصدی دیوان نفقات شد و به سال 407 ه . ق. لقب نجیب الدوله یافت و در سال 418 ه . ق. خلیفه الظاهر فاطمی او را به وزارت برگزید و المستنصر نیز او را به همان مقام ابقا کرد و بر مکانت او بیفزود و در همین مقام تا زمان مرگ باقی بود و کفایت و شهامت بسزایی داشت. وی بسال 436 ه . ق. برابر سال 1045 م. درگذشت. (از اعلام زرکلی چ جدید ج5 ص58).

جرجر مصری.

[جُ جُ رِ مِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) باقلی مصری است که ترمس نامند. (فهرست مخزن الادویه). باقلی است. (تحفهء حکیم مؤمن). جرجر. (از دزی). رجوع به ترمس شود.

جرجرة.

[جَ جَ رَ] (ع مص) آواز کردن شراب. (منتهی الارب). آواز کردن شراب در گلوی خورندهء آن. (از اقرب الموارد). || شراب با آواز خورانیدن کسی را. (از منتهی الارب). || آواز کردن گلو. (منتهی الارب). || آواز گلوی شتر. آواز کردن گلوی شتر. (از اقرب الموارد). || با آواز فروبردن آب از حلق. (منتهی الارب). || آب خورانیدن به کسی. (از ذیل اقرب الموارد بنقل از لسان). || آواز کردن آتش. (از ذیل اقرب الموارد). و منه عند بعضهم «یجرجرنی بطنه نار جهنم» (ذیل اقرب الموارد). || (اِ) گیاهی است خوشبوی. (منتهی الارب). || (مص) پرحرفی کردن. (از دزی). || پی درپی کشیدن از طرفی به طرف دیگر. (از دزی).

جرجرة.

[] (ع اِ صوت) غرغر آوازی که از جوف برآید: و فی الحدیث «الذی یأکل فی اناء من فضة، انما یجرجر فی جوفه؛ ای یحدر فیه نار جهنم فجعل للشرب و الجرع جرجرة و هو صوت وقوع الماء فی الجوف» ابوعبید هروی.

جرجرینج.

[] (اِ) شبدر. اسپس(1). (از دزی). ترفل(2). (از دزی و فرهنگ فرانسه به فارسی نفیسی).
(1) - این دو کلمه درفرهنگ نفیسی درترجمه ترفل آمده و پیداست که شبدر بجز أسپس است.
(2) - Trefle.

جرجس.

[جِ جِ] (معرب، اِ) پشهء ریز. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). پشه. (مهذب الاسماء نسخهء خطی). || گلی که به آن مهر کنند. || موم. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). قِرقِس معرب جرجشت. (از حاشیهء المعرب جوالیقی ص270). رجوع به قرقس و جرجشت شود. || کتاب. (منتهی الارب).

جرجس.

[جِ جِ] (اِخ) به عقیدهء فریتاک همان جرجیس است. (از دزی). رجوع به جرجیس شود.

جرجس.

[جِ جِ] (اِخ) ابن العمیدبن الیاس معروف به مکین یا شیخ مکین که او را ابن العمید گویند. وی از مورخان نصاری و اصل او از تکریت و مولدش قاهره و ساکن دمشق بود و در همان جا بسال 672 ه . ق. در گذشت. او راست: المجموع المبارک. این کتاب دو جلد است. و جلد اول آن تاریخ قدیم تا ظهور اسلام و جلد دوم از ظهور اسلام تا زمان ملک ظاهر است. (از اعلام زرکلی).

جرجس.

[جِ جِ] (اِخ) افندی زکی. او راست: خلاصة الاثار فی ام الامصار. (از معجم المطبوعات).

جرجس.

[جِ جِ] (اِخ) ژرژ. نام وی میخائیل است. او راست: تاریخ البرازیل. رجوع به معجم المطبوعات شود.

جرجس.

[جِ جِ] (اِخ) افندی صعب. او راست: کتاب الفلسفة. این کتاب ترجمه است و مؤلف اصل کتاب بوتیر است. (از معجم المطبوعات).

جرجس.

[] (اِخ) بک انطون. (انتوان). او راست: 1- الانسانیة و التمدن. در این کتاب از موضوعات مختلف از قبیل: احسان، اجتماعات، تمدن، عادات و انسان و نظایر آن بحث میشود، بر این کتاب شوقی شاعر مصری تقریظ نوشته و از جمله گوید:
لله انت مؤلفا و مدونا
و جلیل سفرک منشأ و معنونا.
فیه الجواهر قدعرفن و انما
قبل الجواهر قد عرفن المعدنا.
(از معجم المطبوعات).

جرجس.

[جِ جِ] (اِخ) بک حنین. وی از رجال سیاسی و اداری مصر بود. او راست: 1- الاطیان و الضرائب فی القطر المصری. 2- مجموع قوانین الاموال المقررة و لوائحها. (از معجم المطبوعات). و رجوع به اعلام زرکلی چ جدید شود.

جرجس.

[] (اِخ) خولی طرابلسی. او راست: 1- الجمانة العثمانیة. صاحب معجم المطبوعات گوید: سلسله مقالاتی است دربارهء «در راه خدمت به میهن» که در خصوص زیان دسته بندیهای مذهبی و تمدن و فواید آن و موضوع زن و دین بحث میکند. 2- الدلیل الشرقی. کتابی است فلسفی و اجتماعی (از معجم المطبوعات). و رجوع به جرجس، خولی طرابلس و اعلام زرکلی چاپ جدید شود.

جرجس.

[] (اِخ) میخائیل. او راست: دلیل الفوائد. (از معجم المطبوعات).

جرجسار.

[جُ جَ] (اِخ) بگمان ابوسعید: قریه ای است از قرای بلخ و گروهی از دانشمندان از آنجا برخاسته اند. (از معجم البلدان).

جرجسار.

[جُ جَ] (اِخ) نام قریه ای است از قرای مرو. (از معجم البلدان).

جرجساری.

[جُ جَ] (ص نسبی) این کلمه منسوب است به جرجسار که بعقیدهء برخی قریه ای از قرای بلخ است. (از انساب سمعانی) (از لباب الانساب).

جرجساری.

[جُ جَ] (اِخ) محمد بن عبدالرحیم بن احمد بلخی مکنی به ابوجعفر. از روات بود. وی از ابوبکر محمد بن عبدالله شومانی روایت کرد و ابوحفص عمر بن محمد بن احمد نسفی از او روایت دارد. (از معجم البلدان) (از لباب الانساب).

جرجس اسعد.

[جِ جِ اَ عَ](1) (اِخ) وی در دمشق بدنیا آمد و در مصر توطن گزید. او راست: نخبة الانشاء فی الرسائل الحسناء. این کتاب بسال 1884 م. در اسکندریه بطبع رسیده است. (از معجم المؤلفین).
(1) - در ایضاح: جرجیس ضبط شده است. (حاشیهء معجم المؤلفین).

جرجس الصوصة.

[جِ جِ سُصْ؟] (اِخ) از ادبای قرن سیزدهم هجری و از اهالی دیر قمر لبنان است. وی در اوائل قرن نوزدهم میلادی میزیسته و رسالات زیر را تألیف کرده است: 1- رسالة فی العوائد اللبنانیة. 2- رسالة فی اعیان لبنان. (از معجم المؤلفین).

جرجس الفیلسوف.

[جِ جِ سُلْ فَ لَ](اِخ) طبیبی از مردم انطاکیه بود. رجوع بعیون الاخبار ج6 ص106 شود.

جرجس المکین.

[جِ جِ سُلْ مَ] (اِخ) ابن ابوالیاسربن ابوالمکارم، معروف به مکین است و او را ابن العمید گویند. وی از مورخان نصارای سریان است. از تألیفات او راست: تاریخ دعاه المجموع المبارک در دو جلد. (از معجم المؤلفین).

جرجس بشاره.

[] (اِخ) او راست: الخواطر الشعریة. رجوع به معجم المطبوعات شود.

جرجس بنیامین.

[جِ جِ بِنْ] (اِخ) او راست: 1- رد علی الهراحقة. 2- الصعوبات لحل المشکلات. 3- علم النیة. (از معجم المؤلفین).

جرجس بیاضی.

[] (اِخ) او راست: مقاله ای از مکولی دربارهء شرح حال ادیسون. (از معجم المطبوعات).

جرجس جنن.

[جِ جِ ؟] (اِخ) جرجس ابراهیم بن جرجس جنن. وی در پاییز سال 1289 ه . ق. در دمشق بدنیا آمد و بسال 1369 ه . ق. در بیروت درگذشت. او راست: مغالط الکتاب. معجم عربی. (از معجم المؤلفین).

جرجس خولی.

[جِ جِ خَ] (اِخ) ابن موسی. ادیب و نویسنده و شاعر بود. وی بسال 1272 ه . ق. در طرابلس شام بدنیا آمد و در جنگ جهانی اول درگذشت. او راست: 1- الجمانة العثمانیة. 2- الدلیل الشرقی. و علاوهء آثار منظوم و منثور دیگر دارد. (از معجم المؤلفین).

جرجس خیاط.

[جِ جِ خَیْ یا] (اِخ)عبدیشوع. وی بطریرک کلدانی بود و در موصل بدنیا آمد. او راست: مجموع دعا روضة الصبی. (از معجم المؤلفین).

جرجس رابع.

[جِ جِ بِ] (اِخ) ابن شمعون عبدالکریم. و معروف به جرجس رابع بود. او مقام بطریرک کلیسا داشت و او راست: الاعتقاد الصحیح فی تجسد السید المسیح. (از معجم المؤلفین).

جرجس زغیب.

[جِ جِ ؟] (اِخ) او راست: تاریخ عودالنصاری الی جرود کسروان. (از معجم المؤلفین).

جرجس زکی.

[جِ جِ زَ] (اِخ) ادیبی شاعر و نویسنده بود و مجلهء الفرائد را تأسیس کرد. وی کتابی در تاریخ مختصر مصر تألیف کرد و آن را «خلاصة الاَثار فی تاریخ ام الامصار نامید. (از معجم المؤلفین).

جرجس زوین.

[جِ جِ ؟] (اِخ) ابن سمعان زوین. روزنامه نگار و نویسنده بود و مقالاتی در جرائد نوشت. او راست: الر دالقویم علی میخائیل مشاقة. (از معجم المؤلفین).

جرجس سکاف.

[جِ جِ سَکْ کا] (اِخ)کشیش کاتولیک بود. او راست: 1- فرض العبادة الواضحة لطالبی المیتة الصاحة. 2- کتاب صلوات خشوعیة لنظم الحیاة الروحیة. 3- دیوان شعر. (از معجم المؤلفین).

جرجس سمعانی.

[جِ جِ سَ] (اِخ)راهب دیر سمعان بود. او را تألیفی است که مجادلات خود را با سه تن از فقهای مسلمان که در قرن سیزدهم میلادی روی داده جمع آوری کرده است. (از معجم المؤلفین).

جرجس شاهین.

[جِ جِ] (اِخ) دمشقی سریانی. او ریاست اسقفهای حمص و حماره و توابع آن دو را بر عهده داشت و در سن 90 سالگی در دمشق درگذشت. او راست: 1- النهج الوسیم فی تاریخ الامة السریانیة القویم. 2- بیان فی فراسة الانسان. 3- تذبیل فی فراسة الفرس الاصیل. 4- ابحاث فی اصول الاسر السریانیة. (از معجم المؤلفین).

جرجس شحادة.

[جِ جِ ؟] (اِخ) ابن میخائیل. او را کتابی است در رد بر مذهب پروتستانت در مسئله سر قربان اقدس و معتقدات دیگر. (از معجم المؤلفین)

جرجس شلحت.

[جِ جِ ؟] (اِخ) وی مقام بطریرک (ریاست اسقفها) انطاکیه را دارا بود و او راست: تاریخ کنسی. (از معجم المؤلفین).

جرجس شلحت.

[جِ جِ ؟] (اِخ) ابن یوسف بن رافائیل بن جرجس بن میخائیل بن حناشلحت. وی کشیش بود و مدرسه ای تأسیس کرد که تعدادی از علما و ادبا از آن فارغ التحصیل شده اند. او راست: 1- النحوی فی الصناعة والعلم والدین. 2- الطراز المعلم فی مدح البتول مریم. 3- ارجوزة الکون و المعبد، او الفنون الجمیلة و الکنیسة. 4- الشکوی او مناجاة الارواح. (از معجم المؤلفین).

جرجس صفا.

[جِ جِ صَ] (اِخ) مکنی به ابوعکر. از علماء بود. او راست: الفرائد السنیة فی ایضاج الاجرومیة. (ازمعجم المؤلفین).

جرجس صفیر.

[جِ جِ صَ] (اِخ)جرجس بن پطرس بن سمعان بن یوسف، کشیش بود و در مزرعه کفردبیان در لبنان بدنیا آمد و بیش از هشتاد سال عمر کرد و در مسقط الرأس خود درگذشت. او راست: 1- الکنیسة الجامعة. 2- الفلسفة. مختصر المنطق. 3- اصل الانسان و الکائنات. 4- مناجاة النفس. (از معجم المؤلفین).

جرجس صلیبا.

[جِ جِ ؟] (اِخ) ابن نجم بن همام بن عطایا از علماء تعلیم و تربیت بود. او راست: 1- معجم الطالب فی المأنوس من متن اللغة العربیة و الاصطلاحات العلمیة و العصریة. 2- مدارج القراءة. در پنج جلد. 3- التعلیم الوطنی. 4- کتاب فی تدبیر المنزل. 5- الایضاح فی هندسة السطوح. (از معجم المؤلفین).

جرجس طحان.

[جِ جِ طَ] (اِخ) کشیش کاتولیک بود. او راست: 1- شرح الکتاب المقدس. 2- نبذة تشتمل علی البراهین التی تستند علی الدیانة المسیحیة. (از معجم المؤلفین).

جرجس طراد.

[جِ جِ طَرْ را] (اِخ) ابن نقولا «نیکلا» طراد. از علمای جغرافی و اقتصاد است. او راست: الجغرافیة التجاریة. (از معجم المؤلفین).

جرجس طرازی.

[جِ جِ طَرْ را] (اِخ) ابن یوسف مقدسی طرازی. وی اصول زبان عربی و سریانی را فرا گرفت و در زبان ایتالیایی زحمتها کشید. از آثار اوست: ارجوزة فی الطب. (از معجم المؤلفین).

جرجس عوض.

[جِ جِ ؟] (اِخ)فیلوثاؤس. او راست: 1- الباکورة المنیرة فی لعبة الشطرنج الشهیرة. که در قاهره بطبع رسیده است. 2- تاریخ الایفومانس فیلوثاؤس عوض. 3- ذکری مصلح عظیم لمضی خمسین سنة علی وفاة الانبا. 4- کیرلس الرابع بطریرک الاقباط. (از معجم المؤلفین).

جرجس عون.

[جِ جِ عَ] (اِخ) داروساز بود. او راست: 1- الدر المکنون فی الصنائع والفنون. این کتاب بسال 1301 ه . ق. در زمان حیات مؤلف در قسطنطیة بطبع رسید. 2- صدق البیان فی طب الحیوان. (از معجم المؤلفین).

جرجس کبة.

[جِ جِ ؟] (اِخ) او راست: 1- روضة العزبان. 2- تنبیه الغفلان. (از معجم المؤلفین).

جرجس لیان.

[جِ جِ لَیْ یا] (اِخ) ابن نعمة الله دمشقی. او راست: البیان فی صحة الایمان یرد فیه علی المسلمین و البعاقبة و النساطرة. (از معجم المؤلفین).

جرجس مارون.

[جِ جِ] (اِخ) او راست: کتابی در انساب بعض از خاندانهای لبنانی. (از معجم المؤلفین).

جرجس مناسا.

[جِ جِ ؟] (اِخ) غوسطاوی لبنانی. او راست: 1- رد علی الدهریین. که آن را به «منارة لبنان فی خداع الانسان» نامیده است. 2- سلم الطلاب فی لغة الاعراب. 3- راحة الجنان فی علم البیان این کتاب در علم بیان است. 4- دیوان شعر. که آن را «تذکرة الخلیل فی معرفة الجمیل» نامیده است. (از معجم المؤلفین).

جرجس منش.

[جِ جِ مَ نَ] (اِخ) ابن فرنسیس بن یوحنابن فرنسیس بن سکری بن بولس بن ابراهیم مکنی به ابومنش. کشیشی مارونی بود. او بسال 1290 ه . ق. بدنیاآمد و بسال 1346 ه . ق. درگذشت. و عضو مجمع علمی عربی دمشق بود او راست: 1- تقویم المطبعة المارونیة. 2- الطرفة الشهبة فی الرهبانیة الفرنسیسیة المعروفة بالثالثة. 3- التحفة الادبیة فی المجامع المارونیة. 4- المستطرفات فی حیاة جرمانوس فرحات. 5- الحق القانونی عند الموازنة. (از معجم المؤلفین).

جرج سمیت.

[جُ سْ / سِ] (اِخ) یا اسمیت. از علمای آثار قدیم و باستان شناس است. وی در سنهء 1870 م. در کتابخانهء آسوربانی پال، حماسه ای معروف به «گیل گامش» و روایتی راجع به طوفان یافت که هر دو از بابل است. انتشار این آثار بقدری جالب توجه عامه شد که ادارهء جریدهء «دیلی تلگراف» هزار لیره به اسمیت داد تا بقیه این حماسه را بیابد و او به نینوا رفت و در کویر نجیک بقیهء این حماسه را یافت. بعد او را مجدداً به آسور فرستادند و آثاری بسیار راجع به عقاید مذهبی و چیزهای دیگر آسوریها بدست آورد. این اکتشافات توجه خاصی در تمام اروپا بخصوص در انگلستان نسبت بمشرق قدیم ایجاد کرد. (از تاریخ ایران باستان ج1 ص53).

جرجس نتنائل.

[جِ جِ ؟] (اِخ) او راست: 1- القرن الثامن عشر المیلادی. 2- تفسیر القداس. (از معجم المؤلفین).

جرجس نحاس.

[جِ جِ نَحْ حا] (اِخ)میخائیل. او راست: تاریخ محمد توفیق الاول خدیوی. که در قاهره بطبع رسیده است. (از معجم المؤلفین).

جرجس نعوم.

[جِ جِ ؟] (اِخ) ابن یوسف نعوم. وی ادیب و شاعر بود. او راست: 1- ثلاثة دواوین. 2- روایة المروئة و الوفا. (از معجم المؤلفین).

جرجس نقاش.

[جِ جِ نَقْ قا] (اِخ) ابن حبیب. مورخ است و تألیفاتی در تاریخ عرب دارد. (از معجم المؤلفین).

جرجس همام.

[جِ جِ هَمْ ما] (اِخ)جرجس بن نجم بن همام. وی از مردم شوبر لبنان بود و در آنجا بسال 1272 ه . ق. برابر 1856 م. متولد شد و در همانجا بکسب دانش و تدریس عربی اشتغال یافت و بسال 1339 ه . ق. برابر 1921 م. درگذشت. او راست: 1- مدراج القرائة در پنج جلد. 2- معجم الطالب. 3 - الایضاح علی اقلیدس. 4- التعلیم الوطنی. 5- تدبیر المنزل. (از اعلام زرکلی چ جدید).

جرجسی.

[جُ جُ] (ص نسبی) این کلمه نسبت است بفضل یزیدبن عبدربّه حمصی. وی به حمص وارد شد و نزدیک به کنیسهء جرجس نزول کرد و بدان جا منسوب شد. او راویی ثقه بود و از ولیدبن مسلم روایت کرد و اسحاق بن منصور کوسج از او روایت دارد. (از لباب الانساب).

جرجسیان.

[جَ] (اِخ) نام محلی است. مؤلف کتاب قاموس مقدس آرد: دور نیست که در نزدیکی کرسی که در کنار شرقی دریای طبریه است واقع بوده و در آنجا در میانهء وادی الحوت و وادی افیق در نقطهء اتصال تل بدریا موضعی است که به کمال سهولت گله را میتوان بدریا راند. بعید نیست که سائلی گوید پس چرا مرقس و لوقا محل این واقعه را در شهر جدریان ذکر کرده اند «مرقس 5:1 ولوقا 8:26». ولی متی در بلاد جرجسیان؟ جواب گوییم جهت این است که چون متی کتاب خود را بخصوص برای یهودیان می نوشت از این رو باکمال دقت آن دیهی را که موضع آن واقعه بود ذکر می کند اما مرقس و لوقا برای سایر قبایل نگاشتند و فقط بذکر آن سرزمینی که در یکی از دیه های آن این حادثه بوقوع پیوست اکتفا کردند و از این گذشته شهر جدریان در میان قبایل از جرجسیان بیشتر معروف بود. (از قاموس کتاب مقدس).

جرجس یبرودی.

[جِ جِ یَ] (اِخ) ابن یوحنا یبرودی از علمای منطق و فلسفه و طب بود. و بدمشق درگذشت. (از معجم المؤلفین).

جرجشت.

[جِ جِ] (اِ) جوالیقی در المعرب آرد: قرقس گل باشد که بدان مهر زنند و معرب از کلمهء فارسی جرجشت است. (از المعرب جوالیقی ص270). ابن درید گوید: گلی است که بدان مهرکنند و از آن، عرب کلمهء قرقس را ساخته است که به همین معنی است. (یادداشت مؤلف) جرجس، قرقس. رجوع به کلمات مذکور شود.

جرجق.

[] (اِ) درختی است که نوعی انگبین از آن استخراج کنند. (از دزی).

جرجمان.

[جُ جُ] (ع ص) بسیارخوار. (منتهی الارب).

جرجمة.

[جَ جَ مَ] (ع مص) نوشیدن. || خوردن چیزی. (منتهی الارب). || افکندن. ویران کردن. بازنمودن بنا. (منتهی الارب). بیفکندن. || جداکردن گوشت از استخوان. (منتهی الارب).

جرجنبان.

[جَ جَمْ] (اِخ) از ساوهء همدان است. از بهر آن بدین نام کرده اند که مردی بچشمه ای که بر پس ساوه است فرود آمد و چاشت میخورد انبانی پر از نان و پنیر با خود داشت چون طعام بخورد برخاست و بکنار چشمه آمد تا آب خورد گرگی از پس آن درآمد و انبان نان و پنیر برگرفت و برفت آن مرد در پس او میدوید و میگفت که گرگ انبان برد و پس این دیه را نام جرجنبان کردند.(1)والله اعلم. (تاریخ قم ص 8). قریهء بزرگی است بین ساوه و ری که ذکر آن در اخبار آمده است. (از معجم البلدان) (از مراصد الاطلاع).
(1) - مبتنی براصلی نیست.

جرجنتی.

[جِ جِ] (اِخ)(1) شهری است مرکز ایالت که نزدیک ساحل جنوبی سیسیل و جنوب پالرمون بفاصله 102 هزارگز قرار دارد. عربها آن را المقلوبه نامیده بودند. سکنهء آن 20500 تن است. (از قاموس الاعلام ترکی ج3).
(1) - Girgenti.

جرجنتی.

[جِ جِ] (اِخ)(1) ایالتی است در ساحل جنوبی سیسیل، میان ایالت ترایانی و ایالت قالاتانیزته واقع است. طول آن 130 و عرض آن 35 هزارگز میباشد. و 25000 تن سکنه دارد. (از قاموس الاعلام ترکی ج3).
(1) - Gergenti.

جرجور.

[جُ] (ع اِ) گویند، مأة جرجور؛ یعنی صد کامل و تمام. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). || گروه. (منتهی الارب). || شتر بزرگ هیکل. (منتهی الارب). || شتر نجیب. (منتهی الارب). ج، جَراجِر. (منتهی الارب).

جرجوم.

[جُ] (ع اِ) کاریزه. (منتهی الارب). کافشه. (ناظم الاطباء). عُصفُر. (متن اللغة) (اقرب الموارد). و آن به معنی گیاهی است که گوشت درشت را زرد و نرم سازد. (از منتهی الارب). || (مص) نوعی از افکندن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد).

جرجومة.

[جُ مَ] (اِخ) شهری است بر کوه لکام به مرز شام نزدیک معدن زاج که بین پیاس و بوقه بنزدیکی انطاکیه قرار دارد و مردم آنجا را جراجمه گویند وضع آنان در زمان استیلای رومیان چنین بود که بر جان خویشتن میترسیدند و مسلمانان از وضع آنان آگاه نبودند. ابوعبیده حبیب بن سلمهء فهری را والی انطاکیه ساخت و او با جراجمه جنگید و با این شرایط باآنان صلح کرد که طرفدار مسلمانان و جاسوس آنان در جبل لکام باشند و جزیه ندهند و هر گاه در جنگی با مسلمانان شرکت داشتند غنایم دشمنان مسلمانان را رها سازند و تمام بازرگانان و مزدوران و مردم دیه ها که در شهربودند در این مصالحه شرکت کردند و به همین جهت آنان را رودایف گفتند زیرا از جراجمه نبودند و در قرارداد صلح ردیف آنها شدند. جراجمه زمانی با مسلمانان یکرو و یکرنگ بوده اند و زمان دیگر از مسلمانان روگردان شدند و با رومیان مکاتبه میکردند و آنان را بمخالفت با مسلمانان برمی انگیختند چنانکه هنگامی که عبدالملک بن مروان بچنگ مصعب بن زبیر رفته بود گروهی از آنان به همراهی پادشاه روم به اطراف شام روی آوردند و در آن نواحی متفرق شدند. ولی در موارد بسیاری مسلمانان از جراجمه کمک جستند و به آنان صله و پاداش دادند و به نصایح آنها گوش کردند. (از معجم البلدان). مؤلف قاموس الاعلام ترکی آرد: قصبهء میان «پیاس» (نزدیک انطاکیه) و بوقه بوده است. مردم آن که به جراجمه معروف بوده اند در زمان خلافت بنی امیه و اوایل بنی عباس ابتدا بشرط یاری مسلمانان از پرداخت جزیه معاف شدند ولی بعد به لشکر روم پیوستند و سرانجام مغلوب و پراکنده شدند. (از قاموس الاعلام ترکی ج3).

جرجة.

[جَ رَ جَ] (ع اِ) جاده. (منتهی الارب). در متن اللغة جرجه بسکون را بدین معنی آمده است. رجوع به جَرجَه شود. || میانهء راه. (منتهی الارب). بدین معنی در متن اللغة بسکون را ضبط شده است. رجوع به کلمه مزبور شود.

جرجة.

[جَ جَ] (ع اِ) جادهء میان راه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || جاده. (از متن اللغة). به هر دو معنی در منتهی الارب با را محرکه ضبط شده است. رجوع به کلمات مزبور شود. بگفتهء ابوزید به معنی وسط راه. (از ذیل اقرب الموارد). و اصمعی خرخه با خاء معجمه به این معنی ضبط کرده و ریاشی قول اصمعی را صواب دانسته است. بعقیدهء ابوزید این کلمه از جرج الخاتم فی اصبعه مأخوذ است ولی اصمعی آن را از الطریق الاخرج الواضح مأخوذ میداند و اکثر این کلمه را با خاء معجمه ضبط کرده اند. (از لسان از ذیل اقرب الموارد). || راه روشن. (از ذیل اقرب الموارد).

جرجة.

[جُ جَ] (ع اِ) خرجینة. (منتهی الارب) (آنندراج) (از قطر المحیط) (ناظم الاطباء). ج، جُرج، جُرَج. (از قطر المحیط) (منتهی الارب). خریطه ای است خرجینه مانند که دارای پایین گشاد و بالای تنگ باشد. (از قطر المحیط). ظرفی است چرمی مانند خرجین که پائین آن گشاد و سر آن نسبةً تنگ است و توشه را در آن نهند. (از ذیل اقرب الموارد) (از متن اللغة) ج، جُرج. (متن اللغة) (منتهی الارب). || زمین سخت. (متن اللغة). غنج. ج، جُرج. (مهذب الاسماء).

جرجة.

[جَ رَ جَ] (اِخ) نام امیرلشکر روم در جنگ یرموک و او مسلمان شده است. (آنندراج) (از متن اللغة) (منتهی الارب).

جرجة.

[جُ جَ] (اِخ) بنوجرجة. نام طایفه است بمکه. (از متن اللغة). باشندگان مکه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). و رجوع به بنوجرجه شود.

جرجی.

[جُ] (ص نسبی) گرجی. گرجستانی. (یادداشت مؤلف).

جرجی.

[جُ] (ص نسبی) منسوب است بجرجه که جد محمد بن عبدالرحمان بن محمد بن خالدبن سعیدبن جرجه بود. (از لباب الانساب).

جرجی.

[جُ] (اِخ) محمد بن عبدالرحمان بن محمد بن خالدبن سعیدبن جرجه مکنی به ابوعمر و ملقب بقنبل. وی در مکه می زیست و از محدثان بود و معروف شدن به جرجی از جهت انتساب به جدش جرجه می باشد. (از لباب الانساب).

جرجی.

[جُ] (اِخ) افندی اسعد. وی در اصل دمشقی و ساکن مصر بوده. او راست: نخبة الانشاء فی الرسائل الحسناء. (از معجم المطبوعات). صاحب معجم المؤلفین این شخص را جرجس ضبط کرده. رجوع بمعجم المؤلفین و جرجس اسعد شود.

جرجی.

[جُ] (اِخ) الاب، جنن البوسی. او راست: مغالط الکتاب و مناهج الصواب. (از معجم المطبوعات).

جرجی.

[جُ] (اِخ) بک صفا. وی رئیس محکمهء استیناف بود و سپس وکالت دادگستری کرد. نسخه های خطی کمیاب عربی را برای خزانهء تیموریه خرید و جمع آوری کرد. و کتاب بصائر النصیریه را با کمک عیسی افندی معلوف منتشر ساخت. (از معجم المطبوعات).

جرجی الکندرچی.

[جُ یُلْ کُ دَ] (اِخ)وی از مردم حلب و اهل ادب بوده. شعر او را رقتی است. او قسمتی از اشعار خود را به صورت رساله ای جمع آوری کرد و آن را «زهیرات» نامید. (از اعلام زرکلی چ جدید).

جرجی حداد.

[جُ حَدْ دا] (اِخ) ابن موسی حداد. از شعرای سوریه بود و در نویسندگی شهرت داشت. وی پس از تکمیل تحصیلات در مدرسهء رومی ارتدکس بتدریس عربی اشتغال پیدا کرد. سپس مدت چهارسال به نوشتن مجلهء روزانهء «عصرجدید» و مجلهء هفتگی فکاهی و مجلهء «النعمة» پرداخت. و کتاب «روایت نکارتر» را از فرانسه به عربی ترجمه کرد و از طرف محکمه عالی ترک باگروهی از آزادیخواهان بمرگ محکوم گشت. او شعر نیکو میسرود و فکاهیات زیبا میگفت. (از اعلام زرکلی چ جدید).

جرجیر.

[جِ] (ع اِ) تره تیزک. (ناظم الاطباء) (آنندراج) (شرح قاموس) (منتهی الارب). جِرجِر. (شرح قاموس) (منتهی الارب). گیاهی است. (از اقرب الموارد). گیاه معروفی است از شاخهء چلیپاییان که بطور طبیعی میروید و در طب بکارمیرود و همچنین مطبوخ آن خورده میشود و در جبل عامل آنرا قرة و قرة العین گویند. جَرجَر و جِرجِر نیز گویند. (از متن اللغة). مؤلف بحر الجواهر آرد: بعضی گویند انداوست در میان تخم کان حاصل میشود و بعضی گویند که سپندان سفید است و بعضی گویند تر تیزک است و صاحب اختیارات گفته که حب الرشاد را گویند، بپارسی تخم سپندان و ترتیزک گویند و در آخر گفته بدل وی خردل و تخم ترتیزک یا تخم جرجیر است و از اینجا معلوم میشود آنکه بعضی گفته اند که جرجیر ترتیزک است غلط است و بدل وی تودری است یا تخم گندنا. (بحر الجواهر). مؤلف برهان در ذیل انداو آرد: تره تیزک باشد و آن سبزیی است خوردنی و آن را اهل سیستان تره میوه و عربان جرجیر خوانند و بعضی گویند جرجیر صحرایی است که ایهقان باشد. (برهان قاطع). معرب گیگر. (یادداشت مؤلف). حکیم مؤمن آرد: به فارسی تره تیزک نامند و برّی او ایهقان است و دو قسم میباشد یکی ساقدار و برگش از برگ ترب ریزه تر و گلش زرد و بسیار تند و او را خردل بری گویند و یکی بی ساق و برگ او نرم و کم حدت و گلش سرخ و بستانی و او سه قسم میباشد یکی شبیه به ترب و ساقدار و برگش با خشونت و در مازندران شاهتره و کوله تره و در تنکابن خاصه تره نامند و تخم او سفید و حرف بابلی عبارت از اوست و قسمتی را رشاد و به فارسی تره تیزک شاهی گویند برگش بزرگ و گلش سرخ و تخمش مایل بسرخی و طولانی و قسم دیگر ریزه برگ و تخمش ریزه تر ازحب الرشاد است و مراد از مطلق او قسم اخیر است. بری او در سیم گرم و در آخر دویم خشک و بستانی او در دویم گرم و در اول خشک است. قدر شربت از بستانی تا پنج درهم و از بری او تاسه درهم و بدلش مثل آن تودری است یا تخم زردک یا تخم پیاز و هر گاه درخت انار ترش را با آب تره تیزک سقایت کنند انار شیرین گردد. (از تحفهء حکیم مؤمن). و رجوع به اختیارات بدیعی و فهرست مخزن الادویه و ترجمهء صیدنه و تذکرهء داود ضریر انطاکی شود. || نخود و باقلا. (آنندراج) (از منتهی الارب). جِرجِر. (منتهی الارب). || شتر بسیارآواز. (آنندراج) (از منتهی الارب). جِرجِر. (منتهی الارب). رجوع به جرجر شود.

جرجیر.

[جَ] (اِخ) نام موضعی است بین مصر و فرما. (از معجم البلدان).

جرجیر.

[] (اِخ) ملک افریقیه. (مهذب الاسماء).

جرجیرالماء .

[جِ رُلْ] (ع اِ مرکب)قرة العین. (فهرست مخزن الادویه) (تحفهء حکیم مؤمن) (الفاظ الادویه). رجوع به قرة العین شود. به فارسی کرفس آبی گویند. (از الفاظ الادویه). || سیر نیز خوانند. (از اختیارات بدیعی).

جرجیر بری.

[جِ جی رِ بَرْ ری](ترکیب وصفی، اِ مرکب) ایهقان، جرجیر دشتی، خردل بری، نهق، انداو. (یادداشت مؤلف از صراح). رجوع به جرجیر دشتی شود.

جرجیر دشتی.

[جِ جی رِ دَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) جرجیر بری. انداو. (یادداشت مؤلف از صراح). و رجوع به جرجیربری شود.

جرجی رهبة.

[جُ ؟] (اِخ) ابراهیم دمشقی. او راست: نزهة الطالب فی علم المغانی والطرب. (از معجم المؤلفین).

جرجی زیدان.

[جُ زَ] (اِخ) ابن حبیب زیدان. مورخ و روزنامه نگار و داستان نویس و لغوی معروف عرب، در ماه تشرین (اکتبر) 1861 م. / 1278 ه . ق. در یک خاندان مسیحی عرب در بیروت بدنیا آمد، و تحصیلات مقدماتی را در مدارس آنجا فراگرفت و در کودکی چندی به نقاشی و زبان انگلیسی پرداخت آنگاه بتحصیل طب و پس از آن به داروسازی در دانشکدهء امریکایی بیروت اشتغال یافت و چون لازمهء فراگرفتن داروسازی آموختن زبان لاتین بود آن زبان را نیز بحد کامل فراگرفت. وی پس از بپایان رساندن تحصیلات خود بر اثر فشار عمال دولت عثمانی بقاهره رفت و به نوشتن مجله، «الزمان» پرداخت. جرجی زیدان ابتدا میخواست در دانشکدهء قاهره مشغول تحصیل شود اما موفق نشد و در سال 1884 م. با ژنرال گردون حاکم انگلیسی سودان بعنوان مترجم انگلیسی و عربی به خرطوم رفت و در جنگهای احمد مهدی سودانی حضور یافت و پس از پایان آن آشوب سفری به لندن کرد و پس از بازگشت به قاهره با مجلهء معروف «المقتطف» همکاری کرد و کمی بعد از آن کار کناره گرفت و در سال 1889 م. کتابی بنام «تاریخ الماسونیه العام» (تاریخ فراماسونها) انتشار داد و در ضمن در مدرسهء داروسازی قبطی های قاهره تدریس میکرد. او بسال 1892 م. مجلهء معروف ماهانه «الهلال» را انتشار داد که تاکنون توسط فرزندانش منتشر میشود. جرجی زیدان مدتی در بیروت بتدریس دو زبان «عبرانی» و «سریانی» پرداخت و سرانجام در قاهره بتألیف کتب خود مشغول شد تا این که بسال 1914م. برابر 1337 ه . ق. بر اثر سکتهء دماغی در قاهره درگذشت. جرجی زیدان نخستین نویسندهء عرب است که بسبک نویسندگان اروپایی موضوعات تاریخی و علمی اسلامی را بصورت داستان (رمان) انتشار داد و اکثر این داستانها به فارسی ترجمه شده است. او را تألیفات بسیاری است که از آن جمله است: 1 - تاریخ آداب اللغة العربیة. در چهار جلد. 2 - تاریخ التمدن الاسلامی در پنج جلد(1). 3 - علم الفراسة الحدیث. 4 - روایات تاریخ الاسلام. 5 - تاریخ مصر الحدیث. 6 - تاریخ العرب قبل الاسلام. 7 - الفلسفة اللغویة و الالفاظ العربیة. 8 - تاریخ انگلترا. 9 - التاریخ العام منذ الخلیقة الی الان. 10 - تاریخ الیونان و الرومان. 11 - طبقات الامم و السلاسل البشریة. و صدها مقاله به عربی دربارهء اسلام و مسلمانان که تحقیقات وی مورد تصدیق دانشمندان قرار گرفته است. (از معجم المؤلفین و الموسوعه و مقدمهء ترجمهء تاریخ تمدن جرجی زیدان).
(1) - توسط علی جواهر کلام به فارسی ترجمه شده است.

جرجیس.

[جِ] (ع اِ) گل سیاه. (منتهی الارب).

جرجیس.

[جِ] (اِخ) دهی است از دهستان شاه ولی بخش مرکزی از بخش شهرستان شوشتر. این ده در سی وسه هزارگزی باختری شوشتر و شانزده هزارگزی جنوب راه شوسهء دزفول به شوشتر قرار دارد. محلی است دشت و گرمسیر و مالاریایی. شصت تن سکنهء شیعهء فارسی و لری زبان دارد. آب آن از رودخانهء کارون تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و راه آن در تابستان اتومبیل رو است. ساکنان آن از طایفهء بختیاری می باشند این آبادی را شب خواب هم می گویند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

جرجیس.

[جِ] (اِخ) نام پیغمبری از بنی اسرائیل. (منتهی الارب). نام پیغمبری است که به انواع عقوبت او را میکشتند، باز به امر الهی زنده میشد و امت خود را دعوت میکرد. (غیاث اللغات) (آنندراج). بلعمی آرد: و این جرجیس هم به ایام ملوک طوایف بود از پس عیسی بن مریم. وی مردی بود مسلمان و پارسا و از اهل فلسطین و بر دین عیسی بود و این دین از حواریان آموخته بود او بازرگانی کردی شهر بشهر بخواستهء خویش، چون سرسال شدی شمار اصل خواستهء خویش برگرفتی و سود را همه به درویشان دادی و باز سرمایه را به کار بردی و گفتی اگر از بهر صدقه نبود من هیچ خواسته نخواستمی. و به زمین موصل ملک جبار بت پرستی بود که نام او داذیانه بود و بتی داشت نام او افلون و مردم آن دیار بیشتر بت پرست بودند و گروهی نیز مسلمان بودند و بر دین عیسی مسلمانی پنهان داشتند و جرجیس هم با این گروه بر دین عیسی بود و جرجیس و یارانش غمناک بودند از بهر آنکه مسلمانی پنهان بود و طلب کسی همی کردند که اندر زنهار او بباشند. جرجیس ایشان را گفت که داذیانه ملک موصل از همه ملکان بزرگتر است من او را هدیه های بسیار و خواسته ها برم تا خویشتن و شما را به زینهار او دهم تا اندر شام ایمن باشیم. پس جرجیس با یارانش و خواسته بیامدند بسوی داذیانه. وقتی رسیدند که داذیانه با همهء حشم خویش و افلون از شهر بیرون رفته بود و آتشی بلند برکرده و هر کس که اندر شهر آمدی آن افلون را سجده بایستی کردن و هر که سجده نکردی ملک او را به آتش انداختی. پس جرجیس به دلش اندر افتاد که این ملک که چنین جور همی کند من خویش را از جملهء این نکنم فروشوم و او را به خدای تعالی همی خوانم تا بگرود یا مرا به عذاب اندر بکشد تا ببهشت بروم که مرا بباید مردن. پس همهء خواسته ها که باخود آورده بود به یاران داد و پیش ملک آمد و بایستاد، ملک گفت. تو کیستی و چه خواهی؟ گفت: من بنده خدایم بیامدم تا ترا بگویم که از این بندگان چه خواهی که ایشان را عذاب کنی و ترا خدای آفریده است و روزی همی دهد و اکنون خلق خدای را همی گویی که پیش بت اندر سجود کنید که ترا از وی نه نفع است و نه ضر، ملک گفت: تو کیستی و پسر کیستی وز کجائی و چه نامی جرجیس گفت: من بندهء خدایم و پسر بندهء خدا، از حد شام همی آیم و نام من جرجیس است آمدم که ترا بخدای خوانم و نصیحت کنم تا خدای پرستی و بت را نپرستی. ملک گفت: این بت را سجده کن گفتا: من ملک زمین و آسمان را سجده کنم. و بدینگونه سخنان بین جرجیس و ملک بدرازا کشید تا آنجا که ملک گفت: اکنون حجت بر تو لازم گشت اگر این بت مرا سجده کنی و یا حجت پدید کنی و اگرنه ترا عذابی کنم از این همه سختر، جرجیس گفت حجت من پرستش خدای است که این بت را وی آفریده است. پس ملک فرمود تا چوبی فرو بردند بزمین و جرجیس را بدان بستند و برهنه کردند و با شانه های آهنین هر چه بر تن او گوشت بود فرود آوردند تا بمرد جرجیس دوباره زنده گشت و به انواع عقوبت او را همی کشتند و زنده میشد تا آنکه عذابی همهء کافران را فراگرفت و بمردند و پیش از آن هم همهء مسلمانان بدست آن کافران کشته شدند. (از ترجمهء تاریخ طبری چ فرهنگ ص858 ببعد) و رجوع بقصص الانبیاء و کامل ابن اثیر ج1 ص161 و مجمل التواریخ و القصص شود.

جرجیس.

[جِ] (اِخ) ابن ماسویه. مؤلفان نامهء دانشوران آرند: ابن ماسویه، جرجیس در زمرهء اطباء بحسن عمل معروف و به نیکویی معالجت و صناعات اعمال موصوف بوده و در فن ترکیب ادویه از هر قبیل و هر گونه چون مخلوط ساختن معاجین و حبوب و سفوف و اقراص و غیره تصرفی تام و دقتی مالاکلام داشت و سالهای دراز در بیمارستان جندیشاپور بغداد در نزد پدر خود ماسویه به مباشرت علاج و سایر اعمال آن میپرداخت و مادر این شخص غیر از مادر یوحنابن ماسویه است و شرح حال مشروح این شخص بدست نیامد ولی چنین مستفاد میشود که جز عمل بیمارستان و ترتیب و ترکیب ادویهء آنجا اشتغال دیگر نداشته است. سن وی را بیش از هشتاد سال نوشته اند ولی تاریخ درگذشت و شرح حال اولاد و احفاد او بدست نیامد. (از نامهء دانشوران ج2 ص54).

جرجیس باقیا.

[جِ] (اِخ) نام پیغمبری است که به انواع عقوبت او را میکشتند و باز به امر الهی زنده میشد و امت را دعوت میکرد و ظاهراً باقیا بجهت آن است که بعد از مردن باز زنده میشد. (غیاث اللغات) (آنندراج). همان جرجیس، پیغمبر معروف است. رجوع به جرجیس شود.

جرجیس پیغمبر.

[جِ سِ پَ / پِ غَ بَ](اِخ) همان جرجیس معروف پیغمبر بنی اسرائیل است. رجوع به جرجیس شود.

جرجیشت.

[] (اِخ) از دیه های انار. (از تاریخ قم ص137).

جرجیق.

[جَ] (اِ) چرخی است که به آن پنبه را از دانه جدا کنند. (لغت محلی شوشتر نسخهء خطی)(1). در لهجهء گناباد خراسان این نوع چرخ را چرخوک گویند.
(1) - متنی که در دسترس بود چنین آمده است. معنی ترکیبی آن کشیدنی است به آواز چه جر به معنی کشیدن وجیق معروف چیک است که آواز باشد - انتهی. و پیداست که این گونه وجه تسمیه سازی مبنی بر تخیلات واهی چون وجه تسمیه منجنیق ومانند آن است و ظاهراً کلمه محرف همان چرخوک فارسی است.

جرجی مرقس.

[جُ ؟] (اِخ) ابن ابراهیم بن جرجی مرقس. او راست: رحلة بطریریک مکاریوس. (از معجم المؤلفین).

جرجی مسرة.

[جُ مَ ؟] (اِخ) ابن اسیریدون نقولابن مسرة. از مسیحیان ارتودکس و مطران بود. او راست: 1 - الانوار فی الاسرار. 2 - تاریخ الانشقاق. (از معجم المؤلفین).

جرجین.

[جُ] (اِخ) نام موضعی به بطیحه بین بصره و واسط که راهی صعب العبور دارد. رجوع به معجم البلدان ذیل همین کلمه شود.

جرجین.

[جُ] (اِخ) ابن میلاذجرد. کسی است که قریهء جرجینجرد را بناکرده و بنام خود نامیده است. (از تاریخ قم ص85).

جرجینجرد.

[] (اِخ) از رستاق ساوه طِسوج فیستین. (از تاریخ قم ص114). در صفحهء 140 کتاب فوق «حرحینجرد»، از دیه های ساوه آمده و در صفحهء 114 ذیل رستاق ساوه بصورت بالا (جرجینجرد) ضبط شده و در صفحهء 85 همین کتاب نیز آمده جرجینجرد، جرجین بن میلاذجرد آن را بنا کرده است. بنابراین حرحینجرد مصحف جرجینجرد است ولی مصحح کتاب هر دو صورت را در فهرست ضبط کرده و هیچگونه تردیدی در غلط بودن یکی از دو صورت نکرده است. رجوع بکتاب تاریخ قم ص85، 114، 140 شود.

جرجیوس.

[جِ] (اِخ) معروف به اسقف العرب. یکی از دانشمندانی است که کتب ارسطو را به عربی ترجمه کرده اند. وی مترجم قسمتی از منطق ارسطو است که اکنون در دست است. او بسال 724 م. درگذشت. (از تاریخ علوم عقلی در تمدن اسلامی ص14).

جرجیة.

[جُ جی یَ] (ص نسبی) تأنیث جرجی. رجوع به جرجی شود.

جرجی ینی.

[جُ یَنْ نی] (اِخ) ابن انتونیوس بن جرجس بن میخالی ینی. او از مردم طرابلس شام بود و در آنجا بدنیا آمد و به همان جا بسال 1360 ه . ق. درگذشت و در اصل یونانی بود و بمطالعهء تاریخ می پرداخت و در انتشار مجلهء «المباحث» شرکت داشت. او راست: 1 - تاریخ حرب فرنساوالمانیا. 2 - تاریخ تمدن الحدیث. 3 - تاریخ سوریة. 4 - عجائب البحر و محاصیله التجاریة. کتاب اخیر ترجمه ای از انگلیسی است. (از اعلام زرکلی).

جرح.

[جَ] (ع مص) خسته کردن. (ترجمان القرآن عادل بن علی) (بحر الجواهر) (آنندراج) (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (دهار). خستن. (بحر الجواهر). زخمی کردن بدن. بدن را با اسلحه دریدن. (از متن اللغة). || کسب کردن. (ترجمان القرآن عادل بن علی) (آنندراج) (تاج المصادر بیهقی). کسب و اکتساب کردن. (از متن اللغة). کسب کردن و ورزیدن. || عیب کردن. || دشنام دادن. (منتهی الارب) (آنندراج). سب و شتم کردن با زبان. (از متن اللغة). طعن کردن در کسی. (ترجمان القرآن عادل بن علی) (تاج المصادر بیهقی). || جداکردن پاره ای از مال برای کسی: جرح له من ماله؛ قطع له قطعة منه. یا اینکه «جزح» با زای معجمه به این معنی است. (از متن اللغة). || باطل کردن عدالت شاهد. (منتهی الارب) (آنندراج) (از متن اللغة) مقابل تعدیل. مؤلف کشاف اصطلاحات الفنون آرد: مشتق از جرحه بلسانه جرحاً بفتح جیم یعنی عیب و نقص او را گفت. و جرحت الشاهد نیز از این ماده است. و این جمله در مورد گواه وقتی استعمال شود که دربارهء گواه چیزی گویی که موجب ردّ گواه باشد. چنانچه در مصباح گفته و در اصطلاح فقهاء آشکار کردن فسق و نابکاری شاهد باشد. پس اگر در این آشکارشدن فسق گواه برای خداوند یا بنده اش متضمن ثبوت حقی نبود آن را جرح مجرد نامند و هر گاه اثبات حقی برای خداوند یا بنده صورت گیرد آن را جرح غیرمجرد خوانند. و این معنی بالتمام از کتاب بحرالرائق شرح کنز الدقائق در کتاب شهادت در شرح این عبارت: «و لایسمع القاضی الشهادة علی جرح» نقل گردیده است. (از کشاف اصطلاحات الفنون) :
گر بطراری کنند این دو گواه
جرح شد در محکمهء عدل اله.مثنوی.
- جرح شاهد؛ گواهی به عدم عدالت او. مقابل تعدیل شاهد.
- جرح شهود؛ باطل کردن شهادت آنان بوسیلهء طعن در عدالت ایشان. مقابل تعدیل شهود.
- جرح و تعدیل؛ مخدوش کردن عدالت و عادل شمردن شاهد. مجازاً به معنی خوب و بد چیزی را سنجیدن و متناسب و جورکردن چیزهاست. رجوع بجرح و تعدیل شود.

جرح.

[جُ] (ع اِمص) خستگی. (مهذب الاسماء) (منتهی الارب) (دهار) (آنندراج). ریش و زخم. (غیاث اللغات). اسم مصدر از جَرح. (متن اللغة). ج، اَجراح، جُروح. (از منتهی الارب) : و کتبناعلیهم فیها انّ النفس بالنفس و العین بالعین و الانف بالانف و الاذن بالاذن و السن بالسن و الجروح قصاص الخ. (قرآن 5/49).

جرح.

[جَ رَ] (ع مص) خسته گردیدن. (آنندراج). || نامقبول گردیدن گواهی کسی. (آنندراج).

جرحانی.

[] (اِخ) اسماعیل بن احمد مکنی به ابوسعید. از قدمای فقیهان و ادیبان و صالح و پرهیزگار بود. این دو بیت از اشعار اوست:
انی اذخرت لیوم ورد منیتی
عندالاله من الامور خطیراً
قولی به آن الهنا واحد
و نفیت عنه شریکه و نظیراً.
(از قاموس الاعلام ترکی ج3).

جرح المجرد.

[جَ حُلْ مُ جَرْ رَ] (ع اِ مرکب) در اصطلاح فقهی آن است که شهادت گواه را با بیان فسق او باطل سازند و موجب حقی برای شرع نگردد. چنانکه گواهی کند که شهود شراب نوشیده اند یا ربا خورده یا مدعی او را اجیر کرده اند. (از تعریفات جرجانی). رجوع بجرح شود.

جرحت.

[] (اِخ) حمدالله مستوفی آرد: در مصنفات رشیدی آمده که مملکتی طویل و عریض است و با ملک خطای پیوسته، آن را هفتادتومان شمرده اند. (نزهة القلوب ج3 ص357).

جرح شاهد.

[جَ حِ هِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) باززدن گواه. (دستوراللغة). گواهی بعدم عدالت او. مقابل تعدیل شاهد. ذکر اموری که فسق شاهد را حکایت کند و شهادت او را بی اثر گرداند. و رجوع بجرح شود.

جرح شهود.

[جَ شُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) باززدن گواهان. (دستور اللغة). گواهی بعدم عدالت گواهان. مقابل تعدیل آنان. ورجوع بجرح شاهد و جرح شود.

جرح کردن شاهد.

[جَ کَ دَ نِ هِ](مص مرکب) ذکر کردن اموری که فسق شاهد را حکایت کند و با تحقق آن اثر شهادت زایل گردد. رجوع به جرح و جرح شاهد و جرح شهود شود.

جرح و تعدیل.

[جَ حُ تَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) علم... علمی است که از جرح و تعدیل راویان با الفاظ مخصوصی و از مراتب آن الفاظ در آن بحث میشود. و این علم از فروع علم رجال احادیث است و با آنکه از رشته های مهم این علم است هیچکس آن را ذکر نکرده است. سخن در جرح و تعدیل رجال روایت از شخص رسول اکرم (ص) شروع شده پس از او بسیاری از صحابه و سپس تابعان و تابعان تابعان. آن را انجام داده اند. این عمل تورعاً و بمنظور حفظ احکام شریعت نه بمنظور عیبجویی مردم تجویز شده است. و همان طور که جرح شهود رواست جرح راویان نیز جایز است، زیرا کاوش تحقیق در امور دین از تحقیق دربارهء حقوق و اموال مردم شایسته تر و لازم تر است. بدین جهت این را برخود لازم میدانستند و نخستین کس از ائمهء حفاظ که بدین امر دست زد شعبة بن حجاج بود سپس یحیی بن سعید از او پیروی کرد. ذهبی در میزان الاعتدال گوید: نخستین کس که در این باب مطالبی فراهم آورد امام یحیی بن سعید قطان بود و پس از وی شاگردان او یحیی بن معین و علی بن مدینی و احمدبن حنبل و عمروبن علی قلانسی و ابوخیثمه زهیر وتلامذهء آنان چون ابوزرعه و ابوحاتم و بخاری و مسلم و ابواسحاق جوزجانی و نسایی و ابن خزیمه و ترمذی و دولابی و عقیلی و ابن عدی و ابوالفتح ازدی و دارقطنی و حاکم و جز آنان در این موضوع سخن گفتند. کتابهایی که در این باب تألیف شده عبارت اند از: 1 - کتاب الجرح و التعدیل، تألیف ابوالحسن احمدبن عبدالله عجلی کوفی نزیل طرابلس مغرب متوفی 261 ه . ق. 2 - کتاب الجرح و التعدیل، تألیف امام حافظ ابومحمد عبدالرحمان بن ابوحاتم محمد رازی متوفی327 ه . ق. 3 - الکامل، تألیف ابن عدی. این کتاب کامل ترین تألیف در این باب است. 4 - میزان الاعتدال فی نقد الرجال، تألیف ذهبی، این کتاب جامع ترین تألیف در این موضوع است. 5 - لسان المیزان، تألیف ابن حجر. (از کشف الظنون).

جرح و تعدیل شدن.

[جَ حُ تَ شُ دَ](مص مرکب) مورد جرح یا تعدیل قرار گرفتن گواه یا راوی. || متناسب و جور شدن چیزها. این معنی مجازی است.

جرح و تعدیل کردن.

[جَ حُ تَ کَ دَ](مص مرکب) مخدوش ساختن عدالت گواه یا عادل شمردن او. || نسبت ضعف روایت به کسی دادن یا عادل شمردن او. || تصحیح کردن نوشته ای. اصلاح کردن کتابی از حیث الفاظ و معانی و فصاحت و بلاغت. (یادداشت مؤلف). || مجازاً؛ متناسب و جورکردن چیزها با یکدیگر. لیکن این ارادهء ثانوی و مجازی است چه جرح به معنی مخدوش کردن قوهء عدالت و تعدیل عادل شمردن کسی است. (یادداشت مؤلف).

جرحة.

[جَ حَ] (ع اِ) راه. (مهذب الاسماء خطی) در فرهنگهای دیگر کلمهء مذکور به این معنی نیامده است. در نسخهء دیگر مهذب الاسماء بجیم ثالث به این معنی ضبط شده و بظاهر یکی مصحف دیگری است. و بنظر میرسد که ضبط اخیر صحیح است.

جرحة.

[جَ حَ] (اِخ) از دیه های عسقلان است بشام. (از معجم البلدان).

جرحی.

[جَ حا] (ع ص، اِ) جِ جریح، به معنی زخمی و مجروح و خسته و مذکر و مؤنث در آن یکسان است. (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). یقال: رجل جریح و امرأة جریح. و جمع مؤنث سالم ندارد؛ زیرا به آخر مفرد مؤنث ها داخل نمیشود. (از اقرب الموارد) (آنندراج).

جرحی.

[جَ حی ی] (ص نسبی) منسوب است به جرحه که یکی از قرای عسقلان شام است. (از معجم البلدان).

جرحی.

[جَ] (اِخ) عباس بن محمد بن حسن بن قتیبة عسقلانی مکنی به ابوالفضل. از روات بود. وی از پدر خود و از عبیدبن آدم بن ابی ایاس عسقلانی روایت میکرد و ابوبکرمحمدبن ابراهیم مقری اصفهانی از او روایت داشتند. (از معجم البلدان).

جرخ.

[جَ] (ع اِ) ناجخ الاجراخ. (مهذب الاسماء). ناجخ. به معنی سرفنده و معانی دیگر آمده است. || از آلات جنگ که با آن تیر و سنگ پرتاب کنند. (از قطر المحیط). آلتی فولادین که با آن تیر یا نفت پرتاب میکردند. معرب چرخ. (از دزی). || چرخ (ارابه و مانند آن). (از دزی).

جرخان.

[جُ] (اِخ) شهری است بخوزستان نزدیک شوش. (از معجم البلدان).

جرخانی.

[جُ] (ص نسبی) منسوب است به شهری که در ایالت خوزستان نزدیک شوش قرار دارد. (از انساب سمعانی) (از لباب الانساب).

جرخبند.

[جُ خَ بَ] (اِخ) شهرکی است به ارمنستان یا به آذربایجان. (از معجم البلدان).

جرخبند.

[] (اِخ) نام موضعی است که بین راه تفلیس به بغداد واقع است. (از عیون الانباء ج1 ص 304)(1).
(1) - در عیون الانباء کلمه بصورت جرخ بند ضبط شده است.

جرخست.

[جَ خَ] (اِ) چرخ انگورمالی باشد و با جیم فارسی هم گفته اند. چرخست. و رجوع به چرخشت شود. چرخ انگورمالی. جرخست. (ناظم الاطباء). رجوع به چرخشت شود.

جرخشت.

[جَ خَ] (اِ) جایی باشد جهت فشردن انگور یعنی جایی که انگور را در آنجا بپای بکوبند و شیره گیرند. (اوبهی). || چرخ انگورمالی. جرخست. (ناظم الاطباء). در برهان هر دو کلمه با جیم فارسی بدین معنی ضبط شده است، و بظاهر این دو صورت معرب یا محرف چرخشت باشد. در تداول گناباد هم چَرخُشت. به همین معنی بکار رود.

جر خوردگی.

[جِ خوَرْ / خُرْ دَ / دِ](حامص مرکب) حاصل عمل جرخوردن، بریدگی. رجوع به جرخوردن شود.

جر خوردن.

[جِ خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب) دریدن با آوازی، چنانکه کاغذ و پارچه آهاردار و جز آن. (یادداشت مؤلف). جریدن. (یادداشت مؤلف). || بدرازا پاره شدن. (یادداشت مؤلف). دریدن کاغذ و پارچه با دست بطوری که آواز از آن برآید.

جرخورده.

[جِ خوَرْ / خُرْ دَ / دِ] (ن مف مرکب) پاره شده بر اثر جرخوردن. رجوع به جرخوردن شود.

جرخی.

[جَ] (معرب، ص نسبی، اِ) معرب چرخی. (یادداشت مؤلف). رجوع به چرخ و چرخی شود. || نوعی سکهء نقرهء ترکی عراقی که نه قرش و ربع قیمت داشته است. و این کلمه منسوب به چرخ است که کلمهء فارسی است و به زبان ترکی وارد شده است. (از النقود العربیه ص171).

جرخی.

[] (اِخ) شیخ محمد غزنوی سررزی. رجوع به فیه مافیه چ دانشگاه ص40، 67، 68 شود.

جرد.

[جَ] (ع ص، اِ) جامهء کهنهء سوده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). جامهء کهنهء ساییده شده یا جامهء نیمه کهنه یا نیمدار. ج، جُرود. (متن اللغة) (از اقرب الموارد) :
فلاتبعدن تحت الضریحة اعظم
رمیم و اثواب هناک جرود.
کثیر عزة (از اقرب الموارد).
|| فرج و نره. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). فرج زن و مرد. (از متن اللغة). || سپر. || بقیهء مال. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة). || گروه سواران که برای جنگ دشمن جداکرده شوند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || جای بی نبات. (آنندراج): مکان جرد؛ جای بی نبات. (منتهی الارب) (قطر المحیط). جایگاهی که در آن نبات نباشد. (از متن اللغة). || (مص) بی نبات کردن قحط، زمین را. (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از منتهی الارب) (از قطر المحیط). || برهنه ساختن از لباس. این معنی اصلی است. (از متن اللغة) (از قطر المحیط). || قضیب برهنه کردن. (یادداشت مؤلف). || پوست از چوب کندن. (از متن اللغة) (قطر المحیط) (از اقرب الموارد). || بی گیاه کردن ملخ زمین را. (ناظم الاطباء) (از تاج المصادر بیهقی) (از منتهی الارب). || موی از پوست کندن. (قطر المحیط) (اقرب الموارد). از پوست موی را دور کردن. || پوست بردن از چیزی به چیزی. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). در عربی به معنی پوست کندن. || در عربی به معنی جراحت نمودن. || در عربی برگ از درخت باز کردن باشد. (برهان).

جرد.

[جَ] (اِ) تخت و اورنگ پادشاه. (برهان) (ناظم الاطباء). تخت پادشاهی را گویند. (آنندراج) :
ز زر پخته یکی جرد ساختند او را
چو کوه آتش و گوهر در او بجای شرر.
فرخی.
|| پرنده ای است کبودرنگ که پیوسته در کنار آب نشیند و او را خرچال نیز گویند. (برهان). خرچال و آن پرنده ای است که پیوسته کنار آبها نشیند. (یادداشت مؤلف). مرغی است که بتازی حباری نامند و کبودفام بود و اکثر بر کنار آبها باشد و بفرس خرچال نیز گویند. (کذا فی التحفه) و اما گوشت حباری که جرد خوانندش گرم است و رطوبت بسیار دارد. (الابنیه عن حقایق الادویه) :
بسکه اسب دشمنت از چشم ریزد بر کنار
بر کنار آب دارد جای دائم همچو جرد.
قاآنی شیرازی (از فرهنگ شاهنامه ص100).

جرد.

[جَ رَ] (ص) زخم دار. (برهان) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (انجمن آرای ناصری). مجروح. (یادداشت مؤلف) :
وحشی و سست و بدلگام و چموش
جرد و کند و لنگ و نابینا.
ظفر همدانی (از آنندراج).
جرد بود لیکن قوی دست و پای
برفتن بدی هم چو فرّ همای.
زجاجی (از فرهنگ ضیاء).
|| (اِ) زخم. (لغت محلی شوشتر نسخهء خطی). || سخت. (لغت محلی شوشتر نسخهء خطی). || اورنگ شهریاران و تخت پادشاهان. سریر. اریکه. (یادداشت مؤلف).

جرد.

[جَ رَ] (ع اِ) صحرای بی نبات. (منتهی الارب). زمین بی نبات. (دهار). صحرای بی گیاه. (ناظم الاطباء). فضایی از زمین که در او گیاه نباشد. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). || علت پی ستور مانند آماس و ترنجیدگی یا آن به ذال است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ورم پی ستور و آن بطوری بزرگ میشود که او را از راه رفتن باز میدارد. و جرذ با ذال لغتی است در آن. (از متن اللغة). جرذ. رجوع به جرذ شود. || پشت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). و منه رمی علی جرده و علی اجرده؛ ای علی ظهره. (از متن اللغة) (از منتهی الارب). || (مص) کوتاه و تنک موی گردیدن. (از منتهی الارب) (از متن اللغة). || کوتاه موی شدن اسب و آن در اسب پسندیده است. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء) :
و الفرس القصیر شعرالجلد
برقة اجرد نجل جرد.
ابوالمناصف (ازاقرب الموارد).
|| خُراج برآوردن پوست مرد از خوردن ملخ. (از منتهی الارب) (از متن اللغة) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || دردگین شدن شکم از خوردن ملخ. (آنندراج) (از منتهی الارب). و فعل آن بصورت مجهول بکار میرود. (از منتهی الارب) (از قطر المحیط). || ملخ رسیده شدن کشت. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). و این نیز بصورت مجهول بکار میرود. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || بی گیاه گردیدن زمین. (از متن اللغة) (ناظم الاطباء) (از منتهی الارب) (آنندراج). || ساییده و نرم شدن لباس. (از متن اللغة).

جرد.

[جُ] (ع ص، اِ) جِ اَجرَد و جَرداء، به معنی زمین بی گیاه. || انسان بی موی. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد): اهل الجنة جردمرد. || سواران که پیاده در آن نباشد. (از اقرب الموارد). || (اِ) چرغد و شبگیر. (ناظم الاطباء).
- جردمرد؛ جِ اجرد و امرد، اولی؛ بی موی مطلق و دوم؛ جوانان بی موی یا پسران خوبروی. و فی الحدیث «اهل الجنة جردمرد» : دائر بر دست ساقیان سیم ساق و شاهدانی رشک خیرات حسان و خرد دلپذیر چون جان و خرد و چون بهشتیان جردمرد، مکحول، همه شیرین و موزون و یطوف علیهم ولدان مخلدون و حور عین کامثال اللؤلؤ المکنون. (از ترجمهء محاسن اصفهان).

جرد.

[جِ] (اِ) سخترویی و خیرگی. (لغت محلی شوشتر نسخهء خطی). || (پسوند) معرب یا صورتی دیگر از گرد که مزید مؤخر امکنه قرارمیگیرد و به معنی قلعه و حصار و شهر است. چنانکه در، اشناذجرد، برسانجرد، بروجرد، برونجرد، بلاشجرد، بوزجرد، بوزنجرد، جنوجرد، جورشجرد (سعیدآباد)، خرجرد، خسروجرد، دارابجرد، دستجرد. زامجرد. ساسنجرد، سانواجرد، سوسن جرد، شلانجرد، فرهادجرد، فلجرد، فورجرد، فوجرد، منازجرد، واسجرد، وایه جرد، ولاستجرد، ولاشجرد، هرمزجرد، هفت جرد. (یادداشت مؤلف). و رجوع به گرد و کرد و حرف «ج» شود.

جرد.

[جِ] (اِخ) نام مزرعه ای در قزوین. (یادداشت مؤلف).

جرد.

[جَ رِ] (ع ص) جای بی نبات. (از اقرب الموارد). مکان جرد؛ جای بی نبات. (منتهی الارب). جای بی گیاه. (ناظم الاطباء).

جرد.

[جَ رَ] (اِخ) موضعی است به بلاد تمیم. (منتهی الارب).

جرد.

[جَ رَ] (اِخ) نام کوهی است در دیار بنی سلیم. (از معجم البلدان) (مراصد الاطلاع) :
یا عمرو لوکنت ازقی الهضب من بردی
اوالعلی من ذری نعمان اوجردا.
نعمان بن بشیر انصاری (از معجم البلدان).

جرد.

[جِ] (اِخ) نام شهری است در نواحی بیهق که در قدیم قصبهء آن ناحیه بوده است. (از مراصد الاطلاع). همان خسروجرد است. که در قصبهء بزرگ بیهق بوده است. رجوع به معجم البلدان ذیل کلمهء بیهق شود.

جرداء .

[جَ] (ع ص، اِ) تأنیث اَجرَد؛ مرد بیموی. (از متن اللغة) (از منتهی الارب). || نعل جرداء؛ کفش بی موی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || خرمای بی برگ. (مهذب الاسماء). || سنگ سخت و تابان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة). || ناقهء پرخور. (از متن اللغة). || زمین گشاد کم گیاه. (از متن اللغة). ارض جرداء؛ زمین بی نبات. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || تمام و آزاد. (منتهی الارب). || سال تمام و کامل. (از متن اللغة). سنة جرداء؛ یکسال آزاد. یکسال تمام. یکسال کامل. (از منتهی الارب). || شراب صاف که درد در آن نباشد. (از متن اللغة). خمر جرداء؛ شراب صاف. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جرداب.

[جِ] (معرب، اِ) میانهء دریا و معرب گرداب است. (از منتهی الارب) (آنندراج). معرب گرداب و به معنی آن. (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از المعرب جوالیقی). و رجوع به حاشیهء المعرب جوالیقی ص 95 شود.

جرداح.

[جِ] (ع اِ) پشتهء زمین. جِرداحَة. (منتهی الارب) (متن اللغة) (آنندراج) (ناظم الاطباء). اِکام. (متن اللغة).

جرداحة.

[جِ حَ] (ع اِ) پشتهء زمین. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (متن اللغة) (آنندراج). جِرداح. (منتهی الارب) (متن اللغة). رجوع به کلمهء مذکور شود.

جرداد.

[] (اِخ) نام یکی از اجداد ساسانیان. رجوع به کتاب احوال و اشعار رودکی ج1 ص316 شود.

جردادن.

[جِ دَ] (مص مرکب) دریدن با ایجاد آوازی یا بی آواز چنانکه کاغذ و پارچه. جراندن. جرانیدن. دریدن، دریدنی که آواز دهد. (یادداشت مؤلف). || بدرازا پاره کردن. (یادداشت مؤلف).

جرداده.

[جِ دَ / دِ] (ن مف مرکب)پاره شده. دریده شده یا دریدنی که آوازدار باشد. رجوع به جردادن شود.

جرداسک.

[جُ سَ] (اِ) نام جانوری است شبیه بملخ اما کوچک تر از ملخ باشد و بشب آواز کند و آن را بتازی صرصر و زیز خوانند و به هندی جهینگر نامند. (از فرهنگ جهانگیری).

جردالقصیم.

[جَ رَ دُلْ قَ] (اِخ) نام موضعی است که در راه بصره بمکه در دومنزلی قریتان قرار دارد و قریتان یک منزل پایین تر از رامه و پس از آن امرة الحمی و پس از آن طخفه و سپس ضریه است. (از معجم البلدان) :
یا زیها الیوم علی مبین
علی مبین جردالقصیم.
ابن سکیت (از معجم البلدان).

جردان.

[جُ] (ع اِ) نرهء ستور یا عام است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (ذیل اقرب الموارد). ج، جَرداین. (منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد) (متن اللغة). || نرهء اسب. (دهار). ایر اسب. قضیب الفرس؛ نرهء اسب. || و فی المقاصد؛ الجردان، بالضم، آلت مردی. و فی المثل الجردان لایدفعه اسکتان. (یادداشت مؤلف).

جردان.

[جِ] (ع اِ) جِ جُرَد. (یادداشت مؤلف).

جردان.

[جُ] (اِخ) وادیی است میان عمقین. (منتهی الارب). وادیی است بین عمقین. (متن اللغة).

جردان.

[جَ] (اِخ) شهری است نزدیک زابلستان میانهء غزنه و کابل. (از معجم البلدان).

جردانی.

[] (اِخ) شیخ محمد بن عبدالله بن عبداللطیف. از فضلای ثغر دمیاط بود. او راست:
1 - فتح العلام شرح کتاب مرشد الانام. این کتاب شرح کتاب دیگری است بنام مرشد الانام که در پایین بیاید. 2 - مرشد الانام الی مایجب معرفته من العقائد و الاحکام. این کتاب در فقه شافعی است و در سال 1304 ه . ق. از تألیف آن فراغت یافت. 3 - مصباح الظلام و بهجة الانام فی شرح نیل المرام من احادیث خیر الانام. هر دو کتاب (متن و شرح) تألیف صاحب ترجمه است. 4 - نیل المرام من احادیث خیرالانام. همان متن کتاب فوق است. (از معجم المطبوعات).

جردبان.

[جَ دَ] (معرب، ص، اِ) معرب گرده بان یعنی نگاهبان نان. (منتهی الارب) (از متن اللغة) (المعرب جوالیقی). نگاهبان گرده آن که دست بر سر طعام نهد تا کسی نخورد. (آنندراج) (از المعرب جوالیقی) :
اذاماکنت فی قوم شهاوی
فلاتجعل شمالک جردبانا(1).
فراء (از اقرب الموارد).
|| آنکه دست بر طعام نهد تا دیگری نخورد یا بدست راست خورد و بدست چپ منع کند. جُردَبان. جَردَبیّ. (از متن اللغة) (از منتهی الارب). یا آن که با دست راست نان خورد و با دست چپ دیگران را از خوردن منع کند. (از اقرب الموارد) (از المعرب جوالیقی) جُردَبان. جُردّبیّ. (از منتهی الارب) (از متن اللغة). جَردَبیل. (منتهی الارب). رجوع به کلمات مزبور شود. || طفیلی یعنی کسی که ناخوانده بضیافت آید. (از متن اللغة) (منتهی الارب).
(1) - این شعر را مؤلف بصورت و معنی دیگر ضبط کرده است. رجوع به جردبیل شود.

جردبان.

[جُ دَ] (معرب، ص، اِ) نگاهبان نان. جَردَبان. (منتهی الارب) (متن اللغة). || طفیلی. (متن اللغة). رجوع به جردبان شود. || آنکه دست بر طعام نهد تا کسی نخورد یا کسی که با دست راست خورد و دست چپ را بر طعام نهد. (از متن اللغة). رجوع به جَردَبان و جَردِبیّ شود.

جردبة.

[جَ دَ بَ] (ع مص) دست بر طعام خوان نهادن تا دیگری نخورد یا بدست راست خوردن و بدست چپ بازداشتن. (منتهی الارب) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (آنندراج). چیزی که پیش تو باشد بر خوان، دست بر آن نهادن تا کسی از آن نخورد. (زوزنی). || بحرص تمام همهء طعام خوردن. (آنندراج) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة) (منتهی الارب).

جردبی.

[جَ دَ بی ی] (ع ص، اِ) طفیلی. کسی که ناخوانده بضیافت آید. (منتهی الارب) (متن اللغة). رجوع بجردبان شود. || نگاهبان نان. (منتهی الارب) (از متن اللغة). رجوع به جردبان شود. || آنکه با دست راست خورد و دست چپ را بر طعام نهد یا آن که دست بر طعام نهد تا دیگری نخورد. (منتهی الارب) (از متن اللغة). رجوع بجردبان شود.

جردبیل.

[جَ دَ] (ع اِ) به معنی جردبان است یعنی گرده بان و نگهبان نان. (منتهی الارب). لغتی است در جردبان. (ازمتن اللغة). رجوع به جردبان شود.

جردبیل.

[جِ دِ] (معرب، اِ) معرب گردبیل و آن کفچه گونه ای است :
اذاما کنت فی قوم شهاوی
فلا تجعل شمالک جردبیلا.غنوی.
و شهاوی شدید الاشتهاء به اکل باشد و ارباب لغت در کلمهء جردبیل بغلط رفته اند. (یادداشت مؤلف). رجوع به جردبان شود.

جردحل.

[جِ دَ حَ] (ع اِ) وادی. (منتهی الارب) (متن اللغة) (ذیل اقرب الموارد) (آنندراج). ولی ابن سیده گوید: مرا به این معنی اعتماد نیست. (از ذیل اقرب الموارد). || (ص) شتر بزرگ اندام نر باشد یا ماده. (منتهی الارب) (از ذیل اقرب الموارد) (آنندراج). یقال «جمل جردحل و ناقة جردحل». (اقرب الموارد). || صاحب لسان از شمر نقل کند که «رجل جردحل؛ یعنی مرد تند درشت اندام. و امرأة جردحلة؛ به همین معنی است. (از ذیل اقرب الموارد). || درشت اندام از مردم و شتر، نر باشد یا ماده. (از متن اللغة). || اشتر بزرگ. (مهذب الاسماء).

جردحة.

[جَ دَ حَ] (ع مص) دراز کردن گردن خود را. (آنندراج) (از منتهی الارب) (از متن اللغة).

جردش.

[جَ دَ] (اِخ) ابن حرام. پدر بطنی است. (از منتهی الارب) (تاج).

جردغان.

[] (اِخ) نام یکی از عشیره های کرد. رجوع به تاریخ کرد ص115 شود.

جردق.

[جَ دَ] (معرب، اِ) معرب گرده. نان درشت. (المعرب). معرب گرده است. (از اقرب الموارد). مطلق گرده یا آن که گرد باشد. (از متن اللغة). گرده. (مهذب الاسماء) (جمهره از سیوطی در المزهر). قرص نان. (یادداشت مؤلف). رَغیف. جَردَقَة. (متن اللغة) (اقرب الموارد) (المعرب). جوهری گوید: جیم و قاف در یک کلمه جمع نشوند جز آنکه کلمه معرب باشد. (منتهی الارب). مفرد آن جردقة است. (مهذب الاسماء). جرذق. با ذال معجمه لغتی است در آن. (از متن اللغة). رجوع به جرذق شود.

جردقة.

[جَ دَ قَ] (معرب، اِ) فارسی معرب؛ نان درشت. (المعرب). نان. معرب گرده. (منتهی الارب) (آنندراج). جَردَق. رجوع به جردق شود. ج، جرادق. (اقرب الموارد) (متن اللغة). و جرادیق هم آمده است: خبز هم الرقاق و هو شبه الجرادیق. (ابن بطوطه).

جردکان.

[] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان آرد: جردکان از مزارع قدیم قم است که از آب نهر مشروب میشود. این مزرعه در کنار رودخانهء اناربار و در جنب باغات فردوس واقع است. زارعین آن از سکنهء شهر قم هستند و مزرعه تیول متولی باشی حضرت معصومه (ع) است. (از مرآت البلدان ج4 ص 219).

جردل.

[] (اِ) به هندی خنجل است. (تحفهء حکیم مؤمن).

جردل.

[جَ دَ] (اِخ) ابن ایاس عیسی مکنی به ابوملیکه و معروف به حطیئه. شاعر عرب متوفی بسال 59 ه . ق. رجوع به حطیئة شود.

جردلة.

[جَ دَ لَ] (ع مص) نزدیک افتاده شدن. (منتهی الارب) (آنندراج). مشرف به سقوط شدن. (از متن اللغة). نزدیک افتادن شدن. (ناظم الاطباء). مجدالدین گوید: و وقع فی صحیح البخاری «فمنهم الموبق بعمله (ای مهلک) و مهم المجردل» ای المصروع. اصیلی هر دو را با جیم و را ضبط کرده و بنزدیک به سقوط شدن، تفسیرکرده است. و جمهور «مخردل» با خاء و را روایت کرده اند و ابن صابونی آنرا «مجزدل» با جیم و زاء معجمه حکایت کرده و این روایت اخیر وهم است. (از منتهی الارب) (از ذیل اقرب الموارد).

جردم.

[جَ دَ] (ع اِ) ملخ سیاه سبزسر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (آنندراج). || (ص) مرد بسیارگوی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از ذیل اقرب الموارد) (آنندراج).

جردمة.

[جَ دَ مَ] (ع مص) نان خوردن بحرص. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || دست بر طعام خوان نهادن تا دیگری نخورد، یا بدست راست خوردن و بدست چپ منع کردن. لغتی است در جردبة. (منتهی الارب) (از متن اللغة) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). جَردَبَة. (از اقرب الموارد). رجوع به کلمهء مزبور شود. || از شصت درگذشتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ذیل اقرب الموارد). از شصت درگذشتن عمر. (از متن اللغة). از عدد شصت درگذشتن. (ناظم الاطباء). || سرعت نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة). || بسیار گفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). || تمام خوردن آنچه در کاسه بود. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از ذیل اقرب الموارد). || خوردن همهء نان را. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از متن اللغة).

جردوس.

[جِ] (اِخ) ولایتی است از توابع کرمان که قصبهء آن جیرفت است. (از معجم البلدان). این ناحیه از نواحی زوزان و کرسی مملکت اکراد بختیه است. (از مراصد الاطلاع).

جردون.

[] (ع اِ) ج، جرادین، به ذال معجمه نیز آمده؛ نوعی موش بزرگ دشتی خار فرعون.

جردوی.

[جُ دَ] (اِخ) قریه ای است از قرای ولایت ترشیز که باغهای فراوان دارد این قریه از آب قنات مشروب میشود و آبادی آن از قدیم است. میوه های سردسیر دارد و دوازده خانوار سکنه دارد. (از مرآت البلدان ج4 ص219). و مؤلف فرهنگ جغرافیایی ایران آرد: دهی است از دهستان بالا ولایت از بخش حومهء شهرستان کاشمر. این ده در ششهزارگزی باختری کاشمر قرار دارد. محلی است جلگه و معتدل و 643 تن سکنهء شیعه مذهب و فارسی زبان دارد. آب آبادی از قنات تأمین میشود و محصول آن غلات و میوه ها و زیره و پنبه و شغل اهالی زراعت است. راه ماشین رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

جردة.

[جُ دَ] (ع اِ) زمین هموار بی گیاه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از ذیل اقرب الموارد). || برهنگی. عربة. (اقرب الموارد). یقال امرأة بضة الجرده به؛ یعنی تنک پوست آکنده گوشت است وقت برهنگی. (از متن اللغة) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). نیکو بهنگام برهنگی. (از متن اللغة)، فلان حسن الجردة؛ نیک برهنه است. (ناظم الاطباء) (یادداشت مؤلف).

جردة.

[جُ دَ] (ع، اِ) چادر سوده و کهنه. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج). رختی را گویند که از کثرت استعمال نرم و پلاسیده باشد. (لغات شاهنامه ص101). || پوست کنده. و مصدر آن جرد است به معنی پوست کندن. (لغات شاهنامه ص101). || اسب زردرنگ را گویند. (برهان). در برهان گفته اسب زردرنگ را گویند و در فرهنگها نیافتم. (آنندراج) (انجمن آرا). || رنگی از رنگهای اسب. (یادداشت مؤلف).

جردة.

[جَ رِ دَ] (ع ص) تأنیث جرد است. (از منتهی الارب) (از متن اللغة). یقال: ارض جردة؛ زمین بی گیاه. (ناظم الاطباء) (از منتهی الارب). رجوع به جرد شود.

جردة.

[جَ رَ دَ] (اِخ) بگفتهء حفصی از نواحی یمامه است. (از معجم البلدان).

جرده.

[جَ دَ] (اِ) اسبی را گویند که پدرش عربی و مادرش غیرعربی باشد. (برهان). || اسب خصی. (برهان) (انجمن آرا). اسب اخته. اسب خایه کشیده. (یادداشت مؤلف) (لغات شاهنامه شفق ص 101).

جردهنده.

[جَ دَ هَ دَ / دِ] (نف مرکب)ادواتی که چون بر سر اسم درآید آن را جر دهد. حروف جاره. جاره. رجوع به جاره و حروف جاره و حرف جر شود.

جردی.

[] (اِخ) جردیه. قصبه ای است در جنوب الجزایر (= الجزیره) از کشور الجزایر. جامه های متعدد و تجارتی رایج دارد. (از قاموس الاعلام ترکی ج3).

جردیجان.

[] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان نمیور از بخش حومهء شهرستان محلات. این ده چهل تن سکنه دارد و در پانزده هزارگزی جنوب محلات و ده هزارمتری راه شوسهء دلیجان به خمین قرار دارد و راه آن مالرو است و از طریق اسدآباد بسختی میتوان ماشین برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

جردیز.

[جَ] (اِخ) معرب گردیز که نام قصبه ای است از غزنین. رجوع به گردیز شود.

جردین قلعه.

[جَ قَ عَ] (اِخ) از نواحی جوزجان است. رجوع به تاریخ سیستان حاشیهء ص353 و ترجمهء تاریخ یمینی نسخهء خطی ص206 شود.

جردیه.

[] (اِخ) نام خدمتکار مالک بن ربیت مازنی است. و آن هردو بدست فرستادگان مروان حکم گرفتار شدند. رجوع به احوال و اشعار رودکی ج1 ص227 شود.

جرذ.

[جَ] (معرب، اِ) معرب گرزهء فارسی، گویا موش دشتی است. (یادداشت مؤلف). موش دوپا. موشی دشتی. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

جرذ.

[جَ] (ع مص) بسته و مانند موش گردیدن ریش (زخم). (منتهی الارب) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). یقال: جرذت القرحة؛ بسته و مانند موش گردید ریش. (از منتهی الارب).

جرذ.

[جَ رَ] (ع اِ) بیماری ستور، مانند آماس و ترنجیدگی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). هر ورمی که در پی ستور پدید آید. (از اقرب الموارد). ورم پی دایه، و آن هرگونه تورم و برآمدگی عصب باشد که در پی دایه حادث گردد، خواه در ظاهر کعب باشد و خواه درون آن، علتی است در پای ستور. جَرَد. لغتی است در آن. (متن اللغة). || از عیوب اسب است و آن علتی است در پاها که بر مفصل در زیر پی ها از خارج و داخل پدید آید و از عیوب فاحش بشمار است. (از صبح الاعشی ج2 ص27). و رجوع به جرد شود.

جرذ.

[جُ رَ] (ع اِ) کلاکموش. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). نوعی موش یا موش نر بزرگ. (از متن اللغة). ج، جُرذان. (متن اللغة) (ازمنتهی الارب) (از اقرب الموارد). یقال: تفرقت الجرذان بیته؛ ای قل الطعام عنده و نقیضه اکثرالله جرذان بیته؛ ای اکثر فیه الطعام. (از اقرب الموارد).

جرذ.

[جَ رِ] (ع ص، اِ) جایی که کلاکموش در آن بسیار باشد. (از اقرب الموارد).

جرذاذ.

[جُ] (اِخ) نام مادر اردشیر است و او را دو پل است یکی به ایذج و دیگری به اهواز و پل ایذج از عجایب دنیا است. و قنطرهء جرذاذ معروف و در اهواز است. (یادداشت مؤلف). و رجوع به جرذاذ شود.

جرذان.

[جِ] (ع اِ) جِ جُرَذ، به معنی کلاکموش. (منتهی الارب). جِ عربی جرذ که نوعی موش است. (یادداشت مؤلف). رجوع بجرذ شود.

جرذان.

[جُ / جِ] (ع اِ) ام جرذان. نوعی نخل است به حجاز که پس از همه بثمر میرسد. (از متن اللغة). نوعی از خرما. (از منتهی الارب).

جرذانة.

[جِ نَ] (ع اِ) واحد ام جرذان که نوعی خرماست. (منتهی الارب). واحد جراذین که نوعی است از خرما. (منتهی الارب). یک نوع از خرما که جمع آن جراذین است. (از ناظم الاطباء).

جرذق.

[جَ ذَ] (معرب، اِ) معرب گرده. (از المعرب جوالیقی ص95). جردق با دال مهمله. (از حاشیهء المعرب جوالیقی ص95). رجوع به جردق و المعرب جوالیقی ص115 شود.

جرذقة.

[جِ ذَ قَ] (معرب، اِ) نان، معرب گرده. (منتهی الارب) معرب گرده، گرد، یا مدور از آن. (از متن اللغة). جردقة با دال مهمله. (متن اللغة). و رجوع به جردقة شود.

جرذقیل.

[جُ ذَ] (اِخ) قلعه ای است در نواحی زوزان و آن کرسی (حاکم نشین) کردهایی است که آنها را بختیه نامند. (از معجم البلدان) (از مرآت البلدان).

جرذمة.

[جَ ذَ مَ] (ع مص) شتافتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). شتافتن در کار و شتافتن در راه رفتن. (از متن اللغة).

جرذة.

[جَ رِ ذَ] (ع ص) ارض جرذة؛ زمین کلاکموش ناک. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة) (آنندراج).

جررا.

[جَ] (هزوارش، اِ) به معنی نسک است و نسک بضم نون(1)؛ قسم و بخش و حصه باشد به لغت زند پازند(2). (برهان) (از انجمن آرا) (از آنندراج). || به معنی سنگ هم آمده است که به عربی حجر باشد. (برهان). سنگ سخت (لغت محلی شوشتر نسخهء خطی). این کلمه هزوارش جاررا(3) است که بغلط «داررا» نیز خوانده و نوشته اند و مأخوذ از کلدانی گاررا(4) به معنی سنگ قیمتی و بپارسی به معنی سنگ است. و مؤلف سنگ را «نسک» خوانده و معنی کرده است اما معنی دوم آن درست است. (از حاشیهء برهان چ معین). و رجوع بکلمهء نسک در برهان چ معین شود.
(1) - بفتح اول صحیح است. (حاشیهء برهان چ معین).
(2) - ژند پاژند. (حاشیهء برهان چ معین).
(3) - Jarara.
(4) - G(a)r(a)ra.

جرراش.

[جَ] (اِ) نام برج منقلب یعنی برجی است که متحرک باشد. (از تحقیق ماللهند ص395).

جررجی.

[] (اِخ) مزرعه ای است از مزارع سبزوار که هوای آن ییلاقی و آب آن از قنات است و ده خانوار سکنه دارد. (از مرآت البلدان ج4 ص219).

جرز.

[جِ] (اِ) دیوار اطاق و ایوان. (ناظم الاطباء). دیواری که دو طرفش در، یا باز باشد. (فرهنگ نظام). || ستون میان دو بدنه. مجردی فاصل میان دو جزء دیوار. ستون. (یادداشت مؤلف) : حکام مستبد مقصران را لای جرز میگذاشتند. (فرهنگ نظام). همهء این جرزها متحرک بود. (سایه روشن صادق هدایت ص14).

جرز.

[جِ] (ع اِ) پوستین زنانه. (منتهی الارب) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). لباس زنان از موی شتر و پوست بز. (آنندراج). ج، اَجراز. جُروز. (منتهی الارب) (آنندراج). || (اِخ) نام سورهء سجده است و نام دیگر آن سورهء مضاجع است و آن سورهء سی و دویم قرآن است میان لقمان و احزاب.

جرز.

[جُ رُ] (معرب، اِ) معرب گرز. (آنندراج) گرز آهنی. معرب است. (منتهی الارب). گرز آهن یا نقره. فارسی معرب است. (از اقرب الموارد) (المنجد). ج، اَجراز، جِرَزَة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). یقال طوت الحیة اجرازها؛ ای جسمها. (المنجد). || (ع ص) زمین بی نبات که هیچ نرویاند یا آنکه علف وی خورانیده شود یا زمین باران نارسیده. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). زمین بی گیاه. (آنندراج) : او لم یروا انا نسوق الماء الی الارض الجرز. (قرآن 32/27)؛ ای قطع نباتها. (از اقرب الموارد). جَرز. جُرز. جَرَز. (منتهی الارب). رجوع بکلمات مزبور شود.

جرز.

[جَ] (اِ) پرنده ای است که عرب آن را حباری خوانند و به هوبره مشهور است و ترکان توغدری گویند. (ذخیرهء خوارزمشاهی) (برهان). پرنده ای است که آن را به عربی حباری گویند. (آنندراج) (انجمن آرا) (زمخشری). چَرز. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا). خرچال. (زمخشری). چکاوک است و به عربی ابوالملیح گویند و صاحب السامی فی الاسامی بجیم تازی آورده و گفته که جرز مرغی است که آن را بتازی حباری گویند. در فرهنگهای رشیدی و جهانگیری و نظام چرز با جیم پارسی به معنی پرندهء مخصوص ذکر شده است.

جرز.

[جَ] (ع مص) بریدن. (آنندراج) (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از المنجد) (تاج المصادر بیهقی). || بشتاب خوردن. (آنندراج) (از منتهی الارب). خوردن آنچه بر سفره هست و چیزی باقی نگذاشتن. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || کشتن. (آنندراج) (از منتهی الارب). || درخستن بچوب. (آنندراج) (از منتهی الارب). || نیازمند ساختن روزگار کسی را. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || درماندن و پریشان شدن. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || (ص) زمین که گیاه نروید یا گیاه آن خورده یا برده شده باشد. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). جُرُز. جُرز. جَرَز. (منتهی الارب). ج، اَجراز. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). یقال: ارض جرز و ارض اجراز کما یقال: ارضون اجراز، علی حد قولهم ناقة اعشار. (از اقرب الموارد).

جرز.

[جُ] (معرب، اِ) گرز. معرب است. (از دهار). گرز آهنی معرب است. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ج، اَجراز. جِرَزَة. (از منتهی الارب). || (ص) زمین که بر وی گیاه نروید. (ترجمان القرآن عادل بن علی). زمین بی نبات که هیچ نرویاند یا آنکه علف وی خورانیده باشند یا زمین باران نرسیده. جُرُز. جَرَز. جَرز. (منتهی الارب). رجوع بکلمات مزبورشود.

جرز.

[جَ رَ] (ع ص، اِ) زمین بی نبات که هیچ نرویاند یا آنکه علف وی خورانیده باشند یا زمین باران نرسیده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). جُرُز. جُرز. جَرز. (منتهی الارب). رجوع بکلمات مزبور شود. || تنگ سال. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). سال قحط. (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || سطبری تن و سینهء آدمی. (آنندراج). || اندام و سینهء مردم یا وسط آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بدن و سینهء آدمی. (از اقرب الموارد). || سطبری. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || گوشت پشت شتر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

جرز.

[جُ] (اِخ)(1) نام یکی از ملوک اطراف سرزمین بلهرا که او را ملک الجرز میخواندند و لشکریان فراوان داشت. (اخبار الصین والهند ص12 س 16).
(1) - Sourjara.

جرز.

[جِ] (اِخ) جرس. رجوع به کلمهء مزبور و قاموس الاعلام ترکی ذیل جرس شود.

جرزاد.

[] (اِخ) نام مادر اردشیر. قنطرهء جرزاد در اهواز و قنطرهء ایذج منسوب به او است. (یادداشت مؤلف). و رجوع به جرذاذ شود.

جرزان.

[جُ] (اِخ) ناحیه ای است به ارمنیهء کبری. (منتهی الارب). اسم جامعی است برای ناحیه ای در ارمنیه که حکومت نشین آن تفلیس است. ابن کلبی از شرقی حکایت کند که جرزان و اران دو ناحیه است بنزدیک ارمینیه و آن ناحیه مملکت طائفه جرزیه است. و بگمان من (یاقوت) اصل کلمه گرج است و جرز معرب آن است. این مردم ملت بزرگی بودند و در آن زمان پادشاهی بنام طنبعی داشتند و پیرو مذهب نصرانیت بودند و از وقتی که تفلیس به تصرف مسلمانان درآمد آنان بحاکم تفلیس جزیه می پرداختند. (از معجم البلدان). این کلمه در تاریخ سیستان بصورتهای حرزان و خزران ضبط شده و صحیح آن حرزان است و در ابیات زیر بصورت جرزان آمده است:
و نال بالشام ایاماًمشهرة
سارت له فی جمیع الناس فاشتهرا
وداس احرار جرزان بوطأته
حتی شکوا من توالی وطئه ضرراً
عمربن محمد حنفی (از معجم البلدان).
و ماکان بقراط بن اشوط عنده
باول عبد او بقته جرائره
و لما التقی الجمعان لم یجتمع له
یداه و لم یثبت علی البیض ناظره
و لم یرض من جرزان حرزاً یجیره
و لاقی جبال الروم ریداً یجاوره.
ابوعباده طائی (از معجم البلدان).
و رجوع بقاموس الاعلام ترکی شود.

جرزبان.

[جُ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان آرد: بعقیدهء صاحب معجم البلدان معرب کرزبان و شهری است واقع در نزدیکی طالقان در کوهی که برشتهء جبال غور متصل است و در نزدیکی مروالرود است. (از مرآت البلدان ج4 ص219). و رجوع به معجم البلدان ذیل کرزبان شود.

جرزجان.

[] (اِخ) جزو بلوک دارابجرد است و صحرایی دلگشا و فضایی باصفا است. این جلگه هشت فرسخ در شش فرسخ مساحت دارد و طول جلگه از مشرق بمغرب و عرض آن از شمال بجنوب و از مناطق گرمسیر محسوب، اما هوای آن معتدل است. آب آن از رودخانه و قنوات تأمین میشود و محصول آنجا غله و تنباکو و خرما و مرکبات و پنبه و قلیلی شلتوک است و منبع مومیایی دارد. در یک فرسخی قصبه آثار خرابه های شهری قدیمی که از بناهای داراب است پدیدار میباشد و دحیهء کلبی در آنجا مدفون است. کوهی موسوم بمعدن در شمال شرقی جلگه قرار دارد و گل سرخ و انار و پیاز صحرایی در آنجا فراوان است. سمت شرقی این کوه در بلوک سبعه شمالی نیریز و مغربی اصطهبانات قرار دارد. معادن نمک الوان و مرقشیشا و دیگر معادن آن بلوکات از این کوه است. شکار مردم این بلوک دراج، کبک، تیهو، آهو و خوک است. و شکارهای کوهی فادزهر دارند. اصل قصبهء دارابجرد یکهزار و پانصد خانوار سکنه دارد. (از مرآت البلدان ج 4 ص219).

جرزدان.

[جَ رَ] (اِ مرکب) نوعی لباس است :
خرقه پوش ارچه شد از مفرش مرکب عاری
خوب و مرغوب جرزدان و عصایی دارد.
نظام قاری.
شد دلق و جرزدانش روزی و قبا چمته
در دایرهء قسمت اوضاع چنین باشد.
نظام قاری.
هرگاه که با پیرنمد نیست جرزدان
حقاکه عصا را نبود رسم و قیامی.
نظام قاری.

جر زدن.

[جِ زَ دَ] (مص مرکب) در تداول عامه دغا و دغل و در قمار، انکار قرارداد یا باختهء خود در قمار، نکول پس از قبول، انکار پس از قراردادی بین الاثنین. (یادداشت مؤلف) :
جر بزنی جرنزنی برده ای
خوب رخی هرچه کنی کرده ای.ایرج میرزا.
رجوع به جر شود.

جرزم.

[جَ زَ] (ع اِ) نان خشک بی نان خورش. (منتهی الارب) (از متن اللغة) (آنندراج) (از اقرب الموارد). جِرزِم. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد).

جرزم.

[جِ زِ] (ع اِ) نان خشک بی نانخورش. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج). جَرزَم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به کلمهء مذکور شود.

جرزن.

[جِ زَ] (نف مرکب) در تداول عامه جرزننده. آنکه در بازی قمار و معامله دغل کند. رجوع به جر و جرزدن شود.

جرزننده.

[جِ زَ نَ دَ / دِ] (نف مرکب) در تداول عامه جرزن. آن که در قمار و معامله دغل کند. کسی که پس از قبول قراردادی آن را انکار کند. رجوع به جر و جرزدن و جرزن شود.

جرزنی.

[جِ زَ] (حامص مرکب) در تداول عامه عمل جرزننده. رجوع به جر زدن و جرزن و جرزننده شود.

جرزوان.

[جُ زُ] (اِخ) نام شهری است در جبال از توابع جوزجان. شهری است آبادان که مردم آن همه ثروتمندند. این شهر بدین جهت که بین دو کوه قرار دارد به مکهء معظمه بسیار شباهت دارد. و خراسانیها آن را کرزوان میخوانند. (از معجم البلدان). رجوع به مرآت البلدان ج4 ص219 و قاموس الاعلام ترکی شود.

جرزون.

[جَ رَ] (اِ) قلب از زرجون،(1) به معنی ساقهء بعضی گیاه هاکه دور چیزی می پیچد. پیچک. پیچ، فرع شاخهء مو که هر سال از نو بروید. (از دزی و فرهنگ فرانسه به فارسی نفیسی).
(1) - Sarment.

جرزة.

[جُ زَ] (ع اِ) دسته و بافهء ینجه. (ناظم الاطباء). بند اسپست و مانند آن. (منتهی الارب). بند و دستهء اسپست و مانند آن. (از اقرب الموارد). و در تداول عوام بر بسته های بزرگ گندم خشک و حبوب اطلاق کنند. (از حاشیهء متن اللغة). یقال: جاء بجرزةِ من القت و بجرز منه و باعه جرزا. (از اقرب الموارد). || یک مشت از اسپست. (منتهی الارب).

جرزة.

[جِ رَ زَ] (ع اِ) جِ جرز، به معنی گرز آهنی. (آنندراج) (منتهی الارب) (متن اللغة). رجوع به جرز شود.

جرزة.

[جِ زَ] (ع اِ) نوعی از لباس زنان که از کرک و پوست گوسفند است. (از متن اللغة). و در تداول امروز نوعی خاص از لباس است که از پشم و مانند آن باشد. (از حاشیهء متن اللغة).

جرزة.

[جَ زَ] (ع اِ) هلاک. یقال: رماه الله بجرزة؛ ای بهلاک. (اقرب الموارد) (المنجد).

جرزة.

[جَ رَ زَ] (ع اِ) هلاکی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (متن اللغة).

جرزة.

[جُ زَ] (اِخ) نام ناحیه ای است به یمامه از اراضی کوفه از آن بنی ربیعه. (از معجم البلدان) :
کان بحیرا لم یقل لی ماتری
من الامر او ینظر بوجه قسیم
و لو شئت فی حال الکمیت و لم تکن
کأنک نصب للرماح رجیم
ولکن رأیت الموت ادرک تبعا
و من بعده من حادث و قدیم
فیا لعبید خلفة اِنَّ خیرکم
بجرزة بین الوعستین مقیم.
متمم بن نویرة (از معجم البلدان).

جرزیان.

[] (اِخ) کسانی راگویند که در زمین یائو، ساکنند. اسم قبیله ای بود که زمینی را که در جنوب فلسطین و مصر واقع است در زمان شاؤل در میان خود و جشوریان قسمت کردند. (اول سموئیل 27: 8). لکن قول معتبر آن است که ایشان در اواسط زمین فلسطین ساکن بودند چنانکه از خود جرزیم معلوم میشود. (از قاموس کتاب مقدس).

جرزیم.

[] (اِخ) کوهی است که در افرائیم در طرف فوقانی نابلس واقع است کوه مرقوم 3850 قدم فوق سطح دریاست و میانهء آن و عیبال درهء تنگی قرار دارد. و موافق سفر تثنیه 27: 312 و 1، شش سبط برعیبال و شش سبط بر جرزیم ایستاده تابوت عهد نیز در میانهء وادی فیمابین ایشان بودند که یوشع برکات و لعنات را خوانده. (صحیفهء یوشع 8: 33 و 35). لاویان به هرجانب آن را مکرر گردانیدند. و قوم همی آمین گفتند. (سفر تثنیه 27: 14 و 15). علاوه بر این مثل خار و درختان هم بر این کوه گفته شد. (سفر داوران 9: 7 - 21) و محل هیکل سامریان که آن زن در سر چاه به آن اشاره نمود در اینجا بود. (یوئیل 4: 20) و بنابر گفتهء سامریان ابراهیم پسر خود اسحاق را در همین کوه برای قربانی آورد و فعلاً آن را کوه طور گویند و خود کوه از سنگ آهک میباشد و بر قلهء آن آثار حوضها و سنگ فرش قلعه و خانه های مسکونی دیده میشود و سامریان قربانی فصح را بر جرزیم گذرانند. (سفر خروج 12). (از قاموس کتاب مقدس).

جرس.

[جَ رَ] (ع اِ) درای و زنگ. (منتهی الارب). جسمی توخالی که از آهن و مس سازند و آلتی بر آن کوبند تا آواز دهد. (از المنجد). درای. (دهار) (مهذب الاسماء نسخهء خطی) (آنندراج). زنگ. (انجمن آرا). مطلق زنگ. (برهان) (ناظم الاطباء). درای کلان و گهریال. (غیاث از بهار عجم). جلجل. (برهان). جلجل که با آن زنگ زنند. (از متن اللغة). زنگ که برگردن چارپایان بندند. (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). زنگوله، زنگله. درا. (یادداشت مؤلف). «و منه لابأس ان یحرس بالاجراس فی سبیل الله». (از اقرب الموارد). و فی الحدیث: لاتصحب الملائکه رفقة فیها کلب او جرس. (منتهی الارب). ج، اجراس. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (متن اللغة). مؤلف فرهنگ آنندراج آرد: جرس به معنی درای است لیکن از این بیت خواجه نظامی :
بغلغل درآمد جرس با درای
بجوشید خون از دم کرنای.
بینهما تغایر معلوم میشود و این مبنی بر آن است که نزد بعضی جرس آن است که بر اطراف آن شاخها باشد مانند مژه های چشم و آن را زنگ نیز گویند و بستن آن شعار پیکان است و درای آن که مشابه پیاله باشد و شاخها ندارد و میتوان گفت که اینجا بینهما فرق کلانی و خردی ملحوظ است، جرس آنچه کلان باشد و درای آنچه خرد بود و غرض شاعر آن است که همه سازهای جنگ بنوازش درآمد. اما آنچه بعد از استقراء و تتبع بسیار معلوم شده آن است که جرس به معنی مطلق چیزی است که آواز دهد و آن انواعی دارد گاهی بصورت پیاله سازند و گاهی بصورت گوی پردازند و هر دو نوع از روی بود و گاهی بصورت تابه از هفت جوش سازند و به پتک زدن آواز دهد و این بعینه بصورت آن ساعت نواز بود که معمول هند است و آن را گهریال خوانند. به هر تقدیر، ماه، آفتاب، دل، غنچه، جام و مانند آن از تشبیهات اوست. (از آنندراج). مقایسه کردن بین معنی جرس که عربیست با درای فارسی معلوم نیست به چه منظور بعمل آمده است. || زنگی که برای اعلام نماز نوازند. (ازاقرب الموارد). ناقوس. (المنجد). و ربما استعملو کلمة الناقوس للجرس. (المنجد ذیل کلمهء ناقوس) :
غو پاسبانان و بانگ جرس
همی آمد از دور و از پیش و پسفردوسی.
برآمد غو پاسبان و جرس
ز لشکر نبد خفته بسیار کس.فردوسی.
همان زنگ زرین و زرین جرس
که اندر جهان آن ندیده ست کس.فردوسی.
بزرین ستام و جناح و پلنگ
بزرین درای و جرسها و زنگ.فردوسی.
خروش آمد و نالهء گاودم
جرس برکشیدند رویینه خم.فردوسی.
زر افشانید بر پیلان جرسهای مدارا را(کذا)
برآرید آن فریدون فر درفش چرخ بالا را.
عنصری (از حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).
جرس دستان گوناگون همی زد
بسان عندلیبی از عنادل.منوچهری.
ز گردون بگردون شده بانگ و جوش
جهان از درای جرس پرخروش.
اسدی (گرشاسب نامه).
بدان تا گر از پس کس آید بجنگ
جرس برکشد زود آواز زنگ.
اسدی (گرشاسب نامه).
چو گرشاسب نزدیکی دز رسید
ز که دیده بانش جرس برکشید.
اسدی (گرشاسب نامه).
مقصد اینجاست ندای طلب اینجا شنوند
بختیان را ز جرس صبحدم آوا شنوند.
خاقانی.
بخ بخ آن بختی سرمست که کس
های و هوی جرسش نشناسد.خاقانی.
گردن امید خود را ناقه وار
بس جرسها کز کمان دربسته ام.خاقانی.
هرکز جلاجل و جرس آواز می شنید
در وهم نفخ صور همی شد مصورش.
خاقانی.
کوس فلک را جرسش بشکند
شیشهء مه را نفسش بشکند.نظامی.
هر بنه ای را جرسی داده اند
هر شکری را مگسی داده اند.نظامی.
هیچ نه در محمل و چندین جرس
هیچ نه در کاسه و چندین مگس.نظامی.
از جرس نفس برآور غریو
بندهء دین باش نه مزدور دیو.نظامی.
رنگ و بو غماز آمد چون جرس
از فرس آگه کند بانگ فرس.مولوی.
رنگ باقی صبغة الله است و بس
غیر آن بربسته دان همچون جرس.مولوی.
همه دعوی و فارغ از معنی
راست گویی میان تهی جرس است.سعدی.
مرا در منزل جانان چه امن عیش چون هردم
جرس فریاد میدارد که بربندید محملها.
حافظ.
هرقدم در ره گلشن خطری در خواب است
چون تواند جرس غنچه صدا کرد بلند.
سلیم (از آنندراج).
دلیل گم شدگی های کاروان این بس
که نیست در جرس ماه و آفتاب صدا.
وحید (از آنندراج).
- بانگ جرس؛ آواز جرس. خروش جرس :
غو پاسبانان و بانگ جرس
همی آمد از دور از پیش و پس.فردوسی.
از آن مرز نشنید آواز کس
غو پاسبانان و بانگ جرس.فردوسی.
کس ندانست که منزلگه معشوق کجاست
این قدر هست که بانگ جرسی می آید.
حافظ.
کاروان رفت و تو در خواب و بیابان درپیش
وه که بس بی خبر از غلغل و بانگ جرسی.
حافظ.
رجوع به خروش جرس شود.
- جرس جنبان؛ آن که جرس را بحرکت آرد، کسی که برجرس بکوبد تا آواز دهد :
من از سحرسحر پیکان راهم
جرس جنبان هارونان شاهم.نظامی.
رجوع به همین ترکیب در ردیف خود شود.
- جرس در گلوبستن؛ دعا گفتن به آواز بلند. (بهار عجم). دعا کردن به آواز بلند باشد. (ناظم الاطباء). کنایه از دعا کردن به آواز خوش. (برهان) :
چو بانگ جرس آمد از پایگاه(1)
جرس در گلو بست هارون شاه.
نظامی (از بهار عجم).
- جرس وار؛ همانند جرس. بمثل جرس :
جرس وار ار ترا دردی است تاکی ناله ناکردن
نجیب آسا گرت باری است تا کی راه نارفتن.
خاقانی.
میکوفت دو کف بسر مگس وار
میرفت فغان کنان جرس وار.
(از لیلی و مجنون صاعدا).
- خروش جرس؛ بانگ جرس. آواز جرس :
بفرمود کآتش مسوزید کس
نباید که آید خروش جرس.
فردوسی.
در دژ ببستند از آن روی تنگ
خروش جرس خاست و آوای زنگ.
فردوسی.
شب آمد غمی شد ز گفتار شاه
خروش جرس خاست از بارگاه.فردوسی.
شبی چون رخ اهرمن کینه خواه
خروش جرس خاست از بارگاه.فردوسی.
رجوع به بانگ جرس شود.
|| گرداندن ننگ آور شخص خطاکار سواره بدور شهر برای مجازات. (از دزی) در قدیم قاعده این بود که کلاه تزیین شدهء زنگله دار بر سر مجرم میگذاشتند و او را بر مرکب سوار میکردند و بطور خفت باری بدور شهر میگرداندند و پیش از گرداندن بدور شهر جرسها را بصدا درمی آوردند تا گناه او را اعلام کنند و مردم جمع شوند و این یک نوع مجازات محسوب میشده است. از قاعدهء مزبور معانی زیر استلزاماً فهمیده میشود. || به پای دار کشیدن. دار زدن. || رسواکردن. روسیاه کردن. || باطبل و آواز رسوایی کسی را اعلام کردن. (از دزی) «منه» ان الذی مرات جعفر البرمکی بضرب المشایخ و جرسهم. (از دزی). || نام سگی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || پاره ای از هر چیز: جرس من اللیل یعنی طایفه ای از آن. (از متن اللغة). و رجوع به جَرس شود. || (اِ) زندان. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از فرهنگ جهانگیری) :
مگردان سوی خویشتن جنگ کس
مکن بر تن خویش گیتی جرس.
زراتشت بهرام (از فرهنگ جهانگیری).
مشو هیچ ناخوانده مهمان کس
طفیلی بود دایم اندر جرس
زرتشت بهرام (از فرهنگ جهانگیری).
|| در اصطلاح صوفیه، مجمل بودن خطابی الهی که بر قلب صوفی با نوعی قهر وارد آید. (از تعریفات جرجانی). و لذلک شبهه النبی صلی الله عیله وآله و سلم: الوحی بصلصلة الجرس و بسلسله علی صفوان و قال انه اشد الوحی فان کشف تفصیل الاحکام من بطائن غموض الاجمال فی غایة الصعوبة. (از تعریفات جرجانی).
(1) - ن ل: چو بانگ خروس آمد از بارگاه. (از بهار عجم).

جرس.

[جَ رَ] (ع اِ) آواز یا آواز پنهانی. جَرس. جِرس. (متن اللغة). رجوع بکلمات مزبور شود.

جرس.

[جَ] (ع اِ) پاره ای از هر چیز. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). گروهی از هر چیز. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). یقال: «مضی جرس من اللیل؛ ای طائفة منه». (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). جرس من اللیل؛ ای طائفة. (از متن اللغة). ج، جُروس. (متن اللغة). || آواز نرم. (آنندراج) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). آواز، یا آواز پنهان. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). || صوت منقار پرندگان. (از متن اللغة). یقال: سمعت جرس الطیر؛ اذا سمعت صوت منقاره. یا معنی عام است. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). جِرس. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (متن اللغة) و گویند: در حالت افراد مفتوح آید. یقال «ما سمعت له جرساً». و در حالت جمع (با لفظ) مکسور آید مانند: ماسمعت له حساً و لا جرساً». (منتهی الارب) (متن اللغة) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). و فی الحدیث «فیسمعون صوت جرس طیر الجنة». (اقرب الموارد). جَرَس. (متن اللغة). جِرس. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (متن اللغة). رجوع بکلمات مزبور شود. || (مص) لیسیدن بزبان. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || سخن گفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از متن اللغة) (اقرب الموارد). || خوردن زنبور گل را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از ذیل اقرب الموارد). || ترنم کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || آواز کردن طایر. (از متن اللغة).

جرس.

[جَ] (اِ صوت) صدایی را نیز گفته اند که از برهم خوردن دو چیز حاصل شود. (برهان). اسم صوت و در عربی هم آمده. (حاشیهء برهان چ معین). صدایی باشد که از بر هم خوردن دو چیز حاصل گردد. (فرهنگ جهانگیری) :
شده از جرس درها دایه آگاه
شنید آواز گفتار شهنشاه(1).
فخرالدین گرگانی (از جهانگیری).
(1) - در فرهنگ انجمن آرا بیت فوق بدین صورت آمده: شد از آن جرس در دایه آگاه - شنید آواز گفتار شهنشاه و مؤلف گوید، بفتحتین و تشدید را آواز و صدایی که از برهم خوردن دو چیز آید مانند در و دندان و امثال آن. (انجمن آرا).

جرس.

[جِ] (ع اِ) اصل هر چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). اصل. (متن اللغة) (اقرب الموارد). یقال «هو مِن خیر جرس». (از اقرب الموارد). || آواز یا آواز خفی. (از اقرب الموارد) (از متن اللغة) (از منتهی الارب). جَرس. (اقرب الموارد). رجوع به این کلمه شود.

جرس.

[جَرْ رَ] (ع مص) کلاه دراز بر سر مجرم گذاشتن و بدور شهر گردانیدن. (از دزی). رجوع به جرس شود.

جرس.

[جَرْ رَ] (اِ صوت) صدایی که از برهم زدن دو چیز براید.(1) (انجمن آرا) :
شد از آن جرس در دایه آگاه
شنید آواز گفتار شهنشاه.فخرالدین گرگانی.
(1) - در دیگر فرهنگها جرس بسکون بدین معنی است. رجوع بجرس شود.

جرس.

[جَ] (اِخ) یا جرز. نام شهری است در جنوب اسپانیا واقع در پنجاه هزارگزی شمال شرقی ایالت قادیس. این شهر دارای کلیساها و معابد متعدد است و شراب آن بخوبی شهرت دارد، و طارق بن زیاد با تصرف شهر مزبور فتح اسپانیا را تکمیل کرد. این شهر بسال 1255 م. در دست مسلمانان بوده است. (از قاموس الاعلام ترکی).

جرس.

[جَ رَ] (اِخ) نام پسر لاطم بن عثمان بن مزینه است. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از لباب الانساب).

جرس آسا.

[جَ رَ] (ص مرکب) همانند جرس. || آواز همانند جرس :
چون جرس دار نجیبان ره یثرب سپرند
ساربان را همه الحان جرس آسا شنوند.
خاقانی.

جرسام.

[جِ] (ع اِ) علت برسام. (منتهی الارب) (آنندراج). بیماری برسام. (ناظم الاطباء). برسام. (متن اللغة) (ذیل اقرب الموارد از تاج). || زهر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). زهرکشنده. (از متن اللغة). سم. (ذیل اقرب الموارد) جُرسُم. (متن اللغة) (ذیل اقرب الموارد).

جرسام.

[جَ] (ع اِ) همان برسام است چنانکه در بحر الجواهر ضبط است. (از کشاف اصطلاحات فنون). علت برسام. (یادداشت مؤلف).

جرس بستن.

[جَ رَ بَ تَ] (مص مرکب)بستن زنگ بشتران هنگام حرکت کاروان :
غلغل زنجیر مجنون ناقه را دارد برقص
ساربان چندین جرس بیهوده برجمازه بست.
فیضی اکبرآبادی.
- جرس بر گلو بستن؛ آمادهء سفر شدن. (مجموعهء مترادفات). پا برکاب. پا در رکاب. یا خاکی کردن. رخت سفر کشیدن. بار بستن. سفر ساختن. نان در انبان گذاشتن. هر گاه گویند فلانی نان در انبان نهاد؛ مراد آن باشد که سامان سفر کرد. جناح سفر. کفش خواستن. کوس فروکوفتن و برکشیدن و زدن، جل برگاو بستن. دامن برافشاندن. زین بر گاو بستن. عصا و پا افراز پیش نهادن. (از مجموعهء مترادفات ص 17). رجوع به جرس بر محمل بستن و کتاب فوق شود.
- جرس بر محمل بستن؛ تهیهء سفر کردن. (بهار عجم) (ارمغان آصفی). جرس بر گلو بستن. (مجموعهء مترادفات). رجوع به این کلمه شود :
بر سفرکردن درین زودی دلیل روشن است
اینکه از شبنم جرس بر محمل گل بسته اند.
صائب (از بهار عجم).
جرس مبند بمحمل که ره خطرناک است
چو پای ناقه در این دشت کم صدایی به.
طالب آملی (از بهارعجم).

جرست.

[جَرْ رَ سَ] (اِ صوت) آواز برهم مالیدن دندان و دریدن کرباس و امثال آن باشد. (ناظم الاطباء) (برهان). آواز برهم زدن دو چیز و بر هم سودن دندان و آواز دریدن کرباس. (غیاث اللغات) (آنندراج). جرست به تخفیف نیز آمده. و برست بکسرتین و سین مهمله از توابع جرست است؛ آوازی که وقت بریان کردن کباب می آید. (از غیاث اللغات) (آنندراج).
- جرست و برست؛ کنایه از شور و غوغا است و مراد از فتنه و شر و غمازی. و این لغت ماوراءالنهر است. (غیاث اللغات از شمسی و فرهنگ نورالدین) (آنندراج). رجوع به جرست شود.

جرست.

[جَ رَ] (اِ صوت) جَرَّست. آواز برهم زدن دو چیز و بر هم سودن دندان و آواز دریدن کرباس. (از غیاث اللغات) (آنندراج). آواز برهم سودن دندان و جزآن. (شرفنامهء منیری). رجوع بجرست شود.

جرست.

[جِرْ رِ] (اِ صوت) آواز پاره کردن کرباس و امثال آن. (لغت محلی شوشتر نسخهء خطی). رجوع به جَرَّست شود.

جرست.

[جِ رِ] (ع اِ صوت) صریر. (مجمل اللغة)(1). صریر؛ بانگ قلم و در و تخت و جز آن. (از دستور اللغة). رَنّه. (مصادر زوزنی).
- بجرست آوردن چیزی؛ به آواز نرم آوردن. (از مجمل اللغة). الترنین؛ بجرست آوردن کمان و جز آن. (مصادر زوزنی).
- جرست کردن؛ الصریف: جرست کردن دندان شتر؛ یعنی آواز کردن. الصریر. (مجمل اللغة). الاطیط. (مصادر زوزنی).
(1) - ظ. کلمه معرب جرست فارسی است. رجوع به جرست شود.

جرس جنبان.

[جَ رَ جُمْ] (نف مرکب)کسی که جرس بر کمر بسته و پیوسته جرس را می جنباند تا پاسبانان شاه بخواب نروند :
من از سحر سحر پیکان راهم
جرس جنبان هارونان شاهم.نظامی.
فتاده پاسبان را چوبک از دست
جرس جنبان خراب و پاسبان مست.نظامی.
رجوع بجرس شود.

جرس جنبانی.

[جَ رَ جُمْ] (حامص مرکب) عمل آن که جرس را می جنباند :
جرس جنبانی مرغان شب خیز
جرسها بسته بر مرغ شب آویز.نظامی.
رجوع بجرس جنبان شود.

جرس جنبانیدن.

[جَ رَ جُمْ دَ] (مص مرکب) جرس را به آواز درآوردن. کوبیدن جرس. و رجوع به جرس جنبان شود.

جرس دار.

[جَ رَ] (نف مرکب) قاصد. شاطر. (ناظم الاطباء). کنایه از قاصد و شاطر. (آنندراج) (بهارعجم) :
چون جرس دار نجیبان ره یثرب سپرند
ساربان را همه الحان جرس آسا شنوند.
خاقانی.
چون نوبت زن شاه زد کوس جنگ
جرس دار زنگی بجنباند زنگ.نظامی.

جرس زدن.

[جَ رَ زَ دَ] (مص مرکب) به آواز درآوردن آن را. (آنندراج) (بهارعجم) (ارمغان آصفی). جرس جنباندن. جرس کوبیدن :
بصد رنج دل یک نفس میزنم
بدان تا نخسبم جرس میزنم.
نظامی (از بهار عجم).
در ره عشقت نفسی میزنم
بر سر کویت جرسی میزنم.نظامی.
رجوع بجرس جنبانیدن شود.

جرس غوزه.

[جَ رَ زَ / زِ] (اِ مرکب) همان غوزه که بشکل جرس میباشد و غوزه گل پنبه که در توی برگ بود و هنوز پنبه از میانش نچیده باشند. از اهل زبان بتحقیق پیوسته است. (بهارعجم) (آنندراج).

جرس کر.

[جَ رَ سِ کَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) جرس کم آواز. (بهارعجم) (آنندراج).

جرسمة.

[جَ سَ مَ] (ع مص) تیز نگریستن. (منتهی الارب) (از متن اللغة) (ناظم الاطباء).

جرسه.

[جِ سِ] (فرانسوی، اِ)(1) ژِرسه. نوعی پارچهء نازک. || نیم تنهء بافته از نخ. (از فرهنگ فارسی معین، ذیل ژرسه).
(1) - Jersey.

جرسهای زر.

[جَ رَ یِ زَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) جرسها که از طلا باشد. || کنایه از ستارگان. (برهان) (آنندراج). رجوع به جرس و جرسهای زرین شود.

جرسهای زرین.

[جَ رَ یِ زَرْ ری](ترکیب وصفی، اِ مرکب) جرسهایی که از زر ساخته شده باشد. || کنایه از ستارگان باشد. (برهان) (آنندراج). جرسهای زر. رجوع به جرس و جرسهای زر شود.

جرسی.

[جَ] (ص نسبی) این کلمه نسبت است به جرس که نام بطنی است از مزینة. (از لباب الانساب).

جرسی.

[جِ] (اِخ)(1) پاولوس هوک(2)قصبه ای است در جمهوری نیوجرسی و ساحل رود هودسن. (از قاموس الاعلام ترکی ج3).
(1) - Jersey.
(2) - Paulus Hook.

جرسی.

[جِ] (اِخ) یا ژرسی(1). جزیره ای است در دریای مانش در 25 هزارگزی مغرب ساحل فرانسه. رجوع به ژرسی و قاموس الاعلام ترکی ج3 شود.
(1) - Jersey.

جرسی.

[جَ] (اِخ) شریح بن ضمره. و او اول کسی است که صدقات مزینة را بنزد حضرت رسول (ص) آورد. (از لباب الانساب).

جرسی.

[جِ] (اِخ) نیو جرسی. یکی از ایالات ممالک متحدهء آمریکا. رجوع به نیوجرسی شود.

جرسیف.

[جَ] (اِخ) شهری است بمغرب بین فاس و تلمسان. (از معجم البلدان). و رجوع بقاموس الاعلام ترکی شود.

جرش.

[جَ] (ع مص) خاریدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || پوست باز کردن از چوب و جز آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). || مالیدن پوست تا نرم و تابان گردد. || نیم کوفته کردن حبوب و مانند آن. (منتهی الارب) (از متن اللغة) (آنندراج) (ناظم الاطباء). از گندم و نمک آنچه درست کوبیده و آرد نشده باشد. (از اقرب الموارد). نیم کوب کردن. بلغور کردن. (یادداشت مؤلف). || سر بشانه خاریدن تا سبوسه و جز آن برود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). || نرم دویدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از ذیل اقرب الموارد) (متن اللغة). || (اِ) آوازی که از خوردن چیزهای سخت برآید. و جرس بسین مهملة لغتی است در آن. (از متن اللغة). || آواز بیرون آمدن مار از پوست چون بعض خود را ببعض دیگر خارد. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (المنجد). جرش الافعی. (منتهی الارب) (متن اللغة). رجوع به جرش الافعی شود. || آواز نیشهای مار چون بخارد. (از اقرب الموارد). || آخر شب و جز آن. یقال: اتاه بجرش منه؛ ای بآخره منه. (متن اللغة). واتینه بجرش منه. یعنی در پارهء آخرین از آن. (منتهی الارب). || پاره ای از شب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) جرش من اللیل؛ پارهء اولین که از اول شب تا ثلث آن باشد. (منتهی الارب) (متن اللغة). پارهء اول شب که از اول تا ثلث اول آن باشد و گویند یک ساعت از شب باشد. (از اقرب الموارد). و به این معنی بچهار صورت ضبط شده است، جَرش. جُرش. جُرَش و جَرَش. (از منتهی الارب) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). ج، اَجراش. جُروش. (متن اللغة) (اقرب الموارد). یقال: مضی جرش من اللیل. (اقرب الموارد).
- جرش الافعی؛ آواز بیرون آمدن مار از جلد خود چون بعضی خود را ببعض خارد. (منتهی الارب) (از متن اللغة). جَرش. رجوع به جرش شود.

جرش.

[جُ رَ] (اِخ) روستایی به یمن. (منتهی الارب). روستایی است به یمن از جانب مکه. این روستا در اقلیم اول بطول 65 درجه و عرض 17 درجه قرار دارد. و گفته اند: که جرش شهر بزرگ و بلد وسیعی در سرزمین یمن بوده است. و بعض مورخان گفته اند که: تبعّ یعنی اسعدبن کلیکرب، حرب کنان از یمن خارج شد تا بجرش رسید و در آن زمان جرش مخروبه بوده و قبیله معد در آنجا سکونت داشت و تبعّ گروهی از یاران ضعیف خود در آنجا رها کرد و گفت و «اجرشوا ههنا» یعنی در اینجا مقام کنید و این وضع را بمناسبت «اجرشوا» جرش نامیدند. و من (یاقوت) در کتب لغت جرش را به معنی مقام نیافته ام. و ابوالمنذر گفته است: جرش سرزمینی بوده که بنی منبه بن اسلم در آنجا سکونت داشتند و جرش که نام محل بود بتغلیب بر آنان اطلاق شد. این ناحیه در زمان حیات رسول (ص) بسال دهم هجری با صلح گشوده شد. (از معجم البلدان). شهرکی است [ بعربستان ] خرم و آبادان از ناحیت یمن. (حدود العالم). و رجوع بقاموس الاعلام ترکی شود.
- ادیم جرشی و ناقة جرشیه؛ منسوب به جرش است که نام روستایی است بیمن. (از منتهی الارب).

جرش.

[جَ رَ] (اِخ) نام شهر بزرگی بوده که در این عصر (عصر یاقوت) مخروبه است. کسی که آنجا را دیده است مرا حکایت کرد شهر ویران شده و چاههای بزرگی در آنجا است که دلالت بر بزرگی شهر میکند. همو گوید: نهر بزرگی در وسط شهر جریان دارد که تا این زمان آسیاب هایی با آن کار میکنند و هنوز هم معمورند. این ناحیه در سمت شرقی جبل السواد از سرزمین بلقاء و حوران از اعمال دمشق واقع شده و قرا و مزارعی دارد که همه را جبل جرش گویند. و این جرش نام مردی است که نام او جرش بن عبدالله بن علیم بن جناب بن هبل بن عبدالله بن کنانة بن بکربن عوف بن عذرة بن زیداللات بن رفیدة بن ثوربن کلب بن و برة است. این کوه و کوه عوف باهم متصل میشوند. وحمی جرش بدان منسوب است. و این ناحیه را شرحبیل بن حسنة در ایام خلافت عمر فتح کرد. (از معجم البلدان). و رجوع به امتاع الاسماع ص366، 416، 418 و 489 و قاموس الاعلام ترکی شود.

جرش.

[جَ رَ] (اِخ) شهری است در اردن. (منتهی الارب). شهری است در فلسطین. (نخبة الدهر دمشقی صص250 - 209).

جرشب.

[جُ شُ] (ع ص) کوتاه بالا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). کوتاه بالای چاق. (از متن اللغة).

جرشبة.

[جَ شَ بَ] (ع مص) به شدن بعد از بیماری یا لاغری. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) جَرشَمَة. (اقرب الموارد). || دو تا شدن و خم گردیدن زن یا به پیری رسیدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة) (از ناظم الاطباء) (آنندراج). جَرشَمَة. (از اقرب الموارد). || پنجاه ساله گردیدن. (آنندراج) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). چهل ساله یا پنجاه ساله گردیدن تا مردن. (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). جَرْشَمة. (از اقرب الموارد).

جرشت.

[جِرْ رِ] (اِ صوت) لغتی است در جرست که آواز پاره کردن کرباس و امثال آن باشد. (لغت محلی شوشتر نسخهء خطی). رجوع به جرست شود.

جرشع.

[جُ شُ] (ع ص، اِ) شتر یا اسب بزرگ. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). اشتر بزرگ. (مهذب الاسماء خطی) || بزرگ سینه و پهلوبرآمده از شتر و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بزرگ سینهء پهلوبرآمده. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) :
فنکرنه فنفرن و امترست به
هو جاء هادیة و هاد جرشع.
ابوذویب (از اقرب الموارد).
مردم بزرگ سینه. (مهذب الاسماء). || وادی بزرگ شکم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ج، جَراشِع. (منتهی الارب). جراشع؛ وادیهای بزرگ شکم و کوههای خرد و درشت. (از متن اللغة) (از ذیل اقرب الموارد). مؤلف ذیل اقرب الموارد گوید: این معنی را صغانی آرد و مفردی برای آن ذکر نکرده است و صاحب تاج گوید: بظاهر مفرد آن جرشع بر وزن قنفذ است. (از ذیل اقرب الموارد). || کوه خرد ستبر درشت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از ذیل اقرب الموارد). ج، جَراشِع. (منتهی الارب). رجوع به معنی فوق شود.

جرشفت.

[جَ شَ] (اِ) به معنی هجو باشد. شعری که در مذمت کسی گفته شود. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا). هجو و شعری که در هجو و مذمت کسی باشد. (ناظم الاطباء). شعری در بدی کسی گفتن. (یادداشت مؤلف) :
چون بترسی ز بلا و آگفت
شعر باید که نگویی جرشفت.عنصری.

جرشم.

[جَ شَ] (ع اِ) مارهای درشت پوست. (از ذیل اقرب الموارد).

جرشمة.

[جَ شَ مَ] (ع مص) به شدن از بیماری. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). جَرشَبة. (از اقرب الموارد). || تیز نگریستن. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از ذیل اقرب الموارد از لسان) بَرشَمَة. (ذیل اقرب الموارد). || ناپسند نمودن روی کسی را. (آنندراج) (از منتهی الارب) (از ذیل اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

جرشوم.

[] (عبری، ص) در عبری به معنی غریب است. (از قاموس کتاب مقدس).

جرشوم.

[] (اِخ) اسم کاهنی که با عزرا بود. عزرا 8: 2. (از قاموس کتاب مقدس).

جرشوم.

[] (اِخ) مصحف جرشون بن لاوی است. اول تواریخ ایام 6: 16 و 17 و 15: 7. (از قاموس کتاب مقدس).

جرشوم.

[] (اِخ) ارشد اولاد موسی. سفر خروج 2: 22 و 18: 3. (از قاموس کتاب مقدس).

جرشون.

[] (اِخ) نام پدر زن بختیشوع است. رجوع به تاریخ الحکما قفطی ص146 شود.

جرشه عنس.

[] (اِخ) نام موضعی است به یمن که معادنی در آنجا وجود دارد. رجوع به الجماهر ص 268 و لباب الانساب ذیل جرشی شود.

جرشی.

[جِ رَشی ی] (ع اِ) تن مردم. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء خطی) (بحر الجواهر). || نفس. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). به معنی نفس و غیرفصیح است. (از اقرب الموارد).

جرشی.

[جُ رَ شی ی] (ص نسبی) ادیم جرشی؛ منسوب است به روستایی که در یمن است. (منتهی الارب) (از تاج العروس). رجوع به جرش شود. || نوعی انگور سفید مایل بسبز دقیق ریزدانه که از هر انگوری زودتر رسیده میشود. (از ذیل اقرب الموارد از لسان).

جرشی.

[جُ رَ شی ی] (ص نسبی) منسوب است به بنوجرشی که بطنی است از حمیر. (از لباب الانساب).

جرشی.

[جُ رَ شی ی] (ص نسبی) این کلمه منسوب است به جرج که نام بقعه یا نام موضعی است به یمن و در اینکه اصل کلمهء «جرج» منصرف یا غیرمنصرف است اختلاف وجود دارد. رجوع به معجم البلدان ذیل کلمهء جرج شود.

جرشی.

[جَ رَ شی ی] (ص نسبی) این کلمه منسوب است به «جرج» و جرشی نام شخصی است که مخلافی از یمن بدو نسبت دهند و جماعتی از محدثان بجرشی شهرت دارند. (از تاج العروس ذیل جرج).

جرشی.

[جُ رَ] (اِخ) این کلمه اسم شخصی است که بگفتهء ابن کلبی در نسب قضاعه قرار دارد. رجوع به لباب الانساب شود.

جرشی.

[جَ رَ] (اِخ) ابن عبدالله بن جناب. از روات بود. (از منتهی الارب) (از تاج العروس).

جرشی.

[جَ رَ] (اِخ) ابوسفیان. از روات بود. (از تاج العروس).

جرشی.

[جَ رَ] (اِخ) ابومسعده. تابعی است. رجوع به ابومسعده شود.

جرشی.

[جَ رَ] (اِخ) الغازبن ربیعة بن عمروبن عوف. از روات بود. (از تاج العروس).

جرشی.

[جَ رَ] (اِخ) ایوب بن حسان. راوی بود و از وضین بن عطاء روایت کرد. (از تاج العروس).

جرشی.

[جُ رَ] (اِخ) حارث بن عبدالرحمان بن عوف بن ربیعة بن عمروبن عوف بن زهیربن حماطة. از یاران ابوجعفر منصور (عباسی) و مردی زیبا و شجاع بود. (از معجم البلدان).

جرشی.

[جَ رَ] (اِخ) ربیعة بن عمروبن عوف. گویند: او را با پیغمبر اکرم صحبتی بوده است. (از تاج العروس).

جرشی.

[جَ رَ] (اِخ) سلیمان بن احمد. از روات بود. (از تاج العروس).

جرشی.

[جَ رَ] (اِخ) قتادة بن فضل. از روات بود و به حران نزول کرد. (از تاج العروس).

جرشی.

[جُ رَ] (اِخ) منبه بن اسلم بن زیدبن غوث بن سعدبن غوث بن عدی بن مالک بن زیدبن سهل بن عمروبن قیس بن معاویة بن جشم بن عبدشمس بن وائل بن غوث بن قطن بن عریب بن زهیربن ایمن بن همیسع بن حمیر. راوی بود. (از لباب الانساب).

جرشی.

[جَ رَ] (اِخ) نافع بن جرشی. از روات بود. (از تاج العروس).

جرشی.

[جُ رَ] (اِخ) ولیدبن عبدالرحمان مولای آل ابوسفیان انصاری. از روات بود و از جبیربن نفیر و جز او روایت کرد. (از معجم البلدان).

جرشی.

[جَ رَ] (اِخ) هاشم بن الغازبن ربیعة بن عمروبن عوف. از روات مشهور بود. (از تاج العروس).

جرشی.

[جُ رَ] (اِخ) یزیدبن اسود. از تابعان بود. وی مغیرة بن شعبه و گروهی از اصحاب را درک کرد و مردی عابد و پارسا بود و در مرج راهط در گذشت. (از معجم البلدان).

جرشی.

[جَ رَ] (اِخ) یزیدبن اسود. از روات بود و از ابوعمر روایت کرد. (از تاج العروس).

جرشیق.

[] (اِخ) آب جرشیق. این آب از جبال ماصرم برمیخیزد و آبی بزرگ است و از قنطرهء سبوک گذشته با آب اخشین پیوندد و طولش تا به اخشین رسیدن هشت فرسنگ است. (از نزهة القلوب ج3 ص225).

جرشیة.

[جَ رَ شی یَ] (ص نسبی) ناقة جرشیة؛ منسوب است بروستایی به یمن. (از منتهی الارب) (از تاج العروس) :
بکرت به جرشیة مقطورة.
لبید (از تاج العروس).
ابن بری گوید: منسوب بجرش است که نام موضعی است به یمن. (از تاج العروس).

جرض.

[جَ] (ع مص) خبه کردن کسی را. (از منتهی الارب). خفه کردن. (ناظم الاطباء). خفه کردن کسی را. (از اقرب الموارد).

جرض.

[جَ رَ] (ع مص) فروخوردن خدو را به اندوه. (از منتهی الارب). (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || گلو درماندن طعام و جز آن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (آنندراج). خیو در گلو گرفتن و ماندن. (مصادر زوزنی). || به مردن رسیدن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (آنندراج) : چون بواسطهء ولایت رسید نامه ای به پسر آمد که پدر بمرض جرض مبتلی گشت و لباس بأس درپوشید. (ترجمهء تاریخ یمینی ص202). || آب دهن ناشتا فروبردن. (آنندراج). || خوردن آب دهان. (آنندراج). || (ع اِ) خدوی ناشتا یا عام است. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جرضم.

[جَ ضَ] (ع ص) پیر بر جای مانده از لاغری. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). || سخت پیر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

جرضم.

[جِ ضَم م] (ع ص، اِ) بسیارخوار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از ذیل اقرب الموارد) (آنندراج). || گوسفند مادهء بزرگ فربه کلانسال. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از متن اللغة) (از ذیل اقرب الموارد). || شتر بزرگ. (از متن اللغة) (از ذیل اقرب الموارد).

جرضم.

[جُ ضُ] (ع ص) بسیارخوار. (آنندراج) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بسیارخوارشکم بزرگ. (از متن اللغة). جُراضِم. (آنندراج) (از متن اللغة) (اقرب الموارد) :
اذا ماخرجنا من دمشق فلم نعد
لها ابداً مادام فیها الجراضم.
(از اقرب الموارد).
جِرضَمّ. (منتهی الارب) (متن اللغة). رجوع به این کلمه شود.

جرضی.

[جَ ضا] (ع ص، اِ) جِ جریض، به معنی غمزدهء مشرف بهلاک. (از منتهی الارب) (از متن اللغة) (از ناظم الاطباء).

جرط.

[جَ رَ] (ع مص) بگلو درماندن طعام. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از متن اللغة) (از ذیل اقرب الموارد). یا درست آن خَرَط با خاء معجمه است. (از متن اللغة). || (اِ) اندوه گلوگیر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). غصه. (از متن اللغة) (از ذیل اقرب الموارد).

جرط.

[جُ رُ] (ع اِ) زینت. آلات زینت. (از دزی).

جرع.

[جَ رَ] (ع مص) تافته تر شدن یکتاه از تاههای رسن. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). پیچیده و بافته شدن تاری از تارهای ریسمان یا چله و زه است که آشکار و برآمده است بر سایر تارهای آن ریسمان و آن ریسمان را مجرع گویند. (شرح قاموس) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). جَرِع. (منتهی الارب). || جرعه جرعه خوردن شراب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). اندک اندک شراب خوردن. (تاج المصادر بیهقی). || کردکردن (کذا). (شرح قاموس). || یکباره آب را خوردن. جَرع. (از اقرب الموارد). || جِ، جَرَعَه، به معنی ریگزاری که گیاهی نرویاند. (از معجم البلدان) (منتهی الارب). رجوع بجرعه شود.

جرع.

[جَ] (ع مص) فروخوردن آب را. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (آنندراج). آب خوردن. (دهار). شرب الماء. (بحر الجواهر). || یکباره آب را خوردن. جَرَع. (از اقرب الموارد). || اندک اندک خوردن شراب. (از مصادر زوزنی). رجوع به جرع شود. || فروخوردن خشم. (از متن اللغة).

جرع.

[جَ رِ] (ع اِ) رسنی که یکتاه آن تافته تر باشد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). چله یا رسنی که یک تاه آن پیچیده و تافته شده و بر سایر تارهای آن آشکارتر باشد. (از شرح قاموس) (از متن اللغة).

جرع.

[جُ رَ] (ع اِ) جِ جُرعَه. رجوع به جرعه شود.

جرع.

[جَ رَ] (اِخ) نام موضعی است که در بیت زیر ذکر گردیده است :
للما زنیة مصطاف و مرتبع
ممارات اودفالمقرات فالجرع.
ابن مقیل (از معجم البلدان).

جرعاء .

[جَ] (ع ص، اِ) ریگ هموار نیکونبات آسان گذار. یا زمین درشت که به ریگ ماند یا ریگ توده که هیچ نروید بر وی یا ریگ توده که یک جانب گیاه و یک جانب سنگ ریزه دارد. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). زمین سخت که به ریگ ماند. ریگ صاف هموار. || ریگ که گیاه نرویاند و آب نگاه ندارد. (از متن اللغة). ریگ هموار که گیاهی نرویاند. (از اقرب الموارد). || آنچه از ریگ گسترده شده و بیشتر آن امتداد یافته است. ج، جرعاوات. (متن اللغة) (اقرب الموارد). اَجراع. جِراع. جَرَع. جَرعَة. جَرَعَة. (از متن اللغة) (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || ریگزاری که میان آن برآمده و اطراف آن نرم باشد. (از متن اللغة).

جرعاء مالک.

[جَ ءُ لِ] (اِخ) حفصی گوید: موضعی است به دهناء نزدیک حزوی. و ابوزیاد گوید: نام ریگ زاری است. (از معجم البلدان) :
و مااستجلب العینین الا منازل
بجمهور حزوی او بجرعاء مالک
اَرَبّت رویا کل دلویة بها
و کل سماکی ملث المبارک.
ذوالرمة (از معجم البلدان).
مررنا علی حیی قضاعة غدوة
و قد اخذوا فی الزفن و الزفیان
فقلت لها ما بال زفنکم کذا
لعرس یری ذا الزّفن ام لختان
فقالوا الا انا وجدنا لنا ابا
فقلت لِیَهْنیکم بای مکان
فقالوا وجدناه بجرعاء مالک
فقلت اذا ما امکم بحصان.
شاعری از طایفهء مضر (از معجم البلدان).

جرعان.

[جِ] (ع اِ) جِ جَرَعَه و جَرْعَه به معنی ریگ هموار نیکوی نبات گذار. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

جرعب.

[جَ عَ] (ع ص، اِ) مرد درشتخوی و گول. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). مرد درشت اندام و بدخوی. (از متن اللغة) (از ذیل اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || درشت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از ذیل اقرب الموارد) (از متن اللغة). || بلای سخت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از قطر المحیط).

جرعب.

[جَ عَ] (اِخ) نام ابوصلت جخدب و او نساب است. (از منتهی الارب).

جرعبة.

[جَ عَ بَ] (ع مص) نیکو آب خوردن. (آنندراج) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). آب را نیکو خوردن. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط).

جرعبیب.

[جَ عَ] (ع ص، اِ) درشت. (از متن اللغة). || بلای سخت. (از متن اللغة) (از ذیل اقرب الموارد) یقال: «داهیة جرعبیب». (از ذیل اقرب الموارد از لسان).

جرعبیل.

[جَ عَ] (ع ص) غلیظ درشت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از ذیل اقرب الموارد) (از متن اللغة) (از قطر المحیط). گنده و ستبر. (شرح قاموس).

جرعکوک.

[جَ عَ] (ع اِ) جغرات. (منتهی الارب) (آنندراج). شیر ماست شدهء سخت و زفت است. (از قطر المحیط) (از ذیل اقرب الموارد). جُرَعکوک. (از متن اللغة). جَرعَکیک. (قطر المحیط) (ذیل اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به این کلمات شود.

جرعکوک.

[جَ رَ] (ع اِ) شیر ماست شدهء سفت. (شرح قاموس) (از متن اللغة). رجوع به جَرعَکوک شود.

جرعکیک.

[جَ عَ] (ع اِ) جغرات. (منتهی الارب). جَرعَکوک. رجوع به این کلمه شود.

جرعکیک.

[جُ رَ] (ع اِ) جغرات. (منتهی الارب). جَرعَکوک. رجوع به این کلمه شود.

جرعوب.

[جُ] (ع ص) مرد ستبر بسیار آب خوار. (منتهی الارب) (از قطر المحیط) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة).

جرعة.

[جَ عَ] (ع مص) یک آشام فروخوردن به یک بار. (منتهی الارب). یک آشام فروخوردن آب به یک بار. (ناظم الاطباء). پردهان از آب و شراب را یک بار خوردن. جُرعَة. جِرعَة. (از متن اللغة). || (اِ) ریگ هموار نیکونبات آسان گذار یا زمین درشت که به ریگ ماند. یا ریگ توده ای که یک جانب گیاه و یکجانب سنگریزه دارد. (از منتهی الارب). جَرعاء. جَرَعَة. جَرَع. اَجراع. (از متن اللغة) (از منتهی الارب). رجوع به جرعاء شود.

جرعة.

[جَ رَ عَ] (ع اِ) ریگ هموار نیکونبات آسان گذار. || زمین درشت که به ریگ ماند. (منتهی الارب) (از متن اللغة) (آنندراج). || ریگ توده که هیچ نروید بر وی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ریگزاری که هیچ نروید و آب نگاه ندارد. (از متن اللغة). || ریگ توده ای که یک جانب گیاه و یک جانب سنگریزه دارد. (منتهی الارب) (از قطر المحیط). || ریگزار گسترده ای که بیشتر آن امتداد یافته باشد. (از متن اللغه). ج، جَرَع. جَرعان. (متن اللغة) (منتهی الارب). جَرعاء. جَرَع. اَجراع. جَرعَة. رجوع به جرعاء و جرعة شود. || یک آشام از آب و شراب و جز آن یا به این معنی بضم است. جِرَعَة. جُرَعَه. (منتهی الارب) (آنندراج).

جرعة.

[جِ رَ عَ] (ع اِ) جَرَعَة. رجوع به این کلمه شود.

جرعة.

[جُ رَ عَ] (ع اِ) جَرَعَة. (منتهی الارب). رجوع به این کلمه شود.

جرعة.

[جُ عَ] (ع مص) یک بار آشامیدن. (غیاث اللغات) (از متن اللغة) (از المنجد) (از کشاف اصطلاحات الفنون) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). جِرعَة. جَرعَة. (متن اللغة) (از غیاث) (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). رجوع به کلمات مذکور شود(1). || (اِ) یک آب آشام. (آنندراج). || آن مقدار چیزی که یکبار در یک دم نوشیده شود. (غیاث اللغات). مقدار یک آشامیدن از آب و شراب و جز آن. پارهء آب. غمجه. چکه. پاره ای از آب و شراب. غرت. یک شربت.
(1) - در منتهی الارب این کلمه به هر سه حرکت جیم و فتح را به این معنی ضبط شده است.

جرعة.

[جَ رَ عَ] (اِخ) یاقوت آرد: جرعه بتحریک و صدفی بسکون را آورده است و آن موضعی است نزدیک به کوفه که زمین آن نرم و ریگزار است. و پوم الجرعة که در کتاب مسلم آمده منسوب بدین محل است. در این روز اهل کوفه در این موضع فراهم آمده و سعیدبن عاص را که از طرف عثمان والی کوفه شده و بدانجا رسیده بود برگردانیدند و ابوموسی اشعری را والی خویش گردانیده و از عثمان مسئلت کردند که ولایت او را مستقر سازد و عثمان خواستهء آنان را برآورد. (از معجم البلدان) (از منتهی الارب).

جرعه.

[جُ عَ / عِ] (از ع، اِ) در فارسی، یک بار آشامیدن :
جرعه بر خاک همی ریزم از جام شراب
جرعه بر خاک همی ریزند مردان ادیب.
منوچهری.
جرعهء حزم او به زمین رسید. (سندبادنامه ص12).
چون ز جرعه خاک را رنگی دهید
هم ببوئی زآسمان یاد آورید.خاقانی.
از نثار جام زر بر فرق خاک
جرعه بین با خاک جان آمیخته.خاقانی.
جرعه ای گر بر آسمان بخشی
شده از خفتگی زمین کردار.خاقانی.
از زکات سر قدح هر وقت
جرعه ای کن بخاکیان ایثار.خاقانی.
بشب هزار پسر جرعه ریخته بسرش بر
بروز مشعلهء تابناک داده بدستش.خاقانی.
پی سپر جرعهء میخوارگان
دستخوش بازی سیارگان.نظامی.
نخوردی بی غنا یک جرعه باده
نه بی مطرب شدی طبعش گشاده.نظامی.
طراز سخن سکهء نام تست
بقای ابد جرعهء جام تست.نظامی.
مردان هزار دریا خوردند و تشنه رفتند
تو مست از چه گشتی چون جرعه ای نخوردی.
عطار.
جرعه خاک آمیز چون مجنون کند
مر شما را صاف او تا چون کند.مولوی.
جرعه خاک آلودتان مجنون کند
مر شما را صاف آن تا چون کند.مولوی.
جرعه ای خوردیم و کار از دست رفت
تا چه بیهوشی که در می کرده اند.سعدی.
اگر شراب خوری جرعه ای فشان بر خاک
از آن گناه که نفعی رسد به غیر چه باک.
حافظ.
|| در اصطلاح صوفیه عبارت است از اسرار مقامات که در سلوک از سالک پوشیده مانده بود. (از کشاف اصطلاحات فنون). مقام سیر را گویند که سالک دریابد و نیز اسرار و مقاماتی را که از سالک پوشیده مانده باشد، گویند. (از فرهنگ مصطلحات صوفیه) :
این جرعه بنوش ای دل و شو فرش در این بزم
کین جام به خمخانهء جمشید نیابی.
عرفی شیرازی (از بهار عجم).
بی می خرابم بی جرعه مدهوش
زان لعل میگون زان چشم جادو
میرزا رضی اریتمانی (از بهار عجم).
آن باده که در شیشهء طنبور نهان است
در جرعهء تأثیر کن و ساقی آن شو.
ابوتراب انجدانی (از بهار عجم).
نرفت از خط بغداد بیشتر منصور
فقیر بود که این جرعه را تمام کشید.
سنجرکاشی (از بهار عجم).
دریا دریا بمن لبت داد شراب
نی باده تمام گشت و نی من سیراب
هر چند کشم جرعه لبم تر نشود
چون تشنه لبی که آب نوشد در خواب.
میرالهی (از بهار عجم).
و بر این تقدیر تغلیط بعضی محققین بر حضرت شیخ که جرعه بدین معنی نیامده صحیح نباشد. (از بهار عجم) (آنندراج). || مجازاً، ظرف شراب مثل شیشه و صراحی و پیاله. (از آنندراج) (بهار عجم) :
شیرین لبان چو بزم می لاله گون کنند
خون مرا بجرعه برای شگون کنند.
شیخ العارفین (از بهار عجم).
رحیق کهنه چه پرسی چه کیفیت دارد
یکی بجرعه فروریز خون ناب مرا.
حیاتی گیلانی (از بهار عجم).
- جرعهء جان؛ ظاهراً کنایه از شراب است :
جرعهء جان از زکات هر صبوح
بر سر سبوح خوان افشاندمی.خاقانی.

جرعه بخشیدن.

[جُ عَ / عِ بَ دَ] (مص مرکب) جرعه دادن :
من ندانم کز لب لعل تو یابم کام خویش
خوشدلم گر جرعه ای بخشی مرا از کام خویش
فغانی شیرازی (از ارمغان آصفی).

جرعه جستن.

[جُ عَ / عِ جُ تَ] (مص مرکب) یک شربت آب یا شراب خواستن :
نگویم که می مایهء زندگی
از او جرعه جو خضر پایندگی.
ظهوری ترشیزی (از ارمغان آصفی).

جرعه چشیدن.

[جُ عَ / عِ چَ دَ] (مص مرکب) آشام چشیدن :
لاجرم درآن ظلمت از ظلم آن سیه دلان
سالم مانده جرعه ای از آب حیات چشید.
عالی شیرازی (از ارمغان آصفی).

جرعه چکانیدن.

[جُ عَ / عِ چَ / چِ دَ](مص مرکب) شربت یا آشامی از آب یا شراب چکانیدن :
چو می خوردی بلبم نیز جرعه ای بچکان
که مردمی نبود باده نوش تنها را.
امیرخسرو دهلوی (از ارمغان آصفی).

جرعه چیدن.

[جُ عَ / عِ دَ] (مص مرکب)ظرف و صبوحی چیدن :
آستانت را برخ شاهان عالم خاکروب
بزم گاهت را بلب حوران جنت جرعه چین.
سلمان ساوجی (از بهار عجم) (از ارمغان آصفی).

جرعه چین.

[جُ عَ / عِ] (نف مرکب) آن که جرعه برچیند. جرعه چیننده :
جرعه برچیند آفتاب از خاک
من هم از خاک جرعه چین باشم.خاقانی.
برخاک در تو خون چشمم
خاقانی جرعه چین نویسد.خاقانی.
جرعه چینان مجلس همه ایم
چه عجب خاک پی سپر مائیم.خاقانی.
رجوع به جرعه چیدن شود.

جرعه خوار.

[جُ عَ / عِ / خوا / خا] (نف مرکب) جرعه خورنده. آنکه جرعه جرعه می نوشد :
قومی از کأس او مرا در خواب
جرعه خوار شراب دیدستند.خاقانی.
جرعه خوار ساغر فکر منند از تشنگی
ریزه چین سفرهء راز منند از ناشتا.خاقانی.
بر آن پیروزه تخت آن تاجداران
رها کردند می بر جرعه خواران.نظامی.
مبادا کز آن شربت خوشگوار
نباشد چو من خاکیی جرعه خوار.نظامی.
همه چون گیا جرعه خواران من
ز من سبز و تشنه بباران من.
نظامی.

جرعه خوردن.

[جُ عَ / عِ خوَرْ / خُرْ دَ](مص مرکب) یک شربت یا آشام از آب و شراب خوردن :
تبسم از لبش چون جرعه ای خورد
منادی زد که شیرینی دلم برد.
زلالی خوانساری (از ارمغان آصفی).

جرعه دادن.

[جُ عَ / عِ دَ] (مص مرکب)یک آشام یا یک شربت آب یا شراب و جز آن دادن :
بنامم زند زندگی قرعه ای
بدست کرم گر دهی جرعه ای.
ظهوری شیرازی (از ارمغان آصفی).

جرعه دان.

[جُ عَ / عِ] (اِ مرکب) چیزی که در آن جرعهء شراب ریزند. (شرفنامهء منیری) ظرفی که در آن جرعهء شراب ریزند. (برهان) مَغسَلَه. (مهذب الاسماء). پیاله، صبوحی قطره چکان :
از دیده جرعه دان کنم از رخ نمکستان
تا نوش جام و خوش نمک خوان کیستی.
خاقانی.
دوستان تشنه لب را زیر خاک
از نسیم جرعه دان یاد آورید.
خاقانی (از بهار عجم).
خورده یک دریای بصره تا خط بغداد جام
پس پیاپی دجله ای در جرعه دان افشانده اند.
خاقانی.
از پی جرعه دان مجلس تو
طینت آدمی سفال شود.
شیخ عراقی (از بهار عجم).
جناب سراج المحققین میفرمایند از بیت مذکور خلاف این معنی مستفاد میشود فتأمل. (از بهار عجم).
ز شوق آنکه تو ریزی بخاک بر، جرعه
کند ز کاسهء سر شکل جرعه دان نرگس.
سپاهانی (از شرفنامه).

جرعه رساندن.

[جُ عَ / عِ رَ / رِ دَ] (مص مرکب) یک آشام از آب یا شراب به کسی رساندن :
بحق جام جم و آب خضر ای ساقی
که جرعه ای بمن تشنهء خراب رسان.
فغانی شیرازی (از ارمغان آصفی).
عمری است که چون خاک جگرتشنهء عشقم
و ایام بمن جرعهء جامت نرسانید.خاقانی.

جرعه رسیدن.

[جُ عَ / عِ رَ / رِ دَ] (مص مرکب) یک آشام از آب یا شراب دریافتن :
بر بوی آنکه جرعهء جامی بما رسد
در مصطبه دعای تو هر صبح و شام رفت
حافظ شیرازی (از ارمغان آصفی).

جرعه ریختن.

[جُ عَ / عِ تَ] (مص مرکب) آب یا شراب را به اندازهء یک آشام ریختن :
جرعه ای کز حسرت آن تلخ کامش کشته بود.
گر پشیمان گشته ای بر تربت فرهاد ریز.
شفائی اصفهانی (از ارمغان آصفی).
اگر جرعه ای بر زمین ریزی از می
زمین چون فلک مست و دوران نماید.
خاقانی.
ساقی دیدم که جرعه بر آتش
میریزد و خاک تشنه می ماند.خاقانی.
جام جم کن جرعه بر خامان بریز
عذر تشویر از پشیمانی بخواه.خاقانی.
یا بیاد این فتاده خاک بیز
چونکه خوردی، جرعه ای بر خاک ریز.
مولوی.

جرعه ریز.

[جُ عَ / عِ] (اِ مرکب) جامی باشد ناوچه دار و آن دو قسم بود: کوچک و بزرگ. با کوچک آن دارو و شربت و غیره در گلوی اطفال ریزند و با بزرگ آن زنان در حمام آب بر سر بریزند. (برهان) (بهار عجم) (ناظم الاطباء). جرغاتو. (آنندراج) (برهان). || به معنی جرعه ریختن نیز آمده، از عالم (نظیر) خونریز به معنی خون ریختن. (بهار عجم). || قطره چکان. (یادداشت مؤلف) :
چنان کنند ز می جرعه ریز بر لب آب
که می بشیشهء صاف حباب درگیرد.
امیرخسرو دهلوی (از بهار عجم).
جرعه ریز جام ایشانند گفتی اختران
کان همه در روی چرخ جان ستان افشانده اند.
خاقانی.
از عکس خون قرابه پر می شود فلک
چون جرعه ریز دیده بدامان درآورم.
خاقانی.
آز من تشنهء سخای تو شد.
جرعه ریز سخا به آز فرست.خاقانی.
و آنچه او خورده بود و باقی ماند
و آنچه از جرعه ریز ساقی ماند.نظامی.
چون منش را به باده تیزکنم.
بر سر خصم جرعه ریزکنم.نظامی.
سکندرمنش کرد بر باده تیز
ز می کرد یاقوت را جرعه ریز.نظامی.

جرعه زدن.

[جُ عَ / عِ زَ دَ] (مص مرکب)یک آشام آب یا شراب نوشیدن :
در ته دوزخ ز شوق جرعهء کوثر زدن
بر لب کوثر ز شرم حسرت نم داشتن.
عرفی شیرازی (از ارمغان آصفی).

جرعه طلبیدن.

[جُ عَ / عِ طَ لَ دَ] (مص مرکب) یک آشام آب یا شراب خواستن :
مران ز انجمن خویش تنگدستان را
که جرعه ای ز سر احتیاج می طلبند.
فغانی شیرازی (از ارمغان آصفی).

جرعه فشاندن.

[جُ عَ / عِ فِ دَ] (مص مرکب) یک آشام یا شراب افشاندن :
ما صبوحی طلبان صوفی صافی نفسیم
جرعه بر صبح فشاند لب میخوارهء ما.
طالب آملی (از ارمغان آصفی).
دیده می پالای و گیتی خاکپای
جرعه های این بر آن خواهم فشاند.خاقانی.

جرعه کش.

[جُ عَ / عِ کَ / کِ] (نف مرکب)جرعه نوش. رجوع بجرعه کشیدن و جرعه نوش شود :
عقل جگر تفته ای است همت خشک آخوری است
جرعه کش جام او زله بر خوان او.خاقانی.
دادگرا فلک ترا جرعه کش پیاله باد
دشمن دل سیاه تو غرقه بخون چو لاله باد.
حافظ (از بهار عجم).
راهم مزن بوصف زلال خضر که من
از جام شاه جرعه کش حوض کوثرم.
حافظ.
حافظ از حشمت پرویز دگر قصه مخوان
که لبش جرعه کش خسرو شیرین من است.
حافظ (دیوان چ قزوینی ص38).
خونین جگران را چه غم از ناز و نعیم است
عاشق که بود جرعه کش دوست ندیم است.
فغانی شیرازی (از ارمغان آصفی).

جرعه کشیدن.

[جُ عَ / عِ کَ / کِ دَ](مص مرکب) یک آشام آب یا شراب نوشیدن :
در پرده هر آن جرعه که چون ابر کشیدی
یک یک ز عذار و عرق افشان تو گل کرد.
صائب (از آنندراج).

جرعه ماندن.

[جُ عَ / عِ دَ] (مص مرکب)یک آشام آب یا شراب در ظرف باقی ماندن :
در شیشه جرعه ای ز شراب شبانه ماند
اسباب فتنه باز بدست زمانه ماند.
مرشد یزدی (از ارمغان آصفی).

جرعهء ناتمام.

[جُ عَ / عِ یِ تَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) آشام ناقص :
جان خاک تو شد که خاک راهم
از جرعهء ناتمام روزی است.خاقانی.

جرعه نوش.

[جُ عَ / عِ] (نف مرکب)جرعه کش. باده نوش. آنکه جام شراب را تا ته آن مینوشد. (ناظم الاطباء) :
من جرعه نوش بزم تو بودم هزار سال
کی ترک آبخورد کند طبع خوگرم.حافظ.
ای جرعه نوش مجلس جم سینه پاک دار
کایینه ای است جام جهان بین که آه از او.
حافظ.

جرعه نوشی.

[جُ عَ / عِ] (حامص مرکب)حاصل عمل جرعه نوشیدن :
خیال آب خضر بست و جام اسکندر
بجرعه نوشی سلطان ابوالفوارس شد.حافظ.

جرعه نوشیدن.

[جُ عَ / عِ دَ] (مص مرکب) یک آشام یا شراب نوشیدن. جرعه زدن :
شاه اگر جرعهء رندان نه بحرمت نوشد
التفاتش بمی صاف و مروق نکنیم.
حافظ (از ارمغان آصفی).
رجوع به جرعه زدن شود.

جرعه های سبزتشت.

[جُ عَ / عِ یِ سَ تَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از ستارگان. (از آنندراج).

جرعه یافتن.

[جُ عَ / عِ تَ] (مص مرکب)آشام بدست آوردن. جرعهء می طلبیدن :
خورشید خاک شد ز پی جرعه یافتن
آن دم که جام جام کشیدن بصبحگاه.
خاقانی.

جرعیب.

[جِ] (ع ص، اِ) مرد درشتخوی گول. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة). جَرعَت. (از متن اللغة) (آنندراج).

جرغ.

[ ] (اِخ) نام نهری است بنزدیک بخارا که از شهر می آمد و بجرغ می رسید و آن را سیراب میکرد و افزونی آن به نهر شهر برمیگشت. (از احوال و اشعار رودکی سعید نفیسی ص110).

جرغاتو.

[جَ] (اِ) بمعنی جرعه ریز است و آن جامی باشد که با آن دارو و امثال آن در گلوی اطفال ریزند. (برهان) (از آنندراج). چکه ریز. قطره چکان. (یادداشت مؤلف). جرغتو. (برهان). و رجوع به جرعه ریز و جرغتو شود.

جرغان.

[جَ] (اِ) طمغا و طغرای آتش پرستان. (ناظم الاطباء).

جرغتو.

[جَ غَ] (اِ) به معنی جرغاتو است. به عربی بلبله گویند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). جرعه ریز. (از برهان) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). جُرعَتو. (برهان) (آنندراج). و رجوع بجرغاتو و جرعه ریز شود.

جرغ جرغ.

[جِ جِ] (اِ صوت) آواز شکستن انگشتان که برای رفع ماندگی، انگشت کنند و مانند آن. (یادداشت مؤلف). جِرِغ جِرِغ. رجوع بکلمه مزبور شود.

جرغ جرغ.

[جِ رِ جِ رِ] (اِ صوت) جِرِغ جِرِغ؛ آواز شکستن انگشتان و مانند آن. (یادداشت مؤلف). رجوع بکلمهء مزبور شود.

جرغد.

[جَ غَ] (اِ) جگرآگند. یعنی رودهء گوسفند که آن را از گوشت و مصالح آگنده باشند. (ناظم الاطباء). || چراغ. || چراغدان. جَرْغَنْد. (ناظم الاطباء). رجوع به جرغند شود.

جرغر.

[] (اِخ) نام روستایی از توابع بخارا. (از احوال و اشعار رودکی نفیسی ص109).

جرغلی.

[] ( )
هزار اشتر از بختی و خنگلی
دو صد اسب تاتاری و جرغلی(1).اسدی.
رجوع به جزغلی شود.
(1) - در گرشاسبنامه (ص386) این بیت به این صورت آمده:
هزار اشتر از بختی و جنگلی
دوصد اسپ تاتاری و جزغلی.

جرغند.

[جَ غَ] (اِ) به معنی جگرآگند است که رودهء گوسفند با گوشت و مصالح آگنده باشند و به عربی عصیب گویند. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). امعاء گوسفند به گوشتابه پرکرده باشند. چرغند. جگرآغند. رونج. زونج لکامه و به عربی عصیب. (شرفنامه منیری). جگرآگند که جگر و دنبه و گوشت و نخود و برنج در روده کرده بپزند. (یادداشت مؤلف). || چراغ. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا). || چراغدان. (برهان) (انجمن آرا). جرغد. رجوع به جرغد شود.

جرغوب.

[جُ] (ع ص، اِ) مرد ستبر بسیار آب خوار. (آنندراج).

جرغوتای.

[] (اِخ) رجوع به فهرست تاریخ غازان شود.

جرغول.

[جَ] (اِ) دارویی است که آن را زبان بره و به عربی لسان الحمل خوانند. (برهان) (آنندراج). به فارسی اسم لسان الحمل است. (تحفهء حکیم مؤمن). گیاهی دارویی که بارتنگ و بتازی لسان الحمل گویند. جَرغون. (ناظم الاطباء). چرغول. (برهان). دارویی است که آن را زبان بره گویند. (یادداشت مؤلف).

جرغول.

[] (اِخ) قریه ای در پانصد و چهل وهشت هزارگزی طهران میان ذوالقدر و جیلونی واقع و آنجا ایستگاه ترن است. (یادداشت مؤلف).

جرغون.

[جَ] (اِ) جَرغول. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به جرغول شود.

جرغه.

[جَ غَ] (اِ) جرگه. حلقه. حوزه.
- جرغه زدن؛ دائره وار گرد آمدن. (یادداشت مؤلف).
- جرغه زدن جماعتی؛ دائره وارگرد آمدن. شاید صورتی از جرگه است. (یادداشت مؤلف).

جرغه.

[جَ رِغْ غَ] (اِ) در تداول عامه ابیز، ابیزک، شراره. جرقه. (یادداشت مؤلف). و رجوع به جرقه شود.

جرغه.

[جُ] (اِخ) دهی است از دهستان شش ده قره بلاغ از بخش مرکزی شهرستان فسا. این ده در پنجاه وسه هزارگزی خاور فسا و دوهزارگزی راه فرعی نسا به دارکوبه قرار دارد و محلی جلگه و معتدل است. 212 تن سکنهء شیعی مذهب و فارسی و ترکی زبان دارد. آب آن از چاه تأمین میشود و محصول آنجا غلات، پنبه و حبوب و شغل اهالی زراعت و قالی بافی است و راه فرعی دارد و ساکنان آن از طایفهء اینانلو هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

جرف.

[جُ رُ] (ع اِ) مکانی که آن را سیل کنده باشد. (غیاث از کنز و صراح) آب کند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). آبگیر. (غیاث از منتخب). کنارهء دریا. (یادداشت مؤلف) ج، جِرَفَة. (منتهی الارب). جانب نهر که آب آن را برده باشد و هر ساعت ریزش کند. (از اقرب الموارد) : «افمن اسس بنیانه علی تقوی من الله و رضوان خیر ام من اسس بنیانه علی شفا جرف هار». (قرآن 9/110). || شفاجرف؛ لب وادی. (یادداشت مؤلف). لب جوی که آب آن را برده باشد. (از اقرب الموارد). رجوع بجرف شود.

جرف.

[جُ] (ع اِ) جایی که سیل آن را ببرد. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).
- امثال: فلان یبنی علی جرف هار لایدری ما لیل من نهار.
(اقرب الموارد).
جُرُف. (اقرب الموارد). جِرف. (منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد). رجوع بکلمات مزبور شود. || روی کوه هموار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). پهنی کوه هموار. (از ذیل اقرب الموارد). || نشان روی ران یا بدن شتر. (ناظم الاطباء). || آب کند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). ج، اَجراف. (منتهی الارب). آب گندرود. (ترجمان القرآن ترتیب عادل بن علی).

جرف.

[جِ] (ع اِ) کنج دهن. (منتهی الارب). کنج دهان. (ناظم الاطباء). درون کنج دهان. باطن الشدق. (از اقرب الموارد). || جایی که آنرا سیل نبرد. (منتهی الارب) (از ذیل اقرب الموارد). المکان الذی لایاخذه السیل. (قاموس از ذیل اقرب الموارد). جُرف. (منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد). رجوع به جُرف شود.

جرف.

[جَ] (ع اِ) مال صامت باشد، یا ناطق. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). مال بسیار صامت باشد. یا ناطق. (از متن اللغة) (از ذیل اقرب الموارد). || فراخ سالی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از متن اللغة) (از ذیل اقرب الموارد). || داغ و نشانی در رانهای شتر همانند نشان و داغ بینی. (از اقرب الموارد). || گیاه باهم پیچیده. (آنندراج) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از ذیل اقرب الموارد) :
ارض بها عشب جرف و لیس بها
ماء و اخری بها ماء ولا عشب.
ابوتمام (از ذیل اقرب الموارد).
|| درختهای خشک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || طعن واسع. (از متن اللغة). || نوعی از انجیر که مار آن را دوست دارد. (آنندراج) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). انجیر خشک کوهی. || گیاه افانیه خشک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از ذیل اقرب الموارد از لسان) (از متن اللغة) (آنندراج). || رجل جرف؛ ای مختلف. (از ذیل اقرب الموارد).
- عود جرف؛ چوب مختلف. (منتهی الارب).
- قدح جرف؛ چوب مختلف. (از ذیل اقرب الموارد) (از منتهی الارب).
|| (مص) کاویدن زمین. (آنندراج) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || با بیل چیزی را از زمین برداشتن. (از ذیل اقرب الموارد). گل به بیل از زمین روفتن. (المصادر زوزنی). به بیل خاک و گل برکندن از زمین. (آنندراج) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بردن همه چیز. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تمام یا بیشتر چیزی را بردن. (از اقرب الموارد). || از بیخ و بن برکندن یا بسیار گرفتن چیزی را. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (آنندراج).

جرف.

[جَ] (ع اِ) جِ جَرفَة. (منتهی الارب).

جرف.

[] (اِخ) نام یکی از بیست و شش اقلیم اندلس بحسب تقسیم بندی که ادریسی کرده است. (از الحلل السندسیة ج1 ص40).

جرف.

[جُ] (اِخ) یاقوت آرد: جرف در قول ابوسعید، نام موضعی است به یمن که بعض علما بدانجا منسوبند. (از معجم البلدان).

جرف.

[جُ] (اِخ) نام ناحیه ای از نواحی یمامه است که یوم الجرف در آنجا روی داد. و آن وقعه ای بود بین بنویربوع و بنوعبس که در آن جنگ شریح و جابر فرزندان وهب بن عوذبن غالب بقتل رسیدند و فروة و ربیعة فرزندان حکم بن مروان بن زنباع به اسارت رفتند. (از معجم البلدان). و رجوع به یوم الجرف شود.
- یَومُالْجُرف؛ از ایام عرب است. و آن به اعتبار وقعه ای است که بین بنویربوع و بنوعبس در محل جرف از نواحی یمامه روی داد. (از معجم البلدان) :
فینابقیات من الخیل صرم
سبعة آلاف و ادراع رزم
و نحن یوم الجرف، جئنا بالحکم
قسراً و اسری حوله لم تقتسم
رافع بن هزیم (از معجم البلدان).
رجوع بجرف شود.

جرف.

[جُ] (اِخ) نام موضعی است بنزدیک مکه و در آنجا بین هذیل و سلیم وقعه ای روی داد. (از معجم البلدان).

جرف.

[جُ] (اِخ) نام موضعی است بحیره که منازل منذر به آنجا بود. (از معجم البلدان).

جرف.

[جُ] (اِخ) نام موضعی است در سه میلی مدینه از جانب شام. عمر بن خطاب و مردم مدینه در آن محل اموالی داشتند. و بئر جشم و بئر جمل نیز در آنجاست. گویند: این موضع را که نام اصلی آن عرض است بدان جهت جرف نامیدند که چون تبعّ از آنجا عبور میکرد گفت: هذا جرف الارض. و نام قبلی آن در این بیت کعب بن مالک آمده است:
اذا ما هبطنا العرض قال سراتنا
علام اذا لم نمنع العرض نزرع.
و نام آن بصورت فوق در احادیث بتکرار آمده است. (از معجم البلدان):
و لنا بئر رواء جمة
من یردها باناء یغترف
تدلج الجون علی اکنافها
بدلاء ذات امراس صدف
کل حاجاتی بها قضیتها
غیرحاجاتی علی بطن الجرف.
کعب بن اشرف یهودی (از معجم البلدان).

جرف.

[جَ] (اِخ) دهی است از دهستان کبودگنبد از بخش کلات شهرستان درگز. این ده در بیست وهشت هزارگزی خاور کلات قرار دارد و محلی کوهستانی و معتدل است و 680 تن سکنهء شیعه مذهب ترک زبان دارد. آب آن از قنات تأمین میشود و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت، مالداری و مکاری است و راه آن مالرو است و به اصطلاح محلی آن را ژرف هم میگویند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

جرفاء .

[جَ] (اِخ) از ایام عرب است و شاید نام موضعی است. (از معجم البلدان).

جرفادقان.

[جُ دَ / دِ] (اِخ) جربادقان. گلپایگان. رجوع به گلپایگان شود.

جرفادقانی.

[جُ دَ / دِ] (اِخ) ناصح بن ظفربن سعد منشی مکنی به ابوالشرف صاحب ترجمهء تاریخ عتبی معروف بتاریخ یمینی است وی از مشاهیر نویسندگان فارسی اواخر قرن ششم بشمار است. ملک الشعراء بهار در سبک شناسی آرد: جرفادقانی معاصر سلطان طغرل آخرین ملوک سلجوقی عراق بود. بعد از کشته شدن طغرل در سنهء 590 ه . ق. و اختلال حال عراق بسبب طغیان ممالیک سلجوقیه و آمدن سلطان تکش خوارزمشاه چند کرت به عراق و گرفتن و غارت همدان و بازگشتن وی در اواخر قرن ششم در حدود 592 ه . ق. که جمال الدین الغ باربیگ آیبه دست اندر کار سلطنت عراق بود و با اتابک ازبک همدست و در نواحی بین عراق شوکتی بهم رسانیده، منشی جرفادقانی را در خدمت وزیر ابوالقاسم علی بن حسن، قربتی روی داد. به امر مشارالیه تاریخ عتبی معروف به یمینی را از عربی بپارسی ترجمه کرد، که هم بتاریخ یمینی نامیده میشود، و تاریخ ترجمه سنه 603 ه . ق. است. این کتاب بطبع رسیده است و یکی از کتب بسیار فصیح و پرمایهء زبان فارسی است که بسبک عصر خود تحریر یافته است و از حیث فصاحت و استحکام پایه و پرمایگی با اصل تازی برابری میکند. از حیث سبک تقلیدی از کلیله و دمنه و شیوهء نصرالله منشی است با این تفاوت که گاه بگاه صنعت سجع در آن بکار رفته است. (از سبک شناسی ج2 ص386). و رجوع به از سعدی تا جامی و جربادقانی شود.

جرفار.

[جُرْ رَ] (اِخ) یاقوت آرد: شهری است پرنعمت در ناحیهء عمان که بیشتر آن را جلفار نامند. (از معجم البلدان).

جرفاس.

[جِ] (ع ص، اِ) مرد باقوت درشت خلقت. (آنندراج) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). مرد بزرگ. (مهذب الاسماء). جُرافِس. (از اقرب الموارد). ج، جَرافیس. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء نسخهء خطی). || شتر بزرگ. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج). جُرافِس. (اقرب الموارد). || شیر درنده. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج). جُرافِس. (اقرب الموارد). رجوع بجرافس شود.

جرفاس.

[] (اِخ) نام یکی از شعرای عرب است. وی یکی از برادران ذی الرمة شاعر معروف عرب است. رجوع به عقدالفرید ج8 ص128 شود.

جرفاسی.

[جِ] (ص نسبی) منسوب است به جرفاس که نام مردی است و اعین جرفاسی بدو منسوب است. (از لباب الانساب). و رجوع به جرفاسی و (اعین) شود.

جرفاسی.

[جِ] (اِخ) اعین. مولای ابن جرفاس است. وی از روات بود و از حسن روایت کرد و ابوعقیل شاهین حاجب مروزی از او روایت داشت. (از لباب الانساب).

جرفسة.

[جَ فَ سَ] (ع مص) بر زمین افکندن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بر زمین افکندن. (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). || تمام گرفتن. (منتهی الارب) (آنندراج). || از بیخ بر کندن. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). || بحرص تمام خوردن. (از منتهی الارب) (از متن اللغة) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || استوار کردن. (از متن اللغة) (از ذیل اقرب الموارد). استوار و سخت ببستن: جرفسه؛ ای شد وثاقه؛ ای قعطرته. (از متن اللغة) (از ذیل اقرب الموارد).

جرفقة.

[جَ فَ قَ] (ع اِ) خاصرة یا استخوان آن. (یادداشت مؤلف).

جرفة.

[جَ فَ] (ع مص) بردن همهء چیزی را. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (آنندراج). || از بیخ برکندن چیزی را. || بسیار گرفتن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || کاویدن زمین را. || به بیل خاک و گل برکندن از زمین. || (اِ) داغی است که بر ران یا بدن ستور کنند. ج، جِرف. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). داغی است از داغهای شتر. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). || پوست شتر که برکنده تاب دهند و بگذارند تا خشک گردد و به پشکل بز ماند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از ذیل اقرب الموارد) (از متن اللغة). || پارهء چرم بریده از ران یا بدن شتر که آن را آونگان گذارند بجهت نشان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). جُرفَة. (متن اللغة) (از ذیل اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || ارض جرفة؛ زمین مختلف. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جرفة.

[جِ فَ] (ع اِ) کوه ریگ. (منتهی الارب) (آنندراج) (از متن اللغة) (از ذیل اقرب الموارد). پشتهء مستطیل از ریگ. (ناظم الاطباء). || ریزهء نان(1). (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از متن اللغة) (از ذیل اقرب الموارد). ج، جِرَف. (متن اللغة) (ناظم الاطباء) (منتهی الارب).
(1) - در منتهی الارب: این کلمه کوه ریگ و ریزهء آن ضبط شده و به ظاهر آن مصحف نان است.

جرفة.

[جَ فَ] (ع اِ) پوست پارهء بریده که بر ران شتر آونگان باشد جهت نشان. (آنندراج) (منتهی الارب). جُرفَة. در تمام معانی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (متن اللغة). رجوع به این کلمه شود.

جرفة.

[جِ رَ فَ] (ع اِ) ج، جُرُف، به معنی آبکند. (آنندراج) (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). رجوع به جرف شود.

جرفة.

[جُ فَ] (اِخ) آبی است به یمامه. (منتهی الارب). موضعی است به یمامه از آبهای عدی بن عبد مناة بن ادّ. (از معجم البلدان).

جرفی.

[جُر] (اِخ) احمدبن ابراهیم. راوی بود. وی از حافظ ابوالقاسم بن عبدالوارث شیرازی استماع حدیث کرد. (از لباب الانساب) (از معجم البلدان).

جرق.

[] (معرب، اِ) مقام موسیقی. پردهء موسیقی. بظاهر همان جرکه است. (از دزی). رجوع به جرکه شود.

جرقام.

[ ] (اِخ) نام قریه ای از قرای قم. رجوع به تاریخ قم ص26 شود.

جرق جرق.

[جِ جِ] (اِصوت) آواز شکستن تیرهای سقف. (یادداشت مؤلف).

جرقند.

[جَ قَ] (اِ) املا یا لهجه ای است در جرغند. رجوع به جرغند شود.

جرقوه.

[جَ] (اِخ) گویا از قرای اصفهان است. و گروهی بدانجا منسوبند. (از معجم البلدان).

جرقویه.

[جَ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای بخش مرکزی شهرستان شهرضاست. این دهستان در خاور شهرضا واقع شده و مشخصات آن بشرح زیر است: از شمال بدهستان رودشت و از جنوب بدهستان سمیرم پایین و بلوک آباده و از خاور به بخش ابرقو و بخش خضرآباد و از باختر بدهستان حومهء بالا و پایین محدود است. پنج رشته ارتفاع در این دهستان در جهت خاوری باختری بموازت هم از شمال شروع می شود و در جنوب دهستان خاتمه پیدا میکند و فواصل این رشته ارتفاعات کویر است و در این فواصل آبادی وجود ندارد و باتلاق گاوخونی در شمال خاوری این دهستان واقع شده و عرض باتلاق در وسیع ترین قسمت سی کیلومتر و طول آن پنجاه و پنج کیلومتر است آب این باتلاق در زمستان بیشتر میشود و در تابستان و بهار بعلت اینکه آب زاینده رود بمصرف آبیاری آبادیهایی میرسد که در مسیر آن واقع شده اند، خشک میشود. لذا در این دو فصل آب باتلاق کمتر است. هوای دهستان نسبةً معتدل و در نواحی کویر باتلاق گاوخونی گرم میباشد و در تابستان بادهای گرم میوزد. آب اکثر قریه ها از قنات تأمین میشود و آن آب کمی شور است. محصول عمدهء این دهستان عبارت است از: پنبه، غلات و حبوب و شغل عمدهء اهالی زراعت و صنایع دستی محلی زنان کرباس بافی است. یک تیره از طوایف عرب در محمدآباد و نصرآباد هستند که بگله داری مشغول اند و ییلاق و قشلاق نیز میکنند. کلیهء آبادیهای این دهستان بوسیلهء راههای ارابه رو که میتوان در تابستان ماشین برد، بهم مربوط هستند و در چند کیلومتری آبادی رامشه، شکارگاهی است که شکار گور در آن یافت میشود. این دهستان شامل بیست و هفت ده کوچک و بزرگ است و 30307 تن سکنه دارد که زبان مادری آنان فارسی و مذهب آنها شیعهء اثناعشری است. مرکز جرقویهء بالا حسن آباد و مرکز جرقویهء پایین محمدآباد است و قریه های مهم دهستان عبارتند از: محمدآباد، حسن آباد، مالواجرد، پیکان، نیک آباد، نصرآباد، رامشه و دستجرد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

جرقویهء بالا.

[جَ] (اِخ) از بلوکات شهرضای اصفهان است. رجوع به جرقویه شود.

جرقویهء پایین.

[جَ] (اِخ) از بلوکات شهرضای اصفهان. رجوع به جرقویه شود.

جرقه.

[جِ رِقْ قَ] (اِ) خدرک. شرر. شراره. ابیز. استاره. ستاره. (یادداشت مؤلف).

جرقه شدن.

[جِ رِقْ قَ شُ دَ] (مص مرکب) در تداول عامه از جا دررفتن، خشمناک شدن. (یادداشت مؤلف).

جرقه لنکوم.

[] (اِخ) پسر قایدوخان و برادر بایسنقر جد چنگیزخان است که قوم تابچوت از نسل او پیدا شدند. (از حبیب السیر چ خیام ج3 ص13).

جرک.

[جُ] (ع اِ) دشت و صحرا و بیابان باشد. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بیابان. (جهانگیری)(1).
(1) - ضبط کلمه در جهانگیری بضم جیم و راء است.

جرک.

[جُ] (اِخ)(1) نام کتابی است. رجوع به تحقیق ماللهند صص76، 77 و 192 شود.
(1) - Caraka.

جرک.

[جَ] (اِخ) دهی است از دهستان حرجند از بخش مرکزی شهرستان کرمان. این ده در شصت وهفت هزارگزی شمال کرمان و دوهزارگزی جنوب راه شهداد به راور قرار دارد و محلی کوهستانی و سردسیر است. و 85 تن سکنهء فارسی زبان شیعی مذهب دارد و آب آن از قنات تأمین میشود و محصول آن غلات و حبوب و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

جرکا.

[جِ] (ترکی، اِ) لهجه ای است در جیرکا و جیرکه به معنی سلک و صف و قطار. (از سنگلاخ). فرمان داد تا سواران بر مدار ایستاده جرکا کشند. (جامع التواریخ رشیدی).

جرکان.

[جَ] (اِخ) دهی است به اصفهان. (از منتهی الارب). از قرای اصفهان است. (از معجم البلدان).

جرکان.

[جَ] (اِخ) از قرای جرجان است. (از معجم البلدان) (از مرآت البلدان ج4 ص221).

جرکان.

[] (اِخ) از طسوج جهرود است. (از تاریخ قم ص 119).

جرکان.

[] (اِخ) از دیه های خوی. (از تاریخ قم ص 141).

جرکان.

[] (اِخ) از دیه های قاسان. (از تاریخ قم ص 138).

جرکان.

[] (اِخ) از دیه های وره. (از تاریخ قم ص 138).

جرکان.

[] (اِخ) از رستاق خوی. رجوع به تاریخ قم ص 118 شود.

جرکان.

[] (اِخ) از طسوج قم است. (تاریخ قم ص 57).

جرکان ده.

[] (اِخ) در چهار فرسخی جنوب سمیرم است.

جرکانی.

[جَ] (اِخ) یکی از طوایف ایل قشقایی ایران مرکب از دویست خانوار است. و در سه ده خسرو شیرین سکونت دارند. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص80).

جرکانی.

[جَ] (اِخ) محمد بن احمد مکنی به ابوالرجاء. یکی از حفاظ مشهور بود. وی از ابوبکر محمد بن ریده و ابوطاهر محمد بن احمدبن عبدالرحیم کاتب و کسانی که در این طبقه اند، حدیث استماع کرد و در حدود سال 514 ه . ق. درگذشت. این کلمه منسوب است به جرکان از دیه های اصفهان. (از معجم البلدان). و رجوع به لباب الانساب شود.

جرکانی.

[جَ] (اِخ) محمد بن محمد بن معروف مکنی به ابوالعباس. خطیبی بود بجرکان. وی مستملی (محرر) ابوبکر اسماعیلی بود. (از معجم البلدان). و رجوع به لباب الانساب شود.

جرکانی ایتام.

[] (اِخ) نام یکی از طوایف ایل قشقایی دارای چهل خانوار است که در ده بیضا سکونت دارند. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص81).

جرکز.

[] (اِخ) حمدالله مستوفی آرد: جرکز مملکتی است به اقلیم ششم و صحاری و علف زارهای بسیار دارد و سکانش صحرانشین، و معاش آن گروه از دواب و مواشی بود. (از نزهة القلوب ج3 ص267).

جرکسی.

[ ] (اِخ) محمودبن عمر. او راست: رساله ای در مقدمات علوم. (از معجم المطبوعات).

جرکش.

[جَ کَ] (ع اِ) زرکش. برادهء طلا. ریزه های طلا. (از دزی).

جرکشیک.

[] (اِخ) قریه ای است از قرای بلوک ساوجبلاغ از بلوکات تهران. (از مرآت البلدان ج4 ص221).

جرکلباد.

[] (اِخ) نام یکی از رودخانه هایی که وارد خلیج استرآباد میشود. (از ترجمهء سفرنامهء مازندران رابینو ص97).

جرک و برک.

[جِ رِ کُ بِ رِ] (اِ صوت مرکب) یا چرک و پرک. در تداول عامه صدای دو چیز که بهم تصادم کند. صدای تف دادن خوراکی چون پیاز و مانند آن.

جرک و برک کردن.

[جِ رِ کُ بِ رِ کَ دَ] (مص مرکب) رجوع به جرک و برک شود.

جرکه.

[] (اِ) زیرترین سیم ویالون. (از دزی).

جرگ.

[جَ] (اِ) حلقهء معرکهء کشتی گیران. (غیاث اللغات از چراغ هدایت). معرکهء کشتی گیران که آن را ورزش خانه و تعلیم گه و تعلیم گاه نیز گویند. (بهار عجم) (آنندراج) : و بعد از آن به جرگ حشریان را تحرک دادند. (جهانگشای جوینی).
جرگ را دیدهء حیرت زدهء محشر کن
تازه کن زمزمه را ساز عراقی سر کن
قابل اهل دل و لایق الفت نبود
جرگ و نرگی که درو شور محبت نبود.
میرنجات (در خطاب بمطرب از بهار عجم و آنندراج).
|| حلقهء مجلس. (آنندراج) (بهار عجم). حلقه و صف مردم و حیوانات. (ناظم الاطباء) :
اگر این است ساز و برگ خونی
نباشد حسن گل در جرگ خونی.
سنجر کاشی (از بهار عجم).
|| نوعی از شکار (کردن) که مردم بسیاری دور شکار را حلقه بسته و آن را در میان گیرند. (از ناظم الاطباء). مرادف نرگ که به معنی حلقه زدن لشکر برای شکار باشد. (از بهار عجم) (آنندراج).

جرگاه.

[] (اِ مرکب) در تاریخ ابن خلکان (ج2 ص179) این عبارت آمده: «واستدعی الی مضرب سلطان الدولة ثم قبض علیه (علی فخرالملک) و عدل به الی جرگه و قد احیط علی امواله و خزائنه و کرائمه و ولده و اصحابه». این لغت در جائی دیده نشده است و گمان میکنم از جر عربی و گاه فارسی مرکب شده باشد، نام جایی که عاملین را برای اخذ بقایا، جر و شکنجه میکردند. (یادداشت مؤلف).

جرگلان.

[جَ گَ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای بخش مانهء شهرستان بجنورد است. این دهستان در شمال و شمال باختری بجنورد و جنوب مرز ایران و شوروی واقع است. ساکنان دهستان تمام تراکمه اند. مرکز آن حصارچه است. قرائی که در کنار مرز ایران و شوروی قرار دارند عبارتند از: آقاقورت، اشرف وال، یکه صعود، باغلق توتلی و کرکولی. این دهستان از 56 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و جمعاً 11310 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

جرگلباد.

[] (اِخ) جرّ در لغت فارسی جایی بریده و دریده و کنده را گویند. در زمان صفویه طایفهء تراکمه از سمت گرگان و استرآباد به حوالی اشرف آمده سرقت مینمودند. شاه عباس فرمان داد از حد کوه الی لب دریا خندقی عمیق طولاً چهار فرسخ و عمقاً ده ذرع کندند و راهی باریک از معبر خیابان که دو طرف آن جنگل است گذاشته در آنجا مستحفظین گماشت. در واقع سد طریق تراکمه بود و سواره و پیاده به ازدحام انبوهی نمیتوانستند که از آن جانب به استراباد و گلباد و اشرف ترکتاز آورند. اکنون از مرور دهور آن (خندق) کنده شده و اشجار رسته، معهذا عبور از آن به صعوبت ممکن است. (از فهرست) (یادداشت بخط مؤلف). پنجم [ از استحکامات مازندران ] جرگلباد یا خندق گلباد که در زمان پادشاهی کریم خان زند بوسیلهء محمدخان سوادکوهی که به آن موقع حاکم مازندران بود کنده شده است تا اشرف و حدود شرقی مازندران را از تاخت و تاز ترکمن ها حفظ کنند. (از ترجمهء سفرنامهء مازندران رابینو ص35).

جرگه.

[جَ گَ / گِ] (اِ) حلقه زدن و صف کشیدن مردم و حیوانات دیگر. (برهان). صف کشیدن انبوه مردم. (غیاث اللغات). مطلق صف و حلقه است خواه مردمان باشد، خواه سایر حیوان از چرنده و پرنده. (از آنندراج) (بهار عجم). حلقه. حوزه. جرغه. پره. مجمع. جماعت. محفل. رج. سپاه. صف. قطار. (یادداشت مؤلف) : و فرمان شد که لشکرهایی که بر مدار استاده اند بجرگه روان شدند. (جامع التواریخ رشیدی). و لشکر در قفای آن دیوار به جرگه فرود آمدند. (جامع التواریخ رشیدی):
عقل از زمرهء انیس و جلیس
بخت در جرگهء عبید و خدم.
نورالدین ظهوری (از بهار عجم و آنندراج).
چو تیغت کند کار بر جرگه تنگ
درآید بدم لابه غران پلنگ.
نورالدین ظهوری (از بهار عجم و آنندراج).
گر آهوی چین در غزال خطاست
که در جرگهء چشم جادوی اوست.
محسن تأثیر (از آنندراج).
سرور جرگهء شاهان جهان شاه نجف
صفدر معرکهء شیردلان شیر خدا.
سعید اشرف (از آنندراج).
اگر زاغ و گر صعوهء ناتوانم
همین بس که در جرگهء بلبلانم.
طالب آملی (از آنندراج).
|| نوعی از شکار و آن چنان است که لشکریان گرد صحرا حلقه زده تا صید بدر نرود. (بهار عجم) (آنندراج) :
چشم او در جرگه دارد آهوی عقل مرا
حد مجنون کی بود داخل شدن در جرگ من.
مسیح کاشی (از بهار عجم).
سراغ چشم تو دارد ز خویش رفتن ما
ز جرگه رم آهوست درطپیدن ما.
فطرت (از آنندراج).
- جرگه بستن؛ حلقه زدن. صف کشیدن :
اشارت کرد خاصان را نشستند
پرستاران بخدمت جرگه بستند.
ناظم هروی (از ارمغان آصفی).
- شکارجرگه؛ شکاری که سلاطین با راندن شکاریان به محلی بعمل آورند. شکاری که حیوانات شکاری را از هر سوی بمرکز رانند تا بدانجا گرد شوند و شکار شاه یا امیر و ملتزمان رکاب وی آسان گردد. (یادداشت مؤلف) :
اگر به این صف مژگان شکار جرگه کند
سزد که تیر کشد موی بر تن نخجیر.
اسیر (از آنندراج).
بر چرخ به صیدگاه بختش
یک دورهء جرگه شکار است.
طالب کلیم (از آنندراج).
|| جرگهء پهلوانان؛ بعضی گویند جایی که پهلوانان باهم کشتی گیرند. (بهار عجم) (آنندراج). و این دلالت دارد بر آنکه جرگه و جرگ و نرگ هرسه مترادف باشند. (بهار عجم) (آنندراج). و رجوع به جرگ شود. || نامی است که در جهرم به درخت بادامک دهند. (یادداشت مؤلف).

جرگه.

[جَ گَ] (اِخ) دهی است از دهستان زاوه از بخش حومهء شهرستان تربت حیدریه. این ده در بیست و چهارهزارگزی شمال خاوری تربت حیدریه و سر راه مالرو عمومی زاوه واقع شده است. محلی دامنه و معتدل است. و 123 تن سکنهء شیعی مذهب فارسی زبان دارد. محصول آن غلات و ابریشم و شغل اهالی زراعت و گله داری و قالیچه بافی است. و راه مالرو دارد. و طایفهء سلطان میرزایی در این ده سکونت دارند. (از فرهنگ جغرافیای ایران ج9).

جرگه.

[جَ گَ] (اِخ) تیره ای از ایل بهارلو. (از ایالات خمسهء فارس). (جغرافیای سیاسی کیهان ص86).

جرگه انداختن.

[جَ گَ / گِ اَ تَ] (مص مرکب) جرگه زدن. جرگه کشیدن.

جرگه زدن.

[جَ گَ / گِ زَ دَ] (مص مرکب)حلقه زدن. حوزه درست کردن. مجلس ساختن. و رجوع به جرگه شود.

جرگهء سیداحمد.

[جَ گَ / گِ یِ سَیْ یِ اَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان بن معلا از بخش شوش از شهرستان دزفول. این ده در 16 هزارگزی شمال باختری شوش و 3 هزارگزی باختر راه شوسه دزفول به اهواز قرار دارد. محلی است دشت و گرمسیر و مالاریایی و 500 تن سکنهء شیعهء عربی زبان دارد و آب آن از رودخانهء کرخه است و محصول آن غلات، برنج و کنجد و شغل اهالی زراعت است و راه آن در تابستان اتومبیل رو و دارای دبستان است. ساکنان از طایفهء عشایر لر می باشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

جرگهء سیدعلی.

[جَ گَیِ سَیْ یِ عَ](اِخ) دهی است از بخش حومهء سوسنگرد از شهرستان دشت میشان. محلی است دشت و گرمسیر و مالاریایی و پانصدتن سکنهء شیعه مذهب فارسی و عربی زبان دارد. آب آن از رودخانهء کرخه تأمین میشود و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. و صنایع دستی عبا و جاجیم بافی است و یک دبستان و موتور آبکش دارد. در تابستان راه اتومبیل رو دارد و ساکنان آن از طایفهء سادات هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

جرگهء سیدمحمد.

[جَ گَ یِ سَیْ یِ مُ حَمْ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان حسین آباد از بخش شوش از شهرستان دزفول این ده در پانزده هزارگزی خاوری شوش و در هفت هزارگزی خاوری راه آهن اهواز به تهران قرار دارد. محلی است دشت و گرمسیر و مالاریایی و ششصدتن سکنهء شیعی مذهب دارد که به لهجهء لری فارسی سخن می گویند. آب آن از رودخانهء کرخه تأمین میشود و محصول آن غلات و برنج و شغل اهالی زراعت است. و در تابستان راه اتومبیل رو دارد و ساکنان آن از طایفهء لر هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

جرل.

[جَ رِ] (ع ص، اِ) جای درشت و سنگناک. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (آنندراج). ج، اَجرال. (منتهی الارب).

جرل.

[جَ رَ] (ع اِ) سنگ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || زمین نیکوی پرسنگ. (از ذیل اقرب الموارد). || سنگستان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). سنگلاخ. (آنندراج). || درخت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || جای درشت و سخت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). ج، اَجرال. (منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد). || (مص) درشت و سنگناک گردیدن جای. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جرلان.

[] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان آرد: بعقیدهء بعضی از جغرافی نگاران زیارتگاه معتبری است در خراسان. (از مرآت البلدان ج4 ص221).

جرلان.

[] (اِخ) از مزارع محال زنجان رود است گرمسیر است و پانزده خانوار سکنه دارد. (مرآت البلدان ج4 ص221).

جرلة.

[جَ رِ لَ] (ع ص، اِ) تأنیث جَرِل است. (منتهی الارب). زمین بسیارسنگ. (از متن اللغة) (از مهذب الاسماء نسخهء: خطی). زمین درشت و سنگناک. (از ناظم الاطباء).

جرم.

[جَ] (ع مص) بریدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). قطع کردن. (از نشوء اللغة ص4). || درودن بار خرما و غیر آن را. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || حرز و اندازه کردن بار خرما بر درخت. (منتهی الارب). خرص زدن و تخمین کردن بار خرما. (از ذیل اقرب الموارد). || گناه کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || کسب کردن برای اهل خود چیزی را و فراهم نمودن. (منتهی الارب) (از ترجمان القرآن عادل بن علی) (آنندراج) (از اقرب الموارد) و لا یجرمنکم شنآن علی الاّ تعدلوا (قرآن 5/8)؛ ای «یکسبنکم و برخی به لایحملنکم تفسیر کرده اند. (از اقرب الموارد). || گناه جستن و گناه نهادن بر کس. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || کامل کردن چیزی را. (تاج از ذیل اقرب الموارد). || فریز کردن پشم گوسپند را. || گرفتن از کسی. (منتهی الارب) (آنندراج).

جرم.

[جَ] (معرب، ص) معرب گرم است. (منتهی الارب) (آنندراج). || زمین سخت گرم. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). یقال: بلاد «جرم و صرد»؛ ای «حر و برد». (از اقرب الموارد). نقیض صرد. هر دو کلمه دخیل اند به معنی گرم و سرد. (از المعرب جوالیقی ص96). || (اِ) نوعی از زورقهای یمنی. (منتهی الارب). زورق در لغت اهل یمن. (از اقرب الموارد). ج، جُروم. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

جرم.

[جَ] (پسوند) در فارسی مزید مؤخر امکنه قرار گیرد چنانکه: ماجرم، جاجرم. (یادداشت مؤلف).

جرم.

[جَ رَ] (ع مص) خوردن گرفتن جرام خرما را. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (اِ) خطا و گناه. (از اقرب الموارد).
-لاجرم؛ لابد و لامحاله و هرآینه. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و فراء گوید: این کلمه در اصل به معنای لابد و لامحاله بود و بر اثر رواج و کثرت استعمال به معنی قسم تغییر معنی یافت تا آنکه بمنزلهء کلمه «حقّا» درآمد و به همین جهت جواب آن بلام مفتوح مصدر گردد. چنانکه گویند: «لاجرم لافعلن کذا» و «لاجرم لاتینک»؛ ای حقا. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و در آن لغاتی است: لاذاجرم، لا اَنْ ذاجرم، لا عن ذاجرم و لاجَرم، لاجَرُم، لاجَرِم، لاجُرم. (منتهی الارب). در فارسی به معنی ناگریز و ناچار و لاعلاج استعمال میشود : لاجرم حقهای آن پیر مشفق نگاه داریم در فرزندان وی که پیش مااند. (تاریخ بیهقی).

جرم.

[جِ] (اِ) آنچه از دود چسبنده بماند بر ته سیگار و دستهء چپق و میانهء قلیان و جز آن. || فشرده. درد. آب و روغن گرفتهء هرچیز. ثفل. چنانکه، جرم غلیان، جرم دود و جز آن. (یادداشت مؤلف).

جرم.

[جِ] (ع اِ) تن. (منتهی الارب) (دهار). تن و جثه. (ناظم الاطباء) (آنندراج). بدن. (از متن اللغة). تن حیوان و جز آن. (از اقرب الموارد). ج، اَجرام. جُرُم. جُروم. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). جَرمان. (اقرب الموارد). || گونه. || نای گلو. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). حلق. (از متن اللغة) (از ذیل اقرب الموارد). || آواز یا بلندی آواز. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). و منه: و ما عرفته الابجرم صوته؛ ای بجهارته. (از اقرب الموارد). || رنگ. (از ذیل اقرب الموارد) (از متن اللغة). و فی الصحاح «قال ابوحاتم اولعت العامة بقولهم: فلان صافی الجرم ای الصوت او الحلق وخطّاء». (از ذیل اقرب الموارد). بنابر این در جملهء فوق جرم به معنی لون و رنگ است نه به معنی صوت یا حلق. || جسم حیوان و جز آن. (از اقرب الموارد). جسم است جز آنکه بیشتر بر اجسام فلکی اطلاق میشود. سید سند در شرح ملخص گوید: «جرم همان جسم است و گاه آن را به اجسام فلکی اختصاص داده اند». (از کشاف اصطلاحات الفنون ص256). به معنی جسم است و اکثر اطلاق این کلمه بر فلکیات و معدنیات باشد و گاهی بر جوهر عضو حیوان نه بر مجموع جسم حیوان اطلاق شود. و اطلاق این لفظ بر علویات و سفلیات هر دو آید چون: جرم کوه، جرم خاک، جرم قمر و جرم خورشید. (از آنندراج). ناظم الاطباء آرد: مأخوذ از تازی، جثه و جسم و تن و ثفل و کره و آن را بر علویات و سفلیات هر دو اطلاق کنند. (ناظم الاطباء). ذرات و تودهء هر جسم که وزن آن در شرایط مختلف تفاوت پیدا میکند :
چو عهد عدو جرم آفاق تیره
چو تیغ یلان روی مریخ احمر.ناصرخسرو.
زهره تابنده ز چرخ تیره جرم
همچو خالی از یقین بر روی ظن.
ناصرخسرو.
تا از بخار گیرد جرم هوا غبار
جرم هوای دولت تو بی غبار باد.مسعودسعد.
در آفتاب اگر ذره قدرتی بودی
سیاه روی نگشتی ز جرم قرص قمر.
مسعودسعد.
هفت سیاره روانند ولیک از رفتن
ماه در رفعت و در جرم چو کیوان نشود.
سنائی.
و راست آن را ماند که عطر بر آتش نهد... و جرم آن سوخته شود. (کلیله و دمنه).
زر خرد بزرگ قیمت را
هست جرمی عظیم و جرم حقیر.
خاقانی (دیوان ص889).
در او جرم گردون چو در قعر قلزم
یکی ریگ پیروزه رنگ مدور.خاقانی.
جرم او شفاف و مستنیر از آن شد. (سندباد نامه ص12).
بشب گفتی آن جرم گیتی فروز
دری بود از روشنایی بروز.سعدی.
روزی که ز نعل مرکبان رفته
در زلزله جرم مرکز غبرا.؟
|| مصطلح علمی: در مکانیک استدلالی ثابت شده است اگر دو نیروی F وFc مجزا از هم بریک نقطه اثر کند در آن نقطه دو حرکت از یکنوع ایجاد می کنند که نسبت شدت دو حرکت مساوی است با نسبت دونیرو یعنی:
خFc و از آنجا م أg
این نسبت بین نیروی مؤثر و شدت حرکتایجاد شده را جرم آن نقطه می نامند یعنی:m=أم أg
در حالت خاص اگر p وزن جسم باشد و mجرم و g شدت حرکت ایجاد شده بر اثر وزن جسم، داریم: mg=P از آنچه گذشت نتیجه میشود که جرم اجسام متناسب با وزن آنهاست ولی در عرف عام و زبان عمومی غالباً وزن معنای جرم بکار می رود و نیز از رابطهء mg =P می توانیم با در دست داشتن gو Pجرم جسم را اندازه بگیریم اگر ضریب انشتین را مثلث فرض کنیم آ همواره جرم یک جسم در دستگاهی که با شدت vحرکت می کند بدین صورت در می آید:
1V
|| کره. فلک. توده : جوهر آب را بوساطت حرارت به جرم نار رسانید. (از سندبادنامه ص1).
- جرم خاشاک؛ تودهء خاشاک :
جرم خاشاک را از آن چه شرف
کآب دریاش بر زبر دارد.انوری.
- جرم خاک؛ کرهء خاک. جرم زمین :
فرمان تو چو آب روان باد در جهان
تا جرم خاک را شرف از نسل آدم است.انوری.
ز آب محیط دید کمر بر میان خاک
از جرم خاک بست کمر بر میان آب.
خاقانی.
- جرم خور؛ کرهء خورشید. جرم خورشید :
آفاق را از جرم خور هم قرص و هم آتش نگر
هم مطبخ و هم خوان زر هم میده سالار آمده.
خاقانی.
رجوع به جرم خورشید شود.
- جرم خورشید؛ جرم خور. کرهء خورشید :
جرم خورشید را چه جرم بدانک
شرق و غرب ابتدا شر است و غر است.
خاقانی.
سر از البرز برزد جرم خورشید
جهان را تازه کرد آئین جمشید.نظامی.
رجوع بجرم خور شود.
- جرم زحل؛ کرهء زحل :
انجمند از بهر کلکش دوده سای
لاجرم جرم زحل حل کرده اند.خاقانی.
از بلندیش فرق نتوان کرد
آتش دیدبان ز جرم زحل.
(از ترجمهء تاریخ یمینی ص200).
- جرم زمین؛ کرهء زمین. جرم خاک :
جرم زمین تا قرار یافت ز عدلت
بس نفس شکر کز هوام برآمد.خاقانی.
و اخر بنفخ صور کند قهر کردگار
بند فلک گسسته و جرم زمین هبا.خاقانی.
سخای او صفت آفتاب دارد راست
دهنده نور به جرم زمین و اوج سما.سوزنی.
- جرم سهیل؛ ستارهء سهیل :
قطب فلک رکابش هست از کمال رتبت
جرم سهیل آمد چرم از پی دوالش.خاقانی.
- جرم فلک؛ آسمان. افلاک. کرات بالا :
مه را گرفته دیدم گفتم ز تیغ میر
جرم فلک پی سپر آهنین گریخت.خاقانی.
- جرم کواکب؛ ستارگان. کرات :
آنجاکه رفته بود هم اندرنهان بدم
تب لرزهای جرم کواکب ربوده بود.خاقانی.
- جرم کیوان؛ ستارهء کیوان :
بگوش من فروگفت آنچه گر نسخت کنم شاید
صحیفهء صفحهء گردون و دوده جرم کیوانش.
خاقانی.
- جرم ماه؛ کرهء ماه. جرم قمر. جرم مه :
در جرم ماه و قرصهء خورشید ننگرم
هرگه که دیده ها شودم رهنمای نان.خاقانی.رجوع بجرم مه شود.
- جرم مه؛ کره ماه. جرم قمر. جرم ماه :
ایا شهی که ز تأثیر عدل تو بر چرخ
به جرم مه ندهد اجتماع مهر محاق.خاقانی.
- جرم هلال؛ ماه. هلال ماه :
صفرکن این برج ز جرم هلال
باز کن این پرده ز مشتی خیال.نظامی.
ج، اجرام :
گردون و هفت اجرام او تحت الشعاع جام او
فوق الصفه ز اکرام او دین مجد والا داشته.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص 385).
افلاک را لباس مصیبت بساط گشت
اجرام را وقایهء ظلمت حجاب شد.خاقانی.
تاکه مشرف اوست اجرام فلک را از فلک
آن دو پیر نحس رحلت کرده اند از بیم او.
خاقانی.
رجوع به اجرام شود.

جرم.

[جُرْ رَ] (ع ص، اِ) جِ جارم؛ درونده و فراهم آورنده. (از منتهی الارب) (آنندراج). رجوع بجارم شود.

جرم.

[جُ رُ] (ع اِ) جِ جِرم. (از منتهی الارب). رجوع بجرم شود.

جرم.

[جِ رَ] (ع اِ) جِ جِرمَة. (منتهی الارب). رجوع به جرمه شود.

جرم.

[جُ] (ع اِ) گناه. (منتهی الارب) (آنندراج) (مهذب الاسماء نسخهء خطی) (غیاث اللغات). گناه. خزده. خطا. (ناظم الاطباء). ذنب. تعدی. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد): ومنه «ما فی هذا جرم». (اقرب الموارد). بزه. جناح. عصیان. اثم. مأثم. معصیت. ذنب. ناشایست. جناح. جریمة. خطا. ج، اَجرام. جُروم. (متن اللغة) (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || (اصطلاح حقوقی): از مجموع قوانین جزائی و قانونی اساسی چنین استنباط میشود که جرم، عملی مثبت یا منفی است که قانون آن را منع کرده و برای ارتکاب آن مجازاتی مقرر شده هرگاه مرتکب بقصد آن را انجام داده باشد. مؤلف حقوق جنائی در تعریف جرم آرد: تعریف جرم بر حسب مکتبهای مختلف جزائی متفاوت است. به عقیدهء طرفداران مکتب عدالت مطلقه جرم عبارت از عملی است که مخالف اخلاق و عدالت باشد. در نظر کاروفالو، در صورتی که به آن قسمت از حس درستی و نیکوکاری که همیشه و همه جا مورد قبول واقع شده است دستبرد و اهانت شود، جرم صورت گرفته است. کارارا بدین شرح از جرم تعریف کرده است «نقض قانون مملکتی در اثر عمل خارجی در صورتی که انجام دادن وظیفه و یا اعمال حقی آن را تجویز نکند و مستوجب مجازات هم شود جرم نامیده میشود». تعریف اخیر از این جهت که عناصر سه گانهء جرم (عنصر قانونی، عنصر مادی، عنصر اخلاقی) را در بردارد بر سایر تعاریف رجحان دارد. عناصر تشکیل دهندهء جرم: برای اینکه عملی از لحاظ اجتماعی جرم شناخته شود و قابل مجازات باشد، سه شرط لازم دارد اول، تجاوز بقانون جزا که آن را عنصر قانونی گویند. دوم، عمل یا کردار مادی که آن را عنصر مادی جرم گویند. سوم، قصد ارتکاب جرم که عنصر اخلاقی جرم نامیده می شود. منظور از ... عنصر قانونی این است که هیچ عملی را نمیتوان جرم دانست مگر آنچه قانون قبلاً تصریح کرده باشد و همان مضمون مثل معروف «هیچ جرمی بدون قانون وجود پیدا نمیکند» میباشد. مقصود از عنصر مادی جرم آن است، که تنها قصد انجام دادن عملی هرچند غیر قانونی باشد جرم نیست و برای اینکه جرم وجود خارجی پیدا کند، پیدایش یک عمل خارجی مادی لازم دارد. عنصر اخلاقی جرم، داعی و اراده و قصد داشتن در ارتکاب عمل ممنوع است بعبارت دیگر لازم است که با سبق تصمیم و اراده و سوء نیت عمل ممنوع را انجام داده باشد، تا جرم شناخته شود. (از کتاب حقوق جنائی عبدالحسین علی آبادی ج1 صص42 - 61). || (ع مص) گناه کردن. (دهار). گناه بکردن. (تاج المصادر بیهقی) :
این نواحی را بکنند و بسوزند و بسیار بدنامی حاصل آید و سه هزار درم نیابند، این است بزرگ جرمی. (تاریخ بیهقی ص468).
جز آن جرمی ندانم خویشتن را
که بی حجت نمیگویم مقالی.ناصرخسرو.
ماجرم چه کردیم نزادیم بدان وقت
محروم چراییم ز پیغمبر و مضطر.
ناصرخسرو.
دانی که نیست آن خر مسکین را
جز جهل هیچ جرم و گنه کاری.ناصرخسرو.
نباید تا نباشد جرم عذری
نه صلحی تا نباشد کارزاری.ناصرخسرو.
نمیدانم در آنچه میان من و شیر رفته است خود را جرمی... (کلیله و دمنه). اصحاب حزم... جرم ستور را عقوبت ظاهر جایز نشمرند. (کلیله و دمنه).
ز جرم جرم نماند اثر برحمت تو
اگر بود ز ثری جرم تا اثیر مرا.سوزنی.
آنچه خود میکنی ز فضل مگوی
وانچه او می کند ز جرم بپوش.خاقانی.
جرم من آن است کز خزائن عرشی
گنج خدایم ولی گدای صفاهان.خاقانی.
در مناجاتی که سرمستان کنند
جرم آن سبوح خوان درخواستند.خاقانی.
چون همی خایی تو دندان بر عدو
چون همی بینی گناه و جرم او.مولوی.
عذر احمق بدتر از جرمش بود.مولوی.
مرا چون بود دامن از جرم پاک
ندارم ز خبث بداندیش پاک.سعدی.
نزدیک من آن است که هر جرم و خطائی
کز صاحب وجه حسن آید حسن است آن.
سعدی.
چه جرم دیده خداوند سابق الانعام
که بنده در نظر خویش خوار میدارد.سعدی.
تا ملک از سر جرم او درگذشت. (گلستان).
خواجه هر چند پرهنر داند
جرم خود بنده نیکتر داند.اوحدی.
گر دوستیت جرم است آن جرم کرده آید
از بهر این نگیرند از دوستان کناره.
رفیع مروزی.
جرمی که از تو آمد برخویشتن گرفتم
بسیار جهد کردم ناخواست را چه چاره.
رفیع مروزی.
خود کردن و جرم دوستان دیدن
رسمی است که در جهان تو آوردی.؟
چرا ترسم ز ناکرده گناهی
نپیچد جرم نا کرده روانی.؟
- جرم بخشیدن؛ از سر تقصیر کسی درگذشتن :
سنگ میزان پشیمانی اگر نیست سبک
جرم هر چند گران است خدا میبخشد.
ابوالفتح گیلانی (از ارمغان آصفی).
- جرم بردن؛ پاک کردن گناه و تقصیر :
پیاله گیرو ز آلایش گناه مترس
که برد طاعت یکماهه جرم یکساله.
ملاجامی (از ارمغان آصفی).
- جرم بستن؛ گناه و تقصیر به گردن دیگری گذاشتن :
به هر جفا که کنی بر زمانه بندی جرم
کسی ز فعل تو آگاه نیست پنداری
ظهیر فاریابی (از ارمغان آصفی).
- جرم پرسیدن؛ مؤاخذه و محاسبه کردن گناه و تقصیر :
ای کاش بدوزخ بفرستند و بپرسند
جرمم که ندارد سر سودای اقامت.
رشکی همدانی (از ارمغان آصفی).
- جرم داشتن؛ گناه داشتن. بزه داشتن :
اگر دامن آلوده گردد به می
حرام است جرمی ندارد به پی.فردوسی.
- جرم دیدن؛ آگاه شدن از گناه و تقصیر :
چه جرم دید خداوند سابق الانعام
که بنده در نظر خویش خوار میدارد.
سعدی (از ارمغان آصفی).
- جرم رفتن؛ گناه و تقصیر سرزدن :
ربوده بود ز من یار من مرا یارب
چه جرم رفت که دیگر بمن گذاشت مرا
ملاجامی (از ارمغان آصفی).
- جرم کردن؛ گناه کردن. تقصیر ورزیدن :
هم بزیر لگدت همچو هبا کردم
بیگنه بودی این جرم چرا کردم.منوچهری.
هیچ جرمی نکرده ام هرگز
کاید او را همی ز من آزار.مسعودسعد.
یارب چه جرم کرد صراحی که خون جام
با نغمه های غلغلش اندر گلو ببست.
حافظ (از ارمغان آصفی)
- جرم گرفتن؛ مجازات کردن. جریمه کردن :
باده جرم عیش گیرد از دل هشیار ما
خون گل خواهد بهار از گوشهء دستار ما.
شکوهی همدانی (از ارمغان آصفی).
- جرم نهادن؛ گناه و تقصیر را بگردن دیگری نهادن. جرم را به دیگری بستن :
گر گنه از کور زاید جرم چون بر کر نهیم.
سنائی.
از کبر بر مراد دل کس نبوده ای
تهمت به بخت و جرم بر اختر نهاده ای.
نظیری نیشابوری (از ارمغان آصفی).
|| آنچه از گناهکار بزور ستانند. (بهار عجم) (آنندراج) : والی جرم وی را بگرفت و هر چه داشت بستد که والیان کوه سر برآورده بودند. (تاریخ بیهقی ص539).

جرم.

[جِ] (اِخ) نام جایی و مقامی است در ایران زمین. (برهان). کیهان در جغرافیای سیاسی ایران آرد: سوم ناحیت فشافویه است و در او سی پاره دیه است: کوشک و علیاباد وکیلین و جرم وقرج آغار. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص359).

جرم.

[جِ] (اِخ) شهری است نزدیک بدخشان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بلادی است وراء ولوالج نزدیک بدخشان. (از تاج العروس). شهری است بنواحی بدخشان. وراء ولوالج. (از معجم البلدان). و رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.

جرم.

[جَ] (اِخ) نام بطنی است از عرب قضاعه. (منتهی الارب). مؤلف صبح الاعشی دارد: جرم، طائفهء هفتم از قضاعه است و آنان اولاد جرم بودند که نام وی علاف بن زبان بن حلوان بن عمران بن حافی بن قضاعه است، حمدانی گوید: بنوجشم و بنوقدامه و بنوعوف از این طائفه اند. و در عبر آمده است که جماعتی از اصحاب از این طائفه اند. خود گویم که قاضی ولی الدین بن خلدون به وهم افتاده و آنان را کسانی دانسته که در بلاد غزه بودند ولی چنانکه در جای دیگر ذکر کردیم آنان «جرم» طائفهء طی اند، نه جرم طائفهء قضاعه. و صاحب حماه در تاریخ خود، تنوخ را از این طائفه دانسته ولی آنچه ابوعبید گفته مقرون بتحقیق است. و آن اینکه آنان سه بطن از قحطانیه بودند گوید: نزار و اخلاف (یعنی اسد و غطفان) همو و بدین جهت به تنوخ موسوم شدند که آنان بر مقام کردن در جایی بشام تحلیف کردند و تتنخ به معنی مقام کردن است. (از صبح الاعشی ج1 ص318).

جرم.

[جَ] (اِخ) نام بطنی از طائفهء طی است. (منتهی الارب). مؤلف صبح الاعشی آرد: بطنی است از قبیله طی بدین نام و نسب، بنوثعلبة بن عمروبن غوث بن طی. حمدانی گوید: «جرم نام مادر اوست که بتغلیب نام خود وی گردیده است و اینان همان طائفه جرم اند که در بلاد غزه از بلاد شام سکونت دارند». و نیز حمدانی گوید: «آنان با ثعلبه برای مقابله با فرنگها بر ضد مسلمانان متحد شدند و چون صلاح الدین آن بلاد را فتح کرد گروهی از آنان بمصر رفتند و بقیه در غزة شام ماندند» و همچنین حمدانی، سه طائفه بنامهای شمجان و قمرا و حبان ذکر کرده و پس از آن گوید: مشهور از آنان طائفهء جذیمه است و گفته که نسبشان بقریش میرسد. (از صبح الاعشی ج1 ص322).

جرم.

[] (اِخ) قصبه ای است از توابع طوس و در پای آن قلعه و چند پاره دیه است که از توابع آن است. (نزهة القلوب ج3 ص151).

جرم.

[جَ] (اِخ) ابن عمروبن غوث. از طائفهء طی. او جدی است جاهلی و از اولاد وی «بنوجیان» است آنان در غزة و دارم و بلدالخلیل (در فلسطین) سکونت دارند و بطنهای بسیار دارد. (از اعلام زرکلی) (از صبح الاعشی ج1 ص322).

جرم.

[] (اِخ) ابن کهلان. از علمای انساب یمن بود. رجوع به الحلل السندسیة ج1 ص395 شود.

جرما.

[] (اِخ) نام قبیله ای است به حوالی کرمان که جنگجویان سرکشی داشته و اغلب با امرای آن در جنگ و نزاع بوده اند. و رجوع به تاریخ گزیده صص642 و 643 و 712 شود. مؤلف تاریخ عصر حافظ آرد: قبایل هزاره و اوغانی و جرمائی قبایلی هستند از مغول که در زمان سلطنت ارغون خان به التماس سلطان سیورغتمش که جد مادر شاه شجاع است برای محافظت آن نواحی یعنی اطراف کرمان به آن حدود آمدند و بتدریج قوتی یافتند و عدهء آنها زیاد شد. این قبایل با امیر مبارزالدین محمد با آنکه با آنها خویشاوندی پیداکرده بود محاربات بسیار کرده اند. قبایل مزبور بت پرست بودند و به اصنامی که در قبیله داشتند تعظیم میکردند و فقها به کفر آنان فتوی دادند و امیر مبارزالدین محاربه با آنها را جهاد دانست و بهمین مناسبت او را «امیرغازی» و «شاه غازی» گفته اند. (از تاریخ عصرحافظ ص90).

جرماء .

[] (اِخ) نام صحرایی است که در آنجا میان سلطان حسین و شاه شجاع جنگ روی داد. (از حبیب السیر چ خیام ج3 ص311).

جرمائق.

[] (اِ) کرم دانه است. جرمدانق. (فهرست مخزن الادویه).

جرمائی.

[] (اِخ) نام قبیله ای است از قبائل مغول که به اطراف کرمان سکونت داشتند. رجوع به تاریخ عصر حافظ صص90 و 115، 158و 193 و کلمهء جرما شود.

جرمائی.

[] (اِخ) امیر شمس الدین، از امرای جرمائی است که در خدمت امیر مبارزالدین بود. رجوع به تاریخ گزیده صص642 - 643 شود.

جرمائی.

[] (اِخ) امیر شهاب الدین از امرای جرماء است که بمخالفت با امیر مبارزالدین برخاست و سرانجام شکست خورد. رجوع به تاریخ گزیده صص642 - 643 شود.

جرمائی.

[] (اِخ) امیر محمد. از امرای جرماء است. رجوع به تاریخ گزیده صص712 - 736 و ص738 شود.

جرماب.

[] (اِخ) محلی است در مغرب شور کن. شرق ریگستان.

جرمابق.

[] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان آرد: از قرای بلوک خفرک و مرودشت فارس است. طول جلگه این بلوک از شمال بجنوب تخمیناً نه فرسخ و عرض آن پنج فرسخ است در بعضی قرای این بلوک حمام بنا شده و در اکثر قرای آن مسجد بنا کرده اند. (از مرآت البلدان ج4 ص221).
دهی است از دهستان مرودشت از بخش زرقان شهرستان شیراز. این ده در پنجاه و سه هزارگزی شمال زرقان، در کنار راه فرعی مرودشت به ابرج در دامنه قرار دارد. محلی است معتدل و مالاریایی و 530 تن سکنهء شیعی مذهب و فارسی زبان دارد. آب آن از رودخانهء سیوند تأمین میشود. و محصول آن چغندر و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

جرمابق دره.

[] (اِخ) در دو فرسخ شمالی فتح آباد است.

جرماخواران.

[جُ خوا / خا] (اِخ)(1) نام جایی است در آذربایجان میان راه قزوین به تبریز که در آنجا میان لشکریان شاه شجاع و لشکریان سلطان حسین پسر سلطان اویس جنگی روی داد و شاه شجاع مظفر شد و تبریز را فتح کرد و بر تخت سلطنت جلوس نمود. (از تاریخ گزیده ص715).
(1) - این کلمه درتاریخ عصرحافظ ج1ص 296 بصورت چرماخواران ضبط شده است.

جرماز.

[جِ] (اِخ) نام بناء عظیمی است نزدیک ابیض مدائن که امروز اثری از آن بر جای نمانده است. (از معجم البلدان) (از تاج العروس).

جرماغون.

[جُ] (اِخ) نام یکی از امرای مغول بود که در خراسان امارت داشت. (از تاریخ گزیده ص846). این کلمه بصورت جورماغون نیز آمده است. رجوع به تاریخ مغول عباس اقبال ص141، 145، 165، 166، 169، 171، 173، 182 و 200. و رجوع بجرماغون نوئین شود.

جرماغون نوئین.

[جُ] (اِخ) نام یکی از سرداران مغول. (از حبیب السیر چ خیام ج 3 ص49). این کلمه بصورتهای جرماغون، جرماغون نویان، جورماغون نیز در کتب تاریخ آمده است.

جرماغون نویان.

[جُ] (اِخ) همان جرماغون از امرای مغول است. (از مزدیسنا ص470). رجوع بجرماغون نوئین شود.

جرماق.

[جِ] (ع اِ) پی که بر کمان پیچند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). جرماق و جلماق آنچه از پی بر کمان پیچند و اظهری گوید: این کلمه ها همه معربند و ریشه در کلام عرب ندارند. (از المعرب جوالیقی ص95).

جرمان.

[جِ] (ع اِ) تن. (منتهی الارب). تن و بدن. (ناظم الاطباء). جسم حیوان و جز آن. (از اقرب الموارد). جِرم. (اقرب الموارد). جُرمان. (ناظم الاطباء).

جرمان.

[جُ] (ع اِ) تن و بدن. (ناظم الاطباء). جِرمان. رجوع به جِرمان شود.

جرمان.

[] (اِخ) نام یکی از پانزده پاره دیه که با ساختن خانه ها بهم پیوست و شهر اصفهان شد و محلتها را بدان نام دیه ها بازخوانند. (از مجمل التواریخ و القصص ص524).

جرمان.

[جَ] (اِخ) تلفظ ترکی آلمان و ژرمن. رجوع به آلمان و ژرمن و قاموس الاعلام ترکی شود.

جرمانا.

[جَ] (اِخ) از نواحی غوطهء دمشق است :
فالقصر فالمرج فالمیدان فالشرف ال
اعلی فسطرا فجرمانا فقلبین.
ابن منیر (از معجم البلدان).

جرمانس.

[جَ نَ] (اِخ) بگفتهء حافظ ابوالقاسم، از قرای غوطهء دمشق است. شاید همان جرمان باشد. والله اعلم. (از معجم البلدان).

جرمانوس.

[] (اِخ) جبرائیل بن فرحات مطر. وی از خانوادهء مطر بود که از حصرون به حلب مهاجرت کرد. پدرش او را به پرهیزکاری و پاک دامنی تربیت کرد و از مکتب موارنهء حلب در لغت سریانی متخرج شد. پس از آن زبان ایتالیایی و سپس صرف و نحو را نزد شیخ سلیمان حلبی معروف به نحوی آموخت. آنگاه معانی و بیان و عروض و قوافی و بدیع را فراگرفت و سرانجام فلسفه و علم لاهوت را در محضر خوری پطرس تولادی بیاموخت و بسال 1693 م. راهب شد و مدتی در دیر قدیسه مورا در اهدان اقامت کرد. سپس به ایتالیا و اسپانیا و سیسیل مسافرت کرد و دربارهء پاره ای از کتب کمیاب مطالعه کرد و بسال 1725 م. به اسقفی حلب انتخاب شد و در آنجا کتابخانه ای موسوم به مکتبهء مارونیه را تأسیس کرد در این کتابخانه نسخه های خطی گرانبهائی وجود دارد. وی در حلب درگذشت و قریب بصد تألیف دارد که بیشتر در موضوعات مذهبی است:
1- الاجوبة الجلیة فی الاصول النحویة. 2- الاعراب عن لغة الاعراب، یا احکام باب اعراب عن لغة الاعراب. این کتاب به اهتمام و تصحیح کنت رشید دحداح با ملحقات و اضافاتی انتشار یافت. 3- بحث المطالب. این کتاب در صرف و نحو زبان عربی است. 4- دیوان (مطران فرحات). این دیوان به کوشش استاد سعید خوری شرتونی بطبع رسید. 5- مثلثات الدریة. این کتاب به پیروی از «مثلثات قطرب» نوشته است. (از معجم المطبوعات). و رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.

جرمانه.

[جُ نَ / نِ] (اِ مرکب) آنچه از گناه کار بزور بستانند. (بهار عجم) (آنندراج). آنچه از گنهکار گیرند. و جریمانه که شهرت دارد درست نیست. (غیاث اللغات). تاوان. جریمانه(1). کفاره. (ناظم الاطباء) : مولانا عذر بسیار خواستند و فرمودند تصدیع خدمت کردیم و جرمانهء آن پیش مولانا بردند. (انیس الطالبین بخاری ص 192). گرد بی ادبی مگرد و الا فرمایم که ترا از در سرای بیاویزند و صد هزار (دینار) دیگر بخزانه جرمانه فرودآرم. (دستور الوزراء ص185).
سرمایهء جرمانهء کردار ز کف شد
از کرده پشیمان به پشیمانی من کو.
طغرا (از بهار عجم از آنندراج).
جُرم به همین معنی آمده. (آنندراج) (بهار عجم):
بلهو خویش چه خوش مولعی نپنداری
که کرده های ترا جرم نی و تاوان نیست.
حیاتی گیلانی (از آنندراج).
باده جرم عیش گیرد از دل هشیار ما
خون گل خواهد بهار از گوشهء دستار ما.
شلوهی همدانی (از آنندراج).
رجوع بجرم شود.
(1) - به عقیدهء صاحب غیاث اللغات «جریمانه» درست نیست.

جرمانی.

[جِ نی ی] (ع ص نسبی) منسوب بجرم؛ وزن و جسم و ثقل: انما اشرک آباؤنا الجسمانیون من قبل و کنا ذرّیّة من بعدهم جرمانیین. (رسائل اخوان الصفا).

جرمانیا.

[جِ] (اِخ)(1) معرب ژرمنی. قوم ژرمن: فحمل انطونیوس بدنه (لوقیوس) الی رومیة فدفنه هناک و هم بغزو اهل جرمانیا. (عیون الانباء ج1 ص74). رجوع به ژرمانی و آلمان شود.
(1) - Jermaenie.

جرمانیان.

[جُ] (اِخ) مردم جرما که طایفه ای از مغول هستند و به اطراف کرمان سکونت داشتند. رجوع به تاریخ گزیده ص647، 648، 649 و 675 و کلمهء جرما شود.

جرمانیقوس.

[جِ] (اِخ) تلفظ ترکی ژرمانیکوس. رجوع به این کلمه شود.

جرمانیقهء قیصریه.

[جِ قَ یِ قَ صَ ری یَ] (اِخ) از شهرهای قدیم سوریه، گمان میرود همان مرعش باشد. این شهر وطن نسطور صاحب مذهب نسطوری بود. (از قاموس الاعلام ترکی ج3).

جرم افشار.

[جَ اَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومه بخش حومهء شهرضا. این ده در هفت هزارگزی شمال خاور شهرضا و دو هزارگزی شوسهء شهرضا به اصفهان واقع شده و محلی جلگه و معتدل است. سیصد و هفتاد تن سکنهء شیعی مذهب و فارسی زبان دارد. آب آن از قنات تأمین میشود و محصول آن غلات، پنبه، خربزه و هندوانه و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی کرباس بافی است. این ده راه ماشین رو و دبستان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

جرم الصرم.

[] (اِخ) از دیه های وازکرود. (از تاریخ قم ص137).

جرم الکل.

[جِ مِلْ کُلْل] (ع اِ مرکب) در اصطلاح فلسفی بماده و جرم فلک الافلاک یعنی فلک اطلس اطلاق شود چنانکه حرکت آن را حرکة الکل گویند. (از حاشیهء حکمة الاشراق ص126).

جرمبتن.

(1) [جَ مَ بَ تَ] (اِخ) نام یکی از بلاد جنوبی هند. رجوع به تحقیق ماللهند ص154 شود.
(1) - Jarmabattana.

جرم بخش.

[جُ بَ] (نف مرکب)جرم بخشنده. آن که گناهکار را عفو کند :
ساقیا می ده که رندیهای حافظ عفو کرد
آصف صاحب قران جرم بخش عیب پوش.حافظ.

جرم بخشای.

[جُ بَ] (نف مرکب). بخشایندهء جرم. آنکه گناه و جرم کسی را عفو کند :
ببخش بارخدایا بفضل و رحمت خویش
که دردمندنوازی و جرم بخشایی.سعدی.

جرم بخشی.

[جُ بَ] (حامص مرکب)حاصل عمل آن که جرم را ببخشد.

جرمبه جرمبه.

[جِ رِ بِ جِ رِ بَ / بِ](ص مرکب) سخت پاره پاره. (یادداشت مؤلف).

جرم پوش.

[جُ] (نف مرکب) آن که گناه پوشد. (یادداشت مؤلف) :
در عهد پادشاه خطابخش جرم پوش
حافظ قرابه کش شد و مفتی پیاله نوش.حافظ.

جرم پوشی.

[جُ] (حامص مرکب) حاصل عمل آنکه گناه پوشد.

جرم جوی.

[جُ] (اِخ) محلی است بنام رباط هرمز در هفت فرسنگی دامغان. (از نزهة القلوب ج3 ص173).

جرمدانق.

[] (اِ) کرم دانه است که آن را جرمائق نیز گویند. (از فهرست مخزن الادویه) کرم دانه است و جردمانق و کردمانه نیز گویند. (از اختیارات بدیعی). کرم دانه، مثنان نرمالاآ. (یادداشت مؤلف). رجوع به کلمه های مذکورشود.

جرم درگذاشتن.

[جُ دَ گُ تَ] (مص مرکب) گناه بخشودن. آستین بر گناه کشیدن. از خطا درگذشتن. از تقصیر کسی گذشتن. بخشانیدن. و بخشایش. (از مجموعهء مترادفات ص303).

جرمدیب.

[جَ مَ] (اِخ)(1) نام یکی از ولایات جنوبی هندوستان. رجوع به تحقیق ماللهند ص153 شود.
(1) - Carmadvipa.

جرمر.

[] (اِ) کوه و اعراب آن را زیر گویند. (مهذب الاسماء نسخه خطی).

جرمرنگ.

(1) [جَ مَ رَ] (اِخ) یعنی ملون الجلود، نام یکی از بلاد هند میان مغرب و شمال. رجوع به تحقیق ماللهند ص156 شود.
(1) - Carmaranga.

جرمزة.

[جَ مُ زَ] (اِ) به معنی سفر و مسافرت باشد. (برهان) (آنندراج) (انجمن آراء ناصری). صحراگردی، بیابان نوردی (یادداشت مؤلف). از برساخته های دساتیر است. (از حاشیهء برهان چ معین).

جرمزة.

[جَ مَ زَ] (ع مص) منقبض و گرفته شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || فراهم گردیدن بعضی چیزی بسوی بعض. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || گرد آمدن بجایی. (از منتهی الارب) (آنندراج). || سپس پا رفتن. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). عقب عقب رفتن. || گریختن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || خطا کردن در جواب. (از اقرب الموارد).

جرمشت.

[ ] (اِخ) از قرای بلوک صیمگان فارس است. (از مرآت البلدان ج4 ص221). نام ناحیه ای است میانهء شمال و مغرب خج مشتمل بر امین آباد و پدو و فرخ آباد و کورده. (از فارس نامه).

جرم صبح.

[جِ مِ صُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از آفتاب و روشنایی صبح و روشنی روز باشد. (از ناظم الاطباء).

جرمغان.

[] (اِخ) از دیه های ابیورد و آن را جرمکان نیز میگفته اند. خواجه رشید در تاریخ غازانی گوید: امیر نورالدین که در 691 ه . ق. مأمور دفع امیر نوروز بود در سملقان و جرمغان قشلامیشی کرد و غازان در استراباد. بعقیدهء صاحب حبیب السیر در 689 ه . ق. امیر نوروز بعد از آنکه چندین بار غازان را شکست داد و او را مقهوراً بطرف استراباد دوانید از طرف ارغون، جبه نویان و قشون زیادی به کمک غازان مأمور شدند. غازان قوتی گرفته بجانب نوروز راند نوروز از رادکان بقصد مقاتله و مقابله تا جرمغان آمد اما چون جمعیت و قشون غازان را زیاد دید بسمت ترکستان گریخت و آن را جرمکان نیز گویند. (از مرآت البلدان ج4 ص221). و در تاریخ غازان ناحیه ای بنام جرمقان آمده که بعید نیست همین جرمغان باشد. رجوع به تاریخ غازان ص20 و 21 و حبیب السیر چ خیام ج3 ص141 و 592 و به کلمه های جرمقان و جرمکان شود.

جرمق.

[جَ مَ] (اِخ) مفرد جرامق است که نام طایفه ای است. این کلمه عربی ناصحیحی است. (از المعرب جوالیقی ص94 و 100 متن و حاشیه).

جرمق.

[جَ مَ] (اِخ) سه دیه است بر راه نیشابور به اصفهان و در او چشمهء آب و نخیلات و زروع و مواشی است. (نزهة القلوب ج3 ص142). یاقوت آرد: جرمق، بلده ای است به فارس که نعمت فراوان و ارزان و درختان بسیار دارد، همو گوید: اصطخری، در جایی که از مفازه ای بین خراسان و اصفهان و ری و کرمان یاد میکند و طول و عرض و غیر مأنوس و مسکون بودن آن را وصف میکند و میگوید: در آن مفازه بر راه اصفهان به نیشابور موضعی است معروف به جرمق و آن سه قریه است که مفازه به آنها احاطه دارد و آن را سه ده گویند بنامهای بیاذق و جرمق و ارابه و از توابع خراسان و دارای چشمه ها و نخیلات و زروع و مواشی بسیار است و هر ده قریب هزار تن سکنه دارد و آن دیه ها نزدیک بهم و بر سر چشمه قرار دارند. (از معجم البلدان). ابن البلخی آرد: جرمق یکی از منازل میان راه شیراز بسمیرم است. (از فارسنامه ابن البلخی چ کمبریج ص161 و رجوع به مرآت البلدان ج4 ص222 شود(1).
(1) - متون مذکور با هم توافق ندارند و معلوم نیست که از توابع اصفهان، یا فارس یا خراسان بوده است. و شاید در هر یک از نواحی مزبور جایی بنام جرمغان یا جرمگان وجود داشته.

جرمق.

[] (اِخ) (رباط) نام محلی است. رجوع به تاریخ بیهقی چ ادیب ص6 شود.

جرمق.

[جَ مَ] (اِخ) وادی جرمق. از توابع صیداست و اترج و لیمو بسیار دارد ابوالقاسم حافظ گوید: علی بن حسین بن محمد بن احمدبن جمیع غسانی برادر ابوالحسن در این محل بقتل رسید. (از معجم البلدان).

جرمقان.

[] (اِخ) نام ناحیه ای است که بظاهر همان جرمغان باشد. رجوع به تاریخ غازان ص20 و 21 و جرمغان شود.

جرمقانی.

[جَ مَ] (اِخ) واحد جرامقه که نام گروهی عجم است و در اوائل اسلام به موصل سکونت کردند. (از منتهی الارب) و این کلمه عربی نادرستی است. (از المعرب جوالیقی ص94 و 100 و حاشیهء آن). مصحف کلمهء خرمقانی (خرمگان) نوعی جنطیانا است. (یادداشت مؤلف). و رجوع بجرامقه و جرمق شود.

جرمقی.

[جِ مِ قی / قی ی] (ع ص نسبی، اِ)کساء جرمقی. منسوب است بجرامقه. (از منتهی الارب). رجوع بجرامقه شود.

جرمقی.

[جِ مِ] (اِخ) احمدبن اسحاق مکنی به ابوالعباس. فیلسوف و نویسنده و شاعر و مهندس بود. وی از دبیران امیرخلف بشمار می رفت و پس از امیرخلف احوال وی منقلب شد و مسافرتها کرد و در مراجعت بشهر خویش به نیشابور وارد شد و از برگزیده های اشعار وی ابیات زیر است:
رحلت و ذاهب عقلی ورأیی
لبعدک بادلی دان ورائی
اسیر اسیرالهوی ساورا
فعزمی امامی ورأیی ورائی.
و نیز از اوست:
انا من لست اعرف لی سواه
من الاقوام رکنا او ملاذا
اُحبک حب صب مستهام
و فی است ام الذی یقلیک هذا(1).
(از یتیمة الدهر ج4 ص237).
(1) - وزن مصراع آخر آن شکسته و نادرست است و یکی از کلمات «است» یا «امّ» زائد بنظر می رسد.

جرمکان.

[] (اِخ) همان جرمغان است. (از مرآت البلدان ج4 ص222). و رجوع به جرمغان و جرمقان و فهرست حبیب السیرشود.

جرم کردن.

[جُ کَ دَ] (مص مرکب) گناه کردن. تقصیرکردن :
چون بود عدل برآن کو نکند جرم عذاب
زی من این هیچ روا نیست اگر زی تو رواست.
ناصرخسرو.
ما جرم چه کردیم نزادیم بدان وقت
محروم چراییم ز پیغمبر و مضطر.
ناصرخسرو.
گفتی نظر خطاست تو دل میبری رواست
خود کرده جرم و خلق گنه کار میکنی.
سعدی.
این جرم بتنها در جهان نه من کرده ام. (گلستان).
رجوع به جرم و ترکیبات ذیل آن شود.

جرمکندک.

[جَ مَ کَ دِ] (اِخ)(1) نام یکی از طوایف شمال هند. رجوع به تحقیق ماللهند ص154 شود.
(1) - Carmakhandika.

جرم کوه.

[جَرْ رَ] (اِخ) نام کوهی است نزدیک کلات :
ز جَرَّم کوه تا میدان بغرا
کشیده خط گل طغرا بطغرا.نظامی.

جرمگان.

[] (اِخ) شهرکی است [ از خراسان ] با کشت و برز بسیار و آبادان و اندر میان کوه و دشت نهاده از حدود نیشابور است. (از حدود العالم چ دانشگاه ص90). و رجوع به جرمغان و جرمقان شود.

جرم مخصوص.

[جِ مِ مَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) در اصطلاح فیزیک، نسبت جرم جسم است بحجم آن، یا جرم واحد حجم جسم. اگر جسم G و حجم آن Vو جرم مخصوص g فرض شود رابطهء زیر بین آنها بر قرار است. اً

جرمن.

[جَ مَ] (اِخ) تلفظی از ژرمن و آن نام دو تن قدیس است. رجوع به ژرمن شود.

جرمناک.

[جُ] (ص مرکب) گنه کار. بزهکار مجرم :
جرمناک است ملامت نکنیدش که کریم
بر گنه کار نگیرد که ز در بازآمد.سعدی.

جرمنگان.

[] (اِخ)(1) جرمنگان خرد و جرمنگان بزرگ دو شهر است بر کرانهء بیابان نهاده، جایی کم نعمت و اندک خواسته و مردم آنجا صیادی کنند. (حدود العالم چ دانشگاه ص75).
(1) - در حاشیه کتاب فوق چ دانشگاه همان صفحه چرمنگان با جیم فارسی ضبط شده است.

جرمنگان.

[] (اِخ) شهرکی است [ از ماوراءالنهر ] باکشت و برز و آبهای روان. (حدود العالم).

جرمنگان بزرگ.

[] (اِخ) نام شهری است [ اندر ناحیت تبت ] (از حدود العالم). رجوع به جرمنکان و حدود العالم چ دانشگاه ص75 شود.

جرمنگان خرد.

[خُ] (اِخ) شهری است [ اندر ناحیهء تبت ] (از حدود العالم). رجوع بجرمنکان و حدود العالم چ دانشگاه ص75 شود.

جرمنه.

[] (اِخ) ولف در لغت شاهنامه این کلمه را نام محل و قلعه ای در خراسان دانسته و گفته است در شاهنامه چاپ مول خربنه است. (در حدود العالم جرمنگان به اسم محل آمده است) (از لغات شاهنامه شفق ص101).

جرمودق.

[] (اِخ) نام محلی است، ربع فرسخ میانه جنوب و مشرق آباده. (از فارس نامه).

جرموز.

[جُ] (ع اِ) حوضچه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). حوض خرد. (مهذب الاسماء نسخهء خطی) (از آنندراج) حوضی. که در بیابان نباشد یا باغی که دیوارهای بلند دارد. (از اقرب الموارد). || حوض دو جانب برآورده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || چاه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || خانهء کوچک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). خانهء خرد. (آنندراج) (از ذیل اقرب الموارد از لسان). || گرگ بچهء نر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). ج، جرامیز. || و نیز جرامیز به معنی اعضا و همه تمام است. رجوع به جرامیز شود.

جرموز.

[جَ] (اِخ) بنو جرموز. نام بطنی است که ایشان را جرامیز گویند. (آنندراج). نام بطنی از تازیان. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد):
قل للمهلب ان نابتک نائبة
فادع الاشاقروا نهض بالجرامیز.
(از اقرب الموارد).

جرموز.

[جُ] (اِخ) پدر عمرو است. و همین عمرو قاتل زبیربن عوام تمیمی است. (از منتهی الارب) (از لباب الانساب).

جرموز.

[] (اِخ) هیجمی از اصحاب است. پسر وی و دیگران از او روایت دارند. (از قاموس الاعلام ترکی).

جرموزی.

[جُ] (اِخ) احمدبن حسن بن مطهربن محمد حسنی. از شعرا بود و توجه خاصی به تاریخ داشت. وی از خاندانی فرمانروا در یمن بود. نسبت او به قریه بنی جرموز. (به اطراف صنعاء) است. و بسال 1075 ه . ق. در صنعا بدنیا آمد و بسال 1115 ه . ق. در همانجا درگذشت. او راست: 1- قلائد الجواهر فی انباء بنی المطهر. در این کتاب شرح حال گروهی از خاندان خود را که بیشتر اهل علم و شعر یا فرمانروا بوده اند گردآورده و شعر او را رقتی است. (از اعلام زرکلی چ جدید ج1 ص109).

جرموزی.

[جُ] (اِخ) جهوربن سفیان بن حرث اسدی. از مردم بصره بود و غرایب روایت میکرد. سمعانی گوید: نمیدانم این شخص پسر جرموز است که قاتل زبیربن عوام بود یا غیر اوست. مؤلف لباب الانساب گوید: تردید سمعانی شگفت آور است، زیرا ابن جرموز قاتل زبیربن عوام تمیمی است و این شخص ازدی است و منسوب به جرموزبن حرث بن مالک بن فهم بن غنم بن دوس بن عدنان بن عبدالله بن زهران است که بطنی مشهور از ازد است. (از لباب الانساب).

جرموزی.

[جُ] (اِخ) حسن بن مطهربن محمد بن احمد حسنی. وی از خانواده فضل و سیادت و ادب بود. او در عتمة یمن بسال 1044 ه . ق. بدنیا آمد و به دربار المتوکل علی الله اسماعیل پیوست و متصدی اموری از قبیل حکمرانی حراز و سپس بندر المخا گشت و کارش بالاگرفت و بسیاری از شعرای یمن و بحرین و عمان او را مدح کردند. و بسال 1100 ه . ق. پس از آنکه روزگار از او برگشت در صنعا درگذشت. او راست: 1- شرح نهج البلاغة. 2- نظم الکافل. (از اعلام زرکلی چ جدید ج2 ص238).

جرموزی.

[جُ] (اِخ) قاسم بن حسن بن مطهربن محمد. وی مورخ و از مردم یمن و در بندر «المخا» بدنیا آمد و در صنعاء پرورش یافت و بسال 1146 ه . ق. در همان جا درگذشت. او مقاماتی را متصدی شد و آخرین آنها مقام قضا در صنعاء بود. او راست: 1- نزهة الغطّن فی ملک الیمن. 2- صفوة العاصر فی آداب المعاصر. در این کتاب شرح حال گروهی از معاصران خود را گردآورده است. 3 - هدایة المسترشد، منظومه ای است در فقه زیدیه. (از اعلام زرکلی چ جدید ج 6 ص8).

جرموزی.

[جُ] (اِخ) مطهربن محمد بن احمدبن عبدالله بن محمد بن منتصر مکنی به ابوعلی و ملقب به شریف حسنی. از مورخان یمن بود. و به جهت انتساب وی به «هرة بنی جرموز» که قریه ای است بیمن معروف به جرموزی شد و نخستین کسی که از نیاکان وی به قریهء مزبور سکونت گزید محمد بن منتصر بود، زبیدی گوید: مطهر عامل عهیمه بود و به همان جا درگذشت و ده فرزند بنامهای، محمد، علی، حسن، حسین، هادی، احمد، عبدالله، قاسم، جعفر و اسماعیل داشت که همه از نجیبان و شاعران بودند و شرح احوال آنان در کتاب «قلائد الجواهر فی ابناء آل مطهر» تألیف قاسم بن احمد خالدی فراهم آمده است وی در 1003 ه . ق. بدنیا آمد و بسال 1077 ه . ق. درگذشت و خود مطهر را تألیفاتی است بدین شرح. 1- الجواهرة المنیرة. این کتاب تاریخ حکومت المؤید بالله زیدی است. 2- النبذة المشیرة الی جمل من عیون السیرة. سرگذشت المنصوربالله قاسم بن محمد است. (از اعلام زرکلی چ جدید ج8 ص160).

جرموق.

[جُ] (ع اِ) نوعی از کفش که بالای موزه پوشند و به فارسی خرکش گویند. (از المعرب جوالیقی ص 94). (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). خرکش. (مهذب الاسماء) (فرهنگ جهانگیری). سر موزه بالای موزه. (یادداشت مؤلف). موزه بالای موزه. ج، جرامیق. (مهذب الاسماء خطی).

جرموق.

[جَ] (اِخ) همان جرمق است که در مراصد الاطلاع به این صورت ضبط شده است. رجوع به جرمق شود.

جرموقی.

[جُ] (اِخ) مهدی بن ابراهیم بن هاشم خراسانی دحیلی کاظمی. از فقهای امامیه و شاعر بود. وی بسال 1279 ه . ق. در کاظمین بدنیا آمد و بسال 1339 ه . ق. در همان جا درگذشت و در نجف مدفون شد. اصل او از جرموق خراسان بود. او راست: 1 - شرح الکفایة لمحمد کاظم خراسانی. این کتاب در اصول فقه است.2- دیوان شعر. و جز آن. (از اعلام زرکلی چ جدید ج8 ص255).

جرمة.

[جِ مَ] (ع اِ) خرما یا انگور دروندگان. (آنندراج) (منتهی الارب) (از لسان العرب). || آنچه از خرمای نارس چیده شود. (از لسان) (از تاج العروس). کونلک خرما(1). (مهذب الاسماء خطی). || یک گله شتر مقدار سی عدد. (منتهی الارب) (آنندراج). || گناه. (منتهی الارب). || حرز و اندازه کنندگان بار خرما بر درخت. (آنندراج) (منتهی الارب).
(1) - در نسخه ای کویلک و در نسخهء سوم تلک و شاید تولک باشد که در بهبهان به معنی غلاف میوهء خرما است.

جرمة.

[جَ مَ] (اِخ) نام قصبه ای است بناحیهء فزان در جنوب افریقیه. عقبة بن عامر آن را فتح کرد و مردم آنجا را به اسیری گرفت. (از معجم البلدان). و رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.

جرمه.

[جَ مَ / مِ] (اِ) اسب خنگ را گویند یعنی اسبی که موی او سفید باشد و به این معنی با جیم فارسی هم آمده است. (برهان). اسب نقره خنگ. (از مؤید الفضلا) (برهان). و در بعضی از کتب به معنی سبزخنگ نوشته اند. (غیاث اللغات) (آنندراج). اسب خنگ. (همای و همایون) (شرفنامهء منیری). اسب. (از لغات شاهنامه تألیف شفق ص101) :
یکی جرمه ای برنشسته سمند
نکو گامزن بارهء بیگزند.دقیقی.
فرستاده از پیش او باد گشت
به پیش اندرش جرمه پولاد گشت.فردوسی.
چو آمد برم مرد جنگی فراز
من از جرمه چنگال کردم دراز.فردوسی.
بیاورد آن جرمهء بادپای
که در روز روشن بدو بود رای.فردوسی.
چو بشنید دستان سام این پیام
بفرمود بر جرمه زرین ستام.فردوسی.
بپوشید سهراب خفتان جنگ
نشست از برجرمهء نیل رنگ.فردوسی.
سحرگه چو از خواب مستی بجست
چو خور مهد بر کوههء جرمه بست.
؟ (از شرفنامهء منیری).
چرمه. رجوع به چرمه شود.

جرمه.

[] (اِخ) نام قریه ای است در سنجاق حمید از ولایت قونیه. خرابه های شهر قدیمی قرمنه در اطراف آن باقی است. (از قاموس الاعلام ترکی).

جرمهان.

[] (اِخ) نام محلی است. رجوع به تاریخ غازانی ص36 شود. شاید همان جرمیهن از قرای مرو باشد.

جرمی.

[جِ] (ص نسبی) منسوب به جرم که نام جایی است در ایران. (آنندراج) (غیاث اللغات). منسوب است به جرم از بلاد بدخشان در آن سوی ولوالج. (از انساب سمعانی).

جرمی.

[جَ] (ص نسبی) نسبت است به جرم که قبیله ای است در یمن. (از لباب الانساب).

جرمی.

[] (اِخ) نام شهری است که دارالملک جرکز است و این مملکت در اقلیم ششم قرار دارد. (از نزهة القلوب ج3 ص267).

جرمی.

[جُ] (اِخ) ملا جرمی. از شاعران بود. صاحب مجالس النفائس آرد: از مردم بخارا است. وی مرد بیقید است. و تعینی ندارد. این مطلع از اوست:
سر ببالین چو نهم غیر دو چشم تر من
نیست یاری که دمی گریه کند بر سر من.
(از مجالس النفائس ص160).

جرمی.

[جِ] (اِخ) دهی است از دهستان دشت از بخش سلوانا از شهرستان ارومیه. این ده در دوازده هزاروپانصدگزی شمال باختری سلوانا در مسیر راه ارابه رو ارومیه در دره واقع شده و محلی سردسیر و سالم است. و هشتاد تن سنی مذهب و کردزبان سکنه دارد. آب آن از رود برده سور تأمین میشود و محصول آنجا توتون و غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی جاجیم بافی است. راه ارابه رو و پاسگاه ژاندارمری دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

جرمی.

[] (اِخ) احمدبن محمد بن اسحاق بن ابوحمیصه معروف به ابن ابی العلاء مکنی به ابوعبدالله. او اخباری و یکی از علمای نحو و لغت بود و از نظر نیکویی ضبط، خطی مرغوب داشت. (از فهرست ابن الندیم).

جرمی.

[جِ] (اِخ) سعیدبن حیدر مکنی به ابوعبدالله. از فقها بود و از ابویعقوب یوسف بن ایوب همدانی استماع حدیث کرد و بسال پانصد وچهل و اندی از هجرت در جرم درگذشت. (از لباب الانساب).

جرمی.

[] (اِخ) صالح بن اسحاق مکنی به عمر. از فضلا و اهل ادب و لغت بود. (از محاسن اصفهان مافروخی ص35). و زرکلی در اعلام خود آرد: جرمی، مردی فقیه و عالم بنحو و لغت و از مردم بعرة و ساکن بغداد بود. او راست: 1- السیر. 2- کتاب الابنیه. 3- غریب سیبویه. 4- کتاب فی العروض. (از اعلام زرکلی چ جدید ج3 ص274). وی مولای بجیلة بن انمار بود. نحو را از اخفش و کتاب سیبویه و لغت را از ابوزید و اصمعی فراگرفته است. از اوست: کتاب القوافی. کتاب التثنیه و الجمع. کتاب الغرخ. کتاب مختصر نحو المتعلمین. کتاب الابنیة و التصریف. (یادداشت مؤلف). صاحب لباب الانساب آرد: وی در بغداد با فرا مناظره کرد. گویند: او از موالی بجیلة بود و بدین جهت که بجرم سکونت گزید او را جرمی گفتند و نیز گوید: از موالی جرم بود. نزد اخفش و جز او تحصیل کرد و لغت را از ابوعبیدة و ابوزید و اصمعی و همعصران آنان فراگرفت و یونس بن حبیب را دریافت ولی سیبویه را درک نکرد. او مردی متدین و پارسا و نیک دین بود و از روات بشمار می رفت و بسال 125 ه . ق. درگذشت. (از لباب الانساب). و رجوع به الموشح ص196 و قاموس الاعلام ترکی شود.

جرمی.

[جَ] (اِخ) عبدالله بن زید بصری مکنی به ابوقلابة. از تابعان بزرگ قدر بود. وی بسال 104 ه . ق. در حالی که دست و پا و چشم خود را از دست داده بود و خدای را حمد و سپاس میکرد در عریش مصر درگذشت. (از لباب الانساب).

جرمی.

[جَ] (اِخ) عمروبن سلمة مکنی به ابوبرید. او را صحبتی است. (از لباب الانساب).

جرمیدان.

[] (اِخ) موضعی است در جبال و به گمان من (یاقوت) از نواحی همدان است. (از معجم البلدان).

جرمیلک.

[جَ لَ] (اِ) به لغت کوهستانی و استانی (کذا) و جابلق اسم دوایی است که ترکان آنجا نبات آزار نامند. ماهیت آن، بیخی است بسطبری انگشتی و طول آن زیاده بر شبری و طعم آن شیرین و رنگ ظاهر آن مایل بسیاهی و باطن آن سفید و با صلابت و ساق آن قریب بزرعی و برگ آن شبیه زبان و طولانی بقدر شبری و سبزه تیره و لطیف و برگهای ساق اطراف اعلای آن بقدر برگ بید و گل آن کبود و از گل نیلوفر هندی بسیار کوچکتر و مستعمل بیخ آن است. افعال و خواص آن: چون که بکوبند و بر بیخ دندان بپاشند بنهجی میچسبد که از الکل و شراب زائل نمیگردد و سنون آن به یک دو دفعه جهت رفع تعفن بن دندان و رویانیدن گوشت بن دندان مجرب است. و آشامیدن آن جهت رفع زخمهای باطنی و اورام احشا و ضماد آن جهت جبر کسر و رفع جمیع زخمها و تشنج مفید است. (از مخزن الادویه) (تحفهء حکیم مؤمن).

جرمیهن.

[جُ هَ] (اِخ) از قرای مرو است و در قسمت اعلای آن بلد قرار دارد. (از معجم البلدان).

جرمیهنی.

[جُ هَ] (ص نسبی) منسوب است به جرمیهن که از قرای مرو است. (از لباب الانساب). و رجوع به مادهء فوق و زیر شود.

جرمیهنی.

[جُ هَ] (اِخ) ابراهیم بن خالدبن نصر مکنی به ابواسحاق. در عصر خود امام دنیا بود و از عارم بن فضل استماع حدیث کرد و یحیی بن ماسویه از او روایت دارد. و بسال 250 ه . ق. درگذشت. (از معجم البلدان). و رجوع به لباب الانساب شود.

جرمیهنی.

[جُ هَ] (اِخ) عبدالرحمان بن جرمیهنی مکنی به ابوعاصم. وی فقیهی فاضل و اصول دان بارعی بود. فقه را نزد موفق بن عبدالکریم هروی فراگرفت و حدیث استماع کرد. (از معجم البلدان). و رجوع به لباب الانساب شود.

جرن.

[جَ رَ] (ع اِ) زمین درشت و سخت. (منتهی الارب) (از ذیل اقرب الموارد) (آنندراج). زمین درشت و آن کلمه تبدیل شدهء «جرل» است. (از متن اللغة). و رجوع به جرل شود. (از ذیل اقرب الموارد از لسان) «و نحن نغدو فی الخبار و الجرنَ». (از ذیل اقرب الموارد). ج، جُرُن. (آنندراج). || سنگ میان خالی پر از آب که از آن وضو سازند. (آنندراج). سنگی که میان آن کنده شده برای آب و جز آن. (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). آوندی است سنگین که بدان وضو کنند. (منتهی الارب). آوندی است از سنگ که در آن دست و رو شویند. (یادداشت مؤلف). صاحب متن اللغة آرد: گمان میبرم که این کلمه معرب است از لغتی یونانی که مردم مدینه آن را مهراس گویند و فصیح کلمه «حوی» است و آن حوض کوچکی است که آبشخور شتر است. (از متن اللغة). ج، جِران و اَجران. (متن اللغة) (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || آنچه آسیا شده باشد. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد).

جرن.

[جُ] (ع اِ) خرمنگاه. (منتهی الارب). خرمنگاه گندم که در آن گندم درو میشود. (از متن اللغة). یا اینکه بیدر خرمنگاه گندم و جرن خرمنگاه خرماست. (از متن اللغة). جرین. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || جای خرما خشک کردن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). ثعالبی در فقه اللغة گوید: بیدر جای خرمن گندم و جرین جای خرمن مویز و مربد جای خرمن خرما است. (از اقرب الموارد).

جرن.

[جُ رُ] (ع اِ) جِ جران؛ پیش گردن شتر از مذبح تا منحر. (منتهی الارب). باطن گردن شتر از مذبح تا منحر. (از متن اللغة).

جرن.

[جِ] (ع اِ) لغتی در جرم به معنی جسم است. (از متن اللغة) (از ذیل اقرب الموارد). یقال: «القی اجرانه و شراسره اذا برک اوالقی ثقله». (از متن اللغة). و رجوع به جرم شود.

جرن.

[جُ] (اِخ) لقب عمروبن علاء یشکری محدث بود. (از منتهی الارب).

جرنا.

[جُ] (اِخ) جرنی به الف مقصورة. رجوع به آن کلمه شود.

جرناء .

[جَ] (ع اِ) قسمی نرگس است. (از ذیل اقرب الموارد).

جرنبذ.

[جَ رَمْ بَ] (ع ص، اِ) سطبر درشت. (منتهی الارب) (از متن اللغة) (از ذیل اقرب الموارد). || آنکه مادرش شوهر دارد. و مادر او شوهر خواهد و او را جرنبذة نیز گویند. (از متن اللغة).

جرنبذة.

[جَ رَمْ بَ ذَ] (ع ص، اِ) آن که مادرش شوهر دارد. (منتهی الارب). کسی که مادر وی شوی دارد و آن مادر شوهر خواهد. (از متن اللغة). رجوع به جرنبذ شود.

جرنبة.

[جَ رَمْ بَ] (ع ص، اِ) گروه غلاظ و شداد از سرخ پوستان. (از متن اللغة). || بسیار و نون آن زاید است. (از منتهی الارب) (از ذیل اقرب الموارد).

جرنبة.

[جَ رَ بَ] (اِخ) نام موضعی است. (از معجم البلدان).

جرنجاس.

[جَ رَ] (اِخ) نام یک تورانی از پهلوانان لشکر افراسیاب و گویا صحیح آن جرنجاش باشد. (از فرهنگ شاهنامه تألیف شفق ص101).

جرن چاک.

[] (اِخ) دهی است از دهستان قاقازان بخش ضیاءآباد شهرستان قزوین. این ده در هفتادهزارگزی شمال ضیاءآباد و بیست وهشت هزارگزی راه شوسه قرار دارد و هوای آن معتدل است و 160 تن سکنهء شیعی مذهب و فارسی زبان به لهجهء کردی دارد. آب آنجا از چشمه تأمین میشود و محصول آن غلات دیمی، لوبیا و لبنیات و شغل مردان زراعت و گله داری و صنایع دستی گلیم و جاجیم بافی و راه آن مالرو است. ساکنان آن از طایفهء غیاثوند هستند و زمستان به قره درهء عمارلو میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1 استان مرکزی).

جرند.

[] (اِ) به لغت دیلمی نبات ثافیا است. (تحفهء حکیم مؤمن). و در فهرست مخزن الادویه چرند با جیم فارسی به این معنی ضبط شده است.

جرندق.

[جَ رَ دَ] (اِخ) جوالیقی آرد: جیم و قاف در عربی با هم در یک کلمه جمع نشوند و اگر در کلمه ای این دو حرف جمع آیند آن کلمه معرب است چنان که در جرندق. (از المعرب جوالیقی ص11). و محشی در ذیل همان صفحه گوید: در نسخهء دیگر «جوندق» ضبط شده و آن خطاست و باز جوالیقی گوید: جیم و قاف در یک کلمهء عربی بدون فاصله جمع نگردند چنانکه در جرندق که اسم علم است. (از المعرب جوالیقی ص94).

جرندق.

[جَ رَ دَ] (اِخ) شاعری است همدانی. (منتهی الارب).

جرندق.

[] (اِخ) دهی است از دهستان قاقازان از بخش ضیاءآباد شهرستان قزوین. این ده در سیزده هزارگزی شمال ضیاءآباد و پنجهزارگزی راه شوسه قرار دارد و محلی کوهستانی و معتدل است و 1008 تن سکنهء شیعی مذهب دارد که به ترکی و لهجهء کردی و کمی فارسی صحبت میکنند. آب آن از قنات و در بهار از رودخانه تأمین میشود و محصول آن غلات دیمی، انگور، قیسی، بادام و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی جاجیم و جوراب بافی و راه آن مالرو است و از طریق حسین آباد میتوان ماشین برد. کردهای آنجا از طایفهء کاکاوند هستند و تغییر مکان نمیدهند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

جرنده.

[جِ رَ دَ / دِ] (اِ) استخوان نرمی است که در سر شانهء گوسفندی باشد و آن را میتوان جاوید (جوید) و به عربی غضروف خوانند. (از برهان) (آنندراج). غضروف که قسمی از استخوان نرم و قابل انعطاف است و دارای ارتجاعیت بسیار است و بخصوص در سر استخوانها وجود دارد. (ناظم الاطباء).

جرنده.

[] (اِخ) تنکابن مرکز بلوک رحمت آباد در اطراف رشت گیلان است.

جرنغار.

[جُ رُ] (ترکی، اِ) فوج جانب دست چپ پادشاه در روز جنگ، مقابل برنغاز که فوج جانب دست راست پادشاه است در روز جنگ. و هر دو لفظ ترکی است. (از غیاث اللغات) (از آنندراج). میسرهء لشکر. (ناظم الاطباء)(1).
(1) - در فرهنگ ناظم الاطباء جَرَنغار بفتح اول و ثانی به این معنی آمده است. رجوع بکلمه مزبور شود.

جرنفس.

[جَ رَ فَ] (ع ص، اِ) مرد سطبر باقوت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

جرنفش.

[جَ رَ فَ] (ع ص، اِ) مرد بزرگ. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || مرد بزرگ پهلو. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || مرد بزرگ ریش. (آنندراج). و یقال، انه لجرنفش الحیه؛ او بزرگ ریش است. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب).

جرنفش.

[جَ رَ فَ] (اِخ) شاعری است طائی. (منتهی الارب) (آنندراج). او را جرنفش سدوسی نیز گویند. مؤلفان عقدالفرید و البیان و التبین وی را در باب حمقا و نوکی ها ذکر میکنند و داستانی دربارهء مناظره ای که جرنفش با فرزدق داشته است می آورند. رجوع به العقدالفرید ج7 ص172، 173 و 174 والبیان و التبین ج2 ص182 شود.

جرنک.

[] (اِخ) از مزارع طبس مسینا میباشد و از آب قنات مشروب میشود و سکنه ندارد. (از مرآت البلدان ج4 ص222).

جرنگ.

[جَ رَ / جِ رِ] (اِ صوت) زنگ آواز و صدای زدن شمشیر و گرز و امثال آن و جرنگیدن مصدر آن است. (آنندراج) (انجمن آرا). صدای زنگ و طاس و امثال آن و آواز زدن شمشیر و تیغ و زنجیر را نیز گویند. و به کسر اول و ثانی هم آمده است. (برهان). صدای زنگ و طاس. و آواز زدن شمشیر و صدای زنجیر. و تبدیل جیم ابجد بدال مهمله هم جائز است و مواضع استعمال هر یک جداست. (لغت محلی شوشترنسخهء خطی). آواز شکستن بلورها، آواز افتادن پول نقره و زر و جز آن بر زمین سخت یا بر سنگ. آواز زدن دو چیز بهم. چکاچک، حکایت صوت مسکوکات سیمین و زرین. آواز بهم خوردن مسکوکات. (یادداشت مؤلف) :
ز بس های و هوی و جرنگ درای
بکردار طهمورثی کره نای.
فردوسی.
جز با جرنگ گرز نگوید سخن اجل
خواجه عمید (از آنندراج).

جرنگ جرنگ.

[جِ رِ جِ رِ] (اِ صوت مرکب) حکایت صوت مسکوکات طلا یا نقره، آواز سکه. (یادداشت مؤلف). و رجوع به جرنگ شود.

جرنگی.

[جِ رِ / جَ رِ] (ق / اِ صوت) مرکب از جرنگ و یاء در تداول عامه گویند بتری از دستم افتاد و جرنگی شکست. و این ممکن است قید شکستن باشد یعنی با صدای جرنگ، و نیز ممکن است حکایت از صدای آن به وقت شکستن باشد. نظیر این ترکیب فراوان است مانند آنورقی، ترقی، شرقی، جلدی، مانندی. و رجوع به جرنگ و درنگ شود. (یادداشت مؤلف).

جرنگی.

[جِ رِ] (ص نسبی) در تداول عوام، نقد، عین، درمی بانگ کننده، چون بیندازند. (یادداشت مؤلف): پول جرنگی؛(1) پول نقد، بی حواله، پولی که فی المجلس بدست شخص داده شود: هزار تومان یا صد تومان جرنگی؛ یعنی هزار یا صد تومان پول نقد. چنانکه صد تومان پول جرنگی شمردم میان دستش، هزارتومان پول جرنگی به او دادم. (یادداشت مؤلف).
(1) - Argent somant.

جرنگیدن.

[جَ رَ دَ / جِ رَ دَ] (مص جعلی)آواز کردن شمشیر و گرز و امثال آن باشد به هنگام کار فرمودن. (برهان) (ناظم الاطباء) (آنندراج) :
جرنگیدن تیغ و گرز و تبر
کجاگوش گردون همی گشت کر.فردوسی.
به ابر اندرآمد دم کرنای
جرنگیدن گرز و هندی درای.فردوسی.

جرنوئیه.

[جَ ئی یَ / یِ] (اِخ) دهی است از دهستان گوغر از بخش بافت شهرستان سیرجان. این ده در سی و ششهزارگزی شمال باختری بافت در سراه مالرو گوغر به چهارطاق قرار دارد و محلی کوهستانی و سردسیر است و 331 تن سکنهء شیعی مذهب و فارسی زبان دارد. آب آن از چشمه تأمین میشود و محصول آن غلات و حبوب و شغل اهالی زراعت و راه آنجا مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

جرنوب.

[جَ] (اِ) بادنجان کوهی.

جرنوت.

[] (اِ) حلبوب. (تذکرهء داود ضریر انطاکی). رجوع به حلبوب شود.

جرنی.

[] (اِخ) بلده ای است از نواحی ارمینیه در نزدیکی دبیل که حبیب بن مسلمة فهری آن را گشود. (از معجم البلدان). و رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.

جرنیز.

[جَ] (اِ) نام گیاهی است صمغ دار. (از دزی).

جرنیط.

[جَ نَ] (اِ) یک قسم عطر (غالیه) است که در وقت دباغی چرم به کار میرود. (از دزی).

جرو.

[جَرْوْ] (ع اِ) غلاف تخمهای کفه گندم مادام که بر سر گیاه است. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (از متن اللغة) (از ذیل اقرب الموارد). || ریزه ای از هر چیز حتی از حنظل و خربزه و خیار و مانندآن. (از متن اللغة) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). صغیر از حنظل و انار. (از اقرب الموارد). ج، اَجر. جِراء. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || خیار خرد. خیار ترشی. قال: ابن سیده، الجرو الصغیر من کل شی ء. حتی من الحنظل و البطیخ و القتاء و الرمان. (بحر الجواهر). || ثمر نورسته. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از ذیل اقرب الموارد). جِرو. جُرو. چشم. (منتهی الارب) (از ذیل اقرب الموارد). رجوع به کلمات مزبور شود. || آماس کوهان و حلق. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). آماس حلق و کوهان و دوش شتر. (از متن اللغة) (از ذیل اقرب الموارد). جِرو. جُرو. (متن اللغة) (منتهی الارب). رجوع به کلمات مزبور شود. || بچه سباع چون سگ و گرگ و خرس و شیر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة) (آنندراج). و اصل آن اجر و بر وزن افعل است. (منتهی الارب). و بکسر جیم افصح و اکثر است. (از متن اللغة). جِرو. جُرو. (منتهی الارب). و رجوع بکلمات مذکور شود. ج، اَجر. جِراء. اَجراء. اَجرِیَه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). رجوع به کلمات مذکور شود. || بچه ماهی یا تخم ماهی. ج، اَجراء. (یادداشت مؤلف): و قالوا فی صفة الکوسج، انه سبع الماء، رأسه کرأس الاسد و اجراؤه فی بطنه، یلدها من فیه. (الجماهر بیرونی ص143). و رجوع به اجراء شود.

جرو.

[جِرْوْ] (ع اِ) بچه سباع چون سگ و گرگ وخرس و شیر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). جَرو. جُرو. در تمام معانی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (از متن اللغة). رجوع بکلمات مزبور شود.

جرو.

[جُرْوْ] (ع اِ) بچهء سباع چون سگ و گرگ و خرس و مانند آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از ذیل اقرب الموارد). جَرو. جِرو در تمام معانی. رجوع بجَرو شود.

جرو.

[جِ] (ص) در تداول عامه، آنکه در بازیها بسیار جر بزند. آنکه عادت به جر زدن دارد. آنکه در هر بازی یا قولی جر بزند. (یادداشت مؤلف). رجوع به جر شود.

جرو.

[جُ رُ] (ع مص) نرم شدن جامه و زره. (تاج المصادر بیهقی). || فرسوده شدن تن بر کار. (تاج المصادر بیهقی).

جرو.

[جَ] (اِخ) نام جد عبیداللهبن محمد نحوی است. (از منتهی الارب).

جرو.

[جِرْوْ] (اِخ) از اعلام است. (منتهی الارب).

جرو.

[] (اِخ) ابن جابر... وی از شیوخ ابوبکربن عبدالرحمان بن حارث بن هشام است. ابن حبان گوید: او از ثقات بشمار است و مراسیل روایت کند. (از الاصابة فی تمییز الصحابة).

جرو.

[] (اِخ) ابن سعد ریاحی رئیس طایفهء بنی یربوع است. (از عقد الفرید ج5 ص56).

جرو.

[] (اِخ) ابن عمرو عذری... این کلمه را بتصغیر نیز گفته اند و جزء و جزی و جزاء نیز ضبط کرده اند و ابن منده از او روایت دارد. (از الاصابة فی تمییز الصحابة).

جرو.

[] (اِخ) ابن مالک بن عمر، از طایفهء بنو جحجبی بن عوف بن کلفهءبن عوف بن عمروبن عوف اوسی. انصاری است و نام او را جزو با زای معجمه و جز آن نیز ذکر کرده اند. موسی بن عقبه و ابوالاسود او را در شمار کسانی که به یمامه بشهادت رسیده اند یاد کرده اند. (از الاصابة فی تمییز الصحابة).

جروء .

[] (اِخ) سدوسی. ابن منده از طریق محمد بن جابر از حفض بن مبارک از مردی از بنی سدوس روایت کند و این شخص را جروء خوانند. رجوع به الاصابة شود.

جرواآن.

[جُ] (اِخ) نام محله ای به اصفهان. (تاج العروس). نام محلهء بزرگی است به اصفهان که به فارسی آن را کرواآن گویند. (از معجم البلدان). محلتی به اصفهان که از تمامت محلها و اطراف آن خوشتر و بهتر است. (از ترجمهء محاسن اصفهان). مترجم محاسن اصفهان آرد: در اثناء کلام ابومسلم گفت، در ربع مسکون خوشتر از خانهء من موضعی نیست، حاضران تمامت چشم تعجب به یکدیگر بازگذاشتند و آن دعوی را از جاده عقل متجاوز و دور پنداشتند. ابومسلم گفت: شما در هفت اقلیم خوشتر و بهتر به اعتدال از اقلیم چهارم زمینی می دانید؟ گفتند نه. گفت: بر قاعدهء اهل هیئت و ارباب هندسه و مساحان بحر و بر مقرر و محقق است که از جهت آب گوارندهء شیرین صافی سبک و هوای تر و تازه و تنک و فضای فراخ و روشن اصفهان که ناف آن است خوشتر و بهتر است و به اتفاق اهل اصفهان از تمامت اطراف و محلها محلت جرواآن و در آن محلت خوشتر از خانهء من نیست. (از ترجمهء محاسن اصفهان ص21). صاحب مرآت البلدان آرد: به عقیدهء صاحب معجم البلدان یکی از محلات اصفهان است و یحتمل چهار باغان باشد. (از مرآت البلدان ج4 ص222). ابن البلخی آرد: و از آثار او (شاپور) در عمارت جهان آن است که این شهرها و بندها و پول ها که یاد کرده آید او بنا کرده است... در اصفهان بوان، جرواآن(1) و آنجا آتشگاهی کرد. (از فارسنامهء ابن البلخی ص72) :
او انس جرواآن والجی ناعم
یساعدنی فیها مع الدهر رسمها.
عقاب (از محاسن اصفهان ص116).
و رجوع به محاسن اصفهان ص81 و 89 و مزدیسنا ص210 و لباب الانساب ذیل جرواآن شود.
(1) - ن ل: جروان، جزوان (از حاشیهء فارس نامه همان صفحه).

جرواآنی.

[جُ] (ص نسبی) این کلمه منسوب است به جرواآن که محلتی است به اصفهان و گروهی به آنجا منسوبند. (از معجم البلدان) (از لباب الانساب).

جرواآنی.

[جُ] (اِخ) ابراهیم بن حسن ضبی. از روات بود و از فضل بن خصیب روایت کرد و بسال 386 یا 387 ه . ق. درگذشت. (از معجم البلدان). و رجوع به لباب الانساب شود.

جرواتکن.

[جَ تِ کَ] (اِخ) از قرای سجستان است و آن را کروتکن گویند. (از معجم البلدان) (از لباب الانساب) (از مرآت البلدان ج4 ص223). و صاحب تاریخ سیستان در ضمن فصل دیه ها آرد: جرواتکن نه از حالق نو است و نه از کهنه. (از تاریخ سیستان چ بهار ص29) و در همین کتاب بصورت جروادکن نیز ضبط شده است.

جرواتکنی.

[جَ تِ کَ] (ص نسبی) این کلمه منسوب است به جرواتکن که از قرای سجستان است و گروهی نامی بدانجا منسوبند. (از معجم البلدان) (از لباب الانساب).

جرواتکنی.

[جَ تِ کَ] (اِخ) منصوربن محمد بن احمد سجستانی مکنی به ابوسعد. از روات بود و از ابوالحسن علی بن بسرلیثی حافظ سجزی استماع حدیث کرد. (از معجم البلدان) (از لباب الانساب).

جرواثقال.

[جَرْ رُ اَ] (اِ مرکب) در لهجهء عامهء علم حیل، جراثفال، جرثقیل. رجوع به جراثقال و جرثقیل و نفائس الفنون ذیل علم حیل شود. و صورت صحیح این ترکیب جراثقال است.

جروادکن.

[] (اِخ) از دیه های سیستان است. (از تاریخ سیستان چ بهار صص325 - 326) (از احوال اشعار رودکی نفیسی ص490). همان جرواتکن است. رجوع به جرواتکن و حاشیهء شمارهء 3 ص182 کتاب تاریخ سیستان چ بهار شود.

جرواسک.

[جَ / جُ سَ] (اِ) نام جانوری است شبیه به ملخ اما کوچکتر از ملخ باشد و پیوسته بانگ و آواز دراز کند و به عربی صرار گویند. (برهان). جانورکی است شبیه بملخ ولیکن کوچکتر از او و به شب آواز کند. (فرهنگ رشیدی). نام جانورکی است شبیه بملخ و کوچکتر از آن و پیوسته در شب بانگ و آواز کند و آواز دراز دارد و به عربی صرار گویند. (آنندراج) (انجمن آرا). جراسک (برهان). رجوع بجراسک شود.

جرواض.

[جِرْ] (ع ص، اِ) سطبر بزرگ شکم. || شیر که اسد باشد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

جرواط.

[جِرْ] (ع ص) دراز. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

جروالبطحاء .

[جِ وُلْ بَ] (اِخ) لقب ربیعة بن عبدالعزی بن عبد شمس بن عبدمناف. (منتهی الارب).

جروان.

[جِرْ] (ع اِ) می. لغتی است در جریال. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). و رجوع به جریال شود.

جروان.

[] (اِخ) اسم یکی از منازل سیرجان است به نرماشیر. (از مرآت البلدان ج4 ص223).

جروان.

[] (اِخ) بظاهر نام محلی است که در این بیت فرخی آمده است :
پسر آن ملکی تو که بمردی بگشاد
ز عدن تا جروان و ز جروان تا ککری.
فرخی.

جروب.

[جَ] (ع ص، اِ) سنگ تراشیده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جروب.

[جُ] (ع اِ) نام سنگ سیاه. (از اقرب الموارد).

جر و بحث.

[جَرْ رُ بَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) مجادلهء سخت در گفتار. مجادله. درازی و اطالهء سخن و دلیل. (از یادداشت مؤلف). و با شدن و کردن صرف میشود.

جر و بحث شدن.

[جَرْ رُ بَ شُ دَ](مص مرکب) مجادله را بدرازا کشاندن. (از یادداشت مؤلف). رجوع بجر و بحث شود.

جر و بحث کردن.

[جَرْ رُ بَ کَ دَ](مص مرکب) مجادلهء سخت در گفتار را بدرازا کشاندن. (از یادداشت مؤلف). رجوع بجر و بحث شود.

جر و بست.

[جَرْ رُ بَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) شاید مصحف یا لهجهء عامیانه در جر و بحث باشد.

جروج.

[] (اِخ) ناحیتی از سند و شهر بهلبره از این ناحیت است و راسک، قصبهء ناحیت جروج است. (از حدود العالم چ دانشگاه ص125).

جروجر.

[جِرْ رُ جِ] (اِ صوت مرکب) صدا و آوازی که از بهم خوردن دو چیز یا گفتگوی آهسته برآید.

جروجون.

[جَرْ ر] (اِ مرکب) قصد کردن به اهانت و زجر اعم از دوستی یا دشمنی و معنی ترکیبی آن جروجان است یعنی بقصد جراحت جان. (از لغت محلی شوشتر نسخهء خطی).

جر و جوی.

[جَرْ رُ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) راه ناهموار. راه که پر از شکاف و دره باشد :
جوی است و جر پردهء عبرت ز دردها
ره پر ز جر و جوی و هوا سرد و تیره فام
لیکن تو هیچ سیر نخواهی همی شدن
زین جر و جوی و کوفتن راه بی نظام.
ناصرخسرو.
به جر و جوی چرا میدوی بروز و شبان
و گرنه معده همی مر ترا بجر دارد.
ناصرخسرو.
رجوع به جوی و جرشود.

جروح.

[جُ] (ع اِ) جِ جُرح؛ به معنی زخم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (اقرب الموارد). ریشها. زخمها. رجوع به جرح شود : و کتبنا علیهم فیها ان النفس بالنفس و العین بالعین و الانف بالانف والاذن بالاذن و السن بالسن والجروح قصاص الخ، (قرآن 5/45).
محتسب خم شکست و من سر او
سن بالسن و الجروح قصاص.حافظ.

جرود.

[جِ] (اِ) آزاددرخت. زلزلخت. زنزلخت. طاحک. (یادداشت مؤلف).

جرود.

[جَ] (ع ص، اِ) جامهء کهنه و سوده. (منتهی الارب) (آنندراج).

جرود.

[جَ] (اِخ) موضعی است به دمشق. (منتهی الارب). نام موضعی است از اعمال غوطهء دمشق از اقلیم معلولا که از نواحی دمشق است و ابوالقاسم حافظ در کتاب خود گوید: احمدبن خبیب بن عجائز ازدی در کتابی که بنی امیهء ساکن دمشق و غوطه را در آن ذکر میکند از این موضع یاد کرده است. (از معجم البلدان).

جرود.

[] (اِخ) از ولایات تابع طالقان است. رجوع به نزهة القلوب ج3 صص64 - 65 شود.

جرودارو.

[] (اِ مرکب) خسرودارو را خوانند.

جرودان.

[] (اِخ) سوج. جوزه و جوکان از طسوح جهرود است. (از تاریخ قم ص119).

جرودیة.

[جَ دیْ یَ] (اِخ) یکی از پانزده فرقهء خوارج که اصحاب عبدالله بن جرودند. (از بیان الادیان).

جرور.

[جَ وَ] (اِ) خارپشت. (ناظم الاطباء).

جرور.

[جَ] (ع ص، اِ) چاه دورتک. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة). چاه دورتک بدین جهت که دلو برکرانه های آن کشیده شود بسبب عمق آن. (از اقرب الموارد). چاه دورفرود. (مهذب الاسماء نسخهء خطی). || زن برجامانده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). || ناقه ای که ایام ولادتش درگذشته باشد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). از آبستنها آنچه مدت حمل آن درگذرد و نزاید. (از متن اللغة). از هر آبستن یا ناقهء آبستنی که مدت حمل را بنهایت رساند یا از آن درگذرد. (از ذیل اقرب الموارد). || شتر بسیارخوار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || بسیارخوار. (مهذب الاسماء نسخهء خطی). || سرکش. (ناظم الاطباء). || اسب نافرمان. (مهذب الاسماء). فرس جرور؛ اسب سرکش. (منتهی الارب). || شتر سرکش: جمل جرور؛ ناقهء سرکش. (منتهی الارب). || ناقه ای که بچهء خود را فراهم آورد و دست در گردن آن آویزد. (از ذیل اقرب الموارد). || ناقهء جرور؛ ناقه ای که نزاید بچه را یک ماه یا دو ماه یا چهل روز بعد تمام حمل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). نعت است از جَرّ بتمام معانی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به جر شود.

جرور.

[جُ] (اِخ) شهری است به قهستان. فارسیان آن را چنین تلفظ کنند ولی سلفی آن را سرور ضبط کرده است. (از معجم البلدان). و رجوع به سرور در معجم البلدان و جرور در همین ستون شود.

جرور.

[جُ] (اِخ) ناحیه ای است از نواحی مصر. (از معجم البلدان).

جروز.

[جَ] (ع ص، اِ) بسیارخوار که تمام خوان را بخورد و هیچ نگذارد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). مرد و زن در آن یکسان است. (از اقرب الموارد از صحاح) (از متن اللغة). یقال: رجل جروز و امرأة جروز و عندنا جروز و جروزة بالحاق التاء دفعا للالتباس. (از اقرب الموارد). || شتر بسیارخوار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || شتابخوار مرد باشد یا زن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة).

جروز.

[جُ] (ع اِ) جِ جِرز؛ پوستین زنانه. (از منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به جرز شود.

جروز.

[جَ] (اِخ) قریه ای است از قرای سربیشهء قاینات و قدیم النسق است و از آب قنات مشروب میشود و هوای آن گرم است و چهل خانوار سکنه دارد. (از مرآت البلدان ج4 ص223). و شاید همان جرور باشد که شهری است بقهستان. رجوع به جرور شود.

جروز.

[جُ] (اِخ) موضعی است بفارس که در آنجا بین ازارقه و مردم بصره جنگی روی داد. و در ابیات زیر که بمناسبت واقعهء مزبور سروده شده از آن موضع یادشده است :
و زادنا حنقاً قبلی تذکرهم
لاتستفیق عیون کلما ذکروا
اذا ذکرنا جروزاً والذین بها
قتلی حولان ماقبرو حلاحلهم
تأتی علیهم حزازات النفوس فما
تبقی علیهم و لایبقون ان قدروا.
کعب الاشقری.
رأیت یزیداً جامع الحزم والندی
و لاخیر فیمن لایضرو ینفع
اصاب بقتلی فی جروز قصاصها
و ادرک ما کان المهلب یصنع.
کعب الاشقری (از معجم البلدان).
و رجوع به مرآت البلدان ج4 ص223 و قاموس الاعلام ترکی شود.

جروس.

[جُ وَ] (اِخ) نام یکی از شهرهای غور که میان هرات و غزنه قرار داشته است. و آن را یکی از مردم آن دیار بمن (یاقوت) خبر داد. (از معجم البلدان). شهری است میان غزنه و هرات. (از منتهی الارب) : و زین ناحیت تا جروس که ورمیش بت آنجای نشستی ده فرسنگ بود. (از تاریخ بیهقی چ ادیب ص111). رجوع بمرآت البلدان ج4 ص223 شود.

جروس.

[جَ] (اِخ) آبهایی است بنجد مر بنی عقیل را. (از معجم البلدان) (منتهی الارب).

جروق.

[] (اِخ) از قرای گرمسیر کازرون فارس که بمسافت هجده فرسخ در سمت مغرب شیراز واقع است. حاصل آن غله و برنج و تنباکو است و آب آنجا از رودخانه تأمین میشود. (از مرآت البلدان ج4 ص223) : و والد محرر این فقرات میرزامحمد علی کوهمره ای را که در آن اوقات بکلانتری محال کوهمره و جروق که از جمله محال تصرفی اجداد ... (از مجمل التواریخ گلستانه ص289).

جروق.

[جَ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای سه گانه از بخش کوهمرهء نودان از شهرستان کازرون و حدود و مشخصات آن بقرار زیر است: از شمال کتل پیرزن و ارتفاعات کوهمره سرخی از خاور ارتفاعات اخیر از باختر دریاچه و دهستان فامور از جنوب دهستان جره میباشد این دهستان در جنوب خاوری بخش واقع شده و موقع آن کوهستانی و هوای آن در قسمتهای جنوبی گرم و در نقاط شمالی معتدل است و در تابستان قسمتی از اهالی به نقاط شمالی (که در آنجا باغهای انگور و انجیر دیمی دارند) تغییر محل میدهند. آب مشروب و آب زراعتی دهستان از چشمه سارها تأمین میگردد. محصولات آنجا عبارتند از، غلات، برنج، حبوب و میوه و شغل اهالی زراعت و باغبانی و صنعت دستی قالی و گلیم بافی است و زبان آنان فارسی با لهجهء لری و مذهب شیعهء دوازده امامی است. این ده از دو آبادی بنام سرطاوه و کوشکی تشکیل می یابد و در حدود دوهزار و دویست تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

جروکه.

[جَ] (اِ) کلمه ای است هندی به معنی غرفه. (از آنندراج) :
بر سفرهء شه قلیهء گوناگون بود
چون خشکه پلا و نان ز حد افزون بود
خوانی که ز سفره ای کشند از پی خیر
از پیش جروکه تالب جیحون بود.
ملاطغرا (از آنندراج).

جرول.

[جُ رَ وِ] (ع ص، اِ) زمین سنگناک. جَرَوِلَة به همین معنی است. (از منتهی الارب) (از ذیل اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). جُرَوِلَة. (ذیل اقرب الموارد). رجوع به این کلمه شود.

جرول.

[جَرْ وَ] (ع ص، اِ) زمین سنگناک. (منتهی الارب) (آنندراج) (متن اللغة). || سنگ که با کف از زمین توان برداشتن یا سنگی که سیل آورده و گرد و تابان دیده شود یا آن مقدار که مرد بردارد و کمتر از آن. (از متن اللغة). سنگ آن مقدار که از زمین برداشتن توانند یا عام است. (منتهی الارب) (آنندراج). || نام درنده ای است. (از متن اللغة) (منتهی الارب) (آنندراج). گفتار. (مهذب الاسماء نسخهء خطی). ج، جَراوِل. (منتهی الارب) (آنندراج).

جرول.

[جُرْ وَ] (اِخ) دهی است به یمن یا آبی است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جرول.

[] (اِخ) ابن احنف بن سمط بن امرؤالقیس بن عمروبن معاویة بن حارث. اکبرکندی گوید: این شخص جد رجاءبن حیوة است و روایتی از طبرانی از طریق او نقل شده است و بصورت جندل و جزول نیز ضبط گردیده است. رجوع به الاصابة فی تمییز الصحابه شود.

جرول.

[جَرْ وَ] (اِخ) ابن اوس بن مالک عیسی معروف بحطیئه و مکنی به ابوملکیة. از شعرای مخضرم عرب بود که دورهء جاهلیت و اسلام را هر دو درک کرد و بقولی تا زمان معاویه حیات داشت. وی شاعریِ مغلق و قافیه پرداز و بسیار هجاگو بود و اعراض از زبان او در امان نبود و به همین جهت عمر بن خطاب او را زندانی کرد و گفت باید همیشه در زندان بمانی که مردم از زبان تو در امان باشند. پس از آن بشفاعت عمروبن عاص از زندان خلاص شد با این عهد که دیگر کسی را هجو نکند، ولی او به عمر گفت: اگر هجو نکنم عیالم گرسنه مانند. و بدین جهت بحطیئه معروف شد که قامت پست و ناپسندیده ای داشت ولی دربارهء ملقب شدن وی بحطیئه وجوه دیگری نیز گفته اند. وی پدر و مادر و عمو و زن خود و حتی خویشتن را هجا گفت و بیش از همه کس زبرقان بن بدر را هجو کرد و همو شکایت او را بعمربن خطاب برد و او را زندانی کردند. ابیات زیر را در هجاء پدر خود گفته است:
لحاک الله ثم لحاک حقاً
اباً و لحاک من عم وخال
فنعم الشیخ انت لدی المخازی
و بئس الشیخ انت لدی العیال
جمعت اللؤم لاحیاک ربی
بانواع السفاهة والضلال
و درباره مادر خود گفته:
فهاهن اقعدی منا بعیداً
اراح الله منک العالمینا
اَغربالا اذاستودعت سرا
و کانوناً علی المتحد ثینا.
و دربارهء زن خود گوید:
اطوف ما اطوف ثم آتی
الی بیت قعیدتهُ لکاع(1).
و در هجو خود گوید:
ابت شفتای الیوم الاتکلماً
بشرفما ادری لمن اناقائله
اری لی وجها شوه الله خلقه
فقبح من وجه و قبح حامله
و از غرر مدائح وی دوبیت است:
اقلوا علیهم (لا ابالا بیکم).
من اللؤم اوسد و المکان الذی سدوا
اولئک قوم ان بنوا احسن البنا
و ان عاهدوا اوفوا و ان عقدوا شدوا. (از بلوغ الارب ص138 ببعد و اعلام زرکلی و تتمهء صوان الحکمة) و رجوع به الموشح ص362 و معجم المطبوعات و روضات الجنات ص157 و الاصابة فی تمییز الصحابة شود.
(1) - مصراع اول این شعر از قیس بن زهیر است و اصل بیت چنین است:
اطوف ما اطوف ثم آوی
الی جار کجار ابی دواد.

جرول.

[جَ] (اِخ) ابن عباس بن عامر انصاری. ابوعمرگوید: ابن اسحاق و خلیفه بن خیاط او را ذکر کرده اند و به یمامة بقتل رسیده است. و در کتاب ابن ماکولا جروبن عیاش ضبط شده و در روایت ابراهیم بن سعد: جروبن عباس آمده است. (از الاصابة فی تمییز الصحابة).

جرول.

[] (اِخ) یا حروبن مالک بن عمروبن عزیزبن مالک بن عوف بن عمروبن عوف بن مالک بن اوس انصاری. ابن کلبی او را ذکر کرده و گوید: بسربن ارطاة هنگامی که از طرف معاویة بمدینه بجنگ رفته بود خانهء این شخص را که از شورشیان مخالف عثمان بود در مدینه ویران کرد و این واقعه در اواخر خلافت حضرت علی (ع) روی داد. (از الاصابة فی تمییز الصحابة).

جرول.

[جَرْ وَ] (اِخ) ابن مجاشع. (منتهی الارب).

جرول.

[] (اِخ) عبسی آخرین کسی است که نبی اکرم را (ص) درک کرد. و در زمان خلافت عمر بجنگ رفت و یعقوب بن شیبة از او روایت دارد. (از الاصابة فی تمییز الصحابة).

جر و لور.

[جَرْ رُ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب)در این بیت گویا به معنی جوی و جر باشد :
هشیار باش و خفته مرو تیز بر ستور
تا نوفتد ستور تو ناگه به جر و لور.
ناصرخسرو.

جرولة.

[جُ رَ وِ لَ] (ع ص، اِ) زمین سنگناک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از ذیل اقرب الموارد). جُرَوِل. (ناظم الاطباء) (ذیل اقرب الموارد). || یکی جرول به معنی سنگ. (از معجم البلدان). رجوع به این کلمه شود.

جرولة.

[جَ وَ لَ] (اِخ) آبی است از آن غنی به اعلای نجد. (منتهی الارب) (تاج العروس) (ناظم الاطباء). اصمعی گوید: غنوی گفت: جروله آبی است از آن غنی به اعلای نجد و آن آبی است در قسمت شرقی کوه نیر و مقابل جروله آبی است که آن را حلوة گویند. رجوع به معجم البلدان شود.

جروله.

[] (اِخ) کوه منقطعی است در خاک مغرب که غیر از اهلش کسی به آن مالک نشود.

جروم.

[جُ] (ع ص، اِ) جِ جَرم معرب گرم. (از منتهی الارب) (آنندراج). و رجوع به جرم شود. || و به معنی زمین سخت گرم. (از منتهی الارب) (آنندراج). و رجوع به جرم شود. || و نوعی از زورقهای یمنی. (از منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به جرم شود. || جِ جِرم و جِ جُرم. (ناظم الاطباء). رجوع بکلمات مزبور شود. || گرمسیر. (مهذب الاسماء نسخهء خطی). گرمسیری. مقابل صرود به معنی سردسیری. (یادداشت مؤلف) : گرمایش نه گرمای جروم که جوش او سموم انگیزد و سرمایش نه سرمای صرود که زمهریر آن تگرگ از دماغ ریزد. (ترجمهء محاسن اصفهان ص9).

جر و مد.

[جَرْ رُ مَدد] (ترکیب عطفی، اِ مرکب)؛ قبض و بسط. جر؛ کشیدن و مد؛ دراز کردن. یعنی فراهم کردن و پهن ساختن چنانچه امواج بحر محیط را حالت است و تحقیق این است که بجای جر و مد لفظ جزر و مد صحیح است. (غیاث اللغات).

جر و مر.

[جِرْ رُ مِر / جِ رُ مِ] (در تداول عامه)، سخت به اصرار. (یادداشت مؤلف). رجوع بجر و مر چسبیدن شود.

جر و مر چسبیدن.

[جِرْ رُ مِرْر / جِ رُ مِ چَ دَ] (مص مرکب) در تداول عامه خانگی. اصرار ورزیدن. نهایت الحاح کردن. سخت خواهش کردن و بیشتر برای نرفتن آن که خواهد رفتن، به اصراری تمام مانع از رفتن شدن یا به کاری داشتن. (یادداشت مؤلف): جر و مر چسبید که نباید بروی. جر و مر چسبید که نهار بمان. (یادداشت مؤلف).

جر و منجر.

[جَ رُ مَ جَ] (اِ مرکب، از اتباع)در تداول عوام، منازعه. کشمکش. جدال. (یادداشت مؤلف). رجوع به جر و منجر داشتن شود.

جر و منجر داشتن.

[جَ رُ مَ جَ تَ](مص مرکب) با کسی مجادلات لفظی داشتن. (از یادداشت مؤلف). رجوع به جر و منجر شود.

جرون.

[جُ] (ع مص) خوگر شدن و عادت کردن بر کاری. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). تمرین کردن و خو گرفتن بر کاری و جز آن.(1) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). || سوده و نرم شدن جامه و زره. (آنندراج) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). || آرد کردن دانه. (آنندراج) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).
(1) - در تداول عوام؛ جرد به معنی جرن وَ مرن استعمال کنند و همین فصیح تر باشد. (از حاشیهء متن اللغة).

جرون.

[جَ] (اِخ) نام ولایتی بوده نزدیک به بندر هرمز از بناهای اردشیر و گفته اند نزدیک هم بوده است، در عهد صفویه شاه عباس ماضی بنام خود بندری ساخته آباد نموده که به بندرعباس مشهور است و قرایی که بجرون منسوب بود اکنون نیز جرونات خوانند و اصل در این لغت کرون است و جرون معرب است. (از آنندراج) (انجمن آراء ناصری). نام اصلی بندر هرموز است(1). (برهان). بندرعباس کنونی. (تاریخ عصر حافظ غنی صص88 - 254). جزیرهء جرون از آنجا تا هرموز کهنه یک فرسنگ است. (از نزهة القلوب ج3 ص141) در کتاب از سعدی تا جامی اهمیت این بندر چنین وصف شده: چگونگی فعالیت و کثرت نفوس مختلف آن بندرگاه و شهر جهانی را شخص سفیر در مقال زیر چنین بیان کرده است «... این هرموز که او را جرون گویند در میان دریا بندری است که «در روی زمین بدل ندارد». تجار اقالیم سبعه از مصر و شام و روم و آذربایجان و عراق عرب و عجم و ممالک فارس و خراسان و ماوراءالنهر و ترکستان و مملکت دشت قبچاق و نواحی قلماق و تمام بلاد شرق چین و ماچین و خانبالغ روی توجه به آن بندر دارند. و مردم دریابار از حدود چین و جاوه و بنگاله و سیلان و شهرهای زیر باد و تناصری و سقوطری و شهرنو و جزایر دیوامحل تا دیار مالابار و حبشه و زنگبار و بندرهای بیجانگر و گلبرگه و گجرات و کنبایت(2) و ساحل بر عرب و عدن و جده و ینبوع، نفایس و ظرائف که ماه و آفتاب و فیض سحاب آن را آب و تاب داده و بر روی دریا توان آورد به آن بلده آورند و مسافران عالم از هر جا که آیند و هر چه آورند در برابر هر چه خواهند بی زیادت جستجوی در آن شهر یابند. هم نقد دهند و هم معاوضه و دیوانیان غیر زر و نقره از همه چیز عشر ستانند و اصحاب ادیان مختلف بل کفار در آن شهر بسیارند و بیرون از عدل با هیچ آفریده معامله ندارند و به این سبب آن بلده را دارالامان گویند و مردم آن بلده را تملق عراقیان و تعمق سندیان باشد». (از سعدی تا جامی صص433 - 434). جزیرهء هرمز (هرموز) تا حدود قرن هشتم هجری «جرون» نام داشت و بندری بنام هرمز در نزدیکی شهر میناب کنونی در ساحل دریا بود که بندر تجارتی کرمان و سیستان محسوب میشد. (از حاشیهء برهان چ معین ذیل کلمهء جرون). این بندر مدتها در تصرف پرتغالیها بود و مستحکمترین تأسیسات نظامی خود را به مناسبت موقعیت جغرافیایی آن در آنجا ایجاد کرده بودند و در اوائل قرن یازدهم بتصرف سپاهیان ایران درآمد. در جنگ ایران و پرتغال و فتح هرموز در 1031 ه . ق. امامقلی خان بر طبق نقشه ای که داشت ابتدا امر داد که در جزیرهء قشم راه آب شیرین را بر پرتغالیها بستند و عامل امیر هرموز را بر جلفار (رأس الخیمه) در عمان بشورش بر ضد ساخلو پرتغال واداشت و عامل مزبور بمدد اعراب محلی جلفار را از چنگ پرتغالیها بدر برد و از آن طریق نیز راه آب شیرین و آذوقه بر لشکریان پرتغالی هرموز مسدود گردید سپس به این عنوان که جزیرهء هرموز قبل از ورود پرتغالیها خرجگزار خان لار بوده و حالیه نیز باید به همان روش عمل کند از پادشاه هرمز مطالبهء خراج نمود لیکن پرتغالیها این دعوا را خلاف حاکمیت خود دانسته بسختی رد کردند بهانه برای حملهء مستقیم به هرموز که مقدمات آن تهیه شده و بدست امامقلیخان افتاده بود. قبل از اینکه لشکریان ایران مستعد حملهء به هرموز شوند فرمانده پرتغالی هرموز برای باز کردن راه آب شیرین از قشم به آن جزیره تعرض کرد و در رجب 1030 ه . ق. قسمتی از آن را مسخر ساخته به عجله برای حفظ ساخلو پرتغالی قلعه ای در آن ساخت امامقلیخان در ربیع الاول سال 1031 ه . ق. با پنجهزار سپاهی به بندر جرون آمد و فوراً قسمتی از همراهان خود را بسرکردگی امامقلی بیگ بتسخیر قلعهء پرتغالی قشم فرستاد. سپاهیان ایرانی از خشکی و جهازات انگلیسی از دریا قلعه را بباد گلوله گرفتند و در این وقت قریب 250 عرب از مردم جلفار و دویست پرتغالی از قلعه دفاع میکردند و روی فریره فرمانده بحری هرموز نیز در میان ایشان بود. ساخلو پرتغالی و عرب بزودی احساس کردند که در مقابل حملات لشکریان ایران و توپها و جهازات انگلیسی نمیتوانند کاری از پیش برد به این جهت دست از دفاع برداشتند و فرمانده خود را بتسلیم مجبور ساختند و ایشان تسلیم شدند. پرتغالیها و فرمانده بحری هرموز را انگلیسها بکشتی خود بردند ولی اعراب و ایرانیانی که به دشمن پیوسته بودند بدست سپاهیان امامقلیخان افتادند و غالبشان بجرم خیانت و همدستی با کفار بقتل رسیدند. بعد از فتح قشم لشکریان امامقلیخان قسمتی از قوای خود را بعنوان ساخلو در آن جزیره گذاشته با کشتیهای انگلیسی به بندر عباس آمدند تا نواقص خود را رفع کرده برای حمله بهرموز مهیا شوند قوای بحری انگلیسی در ربیع الثانی سال 1031 ه . ق. به کنار جزیرهء هرمز لنگر انداختند و در آنجا انتظار کشیدند تا سپاهیان امامقلیخان هم از خشکی برسند. بعد از رسیدن این لشکر متحدین ایرانی و انگلیسی در 27 ربیع الثانی بمحاصرهء قلعه نظامی هرموز پرداختند و آنجا را سرانجام در دهم جمادی الثانی این سال مسخر ساختند. اسرای پرتغالی که قریب سه هزار تن بودند مطابق قرارنامه تسلیم انگلیسیها و بهندوستان منتقل شدند و اسرای عرب را ایرانیها گرفته غالباً بجرم خیانت کشتند و سرهای ایشان را به بندرعباس فرستادند غنایم و خزائن و اسلحه و توپهای پرتغالی هرموز همه بدست سپاهیان ایرانی و ملاحان انگلیسی افتاد ولی اغلب آنها نصیب ایرانیها شد و انگلیسیها سهم خود را به ایرانیان فروختند. پادشاه هرموز یعنی محمودشاه برادر فیروزشاه که در ذی القعدهء 1017 ه . ق. بجای برادر نشسته و به ذلت تمام تا این مدت تحت تبعیت فرماندهء پرتغالی هرموز و نایب السلطنهء هندوستان اسمی از سلطنت داشت اسیر سپاهیان ایران شد و با گرفتاری او در دهم جمادی الثانیهء 1031 ه . ق. سلسلهء ملوک هرموز که چندین قرن گاهی به اعتبار و استقلال و مدتی تحت حمایت سلاطین پرتغال و اسپانیا سلطنت میکردند برافتاد. بیرون رفتن هرموز از چنگ پرتغالیها بزرگترین ضربتی بود که در خلیج به ایشان وارد آمد. چه این نقطه آخرین پناهگاه قوای بحری پرتغال در خلیج فارس بود و میکوشیدند که با نگاهداری آن نقطهء بسیار مهم باز تجارت سواحل و جزایر را تحت نظارت خود داشته باشند. اما خوشبختانه با از دست دادن این جزیره امید پرتغالیها بیأس مبدل گردید و هرموز پس از 117 سال (از 913 - 1031 ه . ق.) از دست بیگانگان بیرون آمد. (از مجلهء یادگار سال چهارم شمارهء چهارم صص24 - 26). رجوع به گمبرون شود.
(1) - هرمز. (حاشیهء برهان چ معین).
(2) - Kanbait.

جروند.

[جَرْ وَ] (اِ) به معنی چراغ باشد. (برهان) (آنندراج). چراغ هر گونه باشد. سراج. (یادداشت مؤلف).

جروندکان.

[] (اِخ) از طسوج جبل. (تاریخ قم ص118).

جروندکان.

[] (اِخ) جروند فارس آن را بنا کرده است و بدین دیه رزهااند و کوشکی حصین و کاریزی. و این دیه بر ده سهم نهاده اند و در قدیم آن را قلعه نبوده است در این اواخر بنا کرده اند. و راوی گوید دخل این دیه هزار هزار دینار بوده است بواسطه معموری و پاکی و زیادی زمین و ریع آن. (تاریخ قم ص68).

جروة.

[جِرْ وَ] (ع ص، اِ) ناقهء کوتاه. (منتهی الارب). تأنیث جِرو به معنی ناقهء کوتاه. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). || نفس. (از متن اللغة) (از منتهی الارب). یقال: ضرب علی کذا جروته؛ ای وطن نفسه و صبر علیه. (منتهی الارب) (از متن اللغة) (ناظم الاطباء). و یقال: ضوب عنه جروته؛ ای طاب عنه نفساً. (از متن اللغة) (منتهی الارب). و القی جروته علی الامر؛ وقتی گویند که بر کاری صبر نماید یا بر آن مستولی گردد. (منتهی الارب). || تأنیث جَرو، جُرو، جِرو؛ ریزه ای از هر چیز. (از متن اللغة) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به جرو شود. || یکی از جَرو، جُرو، جِرو؛ ریزه از هر چیز. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). رجوع به جرو شود.

جروة.

[جِرْ وَ] (اِخ)(1) تلفظ ترکی ژروه. رجوع به ژوره و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - St.Gervais.

جروة.

[جِرْ وَ] (اِخ) نام دو اسب است. (منتهی الارب). نام اسب شدادبن معاویه عیسی معروف بفارس جروة است و در حق جروة (اسب خود) ابیات زیر را سروده است:
و من یک سائلا عنی فانی
و جروة کالشحا تحت الورید
اقوتها بقوتی ان شترنا
والحفها ردائی فی الجلید.
(از عقدالفرید ج6 ص22).

جروهق.

[جَ رَ هَ] (معرب، اِ) گروهی.(1)(دهار). گروهه از نخ معرب گروههء فارسی بر وزن صعوبة. (از متن اللغة).
(1) - شاید غلط کاتب یا لهجه ای از گروهه است.

جروی.

[جَ رَ] (اِخ) عبدالعزیزبن وزیربن ضابئی. از بنی جری بن عوف [ از طائفه ]جذام است. وی از سرکردگان شجاع مصر و در عصر عبدالمطلب بن عبدالله خزاعی، والی شرطهء آنجا بود و با دو تن از امیران مصر بنام مطلب و سری بن حکم جنگها کرد و با پنجاه هزار سپاهی به اسکندریه روی آورد و با مسالمت و صلح آنجا را گشود. و کارش بالاگرفت و سپس برای جنگ با سری از آن شهر بیرون رفت و شکست یافت و مدت هفت ماه (204 - 205 ه . ق.) در محاصره قرارگرفت و مورد اصابت یکی از سنگهای منجنیق واقع شد و درگذشت. (از اعلام زرکلی ذیل عبد العزیز...).

جروی.

[جَ رَ] (اِخ) علی بن عبدالعزیزبن وزیربن ضابئی. از سرکردگان شجاع مصر بود پدر وی بر والی مصر عبدالمطلب بن عبدالله و سری بن حکم شورش کرد و در محاصرهء اسکندریه درگذشت. پس از او پسرش (صاحب ترجمه) علی بن عبدالعزیز. بسال 205 ه . ق. به جای او نشست و با عبدالله بن سری امیر مصر جنگید و پیروز شد، سپس با هم صلح کردند. وی در تنیس اقامت کرد تا زمانی که مأمون خلیفهء عباسی حکومت تنیس و حوف شرقی را به او داد و پس از آن میان او و پسر سری آشوبی بپا شد و عبدالله بن طاهر بحکم مأمون آتش آن غائله را فرونشاند و جروی را به عراق فرستاد ولی افشین دوباره او را به مصر گسیل کرد به این شرط که اموالی را که نزد او دارد برایش بفرستند ولی جروی به این وعده عمل نکرد و افشین او را کشت. (از اعلام زرکلی ذیل علی بن عبد العزیز...). و رجوع به علی بن عبدالعزیز شود.

جرة.

[جُرْ رَ] (ع اِ) دام آهو. (منتهی الارب) (از متن اللغة) (آنندراج). چوبکی است که کفه ای بر سر دارد و با آن آهو شکار کنند. (از اقرب الموارد). و مثل ذیل مأخوذ از این معنی است: «ناوص الجرة ثم سالها». این مثل را در حق شخصی گویند که مخالفت قومی کند و باز بسوی ایشان برگردد و با آنان موافقت کند. و دربارهء آهو بدان جهت درست آید که چون به دام افتد ساعتی سرکشی کند و پس از آن آرام شود و بناچار تسلیم گردد. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد). جَرَّة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (متن اللغة). رجوع به این کلمه شود. || چیزی است که در بن آن سوراخ باشد و بدان گندم کارند. (منتهی الارب) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (آنندراج). ج، جُرّ. (اقرب الموارد) (متن اللغة).

جرة.

[جِرْ رَ] (ع اِ) هیئت کشیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). || لقمه ای که شتر بدان تعلل کند و بدهان آرد تا وقت علف. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). || آنچه شتر از گلو برآرد جهت نشخوار. (منتهی الارب) (آنندراج). به معنی نشخوار؛ آنچه چهارپایان گیاه خوار از معده بیرون آورده باز میخایند. به هندی جگال گویند. (غیاث اللغات). نشوار. (یادداشت مؤلف). || گروه مردم که اقامت کنند و باز سفر کنند. (منتهی الارب). گروهی مردم که اقامت کنند و باز سفر گزینند. (آنندراج).

جره.

[جَرْ رَ] (اِ) خمچه و سبو. (برهان) (ناظم الاطباء).(1) سبو. (منتهی الارب) (آنندراج). ظرف معروفی است از خزف. (از متن اللغة). ظرفی است از سفال که میان آن بزرگ است و دهن گشادی دارد. (از اقرب الموارد). ج، جَرّ. جِرار. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (متن اللغة). خمچه و سبوی (لغت محلی شوشتر نسخهء خطی). کوزه. سبو. سبوی(2). (یادداشت مؤلف) :
جرعه ای ز آن جام راهب آن کند
که هزاران جره و خمدان کند.مولوی.
|| مقداری از هر چیز که توان مثل سبو برداشت. (لغت محلی شوشترنسخهء خطی). || نان یا نانی که در خاکستر گرم پزند. (منتهی الارب) (آنندراج) (از متن اللغة). نان یا نان خاصی است که در خاکستر یا ریگ گرم بپزند. (از ذیل اقرب الموارد از لسان). || دام آهو. (از منتهی الارب) (آنندراج). دامی است برای صید آهو و آن چوبی است که رسنی به آن بسته شده و وتری دارد و در خاک پنهان کنند که چون پای آهو وارد آن شود گرفتار گردد. یا چوبی است به اندازهء ذراع که کفه ای بر سر و رسنی در وسط دارد. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). جُرَّه. (اقرب الموارد) (متن اللغة) (منتهی الارب). رجوع به این کلمه شود. || وزنی است از اوزان قدیم، که آن را ماریمنون نامند که از زیت هفتاد و دو رطل و از شراب هشتاد رطل و از عسل صد و هشت رطل باشد و گفته اند جرة بطور مطلق بیست وچهار قسط باشد و جرهء صغیر چهار قسط است. (از بحر الجواهر).
(1) - در برهان و ناظم الاطباء این کلمه را به این معنی لغت فارسی نوشته اند ولی در اکثر کتب لغت عربی این کلمه را به معنی مذکور عربی ضبط کرده اند.
(2) - کلمهء فرانسوی Jarre از جره عربی مأخوذ است. (یادداشت مؤلف). و رجوع به لاروس شود.

جره.

[جُرْ رَ] (ص، اِ) نرینهء هر جانور باشد از چرنده و پرنده عموماً. (برهان) (از آنندراج) (از انجمن آرا) (ناظم الاطباء). نر هر چیز باشد عموماً. (از لغت محلی شوشتر نسخهء خطی) (بهار عجم) :
در آن زمان که بخندد چو کبک دشمن تو
عقاب جره برآید ز بیضهء عصفور.
عثمان مختاری.
از شکوه و عدل و امن او تذرو کبک را
باز جره زقه داد و چرغ زیر پر گرفت.
مسعودسعد.
بر یاد گرز و تیغ تو محکم کنند و تیز
پیلان مست یشک و پلنگان جره ناب.
عثمان مختاری.
درآمد شه از مهر آن نوشناز
بدان جرهء کبک چون جره باز.نظامی.
هواداری مکن شب را چو خفاش
چو باز جره خور روزرو باش.نظامی.
چشم شوخت جرهء شاهین است کز بهر شکار
میزند هر دم ز مژگان بال و پر در آفتاب.
ملاطغرا.
چو جره باز اجل بال قهر بگشاید
به پیش ضربت او چه عقاب چه عصفور.
(از الغراضه).
|| بخصوص باز نر چه مراد از جره باز نر بود. (از برهان) (آنندراج) (انجمن آرا) (از بهار عجم) (از لغت محلی شوشتر). نر باز خصوصاً یعنی جرهء نر است و باز مادهء آن است و به نسبت باز جره، کوچک و کم شکار و ضعیف می باشد و به این معنی ترکی است. (از غیاث اللغات). || بعضی باز سپید را گفته اند خواه نر خواه ماده باشد. (برهان) (از ناظم الاطباء). || (ص) دلیر و شجاع. (غیاث اللغات) (برهان) (از آنندراج) (از انجمن آرا). دلاور. پردل. (یادداشت مؤلف). || جلد و چابک. (برهان) (ناظم الاطباء) :
در بزم خوب تر ز تذرو ملونی
اندر مصاف جره تر از باز ازرقی.اسفرنگ.
لیک بود اشقر گزیدهء شاه
جره تر ز ابلق سپید و سیاه.
امیرخسرو دهلوی.
بر چنین درگهی که مرغ علوش
می نهد بر سپهر هفتم عش
چاوش خوب روی می باید
جره و چست و چابک و خامش.
پوربهای جامی.
|| جوان در باز و دیگر پرندگان. (یادداشت مؤلف). || بعضی گویند به معنی چاردانگ هر چیز است یعنی نه بزرگ نه کوچک. (برهان). متوسط از هر چیز که نه بزرگ باشد نه کوچک. (ناظم الاطباء). || بعضی کوچک هر چیز را جره گویند. (برهان). هر چیز کوچک. (ناظم الاطباء). کوچک هر چیز هم هست. (لغت محلی شوشتر نسخهء خطی). || نهر آب کوچکی که از بزرگی جداکرده باشند.(1) (ناظم الاطباء). || نام سازی است مانند شترقوه(2)لیکن کوچکتر از آن است. (برهان). سازی است شبیه شترغو و از آن کوچکتر. (آنندراج) (ناظم الاطباء) (انجمن آرا) :
مغنی به آن جرهء جان نواز
به آهنگ ما نالهء نو بساز.نظامی.
بیا مطرب آن جرهء طفل وش(3)
چو طفلان ببر گیر و بنواز خوش.
امیرخسرو دهلوی.
|| اسب که برآن سوار شوند. (غیاث اللغات) :
شبه آن جرهء بدراه که دادی زین پیش
نشنیده ست و ندیده ست ندیم دوران.
حکیم شفائی (از بهار عجم).
- جره باز؛ بازسفید و چست و چالاک و شکاری و تند و تیز. (از ناظم الاطباء) (از فرهنگ فارسی معین) :
کسی چون بدست آورد جره باز
فروبرده چون موش دندان به آز.سعدی.
بقید اندرم جره بازی که بود
دمادم سر رشته خواهد ربود.
سعدی (بوستان).
(1) - جریدون ها به معنی جدولی کوچک که از جدول بزرگ بریده باشند استعمال کنند. (بهارعجم).
(2) - ن ل: شرغو. شترغو. (از حاشیهء دکتر معین بر برهان قاطع).
(3) - ن ل: بیا مطرب آن جرهء تلخ وش.

جره.

[جُ رَ] (اِمص) دلیری. (یادداشت مؤلف).

جره.

[جَ رَهْ] (ع اِ) جِ جرهة. (از منتهی الارب). رجوع به این کلمه شود.

جره.

[جُرْ رَ / جِ رِ] (اِخ) قریه ای است از قرای شیراز. (برهان). قریه ای است نزدیک شیراز. (ناظم الاطباء). قریه ای از حومهء شیراز که گفته [اند] آن گره است و معرب آن جره است. (آنندراج) :
از خطهء شیراز گشایش مطلب
کز زیر گره دارد و از بالا بند.(از آنندراج).
که کره همان است و بند، بند امیر عضدالدوله است. (از آنندراج). بپارسی گره گویند. شهرکی کوچک است و هوای آن گرمسیر است و آب آن از رود است که خود رود گره گویند و منبع این رود از ماصرم است و از این شهرک جز رز خراجی و خرما و غله هیچ نخیزد و مردم آنجا بیشترین سلاح ور باشند و جامع و منبر دارد و مور جره هم از اعمال آن است. (از فارسنامهء ابن البلخی صص142 - 143). صنیع الدوله آرد: جره اسم بلوکی است در فارس مشتمل بر شانزده قریه در میان جنوب و مغرب شیراز فی مابین این بلوک و شیراز. اول بلوک مسمی بسیاخ، دوم بلوک کوهمره ماصرم، یکی از قرای جره جعلیقان نام دارد و هوایش گرمسیر است. این بلوک از طرف طول از جانب مغرب متصل به اراضی کازرون است و از سمت مشرق بقرای خانیک و نوجین میرسد. حاصل آن غله و برنج و تنباکو و حبوبات که از آن جمله کنجد و خشخاش است و قلیلی مرکبات و چند اصله نخل در بعضی از قرا موجود است. اهالی این بلوک زارع و رعیت پیشه اند. شکار آنجا از وحوش آهو و خوک و از طیور دراج و حباری و تیهو باشد و در آن نواحی مرغزاری است که در فصل زمستان نرگس زار بسیار ممتازی است. آب آن از رودخانه ای است که آن هم معروف به جره است و منبع آن از کوهستان کوهمره ماصرم است. از منبع تا قریب ده فرسخ بجانب مشرق و میانهء جنوب و مشرق جریان دارد و پس از آن از میانهء جنوب و مغرب تا چهار فرسخ در کوهستان حرکت میکند و به بلوک جره که رسید از کوهستان خارج میشود. آب آن شیرین و گواراست ولی محاذی جره از سمت مشرق، رودخانهء شوری به آن ملحق میشود و همه جا بسمت جنوب جاری است و در حوالی قریهء جمیله که از توابع خشت است و رود فاریاب که از توابع تنگستان میباشد دو رودخانهء کوچک به آن می پیوندد. در کنار قریهء دالکی از کوهستان خارج می شود و ده فرسخ در اراضی دشتستان جریان دارد تا به دریا میریزد و از جرم که گذشت رعایا و زارعان ناگزیر از آن مینوشند و نخلستان و دشتستان از این رودخانه مشروب میگردد ولی بزراعت آنجا چندان استفاده نمیرساند. هر قریه از بلوک جره از بیست تا یکصد خانوار است و کمتر قریه ای است که مسجد نداشته باشد ولی حمام تنها یک باب در قریهء سیرزجان دارد که بسیار کثیف است. (از مرآت البلدان ج4 صص223 - 224). نام قصبه ای است به فارس از اعمال شیراز و نسبت بدان جرهزی است. (از تاج العروس ذیل مادهء جرهز). نام یکی از دهستانهای چهارگانهء بخش مرکزی شهرستان کازرون و حدود و مشخصات آن بقرار زیر است:
از شمال به دهستانهای جروق و فامور و از خاور به ارتفاعات کوهمره سرخی و از باختر به کوههای لارآویز و سرمشهد و از جنوب به دهستان و جلگهء فراشبند محدود است. موقعیت آن جلگه و دامنه و رودخانهء جره از وسط آن جاری میگردد، هوای آن گرم و مالاریایی است و آب مشروب و زراعتی آن از رودخانهء جره و چشمه و قنات تأمین میشود. محصولات آن عبارتند از: غلات، برنج، حبوبات، لبنیات و جزئی مرکبات و خرما و شغل اهالی زراعت و گله داری و باغبانی است. مردم آن شیعهء دوازده امامی هستند و به زبان ترکی و فارسی سخن می گویند این دهستان از 27 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل می یابد و در حدود 4300 تن جمعیت دارند و قرای مهم آن عبارتند از: سریزجان، سرمشهد، بالاده، و ایلان جدول ترکی و مرکز دهستان، قریه جره میباشد. و طایفهء فارسیمدان از ایل قشقایی در این دهستان قشلاق میکنند و راه فرعی کازرون بفراشبند از وسط دهستان کشیده شده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7). رجوع به نزهة القلوب ج3 ص127 و فارسنامهء ناصری و جغرافیای غرب ایران 109، 110، 111، 112 و 181 شود.

جره.

[جِ رِ] (اِخ) دهی است که مرکز دهستان جره از بخش مرکزی کازرون میباشد. این ده در شصت وچهارهزارگزی جنوب خاوری کازرون در کنار راه فرعی کازرون بفراشبند واقع شده و محلی جلگه و گرمسیر مالاریایی است و 447 تن سکنهء شیعهء فارس و ترک دارد. آب آن از رودخانهء جره تأمین میشود و محصول آن غلات، برنج، کنجد و ماش است و اهالی به زراعت اشتغال دارند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

جره.

[جَرْرِ] (اِخ) دهی است از دهستان رودزرد از بخش جانکی گرمسیر شهرستان اهواز. این ده در بیست هزارگزی جنوب باختری باغ ملک و در دوازده هزارگزی جنوب راه اتومبیل رو باغ ملک به هفتگل واقع شده و محلی کوهستانی و معتدل است و 100 تن سکنه دارد. آب آن از رود زرد تأمین میشود و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است و راه اتومبیل رو دارد و ساکنین از طایفهء مکاوند بالا هستند. آثار سد خرابهء قدیمی شاهپور ذوالاکتاف در این آبادی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

جره.

[جِ رَ] (اِخ) نام قلعه ای است به جره در ناحیهء کازرون که آن را قلعة الشیوخ گویند. (از تاریخ سیستان صص78 - 79).

جره.

[رَ] (اِخ) نهر جره از ماصرم برخیزد و نخست مسجان را آب دهد و برود و جره و نواحی آن را آب دهد و بعضی از روستای غندجان پس با نهر بشاپور آمیخته شود و در دریا افتد. (از فارسنامهء ابن البلخی ص151). رجوع بجره شود.

جرهاس.

[جِ] (ع ص، اِ) شیر سطبر و قوی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || ستبر و سخت. (از متن اللغة). || تناور. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). تنومند. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد).

جرهام.

[جِ] (ع ص، اِ) شیر که اسد است. (از منتهی الارب) (آنندراج). شیربیشه. (ناظم الاطباء) (از متن اللغة). شیر. (قاموس از ذیل اقرب الموارد). و صاحب لسان گوید: جرهام از صفات شیر است. (از ذیل اقرب الموارد). || آنکه در کار خود کوشا و نیکوگزار باشد. (از متن اللغة) (از ذیل اقرب الموارد). || مرد دلیر و با کوشش در حرب(1) و جز آن. (آنندراج).
- رجل جرهام؛ مرد دلیر و با کوشش در حرف و جز آن. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). مُجَرهَم. (از متن اللغة).
(1) - در منتهی الارب و ناظم الاطباء حرف و در آنندراج حرب، ضبط شده بظاهر یکی مصحف دیگری است.

جره باز.

[جُرْ رَ / رِ] (اِ مرکب) باز سپید نر و چست و چالاک و جلد و تیز و تند. (ناظم الاطباء). باز سپید و آن را شاهباز نیز گویند و تعریبش زرق بضم و تشدید خوانند. (شرفنامهء منیری) : حالی جره باز صولت پادشاه آن بوم اشکال شوم افعال را مرغ وار در قفس حبس محاصر پربریده و بال شکسته میدارد. (المضاف الی بدایع الازمان ص37).
فرّ امنش طوطی از خزران برآورده چنانک
جر امرش جره باز از مولتان انگیخته.
خاقانی.
چنگ همچون جره باز ازرق و کبکان بزم
دل بران ازرق وش بلبل فغان افشانده اند(1).
خاقانی.
درآمد شه از قول آن نوشناز
بدان جرهءکبک چون جره باز.نظامی.
شکسته دل آمد بمیدان فراز
ولی کبک بشکست با جره باز.نظامی.
کسی چون بدست آورد جره باز
فروبرده چون موش دندان آز.سعدی.
بر اوج فلک چون پرد جره باز
که بر شهپرش بسته ای سنگ آز.سعدی.
بقید اندرم جره بازی که بود
دمادم سر رشته خواهد ربود.سعدی.
از پر جره باز نازک تو
دشمنت را عقاب میخواهم.
نورالدین ظهوری.
رجوع به جره شود.
(1) - ن ل: چنگ جره همچو باز زرق و کبکان بزم
دل بر آن زرق فش بلبل فغان افشانده اند.

جره بالا.

[جُرْ رِ] (اِخ) دهی است از دهستان مزارعی از بخش برازجان از شهرستان بوشهر. این ده در چهل و دو هزارگزی شمال برازجان در کنار رودخانهء شاپور قرار دارد. محلی است گرمسیر و مالاریایی و 183 تن سکنهء شیعی مذهب فارسی زبان دارد. آب آنجا از رودخانهء شاپور تأمین میشود و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و راه مالرو دارد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

جره پائین.

[جَرْ رِ] (اِخ) دهی است از دهستان مزارعی از بخش برازجان از شهرستان بوشهر. این ده در چهل ودوهزارگزی شمال برازجان در کنار رودخانهء شاپور قرار دارد و محلی جلگه و گرمسیر و مالاریائی است و 67 تن سکنه دارد. آب آنجا از رودخانهء شاپور تأمین میشود و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج7).

جرهد.

[جَ هَ] (ع ص) شتاب رو و شادمان. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). جُرهُد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (متن اللغة).

جرهد.

[جُ هُ] (ع ص) جَرهَد. شتاب رو و شادمان. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به این کلمه شود.

جرهد.

[جَ هُ] (اِخ)(1) نام قلعهء استوناوند است که در دنباوند طبرستان قرار دارد، و از اعمال ری میباشد. این قلعه از قلاع مستحکم است. گویند: سه هزار سال و اندی آباد بود. (از معجم البلدان). و آن را استناباد و استنادباذ و استوناوند نیز گویند. رجوع به کلمه های مزبور شود.
(1) - در مرآت البلدان این کلمه بغلط جرهر برا ضبط شده است.

جرهد.

[] (اِخ) ابن خویلدبن مجرة اسلمی مکنی به ابوعبدالرحمان. از اصحاب صفه بود. ابن ربیع گوید: وی در فتح مصر حضور داشت. طبرانی از جرهد روایت کند که با دست چپ غذا میخوردم رسول اکرم (ص) گفت: با دست راست بخور. گفتم: آسیب دیده، پس آن حضرت بر آن دمید و تا هنگام مرگ درد نداشتم. واقدی گوید: در مدینه او را صحبتی بود و به همان جا در آخر خلافت یزید درگذشت و دیگران سال درگذشت او را 61 ه . ق. گویند. (از حسن المحاضرة فی اخبار مصر و القاهرة ص86). و رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.

جرهدة.

[جَ هَ دَ] (ع مص) شتاب روی کردن. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة). || (اِمص) سرعت و شتاب روی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || (اِ) سبوی آب. (منتهی الارب) (از متن اللغة) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

جرهدة.

[جَ هَدْ دَ] (ع اِ) سبوی آب. (از متن اللغة) (ناظم الاطباء) (از منتهی الارب) (آنندراج). جَرهَدَة. (از منتهی الارب). رجوع به کلمهء مزبور شود. و گویند به این معنی جِرهَدَّة بر وزن مرزیة است. (منتهی الارب) (از متن اللغة) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

جرهل.

[] (اِ) به هندی اسفند است.

جرهم.

[جُ هُ] (ع اِ) ابن الکلبی گوید: این کلمه معرب است بگمان وی اصل آن «ذرهم» بود و در تعریب جرهم شده است. و گروهی گویند: نام عربی است. (از المعرب جوالیقی ص100).

جرهم.

[جُ هُ] (اِخ) قبیله ای است از یمن که در حوالی مکهء معظمه فرودآمدند و حضرت اسماعیل در آن قبیله تزوج کرد. (منتهی الارب) (از آنندراج). صاحب صبح الاعشی آرد: طایفهء اول از عرب عاربه طائفهء بنوجرهم بن قحطان است. و این طائفه غیر از طائفهء جرهم اولی است. و آنان ابتدا در یمن سکونت داشتند، سپس به حجاز مهاجرت کردند و در همان جا اقامت گزیدند تا زمانی که ابراهیم با فرزند خود اسماعیل به مکه آمد و همین طایفه در مکه بر آنان وارد شدند و در آنجا توطن اختیار کردند. (از صبح الاعشی ج1 ص315). جدی جاهلی و قدیم است که خود و اعقاب وی بر حجاز حکمران بودند تا زمانی که عمالقه بر آنان چیره شدند و در زمان بنیان گذاشتن خانهء کعبه در مکه امر خانه داری کعبه بدست آنها بود تا اینکه خزاعه بر آنان پیروز شدند و آنها به یمن مهاجرت کردند. (از اعلام زرکلی). و رجوع به انساب سمعانی و تاریخ سیستان صص46 - 47 و عیون الاخبار ج2 ص114 و کتاب التاج ص83 و البیان و التبیین ج1 ص164 و ج2 ص89 و تاریخ گزیده صص33 - 34 و المعجم فی معاییر اشعار العجم و نزهة القلوب ج3 ص3 و قاموس الاعلام ترکی شود.

جرهم.

[جُ هُ] (اِخ) ابن ناشر. همان جرثوم بن ناشر است. (از منتهی الارب). رجوع به جرثوم بن ناشر شود.

جرهم الاولی.

[جُ هُ مُلْ] (اِخ) نام قبیلهء هفتم از قبائل عرب بائده است. ابن سعد گوید: قومی از عرب بائده و با عاد معاصر بودند و سپس هلاک شدند. (از صبح الاعشی ج1 ص314).

جرهء مثقبه.

[جُرْ رَ / رِ یِ مُ ثَقْ قِ بَ / بِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کرزهء آتش افروز از تثقیب به معنی تسعیر. دمه. آتش افروز. آتش فروز. (یادداشت مؤلف).

جرهمیها.

[جُ هُ] (اِخ) رجوع به جرهم و کتاب تاریخ اسلام ص30، 37 و 42 شود.

جره و فامور.

[] (اِخ) از بلوکات ولایت قشقایی فارس است. رجوع به جره و جغرافیای غرب ایران ص111 شود.

جرهة.

[جَ رَ هَ] (ع اِ) غوره ای چند از خرما در یک غلاف. (از منتهی الارب) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). ج، جره. جَرَه. (منتهی الارب).

جرهة.

[جَ هَ] (ع اِ) جانب و کرانه. (منتهی الارب) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد).

جری.

[جَ را] (ع اِ) کودکی دختران. (منتهی الارب) (از متن اللغة). جَرائیَة. جَرایة. جَراء. (از منتهی الارب) (از متن اللغة). رجوع به کلمه های مذکور شود.

جری.

[جَرْیْ] (ع مص) روان شدن آب. (از منتهی الارب). رفتن آب. (ترجمان القرآن عادل بن علی) (تاج المصادر بیهقی). روان شدن آب و مانند آن. (از ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). رفتن آب و جز آن. (دهار). جَرَیان. جِریَة. جَریَة. (از متن اللغة) (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و منه: «نهر سریع الجریة». (از اقرب الموارد). || برفتار آمدن اسب. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). براه افتادن اسب و جز آن. (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). || بوقوع آمدن کار. (از منتهی الارب). بوقوع پیوستن کار. (از ناظم الاطباء). روی دادن کار. (از اقرب الموارد). || قصد کردن کاری را. (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). || بوقوع پیوستن قضا. (از متن اللغة). || بحرکت آمدن خورشید و ستارگان و باد و جز آن. (از متن اللغة). || وکیل ساختن کسی را. (از اقرب الموارد).

جری.

[جِ را] (از ع، اِ) مأخوذ از تازی در فارسی، یا جرا(1) وظیفه و راتبه. (غیاث اللغات) (از آنندراج). مخفف اجراء به معنی اجری، اجراء، جیره، جرایه است. رجوع به اجری شود :
گفت پیغمبر که ای طالب جری
هان مکن با هیچ مطلوبی مری.مولوی.
چون جری کم آمدش در وقت چاشت
زد بسی تشنیع او، سودی نداشت.مولوی.
عقل او کم بود و حرص او فزون
چون جرا کم دید شد تند و حرون.مولوی.
دور از او وز همت او کاین قدر
از جری ام آیدش اندر نظر.مولوی.
- جری خوار؛ وظیفه خوار. راتبه بگیر. مواجب گیر :
مهمان و جری خوار قصر اویند
هم قیصر و هم امیر دیلم.ناصرخسرو.
(1) - در فارسی از لحاظ رسم خط به هر دو صورت جری و جرا آمده است. رجوع به شواهد شود.

جری.

[جَ] (از ع، ص) جری ء. بی باک. بهادر. دلاور. شجاع. (ناظم الاطباء). دلیر. (غیاث اللغات) (آنندراج). بستاخ. گستاخ. (یادداشت مؤلف). گویند: فلانی بر سر ما جری شد؛ یعنی شیرک(1) شد و ما را زیرچاق خود کرد. (آنندراج) :
گویدت این گورخانه است ای جری
که دل مرده بدانجا آوری.مولوی.
- جری شدن؛ گستاخ گشتن. جسور شدن :
ترغیب کرد آن لب میگون به بوسه ام
تا می نخورد عاشق بی دل جری نشد.
ترغیب (از آنندراج).
- زبان جری؛ زبان گستاخ و جسور :
تو بر پایی آنجا که مطرب نشیند
سزد گر ببری زبان جری را.ناصرخسرو.
رجوع به جری ء شود.
(1) - شیرک هم لهجهء عامیانه است و گویا تحریفی از چیره و چیرک باشد.

جری.

[جَ ری ی] (ع ص، اِ) وکیل. واحد و جمع و مذکر و مؤنث در وی یکسان است و بدان جهت وکیل را جری نامند که بجای موکل در جریان امر قرار گیرد. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). وکیل. (از متن اللغة) ج، اَجْریاء. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || ضامن. ج، اَجْریاء. || رسول. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). ج، اَجْریاء. (منتهی الارب) (متن اللغة). || خادم. (از متن اللغة). || مزدور. (منتهی الارب). || دلیر. (دهار). صاحب جرأة. دلیر. گستاخ. جسور. دلیرشده. (یادداشت مؤلف).

جری.

[جَ] (ع ص، اِ) وکیل. || رسول(1). (آنندراج) (غیاث اللغات).
(1) - این کلمه با این ضبط بدین معانی در فرهنگهای دیگر دیده نشد و جری بفتح جیم و تشدید بمعانی فوق آمده است، شاید فارسی زبانان در آن تصرف کرده اند. رجوع به جری مشدد شود.

جری.

[جِرْ ری ی] (ع اِ) نوعی از ماهی است دراز و املس که پشیز ندارد. و یهود آن را نخورند. (منتهی الارب). مارماهی. (آنندراج) (دهار). نوعی است از ماهی. (مهذب الاسماء نسخهء خطی). لغت عربی است به فارسی مارماهی و بمصری تیلور و بسریانی سلورس و بیونانی سلورس و بهندی کچیامچهلی نامند. ماهیت آن، ماهیی است عظیم الجثه و فربه که در دریای مصر بهم میرسد و سیاه رنگ و بی فلس و با استخوان کمی و شارب آن مانند مار باریک و دراز و سر آن طویل و دهن آن مستطیل مانند خرطوم و گوشت آن رخو و با لزوجت و با سهوکت بسیار و یهود آن را نمیخورند و حکیم میرمحمد مؤمن نوشته که در تنکابن آن را اسپلی و در مازندران کلیس نامند. غیرنمکسود آن طبیعت گرم و تر و نمکسود آن طبیعت گرم و خشک دارد. افعال و خواص آن: جالی و با قوت جاذبهء قویه است و خوردن گوشت تازهء آن کثیرالغذا و مولد خون بلغمی منقی و مصفی قصبهء ریه و صوت و ملین بطن و جهت سل و نفث الدم نافع و گفته اند مملح آن جهت مذکور سوای سل و نفث الدم انفع است بسبب قوت جلای آن و آشامیدن نیم اوقیه خون او با هموزن آن از سرکه قاطع خونی است که از حلق آید و جلوس در طبیخ مملح آن جهت قرحهء امعا در ابتدا و جذب مواد بسوی ظاهر بدن و بدستور دخنهء آن به مقعد و احتقان آن جهت عرق النسا بی عدیل، ضماد نمکسود آن جهت جذب خار و پیکان و جذب مواد بسوی ظاهر جلد (مفید). المضار: گفته اند مولد بلغم، لزج و بطی ءالهضم و مضر گُرده و محدث برص است. و مصلح آن نمک نمودن و با سرکه و نعناع و صعتر و آبکامه و سکنجبین خوردن است. (از مخزن الادویه). ماهیی است که جز فقرات و سر آن استخوان ندارد و موهایی چون شارب دارد و سخت سیاه با پشت دراز و دهانی فراخ است و آن در مصر به قرموط معروف است و ما آن را سلور نامیم. (از تذکرهء داود ضریر انطاکی). نوعی از ماهی است که آنرا جِرّیث و انکلیس یا انقلیس نیز گویند. (از حاشیهء المعرب جوالیقی ص338). قسمی ماهی بی فلس و آن غیر مارماهی است. (یادداشت مؤلف از علامه). قسمی ماهی است که این حدیث دربارهء آن آمده: جمیع السمک حلال غیر الجریث (جری) و المارماهیج. (از بحر الجواهر). و رجوع به نشوءاللغة ص93 شود.

جری.

[] (ص نسبی) منسوب است به جری بن عوف که بطنی است از حذام. (از انساب سمعانی).

جری.

[جُرْ ری ی] (ص نسبی) منسوب است به جرة که بطنی است از بنی تهیة بن سلیم. (از انساب سمعانی).

جری.

[جَرْ را] (اِخ) نام ناحیه ای است میان قم و همدان که گروهی از اهل علم بدانجا منسوبند. (از معجم البلدان). رجوع به مرآت البلدان ج4 ص225 شود.

جری.

[جَ] (اِخ) دهی است از دهستان تراکمه از بخش کنگان از شهرستان بوشهر. این ده در صد و سی و چهار هزارگزی جنوب خاوری کنگان و دو هزار و پانصد گزی شمال راه فرعی لار به گله دار واقع شده و محلی جلگه و گرمسیر و مالاریایی است. 125 تن سکنه دارد و آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آنجا غلات و خرما و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

جری.

[جُ ری ی] (اِخ) از اعلام است. (منتهی الارب).

جریا.

[] (اِخ) قریه ای است اربابی در ملایر در سمت مغرب دولت آباد و قنات مختصری دارد و بیشتر محصول آن دیم است. حمام و مسجد دارد و بیست خانوار رعیت دارد. آبادی در جلگه واقع شده و هوای آن نسبت به سایر دیه ها گرم است و ییلاقی نیست و چهار فرسخ تا شهر دولت آباد مسافت دارد. (از مرآت البلدان ج4 ص224).

جریاء.

[جِ ری یا] (ع اِ) روش. عادت. خو. طبیعت. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة). اِجریاء. اِجریّا. (از متن اللغة) (از منتهی الارب).

جریاض.

[جَرْ] (ع ص) بزرگ شکم. || غمزده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از متن اللغة). جِرْآض. (منتهی الارب) (آنندراج) (از متن اللغة). || (اِ) شیر بیشه. (ناظم الاطباء) (آنندراج) (منتهی الارب). جِرْآض. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به جرآض شود.

جریال.

[جِرْ] (ع اِ) رنگ سرخ. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (مهذب الاسماء نسخهء خطی) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). || گونه ای زر. (منتهی الارب) (آنندراج). سرخی زر. (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). || می. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). می سخت سرخ رنگ. (از متن اللغة). || رنگ می. (منتهی الارب) (آنندراج) (مهذب الاسماء نسخهء خطی). سرخی یا زردی یا خالص بودن می. (از متن اللغة). || آب نخستین. (مهذب الاسماء نسخهء خطی). || آنچه فشارده شود از گل کازیره(1). (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). فشردهء گل کازیره یا کاجیره (سلافة عصفر). (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). روان شده از کاویشه است پیش از آنکه فشرده شود و آن چیزی است صاف شده از رنگ سرخ یا غیر آن. (شرح قاموس). || خالص از هر رنگ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). و چه بسا که آن را بر رنگ اطلاق کنند نه آنچه رنگ دارد، چنانکه در بیت زیر از قول اعشی که در تشبیه خمر آمده است :
و سبیئة مما تعتق بابل
کدم الذبیح سلبتها جریالها.
(از الجماهر بیرونی ص25).
رنگ سرخ و جِریان بنون نیز گفته اند و بعضی گویند: آب طلا است. و اصمعی احتمال داده که این کلمه معرب کلمهء «کریال» رومی است و فصحای عرب آن را بکار برده اند چنانکه در شعر اعشی آمده است. (از المعرب جوالیقی و حاشیهء آن صص102 - 103). راووق. بقم. کازی. (یادداشت مؤلف).
(1) - در ناظم الاطباء و آنندراج، کاریزه ضبط شده و بظاهر مصحف است و درست آن کازیره و کاژیره و کاجیره است.

جریال.

[جِرْ] (اِخ) نام اسب عباس بن مرداس سلمی. (منتهی الارب) (آنندراج) (شرح قاموس).

جریال.

[جِرْ] (اِخ) نام اسب قیس نمربن زهیر است. (شرح قاموس) (از منتهی الارب) (آنندراج).

جریالة.

[جِرْ لَ] (ع اِ) می. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). جِرْیال. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || رنگ می. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). جِرْیال. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جریان.

[جِرْ] (ع اِ) می. (ناظم الاطباء). || رنگ سرخ. (ناظم الاطباء) (از المعرب جوالیقی ص102). و رجوع به جریال شود.

جریان.

[جَ رَ] (ع مص) جَرْی. رفتن آب و جز آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از تاج المصادر بیهقی) (از غیاث اللغات) (ترجمان القرآن عادل بن علی) (از کشاف اصطلاحات الفنون). صاحب آنندراج آرد: روان شدن آب و نیز خسرو علیه الرحمه در ترسل الاعجاز که به اعجاز خسروی شهرت دارد جریانی استعمال فرموده، پس از عالم نقصان و نقصانی و زیادت و زیادتی و خلاص و خلاصی باشد. (آنندراج) :
شد ز شوق جریان سخنت هم چون آب
ورنه باد از چه جهت می کشدش در زنجیر.
سلمان (از آنندراج).
رفتن. روان شدن. سیلان چنانکه آب و اشک و خون. (یادداشت مؤلف). جری بسکون ثانی در فارسی نیز مستعمل است. (از غیاث اللغات) : چهارم خوش آوازی که به حنجرهء داودی آب از جریان و مرغ از طیران بازدارد. (گلستان). || بدویدن. دویدن. (یادداشت مؤلف). به حرکت درآمدن. به تموج درآمدن. روان شدن.
- جریان القایی؛ در اصطلاح فیزیک جریانی است موقتی که در تحت تأثیر جریان الکتریک یا آهنربا در مفتول مسدودی تولید میشود.
- جریان الکتریک؛ در اصطلاح فیزیک عبارتست از انتقال الکتریسته، چون دو جسم را که سطح الکتریکی آنها مختلف است بوسیلهء جسم هادی مربوط سازیم جریان تولید می شود.
- جریان امر؛ روش آن. (یادداشت مؤلف). گردش کاری در اداره ای.
- جریان پیدا کردن؛ روان شدن. (یادداشت مؤلف).
- جریان خون؛ روان شدن و گردش خون در سراسر بدن بوسیلهء شریانها.
- جریان دادن؛ روان کردن. (یادداشت مؤلف). براه انداختن. و رجوع به جریان شود.
- جریان داشتن؛ روان بودن. (یادداشت مؤلف). رایج بودن.
- جریان کردن؛ جاری گشتن. روان شدن. به جریان افتادن. جریان پیداکردن. (یادداشت مؤلف). و رجوع به جریان شود.
- دستگاه جریان؛ یکی از دستگاههای مختلف بدن که کار آن حمل و نقل غذاهای جذب شده به نقاط مختلف بدن است. (از جانورشناسی عمومی تألیف مصطفی فاطمی ج1 ص142).
|| مرضی است که طهارت مخصوصی بر حسب شریعت موسوی لازم دارد. (از لاویان 15: 19 و 28: 30). و اشاره به ناپاکی روحانی میباشد. (از قاموس کتاب مقدس). || (اصطلاح نحو) مؤلف کشاف اصطلاحات الفنون آرد: و در اصطلاح نحویان به این معانی استعمال میشود: 1 - جریان شیئی بر آنچه آن شی ء قائم به اوست، مبتدا باشد یا موصوف یا صاحب حال یا متبوع. 2- تطابق اسم فاعل با فعل یعنی موازنهء آن دو از جهت حرکات و سکون. 3 - جریان مصدر بر فعلی که از آن مشتق شده است. (از کشاف اصطلاحات الفنون).

جریان.

[جَ رَ / جَرْ] (از ع، اِمص، اِ) خروج و پیشرفت و صدور و اتفاق. || وقوع و طلوع. || دو و جهندگی. (ناظم الاطباء).
- جریان آب؛ کنایه از بیماری مخصوص زنان. (ناظم الاطباء).
- جریان شکم؛ اسهال. (ناظم الاطباء).
- جریان منی؛ خروج منی بدون اراده. (ناظم الاطباء).
- فرمان قضاجریان؛ حکمی که مانند قضا و قدر خداوندی، شخص ناگزیر از اطاعت آن باشد. (ناظم الاطباء).

جریانات.

[جَ رَ / جَرْ] (ع اِ) جِ جریان. وقایع روزمره. رجوع به جَرَیان و جَرْیان شود.

جریان طرزه.

[] (اِخ) از رستاق طبرش همدانی و اصبهانی. (از تاریخ قم ص120).

جری ء .

[جَ] (ع ص) مرد دلاور. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). نعت فاعلی از جُرأَة. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). شجاع، متهور. (از اقرب الموارد). ج، اَجراء، اَجْریاء، جُرَاء. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و رجوع به جری شود. || (اِ) شیر بیشه. (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از منتهی الارب) (از متن اللغة) (از تاج العروس).

جریئة.

[جِرْ ری ءَ] (ع اِ) روده و اندرون مرغ. (منتهی الارب) (متن اللغة). || سنگدان. (شرح قاموس). جِرّیة. (از شرح قاموس) (از تاج العروس). جَرَّیَة. (از متن اللغة). در تمام معانی. || حوصله و چینه دان. (ناظم الاطباء). حوصله. (لسان از ذیل اقرب الموارد) (تاج العروس). || حلقوم. (ذیل اقرب الموارد) (از متن اللغة) (منتهی الارب).

جریئة.

[جَ ءَ] (ع اِ) کمینگاه صیاد. (ناظم الاطباء). خانهء سنگی که ددان را در آن شکار کنند. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). خانهء سنگی که سنگی بر بالای در آن باشد و گوشتی در آن نهند و چون درنده ای برای خوردن گوشت به آن وارد شود سنگ بر در خانه قرار گیرد و راه را مسدود سازد. (از تاج العروس). ج، جَرائی. (از تاج العروس) (متن اللغة) (اقرب الموارد). وزن مزبور در جمع این کلمه نادر و غیرقیاسی است و جمع قیاسی آن «جَرایا» است. (از اقرب الموارد) (از تاج العروس). || تأنیث جَری ء. دلاور و شجاع. (از اقرب الموارد).

جریب.

[جَ] (ع اِ) مقدار معلوم از موزون و زمین. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). از موزون مقدار چهار قفیز باشد و قفیز هشت مکوک و مکوک سه کیلچه و کیلچه یک من و هفت ثمن من. (از منتهی الارب). پیمانه ای است که بقدر چهار قفیز میگیرد. (شرح قاموس). کیله ای است چهار برابر قفیز. (رسالهء اوزان و مقادیر). پیمانهء غله است که معادل دوازده صاع باشد. (فرهنگ نظام) (غیاث اللغات) (آنندراج). ابن سیده گوید: پیمانه ای است برابر چهار قفیز و بعضی گویند: مقدار آن در بلاد مختلف همچون رطل و مد و ذراع و امثال آن تفاوت دارد. (از تاج العروس). وزن جریب به اختلاف بلدان اختلاف پیدا میکند و معروف آن است که برابر چهار قفیز است و قفیز هشت مکوک و مکوک سه کیلچه و کیلچه یکمن و هفت ثمن من و آن 6( 1صد و یازده کیلو و دویست وسی وشش گرم و دو سوم گرم است. (از متن اللغة). ج، اَجربَه جرِبان. (از متن اللغة) (از منتهی الارب). جوالیقی آرد: جریب مستعمل در زمین معرب است و محشی کتاب المعرب گوید: از مادهء جریب در لسان چنین برمی آید که اصل معنی آن پیمانه ای است معروف از طعام و اطلاق آن بر زمین به این اعتبار است که بمقدار پیمانه مزبور میتوان در آن کشت کرد و ظاهراً اصل کلمه عربی است نه معرب. (از المعرب جوالیقی ص111 و حاشیهء همان صفحه). اظهار نظر محشی دربارهء عربی بودن کلمه مبتنی بر تعصب بی دلیلی است. چنانکه معرب بودن کلمه را علاوه بر تصریح جوالیقی مآخذ معتبر ذیل نیر تأیید میکند. گریو. (ملخص اللغات حسن خطیب). گری. (مهذب الاسماء نسخهء خطی) (السامی فی الاسامی). معرب گری بفتح کاف فارسی به معنی پیمانه است. (از غیاث اللغات) (از آنندراج). در خراسان 20 قفیز و در بعضی جاهای نیشابور 25 من بوده. (یادداشت مؤلف). || از زمین یکصد و چهل و چهارگز باشد. (منتهی الارب). و [ از زمین ] چهار قفیز است و قفیز، یکصد وچهل و چهار گز است. (آنندراج از منتخب). مأخوذ از تازی، مقداری از زمین مزروع که معادل هزار ذرع باشد حاصل ضرب پنج در دویست و مردم تهران ششصد و هفتاد و پنج ذرع زمین مزروع را یک جریب گویند یعنی حاصل ضرب پانزده در چهل و پنج. (ناظم الاطباء). معرب گری. در لهجهء طبرستان گری گویند و جریب در مساحت و زمین مقداری است که وزن یک جریب از بذر را در آن کشت توان کرد. ازهری گوید: مقداری است معلوم از ذراع ومساحت و مقدار آن در اصفهان و آباده هزار مترمربع و در گیلان ده هزار مترمربع و در بعض نقاط دیگر 1066 مترمربع را جریب گویند. و نیز جریب را در بعض نقاط به ده قفیز و هر قفیز را به چهار چارک و چارک را به ده نی یا نیزه قسمت کنند. (از یادداشت مؤلف). بنابراین جریب به معنی زمینی است که مساحت آن به اندازهء کشت یک جریب موزون از بذر باشد و همچنان که جریب از موزون به اختلاف بلاد و زمانها اختلاف وزن دارد همان طور مساحت جریب از زمین مختلف باشد. و مقدار آن به گفتهء مؤلف متن اللغة ده قفیز و هر قفیز ده عشیر باشد. و آن مضروب اشل است در نفس آن و اشل شصت ذراع هاشمی یعنی هشتاد ذراع و بقولی ذراع شرعی است و بنابر قول اول مساحت جریب، هزار و چهارصد و هفتاد و چهارمتر و پنجاه و شش سانتیمتر مربع است و بنا بقول دوم دو هزار و سیصد و چهارمتر است. (از متن اللغة). نزد محاسبان و فقیهان مقداری است معین از زمین و آن حاصل ضرب شصت ذراع در شصت ذراع است که سه هزار و ششصد ذراع سطحی است. (از کشاف اصطلاحات الفنون). صاحب نفائس الفنون آرد: آلات مشهور مساحت پیش ارباب این صناعت سه است: ذراع، قصبه، امثل(1) و ذراع سه قسم است یکی ذراع ید که آن را قایم نیز خوانند و آن شش قبضه است بقبضه معتدل که هر قبضه بعرض چهار انگشت باشد از انگشتان معتدل و عرض هر اصبعی (انگشتی) شش عرض شعیری باشد معتدل و هر شعیری شش موی باشد از ذنب (دم) اسب بر وزن. دوم ذراع هاشمی که آن ذراعی و ثلث باشد از ذراع الید و هشت قبضه از قبضات مذکور سوم ذراع الجدید که آن بیست و هفت انگشت باشد از انگشتان معتدل. و قصبه که آن را باب نیز خوانند و [ آن ] بذراع الید هشت ذراع باشد و بذراع هاشمی شش و بذراع جدید هفت و سبعی. و امثل ریسمانی(2) باشد که طول آن بذراع الید هشتاد ذراع باشد. و مضروب قصبه را در نفس خود عشیر خوانند و ده مثل عشیر را قفیز و ده مثل قفیز را جریب. پس مضروب امثل در نفس خود جریب باشد و در قصبه قفیز و در ذراع عشیر و دو ثلث عشیر و در همه این اعتبار توان کرد. (از نفایس الفنون). و در تاریخ قم چنین آمده: و چون زمینی را یابند که مساحت آن بذراع هاشمی سه هزار و ششصد گز هست بدانند که آن یک جریب است و جریبی عبارت از ده قفیز است. و قفیزی سیصد و شصت گز و قفیزی عبارت از ده عشیر است و عشیری 36 گز است پس معلوم شد که جریبی عبارت از صد عشیر است. (از تاریخ قم ص109) :
هیزم خواهم همی دو امنه ز جودت
چون دو جریب و دو خم سیکی چون خون.
بوالمؤید (از حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).
|| یک جفت زمین. (دهار). || کشت زار. || رود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة).
(1) - کلمه امثل در متونی که در دسترس ما بود بدین معنی نیامده است و گمان می رود غلط چاپی و بجای اشل امثل چاپ شده است.
(2) - رجوع به پاورقی قبل شود.

جریب.

[جَ / جِ] (ع اِ) ممال جراب در شعر چون کتیب و حسیب و جز اینها.

جریب.

[جَ] (اِخ) نام رودی است. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). نام وادی بزرگی است که به بطن الرمه از سرزمین نجد سرازیر میشود. اصمعی در جایی که از نجد الرمه توصیف میکند میگوید فضایی است که در آن وادیهای فراوانی است و عرب بیت زیر را از لسان الرمه نقل کنند:
کل بنی فانه یحسینی
الا الجریب انه یروینی.
همو گوید: جریب وادی بزرگی است که به ارمه سرازیر میشود. باز گوید عامری گوید: جریب وادیی است از آن بنی کلاب. و در این وادی برای بنی سعدبن ثعلبه از طائفهء طی وقعه ای رخ داد. (از معجم البلدان):
فقلت لهم ان الجریب و راکسا
به ابل ترعی المرار رتاع
عمروبن شاس کندی (از معجم البلدان).
اذا الریح من نحو الحبیب تنسمت
وجدت لریاها علی کبدی بردا
علی کبد قد کادیبدی بها الجوی
ندوبا وبعض القوم یحسبنی جلد.
مهدی بن ملوح (از معجم البلدان).
و رجوع بقاموس الاعلام ترکی شود.

جریب.

[جُ رَ] (اِخ) دهی است به هجز. (منتهی الارب). دیهی از دیه های هجر. (از معجم البلدان) (از تاج العروس).

جریب.

[جُ رَ] (اِخ) وادیی است به یمن. (منتهی الارب) (از تاج العروس). وادیی است در زبید یمن. (از معجم البلدان).

جریب.

[جُ رَ] (اِخ) نام جد جد محمد بن اسماعیل بن ابراهیم بن اسماعیل زاهد است. (منتهی الارب). وی ملقب به کلایی بلخی بود و پس از سال 420 ه . ق. بحج رفت و از روات بود. (از تاج العروس).

جریب.

[جُ رَ] (اِخ) ابن سعد از قبیلهء هذیل است. (منتهی الارب). وی پدر قبیله ای است و نسبت به وی برخلاف جربی است. (از تاج العروس).

جریبانه.

[جَ نَ / نِ] (ص نسبی، ق مرکب)در تداول عامه، بصورت جریب. مانند جریب. تقسیم زمین به مقیاس جریب. (از یادداشت مؤلف).

جریبة.

[جَ بَ] (اِخ) نام شاعری است از طائفهء هجیم و بیت زیر از اوست:
و علی سابغة کأن قتیرها
حدق الاساود لونها کالمجول.
(از تاج العروس).

جریبة.

[جُ رَ بَ] (اِخ) ابن اشیم. نام شاعری است. (از منتهی الارب) (از تاج العروس). ابن اشیم بن عمروبن وهب بن دنان بن فقعس اسدی فقعسی. آمدی گوید: او از شیاطین بنی اسد و از شعرای دوران جاهلیت بود و سپس اسلام آورد. از اوست:
بدلت دینا بعد دین قدیدم
کنت من الذنب کأنی فی ظلم
یا قیم الدین اقمنانستقم
فان اصادف ماثما فلم اثم.
و به گفتهء مرزبانی ابیات زیر نیز از اوست:
فدار لفوارسی المعلمین
تحت العجاج خالی و عم
عرضنا نزال فلم ینزلوا
و کانت نزال علیهم اطم.
و ابن الکلبی او را با همین سلسلهء نسب که مذکور افتاد آورده و جز شاعر بودن وصفی و کاری برای او ذکر نکرده است. (از الاصابة فی تمییز الصحابة).

جریث.

[جِ] (ع اِ) مارماهی. (دهار) (منتهی الارب) (مهذب الاسماء نسخهء خطی) (آنندراج). قسمی از ماهی بی پشیز. و بعضی آن را مارماهی گفته اند و بعضی غیر آن. (ناظم الاطباء). نوعی ماهی است. (از اقرب الموارد). و منه جمیع السمک حلال غیر الجریث». (از اقرب الموارد). و فی الحدیث علی انه اباح اکل الجریث و فی روایة انه کان ینهی عنه. (آنندراج). قسمی ماهی شبیه به مار است و آن را انکلیس و انقلیس بفتح و کسر همزه و جری نیز نامند. (از حاشیهء المعرب جوالیقی ص238). قِرّبت، صِلّور. (یادداشت مؤلف). صاحب ترجمهء صیدنه آرد: عرب مارماهی را گوید و درازی او از ده گز بود و پشت او سیاه بود و شکم او زرد بود و در شکم او پشیزها نباشد و او را به هیچ موضع خار نباشد مگر بر گلو و شیعیان و جهودان او را نخورند و ابوسلیمان خطایی گوید: عرب او را سلور گوید. (از ترجمهء صیدنه). و رجوع به جری شود.

جریج.

[] (اِخ) اسرائیلی. و وی یهودی بود و اسلام آورد و در کتاب السیر تألیف علی بن اشعث بعنوان یکی از متروکان و متهمان ذکر او آمده است. (از الاصابة فی تمییز الصحابة).

جریج.

[] (اِخ) جندعی. از روات است. رجوع به الاصابة ذیل جریج و جدجد شود.

جریح.

[جَ] (ع ص) خسته. مذکر و مؤنث در آن یکسان است. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). مجروح، فعیل بمعنای مفعول است. (از اقرب الموارد). زخمی و مجروح. (از آنندراج) (غیاث اللغات). ج، جَرحی مانند قتیل و قتلی و جمع سالم ندارد از آن جهت که ها بر مؤنث آن ملحق نشود. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء).

جریح.

[جُ رَیْ یِ] (ع ص مصغر) مصغر جَریح؛ به معنی خسته و ضعیف و بی قوت. (ناظم الاطباء).

جریح.

[جُ رَ] (ع اِ مصغر) مصغر جرحه. خرجین کوچک. (ناظم الاطباء).

جریح.

[جُ رَ] (اِخ) نام مردی است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جریح.

[] (اِخ) راهبی است که پیش از خاتم انبیاء (ص) و پس از رفع مسیحا در میان بنی اسرائیل به زنا متهم شد و تکلم کردن طفل زن زانیه باعث معترف شدن بنی اسرائیل بر عصمت او شد. (از حبیب السیر).

جریح.

[] (اِخ) ابن سلامة مکنی به ابوشاة. ابن شاهین اسم و کنیة او را تصحیف و بصورت فوق ضبط کرده است. و ضبط درست نام او حدیج باحاء مهمله و دال و کنیه اش ابوشباب است. (از الاصابة فی تمییز الصحابه). و رجوع به الاصابة ذیل کلمهء حدیج شود.

جریح.

[] (اِخ) ابن طباخ. متطبب است. (از عیون الانباء ج2 ص84).

جریحان.

[جَ] (اِخ) یوم جریحان. از ایام عرب پس از اسلام است. و آن یومی است مربوط به قحطبه بر ضد مردم شام و تمیم بن نصر سیار. (مجمع الامثال میدانی).

جریحت.

[جَ حَ] (ع اِ) جریحة. رجوع به جریحة شود.

جریحة.

[جَ حَ] (ع اِ) جریحه. اعجوبة و این لغت مولد است. (محیط المحیط) (نشریه دانشکدهء ادبیات تبریز سال اول شمارهء 3). || خستگی. (یادداشت مؤلف). مأخوذ از تازی که معمولاً در فارسی آن را به معنی زخم و جراحت استعمال کنند، چنانکه گویند: «این حادثهء ناگوار دل دوستان را جریحه دار ساخت». (از نشریهء دانشکدهء ادبیات تبریز سال اول شمارهء 3).

جریحه دار.

[جَ حَ / حِ] (نف مرکب) در تداول فارسی، زخمی. مجروح.

جریحه دار شدن.

[جَ حَ / حِ شُ دَ](مص مرکب) در تداول عامه، زخمی شدن. مجروح شدن، چنانکه گویند: دل از شنیدن فلان حادثه جریحه دار میشود. رجوع به جریحه شود.

جریحه دار کردن.

[جَ حَ / حِ کَ دَ](مص مرکب) در تداول فارسی زبانان، زخمی و مجروح ساختن، چنانکه گویند: فلان حادثه دلم را جریحه دار کرد. رجوع به جریحه شود.

جریحه دار گردیدن.

[جَ حَ / حِ گَ دی دَ] (مص مرکب) در تداول فارسی زبانان، زخمی و مجروح شدن، چنانکه گویند: قلب انسان از دیدن آن جریحه دار می گردد. رجوع به جریحه شود.

جریحیه.

[] (اِخ) صنفی از ترک. (قاضی صاعد اندلسی).

جری خشک بالا.

[جِ خُ] (اِخ) دهی است از دهستان پایین ولایت از بخش فریمان شهرستان مشهد. این ده در صد و پنجهزارگزی جنوب شوسهء عمومی مشهد به سرخس در دامنه قرار دارد و هوای آن معتدل است و صدوپنج تن سکنهء شیعی مذهب فارسی زبان دارد. آب آنجا از قنات تأمین میشود و محصول آن غلات و چغندر و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

جری خشک پایین.

[جِ خُ] (اِخ) دهی است از دهستان پایین ولایت بخش فریمان از شهرستان مشهد. این ده در نودوهشت هزارگزی شمال خاوری فریمان و در شانزده هزارگزی جنوب شوسهء عمومی مشهد به سرخس در دامنه واقع شده و هوای آن معتدل است و 168 تن سکنهء شیعی مذهب فارسی زبان دارد. آب آنجا از قنات تأمین میشود و محصول آن غلات و بنشن و شغل اهالی زراعت و راه ده مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

جری خوار.

[جَ خوا / خا] (نف مرکب)وظیفه خوار. راتبه بگیر. شهریه بگیر :
مهمان و جری خوار قصر اویند
هم قیصر و هم امیر دیلم.ناصرخسرو.

جرید.

[جَ] (ع ص، اِ) روز و سال تمام. (از منتهی الارب) (از متن اللغة). تمام. (آنندراج). یوم جرید؛ روز تمام و کذلک عام جرید. (از منتهی الارب) (از متن اللغة). || شاخ درخت خرما. (آنندراج). شاخه های درخت خرما و یکی آن جریده است. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). || درختی که شاخ و پوست از آن جدا کرده باشند. (آنندراج). جریده. (یادداشت مؤلف). || در بیت زیر به معنی یکه رو و تنهاست :
روز خفاشک نیارد برپرید
شب برون آید چو دزدان جرید.مولوی.
|| قاصد و جاسوس. (غیاث اللغات از لطائف). معنی قبلی بظاهر از مصادیق معنی اخیر است.

جریداء .

[جُ رَ] (ع اِ مصغر) جریداءالبطن؛ وسط آن. (از تاج العروس ذیل اقرب الموارد). وسط شکم یعنی جایی در پشت که گوشت ندارد و آن تصغیر جرداء است. (از متن اللغة). جریداءالمتن؛ میانهء پشت. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب).

جریدان.

[جَ] (ع اِ) دو روز یا دو ماه. (آنندراج) (ناظم الاطباء). یقال مارأیته منذ جریدان؛ یعنی دو روز یا دو ماه است که او را ندیدم. (ناظم الاطباء) (از منتهی الارب).

جریدبازی.

[جَ] (حامص مرکب) مشق جنگ بازی. (از ناظم الاطباء).

جریدبازی کردن.

[جَ کَ دَ] (مص مرکب) جنگ بازی کردن. مشق جنگ کردن. جنگ کردن آموختن. (ناظم الاطباء).

جریدتان.

[جَ دَ] (ع اِ) تثنیهء جریده به معنی شاخه و چوب درخت. || در فقه دو چوب ترکه را گویند که زیر بغل میت نهند. و مستحب است که دو چوب مزبور از درخت خرما و اگر نباشد از درخت سدر وگرنه از درخت انار یا هر درخت که تازه و تر باشد. (از شرایع در باب احکام دفن میت از کتاب طهارت).

جریدتین.

[جَ دَ تَ] (ع اِ) تثنیهء جریدة در حال نصب و جر. و در فقه به همان معنی جریدتان است. رجوع به جریدتان شود :
از شرب چوب چینی خاصیتی نبینی
چوبی که نافع تست چوب جریدتین است.
میرزا عبدالرزاق نشأ تبریزی (از بهار عجم).

جری دریاچه.

[] (اِخ) محلی است در سبزوار. هوای آن ییلاقی و آب آنجا از قنات تأمین میشود و دوازده خانوار سکنه دارد. (از مرآت البلدان ج4 ص 224).

جریدگی.

[جِ دَ / دِ] (حامص) در تداول عامه، جرخوردگی. پارگی.

جریدلی.

[] (اِخ) حسن. او راست: سدرة الادب فی متشابهات العرب. در این کتاب متشابهات کلام عرب را آورده و لغات غریب آن را شرح کرده و بسال 1909 م. در مطبعة الابتهاج بطبع رسیده است. (از معجم المطبوعات).

جریدلی.

[] (اِخ) شیخ علی یوسف. او راست: بدایع الحکم. این کتاب در مواعظ است و بسال 1313 ه . ق. در مطبعة الظاهر بطبع رسیده است. (از معجم المطبوعات).

جریدن.

[جَ دَ] (مص) الاصطلاق؛ دندان بهم جریدن اشتر. (تاج المصادر بیهقی).

جریدن.

[جِ دَ] (مص) در تداول عامه، پاره شدن بدرازا. جر خوردن. دریدن بدرازا. (یادداشت مؤلف).

جریدنی.

[جِ دَ] (ص لیاقت) قابل جِریدن. آنچه قابلیت پاره شدن دارد.

جریدوئیه.

[جَ ئی یِ] (اِخ) دهی است از دهستان دشت آب از بخش بافت از شهرستان سیرجان. این ده در سی وسه هزارگزی جنوب بافت در سر راه فرعی بافت به ده سرد قرار دارد. محلی جلگه و معتدل است و پنجاه تن سکنهء شیعی مذهب و فارسی زبان دارد. و آب آن از قنات تأمین میشود و محصول آن غلات و حبوب و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی قالیبافی بدون نقشه و راه آن فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

جریدة.

[جَ دَ] (ع ص، اِ) جریده. شاخ دراز. تر باشد یا خشک یا شاخ برگ دورکرده. (منتهی الارب). شاخهء دراز، تر باشد یا خشک یا شاخهء برگ دورکرده. (ناظم الاطباء). جریده از خرما مانند شاخه است از دیگر درختان و مادام که برگ داشته باشد آن را جریده نگویند و برگ دار را سعفه گویند یا اینکه شاخه است خشک باشد یا تر یا شاخهء خشک برگ دورکرده. (از متن اللغة). شاخهء بی برگ. (از اقرب الموارد). شاخ درخت بی برگ. (غیاث اللغات). ج، جَرید، جَرائِد. (از منتهی الارب) (از متن اللغة) (از ناظم الاطباء). ترکه. قضیب. || گروه سواران که برای جنگ دشمن جدا کرده شوند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). گروه سواران که برای امری جدا کرده شوند. (از متن اللغة). سواران که رجاله میان آنان نباشد. (از اقرب الموارد). گروهی جداگانه از لشکر مهمی را نامزد کرده. (السامی فی الاسامی). سوارانی را گویند که پیاده ها نباشند در ایشان. (شرح قاموس). گروه گزیده و مهمی را نامزد کرده (مهذب الاسماء). سواران که رجاله و مردم سقط و بی کاره میان آنان نباشد. زبده سوار. (از متن اللغة). یقال: جائت جریدة من الخیل. (اقرب الموارد) : جریدهء لشکر بساختند چنان که بطلخاب سرخس پیش آیند و جنگ آنجا کنند... (تاریخ بیهقی). امیر بتاختن برفت با سواران جریده. (تاریخ بیهقی). جوقی لشکر سلطان بدید آمد سواران جریده و مبارزان خیاره. (تاریخ بیهقی). برین سان سه هزار مرد مبارز جریده با خود برنشاند. (فارسنامهء ابن البلخی ص68). چون شب آمد بر ماده پیلی سبک رو و با لشکری جریده روی بطوس نهاد. لشکر همانجا بمان و تو با خاصگیان و اعیان جریده بپای. (راحة الصدور راوندی). با دو هزار سواره جریده تاختن آورد. (تاریخ سیستان).
گیرد بجریده ای حصاری
بخشد بقصیده ای دیاری.نظامی.
جریده سواری توانا و چست
بکار مصاف اندرون تن درست.نظامی.
|| بقیهء مال. (منتهی الارب) (فرهنگ نظام) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة). باز مانده از مال. (شرح قاموس). || از شتران آنچه قوی و برگزیده شده. (از متن اللغة) (از ذیل اقرب الموارد). || نبشتهء روشن کرده شده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ج، جَرائِد. (منتهی الارب). || برهنه. (یادداشت مؤلف). || در فقه شیعه چوب کوتاه سبزی که وقت دفن زیر بغل میت گذارند. (فرهنگ نظام). چوبی که هنگام تدفین زیر بغل میت گذارند و آن را عصای قطع عرصات محشر دانند و این طریق امامیه است. (بهار عجم) (آنندراج) :
ز قید مرگ شود زود همچو مرگ آزاد
ز چوب سرو کنی گر جریدهء قمری.
محسن تأثیر (از بهار عجم).
رجوع بجریدتان شود.
|| دفتر حساب. دفتر نویسنده. (زمخشری). دفتر نویسندگان. (غیاث اللغات از منتخب). و در سراج نوشته که جریده به معنی دفتر مرا ثابت نیست که عربی است یا فارسی. (از غیاث اللغات) (آنندراج). رساله ای که مصالح حکومت در آن نوشته آید. (از متن اللغة). رساله ای که در آن نویسند. (از اقرب الموارد). دفتر. (شرفنامهء منیری). || دفتر که جیرهء لشکریان در آن نوشته شود. (از متن اللغة). || رساله ای که حوادث و اخبار را در اوقات معین منتشر میکند. و این معانی تازه و حدیث است. (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). رساله های ماهیانه یا هفتگی و جز آن حاوی مسائل علمی یا سیاسی و اخبار وقت و جز آن. (یادداشت مؤلف). دفتر نوشته و روزنامه و این معنی در عربی و فارسی محدث است. (فرهنگ نظام). و رجوع به روزنامه شود.

جریده.

[جَ دَ / دِ] (از ع، ص) تنها. (شرفنامهء منیری) (فرهنگ نظام) (بهار عجم). تنها و فرد را گویند. (برهان) (ناظم الاطباء) (آنندراج) :
سواری جریده بیامد به پیش
نگفت آن کجا رفته بد کم و بیش.فردوسی.
لشکر بگذاشت و جریده باز بملک خویش آمد. (تاریخ سیستان). بر حکم فرمان عالی که رفته بود تا لشکر را به بلخ یله کند و جریده بیاید که با وی تدبیرهاست. (تاریخ بیهقی). در شهر انطاکیه مقام کند و جریده، انتظار میکشد تا خاتمت کار با این قوم چگونه باشد. (ترجمهء اعصم کوفی ص55).
جریده یکی قاصد تیزگام
فرستاد و دادش بهندو پیام.نظامی.
جانی است جریده در میان چست
و آن نیز نه با منست با توست.نظامی.
جریده به هر سو عنان تاز کن
به هشیارمغزی نظر بازکن.نظامی.
جریده رو که گذرگاه عاقبت(1) تنگ است
پیاله گیر که عمر عزیز بی بدل است.حافظ.
|| نیزهء کوچک قلندران را نیز گویند. (برهان) (از بهار عجم) (آنندراج). نیزهء کوتاه. || خراب و ویران. || غمگین بی خویشاوند و بی رفیق. (ناظم الاطباء).
- جریده شدن؛ بی یار شدن. (ناظم الاطباء).
|| عجله. (ناظم الاطباء).
- جریده شدن؛ عجول گشتن. (ناظم الاطباء).
|| دفتر نقدینه. (ناظم الاطباء). || (اِ) بعضی گویند: فردی که در دفترخانه باشد. (بهار عجم) (آنندراج). || دفتر را هم گفته اند. (برهان). دفتر. (ناظم الاطباء) (شرفنامهء منیری). دفتر حساب. (بهار عجم) (آنندراج). دفتر نوشته. (فرهنگ نظام). صحیفه ای که در آن نام مردمی که یک کار ورزند نویسند. (یادداشت مؤلف). دفتر یا کتاب یا رساله ای که حاوی مسائل سیاسی یا مالی یا سایر امور دیوانی باشد و به این معنی در عربی و فارسی محدث است. و خان آرزو در سراج نوشته که جریده به معنی دفتر مرا ثابت نیست که عربی است یا فارسی و در هر دو زبان به این معنی بکار میرود : من هیچکس را بزندان باز نداشتم الاکه کشتن بر او واجب بوده و جریده ها و قصهء گناهان ایشان بخواند (کذا) تا بدانی. (ترجمهء طبری بلعمی). پس دو سال به ملک اندر بنشست. (بهرام گور) و خواسته بسیار به درویشان داد و بفرمود تا اندر شهرها بنگریدند تا بر اهل مملکت او خراج چند است و باقیها. هفتاد بار هزار هزار درم باقی بیرون آمد و آن همه به درویشان بخشید و جریدهء آن باقی بسوخت شکرانه خدای را که فتح خاقان بکرد. (ترجمهء طبری بلعمی).
عرض با جریده بنزدیک شاه
بیامد بیاورد مرّ سپاه
شمار سپاه آمدش صد هزار
پیاده بسی در میان سوار.فردوسی.
پس از برافتادن آل برمک جریده ای کهن بود نزد من باز نگریستم در ورقی دیدم نبشته. (تاریخ بیهقی). و جریده ای که به دیوان ما بودی چنین چیزها را بخواستند. (تاریخ بیهقی). و جریده داشتی که در آن مهمات نبشته بودی. (تاریخ بیهقی). خداوندزاده امیر مودود را بازخواندند. و جریدهء دیوان عرض بازخواستند و بیاوردند. (تاریخ بیهقی).
ز نامه های کهن نام کهنگان برخوان
یکی جریدهء پیشینیان به پیش آور.
ناصرخسرو.
جریده ای است نهاده سیه سپید جهان
که روزگار در او جز قضای بد ننوشت.
انوری.
قرار این جزیه در جریدهء ابواب المال دیوان سلطنت مثبت گشت. (ترجمهء تاریخ یمینی ص293). آن ممالک در جریدهء ملک و قانون دیوان سلطان فزود. (ترجمهء تاریخ یمینی ص204). جریدهء بقایای اموال بر اعمال و عمال عرض کردند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص344). نوشروان بتعجب مانده و خراج دید در جریده بازدید اندک بوده گفت جایی که دخل بدین بسیاری بود خراج زیادت باید. (راحة الصدور راوندی).
بی سهو و بی غلط به جریده نشان کنی
از پیش باد اگر بهزیمت رود غبار.سوزنی.
بمدح مجلس میمون تو مزین باد
جریدهء سخن آرای پیر سوزنگر.سوزنی.
از او اصیل تر از اهل خطهء نخشب
نرانده نوک قلم بر جریدهء دفتر.سوزنی.
جز غم بنام اهل حقایق نیافتم
سر تا بسر جریدهء انعام روزگار.ظهیر.
نه در حساب زن آمد نه در جریدهء مرد
اگر چه هر دو صفت حاصل است خنثی را.
ظهیر.
از قصه و قطعه و قصیده
یک یک بنوشت بر جریده.نظامی.
جریده بر جریده نقش میخواند
بیابان در بیابان رخش میراند.نظامی.
هرگز نمیرد آنکه دلش زنده شد بعشق
ثبت است بر جریدهء عالم دوام ما.حافظ.
تا کسی بو نبرد از تو در انفاس کمال
چون گل اوراق جریده ز صبا پوشیدم.
کمال خجندی (از آنندراج).
در کتابی که جعفربن قدامه کرده است میگوید خراج پارس بعهد هارون الرشید دو هزار دینار بوده است و چون فتنهء محمدالامین و قتل او افتاد جملهء جرائد در غارت بردند و بسوختند. پس چون مأمون در خلافت متمکن گشته از نو قانونها ساخته و مجموع مال پارس و کرمان و عمال دوهزار هزار وششصد هزار دینار کردند. (فارسنامهء ابن البلخی ص170). ج، جرائد. || روزنامه، مجله، اوراقی که هر روز یا هر هفته یا هر ماه حاوی اخبار و اطلاعات داخلی و خارجی و حوادث و مسائل سیاسی و اجتماعی و غیره بطور مرتب انتشار می یابد.
(1) - ن ل: عافیت (دیوان چ قزوینی - غنی ص32).

جریدهء القاب.

[جَ دَ / د یِ اَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) دفتری که عناوین و القاب اعطایی به افراد در آن ضبط میشد :
آن سر و صدری که از جریدهء القاب
بازگشادند افتخار برآمد.سوزنی.
خرگدایان بکل برون بردند
نام خود از جریدهء القاب.سوزنی.

جریدهء انصاف.

[جَ دَ / دِ یِ اِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) دفتر احکام عدالت و دادگستری : جریده انصاف به خامهء عدل این دولت مزین شده. (سندباد نامه ص9).

جریدهء حشم.

[جَ دَ / دِ یِ حَ شَ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) دفتر ثبت اسامی افراد حشم : التماس کرد که چندان توقف کند که استاد ابوعلی عارض بدیشان رسد و اسامی ایشان در جریدهء حشم ثبت کند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص75).

جریده رانی.

[جَ دَ / دِ] (حامص مرکب)یکه روی. تنهاروی :
مجنون بهمان قصیده خوانی
میزد دهل جریده رانی.نظامی.

جریده رفتن.

[جَ دَ / دِ رَ تَ] (مص مرکب) تنها رفتن. یکه رفتن. رجوع به جریده رو شود.

جریده رو.

[جَ دَ / دِ رَ / رُو] (نف مرکب)تنهارو. (آنندراج) :
وحشی ام و جریده رو کعبهء عشق مقصدم
بدرقه اشک و آه بس قافلهء نیاز را.
ملاوحشی (از آنندراج).

جریدهء زندانیان.

[جَ دَ / دِ یِ زِ](ترکیب اضافی، اِ مرکب). دفتری که اسامی زندانیان در آن ثبت میشد، دوسیه، پرونده از زندانیان : گفت بزندان تو اندر، بسیار کس هست که کشتن بر وی واجب است... و بجریدهء زندانیان نگاه کردند هشتصدتن یافتند که بر ایشان کشتن واجب بود. (ترجمهء طبری بلعمی).

جریدهء سپاه.

[جَ دَ / دِ یِ سِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) دفتری که نام افراد سپاهی در آن نویسند : منصور او را (داماد زنبیل را) بنواخت و نام او و آن سپاه که با او بودند بجریدهء سپاه فرمود تا ثبت کردند. (تاریخ سیستان).

جریدهء سوداء .

[جَ دَ / دِ یِ سَ / سُ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) نام جریده ای بود که در آن اسامی افراد سپاه و رزق هر یک ثبت میشده. (یادداشت مؤلف).

جریدهء عرض.

[جَ دَ / دِ یِ عَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) دفتری که در آن نام افراد و سپاهیانی را که در عرض و سان شرکت میجستند ثبت میکردند : امیر جریدهء عرض بخواست. (تاریخ بیهقی ص437).

جریده نگار.

[جَ دَ / دِ نِ] (نف مرکب)روزنامه نگار. نویسندهء روزنامه یا مجله. رجوع به جریده و روزنامه نگار شود.

جریده نگاری.

[جَ دَ / دِ نِ] (حامص مرکب) نوشتن روزنامه یا مجله یا نشریه های مرتب روزانه یا هفتگی یا ماهانه که مندرجات آنها گاه سیاسی و خبری و اجتماعی است و گاه علمی و فنی و ادبی. و در عصر حاضر جریده ها یا مطبوعات تأثیر بسیاری در پیشرفت تمدن ملتها دارند.
تاریخ جریده نگاری در ایران: در سال 1266 ه . ق. مقارن تأسیس دارالفنون به همت رادمرد مترقی میهن پرست میرزا تقی خان امیرکبیر فراهانی (صدراعظم) تحولات فرهنگی و مترقیانهء دیگری نیز آغاز گشت و جراید و مطبوعات بشیوهء امروزی نیز در ایران رواج یافت هر چند نخستین روزنامهء فارسی با روشی نوین در 25 محرم 1253 ه . ق. بسرپرستی میرزاصالح شیرازی بدون نام خاص چاپ و منتشر گشت و شامل گزارش دربار محمدشاه بود و آنگاه بوقایع اتفاقیه شهرت یافت و سپس به جریدهء علیّه دولت ایران معروف شد و این امر در چهارمین سال سلطنت محمدشاه روی داد. در 1255 ه . ق. روزنامهء نظامی دولت علیهء ایران چاپ و منتشر شد و در 1294 ه . ق. نخستین مجله بنام گنجینهء معنوی در تبریز انتشار یافت و در سال 1282 ه . ق. نخستین جریدهء فکاهی بنام اطلاع در بوشهر منتشر گشت و آنگاه جریده های فکاهی شیخ چغندر، بهلول، حشرات الارض، شیدا و بعدها ناهید و حلاج و توفیق و نسیم شمال در تهران پدید آمد. روزنامهء وقایع اتفاقیه بطور هفتگی نخست در ربیع الاول سال 1267 ه . ق. با چاپ سربی در چهار صفحه و سپس در 8 صفحه منتشر گشت روزنامهء مزبور از شمارهء 471 ببعد بوسیلهء نقاش نامور میرزاابوالحسن غفاری بشیوهء مصور چاپ می شد و از صفر 1277 ه . ق. شمارهء 472 بروزنامهء دولتی مشهور گشت و از شماره 1286 بار دیگر به روزنامهء دولت علیهء ایران نامیده شد و سرانجام در سال 1298 ه . ق. تعطیل گردید. و رفته رفته جای آن را روزنامهء (ایران) گرفت که انتشار آن در سال 1267 ه . ق. آغاز گشت و در سال 1324 ه . ق. منحل گردید. مرحوم علیقلی میرزا اعتضاد السلطنة رئیس دارالفنون و وزیر علوم (1272 ه . ق.) در رواج چاپ و نشر جراید سهمی بسزا داشت و روزنامه های ایران، مریخ و علمی در روزگار وی نشر می یافت و کارکنان دولت مجبور بوده اند از حقوق خود آنها را بخرند. در 14 جمادی الاخر 1316 ه . ق. نخستین شمارهء روزنامهء خلاقة الحوادث منتشر گشت این روزنامه بجز روزهای یکشنبه و جمعه همه روزه نشر می یافت در دوران سلطنت ناصرالدین شاه و مظفرالدین شاه روزنامهء مصور شرف به مدیریت اعتماد السلطنه منتشر گردید. آنگاه ادیب الممالک جریدهء نوروز و ناظم الاسلام روزنامهء مظفری بوشهر و مجدالاسلام کرمانی جریدهء ندای وطن و میرزا حسن رشدیه جریدهء مکتب و تهران را نشر می دادند. مرحوم سید جمال الدین اسدآبادی نیز در پیشرفت جراید کوششی مردانه داشت و روزنامهء عروة الوثقی را در پاریس و ضیاءالخافقین را در لندن و معلم شفیق را در حیدرآباد دکن چاپ می کرد. میرزا ملکم نیز روزنامهء قانون را در تبریز و تهران منتشر می ساخت.
جرایدی که در رواج مشروطیت و نشر اندیشه های آزادیخواهی به نبرد پرداخته اند عبارت اند از: حبل المتین به مدیریت مؤیدالاسلام در کلکته و ملانصرالدین بقلم میرزاجلیل در قفقاز و جریدهء قانون بقلم میرزاملکم خان و جریدهء اختر بقلم حسنخان در اسلامبول و حکمت به خامهء میرزا مهدی خان تبریزی در قاهره و ثریا و پرورش بوسیلهء میرزاعلیخان کاشانی در مصر و صور اسرافیل بقلم مرحوم دهخدا و میرزاجهانگیرخان در تهران. همچنین تقی زاده و محمدعلی تربیت مجلهء گنجینهء فنون را در تبریز منتشر می کردند و سید حسین خان عدالت جریدهء عدالت را نشر می داد. روزنامه های مصور آذربایجان و حشرات الارض را حاج میرزاآقا بلوری در تبریز اداره می کرد. از جمله روزنامه های پیش از مشروطیت باید به جراید انجمن ایالتی تبریز جریدهء شفق (از دکتر شفق) جریدهء تبریز (از اسماعیل یگانی و محمود غنی زاده) نالهء ملت (از میرزاآقا ناله) مکافات (از آقاخان مکافات در خوی) مساوات (از مرحوم سید رضا مساوات) ملاعمو (از طرف انجمن اسلامیه). شیدا، خاورشمس (از طالب اف در اسلامبول)، مجاهد. (از ابوالضیاء)، اتحاد به نام انجمن اتحاد (که مرکز کار ستارخان بود) و جریدهء ایران نو بوسیلهء تقی زاده و محمدامین رسول زاده (1322 ه . ق.) و بعدها کاوه (تقی زاده) و مجلهء ایرانشهر و فرنگستان (در برلین) و رستاخیز (در مصر) اشاره کرد.
اینک فهرستی از جرائد انتشار یافته بترتیب حروف تهجی با ذکر نام مدیر و تاریخ انتشار آنها بجهت اهمیتی که در فرهنگ و مشروطیت داشته اند آورده میشود:
- آئین ورزش؛ (مجله) به مدیریت سیدمحمدخان شعاع در 1314 ه . ش. در تهران.
- آئینه؛ به مدیریت مرتضی شعاع السادات بسال 1329 ه . ق. در شیراز.
- آئینه؛ به مدیریت حسنعلی خان حکمت بسال 1305 ه . ق. در شیراز.
- آئینه افکار؛ در دو نوبت بسال 1302 و 1304 در تهران نشرشده.
- آئینهء ایران؛ به مدیریت امیر جلیلی بسال 1308 ه . ش. در تهران.
- آئینهء جنوب؛ به مدیریت جلال الدین حسینی بسال 1304 ه . ش. در کرمان.
- آئین خلقت؛ به مدیریت منکو قاآن ذوالخبر بسال 1342 ه . ق. در تهران.
- آئینهء شمال؛ به مدیریت علی اصغر جلیلی مژده بسال 1305 ه . ش. در رشت.
- آئینهء عرفان؛ زیر نظر وزارت فرهنگ افغان بسال 1313 ه . ش.
- آئینهء غیب نما؛ به مدیریت ملک المورخین 1286 ه . ش. در تهران.
- آدمیت؛ به مدیریت عبدالمطلب یزدی بسال 1325 ه . ق. در تهران.
- آدمیت؛ به مدیریت رکن زادهء آدمیت در سال 1305 ه . ش. هفتگی، در شیراز.
- آذر؛ بسال 1301 ه . ش. ماهانه در تهران نشر شد.
- آذر؛ به مدیریت زین العابدین فروزش بسال 1341 ه . ق. در تهران.
- آذر؛ به مدیریت دکتر علی اکبر پیشوا بسال 1343 ه . ش. هفتگی در تبریز.
- آذرآبادگان؛ به مدیریت دکترعلی اکبر پیشوا بسال 1343 ه . ش. هفتگی در تبریز.
- آذربایجان؛ به اخبار دارالسلطنهء آذربایجان رجوع شود.
- آذربایجان؛ اولین روزنامه ای است که در مشروطیت بسال 1324 ه . ق. به مدیریت علیقلی مدیر احتیاج سابق در تبریز با چاپ سربی نشر شده.
- آذربایجان؛ به مدیریت محسن بسال 1337 ه . ق. هفتگی در تبریز نشر شده.
- آراود؛ (صبح) به مدیریت یوسف بزبان ارمنی بسال 1909 م. در تبریز. این روزنامه ارگان حزب داشناکسیون و سال انتشار آن مطابق با30 - 1327 ه . ق. است.
- ابلاغ؛ به مدیریت میرزا علی آقا ابلاغ جهرمی بسال 1303 ه . ش. در شیراز.
- ابلاغ؛ مجله هفتگی بسال 1306 ه . ش. در تهران.
- ابلاغ؛ مجله هفتگی بسال 1312 ه . ش. در ارومیه.
- اتحاد؛ به مدیریت میرزااحمد به سال 1324 ه . ق. در تبریز.
- اتحاد؛ به مدیریت معتمدالاسلام رشتی بسال 1325 ه . ق. در تهران.
- اتحاد؛ ارگان انجمن اتحاد تبریز به مدیریت محمدعلی خان تربیت بسال 1326 ه . ق. در تبریز.
- اتحاد؛ مجلهء هفتگی بسال 1328 ه . ق. در شهر یزد.
- اتحاد؛ به مدیریت شیخ موسی بسال 1293 ه . ش. در همدان.
- اتحاد؛ به مدیریت سید کاظم خان سرکشیک زاده بسال 1300 ه . ش. در تهران.
- اتحاد؛ به مدیریت برهان الدین بسال 1310 ه . ش. در افغان.
- اتحاد اخوت؛ به مدیریت میرزاحسین خان اخوت بسال 1304 ه . ش. در تهران.
- اتحاد اسلام؛ به مدیریت حسین خان پرتو بسال 1334 ه . ق. در شیراز.
- اتحاد اسلام؛ به مدیریت شیخ حسین لنکرانی بسال 1342 ه . ق. در تهران
- اتحاد شرق؛ بسال 1303 سه بار در تهران منتشر شده است.
- اتحاد مشرقی؛ به مدیریت برهان الدین صاحب بسال 1338 ه . ق. درافغان.
- اتحادیهء سعادت؛ مجلهء هفتگی بسال 1325 ه . ق. در تهران.
- آتش؛ بسال 1303 ه . ش. در تهران.
- آتش فشان؛ به مدیریت میرزا علی آقا عزمی بسال 1303 ه . ش. در شیراز.
- آتشکده؛ بسال 1308 ه . ش. در خراسان.
- اتفاق؛ به مدیریت حبیب الله عکاس باشی بسال 1326 ه . ق. در اراک.
- اتفاق؛ به مدیریت حاج ابراهیم افشار بسال 1289 ه . ش. در ارومیه.
- اتفاق؛ به مدیریت معصوم زاده و جمشیدزاده بسال 1329 ه . ق. در رشت.
- اتفاق اسلام؛ به مدیریت سرور - جویا بسال 1299 ه . ش. در هرات.
- اتفاق کارگران؛ بسال 1289 ه . ش. مطابق با 1328 ه . ق. بوسیلهء شورای متحدهء طابعین هر پانزده روز یکبار در تهران.
- آثار پرچم؛ به مدیریت محمدرضا احتشام بسال 1303 ه . ش. در شیراز.
- احتیاج؛ به مدیریت علی قلی صفراف بسال 1316 ه . ق. هفتگی در تبریز.
- احشویروش؛ به مدیریت ابوالفضل غریب در 1340 ه . ق. در تهران.
- احیا؛ به مدیریت عبدالحسین ذوالریاستین بسال 29 - 1339 ه . ق. در شیراز.
- اخبار؛ به مدیریت نصراللهخان شیرازی بسال 1334 ه . ق. در کرمانشاه.
- اخبار؛ مجله ماهانه بسال 1306 ه . ش. در تهران.
- اخبار امروز؛ بسال 1329 ه . ق. در تهران.
- اخباردارالسلطنه آذربایجان؛ این روزنامه که بنامهای روزنامهء وقایع شهر مملکت محروسهء آذربایجان و روزنامهء ملتی مملکت آذربایجان و آذربایجان هم نوشته اند. سومین روزنامه ای است که بزبان فارسی بسال 1275 ه . ق. در تبریز منتشر شده و یک نسخهء از آن که صفحه اول ندارد در کتابخانهء دولتی برلین محفوظ است.
- اخبار ایرانی؛ روزنامه ای است که احتمالاً در دهلی بسال 1212 منتشر شده است.
- اختر؛ به اختلاف هفتگی و روزانه به مدیریت محمد طاهری تبریزی در اسلامبول بسال 1292 ه . ش. منتشر شده است.
- اختردانش؛ دو دوره بسال 1297 ه . ش. و 1301 ه . ش. منتشر شده، دورهء اول، به مدیریت میرزا محمدخان طهماسبی انتشار داشته است.
- اختر شرق؛ در سال 1303 ه . ش. امتیاز آن بنام محمدرضاخان خاتمی مهین الملک تصویب شده است.
- اختر شمال؛ مجلهء هفتگی بسال 1306 ه . ش. در تبریز تأسیس شده است.
- اختر مسعود؛ به مدیریت عبدالوهاب گلشن ایرانپور بسال 1338 ه . ق. در اصفهان.
- اخگر؛ یک دوره از سال 1299 تا 1307 ه . ش. به مدیریت فتح الله خان وزیرزاده و دورهء دوم از 1307 تا 1322 ه . ش. در اصفهان نشرشده.
- اخلاق؛ به مدیریت فرخ الدین پارسای بسال 1293 ه . ش. نشر شده.
- اخلاق؛ بسال 1299 بطور هفتگی در خراسان تأسیس شد.
- اخوت؛ (تبریز) به مدیریت احمد بصیرت بسال 1324 ه . ق.
- اخوت؛ (رشت) بسال 1328 ه . ق. هفتگی نشر شده است.
- اخوت؛ (بغداد) به مدیریت محمدتقی یزدی بسال 1328 ه . ق. در بغداد.
- اخوت؛ (کرمانشاه) به مدیریت عبدالله مستشار علی نعمتی بسال 1307 ه . ش. هفتگی در کرمانشاه.
- اخوت شیراز؛ به مدیریت عبدالکریم معروف علی بسال 1326 ه . ق. در شیراز.
- ادب؛ در سه شهر تبریز، مشهد، تهران به مدیریت ادیب الممالک نشر شده.
- ادب؛ به مدیریت احمدخان روحی بسال 1337 ه . ق. ماهانه در کرمان.
- ادب؛ توسط محصلین مدرسهء متوسطهء تبریز بسال 1338 ه . ق. ماهانه در تبریز.
- ادبی؛ به مدیریت سعدالملک مافی بسال 1336 ه . ق. هر پانزده روز در تهران.
- ادبی؛ مجله هفتگی بسال 1312 ه . ش. در تبریز نشر شد.
- ارتقاء؛ مجلهء هفتگی بسال 1302 ه . ش. در تهران منتشر شده.
- اردوی همایون؛ که قبلا بنام مرآت السفر و مشکوة الحضر بوده مشتمل بر وقایع سفر ناصرالدین شاه بسال 1300 ه . ق. به تصدی اعتمادالسلطنة نشرشده.
- اردیبهشت؛ بسال 1309 ه . ش. در خراسان نشر شده.
- اردیبهشت؛ به مدیریت علی اصغر حریری بسال 1343 هفتگی در تبریز این روزنامه ارگان حزب داشناکسیون و سال انتشار مطابق با 30 - 13227 ه . ق. می باشد.
- ارژنگ؛ به مدیریت عبدالله وزیرزاده بسال 1304 ه . ش. در اصفهان.
- ارشاد؛ یک ورقه بزبان فارسی ضمیمهء ارشاد ترکی به مدیریت ادیب الممالک در بادکوبه نشر شده.
- ارشاد؛ بمدیرت جواد تبریزی در تهران تأسیس شده.
- ارشالوس؛ بزبان ارمنی بسال 1291 ه . ش. هفتگی، در تهران نشر شده.
- ارغنون؛ به مدیریت میرزاعباس خان کاظم زادهء فرات بسال 1304 ه . ش. هفتگی، در تهران.
- آرمان؛ به مدیریت دکتر شیرازپور پرتو بسال 1309 ه . ش. ماهانه، در تهران.
- ارمغان؛ به مدیریت وحید دستگردی بسال 1298 ه . ش. ماهانه، در تهران.
- اروسباک؛ بزبان ارمنی بسال 1313 ه . ش. در تهران.
- ارومی ارتودوکسانا؛ بزبان کلدانی بسال 1907 م. در ارومیه.
- آریا؛ امتیاز نشر آن در تبریز بنام احمدزادهء دهقان در 1319 ه . ش. تصویب شده و روزنامه ای به این نام در کرمانشاه به مدیریت محمدعلی محمدیان در 1325 ه . ش. نشر شد.
- آرین؛ مجله هفتگی، بسال 1333 ه . ق. درشیراز نشرشده است.
- آرین؛ به مدیریت سیدعبدالحمید تقوی بسال 1304 ه . ش. در تهران.
- آزاد؛ بسال 3 - 1302ه . ق. در دهلی نشرشده.
- آزاد؛ بسرپرستی مؤیدالاسلام (مدیرحبل المتین) و به مدیریت سیدحسن کاشانی بسال 1317 ه . ق. در کلکته بضمیمهء روزنامهء مفتاح الظفر نشر شده.
- آزاد؛ به مدیریت میرزارضاخان تربیت بسال 1324 ه . ق. هفتگی، در تبریز.
- آزاد؛ به مدیریت ملک المورخین بسال 1327 ه . ق. در تهران.
- آزاد؛ به مدیریت ابوالقاسم مراغه بسال 1340 ه . ق. هفتگی، در تبریز.
- آزاد؛ به مدیریت عبدالقدیر سبزواری بسال 1302 ه . ش. در مشهد.
- آزادی؛ به مدیریت حسن ناجی قاسم زاده بسال 1327 ه . ش. به فارسی در اسلامبول منتشر شده.
- آزادی؛ بگفتهء رابینو در تهران منتشر میشده و نمونه ای از آن در دست نیست.
- آزادی؛ به مدیریت محمود آزاد بسال 1341 ه . ق. در تهران.
- آزادی؛ به مدیریت گلشن آزادی بسال 1304 ه . ش. در مشهد.
- آزادی چه چیز است؛ بسال 1326 ه . ق. در تهران.
- آزادی دهقان.
- آزادی شرق؛ به مدیریت سیف آزاد ابتدا در برلن و سپس در تهران تا سال 1343 ه . ق. نشر شده.
- آزادیستان؛ به مدیریت تقی رفعت بسال 1338 ه . ق. در تبریز.
- ازدارار؛ (مجلهء هفتگی بزبان ارمنی) بسال 1904 - 1908 م. در تبریز.
- آسایش؛ به مدیریت حاج ابوالقاسم آزاد مراغه بسال 1338 ه . ق. در طهران.
- آسایش؛ به مدیریت سالارظفر بسال 1342 ه . ق. در تبریز. و امتیاز روزنامهء دیگری بنام آسایش به مدیریت زین العابدین خان قیامی برای نشر در تبریز در شورای عالی فرهنگ تصویب شده است.
- آستانهء رضوی؛ به مدیریت مؤیدالوزارة خراسانی بسال1341 ه . ق. در طهران.
- استبداد؛ تحت نظر انجمنهای سری بسال 1325 ه . ق. در طهران.
- استخر؛ به مدیریت محمد حسین استخر بسال 1297 ه . ش. در شیراز.
- استقامت؛ به مدیریت لسان الملک بسال1340 ه . ق. در طهران.
- استقامت؛ به مدیریت اسدالله میرزائی تبریزی (رشاد) بسال 1303 ه . ش. در طهران.
- استقلال؛ به مدیریت میرزا آقا معروف به نالهء ملت 1327 ه . ق. در تبریز.
- استقلال؛ بسال 1309 ه . ش. در طهران.
- استقلال ایران؛ به مدیریت دکتر حسین خان کحال، 1328 ه . ق. درطهران.
- استقلال وطن؛ به مدیریت ابوالقاسم خان کحال زاده، 1304 ه . ش. در طهران.
- استقة ارولیان؛ مجلهء هفتگی بزبان ارمنی بسال 11 - 1310 ه . ق. در طهران.
- استوار؛ به مدیریت ابوالفضل طهماسبی بسال 1314 ه . ش. در قم.
- اسرارالانصار؛ به مدیریت حاج حسین خان انصاری 1329 ه . ق. فقط یکشماره در اصفهان.
- اسرار جلالی، (هفتگی) بسال 1299 ه . ش. در همدان.
- اسلام؛ به مدیریت سید محمدعلی داعی الاسلام بسال 1320 ه . ق. در اصفهان.
- اسلام؛ امتیاز آن به مدیریت میرزاعلی کازرونی بسال 1305 ه . ش. بطورهفتگی در شیراز از تصویب شورای عالی فرهنگ گذشته است.
- اسلامی؛ به مدیریت (ع.م) بسال 1341 ه . ق. در طهران.
- اسلامیه؛ (هفتگی) به مدیریت ابوالقاسم ضیاءالعلماء 1330 ه . ق. در تبریز.
- اسلامیه؛ (هفتگی) به مدیریت احمد بصیرت بسال 1326 ه . ق. در تبریز.
- آسمان؛ به مدیریت محمودعرفان بسال 1342 ه . ق. در طهران.
- آسیا؛ بسال 1299 ه . ق. ماهانه در طهران.
- آسیا؛ به مدیریت اسدالله فروهر بسال 1341 ه . ق. در ابتدا هفتگی، در طهران.
- آسیا مرکزی؛ به مدیریت (اس.ف) بسال 1301 ه . ش. در طهران.
- آسیای وسطی؛ به مدیریت رحیم زاده ف. صفوی، 1341 ه . ق. در طهران.
- آسیای وسطی؛ در شماره 7 سال 12 روزنامهء توفیق، ضمن آگهی روزنامه ای به این نام ذکرشده است.
- اشراق؛ (هفتگی) بسال 1326 ه . ق. در طهران.
- آشفته؛ (هفتگی) بسال 1308 ه . ش. در خراسان.
- اصفهان؛ به مدیریت اعتلاءالدوله بسال 1325 ه . ق. در اصفهان.
- اصلاح؛ به مدیریت دکترجلیل مؤیدالحکماء بسال 1326 ه . ق. در پاریس.
- اصلاح؛ به مدیریت محمدرضا بوشهری بسال 1329 ه . ق. به فارسی در بمبئی.
- اصلاح؛ همان روزنامه فوق است که بطهران منتقل و نشر شده.
- اصلاح؛ به مدیریت (ع - ح زاده خوئی) 1329 ه . ق. هفتگی، درخوی.
- اصول تعلیم؛ از طرف وزارت فرهنگ 1338 ه . ق. نام این مجله قبلاً اصول تعلیمات بود.
- اصول تعلیمات؛ از طرف وزارت فرهنگ بسال 1298 ه . ش. نشرشده و دورهء دوم بنام اصول تعلیم منتشر شده است.
- اطاق تجارت؛ (مجله) به مدیریت عباس مسعودی 1308 ه . ش. در طهران.
- اطاق تجارت ایران و آلمان؛ از طرف اطاق تجارت ایران و آلمان بسال 1315 ه . ش. در برلین.
- اطلاع؛ از طرف اداره انطباعات زمان ناصرالدین شاه (1298 ه . ق.) نشر شده و روزنامهء دولتی است.
- اطلاعات؛ به مدیریت حسینخان در سال 1332 ه . ق. هفتگی، در طهران.
- اطلاعات؛ امتیاز آن، به مدیریت علی اکبرخان سلیمی در 1304 ه . ش. برای تهران تصویب شده است.
- اطلاعات؛ به مدیریت عباس مسعودی بسال 1305 ه . ش. در طهران.
- اطلاعات روزانه؛ به مدیریت مدبرالممالک هرندی 1329 ه . ق. در طهران.
- اطلاعات مهمه؛ به مدیریت حسن الحسینی و رضا نوری در 1329 ه . ق. در طهران.
- اطلاعات یزد؛ ماهانه در شهر یزد نشر میشد.
- اطلاعات یومیه؛ از طرف سفارت شوروی در 1300 ه . ش. در طهران.
- آفاق؛ به مدیریت سید جواد بواناتی در 1327 ه . ق. هفتگی، در شیراز.
- آفاق؛ امتیاز آن به مدیریت میرزا حسین خان در 1305 ه . ش. برای یزد تصویب شده است.
- آفتاب؛ (مجله). به مدیریت میرزا محمودخان در 1329 ه . ق. در اصفهان.
- آفتاب؛ به مدیریت (ح. عبدالوهاب زاده) در 1330 ه . ق. در طهران.
- آفتاب تابان؛ به مدیریت بنان مدنی بسال 1308 ه . ش. در تهران.
- آفتاب شرق؛ به مدیریت علیرضا آموزگار بسال 1343 ه . ق. در مشهد.
- آفتاب شرق؛ به مدیریت مجد نوابی بسال 1310 ه . ش. در کرمان.
- افسانه؛ به مدیریت غلامعلی سروش زاده در همدان.
- افق ایران؛ (هفتگی) بسال 1301 ه . ش. در طهران.
- افق روشن؛ به مدیریت آقابزرگ کشوری بسال 1340 ه . ق. در طهران.
- افکار؛ به مدیریت یدالله طهرانی زاده بسال 1341 ه . ق. در طهران.
- افکار ستوده؛ بسال 1303 ه . ش. در تهران.
- افلاطون؛ بسال 1328 ه . ش. بصورت رنگی در رشت.
- افلاک؛ امتیاز آن به مدیریت نجم الدین طباطبائی در 1302 ه . ش. تصویب شده است.
- آقاخان؛ مجلهء ماهانه بزبان ارمنی بسال 13 - 1912 م. در تبریز.
- اقبال؛ به مدیریت علیقلیخان صفراف بسال 1316 ه . ق. در تبریز.
- اقبال؛ (مجلهء ماهانه) به مدیریت آقامحمدباقر محیط بسال 1337 ه . ق. در طهران.
- اقتصاد؛ (هفتگی) به مدیریت اسدالله روح افزائی بسال 1342 ه . ق. در طهران.
- اقتصاد ایران؛ (هفتگی) به مدیریت مستشار الممالک بسال 1338 ه . ق. در طهران.
- اقدام؛ به مدیریت عباس خلیلی بسال 1299 ه . ش. در طهران.
- اقیانوس؛ (هفتگی) به مدیریت سیدفرج الله کاشانی 1326 ه . ق. در همدان.
- اکباتان؛ (هفتگی) به مدیریت ابوالقاسم سیدالاطباء بسال 1333 ه . ق. درهمدان.
- اکودوپرس؛ به مدیریت دکترمورل بفرانسه بسال 1302 ه . ق. در طهران.
- آگاهی؛ بسال 1325 ه . ق. در طهران، و روزنامهء دیگر نیز به این اسم به مدیریت محمدحسین سبزواری حشمت بسال 1329 ه . ق. در طهران.
- آگاهی؛ به مدیریت عبدالحسین آل داود بسال 1333 ه . ق. در خراسان، هفتگی.
- الادب؛ به مدیریت میرزا محمد بسال، 1336 ه . ق. هر دو ماه یکبار، در طهران.
- الاسلام یا سقاخانه اصفهان؛ (ماهانه) به مدیریت محمدعلی داعی الاسلام بسال 1320 ه . ق. در اصفهان.
- الاسلام؛ (ماهانه) به مدیریت شیخ عبدالعلی مازندرانی بظاهر در 1321 ه . ق. در طهران.
- الاسلام؛ (ماهانه) به مدیریت شیخ محسن فقیه شیرازی در 1341 ه . ق. در شیراز.
- البدرالمنیر؛ (هفتگی) به مدیریت آقا سیدابوالفضل در 1297 ه . ش. در بندر انزلی.
- البرز؛ (هفتگی) بسال 1306 ه . ش. ابتدا در طهران و سپس در رشت منتشر میشده است.
- الجناب؛ (هفتگی) به مدیریت میرسیدعلی جناب بسال 1324 ه . ق. در اصفهان.
- الجمال؛ مواعظ آقا سیدجمال را در 1325 ه . ق. در طهران منتشر میکرده است.
- الحدید؛ در دو دوره: اول به مدیریت سیدحسین عدالت، بسال 1315 ه . ق. و دوره دوم به مدیریت سیدمحمد شبستری بسال 1323 ه . ق. در تبریز.
- الحق؛ به مدیریت شیخ محمد شریعت بسال 1302 ه . ش. در طهران.
- الدین والحیوة؛ به مدیریت حاج میرزا علی مقدس بسال 1349 ه . ق. ماهانه، در تبریز.
- الغری؛ (مجله) به مدیریت آقامحمد محلاتی بسال 1328 ه . ق. یک شماره در نجف و بعد توقیف شده و سپس به اسم درة النجف در همان سال نشر شده است.
- الفارس؛ بدو زبان عربی و فارسی بسال 1289 ه . ق. به مدیریت میرزاتقی خان حکیم باشی ظل السلطان در شیراز.
- الفت؛ (هفتگی) به مدیریت سیدمحمد همدانی (غمام) در 1325 ه . ق. در همدان.
- الکمال؛ (ماهانه) به مدیریت آقا فضل الله آل داود 1338 ه . ق. در مشهد.
- النجات؛ (مجله) بسال 1299 ه . ش. در طهران.
- الوند؛ امتیاز آن بنام علی محمد آزاد در 1304 ه . ش. بتصویب رسیده است.
- الیانس فرانسه؛ (هفتگی) بزبان فرانسه در 1298 ه . ش. در طهران.
- الیک؛ هفتگی به مدیریت دکتر وارطان هوانسیان بسال 1309 ه . ش. در طهران بزبان ارمنی.
- آمال ملی؛ به مدیریت میرزا علی معمار طرفدار بسال 1304 ه . ش. در طهران.
- امان افغان؛ به محرری عبدالهادی بسال 1338 ه . ق. بزبان فارسی در کابل.
- امروز؛ امتیاز آن بسال 1304 ه . ش. به مدیریت مجدالدین علوی سبزواری برای مشهد از تصویب شورای عالی فرهنگ گذاشته است.
- امروز ایران؛ (هفتگی) بسال 1312 ه . ش. در طهران.
- آموزش؛ (هفتگی) بسال 1299 ه . ش. در رشت.
- آموزش و پرورش؛ از انتشارات ادارهء کل نگارش وزارت فرهنگ که قبلاً بنام تعلیم و تربیت بوده است.
- آموزگار؛ به مدیریت شیخ علی عراقی بسال 1326 ه . ق. هر پانزده روز در طهران.
- آموزگار؛ (هفتگی) به مدیریت محمدتقی شیرازی بسال 1329 ه . ق. در رشت.
- آموزگار؛ (ماهانه) در سال 1296 ه . ش. در طهران.
- امید؛ (هفتگی) از طرف محصلین مدرسهء لقمانیه در 1324 ه . ق. در تبریز.
- امید؛ (هفته ای دوبار) به مدیریت سعید نفیسی بسال 1341 ه . ق. در طهران.
- امید؛ (هفتگی) به مدیریت ابوالقاسم اردلان بسال 1308 ه . ش. در طهران.
- امید اسلام؛ (مجله) امتیاز آن بنام غلامحسین خان در 1306 ه . ش. تصویب شده است.
- امیدترقی؛ در سال 1329 ه . ق. در رشت منتشر شد.
- انادیلی؛ به مدیریت سید حسین عدالت بسال 1287 ه . ش. بترکی در تبریز.
- انتباه؛ به مدیریت میرزا علی آقا شیرازی بسال 1333 ه . ق. در کربلا منتشر شده و بعدها بنام حقایق و بعد انتقام نامیده شد.
- انتقاد؛ (هفتگی) بسال 1301 ه . ش. در طهران.
- انتقام؛ به مدیریت میرزاعلی آقا ملقب به لبیب الملک مدیر روزنامهء مظفری در کربلا.
- انتقام؛ به مدیریت محمدحسین ناصرالاسلام در 1334 ه . ق. درشیراز.
- انجمن؛ در 1324 ه . ق. ابتدا بنام روزنامهء مجلسی ملی تبریز در تبریز منتشرشده است.
- انجمن ادبی آذربایجان؛ در سال 1313 ه . ش. در تبریز.
- انجمن اصفهان؛ که بعدها بنامهای انجمن مقدس ملی اصفهان و انجمن مقدس ولایتی اصفهان نامیده شده، به مدیریت سراج الدین صدر جبل عاملی موسوی در 1324 ه . ق. هفتگی، در اصفهان.
- انجمن اصناف؛ (هفتگی) به مدیریت سید مصطفی طهرانی در 1325 ه . ق. در طهران.
- انجمن بلدیه؛ به مدیریت نورالدین مجلسی در 1325 ه . ق. در اصفهان.
- انجمن ملی ولایتی گیلان؛ به مدیریت دبیرالممالک در 1325 ه . ق. در رشت.
- انجمن ولایتی یزد؛ (هفتگی) به مدیریت محمد صادقی قمی در 1328 ه . ق. در یزد.
- اندیاندانس پرس؛ (هفتگی) به مدیریت دکترحسین کحال در 1328 ه . ق. بفرانسه در تهران.
- اندیشه؛ (ماهانه) به مدیریت علی شهیدزاده گودرزی در 1315 ه . ش. در تهران.
- انسانیت؛ از طرف انجمن انسانیت در 1325 ه . ق. در تهران.
- انصاف؛ به مدیریت سیداسماعیل سلطان المداحین کرمانشاهی در 1326 ه . ق. در طهران.
- انعکاس؛ بصاحب امتیازی دکتر بهرامی در 1341 ه . ق. در تهران.
- انقلاب سرخ؛ در 1338 ه . ق. به مدیریت دره در رشت.
- انوشیروان؛ به مدیریت دکتر ماشوریان بسال 1310 ه . ش. بفرانسه و فارسی در تهران.
- انیس؛ به مدیریت محمدهاشم پردیس و 1314 ه . ش. نهمین سال انتشار آن در افغانستان به فارسی بوده است.
- اوریزن؛ بزبان ارمنی بسال 1338 ه . ق. در تهران.
- اوقات؛ به مدیریت مترجم السلطنه شیخ بهائی بسال 1309 ه . ش. در تهران.
- آهنگ؛ (هفتگی) به مدیریت میرزا حسین خان ابصری بسال 1302 ه . ش. در تهران.
- ایران؛ روزنامهء قدیمی رسمی که از طرف وزارت انطباعات بسال 1288 ه . ق. در طهران نشرشده و مراحل مختلفی پیموده است.
- ایران؛ مجله ای که هر دو یا سه ماه یکبار از طرف کلوپ بین المللی به مدیریت نصرالله فلسفی از سال 1302 ه . ش. در تهران منتشرشد.
- ایران آزاد؛ به مدیریت سیدابراهیم ضیاء الواعظین بسال 1300 ه . ش. در تهران.
- ایران امروز؛ به مدیریت شیخ یحیی کاشانی بسال 1332 ه . ق. در تهران.
- ایران امروز؛ به مدیریت میرزاعلی خان سهیل بسال 1340 ه . ق. در تهران.
- ایران امروز؛ به مدیریت محمدحجازی بسال 1317 ه . ش. و انتشار آن بطور نامرتب، در تهران.
- ایران باستان؛ به مدیریت سیف آزاد بسال 1311 ه . ش. در تهران، هفتگی.
ایران جدید؛ امتیاز آن به مدیریت میرزامحمدباقر برای شیراز در 1304 ه . ش. تصویب شده.
- ایران تازه؛ (هفته ای دوبار) در سال 1298 ه . ش. در تهران.
- ایران جوان؛ (مجله) بوسیلهء کانون ایران جوان بسال 1338 ه . ق. در تهران.
- ایران جوان؛ به مدیریت محمد تنکابنی بسال 1305 ه . ش. هفتگی، در تهران.
- ایران زمین؛ (هفتگی) امتیاز آن به مدیریت میرزاموسی خان دولت برای تهران بسال 1306 ه . ش. تصویب شده است.
- ایران سلطانی؛ تحت نظر میرزا محمد ندیم السلطان (وزیر انطباعات) بسال 1321 ه . ق. در تهران.
- ایران شهر؛ به مدیریت حسین کاظم زاده بسال 1340 ه . ق. در برلن. به فارسی نشر شده.
- ایرانشهر؛ بسال 1332 ه . ق. به فارسی و فرانسه در پاریس.
- ایران کبیر؛ به مدیریت گریگوریقیگیان بسال 1307 ه . ش. در رشت.
- ایران کنونی؛ به مدیریت گریگوریقیگیان بسال 1313 ه . ش. به فارسی و روسی در تهران.
- ایران کهن؛ (هفتگی) بسال 1310 ه . ش. در تهران.
- ایران لیک؛ (ماهانه) بسال 1932 م. از طرف انجمن ایران لیک در بمبئی.
- ایران مصور؛ (هر پانزده روز) بسال 1313 ه . ق. در طهران.
- ایران نو؛ به مدیریت سیدمحمود شبستری آذربایجانی ابوالضیاء بسال 1327 ه . ق. (اولین روزنامه ای که بقطع بزرگ نشرشده) در تهران.
- ایران نوین؛ به مدیریت سید محمد افجه بسال 1329 ه . ق. در تهران.
- ایران اراود؛ بسال 1297 ه . ش. بزبان ارمنی در تهران.
- ایرانی اشخادواور؛ بزبان ارمنی بسال 1299 ه . ش. در تهران.
- آیق؛ (به معنی طلوع) بسال 1912 م. بزبان ارمنی در تبریز.
- آینده؛ به مدیریت دکتر افشار بسال 1304 ه . ش. ماهانه در تهران.
- آیندهء ایران؛ به مدیریت جمال عادل خلعت بری در سال 1307 ه . ش. هفتگی، در تهران.
- ایوان مداین؛ (ماهانه) بسال 1309 ه . ش. در تهران.
- برید شمال؛ (هفتگی) به مدیریت بابا معصوم زاده در 1340 ه . ق. درخوی.
- بستان؛ به مدیریت حسین سراجی در 1305 ه . ش. هفتگی، در اصفهان.
- بشارت؛ به مدیریت شیخ محمدعلی مدیر مدرسهء مظفری در 1324 ه . ق. در مشهد.
- بصیرت؛ (هفتگی) در سال 1325ه . ق. در تهران.
- بلاغ؛ (ماهانه) به مدیریت نصرت الله در 1346 ه . ق. در تهران.
- بلدالامین؛ (هفتگی) به مدیریت میرزا محمد صادق در 1328 ه . ق. درمشهد.
- بلدیه؛ به مدیریت مرتضی موسوی و میرزا ابوالقاسم همدانی در 1325 ه . ق. در طهران.
- بلدیه؛ (هفتگی) به مدیریت احمدمیرزا در 1327 ه . ق. در تبریز.
- بلدیه؛ (مجله) به مدیریت نادرمیرزا در 1337 ه . ق. در رشت.
- بلدیه؛ (پانزده روزه) از طرف ادارهء نشریات بلدیه در 1300 ه . ش. در تهران.
- بلدیهء اصفهان؛ به مدیریت میرزا عباس خان چهارمحالی و میرزا احمدخان چهارمحالی در 1325 ه . ق. در اصفهان.
- بلدیهء اصفهان؛ به مدیریت محمدعلی مکرم در 1309 ه . ش. ماهانه در اصفهان.
- بنی هاشمی؛ به مدیریت ش.ح. بنی هاشمی در 1342 ه . ق. هفتگی، در تهران.
- بوبوخ؛ (هفتگی) به مدیریت هایک کاراکاش بزبان ارمنی در 1298 ه . ش. در تهران.
- بوستان؛ (هفتگی) به مدیریت مجعدالعلی بوستان در 1343 ه . ق. در مشهد.
- بوقلمون؛ به مدیریت غنی زاده در 1327 ه . ق. در تبریز.
- بهار؛ ابتدا به مدیریت یوسف اعتصام الملک و بعد به مدیریت مدبرالممالک در 1328 ه . ق. ماهانه، در تهران.
- بهار؛ به مدیریت آقاشیخ احمد ابتدا هفتگی و بعد یومیه در 1296 ه . ش. در مشهد.
- بهار ایران؛ به مدیریت محمدحسن مجاهد در 1309 ه . ش. هفتگی، در شیراز.
- بهار دلکش؛ (هفتگی) به مدیریت حسین تقی زاده در 1342 ه . ق. در طهران.
-بهارستان؛ به مدیریت آقای نوبخت در 1298 ه . ش. در ابتدا در شیراز و بعد در طهران.
- بهار شرق؛ در 1303 ه . ش. هفتگی، در مشهد.
- بهبهان؛ امتیاز آن به مدیریت سیدامان الله مقیم بهبهان در 1304 ه . ش. از تصویب شورایعالی فرهنگ گذشته است.
- بهلول؛ ابتدا به مدیریت شیخ علی عراقی و بعد اسداللهخان پارسی و از شمارهء 11 ببعد به مدیریت شیخ حسن، 1329 ه . ق. هفتگی، در طهران.
- بیان حقیقت؛ (مجله) به مدیریت میرزا حسینخان دیانت (معاون دیوان) در 1343 ه . ق. در شیراز.
- بیان واقع؛ در 1305 ه . ش. هفتگی در طهران.
- بیدار؛ به مدیریت عباس خلیلی در 1301 ه . ش. چند شماره بجای اقدام در طهران.
- بیدار؛ در 1305 ه . ش. در مزار شریف افغان.
- بیداری؛ به مدیریت فتح الممالک در 1325 ه . ق. در طهران.
- بیداری؛ به مدیریت ح، جودت در 1299 ه . ش. سه بار در رشت.
- بیداری؛ (مجله) به مدیریت سید محمدهاشمی در 1302 ه . ش. در کرمان.
- بیستون؛ (مجله) به مدیریت صدیق دفتر در 1325 ه . ق. در کرمانشاه.
- بیضاء؛ در 1327 ه . ق. در بروجرد.
- بیطاری؛ (پانزده روزه) به مدیریت مرتضی در 1334 ه . ق. در طهران.
- بیطرف؛ به مدیریت حسین خان به فارسی و فرانسه در 1322 ه . ق. در طهران.
- بین النهرین؛ (هفتگی) در 1302 ه . ش. در طهران.
- پارس؛ (پانزده روزه) به مدیریت لاهوتی و جلال انسی در 1329 ه . ق. به فرانسه و فارسی در استانبول.
- پارس قدیم؛ (مجله) به مدیریت حسین مجاهد در 1321 ه . ش. در طهران.
- باختر؛ (مجله) صاحب امتیاز نصرالله سیف پورفاطمی و مدیر امیرقلی امینی بسال 1312 ه . ش. در اصفهان.
- باختر؛ (ابتدا هفتگی) به مدیریت سیف پور بسال 1314 ه . ش. در اصفهان.
- باران؛ (هر پانزده روزه) بسال 1301 ه . ش. در طهران.
- بارسکاهای؛ بسال 1306 ه . ش. بزبان ارمنی در طهران.
- بازپرس؛ بسال 1304 ه . ش. در قزوین.
- باغ و بوستان؛ (ماهانه) بسال 1310 ه . ش. در طهران.
- بامداد؛ (هفتگی) به مدیریت غلامعلی خان قاجار در 1325 ه . ق. در طهران.
- بامداد روشن؛ به مدیریت محمدعلیخان خراسانی در 1323 ه . ق. در طهران.
- بانک ملی؛ (ابتدا هر سه ماه یکبار) از طرف بانک ملی در 1312 ه . ش. در طهران.
- بانور؛ به مدیریت پرواند موسسیان در 1304 ه . ق. در طهران.
- بایکار؛ (هر پانزده روز)، بزبان ارمنی در 19 - 1918 م. در تبریز.
- بحرخزر؛ بسال 1301 ه . ش. در رشت، هفتگی.
- بخارای شریف؛ به مدیریت م. جلال یوسف زاده در 1320 ه . ق. در بخارای جدید.
- بدر؛ (هفتگی) به مدیریت ح. سبک پیما بسال 1239 ه . ق. در طهران.
- بدرمنیر؛ به مدیریت سیدجلال بدری در 1298 ه . ش. هفتگی، در انزلی.
- برجیس؛ (هر پانزده روز) به مدیریت مصورالسلطان ارژنگ در 1338 ه . ق. در تبریز.
- برزگر؛ (مجله) امتیاز آن به مدیریت ابوالقاسم ذوالریاستین در 1306 ه . ش. تصویب شده.
- برق؛ به مدیریت سیدضیاء طباطبائی در 1328 ه . ق. در طهران.
- برگ سبز؛ به مدیریت فضل الله شیخ الاسلام زاده در 1326 ه . ق. در اردبیل هر پانزده روز.
- پارسنامه؛ به مدیریت حسام الدین پازارگاد در 1304 ه . ش. در شیراز.
- پارسی؛ در 1294 ه . ش. هر پانزده روز یکبار در طهران.
- پازارگارد؛ (ماهانه) به مدیریت بهاءالدین حسام زاده در 1305 ه . ش. در شیراز.
- پایتخت؛ (هفتگی) در سال 1329 ه . ق. در طهران.
- پاینده؛ (هفتگی) در 1311 ه . ش. در طهران.
- پرتو؛ (هفتگی) به مدیریت محمد علیخان واله خراسانی در 1301 ه . ش.
- پرچم آزادی؛ به مدیریت میرزا محمودخان شیرازی در 1305 ه . ش. در شیراز.
- پرساد؛ امتیاز آن به مدیریت کی استوان در 1303 ه . ش. تصویب شده.
- پرو؛ (هفتگی) به مدیریت میرزا حیدر ملقب به مظهر در 1346 ه . ق. در کرمانشاه.
- پروانه؛ (هفتگی) به صاحب امتیازی و مدیریت حسن مؤمن زاده و وحید در 1238 ه . ش. در اصفهان.
- پروانه؛ به مدیریت سیدحسین میرسعید در1332 ه . ق. در تهران.
- پروانه؛ به مدیریت مؤید الشریعه گیلانی در 1333 ه . ق. در طهران.
- پرورش؛ مدیر میرزاعلی محمد پرورش در 1318 ه . ق. در قاهره به فارسی.
- پرورش؛ به مدیریت احمد مدنی در 1302 ه . ش. در رشت هفتگی.
- پرورش؛ امتیاز آن در 1305 ه . ش. بنام مرتضی فرهودی برای قزوین تصویب شده است.
- پروین؛ (پانزده روزه) به مدیریت س.ع. خلخالی در 1333 ه . ق. در طهران.
- پروین خمسه؛ به مدیریت عیسی خان قانون خواه در 1309 ه . ش. در زنجان.
-پژوهش؛ به مدیریت ابوالقاسم خان کحال در 1301 ه . ش. در طهران.
- پست و تلگراف؛ (مجله) به مدیریت میرمحمد حجازی و کفالت نصرالله فلسفی در 1304 ه . ش. در طهران.
- پست و تلگراف و تلفن؛ به مدیریت محمد حجازی در سال 1311 ه . ش. ماهانه در طهران.
- پلیس؛ از طرف شهریانی کل در 1304 ه . ش. ماهانه، در طهران.
- پلیس ایران؛ به مدیریت مرتضی قلی خان قاجار در 1327 ه . ق. در تهران.
- پندار؛ به مدیریت صنعتی زاده در 1307 ه . ش. در کرمان (هفتگی).
- پهلوی؛ (هفتگی) به مدیریت یاور حسینعلی رزم آراء در 1342 ه . ق. در طهران.
- پیاده؛ از طرف ادارهء تعلیمات پیاده در 1315 ه . ش. در طهران.
- پیام؛ به مدیریت ابراهیم فخرائی در 1301 ه . ش. هفتگی، در رشت.
- پیام باختر؛ (نوزده روزه) از طرف بهائیها در واشنگتن نشر شده و قبلاً در 1911 م. بنام نجم باختر بوده است.
- پیام جدید؛ (ماهانه) در 1392 ه . ش. در طهران.
- پیش آهنگی ایران؛ بصاحب امتیازی احمد امین در 1306 ه . ش. در طهران.
- پیش آهنگی و تربیت بدنی؛ به مدیریت ابوالقاسم شکرائی در 1319 ه . ش. در طهران.
- پیک؛ به مدیریت محمد علیخان شریفی در 1303 ه . ش. در رشت.
- پیکار؛ به مدیریت میرزا حیدرعلی کمالی در 1329 ه . ق. در طهران (ارکان حزب اجتماعیون و اعتدالیون).
- پیکار؛ در ظاهر به مدیریت وبر اطریشی و واقعاً زیر نظر مرتضی علوی در 1309 ه . ش. بطور سری در شهر لیپزیک آلمان به فارسی نشر شده است.
- پیکار؛ ظاهراً به مدیریت محمد وثوق همایون در 1301 ه . ش. در طهران.
- پیک سعادت نسوان؛ به مدیریت روشنک خانم نوع دوست در 1307 ه . ش. در رشت.
- پیمان؛ (مجله) به مدیریت سید احمد کسروی در 1312 ه . ش. در طهران.
- تابش؛ (هفتگی) در 1307 ه . ش. در طهران.
- تازهء ایران؛ به مدیریت برهان المتکلمین در 1334 ه . ق. در همدان.
- تازهء بهار؛ (هفتگی) به مدیریت ملک الشعراء بهار در 1329 ه . ق. در مشهد.
- تازه بهار؛ به مدیریت محمدخان ملک زاده در 1338 ه . ق. در مشهد.
- تازیانهء غیرت؛ به مدیریت منکوقاآن ذوالخیر در 1333 ه . ق. در شیراز.
- تبریز؛ از طرف دولت بدستور مظفرالدینشاه (ولیعهد) در 1296 ه . ق. در تبریز (پانزده روزه).
- تبریز؛ به مدیریت اسماعیل یگانی در 1328 ه . ق. در تبریز.
- تجارت؛ به مدیریت دکتر اسلامی در 1306 ه . ش. ماهانه در طهران.
- تجدد؛ به مدیریت شیخ محمد خیابانی در 1335 ه . ق. در تبریز (هفتگی).
- تجدد؛ به مدیریت شیخ العراقین زاده در 1342 ه . ق. در تهران (ارگان فرقهء دموکرات مستقل ایران).
- تجدد ایران؛ به مدیریت سید محمد طباطبائی در 1306 ه . ش. در تهران.
- تحفة الادبا؛ به مدیریت عبدالحسین بنان زاده در 1340 ه . ق. ماهانه، در اصفهان
- تحقیق؛ در 1309 ه . ش. هفتگی، در طهران.
- تخت جمشید؛ به مدیریت دانش در 1303 ه . ش. در شیراز (هفتگی).
- تدین؛ به مدیریت فخرالاسلام در 1325 ه . ق. در طهران.
- تذکر؛ به مدیریت حسین زبده در 1301 ه . ش. در تهران.
- تذکرات دیانتی؛ (پانزده روزه) از طرف جمعیت دیانت اسلامی در 1345 ه . ق. در تبریز.
- تربیت؛ به مدیریت ذکاءالملک در 1314 ه . ق. در طهران (هفتگی).
- ترجمان حقیقت؛ در 1305 ه . ش. امتیاز آن بنام میرزا علی اکبرخان برای قزوین تصویب شده است.
- ترقی؛ به مدیریت میرزا محمد علیخان معروف به اسلامبولی در 1325 ه . ق. در تهران.
- ترقی؛ به مدیریت میرزا لطف الله دانشمند در 1342 ه . ق. در تهران.
- ترقی؛ به مدیریت لطف الله ترقی در 1308 ه . ش. در تهران (فعلاً هفتگی).
- ترقی ایران؛ امتیاز آن بنام حسین پرویز در 1306 ه . ش. تصویب شده و مجلهء هفتگی دیگری به همین نام در 1293 ه . ش. در تهران تأسیس شده.
- ترغیب؛ در 1303 ه . ش. در شهر رشت.
- ترویج اسلام؛ از طرف هیئت مبلغین اسلامی در 1346 ه . ق. در مشهد.
- تشویق؛ به مدیریت میرزا سیدعلی طباطبائی در 1325 ه . ق. در طهران.
- تشویق؛ در 1309 ه . ش. در تهران.
- تعلیم و تربیت؛ همان آموزش و پرورش است که به این نام به مدیریت میرزاعلی اصغرخان حکمت در 1304 ه . ش. نشر شده است.
- تفکر؛ (هفتگی) به مدیریت ناظم الذاکرین نائینی در 1325 ه . ق. در طهران.
- تفکر؛ در 1306 ه . ش. امتیاز آن بنام محمدخان شادمان برای رشت تصویب شده.
- تقدم؛ (ماهانه) زیر نظر احمد و عبدالرحمان فرامرزی در 1306 ه . ش. در طهران.
- تقدیم؛ در 1304 ه . ش. امتیاز آن بنام احمدخان فرامرزی برای طهران تصویب شده.
- تقدیر اخلاق؛ در 1301 ه . ش. هفتگی، در طهران نشر شده.
- تکامل؛ (هفتگی) به مدیریت میرعلی اکبر سراج در 1330 ه . ق. در طهران.
- تمدن؛ (ابتدا هفتگی) به مدیریت مدبرالممالک در 1324 ه . ق. در طهران.
- تمدن؛ در 1326 ه . ق. در بمبئی نشر شده.
- تمدن؛ به مدیریت مدبرالممالک در 1327 ه . ق. در رشت بعد در طهران.
- تمدن؛ به مدیریت سید محمدخان تمدن در 1304 ه . ش. در تهران.
- تمدن اسلام؛ در 1306 ه . ش. در قزوین نشر شده.
- تمدن ایران؛ به مدیریت ایران مدار در 1311 ه . ش. در اراک.
- تنبیه؛ به مدیریت معتضد الاطباء در 1325 ه . ق. در طهران.
- تنبیه درخشان؛ همان تنبیه است که بعدها کلمهء درخشان به آن افزوده شد.
- تنبیه الغافلین؛ در 1302 ه . ش. ماهانه در طهران.
- تنها؛ در 1303 ه . ش. ماهانه در اصفهان.
- توانا؛ امتیاز مجلهء هفتگی توانا در 1304 ه . ش. بنام نصرت الله دندانساز تصویب شده.
- تودد یا التودد؛ به مدیریت شیخ ابونظاره در پاریس به فارسی و عربی و ترکی و فرانسه در 9 - 1308 ه . ق. در پاریس.
- توفیق؛ (هفتگی) به مدیریت معاون السلطان و میلانی در 1331 ه . ق. در تبریز.
- توفیق؛ (هفتگی) به مدیریت حسین توفیق در 1341 ه . ق. در تهران.
- تهذیب؛ به مدیریت میرزا سلیمان خان خسروی در حدود 1338 ه . ق.
- تهرانی ایک؛ در 1299 ه . ش. بزبان ارمنی در تهران.
- تیآتر؛ به مدیریت میرزا رضا طباطبائی نائینی در 1326 ه . ق. در طهران.
- ثریا؛ سه دوره در قاهره (در حدود 1315 ه . ق.) در طهران (در حدود 1321 ه . ق.) در کاشان (در حدود 1327 ه . ق.) نشر شده است.
- جارچی ملت؛ به مدیریت سیدحسین ایران زاده در 1328 ه . ق. در طهران.
- جارچی وطن؛ (هفتگی) در 1328 ه . ق. در طهران.
- جاسوس؛ به مدیریت سیدحسین ابراهیم زاده در 1332 ه . ق. در طهران.
- جام جم؛ به مدیریت حاج سیدرضا در 1325 ه . ق. در طهران.
- جام جم؛ به مدیریت علیرضا روستائیان در 1333 ه . ق. در شیراز.
- جام جمشید؛ در 1262 ه . ق. در بمبئی هفتگی نشر شده است.
- جام جهان نما؛ در 1263 ه . ق. در کلکته هفتگی نشر شده است.
- جام جهان نما؛ امتیاز آن بنام محمدخان حنانه برای طهران در 1304 ه . ش. تصویب شده.
- جامع؛ به مدیریت سید عبدالحجه بلاغی در 1309 ه . ش. در اصفهان.
- جامعهء اسلامی؛ (هفتگی) در 1301 ه . ش. در طهران.
- جاوید؛ در 1302 ه . ش. امتیاز آن بنام غلامحسین خان تصویب شده.
- جرقه؛ به مدیریت م. ت ناصحی در 1305 ه . ش. در طهران (مجله).
- جریدهء اسلام؛ در 1305 ه . ش. در طهران.
- جریدهء اسلامی؛ (هفتگی) به مدیریت خلوت در 1332 ه . ق. در تبریز.
- جریدهء تجارت؛ در 1297 ه . ق. از طرف دولت در طهران.
- جریدة الروح؛ (ماهانه) به مدیریت سیدهادی روحانی در 1304 ه . ش. در طهران.
- جریدهء صباح؛ (ماهانه) در 1299 ه . ش. در کرمانشاه.
- جریدهء صبح؛ در 1309 ه . ش. هفتگی در مشهد نشر شده است.
- جریدهء طهران؛ در سال 1302 ه . ش. هفتگی در طهران.
- جریدهء کرمان؛ به مدیریت غلامحسین کرمانی در 1329 ه . ق. در کرمان (مجله).
- جریدهء ملی؛ به مدیریت میرزا علی اکبرخان در 1324 ه . ق. در تبریز.
- جریدهء نگارستان؛ در 1309 ه . ش. ماهانه در کرمان تأسیس شده است.
- جمالیه؛ به مدیریت محمد حسن اصفهانی در 1328 ه . ق. (مجله) در طهران.
- جمعیت طرفداران جامعهء ملل؛ (سه ماهه). به مدیریت عباس مسعودی در 1314 ه . ش. در طهران.
- جمعیت نسوان وطنخواه ایران؛ به مدیریت شاهزاده ملوک اسکندری در 1302 ه . ش. (ماهانه) در طهران.
- جنبش؛ به مدیریت سید مهدی نقیب السادات در 1304 ه . ش. در اصفهان.
- جنگ؛ به مدیریت میرزا فضل اللهخان در حدود 1326 ه . ق. در طهران.
- جنگل؛ از طرف هیئت اتحاد اسلام همکاران میرزا کوچک خان جنگلی، به مدیریت میرزا محمد انشائی در رشت نشر شده است.
- جنگل مولا؛ به مدیریت حسین در 1329 ه . ق. در طهران.
- جنگل مولا؛ به مدیریت ابوالقاسم ذوقی در 1342 ه . ق. در طهران.
- جنات عدن؛ به مدیریت معین الاسلام حایری در 1342 ه . ق. در طهران.
- جنت؛ به مدیریت حسین کسرائی در 1339 ه . ق. در طهران (هفتگی).
- جنوب؛ (هفتگی) به مدیریت تنگستانی در 1328 ه . ق. در طهران (ارگان حزب ترقی خواهان).
- جنوب؛ به مدیریت عبدالله عشیق الحسینی در 1342 ه . ق. در طهران.
- جوانان ایران؛ به مدیریت محمد حسین میرزا فرهی در 1305 ه . ش. در تهران (مجله).
- جودت؛ به مدیریت حسن فرزند حاج محمد حسین اردبیلی در 1306 ه . ش.
- جوقایی لربر (جلفای باهوش)؛ به مدیریت بکرادوار در جلفای اصفهان.
- جهاد اکبر؛ به مدیریت میرزا علی آقا خراسانی در 1325 ه . ق. در اصفهان.
- جهان آرا؛ به مدیریت میرزا عباس و میرزا سلیمان در 1325 ه . ق. هفتگی در طهران.
- جهان دانش؛ به مدیریت محمدمهدی آذر در 1304 ه . ش. در طهران.
- جهان زنان؛ (پانزده روزه) ابتدا در مشهد در 1339 ه . ق. و سپس در طهران در 1340 ه . ق. بمسؤلیت فخر آفاق پارسا نشر شده است.
- جهان نما؛ به مدیریت محمد حسین نوری زاده. (جهان نما) در 1302 ه . ش. در شیراز.
- جهان نما؛ در 1304 ه . ش. توسط میرزا عبدالله ضرابی در شیراز (هفتگی).
- جهان نو؛ (ماهانه) به سردبیری ش.ک. شاهرخ در 1319 ه . ش. بزبان فارسی در برلن.
- چابک؛ (هفتگی)، در 1262 ه . ق. بزبان فارسی هفتگی در بمبئی.
- چمن؛ به مدیریت شمس المعالی دادستان در 1293 ه . ش. در مشهد.
- چنتهء پابرهنه؛ (هفتگی) به مدیریت میرزامحمود افشار در 1329 ه . ق. در طهران.
- چهره نما؛ دو دوره در مصر گذرانده: اول در اسکندریه به مدیریت عبدالمحمد مؤدب السلطان در 1322 ه . ق. هر پانزده روز یکبار. دوم به مدیریت میرزا عبدالمحمد و پس از فوت وی به مدیریت مؤدب زاده فرزندش در 1323 ه . ق. در قاهره.
- حافظ استقلال؛ به مدیریت دکتر ابوالحسن خان در 1334 ه . ق. در شیراز.
- حافظ ایران؛ در 1307 ه . ش. در مشهد.
- حبل المتین؛ به مدیریت جلال الدین حسینی مؤید الاسلام در 1311 ه . ق. بزبان فارسی در کلکته هفتگی نشر داشته و چهل سال ادامه یافته است.
- حبل المتین؛ به مدیریت سید حسن کاشانی در 1325 ه . ق. در طهران.
- حبل المتین؛ به مدیریت سید حسن کاشانی در 1327 ه . ق. در رشت (همان روزنامهء فوق است که هنگام تبعید مدیر آن برشت در آنجا نشر شده است).
- حذاقت؛ به مدیریت میرزاعلی حکیم زاده شیرازی در 1305 ه . ش. در شیراز.
- حرف حق؛ (هفتگی) به مدیریت سید نعمت الله در اواخر 1325 ه . ق. در تبریز.
- حریف؛ به مدیریت سیدنورالدین گلستانه در 1345 ه . ق. در شیراز (هفتگی).
- حسام؛ به مدیریت میرزاحسین خان ابصری در 1304 ه . ش. هفتگی، در طهران.
- حشرات الارض؛ (هفتگی) بهمت شرکت معارف و نویسندگی نالهء ملت در 1326 ه . ق. در تبریز.
- حصار عدل؛ به مدیریت حسن زاده در 1301 ه . ش. هفتگی، در طهران.
- حفظ الصحه؛ به مدیریت مؤدب الدوله در 1324 ه . ق. ماهانه، در طهران.
- حق؛ به مدیریت سهراب زاده (بدرالملک) در 1304 ه . ش. در طهران.
- حقایق؛ (هفتگی) به مدیریت میرزاعلی محمد اویسی در 1325 ه . ق. در بادکوبه.
- حقایق؛ در 1304 ه . ش. امتیاز آن بنام میرزا محمد انشائی برای رشت تصویب شده.
- حقوق؛ (هفتگی) به مدیریت سلیمان میرزا و یحیی میرزا و میرزا محمد خراسانی در 1336 ه . ق. در طهران.
- حقیقت؛ در 1325 ه . ق. در طهران و نمونه ای از آن در دست نیست و روزنامهء دیگر بنام حقیقت بصاحب امتیازی ع. بهبهانی در 1300 ه . ش. در طهران نشر شده است.
- حقیقیت؛ در 1326 ه . ق. هفتگی، در رشت.
- حقیقت؛ به مدیریت محمدرضا حسن زاده عبرت گیلانی در 1327 ه . ق. هفتگی، در اصفهان.
- حکایت جانگداز وقایع از یزد الی شیراز؛ به مدیریت حاجی فتح الله مفتون در 1329 ه . ق. در شیراز.
- حکمت؛ به مدیریت میرزا مهدی زعیم الدوله در 1310 ه . ق. در قاهره به فارسی.
- حلاج؛ به مدیریت حسن حلاج در 1298 ه . ش. در طهران.
- حلاج؛ به مدیریت حسن حلاج در 1306 ه . ش. هفتگی، در طهران.
- حوادث؛ در 1307 ه . ش. در طهران.
- حیات؛ (هفتگی) در 1328 ه . ق. در طهران.
- حیات؛ به مدیریت محمد حسین حیات در 1328 ه . ق. در شیراز.
- حیات؛ به مدیریت هدایت الله داوری در 1340 ه . ق. در طهران.
- حیات ایران؛ به مدیریت ناصر سیف در 1340 ه . ق. در طهران.
- حیات جاوید؛ به مدیریت فلسفی در 1337 ه . ق. هفتگی، طهران.
- حیات عدل؛ در 1302 ه . ش. در طهران.
- حیات کارگر؛ بمدیرت علی آقا نجار در 1304 ه . ش. در شیراز.
- خارنامه؛ ماهانه در 1309 ه . ش. در طهران.
- خاور؛ به مدیریت محمود عرفان در 1338 ه . ق. در شیراز (مجله).
- خاور؛ به مدیریت سیدحسن شمس در 1343 ه . ق. ماهانه به زبان فارسی در اسلامبول.
- خاورستان؛ به مدیریت مرتضی اعتضاد الملة در 1327 ه . ق. در طهران.
- خبر؛ به مدیریت سید حسین خان در 1328 ه . ق. در طهران.
- خدر؛ به مدیریت عفیفه خانم.
- خراسان؛ به مدیریت سیدحسین اردبیلی در 1327 ه . ق. در مشهد.
- خراسان؛ به مدیریت سید محمد طباطبائی در 1300 ه . ش. هفتگی، در مشهد.
- خرم؛ به مدیریت حاج میرحسین در 1325 ه . ق. در طهران (پانزده روزه).
- خلاصة الحوادث؛ در 1316 ه . ق. از طرف وزارت انطباعات در طهران.
- خلافت؛ به مدیریت شیخ حسن تبریزی در 1324 ه . ق. بزبان فارسی و ترکی در لندن.
- خلد برین؛ در 1336 ه . ق. به مدیریت محمد حسین. هفتگی، در تبریز.
- خلق؛ به مدیریت میرزا مهدی علوی زاده در 1300 ه . ش. هفتگی در طهران.
- خلق؛ در 1344 ه . ق. بجای روزنامه افلاک در طهران.
- خلیج ایران؛ به مدیریت یوسف اخوت در 1308 ه . ش. در بوشهر.
- خلیج فارس؛ در 1304 ه . ش. امتیاز آن بنام میرزا علی دشتی برای شیراز تصویب شده.
- خنده؛ در طهران در 1301 ه . ش. هفتگی.
- خورشید؛ از انتشارات دارالفنون در طهران.
- خورشید؛ بصاحب امتیازی محمد صادق تبریزی در 1325 ه . ق. در مشهد.
- خورشید؛ در تبریز فقط سه شماره در 1332 ه . ق. هفتگی آن نشر شده است.
- خورشید؛ در 1335 ه . ق. در طهران.
- خورشید؛ بسال 1301 ه . ش. (ماهانه) در طهران.
- خورشید؛ به مدیریت شاهزاده مرتضی میرزا در 1342 ه . ق. در مشهد.
- خورشید ایران؛ به مدیریت بهاءالدین حسام زاده پازارگاد در 1302 ه . ش. در شیراز.
- خورشید خاور؛ به مدیریت سیدمهدی قاسم اف در 1336 ه . ق. در عشق آباد ترکستان، هفتگی، بزبان فارسی.
- خوزستان؛ به مؤسسی مجید موقر، و مدیریت ی. پارسی در1304 ه . ش. در اهواز.
- خوسک؛ (سخن) در 14 - 1913 م بزبان ارمنی در تبریز.
- خواندنیها (هفتگی)؛ به مدیریت علی اصغر امیرانی.
- خیال؛ به مدیریت افصح المتکلمین در شهر رشت منتشر شده است.
- خیرالکلام؛ به مدیریت افصح المتکلمین در 1325 ه . ق. در رشت و همین روزنامه در طهران نشر شده.
- خیراندیش؛ در 1326 ه . ق. در تبریز بزبان ترکی.
- دارالعلم؛ به مدیریت عنایت الله دست غیب در 1327 ه . ق. هفتگی در شیراز.
- دارالامان؛ به مدیریت سید حسین خیابانی در 1329 ه . ق. در کرمان.
- دامپزشکی؛ از طرف اداره کل دامپزشکی در 1316 ه . ش. ماهانه، در طهران.
- دانش؛ (پانزده روزه) در 1299 ه . ق. از طرف علیقلیخان مخبرالدوله وزیر علوم و رئیس دارالفنون در طهران.
- دانش؛ به مدیریت خانم دکتر حسین خان کحال در 1328 ه . ق. برای بیداری زنان در طهران.
- دانش؛ (هفتگی) در 1305 ه . ش. در مشهد.
- دانش اصفهان؛ به مدیریت محمد علی دانش خوراسکانی در 1309 ه . ش. هفتگی،در اصفهان.
- دانش آموز؛ (ماهانه) به سردبیری مهیاری در 1313 ه . ش. در طهران.
- دانش پژوهان؛ (هفتگی) به مدیریت میرزا محمدعلی دانشی در 1342 ه . ق. در شیراز.
- دانشکده؛ به مدیریت ملک الشعرای بهار در 1336 ه . ق. ماهانه، در طهران.
- دانشکدهء اصفهان؛ به مدیریت عباس خان شیدا در 1303 ه . ش. در اصفهان (مجله).
- دبستان؛ به مدیریت رضا پرورش در 1324 ه . ق. پانزده روزه، در تبریز.
- دبستان؛ به مدیریت سیدحسن طبسی در (مشکان) 1301 ه . ش. ماهانه، در مشهد.
- دبیریه؛ به مدیریت دبیرالممالک در 1326 ه . ق. در رشت.
- دختران ایران؛ (مجله) به مدیریت بانو زندخت شیرازی در 1301 ه . ش. در شیراز.
- درخشان؛ (مجله) به مدیریت فضل الله کامکار در حدود 1309 ه . ش. در اصفهان.
- درة النجف؛ (ماهانه) به مدیریت آغا محمد محلاتی در 1328 ه . ق. به فارسی در نجف.
- درفش کاویان؛ در اصفهان و به همین نام مجلهء هفتگی در 1305 ه . ش. در طهران.
- درمان؛ (ماهیانه) به مدیریت دکتر کاسمی و دکتر سیدامامی در 1315 ه . ش. در طهران.
- دریا؛ به مدیریت محمدجواد غروی در 1304 ه . ش. در طهران تأسیس شده.
- دست انتقام؛ در 1303 ه . ش. هفتگی، در طهران.
- دستور؛ در 1328 ه . ق. در رشت.
- دستور اخوت؛ به مدیریت سلطان الکتاب در 1301 ه . ش. در طهران.
- دعوت اسلامی؛ (مجله) به مدیریت سید محمدتقی واحدی بدلا در 1307 ه . ش. در کرمانشاه.
- دعوت الاسلام؛ به مدیریت محمدعلی داعی الاسلام در 1324 ه . ق. به فارسی در بمبئی.
- دعوت الحق؛ (ماهانه) به مدیریت محمدعلی دزفولی بهجت در 1321 ه . ق. در طهران.
- دفاعیه؛ به مدیریت افصح زاده در 1329 ه . ق. نشر شده است.
- دموکراسی؛ به مدیریت میرزا عبدالحسین مشایخی در 1341 ه . ق. در طهران.
- دنیا؛ به مدیریت دکتر ارانی در 1312 ه . ش. ماهانه، در طهران.
- دنیای امروز؛ به مدیریت ه . ق. باذیل در 1301 ه . ش. در طهران.
- دنیای امروز؛ در 1304 ه . ش. هفتگی، در قزوین.
- دنیای ایران؛ (مجله) در 1338 ه . ق. در شیراز. مدیر اداره منصورخان حسام زاده.
- دنیای ایران؛ به مدیریت (ا. ب. ش). میرزا ابوطالب بنان شیروانی در 1301 ه . ش. در طهران.
- دواسازی؛ (ماهانه) به مدیریت فرهی در 1306 ه . ش. در طهران.
- دواسازی عصر حاضر؛ به مدیریت میرزا محمود نجم آبادی در 1313 ه . ش. ماهانه در طهران.
- دور جدید؛ (هفتگی) به مدیریت میرزا محمود غنی زاده سلماسی در 1305 ه . ش. در طهران.
- دورنمای ایران؛ به مدیریت عبدالحسین سپنتا در 1307 ه . ش. هفتگی، به فارسی در بمبئی.
- دولت علیهء ایران؛ در 1277 ه . ق. از طرف دولت در طهران نشر شد. و همین روزنامهء دولتی است که تا تاریخ فوق وقایع اتفاقیه نام داشته است.
- دولتی؛ در 1283 ه . ق. در طهران یکی از چهار روزنامهء دولتی است بنامهای روزنامهء دولتی، روزنامهء دولتی مصور، روزنامهء ملتی و روزنامه نشر میشده، علمی است.
- دهقان؛ به مدیریت احمد (بهمنیار) کرمانی در 1329 ه . ق. هفتگی در کرمان.
- دیانت؛ (ماهانه) به مدیریت سید مصطفی قائمقامی در 1305 ه . ش. در طهران.
- دیوان عدالت؛ (هفتگی) به مدیریت مدبر الممالک مرندی در 1328 ه . ق. در طهران.
- ذکر حقایق؛ (هفتگی) در 1306 ه . ش. در کرمان. به همین نام جریده ای در 1306 ه . ش. به مدیریت شیخ مهدی امینی برای طهران تصویب شده.
- راستی؛ به مدیریت پروین گنابادی در مشهد.
- راه خیال؛ (هفتگی) به مدیریت افصح المتکلمین در 1329 ه . ق. در رشت.
- راه سلامت؛ (ماهانه) به مدیریت اسدالله تمدن در 1316 ه . ش. در قم.
- راه نجات؛ به مدیریت ابراهیم راه نجات در 1294 ه . ش. در اصفهان.
- راهنمای تجارتی ایران؛ به مدیریت ف. پارسای در 1308 ه . ش. در طهران و عصر جدید نام دیگر آن است.
- راهنمای زندگی؛ (هفتگی) به مدیریت حسین قلی مستعان در 1319 ه . ش. هفتگی در طهران.
- راه نو؛ به مدیریت میرزا یدالله البرز در 1305 ه . ش. هفتگی، در طهران.
- رستاخیز؛ به مدیریت عبدالله رازی در 1342 ه . ق. به فارسی ماهانه، در قاهره.
- رشت؛ در 1304 ه . ش. امتیاز آن بنام ابراهیم فخرائی برای رشت تصویب شده.
- رضائیه؛ (هفتگی) به مدیریت امیرنظمی افشار در 1309 ه . ش. در رضائیه.
- رعد؛ به مدیریت سید ضیاءالدین طباطبائی در طهران.
- رعد امروز؛ در 1305 ه . ش. امتیاز آن بنام میرزا علی قمی حقنویس تصویب شده.
- رعد قزوین؛ به مدیریت سیدعلی در 1329 ه . ق. هفتگی، در قزوین.
- رفعت؛ در 1306 ه . ش. ماهانه در طهران.
- رنجبر؛ به مدیریت علی نخستین در 1289 ه . ش. در اراک.
- رنجبر؛ در 1302 ه . ش. بزبان ارمنی در طهران.
- رنجبر ایرانی؛ در 1299 ه . ش. بزبان ارمنی هفتگی، در طهران.
- روح الامین؛ در 1326 ه . ق. هفتگی، در طهران.
- روح القدس؛ به مدیریت سلطان العلما خراسانی در 1325 ه . ق. در طهران.
- روح القدس؛ به مدیریت میرزا علی اکبر دهخدا در حدود 1326 ه . ق. به فارسی در سویس.
- روزنامهء اسلامی؛ در 1301 ه . ش. در طهران.
- روزنامهء حکیم الممالک؛ در 1283 ه . ق. میرزاعلینقی خان. (شرح مسافرت ناصرالدین شاه بخراسان).
- روزنامهء رسمی دولت ایران؛ در 1329 ه . ق. از طرف دولت در طهران.
- روزنامهء شیخ فضل الله؛ از طرف طرفداران شیخ فضل الله در شاه عبدالعظیم.
- روزنامهء ملی؛ هفتگی در 1324 ه . ق. تبریز.
- روز نو؛ در 1306 ه . ش. در طهران.
- روستائی؛ در 1300 ه . ش. هفتگی، در طهران.
- روشن؛ (هفتگی) به مدیریت سید عبدالحسین رضوی در 1301 ه . ش. در مشهد.
- رهبر؛ به مدیریت میرزاتقی خان رهبر در 1305 ه . ش. در کرمانشاه.
- رهبر ایران نو؛ به مدیریت ابوالضیاء در 1329 ه . ق. در طهران.
- راهنما؛ به صاحب امتیازی میرزا عبدالرحیم خان در 1325 ه . ق. هفتگی، در طهران.
- رهنما؛ (ماهانه) به مدیریت شیخ العراقین زاده در 1297 ه . ق. نشر شده.
- رهنما؛ به مدیریت شیخ العراقین زاده تا 1299 ه . ش. در طهران.
- رهنمای بانوان؛ به مدیریت سیف آزاد بزبان فارسی بظاهر 1305 - 1306 ه . ش. در برلن.
- رهنمای دهقان؛ در 1303 در طهران.
- ریاضیات عالی و مقدماتی؛ به مدیریت مصاحب در 1309 ه . ش. در طهران.
- زاراریت باهرا؛ (شعاع روشنائی) از طرف مبشرین امریکایی در 1267 ه . ق. برابر با 1851 م. بزبان کلدانی در ارومیه نشر شده، بنابراین با اولین روزنامهء فارسی در یک تاریخ یا قبل از آن منتشر شده است.
- زارع؛ در 1300 ه . ش. هفتگی، در یزد.
- زانک؛ ارگان فرقهء ارامنه در 1328 ه . ق. بزبان ارمنی هفتگی، در تبریز.
- زاینده رود؛ به مدیریت معین الاسلام خوانساری در 1327 ه . ق. هفتگی، در اصفهان.
- زبان آزاد؛ بصاحب امتیازی معاون السلطنه دو دوره یکی در 1335 ه . ق. و دیگری در 1336 ه . ق. در طهران.
- زبان ایران؛ به مدیریت ابوالحسن خان معدنچی در 1299 ه . ش. هفتگی، در طهران.
- زبان زنان؛ به مدیریت صدیقه دولت آبادی در 1300 ه . ش. ماهانه در طهران.
- زبان ملت؛ در، 1325 ه . ق. در طهران.
- زشت و زیبا؛ به مدیریت فتح الممالک در 1325 ه . ق. هفتگی، در طهران.
- زمان وصال؛ به مدیریت میرزا علی اصغر شیرازی ناصرالشعرا در 1329 ه . ق. هفتگی، در رشت.
- زنان ایران؛ در 1299 ه . ش. هفتگی، در طهران.
- زنبور؛ بصاحب امتیازی ش. افشار در 1300 ه . ش. در طهران.
- زنبیل؛ در 1309 ه . ش. ماهانه، در طهران.
- زنبیل دهقان؛ به مدیریت احمد دهقان احمد بهمنیار در 1304 ه . ش. از تصویب شورای عالی فرهنگ گذشته است.
- زندگانی؛ به مدیریت نوبخت شیرازی در سال 1336 ه . ق.
- زندگانی؛ ماهی سه بار، به مدیریت میرزا حسینخان عدالت در 1304 ه . ش. در طهران.
- زندگی؛ به مدیریت حسین آموزگار در تهران.
- ژورنال دو طهران؛ در طهران به مدیریت عباس مسعودی در 1313 ه . ش. بفرانسه، ابتدا هفتگی و بعد یومیه در طهران.
- ساحل نجات؛ به مدیریت افصح المتکلمین خیرالکلام در 1325 ه . ق. در انزلی و در سال 1328 ه . ق. در رشت.
- سالم؛ در 1293 ه . ش. هفتگی، در طهران.
- سبیل الرشاد؛ در 1302 در طهران.
- سپاهان؛ به مدیریت محمدعلی مکرم حبیب آبادی در 1340 ه . ق. در اصفهان. (بیست روزه).
- سپهر؛ به مدیریت میرزا ابوالقاسم واثق فرامرز در 1304 ه . ش. در خراسان.
- سپیده دم؛ به مدیریت لطفعلی صورتگر در 1301 ه . ش. ماهانه در شیراز.
- ستاره؛ به صاحب امتیازی احمد ملکی در 1316 ه . ش. در طهران.
- ستارهء اسلام؛ در 1304 ه . ش. امتیاز آن به مدیریت محمدعلی فتوحی برای اصفهان تصویب شده.
- ستارهء ایران؛ به مدیریت میرزا حسینخان صبا کمال السلطان در 1333 ه . ق. در طهران.
- ستارهء ایران؛ به صاحب امتیازی اعتصام زاده در 1303 ه . ش. در طهران.
- ستارهء جهان؛ به مدیریت ابوالقاسم اعتصام زاده در 1307 ه . ش. به فارسی و فرانسه، در طهران.
- ستارهء شرق؛ به مدیریت میرزا باقر میثمی در 1301 ه . ش. در طهران.
- ستارهء شرق؛ در 1304 ه . ش. به مدیریت حسنعلی فردوس، هفتگی، در طهران.
- ستارهء صبح؛ به مدیریت میرزا ابراهیم ناهید در 1304 ه . ش. در طهران.
- سحاب؛ به مدیریت سیدابوالحسن فروز در 1307 ه . ش. هفتگی، در اصفهان.
- سحرنامه؛ به مدیریت میرزا حسینعلی ریاضی در 1304 ه . ش. هفتگی در طهران.
- سده؛ به مدیریت اسماعیل مهندس در 1300 ه . ش. ماهانه، در تبریز.
- سراج الاخبار؛ (پانزده روزه) در 1329 ه . ق. در کابل (اولین روزنامهء فارسی افغان).
- سرحد؛ در 1303 ه . ش. هفتگی، در تبریز.
- سروش؛ در 1325 ه . ق. در رشت.
- سروش؛ در 1327 ه . ق. هفتگی، به فارسی به مدیریت سید محمد توفیق در اسلامبول.
- سروش؛ به مدیریت عضدالاسلام لاهیجانی در 1328 ه . ق. در طهران.
- سروش ایران؛ به مدیریت س. رضا. امیر رضوانی در 1335 ه . ق. هفتگی، در طهران.
- سعادت؛ به مدیریت محمدتقی نراقی در 1325 ه . ق. هفتگی، در همدان.
- سعادت؛ به مدیریت سعیدزاده در 1329 ه . ق. هر پانزده روز، در تبریز.
- سعادت؛ به مدیریت مهدی خان مافی (سعد الملک) در 1338 ه . ق. در طهران.
- سعادت ایران؛ در 1302 ه . ش. هفتگی، در مشهد.
- سعادت ایران؛ به مدیریت شیخ ابراهیم کرمانی در 1304 ه . ش. در اصفهان.
- سعادت ایران؛ در 1305 ه . ش. هفتگی، در طهران.
- سعادت بشر؛ به مدیریت محمدجواد هوشمند در 1308 ه . ش. هفتگی، در طهران.
- سعادت جنوب؛ در 1301 ه . ش. هفتگی، در شیراز.
- سعادت وطن؛ در 1302 ه . ش. هفتگی، در طهران.
- سعید الاخبار؛ به مدیریت آسید آقا شیرازی در 1306 ه . ق. هفتگی، در حیدرآباد دکن.
- سفینهء نجات؛ در 1325 ه . ق. در یزد.
- سکندر؛ در 1262 ه . ق. در کلکته به فارسی هفتگی نشر شده.
- سلام؛ در 1308 ه . ش. در طهران.
- سلامت؛ به مدیریت رئیس الذاکرین (سید العراقین) در 1297 ه . ش. در مشهد.
- سلام علیکم؛ در 1325 ه . ق. در طهران.
- سلسبیل؛ در 1328 ه . ق. در طهران.
- سلطان الاخبار؛ در 1262 ه . ق. هفتگی در کلکته.
- سودمند؛ به مدیریت عبدالله رازی در 1305 ه . ش. در قاهره (محله).
- سها؛ در 1302 ه . ش. امتیاز آن به مدیریت مهدی نقیب زاده برای اصفهان.
- سهند؛ به مدیریت احمدزاده دهقان در 1305 ه . ش. در تبریز.
- سهیل؛ به مدیریت احتشام الممالک سهیلی در 1299 ه . ش. در همدان.
- سهیل؛ امتیاز آن در 1302 ه . ش. بنام عبدالعلی جعفری تصویب و بعد هفتگی نشر شده.
- سیاست؛ به مدیریت عباس اسکندری در 1300 ه . ش. در طهران.
- سیاست اسلامی؛ به مدیریت اعتمادالاسلام سیستانی در 1302 ه . ش. در طهران، هفتگی.
- سیاست شرق؛ به مدیریت محمدرضا وزیر نظامی در 1305 ه . ش. هفتگی، در طهران.
- سیاسی؛ به مدیریت شیخ محمدحسن سائس (شهیدزاده) در 1328 ه . ق. در شیراز.
- سیروس؛ در 1304 ه . ش. امتیاز آن بنام میرزاعبدالله ضرابی تصویب شده.
- سینما و نمایشات؛ به مدیریت اسحاق زنجانی در 1309 ه . ش. ماهانه، در طهران.
- شالم؛ بزبان فارسی و عبری در طهران نشر شده.
- شاویک؛ در 11 - 1310 ه . ق. بزبان ارمنی در طهران.
- شاهپور؛ در 1303 ه . ش. امتیاز آن بنام سید عبدالنبی سلامی کازرونی برای شیراز تصویب شده.
- شاهسون؛ از طرف حاج عبدالرحیم طالب اف و سید محمد شبستری در 1306 ه . ش. در اسلامبول.
- شاهنشاهی؛ به مدیریت عبدالحسین ملک المورخین در 1323 ه . ق. هفتگی، در طهران.
- شاهین؛ به مدیریت حبیب الله آقازاده در 1308 ه . ش. در تبریز.
- شب نامه؛ به مدیریت علیقلی صفراف در حدود 1310 ه . ق. بترکی در تبریز.
- شجرهء خبیثهء کفر و شجرهء طیبهء ایمان؛ در 1325 ه . ق. در طهران.
- شرافت؛ از طرف وزارت مطبوعات در 1314 ه . ق. ماهانه، در طهران.
- شرافت؛ به مدیریت سیدحسین در 1326 ه . ق. ماهانه، در طهران.
- شرف؛ در 1300 ه . ق. ماهانه (از طرف دولت) در طهران.
- شرف؛ به مدیریت غلامحسین طهرانی در 1326 ه . ق. هفتگی، در طهران.
- شرق؛ به مدیریت سیدضیاءالدین طباطبائی در 1327 ه . ق. در طهران.
- شرق؛ به مدیریت س. ب در سال 1336 ه . ق. نیمه هفتگی، در تبریز.
- شرق؛ به مدیریت سعید نفیسی در 1303 ه . ش. ماهانه، در طهران. این مجله سه دوره گذرانده.
- شرق ایران؛ به مدیریت رفعت التولیه در 1297 ه . ش. در مشهد.
- شرق نزدیک؛ به مدیریت میرزا اسدالله خوئی در 1304 ه . ش. در طهران.
- شعاع؛ در 1302 ه . ش. هفتگی، در طهران نشر شده.
- شعله؛ به مدیریت م. ی. طهرانی زاده در 1341 ه . ق.
- شفق؛ به مدیریت ح.ا. رضازاده در 1328 ه . ق. در تبریز.
- شفق؛ در 1290 ه . ش. در خوی.
- شفق سرخ؛ به مدیریت علی دشتی در 1300 ه . ش. در طهران.
- شکر؛ به مدیریت محمد علی عبدالمناف زاده در 1325 ه . ق. هفتگی، در تبریز.
- شکوفه؛ به مدیریت خانم مزین السلطنه در 1331 ه . ق. در طهران.
- شمال غرب؛ به مدیریت باقر نطاق در 1307 هفتگی، در تبریز.
- شمس؛ به مدیریت سیدحسن در 1326 ه . ق. هفتگی، در اسلامبول.
- شمس؛ به مدیریت میرزاسلیمان خسروی در 1301 ه . ش. هفتگی، در طهران.
- شمس طالع؛ در 1325 ه . ق. در طهران.
- شورای ایران؛ از طرف انجمن مشورت در 1326 ه . ق. هفتگی، در تبریز.
- شورای بلدی؛ در 1325 ه . ق. هفتگی، در طهران.
- شوری؛ به مدیریت ناصرالاسلام گیلانی در 1332 ه . ق. در طهران.
- شوش؛ به مدیریت هدایت الله فلسفی شیرازی در 1304 ه . ش. در محمره.
- شهاب؛ به مدیریت فخرالدین وفا در 1301 ه . ش. در طهران.
- شهاب ثاقب؛ به مدیریت میرزا احمد نراقی در 1333 ه . ق. در طهران.
- شهامت؛ به مدیریت محمدرضا رهنما در 1306 ه . ش. ابتدا هفتگی، در مشهد.
- شهربانی؛ به مدیریت سلطان پارسا در 1314 ه . ش. ماهانه، در طهران.
- شیپور؛ در 1306 ه . ش. امتیاز آن بنام منصور خشنود برای شیراز تصویب شد.
- شیخ چغندر؛ به مدیریت نصرت الله ابوالمعالی در 1329 ه . ق. در طهران.
- شیدا؛ در 1329 ه . ق. بترکی و فارسی در استانبول، پانزده روزه.
- شیراز یا اخوت شیراز؛ در 1327 ه . ق. یا 1328 ه . ق. در شیراز.
- شیر کوه؛ به صاحب امتیازی شیخ احمد مدیر در 1340 ه . ق. در یزد.
- شیر و خورشید سرخ ایران؛ از طرف جمعیت شیر و خورشید سرخ ایران در 1304 ه . ش. ماهانه، در طهران.
- صاعقه؛ در 1300 ه . ش. هفتگی، در طهران.
- صاعقهء شرق؛ به مدیریت میرزاعلی آقا ملکانی در 1344 ه . ق. در مشهد.
- صبح امید؛ به مدیریت محمدتقی ادیب خراسانی در 1339 ه . ق. در اصفهان.
- صبح سعادت؛ در 1336 ه . ق. در رشت.
- صبح صادق؛ به مدیریت مرتضی قلی مؤیدالممالک در 1325 ه . ق. در طهران.
- صبح صادق؛ به مدیریت سید جواد بهشتی در 1304 ه . ش. در شیراز.
- صبحنامه؛ به مدیریت سید محمدرضا شیرازی در1324 ه . ق. هفتگی، درطهران.
- صحبت؛ به مدیریت سیدحسین عدالت در 1327 ه . ق. بزبان ترکی در تبریز.
- صحت؛ در 1325 ه . ق. در طهران.
- صحت؛ در 1303 ه . ش. ماهانه، در خراسان.
- صحت؛ به مدیریت میرزاحسین خان صحت در 1304 ه . ش. (مجله) در اصفهان.
- صحت ایران؛ در 1301 ه . ش. هفتگی، در طهران.
- صحت نمای ایران؛ به صاحب امتیازی دکتر اپراتور محمد علی در 1312 ه . ش. ماهانه، در طهران.
- صحیه و امور خیریه؛ از انتشارات وزارت صحیه و امور خیریه در 1300 ه . ش. (مجله) در طهران.
- صداقت؛ در 1326 ه . ق. در طهران.
- صداقت؛ در 1305 ه . ش. هفتگی.
- صدای اسلام؛ به مدیریت افتخار آشتیانی در 1301 ه . ش. در شیراز.
- صدای آسیا؛ در 1301 ه . ش. هفتگی، در طهران.
- صدای اصفهان؛ به مدیریت محمد علی مکرم در 1339 ه . ق. هفتگی، در اصفهان.
- صدای ایران؛ به مدیریت اجلال السلطان در 1335 ه . ق. در طهران.
- صدای ایران؛ به مدیریت خداداد عزیز در 1338 ه . ق. به فارسی و ترکی در باکو.
- صدای جنوب؛ شیخ محمد امین در 1299 ه . ش. می خواسته آن را در شیراز نشر دهد ولی توفیق نیافته است.
- صدای رشت؛ به مدیریت ع. احمدزاده در 1329 ه . ق. در رشت.
- صدای شرق؛ بمؤسسی م. خواجوی در 1342 ه . ق. در مشهد.
- صدای طهران؛ به مدیریت سید محمد تدین در 1338 ه . ق. در طهران.
- صدای کرمان؛ به مدیریت میرزاعباس سعید ملاباشی در 1305 ه . ش. در کرمان.
- صدای مازندران؛ امتیاز آن در 1305 ه . ق. بنام غلامحسین خان وحیدی برای مازندران تصویب شده.
- صراط الصنایع؛ در 1326 ه . ق. در طهران.
- صراط المستقیم؛ در 1324 ه . ق. در تبریز.
- صراط المستقیم؛ در 1325 ه . ق. در طهران.
- صلاح؛ دوبار یکی در 1298 ه . ش. هفتگی و دیگر در 1304 ه . ش. به مدیریت میرزا احمد شیرازی در طهران.
- صلاح بشر؛ به مدیریت حجازی در 1303 ه . ش. در طهران.
- صنایع آلمان و شرق؛ (ماهانه) به مدیریت سیف آزاد در 1921 م. به فارسی و ترکی و هندی و عربی و آلمانی در برلن.
- صور اسرافیل؛ به مدیریت میرزاجهانگیر شیرازی و میرزا قاسم تبریزی در 1325 ه . ق. در طهران.
- صور اسرافیل؛ به دبیری علی اکبرخان دهخدا در 1327 ه . ق. در الوردن سویس.
- صورت؛ به مدیریت نیک روان در 1303 ه . ش. هفتگی، در رشت.
- صیحه؛ در 1301 ه . ش. هفتگی، در طهران.
- صیحهء آسمانی؛ به مدیریت محمد جناب زاده در 1300 ه . ش. هفتگی نشر شده.
- صیحهء تمدن؛ به مدیریت باقر جعفری.
- ضیاء شرق؛ به مدیریت حسین ضیائی در 1303 ه . ش.
- طاق بستان؛ در 1313 ه . ش. هفتگی، در کرمانشاه.
- طب؛ یکبار در 1301 ه . ش. ماهانه و یکبار در 1304 ه . ش. به مدیریت میرزا احمد، محصل طب، پانزده روزه، در طهران.
- طب جدید؛ در 1302 ه . ش. ماهانه، در طهران.
- طبرستان؛ بصاحب امتیازی صدر آرا در 1309 ه . ش. در بارفروش (آمل).
- طب کنونی؛ به مدیریت دکتر فتحعلی خان (صبا) مسیح السلطنه در 1339 ه . ش. ماهانه، در مشهد.
- طب مصور؛ به مدیریت مزین السلطان در 1335 ه . ق. ماهانه، در طهران.
- طبی؛ به مدیریت محمودخان علیم الدوله در طهران.
- طبیعت؛ به مدیریت میرزا تقی خان بهرامی در 1339 ه . ق. در طهران.
- طریقة الفلاح؛ در 1325 ه . ق. در طهران.
- طریق نجات؛ در 1303 ه . ش. هفتگی، در طهران.
- طلوع؛ به مدیریت عبدالحمید متین السلطنه در 1318 ه . ق. در بوشهر.
- طلوع؛ در 1294 ه . ش. هفتگی، در طهران.
- طلوع؛ به مدیریت محمود رضا در 1302 ه . ق. در رشت.
- طلوع ایران؛ در 1306 ه . ش. هفتگی، در طهران.
- طلیعهء آینهء افکار؛ به مدیریت علی محمد فخام السلطان مستوفی، به جای روزنامه طوفان فرخی در طهران.
- طلیعهء سعادت؛ در 1290 ه . ش. ده روزه، در طهران.
- طلیعهء سعادت؛ یکی در کرمانشاه و یکی در اصفهان.
- طلیعهء قدس؛ در 1302 ه . ش. هفتگی، در رشت.
- طنین؛ امتیاز آن به مدیریت میرزا فتح الله قزل ایاغ در 1304 ه . ش. تصویب شده.
- طوس؛ به مدیریت حسن عمید در 1313 ه . ق. هفتگی، در مشهد.
- طوفان؛ به صاحب امتیازی فرخی و مدیریت موسوی زاده در 1300 ه . ش. در طهران.
- طوفان؛ (هفتگی) به مدیریت فرخی در 1306 ه . ش. در طهران.
- طهران؛ به مدیریت میرزاحسن رشدیه در 1326 ه . ق. در طهران.
- طهران مصور؛ به صاحب امتیازی ع. نعمت در 1208 ه . ش. هفتگی در طهران.
- ظریف؛ به مدیریت حاج میرزا احمد کاشف در 1304 ه . ش. در شیراز.
- عالم نسوان؛ بصاحب امتیازی نوابه خانم صفوی و از طرف مجمع فارغ التحصیلین مدرسه عالی اناثیه امریکائی ایران بیت آل در 1338 ه . ق. هر دو ماه یکبار در طهران.
- عبرت؛ در 1324 ه . ق. هفتگی، در تبریز.
- عدالت؛ به مدیریت میرزا حسین در 1324 ه . ق. هفتگی، در تبریز.
- عدالت؛ به مدیریت سیدمحمدحسن عدالت در 1299 ه . ق. در شیراز.
- عدل؛ به مدیریت میرزا محمدصادق شریف در 1333 ه . ق. هفتگی، در شیراز.
- عدل؛ به صاحب امتیازی حاج شیخ جعفر در 1292 ه . ش. در طهران.
- عدل مظفر؛ به مدیریت دکترحسن طبیب علی در 1324 ه . ق. هفتگی، در همدان.
- عراق؛ به مدیریت باقر موسوی در 1312 ه . ش. در اراک.
- عراق عجم؛ به مدیریت ادیب الملک در 1320 ه . ق. هفتگی، در طهران.
- عرفان؛ به مدیریت احمد مراغی عرفان در 1303 ه . ش. ماهانه، در اصفهانی.
- عرفان؛ به مدیریت احمد عرفان در 1306 ه . ش. در ابتدا هفتگی، در اصفهان.
- عروة الوثقی؛ در 1325 ه . ق. هفتگی، در طهران.
-عصر؛ به مدیریت شیخ حسنخان تبریزی در 1328 ه . ق. هفتگی، در طهران.
- عصر آزادی؛ به مدیریت میرزا جواد آزادی، مدیرزاده در 1299 ه . ش. ابتدا هفتگی، در شیراز.
- عصر انقلاب؛ به مدیریت میرزا آقاخان همدانی در 1334 ه . ق. ابتدا هفتگی در طهران.
- عصر تمدن؛ به مدیریت میرزا مهدیخان ساعی در 1341 ه . ق. در طهران.
- عصر پهلوی؛ به مدیریت مؤید الشریعهء گیلانی در 1304 ه . ش. هفتگی، در اصفهان.
- عصر پهلوی؛ به مدیریت عبدالله رازی شماره سوم سال چهارم آن در 1308 ه . ش. به فارسی در قاهره.
- عصر جدید؛ به مدیریت سیدحسن الموسوی در 1328 ه . ق. در مشهد.
- عصر جدید؛ به مدیریت عبدالحمید متین السلطنه در 1323 ه . ق. هفتگی، در طهران.
- عصر جدید؛ انتشار مجدد آن در 1301 ه . ش. در طهران.
- عصر جدید؛ همان رهنمای تجارتی ایران است که در 1308 ه . ش. به نام عصر جدید نشر شده.
- عصر جوان؛ امتیاز آن به نام آقا میرزا رحیم خان در 1304 ه . ش. تصویب شده.
- عصر دموکراسی؛ در طهران تأسیس و نشر شده.
- عصر سعادت؛ در 1295 ه . ش. هفتگی، در رشت.
- عصر عزت؛ به مدیریت میرزا ابوالفضل ساوجی در 1304 ه . ش. هفتگی، در طهران.
- عصر قدرت؛ به مدیریت دکتر کاظم خان وزیری در 1304 ه . ش. هفتگی، در طهران.
- عصر نو؛ یکبار 1301 ه . ق. و یکبار 1303 ه . ش. در طهران.
- عصر نهضت؛ به مدیریت ح. قربانی در 1302 ه . ش. در طهران.
- عظمت اسلام؛ به مدیریت عبدالحمید مشرقی در 1302 ه . ش. در طهران.
- عظمت ایران؛ در 1303 ه . ش. هفته ای دو بار در طهران.
- عظمت شرق؛ در 1303 ه . ش. هفتگی، در طهران.
- علم آموز؛ در 1325 ه . ق. در طهران.
- علم اخلاق؛ به مدیریت سید محمد حجت در 1329 ه . ق. (مجله) در طهران.
- علم و تربیت؛ به مدیریت میرزاحسین پرتو در 1339 ه . ق. (مجله) در طهران.
- علم و هنر؛ به مدیریت ابوالقاسم وثوق مهندس در 1306 ه . ش. ماهانه، در برلن.
- علمی یا روزنامه علمی؛ بمؤسسی محمد حسن صنیع الدوله در 1293 ه . ق. در طهران.
- علمی و فنی؛ در 1314 ه . ش. و ماهانه، در طهران.
- علمیه یا روزنامهء علمیهء دولت علیهء ایران؛ در 1280 ه . ق. از طرف دولت ماهانه، در طهران.
- علوم مالیه و اقتصاد؛ بمؤسسی ثقة الدوله در 1303 ه . ش. سه ماهه، در طهران.
- علیگر؛ ظاهراً روزنامه ای به این نام در کلکته به فارسی نشر شده است.
- عنکبوت؛ به مدیریت میرزاباقر نطاق در 1304 ه . ش. هفتگی، در تبریز.
- عنقا؛ به مدیریت شیخ اسدالله گلپایگانی ایزدگشسب، در 1305 ه . ش. ماهانه، در اصفهان.
- عهد آزادی؛ رجوع به تاریخ ادبیات معاصر تألیف رشید یاسمی شود.
- عهد انقلاب؛ به مدیریت میرزا آقاخان همدانی در 1333 ه . ق. در طهران.
- عهد ترقی؛ به مدیریت ح.ر. در 1333 ه . ق. ماهانه، در طهران.
- عهد تجدد؛ در 1302 ه . ش. در طهران.
- عهد جدید؛ در 1294 ه . ش. هفتگی، در طهران.
- غربال؛ به مدیریت غلامحسین خان نوری در 1303 ه . ش. ظاهراً هفتگی، در تهران.
- غرب ایران؛ در سال 1335 ه . ق. در کرمانشاه.
- غرب ایران؛ در 1302 ه . ش. هفته ای دوبار، در طهران.
- غرش؛ به مدیریت محمد باقرتویسرکانی در 1299 ه . ش. هفتگی، در اصفهان.
- غیرت؛ در 20 - 1319 ه . ق. از طرف انجمن سری در طهران.
- غیرت کربلا؛ در 1334 ه . ق. در کربلا.
- فارس؛ به مدیریت میرزا آقا فرصت در 1331 ه . ق. در شیراز.
- فارسنامه؛ در 1303 ه . ش. بهمت حشمت الممالک در شیراز نشرشده است.
- فرج بعد از شدت؛ به مدیریت میرزا نورالدین مجلسی در 1325 ه . ق. در اصفهان.
- فرخی؛ در 1302 ه . ش. ماهانه در طهران.
- فردا؛ در 1300 ه . ش. ماهانه، در طهران.
- فردوس؛ در 1295 ه . ش. ماهانه، در طهران.
- فردوسی؛ بصاحب امتیازی میرزا محمد وفادار در 1300 ه . ش. دو ماهه، (مجله) در طهران.
- فرنگستان؛ این مجله از طرف جوانان ایرانی مقیم برلن در 1303 ه . ش. در برلن منتشر می شد.
- فروغ؛ به مدیریت ابراهیم فخرائی در 1306 ه . ش. ماهانه، در رشت.
- فروغ تربیت؛ به مدیریت میرزا ابوالحسن خان فروغی در 1300 ه . ش. ماهانه، در طهران.
- فروغ خاور؛ در 1301 ه . ش. هفتگی، در طهران.
- فروردین؛ به مدیریت حبیب الله آقازاده در 1329 ه . ق. هفتگی، بترکی در ارومیه.
- فروردین؛ توسط سیدجمال الدین جزایری در شیراز.
- فروردین؛ در 1307 ه . ش. هفتگی، در طهران.
- فرهنگ؛ به مدیریت میرزاتقی خان سرتیپ حکیم باشی ظل السلطان در 1296 ه . ق. هفتگی، در اصفهان.
- فرهنگ؛ به مدیریت اعتضادالعلماء مرتضی الشریف در 1325 ه . ق. در طهران.
- فرهنگ؛ در 1298 ه . ش. ماهانه، در طهران.
- فرهنگ؛ از انتشارات جمعیت فرهنگ رشت در 1298 ه . ش. و بار دیگر در 1304 ه . ش. ماهانه، در رشت.
- فره وهر؛ به مدیریت خدارحم آبادیان در 1301 ه . ش. هفتگی، در طهران.
- فرهی؛ امتیاز آن به مدیریت آقا میرزا بهاءالدین در 1304 ه . ش. تصویب شده.
- فریاد؛ در 1325 ه . ق. به مدیریت میرزا حبیب الله، ارومیه هفتگی، در ارومیه.
- فریاد؛ به مدیریت سید محمدطباطبائی در 1304 ه . ش. در طهران.
- فریاد آذربایجان؛ به مدیریت حاج کاظم خان دادگران در 1345 ه . ق. در تبریز.
- فریاد ایران؛ در 1309 ه . ش. هفتگی، در کرمانشاه.
- فریاد وطن؛ در 1290 ه . ش. هفتگی، در طهران.
- فصاحت؛ به مدیریت میرزا محمد جواد کرمانشاهی در 1304 ه . ش. بطور مجله و در 1345 ه . ق. یومیه، در کرمانشاه.
- فکر؛ به مدیریت وارتانیانس در 1330 ه . ق. هفتگی، در تبریز.
- فکر آزاد؛ به مدیریت نوبخت قبل از 1298 ه . ش. (مجله) در شیراز.
- فکر آزاد؛ بصاحب امتیازی احمد دهقان در 1301 ه . ش. ابتدا دو سال در مشهد و از سال سوم در طهران.
- فکر استقبال؛ به مدیریت علی شریعت زاده در 1328 ه . ق. به فارسی در اسلامبول.
- فکر ایران؛ در 1302 ه . ش. در طهران.
- فکرت؛ در سال 1312 ه . ش. پانزده روزه، در طهران.
- فکر جوان؛ به مدیریت علی آزاده گیلانی در 1305 ه . ش. در رشت.
- فکر نو؛ به مدیریت اکبرآقاخان شیرویه در 1304 ه . ش. هفتگی، در اصفهان.
- فلاح؛ در 1303 ه . ش. هفتگی، در طهران.
- فلاحت؛ از طرف ادارهء فلاحت به مدیریت دکتر مرتضی گل سرخی در 1310 ه . ش. ماهانه، در طهران.
- فلاحت مظفری؛ از طرف دولت در 1318 ه . ق. در طهران.
- فلاحت و تجارت؛ از انتشارات ادارهء کل فلاحت و تجارت در 1297 ه . ش. ماهانه، در طهران.
- فلق؛ به مدیریت صادق بروجردی در 1301 ه . ش. در طهران.
- فنی؛ در 1297 ه . ش. ماهانه، در طهران.
- فواید عامه؛ به مدیریت یوسف خان هراتی در 1325 ه . ق. در طهران.
- فولاد؛ در سال 1303 ه . ش. هفته ای سه بار، در طهران.
- قاجاریه؛ از طرف مجمع وداد و اتحاد قاجاریه در 1325 ه . ق. در طهران.
- قاسم الاخبار؛ به مدیریت میرزا ابوالقاسم همدانی در 1325 ه . ق. در طهران.
- قاصد طهران؛ امتیاز آن در 1304 ه . ش. به مدیریت فرانسوا ملک کرم تصویب شده است.
- قانون؛ به مدیریت میرزا ملکم ناظم الدوله در 1307 ه . ق. ماهانه، در طهران.
- قانون؛ به مدیریت رسا در 1300 ه . ش. در طهران.
- قدرت؛ به مدیریت میرزا عبدالله در 1306 ه . ش. در شیراز.
- قرن بیستم؛ به صاحب امتیازی میرزاده عشقی در 1300 ه . ش. هفتگی، در طهران.
- قرن چهارم؛ به مدیریت آزاده گیلانی در 1302 ه . ش. در رشت.
- قزوین؛ به مدیریت میرزا ابوالقاسم و سردبیری م. اسدزاده در 1318 ه . ق. در قزوین.
- قشون؛ از طرف وزارت جنگ در 1301 ه . ش. پانزده روزه، در طهران.
- قضائی؛ در 1303 ه . ش. پانزده روزه، در طهران.
- قلم آزاد؛ به مدیریت حسین هاتفی در 1302 ه . ش. ابتدا هفتگی، در طهران.
- قلم آزاد؛ به مدیریت ح. معطر در 1308 ه . ش. ماهانه، در طهران.
- قلم توانا؛ به مدیریت میرزا مرتضی فتوحی در 1304 ه . ش. در طهران.
- قلم پاک؛ به مسئولیت عبداللهزاده در 1301 ه . ش. در طهران.
- قند پارس؛ به مدیریت محمدحسن اللهخان ثاقب در 1323 ه . ق. به فارسی در علیگره هندوستان.
- قیام؛ به مدیریت موسوی زاده در 1301 ه . ش. در طهران.
- قیام بحق؛ در 1301 ه . ش. هفتگی، در طهران.
- قیامت؛ در 1301 ه . ش. یومیه در طهران.
- قیام شرق؛ در 1296 ه . ش. در طهران.
- کار؛ به مدیریت ابوالفضل لسانی در 1301 ه . ش. در طهران.
- کارگر؛ به مدیریت میرمحمد ماکوئی در 1299 ه . ش. هفتگی، در خوی.
- کارون؛ به مدیریت سعید شیروانی در 1302 ه . ش. در اصفهان.
- کازرون؛ توسط میرزا عبدالله کازرونی در 1305 ه . ش. طبع شد و پیش از انتشار توقیف گردید.
- کاشان؛ به مدیریت نایب الصدر در 1329 ه . ق. هفتگی، در کاشان.
- کاشف اسرار؛ به مدیریت پروردین در 1295 ه . ش. در اصفهان.
- کاشف الحقایق؛ به مدیریت میرزا حبیب اللهخان در 1325 ه . ق. در طهران.
- کاقاپار؛ به مدیریت آرام پکیان در 1303 ه . ش. بزبان ارمنی در طهران.
- کالات شارارا؛ به مدیریت داود در 1896 م. بزبان آسوری در ارومیه.
- کامکار؛ به مدیریت فضل الله عوض زاده در 1306 ه . ش. در اصفهان.
- کانون؛ به مدیریت حسین مطیعی در 1317 ه . ش. در طهران.
- کانون جهانگردی؛ از انتشارات کانون جهانگردی در 1315 ه . ش. ماهانه، در طهران.
- کانون شعر؛ به مدیریت حسین مطیعی در 1313 ه . ش. هفتگی، در طهران.
- کاوه؛ به مدیریت سید حسن تقی زاده در 1334 ه . ق. در برلن به فارسی ابتدا پانزده روزه و بعدها ماهانه، نشر شده.
- کخوا؛ (کوکب) به مدیریت رابی یوحنن موسی در 1326 ه . ق. پانزده روزه بزبان کلدانی در ارومیه.
- کردار؛ در 1300 ه . ش. هفته ای دو بار، در طهران.
- کرمان؛ همان جریده کرمان است که از شمارهء دوازده بنام کرمان نشر شده.
- کرمانشاه؛ به مدیریت فصیح المتکلمین در 1327 ه . ق. هفتگی، در کرمانشاه.
- کرنا؛ به مدیریت رضا مینو در 1342 ه . ق. هفتگی، در طهران.
- کشاورز؛ به مدیریت سلیم ایزدی در 1341 ه . ق. هفتگی، در طهران.
- کشکول؛ به مدیریت مجدالاسلام کرمانی در 1325 ه . ق. در طهران.
- کشکول؛ به مدیریت مجدالاسلام کرمانی در 1327 ه . ق. در اصفهان دنبالهء همان کشکول طهران است.
- کشکول دهقان؛ در 1304 ه . ش. ماهانه،در طهران.
- کقاسر؛ در 1919 م. بزبان ارمنی ماهانه، در تبریز.
- کلید سیاسی؛ به مدیریت یوسف هراتی (سردار مهاجر هروی). در 1325 ه . ق. هفتگی، در طهران.
- کمال؛ بصاحب امتیازی میرزا حسین طبیب زاده در 1317 ه . ق. ماهی سه بار، در تبریز.
- کمال؛ به مدیریت میرزا حسین طبیب زاده در 1323 ه . ق. پانزده روزه، در قاهره.
- کمالی؛ به مدیریت علی کمالی در 1309 ه . ش. هفتگی، در همدان.
- کنکاش؛ به مدیریت محمدعلی حسن زاده در 1328 ه . ق. در رشت.
- کورتز بمعنای کار؛ در 1903 م. بزبان ارمنی هفتگی، در تبریز.
- کوشش؛ به مدیریت شکرالله صفوی در 1301 ه . ش. در طهران.
- کوکب ایران؛ به مدیریت رکن الاسلام خلخالی در 1325 ه . ق. در طهران.
- کوکب درخشان؛ به مدیریت احمد جواهری (بروجردی) در 1306 ه . ش. در کرمانشاه.
- کوکب دری؛ به مدیریت ناظم الاسلام کرمانی در 1325 ه . ق. در طهران.
- کوکب غرب؛ امتیاز آن به مدیریت میرزا عبداللهکرمانشاهی در 1304 ه . ش. تصویب شده.
- کوکب ناصری؛ به مدیریت میرزا مصطفی شیخ الاسلام بهبهانی در 1309 ه . ق. در بمبئی.
- کوهرنگ؛ به مدیریت امیرقلی امینی و طلیعه آن در 1313 ه . ش. در اصفهان نشر شده.
- کیان؛ در 1304 ه . ش. امتیاز آن به مدیریت محمد اسماعیل قمشه ای تصویب شده.
- کیمیا؛ به مدیریت پرفسور م. مجدزاده در 1306 ه . ش. در طهران.
- کیوان؛ بوسیلهء ربیع انصاری در 1319 ه . ش. در ارومیه و مدتی در اصفهان نشر شده.
- گذران توده؛ به مدیریت میرزا خلیل یوسف زاده نوعی، ابتدا بنام معیشت ملی بود و امتیاز روزنامه ای به این نام در 1305 ه . ش. بتصویب رسیده است.
- گفتار راست؛ به مدیریت سیدنورالدین گلستان در 1301 ه . ش. هفتگی، در شیراز.
- گل آتشی؛ بمسئولیت نوبخت و مدیریت حسام زاده در 1299 ه . ش. در شیراز.
- گلبن؛ در1315 ه . ش. ماهانه، درطهران.
- گلبهار؛ به مدیریت ع. مولوی در 1312 ه . ش. ابتدا هفتگی، در یزد.
- گلزار؛ در 1301 ه . ش. ماهانه، در طهران.
- گل زرد؛ به مدیریت میرزا یحیی خان ریحان در 1336 ه . ق. پانزده روزه، در طهران.
- گلستان؛ به مدیریت محمدحسین رئیس التجار در 1325 ه . ش. در رشت.
- گلستان؛ به مدیریت سیدمحمدتقی گلستان در 1297 ه . ش. در شیراز.
- گلستان سعادت؛ به مدیریت میرزا نصراللهخان در 1325 ه . ق. هفتگی، در طهران.
- گل سرخ؛ به مدیریت تقی گلستان در 1299 ه . ش. بطور مجله در شیراز.
- گلشن؛ به مدیریت سید محمدرضا امیر رضوانی در 1296 ه . ش. در طهران.
- گلگون؛ 1306 ه . ش. در همدان.
- گلوش؛ در 1299 ه . ش. هفتگی، در شیراز.
- گمرک؛ از انتشارات کل گمرک در 1308 ه . ش. ماهانه، در طهران.
- گنج شایگان؛ در 1325 ه . ق. در طهران.
- گنجینهء انصار؛ به مدیریت میرزاحسن انصاری صدرالادباء در 1325 ه . ق. بطور مجله در اصفهان.
- گنجینهء دانش؛ در 1302 ه . ش. هفتگی، در طهران.
- گنجینهء فنون؛ به مدیریت محمدعلی تربیت در 1320 ه . ق. پانزده روزه، در تبریز.
- گنجینهء معارف؛ به مدیریت محمد تربیت در 1301 ه . ش. بطور مجله در تبریز.
- گیتی نما؛ به مدیریت مهدی اژئی در 1309 ه . ش. در اصفهان.
- گیلان؛ به مدیریت میرزا حسن اسدزاده در 1309 ه . ق. در رشت.
- گیلان؛ به مدیریت (MS) در 1328 ه . ق. در رشت.
- گیلان؛ به مدیریت و صاحب امتیازی سعید صفی محمدخان در 1338 ه . ق. در رشت.
- لاپاتری؛ (وطن) به مدیریت بارون نرمان در 1293 ه . ق. طهران، بفرانسه.
- لسان الغیب؛ از طرف انجمن سری احرار در 1319 ه . ق. در طهران.
- لقمان؛ در 1309 ه . ش. ماهانه، در مشهد.
- لوای اسلام؛ به مدیریت ابوالقاسم مؤید الشریعه گیلانی در 1335 ه . ق. در اصفهان.
- لواء بین النهرین؛ بمسئولیت ع. شرافت و به مدیریت س.ح. ادیب السادات قهاری در 1342 ه . ق. هفتگی، به عربی و فارسی در طهران.
- لودیانه اخبار؛ در 1262 ه . ق. در کلکته، هفتگی.
- ماه؛ در 1301 ه . ش. هفتگی، در طهران.
- ماهتاب؛ به مدیریت محمدامین ادیب در 1316 ه . ش. بطور مجله در تبریز.
- ماه نو؛ به مدیریت علی کافی در 1340 ه . ق. در طهران.
- ماه نو؛ در 1312 ه . ش. ماهانه، در طهران.
- مجاهد؛ به مدیریت سیدمحمد شبستری ابوالضیاء در 1325 ه . ق. در تبریز.
- مجاهد؛ در 1325 ه . ق. در رشت.
- مجلس؛ به مدیریت میرزامحمدصادق طباطبائی در 1324 ه . ق. در طهران.
- مجلهء رسمی؛ به دستور وزارت دادگستری به مدیریت علی صادقی در 1307 ه . ش. در طهران.
- مجمع حقوق و اقتصاد؛ در 1313 ه . ش. ماهانه، در طهران.
- مجموعهء اخلاق؛ به مدیریت میرزا علی اکبرخان در 1322 ه . ق. در طهران.
- مجموعهء حقوقی؛ از طرف دادگستری در 1316 ه . ش. هفتگی، در طهران.
- مجموعهء ماورای بحرخزر؛ به مدیریت فیدروف در 1322 ه . ق. هفتگی، در عشق آباد (ترکمنستان).
- محاکمات؛ به مدیریت مجدالاسلام کرمانی بمنظور نشر محاکمات وزارت عدلیه در 1325 ه . ق. ابتدا هفتگی، در طهران.
- محاکمات؛ به مدیریت میرزا محمود غنی زاده سلماسی در 1326 ه . ق. هفتگی، در تبریز.
- محاکمات یزد؛ به مدیریت محمد صادقی در 1327 ه . ق. هفتگی، در یزد.
- محشر؛ به مدیریت کاظم زاده علوی در 1302 ه . ش. هفتگی، در طهران.
- مخزن دانش؛ در 1301 ه . ش. هفتگی، در همدان.
- مدائن؛ امتیاز آن به مدیریت عبدالحسین بنان زاده در 1304 ه . ش. برای اصفهان تصویب شده.
- مدرس؛ در 1300 ه . ق. به فارسی و انگلیسی ماهانه، در بمبئی.
- مدنیت؛ به مدیریت اژانس ارامنه ملقب بصدرا در 1301 ه . ق. هفتگی، در تبریز.
- مدی؛ به مدیریت شیخ عبدالعلی مؤید در 1325 ه . ق. در طهران.
- مذاکرات مجلس؛ از طرف کارپردازی مجلس طبق قانون مصوب 1305 ه . ش. تأسیس و در طهران نشر شده است.
- مرآت؛ به مدیریت مرآت الذاکرین در 1301 ه . ش. هفتگی، در طهران.
- مرآت السفر و مشکوة الحضر؛ ناشر وقایع مسافرت ناصرالدین شاه به مازندران در 1288 ه . ق. میباشد.
- مرآت الملة؛ در 1301 ه . ش. هفتگی، در رشت.
- مرآت جنوب؛ به مدیریت سیدنصرالله مؤیدالاشراف در 1329 ه . ق. هفتگی، در کرمان.
- مربی؛ به مدیریت میرزاعلی اکبر سلیمی در 1306 ه . ش. هفتگی، در طهران.
- مرد آزاد؛ به مدیریت داور در 1303 ه . ش. در طهران.
- مردان کار؛ بمسئولیت لطفعلی امیر ابراهیم در 1303 ه . ش. در طهران.
- مرد کار؛ به مدیریت لسان در 1302 ه . ش. در طهران.
- مریخ؛ در 1296 ه . ق. در زمان ناصرالدین شاه نشر شده.
- مریخ؛ در 1303 ه . ش. هفتگی، در مشهد.
- مژده؛ امتیاز آن در 1304 ه . ش. برای شیراز به مدیریت میرزامحمدجواد تصویب شده.
- مساژه دو طهران؛ (پیامبر طهران) به مدیریت فرانسوا ملک کرم در 1304 بفرانسه در طهران.
- مساوات؛ به مدیریت سیدمحمدرضا مساوات در 1325 ه . ق. هفتگی، در طهران.
- مساوات؛ به مدیریت سید محمدرضا شیرازی در 1327 ه . ق. در تبریز.
- مشرق؛ در 1295 ه . ش. هفتگی، در تبریز.
- مشرق؛ در 1303 ه . ش. هفته ای دو بار، در طهران.
- مشرق زمین؛ امتیاز آن به مدیریت سیدحسن پرهیزکار در 1305 ه . ش. برای مشهد تصویب شده.
- مشروطهء بی قانون؛ در 1325 ه . ق. در طهران.
- مشورت؛ در 1325 ه . ق. در طهران.
- مشورت؛ در 1295 ه . ش. هفته ای دوبار، در طهران.
- مصباح؛ در 1301 ه . ش. ماهانه، در طهران.
- مصباح؛ به مدیریت میرزا ابوالقاسم تبریزی در 1359 ه . ق. هفتگی، در تبریز.
- مصور؛
- مظفری؛ به مدیریت میرزا عبدالحمید متین السلطنه در 1219 ه . ق. در ماه دو بار، در بوشهر.
- مظفری؛ به مدیریت میرزا علی آقا شیرازی در 1326 ه . ق. در مکه.
- مظهر؛ در 1327 ه . ق. یک قسمت بترکی و بقیه به فارسی و روسی در تفلیس.
- معارف؛ به صاحب امتیازی انجمن معارف در 1316 ه . ق. ماهی دو بار، در بوشهر.
- معارف؛ به مدیریت شیخ محمدعلی بهجت دزفولی در 1324 ه . ق. ابتدا هفتگی، در طهران.
- معرفت؛ به مدیریت میرزاعبداللهخان در 1319 ه . ق. هفتگی، در تبریز.
- معرفت؛ بمدیر کلی شیخ ابوالقاسم افتخارالعلما در 1327 ه . ق. هفتگی، در یزد.
- معرفت؛ در 1297 ه . ش. ماهی دو بار در اصفهان.
- معرفت؛ در 1299 ه . ش. ماهانه، در بروجرد.
- معرفت الاخلاق؛ در 1326 ه . ق. در طهران.
- معیشت ملی؛ به مدیریت میرزاخلیل یوسف زاده نوعی در 1305 ه . ش. در رشت.
- مفتاح الظفر؛ به مدیریت سیدحسن کاشانی در 1317 ه . ق. هفتگی، به فارسی در کلکته.
- مفتش ایران؛ به مدیریت ادیب حضور در 1327 ه . ق. در اصفهان.
- مفتش ایران؛ به مدیریت ایران مدار مکی در 1310 ه . ش. در اراک.
- مفرح القلوب؛ در حدود 1272 ه . ق. هفتگی، به فارسی در کراچی.
- مکافات؛ به مدیریت میرزا آقاخان در 1327 ه . ش. هفتگی، در خوی.
- مکافات؛ به مدیریت میرزا باقر جعفری در 1304 ه . ش. هفتگی، در طهران.
- مکتب؛ به مدیریت میرزا حسن رشدیه در 1323 ه . ق. در طهران.
- ملاعمو؛ به مدیریت میرزا احمد در 1326 ه . ق. بترکی در تبریز.
- ملانصرالدین؛ به مدیریت جلیل نخجوانی در 1338 ه . ق. هفتگی، در تبریز.
- ملت؛ به مدیریت میرزاحسین پرتو در 1299 ه . ش. هفتگی، در شیراز.
- ملتی یا روزنامهء ملت سنیهء ایران؛ تحت اداره علینقی میرزا اعتضادالسلطنة در 1283 ه . ق. ماهانه، در طهران.
- ممات و حیات؛ به مدیریت کاشف السلطنه پرنس دوچای در 1301 ه . ش. در طهران.
- منارت؛ در 1919 م. هفتگی، بزبان ارمنی در تبریز.
- موسیقی؛ به مدیریت سرگرد مین باشیان در 1318 ه . ش. از انتشارات ادارهء موسیقی کشور ماهانه، در طهران.
- مؤید؛ در 1325 ه . ق. در لاهیجان.
- مهدی حمال؛ به مدیریت اکبرزاده در 1328 ه . ق. هفتگی، در رشت.
- مهر؛ به مدیریت مجید موقر در 1312 ه . ش. ماهانه، در طهران.
- مهرگان؛ به مدیریت مجید موقر در 1314 ه . ش. هفتگی، در طهران.
- مهرمنیر؛ به مدیریت محمداسماعیل منیر مازندرانی در 1339 ه . ق. در مشهد.
- میزان؛ به مدیریت فخرالواعظین کاشانی در 1329 ه . ق. هفتگی، در طهران.
- میطق؛ به مدیریت الکساندر دروارطانیانس در 1330 ه . ق. بزبان ارمنی در تبریز.
- مینو؛ به مدیریت صدرالمدرسین در 1332 ه . ق. هفتگی، در مشهد.
- میهن؛ به مدیریت ا.ب. شیروانی در 1337 ه . ق. هفته ای دو بار، در اصفهان.
- میهیان، (رنجبر) امتیاز آن به مدیریت اودپس یقیانس در 1303 ه . ش. برای طهران تصویب شده (مجله).
- نادرهء ایران؛ به مدیریت میرزا موسی خان در 1304 ه . ش. هفتگی، در طهران.
- ناصرالمله؛ به صاحب امتیازی میرزا عیسی زنگانی در 1342 ه . ق. هفتگی، در طهران.
- ناصری؛ به مدیریت محمد ندیم باشی تحت ادارهء ندیم السلطان وزیر انطباعات در 1311 ه . ق. در تبریز.
- ناطق؛ به مدیریت شیخ حسین تربتی در 1304 ه . ش. هفتگی، در طهران.
- ناقور؛ به مدیریت آقا مسیح تویسرکانی در 1326 ه . ق. هفتگی، در اصفهان.
- نالهء ایران در 1302 ه . ش. هفتگی، در طهران.
- نالهء ملت؛ به مدیریت میرزا آقا در 1326 ه . ق. هفتگی، در تبریز.
- نامهء ادب؛ در 1309 ه . ش. ماهانه، در طهران.
- نامهء آزاد؛ به مدیریت افراسیاب آزاد در 1303 ابتدا هفتگی، در طهران.
- نامهء آزادگان؛ به مدیریت عزت پور در 1305 ه . ش. در طهران.
- نامهء اعمال؛ امتیاز آن به مدیریت میرزا صادق خان ایران آزاد در 1304 ه . ش. تصویب شده.
- نامهء امروز؛ به مدیریت افتخار آشتیانی در 1306 ه . ش. در طهران.
- نامهء بازرگان؛ از طرف وزارت بازرگانی در 1306 ه . ش. ماهانه، در طهران.
- نامهء باستان؛ امتیاز این مجله بنام میرزا محمدرضا احتشام نظام در 1304 ه . ش. برای شیراز تصویب شده.
- نامهء بانوان؛ به مدیریت شهناز آزاد در 1299 ه . ش. در طهران.
- نامهء بانوان ایران؛ به مدیریت خانم عادل خلعت بری در 1317 ه . ش. در طهران.
- نامهء پارسی؛ به مدیریت میرزا ابوالقاسم آزاد مراغه در 1334 ه . ق. در طهران.
- نامهء پزشکان؛ در 1313 ه . ش. ماهانه، در طهران.
- نامهء پیام؛ به مدیریت سید محمد پیامی در 1313 ه . ش. در طهران.
- نامهء تمدن؛ به مدیریت ع. تمدن در 1310 ه . ش. ماهانه، در مشهد.
- نامهء جوانان؛ به مدیریت ابراهیم خواجه نوری در 1302 ه . ش. هفتگی، در طهران.
- نامهء حقیقت؛ به مدیریت حاج سیداحمد دهکردی در 1325 ه . ش. در اصفهان.
- نامهء ری؛ به مدیریت عبدالعزیز جواهر کلام در 1313 ه . ش. هفتگی، در طهران.
- نامهء شهربانی؛ به مدیرمسئولی سلطان پارسا در 1314 ه . ش. ماهانه، در تهران.
- نامهء شهرداری؛ از طرف شهردار طهران در 1305 ه . ش. ماهانه.
- نامهء عمل؛ به مدیریت حسن روستا در 1301 ه . ش. هفته ای دو بار در طهران.
- نامهء فرهنگ؛ همان فرهنگ است که از 1304 ه . ش. به مدیریت محمود درگاهی کرمانی به این نام در طهران نشر شده.
- نامهء قابوس؛ به مدیریت م.ع. عبهری در 1314 ه . ش. در گرگان.
- نامهء ملی؛ در 1299 ه . ش. هفتگی، در طهران.
- نامهء وطن؛ به مدیریت صحاف باشی در 1326 ه . ق. در حیدرآباد دکن.
- نامهء هنر؛ از انتشارات وزارت پیشه و هنر در 1306 ه . ش. ماهانه، در طهران.
- ناهید؛ در 1326 ه . ق. در شیراز.
- ناهید؛ به مدیریت میرزا ابراهیم خان ناهید در 1300 ه . ش. در طهران.
- نجات؛ به مدیریت میرزا محمد خراسانی در 1328 ه . ق. در طهران.
- نجات؛ در شهر رشت (انتشار آن محقق نیست).
- نجات ایران؛ به مدیریت زین العابدین فروزش در 1301 ه . ش. در طهران.
- نجات وطن؛ در 1327 ه . ق. در اصفهان.
- نجات وطن؛ به مدیریت س. ح مدنی کاشانی در 1341 ه . ق. هفتگی، در طهران.
- نجف؛ به مدیریت سیدمسلم روان زاده و حاجی محمد بن حاجی حسین و شیخ حسین طهرانی در 1328 ه . ق. هفتگی، در نجف عراق.
- نجم باختر؛ همان پیام باختر است به آن رجوع شود.
- نخستین؛ در 1310 ه . ش. هفتگی، در طهران.
- ندای آسمانی؛ به مدیریت سیدمحمدتقی در 1341 ه . ق. ماهانه، در طهران.
- ندای اسلام؛ به مدیریت سیدضیاءالدین طباطبائی در 1325 ه . ق. هفتگی، در شیراز.
- ندای اسلام؛ به مدیریت حاج میرزا علی آقا اصفهانی در 1304 ه . ش. هفتگی، در اصفهان.
- ندای ایران؛ در 1301 هفتگی، در طهران.
- ندای جنوب؛ به مدیریت محمدباقرخان تنگستانی در 1329 ه . ق. در طهران.
- ندای حق؛ به مدیریت کاظم مرندی در 1333 ه . ق. هفتگی، در خوی.
- ندای حق؛ به مدیریت جبرائیل اعلامی.
- ندای دهقان؛ در 1300 ه . ش. هفتگی، در طهران.
- ندای رشت؛ در 1329 ه . ق. در رشت.
- ندای شرق؛ به مدیریت دکتر لقمان مبینی در 1308 ه . ش. ماهانه، در مشهد.
- ندای صحت؛ به مدیریت دکتر سیدرضی صحت طباطبائی در 1306 ه . ش. (مجله). در طهران.
- ندای طهران؛ به مدیریت آقا حسین سلطان زاده در 1304 ه . ش. در طهران.
- ندای کرمان؛ امتیاز آن به مدیریت دکتر عیسی خان وزیری در 1304 ه . ش. برای کرمان تصویب شده.
- ندای گیلان؛ به مدیریت م. مدنی در 1302 ه . ش. در طهران.
- ندای وطن؛ به مدیریت مجدالاسلام کرمانی در 1324 ه . ق. در طهران.
- ندای هرمز؛ امتیاز آن به مدیریت مؤید گیلانی در 1304 ه . ش. برای اصفهان تصویب شد.
- نرخسک؛ (گفتار نو) به مدیریت س. سیمونیان در 1309 ه . ش. تا شمارهء 8 آن به ارمنی و بعد به ارمنی و فارسی در طهران.
- نسوان شرق؛ به مدیریت مرضیه خانم ضرابی در 1304 ه . ش. هفته ای یکبار در پهلوی.
- نسیم سحر؛ به مدیریت میرزا محمدعلی غمین در 1304 ه . ش. هفتگی، در طهران.
- نسیم شمال؛ به مدیریت سید اشرف در 1325 ه . ق. در رشت.
- نسیم صبا؛ به مدیریت حسین کوهی کرمانی در 1302 ه . ش. (مجله) در طهران.
- نصیحت؛ به مدیریت میرزا یحیی واعظ در 1342 ه . ق. در قزوین.
- نظامی علمیه و ادبیه؛ از طرف میرزا حسین خان سپهسالار در 1292 ه . ق. در طهران.
- نظمیه؛ از طرف اداره نظمیهء مرکزی طهران در 1328 ه . ق. در طهران.
- نظمیه؛ از انتشارات اداره کل نظمیه در طهران.
- نظمیه؛ به مدیریت محمود اسکندانی در 1316 ه . ق. هفتگی، در تبریز.
- نفحات؛ امتیاز این مجله به مدیریت میرزا حبیب اللهخان در 1305 ه . ش. برای کرمانشاه تصویب شده.
- نفحه صور؛ نمونه ای از آن بدست نیامد.
- نقش جهان؛ به مدیریت اعتلاءالدوله در 1325 ه . ق. در اصفهان.
- نمکدان؛ به مدیریت عبدالحسین آیتی در 1308 ه . ش. در طهران.
- نوای ملت؛ در تبریز نشر شده.
- نوبهار؛ به مدیریت ملک الشعرای بهار در 1328 ه . ق. در مشهد و از 1333 ه . ق. در طهران.
- نور؛ در 1301 ه . ش. هفتگی، در طهران.
- نور افشان؛ به مدیریت خانم شوکت سلامی در 1309 ه . ش. در بوشهر.
- نورافکن؛ امتیاز آن به مدیریت میرزا مهدی حقیقت در 1303 ه . ش. برای تهران تصویب شد.
- نوربالکام؛ در 1302 ه . ش. بزبان ارمنی در طهران.
- نور شرق؛ به مدیریت شیخ نورالله دهاقانی در 1344 ه . ق. در اصفهان.
- نورکاقاپار؛ بزبان ارمنی در طهران نشر شده.
- نورکیانک؛ حدود 1300 ه . ش. بزبان ارمنی در طهران نشر شده.
- نوروز؛ به مدیریت ناظم الاسلام کرمانی در 1320 ه . ق. هفتگی، در طهران.
- نوروز؛ در 1325 ه . ق. هفتگی، در اصفهان.
- نوروز؛ به مدیریت میرزا اسدالله نوروزی در 1306 ه . ش. ابتدا هفتگی، در قزوین.
- نوروز ایران؛ امتیاز آن به مدیریت میرزا محمد بدیع تبریزی بعنوان مجله در 1306 ه . ش. تصویب شده.
- نورهاسگر؛ در 1312 ه . ش. بزبان ارمنی در طهران.
- نوع بشر؛ در 1329 ه . ق. در رشت.
- نوید؛ در 1295 ه . ش. هفتگی، در طهران.
- نهضت؛ در 1310 ه . ش. به فارسی در برلن. ناشر آن فرخی است.
- نهضت اسلام؛ به مدیریت اسدالله باغ بادرانی در 1301 ه . ش. هفتگی، در طهران.
- نهضت اسلام؛ همان نهضت اسلام تهران است که در 1302 ه . ش. در اصفهان نشر شده.
- نهضت ایران؛ به مدیریت محمدعلی سنندجی در 1341 ه . ق. ابتدا هفتگی، در طهران.
- نهضت شرق؛ به مدیریت ح. رجائی در 1300 ه . ش. در طهران.
- نیر اعظم؛ به مدیریت معین العلمای اصفهانی در 1325 ه . ق. هفته ای دو بار در طهران.
- نیر اعظم؛ امتیاز آن به مدیریت شیخ علی یزدی در 1304 ه . ش. تصویب شده.
- نیکو قایوس؛ امتیاز آن به مدیریت مارد یروسیان برای طهران در 1306 ه . ش. تصویب شده.
- ورادزنوند؛ در 1308 ه . ش. بزبان ارمنی در طهران.
- ورزش؛ در 1307 ه . ش. ماهانه، در طهران.
- وطن؛ به مدیریت محیط مافی در 1334 ه . ق. در مشهد.
- وطن؛ به مدیریت میرزا هاشم محیط در 1335 ه . ق. در طهران.
- وطن دیلی؛ بزبان ترکی آذربایجانی در تبریز.
- وفاء؛ به مدیریت عبدالحسین میکده در 1302 ه . ش. ماهانه، در طهران.
- وقایع؛ به مدیریت میرزاعلیرضاخان مترجم السلطنه در 1304 ه . ش. در شیراز.
- وقایع اتفاقیه؛ به مدیریت میرزا جبار تذکره چی و بتشویق امیرکبیر در 1267 ه . ق. هفتگی، در طهران.
- وقت؛ به مدیریت حسین کسمائی در 1328 ه . ق. در طهران.
- وقت؛ در 1302 ه . ش. هفته ای دو بار در مشهد.
- وقت؛ امتیاز آن به مدیریت معتمد الاسلام رشتی برای رشت در 1304 ه . ش. تصویب شده.
- وقت؛ در 1312 ه . ش. ماهانه، در طهران.
- ولدالامین؛ در 1289 ه . ش. ماهانه، در مشهد.
- هائوتا؛ در 1302 ه . ش. به فارسی و عبری در طهران.
- هایدار اروینونر؛ در 1288 ه . ش. به ارمنی در تبریز.
- هدایت؛ به مدیریت میرزا محمد طهرانی در 1325 ه . ق. هفتگی، در طهران.
- هدایت؛ به مدیریت میرهادی شیخ الاسلامی در 1326 ه . ق. هفتگی، در قزوین.
- هرزن؛ در 1299 ه . ش. بزبان ارمنی در طهران.
- هفتواد؛ به مدیریت و صاحب امتیازی باستانی پاریزی بسال 1336 ه . ش. هفتگی، در کرمان.
- هفته؛ در 1290 ه . ش. هفتگی، در طهران.
- هکئولا؛ در 1299 ه . ش. بزبان عبری هفتگی، در طهران.
- همایون؛ به صاحب امتیازی و مسئولیت علی اکبر حکمی زاده در 1313 ه . ش. ماهانه، در قم.
- همه دان؛ به مدیریت حاج حسین در 1325 ه . ق. هفتگی، در همدان.
- هنگام؛ به مدیریت دکتر علیخان احیاء الملک در 1303 ه . ش. در طهران.
- هنگامه؛ در 1308 ه . ش. هفته ای دوبار در طهران.
- هواوهوس؛ به مدیریت حاج حسین در 1325 ه . ق. در لاهیجان.
- هیئت علمیهء دانشوران؛ در 1288 ه . ش. در طهران.
- هییم؛ به مدیریت م.م نیثان در 1340 ه . ق. به فارسی و عبری هفتگی، در طهران.
- یادگار انقلاب؛ به مدیریت معتمدالاسلام رشتی در 1327 ه . ق. در قزوین.
- یادگار انقلاب؛ همان روزنامه فوق است که از شمارهء 7 در طهران نشر شده.
- یادگار جنوب؛ به مدیریت تنگستانی در 1328 ه . ق. هفتگی، در طهران.
- یادگار وطن؛ به مدیریت رزمی دهلوی در 1302 ه . ش. در نیویورک.
- یزد؛ در 1312 ه . ش. در یزد.
- یغما؛ به مدیریت حبیب یغمائی ماهانه، در طهران.
- یگانگی؛ در 1300 ه . ش. ماهانه، در طهران.
(از ترجمهء شعر و مطبوعات براون و تاریخ جراید و مجلات تألیف محمد صدر هاشمی). و رجوع به کتاب شعر و موسیقی تألیف دکتر رازانی صص50 - 54 و تاریخ ادبیات براون ترجمهء رشید یاسمی و سرمقاله نویسی در ایران نشریهء جریدهء فرمان و کلمهء روزنامه و روزنامه نویسی شود.
جریدینی.
[] (اِخ) دکتر اسکندر. او در اصل لبنانی و در دانشکدهء طب سانت لویز امریکا دانشیار فیزیولوژی بود و سپس در مصر سکونت گزید. او راست: 1- تدبیرالاطفال فی الصحة و المرض. 2- العنایة بالاطفال و الاحداث فی الصحة و المرض. 3- العنایة بالعین. (از معجم المطبوعات).
جریر.
[جَ] (ع اِ) مهار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). مهار یا آنچه بخصوص از پوست تافته شده و بر بینی اسب و شتر سخت کنند. (از متن اللغة). و منه خلو بین جریر والجریر ای اترکوا له زمامه. (از اقرب الموارد). || رسن چرمین گلوی شتر یا رسنی که شتر را بجای افسار باشد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رسنی است مر شتر را بجای افسار دیگر دواب و آن غیر از مهار است. (از معجم البلدان) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). رسن که در گردن شتر کنند. (مهذب الاسماء نسخه خطی). || رسن تافته. (از متن اللغة). و فی الحدیث «لولا ان یغلبکم الناس علیها لنزعت معکم حتی یؤثر الجریر بظهری». که مقصود از جریر رسن است. (از اقرب الموارد). || رسن چرمین مانند مهار. ج اَجِرَّة و جُرّان. (متن اللغة) (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). جِرّان. (از اقرب الموارد). || جِ جریرة به معنی گناه؛ گناه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جریر.

[جَ] (اِخ) نام موضعی است که در عصر عبدالله بن زیاد در آن جنگی روی داد. (از معجم البلدان).

جریر.

[جُ رَ] (اِخ) نام موضعی است بنزدیک مکه. (از معجم البلدان).

جریر.

[جَ] (اِخ) از عمال ابومحمد موسی الهادی خلیفهء عباسی است. (از النقود العربیة ص123).

جریر.

[جُ رَ] (اِخ) بنو جریر. از محال بصره است. و نسبتی بقبیله ای که به آنجا نزول کرده بود. (از معجم البلدان).

جریر.

[جَ] (اِخ) یا ابوجریر. بغوی و ابن منده به این ضبط آورده و آن را محقق ندانسته و در ضبط درست کلمه حریز با حاء مهمله و در آخر زای معجمه میباشد. (از الاصابة فی تمییز الصحابة). و رجوع به حریز شود.

جریر.

[جَ] (اِخ) مکنی به ابوعروة. وی از روات مجهول الحال بود و سلیمان بن بلال از او روایت دارد. (از لسان المیزان).

جریر.

[جَ] (اِخ) ابن ابوعطاء. از روات بود. ابن عدی از ابن معین نقل میکند که او را نمی شناسم. (از لسان المیزان).

جریر.

[جَ] (اِخ) ابن احمدبن ابی داود(1). او این ابیات را از قول یعقوب بن داود انشاء کرد:
طلق الدنیا ثلاثاً
اطلب زوجا سواها
انها زوجة سوء
لاتبالی من اتاها.
رجوع به کتاب الوزراء و الکتاب ص121 شود.
(1) - در نسخه اصل داود است و مقدار زائد از یاقوت است. (از حاشیهء کتاب الوزراء الکتاب ص121).

جریر.

[جَ] (اِخ) ابن ارقط ... از صحابه بود و ابن منده از طریق یعلی بن اشدق از او روایت کرد ولی متروک است. (از الاصابة فی تمییز الصحابة).

جریر.

[جَ] (اِخ) ابن اوس بن حارثه طائی. از صحابه است. ابوعمر گوید: او با برادر خود خریم بر پیغمبر(ص) وارد شد. و این جریر همان کسی است که معاویه از وی پرسید، سید و بزرگ شما کیست؟ او در جواب گفت کسی است که به دوریشان و سائلان ما بخشش کند و از نادانان ما چشم بپوشد. و معاویه او را بر این گفته ستود. (از الاصابة فی تمییز الصحابة). و رجوع به الاستیعاب ص322 شود.

جریر.

[جَ] (اِخ) ابن بکیرعبسی. از روات بود و از حذیفه روایت کرد. بخاری حدیث او را منکر دانسته و دولابی و ابوالعرب او را در شمار ضعفا آورده اند. (از لسان المیزان ج2).

جریر.

[جَ] (اِخ) ابن حازم ازدی سمنی. رئیس فرقهء سمنیه از فرق زنادقه است. پیروان این فرقه ابتدا در هند بظهور رسیدند و مذهب سمنی گویا اصلاً مستخرج از ادیان هندی است و آنان به قدمت عالم و تناسخ ارواح عقیده داشته و منکر نظر و استدلال بوده اند. این فرقه در چین و هند و خراسان فراوان بودند و در قرن دوم هجری صاحب ترجمه که یکی از مشاهیر این فرقه است با عمروبن عبید متکلم معروف معتزلی در بصره مناظره کرده است. (از حاشیهء کتاب خاندان نوبختی ص26). و رجوع به ضحی الاسلام ج3 ص206 شود.

جریر.

[جَ] (اِخ)(1) ابن حازم ایار. از روات و تابعان است. (از عیون الاخبار ج2 ص16). در کتب دیگر نیز از قبیل: سیرهء عمر بن عبدالعزیز صص146 - 159 و ص284 و عقدالفرید ج1 ص272 و ج5 ص62 و المصاحف صص192 و 194 جریر با دو راء مهمله ضبط شده است. رجوع بکتابهای فوق شود.
(1) - در حاشیهء کتاب فوق همان جلد و همان صفحه چنین آمده. در نسخهء اصل (جدیر) با دال مهمله است ولی در میان روات کسی بنام جدیر دیده نشده و در تهذیب تهذیب در میان راویان بنام جریر شخصی بنام «جریربن حازم بن عبدالله بن شجاع ازدی عتکی» هست که از طریق قتادة از انس بن مالک روایت کند. و بهمین جهت جریر را ترجیح دادیم.

جریر.

[جَ] (اِخ) ابن حمید ضبی مکنی به ابوعبدالله. تابعی است. (یادداشت مؤلف). رجوع به ابوعبدالله شود.

جریر.

[جَ] (اِخ) ابن زحر عجلی کوفی از روات است. وی از کسانی است که از جعفرصادق (ع) روایت میکند و طوسی او را در رجال الشیعه خود آورده است. (از لسان المیزان).

جریر.

[جَ] (اِخ) ابن شراحیل. وی از حجیة بن عدی روایت کند. ابوحاتم او را مجهول دانسته است و جراح بن ضحاک از او روایت دارد. برخی او را «حریز» با حاء مهمله و در آخر آن زاء معجمه ضبط کرده اند. (از لسان المیزان).

جریر.

[جَ] (اِخ) ابن عبدالحمید بن قرط ضبیّ از روات بود وی در آبه از قرای اصفهان بدنیا آمد و در کوفه زیست و در ری درگذشت. (از کتاب ذکر اخبار اصفهان ج1 ص250). شاید این شخص همان جریربن عبدالحمید کندی باشد. رجوع به این کلمه و عیون الاخبار ج1 ص161 و تاریخ الخلفا ص190 شود.

جریر.

[جَ] (اِخ) ابن عبدالحمید کندی. از روات است. او از اشیاخ مرفوعاً روایت کند که: «وصیی و خلیفتی فی اهلی و خیر من اخلف بعدی علی». جوزقانی در کتاب الاباطیل خود این روایت را از طریق جریر آورده و گوید: حدیث نادرستی است. ابن حبان گوید: اسماعیل دجال و جریر و اشیاخ همه مجهول هستند و هم او گوید این جریر غیر از جریربن عبدالحمید است. والله اعلم. (از لسان المیزان).

جریر.

[جَ] (اِخ) ابن عبدالعزیز یا عبدالمسیح از بنی ضبیعه از طایفهء ربیعه ملقب به متلمس. از شعرای عصر جاهلی و از مردم بحرین است. وی دایی طرفة بن عبد و ندیم عمروبن هند پادشاه عراق بود، سپس عمرو را هجو کرد و او قصد قتل شاعر کرد و جریر به شام گریخت و به ملوک آل جفنه پیوست و در حدود سال 50 قبل از هجرت در بصری از توابع حوران سوریه درگذشت. و سرچشمهء این مثل عربی «اشأم من صحیفة المتلمس» همین شاعر است؛ زیرا وی از طرف عمروبن هند نامه ای برای عامل او در بحرین برد که در آن فرمان قتل شاعر نوشته شده بود. عامل نامه را گشود و برای جریر خواند، پس از آن او را در نهر حیره انداخت ولی نجات یافت. دیوان شعری دارد که آنچه از اشعارش باقی مانده در آن گرد آمده است. این دیوان توسط فولرس(1) مستشرق به آلمانی ترجمه شده است. (از اعلام زرکلی). و رجوع به عقدالفرید شود.
(1) - Vullers.

جریر.

[جَ] (اِخ) ابن عبدالله. او عمر را دید و ابوسلمة منقری از او روایت کرد. وی مجهول است ولی ابن حبان او را در زمرهء ثقات آورده است. (از لسان المیزان).

جریر.

[جَ] (اِخ) ابن عبدالله حمیری. ابن عساکر گوید: او را صحبتی است. رجوع به الاصابة فی تمییزالصحابة شود.

جریر.

[جَ] (اِخ) ابن عبدالله شامی مکنی به ابوسلیمان. از روات بود. ازدی او را ضعیف دانسته و گوید: حدیث وی نوشته نشود. (از لسان المیزان).

جریر.

[جَ] (اِخ) ابن عبدالله بن جابربن مالک بن نصربن ثعلبة بن جشم بن عوف بن خزیمة بن حرب بن علی بجلی. از مشاهیر صحابه و مکنی به ابوعمرو و ابوعبدالله است. در اینکه در چه زمانی اسلام آورد خلاف است. طبرانی از طریق حصین از جریر روایت میکند که چون پیغمبر (ص) مبعوث شد به خدمت او رفتم. پیغمبر (ص) گفت: به چه کار آمده ای؟ گفتم آمده ام اسلام آورم. آن حضرت عبایی گسترد و فرمود چون بزرگ قومی بر شما وارد شود او را گرامی دارید. ولی این روایت ضعیف است و بر فرض صحت محمول بر مجاز و مقصود آن است که چون خبر بعثت پیغمبر (ص) به ما رسید ... و یا محمول بر حذف کلماتی است به این تقدیر که چون پیغمبر (ص) مأمور به دعوت شد و به مدینه مهاجرت کرد و با کفار قریش جنگید و مکه را فتح کرد بر آن حضرت وارد شدم... و ابن عبدالبر منجزا اسلام آوردن او را چهل روز قبل از رحلت نبی اکرم میداند و بدلائلی این قول نادرست می باشد. و این مرد زیباروی بود و عمر میگفت: جریر یوسف این امت است و در جنگهای عراق او را بر تمام قبیلهء بجلی مقدم و امیر کرد و این گروه را در فتح قادسیه اثری بزرگ بود. جریر پس از آن در کوفه سکونت کرد و از طرف علی (ع) برسالت نزد معاویه رفت و سپس از هر دو فرقه دوری گزید و در قرقیس اقامت کرد تا بسال 51 یا 54 ه . ق. که درگذشت. (از الاصابة فی تمییزالصحابة). و رجوع به الاستیعاب ص320 و لسان المیزان شود. و ابن بلخی آرد: سرلشکر عرب سعد و سپاه سالارشان یکی بود نام او جریربن عبدالله البجلی. (فارسنامهء ابن البلخی ص112). و قلقشندی گوید: وی از اصحاب رسول (ص) و منسوب به بجیله بود که بطنی است از خثعم. او مردی بسیار زیبا بود که او را یوسف این امت میگفتند و این بیت در وصف اوست :
لولا جریر هلکت بجیله
نعم الفتی و بئست القبیله.
(از صبح الاعشی ج1 ص329).
و رجوع به تاریخ گزیده ج1 ص178، 221، 846 و عیون الاخبار ج1 ص251، 335 شود.

جریر.

[جَ] (اِخ) ابن عطیة. او از شریح قاضی روایت کند و مجهول است و عبدالواحدبن زیاد از او روایت دارد. ابن حبان او را در شمار ثقات آورده است. (از لسان المیزان).

جریر.

[جَ] (اِخ) ابن عطیة بن خطفی (نام خطفی حذیفه است و خطفی لقب او است) بن بدربن سلمة بن عوف بن کلیب بن یربوع بن حنظلة بن مالک بن زیدبن مناة بن تمیم بن مربن ادبن طائجة بن الیاس بن مضربن نزار تمیمی مکنی به ابوخرزة و ملقب به ابن المراغة. از شاعران مشهور عرب بود. وی از بزرگترین شعرای عرب صدر اسلام است که جاهلیت را درک نکرده بود. او بسال 28 ه . ق. در یمامه بدنیا آمد و بسال 110 ه . ق. به همان جا درگذشت. او اشعر شعرای عصر خود بود و در تمام عمر با شاعران معاصر به معارضه و مبارزه در شعر و هجا برخاست و بر همه جز فرزدق و اخطل پیروز شد. او در اقسام فنون شعر مهارت و استادی نشان داد. غزل نیکو میسرود و در هجوگویی سخت قوی بود و بجز فرزدق کسی نتوانست در هجا با او برابری کند. حکایات و نوادر بسیار از وی نقل شده است. بیشتر عالمان فن او را از فرزدق اشعر میشمارند و همه بر این جمله اتفاق دارند که در میان شعرای اسلام کسی همانند جریر و فرزدق و اخطل نیست و نیز گویند که شعر را چهار بیت (قسم) است: فخر، مدح، هجو، نسیب (غزل). و در هر چهار قسم آن جریر برتری خود را به اثبات رسانده است. و نمونهء ابیات او را در اقسام مزبور بشرح زیر آورده اند.
در فخر:
اذا غضبت علیک بنوتمیم
حسبت الناس کلهم غضابا.
در مدح:
أَ لستم خیر من رکب المطایا
و اندی العالمین بطون راح.
در هجا:
فغض الطرف انک من نمیر
فلا کعبا بلغت و لا کلابا.
در نسیب، غزل:
ان العیون التی فی طرفها حور
قتلننا ثم لم یحیین قتلانا
یصرعن ذااللبّ حتی لاحراک به
و هن اضعف خلق الله ارکانا.
نوادر و اخبار بسیاری از او در کتابهای اغانی و وفیات الاعیان و نظائر آن دو ذکر شده که اهمیت و مقام ادبی او را می رساند و معلوم میسازد که در زمان حیات خویش به اوج شهرت رسیده و صیت سخندانی او سراسر سرزمینهای اسلامی را فراگرفته است. و از آن جمله داستان او با عمر بن عبدالعزیز خلیفهء اموی است. چون عمر بن عبدالعزیز به خلافت رسید، شعرا بسوی او روی آوردند ولی اجازهء ورود نمی یافتند. تا آنکه روزی عون بن عبدالله بن عتبة بن مسعود در حالی که دو طرف عمامه اش آویزان بود عبور کرد تا بر خلیفه وارد شود. جریر از دور او را مخاطب ساخت و این ابیات را خواند:
یا ایها القاری المرخی عمامته
هذا زمانک انی قد مضی زمنی
ابلغ خلیفتنا ان کنت لاقیه
انی لدی الباب کالمصفود فی قرن.
و چون عون بر خلیفه وارد گشت اجازه گرفت که جریر حضور یابد. جریر شعری در مدح خلیفه ساخته بود، ولی آنرا تغییر داد و این ابیات را در همانجا سرود و خواند:
انا لنرجو اذاما الغیث اخلفنا
من الخلیفة ما نرجو من المطر
نال الخلافة اذ کانت له قدرا
کما اتی ربه موسی علی قدر
اَ اَذکر الجد و البلوی التی نزلت
ام تکتفی بالذی بلغت من خبری
مازلت بعدک فی دار تعرفنی
قد طال بعدک اصعادی و منحدری
لاینفع الحاضر المجهود بادینا
و لایجود لنا بادٍ علی حضر
کم بالمواسم من شعثاء ارملة
و من یتیم ضعیف الصوت و البصر
یدعوک دعوة ملهوف کأن به
خبلا من الجن او مسا من النشر
ممن یعدک تکفی فقد والده
کالفرخ فی العش لم ینهض و لم یطر.
عمربن عبدالعزیز از شنیدن ابیات مزبور به گریه افتاد و گفت: ابن خطفی آیا تو از مهاجرانی یا از انصار که حقوق آنانرا به تو بدهیم یا از فقرای مسلمانان هستی که از حقوق آنان بهره مند شوی؟ جریر گفت: امیرالمؤمنین من از زمرهء هیچکدام از این گروه ها نیستم، و در میان طائفهء خویش از همه صاحب مال بیشتر و نیکوحالتر هستم ولی ملتمس من آن است که مرسوم و مستمریم را که خلفای پیش به من عطا میکردند اعطا فرمایی. خلیفه گفت: من برای تو حقی در اموال مسلمانان نمی شناسم و کاری به کردار دیگران ندارم، لیکن آنچه از دارایی شخصی خودم از قوت سالیانهء خود و خانواده ام بیش آید بتو خواهم داد. جریر گفت: آن را نمی خواهم و امیرالمؤمنین را ستایش میکنم و خرسند هستم و از آنجا بیرون رفت ولی پس از خارج شدن او خلیفه گفت: باید از شر زبان او در امان بود. او را برگردانید و چون جریر را آوردند خلیفه گفت: مرا چهل دینار و دو دست لباس هست که چون یکی را برای شستن عوض می کنم، دیگری را می پوشم و این دارایی خود را با اینکه خودم بیش از تو به آن نیازمندم با تو قسمت میکنم. جریر گفت: خداوند روزی را بر امیرالمؤمنین فراوان سازد به خدا سوگند من راضی و خشنودم. عمر بن عبدالعزیز گفت: اینکه روزی را بر من تنگ نکردی و عطایم را نپذیرفتی نزد من از هر مدحی و شعری پسندیده تر بود. پس جریر خارج شد و یاران وی که فرزدق نیز در میان آنان بود از او پرسیدند ابوحرزة امیرالمؤمنین در حق تو چه کرد؟ در جواب گفت: از پیش کسی برمیگردم که بی نوایان را مقرب می دارد و شعرا را طرد میکند و با این حال من از او راضی هستم. سپس سوار شد و نزد قوم خود رفت، آنان پرسیدند امیرالمؤمنین با تو چه کرد؟ او گفت:
ترکت لکم بالشام حبل جماعة
امین القوی مستحصدالعقد باقیا
وجدت رقی الشیطان لاتستفزه
و قد کان شیطانی من الجن راقیا.
عمربن شبّه ملاقات جریر را با عمر بن عبدالعزیز بصورتی که مذکور افتاد نقل کرده، ولی یزیدی در نقل خود این قسمت را افزوده که «جریر در جواب خلیفه گفت: من ابن سبیل هستم. خلیفه گفت: برای تو آن است که ابن سبیل را باشد، توشهء راه و خرج حمل بارت، اگر نتوانی خودت آنرا حمل کنی. جریر با الحاح بیش از آن خواست و مردانی از بنی امیه که در آنجا بودند گفتند: از امیرالمؤمنین دست بدار که ما ترا از اموال خویش راضی سازیم و از اموال خود به آن اندازه به جریر عطا کردند که از هیچ خلیفه به آن اندازه دریافت نکرده بود. داستان مناظرات وی با فرزدق بسیار است، ولی بیشتر صاحبنظران آن زمان او را در شعر بر فرزدق برتری داده اند تا جایی که خود فرزدق نیز به برتری جریر اذعان کرده و در آنجا که از وی دربارهء جریر سؤال میشود، میگوید: جریر شعری گفته است که اگر آنرا من سروده بودم آنرا از آنچه آفتاب بر آن می تابد بیشتر دوست داشتم و بیت زیر را خواند:
اذا غضبت علیک بنوتمیم
حسبت الناس کلهم غضابا.
(از الاغانی ج 8 ص 3 ببعد) (از وفیات الاعیان ج 1 ص 286).
و آثار او در زرکلی چنین آمده است:
1 - نقائضه مع الفرزدق. این کتاب در سه جلد به چاپ رسیده است. 2 - دیوان شعر که در دو جلد به چاپ رسیده است. 3 - داستانها و اخبار بسیاری که با شعرا و جز آنان داشته و در کتب مختلف ذکر شده است. (از اعلام زرکلی). شهرت جریر همهء کشورهای اسلامی را فراگرفته و در اشعار فارسی نیز نام او بسیار آمده و از آن جمله است :
جز بسزاوار میر گفت ندانم
ورچه جریرم بشعر و طایی و حَسّان.
رودکی.
صلصل خواند همی شعر لبید و زهیر
نارو راند همی مدح جریر و خثم.
منوچهری.
گر بنده جریر است و حبیب است و صریع
در راه ثنا گفتن او گردد لنگ.منوچهری.
صلصل بلحن زلزل وقت سپیده دم
اشعار بونواس همی خواند و جریر.
منوچهری.
کو جریر و کو فرزدق کو زهیر و کو لبید
رؤبهء عجاج و دیک الجن و سیف ذویزن.
منوچهری.
چون نیاموختی چه دانی گفت
که به تعلیم شد جلیل جریر.ناصرخسرو.
ای سخنور تربیت کن مر مرا از نیکویی
تا جرا گردد زبانم در مدیحت چون جریر.
سنائی.
این کیت آموخت ای طفل صغیر
که زبانت گشت در طفلی جریر(1).سوزنی.
تو دار تیغ زبان مرا چنان جاری
که گاه نظم نداند کس از جریر مرا.سوزنی.
و رجوع به المرصع و عیون الاخبار و سیرهء عمر بن عبدالعزیز ص 11، 62، 80، 94، 292، 293، و ضحی الاسلام ص 200 و قاموس الاعلام ترکی و معجم المطبوعات و ابن خلکان و روضات الجنات ص 158 شود.
(1) - شاید در شعر فوق جریر بمعنی تندزبان و گویا و فصیح باشد.

جریر.

[جَ] (اِخ) ابن عثمان. از مردم مدینه بود. ابوعمر و نیز کشی در رجال الشیعه او را از روات جعفر صادق (ع) شمرده اند. همو گوید: جریر فقیهی صالح و از همهء مردم به علم مواریث آشناتر بود. رجوع به لسان المیزان ج 2 شود.

جریر.

[جَ] (اِخ) ابن عثمان. از روات بود. رجوع به عیون الاخبار ج 2 ص 358 شود.

جریر.

[جَ] (اِخ) ابن عجلان ازدی. از روات بود. طوسی در رجال الشیعه او را از روات جعفر صادق (ع) شمرده است. (از لسان المیزان).

جریر.

[جَ] (اِخ) ابن عقبه و ابن عتبه نیز گفته اند و این صحیح تر است و برخی حریز با حاء مهمله و در آخر زاء معجمه گفته اند. و ابوحاتم او را مجهول دانسته است. (لسان المیزان).

جریر.

[جَ] (اِخ) ابن عمروبن ثابت. از روات است و در تاریخ بیهق روایتی از او نقل شده است. رجوع به کتاب مزبور ص 168 شود.

جریر.

[جَ] (اِخ) ابن غالب رعینی. وی مقام قضاء طلیطله را در ایامی که بر امیر حکم بن هشام شوریده بودند، بعهده داشت. در این انقلاب صدها تن بقتل رسیدند. (از الحلل السندسیه ج 2 ص 33).

جریر.

[جَ] (اِخ) ابن قیس. از روات بود و روایتی دربارهء ضربت خوردن امیرالمؤمنین علی (ع) در البیان و التبیین از او نقل شده است. رجوع به کتاب مزبور ج 3 ص 56 شود.

جریر.

[جَ] (اِخ) ابن کریب شامی مکنی به ابوالزاهر. تابعی است. (یادداشت مؤلف).

جریر.

[جَ] (اِخ) ابن معدان کندی. او را جفیش بن نعمان و خفشیش و نیز بصورتهای دیگر ذکر کرده اند. رجوع به الاصابة فی تمییزالصحابة ذیل جفشیش شود.

جریر.

[جَ] (اِخ) ابن منصور. از روات بود و روایاتی از او در عقدالفرید دربارهء لعن حجاج نقل شده است. رجوع به عقدالفرید ج 5 ص 230 شود.

جریر.

[جَ] (اِخ) ابن هنب. ابن مدینی او را مجهول دانسته و گوید: جز قتاده کسی از او روایت ندارد. (از لسان المیزان).

جریر.

[جَ] (اِخ) ابن یزید مکنی به ابوسلمه. تابعی است.

جریر.

[جَ] (اِخ) ابن یزیدبن خالدبن عبدالله قسری. یکی از خطبای زبان عرب بود. (فهرست ابن ندیم). وی خطیبی نبیل و خوش بیان و از عمال ابوجعفر منصور خلیفهء عباسی بود. از جمله سخنان بلیغ وی جوابیست که در پاسخ ابوجعفر منصور به شرح زیر گفته است: روزی خلیفه به وی گفت: ترا برای انجام دادن کاری آماده کرده ام. وی در جواب گفت: امیرالمؤمنین، خداوند دل مرا در پیمان تو آورده و دستم را در اطاعت تو گشاده داشته و شمشیر مرا بر دشمنانت آماده و برنده گردانیده که چون اراده کنی انجام دهم. (از عیون الاخبار ج 1 ص 92) (از حاشیهء البیان و التبیین ج 3 ص 133). این شخص شعر میگفته و بیت زیر از او است:
خیر من البخل للفتی عدمه
و من بنین اعقة عقمه.
(از البیان و التبیین ج 3 ص 133).

جریرا.

[جَ] (اِخ) از قرای مرو است که آن را کریرا می نامند. (از معجم البلدان). و رجوع به کریرا شود.

جریرائی.

[جَ ی ی] (ص نسبی) این کلمه منسوب به جریر است و آن نام قریه ای است از قرای مرو که آن را کریرا گویند. (از لباب الانساب).

جریرائی.

[جَ] (اِخ) عبدالحمید بن حبیب از اتباع تابعان اصحاب است. وی مولای عبدالرحمان بن مغیره قرشی بود و از شعبی و مقاتل بن حیان استماع حدیث کرد و ابن المبارک و فضل بن موسی از او روایت کردند. (از لباب الانساب).

جریر البجلی.

[جَ رُلْ بَ جَ] (اِخ) همان جریربن عبدالله بجلی است. رجوع به این کلمه و مجمل التواریخ و تاریخ الخلفاء ص 137 شود.

جریر الخطفی.

[جَ رُلْ ؟] (اِخ) همان جریر شاعر معروف عرب است. رجوع به جریربن عطیة خطفی شود.

جریر الشاعر.

[جَ رُشْ شا عِ] (اِخ) همان جریربن عبدالله بن جابربن مالک... شاعر معروف عرب دورهء اسلامی است. و رجوع به روضات الجنات ص 158 و تاریخ الخلفا ص 158 و 165 و کلمهء فوق شود.

جریر الطبیب.

[جَ رُطْ طَ] (اِخ) از دانشمندان علم طب بود و محمد بن زکریای رازی کتابی در رد عقیدهء وی در مورد یک مسئلهء پزشکی بدین شرح نوشته: کتاب الرد علی جریر الطبیب فیما خالف فیه من امر التوت الشامی بعقیب البطیخ. (از تاریخ الحکماء قفطی ص 274). و رجوع به عیون الانباء ج 1 ص 317 شود.

جریر المدنی.

[جَ رُلْ مَ دَ] (اِخ) از وی نقل شده که: در مسجد رسول (ص) عبور میکردم و اسلمی عابد را دیدم که در نماز بود، بر او سلام فرستادم. اشاره کرد بنشین. نشستم. چون سلام نماز داد دست مرا گرفت و اشاره به گلویم کرد و گفت: چگونه است؟ گفتم نیکوتر چیز است. گفت: دوست دارم که خلوتی میداشتیم و این ابیات را با صدای تو می شنیدم:
یا لقومی بحبلک المصروم
یوم شظوا و انت غیر ملوم
اصبح الربع من امامة قفراً
غیر مغنی معازف و رسوم.
گفتم: هر وقت بخواهید. گفت: وقت دیگر ان شاء الله. (از عقد الفرید ج 7 ص 13).

جریر بجلی.

[جَ ری رِ بَ جَ] (اِخ)صحابی است. رجوع به جریربن عبدالله بجلی شود.

جریرة.

[جَ رَ] (ع اِ) گناه. (منتهی الارب) (آنندراج) (دهار) (مهذب الاسماء نسخهء خطی). گناه و جنایت. (از اقرب الموارد). جَریمَة. (آنندراج) (مهذب الاسماء). ج، جَریر، جَرائر. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء نسخهء خطی).
- ضامن جریرة؛ اصطلاحی فقهی است و آن این که در صورت اجتماع شرایط بخصوص، شخص یکی از طبقات وراث محسوب میشود. رجوع به ضمان و ارث شود.
- ضمان جریرة؛ اصطلاح فقهی است. رجوع به ارث و ضمان شود.
- ولاء جریرة؛ اصطلاحی است در فقه که در شرایط خاصی یکی از موجبات ارث است. رجوع به ارث و ضمان شود.
|| برای کسی. بخاطر کسی: فعلته من جریرتک؛ یعنی کردم آن را از بهر تو. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

جریرة.

[جُ رَ رَ] (اِخ) نام آبی است که آنرا جریرة گویند. اصمعی گوید: در پایین قطی در سمت مشرق جریر وادیی است ازآنِ بنی اسد و در آن آبی است بنام جریرة. (از معجم البلدان).

جریره.

[جَ رَ] (اِخ) نام دختر پیران ویسه است که زن سیاوش بود و فرود پسر او است. (برهان) (آنندراج). نام دختر پیران، زن سیاوش. (لغات شاهنامه تألیف شفق ص 101). نام دختر بزرگ پیران ویسه، زن سیاوش که بدست طوس کشته شد. (یادداشت مؤلف) :
پس پردهء من [ پیران ] چهارند خرد
چو باید ترا [ سیاوش را ] بنده باید شمرد
از ایشان جریره است مهتر بسال
که از خوبرویان ندارد همال.
فردوسی (از حاشیهء برهان چ معین).
ز خوبان جریره مرا درخور است
که پیوند از خان تو بهتر است.فردوسی.
جریره زنی بود مام فرود
ز بهر سیاوش دلش پر ز دود.فردوسی.
پس از داخل شدن به توران پیران ویسه سپهبد افراسیاب دختر خود جریره را بدو داد. از او پسری آمد موسوم به فرود و پس از چندی سیاوش بمیل خودِ پیران، دختر افراسیاب را موسوم به فرنگیس به زنی گرفت. (از یشتها تألیف پورداود ج 2 ص 232). و سیاوش را همچنین کیخسرو بود از فرنگیس دختر افراسیاب و فرود از جریره دختر پیران ویسه و به روایتی گویند خواهر بود پیران را. (از مجمل التواریخ و القصص ص 29).

جریری.

[جُ رَ ری] (ص نسبی) نسبت است به جریربن عباد برادر حرث بن عبادبن ضبیعة بن قیس بن ثعلبة بن عکابة بن صعب بن علی بن بکربن وائل. (از لباب الانساب).

جریری.

[جَ] (ص نسبی) منسوب به جریربن عبدالله بجلی و نیز نسبت پیروان مذهب محمد بن جریر طبری است. (از لباب الانساب).

جریری.

[جَ] (اِخ) از روات بود و از ابن عباس روایت دارد. (از عیون الاخبار ج 1 ص 297).

جریری.

[جَ] (اِخ) از روات بود و از عبدالله بن شقیق روایت دارد. (از المصاحف ص 165).

جریری.

[جَ] (اِخ) ابوالفرج معافی بن زکریا نهروانی (منسوب به مذهب محمد بن جریر طبری) معروف به ابن طرار. از ائمهء مشهور بود و از بغوی و ابن صاعد روایت کرد. (از لباب الانساب). مؤلف نسبت وی را چنین یادداشت کرده است: معافابن زکریابن یحیی بن حمادبن داود. (یادداشت مؤلف).

جریری.

[جَ] (اِخ) ابومحمدبن احمدبن محمد بن حسین. از مشایخ بود. وفاتش در سنهء 311 ه . ق. روی داد. از سخنان اوست: هرکه گوش به خدمت نفس دارد اندر حکم شهوت اسیر شود و محبوس زندان هوا گردد، حق تعالی فائده ها بر دل او حرام کند و از سخن حق تعالی ذوق نیابد و دعای او را اجابت ننماید. (از تاریخ گزیده ج 1 ص 777).

جریری.

[جَ] (اِخ) جریربن عبدالوهاب بن جریربن محمد بن علی بن جریر مکنی به ابوالفضل ضبی. راوی بود و از ابوعبدالله محمد بن ابراهیم یزدی و جز او روایت کرد و بسال 469 ه . ق. درگذشت. (از لباب الانساب).

جریری.

[جَ] (اِخ) حسن بن ادریس شوشتری (منسوب به جریربن عبدالله بجلی). از روات بود و از طالوت بن عباد روایت کرد. (از لباب الانساب).

جریری.

[جُ رَ ری] (اِخ) سعیدبن ایاس بصری مکنی به ابومسعود. راوی بود و از ابونضرة و یزیدبن شخیر روایت کرد و شعبه و ثوری از او روایت کردند و بسال 144 ه . ق. درگذشت. (از لباب الانساب). و رجوع به عیون الاخبار ج 1 ص 296 شود.

جریری.

[جَ] (اِخ) یحیی بن اسماعیل (منسوب به جریر بجلی). راوی بود و از عمارة بن قعقاع روایت کرد. (از لباب الانساب).

جریری المحدث.

[جَ ری یُلْ مُ حَدْ دِ](اِخ) مکنی به ابواحمد. روز هفتم محرم سال 325 ه . ق. درگذشت. رجوع به الاوراق ص 87 شود.

جریریة.

[] (اِخ) از اسیرهای مریسع و از بنی مصطلق بود و حضرت رسول (ص) این بانو را به زوجیت اختیار کرد.

جریریة.

[جَ ری یَ] (اِخ) گروهی از زیدیان منسوب به سلیمان بن جریر که یکی از رؤسای این فرقه بود. (از منتهی الارب). اتباع سلیمان بن جریر از فرق زیدیه، همان جریریه اند که عقیده دارند امامت به شوری حاصل میشود و همینکه دو تن از اخیار امت بر آن اتفاق کردند شرعی است. امامت مفضول یعنی امامت ابوبکر و عمر را قبول داشتند و میگفتند که مسلمانان بااینکه در بیعت امیرالمؤمنین علی ترک اصلح کرده اند، فاسق و کافر شمرده نمیشوند. (از کتاب خاندان نوبختی ص 253 و 257).

جریس.

[جُ رَ] (اِخ) نام پدر عبدالرحمان و عوف و هر دو از اتباع تابعانند. (از منتهی الارب).

جریسات.

[جُ رَ] (اِخ) به صیغهء جمع مصغر جرسه نام موضعی است به مصر. (معجم البلدان).

جریستان.

[] (اِخ) نام بلده ای است. رجوع به تاریخ جهانگشا ج 2 ص 219 شود.

جریسقان.

[ ] (اِخ) قریه ای است از بلوک حومهء شهر شیراز، طول جلگهء این بلوک از مشرق به مغرب دوازده فرسخ و عرض آن از شمال به جنوب نه فرسخ و قریب ده باب حمام و پانزده مسجد در این بلوک هست. آب آنجا از قنواتی که از جهات مختلفه احداث شده، تأمین میشود و گواراترین آب آنها آب قنات رکن آباد دیلمی است که وقف بر خود شهر است. ولی حالا [ زمان صنیع الدوله ]قطره ای از آن به شهر نمی آید و آب شهر از قنوات معروف الخیرات که کلانترهای سابق شیراز وقف کرده اند، تأمین میشود و عمدهء آبی که بوستانها و زراعتها را مشروب میسازد قنوات چندی است که در اراضی قصر قمشه احداث کرده اند و چون آب به طریق فواره از آنجا میجوشد معروف به جوشک است. بحیره که معدن نمک است، در قسمت شرقی قراء حومه به مسافت چهار فرسخ از شهر واقع است. از قلاع مستحکم آن کوهی است که مورخان سابق نوشته اند در چهارفرسخی شهر بوده است. آثار و علامتی نیست الا قلعهء قهندز که حوالی مقبرهء شیخ سعدی علیه الرحمه میباشد. (از مرآت البلدان ج 4 ص 224).

جریسة.

[جَ سَ] (ع اِ) گوسفندی که شب به دزدی رفته باشد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة).

جریسی.

[جُ رَ] (اِخ) جایی است میان قاع و زباله در راه مسافران مکه، در فاصلهء دومیلی هیثم. در آنجا برکه و قصر ویران شده ای وجود دارد و فاصلهء آن با زباله یازده میل است. (از معجم البلدان). و رجوع به نزهة القلوب حمدالله مستوفی ج 3 ص 167 شود.

جریش.

[جَ] (ع ص، اِ) نیم کوفته. (منتهی الارب) (آنندراج). بلغور. (مهذب الاسماء نسخهء خطی) (غیاث اللغات) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة) (ناظم الاطباء). جشیش. بلبور. قرمنن. دشیش. (یادداشت مؤلف). || مرد رسا. (منتهی الارب) (آنندراج). مرد دلیر رسا. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). || نمک خوش ناکرده. (منتهی الارب) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || (اِخ) نام ماده بزی است. (منتهی الارب).

جریش.

[جُ رَ] (اِخ) بتی بوده در جاهلیت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بتی بوده است عرب را. (یادداشت مؤلف).

جریش المتطبب.

[جَ شُلْ مُ تَ طَبْ بِ] (اِخ) یکی از پزشکان همعصر و همانند بختیشوع. (از عیون الانباء ج 1 ص 178).

جری شدن.

[جَ شُ دَ] (مص مرکب) دلیر شدن. جسور شدن. گستاخ گردیدن. رجوع به جری شود.

جریش سه.

[] (اِخ) قریه ای است از قرای بلوک ساوجبلاغ طهران. (از مرآت البلدان ج 4 ص 225).

جریشقان.

[جَ] (اِخ) دهی کوچک است از دهستان حرجند از بخش مرکزی شهرستان کرمان. این ده در پنجاه وهفتهزارگزی شمال کرمان و چهارهزارگزی جنوب راه مالرو شهداد به راور قرار گرفته و پانزده تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

جریض.

[جَ] (ع ص، اِ) غمزده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (مهذب الاسماء نسخهء خطی). بسیار محزون که نزدیک بهلاکت باشد. (از متن اللغة). غمگین. مغموم. (از شرح قاموس). ج، جَرْضی. (منتهی الارب) (متن اللغة) (اقرب الموارد) (آنندراج) (شرح قاموس) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (مهذب الاسماء نسخهء خطی) :
اصبح اعداءُ تمیم مرضی
ماتوا جوی و المفلتون جرضی.
رؤبه (از اقرب الموارد).
|| رهایی یافته از شتر. ج، جَرْضی. (از متن اللغة). || اندوه گلوگیر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج). اندوه و آب دهان که از غصه زاید. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). اندوه مرگ. (از تاج از ذیل اقرب الموارد).
- امثال: حال الجریض دون القریض؛ دربارهء کسی گویند که او را در امری مانع پیش آید. جریض بمعنی اندوه و غصه و قریض بمعنی شعر و حال بمعنی منع است و این مثل برای آن آرند که شخص بر کاری که نمیتوانسته انجام دهد، آنگاه توانا شود که مفید نباشد. و اصل مثل از اینجا است که جوشن کلابی بر اثر اینکه پدرش او را از شعر گفتن منع کرده بود، سخت مریض و مشرف بهلاکت شد. دل پدر وی بر حال او بسوخت و گفت: بگو آنچه دوست میداشته ای و جوشن گفت: «حال الجریض دون القریض». (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از مجمع الامثال میدانی ص 167).
|| حرکت فکها بهنگام مرگ. (از تاج العروس از ذیل اقرب الموارد). || نشخوار ستور. (مهذب الاسماء نسخهء خطی).

جریعة.

[جُ رَ عَ] (ع اِ مصغر) مصغر جرعه. آشام اندک.
- امثال: افلت فلان جریعة الذقن او بجریعة الذقن او بجریعاتها؛ یعنی بقیهء جان او به دهانش رسید و سپس آن نجات یافت. این مثل در حق شخصی گویند که قریب بهلاک باشد و بعد از آن نجات یابد. (از منتهی الارب) (از متن اللغة) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). مؤلف لسان گوید: یعنی مرگ به وی نزدیک شد، چنانکه آب به ذقن و اضافهء آن به ذقن بدان جهت است که حرکت و جنبش ذقن دلیل بر نزدیکی زهاق روح است. و آنکه «بجریعة الذقن» روایت کرد، با را بمعنی مع آورده است، چنانکه در «اشتری الدار بآلاتها»؛ یعنی با آلات آن. و آنکه «جریعة الذقن» بدون باء گفته، جریعه را منصوب به حال دانسته و در حقیقت چنین بوده: «افلت قاذفاً جریعة الذقن». و افلت معنای لازم دارد و به روایت ابوزید اصل جمله «افلتنی جریعة الذقن» است و بر این روایت فعل افلت متعدی است، به این معنی که مرا رهایی و نجات داد و ممکن است فعل لازم باشد و کلمهء «مِنْ» در تقدیر باشد. (لسان از اقرب الموارد).
|| بمعنی رمه که از گوسفند باز کنند. (یادداشت مؤلف).

جریف.

[جَ] (ع ص، اِ) درختهای خشک نوعی از انجیر. (منتهی الارب) (آنندراج) (از متن اللغة). درختهای خشک. (ناظم الاطباء). || افانیهء خشک. (منتهی الارب) (آنندراج). افانیهء خشک که رنگ آن مانند دانهء خشک شدهء پنبه است. (از متن اللغة). نوعی از انجیر و افانیهء خشک(1). (ناظم الاطباء). جَرْف. (از متن اللغة). رجوع به این کلمه شود.
(1) - در ناظم الاطباء، قسمت اخیر معنی اول جزء معنای دوم قرار داده شده است، در صورتی که اصل معنی، درختهای خشک نوعی از انجیر است که تحریف شده است.

جریقان.

[جَ] (اِخ) مزرعه ای است از مزارع کوهپایهء کرمان. (مرآت البلدان ج 4 ص 225).

جریقة.

[جَ قَ] (اِخ) تلفظ عربی ژریکا(1) نام بلده ای است در مرکز جنوبی اراغون یا اراگون از بلاد اندلس. در این بلده آثار حصن باستانی عربها وجود دارد و خط آهن از آنجا به سایر نواحی بلنسیه ادامه می یابد. جقوم (ژیم)(2) اول در سال 1335 م. این شهر را متصرف شد. (از الحلل السندسیة ج 2 ص 100).
(1) - Gerica.
(2) - Jaime Fabrer.

جریک.

[جِ] (اِ) بظاهر محرف چریک و بمعنای آن است : و مؤن حشر و جریک و اثقال و زواید عوارضات از آنجا مرتفع کرد. (جهانگشای جوینی).

جریک آقاج.

[] (اِخ) دهی است از دهستان دستجرد از بخش دستجرد خلجستان از شهرستان قم. این ده در دوازده هزارگزی جنوب باختر دستجرد و پانزده هزارگزی شمال راه شوسهء قم به اراک واقع شده. محلی است کوهستانی و سردسیر و صدویک تن سکنه دارد. آب آنجا از قنات تأمین میشود و محصول آن مختصری غلات و باغات انگور و بادام و بن شن و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. و از طریق زیزکان بسختی میتوان ماشین برد. مزرعهء کورچشمه جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

جری کردن.

[جَ کَ دَ] (مص مرکب)گستاخ ساختن. رو دادن. (یادداشت مؤلف).

جریم.

[جَ] (ع ص، اِ) گناهکار. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة). جارِم. (متن اللغة). رجوع به جارم شود. || فراهم آورندهء چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || خرما یا انگور بریده. (آنندراج) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة). ج، جِرام. (منتهی الارب) (آنندراج). || خرمای خشک. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء نسخهء خطی) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة). ج، جِرام. (منتهی الارب) (آنندراج). || خستهء خرما. (منتهی الارب). استهء خرما. (مهذب الاسماء نسخهء خطی) (آنندراج). هستهء خرما. (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از ذیل اقرب الموارد). ج، جِرام. (منتهی الارب) (آنندراج). || بزرگ تن کلان سال. (آنندراج) (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ج، جِرام. (منتهی الارب). تناور. (مهذب الاسماء). بزرگ جسم. تن بزرگ. (از متن اللغة). یقال: «جلة جریم»؛ ای عظیمة الاجرام. (از اقرب الموارد). || شتران بزرگ. (از متن اللغة). || جرمانه. (از غیاث اللغات). || بریده از بن. (غیاث اللغات از منتخب و شارح). || گل کشتی. (غیاث اللغات). || حفره ای که هستهء خرما در آن خرد کنند. (از متن اللغة). آنچه هستهء خرما را با آن خرد کنند. (از اقرب الموارد). || در لغت حجاز بمعنی مد (واحد وزن) است. (از متن اللغة) (از ذیل اقرب الموارد). یقال: «اعطیته کذا و کذا جریماً».

جریمت.

[جَ مَ] (ع اِ) جریمة. گناه : مثال داد تا کنیزک را که جریمت و تهمت به شاهزاده اضافت کرده بود و به جنایت و بی دیانتی منسوب گردانیده، فضیحت و رسوای خلق گردانند. (سندبادنامه ص 322).رجوع به جریمة شود.

جریمة.

[جَ مَ] (ع اِ) گناه. (غیاث اللغات) (منتهی الارب) (آنندراج). بسیار شر. (زمخشری) (مهذب الاسماء) (دهار). گناه. جنایت. یقال: «اخذ زید بجریمته». (از اقرب الموارد). جرم. ذنب. اثم. جریمت. ج، جَرائم. (منتهی الارب) (آنندراج) (متن اللغة) : هرکه بر درگاه پادشاهان بی جریمه جفا دیده باشد... پادشاه را تعجیل نشایست فرمود در فرستادن او بجانب خصم. (کلیله و دمنه). بر فرزند من چنین غدری سگالیدی و چنین جریمه ای ارتکاب نمودی. (سندبادنامه ص 323). || فرزند پسین. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). || آنکه برای اهل خود کسب کند. (منتهی الارب) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). یقال: فلان جریمة اهله؛ ای کاسبهم. (منتهی الارب). || یکی جریم. یک خرمای خشک و یک هستهء خرما. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة) (از منتهی الارب). و رجوع به جریم شود. || مؤنث جریم بمعنی گناه کار و مجرم. (از منتهی الارب) (از متن اللغة). || در تداول عامه، تاوان. آنچه از نقد ستانند از مجرم. جزای نقدی. کیفر مالی. و در آنندراج آمده: و فارسیان بمعنی تاوان گرفتن استعمال نمایند. و این مجاز است. خان آرزو می فرمایند بمعنی تاوان جرمانه است نه جریمة و درین تأمل است :
سزاست گرچه صدفهاش را ز در پر کرد
اگر جریمه کند بحر ابر نیسان را.
واله هروی (از آنندراج).

جریمة.

[جَ مَ] (اِخ) ابن جازم. از ارکان دولت و امنای هارون الرشید بود. (از حبیب السیر چ تهران ص284).

جریمه دار.

[جَ مَ / مِ] (نف مرکب)گناهکار. مذنب. مجرم. آنکه جرم دارد: مگر ما جریمه داریم؟

جریمی قلندر.

[] (اِخ) مؤلف مجالس النفائس آرد: طالب علمی بوده از ولایت سمرقند و شعر او ترکی است. مطلع یکی از اشعار وی این است:
نیجه بیغلای شمع دیک هجر نیکد دایارم کیجه لار
آه کیم گوید وردی داغ انتظارم کیجه لار.
(از مجالس النفائس ص 214).

جرین.

[جَ] (ع اِ) آرد و مانند آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). جُرن. (اقرب الموارد). رجوع به جرن شود. || خرمنگاه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة) (نصاب الصبیان). جُرن. (اقرب الموارد). رجوع به این کلمه شود. || جای خرما خشک کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (غیاث اللغات) (مهذب الاسماء نسخهء خطی) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). جُرُن. (منتهی الارب) (متن اللغة) (آنندراج).

جرین.

[جُ رَ] (ع اِ مصغر) مصغر جرن بمعنی جائی که در آن خرما خشک کنند.

جرین.

[جُ رَ] (اِخ) نام موضعی است میان سواج و نیر در لعباء از اراضی نجد. (از معجم البلدان).

جرین.

[جَ] (اِخ) دهی است از دهستان خدابنده لو از بخش قیدار از شهرستان زنجان. این ده در 27هزارگزی جنوب خاوری قیدار و 20هزارگزی راه مالرو عمومی قرار دارد. محلی است کوهستانی و سردسیر و 921 تن سکنهء شیعی مذهب دارد. محصول آن غلات، بن شن، قلمستان، انگور و میوه جات و شغل اهالی زراعت و قالیچه و گلیم و جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

جرین.

[] (اِخ) قریه ای است از قرای بزینه رود زنجان قدیم النسق ملکی خرده مالک از طایفهء اینانلو هوایش ییلاق و زراعت آن دیمی و آبی است و از رودخانه مشروب میشود و صیفی کاری هم میکنند. این قریه چهل وپنج خانوار سکنه دارد. (از مرآت البلدان ج 4 ص 225).

جریناباد.

[] (اِخ) از رستاق فاسان است. (از تاریخ قم ص 118).

جرین برین.

[] (اِخ) از دهات شاه کوه و ساور. (از ترجمهء سفرنامهء مازندران ص 169).

جرین ده.

[ ] (اِخ) دهی است از توابع کلارستاق واقع در ناحیهء کوهستان غربی بیجیو (یجیده نو). (از ترجمهء سفرنامهء مازندران ص 146).

جرینکان.

[] (اِخ) از دیههای وادی اسحاق است. (از تاریخ قم ص 139).

جرینکان.

[] (اِخ) از دیههای وراردهان. (از تاریخ قم ص 137).

جرینکان الدیرخان.

[] (اِخ) از رستاق وره و طسوج ارونجرد. (از تاریخ قم ص 116).

جرینی.

[جُ رَ] (ص نسبی) نسبت است به جریه که بطنی از سلول است. (از انساب سمعانی).

جریوا.

[] (اِخ) از دیههای کوزدر. (از تاریخ قم ص 141).

جریوز.

[ ] (اِ) بقلهء یمانیه. (از تذکرهء داود ضریر انطاکی ص 108).

جریون.

[جِرْ] (اِخ) تلفظی است از ژریون(1). رجوع به این کلمه و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Geryon.

جریة.

[جَ ری یَ] (ع ص، اِ) بقولی تأنیث جَریّ بمعنی وکیل و رسول و ضامن و خادم و اجیر. (از متن اللغة) (از ذیل اقرب الموارد). ولی بقول اکثر مذکر و مؤنث و مفرد و جمع در آن یکسان است. رجوع به جری شود.

جریة.

[جِرْ ری یَ](1) (ع اِ) حوصله و چینه دان مرغ. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). سنگ دان مرغ. (منتهی الارب). جَریئَة در تمام معانی. (از منتهی الارب).
(1) - در متن اللغة این کلمه بتخفیف را ضبط شده است.

جریة.

[جِرْ یَ] (ع اِمص) روانی آب و مانند آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از ذیل اقرب الموارد). یقال: «ما اشد جریة هذا الماء و ما احسن جریة القلم». (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). || (مص) رفتن آب. (از تاج المصادر بیهقی). روان شدن آب. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). و منه: «نهر سریع الجریة». (از اقرب الموارد). جَرْی. جَرَیان. (متن اللغة) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

جریة.

[ ] (اِ) به هندی اسم عصفور است. (تحفهء حکیم مؤمن).

جز.

[جُ] (حرف اضافه) غیر. (بهار عجم). (از غیاث اللغات) (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (ترجمان القرآن عادل بن علی). این لفظ مخفف «جدا از» است چنانکه در پاژند جداژ است. (فرهنگ نظام). در پهلوی یوت(1)، جدا و در یهودی ایرانی جود(2) و در پازند جَد(3)هم ریشهء جذ و جدا، کلمهء استثنا است بمعنی مگر. به استثنای. غیر از. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). دون. الا. سوا. بید. سوای. عدا. گذشته. مگر. (بهار عجم) (غیاث اللغات). از آنچه در بهار عجم و غیاث اللغات آمده برمی آید که جز هرجا بمعنی غیر باشد اسم و چون به معنی مگر بکار رود حرف و ادات استثناء است. مؤلف غیاث اللغات آرد: لفظ «جز» بدون واو کلمهء فارسی است و همه جا بمعنی لفظ غیر است، مگر بخلاف لفظ غیر مقطوع الاضافت باشد، یعنی بکسر که علامت اضافت است مستعمل نمیشود چنانچه نظامی فرماید :
جز آن کز سخن برنشانم گلی
بر آن گل زنم ناله چون بلبلی.
(غیاث اللغات از بهار عجم).
ناز اگر خوب را سزاست بشرط
نسزد جز ترا کرشمه و ناز.رودکی.
جز به مادندر نماند این جهان کینه جوی
با پسندر کینه دارد همچو با دختندرا.
رودکی.
بر دل مکن مسلط گفتار هر لتنبر
هرگز کجا پسندد افلاک جز ترا سر.
شاکر بخاری.
ستد و داد مکن هرگز جز دستادست
که پسادست خلاف آرد و صحبت(4) ببرد.
ابوشکور.
سخن کاندرو سود نه جز زیان
نباید که رانده شدن بر زبان.ابوشکور.
جز این بودم امید و جز این داشتم الجخت
ندانستم کز دور گواژه زندم بخت.کسائی.
جز تلخ و تیره آب ندیدم در آن زمین
حقا که هیچ بازندانستم از زگاب.بهرامی.
بدنیا و گوهر نباشند شاد
نجویند نام و نشان جز به داد.فردوسی.
بدو گفت خسرو جز این نیست رای
که با توشه باشیم و با رهنمای.فردوسی.
نه با آنْش مهر و نه با اینْش کین
نداند کس این جز جهان آفرین.فردوسی.
دل و گرز و بازو مرا یار بس
نخواهم جز ایزد نگهدار کس.فردوسی.
تو پیمان همی داری و رای راست
ولیکن فلک را جز اینست خواست.
فردوسی.
ستد و داد جز به دستادست
داوری باشد و زیان و شکست.لبیبی.
تیز شد عشق و در دلش پیچید
جز غریو و غرنگ نبسیجید.عنصری.
تا توانی شهریارا روز امروزین مکن
جز بگرد خم خرامش جز بگرد دن دنه.
منوچهری.
مشرق او را شد و مغرب او را شده گیر
هرکه را شرق بود غرب جز او را نشود.
منوچهری.
شاهی بزرگواری کو را بهیچ کاری
از کس نخواست باید جز از خدای یاری.
منوچهری.
روی ندارد گران از سپه و جز سپه
مال ندارد دریغ از حشم و جز حشم.
منوچهری.
پوشیده مشرفان داشت از قبیل غلامان.... و مطربان و جز ایشان. (تاریخ بیهقی ص 116). خداوند داند که مرا در چنین کارها غرض نیست جز صلاح هر دو جانب نگاه داشتن. (تاریخ بیهقی). امیر گفت... من از وی خشنودم.... پس از این کسی را زهره نباشد که سخن وی گوید جز نیکوئی. (تاریخ بیهقی). گفتم این کار را درمان چیست؟ گفت: جز آن نشناسم که تو هم اکنون به نزدیک افشین روی. (تاریخ بیهقی). من چه مرد آن کارم که جز نابکاری را نشایم. (تاریخ بیهقی).
بهاری بدی چون نگار بهشت
نمانی کنون جز به پژمرده کشت.اسدی.
مرا از تو فرخنج جز درد نیست
چو من سوخته در جهان مرد نیست.اسدی.
فردا نروم جز بمرادت
بجای سه بوسه دهمت شش
شادی چه بود بیشتر از این
خامش چه بوی بیا و بخرش.
؟ (از حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).
دانست باید این و جز این زیرا
دانسته به بود ز ندانسته.ناصرخسرو.
جز براه سخن چه دانم من
که حقیری تو یا بزرگ و خطیر.ناصرخسرو.
رازیت جز آن گفت کآن چنانی
بلخیت نه آن گفت کآن بخاری.ناصرخسرو.
شاید اگر نیست بر در ملکی
جز بدر کردگار بار مرا.
ناصرخسرو.
دختران را جز با کسانی کی از اهل ایشان بودند مواصلت نکردندی. (فارسنامهء ابن البلخی ص 98). و بفرمود تا جز مردم اصیل صاحب معرفت را هیچ نفرمودندی. (فارسنامهء ابن البلخی ص 93).
یکی بیت نغز است مر رودکی را
که اندر جهان تو سزاوار آنی
نه جز عیب چیزیست کآن تو نداری
نه جز غیب چیزیست کآن تو ندانی.
امیرمعزی.
جز در کف کلیم عصا کی شود چو مار.
امیرمعزی.
جز بموضع بجا نیاید جود.سنائی.
چون آن دوراندیش بخانه رسید در دست خودش از آن گنج جز حسرت و ندامت ندید. (کلیله و دمنه). بزرجمهر جز جامه هیچ چیزی قبول نکرد. (کلیله و دمنه). از وی [ عمر ] جز تجربت و ممارست عوضی نماند. (کلیله و دمنه).
جز غم بنام اهل حقایق نیافتم
سرتابسر جریدهء انعام روزگار.ظهیر.
کاشکی جز تو کسی داشتمی
یا بتو دسترسی داشتمی.خاقانی.
زن نیک بود ولی زمانی
تا جز تو نیافت مهربانی.
نظامی (از تاریخ طبرستان ابن اسفندیار).
به ز خرابی چو دگر کوی نیست
جز بخرابی شدنم روی نیست.نظامی.
جز یک نظر بدو نتوان دید زآنکه نیست
امکان بازگشتن از آن رخ نگاه را.نظامی.
ور زانکه دیگری را بر ما همی گزیند
گو برگزین که ما را جز تو گزین نباشد.
سعدی.
نفس خروس بگرفت که نوبتی بخواند
همه بلبلان بمردند نماند جز غرابی.سعدی.
دوست دارم که کست دوست ندارد جز من
حیف باشد که تو در خاطر اغیار آیی.
سعدی.
تو خواهی آستین افشان و خواهی روی در هم کش
مگس جائی نخواهد رفت جز دکان حلوائی.
سعدی.
یاد باد آنکه صبوحی زده در مجلس انس
جز من و یار نبودیم و خدا با ما بود.حافظ.
بطلب یافت نشان از لب شیرین فرهاد
ره سوی لعل نبردند بجز کوه کنان.خجندی.
خود بگو جز تلخکامی چیست حاصل بحر را
زین گهر پروردن و زین در و مرجان داشتن.
قاآنی.
جز انده نزاید خاطر اندوهگین.ادیب.
حبر؛ دانشمندان یهود و جز یهود. (السامی فی الاسامی).
|| استثنای خاصی است در زبان فارسی که پیش قدما شایع بوده و اغلب با که آمده نظیر استثنای منقطع عربی به معنی جزکه. بجز. غیر از. جز. چنانکه در ابیات زیر. (یادداشت مؤلف) :
گفتم که ارمنی ست مگر خواجه بوالعمید
کو نان گندمین نخورد جز که سنگله(5).
بوذر.
هیچ راحت می نبینم در سرود رود تو
جز که از فریاد و زخمه ت خلق را کاتوره است.
رودکی.
جز پند حکیم و علم کی راند
صفرای جهالت از سرت آلو(6).ناصرخسرو.
- بجز؛ بغیر. غیر از. سوای. عدای. فقط :
همی ز آرزوی ... خواجه را گه خوان
بجز زویج نباشد خورش بخوانش بر(7).
معروفی.
ای مسلمانان میلاوه که دارد بازا
بجز آنکس که بود سفله دل و غمازا.
ابوالعباس (از صحاح الفرس).
تا آنگه که بگویند که خدای عز و جل یکی است و بجز از وی خدای نیست چون بگویند تیغ از گردن ایشان بیوفتاد. (ترجمهء تفسیر طبری).
نفرمود ما را بجز راستی
که دیو آورد کژی و کاستی.فردوسی.
ز هر خاشه ای خویشتن پرورد
بجز خاشه او را چه اندرخورد.فردوسی.
سپهبد چه شادان بدی چه دژم
بجز با سیاوش نبودی بهم.فردوسی.
نباشد بجز اهرمن بدکنش
که یزدان بسوزد به آتش تنش.فردوسی.
همی نالد از مرگ اسفندیار
ندارد بجز ناله زو یادگار.فردوسی.
بجز عمود گران نیست روز و شب خورشش
شگفت نیست از او گر شکمْش کاواک است.
لبیبی.
هر کو بجز از تو بجهانداری بنشست
بیدادگر است ای ملک و بی خرد و مست.
منوچهری.
شاهی که بر او هیچ ملک چیر نباشد
شاهی که شکارش بجز از شیر نباشد.
منوچهری.
بجز مرگ امید پیران چه چیز.اسدی.
باد و ابرند ولیکن عقلا و حکما را
بجز از عدل نیارند بجز علم نبارند.
ناصرخسرو.
میان ما بجز این پیرهن نخواهد ماند
و گر حجاب شده تا بدامنش بدرم.حافظ.
- جز از؛ فقط. غیر از. بمجاز علاوه بر :
تا جز از بیست وچهارش نبود خانهء نرد
همچو در سی ودو خانه است نهاد شترنگ.
نجاری (از فرهنگ اسدی).
جز از ایزد توام خداوندی
کنم از دل بتو بر افدستا.دقیقی.
گمان مبر که مرا بی تو جای هال بود
جز از تو دوست گرم خون من حلال بود.
دقیقی.
بلد، شهریست که بر کران دجله نهاده و اندر وی آبهاست روان بجز از دجله. (حدود العالم).
بدین دوده اندر کدامست مه
جز از تو پسندیده و روزبه.فردوسی.
جز از پهلوان جهان زال زر
که با تخت و تاج است و با بخت و فر.
فردوسی.
جز از تو یکی داور دیگر است
کز اندیشهء برتران برتر است.فردوسی.
ز گیتی یکی کنج ما را بس است
که تخت مهی را جز از ما کس است.
فردوسی.
جز از راستی هرکه جوید ز دین
بر او باد نفرین بی آفرین.فردوسی.
مبادا جز از نیکوئی در جهان
ز من در میان کهان و مهان.فردوسی.
شاهی بزرگواری کو را بهیچ کاری
از کس نخواست باید جز از قدیر یاری.
منوچهری.
و در مجلس چند قول آن روز بشنود از من و جز از من. (تاریخ بیهقی).
باد و ابرند ولیکن عقلا و حکما را
بجز از عدل نیارند و بجز علم نبارند.
ناصرخسرو.
فاضل نشود کسی جز از فاضل.
ناصرخسرو.
|| (اِ) قسمی است از جامهء ابریشمی. (غیاث اللغات).
(1) - yut.
(2) - jwd.
(3) - jad. (4) - ن ل: الفت.
(5)- نان ارزن.
(6) - در ابیات مزبور استثنای بهمان معنی معمول بکار رفته جز اینکه جمله منفی است و بالنتیجه مستثنی معنی مثبت میدهد.
(7) - ن ل: همی ز آرزوی ایر خواجه را گه خوان
بجز زونج نباشد خورش بخوانش بر.

جز.

[جُ] (از ع، اِ) مخفف جزء بهمزهء عربی است بمعنی پارهء چیزی و چون آنرا مضاف نمایند بچیزی بجای همزه واو نویسند و گویند جزو طلا هم طلاست و همچنین جزو بدن و جز آن. (بهار عجم) (از غیاث اللغات) (از آنندراج). در عبارت عربی بهمزه خوانند و در عبارت فارسی بدون همزه مگر در عبارت عربی این همزه اگر مضموم باشد بصورت «واو» نویسند چنانکه هذا جزؤک و اگر مکسور باشد بصورت «یا» نویسند چنانکه مررت الی جزئک و اگر مفتوح باشد بصورت «الف» نویسند چنانکه رأیت جزأک. و در عبارت فارسی که لفظ جز بدون همزه نویسند چون آنرا مضاف نمایند، بجای همزه «واو» نویسند چنانکه گویند «جزو بدنست». (از غیاث اللغات). مأخوذ از تازی، مخفف جزء. (ناظم الاطباء).

جز.

[جِ] (اِ) دنبهء برشته شده باشد که بر روی آش آرد ریزند. (برهان) (ناظم الاطباء) (لغت محلی شوشتر) (فرهنگ نظام) (آنندراج). جَزدَر. جِزدَر. جِزِغ. (برهان). جُزغاله و جِزغاله در لهجهء خراسان. رجوع به این کلمات شود. || درد جای زخم یا سوخته. (فرهنگ نظام). || کنایه از آزار دادن مردم. (لغت محلی شوشتر نسخهء خطی): فلان فلان را جزید؛ او را سوخت و آزار داد. || کوله خاس. (یادداشت مؤلف). رجوع به کوله خاس شود.

جز.

[جَ] (اِ) جزیرهء کنار دریا و میان دریا را گویند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). مفرس و مخفف جزیرهء عربیست(1) که زمین خشک محاط به آب باشد. (فرهنگ نظام) :
به بازارگانی برفتم ز جز
یکی کاروان دیدم از خز و بز.فردوسی.
چو با مهرگانی بپوشیم خز
به نخجیر باید شدن سوی جز.فردوسی.
ز برقوه وز نامداران جز
ببردند بسیار دیبا و خز.فردوسی.
گویا مقصود گز یا بندرگز باشد. (فرهنگ لغات شاهنامهء شفق). ولف در فهرست خود، کلمهء جز را که گاهی بتشدید دوم استعمال شده، سرزمین بین النهرین دانسته است. (از حاشیهء برهان چ معین). رجوع به جَزّ شود. || قنفذ. (محمودبن عمر).
(1) - معقول بنظر نمیرسد که مخفف جزیره باشد. (از فرهنگ لغات شاهنامهء شفق ص 101 و حاشیهء برهان چ معین).

جز.

[جَ / جَزز] (اِخ) نام کشوری که مابین فرات و دجله واقع شده و به تازی الجزیره و مردم فرنگ مزوپوتامی گویند. (ناظم الاطباء). و بعقیدهء ولف در ابیات زیر مقصود از جز بین النهرین است :
به بازارگانی برفتم ز جز
یکی کاروان دارم از خز و بز.فردوسی.
ز برقوه وز نامداران جز
ببردند بسیار دیبا و خز.فردوسی.
بیابان که من دیده ام زیر جز
شده چون نی نیزه بالای گز.فردوسی.
چو ما مهرگانی بپوشیم خز
به نخجیر باید شدن سوی جز.فردوسی.
بگوید که در شهر برقوه و جز
گر از گوهر و زر و دیبا و خز.فردوسی.
برفتند بازارگانان شهر
ز جز و ز برقوه مردم دو بهر.فردوسی.

جز.

[جَزز] (ع مص) فریز کردن موی و بریدن و کندن گیاه. (ناظم الاطباء) (از منتهی الارب). بریدن مو و پشم و گیاه و درخت خرما و کشت و امثال آن. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از آنندراج). بریدن مو و گیاه خشک. (شرح قاموس). بریدن پشم از گوسفند. (تاج المصادر بیهقی). || قطع کردن و آن معنی اصلی است. (از متن اللغة). || درودن کشت و بریدن خرما از نخل. (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). درودن گندم و خرما و مانند آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). جَزاز. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (متن اللغة). جِزاز. (متن اللغة). || به وقت درو رسیدن خرمابن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة). جِزاز. جَزاز. (متن اللغة). || خشک گردیدن و رسیدن خرما. (از متن اللغة) (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). جُزوز. (از متن اللغة) (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || (اِ) پاره ای از شب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (شرح قاموس).

جز.

[جَزز / جِزز] (اِ) در لهجهء شیرگاه و نور، بوتهء جنگلی که همیشه سبز است. لیکن در رامیان مَندُل و در مینودشت منذول نامند. (یادداشت مؤلف) در نور این نام را به روسکوس هیرکانوس(1) دهند. (یادداشت مؤلف). در لهجهء مازندران نام درختچه ای است که در کلیهء نقاط مرطوب شمال فراوان است. این درختچه را در طوالش و رودسر، چوست و چشت و در آستارا، هس و در رشت، کول، کول کیش و کوله خاس و در بعضی نقاط طالش، پُل می نامند. (از جنگل شناسی ج 1 ص 280).
(1) - Ruscus hyrcanus.

جز.

[جِزز] ( ) جز نمک بودن؛ سخت شور بودن بحدی که گوئی خود نمک است. عین نمک. تمام نمک. بالتمام نمک. چنانکه گویند: این پنیر جز نمک است. (یادداشت مؤلف).
- جِزِّ جگر زدن؛ دل سوختن.

جز.

[] (اِخ) قریه ای است از قرای بلوک کرمان. (از مرآت البلدان ج 4 ص 225).

جز.

[] (اِخ) قریه ای است از قرای معمور استرآباد و خالصهء دیوان اعلی است. هوای آن ییلاق است و از آب رودخانه مشروب میشود و چشمه ای دارد که بسیار کم آب است. (از مرآت البلدان ج 4 ص 225).

جز.

[] (اِخ) قریه ای است از قرای بلوک آبادهء اقلید (کذا) فارس و صنعت مردم آنجا جعبه سازی و قاشق سازی است و در این کار کمال استادی و مهارت را دارند. (از مرآت البلدان ج 4 ص 225).

جز.

[جَ] (اِخ) بندر مشهور استرآباد است که بهترین بنادر بحر خزر بشمار است. (از مرآت البلدان ج 4 ص 225).

جز.

[جَزز] (اِخ) دهی است به اصفهان. (منتهی الارب) (آنندراج). دهی است به اصفهان معرب گز. (شرح قاموس) (ناظم الاطباء). از قرای اصفهان است که ابوحاتم محمد بن ادریس امام حنبلی از آنجا است. (از معجم البلدان). دیهی است از ناحیت برخوار از توابع اصفهان و این ناحیت را آب از کاریز است. (از نزهة القلوب ج 3 ص 51). صنیع الدوله آرد: جز، معرب گز است و آن قریهء بسیار معتبریست در سه فرسخی اصفهان سر راه طهران و آب آن از قنات و مایل به شوری است و هرگونه حاصل آن وافر و خوب است و ابنیهء عالی از مسجد و حمام و غیره دارد که به بناهای شهری بیشتر شبیه است و آثار قدیمه در آن یافت میشود و معلوم است که عظمت و اعتبار آن در قدیم از حال (زمان مؤلف) بیشتر بوده. کاروان سرائی دارد که منزلگاه قوافل است و با آبادی مقداری فاصله دارد و از کاروان سراهای بسیار محکم و ممتاز و بنای آن از آجر است. (از مرآت البلدان ج 4 ص 225). قصبه ای است که مرکز دهستان برخوار از بخش حومهء شهرستان اصفهان است. این قصبه در هجده هزارگزی شمال اصفهان و نه هزارگزی شوسهء اصفهان به طهران قرار دارد و محلی است جلگه و معتدل و نه هزار و نودوسه تن سکنه دارد. آب آنجا از دوازده رشته قنات تأمین میشود و محصول آن غلات، پنبه، صیفی، پشم و روغن و شغل اهالی، زراعت و گله داری و صنایع دستی کرباس و قالی بافی است. این قصبه راه ماشین رو و دبستان و صندوق پست و بهداری و حدود 60 باب دکان و یک مسجد قدیمی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

جزا.

[جَ] (از ع، اِمص، اِ) پاداش. سزا. داشاد. شیان و مکافات خواه در خیر باشد یا شر. (ناظم الاطباء). عوض نیکی یا بدی. (فرهنگ نظام). پاداش. (مهذب الاسماء نسخهء خطی). کیفر. بادافراه. مجازات. پاداشن. پاداشت. شیانی. ثواب. عوض. (یادداشت مؤلف). || بمعنی پاداش نیکی و کیفر بدی دادن و با مصادر گرفتن، بخشیدن، یافتن، دادن و کردن بکار رود. رجوع به جزاء شود :
ز کاری که کردی بیابی جزا
چنان چون بود درخور ناسزا.فردوسی.
گشاید در جنگ بر ناسزا
نه زآن مزد یابد نه هرگز جزا.فردوسی.
خدا داد خواهد مر او را جزا
خورش ساخت خواهد سرش اژدها.
فردوسی.
آنرا که او همی بود اندر هوای شاه
این نعمت و کرامت و این نیکوئی جزاست.
فرخی.
کافر نعمت شد و نسپاس گشت
کافر نعمت را شدت جزاست.فرخی.
و جزا و مکافات آن مهتر، آن آمد که بازنمودم. (تاریخ بیهقی ص 254).
چه کرده ست این گوسفند ضعیف
که در کشتن او ثواب و جزاست.
ناصرخسرو.
ور زنائی کرد چون کس نیست از روی قیاس
هر دو را کشتن چو یکدیگر چرا آمد جزا.
ناصرخسرو.
نیکی بدهد در جزای نیکی
بد را سوی او جز بدی جزا نیست.
ناصرخسرو.
مدح گویم ترا بجان و مرا
نعمت از مدح تو جزا باشد.مسعودسعد.
گرچه صفاهان جزای من به بدی کرد
هم به نکوئی کنم جزای صفاهان.خاقانی.
معجز کلی فرستادت به مدح
تو جزاش از سحر اجزائی فرست.خاقانی.
خاقانیا بسائل اگر یک درم دهی
خواهی جزای آن دو بهشت از خدای خویش.
خاقانی.
سخا بهر جزا کردن رباخواریست در همت
که یک بدهی و آنگه ده جزا خواهی ز یزدانش.
خاقانی.
جزای حسن عمل بین که روزگار هنوز
خراب می نکند بارگاه کسری را.
ظهیر فاریابی.
گر همه طاعتی بجا آری
هریکی را صدت جزا بخشد.عطار.
زین لعب خوانده ست دنیا را خدا
کاین جزا لعبی است پیش آن جزا.مولوی.
کان لله بوده ای در مامضی
تا که کان الله له آمد جزا.مولوی.
زآنکه مثل آن جزای آن شود
چون جزای سیئه مثلش بود.مولوی.
عابدان جزای طاعت خواهند و بازرگانان بهای بضاعت. (گلستان).
گرت باری گذر باشد نظر بر جانب ما کن
نپندارم که بد باشد جزای خوب کرداری.
سعدی.
بده که با تو بماند جزای کردهء نیک
و گر چنین نکنی از تو بازماند هان.سعدی.
بدی را بدی سهل باشد جزا
اگر مردی اَحْسِنْ الی من أسا.سعدی.
بر تست پاس خاطر بیچارگان و شکر
بر ما و بر خدای جهان آفرین جزا.سعدی.
روا بود که چنین بیحساب دل ببری
مکن که مظلمهء خلق را جزائی هست.
سعدی.
گنبد پرصدای عالی ساز
هرچه گوئی همانْت گوید باز
چون بد و نیک را سزائی هست
گفت و ناگفت را جزائی هست
خنک آنکس که تخم نیکی کاشت
تا بر خویشتن از آن برداشت.
امیرخسرو دهلوی.
هرچند کز برای جزا بایدت مدیح
والله که بر مدیح نخواهم ز تو جزا.
خلق از جزای خیر تو کردن مقصرند
پروردگار خلق تواند جزای تو.؟
-امثال: جزای گران فروش نخریدن است.
|| در اصطلاح حقوقدانان، رشته ای از حقوق عمومی است که حاوی قواعد و قوانینی است که انواع جرم و اجرای مجازات را در کشور، تنظیم و تنسیق میکند و هدف آن جلوگیری از عملیاتی است که مخل نظم اجتماعی محسوب میشوند. و به دو قسمت حقوق شکلی جزا و حقوق ماهیتی آن تقسیم میشود که اولی آئین دادرسی کیفری و دومی را حقوق ماهیتی جزاء گویند. رجوع به حقوق جزا و قانون مجازات عمومی و حقوق جنائی عبدالحسین علی آبادی ج 1 شود.

جزء .

[جَزْءْ] (ع مص) بخش کردن و پاره پاره نمودن. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). پاره پاره کردن. (دهار) (ناظم الاطباء). تقسیم و تجزیه کردن. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). || محکم بستن. (از متن اللغة) (از ناظم الاطباء) (از منتهی الارب) (از ذیل اقرب الموارد از قاموس). || جُزء چیزی را گرفتن. (از ذیل اقرب الموارد). || بسنده کردن و قناعت کردن به چیزی. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة) (از ناظم الاطباء) (آنندراج). جُزء. (از متن اللغة). رجوع به جُزء شود و بدین معنی با باء آید، چنانکه در «جزأ بالشی ء»؛ بسنده کرد به آن چیز. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || ساقط کردن، چنانکه در «جزأ الشعر»؛ یعنی ساقط کرد تمام یک جزء از آن شعر را. (ناظم الاطباء) (از منتهی الارب). || (اصطلاح عروض) حذف کردن دو جزء از یک بیت است همچون حذف کردن عروض و ضرب و آن را مجزو نامند. (از تعریفات جرجانی). و نزد اهل عروض، ساقط کردن ضرب و عروض است از بیت و شعری را که جَزْء در آن روی داده مجزو نامند و اصل بحر مقتضب چهار «مستفعلن مفعولاتُ» باشد و آن بحر در شعر عرب جز بصورت مجزو نیاید. در کتاب عروض سیفی اینچنین ذکر شده است و در برخی از رسائل عروض عربی چنین آمده: مجزو یک بیت شعر است که جزء از آن افتاده باشد، خواه سداسی و خواه رباعی باشد. و برگشت هر دو به یک امر است و مؤید این معنی گفتهء صاحب عنوان الشرف است که گوید: مجزو بیتی را گویند که عروض و ضرب آن ساقط شده باشد. لیکن در رسالهء قطب الدین سرخسی آمده که: جَزْء ناقص بودن یکسوم اجزاء بیت باشد و بنابراین جزء جز در بحر مسدس متصور نیست. (از کشاف اصطلاحات الفنون).

جزء .

[جُزْءْ] (ع اِ) پاره و بخش. (آنندراج) (منتهی الارب) (از کشاف اصطلاحات الفنون). پاره. (ترجمان القرآن عادل بن علی). چیزیست که کل متقوم است یعنی بعض. (دهار). نصیب و پاره ای از شی ء. (از متن اللغة). بخش و واچدا و واچشا و حصه و بهره و قسمت و ذره و ریزه و یک قسمت از چند قسمت. (ناظم الاطباء). برخ. لخت. برخی. نصیب. بعض. بهر. بهره. قسم. قطعه. پاره ای از کل. مقابل کل. ضد کل. آنچه از او و غیر او کل ترکیب شود. (یادداشت مؤلف). جَزْء. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ج، اَجْزاء. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد) (متن اللغة). || یک قسمت از سی قسمت قرآن. (ناظم الاطباء). قرآن را بر سی قسمت تقسیم کرده اند و هر قسمتی را جزء خوانند و هر جزء چهار حزب است. (از یادداشت مؤلف). || آنچه امروز خارج قسمت گویند : حصت مردی از آن پنج درم باشد و این را قسم خوانند و نیز جزء خوانند. (از التفهیم بیرونی).
- جزء اوّل از قصیده و غزل؛ صدر آن.
- جزء بیست ونهم؛ در تداول عامه، کنایه از آخرین قسمت. آنچه بعد از همهء اجزاء بحساب درآید. کم اهمیت ترین قسمت.
- جزء لایتجزی؛ جزئی که قسمت پذیر نباشد. رجوع به ترکیب مذکور شود.
- مستخدم جزء؛ پیشخدمت و اطاقدار و سرایدار و مانند آنان. (از یادداشت مؤلف).
|| مؤلف کشاف اصطلاحات الفنون آرد: و در اصطلاح علما به معانی زیر بکار میرود: || آنچه از او و غیر او شی ء (کل) ترکیب می یابد، خواه در خارج موجود باشد یا در عقل، مانند جنس و فصل، چه هر دو از اجزاء عقلیة (اجزاء ترکیب کنندهء نوع) اند. ولی متکلمان جزء اعم و جزء مساوی را که محموله قرار میگیرند، جزء نخوانند، بلکه امثال آن را وضع گویند. || و بعضی اجزاء خارجی را جزء شایع گویند مانند ثلث و ربع (یک سوم و یک چهارم). || چیزهائی که گاه در استعمال کل از آنها اراده شود همچون: روح و رأس و وجه و رقبة از اجزاء انسان. || جزء لایتجزی که آن را جوهر فرد نامند چنین تعریف شده: جزء لایتجزی، جوهریست دارای وضع که قسمت پذیر نیست نه در قطع و نه در کسر و نه در فرض و نه در وهم. و این معنی از دیگر معانی که در ذیل می آید عام تر است. رجوع به جزء لایتجزی شود. || دفتر یا کتابی که احادیث منقول از یک شخص در آن گرد آمده باشد. و در شرح نخبة، اجزاء اینچنین تعریف شده: نزد محدثان اجزاء بر کتابهایی اطلاق شود که در آن ها احادیث یک تن از روات گرد آمده باشد. || علت ماهیت که آن را رکن نیز گویند. || یک شانزدهم مقیاس که آن را بمجاز درجه نیز گویند. || درجه. || یک قسمت از سیصدوشصت قسمت دائره که بر روی سنگ اسطرلاب رسم میشود و آن را درجه نیز گویند. این اجزاء بمثابهء درجات معدل النهار است که آن ها را نیز اجزاء گویند. ولی مقصود منجمان از اجزاء در آنجا که جزءالاجتماع و جزءالاستقبال بکار میبرند درجات است. و ملا عبدالعلی بیرجندی در شرح زیج الغ بیگی میگوید: مراد به جزء اجتماع، جزئی است که در آن اجتماع باشد، و مراد به جزء استقبال موضع قمر است در وقت استقبال، اگر استقبال در شب باشد، و موضع آفتاب اگر آفتاب در روز باشد و اگر در یکی از دو طرف شب باشد، آن جزء که به افق مشرق اقرب بود معتبر باشد. || عدد کوچکتری که عدد بزرگتر را تمام کند (یعنی اگر عدد بزرگ بر عدد کوچک تقسیم شود زائدی نداشته باشد) همچون عدد 2 نسبت به عدد 10 که در تقسیم عدد ده تمام میشود و زائد ندارد، بخلاف عدد چهار نسبت به عدد ده (10) که در تقسیم عدد بزرگتر تمام نمی شود و زائد بر قسمت دارد. بنابراین عدد چهار یک جزء از عدد ده (10) نیست بلکه دو جزء آن است. و بدین سبب گویند عدد چهار را دو پنجم است از عدد ده. و کوتاه سخن آنکه اگر عدد کوچکتر در تقسیم عدد بزرگتر را تمام کند، عدد کوچک جزء از عدد بزرگ است. و اگر در تقسیم عدد بزرگتر تمام نشود عدد کوچکتر اجزایی است از آن. و این معنی بنابر مستفاد از گفتهء شریفی در بیان نسب مصطلح علمای حساب است، و چنین برمی آید که کلمهء جزء (در اینجا) مرادف کسر است و مؤید آن اینکه کسر اصم را جزء اصم نیز گویند. و نیز مؤید (مترادف بودن جزء با کسر) این است که عدد صحیحی که به اجزاء معینی تقسیم شود آن اجزاء را مخرج و برخی از آن را کسر گویند. || (اصطلاح عروض) چیزیست که از اصول ترکیب شود و آن را رکن نیز گویند. و اصول سبب و وتد و فاصله را گویند که جملهء «لم ار علی رأس جبل سمکة» همه را دربردارد. این چنین در عروض سیفی بیان شده است. و در برخی از رسائل عروضی عربی بهمین صورت آمده آنجا که گوید: از آنچه ذکر شد از سبب و وتد و فاصله، اجزائی ترکیب می یابد که آنها را افاعیل و تفاعیل نامند. و اصول این اجزاء در تلفظ هشت و در حکم ده باشد و آن را فواصل و ارکان و اجزاء خوانند. (و از ترکیب این اجزاء اوزان عروضی حاصل آید). و کلمهء اجزاء بر هر سه سبب و وتد و فاصله نیز اطلاق شود، چنانکه در جامع الصنایع گوید: و عرب نظائر اجزاء را بدین ترتیب آورده اند و «لم ار علی رأس الجبل سمکةً» و پارسیان کلمات متضمن این حرکات و سکنات را اجزاء نام کرده اند و چون بعضی از این اجزاء با بعضی مرکب گردد و یا مکرر شود، آن را قالب یعنی جزو بیت خوانند و عرب قالب را جزء گوید. جمع آن اجزاء است. (از کشاف اصطلاحات الفنون). و نزد علمای عروض عبارتست از آنچه برای تقطیع شایسته باشد. (از تعریفات جرجانی). و شمس قیس رازی آرد: افاعیل عروضی سه نوع باشد: سببی و وتدی و دو سبب و وتدی و فاصله یی و از تقدیم و تأخیر ارکان در ترکیب ده جزو بر هشت وزن بیرون آمد که بنای جملهء اشعار عرب و عجم بر آن است و عروضیان آن اجزا را افاعیل عروض خوانند. (از المعجم فی معاییر اشعار العجم چ مدرس رضوی ص 30). || در اصطلاح اهل تصوف کثرات و تعینات را گویند. (از کشاف اصطلاحات الفنون). || (اِمص) بسندگی. قناعت گری. (از متن اللغة). || (مص) بسنده کردن. (از متن اللغة) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و بدین معنی با «باء» استعمال شود و منه: «جزئت الابل بالرطب عن الماء جُزْءً»؛ قناعت کردند شتران از آب به گیاه تر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة). جَزْء. جُزوء. (از متن اللغة).

جزء .

[جُزْءْ] (اِخ) (رمل...) ریگزاری است که دو ماه درازی آن است و بین شجر و یبرین قرار گرفته، و افناء قبایل یمن و معد و عموم بنوخویلدبن عقیل به آنجا وارد میشوند. گویند بدین جهت آنرا بدین نام خوانده اند که در فصل بهار شتران در آنجا به گیاه تر از آب قناعت میکنند، و آب نمی طلبند، و اصمعی گوید: جزء رمل ازآن بنی خویلدبن عامربن عقیل است. (از معجم البلدان).

جزء .

[جَزْءْ] (اِخ) (نهر...) بنزدیکی عسکر مکرم در نواحی خوزستان قرار دارد. (از معجم البلدان).

جزء .

[جُزْءْ] (اِخ) نسب وی معلوم نیست (غیرمنسوب). ابن منده وی را در عداد اهل شام آورده، و طبرانی از طریق معاویة بن صالح روایتی نقل کرده که وی خدمت رسول (ص) رسید و مشکلات خود را پرسید. رجوع به الاصابة فی تمییزالصحابة شود.

جزء .

[جُزْءْ] (اِخ) ابن جزء. از مردم بلاد باهله است. رجوع به عقدالفرید ج 6 ص 81 شود.

جزء .

[جُزْءْ] (اِخ) باهلی. پسر جزءبن جزء و یکی از مردان بلاد باهله است. رجوع به عقدالفرید ج 6 ص 81 شود.

جزء .

[جُزْءْ] (اِخ) سدوسی. همان جرول سدوسی است. رجوع به جرول و الاصابة فی تمییزالصحابة شود.

جزء .

[جَزْءْ] (اِخ) ابن انس سلمی. ابن ابی عاصم او را ذکر کرده است. وی از روات بود و از طریق نائل بن مطرف... روایت دارد. رجوع به الاصابة فی تمییزالصحابة و تاج العروس شود.

جزء .

[جُزْءْ] (اِخ) ابن الجدرجان(1)بن مالک یمانی. وی از اصحاب و روات بود. و ابن منده از طریق هاشم بن محمد از وی روایت کند. رجوع به الاصابة فی تمییزالصحابة شود.
(1) - در تاج العروس «حدرجان» به حاء مهمله در اول کلمه ضبط شده است.

جزء .

[جُزْءْ] (اِخ) ابن خالد. وی صاحب اسب مشهور بنام شحمه است. رجوع به البیان و التبیین ج 3 ص 47 شود.

جزء .

[جُزْءْ] (اِخ) ابن سهیل سلمی. از روات بود. در روایتی که ابن عساکر در تاریخ خود نقل کرده ذکر او آمده است. رجوع به الاصابة فی تمییزالصحابة شود.

جزء .

[جَزْءْ] (اِخ) ابن ضرار. یکی از سه پسر ضرار بود که هر سه تن شاعر بودند، گویند: وقتی ضرار درگذشت سه پسر بنامهای: شماخ و مزرد و جزء از خود بجا گذاشت. مادر آنان که ام اوس نام داشت خواست تا با مردی بنام اوس که شاعر بود ازدواج کند. روزی که برای خواستگاری بنزد امّاوس رفته بود فرزندان وی یک یک سررسیدند و هر کدام مصراع شعری بدینسان سرودند، اول شماخ آمد و چنین گفت:
ام اویس نکحت اویسا
پس از او مزرد گفت:
اعجبها حزارة و کیسا
و آنگاه جزء گفت:
اصدق منها لجبة و تیسا.
(از البیان و التبیین ج 3 ص 243).

جزء .

[جُزْءْ] (اِخ) ابن ضرار غطفانی. مرزبانی در معجم خود او را از شعرای مخضرم دانسته و گفته است: او عمر بن خطاب را رثا کرده است. (از الاصابة فی تمییزالصحابة).

جزء .

[جُزْءْ] (اِخ) ابن عامر. صحابیست. (از تاج العروس).

جزء .

[جُزْءْ] (اِخ) ابن عباس. از روات بود. وی همان جرول بن عباس است. رجوع به جرول بن عباس و الاصابة فی تمییزالصحابة شود.

جزء .

[جُزْءْ] (اِخ) عذری. از روات بود. وی همان جرول عذری است. رجوع به جرول عذری و الاصابة فی تمییزالصحابة شود.

جزء .

[جَزْءْ] (اِخ) ابن عمر. صحابیست. (از تاج العروس).

جزء .

[جَزْءْ] (اِخ) ابن عیاش. از اصحاب است. (از تاج العروس).

جزء .

[جَزْءْ] (اِخ) ابن کعب بن ابی بکربن کلاب. فرزند وی قیس پدر قبیله ای است. (از تاج العروس).

جزء .

[جُزْءْ] (اِخ) ابن مالک اسدی. وی پسرعموی حضرمی بن... بود و هر دو شاعر و از صحابه بودند. رجوع به الاصابة فی تمییزالصحابة در ذیل حضرمی بن عامربن... و البیان و التبیین ج 3 ص 190 شود.

جزء .

[جُزْءْ] (اِخ) ابن مالک. همان جرول بن مالک جحجبی است. وی از روات بود. رجوع به جرول بن مالک جحجبی و الاصابة فی تمییزالصحابة شود.

جزء .

[جُزْءْ] (اِخ) ابن معاویة بن حصن بن عبادة بن نزال بن مرة بن عبیدبن مقاعس بن عمروبن کعب بن سعدبن زید مناة بن تمیم تمیمی سعدی. وی عموی احنف بن قیس بود. ابوعمر گوید: جزء از طرف عمر عامل اهواز بود و او را صحبتی است. ولی این گفته درست نیست زیرا من (صاحب الاصابة) بارها بیان داشته ام که در آن عصر حکومت و امارت را جز به صحابه نمیدادند. (از الاصابة فی تمییزالصحابة).

جزء .

[جَزْءْ] (اِخ) ابن وهب. از اصحاب است. (از تاج العروس).

جزءً .

[جُ ئَنْ] (ع ق) مقابل ک. از حیث پاره و بعضی و قسمت.

جزاء .

[جَ] (ع مص) پاداش دادن. (از منتهی الارب) (ترجمان القرآن عادل بن علی) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة) (از شرح قاموس) (دهار). کیفر. سزا. مجازات. مزد. || پاداش نیکی و بدی عمل کسی را دادن. (از متن اللغة). || کفایت کردن. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). || ادا کردن و پرداختن. (از شرح قاموس) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). بدل چیزی گردیدن و غنای آن بخشیدن و ادا کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). گزاردن حقی از کسی. (ترجمان القرآن عادل بن علی). و منه: «جزأت عنک شاة»؛ ای قضیت. و بنوتمیم «اجزأت عنک شاة» به همزه گویند. (از اقرب الموارد). || (اِمص، اِ) پاداش. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). پاداش بر چیزی. (از شرح قاموس) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از تاج العروس). و راغب گوید: مکافات عمل است بد باشد یا نیک. پاداش نیکی و بدی و سزاوار (کذا) اما در فارسی فرق کرده اند، در نیکی جزای گویند و در بدی سزای. (آنندراج). جازیة. (متن اللغة) (شرح قاموس) (اقرب الموارد). این کلمه در عربی اگر به «با» متعدی شود به معنی پاداش نیکی و اگر به «علی» متعدی شود به معنی کیفر بدی و اگر بنفسه متعدی باشد، به معنی پاداش نیک و بد هر دو استعمال شده است. (از تاج العروس) :فما جزاءُ من یفعل ذلک منکم الاّ خزی. (قرآن 2/85). فان قاتلوکم فاقتلوهم کذلک جزاء الکافرین. (قرآن 2/191). و ذلک جزاء الظالمین. (قرآن 5/29). انما جزاء الذین یحاربون الله و رسوله. (قرآن 5/33). ذلک جزاء المحسنین. (قرآن 5/85). والذین کسبوا السیئات جزاء سیئة بمثلها. (قرآن 10/27). قالت ما جزاء من اراد باهلک سوءً. (قرآن 12/25). و ذلک جزاء من تزکی. (قرآن 20/76). فاولئک لهم جزاء الضعف بما عملوا. (قرآن 34/37). ذلک جزاء اعداء الله النار. (قرآن 41/28). هل جزاء الاحسان الا الاحسان. (قرآن 55/60).
- جزا انداختن؛ واگذار کردن پاداش را به کسی :
جزای نیک و بد خلق با خدای انداز
که مکر هم بخداوند مکر گردد باز.سعدی.
- جزاء سیئة؛ بادافراه. کیفر. مجازات. پاداش بدی : والذین کسبوا السیئات جزاء سیئة بمثلها. (قرآن 10/27).
- جزا بخشیدن؛ عوض دادن. پاداش دادن :
گر همه طاعتی بجا آری
هر یکی را صدت جزا بخشد.عطار.
- جزا خواستن؛ پاداش طلب کردن : عابدان جزای طاعت خواهند و بازرگانان بهای بضاعت. (گلستان).
- جزا دادن؛ پاداش دادن. کیفر دادن :
خدا داد خواهد مر او را جزا
خورش ساخت خواهد سرش اژدها.
فردوسی.
یارب دوام عمر دهش تا بقهر و لطف
بدخواه را جزا دهد و نیکخواه را.سعدی.
- جزا داشتن؛ پاداش یا مکافات داشتن :
ستم از غمزه میاموز که در مکتب عشق
هر عمل اجری و هر کرده جزائی دارد.
حافظ.
- جزا کردن؛ پاداش و کیفر دادن :
گرچه صفاهان جزای من به بدی کرد
هم به نکوئی کنم جزای صفاهان.خاقانی.
- جزا یافتن؛ پاداش یا کیفر عمل یا چیزی دیدن :
ز کاری که کردی بیابی جزا
چنان چون بود درخور ناسزا.فردوسی.
گشاید در جنگ بر ناسزا
نه زآن مزد یابد نه هرگز جزا.فردوسی.
نکوئی مجو از کس و پس نکوئی
چنان کن که از کس جزائی نیابی.خاقانی.
- حقوق جزا؛ اصول و قواعدی که بوسیلهء آن مقررات جزائی تنظیم و تنسیق شده و اعمال مجازات به عمل می آید. رجوع به جزا و حقوق جزا شود.
- دیوان جزا؛ کنایه از روز قیامت :
روز دیوان جزا دست من و دامن تو
تا بگوئی دل سعدی به چه جرم آزردم.
سعدی.
- روز جزا؛ روز سزا. روز قیامت. قیامت. یوم دین. یوم القیامه. روز حشر. روز محشر. رجوع به روز شود :
وآنگه این هر دو مقرند که روزیست بزرگ
هیچ شک نیست که آن روز مکافات و جزاست.
ناصرخسرو.
- قانون جزا؛ قانونی که ارتکاب یا ترک عملی را ممنوع ساخته و مجازات متخلفان را معلوم میکند. رجوع به جزا و حقوق جزا و قانون شود.
- کسب جزا؛ تحصیل پاداش. بدست آوردن مزد و پاداش :
همه را نسخهء اجزای مناسک در دست
از پی کسب جزا خواندن اجزا شنوند.
خاقانی.
|| در اصطلاح علمای نحو، جملهء فعلیه ای که تحقق شرط به آن بستگی دارد. (از کشاف اصطلاحات الفنون). هر گاه دو جمله آنچنان بهم پیوستگی داشته باشند که جملهء اول در حکم علت و جملهء دوم در حکم معلول جملهء اول باشد، جملهء دوم را نحویان جزاء گویند و جملهء اوّل را شرط نامند :
حبذا آن شرط و شادا آن جزا
آن جزای دل نواز جان فزا.مولوی.

جزاء .

[جِ] (ع مص) پاداش دادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (تاج المصادر بیهقی). || غالب آمدن کسی را در جزا دادن. (منتهی الارب). غلبه کردن کسی را در پاداش دادن. (از تاج المصادر بیهقی). || (اِ) جِ جزیة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). جِ جزیه، بمعنی خراج زمین و آنچه از ذمی میگیرند. (از آنندراج).
- جزاء رؤس اهل ذمه؛ خراج سرانه که از کافران ذمی گرفته میشود. (یادداشت مؤلف).

جزائر.

[جَ ءِ] (ع اِ) جِ جزیره. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). رجوع به جزیره شود. || ججِ جَزور، بمعنی مطلق شتر یا ناقه ای که نحر شده باشد. (از اقرب الموارد). || نام سلاح جنگ و آن بندوقی کلان باشد. (غیاث اللغات) (آنندراج). و رجوع به جزایر شود.

جزائر آبی.

[جَ ءِ رِ] (اِخ) جزائر سیانه(1). جزائریست که در نزدیکی بسفر ترکیه (بوغاز اسلامبول کنونی) واقع شده اند. (از تاریخ ایران باستان ج 2 ص 937).
.(آبی رنگ)
(1) - Cyanees

جزائرالخالدات.

[جَ ءِ رُلْ خا لِ] (اِخ)رجوع به جزائر خالدات شود.

جزائرالسعادات.

[جَ ءِ رُسْ سَ] (اِخ)شش جزیره است در بحر محیط و آنها را جزائرالخالدات نیز گویند. رجوع به جزائر خالدات و الحلل السندسیة ج 1 ص 208 شود.

جزائرالسعادة.

[جَ ءِ رُسْ سَ دَ] (اِخ)همان جزائرالخالدات است. رجوع به جزائرالخالدات و الحلل السندسیة ج 1 ص 207 و نخبة الدهر دمشقی شود.

جزائر بنی مرغنای.

[جَ ءِ رِ بَ مَ غَ](اِخ) شهریست به مغرب. (منتهی الارب).

جزائر خالدات.

[جَ ءِ رِ لِ] (اِخ) همان جزائرالسعادة است که منجمان در آثار خود آورده اند. این جزائر در بحر محیط در اقصای مغرب قرار گرفته و معمور و آبادان بوده و گروهی از حکما در آن سکونت داشته اند و قواعد نجوم را بر آن بنیان نهاده اند. ابوریحان بیرونی گوید: جزائرالسعاده همان جزائر خالدات است و آن شش جزیره است که در بحر محیط قرار دارد و وسعت آن قریب دویست فرسخ است. این جزائر جزو بلاد مغرب بشمارند و برخی از منجمان طول بلاد را از آنجا آغاز میکنند. (از معجم البلدان). جزائر خالدات شش جزیره است در بحر محیط بجانب غرب و آن را جزائرالسعادة نیز گویند، منجمان طول بلاد را از آنجا گیرند. در آنجا میوه های شرقی و غربی و ریاحین و گلها و حبوب بی آنکه کشت و غرس شوند میرویند. (از منتهی الارب). جزائر خالدات که جزائرالسعادة نیز گویند عبارت است از چندین آداک(1) که جزو افریقا و در جنوب غربی صحرا واقع شده اند و اکنون متعلق به دولت اسپانیا میباشند و تنها هفت جزیره از آنها دارای سکنه است و اسامی آنها از این قرار است: تنریف و کاناری کبیر و لانسروت و فورتا و انتورا و گومرا و پالما و جزیرهء فر(2)یعنی جزیرهء آهن و از همه غربی تر همین جزیرهء فر است که مبدأ طول منجمان باشد و جمعیت این جزیره ها 460000 تن است و شرابهای اعلا از این جزائر به خارج حمل میکنند. (از ناظم الاطباء).
صاحب تاج العروس آرد: آنرا جزائرالسعادة و جزائرالسعداء نیز گویند و چون اعتقاد آنان بر این بود که ابدان دارای نفوس سعید در آن جزائر سکونت دارند بدین مناسبت آنرا جزائرالسعادة گفتند و بدین جهت فلاسفه در آنجا اقامت و تدریس کنند و تعداد آنان پیوسته هفتاد تن باشد و چون تنی کم شود، تنی بر آن افزوده شود. والله اعلم. و بدین جهت آنرا خالدات گویند که نفوس ساکنان آن پیوسته در بهشت لذات نفسانی که در دنیا کسب کرده اند، بسر میبرند و بعقیدهء آنان بهشت همان لذت بردن نفس است پس از مرگ، از کمالات اکتساب شده در این دنیا و خلود در بهشت دوام و پیوستگی این لذات است، چنانکه خلود در آتش به عقیدهء آنان عبارت است از دوام حسرت خوردن نفس بر محروم ماندن از تحصیل کمالات. به هرحال آنها شش جزیره و به عقیدهء جمعی هفت جزیره اند در بحر محیط که آنرا اقیانوس گویند. (از تاج العروس). جزائرالخالدات. جزائرالسعادات. جزائرالسعادة. و رجوع به الحلل السندسیة ج 1 ص 208 شود.
(1) - بمعنی جزیره.
(2) - Fer.

جزائر دریا.

[جَ ءِ رِ دَرْ] (اِخ) نام یکی از نواحیی که تحت حکومت داریوش بوده و ذکر آن در کتیبهء بزرگ داریوش آمده است. رجوع به تاریخ ایران باستان پیرنیا ج 2 ص 1571 شود.

جزائر دریاهای خاور.

[جَ ءِ رِ دَرْ یِ وَ] (اِخ) نامی است که در ترجمهء ج3 تاریخ ادبیات ادوارد برون به سرزمین بریتانیا اطلاق شده است. رجوع به از سعدی تا جامی حاشیهء ص 328 شود.

جزائر دیوامحل.

[جَ ءِ رِ ؟] (اِخ) نام جزائری بحدود چین و جاوه و بنگاله. رجوع به از سعدی تا جامی ص 434 شود.

جزائر زنج.

[جَ ءِ رِ زَ] (اِخ) جزائرالزنج. جزائریست که معادن بلور دارند. رجوع به الجماهر بیرونی ص 184 شود.

جزائر سعادات.

[جَ ءِ رِ سَ] (اِخ) همان جزائرالخالدات است. رجوع به جزائر خالدات شود.

جزائر مزغنای.

[جَ ءِ رِ ؟نْ نا] (اِخ) نام ناحیه ای است به اندلس. رجوع به الحلل السندسیة ج 1 ص 54 شود.

جزائر میورقة.

[جَ ءِ رِ ؟] (اِخ) جزیره های پربرکتی است در اندلس که میوه ها و مراعی بسیار و آب و هوای لطیف و پاک و بدون آفت و عاهة دارد. رجوع به الحلل السندسیة ج 1 ص 30، 51، 56، 147، 160، 163، 209، 266، 267 و 332 شود.

جزائری.

[جَ ءِ] (ص نسبی) منسوب به جزائر. رجوع به جزائر و جزایر شود.

جزائری.

[جَ ءِ] (اِ) پاسبانان سلطنت. (از ناظم الاطباء).

جزائری.

[جَ ءِ] (اِخ) احمدبن اسماعیل شیعی که مجاور نجف اشرف بود و بسال 1150 ه . ق. درگذشت. او راست: 1 - آیات الاحکام. 2 - رسالة فی الارتداد. 3 - رسالة فی کیفیة اقامة المسافرین فی البلدان. 4 - شرح التهذیب. (از اسماء المؤلفین ج 1 ص 172).

جزائری.

[جَ ءِ] (اِخ) احمدبن عبدالله زواوی. وی مردی فاضل و پیرو مذهب مالکی و از قبیلهء زواوه بود و در الجزائر اقامت داشت. او راست: «اللامیة» در علم کلام که امام سنوسی آن را شرح کرده است. (از اعلام زرکلی).

جزائری.

[جَ ءِ] (اِخ) احمدبن محیی الدین بن مصطفی حسنی اغریسی. وی برادر امیر عبدالقادر جزائری و مردی بافضل بود. در قیطنه از نواحی وهران الجزائر بدنیا آمد و در همانجا به تحصیل پرداخت، و بسال 1273 ه . ق. به دمشق رفت و از علمای آنجا دانش آموخت و رغبتی به تصوف پیدا کرد. او را کتاب تاریخی است که در شرح احوال برادر خود امیر عبدالقادر جزائری نوشته است. وی به سال 1320 ه . ق. در دمشق درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

جزائری.

[جَ ءِ] (اِخ) امیر عبدالقادربن محیی الدین بن مصطفی حسینی. سلسلهء نسب وی به علی بن ابیطالب میرسد. او در قیطنه از قرای ایالت وهران الجزائر بدنیا آمد، و نزد پدر خود به تحصیل پرداخت و قرآن مجید از بر کرد و در پانزده سالگی برای تکمیل تحصیلات به وهران رهسپار شد، و فقه و فلسفه و حدیث و علم نجوم را فراگرفت و بسال 1241 ه . ق. با پدر خود بزیارت خانهء خدا رفت و در مسیر خویش مصر و دمشق و بغداد را دیدن کرد و به وطن بازگشت و چون در سال 1246 ه . ق. /1843 م . الجزائر به اشغال فرانسویها درآمد، مردم آنجا با وی برای مبارزه با فرانسویها بیعت کردند و متجاوز از 15 سال با فرانسویها جنگید و چون کاری از پیش نبرد، تحت شرایطی با آن دولت صلح کرد و از الجزایر تبعید شد و تعهد کرد که به آنجا بازنگردد، و از طرف دولت فرانسه مبلغی بعنوان مقرری ماهانه به او پرداخت می شد و در سال 1271 ه . ق. در دمشق سکونت گزید و بسال 1300 ه . ق. در همانجا درگذشت. او راست: 1 - ذکری العاقل فی تنبیه الغافل. این رساله را به خواهش بعض دوستان خود در پاریس تألیف کرد و در همانجا به فرانسه ترجمه و طبع شد و موضوع آن علوم و اخلاق است. 2 - دیوان شعر. 3 - الصافنات الجیاد. در صفات و محاسن اسب. 4 - المواقف در تصوف. 5 - وشاح الکتائب و زینة الجیش الغالب. 6 - نزهة الخاطر فی قریض الامیر عبدالقادر. (از معجم المطبوعات) (از الاعلام زرکلی). صاحب اسماءالمؤلفین نسب وی را بتفصیل تر بدین صورت آورده است: امیر ناصرالدین عبدالقادربن محیی الدین بن مصطفی بن محمد بن مختاربن عبدالقادر حسینی. و تولد وی را بسال 1222 ه . ق. ضبط کرده و تألیفات دیگری را بشرح زیر به وی نسبت داده است: 1 - المقراض الحاد لقطع لسان الطاعن فی دین الاسلام من اهل الباطل والالحاد. 2 - تعلیقاتی بر حاشیهء جدش عبدالقادر در علم کلام. (از اسماء المؤلفین و آثار ج 1 ص 605).

جزائری.

[جَ ءِ] (اِخ) حمدان بن عثمان خواجه، حنفی. وی در قسطنطنیه سکونت داشت و در مطبعة العامرة مترجم بود و در همان شهر درگذشت. او راست: 1 - اتحاف المصنفین و الادباء بمباحث الاحتراز عن الوباء. این کتاب را در سال 1252 ه . ق. تألیف کرد. 2 - حکمة العارف بوجه ینفع لمسئلة لیس فی الامکان ابدع. کتاب مذکور در شرح این مسئله از گفتهء غزالی است: «لیس فی الامکان ابدع مما کان». (از اسماء المؤلفین ج 1 ص 335).

جزائری.

[جَ ءِ] (اِخ) سلیم بن محمد بن سعید حسنی. وی پیشوا بود و از نوابغ متفکران بشمار میرفت. اصل او از الجزائر و مولدش در دمشق بود. در آموزشگاه جنگ و آموزشگاه هندسهء اسلامبول تحصیل کرد، و در ارتش عثمانی به رتبهء قائم مقامی ارکان حرب رسید. او میل وافری به ریاضیات داشت و کتابی در منطق تألیف کرد که در آن روش پیشین را فروگذاشت و پرگار کوچک ظریفی برای رسم خطوط مستقیم و متوازی و دوائر و غیره اختراع کرد که قابل حمل و نقل در جیب بود. زبانهای عربی و فارسی و ترکی را نیکو میدانست و به استادی آموزشگاه جنگ اسلامبول ارتقا یافت. در بسیاری از جنگها شرکت داشت و در یمن به اسارت افتاد، ولی خود و جمعی از رفیقان خویش را از چنگ مرگ نجات داد. وی پس از جنگ جهانی نخست برای بهبود روابط سیاسی ترک و عرب کوشید، و عقیدهء خود را دربارهء تساوی حقوق ترک و عرب و حریت اعلام داشت و مورد خشم متعصبان ترک قرار گرفت و به دیوان حرب جلب و محکوم به مرگ شد. وی از مؤسسان جمعیت قحطانیه و جمعیت فتیان العرب (جوانان عرب) و جمعیت عهد بود. (از اعلام زرکلی).

جزائری.

[جَ ءِ] (اِخ) سیدعبدالله بن سیدنورالدین بن سیدنعمة اللهبن عبدالله بن محمد موسوی. وی نیز مانند پدر خود از اکابر علمای امامی در عصر خود بود و مسلک اخباری داشت و منکر طریقهء اجتهاد بود. او در فقه و حدیث و علوم ادبی مهارتی بسزا داشت و از مشایخ اجازهء روایتی سیدنصرالله بود، و خود او از سیدامیرمحمد حسین خاتون آبادی روایت کرد. او راست: 1 - الاجازة الکبیرة. این رساله را در 1168 ه . ق. برای چهار تن از علمای حویزه(1) نوشته و در پایان شرح حال بیش از شصت تن از علمای دینی را که خود ملاقات کرده آورده است. 2 - اجوبة مسائل السید علی النهاوندی. این کتاب در دو مجلد است یکی حاوی سی مسئله و دیگری شامل هفتاد مسئله از مسائل مشکل فقهی و اصولی و غیره است. 3 - الانوار الجلیة. 4 - تاریخ شوشتر. 5 - التذکرة فی تاریخ تستر (شوشتر) و این همان تاریخ شوشتر است. 6 - حاشیهء استبصار. 7 - حاشیهء امالی صدوق. 8 - حاشیهء ریاض السالکین. 9 - حاشیهء مدارک الاحکام. 10 - حاشیه بر مطول تفتازانی. 11 - حاشیهء منهج المقال. 12 - الذخیرة الاحمدیة. 13 - حاشیهء نقدالرجال. 14 - الذخیرة الباقیة. 15 - شرح مفاتیح ملامحسن. 16 - شرح نخبهء فیض. وی بسال 1173 ه . ق. درگذشت. (از ریحانة الادب).
(1)- هویزه.

جزائری.

[جَ ءِ] (اِخ) سیدنعمت اللهبن سیدعبدالله موسوی شوشتری. وی از عالمان بزرگ بود و در علوم فقه و حدیث و ادب عربی یگانهء عصر خویش بشمار میرفت و در کسب فنون فضائل کم نظیر بود. او از شاگردان علامهء مجلسی و سیدهاشم بحرانی و فیض کاشانی و سایر استادان زمان خود بود و با اینکه خود مسلک اخباری داشت، در نصرت و تأیید طریقهء اجتهاد و لزوم عمل به اقوال مجتهدان کوشش بسزا داشت و آثار گرانبهایی از خود بجا گذاشت و بسال 1112 ه . ق. در شصت ودوسالگی درگذشت. تألیفات وی بدین قرار است:
1 - انس الوحید در شرح توحید صدوق. 2 - الانوار النعمانیة فی بیان معرفة النشأة الانسانیة. این کتاب بارها بطبع رسیده است. 3 - البحور الزاخرة فی شرح کلام عترة الطاهرة. این تألیف شرح کتاب تهذیب شیخ طوسی است. 4 - جوازالعمل بکتب الفقهاء. 5 - الجواهر الغوالی فی شرح عوالی اللئالی. 6 - حاشیه بر استبصار. 7 - حاشیه بر امل الاَمل شیخ حر عاملی. 8 - حاشیه بر شرح جامی. 9 - حاشیه بر مغنی اللبیب. 10 - حاشیه بر نقدالرجال. 11 - الحواشی الضافیة. حاشیه ای است بر نهج البلاغة. 12 - ریاض الابرار فی مناقب الائمة الاطهار. 13 - زهرالربیع. 14 - شرح تهذیب الحدیث. گویا مؤلف دو یا سه شرح بر تهذیب داشته که یکی در بالا ذکر شد و دیگری همین است. 15 - شرح تهذیب النحو شیخ بهایی. 16 - شرح روضهء کافی. 17 - شرح صغیر صحیفهء سجادیة به نام نورالانوار فی شرح کلام خیرالاخیار. این کتاب در تهران بچاپ رسیده است. 18 - شرح کبیر صحیفهء سجادیة. 19 - شرح عوالم ابن ابی جمهور که نام آن جواهرالغوالی است. 20 - شرح عیون اخبارالرضا. 21 - شرح کافیة. 22 - غایة المرام فی شرح الاحکام که شرح دیگر مختصر تهذیب است. 23 - غرائب الاخبار و نوادرالاَثار. 24 - فوائدالنعمانیه. 25 - قاطع اللجاج فی شرح الاحتجاج. 26 - قصص الانبیاء. 27 - کشف الاسرار فی شرح الاستبصار. شاید همان حاشیه بر استبصار است که در فوق ذکر شد. 28 - مسکن الشجون فی حکم الفرار من الطاعون. 29 - مقامات النجاة در شرح اسماء الله الحسنی. 30 - مقصودالانام فی شرح تهذیب الاحکام. این کتاب شرح کبیر تهذیب شیخ طوسی است و محتمل است که نام دیگر همان بحور زاخرة باشد. 31 - منبع الحیات فی حجیة قول المجتهدین من الاموات یا منبع الحیات فی جواز تقلیدالاموات. 32 - منتهی المطلب. کتابیست در علم نحو. 33 - هدیة المؤمنین. کتابیست در فقه. از جمله کسانی که به ذکر شرح احوال مترجم پرداخته اند یکی نواده اش سیدعبدالله بن سیدنورالدین جزائری و دیگری شیخ حر عاملی و همچنین محدث نیشابوری است. (از روضات الجنات صص 759 - 760) (از ریحانة الادب ذیل کلمهء سید جزائری). رجوع به معجم المطبوعات و اسماءالمؤلفین ج 2 ص 497 شود.

جزائری.

[جَ ءِ] (اِخ) سیدنورالدین بن سیدنعمة اللهبن عبدالله بن محمد موسوی. از اکابر علمای امامی در عصر خود بود. او راست: فروق اللغات. این کتاب در فرقهای معنوی بین لغات است از قبیل فرق معنای جلوس و قعود و فرض و واجب و نظائر آن. (از ریحانة الادب).

جزائری.

[جَ ءِ] (اِخ) شیخ علی بن هلال یا علی بن محمد بن هلال ملقب به زین العابدین و مکنی به ابوالحسن. وی در الجزائر بدنیا آمد ولی در اصل عراقی بود و در عراق سکونت گزید. او از اعاظم علمای امامی و از اکابر متکلمان این فرقه بود که در معقول و منقول فرید عصر خویش بشمار می رفت و ریاست مذهبی شیعه بدو منتهی شده بود، و از احمدبن محمد بن فهد متوفی بسال 841 ه . ق. و شیخ حسن بن عشرة و دیگر مشایخ روایت کرد و خود او از معاریف مشایخ اجازات بود و اسم وی در طریق اجازات بیشتر علما و اکابر ذکر گردیده است. محقق کرکی متوفی بسال 940 ه . ق. و ابن ابی جمهور احسایی و جز آنان از اکابر نزد او به تحصیل اشتغال داشته و از او روایت کرده اند، و کتاب «الدر الفرید فی التوحید» از تألیفات سودمند او است. (از ریحانة الادب).

جزائری.

[جَ ءِ] (اِخ) شیخ طاهربن صالح (یا محمدصالح)بن احمد دمشقی. وی یکی از علمای عصر خویش در دمشق بود و سمت بازرسی کتابخانه های آن شهر را داشت. او در جمع آوری نسخه های خطی و تحقیق دربارهء آنها میکوشید و در تأسیس «دارالکتب الظاهریة» دمشق کمکها کرد و نسخه هایی را که در کتابخانهء عمومی متفرق بود در آنجا گرد آورد، و نیز در به وجود آمدن «المکتبة الخالدیة» مساعدتها کرد و در 1914 م . به عللی به قاهره رفت و بسال 1918 م . به دمشق برگشت و به عضویت مجمع علمی عربی و مدیریت دارالکتب الظاهریة منصوب شد و پس از سه ماه در دمشق درگذشت. او راست: 1 - اتمام الانس فی عروض الفرس. رساله ای است در عروض و قافیهء فارسی. 2 - ارشادالالبا الی طریق تعلیم الف با. در ضمن این کتاب از مباحث لغوی و حروف هجا و ترتیب و رسم آنها و از حرکات و ضوابط و مفردات و اعداد و مسائلی در خصوص نطق و کتابت بحث کرده است. 3 - بدیع التلخیص و تلخیص البدیع. 4 - تدریب اللسان علی تجریدالبیان. 5 - تسهیل المجاز الی فن المعمی و الالغاز. 6 - التقریب لاصول التعریب. در این کتاب بخشی از کلمات معرب را آورده و طریقی را که در تعریب آن ها بکار رفته بیان کرده است. 7 - التمرین علی البیان و التبیین. 8 - تمهیدالعروض الی فن العروض. 9 - توجیه النظر الی اصول علم الاثر. مصنف در تعریف آن گفته است: اصولی است که مطالعه کنندگان حدیث و تواریخ و سیر را سودمند است و بیشتر مطالب آن از کتابهای اصول فقه و حدیث گردآوری گردیده است. 10 - جدول الحروف العربیة القدیمة و الحدیثة و الهندیة و الیونانیة الخ. و در آن از رسم خط و حرکات و اشکال سخن رفته است. 11 - الجواهر الکلامیة فی العقائد الاسلامیة. این کتاب در توحید است. 12 - حدائق الافکار فی رقائق الاشعار. 13 - الحکم المنثورة. 14 - دائرة فی معرفة الاوقات و الایام. 15 - رسائل فی علم الخط. 16 - شرح خطب ابن نباته. 17 - شرح خطبة الکافی. در این کتاب از ریشه های لغت و نحوهء اشتقاق و نشوء آنها بحث شده است. 18 - عمدة المغرب و عدة المعرب. قصیده ای است دربارهء الفاظ نحوی. 19 - الفوائد الجسام فی معرفة خواص الاجسام. این کتاب در طبیعیات است. 20 - مدالراحة لاخذالمساحة. 21 - مراقی علم الادب. این کتاب شامل کتابهای «ارشادالالبا الی طریق تعلیم الف با» و «التمرین علی البیان و التبیین» و «تدریب اللسان علی تجریدالبیان» است که مذکور افتاد. 22 - منیة الاذکیاء فی قصص الانبیاء. این کتاب ترجمه ای است از ترکی. 23 - میزان الافکار شرح معیارالاشعار. در عروض و قوافی. (از معجم المطبوعات). وی بسیاری از زبان های شرقی از قبیل عبری، سریانی، حبشی، زواوی، ترکی و فارسی را نیکو میدانست. (از اعلام زرکلی). و رجوع به همین کتاب شود.

جزائری.

[جَ ءِ] (اِخ) شیخ عمر بن علی راشدی. او راست: ابتسام العروس و وشی الطروس فی مناقب قطب الاقطاب سیدی احمدبن عروس. (از معجم المطبوعات).

جزائری.

[جَ ءِ] (اِخ) شیخ محمد بن علی بن محمد المهدی حنفی معروف به ابن علی و متوفی بسال 1128 ه . ق. او راست: مجمع الانهر شرح ملتقی الابحر. این کتاب در فروع فقه حنفی است. (از اسماء المؤلفین ج 2 ص 313).

جزائری.

[جَ ءِ] (اِخ) صالح بن احمدبن موسی مغربی سمعونی. وی مردی فاضل و از فقهای مالکی بود. او در وغلیس از توابع الجزائر غربی بسال 1240 ه . ق. بدنیا آمد و وقتی که الجزائر به اشغال فرانسه درآمد به دمشق مهاجرت کرد و بسال 1285 ه . ق. بهمانجا درگذشت. از تألیفات وی کتاب تاریخی است که آنرا بسبک عجیبی با رمز و اشاره نوشته است. همچنین منظومه ای در فقه دارد که خود آن را شرح کرده است، و نیز او را رساله ای است در اختلاف مذاهب و رسالهء دیگری در علم میقات. (از اعلام زرکلی).

جزائری.

[جَ ءِ] (اِخ) عبدالرزاق بن حمدوش. او راست: کشف الرموز. (از معجم المطبوعات).

جزائری.

[جَ ءِ] (اِخ) عبدالقادربن محمد بن عبدالقاهربن محمد انصاری. او راست: عمدة الصفوة فی حل القهوة. قسمتی از این کتاب در ضمن کتاب «الانس المفید للطالب المستفید» طبع شده است. (از معجم المطبوعات). زرکلی او را در ذیل «جزیری» منسوب به جزیرة الفیل از اعمال مصر آورده و آثار دیگر وی را بدین شرح ذکر کرده است: 1 - درر الفوائد المنتظمة فی اخبار الحاج و طریق مکة المعظمة. 2 - خلاصة الذهب فی فضل العرب. 3 - مجموعه ای حاوی اشعار و مراسلات و فوائد. (از اعلام زرکلی).

جزائری.

[جَ ءِ] (اِخ) عبدالقادربن محمد المبارک حسینی. وی در «المکتب السلطانی الاول» در دمشق معلم ادبیات بود. او راست: فرائدالادبیات العربیة. (از معجم المطبوعات).

جزائری.

[جَ ءِ] (اِخ) علی بن عبدالرحمان بن محمد خفاف. وی مذهب مالکی داشت و مفتی الجزائر بود و بسال 1307 ه . ق. درگذشت. او راست: منة المتعال فی تکمیل الاستدلال فی القراآت السبع. (از اسماء المؤلفین ج1 ص 778).

جزائری.

[جَ ءِ] (اِخ) محمد بن احمد الشریف. او راست: 1 - القول المتواطی فی شرح قصیدة الدمیاطی. 2 - مسک الحبوب فی بعض ما نقل من اخبار ابی ایوب. وی در قسطنطنیه سکونت داشت و بسال 1139 ه . ق. درگذشت. (از اسماء المؤلفین ج 2 ص 319).

جزائری.

[جَ ءِ] (اِخ) محمد بن اسماعیل. او راست: قصیدة زجلیة. (از معجم المطبوعات).

جزائری.

[جَ ءِ] (اِخ) محمد بن عبدالله بن محمد بن محمد بن احمدبن ابی بکر عطار. متوفی بسال 707 ه . ق. او راست: 1 - المورد العذب المعین فی مولد سیدالخلق اجمعین. 2 - نظم الدرر فی مدح سیدالبشر (ص). (از اسماء المؤلفین ج 2 ص 141).

جزائری.

[جَ ءِ] (اِخ) محمد بن عبدالله بن محمد مؤمن رماصی. او راست: کفایة المرید علی شرح عقیدة اهل التوحید. این کتاب را در سال 1124 ه . ق. به اتمام رساند. (از اسماء المؤلفین ج 2 ص 311).

جزائری.

[جَ ءِ] (اِخ) محمد بن علی، معروف به اقوجیلی. حافظ بود و به سال 1080 ه . ق. درگذشت. او راست: عقدالجمان اللامع من قعر بحرالجامع، فی الحدیث. (از اسماء المؤلفین ج 2 ص 291).

جزائری.

[جَ ءِ] (اِخ) محمد بن عیسی جزائری تونسی. او راست: 1 - الثریا لمن کان بعجائب القرآن حفیا. در تفسیر است. 2 - المأس فی احتباک یعجز الجنة و الناس. در تفسیر آیهء کریمهء «و من یکرههن فان الله من بعد اکراههن غفور رحیم». (قرآن 24/33). (از معجم المطبوعات).

جزائری.

[جَ ءِ] (اِخ) محمد بن محمد المبارک. او راست: 1 - ابهی مقامة فی المفاخرة بین الغربة و الاقامة. 2 - بهجة الرائح و الغادی فی احاسن محاسن الوادی. در محاسن صحرای دمشق. 3 - غریب الانبا فی مناظرة الارض و السما. 4 - لوعة الضمائر و دمعة الناظر فی رثاءالامیر عبدالقادر. 5 - معارج الارتقاء الی سماءالانشاء. 6 - المقامة اللغزیة. 7 - نضرة البهار فی محاورة اللیل والنهار. (از معجم المطبوعات). در اسماء المؤلفین نسب وی بکمال تر آمده بدین صورت: محمد بن محمد المبارک بن محمد حسنی. و تولد او بسال 1263 ه . ق. در بیروت ضبط شده و علاوه بر آثار فوق، اثری دیگر بنام «المقامة الادبیة» جزو آثار او ذکر شده است. (از اسماء المؤلفین ج2 ص398).

جزائری.

[جَ ءِ] (اِخ) محمد بن محمد بن عبدالرحمان بن محمد الطیب بن عبدالقادربن ابی القاسم محمد بن سیدی ابراهیم غول سلامی ابراهیمی هاملی. او راست: 1 - ارجوزة فی الاسماء المحمدیة الشریفة. 2 - بدیعیة. که در آن شیخ خود، محمد بن ابی القاسم را مدح کرده است. 3 - الحدیقة المزخرفة علی القهوة المرتشفة. 4 - درة عقدالجید فی عقائد علم التوحید. 5 - الزهرة المقتطفة. منظومه ای است دربارهء جمل نحوی. 6 - سلم الوصول الی علم الاصول فی نظم الورقات لامام الحرمین. 7 - شرح البدیعیة. شرح کتاب البدیعیة است که در بالا ذکر شد. 8 - شرح سلم الوصول. 9 - شرح صلوات ابن المشیش. 10 - شرح عقیدة التلمسانی للشیخ شعیب. 11 - العقیدة الفریدة. منظومه ای است در توحید. 12 - فوزالغانم. شرحی است بر قصیدهء امام محمد بن قاسم در توسل به اسماء الله حسنی. 13 - القهوة المرتشفة فی شرح الزهرة المقتطفة. 14 - المشرب الراوی علی منظومة الشبراوی. این کتاب در نحو است. 15 - مقامة المناظرة بین العلم و الجهل. 16 - الموجز المفید فی شرح درة عقدالجید. 17 - نظم الخصائص النبویة. (از اسماء المؤلفین ج 2 ص 399).

جزائری.

[جَ ءِ] (اِخ) محمد بن محمود حنفی. او راست: الجوهر الفرید فی علم التجوید. این کتاب را در سال 1285 ه . ق. با خط خود به اتمام رساند. (از اسماء المؤلفین ج 2 ص 378).

جزائری.

[جَ ءِ] (اِخ) محمدپاشابن امیر عبدالقادر محیی الدین بن مصطفی. او راست: 1 - تحفة الزائر فی مآثرالامیر عبدالقادر و اخبارالجزائر. 2 - مجموع ثلاث رسائل، حاوی سه قسمت: 1 - ذکری ذوی الفضل فی مطابقة ارکان الاسلام للعقل. 2 - کشف النقاب عن اسرارالاحتجاب. 3 - الفاروق و التریاق فی تعدد الزوجات والطلاق. 4 - نخبة عقدالاجیاد فی الصافنات الجیاد. (از معجم المطبوعات).

جزائری.

[جَ ءِ] (اِخ) محمدسعیدبن سیدمحیی الدین حسینی. او راست: اتقان الصنع فی شرح رسالة الوضع. (از معجم المطبوعات).

جزائری.

[جَ ءِ] (اِخ) یا جزائرلی، محمد نورالدین حسینی. او راست: کشف الاسرار المخفیة فی ضمن الابیات الرمزیة. (از معجم المطبوعات).

جزائز.

[جَ ءِ] (ع اِ) جِ جُزازَة، بمعنی آنچه بیفتد از ریزهء چرم و کاغذ و جز آن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). در متن اللغة آمده که: جُزازَة؛ واحد از جَزاز و جِزاز بمعنی ریزهء چرم و کاغذ و جز آن. (از متن اللغة). و رجوع به جزازة شود.

جزائل.

[جَ ءِ] (اِ) مأخوذ از تازی، شمخال و تفنگ بزرگ دوشاخه دار. (ناظم الاطباء).

جزائل.

[جَ ءِ] (ع ص، اِ)(1) و بسیار. جِ جزیلة. (غیاث اللغات). جِ جَزیلَة. (ناظم الاطباء).
(1) - هویزه.

جزائل انداز.

[جَ ءِ اَ] (نف مرکب)شمخالچی. جزائلچی. (ناظم الاطباء). رجوع به جزائلچی شود.

جزائلچی.

[جَ ءِ] (ص مرکب، اِ مرکب)شمخالچی. جزائل انداز. (ناظم الاطباء).

جزء الذی لایتجزی.

[جُ ئُلْ لَ لا یَ تَ جَزْ زا] (ع اِ مرکب) (ال ...) در اصطلاح جوهری است دارای وضع که در هیچیک از خارج و وهم و فرض و عقل قسمت پذیر نیست. و بعقیدهء متکلمان تمام اجسام از ترکیب این اجزاء حاصل میشوند. (از تعریفات جرجانی). و رجوع به جزء و جزء لایتجزی شود.

جزائی.

[جَ] (ص نسبی) منسوب به جَزاء. کیفری. آنچه به کیفر و مجازات نسبت داشته باشد. مقابل حقوقی، چنانکه گویند دادگاه جزائی و حقوقی یا دعوای جزائی و حقوقی. یا فلان عمل جنبهء جزائی دارد.

جزاباد.

[] (اِخ) از مزارع قریهء حسن رود کاشان است. (از مرآت البلدان ج 4 ص 226).

جزات.

[جَزْ زا] (ع اِ) جِ جِزَّة، بمعنی پشم بریده و برهم پیچیده. (از منتهی الارب). و رجوع به جزة شود.

جزاجز.

[جَ جِ] (ع اِ) کیر و خایه ها. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). آلات ذکورة (مذاکیر). (از متن اللغة) (از اقرب الموارد).

جزءجزء خواندن.

[جُزْءْ جُزْءْ خوا / خا دَ] (مص مرکب) بترتیب از اول تا آخر نوشته یا کتابی را خواندن. (از ناظم الاطباء).

جزءجزء کردن.

[جُزْءْ جُزْءْ کَ دَ] (مص مرکب) تنجیم. بخش بخش کردن. قسمت قسمت کردن.

جزا دادن.

[جَ دَ] (مص مرکب) پاداش دادن. مزد دادن. اجرت دادن. کیفر و مجازات کردن. دین. (ترجمان القرآن عادل بن علی) :
یارب دوام عمر دهش تا بقهر و لطف
بدخواه را جزا دهد و نیکخواه را.سعدی.
به روز حشر که فعل بدان و نیکان را
جزا دهند بمکیال نیک و بد پیمای.سعدی.
یا دولتا اگر بعنایت نظر کنی
واخجلتا اگر بعقوبت دهی جزا.سعدی.
و رجوع به جزا شود.

جزادهنده.

[جَ دَ هَ دَ / دِ] (نف مرکب)پاداش و کیفر دهنده. آنکه مزد یا کیفر عملی را بدهد. رجوع به جزا دادن شود.

جزار.

[جِ] (ع اِ) وقت میوه باز کردن از خرمابن و جز آن. (منتهی الارب). هنگام چیدن خرما از درخت. (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). وقت خرما بریدن. || وقت پشم گوسفند بریدن. (مهذب الاسماء نسخهء خطی). || (مص) بریدن درخت خرما. (شرح قاموس). میوه باز کردن از درخت. (از منتهی الارب). جَزار در تمام معانی. (منتهی الارب) (متن اللغة) (اقرب الموارد). رجوع به این کلمه شود.

جزار.

[جَ] (ع مص) میوه باز کردن از درخت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بریدن درخت خرما. (شرح قاموس). || (اِ) وقت میوه باز کردن از خرمابن و جز آن. (منتهی الارب). هنگام چیدن خرما از درخت. (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد).

جزار.

[جَزْ زا] (ع ص، اِ) شترکُش. (ناظم الاطباء) (دهار) (از منتهی الارب) (کنزاللغة). اشترکش. ج، جَزّارون. (مهذب الاسماء نسخهء خطی). نحرکنندهء شتر. (از متن اللغة) (تاج العروس). نسبت است به جزارة که نحر شتر باشد. (لباب الانساب). ذبح کننده. (از اقرب الموارد). قصاب. (یادداشت مؤلف). جِزّیر. (متن اللغة) (اقرب الموارد) (تاج العروس). زاجِر. (اقرب الموارد). جازِر. (تاج العروس) :
چون زورق فرکنده فتاده به جزیره
چون پوست سر و پای شتر بر در جزار.
خسروی.
بر مثال گوسفندیم که اول نوبت که او را جزار بهر بریدن مو بیندازد و دست و پای او محکم ببندد، شکلی نامعهود و حالی بر خلاف مألوف بیند در اضطراب آید و خود را بقلقی هرچه تمامتر بر زمین میزند و از حیات ناامید شود و دل بر مرگ نهد تا جزار از کار خویش فارغ شود. (از ترجمهء تاریخ یمینی چاپی ص 180).

جزار.

[جُ] (ع اِ) آنچه جَزّار را دهند از اشتر کشته. (مهذب الاسماء نسخهء خطی).

جزار.

[جَزْ زا] (اِخ) احمدپاشا. رجوع به همین نام و قاموس الاعلام ترکی شود.

جزار.

[جَزْ زا] (اِخ) یحیی بن جزار. وی از روات بود و از حضرت علی (ع) روایت کرد. (از لباب الانساب). و رجوع به یحیی بن جزار شود.

جزار.

[] (اِخ) رجوع به یحیی بن عبدالعظیم شود.

جزارت.

[جُ رَ] (ع اِ) رجوع به جُزارَة شود.

جزارة.

[جِ رَ] (ع اِمص) پیشهء شتر کشتن. (منتهی الارب) (آنندراج).

جزارة.

[جُ رَ] (ع اِ) مرد کشندهء شتر. (از منتهی الارب) (آنندراج). || اطراف جزور (شتر نحرشده) مانند دست و پا و گردن آن و آنرا بدین نام خوانند چون جَزّار آنها را بدست گیرد. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). اطراف جزور باشد مانند دست و پای و سر و گردن. (آنندراج). دستها و پاها و گردن. (از بحر الجواهر).
- فرس عبل الجزارة؛ اسب که دستها و پای هایش سطبرپی باشند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جزاز.

[جِ] (ع اِ) جَزاز در تمام معانی. رجوع به کلمهء مزبور شود. || (مص) بریدن بار درخت خرما و شاخ آن و بریدن پشم و درویدن کشت. (کنز اللغة).

جزاز.

[جُ] (ع اِ) آنچه بیفتد از ریزه های ادیم و چرم و کاغذ و جز آن چون ببرند. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از ذیل اقرب الموارد). آنچه از چرم و غیره بعد بریدن زیاده بماند. (کنزاللغة). || هر چیز بریده و فریزکرده شده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). ج، جَزائز. (منتهی الارب) (آنندراج). || پاره ای از شب. (از اقرب الموارد). || آنچه بریده شده از پشم و بکار نرفته است. جُزازَة. جِزَّة. (از متن اللغة).

جزاز.

[جَ] (ع اِ) وقت درو و فریز. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). وقت بریدن پشم گوسفند و درو و پاک کردن زرع و بریدن خرما. (از متن اللغة) (از ذیل اقرب الموارد). یا آنکه جزاز خاص بریدن خرما و حصاد مخصوص درو کردن زراعت است. (از متن اللغة). یقال: هذا زمن الجزاز؛ ای زمن حصادالزرع او صرام النخل و غیره. (از اقرب الموارد). || آنچه بیفتد از ریزه های ادیم و چرم چون بریده شود. جُزازَة. (از متن اللغة). || (مص) درودن گندم و خرما و مانند آن. (منتهی الارب) (از متن اللغة) (از ناظم الاطباء). جِزاز. جَزّ. (متن اللغة) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). رجوع به کلمه های مذکور شود.

جزاز.

[جِ / جُ] (اِخ) موضعی است در نواحی قنسرین. و نصر گوید: کوهی است در شام که فاصلهء آن با فرات یک شب راه باشد، و جرار با دو راء مهمله نیز نقل شده است. (از معجم البلدان).

جز از.

[جُ اَ] (حرف اضافهء مرکب) به استثنای. غیر از. سوای :
اگر تخت یابی وگر تاج و گنج
وگر چند پوشیده باشی به رنج
سرانجام جای تو خاکست و خشت
جز از تخم نیکی نبایدت کشت.فردوسی.
جز از در مهرت ایچ در نیست.دهخدا.
و رجوع به جز شود.

جزازة.

[جُ زَ] (ع اِ) هر چیز بریده و فریزشده. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (از آنندراج). آنچه از ادیم و جز آن بیفتد چون بریده شود. (از اقرب الموارد). آنچه بریده شده از پشم و بکار نرفته است. جُزاز. جِزّة. (از متن اللغة). ریزه های ادیم و چرم و کاغذ و جز آن. تُک قیچی (در تداول عامه). (یادداشت مؤلف). || به مجاز به یادداشتهایی که بروی کاغذهای کوچک نوشته میشود و آنرا فیش گویند اطلاق میگردد. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد).

جزاع.

[جُ] (ع ص) ناشکیبا و زاری کننده. (منتهی الارب) (از متن اللغة) (ناظم الاطباء). جازِع. جَزِع. جَزُع. جَزوع. (منتهی الارب) (متن اللغة). || (اِ) بند هیزم (وبیل). (از متن اللغة). رجوع به جازع شود.

جزاف.

[جُ / جَ / جِ] (ع مص) به گمان گفتن در خرید و فروخت، معرب گزاف است. (شرح قاموس). خرید و فروخت بتخمین بدون وزن و پیمانه. معرب گزاف و بتخمین بی وزن و بی پیمانه و شمار خرید و فروخت نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). خرید و فروخت که وزن و پیمانهء آن معلوم نباشد و کلمهء غیرقیاسی و فارسی است. (از اقرب الموارد). تخمین و حدس در خرید و فروش. (از متن اللغة). حدس و تخمین. و جوهری گوید: خرید و فروخت به تخمین است. همو گوید: کلمهء فارسی و اصل آن گَزاف است و فارسیان لاف و گزاف گویند و از آن زیاده گویی در سخن به حدس را اراده کنند. و گفته اند: جزاف در خرید و فروش، آن است که بی وزن و بی پیمانه باشد. (از تاج العروس). دریافت داشتن بسیار و بی اندازه. (از کشاف اصطلاحات الفنون). آنچه بی حساب بود. ج، جزافات. (از مهذب الاسماء نسخهء خطی). گروهی جزاف بضم اول را اصل یا قیاسی دانند، و در معرب بودن کلمه نیز اختلاف است که فائده ای در ذکر اقوال بتفصیل نیست. رجوع به تاج العروس شود. چَکی. (یادداشت مؤلف). جُزافة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).
- بجزاف فروختن یا خریدن؛ غیرموزون و غیرمقدر و غیرمعدود و غیرمقدر، خرید و فروخت کردن : ثم کان الواحد من البرابرة یجی ء بالحمل، لیس فیه غیر الجواهر و الدبابیج فیبیعه جزافاً من العربی بدرهم الی درهمین. (از الجماهر بیرونی ص 69).
- جزافاً؛ تخمیناً. از روی حدس.
|| در اصطلاح حکما بر افعالی اطلاق میشود که منشأ آنها شوق و تخیل است و مبدأ فکری ندارد مانند رضاخة (سنگریزه و هسته کوبیدن)، یا مبدأ آن طبیعت است مانند تنفس، یا منشأ مزاجی دارد مانند حرکات بیماران، یا عادت منشأ آن است همچون بازی کردن با ریش. و جزاف به اعتبار فاعل همانند عبث است از جهت غایت. و گاهی جزاف به افعالی که اراده تنها بجهت استشعار به آنها نه از جهت استحقاق و اختصاص تعلق گرفته اطلاق میشود. (از کشاف اصطلاحات الفنون). هر گاه مبدأ اول فعل تخیل و شوق باشد و قوهء فاکره در آن تأثیر نداشته باشد آنرا جزاف نامند.

جزاف.

[جَزْ زا] (ع ص) ماهی گیر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). صیاد. (متن اللغة).

جزاف.

[جِ] (ع مص) بگزاف گرفتن. (منتهی الارب). از روی حدس و تخمین عمل کردن. (از اقرب الموارد). سهل انگاری کردن. (از متن اللغة). تقول لمن یرسل کلامه ارسا من غیر قانون، جازف فی کلامه. فاقیم منهج الصواب، مقام الکیل و الوزن. (از اقرب الموارد).

جزافاً.

[جُ فَنْ] (ع ق) تخمیناً. از روی حدس و تخمین. رجوع به جزاف شود.

جزافت.

[جُ فَ] (ع اِ) جزافة. رجوع به کلمهء مزبور شود.

جزافة.

[جُ فَ] (ع اِ) جزاف. رجوع به این کلمه شود.

جزافی.

[جُ / جَ / جِ] (ص نسبی) منسوب به جزاف. از روی تخمین و جزاف.

جزافیة.

[جُ / جَ / جِ فی یَ] (ع ص نسبی)تأنیث جزافی. رجوع به جزافی و جزاف شود.
- ارادهء جزافیه؛ اراده که از روی علم و حکمت نباشد.

جزاک الله.

[جَ کَلْ لاه / لَه] (ع جملهء فعلیهء دعایی) خدای ترا پاداش دهاد :
بدم گفتی و خرسندم جزاک الله نکو کردی
سگم خواندی و خشنودم عفاک الله کرم کردی.
سعدی.

جزاک الله خیراً.

[جَ کَلْ لا هُ خَ رَنْ] (ع جملهء فعلیهء دعایی) خدای ترا پاداش نیک دهاد :
حماک الله عن شرالنوائب
جزاک الله فی الدارین خیراً.حافظ.

جزا کردن.

[جَ کَ دَ] (مص مرکب)پاداش نیک یا بد دادن :
کس جهان را به بقا تهمت بیهوده نکرد
که جهان جز بفنا کرد مکافات و جزاش.
ناصرخسرو.

جزال.

[جِ] (ع ص، اِ) جِ جَزْل، بمعنی هیزم خشک و سطبر و بسیار از هر چیز. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). || جِ جَزیل، بمعنی بسیار از هر چیز. (از متن اللغة). || (اِ) وقت بریدن بار درخت خرما. (آنندراج) (از متن اللغة). جَزال. (متن اللغة) (ناظم الاطباء). رجوع به جَزال شود.

جزال.

[جَ] (ع اِ) وقت بریدن بار خرما. (از متن اللغة) (از ناظم الاطباء). جِزال. (متن اللغة). رجوع به کلمهء مذکور شود.
- زمن الجزال؛ هنگام بریدن خرما. (منتهی الارب).

جزء لایتجزی.

[جُ ءِ یَ تَ جَزْ زا](ترکیب وصفی، اِ مرکب) ذرّه. جوهر فرد. اتم. و در اصطلاح فیزیک کوچکترین قسمت جسم که بتواند در ترکیب آن با اجزای دیگر شرکت کند. || در اصطلاح علوم عقلی جوهر فرد را گویند، و آن جوهری باشد دارای وضع که بهیچ روی قسمت پذیر نباشد، نه تقسیم قطعی و نه کسری و نه در فرض و نه در وهم. متکلمان آن را باور دارند و برخی از حکما آنرا رد کرده اند. در تعریف مذکور جوهر بمنزلهء جنس است بنابراین نقطه را که از اعراض است شامل نیست. و معنای دارای وضع بودن آن است که بتواند به اشارهء حسی درآید و برخی گویند مراد آن است که بذاته متحیز (دارای مکان) باشد. بنابراین بعقیدهء قائلان به جزء لایتجزی مجردات از تعریف خارجند، زیرا نه مورد اشارهء حسی قرار میگیرند و نه مکان دارند. و قید قسمت پذیر نبودن جسم را خارج میکند و قید بهیچوجه برای خروج خط و سطح از تعریف است، آن دو جوهر هستند ولی در بعضی از جهات قسمت پذیرند. و مقصود از قسمت در توهم آن است که از نظر واهمه تقسیم شود و قسمت فرضی تقسیم از نظر عقل است. و قید قسمت فرضی بدان جهت است که قوهء واهمه قادر نیست که اجزای کوچک را در ظرف خود حاضر دارد بدان جهت که نمیتواند بر لایتناهی احاطه یابد. ولی فرض عقلی انتها ندارد، زیرا عقل کلیات را که شامل بزرگ و کوچک و متناهی و نامتناهی است تعقل میکند. اگر ایراد شود که نمیتوان چیزی را تصور کرد که مقصود از تقسیم فرضی پذیر نبودن آن است که عقل در آن تقسیم را جائز نداند، نه آنکه عقل فرض تقسیم آن را نتواند کرد، این امر ممتنع نیست و عقل میتواند هر چیزی را حتی وجود ممتنعات و عدم نفس خود را فرض کند. خلاصه مقصود فرض انتزاعی نه فرض اختراعی و نه فرض اعم است که شامل هر دو قسم باشد. (از کشاف اصطلاحات الفنون).

جزالبر.

[] (اِ) بر شقاقل اطلاق شود. (از تذکرهء داود ضریر انطاکی ص 109).

جزالت.

[جَ لَ] (ع اِمص) جَزالة. محکمی و استواری و خوبی و بزرگی و تمام شدن. (از غیاث اللغات). تمام شدن و زفت شدن باشد. (از حدائق السحر فی دقائق الشعر). جودت و روانی سخن یعنی خالی بودن آن از تعقید. || (اصطلاح بدیع) شاعران شعری را گویند که الفاظ او قوی و محکم باشد. (از حدائق السحر فی دقائق الشعر) :
این را ز جزالت قلاده بندد
وآنرا ز بلاغت سوار دارد.مسعودسعد.
چون بوجعفر منصور به او الحاح کرد که چه گویی در اصحاب جمل و صفین...؟ از جزالت فضل گفت: همان که موسی (ع) گفت که چون فرعون از او پرسید. (النقض ص 131). اگر کسی از اوج فصاحت و رقت آن عبارت و جزالت آن لفظ در حضیض این ترجمه و رکاکت این کلمه خواهد نگریست جز فضیحت حاصل نباشد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 8).
کج نشین راست گو بده انصاف
با جزالت نگر چگونه تراست.ابن یمین.
رجوع به جَزالة و روان و روانی شود.
- جزالت رای؛ متانت آن. (یادداشت مؤلف).

جزالة.

[جَ لَ] (ع مص) بزرگ شدن. (از متن اللغة) (از ناظم الاطباء) (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (دهار). زفت شدن. (المصادر زوزنی). || تمام شدن. (آنندراج) (المصادر زوزنی). || محکم شدن. (آنندراج). محکم رأی شدن. (از منتهی الارب). استواررأی گردیدن. (ناظم الاطباء). رأی نیکو داشتن. (از متن اللغة) (از تاج العروس). || (اِمص) استواری کار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || خوبی و بزرگی. ضد رکاکت. (آنندراج). || قدرت فصاحت در کلام. || متانت و جودت در رأی. (از متن اللغة). || (اصطلاح بدیع) نزد بلغا کلامیست که به الفاظ فصیح و ترکیب عالی و معانی بدیع آورده شود و کلمه ای بعد کلمه ای چنان موافق و محکم نشیند که اگر خواهد کلمهء دیگر بجای او بیاورد، لطافت ترکیب زائل گردد. کذا فی جامع الصنایع. و مخفی نیست که کلام الهی همه جزیل و بلیغ است. (کشاف اصطلاحات الفنون).

جزاله.

[جِزْ زا لَ / لِ] (اِ) جزالهء نمک؛ در تداول عوام، عین نمک. تمام نمک. سخت شور.

جزالی.

[جُ لا] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب) (از تاج العروس).

جزان خاص.

[جَ] (اِخ) دهی است از دهستان ریگان از بخش فهرج از شهرستان بم. این ده در سی وهفتهزارگزی جنوب خاوری فهرج و دوهزارگزی راه فرعی بم به ریگان قرار گرفته و محلی جلگه و گرمسیر است و 266 تن سکنه دارد. آب آنجا از قنات و محصول آن غلات، لبنیات، حنا و خرماست. شغل مردم زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

جزاندن.

[جِ دَ] (مص) در تداول عامه، آزار کردن. دل کسی را سوزاندن.

جزانی.

[جَ] (ص نسبی) آنچه منسوب باشد به تغییر و تبدیل یافتن. (انجمن آرای ناصری) (آنندراج). || تغییرپذیر و قابل تغییر و تبدیل. (ناظم الاطباء).

جزا و سزا.

[جَ وُ سَ / سِ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) چوب خدایی. بر خر خود نشستن. بر خر خود سوار شدن. دم گرگ بر پای میش بستن (کنایه از انتقام ضعیف از قوی گرفتن). مکافات اعمال. کیفر. (مجموعهء مترادفات ص 109). این لفظ برای پاداش عمل آید. (از کشف) (از بهار عجم). و در برهان جزای نیکی و بدی و در سراج مکافات و سزای بدی. (از مجموعهء مترادفات).

جزاویی.

[جُ او] (حامص مرکب) غیریّت. (دانشنامهء علایی ص 96).

جزأة.

[جُ ءَ] (ع اِ) دستهء درفش و کارد و مانند آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). دستهء کارد و امثال آن. (از متن اللغة). دستهء سوزن بزرگ و درفش جل دوزی. (از اقرب الموارد) (از تاج العروس). دستهء کارد و شمشیر و جز آن. (مهذب الاسماء نسخهء خطی). || چوب دوشاخه که تاک رز را به وی برگیرند از زمین. (منتهی الارب). چوب دوشاخه ای که تاک را از زمین بدان برگیرند. (ناظم الاطباء) (از تاج العروس). || در لغت شیبان بمعنی ناحیه و قسمت مؤخر خانه باشد. (از متن اللغة).

جزئی.

[جُ] (ص نسبی) منسوب به جزء. آنچه به جزء ربط و نسبت دارد. در اصطلاح مقابل کلی، یعنی فردی از افراد کلی است و چنین تعریف شده است: جزئی تمام حقیقت کلی است به انضمام امر دیگر، مانند یک فرد انسان نسبت به نوع وی که علاوه بر دارا بودن تمام حقیقت انسان عوارض و مشخصات فردی خود را که با آن از سایر افراد انسان ممتاز و مشخص میشود نیز دارا میباشد. و در منطق قریب به این عبارت تعریف شده، مفهوم لفظ اگر اقتضاء کند که در آن شرکت نباشد و تنها بر یک شخص دلالت کند آنرا جزئی یا جزوی گویند مانند علم شخصی یا مانند این مردم که بسبب مقرون بودن به اشاره غیر را در آن شرکت نتواند بود و این مقابل کلی است که آن مفهوم اقتضا دارد که افراد غیرمحدود در آن شرکت داشته باشند، همچون آفتاب و عنقا و انسان و این قسم جزئی را در اصطلاح جزئی حقیقی گویند. و جزئی در اصطلاح معنی دیگر نیز دارد که چنین تعریف شده: هر مفهومی که نسبت به مفهوم دیگر خاص و محدود باشد مانند آدمی نسبت به حیوان، که این جزئی را با این اعتبار جزئی اضافی گویند. پس جزئی را دو اعتبار است چنانکه در اساس الاقتباس آمده: جزوی بدو معنی اعتبار کنند: یکی آنکه مفهوم لفظ اقتضای آن کند که در آن معنی شرکت نتواند بود. دیگر هر لفظی که معنی خاصتر بود از معنی لفظی دیگر عام و اگرچه کلی باشد، آنرا به اضافه با او جزوی خوانند چنانکه انسان به اضافه با حیوان. و وقوع لفظ جزوی بر این دو معنی به اشتراک است، چه یکی بحسب اضافت با غیر است، و دیگری بی اعتبار اضافت. (از اساس الاقتباس). و نسبت میان این دو معنی عام و خاص است، چه هر جزئی اضافی جزئی حقیقی نتواند بود. جزء و جزئی بجهات زیر متمایز میگردند: 1 - جزء قبل از کل و مبدأ تشکیل آن است و جزئی بعد از کلی تحقق می یابد. 2 - با انتفاء جزء کل منتفی میشود ولی با انتفاء جزئی کلی منتفی نمیشود. 3 - جزء قسمتی از کل است ولی کلی قسمتی از جزئی است. 4 - اجزای تشکیل دهندهء کل محدود و متناهی است ولی جزئیات و افراد کلی محدود و متناهی نیست.
- جزئی اضافی؛ اخصّ از شی ء است مانند انسان نسبت به حیوان. رجوع به جزء و همین ترکیب شود.
- جزئی حقیقی؛ مفهومی که ابا کند از اشتراک بین کثیرین. رجوع به جزء و همین ترکیب شود.
- خسوف جزئی؛ آنکه تمام قرص ماه منخسف نشود.
- کسوف جزئی؛ آنکه قرص آفتاب بتمامه در کسوف نیاید.

جزئیات.

[جُ ئی یا] (ع اِ) جِ جزئی. رجوع به جزئی شود. || افراد. مقابل کلیات. مصادیق یک مفهوم کلی. رجوع به جزء شود.

جزئی اضافی.

[جُ یِ اِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) هر مفهوم اخص از مفهوم دیگر مانند انسان نسبت به حیوان و بدان جهت که بنسبت به مفهوم دیگر جزئی است آنرا اضافی گویند. مقابل کلی اضافی که مفهوم اعم از مفهوم دیگر است و جزئی اضافی اعم است از جزئی حقیقی. (از تعریفات جرجانی). و رجوع به جزئی شود.

جزئی حقیقی.

[جُ یِ حَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) مفهومی که صرف تصور آن از اشتراک در آن ابا کند مانند شخص زید. و بدان جهت آنرا جزئی گویند که جزئی بودن هر چیزی بنسبت آن است به کلی خود و کلی یک جزء از جزئی است و بنابراین منسوب است به جزء و منسوب به جزء را جزئی گویند. مقابل کلی حقیقی. (از تعریفات جرجانی). و رجوع به جزئی شود.

جزایر.

[جَ یِ] (اِ) نام سلاح جنگ و آن بندوقی کلان باشد. (آنندراج) : جزایرهای اژدردهان آتش بار را بر سر دست قرار داده به یک شلیک دود از نهاد زنبورک چیان برآورده، اکثری را هدف گلولهء جزایر نموده مابقی زنبورکچیان از شر گلولهء جزایر تاب مقاومت نیاورده فرار نمودند... ایرانیان به ضرب گلولهء جزایر و توپچیان به خالی کردن توپهای پی درپی... (از مجمل التواریخ گلستانه). و اهل قلعه از بروج توپ و تفنگ و جزایر و خمپاره مانند ستاره از هر طرف بر آنها میریختند. (تاریخ گلستان).

جزایر.

[جَ یِ] (ع اِ) جزائر. جِ جزیره. جزیره ها. خشکیهای محاط بر آب. (فرهنگ نظام) (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء) (از آنندراج). رجوع به جزائر و جزیره شود :
جزایر ز کردار او در خروش
جهانی ز دستش چو دریا بجوش.سعدی.
|| جِ جزور، بمعنی شتر کشتنی. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

جزایر.

[جَ یِ] (اِخ) (ال ...) رجوع به الجزایر شود.

جزایرالحمام.

[جَ یِ رُلْ ؟] (اِخ) نام جزایری است که محاذی با برالغرب قرار دارد و فاصلهء آن تا اسکندریه چهارصد میل است. ابن جبیر در وقتی که از راه دریا از جزیرة اقریطس (کرت) به مصر میرود گوید: ظهر لنا البر الکبیر المتصل بالاسکندریة المعروف ببرالغرب و حاذینا منه موضعاً یعرف بجزایرالحمام علی ما ذکر لنا و بینه و بین الاسکندریة نحو الاربعمائة میل. (یادداشت مؤلف).

جزایرالخالدات.

[جَ یِ رُلْ خا لِ] (اِخ)جزائرالخالدات. رجوع به جزائر خالدات شود.

جزایرالسعادات.

[جَ یِ رُسْ سَ] (اِخ)همان جزائرالخالدات است. رجوع به جزائر خالدات شود.

جزایر بنی مرغنای.

[جَ یِ رِ بَ مَ غَ](اِخ) رجوع به جزائر بنی مرغنای شود.

جزایرچی باشی.

[جَ یِ] (حامص مرکب) منصب فرمانده جزایرخانه. رجوع به مجمل التواریخ گلستانه ص 45، 46 و 49 شود.

جزایر خالدات.

[جَ یِ رِ لِ] (اِخ) شش جزیره است که آنها را جزائر سعادات و جزائرالخالدات نیز گویند. رجوع به جزائر خالدات شود.

جزایرخانه.

[جَ یِ نَ / نِ] (اِ مرکب)اسلحه خانه. آنجا که سلاح جزایر در آن نگهداری میشود. رجوع به مجمل التواریخ گلستانه ص 45، 46 و 49 شود.

جزایر فارس.

[جَ یِ رِ فا] (اِخ) نام جزایریست که در خلیج فارس واقع شده و به ایران تعلق دارد و مهمترین جزایر خلیج فارس که بترتیب از تنگهء هرمز تا دهانهء شط العرب قرار گرفته اند عبارتند از: جزیرهء لارک، جزیرهء قشم، جزیرهء هنگام، جزیرهء ابوموسی، جزیرهء کیش، جزیرهء شیخ شعیب، جزیرهء خارک، جزیرهء کوچک خارکو، و مجمع الجزایر بحرین. (از جغرافیای جهان مخصوص سال ششم و دبیرستانها چ شرکت سهامی انتشار کتب درسی صص 30 - 32). رجوع به کلمات فوق شود.

جزایری انداز.

[جَ یِ ری اَ] (نف مرکب)آنکه جزایری (سلاح جنگی) اندازد. || نام فوج خاص از سربازان زمان صفوی. رجوع به تذکرة الملوک ص 38 شود.

جزایر یونانی.

[جَ یِ رِ] (اِخ) نام یکی از ایالت های تحت فرمانروایی اسکندر. (از تاریخ ایران باستان ج 3 ص 205).

جزئی فروش.

[جُ فُ] (نف مرکب) مقابل عمده فروش. آنکه کالا را بقسمتهای کوچک برای مصرف میفروشد، و بطور مستقیم با مصرف کنندگان ارتباط دارد. مقابل عمده فروش که کالا را بمقدار فراوان به جزئی فروشان میفروشد.

جز این.

[جُ] ( حرف اضافه + ضمیر) (از: جز + این) غیر از این. سوای این. به استثنای این. رجوع به جُز شود.

جزای نقدی.

[جَ یِ نَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) جریمه. تاوان.

جز اینکه.

[جُ کِ] (حرف ربط مرکب) (از: جز + این + که) الاّ که. بجز اینکه. (یادداشت مؤلف). رجوع به جز شود.

جزئیة.

[جُ ئی یَ] (ع ص نسبی) تأنیث جزئی. مقابل کلیه. آنچه به جزء نسبت داده شود و در اصطلاح حکماء و اهل منطق به معانی زیر اطلاق شود: || مفهومی که تصور آن از اشتراک افراد در آن ابا کند، و آنرا جزئی حقیقی گویند و در نحو آنرا علم شخصی نامند. و در این گفته بحثی است زیرا اسم اشاره و ضمایر که وضع آنها عام و موضوع له خاص است، بنا بر مذهب مختار جزئی حقیقی است ولی نحویان آنرا علم نگویند. || مفهومی که از مفهوم دیگر اخص و در آن مندرج باشد و آنرا جزئی اضافی گویند، و نسبت معنی اول با دوم، عموم و خصوص مطلق است. جزئی حقیقی مقابل کلی حقیقی و جزئی اضافی مقابل کلی اضافی است. || قضیهء حملیه ای که در آن بر بعض افراد موضوع حکم شود. و جزئیه در قضایای شرطی به اعتبار پاره ای از فروض مختلف تالی و مقدم باشد. || علومی که موضوع آنها اخص از موضوع علم دیگر باشد همچون علم طب نسبت به علوم طبیعی. || افلاکی که جزء فلک دیگر باشند. (از کشاف اصطلاحات الفنون).
- امراض جزئیه؛ بیماریهای کم اهمیت و سطحی.
- سالبهء جزئیه؛ قضیه ای که سلب عام نکند. قضیه ای که در آن محمول از بعض افراد موضوع سلب شود، چون: بعض مردم بیسوادند.
- قضیهء جزئیه؛ قضیهء حملیه ای که بر بعضی از افراد موضوع به سلب یا ایجاب حکم شود. و رجوع به جزئیه شود.
- موجبهء جزئیه؛ قضیه ای که ایجاب را عام نکند. قضیهء حملیه که در آن بر بعضی از افراد موضوع به ایجاب حکم شود. رجوع به جزئیه شود.

جزب.

[جِ] (ع اِ) بهره. (منتهی الارب) (آنندراج). بهره و نصیب. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). بهره و لغتی است در جِزْم. ج، اَجْزاب. (از متن اللغة).

جزب.

[جُ] (ع اِ) بندگان. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). یقال: له جزب کثیر؛ ای عبید. و این کلمه اسم جمع است و لفظ مفرد ندارد. (از اقرب الموارد).

جزب.

[جُ زُ] (اِخ) (ذو...) از قرای ذمار است به یمن. (از معجم البلدان).

جزباران.

[جِ] (اِخ) قریه ای است از قرای نیشابور. (از معجم البلدان).

جزبارانی.

[جِ] (ص نسبی) منسوب به جزباران. رجوع به جزباران شود.

جزبارانی.

[جِ] (اِخ) ابوبکر (محدث) از بزرگان جزباران بود که قریه ای است به نیشابور. (از معجم البلدان).

جزبت.

[جِ بِ] (اِ) قلاور. قراول.

جزبتوک.

[جَ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان زبید از بخش جویمند از حومهء شهرستان گناباد. این ده در سی وهفت هزارگزی باختر جویمند و هشت هزارگزی خاور شوسهء عمومی بجستان به فردوس واقع و محلی کوهستانی و معتدل است و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

جزبز.

[جِ بِ] (اِ صوت) صدای جوشیدن قلیه بهنگامی که دیگ بر آتش باشد. جِزجِز :
قلقل قرابه و چیچاب و بوی
جزبز قلیه فش شلواربند.سعدی.

جزبلاله.

[جِ بَ لَ / لِ] (اِ صوت) در تداول عامه، بانگ ناگهانی کودک آنگاه که او را رنجی رسانند یا گزنده ای او را بگزد. گریه با آوازی ناگهانی و سخت بلند در اطفال آنگاه که دردی سخت چون گزیدن گزنده ای آنانرا رسد. (یادداشت مؤلف). این کلمه با مصادر زدن و بلند شدن و کشیدن ترکیب شود.
- جزبلاله اش بلند شدن؛ ناگاهان فریاد طفل برآمدن هنگامی که جانوری او را بگزد. (یادداشت مؤلف).

جزبلاله زدن.

[جِ بَ لَ / لِ زَ دَ] (مص مرکب) در تداول عامه، فریاد کردن دفعی شیرخوار برای الم صعبی که ناگهان بر بدن او آمده است. (یادداشت مؤلف). جزبلاله کشیدن. رجوع به جزبلاله شود. || مردن. (یادداشت مؤلف): الهی جزبلاله بزنی. (یادداشت مؤلف).

جزبلاله زده.

[جِ بَ لَ / لِ زَ دَ / دِ] (ن مف مرکب) در تداول عامه، نفرینی است. (از یادداشت مؤلف).

جزبلالهء طفل بلند شدن.

[جِ بَ لَ / لِ یِ طِ بُ لَ شُ دَ] (مص مرکب) در تداول عامه، ناگاهان فریاد طفل برآمدن هنگام زخمی سخت مولم و گزیدگی جانوری چون زنبور و عقرب و مانند آن. (یادداشت مؤلف). و رجوع به جزبلاله شود.

جزبلاله کشیدن.

[جِ بَ لَ / لِ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) در تداول عامه، جزبلاله زدن. فریاد ناگهانی و سخت برآوردن طفل، چنانکه از گزیدن زنبوری و جز آن. (یادداشت مؤلف). رجوع به جزبلاله و جزبلاله زدن شود.

جزبه.

[جَ زَ بَ / بِ] (از ع، اِمص) خشم. غضب. جَزْبَه. (ناظم الاطباء). مأخوذ از جذبهء تازی. در تداول عامه، حالتی که جلب ترس و احترام کند. (یادداشت مؤلف). گیرایی. تسلط بر کار و افراد.
- باجزبه؛ جزبه دار. آنکه بر کار و افراد زیردست تسلط دارد. رجوع به جزبه دار شود.

جزبه.

[جَ بَ / بِ] (از ع، اِمص) خشم و غضب. (ناظم الاطباء).

جزبه دار.

[جَ زَ بَ / بِ] (نف مرکب) در تداول عامه، آنکه دارای حالتی است که جلب ترس و احترام کند. (از یادداشت مؤلف). رجوع به جزبه شود.

جزبه داشتن.

[جَ زَ بَ / بِ تَ] (مص مرکب) در تداول عامه، دارا بودن حالتی که جلب ترس و احترام کند. (از یادداشت مؤلف): فلان معلم یا استاد جزبه دارد.

جزبه کردن.

[جَ زَ بَ / بِ کَ دَ] (مص مرکب) خشم کردن. (ناظم الاطباء). رجوع به جَزَبه شود.

جزبه کردن.

[جَ بَ / بِ کَ دَ] (مص مرکب) خشم کردن. (ناظم الاطباء).

جزجز.

[جِ جِ] (اِ صوت) صدای دیگ هنگام گوشت و دنبه و یا جز آن بریان کردن. (ناظم الاطباء). آواز دیگ بهنگام بریان کردن گوشت. (شرفنامهء منیری). بانگ سرخ شدن گوشت در روغن. آواز سوختن طعام در ته دیگ. آواز روغن گاه جوشیدن، یا سوختن. اسم صوت سوختن گوشت و جز آن در آتش یا در دیگ و غیره. بیشتر بانگ برشته شدن گوشت در روغن داغ. (یادداشت مؤلف). جِزْجَز. (ناظم الاطباء).

جزجز.

[جِزْ زِ جِزز] (اِ صوت) در تداول عامه، آواز روغن گاه جوشیدن یا سوختن. (یادداشت مؤلف).

جزجز.

[جِ جَ] (اِ صوت) در تداول عامه، صدای دیگ هنگام گوشت و دنبه و یا جز آن بریان کردن. (ناظم الاطباء). رجوع به جِزْجِز شود.

جزجز.

[جُ جُ] (اِخ) بنا به گفتهء نصر نام کوهی است. (از معجم البلدان).

جزجز سوختن.

[جِ جِ تَ] (مص مرکب) در تداول عامه، سوختن یا بریان شدن به آواز گوشت در دیگ. (از یادداشت مؤلف).
- جزجز سوختن دل؛ به حال کسی دل سوخته شدن، چنانکه: دلم برای فلان جزجز سوخت. (از یادداشت مؤلف). و رجوع به جزجز شود.

جزجز کردن.

[جِ جِ کَ دَ] (مص مرکب)در تداول عامه، آواز دیگ برآمدن هنگام سوختن یا بریان کردن گوشت یا دنبه در آن. (از یادداشت مؤلف). برآمدنِ صدای تف دادن یا بریان کردن گوشت یا پیازداغ.

جزجزة.

[جِ جِ زَ] (ع اِ) پاره ای از پشم. (منتهی الارب) (آنندراج). پارهء پشم که بر هودج آویزند. (ناظم الاطباء) (از تاج العروس) (از ذیل اقرب الموارد). || گوی رنگین از پشم که بر هودج آویزند. (منتهی الارب) (آنندراج). پارهء ابریشم که با نخ دوخته و بسته شود و به هودج آویزند. (از تاج العروس) (از ذیل اقرب الموارد). پاره ای از پشم رنگین که بر هودج آویزند. (از متن اللغة). گوی رنگین از پشم. (ناظم الاطباء). ج، جَزاجِز. (متن اللغة) (ذیل اقرب الموارد). جَزیزَة. (متن اللغة) (منتهی الارب). رجوع به جزیزة شود.

جزجگر.

[جِزْ زِ جِ گَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) در تداول عامه، نفرینی است. و با زدن و زده ترکیب شود: الهی جزجگر بزنی. (یادداشت مؤلف).

جزجگر زدن.

[جِزْ زِ جِ گَ زَ دَ] (مص مرکب) در تداول عامه، نفرینی است به معنی دل سوختن. به بلا گرفتار شدن. رجوع به جزجگر شود.

جزجگرزده.

[جِزْ زِ جِ گَ زَ دَ / دِ] (ن مف مرکب) نفرینی است. (یادداشت مؤلف). و رجوع به جزجگر شود.

جزجیرکان.

[] (اِخ) یا جرجرکان. اولین منزل راه شیراز به ساحلیات است. (از فارسنامهء ابن البلخی).

جزح.

[جَ زِ] (ع ص) غلام جزح؛ آنکه نظر نماید و زیرکی نماید. (منتهی الارب). کودکی که نظر کند و زیرکی نماید. (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). جوان زیرک و صاحب نظر. (آنندراج). جَزَح. (متن اللغة) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (منتهی الارب).

جزح.

[جَ زَ] (ع ص) آنکه نظر نماید و زیرکی نماید. (منتهی الارب). کودکی که نظر کند و زیرکی نماید. (ناظم الاطباء). آنکه چون نظر کند زیرکی نماید. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). جَزِح. (منتهی الارب) (متن اللغة) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به این کلمه شود.

جزح.

[جَ] (ع مص) از پی کار خود رفتن. (از ناظم الاطباء). به کار خود رفتن. (از منتهی الارب). گذشتن به حاجت و کار خود. (آنندراج). پی کار خود رفتن و به انتظار نماندن. (از متن اللغة). || بخشیدن بی آنکه در آن از کسی مشورت کرده باشد. (از منتهی الارب). بخشش کردن بدون مشورت از کسی. (ناظم الاطباء). عطا کردن بی مشورت کس. (آنندراج) (از متن اللغة). || عطای بزرگ دادن. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (آنندراج). || جدا کردن پاره ای از مال خود برای کسی. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). جدا کردن و دادن پاره ای از مال خویش به کسی. (منتهی الارب). بخشیدن پاره ای از مال خویش به کسی. (از ناظم الاطباء). بریدن پاره ای از مال خود. (آنندراج). قال الشاعر: «[ و ] انی له من تالدالمال جازح». (از اقرب الموارد). || درآمدن آهو در جای باش خود. (آنندراج). در جای باش خود درآمدن آهو. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). || زدن درخت را تا برگ او بریزد. (آنندراج). زدن درخت را تا برگش بریزد. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). || (اِمص، اِ) دهش. (ناظم الاطباء). عطا. (آنندراج). عطیه. (متن اللغة) (اقرب الموارد). یقال: اعطاه جزحاً جزی. (اقرب الموارد).

جزد.

[جَ] (اِ) جانوری باشد شبیه به ملخ و بعضی گویند شبیه به جُعَل است که در صحراها و علف زارها بانگ طولانی کند و عربان صرار خوانند. (برهان). جانوری شبیه به ملخ که در سبزه زارها بانگ و آواز دراز کند. (ناظم الاطباء). همان جرز است که نگاشته [ آمد ] مانند ملخ و در تابستان فریاد کند و مردمان فقیر آنرا بریان کرده بخورند. (آنندراج) (انجمن آرای ناصری). سیسرک باشد و آن مرغی است که به تازی آنرا حباری گویند. (اوبهی). تزد. صراراللیل. (زمخشری). زنجره. زله. صرار. و آن غیر از صراراللیل است. (یادداشت مؤلف). زله آن پرنده ای است که در گرمای بسیار آید و آواز دارد و آنرا جزد گویند. (از حاشیهء احوال و اشعار رودکی ص 1079). جراسک. جرواسک. (از حاشیهء برهان چ معین). و رجوع به کلمات مزبور شود :
خروش جزد میان سراب و وقت زوال
چنانکه نالهء عاصی بود میان سعیر.
شمالی دهستانی (از آنندراج).
گویا مرغ حباری بجز جزد است. در تداول عامهء خراسان چغز گویند.

جزدان.

[جُ] (معرب، اِ مرکب) معرب و مرکب از جزء عربی و دان فارسی به معنی کیف، و جِزْدان نیز گفته اند. (از دزی). جزکش و آلتی که در آن جزوه گذارند. (ناظم الاطباء).

جزدر.

[جِ دَ] (اِ) همان جَزدَر است. رجوع به این کلمه شود.

جزدر.

[جَ دَ] (اِ) بمعنی جِز است که دنبهء برشته کرده باشد. (آنندراج) (از برهان). چیزی که از پیه و دنبه بعد گداختن ماند. (شرفنامهء منیری). پیه یا دنبهء برشته که در آشها کنند. (فرهنگ نظام). جِزدَر. جَزدَرَه. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). جُزدَرَه. (ناظم الاطباء). چژدر. (شرفنامهء منیری). در تداول اهالی خراسان جِزغالَه یا جیزغَلَه گویند.

جزدره.

[جُ دَ رَ / رِ] (اِ) همان جَزدَر است. رجوع به کلمهء مزبور شود.

جزدره.

[جَ دَ رَ / رِ] (اِ) همان جَزدَر است. رجوع به کلمهء مذکور شود. جزغال. جزغاله. صهاره. (یادداشت مؤلف).

جزدون.

[] (اِخ) از مزارع بلوک زرند کرمان است. (از مرآت البلدان ج 4 ص 226).

جزده.

[جُ دَ / دِ] (اِ) دنبهء برشته کرده. (ناظم الاطباء). و رجوع به جَزدَر شود.

جزدیده.

[جُ دی دَ / دِ] (ص مرکب) نابینا. (غیاث اللغات از شرح سکندرنامه) (ناظم الاطباء).

جزر.

[جَ زَ] (ع اِ) آداک. (منتهی الارب). آداک و جزیره. (ناظم الاطباء). زمین که آب دریا از آن بازمیگردد. مانند جزیره. (از تاج العروس) (از متن اللغة). زمینی که مد آب دریا از آنجا بازمیگردد. (از اقرب الموارد). || گوسفند فربه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از تاج العروس). هر حیوانی که ذبح آن مباح باشد، یا حیوانی که مخصوص به ذبح است و جز ذبح در آن روا نباشد، همچون گوسفند، بنابراین شتر جزر نیست، زیرا میتوان آنرا نحر کرد. (از متن اللغة). گوسفندی که ذبح میشود، نر باشد یا ماده و بعضی گویند گوسفندی بخصوص است که اهلش دررسند و آنرا ذبح سازند. (از تاج العروس) (از اقرب الموارد). و یکی آن جزره است. (تاج العروس) (متن اللغة) (اقرب الموارد). و فی حدیث خوّات: ابشر بجزرة سمینة؛ ای صالحة لان یتجزر، ای تذبح لِلاکل. (از تاج العروس).
- جزرالسباع؛ گوشتی که ددان خورند. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) :
اِن یفعلا فلقد ترکت اباهما
جزرالسباع و کل نسر قشعم.
(از اقرب الموارد).

جزر.

[جَ زَ / جِ زَ] (معرب، اِ) زردک و در این صورت معرب گزر است. و بکسر جیم نیز آمده است. (منتهی الارب). بیخ معروفی است که آنرا میخورند و معروف و اصل آن فارسی و بکسر جیم هم آمده. (تاج العروس) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). و سرخ رنگ و زمستانی آن بهترین اقسام آن باشد. در دویم گرم و تر و مبهی و ملطف و مدر بول و حیض و مفتح سدهء جگر و قاطع بلغم و مقوی معده و پروردهء آن به سرکه و نمک جهت اذابت سپرز بی عدیل و برگ آن جهت قروح متأکله و انجماد خون که از برودت باشد نافع است. (منتهی الارب) (از تاج العروس). معرب گزر فارسی است و نیز به فارسی زردک و به هندی کاجر نامند. ماهیت آن بری و بستانی میباشد. بری آنرا به یونانی اسطافالیوس اغریوس نامند و بعضی شقاقل دانسته اند و سهو است و بستانی آن دو نوع میباشد، بیخ یکی طویل و یکی مستدیر، سرخ و زرد و برگ آن شبیه به شاهتره و از آن عریضتر و طعم آن اندک تلخ و ساق آن پراکنده و خشن و گل آن چتر دارد مانند شبت و سفید و در میان آن چیزی ریزه مانند پنبه و بنفش و بهترین آن سرخ و شیرین و شاداب کمریشهء بستانی آن است. طبیعت آن در دوم گرم و تر و بعضی در اول نیز گفته اند.
افعال و خواص: بستانی آن ملطف و مفتح سدهء جگر و مقوی معده و ملین و مبهی و زیادکنندهء جوهر منی و منعظ و جهت قطع بلغم و سرفه و درد سینه و معده و جگر و اخراج سنگ گرده و مثانه و ادرار نمودن بول مفید اعضاءالصدر جهت ذات الجنب و سرفهء مزمن اعضاءالغذاء (کذا) عسرالهضم، و مربای آن سریع الهضم و جهت استسقا مفید اعضاءالنفس و مسکن مغص و مدر بول خصوصاً بری آن و برگ آن مهیج باه است. و حمول آن و شراب تخم آن جهت عسر حبل نافع، و چون بیخ و برگ آن را در آب جوش دهند و نطول نمایند و یا بشویند به آن اطراف صبیان را یعنی دست و پای ایشان را جهت تحلیل خون منجمدشده در آن ها بسبب سردی نافع و مربای آن با عسل بغایت مبهی و مقوی احشا و رحم و هاضمه و با افاویه مناسبه، جهت تقویت کبد بارد و تخفیف رطوبات معده و زیادتی تقویت باه و اعانت بر جماع انفع و حلوای آن نیز به تنهایی و یا به ادویهء مناسبه قریب است به مربای آن، و لذیذتر از آن و مخلل یعنی پروردهء آن در سرکه جهت اذابه و تحلیل سپرز بی عدیل و مقوی معده و جگر بارد و دوشاب آن قریب به مربای آن و الطف و اقوی از آن. و نبیذ آن که آب افشردهء آن را با ربع آن عسل بجوشانند و در خم کنند و بگذارند تا بجوش آید و مسکر گردد، بغایت مست کننده و بطی ءالانحدار و مصدع و عرق آن که با ادویهء مناسبه گرفته شود، در جمیع آثار نائب مناب خمر است، و اندک مسکر و ضماد برگ آن جهت آکله نافع. جرم آن بطی ءالهضم و نفاخ و مضر محرورین و مصلح آن ادویهء حاره و آبکامه و پختهء آن با گوشت بزغاله مولد خلط صالح. مقدار شربت از جرم آن تا صدوشصت مثقال، و از مربا و حلوای آن از ده مثقال تا بیست مثقال، و از نبیذ آن تا پنجاه مثقال و از عرق آن تا هفتاد مثقال. و تخم آن محرک باه و در این باب از اصل آن قویتر. و عسر حبل را نافع و مانع مغص و در سائر افعال مانند آن و چون بگیرند آن را با هموزن آن تخم شلغم و تربی را مجوف نموده در آن پرپر کنند، و سر آن را بسته در زیر آتش طبخ دهند و برآورده بیاشامند، جهت اخراج سنگ گرده و مثانه و عسرالبول مجرب است. و آشامیدن یک درهم آن با هموزن آن شکر جهت وجع ساق پا و ضماد تخم و برگ آن با هم جهت قروح متأکله نافع. مقدار شربت آن تا دو درهم و بدل آن انیسون و دوقو است. و جزر بری را در بلاد قزوین کرزا نامند، و بیخ آن بقدر انگشتی و گل آن زرد و تخم آن در غلافی خارناک است، طبیعت تخم آن در اول سوم گرم و در آخر اول خشک، و در جمیع افعال سوای باه قویتر از بستانی است. و گفته اند بلکه در تقویت باه نیز اقوی است و مدر قوی. و حمول آن جهت اخراج جنین و ادرار طمث و آشامیدن آن جهت وجع صدر و شوصه و ظهر و استسقاء و عسرالبول و انتفاخ بطن و نهش و لسع هوام را مفید معین بر حمل. و گفته اند که چون آن را آشامیده باشند، و هوام شارب آن را بگزد اذیت نیارد. و خوردن خام آن جهت رفع سموم و ضماد پختهء برگ و بیخ آن جهت انجماد خون که از سردی هوا باشد، نافع و حمول بیخ آن منقی رحم و معین بر حمل. و آویختن آن در منازل بالخاصیت باعث گریختن هوام است از آنجا. مضر معده و حلق و عصب و مصلح آن انیسون است. (از مخزن الادویه). حویج. هویج. زردک. سنفاریه. زرودیه. صباحیه. اسطافیلن(1). اصطفلین.(2)(یادداشت مؤلف). و رجوع به تذکرهء داود ضریر انطاکی ص 108 و تحفهء حکیم مؤمن و بحرالجواهر شود : به هر جریب از بقول و خیارزار و جالیز و جزر و شلجم و دیگر خضرویات. (از تاریخ قم ص 112). تره ها و خیارزارها و جزر و شلجم و پیاز و سیر و سایر خضرویات. (از تاریخ قم ص 121).
(1) - Carotte.
(2) - Stophulinos.

جزر.

[جَ] (ع مص) بریدن. (غیاث اللغات از صراح و منتخب و قاموس) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (از تاج العروس). بریدن چیزی. (از ذیل اقرب الموارد). بریدن و این معنی اصلی است. (از متن اللغة). || پوست باز کردن. (دهار) (تاج المصادر بیهقی). || شتر کشتن. (صراح و منتخب و قاموس از غیاث اللغات) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد). کشتن شتر و پوست باز کردن از آن. (از متن اللغة). شتر کشتن و میوه(1) باز کردن از وی. (منتهی الارب). یقال: جزرت الجزورة؛ کشتم شتر کشتنی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || پاره پاره کردن گوشت شتر. (از متن اللغة). || درویدن میوهء خرمابن. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). بریدن خوشهء خرما از درخت خرمابن. (ناظم الاطباء). بریدن خرما. (تاج المصادر بیهقی). || باز کردن از درخت. (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). || انگبین چیدن از خانهء زنبوران عسل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). انگبین چیدن و بیرون آوردن آن از خانهء زنبوران عسل. (از تاج العروس) (از متن اللغة) (از ذیل اقرب الموارد). و منه حدیث الحجاج قال لانس: لاجزرنک جزر الضرب؛ ای لاستأصلنک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج). || بازگشتن آب دریا و کم شدن. و این خلاف مد است. (غیاث اللغات از صراح و منتخب و قاموس) (آنندراج). بازگشتن آب دریا. خلاف مد. (از تاج العروس) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). بازگشتن و کم شدن آب دریا. (از متن اللغة). کم شدن آب دریا و رود. (تاج المصادر بیهقی). ضد مد. خلاف مد. مقابل مد. غیض، مقابل فیض. (یادداشت مؤلف). || فروشدن آب به زمین. (از متن اللغة) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از ذیل اقرب الموارد) (از تاج العروس) :
ابر گهرفشان را هر روز بیست بار
خندیدن و گریستن و جزر و مد بود.
منوچهری.
گر برود رود نیل بر در قدرش
از هنرش جزر گیرد از کرمش مد.
منوچهری.
میروم بی اختیار از خویش و می آیم به خود
جزر و مد هر نفس مانند دریا میکشم.
حاجی شریف متخلص به منشور (از آنندراج).
گردون که به من طبع مقید نکند
گو نیک بکن به من اگر بد نکند
گر یک کف خاک من به دریا ریزند
در جزر بماند و دگر مد نکند.
مسیح کاشی (از آنندراج).
|| (اِ) دریا. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از تاج العروس).
(1) - در هیچیک از متونی که در دسترس بود «میوه باز کردن از شتر» نیامده و بظاهر پوست باز کردن از شتر باشد که تصحیف گشته و یا بغلط نوشته شده است.

جزر.

[جُ زَ] (اِ) گزر. زردک. (یادداشت مؤلف).

جزر.

[جَ زِ] (ع ص) اکول. (از ذیل اقرب الموارد). بسیارخوار. پرخور.

جزر.

[جُ زُ] (ع اِ) جِ جَزور، بمعنی شتر یا بخصوص شتر کشتنی. ج، جُزُرات. (از تاج العروس). || جِ جزیره. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به جزیره شود.

جزر.

[جُ زُ] (اِخ) ارخبیل. نام مجمع الجزائر خاصی است از بحر متوسط. این سرزمین از اولین بلادی است که در آن نقود و مسکوک رواج یافت. رجوع به النقود العربیه ص 87 و کلمهء ارخبیل در همین لغت نامه شود.

جزر.

[جَ] (اِخ) دهی است به اصفهان. (منتهی الارب).

جزر.

[جَ] (اِخ) موضعی است به بادیه و وصف آن در شعری که صاغانی نقل کرده آمده است. (از تاج العروس) (منتهی الارب). در ابیات زیر ذکر این موضع آمده است :
سرت بی فتلاءالذراعین حرة
الی ضوء نار بین فردة فالجزر
سرت ما سرت من لیلها ثم عرست
الی کلفی لایضیف و لایقری.
اسماء بنت مطرف (از معجم البلدان).

جزر.

[جَ] (اِخ) ناحیه ای است به حلب. (منتهی الارب). ناحیه ای است به حلب شامل چندین قریه. و حمدان بن عبدالرحیم طبیب در آنجا ساکن گشت و سپس به ارثاث منتقل شد و ابیات زیر را در وصف جزر سرود :
یا حبذا الجزر کم نعمت به
بین جنان ذوات افنان
بین جنان قطوفها ذلل
والظل وافٍ و طلعها دان.
(از معجم البلدان) (از تاج العروس).

جزر.

[جَ زَ] (اِخ) دهی است از دهستان بیلوار شهرستان کرمانشاهان. این ده در ده هزارگزی جنوب خاوری مرزبانی و هزارگزی درآب قرار دارد و محلی کوهستانی و سردسیر است و 180 تن سکنه دارد، آب آنجا از چشمه و محصول آن غلات، حبوب و لبنیات و شغل اهالی زراعت و قالیچه بافی و گلیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

جزرات.

[جُ زُ] (ع اِ) جِ جُزُر و این کلمه جِ جَزور بمعنی شتر یا خاص شتر کشتنی است. (از تاج العروس). و رجوع به جُزُر شود.

جزر اقلیطی.

[جَ زَ رِ اَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) گویند شقاقل است. (از تحفهء حکیم مؤمن). جزر بری. زردک بیابانی. و رجوع به فهرست مخزن الادویه شود.

جزرالبحر.

[جَ رُلْ بَ] (ع اِ مرکب) قُسْط. (زمخشری). یعنی عود هندی و عربی.

جزرالسباع.

[جَ زَ رُسْ سِ] (ع اِ مرکب)گوشتی که ددان خورند. (منتهی الارب) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) :
ان یفعلا فلقد ترکت اباهما
جزرالسباع و کل نسر قشعم.
(از اقرب الموارد).
و رجوع به جَزَر شود.

جزرالشیطان.

[جَ زَ رُشْ شَ] (ع اِ مرکب)جزرالغراب. رجل الغراب. آطِریلال. و رجوع به جزرالغراب و آطریلال شود.

جزرالغراب.

[جَ زَ رُلْ غُ] (ع اِ مرکب)جزرالشیطان. رجل الغراب. رجل العقارب. رجل الزرزور. رجل العقعق. رجل الراعی. رجل الطیر. حشیشة البرص. قازایاغی. قزاقی (در تداول عامه). پاکلاغی. چنگ کاک. پای کلاغ. زرقون. موچه. موجه. یملک. یملیک. مچی. آطِریلال. رجوع به آطریلال شود.

جزر بری.

[جَ زَ رِ بَرْ ری] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) گویند شقاقل است. (از تحفهء حکیم مؤمن). جزر اقلیطی. زردک بیابانی. گزر بیابانی. زردک صحرایی. حویج وحشی. اسطافولینوس آغریوس. گزر دشتی. ذُبَح. (یادداشت مؤلف). و رجوع به فهرست مخزن الادویه و جَزَر شود.

جزربید.

[جَ زُ] (اِخ) نام ستارهء زهره یا جزئی از کتاب مقدس براهمه(1) است. رجوع به تحقیق ماللهند ص 61 و 62 و 303 شود.
(1) - Yajurveda.

جزر دشتی.

[جَ زَ رِ دَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) جزر بَرّی است. رجوع به جزر و جزر بری شود.

جزرس.

[جُ رَ] (نف مرکب) صرفه جو. || خانه دار. || زیرک و بافراست. || بخیل. (ناظم الاطباء).

جزرسی.

[جُ رَ] (حامص مرکب)صرفه جویی. || خانه داری. || رسایی و فراست. جزورسی در تمام معانی. (از ناظم الاطباء). رجوع به این کلمه شود.

جزر کشیدن.

[جَ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) جزر و مد کشیدن. به مجاز، جزر یافتن. کم شدن :
میروم بی اختیار از خویش و می آیم به خود
جزر و مد هر نفس مانند دریا میکشم.
حاجی شریف متخلص به منشور (از آنندراج).

جزر گرفتن.

[جَ گِ رِ تَ] (مص مرکب)جزر و مد گرفتن. به جزر درآمدن آب دریا. بازگردیدن آب دریا و فروشدن آن :
گر برود رود نیل بر در قدرش
از هنرش جزر گیرد از کرمش مد.
منوچهری.

جزر ماندن.

[جَ دَ] (مص مرکب) در جزر ماندن دریا؛ بازگشتن و فرورفتن آب آن. به مجاز، به بالا بازنگشتن :
گر یک کف خاک من به دریا ریزند
در جزر بماند و دگر مد نکند.
مسیح کاشی (از آنندراج).

جزر و مد.

[جَ رُ مَدد] (ترکیب عطفی، اِ مرکب)(1) بازگشتن آب دریا و بالا آمدن آن و به مجاز، زیر و زبر باشد :
شه چو دریاست بی دروغ و دریغ
جزر و مدش به تازیانه و تیغ.نظامی.
جز بخاری در بخارای دلش
راه ندهد جزر و مد مشکلش.مولوی.
آن دگر تسخر زدی کز جزر و مد
گوهر آورده ست تا ارزان دهد.مولوی.
ای عجب چه فن زند او را کشان
پیش جزر و مد بحر بی نشان.مولوی.
(1) - Maree.

جزرة.

[جَ رَ] (ع اِ) پاره ای از مال. (منتهی الارب).

جزرة.

[جَ زَ رَ] (ع اِ) یکی جَزور بمعنی گوسفند کشتنی. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). || گوسفند فربه. (از مهذب الاسماء نسخهء خطی) (دهار). یکی جَزَر بمعنی گوسفند فربه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || یکی از جَزَر بمعنی آداک. یعنی یک جزیره. || یکی از جَزَر و جِزَر بمعنی گزر. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). رجوع به جزر شود.

جزرة.

[جُ رَ] (اِخ) وادیی است میان کوفه و فید. (از منتهی الارب) (از متن اللغة) (معجم البلدان).

جزرة.

[جُ رَ] (اِخ) موضعی است به یمامه. (منتهی الارب) (از متن اللغة) (معجم البلدان). و ابن حبیب گوید: جزره از اراضی کَریّة از بلاد یمامه است. (از معجم البلدان) :
فیا لعبید حلفة ان خیرکم
بجزرة بین الوعستین مقیم
رجعتم و لم تربع علیه رکابکم
کأنکم لم تفجعوا بعظیم.
متمم بن نویرة (از معجم البلدان).

جزرة.

[جُ رَ] (اِخ) سکری گوید: آبی است ازآنِ بنی کعب بن عنبر. وی این موضوع را در شرح ابیات زیر که از جریر است بیان کرده :
یا اهل جزرة لا علم فینفعکم
او تنتهون فینجی الخائف الحذر
یا اهل جزرة انی قد نصبت لکم
بالمنجنیق و لما یرسل الحجر.
جریر (از معجم البلدان).

جزرة.

[جَ زَ رَ] (اِخ) لقب صالح حافظ بن محمد است. (منتهی الارب). صالح بن محمد بن عمروبن حبیب اسدی، مکنی به ابوعلی. از ائمهء اهل حدیث است. وی بسال 210 ه . ق. در کوفه بدنیا آمد و در بغداد سکونت گزید و به شام و مصر و خراسان در طلب حدیث مسافرت کرد و در عراق و خراسان در عصر وی کسی در حدیث حافظ تر ازو نبود. و در سال 266 ه . ق. در بخارا مستقر شد و بسال 293 ه . ق. در همانجا درگذشت. وی صدوق و امین ولی اهل مزاح بود و بدانجهت که در احادیث تصحیف میکرد به جزره ملقب شد. (از اعلام زرکلی).

جزری.

[جَ زَ] (ص نسبی) نسبت است به جزیرهء قور.

جزری.

[جَ زَ] (ص نسبی) نسبت است به جزیره یعنی بلاد موصل و سنجار و حران و الرها و رقه و رأس عین و آمِد و میافارقین و دیاربکر و آنها را بدانجهت که بین دجله و فرات قرار دارند جزیره گویند و تاریخ آنرا گرد آورده اند و جمعی از رجال بدانجا منسوبند از جمله عبدالکریم بن ابی مخارق و صالح بن محمد جزره و جمعی دیگر. (از لباب الانساب). || این کلمه نیز نسبت است به جزیرهء ابن عمر که شهریست معروف در سه منزلی موصل که دجله از سه طرف بشکل هلال آنرا احاطه کرده و یک طرف دیگر نیز با ایجاد خندقی پرآب شده و به جزیره معروف شده است. (از لباب الانساب) (از ریحانة الادب).

جزری.

[جَ زَ] (اِخ) شیخ محمد بن محمد. او راست: طبقات القراء. و این دو کتاب است، کبری و صغری، اولی موسوم به «النهایة»، و دومی موسوم به «غایة النهایة» است. وی کتابهایی را که در این باره تألیف شده بود جمع آوری میکرد و بسال 833 ه . ق. درگذشت. از اوست: التعریف بالمولد الشریف. و مختصر آن بنام «عرف التعریف». (از کشف الظنون). و رجوع به ص85، 87، 137، 145، 204 و 242 شدالازار شود.

جزری.

[جَ زَ] (اِخ) صالح بن محمد بن عمرو، ملقب به جزرة و مکنی به ابوعلی حافظ. (از لباب الانساب). و رجوع به جزرة شود.

جزری.

[جَ زَ] (اِخ) عبدالکریم بن ابی مخارق. رجوع به لباب الانساب شود.

جزری.

[جَ زَ] (اِخ) علی بن ابی الکرم محمد ملقب به عزالدین و مکنی به ابن الاثیر و ابوالحسن. وی از اجلهء علمای شافعی در حدیث و تاریخ و ادب بود و بسال 555 ه . ق. در جزیرهء ابن عمر از مضافات موصل بدنیا آمد و تحصیلات خود را نزد اکابر به پایان رساند و در عصر خویش از مشاهیر محدثان و علوم تاریخ و انساب و سیر و وقایع و ایام (حروب) گردید. از تألیفات اوست: 1 - اُسْدالغابة فی معرفة الصحابة. در این کتاب شرح حال هفتهزاروپانصد تن از اصحاب آمده است. 2 - تاریخ اتابکان موصل. 3 - تحفة العجائب و طرفة الغرائب. 4 - المجامع الکبیر فی علم البیان. 5 - کامل التواریخ. 6 - اللباب فی معرفة الانساب. (از ریحانة الادب). و رجوع به ابن اثیر شود.

جزری.

[جَ زَ] (اِخ) عمر بن محمد مکنی به ابوالقاسم. او راست: شرح مشکلات کتاب «المهذب فی الفروع» تألیف امام شیخ ابواسحاق ابراهیم بن محمد شیرازی فقیه شافعی معروف متوفی 476 ه . ق. (از کشف الظنون).

جزری.

[جَ زَ] (اِخ) عمر بن محمد بن احمدبن عکرمه مشهور به ابن البزری و ملقب به زین الدین و جمال الاسلام و مکنی به ابوالقاسم. وی از اکابر فقهای شافعی و مفتی جزیرهء ابن عمر بود. رجوع به ابن بزری در همین لغت نامه و ریحانة الادب شود.

جزری.

[جَ زَ] (اِخ) مبارک بن ابی الکرم محمد بن محمد ملقب به مجدالدین و مکنی به ابوالسعادات. وی از دانشمندان تاریخ و ادب و حدیث و معروف به ابن اثیر بود. رجوع به ابن اثیر در همین لغت نامه و ریحانة الادب شود.

جزری.

[جَ زَ] (اِخ) محمد بن ابراهیم بن ابی بکربن ابراهیم بن عبدالعزیز دمشقی ملقب به شمس الدین و مکنی به ابوعبدالله. از مورخان بود و در دمشق بسال 658 ه . ق. بدنیا آمد و بسال 739 ه . ق. در همانجا درگذشت. او راست: حوادث الزمان و ابنائه، و وفیات الاکابر و الاعیان من ابنائه. و با اینکه صاحب ترجمه خود صدوق و سلیم النفس و خوشرو بود در کتاب تاریخ وی عجائب و غرائب بسیار دیده میشود. (از اعلام زرکلی). و رجوع به معجم المطبوعات شود.

جزری.

[جَ زَ] (اِخ) محمد بن محمد بجلی مکنی به ابوالمؤید و متخلص و مشهور به عنتری. شهرت وی به عنتری از آن جهت بود که در بدایت حال نزد عنترة بن عیسی یکی از اجلهء فقها تلمذ کرد و به احترام استاد خود را بدو منتسب ساخت. صاحب ترجمه از دانشمندان بزرگ طب و فلسفه و ادب بود و در عصر خود سرآمد اکابر قوم بشمار می رفت و در علوم فلسفی و فنون ادبی و صنایع طبی کم نظیر بود. او ابتدا در بغداد به طبابت اشتغال داشت و پس از چهل سالگی شغل طبابت را ترک گفت و از مردمان دوری گزید و در جزیرهء ابن عمر متوطن گردید و به تدریس طب و فلسفه همت گماشت و تألیفاتی سودمند بیادگار گذاشت. از آنجمله است: 1 - اقرابادین یا قرابادین کبیر. 2 - تذکار الفضلاء و الحکماء و نزهة الحیاة الدنیا. 3 - رسالة حرکة العالم. 4 - رسالة الشعری الیمانیة الی الشعری الشامیة. 5 - رسالة العشق الالهی و الطبیعی. 6 - رسالة الفرق مابین الدهر و الزمان و الکفر و الایمان. 7 - دیوان الاشعار. 8 - النور المجتنی من روض الندماء. و نیز سخنان و اشعار حکمت آمیز بسیار از او منقول است از جمله اشعار او در احکام طب که برخی گویندهء آنرا ابن بطلان گفته اند ولی درست تر آن است که اشعار از جزری صاحب ترجمه است، اینک چند بیتی از آن:
احفظ بنی وصیتی و اعمل بها
فالطب مجموع بنص کلامی
قدم علی طب المریض عنایة
فی حفظ قوته مع الایام
بالشبه یحفظ صحة موجودة
و الصد فیه شفاء کل سقام.
سال وفات وی بدست نیامد ولی مسلم است که در عصر سرسلسلهء اتابکان موصل و حلب (521 - 540 ه . ق.) در بغداد میزیسته است. (از ریحانة الادب).

جزری.

[جَ زَ] (اِخ) محمد بن محمد شافعی قاری ملقب به شمس الدین. وی از متأخران قراء و محدثان عامه بود و در فن خود فضل و ء و محدثان عامه بود و در فن خود فضل و ء و محدثان عامه بود و در فن خود فضل و تبحر داشت. در بعضی از کتب نیز ذکر او آمده و در پاره ای از موارد بوصف «صاحب اربعین» ذکر گردیده است. او قراآت قرآن مجید را از جمع کثیری اخذ کرد و در سال 969 ه . ق. تمام قرآن را نزد ابوعبدالله شمس الدین محمد بن عبدالرحمان بن علی حنفی یک بار با قراآت سبعه و بار دیگر با قراآت عشره خوانده است. بنا به نوشتهء بعضی سلسلهء مشایخ قرائت او به حضرت علی (ع) میرسد ولی بنظر مستبعد است. سال وفاتش معلوم نشد. (از ریحانه الادب).

جزری.

[جَ زَ] (اِخ) محمد بن محمد بن عطاف موصلی مکنی به ابوالفضل. فقیه و محدث صالحی بود. وی در ذیقعدهء 464 ه . ق. در جزیرهء ابن عمر بدنیا آمد و در شوال 534 ه . ق. در بغداد درگذشت. سمعانی روایت بسیار از او دارد. (از لباب الانساب).

جزری.

[جَ زَ] (اِخ) محمد بن محمد بن محمد بن علی بن یوسف یا محمد بن محمد بن محمد بن علی بن یوسف شافعی دمشقی ملقب به شمس الدین و مکنی به ابوالخیر. وی عالمی فاضل و قاریی متبحر و از مشاهیر محدثان و مورخان و متکلمان عامه در قرن نهم بود، و در سیزده سالگی قرآن مجید را از بر داشت و قراآت سبع را فراگرفت و مدتی به فراگرفتن حدیث پرداخت و در نوزده سالگی به قاهره رفت و قراآت سیزده گانهء قرآن را با مهارتی بسزا فراگرفت، و سپس به دمشق برگشت و فقه و حدیث آموخت، و دوباره برای فراگرفتن علم بلاغت و اصول فقه به قاهره رفت و از ابوالفداء و ضیاءالدین و شیخ الاسلام بلقینی اجازهء فتوی گرفت و در 793 ه . ق. بمنصب قضاء دمشق منصوب شد، و در سال 797 ه . ق. از طرف سلطان بایزید به مدرسی سمرقند برگزیده گشت، و در آنجا با میرسیدشریف جرجانی ملاقات کرد، و پس از آن مسافرتهایی به اطراف کرد و در آخر به مقام قضای شیراز منصوب گردید، و بسال 833 یا 834 ه . ق. در همانجا درگذشت. او راست: 1 - التاریخ. 2 - التمهید فی التجوید. 3 - الحصن الحصین من کلام سیدالمرسلین. این کتاب در ادعیه و اوراد و اذکار است و مؤلف بسال 791 ه . ق. از تألیف آن فراغت یافته، و در مصر بچاپ رسیده است. و خود وی شرحی بنام مفتاح الحصن بر آن نوشته و نیز آنرا تلخیص کرده و بنام عدة الحصن خوانده است. 4 - الدرة المضیئة فی قراآت الائمة المرضیة. این تألیف تکملهء قصیدهء شاطبیه و به همان وزن و قافیه است و جمعاً 241 بیت دارد و در قاهره به چاپ رسیده است. 5 - ذات الشفاء فی سیرة النبی و الخلفاء. 6 - ذیل مرآة الزمان که ظاهراً همان کتاب فوق است. 7 - الزهر الفائح فی ذکر من تنزه عن الذنوب و القبائح. این کتاب در قاهره به طبع رسیده است. 8 - شرح الحصن الحصین که مذکور افتاد. 9 - طیبات النشر فی القراآت العشر. این کتاب منظومه ای است دارای هزار بیت در شرح قراآت ده گانهء قرآن و در قاهره بطبع رسیده است. 10 - عدة الحصن که ذکر شد. 11 - عقداللاَلی فی الاحادیث المسلسلة الموالی. 12 - کفایة الالمعی فی آیة: یا ارض ابلعی. 13 - مفتاح الحصن. 14 - المقدمة الجزریة. این کتاب شامل صدوده بیت و در احکام تجوید است و در مصر و تبریز به طبع رسیده است. 15 - منظومه ای در هیئت، حاوی 52 بیت. 16 - النشر فی القراآت العشر که بظاهر همان کتاب طیبات مذکور در فوق است. 17 - الهدایة الی معالم الروایة. 18 - هدایة المهرة فی زیادة العشرة. نام و نسب و تاریخ درگذشت همانست که ذکر شد ولی بعضی از ارباب تراجم را در این خصوص اشتباه دست داده است. (از ریحانة الادب).

جزری.

[جَ زَ] (اِخ) محمد بن نصراللهبن ابی الکرم محمد ملقب به شرف الدین. از دانشمندان ادب بود، و تألیفاتی به نظم و نثر داشت. و بسال 622 ه . ق. در سی وهفت سالگی درگذشت. (از ریحانة الادب).

جزری.

[جَ زَ] (اِخ) محمد بن یوسف بن عبدالله بن محمود مکنی به ابوعبدالله و ملقب به شمس الدین. خطیب و فقیه شافعی است. او راست: 1 - دیوان شعر و خطب. 2 - شرح منهاج البیضاوی. 3 - شرح الفیة ابن مالک. وی بسال 637 ه . ق. بدنیا آمد و در 711 ه . ق. درگذشت. (از اعلام زرکلی).

جزری.

[جَ زَ] (اِخ) نصراللهبن ابی الکرم محمد مکنی به ابوالفتوح و ملقب به ضیاءالدین. از دانشمندان تاریخ و ادب و حدیث و جز آن بود. رجوع به ابن اثیر در همین لغت نامه و ریحانة الادب شود.

جزریه.

[جَ زَ ری یَ] (اِخ) (ثغور...) یکی از سرحدات جنوب بلاد یونان قدیم است. (از تاریخ الحکماء قفطی ص 28).

جزز.

[جَ زَ] (ع اِ) پشم و گیاه و مانند آن بریده و فریزکرده شده. (منتهی الارب). پشم و گیاه بریده و فریزکرده شده و مانند آنها. (ناظم الاطباء). پشمی که فریزشده و بکار نرفته است. جُزاز. جُزازَة. جِزَّة. (از متن اللغة). و رجوع به کلمات مزبور شود.

جزز.

[جِ زَ] (ع اِ) جِ جِزَّة، به معنی پشم بریده و درهم پیچیده. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). جِ جِزَّة، بمعنی پشم بریدهء گوسفند در سال که به پشم دیگر مخلوط نباشد. (از متن اللغة). و رجوع به جزة شود.

جز زدن.

[جِزز زَ دَ] (مص مرکب) در تداول خانگی زنان، با نهایت تضرع و استکانت و زاری التماس کردن. تضرع و زاری کردن. به زاری التماس کردن. سخت تضرع و ابتهال کردن. به زاری چیزی را خواستن. گریستن با تضرع و استکانت. ابتهال. تضرع. (یادداشت مؤلف).

جزستان.

[ ] (اِخ) از طسوج سراجهء قم. (از تاریخ قم ص 121).

جزستان.

[ ] (اِخ) رستاق ساوه و جزستان. رجوع به تاریخ قم ص 116 شود.

جزستان.

[ ] (اِخ) از دیه های ساوه. (از تاریخ قم ص 140).

جزش.

[جَ زِ] (اِمص) تغییر. (ناظم الاطباء).
- جزش و رمش؛ تغییر و تبدیل. (ناظم الاطباء).

جزع.

[جَ زَ] (ع اِمص) فغان و فریاد و زاری و ناله و اندوه و بی صبری و ناشکیبایی. (از ناظم الاطباء) : اگر مادرش [ حسنک ] جزع نکرد و چنان سخن بگفت، طاعنی نگوید که این نتواند بود. (تاریخ بیهقی ص 190). خبر کشتن او [ عبدالله زبیر ] به مادرش آوردند، هیچ جزع نکرد. (تاریخ بیهقی ص 189). گفت ابوالحسن علی بن احمدبن ابی طاهر ثقهء امیر رضی که من حاضر بودم بدین وقت که این بیچاره را کور میکردند بسیار جزع کرد و بگریست. (تاریخ بیهقی ص 196).
ز درد وصلت یاران من آن کنم بجزع
که جان پژوهان بر فرقت شباب کنند.
مسعودسعد.
جزعی خاست از امیر و وزیر
فزعی کوفت بر صغار و کبار.مسعودسعد.
خاک من غرقهء خون گشت مگریید دگر
بس کنید از جزع ار اهل جزایید همه.
خاقانی.
روی فریاد نیست دم مزنید
رفته رفته بود جزع مکنید.خاقانی.
فایق چون به بخارا رسید پیش تخت رفت و زمین ببوسید و بجای حجاب بایستاد و جزع بسیار نمود. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 151).
هر لحظه بسر برآیدم دود
فریاد و جزع نمیکند سود.سعدی.
- روز جزع؛ زمان زاری و فریاد و فغان : بدو گفت: من رفتم، روز جزع نیست و نباید گریست، آخر کار آدمی مرگ است. (تاریخ بیهقی).

جزع.

[جَ زَ] (ع مص) ناشکیبایی کردن. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (ترجمان القرآن عادل بن علی) (دهار) (از المصادر زوزنی). صبر از دست دادن. (از متن اللغة). بی صبری کردن و اندوه آشکار کردن. و فعل آن با «مِن» متعدی شود: جزع منه. (از اقرب الموارد). || زاری کردن. (دهار) (ترجمان القرآن عادل بن علی) (تفلیسی). || ناشکیبا شدن. (دهار) (تاج المصادر بیهقی). || (اِمص) زاری. (دستوراللغة). || ناشکیبائی. ضد صبر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ضد صبر و آن سستی است در مقابل آنچه بر انسان نازل شده. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). ناشکیبایی. (غیاث اللغات) (آنندراج). کم صبری. بی تابی. بی آرامی. ناشکیبی. نقیض صبر. مقابل صبر. (یادداشت بخط مؤلف). تنگدلی. (تاریخ بیهقی).

جزع.

[جَ] (ع اِ) مهرهء یمانی که در او سفید و سیاه باشد. (از متن اللغة). شبه پیسهء یمانی که چشم را در سپیدی و سیاهی به وی تشبیه دهند و اگر آن را در انگشتری کرده بپوشند مورث اندوه و خوابهای پریشان بیمناک و باعث مخاصمت با مردمان است و اگر بر آن موی زنی که زادن بر او دشوار گردد پیچند در ساعت بزاید. (منتهی الارب). شبه پیسهء یمانی که چشم را در سپیدی و سیاهی به وی تشبیه دهند و مهرهء سلیمانی گویند. (ناظم الاطباء). مهرهء سلیمانی که سفید و سیاه باشد. (از غیاث اللغات) (آنندراج). مهرهء یمنی. (محمودبن عمر ربنجنی). مهره ای است یمانی منسوب به چشم شاهدان. (شرفنامهء منیری). مهره ای است معروف که در او سواد و بیاض هست مثل رگها و در معدن عقیق یافت میشود. (از بحرالجواهر). مؤلف تحفة المؤمنین آرد: سنگی است که از یمن و حبشه خیزد و در او شبیه به چشم و طبقات او خطوط مستدیرهء سفید و زرد و سرخ و سیاه ظاهر است و به فارسی قسمی از آنرا باباغوری گویند و قسمی سلیمانی است و ظاهراً عین الهریز نوعی از جنس او باشد. در سیم گرم و خشک و جالی و باحدة است و باعث بیداری و جهت یرقان و منع خواب و جهت عسر ولادت پیچیدن آن به موی زنان مؤثر باشد و تعلیق او بر اطفال مورث سیلان آب دهن و رفع ام الصبیان و نگاه داشتن او مورث خصومت مردمان با دارندهء او و دیدن خوابهای هولناک است و رافع لقوه و سنون او جهت تنقیه و جلای دندان و ذرور او قاطع خون و جهت رویانیدن گوشت و بردن لحم فاسد و اکتحال او جهت رفع بیاض و نزول آب نافع است. و آنرا دو قسم است، یمانی و چینی. (از شرح قاموس) (از تحفهء حکیم مؤمن). و رجوع به تذکرهء داود ضریر انطاکی ص 109 و قاموس کتاب مقدس و مخزن الادویه شود. بهترینش یمانی است و وزنش به عقیق نزدیک و سفید و سیاه و سرخ و آمیخته به الوان باشد. (از نزهة القلوب). شَبَه. شَوَق. (یادداشت مؤلف). جِزْع. (منتهی الارب) (متن اللغة) (شرح قاموس). یکی آن جِزْعة و جَزعَة. (از متن اللغة) :
رخ شاه تابان بکردار هور
نشستنگهش را ستونها بلور
ز پر پوشش جزع بسته بزر
برو بافته چند گونه گهر.فردوسی.
بیرونی آرد: سنگی است که در صلابت از دیگر سنگها برتری دارد و وزن آن در اصطلاح ما با قیاس بقطب 1معادن عقیق در یمن استخراج میشود و گویند: آن دو را با هم شباهتی است و نیز گویند: در معادن عقیق هند هم یافت میشود و اقسامی دارد که کمیاب ترین آن معروف به جزع بقرانی است، که خطوط آن مستقیم و بدون کجی امتداد دارد. و صفحات آن از سه رنگ قرمز و مرجانی سفید و بلوری شفاف تشکیل شده که گاهی یک رنگ سیاه یا سبز یا زرد در بعض انواع آن وجود دارد و تمام رنگهای مذکور طبیعی است و آن که بجز سه رنگ اصلی داشته باشد کمتر یافت میشود. حمزه گوید: جزع را بفارسی قلنج گویند و بقرانی باکری را هلنج ولی لفظ خلنج اختصاص به جزع ندارد بلکه هر موجودی را که خط های رنگین و شکلهای مختلف باشد خلنج گویند چنانکه به زرافه و روباه و جز آن اطلاق شود بلکه این لفظ به چوبهای رنگین بیشتر اختصاص دارد و نوع رقیق را برای ساختن دستهء کارد و خنجر بکار میبرند. و یک قسم آنرا جزع فارسی گویند بدانجهت مردم آنجا بیشتر بدان تمایل دارند و این قسم از بقرانی کم بهاتر و جزع حبشی در مرتبه پست تر از این است. و قسم دیگر بسلی است. نصر گوید: آنرا در زیت جوشانند تا رگهایش استوار گردد. و بعقیدهء کندی، معدن همهء اقسام آن نزدیک به معادن عقیق است و تمامی آنها را یک یا دو روز در عسل می پزند تا رگهایش باز شود و اگر چنین باشد نزدیک است به آنچه در باب کیمیا آمده است که قسمی از سنگها در جوف زمین نمو میکند و قسمی کاهش می یابند و بعضی از آنها همچون جزع از رنگی به رنگ دیگر درآیند. قسم دیگر از جزع را غروانی گویند که رنگهای درهم دارد و طول و عرض آن بسیار و قطعه های بزرگی از آن یافت شده که از آن ظرفهائی ساخته اند که بگفتهء کندی گنجایش سی و اندی رطل آب داشته است و نصر قسم دیگری بنام جزع معرق ذکر کرده و شاید این صفت بجهت بسیاری رگهای آن باشد. هم او گوید: بیشتر آنچه در دست است از قسم اخیر می باشد که رگهای باریک موئین با رنگهای مختلط سیاه و قرمز و سفید و گاهی صورت درخت یا حیوان در آن دیده میشود. و در کتاب الاحجار آمده که جزع را معدنی است در چین که بجهت بدیمنی به آن نزدیک نمی شوند و تنها مردم بیچاره آنرا استخراج میکنند و به سرزمینهای دیگر می برند، زیرا آن را مورث غم و اندوه می پندارند.
معادن جزع، نقل اخباری دربارهء جزع: در خصوص اینکه در چین معدن دارد، خبری است مجهول از کتابی منحول. اما در خصوص اینکه مردمی بجهاتی آنرا بفال بد میگیرند هر گاه اصل خبر درست باشد این موضوع قابل قبول است. ولی آنچه از ملوک تبابعهء یمن (ملوک حِمْیَر) در این مورد هست و در شعر مرقش آمده است مربوط به جزعی است که از اسباب زینت بشمار آمده است، و آن بیت این است :
تحلین یاقوتاً و شذراً و صبغةً
و جزعاً ظفاریاً و دُرّاً توائما.
و گفته اند معنای توائم، ازدواج دوبه دو باشد و دُر (گوهر) جز به ازدواج مروق نگردد. و در خصوص اینکه ملوک تبابعهء یمن بدان تشاؤم میکردند و جزع را بفال بد میگرفتند راست بنظر نمیرسد، چه اگر چنین بود به مقتضای پیروی عامه از خوی و عقیدت ملوک خود بایستی اسم آن برافتادی و شهرت نیافتی، ولی ما خلاف آنرا می بینیم و ملاحظه میکنیم که شاعران آن عصر پیوسته جزع را در اشعار خود وصف میکنند و آنرا بفال بد نمیگیرند. از آنجمله است ابیات زیر :
کأن عیون الوحش حول بیوتنا
و ارحلنا الجزع الذی لم یثقب.
امرؤالقیس (از ملوک کنده).
رأیت ثلاثاً راتعین بقفرة
فرائد کالجزع الذی لم ینظم.امرؤالقیس.
فأدبرن کالجزع المفصل بینه
بجید معم فی العشیرة مخول.امرؤالقیس.
و شاعری دیگر گوید :
لنا قینة ترنو بناظرتین
کدارات جزع فوق لؤلؤتین.
الجزع و الیاقوت و الدر
عیناک و الخدان و الثغر.صنوبری.
و کان امامنا و لنا نظاما
و کان الجزع یحفظ بالنظام.لبید.
فأدبرن کالجزع المفصل بینه
بجید الغلام ذی الجدیل المطوق.
عبدعمرو الطائی.
اضائت لهم احسابهم و وجوههم
دجی اللیل حتی نظم الجزع ثاقبه.
ابوالطمحان.
(از الجماهر بیرونی صص 174 - 180).
از آب کشت بینی چون آب موج موج
وز نوسه(1) ابر بینی چون جزع رنگ رنگ(2).
خسروانی.
زمینش همه صندل و چوب و عود
ز جزع و ز پیروزه او را عمود.فردوسی.
هر ساعتکی سینه بمنقار بریدند
چون جزع سر سینه و چون بسد منقار.
منوچهری.
بسهم شیر و بتن ژنده پیل و چشم چو جزع
چو غرم بر سر کوه و چو وال در دل یم.
سنائی.
چو صدف گشاد لعلش چو سنان کشید جزعش
نبود که چشم و گوشم صدف و گهر نیابد.
خاقانی.
در یتیم گوهر یکدانه را ز اشک
جزع دو دیده پر ز عقیق یمان شود.سعدی.
و چون به 60 رسد دو تبیع یا دو جزع یا دو جزعه بدهد. (از تاریخ قم ص 175).
باغ چون جزع و راغ چون شبه را
دل و جان غمگن است و مسرور است.؟
|| مجازاً گاهی از آن چشم مراد دارند به اعتبار سفید و سیاهی. (غیاث اللغات از مدار و منتخب) (از آنندراج) :
دو جزعش ز در هر زمان رشته بست
همی از شبه ریخت در بر جمست.
اسدی (گرشاسب نامه).
دو رخسار دختر چو گلنار شد
دو جزعش ز لؤلؤ صدف وار شد.
(گرشاسب نامه).
جزع تو به غمزه برده جانها
لعل تو به بوسه داده تاوان.خاقانی.
پروردهء جزع تست عیسی
آبستن لعل تست مریم.خاقانی.
بیداد از آن جزع جهانسوز نبینند
فریاد از آن لعل جهانساز نخواهند.خاقانی .
در آن اندوه می پیچید چون مار
فشاند از جزعها لؤلوی شهوار.نظامی.
جزع ز خورشید جگرسوزتر
لعل ز مهتاب شب افروزتر.نظامی.
تیرش صفت کمان گرفته
جزعش ز گهر نشان گرفته.نظامی.
- جزع جادو؛ چشم جادو و فتنه انگیز :
داغ دلها را بسحر آن جزع جادو تاب داد
باغ جانها را بشرط آن لعل رخشان تازه کرد.
خاقانی.
- جزع روشن؛ چشم روشن و در بیت زیر کنایه از اشک است :
دل پهلوان خیره شد کآن بخواند
بسی در زد و جزع روشن براند.
(گرشاسب نامه).
|| آن چوب که چرخ بر آن میگردد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة). جِزْع. (متن اللغة) (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). و رجوع به این کلمه شود. || (مص) بر پهنا بریدن وادی و زمین را. یا عام است. (از ناظم الاطباء) (از منتهی الارب). بریدن زمین و وادی یا به پهنا بریدن آنرا و اصل معنی کلمه بریدن است. (از متن اللغة). بریدن زمین و وادی و موضع یا به پهنا بریدن آنها. (از تاج العروس). بریدن زمین و رود را یا به پهنا بریدن. (از شرح قاموس). به پهنا بریدن زمین. (اقرب الموارد) (از تاج المصادر بیهقی) :
فریقان منهم سالک بطن نخلةٍ
و آخر منهم جازع بطن کبکب.
امرؤالقیس (از قاموس) (از اقرب الموارد).
|| قطع کردن مسافت. (المصادر زوزنی).
(1) - قوس و قزح. (یادداشت مؤلف).
(2) - ن ل: وز نوسه پشت ابر چو جزع است رنگ رنگ.

جزع.

[جِ] (ع اِ) گشت وادی و خم آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از تاج العروس). منقطع وادی، یا گشت یا خم یا جانب آن یا آنجا که وادی فراخ میشود، گیاهی برویاند یا نرویاند. (از متن اللغة). آنجا که وادی بریده شود یا آنجا که فراخ باشد، درخت برویاند یا نرویاند. (از تاج العروس). برگشت وادی. و جوهری تنها همین معنی را آورده است. (از اقرب الموارد) :
و ما جَزَعی بالجِزْع عن عبث ولا
بدا ولعاً فیها ولوعی و لوعتی.
فارض (از اقرب الموارد).
|| میانهء وادی و منقطع آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). میان وادی و منتهای آن. (آنندراج). برگشت وادی و میانه یا منقطع آن. (سه لغت است) و به گفتهء اصمعی، خم وادی. (از تاج العروس). یا خم فراخ از وادی که درختها رویاند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). و برخی گویند: از وادی جز آنجا را که فراخ باشد و درختها رویاند جزع ننامند. (از متن اللغة) (از تاج العروس). و برای اثبات معنی فوق به این بیت لبید استناد شده است :
حفرت و زایلها السراب کأنها
اجزاع بئشة اثلها و رضامها.
چون کلمهء «اثل» که به معنی درخت است در آن آمده است. و برخی گویند: آنرا جزع گویند هرچند نبات نرویاند و به بیت زیر استناد کرده اند :
فکأنها بالجزع بین نبایع
و أولات ذی العرجاء نهب مجمع.
(از تاج العروس).
|| برخی گویند: آنجای از وادی که مستدیر و فراخ باشد. (از تاج العروس). || یا آنجای از وادی که درخت نرویاند و آنجا ریگ باشد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از تاج العروس از ابن الاعرابی). || محلهء قوم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (از تاج العروس) :
و صادفن مشربه و المسا -
م شرباً هنیئاً و جزعاً شجیرا.
کمیت (از تاج العروس).
|| زمین بلند که در پهلوی آن زمین هموار بوده باشد. || خانهء زنبور که در وی شهد نهد. ج، اَجْزاع. (منتهی الارب) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء) (از تاج العروس). || همان جَزْع بفتح جیم بمعنی مهرهء یمنی که در او سفید و سیاه باشد. رجوع به جَزْع شود. خَلَنْج. (یادداشت مؤلف از بیرونی). || گردش روزگار. (دهار). گردش رود. (مهذب الاسماء نسخهء خطی).

جزع.

[جُ] (ع اِ) آن چوب که چرخ بر آن بگردد. (منتهی الارب). آن چوب که چرخ بر آن میگردد. (ناظم الاطباء). چوب میان دولاب. (آنندراج). تیر یا چوبی که دولاب یا چرخ بر آن میگردد. و مجمع مصری آنرا بر چیزی که در تداول به «دنجل» و در بلاد شام به «اکس» معروف است منطبق میداند. (از متن اللغة). تیر و چوبی که چرخ دولاب در آن میگردد. و این لغت یمنی است. (از اقرب الموارد) (از تاج العروس). جَزْع. (متن اللغة) (منتهی الارب) (تاج العروس). رجوع به این کلمه شود. || زردچوبه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رنگی است زرد. (آنندراج) (از متن اللغة). رنگی است زرد که آنرا هُرْد (زعفران و گل سرخ و بیخ درختی است که بدان رنگ کنند) نامند. (از اقرب الموارد).

جزع.

[جَ زُ] (ع ص) ناشکیبا و زاری کننده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة). ضد صبور (شکیبا). (اقرب الموارد). جازِع. جُزاع. جَزِع. جَزوع. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به این کلمات شود.

جزع.

[جَ زِ] (ع ص) ناشکیبا و زاری کننده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). و رجوع به جازِع و جَزُع شود.

جزع.

[جِ] (اِخ) دو ده است: یکی بر جانب راست طائف و دیگری بر جانب چپ آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از تاج العروس).

جزع الدواهی.

[جَ عُدْ دَ] (اِخ) موضعی در سرزمین طی. (از معجم البلدان) :
الی جزع الدواهی ذاک منکم
مغانٍ فالخمائل فالصعید.
زیدالخیل (از معجم البلدان).

جزع بسلی.

[جَ عِ بَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) نوعی جزع است که قشر بالا و پایین آن قرمز مایل به سیاه باشد و خطوط سفیدی فاصل میان آن دو قشر است. رجوع به جزع و الجماهر بیرونی ص 176 شود.

جزع بقرانی.

[جَ عِ ؟] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) نوعی جزع است که گرانبهاترین و کمیاب ترین اقسام آن بشمار است و خطوط مستقیم و بدون اعوجاجی بر آن کشیده شده و صفائح آن متراکم بر رویهم به انتها میرسد و استواء نهایات آن دلیل استواء سطح و صفحهء آن باشد. رجوع به جزع و الجماهر بیرونی ص 175 شود.

جزع بنی حماز.

[جَ عُ بَ حَمْ ما] (اِخ)آنان از بنی التیم، تیم عدی هستند و بگفتهء حفصی نام وادیی است به یمامه. (از معجم البلدان).

جزع بنی کوز.

[جَ عُ بَ] (اِخ) از دیار بنی ضباب است به نجد و تا آنجا دو روز راه است به یک طریق. (از معجم البلدان).

جزع پرآب.

[جَ عِ پُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) مهرهء پرآب. مهرهء یمانی آب دار. مهرهء شفاف :
دو چشمش فی المثل چون جزع پرآب
ز رشکش چشم نرگس مانده در خواب.
نظامی.

جزع حبشی.

[جَِ عِ حَ بَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) قسمی است از جزع که از جهت ارزش در مرتبهء بعد از فارسی قرار دارد و قشر قرمز ندارد و جز خطوط سیاهی که رنگهای سفیدی آنها را جدا میسازد در آن وجود ندارد و بهمین جهت آنرا به حبشه منسوب میدارند زیرا دندانهای مردم آنجا نیز سفید است و در وسط لبهای سیاه قرار گرفته است مانند جزع حبشی. رجوع به جزع و الجماهر بیرونی ص 175 شود.

جزع خاستن.

[جَ زَ تَ] (مص مرکب)برخاستن ناله و زاری. صدای ناله و فغان برخاستن :
جزعی خاست از امیر و وزیر
فزعی کوفت بر صغار و کبار.مسعودسعد.

جزع رنگ.

[جَ رَ] (ص مرکب) همرنگ جزع. برنگ مهره :
ز سُمّ گوزنان زمین جزع رنگ
وشی گشته ریگ شخ از خون رنگ.
(گرشاسب نامه).

جزع سیاه.

[جَ عِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) نوع خاصی از جزع که تیره رنگ است. مهرهء یمانی سیاه. مهرهء سیاه :
حصاری بر آن که ز جزع سیاه
بلندیش بگرفته بر ماه راه.(گرشاسب نامه).

جزع ظفاری.

[جَ عِ ظُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) مهره ای است که به ظفار منسوب است. (یادداشت مؤلف). مهرهء یمنی است که منسوب است به بلدهء ظفار در یمن که تبابعه یعنی ملوک حِمْیَر به آنجا سکونت کردند. (از الجماهر بیرونی ص 177) :
تحلین یاقوتاً و شذراً و صبغةً
و جزعاً ظفاریاً و دُرّاً توائما.
مرقش اصغر (از الجماهر).
و فینا من المعزی تلاد کأنها
ظفاریة الجزع الذی فی الترائب.
فرزدق (از الجماهر).
و النیل یجری فوق رضراض من الجزع الظفاری.
؟ (از الجماهر).
و رجوع به جزع و جزع یمانی شود.

جزع عقیقی.

[جَ عِ عَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) سنگ قیمتی که مانند عقیق و جزع میباشد بدین معنی که صفات هر دو در آن جمع است و در یهودیه یافت شود. و صاحب دو طبقه باشد یکی سفید و دیگری قرمز شفاف یا بالعکس. (قاموس کتاب مقدس).

جزع فام.

[جَ] (ص مرکب) همانند جزع. چون مهرهء یمنی :
چو کرده برون خنجر جزع فام
برآید هزارش عقیق از نیام.(گرشاسب نامه).

جزع کردن.

[جَ زَ کَ دَ] (مص مرکب)فریاد و فغان کردن. زاری و بیتابی نمودن. اظهار بی قراری کردن : مجمزان پیوسته میرسیدند در شبانروزی بیست و سی و آنچه دبیر می نبشت بر وی میخواندند او [ عمرو لیث ] جزع میکرد و میگریست. (تاریخ بیهقی ص 483). اگر مادرش [ حسنک ] جزع نکرد و چنان سخن بگفت، طاعنی نگوید که این نتواند بود. (تاریخ بیهقی ص 190).
بر گذشته چنین جزع کردن
نشمرند از خرد خردمندان.مسعودسعد.
روی فریاد نیست دم مزنید
رفته رفته بود جزع مکنید.خاقانی.
سعدی اگر جزع کنی ور نکنی چه فایده
سخت کمان چه غم خورد گر تو ضعیف جوشنی.
سعدی.
و رجوع به جزع شود.

جزع کنان.

[جَ زَ کُ] (نف مرکب، ق مرکب) در حال جزع. در حال فریاد و فغان کردن. بیتابی کنان. زاری کنان :
چون کوه به کوه و دشت بر دشت
گریان و جزع کنان همی گشت.نظامی.
و رجوع به جزع و جزع کردن شود.

جزع گون.

[جَ] (ص مرکب) بسان جزع. جزع فام. همرنگ جزع :
چون خنجر جزع گون برآرد
لعل از دل سنگ خون برآرد.نظامی.

جزع ناب.

[جَ عِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) مهرهء یمانی خالص. مهرهء بدون غش :
در آن ماهیان کرده از جزع ناب
نماینده تر زآنکه ماهی در آب.نظامی.

جزع نمودن.

[جَ زَ نُ / نِ / نَ دَ] (مص مرکب) ناله و فغان و زاری کردن. بی صبری و ناشکیبائی و بیقراری کردن. جزع کردن : فایق چون به بخارا رسید پیش تخت رفت و زمین ببوسید، بجای حجاب بایستاد و جزع بسیار نمود. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 151). رجوع به جزع کردن شود.

جزع و فزع.

[جَ زَ عُ فَ زَ] (اِ مرکب، از اتباع) فریاد و زاری. و با مصدر کردن ترکیب میشود.

جزع و فزع کردن.

[جَ زَ عُ فَ زَ کَ دَ](مص مرکب) فریاد و زاری کردن. بیتابی و فغان کردن. رجوع به جزع و فزع شود.

جزعة.

[جَ عَ] (ع اِ) مهره. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). یکی از مهرهء یمانی. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). جِزعَة. (منتهی الارب) (متن اللغة) (ناظم الاطباء). و رجوع به این کلمه شود.

جزعة.

[جِ عَ] (ع اِ) مهره. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). یکی از مهرهء یمانی. (از متن اللغة) جَزْعة. (متن اللغة) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). و رجوع به این کلمه و جَزع شود. || اندکی از مال. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از محیط المحیط) (از اقرب الموارد). پاره ای از مال. (از متن اللغة). یقال: جَزَعَ له جزعةً من المال؛ ای قطع له قطعةً منه. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). جُزعَة. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و رجوع به این کلمه شود. || اندکی از آب و از شیر. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). اندک از هر چیز. (از متن اللغة). اندک از آب. (از اقرب الموارد) (از محیط المحیط). یقال: مابقی فی الاناء الا جزعة و جزیعة. (از اقرب الموارد). جُزعَة. (منتهی الارب) (محیط المحیط). و رجوع به این کلمه شود. || باقی مانده از هر چیزی. (از متن اللغة) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). باقی هر چیز. (آنندراج). باقیمانده. (از محیط المحیط) (از اقرب الموارد). جُزْعة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از محیط المحیط) (از اقرب الموارد). و رجوع به این کلمه شود. ج، جِزَع. (اقرب الموارد). || پاره ای از شب کم از نصف، از اول باشد یا از آخر. (منتهی الارب) (آنندراج) (از محیط المحیط). پاره ای از شب. (از اقرب الموارد). پاره ای از شب، یعنی ساعات گذشته یا آیندهء آن که کم از نصف باشد از اول یا از آخر. (از متن اللغة). || رمهء گوسپند. (منتهی الارب) (آنندراج). رمهء گوسپندان. (ناظم الاطباء). دسته ای از گوسفند. (از محیط المحیط) (از متن اللغة).(1) || فراهم آمدن گاه درختان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). جایی که درختان گرد هم آمده باشند. (از محیط المحیط). جائی که درختان گرد هم باشند و چارپایان از سرما در آنجا استراحت کنند . (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). || وادی مستدیر و گشاده ای که درخت در آن باشد. (از متن اللغة).
(1) - در تداول عامه دسته ای از گوسفند را «شلعة» گویند. و بگمان من محرف جزعة یا محرف لغت فصیح آن «کلعة» است که بمعنی رمهء بزرگ گوسپندان باشد و قلب کردن کاف به شین متداول است. (از حاشیهء متن اللغة).

جزعة.

[جُ عَ] (ع اِ) اندک از مال. (از اقرب الموارد) (از متن اللغة) (از محیط المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج). جِزعَة. و رجوع به این کلمه شود. || اندکی از آب و از شیر. (منتهی الارب) (آنندراج). اندکی از آب و یا از شیر. (ناظم الاطباء). اندک از آب. (از محیط المحیط) (از اقرب الموارد). اندک از هر چیزی. (از متن اللغة). جِزعَة. رجوع به این کلمه شود. || باقیمانده از هر چیزی. (از متن اللغة) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). باقی هر چیز. (آنندراج). باقیمانده. (از اقرب الموارد) (از محیط المحیط). جَزعَة. و رجوع به این کلمه شود. || دسته. (ناظم الاطباء). جزعة السکین و نحوه؛ دستهء کارد و امثال آن. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). و رجوع به جزعة السکین شود.

جزعة السکین.

[جُ عَ تُسْ سِکْ کی] (ع اِ مرکب) دستهء کارد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). لغتی است در جُزْأَة بمعنی دستهء کارد و درفش و مانند آن. (از اقرب الموارد). دستهء کارد و امثال آن. (از متن اللغة).

جزعی.

[ ] (اِخ) از مزارع کوهبنان کرمان است. (از مرآت البلدان ج 4 ص 226).

جزع یمان.

[جَ عِ یَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) همان مهرهء یمنی است و مخفف جزع یمانی باشد. رجوع به جزع یمانی شود :
بدور چشم تو بد گوهریست جزع یمان
که ترک چشم تو خواند به گوهر یمنش.
سلمان (از شرفنامهء منیری).

جزع یمانی.

[جَ عِ یَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) مهره ای است که به یمن منسوب است و آنرا جزع یمنی و قسمی از آنرا نیز جزع ظفاری گویند. رجوع به جزع و جزع ظفاری و کتاب الجماهر بیرونی ص 174 شود :
ز جزع یمانی یکی گنبدی
نشستنگه نامور موبدی.فردوسی.
خط خط که کرد جزع یمانی را
بوی از کجاست عنبر سارا را.ناصرخسرو.

جزع یمینی.

[جَ عِ یَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) همان جزع یمانی است. رجوع به این کلمه شود. حمدالله مستوفی آرد: معدن جزع به یمن باشد و چند جای دیگر اما هیچ نوع از یمنی صلب تر نباشد. (نزهة القلوب ج 3 ص 205).

جزعین.

[جَ] (ص نسبی) بگونهء جزع. منسوب به جزع :
ماهی در آبگیر دارد جزعین زره
آهو در مرغزار دارد سیمین شکم.
منوچهری.
به جزعین پرده و قیرین عروسان
امیران را شبستان تازه کردی.خاقانی.

جزغ.

[جِ زِ] (اِ) دنبهء برشته کرده که روغن آنرا گرفته باشند. (ناظم الاطباء). به معنی جزدر است که دنبهء برشته کرده باشد که بروی آشهای آرد ریزند. جِزغال. جِزغاله. (برهان) (آنندراج). و رجوع به جزد و جزدر و کلمات فوق شود.

جزغ.

[جِ] (اِ) سوسک و چرغد. || ملخ. (ناظم الاطباء).

جزغال.

[جِ] (اِ) دنبهء برشته کردهء روغن گرفته. (ناظم الاطباء). به معنی جزغ است که دنبهء برشته کردهء روی آش باشد. (برهان). دنبهء بره است که آنرا برشته کرده باشند. (آنندراج) (انجمن آرا). جزد. جزدر. جزغ. جزغاله. (از برهان) (از ناظم الاطباء) (از آنندراج). خرده های دنبه ای که برشته کرده و روغن آن بگرفته اند. (یادداشت مؤلف). رجوع به کلمات مزبور شود.

جزغاله.

[جِ لَ / لِ] (اِ) همان جزغال است که بمعنی پارچه های دنبهء برشته شده باشد. گوشت و بیشتر دنبهء سخت برشته شده نزدیک به سوختگی. (یادداشت مؤلف) (برهان). قطعهء سوخته و روغن گرفته شده از دنبه. (یادداشت مؤلف). جیزغَلَه (در تداول اهالی خراسان). || دنبهء نیم سوخته. (یادداشت مؤلف) : مشاعل طلا و نقره و مس و دنبه و پیه و روغن چراغ و جزغاله و نواله... (تذکرة الملوک ص 32).

جزغاله شدن.

[جِ لَ / لِ شُ دَ] (مص مرکب) در تداول عامه، سخت سوختن چنانکه آب نماند یا بسیار کم ماند. (یادداشت مؤلف).

جزغنکث.

[ ] (اِخ) شهرکی است از ماوراءالنهر به حدود بخارا با منبر، آبادان و با کشت و برز بسیار. (حدود العالم).

جزف.

[جَ] (ع مص) آسان گرفتن کاری را. (منتهی الارب) (آنندراج). به آسانی و بسیار گرفتن چیزی را. (ناظم الاطباء). بگزاف گرفتن چیزی را. (از متن اللغة) (از دهار). || خرید و فروخت کردن چیزی را بدون پیمانه و وزن. (از اقرب الموارد). در پیمانه تخمین کردن. (از ناظم الاطباء): ابتاعه جزفاً؛ ای مجهول القدر مکی کان او موزوناً. (منتهی الارب). زیاده کردن پیمانه. (از متن اللغة).

جزفة.

[جِ فَ] (ع اِ) گلهء چهارپایان. (منتهی الارب). یک جزء از گلهء چارپایان. (ناظم الاطباء). پاره ای از چارپا. (از شرح قاموس). پاره ای از گوسفند.(1) جَزفَة. (از متن اللغة).
(1) - در تداول عامه به دستهء کوچک از گوسفند شقفة گویند. (از حاشیهء متن اللغة).

جزفة.

[جَ فَ] (ع اِ) همان جِزْفة بکسر جیم است بمعنی گلهء چارپایان. (از متن اللغة). و رجوع به جِزْفة شود.

جزک.

[] (اِ) جبار. (مهذب الاسماء). و آن حرارتی باشد که در سینه پدید آید از خشم یا گرسنگی.

جزک.

[جَ زَ] (اِ) نام علتی و مرضی است که مرغان و پرندگان را پیدا شود و آن آن است که از بیخ پر ایشان تا به استخوان سوراخ گردد. (برهان) (آنندراج). بیماریی مر پرندگان را که از بیخ پرشان تا به استخوان سوراخ گردد. (ناظم الاطباء). نام مرض است که مرغان را پیدا شود و آن چنان باشد که بن پر سوراخ شود و به گوشت رسد. (از جهانگیری).

جزک.

[] (اِخ) یا جزیک. از توابع طبس مسنا از محالات قاینات و قدیم النسق است. از آب قنات مشروب میشود. هوایش گرم است. قریب یک هزار و پانصد و پنجاه نفر جمعیت دارد. (از مرآت البلدان ج 4 ص 226).

جزکش.

[جُ کَ] (اِ مرکب) مقوا و یا قطعهء تیماج دولایی که در آن جزوه و کاغذ گذارند. (ناظم الاطباء).

جزکه.

[جُ کِ] (حرف اضافهء مرکب) سوای. غیر از. به استثنای.

جزگونه.

[جُ نَ / نِ] (ص مرکب) نوع دیگر. دگرگونه. روگردان :
نداند کسی راز گردان سپهر
که جزگونه گشتست با ما به مهر.فردوسی.
تو در جنگ چندین دلیری مکن
که با مات جزگونه باشد سخن.فردوسی.

جزگیر.

[جُ] (اِ مرکب) آلتی که کتاب را در وقت خواندن و یا نوشتن باز نگاه میدارد. || جُزکَش، به معنی مقوا یا قطعهء تیماج دولایی که در آن جزوه و کاغذ گذارند. (ناظم الاطباء). رجوع به جزکش شود.

جزل.

[جُ] (ع ص، اِ) جِ اَجْزَل، بمعنی شتری که دوشش ریش بود. (از منتهی الارب) (از متن اللغة) (از ناظم الاطباء) (شرح قاموس). و رجوع به اجزل و دزی ج 1 ص 193 شود.

جزل.

[جِ] (ع اِ) پاره ای بزرگ از خرما. (منتهی الارب) (از شرح قاموس) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). پاره ای بزرگ از خرما و جز آن. (از متن اللغة). پاره ای از هر چیزی. (از متن اللغة). جِزلَة. (متن اللغه) (شرح قاموس) (اقرب الموارد) (منتهی الارب). و رجوع به جزلة شود.

جزل.

[جَ] (ع ص، اِ) هیزم خشک و سطبر. (منتهی الارب) (آنندراج) (غیاث اللغات). هیزم خشک ستبر. (ناظم الاطباء). هیزم خشک یا هیزم ستبر و بزرگ. (از تاج العروس). هیزم خشک و هیزم ستبر و هیزم بزرگ. (از متن اللغة). ستبر و بزرگ از هیزم و گاهی جزن به ابدال لام به نون نیز گویند. (از اقرب الموارد). هیزم زفت و خشک. (مهذب الاسماء نسخهء خطی). هیمهء خشک یا هیمهء کلفت یا هیمهء بزرگ. (یادداشت مؤلف) :
فویهاً لقدرک ویهاً لها
اذا اختیر فی المحل جزل الحطب.
ثعلب (از تاج العروس).
باتت حواطب لیلی یلتمسن لها
جزل الجذی غیر خوار و لا ذعر.
ابن مقبل (از تاج العروس).
|| بسیار از هر چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (اقرب الموارد). مجازاً مرادف جزیل به معنی بسیار از هر چیز. یقال: «له عطاء جزل و جزیل». (از تاج العروس). و یقال: عطاء جزل؛ ای کثیر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ج، جِزال. (متن اللغة) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ممکن است با جیم و جِ جزیل باشد و محتمل است با حاء مهمله و جِ حزل باشد همچون حبل و حبال. (از تاج العروس). || جوانمرد بسیاردهش. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). کریم بسیارعطاء. || خیر بسیار. (غیاث اللغات) (آنندراج). || خردمند محکم رای. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). عاقل درست رأی. (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). دانای درست رای. (آنندراج) (غیاث اللغات). یقال: «هو جزل الرّأی» : فاضلی جزل و بازلی فحل. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 430). || رای نادرست. از لغات اضداد است. (از متن اللغة) (از ذیل اقرب الموارد). || لفظ درست و استوار. ضد رکیک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). خلاف رکیک از الفاظ. (از اقرب الموارد). سخن درشت و محکم. (آنندراج) (غیاث اللغات). لفظ فصیح و جامع یعنی خلاف رکیک از الفاظ. (از متن اللغة) :
تو مر زرق را چون همی فقه خوانی
نه مرد سخنهای جزل متینی.ناصرخسرو.
و این فصل جزل که در صورت هزل بود بر سمع شهریار از آن گذرانیدم تا زور و افترا و زرق و افتعال زنان بر رای اعلی روشن گردد. (سندبادنامه ص 110). || بانگ کبوتر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). آواز کبوتر. (غیاث اللغات) (آنندراج) (از متن اللغة) (از ذیل اقرب الموارد). || نباتی است. (منتهی الارب). نوعی نبات است. (اقرب الموارد). || (مص) بریدن. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (دهار) (آنندراج) (غیاث اللغات). دو پاره کردن. (از اقرب الموارد). به دو نیم کردن چیزی را ولی اصل معنی آن بریدن است. (از متن اللغة). یقال: «جزله بالسیف جزلتین؛ اذا قطعه قطعتین». (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || ریش کردن پالان کوهان شتر را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || (اصطلاح عروض) نزد علمای عروض افکندن حرف چهارم از متفاعلن و ساکن گردانیدن حرف دوم در بحر کامل. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). حذف چهارم از متفاعلن. (از ذیل اقرب الموارد). در عروض به معنای خزل با خاء معجمه است و آن اجتماع اضمار و طی در متفاعلن باشد. (از کشاف اصطلاحات الفنون). و رجوع به خزل شود.

جزل.

[جَ زَ] (ع اِ) ریش کوهان شتر که از پالان بهم رسد. (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (ناظم الاطباء) (آنندراج). ریش پشت و کوهان شتر که استخوان آن برآید و موضع آن هموار گردد یا به پشت فرورود و شتر را بکشد. (از متن اللغة). ریشی که بر پشت ستور بهم رسد تا استخوان بدرآید و موضع آن آرام و هموار گردد و بعضی گویند: در هم شکستن پالان پشت ستور باشد. (از اقرب الموارد). زدگی کوهان شتر از پالان. (یادداشت مؤلف).

جزل.

[جَ زَ] (ع مص) ریش گردیدن دوش شتر تا اینکه استخوانش برآید و جای آن هموار گردد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ریش گردیدن سر دوش ستور. (از متن اللغة). پاره کردن پالان است سر دوش شتر را. (از شرح قاموس).

جزل.

[جَ] (اِخ) موضعی است به نزدیک مکه. عمر بن ابی ربیعه گوید :
و لقد قلت لیلة الجزل لما
اخضلت ریطتی علیَّ السماء
لیت شعری و هل یردن لیت
هل لهذا عند الرباب جزاء.
(از معجم البلدان).

جزل.

[جَ] (اِخ) از اعلام است. (منتهی الارب).

جزل.

[جُ زَ] (اِخ) لقب سعیدبن عثمان. (منتهی الارب) (شرح قاموس).

جزلا.

[جَ] (اِخ) قریه ای است از قرای محال طارم. این قریه قدیم النسق و بیشتر زراعت آن دیمی و کمی آبی است که از رودخانه مشروب میشود. باغات و صیفی کاری فراوان دارد و هوای آن گرم است. انار و انجیر در آن بعمل می آید و یکصدوده خانوار سکنه دارد. (از مرآت البلدان ج 4 ص 226). این ده در هفتادوپنجهزارگزی باختر سیردان و سه هزارگزی راه مالرو عمومی واقع شده و محصول آن غلات، پنبه، برنج و شغل اهالی زراعت، گله داری و مکاری و قالیچه و گلیم و جاجیم بافی است. و آنرا ده گیزلا نیز میگویند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2). و رجوع به نزهة القلوب چ لیدن ج 3 ص 65 شود.

جزلاء .

[جَ] (ع ص) مؤنث اَجْزَل، بمعنی شتری که دوشش ریش بود. (از منتهی الارب). و رجوع به اجزل شود. || تأنیث جَزْل، بمعنی جوانمرد بسیاردهش و خردمند محکم رأی. (از منتهی الارب). و رجوع به جزل شود. جَزلَة. (منتهی الارب). و رجوع به جزلة شود.

جزلاندشت.

[جَ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان طارم علیا از بخش سیردان شهرستان زنجان. این ده در 75هزارگزی باختری سیردان در سر راه عمومی خلخال و طارم و محلی کوهستانی و سردسیر است و 185 تن سکنه دارد. آب از رودخانهء دران و محصول آن غلات، پنبه، انار و گردو و شغل اهالی زراعت و گلیم و جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

جزلة.

[جَ لَ] (ع ص، اِ) مؤنث جَزْل، بمعنی جوانمرد بسیاردهش و خردمند محکم رای. (از منتهی الارب) (از متن اللغة)(1) (از ذیل اقرب الموارد). || زن بزرگ سرین(2). (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از ذیل اقرب الموارد). سرین بزرگ از زنان. (شرح قاموس). || بقیهء نان. (منتهی الارب) (آنندراج). بقیه ای از نان. (ناظم الاطباء). باقیمانده از گردهء نان. (از ذیل اقرب الموارد) (از متن اللغة) (شرح قاموس). || مشک شیر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). باقیمانده در مشک شیر. (از متن اللغة) (از ذیل اقرب الموارد). مشک شیر و جلت. (شرح قاموس). || خنور (ظرف) خرما. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (آنندراج). باقیمانده در ظرف (خنور) خرما. (از ذیل اقرب الموارد). باقیمانده در ظرف خرما و بقول برخی مقدار نصف خنور خرما. (از متن اللغة). یقال: «بقی فی الاناء جزلة و فی الجلة جزلة و من الرغیف جزلة؛ ای قطعة». (لسان از ذیل اقرب الموارد). || زن درست قامت خوش گفتار. (از متن اللغة).
(1) - در ناظم الاطباء چنین آمده: جَزْلة؛ مؤنث جزل یعنی جوان زن بسیاردهش! وی معنی ترکیبی کلمهء «جوانمرد» را متوجه نشده است که این ترکیب بمعنی فتوت است و معنی جوان و مرد از میان رفته است.
(2) - در آنندراج بزرگ سر معنی شده است.

جزلة.

[جِ لَ] (ع اِ) پاره ای بزرگ از خرما. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از شرح قاموس). پاره ای بزرگ از خرما و جز آن. || پاره. (منتهی الارب) (آنندراج). حصه و پاره و قطعه. (ناظم الاطباء). پاره. یقال: ضرب الصید فجزله جزلتین. (از ذیل اقرب الموارد). جِزل. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). رجوع به جزل شود.

جزم.

[جَ] (ع ص، اِ) امری که پیش از وقت خود آید. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). از کارها پیش از هنگام آمدن. (شرح قاموس). || سرراست. (مقدمهء لغت میرسیدشریف ص 5). || قلم راست بریده، ضد محرف. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). || خط عربی، بدانجهت که از خط حِمْیَر بریده گردیده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). خط عربی پیش از آنکه [ به خط ] کوفی شهرت یابد. (از متن اللغة). این خطی که از حروف معجم تشکیل شده بدانجهت که از خط حِمْیَر که به خط مسند معروف بود جدا شده است. (از اقرب الموارد). || چیزی از خرقه و مانند آن که بدان فرج ناقه را پر سازند تا بر غیر بچهء خود مهربان و مایل باشد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). چیزی که فرج ناقه را با آن پر سازند تا آنرا بچهء خود پندارد و بر آن مهربان باشد که آنرا دُرجه گویند. (از متن اللغة) (از ذیل اقرب الموارد).

جزم.

[جَ] (ع مص) راست کردن سوگند را. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (آنندراج). امضاء و تنفیذ کردن سوگند. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). یقال: حلف یمیناً جزماً. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || بریدن و یک سو کردن کار را. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). بریدن. (آنندراج). بریدن کار بطوری که برگشت در آن نباشد. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). یقال: امرته امراً جزماً. و هذا حکم جزم. (از اقرب الموارد). || ساکن گردانیدن حرف را. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). ساکن کردن حرف را. (آنندراج). اِعراب حرف را ساکن کردن. (از متن اللغة). بی اعرابی که کلمه نه رفع و نه نصب و نه جر دارد. (یادداشت مؤلف). در اصطلاح نحویان، حذف کردن علامت اعراب از آخر کلمات معرب باشد. و این قسم از اعراب مختص به افعال است و در آخر اسماء درنیاید همچنان که جر در آخر افعال نیاید چنانکه ابن مالک در الفیه گوید:
و الاسم قد خصص بالجَرّ کما
قد خصص الفعل باَن ینجزما.
پس جزم تنها در آخر افعال معرب درآید، به این ترتیب که در افعال صحیح حرکت آخر آن و در افعال معتل حرف آخر آن و در افعال خمسه نون عوض رفع حذف گردد و علامت جزم در آنجا که حرکت حذف شود چنین است: « ْ » و این با سکون فرق دارد، زیرا در اصطلاح، ضمه و فتحه و کسره و سکون در کلمات مبنی و رفع و نصب و جر و جزم در کلمات معرب بکار رود. (از المنجد) (از الفیهء ابن مالک) :
دائرهء افلاک را بالای صحن بادیه
کم ز جزم نحویان بر حرف قرآن دیده اند.
خاقانی.
از خط کاتب قدر بر سر حرف حکم تو
چرخ چو جزم نحویان حلقه شد از مدوری.خاقانی.
|| خاموش شدن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (آنندراج) (از متن اللغة). و بدین معنی با حرف «علی» متعدی شود و گویند: جزم علی الامر؛ ای سکت. (از متن اللغة) (از منتهی الارب). || اقدام کردن بر کاری. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). عزم کردن کسی بر کاری. (آنندراج) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). بدین معنی نیز با علی متعدی شود، چنانکه گویند: جزم علی الامر؛ عزم. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از المنجد). || بددلی کردن و عاجز گردیدن از چیزی. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). بددل گردیدن و ناتوان ماندن از کاری. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). عاجز و بیدل شدن. (آنندراج). بدین معنی با «عن» متعدی شود، چنانکه گویند: جَزَمَ عنه؛ ای جبن و عجز. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). || هموار خواندن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). هموار خواندن و حروف را بجای خود آوردن. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). || پر کردن مشک. (آنندراج) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) :
فلما جزمت به قربتی
تیمّمتُ اطرفةً او خلیفا.؟ (از اقرب الموارد).
|| انداختن بعضی سرگین نه همه را یا عام است. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). انداختن بعضی سرگین و باقی گذاشتن بعضی دیگر را. و بدین معنی با حرف «ب» متعدی شود، چنانکه گویند: جزم بسلحه؛ ای اخرج بعضه و ابقی بعضه. (از متن اللغة). || پر خوردن یا در هر شبانه روز یک بار خوردن. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). در هر شبانه روز یک بار خوردن. (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). یک بار پر خوردن. (از متن اللغة). || واجب گردانیدن امری را بر شخصی. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). بدین معنی با حرف «علی» متعدی شود، چنانکه گویند: جزم علی فلان کذا؛ ای اوجبه. (از اقرب الموارد). || سیراب گشتن شتران. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). یقال: بعیر جازم و ابل جوازم. (از متن اللغة). || برابر و هموار نوشتن حروف خط. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). برابر کردن حروف در نوشتن. (آنندراج) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). || اندازه کردن خرما را بر درخت. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). || بریدن خرما. (آنندراج) (از تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی) (دهار).
- التکبیر جزم و السلام؛ (یعنی تکبیرة الاحرام و سلام بجزم است) مقصود از جزم در این روایت چنانکه در اساس آمده، افراط نکردن در همزه و مد است ولی مؤلف لسان گوید: مقصود آن است که آن دو کلمه نه مد می پذیرند و نه اعراب و وقتی که بر «اللهاکبر» وقف شود، باید آخر آنرا جزم داد و ضمهء حرف آخر را حذف کرد. (از ذیل اقرب الموارد).

جزم.

[جَ] (از ع، ص) استوار و محکم و قطع و یقین. (ناظم الاطباء). یقین. (غیاث اللغات). دل نهادن بر. نیت درست کردن بر. (یادداشت مؤلف) : هرچه وی گوید همچنان است که از لفظ ما رود که آنچه گفتنی است در چند مجلس با ما گفته است و جوابها جزم شنیده. (تاریخ بیهقی ص 209). ایشان زهره نداشتندی که جواب جزم دادندی. (تاریخ بیهقی ص 215). سخت مشبع نبشته بود و نصیحتهای جزم کرد. (تاریخ بیهقی ص 455). خاقان خرم گشت و جزم اختیار فروگذاشت و روی به اعمال خراسان آورد. (فارسنامهء ابن البلخی ص79).
همچنین با عزم و حزم جزم زی
همچنین با دست و طبع راد باش.
مسعودسعد.
که فلان عزم کرده است و نیت جزم که بقیت عمر معتکف نشیند. (گلستان). فلان عزم کرده و نیت جزم آورده. (گلستان).
چون نباشد ز شرع حکمی جزم
ظلم باشد بکشتن کس عزم.اوحدی.
کسی را عزم ره چون جزم شد پیش
چو محبوسان بود در خانهء خویش.وحشی.
- بر خود جزم کردن؛ بر خود هموار کردن. (ناظم الاطباء).
- جزم شدن؛ محکم گشتن. (از ناظم الاطباء).
- جزم کردن؛ قطع کردن. یقین کردن. (ناظم الاطباء).
- جزم و تصدیق کردن؛ بر خود ثبات و استواری را پایدار کردن. (ناظم الاطباء).
- عزم جزم؛ عزم محکم و استوار. (ناظم الاطباء).
- عزم جزم کردن؛ دل بر کاری نهادن. (یادداشت مؤلف).

جزم.

[جِ] (ع اِ) بهره. (منتهی الارب). بهره و نصیب و قسمت. (ناظم الاطباء) (از آنندراج). نصیب. (اقرب الموارد). بهره ای از خرما. (از متن اللغة).

جزمازج.

[جَ ما زَ] (معرب، اِ مرکب) معرب گزمازک و میوهء درخت گز است. (از منتهی الارب). مأخوذ از گزمازک که میوهء درخت گز باشد. (ناظم الاطباء). کزمازج است که ثمرة الطرفا باشد. (فهرست مخزن الادویه). ثمرة الطرفا است و معرب از گزمازک که به عربی آنرا ثمرة الطرفا خوانند و حب الاثل همان است. (از برهان ذیل گزمازک). ثمرة الطرفا است، به پارسی کزمارخ و گزمازک خوانند و طبیعت وی گرم است در اول درجهء اول خشک است و در آخر آن و گویند سرد است در اول و قطع رعاف بکند و چون بپزند به آب و بر سر ضماد کنند نافع بود و ریش شش را سودمند بود و مقدار استعمال دو درم بود. (از اختیارات بدیعی). و رجوع به تذکرهء داود ضریر انطاکی ص 109 و دزی ج 1 ص 193 شود.

جزماً.

[جَ مَنْ] (ع ق) حتماً و قطعاً و بطور ثبات و استوار. (ناظم الاطباء). قطعاً. البتة. (یادداشت مؤلف). بیقین. بطور قطع. بی تردید.

جزمریان.

[جَ مُ] (اِخ) اسم دریاچه ای که در هامون کرمان بوده و آنرا نمکزار میگفته اند. رجوع به تاریخ ایران باستان ج 1 ص 184 شود.

جزم کردن.

[جَ کَ دَ] (مص مرکب) نیت استوار کردن. قطع کردن. دل نهادن بر : عزم کردم و نیت جزم که بقیت عمر فرش هوس درنوردم. (گلستان). رجوع به جزم شود.

جزمودق.

[] (اِخ) قریه ای است از توابع آبادهء فارس. حرفهء اهالی آنجا قاشق تراشی و جعبه سازی است. (از مرآت البلدان ج 4 ص 226).

جزمة.

[جَ مَ] (ع مص) یک بار خوردن. (از منتهی الارب) (از آنندراج). یک بار خوردن در شبانه روز. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از متن اللغه).

جزمة.

[جَ مَ] (معرب، اِ) کفش ساقه بلند و به این معنی دخیل است. (از متن اللغة). نوعی کفش ساق بلند است که ساق نزدیک به زانو میرسد و آن معرب است از جزمهء ترکی. (از قطرالمحیط).

جزمة.

[جِ مَ] (ع اِ) پارهء هر چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || یک گله از شتر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). گلهء اشتر. (مهذب الاسماء نسخهء خطی). || صد رأس به بالا از مواشی یا ده رأس تا چهل رأس از مواشی یا یک گله از شتر. (از قطرالمحیط) (از متن اللغة). || یک رمه از گوسپند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة) (از قطرالمحیط).

جزمة.

[ ] (اِخ) از طسوج ساوه طسوج جبل. (تاریخ قم ص 118).

جزمه.

[ ] (اِخ) دهی است از دهستان قشگلدره از بخش آبیک از شهرستان قزوین. محصول آن غلات، بن شن، انگور. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

جزمی.

[ ] (اِخ) از قرای بلوک قنقری فارس است. آبادیهای بلوک در کوهستان و میان دره ها متفرق اند و بهمین جهت مساحت آن حدود ده فرسخ در ده فرسخ است و زراعت خوب بعمل می آورد و پنج حمام و سه چهار مسجد دارد. (از مرآت البلدان ج 4 ص 226).

جزمی.

[ ] (اِخ) (میر...) از شعرای تبریز بوده است. رجوع به مجمع الخواص ص 86 شود.

جزن.

[جَ] (ع ص، اِ) هیزم خشک ستبر. (ناظم الاطباء). لغتی است در جَزْل بمعنی هیزم ستبر. (از اقرب الموارد). همان جزل است که لام به نون بدل شده است چنانکه در لعل نیز لام به دل به نون شود و لعن گویند. (از قطرالمحیط). حطب جَزْن و جَزْل؛ هیزم خشک سطبر. (از منتهی الارب) (از ذیل اقرب الموارد). ج، اَجْزان. (از ذیل اقرب الموارد). ج، اَجْزُن. (منتهی الارب) (قطرالمحیط).

جزن.

[ ] (اِخ) از مزارع جبال بارز کرمان است. (از مرآت البلدان ج 4 ص 226).

جزن.

[ ] (اِخ) از رستاق انجیل. (از تاریخ قم ص 117).

جزن.

[ ] (اِخ) دهی است جزء دهستان وسط از بخش طالقان از شهرستان طهران. محصول آن غلات آبی و دیمی، سیب زمینی، لوبیا، عسل و میوه است و چشمه هایی بنام پست قلعه و ده سوسرک دارد که آب آنها پس از تبخیر نمک میشود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

جزن.

[جَ زَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی از بخش نطنز از شهرستان کاشان. آب این محل از شش رشته قنات تأمین میشود و محصول آن غلات، حبوب، ابریشم، خربزه، هندوانه و دیگر میوه ها و شغل مردم گله داری است و 350 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

جزن.

[جَ زَ] (اِخ) معروف به «گز» قصبهء دهستان حومه از بخش حومه از شهرستان دامغان. محصول آن غلات، پنبه، انگور و مختصری پسته و شغل مردم گله داری است و 1960 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

جز ناصیة الاسیر.

[جَزْ زُ یَ تِلْ اَ] (ع اِ مرکب) بریدن موهای ناصیهء اسیر. قلقشندی آرد: از سنت های بلاگونهء عرب در جاهلیت اینکه، چون مردی را به اسارت میگرفتند، سپس میخواستند بر او منت نهند و آزادش سازند، موهای ناصیهء وی را می بریدند و آنرا در تیردانی چرمین قرار میدادند. (از صبح الاعشی ج 1 ص 408). آلوسی آرد: از قواعد مذهبی عرب جاهلی اینکه، چون میخواستند بر اسیری که از اشراف بود رحمت آرند، موهای جلو سر او را می تراشیدند و آزادش میساختند و مرد آزادشده آنرا نگه میداشت و به آن افتخار میکرد. و چه بسا اتفاق می افتاد که با اسیرانی که از اشراف هم نبودند این عمل را انجام میدادند و آزادشده آنرا مایهء افتخار خود میدانست. (از بلوغ الارب ج 3 صص 15 - 17) :
جززنا نواصی فرسانهم
و کانوا یظنون ان لاتجزا.
(از صبح الاعشی).
و اذ جزت نواصی آل بدر
فأدوها و اسری فی الوثاق.(از بلوغ الارب).
عظمت دسیعته و فضله
جزالنواصی من بنی بدر.(از بلوغ الارب).

جزنان.

[جَ] (اِخ) دهی است از دهستان پسکو از بخش قاین از شهرستان بیرجند. رجوع به فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9 شود.

جزندر.

[ ] (اِخ) قریه ای است از قرای سبزوار. رجوع به مرآت البلدان ج 4 ص 226 شود.

جزنق.

[جَ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان کزاز سفلی از بخش سربند از شهرستان اراک. رودخانهء کزاز و طوره از آنجا میگذرد و محصول آن غلات، چغندر قند و انگور و شغل اهالی زراعت و گله داری است و 794 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

جزنق.

[جَ نَ] (اِخ) شهرکی است آبادان به آذربایجان بنزدیک مراغه. آثار باستانی از اکاسره (ساسانیان) و آتشکده ای در آن بلده وجود دارد. (از معجم البلدان). این بلده که به فارسی گزن و گنگ و به یونانی گنزکا یا گادزاکا یا گادزا است و جغرافی نویسان عرب آن را جزن و جزنق نامیده اند، محل آتشکدهء بزرگ آذرگشسب است که بمعنی آتش اسب فحل و آتشی خاص سواران و جنگیان بوده است و در اینکه محل آن کجا بوده اختلاف است و یاقوت محل آنرا جزنق و گزن ذکر کرده و بنای آنرا به کیخسرو منسوب داشته است. رجوع به کلمهء گزن در این لغت نامه و معجم البلدان ذیل کزنا و حاشیهء ص 35 تاریخ سیستان و مزدیسنا ص 203 و 206 و یشتها ج 2 ص 241 و مرآت البلدان ج 4 ص 226 شود.

جز نمک.

[جِزْ زِ نَ مَ] (ترکیب اضافی، ص مرکب) در تداول عامه، سخت شور. (یادداشت مؤلف). رجوع به جِزّ شود.

جزنه.

[جَ نَ] (ع اِ) کزبنه. ج، جزنات. (مهذب الاسماء نسخهء خطی).

جزنه.

[جَ نَ] (اِخ) تلفظ عربی غزنه که نام شهر معروف و بزرگی است در ماوراءالنهر. یاقوت آرد: نام شهر بزرگ و معروف غزنه قصبهء زابلستان است که بین هند و غور در اطراف خراسان قرار دارد. (از معجم البلدان). رجوع به غزنه شود.

جزنه.

[] (اِخ) از دیه های وزواه است. (از تاریخ قم ص 139).

جزنیان.

[ ] (اِخ) گزنیان. دهی است از دهستان وسط از بخش طالقان از شهرستان طهران. آب آنجا از چشمه و رودخانهء محلی تأمین میشود و محصول آن غلات، یونجه، سیب زمینی، لبنیات و عسل و شغل مردم زراعت و گله داری است و 806 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

جزنیان.

[ ] (اِخ) از مزارع خالصهء سلوک کرمان است و هفده خانوار سکنه دارد. (از مرآت البلدان ج 4 ص 226).

جزنیک.

[ ] (اِخ) از توابع سیستان است. آن را طایفهء شهرکی آباد کرده و جای معتبری بوده که سادات و ملای فراوانی در آن سکونت داشته اند. قلعهء مخروبه ای در آنجاست که زمانی معتبر بوده است. جمعیت آن سیصدوهفتاد خانوار است که حدود 1578 تن می باشد و پانصدوشانزده خروار بذرافشان داشته است. (از مرآت البلدان ج 4 ص 226).

جزو.

[جُزْوْ] (از ع، اِ) مأخوذ از تازی جُزء. قطعه. پاره. حصه. بخش. ورشیم. قسمت. عضو. (ناظم الاطباء). بهر. لخت. برخ. کرسسه. شطر. پرگاله. (یادداشت مؤلف). ظاهراً مخفف جزء بهمزهء عربی است و چون آنرا مضاف نمایند به چیزی بجای همزه واو نویسند و گویند جزو طلا هم طلا است و همچنین جزو بدن و جز آن و بهر تقدیر اسم است و بمعنی غیر نیز اسم است لیکن به اضافت مستعمل نیست. (از آنندراج). جزو به واو در اصل جزء به همزه است ولی شعرا نیز آنرا به واو استعمال کرده و با کلمهء عضو هم قافیه قرار داده اند. (از مجلهء دانشکدهء ادبیات تبریز سال اول شمارهء 3) :
کهینه عرصه ای از جاه او فزون ز فلک
کمینه جزوی از قدر او مه از کیوان.(1)
عنصری.
جزو جهان است شخص مردم روزی
باز شود جزو بی گمان بسوی کل.
ناصرخسرو.
چون ز گلشن جزو سازد ریگ نرم آید ز سنگ
چون ز جزوش کل بسازد خاک را خارا کند.
ناصرخسرو.
گر اجزای جهان جمله نهی مایل بدان جزوی
که موقوف است همواره میان شکل مه سیما.
ناصرخسرو.
بسان نقطهء موهوم دل ز هول و بلا
چو جزو لایتجزی تن از نهیب خطر.
مسعودسعد.
یک جزو مغنسیا بباید گرفت با یک جزو بسد و یک جزو زنگار... پس جزوی حرمل و جزوی مازو و جزوی بلوط و جزوی صدف. (از نوروزنامه).
هر یکی را بلمس هر عضوی
اطلاع اوفتاده بر جزوی.سنایی.
و جزوی چند بعز تأمل عالی مشرف شد. (کلیله و دمنه).
همتی دارد چنان کافلاک با لوح و قلم
کمترین جزویست اندر دفتر تعظیم او.
خاقانی.
در آن جزوی که ماند از عشقبازی
سخن راندم نیت بر مرد غازی.نظامی.
زآنکه بی لذت نروید هیچ جزو
بلکه لاغر گردد از هر پنج عضو.مولوی.
ای از بهشت جزوی وز رحمت آیتی
حق را بروزگار تو با ما عنایتی.سعدی.
من آن خاک وفادارم که از من بوی مهر آید
وگر بادم برد چون شعر هر جزوی به اقصائی.
سعدی.
|| مقابل کل :
چون که جزو دوزخ است این نفس ما
طبع کل دارد همیشه جزوها.مولوی.
هرچه بینی سوی اصل خود رود
جزو سوی کل خود راجع شود.مولوی.
عاشقان کل نه این عشاق جزو
ماند از کل هرکه شد مشتاق جزو.مولوی.
چون ز جزو مرگ نتوانی گریخت
دان که کلش بر سرت خواهند ریخت.
مولوی.
|| رساله. دفتر. جزوه :
جزوی از اشعار من سلطان بکف میداشت باز
مدحت شه اخستان برخواند و زآنش رشک خاست.
خاقانی.
سزد که چون موری کمر خدمت ببندم و بدین خط چون پای ملخ جزوی نویسم و در آن طرفی از اخبار و اسمار ملوک و تواریخ پادشاهان درج کنم و به حضرت عالی تحفه برم. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 6). رجوع به جزء شود. || یک قسمت از سی قسمت قرآن کریم. سی یکِ قرآن، چنانکه گویند: یک جزو قرآن خواندم.
- جزوجزو کردن؛ تقسیم کردن. بخش کردن. تجزیه نمودن. به اجزاء درآوردن. اِجْزاء. (از یادداشت مؤلف).
|| (اصطلاح هندسه) به پیمانهء خاصی گویند که چیزی را با آن بپیمایند و آنرا تمام کنند. بیرونی آرد: هر گاه که اندازه ای دیگر اندازه را بپیماید بارها و او را سپری کند چنانکه چیزی نماند، آن پیماینده را جزو خوانند، و ناچار خردتر باشد و آن بزرگتر را که پیموده شد با این جزو امثال خوانند و اضعاف نیز خوانند؛ ای دوتاها. (از التفهیم بیرونی ص 18).
(1) - ن ل: کمینه جزوی از قدر او به از کیوان.

جزوء .

[جُ] (ع مص) بسنده کردن. || بسنده کردن ستور به گیاه تر از آب. (از تاج المصادر بیهقی) (از متن اللغة) (از منتهی الارب). جَزء. جُزء. رجوع به این کلمات شود.

جزوات.

[جُ زَ] (اِ) جِ جزوه، یعنی دفتر. رساله.

جزوار.

[ ] (اِخ) یا ظهیرآباد. دهی است از بخش حومهء شهرستان ساوه. آب آنجا از قنات تأمین میشود و محصول آن غلات، انار، گردو، توت، بنشن و پنبه و شغل اهالی زراعت و گله داری است و مزرعهء قره دره و تخت چمن جزء این ده است و 72 تن سکنه دارد و ایلات تیرهء کوسه لر از طایفهء بغدادی که 25 خانوارند در پاییز و زمستان بحدود این ده می آیند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

جزو اصل.

[جُزْ وِ اَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) پاره ای از اصل. بخشی از تمام. || به اصطلاح منجمان، اول درجهء حمل. (آنندراج) (بهار عجم) :
به جزو اصل رسید آفتاب بر گردون
به خانهء نهمین آفتاب هفت اقلیم.
انوری (از بهار عجم).

جزوان.

[جَزْ] (اِخ) قریه ای است از قرای ابهررود زنجان. این ده قدیم النسق است و پنجاه خانوار سکنه دارد و محصول آن غلهء دیمی و آبی است و رودخانه ای از میان دره میگذرد که زراعت قریه را مشروب میسازد و رودخانهء قزل اوزن هم از یک سمت قریه جاریست که قسمتی از زراعت پنبه و شلتوک و باغات از آن مشروب میشوند. این قریه متصل است به خاک طارم و خلخال و مزرعه ای دارد موسوم به شور ییلاق که چشمه سارها دارد که اهالی برای ییلاق به آنجا میروند و باغات و جنگل بسیار دارد و شغل اکثر اهالی زغال فروشی و هوای آن گرم است. (از مرآت البلدان ج 4 ص 227). در فرهنگ جغرافیایی این ده جزو دهستان زنجان رود از بخش حومهء شهرستان زنجان محسوب گشته و سکنهء آن 120 تن نوشته شده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

جزو بدن.

[جُزْ وِ بَ دَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) هر چیز که لازم و لاینفک باشد. جزو تن. (بهار عجم) (آنندراج). آن چیز که ملازم تن باشد و از بدن جدا نشود. و رجوع به جزو تن شود.

جز و بز.

[جِزْ زُ بِزز] (اِ صوت مرکب، از اتباع) حکایت صوت سوختن گوشت و مانند آن در آتش یا در تاوه. (یادداشت مؤلف). || ناله و زاری بهنگام خواهش. عجز و لابه.

جز و بز کردن.

[جِزْ زُ بِزز کَ دَ] (مص مرکب) بزاری خواهش کردن. (یادداشت مؤلف).

جزو تن.

[جُزْ وِ تَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) هر چیز که لازم و لاینفک باشد. جزو بدن. (بهار عجم) (آنندراج). آن چیز که ملازم تن باشد و از بدن جدا نشود :
پژمردگی نبرد بهار از گیاه ما
چون لاله جزو تن شده بخت سیاه ما.
محمدجان قدسی (از بهار عجم).
در جامه نگنجم که ز پهلوی قناعت
جزو تن خود ساخته ام دلق کهن را.
میرزا عبدالغنی قبول (از بهار عجم).
رجوع به جزو بدن شود.

جزوجزو.

[جُزْوْ جُزْوْ] (ق مرکب)پاره پاره. بخش بخش. قسمت قسمت. جزءجزء. کم کم :
کوه اگر جزوجزو برگیرند
متلاشی شود بدور زمان.سعدی.

جزودان.

[جُزْوْ] (اِ مرکب) صندوق اجزاء مصحف. (یادداشت مؤلف). رَبْعة. (منتهی الارب). صندوقی که جزوهای قرآن در آن نهند، یا هرچیزی که جزوات و دفاتر در آن گذارند :
آمد آن شوخ و بر اوراق دلم گردید و رفت
جزودان سینه را از یکدگر پاشید و رفت.
محمدسعید اشرف (از بهار عجم).

جزور.

[جَ] (ع ص، اِ) شتر کشتنی و مؤنث و مذکر در آن یکسان است یا خاص ناقهء مجزوره است. و لفظ آن مؤنث است هرچند مقصود مذکر باشد. تقول: هذه الجزور. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). شتر کشتنی. (دهار). خصوص شتر که مؤنث و مذکر در آن یکسان است و لفظ آن مؤنث است چنانکه گویند: «رعت الجزور». و صغانی گوید: جزور ناقهء کشتنی است. (از اقرب الموارد). ناقهء مجزوره که مؤنث و مذکر در آن یکسان است یا شتر یا یک رأس شتر، نر باشد یا ماده. (از متن اللغة). اشتر کشتنی. (مهذب الاسماء). ج، جَزائِر، جُزُر، جُزُرات. (منتهی الارب) (متن اللغة) (اقرب الموارد). || گوسپند کشتنی. جَزَرَة، یکی آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة). || جِ جَزرَة. (از متن اللغة) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (آنندراج). || شتری که پنج سال گذاشته و به ششم درآمده است. (یادداشت مؤلف).

جزورسی.

[جُزْوْ رَ / رِ] (حامص مرکب)کفایت اندیشی. (غیاث اللغات) (آنندراج). جزرسی. (ناظم الاطباء). || بخل. (غیاث اللغات) (آنندراج). جزرسی. (ناظم الاطباء). رجوع به این کلمه شود.

جزوری.

[جَ] (ص نسبی) منسوب است به جزور که بمعنای شتر کشتنی باشد. (از لباب الانساب).

جزوری.

[جَ] (اِخ) لقب قیلة دختر عامربن مالک بن مصطلق بن سعدبن خزاعه. وی از جهت بزرگ تنی ملقب به جزوری شد. او مادر اسدبن هاشم بن عبدمناف و جدهء مادری فرزندان ابوطالب بن عبدالمطلب بود، زیرا مادر آنها فاطمهء بنت اسد بود و هر کس که به وی منتسب باشد او را جزوری گویند. (از لباب الانساب).

جزوز.

[جَ] (ع ص، اِ) پشم بریده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || گوسفند فریزکردنی، مؤنث و مذکر در آن یکسان است. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة). گوسفند فریزکردنی، نر باشد یا ماده. و در لسان از ثعلب نقل شده از این نوع آنچه اسم باشد بدون «هاء» نیاید همچون قتوبه، رکوبه، حلوبه، و علوفه، و لحیانی گوید: این گونه اسماء با هاء و بدون آن هر دو آید. (از ذیل اقرب الموارد از قاموس). جَزوزَة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج) (ذیل اقرب الموارد). و رجوع به جزوزة شود.

جزوز.

[جُ] (ع مص) خشک گردیدن خرما. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). خشک شدن خرما و جز آن. || رسیده شدن خرما. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

جزو زمان.

[جُزْ وِ زَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) این عصر. این دوره. این زمان :
بر هرچه نظر افکنی امروز گران است
جز شعر که بیقدر در این جزو زمان است.
میرزا عبدالغنی (از آنندراج).

جزوزة.

[جَ زَ] (ع اِ) همان جَزوز بمعنی گوسپند فریزکردنی است. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از آنندراج) (از ذیل اقرب الموارد). و رجوع به جزوز شود.

جزوع.

[جَ] (ع ص) ناشکیبا و زاری کننده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة). ناشکیبا. (دهار) (مهذب الاسماء). بسیار جزع کننده. بی شکیبا. بسیار بی تابی کننده. بسیار ناشکیبایی کننده. (یادداشت مؤلف) :
و ذوالصبر محمود علی کل حاله
و کل جزوع فی الانام ملوم.
ابوالعباس صفری.
جازِع. جَزُع. جَزِع. (متن اللغة) (منتهی الارب). رجوع به کلمات مزبور شود.

جزوع.

[جُ] (ع مص) ناشکیبائی کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). جَزَع. (از متن اللغة) (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

جزو علمی.

[جُزْ وِ عِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) آن است که طبیب باید که داند که او را اندر نگاه داشتن تندرستی بر هر شخصی و دور کردن بیماری از هر شخصی چه چیز بکار باید داشت و از آن چیز چه مقدار و کی و چگونه بکار باید داشت از بهر آنرا که مقصود از علم طب آن وقت حاصل گردد که طبیب این جمله اقسامهاء جزو علمی که بیان کرده شده است دانسته باشد. انشاء الله تعالی. (از ذخیرهء خوارزمشاهی).

جزوف.

[جَ] (ع ص) آنکه حملش از حد ولادت درگذشته باشد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). از حوامل آنکه حملش از ولادت درگذشته باشد. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد).

جزو کشیدن.

[جُزْوْ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) کنایه از اکتساب علوم کردن به خواندن و آموختن. جزوکشی کردن. (بهار عجم) (آنندراج) (ارمغان آصفی).

جزوکشی کردن.

[جُزْوْ کَ / کِ کَ دَ](مص مرکب) جزو کشیدن. (از بهار عجم) (از آنندراج). رجوع به کلمهء مزبور شود.

جزو لایتجزی.

[جُزْ وِ یَ تَ جَزْ زا](ترکیب وصفی، اِ مرکب) چیزیست که از کمال خردی و باریکی قابل آن نباشد که آنرا دو جا یا سه جا تقسیم توان کرد و متکلمین قائل (به) تقسیم آن نیستند و حکما تقسیم آنرا به توجیهات ثابت میکنند. (غیاث اللغات) (آنندراج). جزء لایتجزی. ذره. گوهر فرد. اتم. رجوع به جزء لایتجزی شود.

جزوله.

[جُ لَ] (اِخ) نام قبیله ای از بربر و نام شهری بر کنار دریا در اقصای مغرب مأخوذ از نام قبیلهء مذکور. (یادداشت مؤلف).

جزولی.

[جَ] (اِخ) ابوعلی بن احمد. او راست: شرح لاحد و عشرین کلمة یکثر وجودها فی الکلام. وی متن «قواعد الاعراب» ابن هشام را نیز تلخیص کرد. (از معجم المطبوعات).

جزولی.

[جَ] (اِخ) سیدعلی بن محمد جیانی. او راست: نوازل سیدی ابراهیم بن هلال. این کتاب در فقه مالکی است. (از معجم المطبوعات).

جزولی.

[ ] (اِخ) شیخ محمد بن سلیمان بن ابی بکر مکنی به ابوعبدالله. وی از مشاهیر علما و بزرگان حسنی بود. او راست کتابی مشهور بنام: دلائل الخیرات و شوارق الانوار فی الصلاة علی النبی المختار. (از ریحانة الادب) (از قاموس الاعلام ترکی). در معجم المطبوعات سلسله نسب وی بکمال تر بدین صورت آمده: محمد بن عبدالرحمان بن ابی بکر سلیمان سملالی از سادات حسنی بود. همچنین اضافه میکند که صاحب ترجمه مردی فقیه بود و در تصوف تألیفاتی داشت. برخی در حق او گفته اند: وی نخبهء دهر و وحید عصر خود بشمار میرفت. او شریعت را که در غرب رو به نیستی مینهاد زنده کرد و نور حقیقت را که رو به خاموشی بود چون خورشید نورانی کرد. (از معجم المطبوعات).

جزولی.

[جَ] (اِخ) عیسی بن عبدالعزیز مکنی به ابوموسی. مؤلف مقدمهء مشهوری است در نحو موسوم به «جزولیه». (از عیون الانباء ج 2 ص 74). و رجوع به قاموس الاعلام ترکی عیسی بن عبدالعزیزبن یللبخت شود.

جزو ناری.

[جُزْ وِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) پارهء آتش و پارسیان بمجاز بمعنی خشم و غضب که مبدأ آن جزو ناری است استعمال کنند. (آنندراج) (بهار عجم) :
در بدن کافور کی با جزو ناری کرده است
آنچه برف دی مهی کرده ست در عالم به نار.
محمدسعید اشرف (از بهار عجم).
اثر تأثیر اگر واژون نبخشد کوشش بیجا
چرا از جزو ناری کار مردم خام میگردد.
محسن تأثیر (از بهار عجم).
چه بخت بی اثر است اینکه جزو ناری من
دمی که شعله کشد کار پخته خام کند.
ابوطالب کلیم (از بهار عجم).

جزونق.

[جَ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان طارم علیا از بخش سیردان شهرستان زنجان. این ده محلی است سردسیر و کوهستانی و 157 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء لار و محصول آن غلات و عسل و شغل اهالی زراعت و مکاری و گلیم و جاجیم بافی است. این ده را جفتان نیز گویند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

جز و وز.

[جِزْ زُ وِزز] (اِ صوت) صدای سوختن اشیاء یا نالهء اشخاص.

جزوه.

[جُزْ وَ / وِ] (از ع، اِ) واحد جزو. یک جزو از چندین جزو(1). || کتابچه. دفترچه. (ناظم الاطباء). بمعنی دفتر بر وزن غرفه و جمع آن جزوات بر وزن غرفات و در لغت موجود نیست. (نشریهء دانشکدهء ادبیات تبریز سال اول شمارهء 3). در تداول عامه بمعنی دفترچه و کتابچه و رساله استعمال شده و در کتب لغت عربی دیده نشد.
(1) - در فرهنگهای عربی که در دسترس بود مادهء «ج زو» اصلاً یافت نشد.

جزوه دان.

[جُزْ وَ / وِ] (اِ مرکب) خریطه. (یادداشت مؤلف). آنچه دفترچه و جزوه در آن جای دهند. جعبه ای که جزوه های قرآن مجید در آن نهند. رجوع به جزودان شود.

جزوه کش.

[جُزْ وَ / وِ کَ / کِ] (نف مرکب) کشندهء جزوه. آنکه جزوه را بیرون آورد.

جزوی.

[جُزْ] (از ع، ص نسبی) منسوب به جزو. ضد کلی. خرد. صغیر. اندک و ناچیز. (ناظم الاطباء). نسبت است به جزو بمعنای جزء عربی : یعنی شکر او بر عموم مردم که به صنوف نعم او محظوظ بوده واجب و لازم است تا مکافات جزوی از آن کرده باشند. (از تاریخ قم ص 9). || کمی و اندکی و قلیلی و قدری. (ناظم الاطباء). کمی. مقدار ناچیزی. چیز کم اهمیتی. ضد عمده. مقابل کلی : خواب مرگی است جزوی و مرگ خوابی کلی. (قابوسنامه).
حجتی بپذیر برهانی ز من زیرا که نیست
آن دبیرستان کلی را جز این جزوی گوا.
ناصرخسرو.
پانزدهم. اندر تدبیر مسکن های جزوی. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
این مناصب که دیده ای جزویست
کار کلی هنوز در قدر است.انوری.
زیرکان کاسرار جان دانسته اند
علم جزوی آسمان دانسته اند.خاقانی.
|| مقابل کلی. فرد. شخص. آن مفهوم که ذات آن از صدق بر کثیرین ابا کند. (اساس الاقتباس ص 19). و این دو قسم دارد، جزوی حقیقی و جزوی اضافی. خواجه نصیر آرد: جزوی بدو معنی اعتبار کنند یکی آنکه لفظ چون بر معنی خود دلالت کند مفهومش اقتضاء آن کند که در آن معنی شرکت نتواند بود، و دیگر هر لفظی که معنی او خاصتر بود از معنی لفظی دیگر عام و اگرچه کلی باشد، آنرا به اضافهء او با آن جزوی خوانند، چنانکه: انسان به اضافهء با حیوان و حیوان به اضافهء با او کلی باشد، چه یکی به حسب اضافت با غیر است و دیگری بی اعتبار اضافت. (از اساس الاقتباس ص 17). و رجوع به جزو شود.

جزوی.

[جُزْ] (اِخ) (ملا...) وی از جانب عراق است، چند وقتی در هرات بود، باز عزیمت وطن نمود. از اوست این مطلع:
عاشق و بدنام اگر گشتم دلم باری خوشست
عاشقی بدنامیی دارد ولی کاری خوشست.
(از مجالس النفائس ص 158).
و رجوع به ص 305 همان کتاب شود.

جزویات.

[جُزْ وی یا] (از ع، اِ) چیزهای اندک و خرد و صغیر و ناچیز. (ناظم الاطباء). جِ جزوی، بمعنی جزئی. جزئیات. افراد :لیکن تو به یک اشارت بر کلیات و جزویات فکرت من واقف گشتی. (کلیله و دمنه).رجوع به جزوی شود.

جزوی اضافی.

[جُزْ یِ اِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) جزئی اضافی. رجوع به جزئی و جزئی اضافی و جزوی شود.

جزویه.

[جُزْ وی یَ / یِ] (از ع، ص نسبی)(قضیهء...) قضیه ای است که در آن حکم بر بعض افراد موضوع حمل شده باشد. مقابل قضیهء کلیه. خواجه نصیر آرد: اگر کمیّت (موضوع) مذکور بود قضیه را محصوره خوانند و آن دو گونه بود: یا حکم بر همهء اشخاص موضوع بود یا بر بعض و اول را کلیه خوانند و دوم را جزویه. قضیهء جزویه چنانکه: بعض مردمان کاتبند. (از اساس الاقتباس ص 83).

جزة.

[جَزْ زَ] (ع مص) فریز کردن موی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از تاج العروس). جَزّ. (منتهی الارب) (تاج العروس). جِزَّة. (تاج العروس). رجوع به جَزّ شود. || بریدن و کندن گیاه و جز آن. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از تاج العروس). جَزّ. (منتهی الارب) (تاج العروس). جَزَّة. (تاج العروس). || به وقت درو رسیدن خرمابن و کشت. (از تاج العروس) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). جَزّ. (منتهی الارب) (از تاج العروس). جِزَّة. (تاج العروس). رجوع به جَزّ شود.

جزة.

[جِزْ زَ] (ع اِ) پشم بریدهء میش که به پشم دیگر مخلوط نباشد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). پشم بریدهء میش یا قوچ که به پشم دیگر مخلوط نباشد. (از تاج العروس). پشم بریده ای که پس از بریده شدن استعمال نشده باشد. (از متن اللغة). || پشم بریده و برهم پیچیده. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء نسخهء خطی). || پشم گوسپند که در هر سال برند یا آنکه بعد از بریدن به استعمال نیامده باشد. (منتهی الارب) (تاج العروس) (از متن اللغة). پشم گوسفند در سال. (از ذیل اقرب الموارد). ج، جَزائز، جَزّات، جِزَز. (منتهی الارب) (تاج العروس) (ذیل اقرب الموارد).

جزة.

[جَزْ زَ] (اِخ) نام ناحیه ای است به خراسان که اسدبن(1) عبدالله را با خاقان در آن ناحیه وقعه ای است. و این کلمه فارسی معرب است. (از معجم البلدان) (از تاج العروس). و فارسیان آنرا کَزّه گویند. (از معجم البلدان). و رجوع به مرآت البلدان ج 4 ص 227 شود.
(1) - در تاج العروس: اسید.

جزة.

[جَزْ زَ] (اِخ) نام زمینی است که از آن دجال خروج کند. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). چنانکه صاغانی گوید: بنابر روایت نام زمینی است که دجال از آن خروج کند و مصنف از او پیروی و آنرا توجیه نکرده است. و آن قریه ای است در اصفهان. ابوحاتم رازی حنظلی میگفت: ما از مردم اصفهان اهل قریهء جَزّ هستیم. (از تاج العروس). از قرای کوه پایهء اصفهان است. (از مرآت البلدان ج 4 ص 227).

جزه.

[جَ زَ / زِ] (اِ) خیمهء گرد. (ناظم الاطباء).

جزه.

[ ] (اِخ) نام یکی از پادشاهان جبال است. مشیرالدوله آرد: از پادشاهانی که در جبال سلطنت داشتند و بعد برای اولادشان اسباب استیلای آنها را بر سواد تدارک کردند اینها بودند:
1 - اشک بن جزه بن سیبان بن ارتشاخ بن هرمزبن ساهم بن رزان بن اسفندیاربن گشتاسب. و پارسیها گمان میکنند که او اشک، پسر دارا بود. (از تاریخ ایران باستان ج 3 ص 2547).

جزه.

[جِ زَ] (اِخ) شهری است به سجستان که مردمش آن را کِزه گویند و در کتابها با جیم نوشته شود. (از معجم البلدان). و رجوع به مرآت البلدان ج 4 ص 227 شود.

جزه.

[ ] (اِخ) از طسوج ساوه، طسوج جبل. (از تاریخ قم ص 118).

جزه.

[] (اِخ) قریه ای است از قرای بلوک خفر فارس و زراعت این بلوک از رودخانه مشروب میشود. (از مرآت البلدان ج 4 ص 227). قریه ای است نیم فرسنگی کمتر در جنوب شهر خفر. (فارسنامه).

جزه.

[؟زْ زَ] (اِخ) جزّه در چهارده فرسخ مغربی چارک است.

جزی.

[جُ زا] (ع اِ) جِ جِزْیَه، بمعنی خراج زمین و آنچه از ذمی گیرند. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج) (از متن اللغة) (از تاج العروس). جِزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (از متن اللغة).

جزی.

[جِ زا] (ع اِ) جِ جِزْیه. (منتهی الارب) (آنندراج) (تاج العروس). رجوع به جُزی شود.

جزی.

[جَزْ زی] (ص نسبی) نسبت است به جز و آن نام جدی است که بدو نسبت کنند. و نام او محمد بن مروان بن... بود. (از لباب الانساب). و رجوع به جزی محمد بن مروان بن ثوبان شود. || و نیز نسبت است به جز از قرای اصفهان. (از لباب الانساب). و رجوع به جزی محمد بن ادریس شود.

جزی.

[جُ زَی ی] (اِخ) نام مردی. (منتهی الارب). ابن جزی بلنسی است که رحلة ابن بطوطه را تلخیص کرده است. (از تاج العروس).

جزی.

[جَ زی ی] (اِخ) نام مردی. (منتهی الارب). عبدالله بن مطرف بن شخیر مکنی به ابوجزی و دیگران. (از تاج العروس).

جزی.

[جِزْیْ] (اِخ) نام مردی است. (منتهی الارب). جزیمة بن جزی صحابیست. دارقطنی گوید: اهل حدیث به کسر جیم خوانند و خطیب گوید: به سکون زاء باشد. ولی جزی بر وزن علی درست است. (از تاج العروس). ابوخزیمه سلمی یا اسلمی. وی به روایتی بر پیغمبر اکرم (ص) وارد شد و حضرت به او دو جامه پوشاند و به روایت دیگر دو بُرد به او عطا کرد. رجوع به الاصابة فی تمییز الصحابة شود.

جزی.

[جَزْ زی] (اِخ) محمد بن ادریس رازی حنظلی مکنی به ابوحاتم. وی از مردم قریه ای است به نام جز. او میگفت: «نحن من اهل اصبهان من قریة یقال لها جز». وی بسال 277 ه . ق. درگذشت. (از لباب الانساب).

جزی.

[جَزْ زی] (اِخ) محمد بن مروان بن ثوبان بن عبدالرحمان بن جزبن بکر. جد وی بکر با ابی عبیدهء جراح به شام وارد شد. او از پدرش روایت کرد و ابن عفیر از وی روایت کند. (از لباب الانساب).

جزی ء.

[جَ] (ع ص) طعام جزی ء؛ طعام کافی و بسنده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة).

جزیت.

[جِزْ یَ] (معرب، اِ) جزیه. معرب گزیت است. گزید. و جزیت گزیت است معرب کرده. (مجمل التواریخ). و رجوع به جزیه و گزیت شود : و سیم کافی ناصح که خراج و جزیت ... بر وجه استفهام بستاند. (کلیله و دمنه). تضرعها کرد و ملتزم جزیت و فدیت شد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 293).
نگینش گر نهد یک نقش بر موم
خراج از چین ستاند جزیت از روم.نظامی.
چو صبح از رخ روز برقع گشاد
ختن بر حبش داغ جزیت نهاد.نظامی.

جزیت دادن.

[جِزْ یَ دَ] (مص مرکب)جزیه دادن. خراج زمین دادن. خراج سرانه دادن ذمی :
چه باید رصدگاه دارا شدن
به جزیت دهی آشکارا شدن.نظامی.
شاه رومی قبای چینی تاج
جزیتش داده چین و روم خراج.نظامی.
بده جزیت از ما ببر کینه را
قلم درمکش رسم دیرینه را.نظامی.
رجوع به جزیه و جزیت شود.

جزیت ده.

[جِزْ یَ دِهْ] (نف مرکب)خراج ده. آنکه خراج دهد :
باغ ارم از امید و بیمت
جزیت ده نافهء نسیمت.نظامی.
رجوع به جزیه شود.

جزیت ستان.

[جِزْ یَ سِ] (نف مرکب)آنکه خراج گیرد. کسی که مالیات ذمیان و خراج زمین وصول کند. و رجوع به جزیه شود.

جزیدن.

[جَ دَ] (مص) تغییر و تبدیل. (برهان) (آنندراج). تغییر دادن و تبدیل کردن. (ناظم الاطباء). از فرهنگ دساتیر است. (حاشیهء برهان چ معین).

جزیر.

[جِ] (معرب، اِ) معرب گِزیر بمعنی حارس و پاسبان. (از حاشیهء برهان چ معین). رجوع به گِزیر شود.

جزیر.

[جَ] (ع اِ) به لغت اهل سواد شخصی که اهل قریه از طرف خود برای مهمانی کسی که از طرف سلطان آید مقرر کنند. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از ذیل اقرب الموارد) (از متن اللغة) :
اذاما رأونا قلسوا من مهابةٍ
و یسعی علینا بالطعام جزیرها.
(از ذیل اقرب الموارد از لسان).

جزیر.

[جَ] (از ع، اِ) مأخوذ از تازی که در شعر فارسی بمعنی جزیره بکار رفته است :
که خوانند برطائل او را بنام
جزیری همه جای شادی و کام.
عنصری یا اسدی.
وز آنجا سپه برد زی زنگبار
بشد تا جزیری به دریاکنار.(گرشاسب نامه).
پر از کوه و بیشه جزیری فراخ
درختش همه عود گسترده شاخ.
(گرشاسب نامه).
برفتند و آمد جزیری پدید
که آنجا بجز اژدها کس ندید.
(گرشاسب نامه).
جزیری ز بس بیشه نادیده مرز
مر او را بسی مردم کشتورز.
(گرشاسب نامه).
همان روز کردند از آن کُه گذر
رسیدند نزد جزیری دگر.(گرشاسب نامه).

جزیر.

[جِزْ زی] (ع ص، اِ) شترکُش. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از تاج العروس). جَزّار. جازِر. (تاج العروس). رجوع به کلمات مزبور شود.

جزیرات.

[جَ] (اِخ) دهی است از دهستان موسیان از شهرستان دشت میشان. محلی است دشت و گرمسیر و پانصد تن سکنه دارد. آب آنجا از چشمه تأمین میشود و محصول آن غلات و برنج و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی چادر و قالیچه بافی است و ساکنان آن از طایفهء بریم می باشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

جزیرة.

[جَ رَ] (اِخ) نام موضعی است به یمامه. (منتهی الارب) (از تاج العروس) (ناظم الاطباء). یاقوت آنرا بصورت مصغر «جُزَیره» ضبط کرده و میگوید: موضعی است به یمامه که نخلستانی از قوم تغلب در آنجا است. (از معجم البلدان).

جزیرة.

[جَ رَ] (اِخ) محله ای به فسطاط که نیل در طغیان محیط آن گردد و آن مانند آداک برآید. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از تاج العروس).

جزیرة.

[جَ رَ] (اِخ) بلاد مجاهدبن عبدالله که به شرقی اندلس است و مردم اندلس از مطلق لفظ جزیره همین اراده کنند. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). مردم اندلس چون لفظ جزیره گویند بلاد مجاهدبن عبدالله را به شرق اندلس اراده کنند. شاید این اصطلاحی قدیمی باشد که مردم زمان ما [صاحب تاج العروس] به آن آشنا نباشند. (از تاج العروس). و مردم اندلس از مطلق جزیره بلاد مجاهدبن عبدالله را به شرق اندلس اراده کنند. (از روضات الجنات ص 65). یاقوت حموی آنرا «جُزَیْره» بصورت مصغر ضبط کرده و گوید: مردم اندلس از مطلق این لفظ بلاد مجاهدبن عبدالله عامری اراده کنند و این همان جزیرهء منورقه و جزیرهء میورقه است و بجهت کثرت استعمال و بزرگ داشت صاحب آن ناحیه که به علماء احسان و بخشش بسیار داشت چنین اطلاق کنند. (از معجم البلدان).

جزیره.

[جَ رَ] (ع اِ) آداک. و بدین جهت جزیره اش نامیدند که از زمین جدا و منقطع است. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). موضع خشک میان دریا. (آنندراج). یکی جزائر دریا و بدان جهت که از قسمت معظم زمین جدا است جزیره اش نامیدند. (تاج العروس از صحاح). زمینی که مد به آن نرسد. ازهری گوید: زمینی است در دریا که آب از آن پایین آمده و خشکی نمایان شده است. (از تاج العروس) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). آبخوست. (فرهنگ اسدی). زمینی خشک در میان دریا. (مهذب الاسماء نسخهء خطی). هر زمینی که اندر میان دریا بوده از روی آب برتر یا هر کوهی که اندر میان دریا بود آنرا جزیره خوانند. (حدود العالم). پیله. آب خست. زمینی که از هر سوی به آب احاطه شده. خشکی که از هر طرف محاط به دریا است. بیله. بضیع. (یادداشت مؤلف). بندآب. زیره. سماهیج. آبخون. و نیز به مجاز زمینی را گویند که از چهار سوی آب دریا آنرا احاطه کرده باشد. (از متن اللغة). بفرانسه، ایل(1). (یادداشت مؤلف). ج، جَزائر، جُزُر، جُزْر. (از اقرب الموارد). قطعه زمینی است از هر سو محاط به آب دریا، برخی از آن بسیار بزرگ است مانند استرالیا که مساحت آن بالغ بر 8215613 کیلومتر مربع است و برخی بسیار کوچک که مساحت آن از چند کیلومتر تجاوز نمی کند مثل «جزائر مالدیف» در هندوستان. (از دائرة المعارف فرید وجدی). قسمتی از خشکی را که در وسط دریا واقع شده و اطراف آنرا آب دربرگرفته است جزیره گویند. و جزایر یعنی خشکیهای محصور به آب که در امتداد سواحل قرار دارند و یا در گوشه و کنار اقیانوسها و دریاها پراکنده اند و در حقیقت برجسته ترین و مرتفع ترین قسمتهای کرهء آب هستند و بر حسب عوامل تشکیل دهنده به انواعی تقسیم میشوند. (از جغرافیای سال چهارم ادبی دبیرستان تألیف شمیم، فلسفی، عباس پرویز ص 94) :
چون زورق فرکنده فتاده به جزیره
چون پوست سر و پای شتر بر در جزار.
خسروی.
بشد از پس رنجهای دراز
به یکی جزیره رسیدند باز.عنصری.
به یکی جزیره که نامش بلاش
رسیدند شادی ز دل گشته لاش.عنصری.
جواب رسید که پل بسته آمد بدو جای و در میان جزیره یکی سخت قوی و محکم که آلت و کشتی همه بر جای بود از آن وقت باز که امیر محمود فرموده بود. (تاریخ بیهقی ص 575).
چو دریاست این گنبد نیلگون
زمین چون جزیره میان اندرون.اسدی.
در جزیره رانده یک دریا ز خون روسیان
موج از آن دریای خون کوه کلان انگیخته.خاقانی.
اندر جزیره ای و محیط است گرد تو
زین سوت موج محنت و زان سو شط بلا.
خاقانی.
بحر بی پایاب دارم پیش و میدانم که باز
در جزیره بازمانم زآتشین پل نگذرم.
خاقانی.
|| و نیز زمینی است که سیل به آن نرسد و اطراف آن گرد شود. (تاج العروس) (از اقرب الموارد). بمجاز زمینی را گویند که سیل اطراف آن گرد شود و آنرا فرانگیرد. (از متن اللغة). || در عبری بمعنی زمین مسکون مقابل دریا و رود. (از قاموس کتاب مقدس).
- جزیرهء آتشفشانی؛ جزیره ای را گویند که بر اثر آتش فشانی در قعر اقیانوسها و دریاها و متراکم شدن مواد مذاب بر روی هم کوهی تشکیل شده و سر از آب بدر کرده است، مانند جزیرهء ایسلند. (جغرافیای دبیرستانی تألیف عباس پرویز و دیگران ص 94).
- جزیرهء دریایی؛ برجستگیها و ارتفاعات کف اقیانوسها و دریاها که از سطح آب بالا آمده باشد. (از جغرافیای دبیرستانی تألیف بینا و شمیم و غیره ص 42).
- جزیرهء ساحلی؛ جزیره ای است که در اصل جزو قاره ای بوده و اکنون هم در کنار آن واقع شده و تحت تأثیر امواج دریا و حوادث دیگر طبیعی جدا شده و بصورت جزیره درآمده است، مانند جزیرهء بریتانیا. (از جغرافیای دبیرستانی تألیف بینا، صفری، تبسمی و غیره ص 42). یا باقیماندهء یک قارهء قدیمی و یا قطعهء زمینی است که به مرور زمان از قطعات بزرگ خشکی جدا شده است. قسم اول با خشکیهای مجاور از لحاظ همواری و جنس خاک شباهتی ندارد و قسم دوم از جهات مزبور با خشکیها شبیه است. (از جغرافیای تألیف عباس پرویز و غیره ص 94).
- جزیرهء مرجانی؛ جزیره ای که از اجتماع و تراکم آهکهای مرجانی در دریاهای گرم تشکیل شده است، مانند جزایر مرجانی اقیانوس کبیر. این گونه بر اثر بیحاصلی و بی ثباتی مرکز سکونت انسان قرار نمیگیرند. (از جغرافیای دبیرستانی تألیف بینا و جز او ص 95).
- جزیرهء وحشت فزا؛ جزیره ای که از آن ترس و اضطراب خیزد. در بیت زیر جزیرهء وحشت فزا بر دنیا اطلاق شده است :
خواهی که جان بشط سلامت برون بری
بگریز از این جزیرهء وحشت فزای خاک.
خاقانی.
- شبه جزیره؛ قسمتی از خشکی که از چند جهت آب آن را فراگیرد. رجوع به همین ترکیب در حرف «ش» شود.
|| در اصطلاح سبعیه، هر یک از دوازده قسمت بلاد مسلمانی که یک حجت از طرف امام بدانجا مأمور است و ناصرخسرو حجت جزیرهء خراسان بود. (یادداشت مؤلف). باطنیه (اسماعیلیه) پیروان خلفای فاطمی خلیفهء فاطمی را امام زمان و بلافاصله مادون او دوازده باب یا نقیب قائل بودند که هر کدام از آنان به یک قسمت از ممالک دنیا برای نشر دعوت مأمور بودند و هر یک از این منطقه های دعوت جزیره و باب یا نقیب آنجا حجت نامیده شده و واسطه بین امام و اهالی آنجا بخصوص شیعیان بودند. (از مقدمهء دیوان ناصرخسرو چ کتابخانهء طهران حاشیهء ص ح). خود ناصرخسرو در دیوان خویش بدین معنی اشاره دارد :
زیشان به هر اقلیم یکی بنده و بابیست
کو را به صلاح گرهی کز صلحااند.
ناصرخسرو.
جزیرهء خراسان چو بگرفت شیطان
در او خار بنشاند و برکند عرعر.
ناصرخسرو.
مرا داد دهقانی این جزیره
برحمت خداوند هر هفت کشور.
ناصرخسرو.
ابلیس در جزیرهء تو برنشست
بر بی فسار سخت کش توسنش.
ناصرخسرو.
(1) - ile.

جزیره.

[جَ رَ] (اِخ) که آنرا جزیرهء اقور و جزیرهء قور و اقلیم اقور نیز گویند، عرب به بین النهرین علیا اطلاق میکردند. مؤلف بلدان الخلافة الشرقیه آرد: اعراب بلاد بین النهرین علیا را جزیره می نامیدند، زیرا آبهای دجله و فرات علیا جلگه های آنجا را دربرمیگرفت. این سرزمین به سه قسمت تقسیم میگردید و هر قسمت را دیار میگفتند و عبارت بوده از دیار بکر و دیار ربیعه و دیار مضر، بنام سه قبیلهء بکر و ربیعه و مضر که در زمانهای قبل از اسلام به فرمان سلاطین ساسانی به آنجا کوچ نموده و مسکن هر قبیله به نام آن قبیله موسوم شده بود. موصل در ساحل دجله بزرگترین شهر دیار ربیعه بود و رقه در ساحل فرات مرکز دیار مضر و آمِد در ساحل دجلهء علیا بزرگترین شهر دیار بکر، و دیار بکر شمالی ترین این سه دیار بود. مقدسی جزیره را «اقلیم اقور» که اصل آن معلوم نیست، نامیده ولی تصور میشود اقور مدت زمانی نام دشت پهناور شمال بین النهرین بوده است. همهء نهرهایی که در بین النهرین علیا به دجله ملحق می شوند از سمت چپ آنها می آیند. این نهرها از سمت شمال شرقی یا شمال رودخانه های مزبور فرودمی آمدند و فقط رودخانهء هرماس شعبهء خابور بزرگ که از نصیبین برمیخاست در قرون وسطی از این قاعده خارج بوده زیرا در بالای نقطهء الحاق آن به خابور آبهای هرماس در پشت سد موسوم به «سکیرالعباس» انباشته میگردید و در حالی که جزئی از آبهای آن به خابور می پیوست و به فرات می ریخت، شاخهء اصلی هرماس پس از عبور از وادی موسوم به «ثرثار» در تکریت از سمت راست دجله به آن رودخانه میریخت. بنابراین حدود این دیار بکر، سرزمینی که از آب دجله مشروب میشد، از سرچشمهء آن رود تا پیچ بزرگ جنوبی آن واقع در نزدیکی تلّ فافان است. تمام اراضی شمالی آن، از نهرهای بیشماری که در مغرب تل فافان به کنارهء چپ دجله می ریخت آب میگرفت، در سمت جنوب باختری، دیار مضر شامل تمام زمینهایی بوده که از سمیساط که در آنجا فرات از مسیل های تنگ کوهستانی خارج میشد تا عانه در کنار این رودخانه قرار داشت. بعلاوهء جلگه هایی که بوسیلهء نهر بلیخ شعبهء فرات که از حران می آمد، مشروب می گردید. دیار ربیعه در سمت خاور دیار مضر واقع بوده، یعنی تشکیل میشده از اراضی واقع در شرق خابور بزرگ که از رأس العین سرچشمه میگیرد و نیز از زمینهای واقع در مشرق رودخانهء هرماس که به درهء ثرثار افتاده و بسمت خاور جاری میشود و به دجله میریزد. همچنین دیار ربیعه شامل زمینها بود که از تل فافان تا تکریت در طرفین دجله قرار داشت، یعنی اراضی غربی دجله تا نصیبین و جلگه های واقع در مشرق دجله که بوسیلهء نهرهای زاب بالا و زاب پایین و خابور کوچک مشروب میشد. موصل کرسی دیار ربیعه در ساحل باختری دجله، جایی که شاخه های این رود بهم پیوسته رود بزرگی تشکیل میدهند، واقع است و میگویند بهمین مناسبت است که آنرا موصل، یعنی محل اتصال نامیده اند. شهری را که در زمان ساسانیان در محل موصل کنونی واقع بوده «بوذاردشیر» می نامیدند. در زمان امویان بر اهمیت موصل افزوده شد و در آن جسری تعبیه شده از زورقها بر روی دجله بستند که شهر را که در ساحل باختری بوده، به خرابه های نینوا که در جانب خاوری آن قرار داشت متصل میکرد. موصل در زمان مروان دوم، آخرین خلیفهء اموی، کرسی ایالت جزیره گردید و به امر این خلیفه در آن شهر مسجدی ساختند که بعدها به جامع کهنه معروف شد. و ابن حوقل و مقدسی وضع این شهر را در عصر خود بتفصیل بیان کرده اند. خرابه های نینوا نزدیک موصل قرار دارد و همچنین در چندمیلی خاور موصل دو شهرک است به نام «برطلا» و «گرملیس» که یاقوت و حمدالله مستوفی هر دو را نام برده اند و اندکی در شمال آنها شهر باعشیقاست. ولایات و آبادیها و نواحی مهم و معروف جزیره علاوه بر آنچه ذکر شد عبارت بودند از: تکریت و حدیثه. این شهر در زمان ساسانیان به «نوکرد» موسوم بوده و حدیثه معرب آن است و قبل از اعتبار یافتن موصل کرسی ولایت بود. و سودقانیه و جبلتا که بظاهر در سال 304 دارالضرب بوده و در ساحل خاوری دجله اندکی در شمال تکریت قرار داشته است. شهر دیگری بنام دقوقاء یا دقوق نیز در جزیره بوده که علی یزدی آنرا بصورت طاروق و طاوق ضبط کرده و نیز جغرافی نویسان متأخر مکرر از آن نام برده اند. دیگر شهر اربل که در قدیم اربلای میگفتند و در سرزمینی پهناور میان زاب بزرگ و زاب کوچک واقع بوده است. دیگر شهر عمادیه در شمال موصل در نزدیکی سرچشمهء زاب بالا قرار داشته و بانی آن بقولی عمادالدولهء دیلمی و به روایت اکثر عمادالدین زنگی است. دیگر شهر مهم فیسابور است که در شمال جزیره قرار داشت و آنرا جزیرهء ابن عمر نیز میگفتند. دیگر نصیبین که همان نسیبس رومی ها است و گلهای سفید و چهل هزار باغ آن مشهور بوده و در قسمت علیای رود هرماس قرار داشته است. رأس العین که همان «رسااینا»ی رومی ها است و در ساحل رودخانهء خابوراس قرار داشت. و دیگر شهر دنیسر و دژ جنگی عظیم ماردین است. و دیگر قرقیسا که بزرگترین شهرهای مضر بوده و شهرهای عرابان یا عربان و ماکسین که از توابع دیار ربیعه بشمار بودند. و دیگر شهر سنجار که در حول و حوش آن در قرن چهارم آبادی بسیار بود و دیگر شهر الحضر که همان «حترا»ی رومی هاست. دیگر شهر بلد که امروز آنرا موصل کهنه گویند و در چهارفرسنگی موصل قرار داشته است و بعد از آن شهر باعیناثا واقع بوده و این غیر از باعیناثایی است که در شمال جزیرهء ابن عمر قرار داشته است و بعد از باعیناثا شهر برقعید قرار داشت. دیگر شهر اذرمه که بین برقعید و نصیبین قرار داشت و جزء ولایتی بود که بین النهرین نامیده میشد و آبادیهای دیگر که بتفصیل در کتب جغرافی قدیم آمده است. (از کتاب سرزمینهای خلافت شرقی صص 93 - 108).
ناحیتی است که از چهار سوی آب است از دو رود یکی دجله و دیگر فرات و از بهر آن این ناحیت را جزیره خوانند. و این ناحیتی است آبادان و با نعمت و مردم بسیار و هوای درست و آبهای روان و اندر وی کوه است و شهرها است بسیار و سوادهای خرم و باغها و بوستانهای معروف به خرمی و اندر وی مردمانی بسیارند از قبیلهء ربیعه و اندر وی مردمان خوارج بسیار، و از شهرهای وی است: موصل. بلد. برقعید. ادرمه. رقه. رایقه. قرقیسیا. رحبه. والیه. عانه. هیت. انبار. تالس. جسر منبج. شمیشاط. حران. سروج. رها. جزیرهء ابن عمر. حدیثه. سن. (از حدود العالم) :
زمین جزیره که او موصل است
خوش آرامگاه است و خوش منزل است.
نظامی.

جزیره.

[جَ رَ] (اِخ) زمینی است به بصرة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). زمینی است به بصرة، که فاصلهء بین آن و ابله را درختان نخل پر میکنند و نام جزیره خاص آن باشد. (از تاج العروس).

جزیره.

[جُ زَ رَ] (اِخ) موضعی است به یمامه که مردم تغلب را در آنجا درختان نخل است. (از معجم البلدان). و رجوع به جَزیرَه بهمین معنی شود.

جزیره.

[جُ زَ رَ] (اِخ) مردم اندلس هرگاه این لفظ را مطلق بگویند بلاد مجاهدبن عبدالله عامری را قصد کنند. و آنها عبارتند از: جزیرهء میورقه و جزیرهء منورقه و آنرا بجهت بزرگ داشت فرمانروای آنجا که نسبت به علماء و بخصوص قراء انعام و احسان بسیار دارد بدین صورت میخوانند. او فرمانروای شهریست در جانب مشرقی اندلس که سمت مقابل این دو جزیره واقع شده است. (از معجم البلدان).

جزیره.

[جَ رَ] (اِخ) نام دهی است یک فرسنگی جنوبی بندر ریگ. (فارسنامه).

جزیره.

[جَ رَ] (اِخ) نام جزیره ای بزرگ به بلاد زنگ. (از منتهی الارب).

جزیره.

[جُ زَ رَ] (اِخ) نام دختر پیران ویسه است که بحبالهء سیاوش بود و فرود نام پسر اوست. (شرفنامهء منیری). مصحف جَریره. رجوع به جَریره شود.

جزیرهء آبسکون.

[جَ رَ یِ بِ] (اِخ) نام جزیرهء واقع در بحر خزر که بندرگاه شهر گرگان و استرآباد بوده و بظاهر در طی قرن هفتم آب آنرا فراگرفته و پوشانده است. برای تفصیل بیشتر رجوع به سرزمینهای خلافت شرقی ص 404 شود.

جزیرهء ابرکافان.

[جَ رَ یِ ؟] (اِخ) همان جزیرهء بزرگی که در قسمت تنگ خلیج فارس واقع شده است و امروز کشم نامیده میشود و آنرا جزیرهء طویله نیز میگفتند و ظاهراً همان جزیره ای است که در کتب جغرافی قدیم بنامهای جزیرهء بنی یا ابن کوان و جزیرهء ابرکمان و جزیره خوانده شده است و شاید اختلاف تسمیه ناشی از اختلاف نسخ باشد. (از سرزمینهای خلافت شرقی ص 282).

جزیرهء ابرکمان.

[جَ رَ یِ ؟] (اِخ) همان جزیرهء ابرکافان است. رجوع به کلمهء مزبور شود.

جزیرهء ابرون.

[جَ رَ یِ اَ] (اِخ) این جزیره بی شک همان هندرابی کنونی است که نزدیک جزیرهء قیس یعنی کیش واقع است. (از سرزمینهای خلافت شرقی ص 282).

جزیرهء ابن عمر.

[جَ رَ یِ اِ نِ عُ مَ] (اِخ)شهریست شمالی موصل که آب دجله آنرا از سه طرف محیط است بر شکل هلال. (از منتهی الارب). شهر مهم جزیره در شمال فیسابور واقع بود که آنرا بنام بانی آن ابن عمر از طایفهء بنی تغلب «جزیرهء ابن عمر» میخواندند و رود دجله بقول یاقوت از همه طرف جز از یک ناحیه بشکل نیمدائره آنرا احاطه کرده بود و بعد در آن یک ناحیه نیز خندقی عمیق و پرآب حفر کردند. (از سرزمینهای خلافت شرقی ص 101). شهرکی است [ از جزیره ] با درختان و آبهای روان و بر کران دجله نهاده است. (از حدود العالم). و برای تفصیل بیشتر رجوع به معجم البلدان و نزهة القلوب ج 3 ص 103 و 193 و تاریخ کرد و کامل ابن اثیر ج 10 و قاموس الاعلام ترکی و شدالازار 349 و خاندان نوبختی ص 224 و تاریخ مغول ص 481 شود.

جزیرهء ابن کوان.

[جَ رَ یِ اِ نِ] (اِخ) یا بنی کوان. همان جزیرهء ابرکافان است. رجوع به کلمهء مذکور شود.

جزیرهء اجیال.

[جَ رَ یِ ؟] (اِخ) از جزایر اندلس. رجوع به الحلل السندسیة ج 1 ص 171 شود.

جزیرهء ارشقول.

[جَ رَ یِ اِ] (اِخ) یا ارجکون. از جزایر اندلس. رجوع به الحلل السندسیة ج 1 ص 69 شود.

جزیرهء ارموز.

[جَ رَ یِ ؟] (اِخ) ابن خردادبه در اواسط قرن نهم میلادی از جزیرهء نزدیک به هرمز موسوم به «ارموز» نام برده که حمدالله مستوفی آنرا «ارموص» نوشته و بدون شک همان است که به جزیرهء جرون معروف شده است. (از سرزمینهای خلافت شرقی ص 341). و برای تفصیل بیشتر به کتاب مزبور و به کلمهء جرون رجوع شود.

جزیرهء ارموص.

[جَ رَ یِ ؟] (اِخ) همان جزیرهء ارموز است. رجوع به جرون شود.

جزیرهء ارواذ.

[جَ رَ یِ ؟] (اِخ) نزدیک جزیرهء روذس در اقیانوس مغربی برابر بلادالروم است و رصدهای یونانیان مر کواکب را اندرین دو جزیره بوده است. (از حدود العالم چ دانشگاه تهران ص 21).

جزیرهء افزونی.

[جَ رَ یِ اَ] (اِخ)جزیره ای از اعمال جزیرهء قیس است. (از فارسنامهء ابن البلخی چ کمبریج ص 141).

جزیرهء اقریطس.

[جَ رَ یِ اَ / اِ طِ / طُ](اِخ) یا اقریطش. یکی از شش جزیرهء دریای روم که اندر شمال طرابلس است برابر وی. گرد وی سیصد میل است. (از حدود العالم چ دانشگاه تهران ص23). و رجوع به جزیرهء کرت و کرت شود.

جزیرهء اقور.

[جَ رَ یِ اَ] (اِخ) یا قور. میان دجله و فرات است. آن جزیره را شهرهای بزرگ و تاریخی است و نسبت بدان را جزری گویند. (منتهی الارب). میان دجله و فرات در مجاورت شام قرار دارد و شامل دیار بکر و مضر است. بدان جهت جزیره اش گویند که میان دجله و فرات واقع شده است. این دو شط از بلاد روم است در مقابل هم قرار میگیرند و به موازات یکدیگر سرازیر میشوند و نزدیک بصره به هم می پیوندند و به دریا میریزند. این جزیره آب و هوای خوب و محصول نیکویی دارد و پربرکت است. شهرهای معظم و باره ها و قلاع مستحکم فراوان دارد و مهمترین شهرهای آن عبارتند از: حَرّان، رهاء، رقه، رأس عین، نصیبین، سنجار، خابور، ماردین، آمِد، میافارقین، موصل و جز آن. کتابهایی دربارهء تاریخ این جزیره و مردم آن تألیف شده و مردان بزرگی در دانشها و فنون مختلف در آن تربیت شده اند. ابیات زیر در وصف این دیار سروده شده است :
نحنّ الی اهل الجزیرة قبلةً
و فیها غزال ساجی الطرف ساحره
یوازره قلبی علیّ و لیس لی
یدان بمن قلبی علیه یوازره.
و نیز در وصف این جزیره است :
اُتیحَ له مِن شرطة الحی جانب
عریض القصیری لحمه متکاوس
ابدُّ اذا یمشی یحیک کأنما
به من دمامیل الجزیرة ناخس.
عبدالله بن همام سلولی.
گویند: در آن زمان که مردم قضاعه به بلاد مختلف پراکنده شدند، چند تن از اولاد قضاعه و بنوعوف بن ربان و جرم بن ربان به نواحی جزیره رفتند و با مردم آنجا آمیزش کردند و جمعیت آنان افزایش یافت و با مردم بومی بجنگ برخاستند و بر طایفه ای از آنان غلبه کردند و اعاجم را بیرون راندند و ابیات زیر دربارهء این وقعه است :
صففنا للاعاجم من معد
صفوفاً بالجزیرة کالسعیر
لقیناهم بجمع من علاف
ترادی بالصلادمة الذکور.
جدی بن دلهاث عشمی.
و این مردم همواره در جزیره بودند تا زمانی که شاپور پسر اردشیر به آنجا لشکر کشید و شهر تزید را فتح کرد و بسیار از مردم قضاعه را کشت و اموال ایشان را به یغما برد و بقیه بجانب شام رفتند. (از معجم البلدان). و برای تفصیل بیشتر رجوع به همین کتاب و جزیره و جزیرهء قور در همین لغت نامه و سرزمینهای خلافت شرقی ص 93 ببعد شود.

جزیرة الاندلسیة.

[جَ رَ تُلْ اَ دُ لُ سی یَ](اِخ) جزیرهء اندلس. رجوع به الحلل السندسیة ج 1 ص 31، 32، 36، 40، 45، 61، 70، 160، 204، 242 و فهرست همان جلد شود.

جزیرة الایبریة.

[جَ رَ تُلْ بِ ری یَ](اِخ) از جزایر اندلس. رجوع به الحلل السندسیة ج 1 و فهرست همان جلد شود.

جزیرة الباب.

[جَ رَ تُلْ] (اِخ) این جزیره در دریای خرزان برابر دربند خرزان واقع است. از آنجا روین خیزد که به همهء جهان ببرند و رنگ رزان از آن بکار برند. (از حدود العالم چ دانشگاه تهران ص 24).

جزیرة الجن.

[جَ رَ تُلْ جِن ن] (اِخ) نام جزیرهء افسانه ای که دختر ضحاک ربوده شده و به آنجا برده شده بود. (از مجمل التواریخ والقصص ص 40).

جزیرة الحجال.

[جَ رَ تُلْ ؟] (اِخ) از جزایر اندلس. رجوع به الحلل السندسیة ج 2 ص 108 شود.

جزیرة الحجل.

[جَ رَ تُلْ ؟] (اِخ) از جزایر اندلس. رجوع به الحلل السندسیة ج 1 ص 328 شود.

جزیرة الخالیه.

[جَ رَ تُلْ یَ] (اِخ) شش جزیره است اندر اقیانوس مغربی برابر بلاد سودان و اندر آن معدنهای زر است. هر سال یک بار مردان از ناحیت سودان و شهرهای سوس الاقصی بروند و از آن معدنها زر آرند و آنجا کس مقیم نتواند شدن از سختی گرما. (از حدود العالم چ دانشگاه ص 21). بظاهر همان جزایرالخالدات باشد که به این صورت در اینجا آمده. رجوع به این کلمه شود.

جزیرة الخضر.

[جَ رَ تُلْ خِ] (اِخ) در جنوب خوزستان نزدیک محمره (خرمشهر) قرار دارد.

جزیرة الخضراء .

[جَ رَ تُلْ خَ] (اِخ)شهرکی است [ به اندلس ] بر کنار خلیج و اندر اول مسلمانها، اندلس را از این شهر بگشادند. (حدود العالم). نام شهری در بر اندلس برابر بسته از برالعدوة. (ابن خلکان).
نام جاییست به اندلس مقابل جبل الطارق. و رجوع به جزیرهء خضراء و الحلل السندسیة ج 1 و 2 و فهرست دمشقی شود.

جزیرة الذهب.

[جَ رَ تُذْ ذَ هَ] (اِخ) دو موضع است به مصر. (منتهی الارب). دو موضع است به مصر یکی روبروی قصرالشمع و دیگری برابر فوه در مزاحمتین. (از تاج العروس).

جزیرة الذهبیة.

[جَ رَ تُذْ ذَ هَ بی یَ](اِخ) یکی از جزایر دریای اعظم، گرد او مقدار سیصد فرسنگ است و اندرو معدنهای زرست و آبادانی بسیار است و مردمان او را زنگیان واق واقی خوانند و همه برهنه اند و مردم خوار و بازرگانان چینستان بسیار آنجا روند و آهن برند و طعام به ایشان فروشند بزر به اشارت بی آنکه با یکدیگر سخن گویند. (از حدود العالم چ دانشگاه ص 18).

جزیرة الرامی.

[جَ رَ تُرْ را] (اِخ) در دریای اعظم بحدود سرندیب اندر جنوب از وی واقع است. و اندرو مردمانی اند سیاه وحشی و برهنه، غواصی کنند و این جای مروارید و عنبر و دار پرنیان است. (از حدود العالم چ دانشگاه ص 19).

جزیرة العرب.

[جَ رَ تُلْ عَ رَ] (اِخ)جایگاههای عربها. آنرا جزیره بدان جهت نام کردند که خلیج فارس و دریای سودان از دو سوی آنرا احاطه کرده اند و دجله و فرات بجانب شمال آن قرار دارد و آن سرزمین اعراب و منشأ آنهاست. (از تاج العروس). یاقوت حموی آرد: دربارهء حدود این جزیره اختلاف است و بهترین اقوال گفتهء ابوالمنذر هشام بن محمد بن السائب بنقل از ابن عباس است. وی گوید: عرب جزیرهء خود را به پنج ناحیه تقسیم کرده اند. هم او گوید: بلاد عرب را بدان جهت جزیره نام کردند که رودخانه ها و دریاها از هر سوی آنرا احاطه کرده اند و بصورت جزیره ای درآمده که در دریا قرار دارد، بدین ترتیب که فرات از جانب روم در ناحیهء قنسرین سر برآورده، سپس به اطراف جزیره و سواد عراق سرازیر شده و در نواحی بصره به دریا میریزد و از آنجا به آبادان امتداد می یابد و سپس بجانب مغرب متمایل و بسوی شیخ نشین های عربی کشیده میشود و بهمین طریق اطراف شبه جزیرهء عربستان به آبهایی احاطه میشود. هم او گوید: سرزمین بلاد عربی که در آن اقامت گزیده و به توالد پرداختند به پنج قسمت تقسیم شده که عبارتند از: تهامه، حجاز، نجد، عروض و یمن که ذکر آنها بدین صورت در اخبار و اشعار عرب بکرات آمده است و اصمعی گوید: جزیرة العرب به چهار قسمت تقسیم شود: یمن، نجد، حجاز و غور که تهامه باشد. پس حجاز و توابع آن و تهامه و یمن و سبا و احقاف و یمامه و الشجر و هجر و عمان و طائف و نجران و حجر و دیار ثمود و بئر معطله و قصر مشید و ارم ذات العماد و اصحاب اخدود و دیار کنده و جبال طی و آنچه میان این نقاط است، جزیرة العرب باشد. (از معجم البلدان). و قاضی صاعد اندلسی آرد: بلاد عرب معروفند به جزیرة العرب و بدین اسم نامیده شده اند، زیرا که دریا از سه طرف به آنها محیط است: از طرف مغرب خلیج جده و جار و ایله و قلزم که از دریای بزرگ زنگبار خارج شده و از طرف جنوب بحر عدن که همان دریای بزرگ (اقیانوس کبیر) و از مشرق خلیج عمان و بحرین و بصره و خاک ایران بر آن احاطه دارد، اما شمال جزیرة العرب به بلاد شام و قسمت جنوبی بلاد آن مابین حجر (بلاد ثمود تا دومة الجندل) و بلاد متصل به آن از شهرهای مشرف بر سماوه منتهی میگردد. جزیرة العرب بر چهار مملکت بزرگ تقسیم شده که عبارتند از: حجاز و نجد و تهامه و یمن و مسافت جزیرة العرب طو میان عدن و اطراف شام قریب چهل منزل و مسافت آن عرضاً مابین ساحل بحر ایله و جار و جده و میان عذیب و بلاد متصل به مزرع عراق بیست وپنج منزل است. (از طبقات الامم اندلسی ص 201 ضمیمهء گاهنامه). مؤلف تاریخ اسلام آرد: شبه جزیرهء بزرگی است به مساحت تقریباً سه ملیون کیلومتر مربع واقع در منتهی الیه جنوب غربی آسیا. از غرب محدود است به خلیج عقبه و دریای سرخ (دریای قلزم) و از شرق به خلیج عمان و خلیج فارس و خاک عراق و از جنوب به خلیج عدن و دریای عمان. در شمال عربستان بیابان پهناور یکنواختی است که از یک طرف به درهء فرات و از طرف دیگر به سوریه و فلسطین اتصال می یابد و مرز طبیعیی از قبیل رود و کوه در آن نیست و بدین جهت جغرافی نویسان از قدیم و جدید در باب حد شمالی اختلاف داشته اند، بعضی آنرا خطی ممتد از ساحل مدیترانه تا لب رود فرات فرض کرده اند و برخی کمتر یا بیشتر و در تحولات سیاسی که پس از جنگ بین المللی اول رخ داد عربستان از طرف شمال به اردن و عراق محدود شده و اتصال آن به مدیترانه و فرات بریده شده است. (از تاریخ اسلام فیاض ص 2). و رجوع به قاموس الاعلام ترکی و نخبة الدهر دمشقی و الحلل السندسیة و فهرست آن شود.

جزیرة العشاق.

[جَ رَ تُلْ عُشْ شا] (اِخ)لقب سینوب است.

جزیرة الغنم.

[جَ رَ تُلْ غَ نَ] (اِخ) از جزایر اندلس است. رجوع به الحلل السندسیة ج 1 ص 70 و 79 شود.

جزیرة الفضة.

[جَ رَ تُلْ فِضْ ضَ] (اِخ)این جزیره اندر اقیانوس مشرقی است. اندرو درختان ساج و آبنوس و معدنهای سیم است و هفت رود بزرگ از آن خیزد و اندرین دریا ریزد. و شهری بزرگ و آبادان و بسیارمردم بنام شهر جزیرة الفضة در این جزیره است از شمار چینستان. (از حدود العالم چ دانشگاه ص 18).

جزیرة الفیران.

[جَ رَ تُلْ ؟] (اِخ) از جزایر اندلس. رجوع به الحلل السندسیة ج 1 ص 112 شود.

جزیرة القشقار.

[جَ رَ تُلْ ؟] (اِخ) از جزایر اندلس. رجوع به الحلل السندسیة ج 1 ص 69 شود.

جزیرة القمر.

[جَ رَ تُلْ قَ مَ] (اِخ)ماداگاسکار.(1) (یادداشت مؤلف).
(1) - Madagascar.

جزیرة القنتیر.

[جَ رَ تُلْ ؟] (اِخ) از جزایر اندلس. رجوع به الحلل السندسیة ج 1 ص 80 شود.

جزیرة النساء .

[جَ رَ تُنْ نِ] (اِخ) از جزایر اندلس. رجوع به الحلل السندسیة ج 1 ص 171 شود.

جزیرة ام حکیم.

[جَ رَ تُ اُمْ مِ حَ] (اِخ)از جزایر اندلس. رجوع به الحلل السندسیة ج 1 ص 81 شود.

جزیرهء بالوس.

[جَ رَ یِ] (اِخ) در دریای اعظم اندر مغرب جابه قرار دارد و میانشان دو فرسنگ است و ازو کافور نیک و جوز هندی خیزد. (از حدود العالم چ دانشگاه ص 19).

جزیرهء بریتانیا.

[جَ رَ یِ بْری / بِ] (اِخ)بریتانیای کبیر. رجوع به این کلمه و الحلل السندسیة ج 1 ص 161، 166، 171، 208 و 229 و جزیره های برطانیه شود.

جزیرهء بلاش.

[جَ رَ یِ بَ] (اِخ) نام جزیره ای است که در این بیت عنصری آمده است :
به یکی جزیره که نامش بلاش
رسیدند شادی ز دل گشته لاش.عنصری.

جزیرهء بنکالوس.

[جَ رَ یِ ؟] (اِخ) یا لنکابالوس. در دریای اعظم اندر مغرب کله واقع است. مردمان او برهنه اند و خواستهء ایشان آهن است و طعامشان موز است. (از حدود العالم چ دانشگاه ص 20).

جزیرهء بنی رغنی.

[جَ رَ یِ بَ رَ] (اِخ) یا بنی رغنه. شهری است از افریقیه که آب دریا از سه کران وی برآید و به حوالی وی بربریانند بسیار. (از حدود العالم چ دانشگاه ص 180).

جزیرهء بنی کوان.

[جَ رَ یِ بَ] (اِخ)همان جزیرهء ابرکافان است. رجوع به کلمهء مزبور شود.

جزیرهء بنی نصر.

[جَ رَ یِ بَ نَ] (اِخ)روستایی است به مصر. (منتهی الارب). ناحیهء وسیعی است به مصر و در آن دیه هایی است. (از تاج العروس). ناحیه ای است از نواحی مصر شرقی که دیه های متعددی دارد. (از معجم البلدان).

جزیرهء بودا.

[جَ رَ یِ] (اِخ) جزیره ای است که دریای ابره را بدو قسمت تقسیم میکند و در حوالی شهر طرطوشه قرار دارد. رجوع به الحلل السندسیة ج 2 ص 270 شود.

جزیرهء ترلی.

[جَ رَ یِ ؟] (اِخ) همان جزیرهء بحرین کنونی است. (از تاریخ ایران باستان ج 2 ص 1922). و رجوع به کتاب فوق ص 2213 شود.

جزیرهء تولی.

[جَ رَ یِ] (اِخ) همان جزیرهء ثولی است. رجوع به این کلمه شود.

جزیرهء ثولی.

[جَ رَ یِ] (اِخ) یا تولی. این جزیره که در اقیانوس مغربی قرار دارد بعضی از شهرهای شمالی را از روی آن طول گرفته اند و این جزیره موازی با آخرین قسمت شمالی خط استوا از قسمت آبادان جهان است. (از حدود العالم چ دانشگاه ص 22).

جزیرهء جابه و سلاهط.

[جَ رَ یِ ؟](اِخ)(1) این جزیره در دریای اعظم قرار گرفته و از او عنبر بسیار افتد و کبابه و صندل و قرنفل. (از حدود العالم چ دانشگاه ص 19).
(1) - جاوه و سوماترای امروزی. (حاشیهء ص 19 حدود العالم چ دانشگاه).

جزیرهء جاسک.

[جَ رَ یِ] (اِخ) یا خاسک. از جزایر همجوار قشم بوده و شاید هم اسم دیگری برای جزیرهء کشم (جزیرهء دراز) بوده است. (از سرزمینهای خلافت شرقی ص 282).

جزیرهء جبل طارق.

[جَ رَ یِ جَ بَ لِ رِ](اِخ) از جزایر اندلس. رجوع به الحلل السندسیة ج 1 ص 55 و 268 شود.

جزیرهء جرون.

[جَ رَ یِ جَ] (اِخ) همان جزیرهء ارموز است. رجوع به این کلمه و جرون و کتاب سرزمینهای خلافت شرقی ص 341 شود.

جزیرهء خارک.

[جَ رَ یِ] (اِخ) از جزایر خلیج فارس است و از دهانهء رودخانهء شاپور دور و از توابع ولایت اردشیرخره و لنگرگاه کشتیهایی بود که از بصره بطرف جزیرهء قیس و هندوستان میرفتند. (از سرزمینهای خلافت شرقی ص 281). و رجوع به خارک شود.

جزیرهء خاسک.

[جَ رَ یِ] (اِخ) همان جزیرهء جاسک است. رجوع به کلمهء مزبور و سرزمینهای خلافت شرقی ص 283 شود.

جزیرهء خضراء .

[جَ رَ یِ خَ] (اِخ) نام جزیرهء بزرگی است در سرزمین زنگبار در دریای هند. این جزیره پهناور و بزرگ است که دریای نمک از هر سو به آن احاطه دارد. در این جزیره دو شهر بنام متنبی و مکنبلوا وجود دارد و هر کدام را سلطانی است و هیچیک از دیگری اطاعت نمیکند و در آن دیه ها و رساتیق است. و بنا بر روایت شیخ عبدالملک حلاوی بصری که پارسا و ثقه است و خود آنجا را دیده و ناظر بوده است، سلطان آنان خود را عرب و از مردم کوفه میداند. (از معجم البلدان). گویند: از جزایری است که فرزندان امام عصر (ع) در آن سکونت دارند. رجوع به الذریعه الی تصانیف الشیعه ج 5 ص 106 و حاشیهء همان صفحه و روضات الجنات ص 65 شود.

جزیرهء خضراء .

[جَ رَ یِ خَ] (اِخ)شهریست به اندلس که به آب محاط نیست و در جهت مقابل ناحیهء غرب قرار دارد و نسبت بدان جزیری باشد تا التباس رخ ندهد. (از منتهی الارب) (از تاج العروس) (از ناظم الاطباء). شهریست معروف به اندلس و بلاد بربر در جهت مقابل آن قرار دارد و توابع آن به توابع شذونه متصل میشود و در شرق شذونه و در سمت قبله قرطبه واقع شده و نیکوترین و خوش هواترین شهرهاست و حصاری دارد که آب دریا به آن روی می آورد و آنرا فرانمیگیرد مانند جزیره ها. این شهر در صحرای اندلس قرار دارد و با دریا حائلی ندارد. و بهترین لنگرگاهها و اسکله ها برای رفت و آمد دارد و با اقیانوس کبیر هیجده میل و با قرطبه پنجاه وپنج فرسنگ فاصله دارد و آن بر کنار نهر بَرْباط و نهری است که مردم اندلس در خشکسالی به آن روی آوردند و نسبت بدان را جزیری، و منسوب به جزیرهء اقور را جزری گویند. (از معجم البلدان). و رجوع به جزیرة الخضراء شود.

جزیرهء دورقستان.

[جَ رَ یِ دَ رَ قِ] (اِخ)این جزیره نزدیک باسپان در خوزستان واقع بود، که بقول یاقوت و قزوینی کشتیهایی که از هندوستان می آمدند در آنجا لنگر می انداختند و در میان آن جزیره قلعه ای بود که در زمان خلفا زندانیان سیاسی به آنجا تبعید میشدند. (از سرزمینهای خلافت شرقی ص 261).

جزیرهء دهستانان سر.

[جَ رَ یِ دَ هِ سَ](اِخ) این جزیره اندر دریای خزران و گوشه ای از وی به خشکی پیوسته است و برابر دهستان است. و اندرو اندکی مردم است، صیادان بازاند و حواصل و ماهی. (از حدود العالم چ دانشگاه ص 24).

جزیرهء رم.

[جَ رَ یِ رُ] (اِخ) از جزایری است که از کورهء قبادخوره محسوبند. (از فارسنامهء ابن البلخی ص 150).

جزیرهء رودنس.

[جَ رَ یِ ؟] (اِخ) از جزایر اقیانوس مغربی و نزدیک جزیرهء ارواذ، برابر بلادالروم است. (از حدود العالم چ دانشگاه ص 21).

جزیرهء زابج.

[جَ رَ یِ بَ / بِ] (اِخ)همان جزیرهء صریح است. رجوع به زابج شود.

جزیرهء زنان.

[جَ رَ یِ زَ] (اِخ) اندر اقیانوس برابر آخر حد روم از ناحیت شمال و میان آن و جزیرهء مردان نیم فرسنگ است. اندر آن همه زنانند و اندر جزیرهء مردان همه مردان اند. به هر یک سال چهار شب همه بهم آیند از بهر توالد، و فرزند نر چون سه ساله شود به جزیرهء مردان فرستند. (از حدود العالم چ دانشگاه صص 21 - 22).

جزیرهء زورن.

[جَ رَ یِ ؟] (اِخ) همان جرون یا جزیرهء ارموز است. رجوع به کلمات مرقوم و کتاب سرزمینهای خلافت شرقی ص 341 شود.

جزیرهء سردانیه.

[جَ رَ یِ سَ نی یَ](اِخ) اندر دریای روم در جنوب رومیه و گرد او سیصد میل است. (از حدود العالم چ دانشگاه ص 23).

جزیرهء سقیطرا.

[جَ رَ یِ ؟] (اِخ) دو جزیرهء خرداند به یکدیگر پیوسته اندر دریای اعظم به نزدیکی بلاد عمان، جایی کم نعمت و بسیارمردم. (از حدود العالم چ دانشگاه ص 21).

جزیرهء سیاه کوه.

[جَ رَ یِ] (اِخ) اندر دریای خزران است و گروهی ترکانند از غور آنجا مقیم گشته و اندر دریا و اندر خشکی دزدی کنند. (از حدود العالم چ دانشگاه ص 24).

جزیرهء شاها.

[جَ رَ یِ] (اِخ) نام جزیره ای در دریاچهء ارومیه. مستوفی و حافظ ابرو هردو میگویند وقتی که سطح آب دریاچهء ارومیه پایین میرود جزیرهء آن دریاچه که «شاها» نام دارد بصورت شبه جزیره درمی آید و در آن جزیره قلعهء بزرگی است بر فراز کوهی و قبر هولاکو و دیگر سرداران مغول در آنجاست. (از سرزمینهای خلافت شرقی ص 172).

جزیرهء شریک.

[جَ رَ یِ شَ] (اِخ)کوره ای است به افریقیه به نزدیک تونس. ابوعبید بکری گوید: منسوب است به شریک عبسی که عامل آنجا بود. قصبهء این ناحیه شهر بزرگی است موسوم به باشو. این شهر آبادان و دارای جامع و حمامهای متعدد و بازارهای معمور بود و بارهء احمدبن عیسی قائم در آنجا است. (از معجم البلدان). و رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.

جزیرهء شقر.

[جَ رَ یِ شَ] (اِخ) از جزایر اندلس. رجوع به الحلل السندسیة ج 2 ص 147 و ج 1 ص 109، 110، 115 و 206 و فهرست ترجمهء مقدمهء ابن خلدون شود.

جزیرهء شکر.

[جَ رَ یِ شُ] (اِخ) این جزیره در شرق اندلس قرار دارد و آن را جزیرة شقر گویند. (از معجم البلدان). و رجوع به کتاب فوق ذیل کلمهء «شقر» شود.

جزیرهء شلر.

[جَ رَ یِ شُ لَ] (اِخ)شهریست به اندلس. (منتهی الارب).

جزیرهء شلطش.

[جَ رَ یِ ؟] (اِخ) از جزایر اندلس. رجوع به الحلل السندسیة ج 1 ص 58، 74، 85، 86، 89 و 208 شود.

جزیرهء شیخ شعیب.

[جَ رَ یِ شَ شُ عَ](اِخ) همان جزیرهء لاوان واقع در غرب جزیرهء قیس است. رجوع به سرزمینهای خلافت شرقی ص 281 شود.

جزیرهء صقلیه.

[جَ رَ یِ صِ قِلْ لیَ] (اِخ)اندر دریای روم به نزدیکی رومیه است. کوهی بزرگ از گرد این جزیره برآید و خزینهء رومیان اندرین جزیره بودی اندر قدیم از استواری این جزیره. (از حدود العالم چ دانشگاه ص 23). رجوع به سیسیل و فهرست ترجمهء مقدمهء ابن خلدون شود.

جزیرهء طبرانا.

[جَ رَ یِ ؟] (اِخ) اندر دریای اعظم و گرد او هزار فرسنگ است و گرد او پنجاه ونه جزیره است بزرگ و آبادان و ویران و اندرو شهرها و دههای بسیار است و اندرو رودها و کوهها بسیار است و اندرو معدنهای یاقوت است از همه رنگ و این جزیره برابر سرحد میان چینستان و هندوستان است. (از حدود العالم چ دانشگاه ص 19).

جزیرهء طریف.

[جَ رَ یِ طَ] (اِخ) از جزایر اندلس. رجوع به نخبة الدهر دمشقی و الحلل السندسیة ج 1 و فهرست آن و طریف در همین لغت نامه شود.

جزیرهء طوس.

[جَ رَ یِ] (اِخ) اندر اقیانوس مغربی و اندر شمال این جزایر برطانیه. درازاء او صد فرسنگ است. ازو یک آب بزرگ بگشاید و بر خشک ریزد و راست برود تا به دریای مارطس که اندر شمال صقلاب است. (از حدود العالم چ دانشگاه ص 22).

جزیرهء طویله.

[جَ رَ یِ طَ لَ] (اِخ) همان جزیرهء کشم است که به نامهای جزیرهء ابن کوان و جزیرهء ابرکافان و جز آن نامیده شده است. رجوع به کلمات مرقوم و کتاب سرزمین های خلافت شرقی ص 282 شود.

جزیرة عکاظ.

[جَ رَ تُ عُ] (اِخ) زمین سنگلاخی است بنزدیک عکاظ که نوبت پنجم از جنگهای فجار آنجا روی داد. ابیات زیر اشاره بدان وقعه است :
لقد بلوکم فابلوکم بلائهم
یوم الجزیرة ضرباً غیر تکذیب
ان توعدونی فانی لابن عمکم
و قد اصابوکم منی بشؤبوب
و ان ورقاء قد أردی اباکنف
ابنی ایاس و عمراً و ابن ایوب.
خداش بن زهیر (از معجم البلدان).

جزیرهء علی یوسف.

[جَ رَ یِ عَ سِ](اِخ) در دریاچهء باختگان واقع است.

جزیرهء غدیره.

[جَ رَ یِ ؟] (اِخ) یا عدیره. اندر اقیانوس مغربی آنجا که دریای روم بدین دریا پیوندد و ازو چشمهء آب بزرگ بگشاید و دهنهء خلیج دریای روم گردد. (از حدود العالم چ دانشگاه ص 21).

جزیرهء فرنبیره.

[جَ رَ یِ ؟] (اِخ) از جزایر اندلس. رجوع به الحلل السندسیة ج 1 ص 114 و فهرست آن شود.

جزیرهء قادس.

[جَ رَ یِ دِ] (اِخ) از جزایر اندلس. رجوع به الحلل السندسیة ج 1 ص 58 و فهرست آن و فهرست ترجمهء مقدمهء ابن خلدون شود.

جزیرهء قبرس.

[جَ رَ یِ قُ رُ / قِ رِ] (اِخ)اندر دریای روم و گرد وی سیصدوپنجاه میل است و اندرو معدن سیم و مس و دهنج است و برابر قیساریه و عکه و صور نهاده است. (از حدود العالم چ دانشگاه ص 23). همان قبرس کنونی است. رجوع به قبرس و ایران باستان ص 1537 و 692 و 463 و الحلل السندسیة ج 1 ص 149 شود.

جزیرهء قریس.

[جَ رَ یِ ؟] (اِخ) اندر دریای روم و گرد او سیصدوپنجاه میل است. (از حدود العالم چ دانشگاه ص 23).

جزیرهء قشم.

[جَ رَ یِ قِ] (اِخ) این جزیره در سی هزارگزی جنوب بندرعباس واقع شده و از بزرگترین و مهمترین جزایر خلیج فارس است و از قریهء قشم تا باسعید به طول 144 هزار گز و عرض 18 هزار گز امتداد دارد و محصول آن غلات و نخل است. رودخانه بهیچ وجه ندارد و چشمهء آب نیز نادر است. اهالی از آب چاه و آب باران زندگی و زراعت میکنند و محصول آن عموماً دیم و بیشتر گندم و جو و بخصوص انگور است. مرکز آن قصبهء قشم است که 800 تن سکنهء ایرانی و عرب و هندی دارد. این جزیره از حیث معادن غنی است. (از جغرافیای غرب ایران ص 120).

جزیرهء قور.

[جَ رَ یِ] (اِخ) یا اقور. میان دجله و فرات قرار دارد و آن را شهر بزرگی است. و بنا به گفتهء یاقوت در مشترک امام ابوعروبهء حرانی کتابی در تاریخ آن تألیف کرده است. و منسوب بدان را جزری گویند همچون ربیعه و ربعی. (از تاج العروس) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). رجوع به جزیرهء اقور شود.

جزیرهء قوسنیا.

[جَ رَ یِ سَ نی یا] (اِخ) یا قوسینا. ناحیه ای است به مصر میان فسطاط و اسکندریه که دیه های بسیاری دارد. (از معجم البلدان). در تاج العروس بصورت قوسینا ضبط شده است.

جزیرهء قوسینا.

[جَ رَ یِ] (اِخ) همان جزیرهء قوسَنیا است که میان مصر و اسکندریه در سمت دریا قرار دارد. (از تاج العروس). رجوع به جزیرهء قوسَنیا شود.

جزیرهء قیس.

[جَ رَ یِ قَ] (اِخ) یا جزیرهء کیش. یکی از جزایر خلیج فارس است که با مسافت کمی در مغرب سیف عماره قرار گرفته است. (از سرزمینهای خلافت شرقی ص 277). و رجوع به فارسنامهء ابن البلخی ص 114 و 136 و 141 شود.

جزیرهء کاوان.

[جَ رَ یِ] (اِخ) یا جزیرهء بنی کاوان. جزیرهء بسیار بزرگی است در خلیج فارس بین عمان و بحرین که در ایام عمر بن الخطاب بدست مسلمانان به سرکردگی عثمان بن العاصی ثقفی فتح شد. این جزیره از باشکوهترین جزایر آبادان و مسکون دریا بشمار بوده و مزارع و قصبه های بسیاری داشته ولی در این عصر [عصر یاقوت] خراب است. مسعودی گوید: این جزیره در سال 333 ه . ق. معمور و مسکون بوده است(1). (از معجم البلدان). و رجوع به قاموس الاعلام شود.
(1) - صاحب مرآت البلدان از قول مسعودی نقل میکند که این جزیره 333 پارچه قصبه داشته است و تاریخ را با تعداد اشتباه کرده است.

جزیرهء کرت.

[جَ رَ یِ کِ رِ] (اِخ) رجوع به کرت و اقریطس شود.

جزیرهء کریت.

[جَ رَ یِ ؟] (اِخ) از جزایر اندلس است. رجوع به الحلل السندسیة ج 1 ص 434 شود.

جزیرهء کشم.

[جَ رَ یِ کَ] (اِخ) جزیرهء بزرگی است که در قسمت تنگ خلیج فارس واقع شده و بنامهای جزیرهء طویله و جز آن در کتب جغرافی قدیم ضبط شده است. (از سرزمینهای خلافت شرقی ص 282).

جزیرهء کله.

[جَ رَ یِ ؟] (اِخ) اندر دریای اعظم در جنوب بالوس قرار دارد و اندرو خیزران بسیار روید و معدن ارزیز است. (از حدود العالم چ دانشگاه ص 20).

جزیرهء کمران.

[جَ رَ یِ کَ مَ] (اِخ) این جزیره روباروی زبید در یمن قرار دارد. (از معجم البلدان).

جزیرهء کیش.

[جَ رَ یِ] (اِخ) همان جزیرهء قیس است. رجوع به کلمهء مزبور و به کتاب سرزمینهای خلافت شرقی ص 277 شود.

جزیرهء لار.

[جَ رَ یِ] (اِخ) این جزیره و جزیرهء افزونی و جزیرهء قیس جزء کورهء اردشیرخوره محسوبند و اصل همه جزیرهء قیس است. (از فارسنامهء ابن البلخی ص 141).

جزیرهء لافت.

[جَ رَ یِ فِ] (اِخ) همان جزیرهء ابرکافان است. رجوع به کلمهء مزبور شود.

جزیرهء لافت.

[جَ رَ یِ فِ] (اِخ) اندر دریای اعظم و اندرو شهری خرم است مر او را لافت خوانند و اندرو کشت و بذر است و نعمت بسیار و آبهای خوش و این جزیره برابر پارس است. (از حدود العالم چ دانشگاه ص 20).

جزیرهء مردان.

[جَ رَ یِ مَ] (اِخ) اندر اقیانوس مغربی در ناحیت شمال به نیم فرسنگی جزیرهء زنان. (از حدود العالم چ دانشگاه ص 22). رجوع به جزیرهء زنان شود.

جزیرهء مصر.

[جَ رَ یِ مِ] (اِخ) محله ای است به فسطاط (مصر) و بدان جهت آنرا جزیره گویند که رود نیل هنگام مد اطراف آنرا با آب احاطه میکند و از فسطاط جدا میسازد. این محل را بازار و جامع و منبر است و از تفرجگاههای مصریان محسوب میشود، زیرا باغ و بستان فراوان دارد و وصف آن در اشعار عرب فراوان آمده از جمله ابیات زیر است از علی بن محمد دمشقی معروف به ساعاتی :
ما انس لا انس الجزیرة ملعباً
للانس تألفه الحسان الخرد
یجری النسیم بغصنها و غدیرها
فیهز رمح او یسل مهند
و یزین دمع الطل کل شقیقة
کالخد دبَّ به عذار اسود.
و همو گفته است :
و لقد نزلت من الجزیرة منز
شمع السرور بمثله یتجمع
خضل الثری ندیت ذیول نسیمه
فالمسک من اردانه یتضوع.
(از معجم البلدان).
رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.

جزیرهء مینورقة.

[جَ رَ یِ ؟] (اِخ) از جزایر اندلس. رجوع به الحلل السندسیة ج 1 و 2 و فهرست آن و فهرست ترجمهء مقدمهء ابن خلدون ذیل مینورک و منورقه شود.

جزیرهء ناره.

[جَ رَ یِ ؟] (اِخ) اندر دریای اعظم بر خط استواست بر میانهء آبادانی جهان، طول او از مشرق تا مغرب نود درجه است و زیجها و رصدها و جای کواکب سیاره و ثابتات بدین جزیره راست کرده اند اندر زیجهای قدیم و این جزیره را استوا اللیل والنهار خوانند. (از حدود العالم چ دانشگاه ص 20).

جزیرهء وال.

[جَ رَ یِ] (اِخ) اندر دریای اعظم برابر پارس است. و اندرو دههای بسیار است و بانعمت و جای منزل کشتی است. (از حدود العالم چ دانشگاه ص 20).

جزیره های برطانیه.

[جَ رَ یِ بِ یَ](اِخ) دوازده جزیره ای است اندر اقیانوس مغربی اندر ناحیت شمال، بعضی آبادان است و بعضی ویران و اندرو کوههاست و رودها و دههای بسیار و معدنهای گوناگون. (از حدود العالم چ دانشگاه ص 22). رجوع به بریتانی شود.

جزیرهء هرمز.

[جَ رَ یِ هُ مُ] (اِخ) از جزایر خلیج فارس است و در 34هزارگزی جنوب شرقی بندرعباس واقع شده و زمین آن غیرقابل زراعت و فاقد آب جاری است. معادن یاقوت و گوگرد و نمک و جز آن دارد. این جزیره دفاعگاه خوبی برای باب هرمز و بندرعباس محسوب میگردد. و در جوار آن جزیرهء لارک و جزیرهء کوچک بستانه قرار گرفته که از لحاظ طبیعی جزو تنگهء هرمز است. (از جغرافیای غرب ایران).

جزیرهء هرنج.

[جَ رَ یِ ؟] (اِخ) اندر دریای اعظم بنزدیک سندان است و ازو کافور بسیار خیزد. (از حدود العالم چ دانشگاه ص 20).

جزیرهء هندرابی.

[جَ رَ یِ هِ] (اِخ)همان جزیرهء ابرون واقع در نزدیکی جزیرهء قیس است. رجوع به کلمهء مزبور و سرزمینهای خلافت شرقی ص 282 شود.

جزیرهء هنگام.

[جَ رَ یِ هَ] (اِخ) این جزیره و جزیرهء خارک و جزیرهء رم و جزیرهء بلور، جزء کورهء قبادخوره محسوبند. (از فارسنامهء ابن البلخی ص 150).

جزیرهء یابس.

[جَ رَ یِ بِ] (اِخ) یا بالُس. اندر دریای روم و گرد او سیصد میل است. (از حدود العالم چ دانشگاه ص 23).

جزیری.

[جَ ری ی] (ص نسبی) نسبت است به جزیرة الخضراء اندلس. (از منتهی الارب) (از انساب سمعانی). منسوب بودن کلمه بدین صورت غیرقیاسی است و صحیح آن مطابق قاعده جزری است ولی بصورت فوق متداول و مستعمل است. (از لباب الانساب).

جزیری.

[جَ ری ی] (ص نسبی) نسبت است به جزیرة الفیل از اعمال مصر که دانشمندانی از آن برخاسته اند. (از الاعلام زرکلی). و رجوع به جزیری عبدالقادربن محمد بن عبدالقادر شود.

جزیری.

[جَ] (اِخ) حسن. او راست: تنبیه الغلام لشیم الکرام. (از معجم المطبوعات).

جزیری.

[جَ] (اِخ) عبدالقادربن محمد بن عبدالقادربن محمد انصاری. وی فاضل و متتبع و از اهل مصر بود و بسال 880 ه . ق. به دنیا آمد و در سال 977 ه . ق. درگذشت. او راست: 1 - دررالفوائد المنتظمة فی اخبار الحاج و طریق مکة المعظمة. 2 - عمدة الصفوة فی حل القهوة. 3 - مجموعه ای است که اشعار و مراسلات و فوائدی در آن گرد آمده است. و این کلمه منسوب است به جزیرة الفیل در مصر. (از اعلام زرکلی).

جزیری.

[جَ] (اِخ) وزیر عبدالملک بن ادریس مکنی به ابومروان و معروف به ابن الجزیری. منسوب است به جزیرة الخضراء اندلس بر خلاف قیاس و صورت صحیح قیاسی آن جزری است. (از لباب الانساب).

جزیز.

[جَ] (ع ص) بریده و فریزکرده شده. (منتهی الارب) (آنندراج). مَجزوز. (آنندراج).

جزیزة.

[جَ زَ] (ع اِ) پاره ای از پشم. (منتهی الارب) (آنندراج).

جزیعة.

[جَ عَ] (ع اِ) رمهء گوسپند. (منتهی الارب). رمهء گوسفندان. (آنندراج). گلهء گوسفند که از رمه جدا کنند. ج، جَزایِع. (مهذب الاسماء نسخهء خطی). دسته ای از گوسپندان. ج، جَزائِع. (از اقرب الموارد). جُزَیعَة. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد) (از متن اللغة).

جزیعة.

[جُ زَ عَ] (ع اِ مصغر) همان جَزیعَة بمعنی رمهء گوسپند است. (منتهی الارب). مصغراً، رمهء گوسپند. (آنندراج). رجوع به جَزیعَة شود. مصغر جِزْعَة بمعنی دسته ای از گوسپندان. (از اقرب الموارد از لسان). || پاره ای از شب، ساعات گذشته یا آینده. || کمتر از نصف، از اول یا آخر شب. || جایگاه اجتماع درختان که دواب در آن استراحت کنند. || جایگاه گشاده و مستدیری که در آن درختان باشد. (از متن اللغة).

جزیف.

[جَ] (ع مص) بیع جزیف؛ خرید و فروخت بتخمین بدون وزن و پیمانه و شمار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بمعنی جُزاف که معرب گزاف و بمعنی خرید و فروش که وزن و پیمانهء آن معلوم نباشد. (از اقرب الموارد). آنچه اندازهء کیل و پیمانهء آن معلوم نباشد. جَزاف. جِزاف. جُزاف. (از متن اللغة). رجوع به جزاف شود.

جزیل.

[جَ] (ع ص) بسیار و بزرگ. (منتهی الارب). بسیار و فراوان و کثیر و بزرگ. (ناظم الاطباء). بزرگ و بسیار از هر چیز. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). بزرگ. (دهار). پر و بسیار. (غیاث اللغات) (آنندراج). بزرگ. (کنز و منتخب و صراح از غیاث و آنندراج). بزرگ. (مهذب الاسماء). عظیم. عطای بسیار. (یادداشت مؤلف). ج، جِزال. (متن اللغة) : غزاة جنود و کماة اسود خویش را پیش خواند و هر یک را به مکرمتی جمیل و موهبتی جزیل نواخت. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 348).
- اجر جزیل؛ ثواب جزیل. ثواب بزرگ :همگی اوقات او بر ابتناء ذکر جمیل و اقتناء اجر جزیل موقوف و مصروف بود. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 273).
- ثواب جزیل؛ اجر جزیل. مزد و پاداش بزرگ :
عظیم خیری کردم که هجو او گفتم
بدین ثواب جزیلم دهد خدای علیم.سوزنی.
- عطای جزیل؛ یعنی کثیر. (منتهی الارب). عطای بسیار. (ناظم الاطباء). عطای کثیر. عطای بسیار و فراوان و بزرگ.
|| محکم. (غیاث و آنندراج از کنز و منتخب و صراح). صائب. متین. درست. مستحکم : ما رای حاجب را در این باب جزیل یافتیم. (تاریخ بیهقی ص 83).
شعر حکمت بدیل حجت دار
پر ز معنی خوب و لفظ جزیل.ناصرخسرو.

جزیله.

[جَ لَ] (ع ص) محکم و بسیار. (غیاث اللغات) (آنندراج).

جزیمق.

[جَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان کاغذکنان از بخش کاغذکنان شهرستان هروآباد. محلی کوهستانی و گرمسیر و مالاریایی است. دویست وبیست تن سکنه دارد و آب آنجا از چشمه تأمین میشود و محصول آن غلات و حبوب و سردرختی و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی جاجیم بافی است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

جزیمة.

[جَ مَ] (اِخ) ابن مدرکه. نام جدّ چهارم حضرت پیغمبر (ص) است. (از انساب سمعانی).

جزیمة.

[جَ مَ] (اِخ) ابن العابد مکنی به ابومحمد. ذکر او در سیرة عمر بن عبدالعزیز آمده است. رجوع به کتاب مذکور ص 157 شود.

جزین.

[جُ] (معرب، ص) در بیت زیر بظاهر معرب گزین است :
چو بهرام و چون زنگهء شاوران
جزین نامداران و کندآوران.فردوسی.

جزین.

[جِ] (اِخ) قریهء بزرگی است نزدیک اصفهان. این قریه باطراوت است و درختان و آب فراوان و جامع و منبر دارد. و مقبرهء مظفربن زاهد در آنجا است. (از معجم البلدان).

جزین.

[جُ زَ] (اِخ) بنا به گفتهء حافظ ابوعبدالله بن النجار از قرای نیشابور است. (از معجم البلدان).

جزین.

[جَ] (اِخ) مرکز دهستان میان تکاب از بخش سجستان شهرستان گناباد محسوب میشود. آب آنجا از قنات تأمین میشود و محصول آن غلات و ارزن و زیره و شغل اهالی زراعت و مالداری است و مزارع چاه قندی، چاه قند خشک، لیئوم، میمنگ، بلندر، سیار و امیرآباد از توابع این ده است و در حوالی این آبادی سرب و فیروزه کشف شده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

جزین.

[جَ] (اِخ) از توابع فردوس (تون) است.

جزین.

[جِزْ زی] (اِخ) قریه ای از قرای جبل عامل است و ابوعبدالله محمد بن الشیخ جمال الدین مکی بن الشیخ شمس الدین محمد بن حامدبن احمد النبطی از آنجا است. و رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.

جزیو.

[جِ] (اِخ) قریه ای است از قرای تون و طبس. (از مرآت البلدان ج 4 ص 226).

جزیة.

[جِزْ یَ] (معرب، اِ) خراج زمین. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة) (از ناظم الاطباء). || آنچه از ذمی گیرند. (منتهی الارب) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). این لفظ مأخوذ از گَزیت و گِزْیَت فارسی است. (ناظم الاطباء). آنچه بر کفار ذمی در سال مقرر دارند. معرب گزیه. (آنندراج). جزیت. گِزْیَت. (محمودبن عمر ربنجنی). سرگزیت. (ترجمان القرآن عادل بن علی). آنچه بر کافری ذمی در بلاد اسلام از خراج مقرر آید. گزید. سرگزید. سرانه. مجرک. (یادداشت مؤلف). باج سرشمار. ج، جَزاء، جِزی، جُزی. (منتهی الارب). ج، جِزاء. (متن اللغة) (ناظم الاطباء). در اصطلاح فقهی مالی است که بر ذمی وضع شود و آنرا خراج و مالیات سرانه نیز گویند. این چنین در جامع الرموز آمده است. (از کشاف اصطلاحات الفنون). مالی که کفار به التزام به شرایط ذمه به مسلمانان میدهند. کفار کتابی با تعهد به شرایط ذمه از مورد تعرض بودن مصون هستند و پرداخت جزیه یکی از عناصر آن بشمار میرود و در حقیقت یک قسم مالیاتی است که هرساله از ایشان اخذ میشود. جزیه ممکن است بصورت مالیات سرانه و یا مالیات ارضی و یا به هر دو عنوان دریافت شود و مقدار آن بر وفق مقتضای اوضاع از طرف حاکم معین میگردد : و مردم ولایت نعمتی بسیار بدادند و جزیه به خود گرفتند. (فارسنامهء ابن البلخی ص 115). بیست هزار بار هزار درم به ارش عصیان و فدیهء عدوان و جزیهء طغیان بر گردن ایشان نهاد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 262).
جرجی زیدان آرد: جزیه و خراج همانندند، بدان جهت که هر دو از غیرمسلمان و سالی یک بار در وقت معین اخذ میشود و جزء اموال فیئی محسوبند، ولی جزیه با درآمدن به دین اسلام از میان میرود لکن خراج هیچگاه ساقط نمیشود.
تاریخچهء جزیه: جزیه در میان ملل متمدن قدیم وجود داشته و از مستحدثات اسلام نیست، از جمله یونانیان آتن حدود قرن پنجم ق.م. از مردم سواحل آسیای صغرا بمنظور حمایتی که از آنها در مقابل تهاجم فنیقی ها میکردند، از آنان جزیه میگرفتند (فنیقی ها در آن عصر از توابع ایران بودند). و رومی ها نیز از مردم مغلوب شده جزیه به مبلغی بمراتب بیشتر از آنچه مسلمانان بعدها گرفتند میگرفتند و هنگامی که روم گال (فرانسه) را فتح کرد از هر تن مبلغی 9 تا 15 لیره مالیات سرانه گرفت. این مالیات برای تمام طبقات یکسان بود ولیکن از مردم همهء کشورهای مغلوب به این میزان مالیات نمی گرفتند. ایرانیان نیز از رعایا جزیه می گرفتند. و دوست دانشمند من [جرجی زیدان] شبلی نعمانی بر این عقیده بود که جزیه معرب گزیت فارسی است و گفتهء ابن اثیر در آنجا که از مالیاتهای زمان کسری سخن میگوید مؤید قول شبلی نعمانی است، زیرا میگوید: «جزیه دادن بر همهء مردم بجز اشراف و صاحبان بیوتات و نظامیان و مرزبانان و منشیان و کارمندان دیوانی، لازم بود و مقدار آن بتناسب شأن و موقعیت افراد، 12 یا 8 یا 6 یا 4 درهم بود». و بنابراین عربها لفظ و معنی را هر دو از ایرانیان گرفته اند و لفظ آنرا در تعریب «جزیة» کردند و ترتیب آنرا بصورتی دیگر درآوردند و این مالیات را از مسلمانان برداشتند همچنانکه کسری از اشراف و نظامیان و مرزبانان و غیره برداشته بود.
مقدار جزیه در اسلام: در زمان حضرت رسول (ص) بتناسب حال و مقام بتراضی میان مسلمانان و دشمنان تعیین میشد، چنانکه در مورد نصارای نجران مقدار جزیه 20000 حله در ماه صفر و 10000 حله در ماه رجب و قیمت هر حله یک اوقیه نقره که هر اوقیه مساوی چهل درهم بود، تعیین شد. و با مردم ازرح بمقدار صد دینار تراضی شد که در ماه رجب هر سال پرداخت شود و با دیگر اقوام غیرمسلمان نیز بهمین طریق عمل شد و تا آخر خلافت ابوبکر جزیه بهمین صورت تعیین میشد و مقدار آن نامعین بود. و چون عمر به خلافت رسید و فتوحات مسلمین فزونی یافت وی به عمال خود نوشت از هر کس موی زنخش دمیده باشد، بر دارندگان نقره هر مرد 40 درم و بر دارندگان طلا هر مرد 4 دینار جزیه تعیین شود، و علاوه بر آن هر تن از مردم شام و جزیره در ماه دو مد گندم و سه قسط زیتون برای سپاهیان بدهند و پس از آن تعدیلی روی داد و از ثروتمندان 48 درم در سال هر ماه 4 درم و از متوسط 24 درم هر ماه دو درم و از طبقات پائین در سال 12 درم هر ماه یک درم گرفته شد. و زنان و کودکان و مردمانی که علیل و مصدوم بودند و رهبانان تارک دنیا از پرداخت جزیه معاف بودند. و در همین حال ممکن بود در بلاد دیگر بطریق دیگر طبق شرایط خاص جزیه گرفته شود. و بسیار اتفاق می افتاد که جزیه از روی درآمد تعیین می شد، بدین طریق که هر مبلغی از درآمد که زائد بر مخارج بود بعنوان جزیه گرفته میشد، چنانکه در زمان عبدالملک با مردم جزیره (عراق) بهمین ترتیب عمل شد. ولی بهر حال جزیة تا زمانی مقرر بود که جزیه دهنده اسلام نیاورده باشد و چون مسلمان میشد جزیه از او برداشته میشد و این نوع مالیات از نامسلمانان عربی که بت پرست یا مرتد بودند پذیرفته نمیشد، آنان مخیر بودند که اسلام بپذیرند یا بجنگند. ولی نصاری و یهود و مجوس و بت پرستان غیرعرب میان سه امر مخیر بودند: اسلام آوردن، جنگ یا جزیه و مقصود مسلمانان از این عمل اتحاد اعراب بود. و همانطور که گفتیم جزیه تنها بر مردان بالغ و تندرست وضع میشد و این میرساند مالیات در مقابل جنگ و کشته شدن از آنها گرفته میشده است و آنکه توانائی جنگی نداشته از آن معاف بود. و مالیاتی شبیه به جزیه را نصارای ممالک عثمانی می پرداختند که به الجزیة العسکریة معروف بود. (از تاریخ تمدن جرجی زیدان ج 1 صص 169 - 171).
- ارض الجزیة؛ زمین که به آن جزیه تعلق گیرد.
- جزیه گرفتن؛ گرفتن مالیات ذمی یا خراج زمین. کنایه از باج گرفتن.
- جزیه گزار؛ ذمیان جزیه ده. آنکه مالیات سرانه از او گرفته میشود. جزیهءسرانه بده : و جزیهء سرها از کسانی که جزیه گذار بودندی از طبقات رعایا بر سه نوع ستدندی. (از فارسنامهء ابن البلخی ص 93).

جزیه خانه.

[جِزْ یَ / یِ نَ / نِ] (اِ مرکب)جائی که در آن باج و خراج جمع شود. || گمرک خانه. (ناظم الاطباء).

جزیی.

[جُزْ] (ص نسبی) منسوب به جزء، ضد کلی که پازتازی نیز گویند. (ناظم الاطباء). همان جزئی است که در کتابت فارسی همزه به یا تبدیل شده است. رجوع به جزئی و جزوی شود.

جس.

[جَس س] (ع مص) دست بسودن. (منتهی الارب) (تاج المصادر بیهقی) (ناظم الاطباء). بسودن. (المصادر زوزنی). بدست سودن. (آنندراج). برماسیدن. لمس کردن. (فرهنگ فارسی معین). لمس کردن و دست بسودن. (از متن اللغة). دست بسودن چیزی برای شناختن آن. (از اقرب الموارد). لمس با دست. لمس. اجتساس. (یادداشت مؤلف). || تیز نگریستن به چیزی. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). تیز نگریستن. (آنندراج). تیز نگریستن کسی را برای تبیین و مشخص کردن. (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). || تفحص کردن. (آنندراج). تفحص کردن از خبر. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). واپژوهیدن خبر. (المصادر زوزنی) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (تاج المصادر بیهقی). || نبض گرفتن. (آنندراج). نبض دیدن. (یادداشت مؤلف). || زمین را درنوردیدن. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). || خبر گرفتن و امتحان کردن. (از متن اللغة). || نواختن اوتار به انگشت سبابه و ابهام بی مضراب. (یادداشت بخط مؤلف).

جس.

[جَس س] (معرب، اِ) جَصّ. گچ. به پارسی گج خوانند و طبیعت وی سرد و خنک است، چون به سرکه بسرشته و بر سر کسی که رعاف داشته باشد بمالند و طلا کنند خون بازدارد، چون بر شکستگی استخوان طلا کنند نافع بود.

جس.

[جِ] (ع صوت) کلمه ای است که بدان شتر را زجر کنند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). اسم صوتی است که بدان شتر را زجر کنند. (از اقرب الموارد).

جسآء .

[جَسْ] (ع ص) مفصل های خشک شده که از جای حرکت نکنند. جاسِئَة. (از متن اللغة). || دست درشت گردیده از کار. (آنندراج). ید جَسْآء؛ دست درشت گردیده از کار. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). دست سخت و زبر و خشک شده از کار. (از تاج العروس).

جسا.

[ ] (ع اِمص) بیماری است که بیمار چون از خواب برخیزد بعسرت چشم تواند گشود. (یادداشت مؤلف).

جساد.

[جِ] (ع اِ) زعفران. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (تذکرهء داود ضریر انطاکی) (مهذب الاسماء نسخهء خطی). زعفران. شَعَر. فَید. مَلاب. عَبیر. مَردَقوش. (المعرب جوالیقی از ابن الاعرابی ص 316). زعفران را گویند و آنرا به عربی شعورالصقالبه خوانند. (برهان). زعفران و امثال آن از رنگهای سرخ و زرد. (از بحر الجواهر).

جساد.

[جُ] (ع اِ) پیچش شکم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). دردی است در شکم. (از اقرب الموارد).

جسار.

[جَسْ سا] (ص نسبی) این کلمه منسوب است به جسری که بر بالای دجله است. (از لباب الانساب).

جسار.

[جَسْ سا] (اِخ) احمدبن عیسی بن هارون بغدادی مکنی به ابوجعفر بدین لقب مشهور است. وی از عبدالاعلی بن حماد نرسی روایت کرد و ابوالحسن احمدبن جعفربن محمد خلال که اسم او را محمد و لقب وی را رشاش نیز گفته اند از او روایت داشته است و اصل کلمه منسوب به جسر دجله است. (از لباب الانساب). و رجوع به مادهء قبل شود.

جسار.

[] (اِخ) در صورالاقالیم گوید: شهری کوچک است در باغستان (از دیار بکر و ربیعه) و کوهستان ایشان زرع میکنند. (از نزهة القلوب ج 3 ص 103).

جسارا.

[] (اِ) تمر هندی. (تحفهء حکیم مؤمن).

جسارت.

[جَ رَ] (ع اِمص) جسارة. گستاخی و تجاوز از حد خود. تهور و دلیری. (از ناظم الاطباء). دلیری. (منتخب و شارح از غیاث اللغات و آنندراج). و فاضل نوشته که جسارت بمعنی تجاوز و گذشتن است لهذا پل را جسر گویند که بدان تجاوز واقع شود، چون در دلیری تجاوز از حد خود میشود، لهذا دلیری را جسارت گفتند. (از غیاث اللغات) (از آنندراج). خیرگی. (مجمل). دلیری. (مجمل) (دهار). گستاخی. بی پروائی. تهور. زهره. رستی. بستاخی. تجاسر. (یادداشت مؤلف). ملکه ای است در آدمی که با آن به رهائی از سختیها امیدوار می گردد و پیش آمدهای بد را دور می انگارد. (از بحر الجواهر) :
این دلیری و جسارت نکنی بار دگر.
(از تاریخ بیهقی ص 389).
|| بی شرمی و تصدیع. (ناظم الاطباء) : شکر نعمت بگفتم و زمین خدمت ببوسیدم و عذر جسارت بخواستم و در وقت آمدم. (از گلستان). || (مص) دلیری کردن. (از منتهی الارب). دلیر شدن. (یادداشت مؤلف). خیرگی کردن. و رجوع به جسارة شود.

جسارت.

[جَ رَ] (اِخ) (پسر...) مقصود از آن خشیارشا پسر داریوش است. صاحب تاریخ ایران باستان آرد: وقتی آنها (یعنی پارسیها) سواحل مقدس دیان و سی نوزور را با کشتیهای خود بپوشانند و شهر نامی آتن را غارت کنند، انتقام خدایان، اهانت، پسر جسارت را (یعنی خشیارشا پسر داریوش را) که در خشم غوطه ور شده و میخواهد تمام عالم به اسم او باشد دفع خواهد کرد. (از تاریخ ایران باستان ج 1 ص 810).

جسارة.

[جَ رَ] (ع مص) دلیری کردن . (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). || به انجام رساندن. (از اقرب الموارد) (تاج المصادر بیهقی). || گذاشتن ضراب را. (از منتهی الارب). ترک کردن گشن ضراب را. (از ناظم الاطباء). || عبور کردن شتران از بیابان. (ناظم الاطباء). عبور کردن شتران از مفازه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || پل ساختن مرد. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). جُسور، در تمام معانی. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

جسارةً.

[جَ رَ تَنْ] (ع ق) بدلیری. بتهور. بی شرمانه.

جساس.

[جَس سا] (ع ص) بسیار تجسس کننده. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج). بسیار تفحص کننده. (از اقرب الموارد). بسیار پژوهنده. کنجکاو. (یادداشت مؤلف). || شیر چنگل زننده در شکار. (منتهی الارب) (آنندراج). شیر چنگل زده در شکار. (ناظم الاطباء). شیر که چنگال در شکار فروبرده بسان آنکه بخواهد آنرا بکاود. (از اقرب الموارد). شیر چنگال فروبرنده در شکار. (از یادداشت مؤلف). و بیت زیر که در وصف شیر است بهمین معنی است :
صعب البدیهة مثبوت اظافره
مواسب اهرت الشدقین جساس.
(از اقرب الموارد).
|| (اِخ) نام خر دجال و بدین معنی جساسة نیز آمده. (آنندراج).(1)
(1) - معنی اخیر در فرهنگهائی که در دسترس بود دیده نشد.

جساس.

[جِ] (اِخ) نام مردی که پدرش نُشْبة بن ربیع است. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). از اسماء عرب است. (از اقرب الموارد).

جساس.

[جَسْ سا] (اِخ) ابن قطیب. شاعر است. (منتهی الارب) (آنندراج). از اعلام است. (ناظم الاطباء). از اسماء عرب است. (از اقرب الموارد).

جساس.

[جَسْ سا] (اِخ) ابن مُرّة. قاتل کُلَیْب بن وائل است. (از منتهی الارب). نسب وی بتفصیل تر در اعلام زرکلی چنین آمده است: جساس بن مرة بن ذهل بن شیبان، از طایفهء بنی بکربن وائل بود. وی از امیران و شجاعان و شاعران عرب دورهء جاهلی بود و شعر کم داشت و همو بود که کلیب وائل را بقتل رساند و بر اثر آن جنگ چهل سالهء طاحنه بین بکر و تغلب شعله ور گردید و در اواخر همان جنگ در حدود سال 85 قبل از هجرت / 535 م. خود جساس بقتل رسید. (از اعلام زرکلی). و رجوع به عقدالفرید ج 3 ص 10، 275، 310 و ج 6 ص 70، 71، 72 و 75 شود.

جساسة.

[جَسْ سا سَ] (ع ص) تأنیث جَسّاس، بمعنی بسیار تجسس کنندهء اخبار. (از ذیل اقرب الموارد). || (اِخ) جانوری است که در جزایر باشد و تجسس اخبار کرده به دجال رساند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). دابه ای است در جزایر دریا که اخبار را بدست آورده و به دجال میرساند. (از ذیل اقرب الموارد از قاموس). دابهء بزرگی که گویند با دجال به آخرالزمان ظاهر شود. (از مسعودی). دابة الارض. (یادداشت مؤلف).

جسام.

[جِ] (ع ص، اِ) جِ جَسیم و جَسیمه، بمعنی بزرگ و تناور. (ناظم الاطباء). جِ جسیم، بمعنی بزرگ و تناور. (آنندراج). جِ جسیمه مؤنث جسیم، بمعنی بزرگ و تناور. (از منتهی الارب). جِ جسیم و جسیمه، بمعنی بزرگ جسم و تن کلان. (از اقرب الموارد).

جسام.

[جُ] (ع ص) تناور. (مهذب الاسماء نسخهء خطی). بزرگ تناور. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تن بزرگ و کلان جسم. (از اقرب الموارد). جَسیم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج).

جسامت.

[جَ مَ] (ع اِمص) جسامة. بزرگی و کلانی و تناوری و کلفتی. (ناظم الاطباء).

جسامت.

[جَ مَ] (ع مص) تناور شدن. (از اقرب الموارد). تناور گردیدن و کلان شدن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). جَسامَة. رجوع به این کلمه شود: امرأة مبتلة؛ زن جمیله و زن تمام خلقت میانه جسامت. (از منتهی الارب).

جسامة.

[جَ مَ] (ع مص) بزرگ جثه شدن. (آنندراج). تناور گردیدن و کلان شدن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). بزرگ و تناور شدن. (از اقرب الموارد). تناور شدن. (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی). در فارسی جَسامَت به تاء کشیده نوشته میشود.

جسامة.

[جُ مَ] (ع ص) تأنیث جُسام، بمعنی بزرگ تناور. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

جسان.

[جُسْ سا] (ع ص، اِ) دف زنندگان. (منتهی الارب) (آنندراج). دف زنندگان. جِ جاسن. (ناظم الاطباء). آنانکه دف زنند. (از اقرب الموارد).

جس ء .

[جَسْءْ] (ع اِ) پوست درشت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). پوست زبر که به سنگ ریزه ماند. (از متن اللغة). || آب بستهء منجمد. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة). || (اِمص) درشتی و صلابت. (از متن اللغة). || (مص) درشت و سخت شدن دست از کار. (آنندراج) (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). درشت شدن پوست دست از کار. (از اقرب الموارد). جُسْأَة. جُسوء. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). || سخت گردیدن چیزی. (آنندراج) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جسأ.

[جَسْءْ] (ع مص) همان جس ء باشد که بمعنی درشت و سخت شدن دست از کار است. رجوع به این کلمه شود.

جسأ.

[جَ سَءْ] (ع اِمص) از عیوب طبیعی اسب و آن خشک بودن مفصل است. (از صبح الاعشی ج 2 ص 25).

جسئت.

[جُ ءَ] (ع مص) سخت گردیدن. (آنندراج).

جسأة.

[جُ ءَ] (ع مص) درشت و سخت شدن دست از کار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). درشتی دست از کار. (آنندراج). خشک شدن مفاصل چنانکه حرکت نکنند. (از متن اللغة) (از تاج العروس). جَسْء. جُسوء. (منتهی الارب) (از تاج العروس) (از متن اللغة). || درشت و سخت گردیدن چیزی. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). سخت گردیدن. (از متن اللغة) (از تاج العروس). صلابت. (از بحرالجواهر).
- جسأة الاجفان؛ بیماری پلکهای چشم است که بسختی میشود آنرا گشود. (از بحر الجواهر). و رجوع به همین کلمه و کشاف اصطلاحات الفنون شود.
- جسأة الطحال؛ صلابت و سختی است که بنزدیکی طحال پدید آید و علت آن صلابت برودت و صلابت طحال باشد. (از بحر الجواهر). و برای تفصیل بیشتر رجوع به کتاب مذکور و کشاف اصطلاحات الفنون شود.
- جسأة العضلات؛ سختی و صلابت است که در عضلات نزدیک طحال حادث شود. (از بحر الجواهر). رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون شود.
- جسأة المعدة؛ بیماری معده است که سختی و صلابتی آنرا عارض شود. و تفاوت جسأة عضله با جسأة معده در شکل آن دو باشد که اولی مستطیل و دومی مستدیر است. (از بحرالجواهر). و رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون شود.

جسأة.

[جُ سَ ءَ] (ع اِمص) درشتی دست از کار. جُسْأَة. || صلابتی که در پهلوی متصل طحال عارض گردد. (آنندراج).

جسأة.

[جُ ءَ] (ع اِمص) درشتی دست از کار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). اسم مصدر از جَسْء بمعنی درشت گردیدن. (از اقرب الموارد). || صلابتی که در پهلو متصل طحال عارض گردد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || در دواب، یبس معطف است. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). یقال: دابة جاسئة القوائم؛ ای یابستها لاتکاد تنعطف. (از اقرب الموارد).

جسأة الاجفان.

[جُ ءَ تُلْ اَ] (ع اِ مرکب)سخت شدن پلک چشم. صاحب ذخیرهء خوارزمشاهی گوید: بسیار باشد که چشم سخته شود چنانکه هر وقت که از خواب بیدار شود چشم نتواند گشاد تا پلک را تر نکند یا ساعتی بدست نمالد و اگر خواهد که پلک را باز کند بدشخواری تواند و اندر گوشهء چشم گاهگاه رمص خشک پدید آید و سبب این علت خلطی غلیظ و خشک بود. و گاه باشد که این علت اندر آخر رمد پدید آید بسبب علاج و تدبیر ناصواب. (از ذخیرهء خوارزمشاهی). و رجوع به بحرالجواهر و کشاف اصطلاحات الفنون شود.

جسأة الملتحمة.

[جُ ءَ تُلْ مُ تَ حِ مَ] (ع اِ مرکب) بیماریی است در چشم بتمامه چنانکه بر اثر آن حرکت چشم بدشخواری صورت گیرد و از شدت سختی و خشکی تمددی آنرا عارض گردد. (از بحر الجواهر). و رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون شود.

جست.

[جَ] (مص مرخم، اِمص) جهیدن. (شرفنامه). جهش. پریدن. (از فرهنگ فارسی معین). جَستن :
گورجست و گاوپشت و گرگ ساق و گرگ پوی
تیزگوش و رنگ چشم و شیردست و پیل پای.
منوچهری.
شیر از درد و خشم یک جست کرد چنانکه بقفای پیل آمد. (تاریخ بیهقی ص 121).
در یکی زاویه بحال و بجست
تا سحرگاه نعره از کاغک.حقیقی صوفی.
مسلم جوان راست بر پای جست
که پیران برند استعانت بدست.سعدی.
- جست و خیز؛ جستن و خیز برداشتن. پرش. (از فرهنگ فارسی معین).
|| فرار کردن. گریختن. (از فرهنگ فارسی معین) :
نگه کرد بیژن درفشش بدید
بدانست کو جست خواهد گزید.فردوسی.
|| رها شدن. خلاص شدن. (از فرهنگ فارسی معین).

جست.

[جُ] (مص مرخم، اِمص) جُستن. تفحص کردن. جست و جو. (از فرهنگ فارسی معین). تفحص و تجسس و بحث. طلب. کاوش. تفتیش :
ترا گر بدی فر و رای درست
ز البرز شاهی نبایست جست.فردوسی.
شکست آمد از ترک بر تازیان
ز جست فزونی برآمد زیان.فردوسی.
مرد دین تا بجست دینار است
همچو ناقه درست بیمار است.سنائی.
زار مانده ست مرده ای دنیا
نکند جست را کری دنیا.سنائی.
بسا که از پس جست جهان چون پرگار
چو دایره همه تن گشته بود زنارم.؟
|| نام علمی است که شعبه ای از جدل باشد. ابن خلکان گوید: کان اماماً فی فن الخلاف خصوصاً الجست و هو اول من افرده بالتصنیف. (از دزی ج 1).

جست.

[ ] (اِ) اسم هندی روی است که به عربی شبه نامند. (فهرست مخزن الادویه). روح توتیا.

جست.

[جَ] (اِ) در جنگل شناسی به جوانه ها که روی ریشهء درخت ها و درختچه ها میروید گفته میشود و آنرا ریشه جوش نیز گویند. برای تفصیل بیشتر رجوع به کتاب جنگل شناسی تألیف کریم ساعی ج 1 ص 70، 71، 72 و 75 شود.

جستار.

[جُ] (اِمص) بحث. (فرهنگ فارسی معین). فحص. پژوهش. بحث. طلب. (یادداشت مؤلف). || (اِ) مبحث. مطلب. (یادداشت مؤلف) : مقالت اول، در توحید. جستار اول، در دور کردن چیزی از آفریدگار. (کشف المحجوب سجستانی چ کُربن ص 4).

جستان.

[جَ] (نف مرکب) می شاید به زبان دری مخفف جهان ستان باشد. (آنندراج) (انجمن آرای ناصری). جهانگیر. جهانگشا. ستانندهء جهان.

جستان.

[جَ] (اِخ) دهی است از دهستان الموت از بخش معلم کلایه از شهرستان قزوین. آب این محل از چشمه و محصولات آن غلات، سیب زمینی و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

جستان.

[جَ] (اِخ) نام محلی است قریب به شهرزور و دینور که از بلاد کردستان میباشد. (آنندراج) (انجمن آرای ناصری). و رجوع به مرآت البلدان ج 4 ص 227 شود.

جستان.

[جَ] (اِخ) ابن ابراهیم بن وهسودان ملقب به امیر شرف الدین و مکنی به ابونصر. از سلسلهء وهسودانیان یا روادیان از امرای آذربایجان و ممدوح قطران شاعر بوده است. (از احوال و اشعار رودکی تألیف سعید نفیسی ص 783 ببعد). مؤلف آنندراج آرد: جستان وهسودان را معاصر معتضد خلیفه دانند و ممدوح حکیم قطران تبریزی شمرند، چنانکه گفته :
جهان ستان چو ملوکان باستان جستان
که هست خانهء فرهنگ را بفضل ستون.
(آنندراج) (انجمن آرای ناصری).
دَرِ سرای تو محراب من شده ست چنان
که هست درگه جستان ملوک را محراب.
قطران.
برای تفصیل بیشتر به سخن و سخنوران تألیف فروزانفر ص 96 و فهرست کتاب احوال و اشعار رودکی و متن کتاب مزبور رجوع شود.

جستان.

[جَ] (اِخ) ابن نوح. یکی از امراء دربار فخرالدوله بود. برای اطلاع بیشتر به معجم الادباء ج 2 و فهرست آن رجوع شود.

جستان.

[جَ] (اِخ) ابن وهسودان. یکی از سلاطین سلسلهء جستانیان گیلان بوده و در سال 289 ه . ق. به همدستی حسن بن علی معروف به داعی و ملقب به ناصر کبیر سپاهی آراست و به خونخواهی محمد بن زید به طبرستان تاخت. وی ظاهراً از سال 250 ه . ق. در سلطنت گیلان و دیلم بوده است. (از کتاب احوال و اشعار رودکی تألیف سعید نفیسی ص 370). و برای تفصیل بیشتر به کتاب مذکور ص 762 و 763 و 764 و 783 رجوع شود.

جستانیدن.

[جَ دَ] (مص) ایثاب (برجهانیدن). (المصادر زوزنی). جستن کنانیدن و فرمودن. جهانیدن فرمودن. || وزیدن فرمودن. || باعث ضربان و جَستن عضوی گشتن. (ناظم الاطباء).

جستجو.

[جُ تُ] (اِمص مرکب) طلب. (فرهنگ فارسی معین). تلاش. (ناظم الاطباء). جستجوی. جست و جو. جست و جوی. (از فرهنگ فارسی معین) :
هرکه مرد است او بود در جستجو معنی پرست
هرکه زن طبع است کارش رنگ و بوی است و نگار.
سنائی.
در جستجوی حق شو و شبگیر کن از آنک
ناجسته خاک ره بکف آید نه کیمیا.خاقانی.
به جستجوی تو جان بر میان جان بندم
مگر وصال ترا یابم و نمی یابم.خاقانی.
یا گریزی از وزیر و قصر او
این نباشد جستجوی نصر او.مولوی.
این که من در جستجوی او ز خود فارغ شدم
کس ندیده ست و نبیند حسنش از هر سو ببین.
حافظ.
ز کنج صومعه حافظ مجوی گوهر عشق
قدم برون نه اگر میل جستجو داری.حافظ.
دریغ و درد که در جستجوی گنج حضور
بسی شدم به گدائی بَرِ کِرام و نشد.حافظ.
|| تفتیش. پرسش. (فرهنگ فارسی معین). تجسس. تفحص. (ناظم الاطباء). فحص. بحث. تحری. (یادداشت مؤلف). جست و جو. جستجوی. جست و جوی. (از فرهنگ فارسی معین) :
مجوی از دل عامیان راستی
که از جستجو آیدت کاستی.فردوسی.
گفت که بر این فرزند من دروغها بسیار گویند، آن جستجوها فروبرید. (تاریخ بیهقی).
ای طریق جستجویت همچو خویت بوالعجب
راه من سوی تو چون زلفت دراز و پرشکن.
خاقانی.
ز جستجوی تو حیرت نصیب خاقانی است
تو کیمیائی و او مرد جستجوئی نه.خاقانی.
بنازی روم را در جستجویم
ببوئی با ختن در گفتگویم.نظامی.
به جستجوی او بر بام افلاک
دریده وهم را نعلین ادراک.نظامی.
|| کوشش برای یافتن و کسب چیزی. (فرهنگ فارسی معین). کوشش. (ناظم الاطباء). جستجوی. جست و جو. جست و جوی. (از فرهنگ فارسی معین) :
منشان دیگ جستجو از جوش
تا رگی هست در تنت میکوش.اوحدی.

جستجو کردن.

[جُ تُ کَ دَ] (مص مرکب) کوشش کردن. تلاش کردن. (از ناظم الاطباء). || کاوش کردن. (یادداشت مؤلف). طلب. تفتیش. تفحص. فحص. بحث :
سزد گر بگوئی تو ای نامجوی
که آنجا کرا میکنی جستجوی.فردوسی.
ور بگیری کیت جستجو کند
نقش با نقاش چون نیرو کند.مولوی.

جستجوی.

[جُ تُ] (اِمص مرکب)جستجو، در تمام معانی. رجوع به این کلمه شود :
به رستم چنین گفت کاین جستجوی
چه باید همی خیره وین گفتگوی.فردوسی.
به ایران رسد زود این گفتگوی
کس آید به توران بدین جستجوی.
فردوسی.
مگر دخترش کاو نهان شد از اوی
همه شهر ازو شد پر از جستجوی.فردوسی.
و گر زمانی خالی شود ز خلق سرای
به جستجوی فرستد بهر طرف چاکر.فرخی.
جز بر اسب علم و بَغْلِ جستجوی
خلق نتواند گذشتن زین عقاب.ناصرخسرو.
اگر تو از خرد و جستجوی بیزاری
نه مردمی وز تو ما بجمله بیزاریم.
ناصرخسرو.
بیخودیش کرد چنین یاوه گوی
ورنه نکردی ز من این جستجوی.نظامی.
چشم فلک فارغ از این جستجوی
گوش زمین رسته از این گفتگوی.نظامی.

جستجوی کردن.

[جُ تُ کَ دَ] (مص مرکب) جستجو کردن، در تمام معانی. رجوع به این کلمه شود :
بدو گفت گشتاسب کاین جستجوی
چرا باید و این همه گفتگوی.فردوسی.
هر گه که جستجوی کنی دین را
دنیا به پیشت آید ناجسته.ناصرخسرو.
کرد بسی جستجوی در همه عالم ندید
تازه تر از جود تو چشم امل میزبان.خاقانی.
هان و هان این راز را با کس مگوی
گرچه شاه از تو کند بس جستجوی.مولوی.

جست زدن.

[جَ زَ دَ] (مص مرکب)جَستن. پریدن. خیز برداشتن. جهش کردن. جِسْت زدن. رجوع به کلمهء مزبور شود.

جست زدن.

[جِ زَ دَ] (مص مرکب) لهجه و تلفظی است در جَسْت زدن. رجوع به این کلمه شود.

جستن.

[جُ تَ] (مص) یافتن. (بهار عجم) (آنندراج) (برهان). یافتن و پیدا کردن. (فرهنگ فارسی معین). یافتن و گم کرده را پیدا کردن. (ناظم الاطباء). در تداول عوام، یافتن و یافتن چیزی گمشده. (یادداشت مؤلف) :
شتابید گنجور و صندوق جست
بیاورد پویان بمهر درست.فردوسی.
گرفت آن بدست و همی خواند است
بهنگ اندرون شد مر او را بجست.فردوسی.
به برزوی گفت این کس از ما نجست
نه اکنون نه از روزگار نخست.فردوسی.
به آب صابری دل را بشستم
بکام خویش جفتی نیک جستم.
(ویس و رامین).
بوسهل فرصت نگاه داشته بود و نسختی کرده و وقتی جسته که خداوند را شراب دریافته بود. (تاریخ بیهقی).
یکی کار جستم همی ارجمند
که نامم شود زو به گیتی بلند.
(گرشاسب نامه).
ز گاو و خر و گوسفند و ستور
ز اشتر ز استر به آئین مور
کس اندازهء آن ندانست جست
ولیکن شنیدم بقول درست.
شمسی (یوسف و زلیخا).
به یاران گفت چون تندر بپوئید
مگر فرهاد را جائی بجوئید.نظامی.
نیست در راه نسیم مصر صائب چشم ما
ما به کنعان یوسف گم گشتهء خود جسته ایم.
صائب (از آنندراج).
مرا نبود گمان بد و ز طالع خویش
چو گنج جسته چراغم ز غیب روشن شد.
شفیع اثر (از بهار عجم).
در پیش شمع روی تو مرگ چراغ گفت
پروانه ای که جسته بصد آرزو چراغ.
شانی تکلو (از بهار عجم).
کرده جا مانندهء معنی در اجزای علوم
جسته در آئینهء کارآگهی چون نور جا.
واله هروی (از بهار عجم).
|| توده کردن و انباشتن. (ناظم الاطباء). || پرسیدن. استفسار کردن. امتحان کردن. (ناظم الاطباء). پرسیدن. (فرهنگ فارسی معین). تحقیق کردن :
ز بهر سیاوش بدم خون فشان
فرنگیس را جو از اینها نشان.فردوسی.
سلطان سعید بفرمود که او را بجویند تا هیچ کار دارد. گفتند ای خداوند او مردی پیر است پایها خوشیده میگوید خوابی دیده ام. (راحة الصدور راوندی). || تفتیش کردن و پرسیدن. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). کاویدن از چیزی. پژوهیدن. از چیزی کاوش کردن. گردیدن. تفحص کردن. (یادداشت مؤلف) :
ز کاووس شاه اندرآیم نخست
کجا راز یزدان همی خواست جست.
فردوسی.
همی جست رستم کمرگاه اوی
که از رنج کوته کند راه اوی.فردوسی.
- بازجستن؛ پرسیدن. کاوش کردن. جستجو و استفسار کردن :
بازجستند از آنچه داشت نهفت
یک به یک با دو رازدار بگفت.نظامی.
پسندیده شاه از شبان این سخن
که آن قصه را بازجست اصل و بن.نظامی.
فرستاده سقراط را بازجست
ز شه یاد کردش که جویا ز تست.نظامی.
|| طلب نمودن. (برهان). جستجو نمودن. (ناظم الاطباء). طلب کردن. جستجو کردن. (فرهنگ فارسی معین). طلب کردن. خواستن. (از نصاب الصبیان). طلب. (تاج المصادر بیهقی). ابتغاء. (تفلیسی). اطلاب. (منتهی الارب). تطلب. عش. اعتساس. استقراء. نوع. رود. ریاد. تنعم. (منتهی الارب). التماس. (بحرالجواهر) (ترجمان القرآن). تفقد. (ترجمان القرآن). توخی. تتبع. ارتیاد. روم. اقتراء. تفیؤ. و مصدر دیگر فارسی غیرمستعمل آن جویش است. (یادداشت مؤلف). طلبیدن. طلبیده شدن. (شرفنامهء منیری). فحص کردن. تجسس کردن. فحص. تفحص. طلب کردن. تحری. (یادداشت مؤلف). طلبیدن. خواستن :
همه دیانت و دین جوی و نیک رایی کن
که سوی خلد برین باشدت گذرنامه.شهید.
مهر جوئی ز من و بی مهری
هده جوئی ز من و بی هده ای.رودکی.
شو بدان کنج اندرون خمی بجوی
زیر او سمجی است بیرون شو بدوی.
رودکی.
خود ترا جوید همی خوبی و زیب
همچنان چون توجبه جوید نشیب.رودکی.
جسته نیافتستم کایدونم
گوئی ز دام و داهل جستستم.ابوشکور.
چه جوئی آن ادبی کآن ادب ندارد نام
چه گوئی آن سخنی کآن سخن ندارد چم.
شاکر.
صیدی بکف آورده یکی دیگر جوید
هرگز نبود سیر یکی روز به یک ماه.
ناصر نسوی.
همه مردمی جستی و راستی
جهانی به دانش بیاراستی.فردوسی.
همه رای ایشان بدان شد درست
که رزم دلیران نبایست جست.فردوسی.
ترا دانش و دین رهاند درست
ره رستگاری ببایدت جست.فردوسی.
ز جستن مرا رنج و سختی است بهر
انوشه کسی کو بمیرد به زهر.فردوسی.
شنید این سخن شاه شد بدگمان
فرستاده را جست هم در زمان.
فردوسی (شاهنامه چ دبیرسیاقی ج 5 ص 2250).
بتان شکست فراوان و بت پرستان کشت
وز آنچه کرد نجسته ست جز رضای اله.
فرخی.
صدر وزارت آنچه همی جسته بود یافت
ای صدر کام یافته منت بسی پذیر.فرخی.
زین مثل حال من نگشت و بتافت
که کسی شال جست و دیبا یافت.عنصری.
در آب کند گردن و از آب بروید
گوئی که همی چیزی در آب بجوید.
منوچهری.
جستی و یافتی دگری بر مراد دل
رستی ز خوی ناخوش و از گفتگوی ما.
منوچهری.
این نامه چندگاه بجستم تا بیافتم در این روزگار که تاریخ اینجا رسانیده بودم. (تاریخ بیهقی ص 289). امیر گفت: میزبانی میجوئی، گفت: ناچار، امیر روی به من کرد. گفت: چه گوئی؟ (تاریخ بیهقی).
بگفت این و با گرز و تیر و کمان
سوی ببر جستن شد اندر زمان.
(گرشاسب نامه).
بهر یک از ایشان ز دشمن هزار
همانا بود گر بجوئی شمار.(گرشاسب نامه).
مجوئید گفتا به آئین جنگ
بجویش بجوئید کآید به چنگ.
(گرشاسب نامه).
شاید که ز بیم شرم و رسوائی
در جستن علم دل کنی یکتا.ناصرخسرو.
جز که در کار دین و جستن علم
در دگر کارها مکن تعجیل.ناصرخسرو.
سر اندر جستن دانش نهادم
نکردم روزگار خویش بی سر.ناصرخسرو.
وین کس که حلال می نمی جوید
چون خواهد جست مر حرامش را.
ناصرخسرو.
آنچت بکار نیست چرا جویی
ز آنچت گزیر هست چرا گوئی.ناصرخسرو.
یکی چادری جوی پهن و دراز
بیاویز چادر ز بالای گاز.ازرقی.
دل من از تو وفا جست و درد و رنج کشید
دریغ و رنج که در تو نیافت آنچه بجست.
سوزنی.
امن جستی مجوی خاقانی
کاین مراد از جهان نخواهی یافت.خاقانی.
چند جویم به گهستان که نماند اهل دلی
آنچه جویم به گهستان به خراسان یابم.
خاقانی.
دل گمگشته را همی جویم
سالها شد نشان نمی یابم.خاقانی.
گفتی که بجوی تا بیابی
جستیم و نیافتیم تدبیر.خاقانی.
قراضه از دست بیفکندم. در این خاک افتاد. هرچند بجستم نیافتم. (از سندبادنامه ص 132).
ز هر دروازه ای برداشت باجی
نجست از هیچ دهقانی خراجی.نظامی.
بهنگام خزان آید به ابجاز
کند در جستن نخجیر پرواز.نظامی.
مه موزون آفتاب لقا
وزن بحر خفیف جست از ما.
(نصاب الصبیان).
اگر از تو کسی پرسد چه گوئی
که چیزی گم نکردی می چه جوئی
نخستین یافت باید چون بیابی
چو گم کردی سوی جستن شتابی.
عطار (اسرارنامه).
گفت ای مجنون چه میجوئی از این
گفت لیلی را همی جویم چنین.عطار.
گفت من میجویمش هر جا که هست
بو که جائی ناگهش آرم بدست.عطار.
آب کم جو تشنگی آور بدست
تا بجوشد آبت از بالا و پست.مولوی.
که چیست قیمت مردم هر آنچه میجویند.
مولوی.
هر چیز که در جستن آنی آنی.باباافضل.
چشمش چو بدید دیده دل جست ز من
هر چیز که دیده دید دل می خواهد.کاتبی.
بلی این حرف نقش هر خیال است
که نادانسته را جستن محال است.جامی.
مرادی را ز اول تا ندانی
کجا در آخرش جستن توانی.جامی.
و نیز مصدر دوم غیرمستعمل جستن جویش است که مرخم آن جزء دوم بعضی کلمات مرکبه است :
ای بر تو رسیده بهر تنگ چاره ای
از حال من ضعیف بجو نیز چاره ای.
رودکی (از یادداشت مؤلف).
- آبرو جستن؛ کسب اعتبار کردن. نام نیک بدست آوردن :
شو این نامهء خسروی بازگو
بدین جوی نزد مهان آبرو.فردوسی.
زآن نفس که آبروی جوید
ما دست ز آبروی شستیم.خاقانی.
- آشتی جستن؛ از در صلح درآمدن. خواستن صلح و آشتی :
جز از آشتی جستنت رای نیست
که با او سپاه ترا پای نیست.فردوسی.
بدو گفت رستم که ای شهریار
مجوی آشتی در گه کارزار.فردوسی.
- آفرین جستن؛ تحسین خواستن. نام نیک طلب کردن :
ببخشد درم هرچه یابد ز دهر
همی آفرین جوید از دهر بهر.فردوسی.
- آگهی جستن؛ سراغ گرفتن. پرسش کردن. در طلب خبر برآمدن :
به رخشنده روز و بهنگام خواب
همی آگهی جست ز افراسیاب.فردوسی.
فرستادهء زال باشد درست
از او آگهی جست باید نخست.فردوسی.
همی جوی ز افراسیاب آگهی
مگر زو شود روی گیتی تهی.فردوسی.
- انس جستن؛ محبت و الفت خواستن. در جستجوی آشنائی و انس بودن :
ولیکن ز هر غم مجوی انس زیرا
ز هر مرغ ملک سبائی نیابی.خاقانی.
- انصاف جستن؛ عدل خواستن. داد خواستن :
همه عالم انصاف جویند و ندهند
از اینجا کس انصاف یابی نبیند.خاقانی.
- اهل جستن؛ دوست طلب کردن. یار خواستن :
خاقانی بس کز اهل جستن
سر در سر کار جست کردی.خاقانی.
- بازجستن؛ طلب کردن. خواستن. طلبیدن :
پدر گفت یکی روان خواه بود
به کوئی فروشد چنان کم شنود
همی در بدر خشک نان بازجست
مر او را همان پیشه بود از نخست.
ابوشکور.
نبینی ز شاهان که بر تختگاه
ز دانندگان بازجویند راه.ابوشکور.
اگر بازجویند از او بیت بد
همانا که باشد کم از پنجصد.فردوسی.
بفرمایم اکنون که جویند باز
ز روم و ز چین و ز هند و طراز.فردوسی.
مسرور را فرمود تا آن از خزینه ها بازجست و بیاورد، رسید بدرید. (مجمل التواریخ).
چو سال آمد بشش چون میر میرست
رسوم شش جهت را بازمیجست.نظامی.
چو میدید از هوس میشد دلش سست
چو میکردند پنهان بازمیجست.نظامی.
نهادندی آن کلهء خشک پیش
وز او بازجستندی احوال خویش.نظامی.
وگر خردهء زر ز دندان گاز
بیفتد به شمعش بجویند باز.سعدی.
سعدی غرض از حقهء تن آیت حق است
صد تعبیه در تست و یکی بازنجستی.
سعدی.
- بجستن؛ خواستن. طلبیدن. جستجو کردن. پژوهیدن. جستن :
که با رای ما هرکه دل کرد راست
بجویند جمشید را تا کجاست.فردوسی.
ز گنجور خود جامهء نو بجست
به آب اندرآمد سر و تن بشست.فردوسی.
بدان ای برادر که از شهریار
بجوید خردمند هر گونه کار.فردوسی.
بجستند آن مرد را در زمان
کشیدند پیش سپهبد دمان.فردوسی.
بجست آنچه او را نبایست جست
بپیچید از اندیشهء نادرست.فردوسی.
- || یافتن. بدست کردن :
ز تاراج ویران شد آن بوم و رست
که هرمز همی باژ ایشان بجست.فردوسی.
- بَدَل جستن؛ طلب بَدَل کردن. جانشین خواستن :
پسر کو چون پدر باشد ستایش را سزا باشد
پدر نیز ار بَدَل چونان پسر جوید روا باشد.
فرخی.
- برتری جستن؛ طلب برتری کردن. در پی برتری بودن. مقام و مرتبهء بالا خواستن :
که راز تو با کس نگویم ز بن
نجویم همی برتری زین سخن.فردوسی.
- بقاء جستن؛ خواستار بقاء بودن. در طلب پایداری بودن :
زآن میوه قوی شوی و باقی
گر بر ره جستن بقائی.ناصرخسرو.
- بهانه جستن؛ پی بهانه بودن. عذر خواستن. با بهانه تعلل کردن :
تهی کرد و شد با سپه سوی گنگ
بهانه نجست و فریب و درنگ.فردوسی.
بدو گفت با طوس نوذر بگوی
که هنگام شادی بهانه مجوی.فردوسی.
ندیمان و دبیران... را که بهانه جستی تا چیزیشان بخشیدی. (تاریخ بیهقی).
- پیکار جستن؛ در پی جنگ و نزاع برآمدن. بهانه جوئی کردن برای جنگ :
به هر کار چربی بباید نخست
نباید از آغاز پیکار جست.فردوسی.
تو آهنگ کردی بدیشان نخست
کسی با تو پیکار و کینه نجست.فردوسی.
- پیوند جستن؛ صلهء رحم کردن. حق رعایت کردن :
چنان بدکنش شوخ فرزند وی
نجست از ره شرم پیوند وی.فردوسی.
- تاج جستن؛ طلب پادشاهی کردن. افسر خواستن :
کسی کو بجوید همی تاج و گاه
خِرد باید و گنج و رای و سپاه.فردوسی.
- تأسی جستن؛ پیروی کردن.
- تخت جستن؛ پادشاهی طلب کردن. افسر و تخت خواستن :
بدو گفت کای شاه پیروزبخت
نکو جستم این مهره و نیک تخت.فردوسی.
بدین هوش و این رای و این فرهی
بجوئی همی تخت شاهنشهی.فردوسی.
چو زو نامور گشتی اندر جهان
بجوئی همی تخت شاهنشهان.فردوسی.
چه گوئی کز این جستن تخت و گنج
بزرگیست فرجام اگر درد و رنج.فردوسی.
- جستن گرفتن؛ در جستجو برآمدن. وادار کردن کسی را به جستجو :
فرستاد لهراسب چندی مهان
بجستن گرفتش بگرد جهان
برفتند و نومید بازآمدند
که با اختر دیرساز آمدند.فردوسی.
- جنگ جستن؛ پیکار طلبیدن. در پی جنگ و نزاع برآمدن :
نهادند بر کوههء پیل زین
تو گفتی همی جنگ جوید زمین.فردوسی.
ز مهتر برادر ترا ننگ نیست
مرا آرزو جستن جنگ نیست.فردوسی.
به پیش جهاندار پیمان کنیم
دل از جنگ جستن پشیمان کنیم.فردوسی.
ز جنگ جستن تو وز سخا نمودن تو
بهای تیغ گران گشت و نرخ زر ارزان.
فرخی.
- جهان جستن؛ در صدد تسخیر و فتح عالم بودن. طلب فرمانروائی جهان کردن :
کجا آن جهان جستن ساوه شاه
کجا آنهمه گنج و آن دستگاه.فردوسی.
بزور کیانی رهانید دست
جهانسوز مار از جهانجوی جست.فردوسی.
بجای جهان جستن و کارزار
مبادم بجز آشتی هیچ کار.فردوسی.
- چاره جستن؛ راه علاج جستن. چاره خواستن. راه نجات طلبیدن :
برآویخت با هوم افراسیاب
همی کرد بر چاره جستن شتاب.فردوسی.
بسی خیمها کرده بود او درست
مر این خیمهای مرا چاره جست.عنصری.
بلبل دستان زنان چاره همی جوید ز من
چاره زآن جوید که او را جست باید نیز چار.
؟ (از فرهنگ اسدی).
ز دوزخ مشو تشنه را چاره جوی
سخن در بهشتست و آن چاره جوی.نظامی.
- حرب جستن؛ جنگ جستن. در پی رزم برآمدن :
به بدر و احد نه به خیبر نبود
مگر جستن حرب کار علی.ناصرخسرو.
- خواب جستن؛ در پی خواب برآمدن. در صدد خوابیدن بودن. طلب خواب و آرام کردن :
بدیشان چنین گفت افراسیاب
از این پس نجوئید آرام و خواب.فردوسی.
- خون جستن؛ در پی انتقام خون کسی برآمدن. کین کشیدن. بازخواست خون کردن :
حال خونین دلان که گوید باز
وز فلک خون خم که جوید باز.حافظ.
- دستگاه جستن؛ توانائی خواستن. جاه و جلال خواستن. طلب برتری و قدرت کردن :
به آب اندر افکند چندین سپاه
که جستند بر ما همی دستگاه.فردوسی.
- دل جستن؛ رأی جستن. دل و عقیدهء کسی خواستن : گفت [ عبدالله ] ای مادر من هم بر اینم که تو میگوئی اما رای و دل تو خواستم جویم. (تاریخ بیهقی ص 187).
- || دل کسی بدست آوردن. بر طبق آرزوی کسی عمل کردن. رضای خاطر کسی را خواستن : حق مادر نگه داشتن بهتر از حج کردن. بازگرد و دل وی را بجوی. (از هجویری).
- دولت جستن؛ اقبال جستن. در جستجوی شانس و بخت برآمدن :
دولت اندر هنر بسی جستم
هر دو را یک مکان نمی یابم
گوئیا آب و آتشند این دو
که بهم صلحشان نمی یابم.خاقانی.
- راز جستن؛ عقیدهء کسی را خواستن. راز کسی را طلب کردن :
بفرمود کسری به کارآگهان
که جویند راز وی اندر نهان.فردوسی.
- راه جستن؛ در جستجوی راه بودن. راه طلب کردن :
نبیرهء فریدون و پور پشنگ
همی راه جوید ازین خاره سنگ.فردوسی.
از آن سو خرامید تا رزمگاه
سوی باب کشته همی جست راه.فردوسی.
- || اجازهء عبور خواستن :
گر از من همی راه جوید رواست
که هر جانور بر زمین پادشاست.فردوسی.
- || نظر کسی را خواستن. مصلحت خواستن. رای و عقیده خواستن :
که ای پهلوانان جوینده راه.فردوسی.
- || اجازهء ورود خواستن. بار خواستن :
که پیری جهاندیده ای بر در است
همانا فرستادهء قیصر است
سواریست با او بسی نیزه دار
همی راه جوید برِ شهریار.فردوسی.
- || راه پیمودن. طی راه کردن :
شتروار بار است با او هزار
همی راه جوید برِ شهریار.فردوسی.
سپه کرد و نزدیک او راه جست
همی تخت و دیهیم کی شاه جست.فردوسی.
- || در جستجوی حق بودن. طلبکار حقیقت بودن :
پرستنده باشی و جوینده راه
بفرمانها ژرف کردن نگاه.فردوسی.
به گفتار دانندگان راه جوی
به گیتی بپوی و بهر کس بگوی.فردوسی.
راه جستن ز تو هدایت از او
جهد کردن ز تو عنایت از او.سنائی.
پی کور شبروی است نه ره جسته و نه زاد
سرمست بُختی است نه می دیده و نه جام.
خاقانی.
- رای جستن؛ عقیدهء کسی را خواستن. نظر و فکر کسی را خواستن. از عقیدهء کسی پیروی کردن :
هر آنکس که جوید همی رای من
نباید که ویران کند جای من.فردوسی.
- رزم جستن؛ جنگ جستن. در پی جنگ و پیکار بودن :
یکی بزم جوید دگر رزم و کین
نگه کن که تا کیست باآفرین.فردوسی.
زواره بدو گفت مندیش از این
نجوید کسی رزم کش نیست کین.فردوسی.
ببر نامداران دژ ده هزار
همه رزم جویان خنجرگذار.فردوسی.
- علم جستن؛ خواستار علم شدن. طلب علم کردن :
جز که در کار دین و جستن علم
در دگر کارها مکن تعجیل.ناصرخسرو.
بفرمود جستن به چین علم دین را
محمد شدم من به چین محمد.ناصرخسرو.
- فرصت جستن؛ در پی وقت مناسب بودن. در طلب موقع مناسب بودن. انتهاز فرصت : و خواجه همه روزه فرصت می جست. (تاریخ بیهقی ص 362). این مرد همیشه... فرصت جستی و تضریب کردی و المی بزرگ بدین چاکر رسانیدی. (تاریخ بیهقی).
- || فرصت بدست آوردن : دشمنان ایشان را ممکن نگردد که فرصتی جویند و قصدی کنند و به مرادی رسند. (تاریخ بیهقی).
- فزونی جستن؛ برتری کردن. جاه و مقام طلب کردن. برتری خواستن :
همی فزونی جوید اواره بر افلاک(1)
که تو بطالع میمون بدو نهادی روی.
شهید یا پیروز مشرقی.
نباشد به گیتی جز از خواست اوی
فزونی نجوئیم در کاست اوی.فردوسی.
بدو گفت با شاه ایران بگوی
که نادیده بر ما فزونی مجوی.فردوسی.
اگر خسرو فزونی جست و رنجش آمد از جستن
به رنج اندر بود راحت به خار اندر بود خرما.
قطران.
- فقر جستن؛ فقر طلبیدن :
نجسته فقر سلامت کجا کنی حاصل
نگفته بسم به الحمد چون کنی مبدا؟خاقانی.
- کام جستن؛ در طلب کام برآمدن. کوشش کردن در بدست آوردن کام :
خور و خواب و آرام جوید همی
وز آن زندگی کام جوید همی.فردوسی.
جهان پادشاهی که شاهان پیش
نجویند بی کام او کام خویش.فردوسی.
چو از بی نیازی بود تندرست
نباید جز از کام دل چیز جست.فردوسی.
به غزو کوشد و شاهان همی به جستن کام
به جنگ یازد و شاهان همی به جام عقار.
فرخی.
- کین (کینه) جستن؛ انتقام جستن. دشمنی کردن. دشمنی خواستن :
بگرد جهان تازه شد دین اوی
نیارست جستن کسی کین اوی.فردوسی.
وگر تو مرا برنهی بر زمین
نگردم بجائی که جویند کین.فردوسی.
ببند از پی کینه جستن میان
ببینیم تا بر که گردد زمان.فردوسی.
پسر به که جوید کنون کین اوی
که تخت پدر جست و آئین اوی.فردوسی.
نُه من و نیمش تیغی که بدو جوید کین
سه رش و نیم درازی یکی قبضه از این (کذا).
منوچهری.
- گاه جستن؛ تخت جستن. در پی پادشاهی بودن :
سوم روز گشتاسب آگاه شد
که فرزند جویندهء گاه شد.فردوسی.
که هرگز نجویند گاه و سپاه
نه افسر نه گنج و نه تخت و کلاه.فردوسی.
- گزند جستن؛ آسیب رساندن. خواستار گزند بودن :
نیاید جهان آفرین را پسند
که جویند بر بیگناهان گزند.فردوسی.
- نام و ننگ جستن؛ در پی نیک نامی و اعتبار بودن. نام و ننگ خواستن :
نشست آنگهی سام با بزم و کام
همی داد چیز و همی جست نام.فردوسی.
سخنگوی دهقان چه گوید نخست
که نام بزرگی به گیتی که جست.فردوسی.
ز خواسته بهمه حال ننگ باید داشت
اگر به دادن بیهوده جست خواهی نام.
فرخی.
نفس خشم گیرنده با وی است نام و ننگ جستن و ستم ناکشیدن. (تاریخ بیهقی).
-نبرد جستن؛ جنگ و رزم جستن. پیکار طلب کردن. در پی رزم بودن :
اَبَر میمنه شاه فرشیدورد
که با شیر درّنده جستی نبرد.فردوسی.
تو ای پرگناه فریبنده مرد
بجستی نخستین ز هرمز نبرد.فردوسی.
به گردنکشان گفت شاه جهان
که با او که جوید نبرد از مهان؟فردوسی.
- وفا جستن؛ طلب وفا کردن. وفا خواستن :
دل من از تو وفا جست و درد و رنج کشید
دریغ و رنج که در تو نیافت آنچه بجست.
سوزنی.
وفا جستن از خلق خاقانیا بس
که جستن به اندازهء جهد باشد.خاقانی.
زین پس برون عالم جویم وفا و عهد
کاندر درون عالم جائی نیافتم.خاقانی.
نه خاقانیم گر وفا جویم از کس
چه جویم که دانم وفائی نبینم.خاقانی.
دگر بار از پریرویان جماش
نمی باید وفا و مهر جستن.سعدی.
- وقت جستن؛ فرصت جستن. در پی وقت مناسب بودن : بوسهل فرصت نگاه داشته بود و نسختی کرده و وقتی جسته... به خوارزم فرستاده. (تاریخ بیهقی ص 331).
- هنر جستن؛ خواستن هنر. در طلب هنر بودن :
سپه را چه باید ستاره شمر
به شمشیر جویند گُردان هنر.فردوسی.
- هنگام جستن؛ فرصت طلبیدن. انتهاز فرصت کردن :
بهر کار هنگام جستن نکوست
زدن رای با مرد هشیار و دوست.فردوسی.
- یاری جستن؛ کمک خواستن.
|| کردن. انجام دادن :
سپهدار چوبینه بهرام بود
که در جنگ جستن ورا نام بود.فردوسی.
سبک بازگردان بنیکو سخن
همه مردمی جوی و تندی مکن.فردوسی.
همه وقتی توان جستن جدائی
ولیکن جست نتوان آشنائی.
(ویس و رامین).
خرد تواند جستن ز کار چون و چرا
که بی خرد بمثل ما درخت بی باریم.
ناصرخسرو.
- جنگ جستن؛ جنگ کردن. رزم نمودن. جنگیدن :
غنیمت بر آن بخش کو جنگ جست
بمردی دل از جان شیرین بشست.فردوسی.
نگه کرد گرسیوز جنگجوی
جز از جنگ جستن ندید ایچ روی.
فردوسی.
شب و روز جز جنگ جستن نکرد
درنگ اندر آن جز بخوردن نکرد.فردوسی.
مکن هیچ بر جنگ جستن شتاب
به جنگ تو خود آید افراسیاب.فردوسی.
بسپاریم دل به جستن جنگ
در دم اژدها و یشک نهنگ.عنصری.
هم از ره که آمد نشد زی پدر
به کین بست بر جنگ جستن کمر.
(گرشاسب نامه).
سام نریمان را پرسیدند که ای پیروزگر سالار آرایش رزم چیست؟ جواب داد که فر ارجمند شاه و دانش سپهبد بارای و مبارز هنری که زره دارد و با کمال جنگ جوید. (نوروزنامه).
جنگ جستن با ز خود افزونتری ماند بدان
پشه را در سر خیالات نبرد صرصر است.
عطار.
- رزم جستن؛ جنگ کردن. رزم کردن. پیکار کردن :
تهمتن بدو گفت کای شهریار
ترا رزم جستن نیاید بکار.فردوسی.
چنین گفت کاوس کاین کار تست
از ایران نخواهد کس این رزم جست.
فردوسی.
ز افکندن شیر شرزه است مرد
همان جستن رزم و ننگ و نبرد.فردوسی.
که گفتند گرشاسب پیرست و سست
جوان کی تواند چنان رزم جست.
(گرشاسب نامه).
- سبقت جستن؛ سبقت کردن. پیشی کردن. جلو افتادن.
- شرکت جستن؛ شرکت کردن.
- عزلت جستن؛ دوری کردن. گوشه نشین شدن.
- کناره جستن؛ کناره کردن.
- نبرد جستن؛ جنگ کردن. پیکار کردن. رزم نمودن :
بدو گفت کای کارنادیده مرد
شهنشاه کی با تو جوید نبرد.فردوسی.
کز ایران گر از نامداران دو مرد
بیایند و جویند با او نبرد.فردوسی.
همی گفت با من که جوید نبرد
کسی کو برانگیزد از آب گرد.فردوسی.
|| اراده کردن. خواستن. قصد داشتن :
همانا که این مایه دانی درست
که آن پادشاه تو مرگ تو جست
به جنگت فرستاد نزد کسی
که همتا ندارد به گیتی بسی.فردوسی.
ازو سیر گشتی چو گشتت درست
که او [ سیاوش ] تاج و تخت و کلاه تو جست.
فردوسی.
بداند که بهرام روز نخست
که بود و پس از پهلوانی چه جست.
فردوسی.
نهاد از بر تخت ضحاک پای
کلاه کئی جست و بگرفت جای.فردوسی.
|| اندیشیدن. دیدن :
سر راستی دانش آمد نخست
خنک آنکه زآغاز فرجام جست.فردوسی.
کسی کو نجوید سرانجام خویش
ز گیتی نیابد همی کام خویش.فردوسی.
- چاره جستن؛ چاره اندیشیدن. تدبیر اندیشیدن. تفحص کردن راه کار :
شهنشاه بنشست با مهتران
هر آنکس که بودند از ایران سران
به اندیشهء پاک دل را بشست
فراوان ز هر گونه ای چاره جست.فردوسی.
بسی خیمها کرده بود او درست
مر آن خیمهای ورا چاره جست.عنصری.
ز هر دانشی چاره ای جست باز
که فرخ بود مردم چاره ساز.نظامی.
|| بر مراد شدن. نصیب شدن :
گر ایدون که امروز یکباره باد
ترا جست و شادی ترا در گشاد
چو روشن شود روز ما را ببین
درفش دل افروز ما را ببین.فردوسی.
|| تعقیب کردن. دنبال کردن :
سوی پارس آمد بجویش نهان
مگو این سخن با کس اندر جهان.فردوسی.
|| انتخاب کردن. برگزیدن :
فرستادگان جست از آن انجمن
سخن گوی و روشن دل و رای زن.فردوسی.
برآراست جم زود راه گریغ
شبی جست تاریک و بارنده میغ.فردوسی.
|| کشیدن. گرفتن :
اگر یار باشد جهان آفرین
بخون پدر جویم از کوه کین.فردوسی.
|| خواسته شده. مقصود. مقصد :
همه جستنش داد و دانش بود
ز دانش روانش به رامش بود.فردوسی.
|| دقت کردن. دقیق شدن :
چو جوئی بدانی که از کار بد
بفرجام بر بدکنش بد رسد.فردوسی.
(1) - در ذیل اواره در معنی دارالاماره «از افلاک» آمده و به شهید نسبت داده شده است.

جستن.

[جَ تَ] (مص) رها شدن. (برهان) (شرفنامهء منیری) (آنندراج). رهائی یافتن. رَستن. (ناظم الاطباء). خلاص شدن :
ز بد دست ضحاک تازی ببست
به مردی ز چنگ زمانه بجست.فردوسی.
که جستی سلامت ز کام نهنگ
بگاه گریزش نکردی درنگ.فردوسی.
پرستندگان آن که بودند مست
یکی زنده از دست ایشان نجست.فردوسی.
هزار و چهل نامور خسته بود
که از پای پیلان برون جسته بود.فردوسی.
تنی چند از آب دریا بجست
رسیدند نزدیکی آبخوست.عنصری.
نتوان جستن از قضا و قدر.عنصری.
که نتوانی ز بند چرخ رستن
ز تقدیری که یزدان کرد جستن.
فخرالدین گرگانی.
خدای عزوجل بر وی رحمت کناد که کارش با حاکمی عادل و رحیم افتاده است مگر سر بسر بجهد که با ستمکاری مردی نیکوصدقه بود. (تاریخ بیهقی). که وی شغلی(1) کند، کرد، یکچندی سالاری غازیان غزنین و در آن سخت زیبا بود و آخر شفیعان انگیخت تا از آن بجست. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 255).
یکی کشتی و چند تن ناتوان
بجستند و رفتند زی پهلوان.
(گرشاسب نامه).
جویندهء جَسته گشت وز من
میجَست همی چو مَنْش جُستم.ناصرخسرو.
مردمان را همه بکشت. ما به هزار جهد بجستیم. (از اسکندرنامه).
عقل را هرکه با بدی آمیخت
لاجرم عقل جست و او آویخت.سنائی.
هرکه اندر سایهء اقبال او مسکن گرفت
از سموم فاقه و ادبار و محنت جست و رست.
سوزنی.
چون به درگاه سیدالوزرا
برسد جست و رسته شد ز عقاب.سوزنی.
اگر جستم از دست این تیرزن
من و موش و ویرانهء پیرزن.سعدی.
من مسکین به سودای پری رویی گرفتارم
که باد صبح نتواند ز بند زلف او جستن.
سلمان.
|| خیز نمودن. (برهان). خیز کردن. خیز برداشتن. (فرهنگ فارسی معین). خیز کردن. (آنندراج). پریدن. (یادداشت مؤلف) :
شیر خشم آورد و جست از جای خویش
آمد آن خرگوش را الفغده پیش.رودکی.
بروز جوانی بزور دو پای
چو باد وزان جستمی من ز جای.فردوسی.
به آوردگه رفت چون پیل مست
چو کوه روان اسبش از جا بجست.
فردوسی.
چو ملاح روی سکندر بدید
بجست و سبک بادبان برکشید.فردوسی.
چون برون جست لوز از سوراخ
شد سموره بنزد او گستاخ.عنصری.
بر او جست عذرا چو شیر نژند
بزد دست و از پیش چشمش بکند.عنصری.
هر ساعتکی بط سخنی چند بگوید
در آب جهد جامه دگر بار بشوید.
منوچهری.
جست از جایگه آنگاه چو خناس(2)
هوس اندر سر و اندر دل وسواس.
منوچهری.
بگذرد زود بیک ساعت از پول صراط
بجهد باز بیک جستن از کوه حراز.
منوچهری.
همی جست چون تیر و رفتار تیر
ز نعلش زمین چون ز باد آبگیر.اسدی.
در آن میان از کنیزکیش خشم آمد، آن انگشتری بخشم بر وی زد نگینش بجست و انگشتری و نگین هردو در حوض افتادند. (نوروزنامه).
زآنکه در کردار نیکش چشم بد را راه نیست
بدسگال دولتش را دل درید و دیده جست.
سوزنی.
جستم و این خواب پیش خضر بگفتم
از نفسش صدق الکلام برآمد.خاقانی.
من جسته چو باغبان پس این
بنشسته چو گربه در پی آن.خاقانی.
- از جای جستن؛ نشستن مرد خفته بشتاب یا برخاستن نشسته. از جا پریدن :
چو بیدار گشتم بجستم ز جای
چو سایه شب تیره بودم بپای.فردوسی.
چو در شب خروش آمد از کرنای
بجستند ترکان جنگی ز جای.فردوسی.
- از خواب جستن؛ به آوازی بلند یا خوابی و رؤیایی هول بسرعت و شتاب بیدار شدن. (یادداشت مؤلف).
- بر پای جستن؛ برخاستن. قیام کردن. بر پا خاستن. بشتاب برخاستن :
خروشان شد آنگاه و بر پای جست
چنین گفت کای شاه یزدان پرست.فردوسی.
جهاندیده سنباد بر پای جست
میان بسته و تیغ هندی بدست.فردوسی.
- برجستن؛ به هوا پریدن. پای کوبی کردن :
چو زنگی مرا دید برجست زود
بپیچید بر خود بکردار دود.نظامی.
پیر چون دید میهمان برجست
به پرستشگری میان دربست.نظامی.
مهین بانو زمین بوسید و برجست
به خسرو گفت ما را حاجتی هست.نظامی.
بساط سبزه لگدکوب شد بپای نشاط
ز بس که عارف و عامی برقص برجستند.
سعدی.
- برون جستن؛ برون پریدن. بیرون آمدن. درآمدن :
جهان را یافتی با راحت و روشن
چو زآن تنگی و تاریکی برون جستی.
ناصرخسرو.
|| گریختن. (برهان) (آنندراج). حمله کردن و فرار کردن. (ناظم الاطباء) :
روز جستن تازیان همچون نوند
روز دل (دژ) چون شصت ساله سودمند.
رودکی.
وز بر خوشبوی نیلوفر نشست
چون گه رفتن فرازآمد بجست.رودکی.
پس مسلمانان شمشیر اندرنهادند و آن خزریان بکشتند و ایشان ده هزار مرد بودند وقتی آفتاب برآمد همه را کشته بودند مگر گروهی که بجستند و پیش خاقان شدند. (ترجمهء طبری بلعمی). پس آن حصار بگرفتند و مهتر بلنجر با مقدار پنجاه هزار مرد بجست و به سمرقند شد و بلنجر بدست مسلمانان افتاد. (ترجمهء طبری بلعمی).
عمر چگونه جهد از دست خلق
باد چگونه جهد از بادخن.کسائی.
من با تو رام باشم همواره
تو چون ستاغ کره جهی از من.خفاف.
خود و ویژگان بر هیونان مست
بسازیم بی خستگی راه جست.فردوسی.
بدو گفت کای نامور پهلوان
چگونه بجستی ز بند گران.فردوسی.
قلون دید دیوی بجسته ز بند
بدست اندرون گرز و بر زین کمند.فردوسی.
فریبنده دیوی ز دوزخ بجست
بیامد دل شاه توران بخست.فردوسی.
سپهدار توران ز چنگش بجست
یکی بارهء تیزتک برنشست.فردوسی.
وگر به جنگ نیاز آیدش بدان کوشد
که گاه جستن از آنجا چگونه سازد رنگ.
فرخی.
گفتم ای خانه بتو باغ بهشت
چون برون جسته ای از خانه بدر.فرخی.
که نتوانی ز بند چرخ رستن
ز تقدیری که یزدان کرد جستن.
فخرالدین گرگانی.
گروهی جسته اند از شهر پنهان
ز بیم جان یله کرده سپاهان.
(ویس و رامین).
خویشتن را بر شبه رسولی به لشکرگاه دارا برد وی را بشناختند و خواستند بگیرند اما بجست. (تاریخ بیهقی). بحیلت از دست مفسدان بجست که بیم جان بود. (تاریخ بیهقی 539).
ز دشمن رست هر کو جست لیکن
ازین دشمن بجستن نیست رستن.
ناصرخسرو.
یک مرد از ایشان بجست و به روم شد. (قصص الانبیاء).
آهی کن و زین جای بجه گرد برانگیز
کخ کخ کن و برگرد و بدر بر پس ایزار.
حقیقی صوفی.
چون مخیر شد میان جستن و آویختن
کرد آب زاده را بر آتش تیغ اختیار.
مسعودسعد.
غوغا به دیوان رفتند و دوات از پیش وزیر برگرفتند و سر و پای برهنه، وزیر بجست و خود را در طیار افکند. (مجمل التواریخ). سبیب و وردان هر دو بجستند و عبدالرحمان ملجم گرفتار آمد. (مجمل التواریخ). و او به حشاشه بی موزه برنشست و بجست. (راحة الصدور راوندی). و اتابک بر اثر تاختن کرد و ثقل و بنه و اسباب تاراج فرموده و سلطان جریده بجست و به قفچاق پیوست. (راحة الصدور راوندی).
بدر جست از آشوب دزد دغل
دوان جامهء پارسا در بغل.سعدی.
- راه جستن؛ راه فرار کردن. راه گریختن :
بدان تا هر آنکس که بیند شکست
ز کنده نباشد ورا راه جست.فردوسی.
|| وزیدن یا برخاستن باد. (ناظم الاطباء). هبوب. بجستن. وزیدن بتندی. وثوب. طفره. دفق :
چو بشنید آن جستن باد اوی
به گیتی نگیرد کسی یاد اوی.فردوسی.
سر بند و صندوقها برگشاد
یکی تا بر آن بستگان جست باد.فردوسی.
از سر کوه بادی اندر جست
گل من کرد زیر گل پنهان.فرخی.
پس چون اندر آن وقت باران آید و باد شمال جهد حرارتها ساکن شود. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
- جستن باد؛ وزیدن آن.
|| جهیدن. (شرفنامهء منیری). به پیش و به بالا جهیدن. (ناظم الاطباء). برجستن. مصدر دوم آن جهش است. (یادداشت مؤلف). جهانیدن. (شرفنامهء منیری). مصدر دوم آن جهش است. و جستم وجه از آن است :
وز زمی برجستمی تا چاشدان
خوردمی هرچ اندرو بودی ز نان.رودکی.
هم اندر زمان اسب او را بخست
پیاده یلان سینه از پل بجست.فردوسی.
جفاپیشه از پیش خانه بجست
لب شاه بگرفت ناگه بدست.فردوسی.
ای بچهء حمدونه غلیواژ غلیواژ
ترسم بربایدت بطاق اندرجه.لبیبی.
به بانگ نخستین از این خواب خوش
بجستیم ما همچو طبطابها.منوچهری.
آبی چو یکی جوژگک از خایه بجسته
چون جوجگکان از تن او موی برسته.
منوچهری.
مادرش بجسته سرش از تن بگسسته
نیکو و به اندام جراحتش ببسته.منوچهری.
همیشه چشم نهاده بودی تا پادشاهی... بر چاکری... زدی و فروگرفتی و این مرد از کرانه بجستی. (تاریخ بیهقی).
هم او بنرمی آب و هم او بتری آب
هم او بجستن آتش هم او بهنگ تراب.
؟ (از حاشیهء فرهنگ اسدی).
و چون آتشی است که از سنگ و پولاد جهد و تا سوخته نیابد نگیرد. (نوروزنامه).
در پی جانم سحر از جوی جست
تشنه کشی کرد و بر او پل شکست.
نظامی.
نکته ای کآن جست ناگه از زبان
همچو تیری دان که جست آن از کمان.
مولوی.
چون در این دل برق نور دوست جست
اندر آن دل دوستی می دان که هست.
مولوی.
|| زدن دل و نبض و لرزیدن و تکان خوردن عضو. (ناظم الاطباء). || برآمدن. برخاستن آواز و بانگ :
پس تبیری دید نزدیک درخت
هر گهی بانگی بجستی تند و سخت.رودکی.
ابا برق و با جستن صاعقه
ابا غلغل رعد در کوهسار.رودکی.
تا روی به جستن ننهد برق شغب ناک
صافی نشود رهگذر سیل ز خاشاک.
منوچهری.
|| پیدا آمدن. (یادداشت مؤلف) :
ز بهر تو ایزد درختی بکشت
تو چون شاخ از بیخ آن جسته ای.
ناصرخسرو.
|| زدن، چنانکه در برق جستن؛ برق زدن. (یادداشت مؤلف). || وزیدن بسختی و بتندی: باد بهاری بجست. (یادداشت مؤلف). || روئیدن. بیرون آمدن. سبز شدن : اتفاق افتد که در اول بهار سرمائی شود و برگ سیاه کند تا روزی چند، دیگرباره برگ توت بجهد و بازآید. (فلاحت نامه). و چون خواهند که سیب نشانند از بچه آنچه از بیخ آن جسته باشد بریدن و نشاندن. (فلاحت نامه).
- برجستن؛ روئیدن. بیرون آمدن. سبز شدن :شاه تخم را به باغبان خویش داد و گفت در گوشه ای بکار... یک چندی برآمد، شاخکی از این تخمها برجست. باغبان پادشاه را خبر کرد، شاه با بزرگان و دانایان بر سر آن نهال شدند. (نوروزنامه).
(1) - ن ل: امری. (چ فیاض).
(2) - ن ل: خناسی... وسواسی.

جستن آهوان.

[جَ تَ نِ هُ] (اِخ) قفرات الظبی : و زیر بنات النعش بر پایهای خرس بزرگ ستارگان خردند، دوگان دوگان ایشان را جستن آهوان خوانند. (التفهیم).

جستن اندامها.

[جَ تَ نِ اَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) پریدن اندام. اختلاج. (ذخیرهء خوارزمشاهی). خلجان. خلوج. (دهار).

جستن باد.

[جَ تَ نِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) هبوب. (دهار). وزیدن باد و وزیدن گرفتن آن. (یادداشت مؤلف).

جستن چشم.

[جَ تَ نِ چَ / چِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) خلوج. (یادداشت مؤلف). پریدن پلک چشم.

جستن خون.

[جَ تَ نِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) چون فواره ای بیرون شدن آن. (یادداشت مؤلف).

جستن دل.

[جَ تَ نِ دِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) نبضان. خفقان. زدن قلب. فروریختن دل :
بدانگه که شد هور سوی نشیب
دل شاه ترکان بجست از نهیب.فردوسی.

جستن رگ.

[جَ تَ نِ رَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) نبض. نبضان. (دهار). خفق. خفقان. (تاج المصادر بیهقی). پریدن رگ.

جستن عضو.

[جَ تَ نِ عُضْوْ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) اختلاج. پریدن اعضاء.

جستنگاه.

[جَ تَ] (اِ مرکب) وزیدنگاه. مهب. (یادداشت مؤلف).

جستنی.

[جُ تَ] (ص لیاقت) لایق جستجو. آنکه یا آنچه شایستهء طلب و جستجو باشد :
نظر در جستنی های نهان کرد
حساب نیک و بدهای جهان کرد.نظامی.

جست و جو.

[جُ تُ] (ترکیب عطفی، اِمص مرکب) همان جستجو است. رجوع به این کلمه شود :
نگر نره دیو اندرین جست و جو
چه جست و چه دید اندرین گفت و گو.
فردوسی.
پراکنده ترکان برو آمدند
پرآواز و با جست و جو آمدند.فردوسی.
به جست و جوی و تکاپوی کار من ابلیس
هزار نعلین را بیش بردریده شراک.سوزنی.
- جست و جو کردن؛ تفحص. فحص. کاوش.

جست و جوی.

[جُ تُ] (ترکیب عطفی، اِمص مرکب) طلب. کاوش. پژوهش. جستجو. رجوع به کلمهء اخیر شود :
ز نام تو کردم بسی جست و جوی
نگفتند نامت تو با من بگوی.فردوسی.
مگر دختری کآن نهان گشت ازوی
همه شهر ازو شد پر از جست و جوی.
فردوسی.
همیشه نیاساید از جست و جوی
همه ساله هر جای رنگ است و بوی.
فردوسی.
بدو دیده بان گفت از هیچ روی
نبینم همی جنبش و جست و جوی.
فردوسی.
زبان دو مهتر پر از گفت و گوی
روان پرستنده پر جست و جوی.فردوسی.
نگر نره دیو اندر آن جست و جوی
چه جست و چه دید اندر آن گفت و گوی.
فردوسی.
بهمه جای نیکوئی شنود
هرکه از تو به جست و جوی رود.سوزنی.
و شاهزاده از جست و جوی و اسب از تک و پوی فروماند. (سندبادنامه ص 253). در اثنای آن تک و پوی و جست و جوی بر در وثاق ماهروئی گذشت. (سندبادنامه ص 236). در اثنای آن جست و جوی دست بر پشت شیر نهاد. (سندبادنامه ص 220).
در رخنهء غارهای دلگیر
میگشت به جست و جوی نخجیر.نظامی.
شد باز به جست و جوی فرزند
بر هرچه کند خدای خرسند.نظامی.
احرام گرفته ام به کویت
لبیک زنان به جست و جویت.
نظامی.
در وادی غم تو دل مستمند ما
خالی نبود یک نفس از جست و جوی تو.
عطار.
ما در جست و جوی شما و شما در گفتگوی ما. (انیس الطالبین ص 187).
- جست و جوی کردن؛ تفقد کردن. پژوهش کردن. طلب کردن چیزی را در مظان آن. (یادداشت مؤلف).

جست و خیز.

[جَ تُ] (ترکیب عطفی، اِمص مرکب) برجستن و برخاستن. (آنندراج) :
زمین گیری سلیم از ضعف پیری یاد ایامی
که جست و خیز در صحرا به آهو یاد میدادی.
سلیم (از آنندراج).
- جست و خیز کردن؛ پای کوبی کردن. بر پای جستن. از جای بنشاط برجستن.

جسته.

[جَ تَ / تِ] (ن مف / نف) گریخته. فرارکرده. رهاشده. خلاص شده. رهائی یافته :
کسی کو ز بند خرد جسته بود
بزندان نوشیروان بسته بود.فردوسی.
راست گفتی هزیمتی شهند
خسته و جسته و فکنده سپر.فرخی.
کسی که بتکدهء سومنات خواهد کند
به جستگان نکند روزگار خویش هدر.
فرخی.

جسته.

[جُ تَ / تِ] (ن مف) مطلوب. (منتهی الارب). بدست آمده. طلب شده. مقصود. کسب شده. تحصیل شده :
پنج دیبای ملون بر تنش
باز جسته دامن هر دیبهی.منوچهری.
تا کی بود خلاف تو با دانا
او جُسته مر ترا و تو زو جَسته.ناصرخسرو.
لیکن هرکه بدین فضایل متحلی باشد اگر در همهء ابواب رضای او جسته آید.... از طریق کرم و خرد دور نیفتد. (کلیله و دمنه).

جسته.

[جِ تَ / تِ] (اِ) قسمی دوختن. (یادداشت مؤلف).

جسته جسته.

[جَ تَ / تِ جَ تَ / تِ] (ق مرکب) کم کم. سند آن در لفظ زبان شکسته بیاید. (آنندراج). تک تک. گاه گاه. یک یک. (یادداشت مؤلف). یواش یواش. تدریجاً. (فرهنگ نظام): جسته جسته اخباری میرسد. جسته جسته اطلاعاتی به ما میرسد. جسته جسته اشعار خوب هم درین دیوان دیده میشود. جسته جسته آواز توپی شنیده میشد. جسته جسته حرفهایی از او مسموع شد. (از یادداشتهای مؤلف).

جسته دوزی.

[جِ تَ / تِ] (حامص مرکب) قسمی دوختن در خیاطی. (از یادداشت مؤلف).

جسته رفتن.

[جِ تَ / تِ رَ تَ] (مص مرکب) قسمی دوختن در خیاطی. (از یادداشت مؤلف).

جسته رگ.

[جَ تَ / تِ رَ] (ص مرکب)خبردار. (غیاث اللغات از لطائف) (آنندراج).

جسته کلاغ.

[جَ تَ / تِ کَ] (اِ مرکب) در اصطلاح ورزشکاران، ورزشی است که کشتی گیران یک پا را به جفته گاه گذاشته بدور یک پا مثل کلاغ از جای به جای برجهند، و این از اهل زبان بتحقیق پیوسته. (از غیاث اللغات) (از آنندراج) :
بس که از آتش رشک تو به دل دارد داغ
می جهد خال ز رخسار بتان جسته کلاغ.
میرنجات (از آنندراج).

جسته گریخته.

[جَ تَ / تِ گُ تَ / تِ](ق مرکب) ندرتاً. گاهگاه. اتفاقی. بندرت. کم. اندک. قلیل. تک تک. گاهگاهی. گاهی دون گاهی. گاهی گاهی. نادراً. جسته جسته. (از یادداشت مؤلف): جسته گریخته شنیده میشد که...

جسد.

[جَ سِ] (ع ص، اِ) خون خشک چسبیده بر جائی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). جَسَد. (ناظم الاطباء).

جسد.

[جَ سَ] (ع اِ) تن مردم و جن و ملائکه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تن. (ترجمان القرآن عادل بن علی) (آنندراج). تن مردم. (مهذب الاسماء). تن و بعضی گویند که خاص جسم آدمی را گویند. (غیاث اللغات از شرح نصاب). جسم انسان. (بحر الجواهر). جسم. (کشاف اصطلاحات الفنون). کالبد. بدن. (فرهنگ فارسی معین). تن آدمی. جُثْوَة. پیکر، چنانکه جوزا را جسدین گویند یعنی دوپیکر. (از یادداشت مؤلف). ج، اَجساد، جُسود. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء) :
اندر میان لاله دلی هست عنبرین
دل عنبرین بود چو عقیقین جسد بود.
منوچهری.
اندرین روز اطلاق کردند بهای بوریا و نفط که جسد جعفر یحیی برمکی را سوخته آید، به بازار، چهار درم چهار دانگ نیم. (تاریخ بیهقی ص 191).
بلکه بجان است نه بتن شرف مرد
نیست جسدها همه مگر گِلِ مسنون.
ناصرخسرو.
من با تو ای جسد ننشینم درین سرای
کایزد همی بخواند به جای دگر مرا.
ناصرخسرو.
خواب و خور است کار تو ای بیخرد جسد
لیکن خرد به است ز خواب و ز خور مرا.
ناصرخسرو.
ای پسر دین محمد بمثل چون جسد است
که بر آن شهره جسد فاطمیان همچو سرند.
ناصرخسرو.
بویات نفس باید چون عنبر
شایدت اگر جسد نبود بویا.ناصرخسرو.
خوی گرگان همی کنی پیدا
گرچه پوشیده ای جسد به ثیاب.ناصرخسرو.
در بزرگی جسدشان منگر
که دل خرد بزرگ از همم است.خاقانی.
نور نخستین شمار و صور پسین دان
روح و جسد را بهم هوای صفاهان.خاقانی.
با چنان جان که هر دلش مددیست
از زمین تا به آسمان جسدیست.نظامی.
جز تو فلک را خم چوگان که داد
دیگ جسد را نمک جان که داد.نظامی.
عمر همچون جوی نونو میرسد
مستمری مینماید در جسد.مولوی.
وجود هرکه نگه میکنم ز جان و جسد
مرکبست تو از فرق تا قدم جانی.سعدی.
با جان مگر از جسد برآید
خوئی که فروشده ست با شیر.سعدی.
چنانش بینداخت ضعف جسد
که میبرد بر زیردستان حسد.سعدی.
|| (اصطلاح فلسفه) هر روح که در خیال منفصل تمثل یابد و در جسمی آتشین مانند جن یا جسمی نوری همانند ارواح ملائک و بشر ظهور یابد، زیرا قوهء ذاتی آنها را بر تجرید و لبس توانا سازد و در برازخ محصور نشوند. (از تعریفات جرجانی).
و صاحب کشاف اصطلاحات الفنون آرد: جسد در لغت بمعنی جسم و جمع آن اجساد است و بیضاوی گوید جسد جسمی است ذولون و از اینرو جسد را بر آب و هوا اطلاق نکنند و برخی گویند جسد جسم مرکب باشد، زیرا جسد در اصل بمعنی گرد آمدن چیزی و سخت شدن آن باشد و در اصطلاح صوفیان اغلب بر صورت مثال اطلاق شود. (از کشاف اصطلاحات الفنون). صاحب آنندراج آرد: مخفی نماند که آنچه بر تن می پوشند آنرا لباس گویند، اما آنچه بر روح پوشیده میشود لایق به حال وی آن است که آنرا جسد گویند نه لباس :
تنیده تنش در رصدهای دور
به روحانیان بر جسدهای نور.نظامی.
پس جسدهای نور عبارت از حله های نور باشد و خان آرزو فرماید: و این در نظر تحقیق و تدقیق هیچ نیست بلکه اثبات لغت است بقیاس، چه در هیچ جا جسد بمعنی حله دیده نشده، پس اگر نسخه همین باشد استعاره است و در این صورت قیاس را دخل نباشد. (آنندراج) (بهار عجم). || عنصر. ج، اَجساد.
- اجساد اربعه؛ عناصر اربعه که عبارتند از: خاک و آب و باد و آتش. (یادداشت مؤلف).
|| جسم شخص مرده. (فرهنگ فارسی معین). || در عبارت زیر از ابن بیطار بمعنی مایه و اصل باشد : الاشنة فی طبعها قبول الرائحة من کل ما جاورها و لذلک تجعل جسد العذائر و الذرائر. (ابن البیطار). || زعفران. || گل کاریزه و مانند آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || خون. (منتهی الارب). خون و هر چیز که برنگ خون باشد. (ناظم الاطباء). || خون خشک. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). ج، اَجساد، جُسود. (منتهی الارب). خون خشک چسبیده به جایی. جَسِد. (ناظم الاطباء). || قصد از این کلمه هر موجود زنده می باشد. (قاموس کتاب مقدس). || (مص) چسبیدن خون به چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). خشک شدن خون. (المصادر زوزنی). خون به کسی بادوسیدن. (تاج المصادر بیهقی). || (اِخ) نام شیطانی که در غیبت سلیمان از ملک با کنیزان سلیمان درآمیخت و از این آمیزش قوم کرد پیدا آمد. (از یادداشتهای مؤلف). || گوسالهء بنی اسرائیل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) : عج جسداً له خوار. (قرآن 20/88).

جسدا.

[جُ سَ] (اِخ) همان جَسْداء است که نام موضعی است. رجوع به این کلمه شود.

جسداء .

[جَ] (اِخ) موضعی است به بطن جِلْذان. (منتهی الارب). یاقوت این کلمه را بفتح اول و دوم ضبط کرده و از ابومالک و غوری بضم جیم روایت کرده و آنرا نام موضعی خوانده است، سپس بنقل از کتاب زمخشری آورده که ابومالک گوید: جسداء موضعی است به بطن جِلْذان. (از معجم البلدان).

جسداء .

[جَ سَ] (اِخ) همان جَسْداء است که نام موضعی است :
فبتنا حیث امسینا قریباً
علی جسداء تنبحنا الکلاب.
لبید (از معجم البلدان).
رجوع به جَسْداء شود.

جسدانی.

[جُ نی ی] (ع ص نسبی)منسوب به جسد. جسمانی. مقابل روحانی و ربانی : بقدرت تأیید ربانی نه بقوت جسدانی و جسمانی. (ترجمهء محاسن اصفهان ص 71).

جسدهای هفتگانه.

[جَ سَ یِ هَ نَ / نِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) در اصطلاح حکیمان، عبارتست از مرکباتی که نفس ندارند یعنی طلا، نقره، ارزیز، سرب، آهن، مس و خارصینی. (از کشاف اصطلاحات الفنون از شرح مواقف).

جسدی.

[جَ سَ] (ص نسبی) منسوب به جسد. تنی و جسمانی. (ناظم الاطباء).

جسدین.

[جَ سَ دَ] (ع اِ) مثنای جسد. دو جسم. دو تن. || (اِخ) کنایه است از صورت فلکی جوزا که آنرا دوپیکر و توأمان نیز گویند. (از یادداشت مؤلف).

جسر.

[جَ] (ع اِ) پل. (آنندراج) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). پل که بر رودها و انهار بندند. (غیاث اللغات از صراح و کنز و منتخب). جِسْر. ج، اَجْسُر، جُسور. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). و رجوع به جِسْر شود. || (ص، اِ) شتر بزرگ هیکل و غیر آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). اشتر بزرگ. (مهذب الاسماء نسخهء خطی). || دلیر بلندبالا. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). مردم تناور. (مهذب الاسماء نسخهء خطی). || شتر درگذرنده یا شتر دراز قوی در سیر. || سطبر از هر چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || (مص) پل بستن. (المصادر زوزنی) (دهار) (تاج المصادر بیهقی).

جسر.

[جِ] (ع اِ)(1) پل. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (دهار). پل چوبین. (مهذب الاسماء نسخهء خطی). پول. قسمی پل. (یادداشت مؤلف). ج، اَجْسُر، جُسور. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). جَسْر، در تمام معانی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). پل متحرکی که از تخته های چوبین و زنجیرهای آهنین بروی رودخانه های بزرگ جهت عبور و مرور سازند و پشته بند نیز گویند. (ناظم الاطباء). پل :
دو سال یا سه سال در آن بود تا ببست
جسری بر آب جیحون محمود نامدار.
منوچهری.
در مدت دو هفته ببستی تو ای ملک
جسری بر آب جیحون به زان هزار بار.
منوچهری.
ستام شب را جسری کنم بطرف سرشک
چو زیر زین کشد او پشت بارهء ادهم.
مسعودسعد.
چند باید چو جسر بغدادش
آب در زیر و آدمی بر پشت.سعدی.
(1) - Pont.

جسر.

[جُ سُ] (ع ص، اِ) جِ جَسور، بمعنی دلیر بلندبالا. (منتهی الارب).

جسر.

[جُ] (ع ص، اِ) جِ جَسور، بمعنی دلیر بلندبالا. جُسُر. (منتهی الارب).

جسر.

[جَ] (اِخ) قبیله ای است از قضاعة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جسر.

[جَ] (اِخ) ابن عمروبن علة بن جلدبن مذحج. پدر بطنی است از حی مذحج. (از صبح الاعشی ج 1 ص 327).

جسر.

[جِ] (اِخ) یاقوت آرد: هرگاه کلمهء جسر یا یوم جسر بدون اضافه به کلمهء دیگر اطلاق شود مراد جسری است که در آن میان مسلمانان و ایرانیان جنگ سختی روی داد که آنرا وقعهء قس الناطف و یوم الجسر گویند. (از معجم البلدان). رجوع به مادهء بعد و تاریخ سیستان ص 73 شود.

جسر.

[جِ] (اِخ) (وقعه یا یوم...) جنگی است که بر روی آن جسر (پلی نزدیک حیره) میان مسلمانان از یک طرف و ایرانیان از طرف دیگر اتفاق افتاد و آنرا وقعه یا روز قس الناطف نیز مینامند. داستان آن این است که ابوبکر (رض) خالدبن ولید را که در عراق بود، برای کمک به مسلمانان شام به آن دیار فرستاد و عراق را بدست مثنی بن حارثهء شیبانی سپرد. در این هنگام ایرانیان برای جنگ با اعراب خود را آماده می یافتند و ابوبکر وفات کرد و مثنی بن حارثه داستان آمادگی جنگی ایرانیان را به عمر بن خطاب گزارش داد. عمر ابوعبیدبن مسعود ثقفی را با گروهی از مسلمانان به جنگ با ایرانیان فرستاد و آنان به جایی بنام بانقیا وارد شدند. ابوعبید دستور داد که در آنجا بر روی شط فرات پلی ببندند (و بعضی گویند از قدیم در آنجا آن پل وجود داشت و ابوعبید همان را مرمت کرد)، و از روی آن عبور کردند و به جنگ ایرانیان سرگرم شدند. در این وقعه که بسال 13 هجری اتفاق افتاد تلفات مسلمانان بسیار بود و ابوعبید بقتل رسید. حَسّان بن ثابت در این باره اشعاری دارد. (از معجم البلدان).

جسرالولید.

[جِ رُلْ وَ] (اِخ) جسری است بر سر راه ازند بفاصلهء نه میل از مصیصه. بار اول ولیدبن یزیدبن عبدالملک آنرا بنا کرد و در سال 225 ه . ق. المعتصم آنرا تجدید بنا کرد. (از معجم البلدان).

جسرب.

[جَ رَ] (ع ص) دراز. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء نسخهء خطی) (ناظم الاطباء) (آنندراج). درازبالا. (یادداشت مؤلف).

جسر جواد.

[جِ رِ جَ] (اِخ) که آنرا معبر جوات و جواد نیز گویند، در موضعی واقع است که رود کر و رود ارس به یکدیگر می پیوندند. سمت جنوب آن خاک مغان و سمت شمال قراباغ می باشد. این جسر برای عبور به خاک شیروانات مورد استفاده است. معروف است کیخسرو بعد از آنکه از سلطنت دست کشید از معبر جواد عبور کرد و غایب شد و بر حقیقت این امر خدای عالم است. در سال 906 ه . ق. که شاه اسماعیل اول بعد از فتح شیروانات میخواست از رود کر عبور نموده بطرف آذربایجان بیاید، از معبر جواد گذشته و با الوندمیرزای ترکمان درآویخت. همچنین در سال 915 ه . ق. که شاه اسماعیل دوباره بقصد تنبیه شیخ شامارا که دم از سرکشی و خودسری میزد به شیروانات آمده بود، بمعاونت جسر از روی معبر جواد گذشت و بعد از استیلای بر آن نواحی مجرداً از آن معبر عبور کرد و به قراباغ رفته قشلامیشی کرد و در این سفر بود که جسد شاه حیدر را از شیروان به اردبیل نقل نمود. و نیز شاه عباس اول و نادرشاه در لشکرکشی های خود از این جسر عبور کرده اند. (از مرآت البلدان ج 4 ص 227).

جسر حسین.

[جِ رِ حُ سَ] (اِخ) نام محلی یا پلی به اصفهان. در ترجمهء محاسن در ذکر متنزهات اصفهان آمده: قصر خصیب موضوع بر طرف جسر حسین،... سایر ابنیهء علیه و اماکن سنیه که وصف کمال آن در شرح نمی آید. و ابوسعید رستمی در وصف اصفهان گوید :
سقی القصر المغیرة کل دان
اجشّ الرعد منهلّ العزالی
الی جسر الحسین فشعب تیم
فاکناف المصلی فالتلال
فجزعی زنرود فقصر یحیی
فمرج الخندقین فذات ضال.
(از ترجمهء محاسن اصفهان).

جسر خلطاس.

[جِ رِ ؟] (اِخ) نام موضعی است که یکی از وقعه های عرب در آن روی داده است. (از معجم البلدان).

جس رگ.

[جَ رَ] (اِ مرکب) در تداول، جنبیدن رگ. جستن رگ. و این در مچ دست است. نبض. (یادداشت مؤلف).

جسر منبج.

[] (اِخ) شهرکی است [ از جزیره ] بر لب رود فرات نهاده و به حدود شام پیوسته است. (از حدود العالم).

جسرمیر.

[جِ رِ] (اِخ) مغیر (مصحف) جسلمیر که نام شهری است مابین ملک تته که دارالملک سند است و ماروار که از هند است. (آنندراج) :
نوچه ای کز جسرمیر آید به گلزار بهشت
از نزاکت جا بروی دیدهء عبهر کند.
ملاطغرا (از آنندراج).

جسرودارو.

[] (اِ مرکب) در اختیارات [ اختیارات بدیعی ] بمعنی خسرودارو نوشته شده است که خولنجان باشد و بعضی گویند معرب خسرودارو است. (آنندراج) (برهان). بمعنی خسرودارو است که درختی است منسوب به کسری انوشیروان. (لغت محلی شوشتر نسخهء خطی). مصحف خسرودارو است. (از حاشیهء معین بر برهان قاطع).

جسرة.

[جَ رَ] (ع ص، اِ) تأنیث جَسْر. ماده شتر بزرگ هیکل. || ناقة جسرة؛ شتر مادهء دلاور درگذرنده و پیشی گیرنده. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

جسرة.

[جَ رَ] (اِخ) از نواحی یمن است. (از معجم البلدان).

جسری.

[جَ] (ص نسبی) نسبت است به جسر که بطنی است از عنزة. (از لباب الانساب). گروهی از رجال حدیث منسوب بدانجا هستند. رجوع به لباب الانساب شود.

جسرین.

[جِ] (اِخ) دهی است به دمشق. (منتهی الارب). از قریه های غوطهء دمشق است که ابن منیر در اشعار خود از آن یاد کرده و از آنجمله است :
حی الدیار علی علیاء جیرون
مهوی الهوی و مغانی الخرد العین
مراد لهوی اذ کفی مصرفة
اعنة اللهو فی تلک المیادین
بالنیربین فمقری فالسریر فخم
رایا فجو حواشی جسر جسرین.
(از معجم البلدان).
رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.

جسع.

[جَ] (ع مص) قی کردن. || برآوردن شتر نشخوار را از شکم به دهان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جسک.

[جَ] (اِ) رنج و بلا. (انجمن آرای ناصری) (آنندراج). محنت و رنج و بلا. (برهان). در اوستا یَسْکَ(1)، بمعنی ناخوشی. (از حاشیهء برهان معین). درد و رنج و بلا. (غیاث اللغات). آفت. محن. (یادداشت مؤلف). جَسَک. (ناظم الاطباء) :
رافضی را بماند در گردن
جکجک مرگ و جسک جان کندن.سنائی.
از ره مرگ و جسک ماده و نر
آرزومند مرگ یکدیگر.سنائی.
گر بخواهم از کسی یک مشت نسک
مر مرا گوید خمش کن مرگ و جسک.
مولوی.
کیمیای مرگ و جسک است آن صفت
مرگ گردد زآن حیاتت عاقبت.مولوی.
مرگ و جسک ای اهل انکار و نفاق
عاقبت خواهد بدن این اتفاق.مولوی.
ورای پرده یکی دیو زشت سر برکرد
بگفتمش که توئی مرگ و جسک گفت آری.
مولوی.
- مرگ و جسک؛ نفرینی است. (یادداشت مؤلف) :
مرگ و جسک ای اهل انکار و نفاق
عاقبت خواهد بدن این اتفاق.مولوی.
(1) - yaska.

جسک.

[جَ سَ] (اِ) همان جَسْک بمعنای درد و رنج و بلا است. (از ناظم الاطباء). رجوع به این کلمه شود.

جسکر.

[جَ کَ] (اِخ) یا کسکر. از شهرهای گیلان بود. دمشقی در شرح شهرهای آن ناحیه می نویسد: و آنها عبارت اند از: لاهیجان و کوتم و کوچصفان (کوچصفهان) و همام و شهر رشت و تولیم و فومن و نبغش و جسکر(1)و ... و در فهرست همین تألیف جسکر یا کسکر آمده است. رجوع به ص 226 نخبة الدهر و فهرست آن و کسکر شود.
(1) - ن ل: حسکر.

جسگ.

[جَ] (اِ) جَسْک. رنج و محنت و بلا. (یادداشت مؤلف) :
عقل خندد بزیر دامن در
بر کر جسگ و کور سوزنگر.سنائی.

جسم.

[جِ] (ع اِ)(1) تن و اعضاء از مردم و از دیگر انواع بزرگ خلقت. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). تن. (مهذب الاسماء نسخهء خطی) (ترجمان القرآن ترتیب عادل بن علی). تن آدمی. (دهار). تن. بدن. (فرهنگ فارسی معین). قالب. کالبد. پیکر. (یادداشت مؤلف). ج، اَجسام، جُسوم. (منتهی الارب) (آنندراج). ج، اَجسام، اَجْسُم، جُسوم. (اقرب الموارد). ابوالبقا گوید: اجزاء جسم به تجزیه و قسمت شدن از جسم بودن خارج نمیشود، بعکس شخص که با تجزیه شدن از مصداق شخص بودن می افتد. (از اقرب الموارد). || (اصطلاح کلام) در عرف متکلمین، آنچه عرض و طول و عمق دارد و گویند چیزی مرکب از دو جزء و یا از بیشتر. (منتهی الارب) (آنندراج). هر چیزی که دارای ماده باشد. هر چیزی که دارای دو جزء و یا زیاده تر بود. (ناظم الاطباء). نزد معتزله، مجتمعی از جواهر بطول و عرض و عمق. (از یادداشت مؤلف). در اصطلاح متکلمان، چیزی است که دارای حیز باشد و قبول انقسام در یک جهت یا بیشتر نماید، بنابراین حداقل جسم باید از دو ذره (جوهر فرد) ترکیب یافته باشد و این عقیدهء برخی از اشاعره است و قاضی گوید هر یک از دو جوهر فرد جسم باشد نه مجموع دو جوهر فرد و بر این گفته استدلالی دارد. (از کشاف اصطلاحات الفنون). و برای تفصیل بیشتر به کتاب فوق رجوع شود. نزد متکلمان، چیزیست مرکب از دو جزء و یا بیشتر. (بحرالجواهر). || (اصطلاح فلسفه) چیزی که مرکب بود از ماده و صورت آنرا جسم خوانند. (از اساس الاقتباس ص 38). چیزی که دارای ماده باشد و فضایی را اشغال کند. هر چیز که دارای طول و عرض و عمق باشد و بتوان آنرا با حواس پنجگانه درک کرد. (فرهنگ فارسی معین). مقدار صاحب ابعاد طول و عرض و عمق. (از مفاتیح العلوم). جوهری است که ابعاد سه گانه (طول و عرض و عمق) را بپذیرد و گویند: جسم ترکیب یافته است از جوهر. (از تعریفات جرجانی). آن چیز که یافته شود به بسودن و قائم بود به تن خویش، و جایگاه خویش پر کرده دارد و چیزی دیگر از آنکه مانندهء او بود با وی در جایگاه او نتواند بودن. (از التفهیم). موجودی که مرکب از هیولا و صورت باشد. (از نفائس الفنون). آن بود که آنرا طول و عرض و عمق بوده یعنی درازی و پهنای و ژرفا. (از جهان دانش). صاحب دستورالعلما آرد: جسم چیزی است که ابعاد سه گانهء طول و عرض و عمق را قابل باشد یعنی تقسیم در جهات طول و عرض و عمق را قبول دارد. پس اگر قبول کنندهء انقسام جوهر باشد جسم طبیعی و اگر جوهر نباشد جسم تعلیمی است. بدین قرار لفظ «جسم» به اشتراک معنوی بر جسم طبیعی و جسم تعلیمی اطلاق شود و برخی از حکماء را عقیده بر آن است که اشتراک لفظی است و لفظ «جسم» برای هر یک جداگانه وضع شده است و بیشتر بر آنند که لفظ «جسم» تنها برای جسم طبیعی وضع شده و حقیقت در آن است و اطلاق آن بر جسم تعلیمی بمجاز است و دلیل بر آن اینکه متبادر از لفظ «جسم» جسم طبیعی است نه جسم تعلیمی و تبادر از امارات حقیقت باشد. و تعریف جسم طبیعی به این تعبیر که: جوهریست که ابعاد سه گانه را بپذیرد، مبتنی بر عقیدهء حکما و معتزله است و بعقیدهء اشاعره جسم جوهری باشد که قبول انقسام نماید. (از دستورالعلماء ج 1 ص 400). || نزد اهل هیأت، جسم امتدادی است در سه جهت. (بحر الجواهر). جوهری مرکب از حال و محل. (از یادداشت مؤلف).
(1) - Corps.

جسم.

[جِ] (ع اِ) مأخوذ از تازی، تن و بدن و برموده و پرموته. و هر چیزی که دارای ماده باشد. (ناظم الاطباء). اسم عام است از هر چیزی که طول و عرض و عمق دارد و در جسم و جِرم فرق نیست مگر آنکه استعمال جسم در چیزهای کثیف است و استعمال جِرم در چیزهای لطیف و این هم کلیه نیست. (غیاث اللغات) :
نبینم همی جنبش جان بجسم
نباشد مگر فیلسوفی طلسم.فردوسی.
بچشم اندرم دید از رون تست
بجسم اندرم جنبش از سون تست.عنصری.
ای نهاده بر میان فرق جان خویشتن
جسم ما زنده بجان و جان تو زنده بتن.
منوچهری.
و تنی است که آنرا جسم گویند. (تاریخ بیهقی ص 100).
اکنونیان روان و تو برجایی
زیرا که نیست جسم تو اکنونی.ناصرخسرو.
خرد را اولین موجود دان پس نفس و جسم آنگه
نبات و گونه گون حیوان و آنگه جانور گویا.
ناصرخسرو.
اسم تو ز حد و رسم بیزار
ذات تو ز نوع و جسم برتر.ناصرخسرو.
ور جسم تو از نفس بدین صنعت محکم
مانندهء قصری شده پرنور و مقمر.
ناصرخسرو.
بینند جسم را و نبینند روح را.سوزنی.
از جسم بهترین حرکاتی صلوة بین
از نفس بهترین سکناتی صیام دان.خاقانی.
از دریغ آنکه روح و جسم او از هم گسست
چارارکان را دگر با هم نخواهی یافتن.
خاقانی.
بلک آنچنان شده ز ضعیفی که بگذرد
در چشم سوزنی بمثل جسم لاغرش.
خاقانی.
تا کی ز مختصرنظری جسم و جان نهی
این از فروغ آتش آن از نمای خاک.
خاقانی.
و جسم هوا را... به مرکز ثری فرستاد. (از سندبادنامه).
جسمت را پاکتر از جان کنی
چونکه چهل روز بزندان کنی.نظامی.
نظیف جوهر و جانی غریب قامت و شکلی
لطیف جامه و جسمی بدیع صورت و خویی.
سعدی.
تا شود جسم فربهی لاغر
لاغری مرده باشد از سختی.سعدی.
آن نبیذ اندر آن قدح که بوصف
جان در جسم و نار در نور است.؟
چو من بگذرم زین جهان خراب
بشویید جسم مرا با شراب.؟

جسمان.

[جُ] (ع اِ) بمعنی جسم است. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج). کالبد. تن. (مهذب الاسماء نسخهء خطی). جثمان. شخص. (از منتهی الارب). یقال: انه نحیف الجسمان. (از آنندراج) (از ناظم الاطباء).

جسمانه.

[جِ نَ / نِ] (ص نسبی) منسوب به جسم. جسمی. بحالت جسم :
چشم جسمانه تواند دیدنت
در خیال آرد غم و خندیدنت.مولوی.

جسمانی.

[جِ نی ی] (ع ص نسبی) نسبت است به جسم. هر چیز که به جسم منسوب بود. مقابل روحانی. || در اصطلاح، آن چیزی باشد که در جسم حلول کند. (از کشاف اصطلاحات الفنون) :
ذات جسمانی او کز دم روحانی بود
نه ز صلصال ز مشک هنر آمیخته اند.
خاقانی.
دل که بر او خطبهء سلطانی است
اکدش جسمانی و روحانی است.نظامی.
خوش آمد نیست سعدی را درین زندان جسمانی
اگر تو یکدلی با او چو او در عالم جان آی.
سعدی.
پنجهء دیو به بازوی ریاضت بشکن
کین به سرپنجگی ظاهر جسمانی نیست.
سعدی.

جسم ابداعی.

[جِ مِ اِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) مراد از این کلمه در اصطلاح فلک الافلاک یا فلک اقصی است و بدان جهت آنرا ابداعی گویند که مسبوق به مدت نیست و اول جسمی است که از مفارقات پدید آمده است.

جسم اول.

[جِ مِ اَوْ وَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) صدرالمتألهین گوید: شاید مراد از جسم در کلمات انکساگورس، موجود اول و شاید هیولای اولی باشد. (اسفار ج 2 ص 163).

جسم بخاری.

[جِ مِ بُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) در بدن آدمی جسم لطیف بخارگونه ای است که آنرا روح حیوانی نامند. (از رسائل ملاصدرا ص 268).

جسم برزخی.

[جِ مِ بَ زَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) حد فاصل بین ارواح مجرد و اجسام کثیف را گویند.

جسم بسیط.

[جِ مِ بَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) مقابل جسم مرکب و آن جسمی است که از اجزاء متشابهه یا غیرمتشابه تشکیل یافته باشد. (از دانشنامهء علائی قسم طبیعی ص 33). جسمی را گویند که از اجسام مختلف الحقایق تشکیل نیافته باشد مانند آب. مقابل جسم مرکب. (از کشاف اصطلاحات الفنون).

جسم تام.

[جِ مِ تام م] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) مقابل جسم غیرتام. مقابل جسم ناقص. و آن یکی از دو قسم جسم مرکب باشد و آن جسم مرکبی است که مزاج دارد و امید به حفظ هیأت ترکیبی آن در مدتی طولانی باشد. (از کشاف اصطلاحات الفنون) (از شرح هدایه نسخهء خطی).

جسم تعلیمی.

[جِ مِ تَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) مقداری که برای آن طول و عرض و عمق باشد. (غیاث اللغات). هر جسم که ابعاد ثلاثه داشته باشد. (آنندراج). مقدار منقسم به خط و سطح و ثخن. (یادداشت مؤلف) :
ز غیرت از ریاضی دان رمیده
که حرف جسم تعلیمی شنیده.
اثر (از آنندراج).
در اصطلاح، عرضی است که بالذات قابل انقسام در جهات سه گانه (طول و عرض و عمق) باشد و بعبارت دیگر نفس تصور طول و عرض و عمق بدون توجه به موضوع را جسم تعلیمی گویند. و به تعبیر دیگر کمیتی است قائم به جسم طبیعی که در جسم تعلیمی ساری است بدان صورت که جهات سه گانه در آن تحقق داشته باشد. و نیز در تعریف آن گفته اند: نفس ابعاد سه گانه بدون التفات به چیزی از مواد و احوال آن باشد و بدان جهت آنرا تعلیمی نامند که موضوع علوم تعلیمی یعنی علوم ریاضی است. (از دستور العلماء ج 1 ص 402). و مؤلف کشاف اصطلاحات الفنون آرد: کلمهء «جسم» به اشتراک لفظی بر دو معنی اطلاق گردد: یکی جسم تعلیمی که موضوع علوم تعلیمی یعنی علوم ریاضی است که آنرا ثخن هم گویند و آنرا چنین تعریف کنند: کمی باشد که قبول ابعاد سه گانه کند بنحوی که متقاطع بر زوایای قائمه باشد. و قید متقاطع به زوایای قائمه در تعریف بمنظور خارج ساختن سطح باشد، زیرا جنس تعریف یعنی کم شامل سطح نیز هست. برخی فرق بین جسم تعلیمی و جسم طبیعی را بدین صورت یاد کرده اند که: یک قطعهء معین از موم را میتوان به شکلهای مختلف درآورد و با تعدد اشکال جسم تعلیمی متعدد شود، لیکن جسم طبیعی در تمام اشکال امر واحدی بیش نیست. و اگر بخواهیم از جسم تعریف عامی بیاوریم که جسم تعلیمی و طبیعی را هر دو شامل شود گوئیم: «امری است که قابل فرض ابعاد سه گانهء متقاطع بر زوایای قائمه باشد» و بدین طریق کلمات جوهر و کم را در تعریف نیاورده ایم که خاص جسم طبیعی یا تعلیمی گردد. (از کشاف اصطلاحات الفنون). خواجه نصیر آرد: و جسم را طول و عرض و عمق بود و این جسم را جسم تعلیمی گویند. (از اساس الاقتباس ص 41). چیزیست که در طول و عرض و عمق انقسام پذیرد و انتهای آن سطح باشد که آن خود نهایت جسم طبیعی است. و بدان جهت که در علوم تعلیمی (علم ریاضی) از آن بحث می شود آنرا جسم تعلیمی گویند، زیرا در علوم ریاضی از کم متصل و منفصل بحث می شود که به تعلیم و ریاضت انتساب دارند و برای تعلیم و تربیت روان کودکان بدین علوم که درک آنها آسانتر است ابتدا می شود. (از تعریفات جرجانی).

جسم روحانی.

[جِ مِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) قصد از این دو لفظ که در اول قرنتیان (15: 44) وارد شده جسمی است که بعد از قیامت از شهوات حیوانی و خواهشهای دنیوی عاری باشد و شکلش متغیر نشود بلکه همواره پاک و مقدس باشد و به مصاحبت آن نفسی که مسیح خداوند فدیهء آن را ادا نمود قابل تمتع یافتن از جمیع خشنودیهای آسمانی و روحانی می باشد و همان جسم فعلاً در تحت تسلط و اقتدار نفس است لکن آن وقت فقط در تحت تسلط روح خواهد بود. (از قاموس کتاب مقدس).

جسم روینده.

[جِ مِ یَ دَ / دِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) جسم نباتی. مقابل جسم جمادی و حیوانی. (از مصنفات بابا افضل).

جسم زنده.

[جِ مِ زِ دَ / دِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) جسم حیوانی. (از مصنفات بابا افضل). مقابل جسم روینده و جسم نباتی.

جسم سماوی.

[جِ مِ سَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) مراد از این ترکیب فلک الافلاک است. (از تفسیر مابعدالطبیعهء ابن رشد).

جسم صافی.

[جِ مِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) آن است که بینائی آنرا دریابد نه از جهت ضوء و روشنی آن جسم صافی بلکه از جهت روشنی دیگر و این از آن است که بصر چیزهای رنگین را به ضوء خورشید دریابد. (از مصنفات بابا افضل ج 2 ص 31).

جسم طبیعی.

[جِ مِ طَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) آن است که مر او را قوت الهی جنباننده و قهرکننده است بی آلتی بر سه جهت. (از زادالمسافرین 35). جوهری است که در جهات سه گانهء طول و عرض و عمق انقسام پذیر باشد و آن طبیعتی است از طبایع یا حقیقتی است از حقایق. فلاسفهء مشاء آنرا مرکب از هیولی و صورت جسمی دانند و حکماء اشراق گویند جسم طبیعی جوهر بسیطی است که نفس صورت جسمی باشد که آن بذات خود قائم است و در چیزی حال نباشد. و بر این تعریفی که از جسم طبیعی بعمل آمد به جامع و مانع نبودن شده است. (دستورالعلماء ج 1 صص 401 - 402). جوهری است که فرض ابعاد سه گانهء متقاطع بر زوایای قائمه در آن بتوان کرد. و بدان جهت که موضوع بحث علوم طبیعی است آنرا جسم طبیعی گویند. و این که در تعریف فرض ابعاد سه گانه و خود آنها قید شده بدان جهت بود که ابعاد سه گانه در بعض اجسام طبیعی مانند کره و استوانه بالفعل وجود ندارد و در برخی دیگر مانند مکعب که بالفعل وجود دارد نیز جسم بودن بدان اعتبار نیست، زیرا ممکن است ابعاد موجود زایل گردد ولی جسمیت سر حال خود باقی است. (از کشاف اصطلاحات الفنون). و جسم را که نوع جوهر است جسم طبیعی گویند. (از اساس الاقتباس ص 41). و برای تفصیل بیشتر رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون و دستورالعلماء ج1 ص 407 شود :
زیرا بدین دو جسم طبیعی تمام شد
کز آب و باد و خاک و ز افلاک برترند.
ناصرخسرو.
گر ز درت غایب است جسم طبیعت پذیر
معتکف صدر تست جان طریقت گزین.
خاقانی.

جسم عنصری.

[جِ مِ عُ صُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) مقابل جسم فلکی. یکی از دو قسم جسم بسیط. رجوع به جسم فلکی و کشاف اصطلاحات الفنون شود.

جسم فارد.

[جِ مِ رِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) در اصطلاح فلسفهء اشراق، جسم بسیط است مانند افلاک. (از شرح حکمت اشراق ص 428).

جسم فلکی.

[جِ مِ فَ لَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) جسم بسیط دو قسم است فلکی و عنصری و فلکی اجرام سماوی و افلاک را گویند و عنصری اجسام مرکب از عناصر باشد. (از کشاف اصطلاحات الفنون).

جسم قاعده ای.

[جِ مِ عِ دَ / دِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) جسم کوچک کروی که در انتهای مژکهای سلول مژکدار قرار دارد. (از جانورشناسی عمومی ج 1 ص 166). و برای تفصیل بیشتر به کتاب فوق صفحهء مذکور رجوع شود.

جسم کثیف.

[جِ مِ کَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) جسمی است که حاجز ابصار ما از ابصار نور به کلیت باشد. (از درة التاج از فرهنگ سجادی).

جسم کلی.

[جِ مِ کُلْ لی] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) همگی عالم جسمانی باشد. مؤلفان رسائل اخوان الصفا آرند: «اذا افاضت قوی النفس الکلیة الفلکیة الجسم الکلی الذی هو جملة العالم الجسمانی». (از فرهنگ سجادی).

جسم لطیف.

[جِ مِ لَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) مراد از آن جسمی است که حاجب از ابصار ماوراء نباشد و یا آن است که مانع از نفوذ نور در آن وصول به مابعد آن نباشد مانند افلاک و دیگر اجرام سماوی. (از فرهنگ علوم عقلی سجادی از شرح حکمت اشراق).

جسم مثالی.

[جِ مِ مِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) جسمی که در عالم مثال وجود دارد. جسم مثالی از جسم مادی لطیف تر باشد. و در شعر زیر ترکیب فوق آمده :
اگر باز جسم مثالی کند
فلک طرف اندیشه خالی کند.
حسینا صبوحی (از آنندراج).

جسم محدد.

[جِ مِ مُ حَدْ دِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) مراد از آن فلک افلاک است که محدد افلاک باشد. (از فرهنگ علوم عقلی سجادی).

جسم مزدوج.

[جِ مِ مُ دَ وَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) مراد از آن جسم مرکب باشد مانند موالید. (از شرح حکمت اشراق از فرهنگ علوم عقلی سجادی).

جسم مطلق.

[جِ مِ مُ لَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) مراد به آن جسم است بطور کلی اعم از جسم طبیعی و تعلیمی بدون توجه به تعیین و حدود آن. (از فرهنگ علوم عقلی از مصنفات بابا افضل). و رجوع به حکمة الاشراق ص 77، 192 و 293 شود.

جسم مقتصد.

[جِ مِ مُ تَ صِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) هر جسمی است که بطور ناقص حاجز از ابصار ماورای خود باشد. (از فرهنگ علوم عقلی سجادی).

جسمور.

[جُ] (ع اِ) قوام آدمی از پشت و جثهء وی. (منتهی الارب) (آنندراج).

جسمی.

[جِ] (ص نسبی) مقابل روحی. آنچه به جسم نسبت دارد. جسمانی. آنکه از جسم باشد :
عالم جسمی اگر از ملک اوست
ملکی بس بیمزه و بی بقاست.ناصرخسرو(1).
(1) - مصحح دیوان ناصرخسرو شعر فوق را مشوش دانسته و آنرا به احتمال بصورت دیگر آورده است. رجوع به دیوان چ تهران ص 58 شود.

جسمی.

[جَ] (اِ) خارخسک را گویند و آن خاری باشد سه پهلو. (برهان) (آنندراج). خسک است. (فهرست مخزن الادویه) (تحفهء حکیم مؤمن). زوفا. حِسَل(1). در لغت سریانی نام گیاهی است که به آویشن (صعتر) ماند و نام دیگر آن حسل است. (یادداشت مؤلف از لکلرک).
(1) - Hysoqe.

جسنش.

[] (اِخ) نام یکی از اجداد سامانیان. (از شرح احوال و آثار رودکی ص 316).

جسنفشاه.

[] (اِخ) نام پادشاه طبرستان در زمان اردشیر. آقای پورداود در یشتها چنین آرد: تنسر هیربدان هیربد اردشیر بابکان در جزو کاغذی که به جسنفشاه پادشاه طبرستان نوشته و او را به اطاعت اردشیر دعوت کرده... (از یشتها تألیف پورداود ج 2 ص 249).

جسنه.

[جُ نَ] (ع اِ) ماهیی است گرد مانند کژدم دو قرن دارد. (منتهی الارب) (آنندراج). یک نوع ماهی گردی که مانند کژدم دو شاخ دارد. (از ناظم الاطباء).

جسو.

[جَسْوْ] (ع مص) سخت گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء).

جسوء .

[جُ] (ع مص) درشت و سخت گردیدن دست از کار. || درشت و سخت گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به جس ء و جسأة شود.

جسود.

[جُ] (ع اِ) جِ جسد، بمعنی تن و بدن و کالبد. رجوع به جسد شود.

جسور.

[جَ] (ع ص) دلیر بلندبالا. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). دلیر. گستاخ. متهور و بی شرم. (منتهی الارب). مذکر و مؤنث در آن یکسان است. یقال: رجل جسور و امرأة جسور. (از ناظم الاطباء). دلیر. (مهذب الاسماء نسخهء خطی). خیره. (مجمل اللغة). بی پروا. گستاخ. متهور سخت باجسارت. بستاخ. متجاسر. دلیر نه بجایگاه. آنکه دلیری کند بر. (از یادداشت مؤلف). ج، جُسر، جُسُر :
هرکه در کارها جسور بود
از ندامت همیشه دور بود.؟

جسور.

[جُ] (ع اِ) جِ جِسر و جَسر، بمعنی پل. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

جسور.

[جُ] (ع مص) دلیری کردن. (منتهی الارب) (آنندراج). پیش آمدن دشمن خود را و دلیری نمودن. (ناظم الاطباء). دلیر شدن. (المصادر زوزنی). || عبور کردن شتران از بیابان. || پل ساختن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جسورانه.

[جَ نَ / نِ] (ص نسبی، ق مرکب)باجسارت. متهورانه. گستاخانه.

جسوری.

[جَ] (اِخ) دهی است از دهستان پشت کوه باشت و بابوئی از بخش گچساران از شهرستان بهبهان. در یکهزار گزی شمال راه اتومبیل رو کازرون به بهبهان قرار دارد. آب آنجا از چشمه و قنات و محصول آن غلات، برنج و کنجد و لبنیات و شغل مردم زراعت و حشم داری است و صدوپنجاه تن سکنه از طایفهء باشت و بابوئی دارد و این آبادی را خوان احمد هم میگویند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

جسوع.

[جُ] (ع مص) بازایستادن از دهش. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغه). || برآوردن نشخوار به دهان. (منتهی الارب) (از متن اللغة). || بازایستادن از کلام. (از متن اللغه).

جسوم.

[جُ] (ع اِ) جِ جسم، بمعنی تن. بدن. کالبد. و هر چیزی که حیّز و مکان دارد. (منتهی الارب). رجوع به جسم شود:
این نمکزار جسوم ظاهر است
خود نمکزار معانی دیگر است.مولوی.

جسید.

[جَ] (ع ص، اِ) خون خشک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). خون یا خون خشک. (از متن اللغة). جَسَد. (از متن اللغة) (منتهی الارب).

جسیدان.

[جَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان حومهء بخش آستانه از شهرستان لاهیجان، محلی جلگه و معتدل و مرطوب و 475 تن سکنه دارد و محصول آن ابریشم، صیفی، بادام و قیسی و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

جسیس.

[جَ] (ع ص) خبرپرسنده برای بدی. (منتهی الارب) (آنندراج). جاسوس که اخبار بدست آورد و به مقامات بالاتر برساند. (از متن اللغة). خبرپرسنده برای بدی و جاسوسی. (از ناظم الاطباء). جاسوس. رجوع به این کلمه شود.

جسیم.

[جَ] (ع ص) تن بزرگ. (از متن اللغة). امر بزرگ تن. (از متن اللغة). بزرگ تن. (دهار). بزرگ و تناور: تا بود کی این داهیهء عظیم و این واقعهء جسیم مندفع گردد. (سندبادنامه ص 84). همگنان را در مجلس انس بنشاند و هر یک را به عوارف سنی و عوائد جسیم بنواخت این دو فتح عظیم و دو کار جسیم برهانی ساطع و حجتی قاطع بود بر علو جاه سلطان. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 272). خدای تعالی فضل عظیم و صنع جسیم و لطف کریم خود را شامل حال و کافل روزگار خیرآثار او فرماید. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 460). کسی را اختیار کند که حق آن شغل عظیم و کار جسیم بشناسد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 279) || زمین بلند که بر آن آب رفته باشد. (از متن اللغة) (ناظم الاطباء). || مرد عاقل. (از متن اللغة). || خوب روی. (آنندراج). دارای اعضای متناسب و خوش اندام. (فرهنگ فارسی معین). || فربه و صاحب جسم. بمعنی تناور. فربه. بزرگ تن. بزرگ. ستبربادن. بدین. تنومند:
به سم و دیده سیاه و به دست و پای سپید
میان و ساقش لاغر بر و سرینش جسیم.
مسعودسعد.
روی دولت به همت تو سپید
جسم دولت به همت تو جسیم.مسعودسعد.
شفیعٌ مطاعٌ نبیٌ کریم
قسیمٌ جسیمٌ نسیمٌ وسیم.سعدی.
|| (اِ) در بیت زیر بجای جسم بکار رفته است:
ز فرط شادی اشیا چنان بخود بالید
که نقطه خط شد و خط سطح گشت و سطح جسیم.
سنجرکاشی (از آنندراج).

جسیمة.

[جَ مَ] (ع ص) تأنیث جسیم به معنی بزرگ و تناور. (منتهی الارب). رجوع به جسیم شود: احسن الله حفظک و حیاتک و امتع امیرالمؤمنین بک و بالنعمة الجسیمة. (تاریخ بیهقی ص 298). || زمین بلند که بر آن آب رفته باشد. ج، جِسام. (منتهی الارب).

جسیمه.

[جُ سَ مَ] (ع اِ مصغر) جسم خرد. (یادداشت مؤلف).

جسین.

[جَسْ سی] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان آرد: صاحب معجم البلدان گوید: بعقیدهء ابوسعید بفتح جیم و به ضبط ابونعیم حافظ به کسر جیم است و آن نام محله ای است در مرو که بصورت قبرستان درآمده و چند تن از صحابهء حضرت رسول (ص) که به تنورگران شهرت داشته اند در آنجا مدفون شده اند و بعضی جصین بصاد نوشته اند. (از مرآت البلدان ج 4 ص 228). یاقوت این کلمه را با صاد ضبط کرده و شرح فوق را ذیل آن آورده است.

جش.

[جَ] (اِ) مهره ای باشد کبود و آنرا از آبگینه سازند و رنگش بغایت شبیه برنگ فیروزه باشد و نگین انگشتری کنند، بجهت دفع چشم زخم از گردن اطفال بیاویزند و بر کلاه و طاقیهء ایشان دوزند. (برهان قاطع) (آنندراج) :
جش اگرچه برنگ فیروزه ست
فر فیروزه نیست اندر جش.سوزنی.
در تداول مردم کُجی به همین معنی است. || (اِخ) رمزی است از نجاشی. رجوع به نجاشی شود.

جش.

[جَش ش] (ع مص) کوفتن. شکستن. (غیاث) (بحر الجواهر) (المنجد). || زدن با عصا. (المنجد). || آرد کردن گندم. کبیده کردن گندم. بلغور کردن گندم. (زوزنی). || پاک کردن و روفتن چاه. روفتن خس و خاشاک از چاه. || روفتن و پاک کردن جای و مکان. (آنندراج). || اشک باریدن گرینده. || اجتماع کردن و فراهم آمدن قوم. (المنجد).

جش.

[جَش ش / جُش ش] (ع اِ) سنگلاخ. جایی که سنگهای خشن در آن باشد. (المنجد). || نجفه. رابیه. تل. پشته. برآمدگی زمین. کوه. (از اقرب الموارد). || پاره یی از شب. (منتهی الارب).
|| جَشُّالدّابَّة؛ میانهء ستور. (منتهی الارب). || جَشُّالقَفْر؛ میانهء بیابان. (تاج العروس).

جش.

[جَش ش / جُش ش] (اِخ) نام شهری است میان صور و طبریه بجانب دریا. (معجم البلدان).

جش.

[جَش ش / جُش ش] (اِخ) کوهی است کوچک در حجاز در ناحیهء جشم بن بکر. (معجم البلدان).

جشآت.

[جَ شَ] (ع اِ) جِ جشأ. رجوع به همین لغت شود.

جشاء .

[جُ] (ع اِ)(1) آروغ. باد گلو. بادی که از سیری و نفخ شکم از گلو برآید. جشأة. جشوء. (از اقرب الموارد). ج، اجشاء، جشآت. || جشاءالبحر؛ موج دریا. (از اقرب الموارد). || جشاء حامض(2)؛ آروغ ترش. آروغی که از ترش شدن معده و تخمه شدن شخص برآید. || جشاءاللیل؛ تراکم شب. انبوهی و ظلمت شب. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).
(1) - Rappora Eructation.
(2) - Rappora acide.

جشار.

[جَشْ شا] (ع ص) صیغهء مبالغه است از مصدر جَشر. ستوربان صاحب چراگاه اسبان. میرآخور. (منتهی الارب).

جشار.

[جَ] (اِخ) دهی است از دهستان امجز بخش جبال بارز شهرستان جیرفت در 48هزارگزی جنوب خاوری در سر راه روداب - فاشکوه. مسکونی است و کوهستانی و سردسیر. سکنهء آن صد تن و مذهب آنان شیعه است و فارسی زبانند. آب از چشمه، محصول غلات و حبوبات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

جشار.

[جُ] (ع اِ) چهارپا. (از اقرب الموارد). || سرفه. (منتهی الارب).

جشار.

[جُشْ شا] (ع اِ) جِ جاشر. رجوع به همین لغت شود.

جشاش.

[جَشْ شا] (ع ص) صیغهء مبالغه است از مصدر جَشّ. بسیار کوبنده و شکننده. || بسیار زننده با عصا. (اقرب الموارد). || آردکنندهء گندم. (منتهی الارب). || پاک کنندهء جا و مکان. || پاک کنندهء چاه. مقنی. چاه کن. || گرینده. اشک بارنده. || اجتماع کننده. (از اقرب الموارد).

جشاش.

[جِ] (ع اِ) جِ جَشّ یا جُشّ. رجوع به همین کلمه شود.

جشاع.

[جِ] (ع ص، اِ) جِ جَشِع. رجوع به همین لغت شود.

جشامة.

[جَ مَ] (ع مص) به تکلف کار کردن. رنج کشیدن. (المنجد).

جشان.

[جَ] (اِ) گز استادان خیاط و بنا. چوبی باشد که بدان زمین و امثال آن را پیمایند. (برهان قاطع).

جشان.

[جُشْ شا] (ع اِ) جِ جَشّ یا جُشّ. رجوع به همین لغت شود.

جشان القفر.

[جُشْ شا نُلْ قَ] (ع اِ مرکب)میانه های بیابان.

جشأ.

[جَ شَءْ / جُ شْءْ] (ع مص) موج برآوردن دریا. بجنبش درآمدن دریا. || از بسیاری اندوه گریه کردن. || گیاه برآوردن زمین. سرسبز گردیدن زمین. (اقرب الموارد) (المنجد). || بی ساکن گردیدن شهر. || بیرون رفتن مردمان از شهری به شهری. || رسیدن نعمت به کسی. || (اِ) کمان سبک. (اقرب الموارد). || چوب سبک درخت نبع که از آن کمان سازند. (منتهی الارب).

جش ارم.

[جَشْ شِ اِ] (اِخ) کوهی است نزدیک اجار که مسکنهای قوم عاد در قلهء آن است و در ارم صورتهائی است که بر روی سنگ تراشیده اند. (معجم البلدان).

جش اعیار.

[جُشْ شِ اَ] (اِخ) جایی است در بادیه دارای آبهای شور. (معجم البلدان). جایی است یا آبی است شور در اطراف شریه. (منتهی الارب).

جشأة.

[جُ شَ ءَ] (ع اِ) آروغ. بادی که از سیری و نفخ شکم از گلو برآید. (اقرب الموارد).

جشب.

[جَ] (ع مص) ببردن خدا جوانی کسی را. || تباه و خوار گردانیدن خدا کسی را. || بی نانخورش کردن طعام را. || آرد کردن نیم کوب را. || درشت و خشن گردیدن طعام. || بی نانخورش گردیدن طعام. (اقرب الموارد).

جشب.

[جَ شِ] (ع ص) بدخورش و درشت خوار. (منتهی الارب).

جشب.

[جُ] (ع اِ) پوست انار. (منتهی الارب).

جشت.

[] (اِخ) از توابع هرات است. (تاریخ گزیده): جشت شهری وسط است و ولایتی قرب پنجاه پاره دیه که به هری رود منسوب است، از توابع آنست. این زمان [ سدهء هشتم هجری ] موضع او حاکم نشین آنجاست. محصولات فراوان و میوهء خوب دارد، بتخصیص سیب سفید بزرگ که در خراسان مثل آن جای دیگر نیست. (نزهة القلوب).

جشجشة.

[جَ جَ شَ] (ع مص) پاک کردن چاه و دور کردن خس و خاشاک از آن. (منتهی الارب).

جشر.

[جَ شَ] (ع ص، اِ) مرد بی زن. || ترهء بهاری. || شترانی که شب در چراگاه میمانند و به خانهء صاحب برنمی گردند. || مردمی که شب با شتران در چراگاه میمانند و به خانه برنمی گردند. || درشتیی است در آواز. خشونتی است که در سینه عارض شود. (منتهی الارب).

جشر.

[جَ] (ع مص) بیرون آوردن چارپایان برای چرا. به چرا گذاشتن ستور. || دمیدن صبح. (اقرب الموارد). || سفر کردن. به سفر رفتن. (المنجد) (اقرب الموارد). || ماندن شتران در چراگاه به هنگام شب. || ماندن قوم با شتران در چراگاه به هنگام شب. || برجستن اسبان. (منتهی الارب). || سرفه گرفتن کسی را. به سرفه دچار شدن. خاریدن گلو و گرفتگی صدا. (از اقرب الموارد). || (اِ) سنگی که در کنارهء دریا بپا کنند. (مهذب الاسماء).

جشر.

[جَ شَ] (اِخ) کوهی است در دیار بنی حارث، سرزمین بنی عقیل. (مراصد الاطلاع).

جشراء.

[جَ] (ع ص) مؤنث اَجْشَر. درشت آواز. آن که صدایی گرفته و خشن دارد. (اقرب الموارد).

جشرة.

[جُ رَ] (ع اِمص) درشتی و خشکی و خشونت. || درشتی که در صدا باشد. (اقرب الموارد). || سرفهء خشک. (منتهی الارب).

جشطوش.

[جَ] (معرب، اِ)(1) ذهب جشطوش؛ نوعی از طلاست. (دزی). در ذیل قوامیس عرب تألیف دزی برابر این لغت گاستوس(2) آمده است.
(1) - Frais.
(2) - Gastos.

جشع.

[جَ شَ] (ع مص) غالب آمدن حرص. چیره شدن آز. || سخت حریص و آزمند گردیدن. || از فراق دوست بیمناک شدن. || بعد گرفتن حصهء خود را. || بر حصهء دیگری طمع ورزیدن. (منتهی الارب).

جشع.

[جَ شِ] (ع ص) حریص. آزمند. آن که در چیزها و کارها حرص ورزد. آن که بر حصه و سهم و دارائی دیگران حرص ورزد. ج، جَشِعون. (منتهی الارب) (المنجد).

جشعون.

[جَ شِ] (ع ص) جِ جَشِع. رجوع به همین لغت شود.

جشک.

(1) [جَ شَ] (هندی، اِ) یک شصتم دقیقه. شصت یکِ دقیقه. ثانیه. (تحقیق ماللهند).
(1) - Cashaka.

جشکب.

[جُ کَ] (اِخ) .... ابن جرماغون بن هلاکو. از شاهزادگان مغول بوده است : ... شهزاده جشکب از بیم خود این خبر به ارغون خان فرستاد. (تاریخ گزیده ص 587).

جشکلان.

[] (اِخ) از مزارع طبس مسناست قدیم النسق بلاسکنه. (مرآت البلدان).

جشم.

[جَ / جَ شَ] (ع اِمص) گرانی بار. سنگینی. فربهی. || (مص) به تکلف کار کردن. رنج کشیدن در کار. (منتهی الارب).

جشم.

[جَ / جَ شَ] (ع اِ) اندوه. رنج. (منتهی الارب).

جشم.

[جَ شُ] (اِ) به پارسی چاکشو گویند و اهل هری او را فحجن گویند و به سیستان نش گویند و به خوارزمی جاکج گویند و جاکجو. دانه ای است که پوست او سیاه و نرم و روشن و جرم او پهن باشد و پوست او صلب بود به عدس ماند اندکی بزرگتر باشد و آن دو گونه بود: هندی و زنجی. زنگی آن است که صفت او گفتیم و هندی را پوست درشت تر بود و بعضی ازو به سفیدی مایل باشد. کافور را به او نگاه دارند. و او را چشمزج گویند. (ترجمهء صیدنهء ابوریحان بیرونی).

جشم.

[جُ شَ] (ع اِ) شکم و سینه. || استخوانهای پهلو که سینه را شامل است. (منتهی الارب).

جشم.

[جَ شِ] (ع ص) جشیم. سنگین. فربه. چاق. ج، جُشُم. (المنجد).

جشم.

[جُ شُ] (ع ص، اِ) جِ جَشِم. فربهان. چاقان. چیزها و کسان سنگین. (منتهی الارب).

جشم.

[جُ شَ] (اِخ) از دیه های بیهق است در نیشابور خراسان. (معجم البلدان). این دیه از ربع نهم «بیهق» یعنی «ربع کاه» است. (تاریخ بیهق).

جشم.

[جُ شَ] (اِخ) نام بنده ای است حبشی که حارث بن لؤی را حضانت کرده و ازاین رو فرزندانش را بنوجشم گویند. (تاج العروس) (منتهی الارب).

جشم.

[ ] (اِخ) یکی از اعراب که با سنبلط و طوبیا همدست گردید تا با نحمیا در هنگام بنای حصارهای اورشلیم مقاومت نماید. (قاموس کتاب مقدس).

جشم.

[جُ شَ] (اِخ) ابن بکربن حبیب بن عمروبن غنیم بن تغلب، نام نیای یکی از قبیله های عرب است. (تاج العروس). از نیاکان اعراب جاهلی بوده است و کلیب و مهلهل از نسل او بوده اند. (الاعلام زرکلی).

جشم.

[جُ شَ] (اِخ) ابن ثقیف. نام قبیله ای از قبایل عرب بوده است، عثمان بن عبدالله بن ربیعه از این خاندان بود و قتل او در روز حنین واقع شد و او نیای عبدالرحمن بن ام الحکیم بود و علمداری مشرکان را بر عهده داشت. (تاج العروس).

جشم.

[جُ شَ] (اِخ) ابن خیوان بن نوف بن همدان، از قبایل عرب بوده است. (تاج العروس). || قبیله ای است از یمن. (منتهی الارب).

جشم.

[جُ شَ] (اِخ) ابن قیس بن سعدبن عجل بن لجیم بن بکربن وائل، از قبائل عرب بوده است. (تاج العروس). قبیله ای است از مضر. (منتهی الارب).

جشم.

[جُ شَ] (اِخ) ابن معاویة بن بکربن هوازن، از عدنان، از نیاکان عرب جاهلی بوده که نشیمن گاه فرزندانش در سروات (میان تهامه و نجد) بوده است و بیشتر آنان به مغرب کوچ کرده اند. (الاعلام زرکلی).

جشم.

[جُ شَ] (اِخ) (بنی...) از قبیله های عرب است که با بنی شیبان در تهامة اقامت داشت:
اعزز علی تغلب بما لقیت
اخت بنی الاکرمین من جشم.
(از عقدالفرید).

جشمک.

[جَ مَ] (معرب، اِ) معرب چشمک فارسی و نام دانه ای است سیاه که در درمان بیماری چشم بکار برند. (دزی). چشمک. تشمیزج. جشمیزج.

جشمی.

[جُ شَ] (ص نسبی) منسوب به چندین قبیلهء عرب است. رجوع به جشم شود.

جشمیزج.

[جَ زَ] (معرب، اِ) معرب چشمیزک. چشمیزک. تشمیزج. جشمک. رجوع به جشمک شود.

جشمیزک.

[جَ زَ] (معرب، اِ) معرب چشمیزک. رجوع به جشمک شود.

جشن.

[جَ شَ] (اِ) حرارت تب. (برهان قاطع) :
چو دید اندر او شهریار زمن
برافتاد از بیم بر وی جشن.سهیلی.

جشن.

[جَ] (اِ)(1) آقای ابراهیم پورداود در جلد یکم کتاب یسنا نوشته اند: لغت جشن نیز در فارسی از لغت یسن اوستائی به یادگار مانده است چون اصلاً تمام اعیاد دینی بوده مانند عید فروردگان و عید مهرگان و در این اوقات بخصوصه به ستایش و پرستش و مراسم دینی میپرداختند یا به عبارت دیگر یزشنه میکردند از این جهت روزهای متبرک را جشن خوانده اند. (یسنا ج 1 صص 25 - 24). شادی و عیش و کامرانی و مجلس نشاط و مهمانی و به معنی عید هم هست. چنان که اگر گویند جشن نوروز مراد عید نوروز باشد. (برهان قاطع). بزم. سور. مهمانی. ضیافت :
ملکا جشن مهرگان آمد
جشن شاهان و خسروان آمد.رودکی.
مهرگان آمد جشن ملک افریدونا
آن کجا گاو نکو بودش برمایونا.دقیقی.
دل از داوریها بپرداختند
بآیین یکی جشن نو ساختند.فردوسی.
که گفتی مرا چند خسپی مپای
به جشن جهاندار کیخسرو آی.فردوسی.
بزرگان و آزادگان را بخوان
به جشن و به سور و به رای و به خوان.
فردوسی.
همه تخت و تاج و همه جشن و سور
نیرزد به دیدار یک موی حور.فردوسی.
جشن سده آئین جهاندار فریدون
بر شاه جهاندار فری باد و همایون.عنصری.
شاد باشید که جشن مهرگان آمد
بانگ آوای درای کاروان آمد.منوچهری.
این جشن فرخ سده را چون طلایگان
از پیش خویشتن بفرستاد کامکار.
منوچهری.
آمد ای سید احرار شب جشن سده
شب جشن سده را حرمت بسیار بود.
منوچهری.
می خور ای سید احرار در این جشن سده
باده خوردن بلی از عادت احرار بود.
منوچهری.
شوم خود را بیندازم از آن کوه
که چون جشنی بود مرگ بانبوه.
(ویس و رامین).
امیر به نشاط و شراب این جشن و کلوخ انداز که ماه رمضان نزدیک بود بدین کوشک و بدین باغها تماشا میکرد و نشاط شراب میبود. (تاریخ بیهقی). امیر به جشن مهرگان نشست ... بسیار هدیه و نثار آوردند و شعرا را هیچ نفرمود و بر مسعود رازی خشم گرفتی و او را به هندوستان فرستاد. (تاریخ بیهقی).
نه چو تو در غم زیم ز باد خزانی
نه چو تو من مدح گوی جشن خزانم.
ناصرخسرو.
مطرب همی افغان کند که می خور
ای شاه که این جشن خسروانست.
ناصرخسرو.
همان روز که ضحاک را بگرفت و ملک بر وی راست گشت جشن سده بنهاد و مردمان که از جور و ستم ضحاک برسته بودند پسندیدند و از جهت فال نیک آن روز را جشن کردندی ... و چون آفتاب به فروردین خویش رسید آن روز آفریدون به نو جشن کرد. (نوروزنامه).
در جشن آسمان وش تو ریخته به ناز
ساقی ماهروی تو در ساغر آفتاب.انوری.
روز یکم ز سال نو، جشن سکندر دوم
خاک زجمرهء سوم کرده قضای زندگی.
خاقانی.
دربستم آن امید که بر جشن او نهند
نان پاره یی ز حضرت اعلی بسرجهاز.
اثیرالدین اخسیکتی.
سخنگو سخن سخت پاکیزه راند
که مرگ بانبوه را جشن خواند.نظامی.
از آن کم میرسد هر جان بدین جشن
که ره بس دور و جانان بس غیور است.
عطار.
شنیدم که جشنی ملوکانه ساخت
چو چنگ اندر آن بزم خلقی نواخت.
سعدی.
|| مجلس شراب. (لغت فرس اسدی).
جشن در ایران باستان: رجوع به آبریزگان و آذرجشن و اسپندارجشن و جشن برزیگران و پوردگان و فروردگان و اسپندارمذ و جشن بزرگ و جشن تیرگان و خردادگان و سده و کوسه برنشین و جشن مردگیران و مهرگان و نوگان و نوروز و نیلوفر در همین لغت نامه شود.
جشن در دستگاه خلافت اسلامی:
1 - جشنهای مذهبی و ملی: در دورهء تمدن اسلام جشنهای رسمی دو قسم بود یکی دینی مانند جشن تولد پیشوایان دین و عید فطر و عید اضحی و جشن جامه پوشانیدن کعبه و امثال آن. و دیگر جشنهای ملی مانند جشن نوروز، مهرگان، شم النسیم و فتح الخلیج (در مصر). مسلمانان مراسم اجرای جشنهای دینی را از مسیحیان آموختند و آنان نیز از بت پرستان آموخته بودند. در این ایام نیز در عیدهای اسلامی تشریفاتی انجام می یابد و البته تشریفات امروز متناسب با اوضاع کنونی و غیر از مراسم و تشریفات آن ایام میباشد. خلفای فاطمی بیش از خلفای دیگر جشن مذهبی داشتند، از آن جمله جشن تولد رسول (ص) و زهرا و علی (ع) و امام حسن (ع) و امام حسین (ع) و خلیفهء حاضر و شب اول رجب و عید قربان و عید فطر و عید نوروز و عید گشایش خلیج و غیره و برای هر یک از این روزها مراسم خاصی معمول بود که مقریزی در «خطط» شرح داده و ذکر همهء آن مراسم در اینجا مورد ندارد و از جمله تشریفات این عیدها آن که پول و خلعت و زر و زیور به زیردستان می بخشیدند. مظفرالدین فرمانروای اربل جشنهای مذهبی را با تشریفات مجللی اجرا می کرد. میگویند وی اول کسی است که جشن میلاد پیغمبر را به قسمی که اکنون معمول است برپا داشت. سلطان ابوحمو فرمانروای تلمسان نیز به جشنهای مذهبی اهمیت میداد و با تشریفات مجلل آنرا اجرا میکرد...
2 - جشن عروسی و مانند آن: جشن عروسی مسلمانان به همین ترتیب که امروز در مصر معمول است با اختلافات کم و بیش اجراء میشد و البته به تناسب ثروت و عادات و رسوم محلی فرق میکرد ولی مهم ترین جشنهای عروسی که در دورهء تمدن اسلام انجام یافت دو جشن است که اینک بطور مختصر مینویسیم: الف - جشن همسری خدیجه (پوراندخت) دختر حسن بن سهل با مأمون. این مراسم در فم الصلح واقع شد و پدر عروس در این جشن دلمه های مشک میان هاشمیان و رجال و اعیان تقسیم کرد به این قسم که فندقی از مشک ساخته و میان آن نام ملک، مزرعه، کنیز، غلام، چارپا و امثال آنرا نوشته بودند و هر کس آن دلمه را میگرفت و می گشود برگ کوچکی در آن می یافت که نام ملک یا کنیز یا هر چه بر آن نگاشته بود و هر کس آن ورقه را نزد خزانه دار حسن میبرد آن ملک و یا غلام و کنیز را تحویل میگرفت. حسن بن سهل مبالغ زیادی درهم و دینار و مقداری مشک و عنبر میان تودهء مردم پخش میکرد تا آنجا که باربران و ناویان و چارپاداران سهم بسیاری بردند. حسن مقداری جواهر گرانبها به مأمون و سرداران بزرگ پیشکش داد. بطوری که مورخان مینویسند شمارهء ناویانی که در آن عروسی خدمت میکردند سی وشش هزار بود. در یکی از روزهای جشن، هیزم تمام شد و بجای هیزم پارچه های کتان را در نفت خیسانیده زیر دیگ گذاردند. در شب عروسی بساط زربفتی گستردند و ظرف مرصعی پر از مروارید درشت آوردند و مرواریدهای درشت را روی آن بساط طلا نثار کردند و مأمون و پوراندخت را بر آن بساط دست به دست دادند. زبیده زن هارون و حمدونه خواهر مأمون کنار عروس و داماد ایستاده بودند و اعتنا به آن همه جواهر و بساط زرنگار نداشتند. مأمون که این را دید به زن پدر و خواهر خود گفت: مرا مفتخر بفرمائید و از این جواهرات که نثار ما شده بردارید. زبیده و حمدونه برای خشنودی مأمون دست دراز کرده و هر کدام یک مروارید برداشتند مرواریدها مانند ستارگان بر روی آن فرش طلا می درخشید. مأمون به یاد شعر حسن بن هانی آمده گفت: مثل این که ابن هانی این بساط را دیده بود که در شعر خود میگوید:
کأن صغری و کبری من فواقعها
حصباء در علی ارض من الذهب
(ترجمه: حبابهای کوچک و بزرگ روی جام شراب مانند مرواریدهای سفید خوش رنگ بر زمین طلائی میدرخشند).
همان شب، شمعی از عنبر روشن بود که صد رطل وزن داشت و چون مأمون از بوی عنبر و دود شمع اظهار تنفر کرد، فوری شمعهای مومی به مجلس آوردند و در تمام شب مجلس عیش و عروسی مانند روز روشن شد. هزینهء آن جشن به قرار نوشتهء مورخین معتبر به پنجاه میلیون درهم رسید و همین که مأمون برخاست ده میلیون درهم به حسن بن سهل انعام داد و فم الصلح را تیول وی کرد. حسن هم اموال زیادی میان سرداران و بزرگان پخش کرد و مدت یک سال مالیات و درآمد فارس و خوزستان به حسن واگذار گردید و در شب دوم عروسی جدهء عروس هزار مروارید که در سینی طلای مرصع بود در جلوی پای مأمون نثار کرد و مطالب دیگری هم از آن جشن گفته شده که تصدیق آن دشوار مینماید.
ب - جشن مجلل دیگر جشنی است که متوکل در محلی موسوم به برگواز به مناسبت تولد پسرش المعتز برپا ساخت از جمله تشریفات این جشن یکی آن بود که پس از صرف غذا دو بساط زربفت گستردند و مهمانان (بزرگان لشکری و کشوری) را به نشستن روی آن دو بساط دعوت کردند، سپس مجسمه هائی از مشک و عنبر بر روی میله ها گذارده برای تماشای مهمانان آوردند. آنگاه فراشان با سینی های طلای جواهرنشان پیش آمدند و در هر سینی چندین کیسه پر از درهم و دینار بود. فراشان آن پولها را میان دو بساط میریختند تا آنجا که از زمین بالا می آمد، بعد خدمتکاران بانگ برمی آوردند که به فرمان امیر مؤمنان هرکس هرقدر پول میخواهد بردارد. مردم مشت مشت درهم و دینار برمیداشتند و به نوکران خود تحویل داده و دوباره سر بساط می آمدند و پول جمع میکردند و میبردند و به محض اینکه مردم پولها را برمی داشتند فراشان جای خالی را با درهم و دینار پر میکردند. پس از پایان جشن متوکل هزار بنده آزاد کرد و به هزار نفر خلعت داد و هزار نفر از مهمانان را بر اسبهائی سوار نمود که زین و برگ آن اسبان طلا یا نقره بود.
ج - در سال 480 ه . ق. که المقتدر خلیفهء عباسی دختر سلطان ملکشاه سلجوقی را به عقد خود درآورد جشن مجللی بر پا ساخت.
3 - خلعت دادن به وزیران: خلعت دادن به وزیران و سلاطین نیز یکی از قدرت نمائیهای خلیفه بود و با مراسم و تشریفات مجللی انجام مییافت. نخستین وزیری که از خلیفه خلعت گرفت جعفر برمکی بود که در روز اول خلافت هارون خلعت فاخری پوشید و صد کیسه درهم و دینار از خلیفه دریافت داشت. هارون در آن روز مهر خلافت را برای جعفر فرستاد و رجال دولتی را امر نمود که به مبارک باد جعفر بروند. پس از هارون سایر خلفا به وزیران و مأمورین عالی رتبه خلعت میدادند. این خلعت ها بنا به مقتضیات زمان و مکان تغییر میکرد و در هر حال جامهء فاخری از طرف خلیفه برای وزیر یا امیر ارسال میشد و آن شخص خلعت را [ در ] بر می کرد.
العاضد فاطمی خلیفهء مصر همین که وزارت مصر را به صلاح الدین ایوبی واگذارد او را الملک الناصر لقب داد و خلعت هنگفتی برایش فرستاد که عبارت بود از: عمامهء سفید زربفت، جامهء حریر زربفت پرنقش ونگار، جبهء زربفت، طیلسان زربفت، گردن بند جواهر به بهای ده هزار دینار با روپوش طلا و سرپوش طلای جواهرنشان و بر سر آن دویست دانه جواهر و بر چهار پایش چهار بند جواهر بود و تارهائی از طلا بر سرش پیچیده روی آن پرچمهای سفید گذارده بودند و چندین بقچه لباس و اثاث همراه خلعت میبردند و فرمان وزارت را بر پارچهء حریر سفید نگاشته بودند. همین که عباسیان پس از انقراض فاطمیان بر مصر دست یافتند خلیفه برای والی مصر السلطان الملک الظاهر خلعتی فرستاد که وی همان موقع [ در ] بر کرد و آن خلعت جبهء سیاه و عمامهء سیاه و طوق طلا و خلخال طلا و امثال آن بود.
4 - پیشواز و پذیرائی از مهمانان رسمی بیگانه: هرگاه نمایندگانی از ممالک بیگانه به پایتختهای اسلامی می آمدند، خلفا برای نشان دادن قدرت اسلام با تشریفات مجللی از مهمانان استقبال میکردند و غالباً این مهمانان از هند و روم و ممالک فرنگ به بغداد وارد میشدند. در سال 305 ه . ق. در زمان خلافت المقتدر عباسی نمایندگانی از طرف پادشاه روم به بغداد آمدند و خلیفه نمایندگان را در کاخ معروف دارالشجره پذیرفت. کاخ مزبور را در آن روز به بهترین طرزی زینت کردند و آذین بستند [ و ] صدوشصت سوار و پیاده [ در ] دو طرف راه نمایندگان صف کشیدند. چهارهزار غلام سفید و سه هزار غلام سیاه در داخل کاخ حضور داشتند و هفت صد دربان و پرده دار نمایندگان را از درها و پرده ها گذراندند. صدها کشتی و کرجی روی دجله با پرچمها و زینتهای گوناگون نمایش میدادند و رژه میرفتند. در و دیوار شهر بغداد را بیست ودوهزار قالی و قالیچه و سی وهشت هزار پرده و پارچه های رنگارنگ پوشانیده بودند و در آن میان دوازده هزاروپانصد پردهء حریر زربفت دیده میشد. صد شیر و پلنگ را با صد شیربان و قلاده های طلا و نقره به استقبال نمایندگان بیرون آوردند. درخت کاج دارالشجره در آن روز جلوه و شکوه مخصوصی داشت. این درخت مرکب از هیجده شاخه طلا و نقره بود و روی شاخه های آن پرندگان و گنجشکهای زرین و سیمین جا داشتند و به طرز بدیعی صدا درمی آوردند. خلاصه این که نمایندگان روم در آن روز جلال و عظمتی در دارالخلافهء اسلام مشاهده کردند که شرح آن در این مختصر نمی گنجد. (تاریخ تمدن اسلام تألیف جرجی زیدان ترجمهء علی جواهرکلام ج 5 صص 210 - 216).
(1) - اوستا yasna، پهلوی jashn یا yashnکلمهء اوستائی yasnaو سانسکریت yajnaو پهلوی yazashn به معنی ستایش و پرستش است از مصدر yazاوستا و yajسانسکریت و yadپارسی باستان به معنی پرستیدن، ستودن. یشت، یسنا و ایزد نیز از همین ریشه است. (حاشیهء برهان قاطع دکتر معین).

جشن.

[جُ] (معرب، ص) معرب یا صورتی از گشن است. رجوع به گشن در همین لغت نامه شود.

جشن.

[جَ] (ع ص) ستبر. (تاج العروس).

جشن آباد.

[جَ] (اِخ) قریه ای است از قرای درهء جزمن محالات خراسان واقع در پای کوه اللهاکبر، آبش از کوه جاری، اهلش گوسفنددار و زراعتشان دیم کاری است. (مرآت البلدان). دهی است از دهستان تکاب بخش نوخندان شهرستان دره گز واقع در چارهزارگزی جنوب خاوری نوخندان و سر راه مالرو عمومی چاپشلو. جلگه و گرمسیر است و سکنهء آن 744 تن شیعه ترکی و کردی زبان است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و میوه جات و شغل اهالی زراعت و مالداری است و راه مالرو دارد. کلاته حاجی و کلاته محمدبک جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

جشن آبریزان.

[جَ نِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) جشن آبریزگان. جشن آبریزگاه. آبریزگان. رجوع به آبریزگان در همین لغت نامه شود.

جشن آبریزگان.

[جَ نِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) رجوع به آبریزگان در همین لغت نامه شود.

جشن آذر.

[جَ نِ ذَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) آذرجشن. آذرخُش. رجوع به آذرجشن و آذرخش در همین لغت نامه شود.

جشن برزیگران.

[جَ نِ بَ گَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) اسپندادجشن. اسپندارجشن. اسپندارمذجشن. جشن اسپند. جشن اسفند. جشنی است که در روز سپندارمذ (پنجم) از ماه سپندارمذ (اسفند) بر پا میکردند و به پنجمین امشاسپند از هفت امشاسپند آیین زردتشتی یعنی امشاسپند «سپنتا آرمئیتی» اختصاص داشت. در خرده اوستا تألیف آقای ابراهیم پورداود آمده است: در جشن اسپند قطعات مخصوصی در روی کاغذ نوشته به در خانه می آویزند تا سراسر سال را آن خانه از گزند مورچه و مار و غیره ایمن بماند. این جشن را جشن برزیگران نیز گویند زیرا که افسون مذکور را از برای محفوظ داشتن کشت زار از آسیب حشرات موذی مینویسند. این جشن را ابوریحان بیرونی مژدگیران یا مردگیران و در التفهیم جشن رقعه ها کژدم نامیده که درست یادآور رسم حالیهء پارسیان است در این جشن. (خرده اوستا ص 210). رجوع به اسپندارجشن و اسپندارمذ در همین لغت نامه شود.

جشن بزرگ.

[جَ نِ بُ زُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) جشنی که شکوه و جلال بسیار داشته باشد. جشنی که دستگاه و دامنه ای وسیع داشته باشد.

جشن بزرگ.

[جَ نِ بُ زُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) نوروز خاصه است و آن روز ششم فروردین ماه قدیم باشد و آن روز خرداد نام دارد. (برهان). ششم فروردین مه باشد و آنرا نوروز خاصه گویند. (آنندراج). نوروز بزرگ. نوروز خاصه. روز ششم (خرداد روز) از ماه فروردین که در آن شاهان و بزرگان جشنی بزرگ بر پا میکردند. ابوریحان بیرونی در کتاب التفهیم لاوائل صناعة التنجیم پس از ذکر روز اول فروردین نوشته است: و آنچ از پس اوست ازین پنج روز همه جشنهاست و ششم فروردین ماه نوروز بزرگ دارند، زیراک خسروان بدان پنج روز حقهای حشم و گروهان [ و بزرگان ]بگزاردندی و حاجتها روا کردندی، آنگاه بدین روز ششم خلوت کردندی خاصگان را. و اعتقاد پارسیان اندر نوروز نخستین آن است که اول روزی است از زمانه و بدو فلک آغازید گشتن را. (التفهیم ص 253).

جشن پوردگان.

[جَ نِ دَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) رجوع به پوردگان و فروردگان و فروردجان در همین لغت نامه شود.

جشن تیرگان.

[جَ نِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) رجوع به تیر و تیرگان در همین لغت نامه شود.

جشن خردادگان.

[جَ نِ خُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) رجوع به خرداد و خردادگان در همین لغت نامه شود.

جشن زفاف.

[جَ نِ زَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) جشن عروسی. جشن زناشوئی. جشن ازدواج. جشنی که برای زفاف و زناشوئی بر پا می کنند. جشنی که در شب عروسی بر پا می کنند. مجلس سور و شادمانی که برای زناشوئی ترتیب میدهند. رجوع به جشن عروسی... ذیل مادهء جشن در همین لغت نامه شود.

جشنس.

[جِ / جَ نَ] (ع اِ) معرب گشنسب است. رجوع به گشنسب در همین لغت نامه شود.

جشنس.

[جِ نِ] (اِخ) نام جد ابوبکر محمد بن احمد اصفهانی محدث. (تاج العروس).

جشن ساز.

[جَ] (اِ مرکب) نام روز اول است از سالهای ملکی. (برهان قاطع).

جشن سان.

[جَ] (اِ مرکب) روز اول سالهای ملکی. (شعوری). ظاهراً این ترکیب تحریفی است از جشن ساز.

جشنسبده.

[ ] (اِخ) فیروز جشنسبده(1)بن بهرام. پدر این فیروز از نژاد یزدجرد گناهکار بود و مادرش از نژاد کسری انوشیروان و او را به پادشاهی بنشاندند و مدت شش ماه پادشاهی کرد. (فارسنامهء ابن بلخی ص 110).
(1) - ن ل: جشنیسده.

جشنس بن دیلمی.

[ ] (اِخ) یکی از سردارانی که بنا به اشارهء پیغامبر اسلام (ص) به جنگ اسود رفت: پیغامبر در مرض موت خود وبربن یحنس را به یمن فرستاد و مسلمین را به دفع اسود از راه جنگ یا فتک غیله مأمور فرمود و فیروز دیلمی و داذویه اصطخری و حشیش (ظ: جشنس)بن دیلمی با قیس بن مکشوح سردار سپاه اسود در قتل وی متفق شدند... (طبری از حاشیهء مجمل التواریخ و القصص).

جشن سده.

[جَ نِ سَ دَ / دِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) رجوع به سده در همین لغت نامه شود.

جشنسده.

[ ] (اِخ) صورتی است از خشنسفنده نام یکی از شاهان اواخر سلسلهء ساسانی بوده است که طبری بدین گونه نقل کرده. (طبری از حاشیهء مجمل التواریخ و القصص).

جشن سرا.

[جَ سَ] (اِخ) قریه ای است از قرای ایچرود زنجان قدیم النسق ملکی خورده (کذا) مالک، هوایش ییلاق، زراعتش دیمی و آبی است. این قریه در دامنهء کوه واقع است و چند چشمه در صحرا دارد که صیفی آنها را مشروب میسازد. سکنهء آن بیست خانوار. (مرآت البلدان ج 4 ص 246).

جشنسف.

[جَ نَ] (اِخ) معرب گشنسب و نام پادشاه طبرستان است که تنسر هیربدان هیربد روزگار اردشیر بابکان نامه ای بدو نوشت و ترجمهء فارسی آن نامه اکنون در دست است. رجوع به گشنسب در همین لغت نامه شود.

جشنسفان.

[جَ نَ] (اِخ) نام پدر یکی از سرداران ساسانی بنام فروردین است که بر بحرین و عمان و یمن و یمامه فرمانروایی میکرد و این فروردین را عرب معکبر خواندند. صاحب مجمل التواریخ و القصص آرد: المعکبر نام او فروردین بن جشنسفان بود، بوادی بحرین و عمان و جانب یمامه [ ویمن ] فرمان داده بود، و کعبها[ ء ] عرب بعقوبت بیرون کردی، بدان سبب معکبر خواندندش. (مجمل التواریخ و القصص ص 180). ظاهراً این نام همان جشنسف معرب گشنسب است و « ان» در حالت اضافه بدان پیوسته است مانند اردشیر بابکان و بزرگمهر بختکان و جز آن.

جشنسی.

[جَ نِ] (ص نسبی) منسوب است به جشنس که نام جد ابومحمدبن احمدبن جشنس است. (الانساب سمعانی). رجوع به جشنس در همین لغت نامه شود.

جشن شربت خوران.

[جَ نِ شَ بَ خوَ / خُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) به اصطلاح لوطیان رفتن آن جماعت است در فصل بهار بالاتفاق به سیر باغ و بزم نشاط آراستن و از کلام علامی فهامی جشن عروسی معلوم میشود. (آنندراج) :
دلم گم شد از جشن خوش مشربش
وزین جشن شربت خوران لبش.
وحید (از آنندراج).

جشن عروسی.

[جَ نِ عَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) جشن زناشوئی. جشن شب زفاف. رجوع به جشن زفاف در همین لغت نامه شود.

جشن فروردگان.

[جَ نِ فَ وَ دَ / دِ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) رجوع به فروردگان در همین لغت نامه شود.

جشن فریدون.

[جَ نِ فَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) جشن مهرگان :
مهرگان آمد جشن ملک افریدونا
آن کجا گاو خوشش بودی برمایونا.دقیقی.
باز دگر باره مهرگان بدر آمد
جشن فریدون آبتین ببر آمد.منوچهری.

جشن کوسه برنشین.

[جَ نِ سِ بَ نِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) رجوع به کوسه برنشین در همین لغت نامه شود.

جشنگاه.

[جَ] (اِ مرکب) جای جشن. گاه جشن. جای سرور و شادمانی. جائی که در آن بزم و جشن بر پا میکنند :
از ایوان بیامد [ خسرو پرویز ] بدان جشنگاه
بیاراست پالیزبان جای شاه
یکی نغز دستان بزد [ باربد ] بر درخت
کز آن خیره شد مرد بیداربخت.فردوسی.
همه جشنگاه و هم ایوان اوی
بویرانی آن نهادند روی.فردوسی.
بپردازم از اژدها جشنگاه
چو شبگیر ما را نمایند راه.فردوسی.
چو شد مرد خرم ز دیدار شاه
وز آن نامداران و آن جشنگاه.فردوسی.
شنید این سخن شنگل از نیکخواه
چو آتش بیامد از آن جشنگاه.فردوسی.
چو هنگامهء تیر ماه آمدی
گه میوه و جشنگاه آمدی
سوی میوهء باغ بودیش [ خسرو پرویز ] روی
بدان تا بیابد ز هر میوه بوی.فردوسی.

جشن گرفتن.

[جَ گِ رِ تَ] (مص مرکب)جشن بر پا کردن. سور و شادمانی ترتیب دادن. مجلس شادی و سرور بپا کردن. برای پیش آمدن یک واقعهء ملی یا مذهبی و جز آن شادی کردن و به عیش و نوش پرداختن.

جشنگه.

[جَ گَ هْ] (اِ مرکب) جشنگاه. جای جشن. جای شادمانی و سرور :
بر این جشنگه بر ندیدیم کس
ترا بینم ای سرو آزاد بس.فردوسی.
بگویش که تو مردمی یا پری
برین جشنگه بر همی بگذری.فردوسی.
بدان روی آتش بسی دختران
یکی جشنگه ساخته بر کران.فردوسی.
به هر سو یکی جشنگه ساختند
دل از کین و نفرین بپرداختند.فردوسی.
ز قنوج شبگیر شنگل برفت
سوی جشنگه روی بنهاد تفت.فردوسی.
|| هنگام جشن. زمانی که در آن جشن و شادمانی ترتیب میدهند. رجوع به جشنگاه در همین لغت نامه شود.

جشن مردگیران.

[جَ نِ مَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) روز پنجم اسفند ماه است و بعضی گویند روز اول از پنج روز آخر اسفند ماه است و روز نوشتن رقعهء کژدم باشد و در این روز زنان بر شوهران تسلط میدارند و مطایبتها میکنند و هر مطلبی که دارند میسازند. (برهان قاطع). جشن مژدگیران. ابوریحان بیرونی در کتاب آثارالباقیه آورده است: و کان فی ما مضی هذا الشهر (اسفندارمذ) و هذا الیوم (روز پنجم) خاصة عید النساء و کان الرجال یجودون علیهن و قد بقی هذا الرسم باصفهان و الری و سائر بلدان فهله و یسمی بالفارسیة مژدگیران. (آثارالباقیه ص 229). همو در التفهیم مینویسد: مردگیران نبشتن رقعها کژدم و این از رسمهای پارسیان نیست ولیکن عامیان نو درآوردند. این روز بر کاغذها نویسند و بر در خانه آویزند تا اندرو گزند اندرنیاید و به پنجم روز است از اسفند ماه. پارسیان نبشتن رقعها کژدم را مردگیران خوانند زیرا که زنان بر شوهران اقتراحها کردندی و آرزوها خواستندی. جشن مزدگیران. (التفهیم ص 260). رجوع به مزدگیران در همین لغت نامه شود.

جشن مریم.

[جَ نِ مَ یَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از طعام و شراب مریم است که از جنبانیدن درخت حاصل میشد. (برهان قاطع) : فنادیها من تحتها الا تحزنی قد جعل ربک تحتک سریا.و هزی الیک بجذع النخلة تساقط علیک رطباً جنیا. فکلی و اشربی و قری عیناً. (قرآن 19 / 24 - 26). || جشن مریم عیدی است که نصاری معمول میدارند بنام روزی که مریم را خرما از درخت حاصل آمد. (حاشیهء وحید دستگردی بر خسرو و شیرین نظامی) :
چو مریم کرد دست از جشن کوتاه
جهان چون جشن مریم گشت بر شاه.
(خسرو و شیرین ص 272).

جشن مزدگیران.

[جَ نِ مُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) جشن مردگیران. جشن مژدگیران. رجوع به جشن مردگیران و مردگیران در همین لغت نامه شود.

جشن مژدگیران.

[جَ نِ مُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) رجوع به جشن مردگیران در همین لغت نامه شود.

جشن مهرگان.

[جَ نِ مِ رِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) رجوع به مهرگان در همین لغت نامه شود.

جشن نوگان.

[جَ نِ نَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) رجوع به نوگان در همین لغت نامه شود.

جشن نیلوفر.

[جَ نِ فَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) جشنی است که فارسیان در روز هفتم خردادماه کنند.(1) (برهان قاطع). رجوع به نیلوفر در همین لغت نامه شود.
(1) - آقای ابراهیم پورداود عقیده دارند که صاحب برهان در این مورد اشتباه کرده و روز ششم خرداد را که جشن خردادگان است و یقیناً جشن نیلوفر نیز با آن مطابق می افتاده با روز هفتم جابجا گرفته است.

جشنه.

[جُ نَ] (ع اِ) پرنده ای است سیاه رنگ که در ریگزارها لانه می گذارد. (تاج العروس) (لسان العرب). نام مرغی است. (منتهی الارب).

جشنه.

[جُ شُنْ نَ] (ع اِ) نام مرغی است. (منتهی الارب). ظاهراً صورتی دیگر از جشنه به تخفیف نون است.

جشنی.

[جِ] (اِخ) (طایفهء ....) اصل آنها از خلج قونقری است و همه چادرنشینند. ییلاق آنها در سرچاهان و پاکت قونقری و قشلاق زمستانهء آنها در جزیرهء منگ دریاچهء بختکان است و معیشت آنها از گوسفند و بز و گاو و خر است. (فارسنامهء ناصری).

جشنیان.

[جِ] (اِخ) قصبه و ضابط نشین بلوک رامجرد فارس است در چهار فرسخی شمال شیراز. (فارسنامهء ناصری). دهی است از دهستان رامجرد بخش اردکان شهرستان شیراز واقع در 87هزارگزی جنوب خاور اردکان کنار راه فرعی پل خان به کامفیروز. جلگه ای و معتدل است. سکنهء آن 261 تن شیعه است. آب آن از رود کر و محصول آنجا برنج، چغندر و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

جشنیان.

[جِ] (اِخ) دهی است از دهستان بخش بوانات و سرچهان شهرستان آباده، در دوازده هزارگزی شمال باختر سوریان و 48هزارگزی [ راه ] شوسهء شیراز به اصفهان واقع است. دامنه. سردسیر. سکنهء آن 493 تن شیعه فارسی زبانند. آب آن از قنات و رودخانه تأمین میشود. محصول آن غلات، گردو و بادام. شغل اهالی زراعت و قالی بافی است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

جشنی زار.

[جَ] (اِخ) دهی است از دهستان رودبال بخش داراب شهرستان فسا، در هفت هزارگزی باختر داراب و دوهزارگزی رودخانهء رودبال واقع است. جلگه، معتدل. سکنهء آن 261 تن شیعه و فارسی زبانند. آب آن از رود کر تأمین میشود. محصول آن برنج و چغندر است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

جشو.

[جَشْوْ] (ع مص، اِ) به معنی جشأ است. رجوع به جَشأ در همین لغت نامه شود.

جشو.

[] (اِخ) نام پدر «گَرَگَ»(1) یا «کل»(2)یکی از دانشمندان قدیم هند بوده است. جشو سمت برهمنی داشته. (از تحقیق ماللهند).
(1) - Garaga.
(2) - Kal.

جشوء.

[جُ] (ع مص) برآمدن جان از اندوه یا ترس. || شوریدن دل و آمادهء قی کردن. شدن. (اقرب الموارد). || تاریک گردیدن شب. (منتهی الارب). || بیرون آمدن مردم از شهری به شهری. (اقرب الموارد). || بر نفس خویش تنگی کردن. || احاطه کردن دریا کسی را. || آواز برآوردن گوسفندان. (منتهی الارب). || (اِ) کمان سبک. رجوع به جشأ در همین لغت نامه شود.

جشوات.

[جَ شَ] (ع اِ) جِ جشو. رجوع به جشو در همین لغت نامه شود.

جشواد.

[جَ] (اِخ) معرب گشواد است. رجوع به گشواد در همین لغت نامه شود.

جشوب.

[جَ] (ع ص) زن کوتاه بالای درشت. (منتهی الارب).

جشوبة.

[جُ بَ] (ع مص) درشت و بدمزه شدن طعام و بدخورش گردیدن. (منتهی الارب). جَشب. رجوع به همین ماده شود.

جشور.

[جُ] (ع مص) دمیدن صبح. برآمدن و روشن شدن صبح. || غائب شدن و دور ماندن مرد از اهل خود. (منتهی الارب).

جشور.

[] (اِخ) (پل...) مقاطعه ای است که در دو طرف شرقی اردن و شمالی باشان در نزدیکی کوه حرمون واقع است و دور نیست که جولان شمالی و لجاه را نیز شامل باشد و مقاطعهء مذکوره در حصهء سبط منسی بود. در زمان داود محل معتبر و مستقلی بود و اب شالوم بن داود پس از آن که دل از کار امنون پرداخت بدانجا گریخت و در حدود این مقاطعه جسری بر اردن استوار است که آن را جسر دختران یعقوب گویند. (قاموس کتاب مقدس).

جشوریان.

[] (اِخ) 1 - ساکنان جشور. 2 - اسم قبیله ای است که در میانهء بلاد عرب و فلسطین سکونت دارند. (قاموس کتاب مقدس).

جشوقان.

[جَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش کوهپایهء شهرستان اصفهان در پانزده هزارگزی خاور کوهپایه و دوهزارگزی جنوب راه شوسهء اصفهان به یزد واقع است. کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 1306 تن شیعه و فارسی زبان است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و پنبه و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی و پنبه ریسی است.راه آن ماشین رو است. دبستان و در حدود بیست باب دکان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

جشوم.

[جَ] (معرب، اِ) معرب چشوم است. رجوع به چشوم و چشام و تشمیزج و جشمیزج و جشمیزک در همین لغت نامه شود.

جشة.

[جَ / جُشْ شَ] (ع اِ) گروهی از مردم که با هم به پیش آیند. || برادران و خویشان و خدم. || آواز درشت یا غنه که در آن گرانی و گرفتگی باشد. (آنندراج) (منتهی الارب). || درشتی آواز.

جشه.

[جَ شَ] (هندی، اِ)(1) نام یکی از اجزاء زمان است در تقسیمی که هندوان از ساعتهای روز به عمل آورده اند. (تحقیق ماللهند ص 170). رجوع به جَشَک شود.
(1) - Cashaka.

جشه.

[جَشْ شَ] (اِ) پیمانهء روغن. (شرفنامهء منیری) (برهان قاطع).

جشه.

[ جَشْ شَ / جُشْ شَ] (ع اِ) جماعتی از مردم که پیش آیند. || آواز درشت با غنه که در آن گرانی و گرفتگی باشد. || (اِمص) درشتی آواز. (منتهی الارب).

جشه.

[جَشْ شَ / شِ] (اِ) آستین پیراهن و قبا و امثال آن. (برهان قاطع) :
چون جشه فشانی ای پسر در کویم
خاک قدمت چو مشک در دیده زنم.
رودکی.

جشه.

[جَ شْ شَ] (اِخ) ... بنت عبدالجباربن وائل از زنان محدث بوده و میمونه بنت حجر از او روایت کرده است. (تاج العروس).

جشیب. [جَ] (ع ص) جامهء درشت و خشن. || هر چیز درشت و خشن. || خوراک بدمزه. || آدم بدخوراک. || نان بی نان خورش. (منتهی الارب).

جشیب.

[جَ] (اِخ) (بنی ...) بطنی است از عرب. (تاج العروس).

جشیر.

[جَ] (اِ) جولاهه را گویند و به عربی حائک خوانند. (برهان قاطع). || (ع اِ) تیردان چرمین. (منتهی الارب). || جوال ستبر. || انبان. || (ص) مرد بی زن. مرد عزب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

جشیره.

[جَ رَ / رِ] (اِ) به معنی جشیر است که جولاهه و بافنده باشد. || به معنی آش آرد ماستی هم آمده است. (برهان قاطع).

جشیش.

[جَ] (ع اِ) پست گندم و جز آن و نوعی از طعام که از کبیدهء گندم، گوشت یا خرما ترتیب دهند. (منتهی الارب). بلغور خواه پخته باشد خواه خشک که به هندی دلیا گویند. (آنندراج). کبیدهء گندم. بلغور. بربور. گندم نیم کوفته. پست. سویق. جریش. دشیش. دشیشه : اگر کسی اندر حج بماندی او را اجری دادی [ قصی بن کلاب ] و بر قبائل عرب توزیع کردی و نفقه دادی و نیز از آن خویش خرما در شیر افکندی یا بشیر بیامیختی و عرب آنرا جشیش خوانند و نیز طعام بسیار بساختی و پست و خرما به یک جای بیامیختی بسیار ... (ترجمهء طبری بلعمی).

جشیش.

[جَ] (ع اِ) از اسماء مردان است. (منتهی الارب).

جشیش.

[جُ شَ] (اِخ) ابن الدیلمی شخصی بوده است که بر قتل اسود عنسی اعانت کرده. (منتهی الارب). طبری جشنس نقل کرده. رجوع به جشنس در همین لغت نامه شود.

جشیش.

[جُ شَ] (اِخ) ابن عوف بن حیوة بن لیث بن بکر از قبیلهء کنانه بوده است. (تاج العروس).

جشیش.

[جُ شَ] (اِخ) ابن مالک بن حنظلة بن مالک بن زید مناة از قبیلهء تمیم بوده است. (تاج العروس).

جشیش.

[جُ شَ] (اِخ) ابن مر. از قبیلهء مذحج بوده است. (تاج العروس).

جشیشان.

[] (اِخ) از محله های اصفهان قدیم بوده است. (مجمل التواریخ و القصص ص 524).

جشیش گندم.

[جَ شِ گَ دُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) بلغور. بربور. گندم نیم کوبیده.

جشیشة.

[جَ شَ] (ع اِ) کبیدهء گندم و مانند آن. (منتهی الارب). جشیش. رجوع به جشیش در همین لغت نامه شود. || بلغوروا. بلغوربا. آش بلغور. (مهذب الاسماء).

جشیشی.

[جُ شَ] (ص نسبی) منسوب است به جشیش که بطنی است از چند قبیله. (الانساب سمعانی).

جشیم.

[جَ] (ع ص) ستبر. درشت. (المنجد) (منتهی الارب).

جشینه.

[جَ نَ / نِ] (اِ) آنچه چرمه رنگ بود و گفته اند با «چ» هم آمده است. (شرفنامهء منیری).

جشییی.

[جُ شَیْ یی] (ص نسبی) نسبت است به جُشَیَّة که قبیلهء بنی جشیه باشد. (الانساب سمعانی).

جص.

[جَص ص / جِص ص](1) (معرب، اِ)معرب گچ است. صاحب لسان العرب مینویسد: ابن درید گوید جِص درست است و جَص گفته نمیشود و جص عربی نیست از کلام عجم است و لغت اهل حجاز در جص، قَصّ است. رجوع کنید به گچ در همین لغت نامه : و اساس از سنگ و گچ است و به آجر و جص طاق بسته اند. (تاریخ قم ص 81). || جبسین. جفصین. ژیپس(2). رجوع به جبسین در همین لغت نامه شود.
(1) - Platre.
(2) - Gypse.

جص.

[جَص ص] (ع مص) آه و ناله کردن از شدت تنگی طناب بر گردن. (المنجد).

جصاجص.

[جُ جِ] (ع اِ) مکان سفید و هموار. (ذیل اقرب الموارد).

جصاص.

[جَصْ صا] (ع ص) گچ کار. گچ گر. آن که با گچ کار میکند. گچ فروش.

جظلاء .

[جَ] (ع ص) ماده شتر کلانسال نرم دست (ناتوان). || ماده شتری که نتواند خوراک را بر یک حالت بجود. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

جع.

[جَع ع] (ع مص) گل خوردن. || پرتاپ کردن گل بسوی کسی. (تاج العروس).

جعائل.

[جَ ءِ] (ع اِ) جِ جعالة [ جَ / جِ / جُ لَ ]و جُعْل و جَعیله. رجوع به جعاله و جعل و جعیله در همین لغت نامه شود.

جعاب.

[جَعْ عا] (ع ص) جعبه ساز. سازندهء ترکش. آن که تیردان میسازد. جعبه گر. جعبه فروش. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

جعاب.

[جِ] (ع اِ) جِ جعبه. رجوع به جعبه در همین لغت نامه شود.

جعابر.

[جَ بِ] (ع ص، اِ) جِ جعبر. رجوع به جعبر در همین لغت نامه شود.

جعابة.

[جِ بَ] (ع اِمص) جعبه گری. (منتهی الارب). شغل جعاب. (اقرب الموارد).

جعابی.

[جِ] (ع ص نسبی) منسوب است به جعاب. رجوع به همین ماده شود.

جعابی.

[جِ] (اِخ) رجوع به ابن الجعابی در همین لغت نامه شود.

جعابیب.

[جَ] (ع اِ) جِ جعبوب. رجوع به همین ماده شود.

جعاجر.

[جَ جِ] (ع اِ) جِ جعجره. رجوع به همین ماده شود.

جعاد.

[جِ] (ع اِ) جِ جعد. رجوع به همین ماده شود.

جعادت.

[جَ دَ] (ع مص) پیچان گردیدن مو. مجعد گردیدن مو. مرغول گردیدن مو. (منتهی الارب) (المنجد). ضد سبط و سبوط و استرسال. رجوع به جعودت وجعد شود.

جعادرة.

[جَ دِ رَ] (اِخ) قبیله ای است از اوس از اولاد مرة بن مالک. (منتهی الارب).

جعادة.

[جَ دَ] (ع مص) جعادت. رجوع به همین ماده شود.

جعار.

[جَ] (ع اِ) یکی از نامهای کفتار است. ام جعار. ضبع. (اقرب الموارد).

جعار.

[جِ] (ع اِ) داغی که بر ران چارپایان میگذارند. (آنندراج). || ریسمانی که آب کش هنگام فرورفتن بچاه یک سر آنرا بر میخی می بندد و سر دیگر آنرا بر کمر. (منتهی الارب) (آنندراج).

جعاسیس.

[جَ] (ع ص، اِ) جِ جعسوس. رجوع به همین ماده شود.

جعاشن.

[جَ شِ] (اِخ) قبیله یی است به یمن. (منتهی الارب).

جعاشیش.

[جَ] (ع ص، اِ) جِ جعشوش. به همین ماده رجوع شود :
گفت این دم من همی بینم حرب
گفت می بینی جعاشیش عرب.(مثنوی).

جعاظ.

[جَ] (ع ص) مرد دفزک متکبر و بدخوی که وقت طعام خشم گیرد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

جعاف.

[جُ] (ع ص) سیلی که زمین را بکاود و همه چیز را ببرد. جاعف. (منتهی الارب). سیل بنیان کن. (اقرب الموارد).

جعافر.

[جَ فِ] (ع اِ) جِ جعفر. (دهار). رجوع به جعفر در همین لغت نامه شود.

جعافرة.

[جَ فِ رَ] (اِخ) قبیله ای از تازیان که جعفربن کلاب پدر آنان است. (ناظم الاطباء).

جعافره.

[جَ فِ رَ] (اِخ) حمدانی گوید: در سرزمین مصر گروهی از فرزندان جعفر صادق از اولاد حسین بن علی (ع) [ هستند ] . (صبح الاعشی ج1 ص 359).

جعال.

[جَعْ عا] (ع ص) در تداول فارسی بمعنی وضاع، وضع کننده، کسی که چیزی بدروغ از خود بسازد، جاعل و دروغزن بکار میرود.

جعال.

[جَ] (اِخ) (جعیل) ابن سراقة الغفاری (یا الضمری) یکی از صحابه و از فقراء مسلمین بود که در غزوهء احد و دیگر غزوه های پیغمبر همراه وی بود و در واقعهء قرنطیه یک چشمش کور شد و در سال ششم هجرت که پیغامبر به بنی المصطلق سفر کرد وی را بجانشینی خود در مدینه برگزید. در حق وی احادیثی نقل کرده اند. (قاموس الاعلام).

جعال.

[جُعْ عا] (ع ص، اِ) جِ جاعل. رجوع به همین ماده شود.

جعال.

[جِ] (ع اِ) مزد. || دستمال دیگ. دستمالی که دیگ را بدان گیرند. دیگ گیره. جعاله. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). آن خرقه که دیگ از دیگدان بدان فروگیرند. (مهذب الاسماء). || خنور. || آشیانه و مانند آن که مرغ بیضهء خود را بدان نگاه دارد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ج، جُعُل.

جعال.

[جِ] (اِخ) (بنو ...) نام قبیله ای است. (منتهی الارب).

جعالات.

[جِ] (ع اِ) جِ جعاله. رجوع به همین ماده شود.

جعالت.

[جَ / جُ / جِ لَ] (ع اِ) مزد. آنچه برای غازی مقرر کنند وقتی که از طرف احدی بمزد جنگ کند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مزدی که برای عامل عمل قرار دهند. (ناظم الاطباء). پای مزد. (زمخشری) (مهذب الاسماء). رجوع به حق القدم شود. || پاره. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رشوه. (ناظم الاطباء). ج، جعائل و جعالات.

جعالت.

[جِ لَ] (ع اِ) جعال. دیگ گیره. دستمالی که دیگ را بدان فرود آرند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جعالة.

[جِ / جَ / جُ لَ] (ع اِ) جعالت. رجوع به همین ماده شود. جعاله در قانون مدنی:
مادهء 561 - جعاله عبارت است از التزام شخصی به اداء اجرت معلوم در مقابل عملی اعم از این که طرف معین باشد یا غیر معین.
مادهء 562 - در جعاله ملتزم را جاعل طرف را عامل و اجرت را جعل میگویند.
مادهء 563 - در جعاله معلوم بودن اجرت من جمیع الجهات لازم نیست بنابراین اگر کسی ملتزم شود که هر کس گم شدهء او را پیدا کند حصهء مشاع معینی از آن مال او خواهد بود جعاله صحیح است.
مادهء 564 - در جعاله گذشته از عدم لزوم تعیین عامل ممکن است عمل هم مردد و کیفیات آن نامعلوم باشد.
مادهء 565 - جعاله تعهدی است جائز و مادامی که عمل به اتمام نرسیده است هر یک از طرفین میتوانند رجوع کنند ولی اگر جاعل در اثناء عمل رجوع نماید باید اجرت المثل عمل عامل را بدهد.
مادهء 566 - هرگاه در جعاله عمل دارای اجزاء متعدد بوده و هر یک از اجزاء مقصود بالاصاله جاعل بوده باشد و جعاله فسخ گردد، عامل از اجرت المسمی به نسبت عملی [ که ]کرده است مستحق خواهد بود اعم از این که فسخ از طرف جاعل باشد یا از طرف خود عامل.
مادهء 567 - عامل وقتی مستحق جعل میگردد که متعلق جعاله را تسلیم کرده یا انجام داده باشد.
مادهء 568 - اگر عاملین متعدد بشرکت هم عمل را انجام دهند هر یک به نسبت مقدار عمل خود مستحق جعل میگردد.
مادهء 569 - مالی که جعاله برای آن واقع شده است از وقتی که بدست عامل میرسد تا به جاعل رد کند در دست او امانت است.
مادهء 570 - جعاله بر عمل نامشروع و یا بر عمل غیر عقلائی باطل است. (قانون مدنی ایران فصل هفتم).
ـ حق الجعالة؛ مزد. پای مزد.

جعام.

[جُ] (ع اِ) مرضی است که شتر و غیر آن را از چریدن گیاه خشک که دیگرباره سبز شده باشد، عارض گردد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جعامس.

[جُ مِ] (ع ص) دفع کنندهء غائط. کسی که یک بار غائط کند. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

جعامیس.

[جَ] (ع اِ) جِ جعموس. بهمین ماده رجوع شود.

جعامیس.

[جَ] (ع اِ) خرمابنان. از لغات هذلی است. (منتهی الارب).

جعانس.

[جَ نِ] (ع اِ) کوکالها(1). (ناظم الاطباء). کوکالها. قلب عجانس است. (منتهی الارب).
(1) - کوکال: جُعَل و سرگین گردان.

جعاوید.

[جَ] (ع اِ) چیزی زردرنگ خشک و بسته به اندک نرمی و تری که از سوراخ پستان برآید پیش از برآمدن فله. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

جعب.

[جَ] (ع مص) برکندن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). || بیفکندن. (تاج المصادر بیهقی). افکندن. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). هوکندن. (زوزنی). || برگردانیدن. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). || فراهم آوردن. جمع کردن. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (زوزنی). || تیردان ساختن. ترکش ساختن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جعب.

[جَ] (ع اِ) تودهء پشک شتر و گوسپند. (ناظم الاطباء).

جعب.

[جُ] (ع اِ) آنچه مسترخی و فروهشته باشد از زیر ناف تا استخوان دبر. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

جعباء .

[جَ] (ع اِ) کون. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). دبر مردم. (مهذب الاسماء).

جعباء .

[جِ] (ع مص) افکندن. (ناظم الاطباء).

جعباء .

[جِ عِبْ با] (ع اِ) کون و حلقهء دبر. جعباءة. جعبی. (ناظم الاطباء).

جعباءة.

[جِ عِبْ با ءَ] (ع اِ) جعباء. کون و حلقهء دبر. (ناظم الاطباء). رجوع به جعبی شود.

جعباءة.

[جَ ءَ] (ع مص) بر زمین افکندن. (ناظم الاطباء).

جعباة.

[جِ عِبْ با] (ع اِ) کون و حلقهء دبر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به جعبی شود.

جعبر.

[جَ بَ] (ع ص، اِ) مرد کوتاه سطبر. (منتهی الارب). مردم کوتاه. (مهذب الاسماء). || قدح گندهء کم قعر درست ناتراشیده. (منتهی الارب). ج، جعابر.

جعبر.

[جَ بَ] (اِخ) نام مردی از بنی نمیر که قلعهء جعبر بسبب استیلاء وی بر آن، منسوب بدوست. (منتهی الارب). نام حاکم رقه در زمان القادر بالله. رجوع به مادهء بعد شود.

جعبر.

[جَ بَ] (اِخ) نام قلعه یی که حاکم رقه در زمان القادر بالله خلیفهء عباسی ساخت. در رسالهء ملکشاهی آمده که بعهد قادر خلیفه جعبر نامی که حاکم آن دیار (رقه) بوده بر لب فرات محاذی شهر رقه قلعه یی از سنگ خارا ساخته است ... (نزهة القلوب چ لیدن ص 104). قلعه یی است در کنار فرات بین بالس و رقه نزدیک صفین در قدیم موسوم به دوسر بود. مردی کور از بنی قشیر بنام جعبر آنجا را مالک شد پس بنام او معروف به قلعهء جعبر شد. (مراصد الاطلاع).

جعبرة.

[جَ بَ رَ] (ع ص) مؤنث جعبر. زن کوتاه حقیر و زشت. (منتهی الارب).

جعبرة.

[جَ بَ رَ] (ع مص) افکندن. (منتهی الارب).

جعبری.

[جَ بَ] (اِخ) ابراهیم از صلحای قرن 7 ه . ق. که بعضی احوال غریبه از وی منقول است و خندانیدن مردم در حال گریه و گریانیدن ایشان در حال خنده از خصایص او بود. وی بسال 687 ه . ق. در هشتادوهشت سالگی درگذشته است. (از ریحانة الادب ج 1 ص 267).

جعبری.

[جَ بَ] (اِخ) برهان الدین بن عمر بن ابراهیم بن خلیل خلیلی جعبری از افاضل علمای عامهء قرن هشتم هجری بشمار می آید که فقیه و قاری متقن و متفنن بوده و کنیه اش ابواسحاق و لقبش در بغداد تقی الدین و در دیگر جاها برهان الدین بوده و قرائتهای ده گانه را از بعضی فاضلان روزگار خود فراگرفت. در آغاز در دمشق ساکن بود و بعد به قدس خلیل رفت و چهل سال در آنجا اقامت کرد. تا در سال 732 ه . ق. در حدود هفتادودوسالگی درگذشت. وی تألیفات سودمندی داشته که از آن جمله است: تدمیث التذکیر فی التأنیث و التذکیر. و دیوان شعر و جز آن. (ریحانة الادب ج 1 ص 407).

جعبریة.

[جَ بَ ری یَ] (ع ص) زن کوتاه زشت. (منتهی الارب).

جعبس.

[جُ بُ] (ع ص) احمق و گول. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جعبلة.

[جَ بَ لَ] (ع اِمص) سرعت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جعبوب.

[جُ] (ع ص) مرد حقیر و حقیرجثهء بی خیر. (منتهی الارب). مردم کوتاه بدن. (مهذب الاسماء). ج، جعابیب.

جعبوس.

[جُ] (ع ص) جعبس. احمق. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جعبه.

[جَ بَ / بِ] (از ع، اِ) تیردان. ترکش. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). کنانه. شغا. کیش. وفضه :
گر نیست به جعبه ش در چون تیر جوابی
کس دست نگیرند ز تیر و ز نبالش.
ناصرخسرو.
از جوشن خصم جعبه گردد
تیر تو چو خارهای ماهی.
سیدحسن غزنوی.
بفکنده سپر که می نیابد
در جعبهء فکر تیر دیگر.
اثیر الدین اخسیکتی.
تیر اگر بر نشانه ای راندی
جعبه را بر نشانه بنشاندی.نظامی.
همه ساز لشکر به ترتیب جنگ
برآراست از جعبهء نیم لنگ.نظامی.
مگر تیرش از جعبهء آرش است
که از نوک او خاره با خارش است.نظامی.
تیر جعبهء حجت، جمله بینداخت.(گلستان).
گفتن که نه از وداد باشد
پیمودن باد باد باشد
تیری که نه بر هدف گراید
آن به که ز جعبه برنیاید.امیرخسرو دهلوی.
|| سبد کوچکی که گل یا میوه در آن گذارند. || سرپوش. (آنندراج) :
باشد از غنچهء گل جعبه و از گل طبقش
که صبا توشه(1) به فردوس برد بوی ترا.
تأثیر.
|| صندوقچه و تبنگو و هر چیزی که مانند صندوق کوچک باشد و در آن کاغذ و دفتر و اشیاء نفیس را نهند و در آن را ببندند. (ناظم الاطباء). مجری. محوره. صندوقچه. قوطی. حقه. درج. محفظه ای برای نگاه داشتن چیزها: جعبهء بزک. جعبهء جواهر. جعبهء گز. || نام سازی است :
جعبهء کودک خوش دلکش
راه اشکر همی سراید خوش.مسعودسعد.
چون فروراند زخمه بر جعبه
هر که بشنید گرددش سغبه.مسعودسعد.
|| لوله. || لولهء توپ. || کانال. (دزی). || بزرگترین ظرفهائی که در آن آشامیدنی ریزند. (اقرب الموارد).
- جعبهء آواز؛ در تداول عامه گرامافون را میگویند. جعبهء صوت.
- جعبهء ابزار؛ صندوقچه ای که رانندگان اتومبیل ابزارهای اتومبیل چون آچار و پیچ و جز آن را در آن می گذارند. هر جعبه ای که ابزار و آلت در آن نهند.
- جعبهء ابزار میکرسکپ؛ شامل سوزن، اسکالپل، قیچی، پنس و گاهی دارای تیغ دسته دار میباشد. (گیاه شناسی ثابتی ص 12).
- جعبهء بزک؛ جعبهء لوازم آرایش. جعبه ای که اسباب و لوازم آرایش را در آن گذارند.
- جعبهء جواهر؛ جعبه ای که جواهر و زینت آلات را در آن گذارند.
- جعبهء سنگ؛ جعبهء وزنه. رجوع بهمین ماده شود.
- جعبهء صوت؛ جعبهء آواز. رجوع بهمین ماده شود.
- جعبهء وزنه؛ جعبه ای که وزنه ها یا سنگهای ترازو را در آن میگذارند. جعبهء سنگ. رجوع به کارآموزی داروسازی ص 9 شود.
(1) - در غیاث اللغات آمده است: گرصبا تحفه ...

جعبه آینه.

[جَ بَ / بِ نِ] (اِ مرکب)اطاقکی است که یک یا چند جدار آن از شیشه است و در فروشگاهها برای نمایش کالا بکار میبرند. ویترین. قفسه. مردنگی.

جعبهء پتری.

[جَ بَ / بِ یِ پِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)(1) یکی از ظروفی است که جهت کشت باکتریها بکار میرود و آن ظرف مدوری است با لبهء کوتاه و دارای سرپوشی مانند خود که بر روی آن قرار داده میشود. (از گیاه شناسی گل گلاب ص 151 و 152) (از لاروس).
(1) - Boite de petri.

جعبهء تیر.

[جَ بَ / بِ یِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) ام تبین. ام تسعین. ام السهام. بنت جوب. (مرصع).

جعبه زن.

[جَ بَ / بِ زَ] (نف مرکب) زنندهء جعبه. نوازندهء سازی که جعبه نام دارد. رجوع به جعبه شود.

جعبه ساز.

[جَ بَ / بِ] (نف مرکب) سازندهء جعبه. آن که جعبه میسازد. آنکه شغل و کارش جعبه ساختن است.

جعبه سازی.

[جَ بَ / بِ] (حامص مرکب) شغل و کار جعبه ساز. || (اِ مرکب) محلی که در آن جعبه میسازند. دکان و کارگاه جعبه ساز.

جعبه فروش.

[جَ بَ / بِ فُ] (نف مرکب)جَعّاب. (منتهی الارب). جعبه فروشنده. فروشندهء جعبه. جعبه گر.

جعبه گر.

[جَ بَ / بِ گَ] (ص مرکب)جَعّاب. (منتهی الارب). وَفّاض. ترکش ساز. (ملخص اللغات خطیب). جعبه فروش. جعبه ساز.

جعبه گری.

[جَ بَ / بِ گَ] (حامص مرکب) ترکش سازی. (ناظم الاطباء). جعابة. (منتهی الارب). جعبه سازی. جعبه فروشی.

جعبی.

[جُ با] (ع اِ) مورچهء سرخ. ج، جُعبَیات. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جعبی.

[جَ عِبْ با] (ع اِ) جعباء. رجوع به همین ماده شود.

جعبی.

[جَ بی ی] (ع اِ) مورچهء سرخ. ج، جَعبیّات. (منتهی الارب).

جعبیات.

[جَ بی یا] (ع اِ) جَ جَعبّی. رجوع به همین ماده شود.

جعبیات.

[جُ بَ] (ع اِ) جِ جُعبی. رجوع به همین ماده شود.

جعتب.

[جُ تُ] (ع اِ) جعثب. رجوع به همین ماده شود.

جعتبة.

[جَ تَ بَ] (ع مص) جعثبه. رجوع به همین ماده شود.

جعتیاوی.

[جَ] (اِخ) یوسف جعتیاوی مارونی کشیش، راهب انطوانی. اثر بازماندهء او بنا بر بررسی و پژوهش «خوری نعمة الله باخوس» استاد بیان و خطابه در مدرسهء حکمت بیروت، «کفایة الطالب و بغیة الراغب» است. (معجم المطبوعات).

جعثب.

[جُ ثُ] (ع اِ) اسمی است که از فعل گرفته شده. (تاج العروس). صاحب تاج العروس نوشته است: ابن درید گوید این اسم با تاء دو نقطه آمده است. در منتهی الارب نیز جعتب به معنی نام مردی آمده است.

جعثبة.

[جَ ثَ بَ] (ع مص) حرص و آز. (تاج العروس). حریص و آزناک شدن. (ناظم الاطباء). در منتهی الارب جعتبه به معنی حرص و آزناکی و آزناک شدن آمده است.

جعثرة.

[جَ ثَ رَ] (ع مص) فراهم آوردن متاع را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || فراهم آوردن و گرد کردن هر چیزی.

جعثق.

[جَ ثَ] (ع اِ) اسم. (لسان العرب). || (اِخ) نام مردی است. (منتهی الارب).

جعثل.

[جَ ثَ] (ع ص) دفزک درشت خو و کلان شکم. (منتهی الارب). حدیثی از ابن عباس نقل کرده اند که: شش گروه به بهشت درنیایند، از آن جمله است جعثل. (منتهی الارب). گفته اند که این لغت مقلوب جثعل است و جثعل مرد کلان شکم را گویند. خطابی گوید که این لغت عثجل است به معنی کلان شکم. (منتهی الارب).

جعثل.

[جُ ثُ] (اِخ) ابن هاعان بن سعید الرعینی قتبانی مصری [ یکی از محدثان تابعی است که ] بکربن سوادة از او و او از ابی تمیم الجیشانی روایت حدیث کرده است. ابن یونس گوید: وی یکی از فقیهان و قاریان بود که عمر بن عبدالعزیز بدو دستور داد از مصر به مغرب برود و قرائت را به مردم آنجا بیاموزد. همچنین سمت قضاوت هشام بن عبدالملک را در افریقیه عهده دار بود. وی در حدود سال 115 ه . ق. درگذشت. (حسن المحاضره فی اخبار مصر و القاهره).

جعثم.

[جِ ثِ] (ع اِ) بیخ گیاه صلیان. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جعثمة.

[جُ ثُ مَ] (اِخ) قبیله ای است از هذیل یا از ازدالسراة. (تاج العروس) (منتهی الارب). قبیله ای از تازیان. (ناظم الاطباء).

جعثمیات.

[جُ ثُ می یا] (ع اِ) کمانهای منسوب به قبیلهء جعثم. (تاج العروس) :
کان ارتجاز الجعثمیات وسطهم
نوائح یشفعن البکا بالازامل.ابوذؤیب.
صاحب تاج العروس نوشته است که این واژه بنا بر روایت دیگر خثعمیات است.

جعثن.

[جِ ثِ] (ع اِ) جعثم. بیخ گیاه صلیان. (تاج العروس) (منتهی الارب). || گفته اند که ریشه و بیخ همهء گیاهان است. (تاج العروس).

جعثن.

[جِ ثِ] (اِخ) جوهری گوید: نام خواهر فرزدق شاعر است. (تاج العروس). نام خواهر فرزدق. (منتهی الارب) (عیون الاخبار) :
أ جعثن قد لاقیت عمران شارباً
علی الحبة الخضراء ألباف ایل.
جریر (از عیون الاخبار).

جعثنة.

[جِ ثِ نَ] (اِخ) نام زنی [ است ]. (منتهی الارب).

جعثوم.

[جُ] (ع اِ) نرهء سطبر. (آنندراج) (منتهی الارب). آلت تناسل مرد که ضخیم و سطبر باشد. (تاج العروس).

جعجاع.

[جَ] (ع اِ) زمین. (تاج العروس). || جای تنگ و درشت و خشن. (تاج العروس) (المنجد) (مهذب الاسماء). || جای حرب. رزمگاه. (تاج العروس) (المنجد). || نر سخت بانگ. گشن بلندآواز. (تاج العروس). || جای بد خفتن شتران که مردم در آنجا قرار نگیرند. (منتهی الارب). || زندان. (تاج العروس) (لسان العرب).

جعجرة.

[جُ جُرْ رَ] (ع اِ) نوعی از طعام است و آن چنان باشد که از خمیر آرد پیکرها ساخته، پزند و در قوام شکر اندازند. ج، جعاجر. (منتهی الارب).

جعجع.

[جَ جَ] (ع ص) زمین هموار. || جای تنگ و درشت. (منتهی الارب).

جعجعة.

[جَ جَ عَ] (ع اِ) بانگ آسیا. صدای آسیا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (المنجد) (تاج العروس).
-امثال: اَسْمَعُ جَعْجَعَةً و لا اری طِحْناً؛ در حق بددلی گویند که بیم کند و بجنگ نپیوندد و نیز در حق بخیلی که وعده کند و ایفای آن ننماید. (تاج العروس) (المنجد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).
|| آواز شتر کشتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || آواز شتران نر وقتی که فراهم آیند. (المنجد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || (مص) بی آرام نشستن. (تاج العروس) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || خفتن شتر. || خوابانیدن شتر را. || حبس کردن کسی را. || تنگ گرفتن بر کسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || تنگ گرفتن بر بدهکار به مطالبه. (تاج العروس) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جعد.

[جَ] (ع اِ) موی مرغول. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). پشک. بشک. مرغول. پیچیده. درهم پیچیده. زره. شکن. شکنج. مجعد. موی پیچیده. موی شکسته. موی مجعد. وژگال، مقابل خوار و فرخال. موی کوتاه، مقابل سبط و مسترسل :
سر زلف و جعدش چو مشکین زره
فکنده ست گوئی گره بر گره.فردوسی.
چو بنمود شب جعد زلف سیاه
از اندیشه خمیده شد پشت ماه.فردوسی.
حلقهء جعدش پر تاب و گره
حلقهء زلفش از آن تافته تر.فرخی.
ز بهر آن که به جعد و به زلف او مانم
به حیله تن را گه جیم کردمی گه دال.
فرخی.
گفتم که مشک نابست آن جعد زلف تو
گفتا به بوی و رنگ عزیز است مشک ناب.
عنصری.
همچو آواز کمان آوای گرگان اندرو
همچو جعد زنگیان شاخ گیاهان پرشکن.
منوچهری.
همچنین دایم نخواهد ماند بر گشت زمان
روی خوبت ششتری و موی جعدت مرغزی.
ناصرخسرو.
نشود رسته بر آن کس که ربوده ست دلش
زلف چون نون و قد چون الف و جعد چو میم.
ناصرخسرو.
مردی بوده است [ جمشید ] قوی، کشیده ریش و نیکوروی و جعدموی. (فارسنامهء ابن البلخی ص 127).
شب چو جعد زنگیان کوته شده
وز عذار آسمان برخاسته.خاقانی.
بیا که عاشق آن روی و موی جعد توایم
ثناسرای و دعاگوی فال سعد توایم.
؟ (از سندبادنامه).
آنگه که جعد زلف پریشان برافکند
صد دل به زیر طرهء طرار بنگرید.
سعدی (بدایع).
به بوی نافه ای کاخر صبا زان طره بگشاید
ز تاب جعد مشکینش چه خون افتاد در دلها.
حافظ.
|| زلف. گیسو. (آنندراج) مو. موی :
جعدی سیاه دارد کز گشنی
پنهان شود بدو در سرخاره.رودکی.
سلسله جعدی بنفشه عارضی
کش فریدون افدر و پرویز جد.
ابوشعیب هروی.
غلامان فرستمت با خواسته
نگاران با جعد آراسته.فردوسی.
همه غالیه جعد مشکین کمند
پرستنده با مادر از بن بکند.فردوسی.
سر و جعد آن پهلوان جهان
چو سیمین زره بر گل ارغوان.فردوسی.
یکی چون عاشق بیدل، دوم چون جعد معشوقه
سیم چون مژهء مجنون، چهارم چون لب لیلی.
منوچهری.
عروس بهاری کنون از بنفشه
گشن جعد و از لاله رخسار دارد.
ناصرخسرو.
عنقا برکرد سر، گفت کزین طایفه
دست یکی در حناست جعد یکی در خضاب.
خاقانی.
آویختی آفتاب بر دوش
از سلسله های جعد پرخم.خاقانی.
گهی مرغول جعدش باز کردی
ز شب بر ماه مشک انداز کردی.نظامی.
چون گهر عقد فلک دانه کرد
جعد شب از گرد عدم شانه کرد.نظامی.
شقایق سنگ را بتخانه کرده
صبا جعد چمن را شانه کرده.نظامی.
مرا همچنین جعد شبرنگ بود
قبا در بر از نازکی تنگ بود.
سعدی (بوستان).
غلام باد صباحم غلام باد صبا
که با کلاله و جعدت همی کند بازی.
سعدی (طیبات).
غیر آن جعد نگار مقبلم
گر دوصد زنجیر آری بگسلم.(مثنوی).
طرهء مشکین و جعد عنبرینش هرزمان
سینه و رخسار من در مشک و در عنبر گرفت.
؟
|| مرد پیچان موی. || مرد کوتاه گرداندام. || مرد سخی. مرد بخشنده. (منتهی الارب). مردم جوانمرد. (مهذب الاسماء). || مرد بخیل. (منتهی الارب). از اضداد است. || شتر بسیارپشم. (مهذب الاسماء) (منتهی الارب). || موی رنگین. (مهذب الاسماء). || ریشه های علم. ریشه هائی که از درفش آویزان است. جعد منجوق :
درفشی پس اوست پیکر چو ماه
تنش لعل و جعدش چو مشک سیاه.
فردوسی.
به هر سو دیلمی گردن به عیوق
فروهشته کله چون جعد منجوق.نظامی.
- بعیر جعد؛ شتر بسیارپشم. (منتهی الارب).
- بعیر جعداللغام؛ شتری که کفک دهان وی توبرتو باشد. (منتهی الارب).
- تراب جعد؛ خاک نرم و نمناک. (منتهی الارب).
- جعدالاصابع؛ مرد کوتاه انگشتان. (منتهی الارب).
- جعد انگشت؛ کنایه از بخل و خست باشد. (برهان قاطع).
- جعد بافته؛ گیسوی بافته. موی تافته. ضفیره. (دهار).
- جعد پرخم؛ به اصطلاح اهل موسیقی کنایه از مبالغه در تحریرات دل آویز. (آنندراج).
- جعد زخمه؛ کنایه از جعد مکلف و چار شاخ :
چه خوش حیات چه ناخوش چو آخرست زوال
چه جعد زخمه چه ساده چو خارجست نوا.
خاقانی.
- جعد ساده؛ کنایه از جعد غیر مکلف و جمع شده.
- || به اصطلاح اهل موسیقی عبارت از ساده خوانی است. (آنندراج).
- جعد شتر؛ کنایه از بسیاری پشم است در بدن مردم. (برهان قاطع).
- جعد شمشاد؛ طرهء شمشاد :
بی سرو قد تو جعد شمشاد
بر جبهت بوستان مبینام.خاقانی.
- جعدالقفا؛ بدحسب. (منتهی الارب).
- جعد قلم؛ کنایه از سیاهی و مرکبی است که در شکاف و چاک و پشت قلم باشد. (برهان قاطع).
- || کنایه از سخنان خوب و لطیف است. (برهان قاطع).
- جعد موی؛ پشک. (زمخشری).
- || خط منحنی مقوس. (برهان قاطع).
- جعد گره گیر؛ مویی را گویند که هر تارش برهم نشسته و بخودپیچیده باشد. (برهان قاطع) :
غمزه زبان تیزتر از خارها
جعد گره گیرتر از کارها.نظامی.
- جعدالیدین؛ مرد بخیل. (منتهی الارب).
- حیس جعد؛ حیس سطبر و بسته و آن نوعی از طعام است که از خرما و روغن و ماست ترتیب دهند. (منتهی الارب).
- خد جعد؛ رخسار کوتاه و ناکشیده. (منتهی الارب).
- زبد جعد؛ کفک توبرتو. (منتهی الارب).
- وجه جعد؛ روی گرد کم نمک. (منتهی الارب).

جعد.

[جِ] (ع مص) جعادت. جعودت. مرغولی. پیچیده و درهم بودن موی. شکنج داشتن موی. مجعد بودن موی. رجوع به جعادت و جعد و جعودت شود.

جعد.

[جَ] (اِخ) ابن درهم، از سران مغانیه (مانویان) و معلم و مربی مروان بن محمد و فرزندان او بود و مروان را به آیین مانی درآورد. مروان را ازآن رو جعدی نامیدند که شاگرد ابن جعدبن درهم بوده است. جعد به فرمان هشام بن عبدالملک و به دست خالدبن عبدالله قسری زندانی گردید و حبس او دیر زمانی طول کشید تا آن که خویشانش قضیه به هشام رفع کردند و از ضعف خود و طول حبس جعد نالیدند. هشام گفت: مگر او هنوز زنده است؟ و نامه به خالد نوشت که درزمان جعد را به قتل رساند. خالدبن عبدالله جعد را در روز گوسفندکشان بجای قربانی بکشت و پیش از کشتن امر هشام را دربارهء قتل جعد به مردم بگفت چه خود خالد نیز بزندقه (یعنی پیروی مذهب مانی) متهم و مادرش نصرانی بود. (الفهرست ابن الندیم). جعدبن درهم عقیدهء معتزله را که میگفتند قرآن مخلوق است در زمان هشام بن عبدالملک آشکار ساخت و هشام او را به خالد قسری امیر عراق سپرد تا او را بکشد. خالد وی را حبس کرد و نکشت. هشام او را سرزنش و مجبور به کشتن جعد کرد. (ابن اثیر از غزالی نامه). جعدبن درهم مولای سویدبن غفلة و از سران معتزله بود و عقاید خود را دربارهء خلق قرآن و جبر و اختیار و جز آن در روزگار هشام آشکار کرد و از سخنان اوست: «اگر فرزند از همخوابگی مرد و زن بوجود می آید پس من آفریدگار فرزند خود و مدبر و فاعل کار آفرینش وی هستم و فاعلی جز من در کار نیست و این که میگویند خداوند او را خلق کرده، مجازی است نه حقیقی». و نیز از گفته های اوست که: «اگر نظر موجب معرفت است پس این معرفت فعلی است که فاعل ندارد». (کتاب التاج جاحظ ص 107).

جعد.

[جَ] (اِخ) ابن عثمان. تابعی است. رجوع به ابوعثمان در همین لغت نامه شود.

جعد.

[جَ] (اِخ) ابن قیس النمری. از تیم اللات بود و عبیداللهبن زیادبن ظبیان از خاندان اویند. رجوع به عقد الفرید ج 3 ص 311 و البیان و التبیین جزء دوم ص 200 شود.

جعد.

[جَ] (اِخ) ابن مهج. مکنی به ابامسهر و مشهور بروایت داستانها دربارهء زنان بود. رجوع به عقد الفرید ج 8 ص 158، 159، 160، 163 شود.

جعد.

[جَ] (اِخ) تبریزی شیخ امام. معاصر فقیه زاهد بود. به مقبرهء کحیل مدفونست. (تاریخ گزیده ص 788).

جعدان.

[جَ] (اِخ) از نواحی اربعهء اصفهانست. (مرآت البلدان).

جعدب.

[جُ دُ] (اِخ) نام مردی است. (تاج العروس) (منتهی الارب).

جعدبة.

[جُ دُ بَ] (ع اِ) حباب آب که از آب باران درست می شود. (تاج العروس). غوزهء آب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). رجوع به غوزه در همین لغت نامه شود. || خانهء عنکبوت. (تاج العروس) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || فله یی که بر لبهای بزغاله باشد وقت ولادت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

جعدبة.

[جُ دُ بَ] (اِخ) نام مردی است مدنی. (منتهی الارب).

جعدر.

[جَ دَ] (ع ص) کوتاه بالا. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

جعدسا.

[جَ] (اِ مرکب) چیزی که بدان جعد بشویند مثل گل سرشوی. (آنندراج) :
ز گل در خون سرشته جعدسایش
دل مژگان گزیده سنگ پایش.زلالی.

جعد شدن.

[جَ شُ دَ] (مص مرکب)تجعد. (تاج المصادر بیهقی). مجعد گردیدن موی. دارای چین و شکنج شدن موی.
- جعد شدن موی؛ تجعد. مجعد گردیدن موی.

جعد شیبانی.

[جَ دِ شَ] (اِخ) ابوبکر محمد بن عثمان بن مسیح ادیب نحوی و لغوی معاصر و همنشین ابن کیسان بوده و مذهب کوفیان و بصریان را در نحو و لغت بهم می آمیخته است. کتابهای او عبارت است از: القراآت، معانی القرآن، المقصور و المدود، الهجاء، المذکر و المؤنث، مختصر النحو، العروض، خلق الانسان، الفرق، الالفات، الناسخ و المنسوخ و غریب الحدیث. (الفهرست ابن الندیم) (ریحانة الادب). رجوع به ابوبکر و محمد بن عثمان شود.

جعد کردن.

[جَ کَ دَ] (مص مرکب)ترجیل. فروکردن موی. (تاج المصادر بیهقی). ترجیل. تقصیب. (آنندراج) (ناظم الاطباء). پیچان کردن موی. مرغول و مجعد گردانیدن موی. چین و شکن دادن موی را. جعد کردن موی: ترجیل؛ مجعد کردن موی. شکنج و تاب دادن به موی. تجعید؛ اندر داروهایی که موی را جعد کند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

جعد گردانیدن.

[جَ گَ دَ] (مص مرکب)جعد کردن. جعد کردن موی. ترجیل. تقصیب. رجوع به جعد کردن شود.

جعدگشای.

[جَ گُ] (نف مرکب)جعدگشاینده. بازکنندهء جعد. آن که جعد و گیسوی خود را بازکند و فرونهد :
بر گرد نعش آن مه لشکر، بنات نعش
صدره شکاف و جعدگشای اندرآمده.
خاقانی.

جعدل.

[جَ دَ] (ع ص) سخت و شدید. (تاج العروس). نیک سخت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

جعدموی.

[جَ] (ص مرکب) دارای موی مجعد و مرغول. آن که مویش چین و شکنج دارد :
همه ماهروی و همه جعدموی
همه چرب گوی و همه مشک بوی.
فردوسی.
تا بت کشمیر بود جعدموی
تا زن بدمهر بود جنگجویمنوچهری.
ازین جعدموئی، سمن بوئی، ماه روئی. (سندبادنامه ص 235).

جعدمویان.

[جَ] (اِ مرکب) جِ جعدموی. دارندگان موی مجعد. آنان که موی مرغول و پرچین وشکن دارند :
جعدمویانت جعد کنده همی
ببریده برون تو پستان.رودکی.
صد از جعدمویان زرین کمر
صد اسب گرانمایه با ساز زر.فردوسی.

جعده.

[جَ دَ] (از ع، اِ) مؤنث جعد است. برهء ماده. || ناقهء قوی گرداندام. || گیاهی است خوش بوی که بر کنار رودها روید. (منتهی الارب). گیاهی است کمتر از نیم ذرع و برگش مفروش و یک روی بالا مزغب و روی دیگر را اطراف محیط به خارهای ریزه و اطراف شاخه های او مثل قبه و بر آن خیوط شبیه به موی سفید و گلش سفید مایل به زردی و با عطریه و این نوع جبلی است و جعدهء صغیر نامند و بستانی را جعدهء کبیر گویند و برگ او بزرگتر و کم بوتر است و مستعمل او جبلی است و بعد از هشت ماه قوتش کم میشود و در آخر دوم گرم و خشک و مفتح و با قوهء تریاقیه و در بول و حیض ملطف و طبیخ او جهت گزیدن هوام و یرقان سیاه و استسقاء و تبهای بلغمی و سوداوی و رفع کرم معده و حب القرع و تحلیل ریاح و عسر بول و مفاصل و حصاة و تنقیهء رحم و رفع نسیان و با سرکه جهت سپرز و ضماد او جهت تنقیهء قروح مزمنه و التیام آن نافع و مضر معده و سر و مصدع و مصلحش حماما و قدر شربتش تا سه درهم و از طبیخش تا بیست مثقال و بدلش پودنهء کوهی و در تحلیل ریاح شیح و در اخراج کرم پوست بیخ انار و سلیخه است. (تحفهء حکیم مؤمن). داروئی دافع کرم و حب القرع که کسیر گونه و کیسو نیز گویند. (ناظم الاطباء). حب الصنوبر. (بحرالجواهر). دوایی است که آن را از جانب شام آورند و به یونان فولیون(1)خوانند. کرمهای دراز و حب القرع را نافع است. (برهان). || کرسب (؟). (مهذب الاسماء). بعضی آن را قولیون (کذا) خوانند و آن نوعی است از سلق. (نزهة القلوب).
- جعدهء صغیر؛ جعدهء کوهی است. این نوع را مسک الجن نیز نامند. (تحفهء حکیم مؤمن).
- جعدهء قنا؛ به لغت دمشق پرسیاوشان است. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به پرسیاوشان در همین لغت نامه شود.
- جعدهء کبیر؛ جعدهء بستانی است. (تحفهء حکیم مؤمن).
(1) - Polium.

جعدة.

[جَ دَ] (اِخ) ابن عبدالعزی از بطنی از بطون خزاعة است. (از عقد الفرید ج 3 ص 333).

جعدة.

[جَ دَ] (اِخ) ابن کعب بن ربیعه. از بنی عامربن صعصعه، از عدنان جدی جاهلی است و نسبت بدو جعدی است. نابغهء جعدی از فرزندان وی بشمارست. (الاعلام زرکلی).

جعدة.

[جَ دَ] (اِخ) ابن هبیرة بن ابی وهب القرشی المخزومی داماد علی بن ابی طالب (ع) و شوهر دختر وی ام الحسن است. وی در سال 37 ه . ق. از جانب علی (ع) به ولایت نیشابور فرستاده شد اما مردم آنجا او را نپذیرفتند و ناچار شد بازگردد ... او در جنگ صفین شرکت داشت و در یکی از روزها عتبة بن ابی سفیان را شکست داد. (حبیب السیر چ تهران ص 184 و چ خیام ج 1 ص 547). رجوع به مجمل التواریخ و القصص ص 293 شود.

جعدة.

[جَ دَ] (اِخ) بنت الشعث بن قیس، زوجهء حضرت امام حسن مجتبی (ع) بود. معاویة بن ابی سفیان وی را تطمیع کرد که اگر به حضرت حسن زهر بنوشاند صدهزار درهم بدو خواهد داد و او را به حبالهء نکاح پسرش یزید درخواهد آورد. وی حضرت حسن را زهر داد و کشت اما معاویه به عهد خود وفا نکرد و به روایتی مال وعده داده شده را بدو داد اما او را به نکاح یزید درنیاورد. (از منتهی الاَمال حاج شیخ عباس قمی ج 1 ص 168).

جعدة.

[جَ دَ] (اِخ) (بنو...) قبیله یی است از اولاد جعدة بن کعب ربیعه. از آن قبیله است نابغهء جعدی. (منتهی الارب).

جعدهء قنا.

[جَ دَ یِ قَ] (اِ مرکب)پرسیاوشان. رجوع به جعدة و رجوع به پرسیاوشان شود.

جعدهء کبیر.

[جَ دَ یِ کَ] (اِ مرکب) جعدهء بستانی. رجوع به جعدة شود.

جعدی.

[جَ] (حامص) تجعد. مجعد بودن. پیچیدگی و چین و شکنج در موی. گره در گره بودن موی. مرغولی: اندر باطل کردن جعدی موی. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

جعدی.

[جَ] (ص نسبی) نسبت است به جعدة بن هبیرة. (لباب الانساب ج 1 ص 239).

جعدی.

[جَ] (اِخ) ابن الندیم کتاب الوقف و الابتداء فی القرآن را به وی نسبت داده است. (الفهرست ص 54).

جعدی.

[جَ] (اِخ) لقب مروان بن محمد خلیفهء اموی است. لقب دیگر وی حمار است: وی را جعدی به این جهت گفتند که پیرو طریقهء جعدبن درهم بود. (ابن الاثیر از غزالی نامه).

جعدی.

[جَ] (اِخ) (نابغهء ...) قیس بن کعب بن عبدالله بن عامربن ربیعة بن جعدة بن کعب بن ربیعة بن عامربن صعصعه مکنی به ابولیلی. رجوع به ابولیلی و نیز رجوع به نابغهء جعدی در همین لغت نامه شود.

جعذری.

[جَ ذَ] (ع ص) بسیارخوار. (منتهی الارب). اکول. لتنبر. لتنبار. شکم خواره. شکم پرست. پرخور.

جعر.

[جَ] (ع اِ) پلیدی خشک چسبیده بر کون. || پیخال مرغ شکاری. (منتهی الارب). || باد شکم یا غایط درندگان. (اقرب الموارد). ج، جُعور.

جعر.

[جَ] (ع مص) پیخال انداختن. (آنندراج). سرگین اوگندن سگ. (زوزنی). سرگین افکندن خداوند مخلب از سباع. (تاج المصادر بیهقی). || صورت عامیانه یی است از جأر. (دزی). رجوع به جأر در همین لغت نامه شود.

جعراء .

[جَ] (ع اِ) کون. (منتهی الارب). مقعد. نشستنگاه آدمی و دیگر حیوانات. || گروه مردم. (منتهی الارب).

جعراء .

[جَ] (اِخ) لقب قبیلهء بنی عنبربن عمروبن تمیم است. (منتهی الارب).

جعران.

[جَ / جُ / جِ] (ع اِ) جعر. (منتهی الارب). سرگین هر درندهء چنگال داری است. (معجم البلدان). پیخال مرغ شکاری. (منتهی الارب).
- ابوجعران؛ سرگین گردان. رجوع به ابوجعران شود.
- ام جعران؛ مرغ مردارخوار. رجوع به ام جعران شود.

جعران.

[جَ] (اِخ) نام جائی است. (معجم البلدان).

جعرانه.

[جِ نَ / جِ عِرْ را نَ] (اِخ) آبی است میان مکه و طائف به مکه نزدیکتر، که پیامبر (ص) هنگام بازگشت از غزوه های حنین و احرم، غنیمتهای هوازن را بدانجا تقسیم کرد و هم آنجا مسجدی بساخت و در آن مکان چاههایی نزدیک به هم هست. (معجم البلدان). ناصرخسرو در سفرنامه آرد: به چهار فرسنگی مکه از جانب شمال جایی است آنرا جعرانه گویند. مصطفی (ص) آنجا بوده است با لشکری، شانزدهم ذی القعده از آنجا احرام گرفته است و به مکه آمده و عمره کرده و آنجا دو چاهست: یکی را بئرالرسول گویند و یکی را بئرعلی بن ابی طالب صلوة الله علیهما. و هر دو چاه را آب تمام خوش باشد و میان هر دو چاه ده گز باشد و آن سنت بر جا دارند و بدان موسم آن عمره بکنند و نزدیک آن چاه کوه پاره یی است که بدان موضع گوها در سنگ افتاده است همچو کاسه ها، گویند پیغمبر (ص) بدست خود در آن گوها آرد سرشته است. خلق که آنجا روند در آن گوها آرد سرشند با آب آن چاهها و همانجا درختان بسیار است، هیزم بکنند و نان پزند و تبرک را به ولایتها برند و همانجا کوه پاره یی بلند است که گویند بلال حبشی بر آنجا بانگ نماز گفته است مردم بر آنجا روند و بانگ نماز گویند و در آن وقت که من آنجا رفتم غلبه یی بود که زیادت از هزار شتر عماری در آنجا بود، تا به دیگر چه رسد... (سفرنامهء ناصرخسرو چ تهران 1335 ص101).

جعرور.

[جُ] (ع اِ) خرمای خشک ریزه. || جانوری است کوچک. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

جعروران.

[جُ] (اِخ) نام دو قطعه زمین سدر کاشته است یکی متعلق به بنی نهشل و دیگری متعلق به بنی عبدالله بن دارم که هر دو از یک باران سیراب میشوند. (اقرب الموارد).

جعرورة.

[جُ رَ] (ع اِ) واحد جعرور به معنی نوعی از خرما. یکی خرما. (ذیل اقرب الموارد).

جعرة.

[جُ رَ] (ع اِ) نشانی که بر کمر مرد آبکش ماند از رسنی که بر کمر بندد و به چاه فرورود. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || نشان پیخال خشک. || جو بزرگ دانهء سپید. (منتهی الارب).

جعری.

[جِ عِرْ ر] (ع اِ) کون. دبر. (منتهی الارب). جعراء. || کلمهء ذم است که لئیم و ناکس را بدان دشنام دهند. || نام یکی از بازیهای کودکان عرب است و آن چنان باشد که دو کودک، کودکی را بر دستهای خود برداشته ببرند. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

جعز.

[جَ عَ] (ع مص) آب به گلو جستن. (منتهی الارب) (آنندراج). || شکل عامیانهء عجز است. (دزی).

جعس.

[جَ] (ع مص) ریدن سگ و جز آن. (زوزنی). تجعس. (منتهی الارب).

جعس.

[جَ] (ع اِ) سرگین و پلیدی مردم و این لغت از لغات مولد است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). حدث مردم و جز او. (مهذب الاسماء). عرب جُعموس گوید. (اقرب الموارد). || جایی که سرگین و پلیدی در آن باشد. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). ج، اجعاس و جعوس.

جعسوس.

[جُ] (ع ص) مرد کوتاه زشت روی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). ج، جعاسیس. و نیز رجوع به جعشوش شود. || فرومایه. (مهذب الاسماء) (لسان العرب). || (اِ) نخل. از لغات هذلی است. (اقرب الموارد).

جعش.

[جَ] (ع اِ) ریشهء گیاه. || ریشهء گیاه صلیان. (اقرب الموارد). رجوع به صلیان در همین لغت نامه شود.

جعشب.

[جَ / جُ شَ] (ع ص) دراز سطبر. (منتهی الارب) (آنندراج). درازبالای درشت اندام. (اقرب الموارد).

جعشم.

[جَ شَ] (ع اِ) میانه. میان. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

جعشم.

[جَ / جُ شَ] (ع ص) مرد کوتاه سطبر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). کوتاه بدن. (مهذب الاسماء). || مرد دراز فربه. از لغات اضداد است. (منتهی الارب). جعشوش.

جعشم.

[جَ شَ] (اِخ) ابن خلیبة بن جعشم صدفی صحابی بود و غزوهء حدیبیه و فتح مصر را دید و در این خبر اختلافست. بلاذری از ابن الکلبی نقل کرده که جعاشمه تیره یی بوده اند از حضرموت. (تاج العروس) (منتهی الارب).

جعشم.

[جَ شَ] (اِخ) سراقة بن مالک مکنی به ابوسفیان المدلجی. صحابی بود و پس از طائف اسلام آورد. (تاج العروس).

جعشوش.

[جُ] (ع ص) مرد دراز. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). مرد خرد و باریک. (مهذب الاسماء). || مرد کوتاه. جعشم. از لغات اضداد است. (منتهی الارب). || پست و فرومایه. (اقرب الموارد). || زشت روی حقیرجثه. (منتهی الارب). ج، جعاشیش. و نیز رجوع به جعسوس شود.

جعص.

[] (ع مص) به معنی اضطجاع است. (دزی ج1 ص198). و اضطجاع معنی به پهلو خفتن دارد. (منتهی الارب).

جعظ.

[جَ] (ع ص) مرد دفزک متکبر بدخوی که وقت طعام خشم گیرد. (منتهی الارب). مردم بدخوی. (مهذب الاسماء).

جعظ.

[جَ] (ع مص) راندن و بازداشتن. (منتهی الارب).

جعظار.

[جِ] (ع ص) کوتاه درشت لاف زن. (منتهی الارب). جعظارة.

جعظارة.

[جِ رَ] (ع ص) کوتاه سطبر لاف زن کم عقل (منتهی الارب). جعظار. جعظری. مرد کوتاه. (مهذب الاسماء).

جعظان.

[جِ] (ع ص) کوتاه. جعظانة. (منتهی الارب).

جعظانة.

[جِ نَ] (ع ص) کوتاه. (منتهی الارب). جعظان.

جعظر.

[جَ ظَ] (ع ص) کلان سرین که در وقت رفتن سرین بجنباند. (منتهی الارب).

جعظرة.

[جَ ظَ رَ] (ع مص) گریختن. کالیدن. پشت دادن. || آهسته روی. (منتهی الارب). به درنگ رفتن. نرم رفتن.

جعظری.

[جَ ظَ] (ع ص) مردم بسیارخوار. (مهذب الاسماء). جعذری. اکول. پرخوار. شکم خواره. لتنبر. لتنبان. لتنبار. || درشت خوی بسیارخوار. || درشت خوی متکبر. || کوتاه سطبر لاف زن. (منتهی الارب). جعظارة.

جعظلفون.

[جَ ظِ لَ] (ع اِ) کوزهء فقاع. (مهذب الاسماء).

جعف.

[جَ] (ع اِ) قوت اندک. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). زاد کم.

جعف.

[جَ] (ع مص) افکندن و بر زمین زدن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). برکندن و بیوکندن. (زوزنی). || برکندن و از ریشه برآوردن درخت را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || برآوردن گل چاه و نهر و مانند آنرا. (منتهی الارب).

جعفده.

[جَ فَ دَ] (مص منحوت) مانند جَعْلَفَة اختصاری است از جعلنی الله فداک.

جعفر.

[جَ فَ] (ع اِ) جوی کوچک. جوی خرد. (مهذب الاسماء) (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || جوی بزرگ. جوی کلان. (منتهی الارب). جوی کلان فراخ. (مهذب الاسماء) (اقرب الموارد). از لغات اضداد است. || جوی پرآب. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || شتران مادهء پرشیر. (منتهی الارب). || خر. حمار. (در این معنی مبدل یعفور است که در اصل به معنی آهوست و گویند نام خر پیغامبر اسلام (ص) بوده است) :
از لعن بر سم تو زنم نعل جعفری
گر ظن بری به من که من از دست جعفرم.
سوزنی.
جعفری دیدم که بر جعفر سوار
جعفری میخورد و از جعفر گذشت.؟.
|| نوعی پارچهء پشمی و ابریشمی است. (دزی ج 1 ص 198). || (ضمیر مبهم) بجای زید و عمرو از مبهمات است :
خالد بر بستر خزست و بز
جعفر در آرزوی بوریاست.ناصرخسرو.
خبر آری که این روایت کرد
جعفر از سعد و سعد از اسماعیل.
ناصرخسرو.

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) کیمیاگری که زر جعفری بدو منسوب است. (از برهان قاطع) :
تو در فضل بس بهتر از جعفری
که دادی به هر کس زر جعفری.
(شرفنامهء منیری).
رجوع به جعفری (زر) شود.

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) نام دو پسر از پسران امام موسی بن جعفر (ع) امام هفتم شیعیان اثناعشری بوده است. (از مجمل التواریخ و القصص ص 457). و نیز رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 2 شود.

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) نام یکی از پسران علی بن موسی الرضا (ع) امام هشتم شیعیان اثناعشری بوده است. (از مجمل التواریخ و القصص ص 457).

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) نام یکی از پسران علی بن محمد بن علی بن موسی الرضا (ع) بوده است.

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) یکی از مشاوران چنگیز مغول بوده که از جانب وی به رسالت به نزد آلتون خان رفت و آلتون خان او را محبوس کرد اما جعفر از حبس گریخت و پنهانی به نزد چنگیز بازگشت و احوال مملکت ختا و آلتون خان بازگفت و چنگیز بنا به راهنمائیهای او بر سر آلتون تاخت و مملکت وی را مسخر کرد. (از طبقات ناصری از تاریخ مفصل ایران تألیف عباس اقبال ج 1 ص 75).

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) دهی است از دهستان اسفندآباد بخش قروهء شهرستان سنندج در 35هزارگزی شمال باختری قروه کنار خط تلفن و راه عمومی مالرو قروه به بیجار. تپه ماهور و سردسیر است و سکنهء آن 205 تن سنی مذهب و کردی زبانند. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و فرآورده های شیر و شغل اهالی زراعت و گله داری و قالی و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد و تابستان از راه شوراب اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن ابان المصری محدث است. (لسان المیزان ج 2 ص 106).

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن ابراهیم معروف به سحان از رؤساء زنگیان است که در جنگ با خلیفه الموفق شرکت کرد و به صاحب زنگبار (صاحب الزنج) خیانت ورزید و به موفق ملحق شد (سال 268 ه . ق.). (تاریخ الکامل ج 7 ص 145).

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن ابراهیم الجعفری محدث است. (لسان المیزان ج 2 ص 106).

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن ابراهیم الحضرمی محدث است و از علی بن موسی الرضا روایت کند. شیخ طوسی نام او را در شمار رجال شیعه آورده و گفته است که از بزرگان اهل کلام و فقه بوده. (لسان المیزان ج 2 ص 107).

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن ابی الحکم از صحابهء پیامبر است و برخی احادیث از او روایت کرده اند. (قاموس الاعلام ج 3).

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن ابی طالب بن عبدالمطلب بن هاشم (8 ه . ق.) مشهور به جعفر طیار از صحابیان شجاع هاشمی و برادر امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب و ده سال بزرگتر از او بود و از نخستین گروندگان به اسلام بشمار میرفت زیرا پیش از درآمدن پیامبر (ص) به دارالارقم اسلام آورد و هجرت دوم به حبشه به پایمردی وی صورت گرفت و چندان در آنجا بماند تا پیغمبر به مدینه رفت، آنگاه به نزد وی شتافت و پیغامبر در این هنگام (سال 7 ه . ق.) در خیبر بود. جعفر در وقعهء مؤتة در بلقاء (از سرزمین شام) حضور یافت و از اسب فرود آمد و به جنگ پرداخت و سپس درفش مسلمانان را بر دوش گرفت و در پیشاپیش صفوف آنان به راه افتاد، اما دست راستش قطع شد آنگاه درفش را به دست چپ گرفت ولی آن دست را نیز قطع کردند. سپس درفش را بر سینه نهاد و چندان صبر کرد که از پای درآمد و شهید شد و در تن او در حدود نود تیر و سرنیزه بود. گویند خداوند بجای دو دست جعفر در بهشت دو بال بدو داد و وجه تسمیهء او به جعفر طیار از همین روست. حسان گفته است :
فلا یبعدن الله قتلی تتابعوا
بمؤتة، منهم ذوالجناحین جعفر.
(الاعلام زرکلی ج 2).
پرت از پرهیز و طاعت کرد باید کز حجاز
جعفر طیار بر علیا بدین طاعت پرید.
ناصرخسرو.

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن ابی الفرج وزیر بویهی از خاندان بنی عبدالرحیم بوده است. (تجارب السلف ص 252).

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن ابی محمد بن ازهر. رجوع به ابن الازهر شود.

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن ابی وحشیه. رجوع به ابی بشر جعفر شود.

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن احمدبن حسین بن احمدبن جعفر سراج معروف به قاری بغدادی و ابن سراج مکنی به ابومحمد، (417 - 500 ه . ق.) ادیب و شاعر و عالم قرائت و نحو و لغت و از حافظان قرآن بوده است. وی در بغداد زاده شد و در همانجا درگذشت. همچنین سفرهائی به مکه و شام و مصر کرد. از تصنیفات مشهور او: مصارع العشاق و مناقب السودان و حکم الصبیان را می توان نام برد. علاوه بر آن چندین کتاب تألیف و تنظیم کرده که از آن جمله است: کتاب خرقی در فقه حنابله که آنرا به نظم درآورد. خطیب بغدادی کتاب پنج جزئی فوائد را بر او خواند. (الاعلام زرکلی ج 2). و نیز رجوع به ابن سراج شود.

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن احمدبن طلحة، المقتدر بالله المعتضدبن الموفق مکنی به ابوالفضل خلیفهء عباسی (282 - 320 ه . ق.) در بغداد متولد شد. او پس از مرگ برادرش المکتفی در سال 295 ه . ق. به خلافت رسید اما گروهی او را برای احراز مقام خلافت کوچک دانستند و در سال 296 ه . ق. از خلافت خلعش کردند و عبدالله بن معتز را بجانشینی او برگزیدند ولی پس از دو روز عبدالله را کشتند و مقتدر را بار دیگر به خلافت رساندند و دوران خلافت او دیر پایید و در روزگار او فتنه های بسیاری روی داد ... حسین بن منصور حلاج در روزگار خلافت وی به قتل رسید و ابوطاهر قرمطی هم در دوران او حجرالاسود را ربود ... (الاعلام زرکلی ج 2).

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن احمدبن علی قمی مکنی به ابومحمد از رجال حدیث شیعه است و کتابهای زیر از آثار اوست: کتاب العروس، کتاب المسلسلات، کتاب المنبی ء عن زهد النبی، کتاب الغایات و کتاب ادب الامام و المأموم. وی معاصر صاحب بن عباد بوده و شیخ صدوق معروف به ابن بابویه از وی روایت کرده است. رجوع به الذریعه جزء اول شود.

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن احمدبن محمد حسن بن عیسی حلی ملقب به کمال الدین و مکنی به ابویحیی (1277 - 1315 ه . ق.) شاعر و از مردم حله بود و از آثار او سحر بابل و سجع البلابل است و دیوان شعر او که پس از وفات وی فراهم شد. (الاعلام زرکلی ج 2).

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن احمدبن محمد مقری مکنی به ابوالقاسم از مشایخ عرفای قرن چهارم هجری و از مردم نیشابور است. وی برادر ابوعبدالله مقری بوده و جامی او را یگانهء روزگار میشمرد و مشایخ بزرگ صوفیه از فضل و کرامات وی ذکر فراوان کرده اند. (از نامهء دانشوران ج 2 ص 231).

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن احمد مروزی. رجوع به ابوالعباس مروزی شود.

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن ادریس حسنی کتانی مکنی به ابوالمواهب (1250 - 1323 ه . ق.) فقیه مالکی روزگار خود و صوفی و عالم به تراجم احوال بود. مولد و محل وفات وی فاس است. او آثار فراوان دارد از آن جمله است: الشرب المختصر فی رجال القرن الثالث عشر، اعلام الائمة الاعلام و اساتیدها بما لنا من الروایات و اسانیدها، کتابی دربارهء حدیث «ان الله یبغض اهل البیت اللحمین»، و رساله ای در احکام اهل ذمة و جز آن. (الاعلام زرکلی ج 2).

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن ایاس، ابوبشر واسطی. تابعی است.

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن برقان، مکنی به ابوعبدالله. تابعی است.

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن بشیر البجلی بالولاء مکنی به ابومحمد الوشاء (متوفی 208 ه . ق.) مردی فاضل و از کوفه بود. وی در الابواء در راه مکه درگذشت. از اوست: المشیخة و المکاسب و الصید و الذبائح. (الاعلام زرکلی ج 2).

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن تاجی. او راست: هوسنامهء ترکی.

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن ثعلب بن جعفر الادفوی ملقب به کمال الدین و مکنی به ابوالفضل (685 - 748 ه . ق.) مورخ بود و از ادبیات و فقه و فرائض و موسیقی هم اطلاع داشت. در ادفو از نواحی مصر متولد شد و در قوص و قاهره به تحصیل دانش پرداخت و پس از بازگشت از حج به قاهره درگذشت. از آثار اوست: الطالع السعید الجامع لاسماء نجباء الصعید که به ترجمهء احوال رجال معاصر وی اختصاص دارد، البدر السافر و تحفة المسافر که به ترجمهء احوال برخی از رجال قرن هفتم هجری اختصاص دارد، الامتاع باحکام السماع، فرائد الفوائد در علم فرائض و برخی از آثار منظوم و منثور دیگر. (الاعلام زرکلی ج 2). رجوع به ادفوی شود.

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن جحاف بن عبدالله بن جعفربن عبدالرحمن بن جحاف معافری بلنسی مکنی به ابواحمد و معروف به ابن جحاف (متوفی 488 ه . ق.) امیری از مردم بلنسیهء اندلس بود. مدت سه سال و چهار ماه و هفت روز حکومت کرد و سرانجام به دست قنبیطور در آتش افکنده و سوزانده شد. (الاعلام زرکلی ج 2).

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن حرب همدانی (177 - 236 ه . ق.) از پیشوایان معتزلیان و از مردم بغداد بود. علم کلام را در بصره از هذیل علاف فراگرفت و کتابهائی نوشت که بگفتهء خطیب بغدادی نزد متکلمان معروف است. ابن حرب به الواثق عباسی نزدیک بود و شارع باب حرب در غرب مدینة السلام منسوب به پدر اوست. (الاعلام زرکلی ج 2).

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن حسن (ناصرکبیر) سومین از دعاة علوی طبرستان مکنی به ابوالقاسم، داماد ماکان کاکی و پدرزن حسن بن قائم داعی صغیر و مدعی داعی صغیر از 304 تا 311 ه . ق. رجوع به ابوالقاسم جعفر و داعی شود.

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن حسن بن عبدالکریم برزنجی ملقب به زین العابدین (متوفی 1177 ه . ق.) مردی فاضل از اهل مدینه و مفتی شافعیان در آن شهر بود. از کتابهای اوست: قصة المولد النبوی، قصة المعراج، البرء العاجل باجابة الشیخ محمد غافل، الجنی الدانی فی مناقب الشیخ عبدالقادر الجیلانی، جالیة الکرب باصحاب سید العجم و العرب و رسالة فی اسماء البدریین و الاحدیین. (الاعلام زرکلی ج 2).

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن حسن بن یحیی بن حسین بن سعید هذلی حلی ملقب به نجم الدین و مکنی به ابوالقاسم و معروف به محقق حلی (602 - 676 ه . ق.) فقیه و پیشوای امامی از مردم حله در عراق و مرجع تقلید شیعهء امامیه در عصر خود بود. از آثار اوست: شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام، النافع (مختصر الشرائع)، المعتبر فی شرح المختصر، اصول الدین. نکة النهایة و جز آن. (الاعلام زرکلی ج 2). رجوع به علامهء حلی شود.

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن حسین بن قاسم موسوی (1090 - 1158 ه . ق.) فاضل امامی است که در اصفهان متولد شد و به گلپایگان رفت و در آنجا درگذشت. او راست: مناهج المعارف در اصول دین و رسائل و تعلیقات دیگر. (الاعلام زرکلی ج 2).

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن حسین شوشتری (متوفی 1303 ه . ق.) فقیه امامی واعظ بود که در شوشتر متولد شد و به غری منتقل گردید و در دهکدهء کرند درگذشت و در نجف مدفون شد. از کتابهای اوست: الخصائص الحسینیه، فی مقتل الحسین الشهید، منهج الرشاد، فوائد المشاهد و مجالس المواعظ (دو کتاب اخیر را یکی از شاگردان او از مجالس وعظ وی گرد آورده است). (الاعلام زرکلی ج 2). رجوع به جعفر شوشتری شود.

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن حیان العطاردی البصری مکنی به ابواشهب، تابعی است.

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن خضربن شلال حلی فقیه امامی و شیخ المشایخ نجف و حله بوده است (متوفی 1227 ه . ق.). از آثار مشهور اوست: کشف الغطاء عن مبهمات الشریعة الغراء و الحق المبین فی الرد علی الاخباریین. (الاعلام زرکلی ج 2). رجوع به کاشف الغطاء در همین لغت نامه شود.

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن ربیعه، ابوشرحبیل، تابعی است.

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن زیاد الاحمر ابوعبدالله، تابعی است.

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن زید شافعی (متوفی 793 ه . ق.). او راست: رسالة البرهانی.

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن سعیدبن سعدبن زیدبن محسن (متوفی 1178 ه . ق.) از سادات حسنی و شرفای مکه است که در سال 1172 به امیری آن شهر رسید اما هنوز ماهی نگذشته بود که حکومت به برادر واگذشت و خود کناره گرفت و به طائف رفت و تا هنگام مرگ در آنجا ماند. (الاعلام زرکلی ج 2).

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن سلمة الوراق البصری مکنی به ابوسعید. تابعی است.

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن سلیمان الخلال مکنی به ابوسلمه. رجوع به ابوسلمه حفص بن سلیمان شود.

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن سلیمان الصنبعی مکنی به ابوسلیمان. تابعی است.

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن سلیمان هاشمی مکنی به ابوعبدالله. تابعی است.

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن شهریاربن قارن پادشاه طبرستان از آل باوند دوازده سال پادشاهی کرد و در ایام دولت او خروج داعی کبیر اتفاق افتاد. (حبیب السیر چ خیام ج 2 ص 417).

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن صبیح. تابعی است.

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن عبدالله بن بدرالکثیری (متوفی 990 ه . ق.) از پادشاهان حضرموت بود وی پس از پدر به سلطنت رسید اما دیری در این مقام نپائید و کشته شد.

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن عبدالله الاسدی مکنی به ابوعبدالله. تابعی است.

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن عبدالله منصور عباسی (متوفی 150 ه . ق.) امیر موصل بود و در بغداد درگذشت و نخستین کسی بود که در مقابر قریش به خاک سپرده شد.

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن عثمان بن نصر ملقب به ابوالحسن حاجب و معروف به مصحفی (متوفی 372 ه . ق.) وزیر و ادیب اندلسی و از نویسندگان نامدار بود و شعرهای خوب بسیار دارد. اصل وی از بربریان بلنسیه بود و المستنصر اموی او را به وزارت برگزید و تا هنگام مرگ مستنصر در این سمت باقی ماند. همچنین در روزگار ناصر، والی جزیرهء میورقة شد و چون ناصر به فرمانروایی رسید او را به وزارت برگزید و فرماندهی شرطه را نیز بدو واگذار کرد. چون خلافت به هشام المؤیدبن الحکم رسید، عهده دار حاجبی وی گردید و در امور دولتی مداخله کرد. اما منصوربن ابی عامر به سبب خدمتی که او به صبح (مادر هشام المؤید) کرده بود دستگیرش کرد و بر او سخت گرفت و جعفر بنظم و نثر از او طلب بخشایش کرد اما منصور بدو رحم نکرده اموال او را مصادره کرد تا بدان حد که بر فرزندانش نیز چیزی نماند. پس او را کشت و تن او را به کسانش داد. (الاعلام زرکلی ج 2).

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن عثمان تکریتی (متوفی 699 ه . ق.) از اهل تکریت عراق است. شاعر و دانشمند در علم حساب و فرائض بود و در شعرش لطافتی دیده میشود. (الاعلام زرکلی ج 2).

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن عزالدین مکنی به ابوالخلیل از خاندان شدادیان گنجه و از حکمرانان آذربایجان بود و قطران تبریزی شاعر قرن پنجم بیش از سی قصیده در ستایش وی دارد. رجوع به دیوان قطران چ تبریز شود.

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن عطیه مکنی به ابوعمرو، تابعی است. رجوع به ابن عطیه شود.

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن عفان طائی. از شعراء شیعه و شعر او در دویست ورقه بوده است. (ابن الندیم).

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن علبة بن ربیعة الحارثی مکنی به ابوعارم (متوفی 125 ه . ق.) شاعر غزلسرای کم شعر از شعرای مخضرمین معاصر دو دولت امویان و عباسیان و در شمار شاعرانی است که ابوتمام در کتاب حماسه از آنان یاد کرده است. وی در خاندان خود از فرسان نامدار بشمار میرفت. محل اقامت او در نجران بود و در همانجا به اتهام شرکت در کشتن مردی از بنی عقیل به نام خشینة زندانی شد و سپس بدست عقیل السری بن عبدالله هاشمی - عامل منصور در مکه - کشته شد و برخی گفته اند که مردی از بنی عقیل به نام رحمة بن طواف او را کشت. (الاعلام زرکلی ج 2).

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن علی معروف و مکنی به امیر ابوالفضل فرمانروای تفلیس و معاصر ابوالحسن لشکری بوده و قطران تبریزی شاعر قرن پنجم هجری او را مدح گفته است. رجوع به دیوان قطران چ تبریز شود.

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن علی بن ابی طالب در واقعهء کربلا شهید شده است.

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن علی بن احمدبن حمدان الاندلسی مکنی به ابوعلی و ابن غلبون (متوفی 364 ه . ق.) فرمانروای زاب (از نواحی افریقا) و از بخشندگان روزگار خود بود. ابن هانی شاعر معروف مدائح بسیار در بارهء او سروده است و آنچه آن دو را به هم نزدیک کرد پیروی از مذهب باطنیان بود. میان ابی غلبون و زیری بن مناد الصنهاجی ستیزه درگرفت، زیری کشته شد و پسر او بلکین بن زیری قیام کرد و جعفر را به اندلس راند و وی در آنجا کشته شد. بنا بر تحقیق زبیدی وی بناکنندهء شهر مسیله از شهرهای مغرب بود. (الاعلام زرکلی ج 2).

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن علی بن تاج الدین ظفیری. (متوفی 1109 ه . ق.) قاضی و فقیه زیدی است از اهل حصن الظفیر واقع در سرزمین حجة در شمال غربی صنعاء. تولد و وفات او در همین سرزمین بود. وی در آغاز مردی بود سپاهی سپس در شهاره به آموختن علم فقه پرداخت و سمت قضا یافت و با شغل حکومت و تدریس تا هنگام مرگ در ظفیر ماند. از اوست: کتاب هدایة الاکیاس در شرح کتاب لب الاساس تألیف مؤید محمد بن متوکل. (الاعلام زرکلی ج 2).

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن علی بن عبدالله بن شیخ از خاندان عیدروس (997 - 1064 ه . ق.) فاضلی از مردم حضرموت بود که در تریم از نواحی حضرموت متولد شد و به حجاز و هند سفر کرد و زبانهای فارسی و اردو را بخوبی فراگرفت و در شهر سورت از شهرهای هندوستان جای گزید و تا هنگام مرگ در آنجا ماند. رساله یی در تاریخ و کتابی به نام دوائر در علم فرائض و تحفة الاصفیاء در ترجمهء سفینة الاولیاء و دیوان آثار منظوم از نوشته های اوست. (الاعلام زرکلی ج 2).

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن علی طباطبائی حائری (1258 - 1321 ه . ق.) فقیه امامی بود از اهل حائر که به نجف منتقل گردید و سپس به حائر بازگشت و منصب مفتی گری و امامت آنجا را عهده دار شد. از نوشته های اوست: مجموع رسائل در فنون مختلف فقه. (الاعلام زرکلی ج 2).

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن عمر بن عبدالعزیز. رجوع به ابوعمرو جعفر شود.

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن عون بن عمروبن حریث. رجوع به ابوعون جعفر شود.

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن فضل بن جعفر از بنی حسن بن فرات، مکنی به ابوالفضل و مشهور به ابن حنزابة و حنزابه نام مادر پدر اوست. (308 - 391 ه . ق.) خود و پدرش وزیر بودند و وی از دانشمندان محقق و از مردم بغداد بود که به مصر رفت و خاندان اخشیدیان در مدت فرمانروائی کافور او را به وزارت گماشتند و چون کافور مرد ابن طغج فرمانروای رملة او را دستگیر کرد و شکنجه داد و اموالش را مصادره کرد و سپس آزاد شد و به شام رفت (358 ه . ق.) و فرمانروای آنجا او را پناه داد و پس از چندی بار دیگر با احترام بسیار به مصر بازگشت. از تألیفات اوست: اسماءالرجال و الانساب. وی در مصر درگذشت و بخواست او جسدش را به مدینه حمل کردند و در آنجا بخاک سپردند. (الاعلام زرکلی ج 2). رجوع به ابن حنزابه شود.

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن فلاح کتامی مکنی به ابوعلی (متوفی 360 ه . ق.) یکی از فرماندهان سپاهی معز عبیدی فرمانروای افریقا و مردی دلیر و پیروزمند بود. معز وی را همراه جوهر یکی دیگر از فرماندهان برای گشودن مصر فرستاد و آن دو به آن سرزمین درآمدند و جوهر وی را به شام فرستاد و او رملة (در فلسطین) را در 358 ه . ق. و دمشق را در 359 گشود و حسن بن احمد قراطی وی را در شهر دمشق کشت. (الاعلام زرکلی ج 2).

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن قدامة بن زیاد کاتب مکنی به ابوالقاسم. خطیب از او نام میبرد و او را یکی از بزرگان و دانشمندان فن کتابت میشمارد و در ادب و معرفت چیره دست میداند. وی کتابهایی در فن کتابت و جز آن دارد و از ابی العیناء الضریر و حمادبن اسحاق موصلی و مبرد و محمد بن عبدالله بن مالک خزاعی و کسانی چون اینان روایت حدیث کرده و ابوالفرج اصفهانی از وی روایت کرده است. مرگ او را ابومحمد عبدالله بن ابی القاسم عبدالمجیدبن بشیران الاهوازی در روز سه شنبه بیست ودوم جمادی الاَخر سال 319 ه . ق. نوشته است. (معجم الادباء). ابن البلخی در فارسنامه (چ اروپا ص 170) کتاب خراج را به جعفربن قدامة نسبت داده اما صاحب تاریخ سیستان (چ تهران ص 11) همین کتاب را به قدامة بن جعفر فرزند جعفربن قدامة نسبت داده است.

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن قریع بن عوف از تمیم، از عدنان جد یکی از خاندانهای عرب جاهلی بود و به وی لقب أنف الناقه داده بودند و فرزندانش بدین نام شهره بودند و از این نام کراهت داشتند تا آنکه حطیئة گفت: قوم هم الانف و الاذناب غیرهم ... الخ.
پس لقب انف الناقه مبدل به مدح و ستایش گردید. نسبت به انف الناقه أَنفی مشهور است. (الاعلام زرکلی ج 2).

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن کلاب. پدر قبیله ای است از بنی عامر که آنان را جعافره گویند.

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن کیسان. مکنی به ابومعروف تابعی است.

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن مبشربن احمد ثقفی (متوفی 234 ه . ق.) متکلم معتزلی بود و آرائی خاص خود داشت و هم کتابی به نام تصانیف داشته است. مولد و وفات او به بغداد بود. (الاعلام زرکلی ج 2).

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن محمد مکنی به ابوالقاسم و معروف به حکیم رازی. در نامهء دانشوران آمده است: از فضلای طبقهء عرفا و اهل حال است. اصلش از ری بوده و نشو و نمایش در نیشابور در مائهء چهارم هجریه. در بدایت حال سلاطین بویهیه و اواخر سامانیان در آن ملک معروف و مشهور بوده ... وفاتش موافق آنچه در نفحات الانس نوشته با سال 378 ه . ق. دو سال قبل از ظهور غزنویان مقارن بود. (نامهء دانشوران ج 2 ص 225).

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن محمد امین واعظ (1268 - 1320 ه . ق.) فاضلی از مردم بغداد بود که از آثار او «المجالس فی الوعظ» و «تعالیق» ویرا بر بعضی کتابها میتوان برشمرد. (الاعلام زرکلی ج 2).

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن محمد باعلوی بیتی سقافی (1110 - 1182 ه . ق.) شاعر و دانشمند پرمایه یی در ادبیات و اخبار بود و از اهل مدینه بشمار میرفت و به روم و یمن سفر کرد و سه بار به صنعاء رفت و دبیری و وزیری «شریف» را بعهده گرفت و سرانجام در مدینه درگذشت. از آثار اوست «دیوان شعر» او (که قسمت بزرگی از نثرهای او نیز در آن مندرج است) و «مواسم الادب و آثار العجم و العرب». (الاعلام زرکلی ج 2).

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن محمد بن ابی سعیدبن شرف ... رجوع به ابن شرف در همین لغت نامه شود.

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن محمد بن احمدبن حذار کاتب مکنی به ابوالقاسم. یاقوت نوشته است: صولی در کتاب اخبار شعراء مصر میگوید در روزگار وی در مصر کسی در فراوانی شعر و حسن بلاغت به پایهء او نمیرسید. وی صاحب دیوان شعر و مکاتبات بسیار است. جعفربن محمد در روزگاری که عباس بن احمد بر پدرش شورید، وزیر وی گردید و چون پدر بر او غلبه کرد، جعفر را نیز دستگیر کردند و پس از شکنجه و آزار کشتند. (معجم الادباء).

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن محمد بن اسماعیل حسینی طالبی هاشمی (متوفی حدود 240 ه . ق.) مشهور به جعفر مصدق دومین از امامان پنهان (ائمهء مستور) اسماعیلیان است. گویند پس از پدرش محمد (مکتوم اول) به امامت رسید و از بیم سیاست عباسیان وی را به کنایه مصدق مینامیدند و فاطمیان مغرب و مصر بدو منسوبند. (الاعلام زرکلی ج 2).

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن محمد بن الاشعث. یکی از بلغای زبان عرب بوده است. (ابن الندیم).

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن محمد بن جابربن سنان حرانی بتانی یکی از مهرهء ارصاد و از پیشروان علم فلسفه و حساب و احکام نجوم است و زیج مهمی در ارصاد نیرین و اصلاح حرکات آن دو و حرکات خمسهء متحیره دارد و در آن آنچه را در حساب فلکیات مسائل محتاج به اصلاح بوده تا آن حد که توانسته است تصحیح و اصلاح کرده و بعضی از ارصاد او در سال 269 ه . ق. یعنی هشتمین سال خلافت معتصم به عمل آمده و قاضی صاعد اندلسی گوید در علمای اسلام کسی را نمیشناسم که در تصحیح ارصاد به مقام بتانی رسیده باشد. دیگر از مؤلفات او شرح بر چهار مقالهء بطلمیوس در احکام نجوم است.

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن محمد بن جعفر حسنی مکنی به ابوعبدالله (224 - 308 ه . ق.) فاضل امامی در سامره متولد گردید و مورد احترام پیروان خود بود. کتاب تاریخ علوی از آثار اوست. (الاعلام زرکلی ج 2).

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن محمد بن حسن بن مستفاض، مکنی به ابوبکر و معروف به فریابی (207 - 301 ه . ق.) قاضی و از عالمان حدیث بود و از نژاد ترک به شمار می آمد و از مردم فریاب از نواحی بلخ بود و در مصر و بغداد به روایت حدیث پرداخت و سفر دور و درازی در پیش گرفت و مدت زمانی هم سمت قضاوت دینور را بر عهده داشت و هنگامی که به بغداد درآمد با تشریفات رسمی از او پذیرائی کردند و گویند در آنجا نزدیک هزار تن در محضرش گرد می آمدند. از کتابهای او صفة النفاق و ذم المنافقین و دلائل النبوة بجا مانده است. (الاعلام زرکلی ج 2).

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن محمد بن حسن خطی بحرانی عبدی عدنانی مکنی به ابوالبحر (متوفی 1028 ه . ق.) شاعر «خط» در روزگار خود بود. وی از اهل بحرین بود و به ایران سفر کرد و تا پایان عمر در آنجا ماند. از آثار او «دیوان شعر» اوست که در زمان حیاتش شهرت بسزا داشت. عبدی نسبت اوست به بنی عبدالقیس. (الاعلام زرکلی ج 2).

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن محمد بن حسین المحدث ملقب به الثائر بالله. رجوع به ابوالفضل جعفر شود.

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن محمد بن حمدان موصلی مکنی به ابوالقاسم، فقیهی نیکوتألیف و متفقه به مذهب شافعی و نیز ادیبی شاعر و ناقد شعر و کثیرالروایه بود و او را در فقه چند کتاب است. ابن الندیم در باب فقهاء گوید: از کتب ادبیهء اوست: کتاب الباهر فی الاختیار من اشعار المحدثین، کتاب الشعر و الشعراء، کتاب السرقات (این را تمام نکرده و اگر موفق به اتمام آن میگشت مردم از هر کتابی در این زمینه مستغنی میشدند)، کتاب محاسن اشعار المحدثین. (الفهرست).

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن محمد بن حمزة، ملقب به شرف الدین (متوفی 834 ه . ق.). داعی اسماعیلی و از دانشمندان ایشان بود و «الرسالة الموقظة» از آثار اوست. (الاعلام زرکلی ج 2).

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن محمد بن علی بن حسن بن علی کلبی (متوفی 375 ه . ق.) امیری از امیران کلبی (فرمانروایان جزیرهء سیسیل) بود که در آغاز کار از ندیمان العزیز بالله فاطمی (فرمانروای مصر) بشمار میرفت و در دستگاه او به مرتبهء وزارت رسید، سپس به سال 373 ه . ق. به فرمانروائی جزیرهء سیسیل گماشته شد و پس از ناآرامی و اضطرابی که پیش از وی در آنجا حکمفرما بود در دوران وی آرامشی پدید آمد. وی مردی نیکخو و دانش پرور بود و در کاخ او در بلرم گروهی از عالمان و ادیبان شایسته گرد می آمدند. روزگار وی چندان بدرازا نکشید و در جزیرهء سیسیل درگذشت. (الاعلام زرکلی ج 2).

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن محمد بن عمر بلخی مکنی به ابومعشر. رجوع به ابومعشر در همین لغت نامه شود.

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن محمد بن محمودبن هبة الله، مکنی به ابومحمد و ملقب به کفرعزی اربلی (537 - 604 ه . ق.) قاضی و عالم به فقه شافعی و فرائض و حساب و هندسه و ادبیات بود و شعر میسرود. نسبت او به «کفرعزا» از قریه های اربل است که ولادت وی در آنجا روی داد. وی در سال 589 ه . ق. سمت قضاوت اربل را بر عهده گرفت و تا پایان عمر در آنجا بکار اشتغال داشت. (الاعلام زرکلی ج 2).

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن محمد (شمس الخلافة)بن مختار افضلی. رجوع به ابوالفضل و جعفر و ابن شمس الخلافة در همین لغت نامه شود.

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن محمد بن معتزبن محمد بن مستغفر نسفی مکنی به ابوالعباس. رجوع به ابوالفضل مستغفری در همین لغت نامه شود.

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن محمد بن موسی بن قولویه قمی بغدادی. رجوع به ابن قولویه در همین لغت نامه شود.

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن محمد (المعتصم بالله)بن هارون الرشید، مکنی به ابوالفضل و مشهور به المتوکل علی الله (206 - 247 ه . ق.) خلیفهء عباسی که در بغداد متولد شد و در سال 232 ه . ق. پس از درگذشت برادرش الواثق بالله بخلافت رسید. وی مردی بخشنده بود و مورد ستایش و دوستدار ساختمان و المتوکلیهء بغداد از آثار اوست که اموال بسیار در ساختن آن صرف کرد و در آن سکنی گزید. هنگامی که بخلافت رسید فرمانی نوشت که بر سر منبرها خوانده شد و در آن مردم را بترک جدل در بارهء قدیم یا حادث بودن قرآن امر کرد و تکلیف از آنان برداشت. متوکل پایتخت را از بغداد به دمشق برد و دو ماه در آنجا ماند اما هوای آن سرزمین به مزاجش سازگار نیامد و بازگشت و به سامراء رفت و اقامت گزید تا آنکه شبی به تحریک پسرش منتصر کشته شد. برخی از شاعران متوکل را به سبب ویران کردن قبر حسین (ع) و اطراف آن در سال 236 ه . ق. هجو کردند. در روزگار متوکل زلزله های زیادی روی داد و برخی از ویرانی ها به امر وی تعمیر شد. متوکل در هنگام شکفتن گل سرخ جامه ای سرخ میپوشید و امر میکرد که فرش سرخ بگسترند و گل سرخ در هیچ جا جز مجلس وی دیده نمیشد و او میگفت: ما خود شاه شاهانیم و گل سرخ شاه گلهاست و هر کدام از ما سزاوار همنشین خود است. (الاعلام زرکلی ج 2). و نیز هموست که عبدالله بن طاهر را فرمان داد تا درخت سرو کهن و معروفی را که در کاشمر و باعتقاد ایرانیان کشتهء زرتشت بود بیفکند و بر شتران بار کند و به سامراء فرستد. عبدالله نیز چنین کرد اما پیش از آنکه خلیفه آن درخت را ببیند، ملازمانش ویرا بکشتند. رجوع به سرو کاشمر شود.

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن محمد رودکی مکنی به ابوعبدالله. رجوع به رودکی شود.

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن محمد صادق. رجوع به جعفر صادق شود.

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن محمد قطاع، مکنی به ابوالحسن و ملقب به سدیدالدین بغدادی (متوفی 602 ه . ق.) در دیوان ابنیه (بغداد) موظف ساختمان و محاسبه و هندسه بود همچنین به حکمت اشتغال داشت و در عقاید معتزلیان بحث و مناظره میکرد و در هفتادوچند سالگی در بغداد درگذشت. (الاعلام زرکلی ج 2).

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن محمد کاکویه ملقب به علاءالدوله حاکم اصفهان در روزگار مسعود غزنوی که بعدها استقلال یافت و خود حاکم مستقل اصفهان گشت. ابوعلی سینا حکیم نامدار در سالهای اخیر حیاتش به درگاه این حاکم روی آورده و در آنجا میزیست و کتاب معروف دانشنامهء علائی را بنام او نوشت. رجوع به ابن کاکویه و نیز پسر کاکو شود.

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن محمد ورقاء شیبانی. رجوع به ابن ورقاء در همین لغت نامه شود.

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن مکتفی بالله مکنی به ابوالفضل. خلیفهء عباسی و از علما و بزرگان بود و به علوم ریاضی و نجوم میل مفرط داشت و دارای قوهء تحقیق در مطالب علمیه و اخبار متقدمین از حکما بود. جعفر در اغلب علوم قدیمه حواشی و تعلیقاتی دارد. تولدش در سال 294 ه . ق. و وفاتش در روز سه شنبه چهارم صفر سال 377 ه . ق. واقع گردید. هلال بن محسن صابی مینویسد که به خط جعفربن مکتفی بالله کتابی یافتم شامل آثار ذوات الاذناب در زمان طلوع آنها و آن کتاب را صابی استنساخ نموده و مینویسد که مؤلف یعنی جعفربن مکتفی بالله در آن کتاب آورده است که در خلافت معتصم بالله عباسی در روز سه شنبه نوزدهم رجب سال 225 ه . ق. در روی قرص آفتاب نقطهء سیاهی قریب به مرکز آن دیده شد و پس از دو روز در بیست ویکم رجب اتفاقات مهمه رخ داد. یعقوب بن اسحاق کندی مینویسد که این نقطهء سیاه در روی آفتاب نودویک روز طول کشید و معتصم بالله بعد از آن وفات یافت (دو ستاره از ستارگان دنباله دار قبل از فوت هارون الرشید نیز طالع گشتند). کندی مینویسد که آن نقطهء سیاه زهره بوده است که بر روی آفتاب عبور نمود و عبورش مدت نودویک روز بطول انجامیده. تمام آنچه نقل شد از کتاب جعفربن مکتفی بالله است و پس از این قسمت شرح تأثیر طلوع ستارگان دنباله دار را در ماههای سریانی آورده از این قرار کاملا معتقد به تأثیر نجوم و احکام آن بوده است. عبور زهره بر روی آفتاب که کسوف شمس به زهره نامیده میشود عملا ممکن نیست که مدت نودویک روز بطول انجامد و به گمان نویسنده آنچه از کندی روایت شده باید منسوب به وی باشد چه عالمی مثل کندی مطابق براهین هندسی و علم به حرکت زهره میدانست که عبور زهره این مدت بطول نخواهد انجامید. (گاهنامه).

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن منصوربن غالب کثیری (1313 - 1368 ه . ق.) پادشاه «حضرموت» بود که پس از درگذشت برادرش علی بن منصور به پادشاهی رسید (سال 1357 ه . ق.) دولت بریتانیا در سال 1356 ه . ق. اعلام کرد که حضرموت تحت حمایت آن دولت است و جعفر تا هنگام مرگش برای ترقی دادن زندگی مردم کشور خود تلاش کرد. (الاعلام زرکلی ج 2).

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن موسی نحوی معروف به ابن الحداد و مکنی به ابوالفضل. برخی مباحث لغوی و احادیث غریب از وی در نوشته های دیگران منقول است. وی در بیست وهفتم شعبان سال 287 ه . ق. درگذشت و در نزدیکی خانه اش در پشت پل بردان (بردان دهی از دیه های بغداد بود در هفت فرسنگی آن شهر در نزدیکی صریفین. این ده از ناحیهء جبل است) بخاک سپرده شد.

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن میمون. ابوعلی تابعی است.

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن میمون. ابوالعوام تابعی است.

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن هادی بن مهدی بن منصور دوانیقی برادرزادهء هارون الرشید عباسی. وی هنگام به خلافت رسیدن هارون، خردسال بود و برخی او را نامزد خلافت کرده بودند. رجوع به حبیب السیر چ تهران ج 1 صص 277 - 288 شود.

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن یحیی بن خالد برمکی مکنی به ابوالفضل (150 - 187 ه . ق.) وزیر هارون الرشید خلیفه و یکی از مردان نامدار خاندان برمکیان بود. وی در بغداد متولد شد و پرورش یافت و هارون الرشید او را به وزارت برگماشت و زمام همهء امور حکومت بدو سپرد و تا بدان پایه به وی اعتماد داشت که او را «برادرم» خطاب میکرد. قدرت و نفوذ جعفر بدانجا رسید که همهء ارکان دولت مطیع و فرمانبردار او شدند و هیچک از فرمانهای او رد نمیشد. این وضع همچنان ادامه داشت تا هنگامی که هارون الرشید بر خاندان برمکیان خشم گرفت و پیش از همه جعفر را به قتل آورد و تن او را پس از یک سال بسوزاند. از جعفر توقیعات نیکوئی بجا مانده و او از کسانی است که به گشاده زبانی و رسائی سخن و بزرگواری و عزت نفس شهره اند. در بارهء سخنگوئی وی گفته اند: «او درنگ و وقار و جزالت و شیرینی را در سخنش فراهم آورده بود و سخن را چنان به شنونده میگفت که نیازی به بازگفتن نبود». جعفر نویسندهء بلیغی بود و نویسندگان فرمانهای او را نگاه میداشتند و از آنها سرمشق میگرفتند. (الاعلام زرکلی ج 2) : ... هارون الرشید جعفر را [ پسر یحیی برمکی ]چون فرموده بود تا بکشتند مثال داد تا به چهار دار کشیدند و آن قصه سخت معروف است و نیاورده ام که سخن سخت دراز میکشد و خوانندگان را ملالت افزاید ...». (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 190). رجوع به آل برمک و برامکه و نیز رجوع به تاریخ برامکه چ قریب و رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 2 ص 232 به بعد شود.

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن یعقوب اصفهانی مکنی به ابوعیسی حکیمی است فاضل و ترجمهء اسفار آدم از اوست.

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن یوسف بن عبدالله، از خاندان ابوالحسین کلبی قضاعی (متوفی پس از 410 ه . ق.) یکی از فرمانروایان جزیرهء سیسیل در روزگار خلافت فاطمیان مصر بود. وی در سال 388 ه . ق. پس از فالج شدن پدرش بدین سمت گماشته شد و فرمان امیری او با لقب «تاج الدوله و سیف الملة» از جانب «الحاکم بامرالله» صادر شد. رفتار او در آغاز خوب بود اما برادرش «علی» با گروهی از بربریان و غلامان بر وی شورید، لکن جعفر بر او غلبه کرد و او را بکشت. از آن پس رفتار او با مردم بد شد و در سال 410 ه . ق. مردم سیسیل بر وی شوریدند و مقر او را محاصره کردند و پدر فالج جعفر را بر تختی نهاده بیرون آوردند و از جعفر به وی شکایت کردند و خواستار عزل او و جانشین گردانیدن برادر دیگر جعفر به نام «احمد» (معروف به اکحل) گردیدند. پدر جعفر خواست مردم را برآورد و شورش فرونشست و پس از برکناری جعفر مرکبی برای او فراهم کردند که وی را با خانواده و اموالش بمصر برد. (الاعلام زرکلی ج 2).

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابن یونس خراسانی معروف و مکنی به ابوبکر شبلی. رجوع به ابوبکر شبلی در همین لغت نامه شود.

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابوسلمه ...ابن سلیمان الخلال. رجوع به ابوسلمه شود.

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابوسلمه ... محدث تابعی است. رجوع به ابوسلمه جعفر شود.

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابوعبدالله جعفربن محمد رودکی. رجوع به رودکی و رجوع به ابوعبدالله و نیز رجوع به جعفربن محمد در همین لغت نامه شود.

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) ابوالقاسم ... پسر ناصر کبیر فرمانروای طبرستان ... رجوع به جعفربن حسن ناصر کبیر و نیز رجوع به ابوالقاسم جعفر در همین لغت نامه شود.

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) امیر سید... مکنی به ابوالخلیل، ممدوح قطران تبریزی بوده است:
ز روزنامهء شاهان چنین دهند خبر
چنین کنند بزرگان چیره دست هنر
که شهریار زمین کرد و پادشاه زمان
امیر سید خورشید خسروان جعفر.
قطران (از احوال و اشعار رودکی ج 2 ص 765).

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) (سید ...) امیرعلیشیر نوائی در تذکره گوید: پسر محمد نوربخش است و برادر شاه قاسم انوار است و طبع خوب دارد اما پدرش دعوی مهدی گری کرد و بسیار ملامت و فتنه بر سر خود آورد و مدت چل سال بر فوتش گذشته و هنوز سید بر این عقیده است که پدرش مهدی بود. با وجود این همه خوبی این مطلع از اوست:
ترک من دست چو بر خنجر بیداد برد
تشنه را شوق زلال خضر از یاد برد.
(مجالس النفائس ص 96).

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) (میرزا ...) حقایق نگار. نام او را ملک الشعرای بهار در کتاب سبک شناسی زیر عنوان منشیان عهد فتحعلی شاه و محمدشاه آورده و او را مؤلف حقایق الاخبار دانسته است. (سبک شناسی ج 3 ص 335).

جعفر.

[جَ فَ] (اِخ) (میرزا ...) ریاض همدانی، ملک الشعرای بهار در کتاب سبک شناسی زیر عنوان منشیان عهد فتحعلی شاه و محمدشاه آورده است: میرزا جعفر ریاض همدانی شاعر و نثرنویس بوده است و در سفارت انگلیس سمت منشیگری داشته، دیوان شعرش به طبع رسیده است. (سبک شناسی ج 3 ص 334).

جعفرآباد.

[جَ فَ] (اِخ) دهی است جزو بخش شهرستان تهران در دوهزارگزی شمال تجریش بر سر راه شوسهء دربند و متصل به تجریش و سعدآباد. هوای آن سردسیر است و سکنهء آن 50 تن شیعی مذهب و فارسی زبانند. آب آن از قنات و رودخانهء دربند و محصولات آن غلات و پنبه و بن شن و انواع میوه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

جعفرآباد.

[جَ فَ] (اِخ) دهی است در مرکز بخش جعفرآباد شهرستان ساوه در جنوب باختری ساوه. در جلگه واقع شده و آب و هوای آن معتدل است و سکنهء آن 233 تن شیعی مذهب و ترکی و فارسی زبانند. آب آن از قنات و محصولات آن غلات و بنشن و پنبه و شغل اهالی زراعت و گله داری و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد و قشلاق گروهی از طایفهء شاهسون بغدادی در آنجاست. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

جعفرآباد.

[جَ فَ] (اِخ) دهی است از بخش زرند شهرستان ساوه در هفت هزارگزی شمال باختر ساوه و 5هزارگزی راه عمومی. هوای آن معتدل است و سکنهء آن 69 تن شیعی مذهب و ترکی زبانند. آب آن از قنات و محصولات آن غلات و پنبه و چغندرقند و شغل اهالی گله داری و جاجیم بافی و زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

جعفرآباد.

[جَ فَ] (اِخ) دهکده ای است از بخش حومهء شهرستان ساوه در 24هزارگزی خاور ساوه. سکنهء آن 34 تن از ایل شاهسونند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

جعفرآباد.

[جَ فَ] (اِخ) دهی است از دهستان گله زن بخش خمین کمرهء شهرستان محلات در 12هزارگزی خاور خمین و 3هزارگزی راه شوسهء خمین به دلیجان. این ده در جلگه واقع شده و آب و هوای آن معتدل است و سکنهء آن 371 تن شیعی مذهب و فارسی زبانند. آب آن از قنات و رودخانه و محصولات آن غلات و بنشن و پنبه و چغندر قند و انگور و میوه های سردسیری و شغل اهالی زراعت و قالی بافی و کرباس بافی است. راه فرعی و مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

جعفرآباد.

[جَ فَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش کوچصفهان شهرستان رشت در 8هزارگزی باختر کوچصفهان بر سر راه شوسهء کوچصفهان به رشت. این ده در جلگه واقع شده و آب و هوای آن معتدل و مرطوب است و سکنهء آن 633 تن شیعی مذهب و گیلکی و فارسی زبانند.آب آن از خمام رود (از سفیدرود) و محصول آن برنج و ابریشم وصیفی و شغل اهالی زراعت و مکاری است. در حدود 20 باب دکان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

جعفرآباد.

[جَ فَ] (اِخ) دهی است از دهستان آشتیان بخش طرخواران شهرستان اراک در 20هزارگزی جنوب خاور طرخواران و 12هزارگزی راه مالرو عمومی. کوهستانی و سردسیر است و سکنهء آن 255 تن فارسی زبانند. آب آن از قنات و محصول آن غلات و بنشن و انگور و میوه های دیگر و شغل اهالی زراعت و قالی بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

جعفرآباد.

[جَ فَ] (اِخ) دهی است کوچک از دهستان بزچلو بخش وفس شهرستان اراک در 11هزارگزی جنوب کمیجان. سکنهء آن 39 تن و راه آن مالرو است و از طریق اسفندان با اتومبیل هم میتوان رفت. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

جعفرآباد.

[جَ فَ] (اِخ) دهی است از دهستان ملک بخش مرکزی شهرستان گرگان در 24هزارگزی خاور گرگان. این ده در دشت واقع شده و آب و هوای آن معتدل و مرطوب است و سکنهء آن 235 تن شیعی مذهب و فارسی زبانند. آب آن از قنات و رودخانه حشم و محصول آن برنج و غلات و لبنیات و توتون سیگار و شغل اهالی زراعت و گله داری و بافتن پارچه های ابریشمی و کرباس است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

جعفرآباد.

[جَ فَ] (اِخ) دهی است از دهستان زیر استاق بخش مرکزی شهرستان شاهرود در 9هزارگزی جنوب شاهرود و 6هزارگزی جنوب راه شوسهء شاهرود به دامغان. جلگه یی است معتدل و سکنهء آن 100 تن شیعی مذهب و فارسی زبانند. آب آن از قنات شاهرود و محصول آن غلات و پنبه و انواع میوه هاست. راه آن مالرو است و از طریق رویان اتومبیل بسختی میرود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

جعفرآباد.

[جَ فَ] (اِخ) دهی است از دهستان دامن کوه بخش حومهء شهرستان دامغان در 18هزارگزی خاور دامغان و 3هزارگزی جنوب راه شوسهء دامغان به شاهرود. جلگه یی و معتدل است و سکنهء آن 90 تن شیعی مذهب و فارسی زبانند. آب آن از قنات و محصول آن غلات و حبوبات و پنبه و انگور و پسته و شغل اهالی زراعت و گله داری و کرباس بافی است. راه فرعی به شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

جعفرآباد.

[جَ فَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان کاشان در 9هزارگزی جنوب خاوری کاشان و 3هزارگزی راه شوسهء کاشان به نطنز در کنار راه آهن. جلگه یی و معتدل است و سکنهء آن 75 تن شیعی مذهب و فارسی زبانند آب آن از قنات و محصول و آن غلات و میوه های صیفی و انار و انجیر و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

جعفرآباد.

[جَ فَ] (اِخ) دهی است از دهستان خار و طوران بخش بیارجمند شهرستان شاهرود در 109هزارگزی جنوب خاوری بیار و 90هزارگزی جنوب راه شوسهء شاهرود به سبزوار. این ده در دشت شنزار واقع شده و آب و هوای آن معتدل خنک است و سکنهء آن 50 تن شیعی مذهب و فارسی زبانند. آب آن از قنات و محصول آن غلات و پنبه و تنباکو و فرآورده های شیر است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

جعفرآباد.

[جَ فَ] (اِخ) دهی است از دهستان قریم بخش دودانگهء شهرستان ساری در 6هزارگزی خاور کهنه ده. این ده در دشت واقع شده و آب و هوای آن معتدل و مرطوب است و سکنهء آن 50 تن شیعی مذهب و مازندرانی و فارسی زبانند. آب آن از شیرین رود و محصول آن برنج و غلات است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

جعفرآباد.

[جَ فَ] (اِخ) دهی است از دهستان خورش رستم بخش شاهرود شهرستان هروآباد در 25هزارگزی جنوب خاوری هشجین و 43هزارگزی راه شوسهء هروآباد به ارومیه. کوهستانی و معتدل است و سکنهء آن 524 تن سنی مذهب و کردی زبانند. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد و محل سکنای ایل اواوغلی در آنجاست. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

جعفرآباد.

[جَ فَ] (اِخ) دهی است از دهستان اواوغلی بخش حومهء شهرستان خوی در 28هزارگزی شمال خاوری خوی و 17هزارگزی خاور راه شوسهء ماکو به خوی. کوهستانی و معتدل است و سکنهء آن 279تن شیعی مذهب و ترکی زبانند. آب آن از چشمه سار و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

جعفرآباد.

[جَ فَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرحمت آباد بخش میاندوآب شهرستان مراغه در 9500 گزی باختر راه ارابه رو میاندوآب به بناب. جلگه و معتدل است و سکنهء آن 183 تن شیعی مذهب و ترکی زبانند. آب آن از زرینه رود و محصول آن غلات و چغندر و شغل اهالی زراعت و گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

جعفرآباد.

[جَ فَ] (اِخ) دهی است از دهستان اوچ تپه بخش ترکمان شهرستان میانه در 14هزارگزی باختر میانه و 7هزارگزی راه شوسهء تبریز به میانه. کوهستانی و معتدل است و سکنهء آن 83 تن شیعی مذهب و ترکی زبانند. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است.راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

جعفرآباد.

[جَ فَ] (اِخ) دهی است از دهستان قوریچای بخش قره آغاج شهرستان مراغه در 29هزارگزی شمال باختری قره آغاج و 8 هزارگزی جنوب راه شوسهء مراغه به میانه. کوهستانی و معتدل است و سکنهء آن 65 تن شیعی مذهب و ترکی زبانند. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و نخود و شغل اهالی زراعت و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

جعفرآباد.

[جَ فَ] (اِخ) دهی است از دهستان دیزمار خاوری بخش ورزقان شهرستان اهر در 26هزارگزی راه تبریز به اهر. کوهستانی و معتدل مایل به گرمی است و سکنهء آن 9 تن شیعی مذهب و ترکی زبانند. آب آن از چشمه و محصول غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

جعفرآباد.

[جَ فَ] (اِخ) (یا سلطان آباد) دهی است از دهستان دودانگهء بخش هوراند شهرستان اهر در 10500گزی شمال هوراند و 28500گزی راه شوسهء اهر به کلیبر. کوهستانی و معتدل است و سکنهء آن 148 تن شیعی مذهب و ترکی زبانند. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

جعفرآباد.

[جَ فَ] (اِخ) دهی است از دهستان سیاه منصور شهرستان بیجار در 50هزارگزی جنوب باختری حسن آباد به سوگند و کنار راه عمومی بیجار به تکاب. کوهستانی و سردسیر است و سکنهء آن 480 تن شیعی مذهب و کردی زبانند. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و فرآورده های شیر و شغل اهالی زراعت و گله داری و قالی و جاجیم بافی است. پاسگاه ژاندارمری دارد و خط تلفن و تلگراف بیجار به تکاب از کنار آن میگذرد. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

جعفرآباد.

[جَ فَ] (اِخ) دهی است از دهستان سردرود بخش رزن شهرستان همدان در 27هزارگزی باختر قصبهء رزن و سه هزارگزی باختر دمق. جلگه و سردسیر است و سکنهء آن 400 تن شیعی مذهب و ترکی زبانند. آب آن از چشمه و رودخانهء محلی و محصول آن غلات و انگور و حبوبات است. راه مالرو دارد. و تابستان از دمق اتومبیل هم میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

جعفرآباد.

[جَ فَ] (اِخ) دهی است از دهستان پیرتاج شهرستان بیجار در 52هزارگزی خاور بیجار و سه هزارگزی فتح آباد. کوهستانی و سردسیر است و سکنهء آن 310 تن شیعی مذهب و ترکی زبانند. آب آن از چشمه و قنات و محصول آن غلات و انگور و فرآورده های شیر است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

جعفرآباد.

[جَ فَ] (اِخ) دهی است از دهستان میاندربند بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان در 32هزارگزی شمال باختری کرمانشاه و 6هزارگزی باختر راه شوسهء سنندج. دشت و سردسیر است و سکنهء آن 380 تن شیعی مذهب و کردی و فارسی زبانند. آب آن از چاه و محصول آن غلات و حبوبات دیم و فرآورده های شیر است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

جعفرآباد.

[جَ فَ] (اِخ) دهی است از دهستان فارسینج بخش اسدآباد شهرستان همدان در 33هزارگزی جنوب باختری اسدآباد. کوهستانی و سردسیر است و سکنهء آن 304 تن شیعی مذهب و کردی و فارسی زبانند. آب آن از رودخانه و محصول آن غلات و لبنیات و توتون و عسل است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

جعفرآباد.

[جَ فَ] (اِخ) دهی است از دهستان افشار اول بخش اسدآباد شهرستان همدان در 23هزارگزی باختر اسدآباد و پنج هزارگزی شمال راه مالرو عمومی اسدآباد به سنقر. کوهستانی و سردسیر است و سکنهء آن 296 تن شیعی مذهب و کردی و فارسی زبانند. آب آن از قنات و محصول آن غلات و حبوبات و لبنیات است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

جعفرآباد.

[جَ فَ] (اِخ) دهی است از دهستان میش خاص بخش بدرهء شهرستان ایلام در 22هزارگزی جنوب خاوری ایلام و 6هزارگزی جنوب راه مالرو بدره به ایلام. کوهستانی و سردسیر است و سکنهء آن 256 تن شیعی مذهب و کردی زبانند. آب آن از چشمهء هفت آب و محصول آن غلات و لبنیات و توتون است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

جعفرآباد.

[جَ فَ] (اِخ) دهی است از دهستان قراتوره بخش دیواندرهء شهرستان سنندج در 16هزارگزی شمال خاوری دیواندره و 9هزارگزی خاور شوسهء دیواندره به سقز کوهستانی و سردسیر است و سکنهء آن 260 تن سنی مذهب و کردی زبانند. آب آن از رودخانه و چشمه و محصول آن غلات و حبوبات و لبنیات و توتون است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

جعفرآباد.

[جَ فَ] (اِخ) دهی است از دهستان خدابنده لو بخش قروهء شهرستان سنندج در 24هزارگزی جنوب تپه گل و 9هزارگزی باختر راه شوسهء همدان به بیجار. کوهستانی و سردسیر است و سکنهء آن 250 تن شیعی مذهب و ترکی زبانند. آب آن از چشمه و قنات و محصول آن غلات و حبوبات و مختصر انگور و لبنیات است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

جعفرآباد.

[جَ فَ] (اِخ) دهی است از بخش سنجابی شهرستان کرمانشاهان در 14هزارگزی شمال خاوری کوزران در کنار رودخانهء زردآب. دشت و سردسیر است و سکنهء آن 200 تن شیعی مذهب و کردی و فارسی زبانند. آب آن از سراب بوبور و محصول آن غلات و حبوبات دیم و کمی لبنیات و برنج و چغندر است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

جعفرآباد.

[جَ فَ] (اِخ) دهی است از دهستان بالا شهرستان نهاوند در 11هزارگزی جنوب خاوری نهاوند و 2هزارگزی جنوب خاوری نهاوند بملایر و بروجرد. جلگه و سردسیر است و سکنهء آن 150تن شیعی مذهب و لری و فارسی زبانند. آب آن از رودخانهء گاماسیاب و محصول آن غلات و توتون و حبوبات و لبنیات و انگور است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

جعفرآباد.

[جَ فَ] (اِخ) دهی است از دهستان سلگی شهرستان نهاوند در 21هزارگزی باختر نهاوند و 4هزارگزی جنوب رودخانه. جلگه و سردسیر است و محصول آن غلات و حبوبات و لبنیات است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

جعفرآباد.

[جَ فَ] (اِخ) دهی است از دهستان برده سره بخش اشترینان شهرستان بروجرد در 6 هزارگزی شمال باختری اشترینان به ظفرآباد. جلگه و معتدل است و سکنهء آن 892 تن شیعی مذهب و لری و فارسی زبانند. آب آن از رودخانه و قنات و محصول آن غلات است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

جعفرآباد.

[جَ فَ] (اِخ) دهی است از دهستان کاکاوند بخش دلفان شهرستان خرم آباد در 39هزارگزی شمال باختری نورآباد و 6هزارگزی باختر راه شوسهء خرم آباد به کرمانشاه. تپه ماهور و سردسیر است و سکنهء آن 180 تن شیعی مذهب و لری و فارسی زبانند. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و لبنیات و پشم است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

جعفرآباد.

[جَ فَ] (اِخ) دهی است از دهستان ده پیر بخش حومهء شهرستان خرم آباد در 18هزارگزی شمال خرم آباد و 6هزارگزی خاور راه شوسهء خرم آباد به کرمانشاه. جلگه و معتدل است. و سکنهء آن 60 تن شیعی مذهب و لری و لکی و فارسی زبانند. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و لبنیات است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

جعفرآباد.

[جَ فَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان سگوند بخش زاغهء شهرستان خرم آباد در 15هزارگزی جنوب باختری زاغه و 9هزارگزی راه شوسهء خرم آباد به بروجرد. سکنهء آن 50 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

جعفرآباد.

[جَ فَ] (اِخ) دهی است از دهستان بیضا بخش اردکان شهرستان شیراز در 52هزارگزی جنوب خاور اردکان و 4هزارگزی راه شوسهء بیضا به زرقان. دامنه و معتدل است و سکنهء آن 680 تن شیعی مذهب و فارسی و لری زبانند. آب آن از قنات و محصول آن چغندر و لوبیا و برنج است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

جعفرآباد.

[جَ فَ] (اِخ) دهی است از دهستان توابع ارسنجان بخش زرقان شهرستان شیراز در 83هزارگزی خاور زرقان و 2هزارگزی راه فرعی توابع ارسنجان به کربال و خفرک. جلگه و معتدل است و سکنهء آن 172 تن شیعی مذهب و فارسی زبانند.آب آن از قنات و محصول آن غلات و میوه های گوناگون و چغندر است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

جعفرآباد.

[جَ فَ] (اِخ) دهی است از دهستان حسن آباد بخش مرکزی شهرستان آباده در 52هزارگزی جنوب باختری اقلید کنار راه فرعی آسپاس به احمدآباد. جلگه و سردسیر است و سکنهء آن 152 تن شیعی مذهب و فارسی و ترکی و لری زبانند. آب آن از قنات و محصول آن عدس و نخود و غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

جعفرآباد.

[جَ فَ] (اِخ) دهی است از دهستان رستم بخش فهلیان و ممسنی شهرستان کازرون در پنج هزارگزی شمال باختری فهلیان و 4هزارگزی راه شوسهء کازرون به بهبهان. دامنه و گرمسیر است و سکنهء آن 100 تن شیعی مذهب و فارسی و لری زبانند. آب آن از رودخانهء فهلیان و چشمه است و محصول آن غلات و برنج و لوبیا است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

جعفرآباد.

[جَ فَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان شیراز در 6هزارگزی جنوب خاور شیراز. جلگه و معتدل است و سکنهء آن 87 تن شیعی مذهب و فارسی زبانند.آب آن از قنات و محصول آن غلات و چغندر و میوه های گوناگون است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

جعفرآباد.

[جَ فَ] (اِخ) دهی است از دهستان نوبندگان بخش مرکزی شهرستان فسا در 26هزارگزی جنوب خاوری فسا و چهارهزارگزی راه شوسهء فسا به داراب سکنهء آن 50 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

جعفرآباد.

[جَ فَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان فسارود بخش داراب شهرستان فسا در 30هزارگزی باختر داراب سکنهء آن 25 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

جعفرآباد.

[جَ فَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان صفار بخش مرکزی شهرستان آباده در 32هزارگزی شمال باختر آباده کنار راه شوسهء اصفهان به شیراز. سکنهء آن 15تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

جعفرآباد.

[جَ فَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان حومهء خاوری شهرستان رفسنجان و 7هزارگزی شمال راه شوسهء رفسنجان به کرمان جلگه و سردسیر است و سکنهء آن 440 تن شیعی مذهب و فارسی زبانند. آب آن از قنات و محصول آن غلات و پسته و لبنیات است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

جعفرآباد.

[جَ فَ] (اِخ) دهی است از دهستان نوق شهرستان رفسنجان در 37هزارگزی شمال باختری رفسنجان و کنار راه مالرو رفسنجان به بافق. جلگه و سردسیر است و سکنهء آن 70 تن شیعی مذهب و فارسی زبانند. آب آن از قنات و محصول آن غلات و پسته و پنبه است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

جعفرآباد.

[جَ فَ] (اِخ) دهی است از دهستان سعیدآباد بخش مرکزی شهرستان سیرجان در پنج هزارگزی شمال باختری سعیدآباد سر راه فرعی سعیدآباد به زیدآباد. جلگه و سردسیر است و سکنهء آن 50 تن شیعی مذهب و فارسی زبانند. آب آن از قنات و محصول آن غلات و حبوبات است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

جعفرآباد.

[جَ فَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان ریگان بخش فهرج شهرستان بم در 35هزارگزی جنوب خاوری فهرج و 25هزارگزی شمال راه فرعی بم به خاش. سکنهء آن 43 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

جعفرآباد.

[جَ فَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان رودخانه بخش میناب شهرستان بندرعباس در 100هزارگزی شمال میناب و 2هزارگزی خاور راه مالرو وکلاشکرد به میناب. سکنهء آن 40 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

جعفرآباد.

[جَ فَ] (اِخ) دهی است کوچک از دهستان اسفندقه بخش ساردوئیهء شهرستان جیرفت در 118هزارگزی جنوب ساردوئیه و یک هزارگزی جنوب راه فرعی جیرفت به بافت سکنهء آن 17 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

جعفرآباد.

[جَ فَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان قلعه عسکر بخش مشیز شهرستان سیرجان در 40هزارگزی جنوب خاوری مشیز سر راه مالرو قلعه عسکر به مشیز سکنهء آن پانزده تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

جعفرآباد.

[جَ فَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان کوهبنان بخش راور شهرستان کرمان در 73هزارگزی شمال باختر راور و 27هزارگزی شمال راه فرعی راور به کرمان. سکنهء آن دو خانوار است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

جعفرآباد.

[جَ فَ] (اِخ) یکی از دهستانهای بخش حومهء شهرستان قوچان است. این دهستان در قسمت جنوب خاوری قوچان در اطراف راه شوسهء مشهد به قوچان واقع شده و از 31 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل گردیده و جمعیت آن در حدود 6025 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

جعفرآباد.

[جَ فَ] (اِخ) یکی از دهستانهای بخش حومهء شهرستان قوچان است در 10هزارگزی جنوب خاوری قوچان و یک هزارگزی جنوب راه شوسهء قدیمی مشهد به قوچان. جلگه و معتدل است و سکنهء آن 1023 تن شیعی مذهب و ترکی و کردی و فارسی و قوچانی زبانند. آب آن از قنات و محصول آن غلات و سیب زمینی و انواع میوه هاست. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

جعفرآباد.

[جَ فَ] (اِخ) مرکز دهستان جعفرآباد و فاروج بخش حومهء شهرستان قوچان است در 28هزارگزی شمال باختری قوچان سر راه شوسهء عمومی قوچان به شیروان. جلگه و معتدل است و سکنهء آن 1292 تن شیعی مذهب و ترکی و کردی و قوچانی زبانند. آب آن از قنات و محصول آن غلات و انواع میوه هاست. راه آن مالرو است. دبستان و چند باب دکان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

جعفرآباد.

[جَ فَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان عشق آباد بخش فدیشهء شهرستان نیشابور در پانزده هزارگزی خاور فدیشه. جلگه و معتدل است و سکنهء آن 46 تن شیعی مذهب و فارسی زبانند.آب آن از قنات و محصول آن غلات است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

جعفرآباد.

[جَ فَ] (اِخ) دهی است از دهستان برکال بخش خلیل آباد شهرستان کاشمر در 30هزارگزی جنوب خاوری خلیل آباد و 4هزارگزی جنوب قهندیز، جلگه و گرمسیر است و سکنهء آن 611 تن شیعی مذهب و فارسی زبانند. آب آن از قنات و محصول آن غلات، منداب، زیره و میوه ها است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

جعفرآباد.

[جَ فَ] (اِخ) دهی است از دهستان درب قاضی بخش حومهء شهرستان نیشابور در 18هزارگزی خاور نیشابور. جلگه و معتدل است. سکنهء آن 163 تن شیعی مذهب و فارسی زبانند. آب آن از قنات و محصول آن غلات است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

جعفرآباد.

[جَ فَ] (اِخ) دهی است از دهستان سنخواست بخش اسفراین شهرستان بجنورد در 60 هزارگزی باختر اسفراین سر راه مالرو عمومی میان آباد به جاجرم. جلگه و معتدل است و سکنهء آن 94 تن شیعی مذهب و فارسی زبانند. آب آن از قنات و محصول آن غلات، بنشن و پنبه است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

جعفرآباد.

[جَ فَ] (اِخ) دهی است از دهستان گیفان بخش حومهء شهرستان بجنورد در 90هزارگزی شمال خاوری بجنورد و 25هزارگزی خاور راه شوسهء عمومی بجنورد به حصارچه. کوهستانی و معتدل است و سکنهء آن 434 تن شیعی مذهب و فارسی و ترکی زبانند. آب آن از چشمه و محصول آن غلات است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

جعفرآباد.

[جَ فَ] (اِخ) دهی است کوچک از دهستان قصبه بخش حومهء شهرستان سبزوار در سه هزارگزی جنوب باختری سبزوار. جلگه و معتدل است و سکنهء آن 20 تن شیعی مذهب و فارسی زبانند. آب آن از قنات و محصول آن غلات و زیره است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

جعفرآباد.

[جَ فَ] (اِخ) دهی است از دهستان نقاب بخش جغتای شهرستان سبزوار در 32هزارگزی شمال خاوری جغتای سر راه شوسهء عمومی. جلگه و معتدل است و سکنهء آن 213 تن شیعی مذهب، ترکی و فارسی زبانند. آب آن از قنات و محصول آن غلات و زیره است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

جعفرآباد.

[جَ فَ] (اِخ) دهی است از دهستان رشخوار بخش رشخوار شهرستان تربت حیدریه در 10هزارگزی شمال باختری رشخوار و 2هزارگزی جنوب راه شوسهء عمومی تربت به رشخوار. جلگه و گرمسیر است و سکنهء آن 156 تن شیعی مذهب و فارسی زبانند. آب آن از قنات و محصول آن غلات و انواع میوه ها و ابریشم است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

جعفرآباد.

[جَ فَ] (اِخ) دهی است از دهستان پائین ولایت بخش حومهء شهرستان تربت حیدریه و سه هزارگزی جنوب راه شوسهء عمومی زاهدان. جلگه و معتدل است و سکنهء آن 412 تن شیعی مذهب و فارسی زبانند آب آن از قنات و محصول آن غلات و پنبه است. راه مالرو دارد و از قلعه نو می توان اتومبیل هم برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

جعفرآباد.

[جَ فَ] (اِخ) دهی است از دهستان زاوه بخش حومهء شهرستان تربت حیدریه در 66هزارگزی خاور تربت حیدریه سر راه مالرو عمومی باخرز. دامنه و معتدل است و سکنهء آن 442 تن شیعی مذهب و فارسی زبانند. آب آن از قنات و محصول آن غلات و بنشن است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

جعفرآباد.

[جَ فَ] (اِخ) دهی است از دهستان احمدآباد بخش فریمان شهرستان مشهد در 24هزارگزی شمال باختر فریمان. جلگه و معتدل است و سکنهء آن 92 تن شیعی مذهب و فارسی زبانند. آب آن از قنات و محصول آن چغندر و غلات است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

جعفرآباد.

[جَ فَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش قاین شهرستان بیرجند در 58هزارگزی جنوب خاوری قاین و 4هزارگزی خاور راه شوسهء عمومی قاین به بیرجند. جلگه و معتدل است و سکنهء آن 200 تن شیعی مذهب و فارسی زبانند. آب آن از قنات و محصول آن غلات و چغندر است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

جعفرآباد.

[جَ فَ] (اِخ) دهی است از دهستان لب کویر بخش بجستان شهرستان گناباد در 18هزارگزی شمال خاور بجستان سر راه مالرو عمومی مرندیز به بجستان. دامنه و گرمسیر است سکنهء آن 97 تن شیعی مذهب و فارسی زبانند. آب آن از قنات و محصول آن غلات، ارزن و زیره است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

جعفرآباد.

[جَ فَ] (اِخ) دهی است از دهستان حلوان بخش طبس شهرستان فردوس در 78هزارگزی شمال باختری طبس. جلگه و گرمسیر است و سکنهء آن 18 نفرند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

جعفرآباد.

[جَ فَ] (اِخ) دهی است از دهستان رستاق بخش اشکدز شهرستان یزد در 17هزارگزی شمال باختر اشکدز و 7هزارگزی جنوب باختری راه شوسهء یزد. جلگه و معتدل است و سکنهء آن 286 تن زردتشتی مذهب و فارسی زبانند.آب آن از قنات و محصول آن شلغم، چغندر و غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

جعفرآباد.

[جَ فَ] (اِخ) دهی است از دهستان کیار بخش بروجن شهرستان شهرکرد در 36هزارگزی باختر بروجن و سه هزارگزی راه شلمزار به شهرکرد و بروجن. جلگه و معتدل است و سکنهء آن 267 تن شیعی مذهب و فارسی زبانند. آب آن از چشمه و قنات و محصول آن غلات و حبوبات است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

جعفرآباد.

[جَ فَ] (اِخ) دهی است از دهستان کرون بخش نجف آباد شهرستان اصفهان در 36هزارگزی باختر نجف آباد کنار راه شوسهء نجف آباد به دامنه. جلگه و معتدل است و سکنهء آن 209 تن شیعی مذهب و فارسی زبانند. آب آن از قنات و محصول آن غلات و بادام و سیب و زردآلو و حبوبات و انگور و گردو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

جعفرآباد.

[جَ فَ] (اِخ) دهی است از دهستان ماربین بخش سدهء شهرستان اصفهان در 6هزارگزی خاور سده و سه هزارگزی باختر راه شوسهء اصفهان به تهران. جلگه و معتدل و سکنهء آن 124 تن شیعی مذهب و فارسی زبانند. آب آن از قنات و محصولات آن صیفی و غلات و پنبه و تنباکو و میوه های گوناگون است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

جعفرآباد.

[جَ فَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء شهرستان شهرضا در 6هزارگزی شمال شهرضا و 1500گزی خاور راه شوسهء شهرضا به اصفهان. جلگه یی معتدل است و سکنهء آن 60 تن شیعی مذهب و فارسی زبانند. آب آن از قنات و محصول آن غلات است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

جعفرآباد.

[جَ فَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان آیدغمش بخش فلاورجان شهرستان اصفهان در 38هزارگزی جنوب باختری فلاورجان و سه هزارگزی شمال راه بیستگان به گردنه سرخ. ساحل زاینده رود و معتدل است و سکنهء آن 50 تن شیعی مذهب و فارسی زبانند. آب آن از زاینده رود و محصول آن غلات است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10)

جعفرآباد.

[جَ فَ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش حومهء شهرستان نائین در پانزده هزارگزی شمال باختر نائین و پنج هزارگزی راه مالرو سپرو به نائین. کوهستانی و معتدل است و سکنهء آن 20 تن شیعی مذهب و فارسی زبانند. آب آن از قنات و محصول آن غلات است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

جعفرآباد اخوان.

[جَ فَ دِ اَ خَ] (اِخ)دهی است از دهستان بهنام پازکی واقع در بخش ورامین شهرستان تهران در پنج هزارگزی شمال ورامین که بوسیلهء خیابان مشجری به راه شوسهء ورامین تهران متصل میشود. این ده در جلگه واقع شده و آب و هوای آن معتدل است و سکنهء آن 451 تن شیعی مذهب و فارسی زبانند. آب آن از قنات و محصولات آن غلات و میوه های صیفی و چغندر قند است. راه آن ماشین رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

جعفرآباد بازبچه.

[جَ فَ دِ بَ چِ] (اِخ)دهی است از دهستان شهر میان بخش مرکزی شهرستان آباده در 19هزارگزی جنوب باختر اقلید و یک هزارگزی راه فرعی کولار به علی آباد و ده بید. دامنه و سردسیر است و سکنهء آن 85 تن شیعی مذهب و فارسی زبانند. آب آن از قنات و محصول آن غلات و حبوبات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

جعفرآباد باقراف.

[جَ فَ دِ قِ اُ] (اِخ)دهی است از دهستان غار بخش ری شهرستان تهران در پنج هزارگزی جنوب باختری ری بر سر راه شوسهء قم تهران. این ده در جلگه واقع شده و آب و هوای آن معتدل است و سکنهء آن فارسی زبانند. آب آن از قنات و محصولات آن غلات و میوه های صیفی و چغندرقند است. راه آن مالرو است و از طریق علی آباد باقراف با اتومبیل هم می توان رفت. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

جعفرآباد بالا.

[جَ فَ دِ] (اِخ) دهی است از دهستان بوانات بخش بوانات و سرچهان شهرستان آباده در 3هزارگزی جنوب خاوری سوریان. جلگه و سردسیر است و سکنهء آن 176 تن شیعی مذهب و فارسی زبانند.آب آن از قنات و رودخانهء بوانات و محصول آن غلات و میوه های گوناگون است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

جعفرآباد پائین.

[جَ فَ دِ] (اِخ) دهی است از دهستان بوانات و سرچهان شهرستان آباده در 6هزارگزی جنوب خاوری سوریان و 66هزارگزی راه شوسهء شیراز به اصفهان. جلگه و سردسیر است و سکنهء آن 111 تن شیعی مذهب و فارسی زبانند. آب آن از رودخانهء بوانات و محصول آن غلات و میوه های گوناگون است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

جعفرآباد جنگل.

[جَ فَ دِ جَ گَ] (اِخ)دهی از دهستان بهنام عرب واقع در بخش ورامین شهرستان تهران در 16هزارگزی جنوب خاوری ورامین و 3هزارگزی راه ماشین رو جوادآباد. این ده در جلگه واقع شده و آب و هوای آن سردسیر است و سکنهء آن 957 تن شیعی مذهب و فارسی زبانند. آب آن از قنات و محصولات آن غلات و میوه های صیفی و چغندرقند و شغل اهالی زراعت و قالی بافی است. راه ماشین رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

جعفرآباد چلیک.

[جَ فَ دِ چِ] (اِخ)دهی است از دهستان مرحمت آباد بخش میاندوآب شهرستان مراغه در 22500گزی شمال باختری میاندوآب و 22هزارگزی باختر راه ارابه رو میاندوآب به بناب جلگه و معتدل است و سکنهء آن 183 تن شیعی و سنی مذهب و کردی و ترکی زبانند. آب آن از سیمین رود و چاه و محصول آن غلات و کرچک و شغل اهالی زراعت و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

جعفرآباد خسرو بیک.

[جَ فَ دِ خُ رُ بِ] (اِخ) دهی است کوچک از دهستان بزچلو بخش وفس شهرستان اراک در پانزده هزارگزی باختر کمیجان. سکنهء آن 45 تن و راه آن مالرو است و از خسروبیک با اتومبیل هم می توان رفت. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

جعفرآباد رفیع خانی.

[جَ فَ دِ رَ] (اِخ)دهی است از دهستان افشاریه بخش آوج شهرستان قزوین در 62هزارگزی شمال خاور آوج و شانزده هزارگزی راه عمومی. این ده در جلگه واقع شده و آب و هوای آن معتدل است و سکنهء آن 231 تن شیعی مذهب و ترکی و فارسی زبانند. آب آن از قنات و محصولات آن غلات و انگور و بادام و شغل اهالی زراعت و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد و از طریق رادکان میتوان ماشین هم برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

جعفرآباد زواره.

[جَ فَ دِ زَ رِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان گرمسیر شهرستان اردستان در 26هزارگزی شمال راه اردستان به شهر آب. جلگه و معتدل است و سکنهء آن 183 تن شیعهء فارسی زبانند. آب آن از قنات و محصول آن پنبه و غلات است. راه ارابه رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

جعفرآباد شبجره.

[جَ فَ دِ شَ جِ رِ](اِخ) ده کوچکی است از دهستان سبریز بخش زرند شهرستان کرمان در 40هزارگزی شمال باختری زرند و 12هزارگزی باختر راه فرعی زرند راور. سکنهء آن 6 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

جعفرآباد فاروج.

[جَ فَ دِ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای دوازده گانه بخش حومهء شهرستان قوچان است. این دهستان در قسمت شمال باختری قوچان و در شمال و جنوب راه شوسهء قوچان به شیروان واقع است. موقعیت طبیعی آن کوهستان و جلگه و هوای آن معتدل و آب آن از قنات و چشمه و رودخانه است. محصول عمدهء آن غلات و انواع میوه ها و محصولات دامی است. این دهستان از بیست وهفت آبادی کوچک و بزرگ با جمعیت در حدود 10340 تن تشکیل شده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

جعفرآباد فتحعلی خانی.

[جَ فَ دِ فَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان افشاریه بخش آوج شهرستان قزوین در 30هزارگزی شمال آوج و 2هزارگزی راه عمومی. آب و هوای آن معتدل است و سکنهء آن 260 تن شیعی مذهب و ترکی و فارسی زبانند. آب آن از «خررود» و محصولات آن غلات و انگور و زردآلو و شغل اهالی زراعت و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

جعفرآباد مختارخان.

[جَ فَ دِ مُ] (اِخ)دهی است از دهستان غار بخش ری شهرستان تهران در 12هزارگزی باختر ری و 4هزارگزی جنوب راه رباط کریم. این ده در جلگه واقع شده و آب و هوای آن معتدل است و سکنهء آن شیعی مذهب و فارسی زبانند.آب آن از قنات و محصولات آن غلات و میوه های صیفی و چغندر قند است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

جعفرآباد موغار.

[جَ فَ دِ] (اِخ) دهی است از دهستان گرمسیر شهرستان اردستان در 25هزارگزی شمال اردستان و 6هزارگزی شمال خاوری راه شوسهء اردستان به کاشان. جلگه و معتدل است و سکنهء آن 102 تن شیعی مذهب و فارسی زبانند. آب آن از قنات و محصول آن غلات و پنبه است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

جعفرآباد میشنان.

[جَ فَ دِ] (اِخ) دهی است از دهستان کوهدشت بخش طرهان شهرستان خرم آباد در 20هزارگزی جنوب راه شوسهء خرم آباد به کوهدشت. دامنه و معتدل است و سکنهء آن 90 تن شیعی مذهب و لری و فارسی زبانند. آب آن از چشمه و نهر میشنان و محصول آن غلات و لبنیات است. راه مالرو دارد و در تابستان اتومبیل هم میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

جعفر ادفوی.

[جَ فَ رِ اَ فُ وی] (اِخ)رجوع به جعفربن ثعلب ... شود.

جعفر اصغر.

[جَ فَ رِ اَ غَ] (اِخ) پسر ابوجعفر منصور دوانیقی دومین خلیفهء عباسی که مادرش ام ولد بود. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 2 شود.

جعفر اکبر.

[جَ فَ رِ اَ بَ] (اِخ) پسر ابوجعفر منصور دوانیقی دومین خلیفهء عباسی که مادرش ام موسی بنت منصور حمیری است. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 2 شود.

جعفران.

[جَ فَ] (اِخ) دهی است کوچک از دهستان جوخواه بخش طبس شهرستان فردوس در 60هزارگزی شمال باختر طبس و سه هزارگزی جنوب راه شوسهء عمومی بجدی به یزد. جلگه و گرمسیر است و سکنهء آن 30 تن شیعی مذهب و فارسی زبانند. آب آن از قنات و محصول آن غلات، خرما و گاورس است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

جعفر انف الناقة.

[جَ فَ رِ اَ فُنْ نا قَ] (اِخ)رجوع به جعفربن قریع... شود.

جعفربای.

[جَ فَ] (اِخ) نام طایفه یی از طوایف ترکمن ساکن ایران مرکب از 4050 خانوار که از گمش تپه تا اترک مسکن دارند. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 102).

جعفر برزنجی.

[جَ فَ بَ زَ] (اِخ) رجوع به جعفربن حسن ... شود.

جعفر برمکی.

[جَ فَ رِ بَ مَ] (اِخ) رجوع به جعفربن یحیی ... و آل برمک و برامکه شود.

جعفر بیک لری جوادخانی.

[جَ فَ بَ لَ جَ] (اِخ) نام یکی از طوایف ایل قشقائی است مرکب از سیصد خانوار. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 82).

جعفر بیک لری فریدون بیکی.

[جَ فَ بَ لَ فِ رِ بَ] (اِخ) نام طایفه یی از طوایف قشقائی مرکب از یکصد خانوار. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 82).

جعفر تبریزی.

[جَ فَ رِ تَ] (اِخ) مولانا ... بایسنغری از خوشنویسان بزرگ روزگار تیموریان بوده و در درگاه بایسنغر میرزا نوادهء تیمور، میزیسته و نسبتش بدوست. صاحب حبیب السیر نوشته است: مولانا جعفر تبریزی در تحریر انواع خطوط درجهء کمال حاصل داشت بتخصیص در نسخ تعلیق و مولانا اظهر و مولانا شهاب الدین عبدالله آشپز و مولانا شیخ محمود که چون ابن مقله صیرفی وقت و یاقوت زمان بودند در شاگردی مولانا جعفر به آن مرتبه تصاعد نمودند. (حبیب السیر چ خیام ج 4 ص 19).

جعفر تکریتی.

[جَ فَ رِ تَ] (اِخ) رجوع به جعفربن عثمان ... شود.

جعفر تکین.

[جَ فَ تَ] (اِخ) از امراء و ارکان سپاه غزنویان بوده و در جنگهای محمود غزنوی با امرای ماوراءالنهر شرکت داشته است. رجوع شود به ترجمهء تاریخ یمینی و حبیب السیر.

جعفر تلی.

[جَ فَ رِ تَلْ لی] (اِخ) از بزرگان و مشاهیر اصفهان در روزگار مغولان بود و صاحب ترجمهء محاسن اصفهان از او نام میبرد.

جعفر جن.

[جَ فَ جِ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش خشت شهرستان کازرون در چهارهزارگزی شمال کنارتخته و کنار راه شوسهء کازرون به بوشهر. دامنه و گرمسیر است و سکنهء آن 256 تن اند. آب آن از چشمه و رودخانهء شاپور و محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

جعفر جنی.

[جَ فَ رِ جِنْ نی] (اِخ) ظاهراً تصحیفی است عامیانه از زعفر جنی. رجوع به زعفر جنی شود.

جعفر حلی.

[جَ فَ رِ حِلْ لی] (اِخ) رجوع به جعفربن احمد ... شود.

جعفر حلی.

[جَ فَ رِ حِلْ لی] (اِخ) رجوع به جعفربن خضر ... شود.

جعفر حنزابة.

[جَ فَ رِ حِ بَ] (اِخ) رجوع به جعفربن فضل ... شود.

جعفرخان.

[جَ فَ] (اِ مرکب) به کنایه و طنز، کسی را گویند که از سفر فرنگ به ایران برگشته باشد و بی پروا به رسوم زندگی هموطنان خود بتازد و آنها را بمسخره گیرد. این کنایه از نام نمایشنامهء «جعفرخان از فرنگ آمده» اثر «حسن مقدم» (علی نوروز) (1277 - 1304 ه . ش.) که بارها در تهران بچاپ رسیده و به روی صحنه آمده، گرفته شده است. رجوع شود به ماهنامهء «پیام نوین» دورهء سوم شمارهء دوم ص 52.

جعفرخان.

[جَ فَ] (اِخ) دهی است از دهستان خورخوره بخش دیواندرهء شهرستان سنندج در 33هزارگزی شمال باختری دیواندره کناره راه عمومی جعفرخان به خورخوره. کوهستانی و سردسیر است و سکنهء آن 210 تن اند. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و توتون و حبوبات است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

جعفرخان زند.

[جَ فَ نِ زَ] (اِخ) هفتمین تن از امرای زندیه و برادرزادهء کریمخان زند و پسر صادق خان زند است. (1199- 1203 ه . ق.)

جعفر خطی.

[جَ فَ رِ خَطْ طی] (اِخ)رجوع به جعفربن محمد ... شود.

جعفر خلدی.

[جَ فَ رِ خُ] (اِخ) مکنی به ابومحمد یکی از پیشوایان طریقت صوفیه بود و سلسلهء او در تصوف چنین است: ابوالقاسم جنیدبن محمد خرقه و ابوالحسن السری بن المغلس السقطی و معروف کرخی و فرقد سنجی و حسن بصری و انس بن مالک (که خدمت هفتاد تن از بدریین را دریافته است). (الفهرست ابن الندیم).

جعفر دقاق.

[جَ فَ رِ دَقْ ق] (اِخ) از حفاظ حدیث و مردی ثقه بوده است (متوفی به سال 330 ه . ق.). (الفهرست ابن الندیم).

جعفر شوشتری.

[جَ فَ رِ تَ] (اِخ)(شیخ...) ابن حسین بن علی شوشتری. رجوع به جعفربن حسین شوشتری و نیز رجوع به الذریعه الی التصانیف الشیعه ذیل الخصایص الحسینیه شود.

جعفر شهباز.

[جَ فَ شَ] (اِخ) دهی است از بخش شیب آب شهرستان زابل در 21هزارگزی شمال باختری سکوهه و 12هزارگزی راه شوسهء زاهدان به زابل. جلگه و گرم و معتدل است و سکنهء آن 200تن است. آب آن از رودخانهء هیرمند و محصول آن غلات و لبنیات است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

جعفر صادق.

[جَ فَ رِ دِ] (اِخ) (امام) ششمین از ائمهء شیعهء اثناعشریه. رجوع به صادق در همین لغت نامه شود.

جعفر صادق.

[جَ فَ دِ] (اِخ) دهی است از دهستان رستم آباد بخش رامهرمز شهرستان اهواز در 15هزارگزی جنوب شوسهء رامهرمز و 5هزارگزی خاور جادهء نیمه شوسهء رامهرمز به خلف آباد. آب آن از رودخانهء رامهرمز و محصول آن غلات و برنج و کنجد و بزرک است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

جعفر طیار.

[جَ فَ رِ طَیْ یا] (اِخ) رجوع به جعفربن ابی طالب و طیار در همین لغت نامه شود.
-نماز جعفر طیار.؛ رجوع به صلاة جعفر در همین لغت نامه شود.

جعفر ظفری.

[جَ فَ رِ ظَ] (اِخ) رجوع به جعفربن علی ... شود.

جعفر عباسی.

[جَ فَ رِ عَبْ با] (اِخ)رجوع به جعفربن احمد ... شود.

جعفر عباسی.

[جَ فَ رِ عَبْ با] (اِخ)رجوع به جعفربن محمد ... شود.

جعفر عسکری.

[جَ فَ رِ عَ کَ] (اِخ) جعفر (پاشا)ابن مصطفی عبدالرحمن عسکری (1302 - 1355 ه . ق.) یکی فرماندهان نظامی عراق بوده است.

جعفر علوی.

[جَ فَ رِ عَ لَ] (اِخ) رجوع به ابوالفضل جعفر و ثائربالله در همین لغت نامه شود.

جعفر عیدروس.

[جَ فَ رِ عَ دَ] (اِخ)رجوع به جعفربن علی ... شود.

جعفر قطاع.

[جَ فَ رِ قَطْ طا] (اِخ)رجوع به جعفربن محمد قطاع شود.

جعفرک.

[جَ فَ رَ] (اِخ)احمدبن علی بن ابی جعفر محمد بن ابی صالح بیهقی، مکنی و مشهور به ابوجعفر مقری لغوی و بوجعفرک. رجوع به احمدبن علی بیهقی شود.

جعفر کتانی.

[جَ فَ رِ کَتْ تا] (اِخ)رجوع به جعفربن ادریس ... شود.

جعفر کثیری.

[جَ فَ رِ کَ] (اِخ) رجوع به جعفربن عبدالله .... شود.

جعفر کذاب.

[جَ فَ رِ کَذْ ذ] (اِخ)جعفربن علی نقی (متوفی 271 ه . ق.) فرزند امام دهم شیعیان بود که ادعای امامت داشت و جمعی او را دروغگو دانسته به کذاب ملقب ساختند. صاحب منتهی الاَمال نویسد: «و امام جعفر، پس مثلش مثل فرزند حضرت نوح پیغمبر علیه السلام است و ملقب به کذاب است و ادعا کرد امامت را به غیر حق و گمراه کرد مردم را و فروخت زن حرهء آزاد از آل جعفر را و اخبار بسیار در مذمت او وارد شده». (منتهی الاَمال حاج شیخ عباس قمی ج 2 ص 261).

جعفرکلا.

[جَ فَ کُ] (اِخ) دهی است از دهستان فریم بخش دودانگهء شهرستان ساری در 4هزارگزی جنوب باختری کهنه ده. دشت و معتدل است و سکنهء آن 160 تن اند. آب آن از چشمه و استخر و محصول آن برنج و غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

جعفر کلبی.

[جَ فَ رِ کَ] (اِخ) رجوع به جعفربن یوسف ...شود.

جعفرلو.

[جَ فَ] (اِخ) دهی است از دهستان گورائیم بخش مرکزی شهرستان اردبیل در 25000 گزی جنوب اردبیل و 27000 گزی راه شوسهء خلخال به اردبیل کوهستانی و معتدل است و سکنهء آن 493 تن اند. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

جعفر محقق حلی.

[جَ فَ رِ مُ حَقْ قِ قِ حِلْ لی] (اِخ) رجوع به جعفربن حسن ... و رجوع به محقق حلی و نیز رجوع به علامهء حلی شود.

جعفر مصحفی.

[جَ فَ رِ مُ حَ] (اِخ)رجوع به جعفربن عثمان ... شود.

جعفر مصدق.

[جَ فَ رِ مُ صَدْ دِ] (اِخ)رجوع به جعفربن محمد ... شود.

جعفر موسوی.

[جَ فَ رِ سَ] (اِخ) رجوع به جعفربن حسین ... شود.

جعفر نقدی.

[جَ فَ رِ نَ] (اِخ) قاضی شیعه در بغداد بود که درسال 1293 ه . ق. در «العمارة» متولد شد و پدرش او را پس از دوران کودکی برای کسب دانش به نجف اشرف فرستاد و او در آنجا در نزد فاضلان و دانشوران بزرگ به کسب انواع علوم پرداخت و آخرین کسانی که در نزدشان به کسب علم اشتغال ورزید، دو آیت الله طباطبائی و خراسانی بودند. وی همچنین در محضر درس علامه شیخ احمد کاشف الغطاء هم حضور می یافت و در سال 1333 ه . ق. بنا به درخواست مردم «العمارة» و تکلیف استادش علامه طباطبائی به آن شهر بازگشت و در آنجا به ثبت علوم دینی و اخلاق اسلامی و نشر مطالبی در فضل و ادب پرداخت. از مشهورترین آثار وی در «العمارة» مسجدی است که در سال 1338 ه . ق. بنا نهاد و امروز به نام «مسجد شیخ جعفر» معروف است در همین سال حکومت وی را بعنوان نایب جعفری شهر «العمارة» برگزید و در سال 1340 ه . ق. این نیابت لغو گردید و جعفر به سمت قاضی شرعی مردم «العمارة» اعم از اهل تسنن و تشیع گماشته شد. سپس به عنوان قاضی جعفری پایتخت عراق (بغداد) مأموریت یافت. آنگاه عضو مجلس تمییز شرعی جعفری شد و تا پایان عمر در این سمت باقی ماند. جعفر در فنون گوناگون تألیفات فراوان دارد و بیشتر آنها تا کنون به صورت نسخه های خطی باقی مانده و تنها برخی بچاپ رسیده است همچنین در مجلات و جرائد عراقی و مصری و سوری مقالاتی با امضاء صریح یا مستعار از او به چاپ رسیده است. منظومهء «عقدالدر» (در علم حساب) چاپ سنگی تهران 1322 ه . ق. از جمله آثار اوست. (معجم المطبوعات).

جعفر واعظ.

[جَ فَ رِ عِ] (اِخ) رجوع به جعفربن محمد ... شود.

جعفر وشاء .

[جَ فَ رِ وَشْ شا] (اِخ)رجوع به جعفربن بشیر ... شود.

جعفری.

[جَ فَ] (اِ) گیاهی از طایفهء چتری ها که شومخ نیز گویند و برگ آن مأکول است و در آشها و قورمه سبزی داخل کنند. (ناظم الاطباء). به لغت مازندران قسمی کرفس الورق حزا است. (تحفهء حکیم مؤمن). قسمی از احرار بقول شبیه به کرفس در بوی و طعم و از کرفس خردتر و باریکتر. (یادداشت مؤلف). رجوع به احرارالبقول در همین لغت نامه شود. در «گیاه شناسی گل گلاب» آمده است: جعفری(1) گیاهی است از تیرهء چتریان(2) و از سبزیهای خوراکی است. دارای برگهای بسیار بریده که جنس خودروی آن در کتب قدیمی ما «فطر اسالیون» نامیده شده است. (از گیاه شناسی گل گلاب چ 3 ص 263 و 264). در کتاب «کار آموزی داروسازی» آمده است: پرسیل (جعفری)(3) از تیرهء: امبلیفر. قسمت قابل مصرف در داروسازی: ریشه و میوه. مواد مؤثره: آپیول و اسانس. مورد استعمال ریشه: شربت پنج ریشه. (از کارآموزی داروسازی ص 183).
(1) - Apiun petroselenium.
(2) - Ombelliferes.
(3) - Persil.

جعفری.

[جَ فَ] (اِ)(1) گلی است زردرنگ و مجازاً به معنی مطلق رنگ زرد و در بهار عجم نوعی از صدبرگ. (غیاث اللغات). نوعی از صدبرگ. (آنندراج) :
شمع کن این زرد گل جعفری
تا چو چراغ از گل خود بر خوری.نظامی.
.(لاتینی)
(1) - Tagetes erecta.

جعفری.

[جَ فَ] (اِ) حشره یی است بدبو که بوی تندی شبیه به بوی گیاه جعفری دارد.(1)(یادداشت مؤلف). و نیز رجوع به ساس شود.
(1) - Punase des bois.

جعفری.

[جَ فَ] (اِ) نام قسمی کاغذ است. (الفهرست ابن الندیم).

جعفری.

[جَ فَ] (ص نسبی، اِ) طلای خالص بود منسوب به جعفر نامی که کیمیاگر بوده است و بعضی گویند پیش از جعفر برمکی زر قلب سکه می کردند چون او وزیر شد حکم فرمود که طلا را خالص کردند و سکه زدند و به او منسوب شد. (برهان قاطع). به جعفر بلخی که به نام برمک مشهور است منسوب می باشد. (از نزهة القلوب). منسوب به جعفر پدر خالد برمکی است که وزارت سلیمان داشت. (تاریخ گزیده) :
از بخشش تو عالم پر جعفری و رکنی
وز خلعت تو گیتی پر رومی و بهائی.فرخی.
- زر جعفری:نرگس بسان کفهء سیمین ترازوئی است
چون زر جعفری به میانش درافکنی.
منوچهری.
گر همه زر جعفری دارد
مرد بی توشه برندارد کام.سعدی.
رجوع به درست جعفری و زر شود.
- دینار جعفری:چون لاله سرخ گشت رخ من ز خون تو
زان پس که زرد بود چو دینار جعفری.
فرخی.
نرگس تر نگر چگونه شکفت
نیک مانند چشم آن عیار
ساق پیروزه و حوالی سیم
در میان ضرب جعفری دینار.
بهرامی سرخسی.
و یا چو گوشهء دینار جعفری بمثل
که کرده باشد صراف از او به گاز جدا.؟
- مار جعفری؛ نوعی از کفچه مار است. رجوع به مار و کفچه مار شود.
- نعل جعفری؛ قسمی نعل بوده است :
از لعن بر سم تو زنم نعل جعفری
گر ظن بری به من که من از دست جعفرم.
سوزنی.

جعفری.

[جَ فَ] (ص نسبی) (مذهب ...) مذهب شیعهء دوازده امامی که منسوب به حضرت امام جعفر صادق (ع) است. رجوع به شیعه شود.

جعفری.

[جَ فَ] (اِخ) کوشکی است مر متوکل را نزدیک سرمن رأی. (منتهی الارب). نام قصری است که جعفر المتوکل علی الله پسر المعتصم بالله در نزدیکی سامره در جائی به نام ماحوزه بنا نهاد و سپس در کنار آن قصر، شهری ساخت و بدانجا منتقل گردید و اراضی آنجا را به اقطاع به سران لشکر داد و آن شهر از سامراء بزرگتر شد. متوکل نهری از دجله به این شهر احداث کرد که ده فرسخ با آن فاصله داشت و معروف به جبة دجله گردید. متوکل در ماه شوال سال 247 ه . ق. در همین قصر کشته شد و مردم به سامراء بازگشتند. مخارج ساختمان این قصر بنا بر روایتی ده هزار درهم و بنا بر روایت دیگر دومیلیون دینار بوده است. قصر جعفری در سال 245 ه . ق. بنا شد و دلیل بن یعقوب نصرانی ناظر بنای آن بود. (معجم البلدان).

جعفری.

[جَ فَ] (اِخ) دهی است کوچک از دهستان اسحاق آباد بخش قدمگاه شهرستان نیشابور در 15هزارگزی جنوب خاوری قدمگاه و 5هزارگزی جنوب راه شوسهء عمومی مشهد. جلگه و گرمسیر است و سکنهء آن 12 نفرند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

جعفری.

[جَ فَ] (اِخ) دهی است کوچک از بخش شیب آب شهرستان زابل در 11هزارگزی راه شوسهء زابل به زاهدان سکنهء آن 35 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

جعفری.

[جَ فَ] (اِخ) دهی است از دهستان ام الفخر بخش شادگان شهرستان خرمشهر در 17هزارگزی شمال باختری شادگان کنار راه اتومبیل رو شادگان به اهواز. دشت و گرمسیر است و سکنهء آن 888 تن اند. آب آن از رودخانهء جراحی و محصول آن غلات و خرما و برنج است. راه آن در تابستان اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

جعفری.

[جَ فَ] (اِخ) ابوالبقاء صالح بن حسین ... (قرن هفتم هجری). او راست: 1- البیان الواضح المشهود من فضائح النصاری و الیهود (که بخشی از آن به کوشش آقای فریبس(1) در 1897 م. درشهر «بن» چاپ شده است). 2 - تخجیل من حرف التوراة و الانجیل (چ مصر بدون تاریخ). در کشف الظنون تخجیل من حرف الانجیل از ابی البقاء جعفری و منتخب آن از شیخ ابی الفضل مالکی مسعودی (تألیف 942 ه . ق.) دانسته شده است. (معجم المطبوعات ج 1 ص 701). و نیز رجوع به صالح بن حسین شود.
(1) - F. Fribs.

جعفری.

[جَ فَ] (اِخ) ابوالحسن علی بن حسن ... سمرقندی منسوب به جعفربن ابی طالب (ملقب به طیار) است. وی محدث بوده و از پدرش روایت کرده و حسن بن منصور مقری اسبیجابی از او روایت کرده است. (اللباب فی تهذیب الانساب ج 1 ص 330).

جعفری.

[جَ فَ] (اِخ) ابوعلی محمد از حاکمان قزوین بوده است در قرن پنجم هجری: بعد از او [ حمزة بن الیسع ][ حکومت ] به امیر شریف ابوعلی محمد جعفری حواله رفت صاحب ثروت تمام بود. او و فرزندانش قریب 60 سال و چند ماه حاکم بودند و آخرین اینان فخرالمعالی ذوالسعادات ابوعلی شرفشاه بن محمد بن احمدبن محمد بن جعفری (متوفی 484 ه . ق.) بود.» (تاریخ گزیده از مینو دریا باب الجنة قزوین ص 149).

جعفری.

[جَ فَ] (اِخ) ساوجی معاصر صادقی کتابدار بوده و طبعی غنی داشته و از راه شعر معاش خود نمیگذرانیده و در نظم انواع شعر مهارت داشته است. شعر او در مجمع الخواص ص 221 و کتابهای دیگر آمده است. اصل وی از ساوه بود و بعدها ساکن تبریز شد. (الذریعه ج 9).

جعفری.

[جَ فَ] (اِخ) (سید حمزهء ...) صاحب کتاب النقض نام او را در شمار شاعران فارسی زبان شیعه آورده است. (الذریعه ج 9). و نیز رجوع شود به کتاب النقض ص 252.

جعفری.

[جَ فَ] (اِخ) عبدالرحمان بن محمد. از فقها و محدثین مذهب شیعی جعفری و منسوب به امام جعفر صادق است. کتاب الامامه و کتاب الفضائل از اوست. (الفهرست ابن الندیم).

جعفری.

[جَ فَ] (اِخ) قاسم بن کعب ... معمربن عبدالرحمان گوید که عیاش بن عامر عقیلی از او روایت کرده است. (اللباب فی تهذیب الانساب ج 1 ص 230).

جعفری.

[جَ فَ] (اِخ) لبیدبن ربیعه ... منسوب به جعفربن کلاب بن ربیعة بن عامر صعصعه است. رجوع به لبید در همین لغت نامه شود.

جعفری.

[جَ فَ] (اِخ) میر محمد جعفر ... تبریزی از سادات تبریز بوده و در آنجا کفشگری می کرده و گذران معاش او از راه شعر نبوده است صادقی معاصر او شعرش را نقل کرده است. (مجمع الخواص ص 96) (الذریعه الی تصانیف الشیعه ج 9). جعفری اسمش میرمحمد جعفر از سادات آن دیار (تبریز) است و از علو همت از دسترنج خود مدار میگذرانیده گاهی به نظم اشعار رغبت داشته ... (تذکرهء آتشکدهء آذر ص 29).
جعفری رباط.
[ جَ فَ رِ ] (اِخ) رباطی بوده است در 9 فرسنگی سرخس در شمال شرقی ایران. (از نزهة القلوب مقالهء سوم ص 175)

جعفری ساوجی.

[جَ فَ یِ وَ] (اِخ)رجوع به جعفری شود.

جعفریه.

[جَ فَ ری یَ] (ع اِ) طراشنه. عشبة العجوز. رجوع به طراشنه شود.

جعفریه.

[جَ فَ ری یَ] (اِخ) گروهی از معتزله و یاران جعفربن مبشر و ابن حرب باشند و با فرقهء اسکافیه موافقت کرده اند و این قول را بر گفتار آنان افزوده اند که: در میان تبهکاران این امت کسانی یافت شوند که از زندیقان و مجوسان بتر باشند و اجماع امت بر حد شرب خمر خطا باشد زیرا در حد نص معتبر باشد و دزد ولو دانه یی را هم دزدیده باشد از ایمان خود را بری کرده است. (تعریفات سید شریف جرجانی چ استانبول ص 52).

جعفریه.

[جَ فَ ری یَ] (اِخ) نام دیگر شیعیان امامی اثناعشری که در فروع الدین تابع احکام امام جعفر صادق (ع) هستند.

جعفریه.

[جَ فَ ری یَ] (اِخ) معتقدین به امامت جعفر کذاب برادر امام یازدهم امامیه، بجای فرزند صغیر غایب آن حضرت. (خاندان نوبختی ص 253). رجوع به جعفر کذاب شود.

جعفریه.

[جَ فَ ری یِ] (اِخ) کسانی که بامامت و غیبت و رجعت امام جعفر صادق معتقد بوده اند و گویا رئیس این فرقه عبدالرحمان بن محمد از مؤلفین و متکلمین شیعه بود. (ترجمهء الملل و النحل شهرستانی ص 12ضمیمه) (الفهرست ص 198) (خطط ج 4 ص 177). و این فرقه را نباید با فرقهء جعفریه از فرق معتزله یعنی اصحاب جعفربن حرب و جعفربن مبشر اشتباه کرد. (خاندان نوبختی ص 253).

جعفریه.

[جَ فَ ری یَ] (اِخ) نام یکی از بناهای اسلامی است در سرقسطة از شهرهای اندلس که منسوب به جعفر یا ابن جعفر است و نمیدانم که این شخص منسوب الیه کیست. (ظاهراً این بنا از آثار المقتدر یا المستعین ثانی ابن المؤتمن بن هود است که به هر دو آنها ابوجعفر گفته میشد. والله اعلم). در این بنا تغییرات بسیار روی داده و در سال 1809 م. جانبی از آن ویران گردیده و اکنون جز مسجد کوچکی به مساحت 22 متر مربع که گنبد بدیعی در ارتفاع چهارده متری بر ستونهای مرمر نصب شده دارد، از آن بجا نمانده است. (الحلل السندسیه فی الاخبار و الاَثار الاندلسیه ص 128).

جعفریه.

[جَ فَ ری یَ] (اِخ) جعفری. قصر متوکل در نزدیک سامره: «... و متوکل خلیفهء عباسی در سامره عمارات افزود بتخصیص کوشکی عالی بنا کرد که در ایران زمین از آن عظیم تر عمارتی نبود و به نام خود جعفریه خواندی ...» (نزهة القلوب، مقالهء سوم ص 42). رجوع به جعفری شود.

جعفریه.

[جَ فَ ری یَ] (اِخ) محله ای است بزرگ و مشهور در جانب شرقی بغداد. (معجم البلدان). و منسوب به جعفر برمکی است. (قاموس الاعلام ترکی).

جعفریه.

[جَ فَ ری یَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان شهاباد بخش حومهء شهرستان بیرجند در 14هزارگزی جنوب خاوری بیرجند. سکنهء آن چهار تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

جعفریه.

[جَ فَ ری یَ] (اِخ) دهی است کوچک از دهستان مرکزی بخش خوسف شهرستان بیرجند در 15هزارگزی شمال خاوری خوسف. سکنهء آن پنج نفرند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

جعفریه.

[جَ فَ ری یَ] (اِخ) قریه ای است در ناحیهء غربی مصر. (معجم البلدان).

جعفریه.

[جَ فَ ری یَ] (اِخ) امام زاده جعفر در خیابان هاتف شهر اصفهان روبروی بقعهء امامزاده اسماعیل واقع شده و بنائی هشت ضلعی و آجری است دارای گنبدی با تزیینات آجر و کاشی. این بنا از آثار دوران مغول (زمان سلطنت ابوسعید بهادر) است و به سال 725 ه . ق. ساخته شده. در انتهای بنای هشت ضلعی دو کتیبه دارد که آیات قرآن («آیة الکرسی» و «ولا تحسبن الذین قُتِلوا فی سبیل الله ...») با خط کوفی و نسخ بر آن نگاشته شده و در پایان آن تاریخ بنا دیده میشود. همچنین در اطراف بنای بقعه نام دوازده امام شیعه و عبارت: قال النبی علیه السلام: «الدنیا مزرعة آلاخرة» و «الدنیا داحته و ترکها راحته» بر روی کاشی منقوش است. مزار امامزاده جعفر و پدر وی در داخل بنای هشت ضلعی واقع شده است. هرتسفلد در پنجمین رسالهء آثار ملی مینویسد: مزار جعفریه در سال 710 ه . ق. برای صاحب سید السیف و القلم تاج الملة و الدین عماد الاسلام و المسلمین جعفربن شمس الدین الحسین بن عمادالدین بنا گردیده است. عبارت روی سنگ قبر سید جعفر به نقل از حواشی آقای نجفی چنین است: هذا قبر السید المعظم الموقر الممکن المکرم، صاحب السیف و القلم، منبع الجود و الخلق و الکرم، المتحلی بمحاسن الشیم، سید الصدر و الساده، ینبوع السعادة و السیادة ، مفخر اولاد البتول، قدوة آل الرسول، نظام الطالبیه، شمس العترة، جمال اهل بیت المصطفی، سلالته اعیان ابناء المرتضی، مالک اصحاب السخاء و الفتوة، معدن ارباب الشهامة و المرؤة، بهلوان العراق، نبوی الشمایل و جمیل الاخلاق، کریم الزمان علی الاطلاق، محرز المناصب بالاستحقاق، المرحوم المبرور، المغفور، السید الشهید، تاج الملة و الدین، عماد الاسلام و المسلمین، اشرف ابناء الماء و الطین، جعفربن سید السید المعظم المرتضی المکرم النور الازهر الامجد، مفخر آل طه و یاسین، نتیجة اولاد سیدالمرسلین، شمس الدین الحسن بن السید المغفور عمادالدین الحسین بن محمد بن علی بن الحسین تغمده الله بغفرانه و اسکنه بحبوحة جنانه و ادام سعادته توفی فی منتصف محرم من سنة خمس و عشرین و سبعمائه. (از نامهء ادارهء باستان شناسی اصفهان).

جعفریهء بادنجانیه.

[جَ فَ ری یَ یِ دَ نی یِ] (اِخ) قریه ای است در ناحیهء جزیرهء قوسینا در مصر. (معجم البلدان).

جعفریه دبشو.

[جَ فَ ری یَ دِ] (اِخ)قریه یی است در ناحیهء غربی مصر. (معجم البلدان).

جعفل.

[] (ع اِ) جعفیل. گل جالیز. گلک. (ذیل قوامیس عرب تألیف دزی). رجوع به جعفیل شود.

جعفله.

[جَ فَ لَ] (ع مص) از زین به زمین برافکندن کسی را. (تاج العروس).

جعفلیق.

[جَ فَ] (ع ص) زن بزرگ. زن عظیم جثه. (مهذب الاسماء) (منتهی الارب).

جعفلیل.

[جَ فَ] (ع ص) کشتهء آماسیده. (تاج العروس) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جعفی.

[جُ فی ی] (ع ص) ساقی. (تاج العروس). || جامه دار. (ناظم الاطباء). || (ص نسبی) نسبت است به جعفی قبیله یی از یمن که فرزندان ابن سعد العشیرة هستند. (تاج العروس) (صبح الاعشی).

جعفی.

[جُ فی ی] (اِخ) محل اقامت قبیله یی از یمن است. منسوب به جعفی بن سعدالعشیرة بن مالک بن أددبن زیدبن شیجب بن عریب بن زیدبن کهلان بن سبابن شیجب بن یعرب بن قطحان که میان آنجا و صنعاء چهل ودو فرسنگ فاصله است. (معجم البلدان).

جعفی.

[جُ فی ی] (اِخ) پدر قبیله یی است از یمن و او جعفی بن سعدالعشیره است و نسبت بدو هم جعفی آمده. (منتهی الارب). جعفی بن سعدالعشیرة بن مالک، از کهلان، از قحطانیه، جد جاهلی یمنی است که جابربن یزید جعفی فقیه و عبیداللهبن حر جعفی و دیگران از نسل اویند. (قاموس و شرح قاموس ذیل مادهء جعف و النهایة قلقشندی ص 182 از الاعلام زرکلی ج 2). ... ابن سعدالعشیره. از قبیلهء مذحج بوده. ابن ابی حاتم و به نقل از او ابوعمر گوید که جعفی با جماعتی که در روزهای آخر عمر پیغمبر بر او درآمدند، همراه بود. ابن اثیر گوید که جعفی به فاصلهء زیادی پیش از پیغامبر وفات یافت و این خبر ابن ابی حاتم و نقل ابوعمر نادرست است. (الاصابه ج 1 صص 3 - 282).

جعفی.

[جُ فی ی] (اِخ) ابوعبدالله محمد بن اسماعیل بن مغیرة ... بخاری از محدثانی است که به اصحاب صحاح معروفند وی در قرن سوم هجری میزیسته است. (تاریخ گزیده ص 760).

جعفی.

[جُ فی ی] (اِخ) جابربن یزید(1)بن حارث ... مکنی به ابوعبدالله (متوفی 128 ه . ق.) تابعی و از فقهاء شیعه و اهل کوفه است. برخی از رجال حدیث او را ستوده اند و بعضی او را متهم به رجعت کرده اند. وی مردی پرروایت و بسیار آگاه از علوم دینی بود و در کوفه درگذشت. (تهذیب التهذیب 2:46 و فهرست الطوسی ص 45 و میزان الاعتدال 1:176 از الاعلام زرکلی ج 2).
(1) - در تاریخ گزیده ص 246 جابربن زید ...آمده است.

جعفی.

[جُ فی ی] (اِخ) جهم بن زحر ... (متوفی 102 ه . ق.) والی گرگان و از دلاوران اشراف بود که همراه یزیدبن مهلب از عراق بیرون رفت و والی برخی از نواحی حکومت وی گردید و چون یزید درگذشت مردم خراسان جهم را بگرفتند و سوار بر خر بگرداندند و سپس دویست ضربه تازیانه بر او زدند و او را کشتند. (تاریخ الکامل ابن اثیر از الاعلام زرکلی ج 2، 5:13 و 34).

جعفی.

[جُ فی ی] (اِخ) سدادبن رشید. محدث است.

جعفی.

[جُ فی ی] (اِخ) یمان ... والی بخارا که مسلمان شد و به ابوعبدالله محمد بن اسماعیل بن مغیرة جعفی بخاری منسوب گردید. (تاریخ گزیده ص 760).

جعفی.

[جُ فا] (اِخ) رجوع به اسعر در همین لغت نامه شود.

جعفیل.

[جَ / جِ] (ع اِ) جعفل. اوروبنجی(1). اروبنقی. خانق الکرسنه. اسدالعدس. حشیشة الاسد. رجوع به اسدالعدس و جعفل در همین لغت نامه شود.
(1) - Orobanche.

جعکی.

[ ] (اِخ) نام یکی از چاپارخانه های میان راه شماخی به بادکوبه است. (مرآت البلدان ج 4 ص 249).

جعل.

[جَ] (ع مص) ساختن. || کردن. || قرار دادن. نهادن. وضع کردن. || زشتی را نیکو گردانیدن. || مبدل ساختن. دیگرگون کردن. از حالتی به حالت دیگر درآوردن. || گمان بردن چیزی را چیز دیگر. || شرط نهادن. قرار گذاشتن بر سر چیزی. || شروع کردن. آغاز کردن. نزدیک شدن به آغاز کاری (از افعال مقاربه). || نام نهادن. وصف کردن. || اعتقاد پیدا کردن. || آشکار گردانیدن. به ظهور درآوردن. || آفریدن. از عدم بوجود آوردن. || بزرگوار گردانیدن. شرف بخشیدن. || حکم شرعی دادن در امری. || تحکم بدعی. || نسبت دادن. منسوب گردانیدن. || ایجاد شی ء از شی ء و تکوین آن. || فروبردن چیزی را در چیز دیگر. || (اِ) الهام و ایقاع در قلب. (تاج العروس). || هر چیز ساختگی که در آن دعوی اصل نمایند و هر چیزی که کسی از پیش خود اختراع کند. (ناظم الاطباء). نقل چیزی که بر آن دعوی اصل نمایند. (غیاث اللغات). || (اصطلاح حقوق) جعل و تزویر عبارت است از ساختن نوشته یا سند یا چیز دیگر بر خلاف حقیقت یا ساختن مهر یا امضای اشخاص رسمی یا غیررسمی یا بقصد تقلب خراشیدن یا تراشیدن یا قلم بردن یا الحاق یا اثبات یا سیاه کردن یا تقدیم یا تأخیر سند نسبت به تاریخ حقیقی یا الصاق متقلبانهء نوشته بنوشتهء دیگری یا بکار بردن مهر دیگری بدون اجازهء صاحب آن و نظائر آن. رجوع بقانون مدنی شود. و بر مفاد مادهء 97 بضمیمهء مفاد 102 قانون مجازات عمومی روی هم رفته اصطلاح «جعل مادی» اطلاق میشود. (فهرست حقوقی، تألیف جعفری لنگرودی ص 81). || (اصطلاح فلسفه) عبارت از اثر خاص فاعل است که مناسب با معنای آفریدن میباشد. بعد از فراغ از این قاعده که «کل ممکن زوج ترکیبی له وجود و ماهیة» مسئلهء جعل مطرح شده است بر این مبنی که آیا کدامیک از دو جزء (وجود وماهیت) در اشیاء مجعول بالذاتند و کدام مجعول بالعرض و آیا اثر فاعل اولاً و بالذات وجود است یا ماهیت و یا آنکه هیچ کدام نیست بلکه اثر جاعل عبارت از اتصاف ماهیت بوجود است؟
در این زمینه نظریاتی چند اظهار شده است:
بعضی گویند: مجعول بالذات ماهیت است و وجود، مجعول بالعرض است.
بعضی گویند: مجعول بالذات وجود است و ماهیت مجعول بالعرض بوده و عبارت از حدود وجود است و بلکه از تمام امور مجعول بالذات وجود عینی اوست و وجود اصل در تقرر است.
بعضی میگویند: مجعول بالذات نفس صیرورة ماهیات موجوداً میباشد.
بعضی میگویند: مجعول بالذات مفهوم وجود به ماهو وجود است.
صدرالدین گوید: مجعول بالذات و معلول بالذات انحاء وجودات است بجعل ابداعی بسیط که به افاضهء خاص و تجلی اول موجودات از کتم عدم پدید آمده اند و به تجلی دوم مراتب و کثرات صفاتی و اسمائی و افعالی نمودار گردیده اند. (فرهنگ علوم عقلی تألیف دکتر سیدجعفر سجادی).
- جعل الجنة مثواه؛ جملهء دعائیه است یعنی؛ بهشت جایگاه او باد.
- جعلت فداک؛ جملهء دعائیه است که در آغاز نامه ها می آورند، یعنی جانم فدای تو باد.
- جعلنی الله فداک؛ ایضاً جملهء دعائیه است.

جعل.

[جَ] (ع اِ) خرمابن نر. (منتهی الارب). || خرمابن سخت کوتاه. (مهذب الاسماء). واحد آن جعلة میشود.

جعل.

[جَ عَ] (ع اِمص) کوتاهی و فربهی. || ستیزه. (منتهی الارب). || (مص) گوگال ناک گردیدن آب. بسیار شدن گوگال در آب. گوگالهای مرده پدیدار گشتن در آب. (ناظم الاطباء). || (اِ) جریمه. جریمهء نقدی. (دزی).

جعل.

[جُ عَ] (ع اِ) گوگال(1). کشتک. گشتک. سرگین غلطان که جانوری است سیاه و پردار از نوع مغطی الجناح و دارای دو زوج بال. زوج فوقانی که در پرش حیوان مدخلیتی چندان ندارد جهت محافظت زوج تحتانی خلق شده که مخصوص به پرش است. ج، جِعلان. (ناظم الاطباء). خبزدوک. (شرفنامهء منیری). خبزدوک نر. سرگین گردان نر. (زمخشری). ابوالمتلطخ. ابوجعران. ابوسلمان (ابوسلیمان). ابوالسنبس. ابومدحرج. ابوهاشم. ابووجزة. ام الارض. (مرصع). خنفساء. سرگین غلطانک. سرگین گردان. سرگین گردانک. گوی گردان. گوی گردانک. گوزد. گوگار. کستل. خزوک. خزدوک. زانه. گوگردانک. گوه غلطان. چلاک. چلانک. سرگین کش. مؤشرالعضدین :
جعل و بلبل مرغند بلی لیکن
گل یکی جوید و جوید دگری سرگین.
ناصرخسرو.
از نفس مشک هیچ حظ و خبر نیست
مغز جعل را که با زکام برآمد.خاقانی.
نحلی جعل نه ای سوی بستان قدس شو
طیری نه عنکبوت مشو کدخدای خاک.
خاقانی.
اینت جهل ار فضلهء گوی جعل
بر مد مدهامتان خواهم فشاند.خاقانی.
بسام ابرص و حربا و خنفسا و جعل
به جیفه گاه و بناووس و مستراح و خلاب.
خاقانی.
سفله را اقطاع دنیا بهتر از عقبی بود
خود جعل را بوی سرگین به ز عود و عنبر است.
عطار.
گر گلابی را جعل راغب شود
آن دلیل ناگلابی می بود.(مثنوی).
لم یذق لم یدر هر کس کو نخورد
کی به وهم آرد جعل انفاس ورد.(مثنوی).
|| جریمه. جریمهء نقدی. || تنبیه و ضرب و شتم و سرزنش. || احساس دردآلود. || کرم شبتاب. (دزی). || از نامهای مردان. || مرد سیاه فام زشت و ستیهنده. (منتهی الارب). || رقیب. (منتهی الارب). ج، جعلان [ جِ / جُ ] .
(1) - Scarabee.

جعل.

[جُ] (ع اِ) مزدی که برای کنندهء کاری قرار میدهند. (تعریفات جرجانی). پایمزد. (زمخشری) (مهذب الاسماء). مزدی که قرار دهند. آنچه بنهند با کسی مزد کار او را. مزد که با مزدور نهاده باشند. رشوت و پایمزد. دستمزد. مزد. ج، اَجعال :
من شاعر حلیمم با کودکان سلیمم
زیرا که جعل ایشان دوغیست بالکانه.
طیان مرغزی.
|| پایمزد یاری دهنده. آنچه برای جهاد به مرد مجاهد دهند. (از اقرب الموارد). و نیز رجوع به جعاله شود.

جعل.

[جِ / جَ عِ] (ع ص) آب گوگال ناک. آب آلوده به گوگال. آبی که گوگال در آن مرده باشد. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

جعل.

[] (اِخ) (کراهت) داوران 9: 37 و او پسر عابد میباشد که اهالی شکیم را بر پادشاه خودشان ابی ملک شورانیده بالاخره خود منهزم گردید و متابعانش شکست فاحشی خوردند. (قاموس کتاب مقدس).

جعل ابداعی.

[جَ لِ اِ] (ترکیب وصفی)رجوع به جعل و جعل بسیط شود.

جعل اختراعی.

[جَ لِ اِ تِ] (ترکیب وصفی) رجوع به جعل بسیط شود.

جعل امضاء .

[جَ لِ اِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) بدون اجازه بجای دیگری امضا کردن. پای نوشته یا سندی را بدون رضایت دیگری بنام او امضا کردن. مهر و امضاء دیگری را در غیاب او و بدون اجازه گرفتن از او بکار بردن. رجوع به جعل (اصطلاح حقوق) شود.

جعلان.

[جِ / جُ] (ع اِ) جِ جُعَل. رجوع به جعل شود.

جعلان ترک.

[] (اِخ) یکی از سرداران لشکر بغداد بوده است در جنگ با صاحب الزنج. رجوع به تاریخ الکامل ابن اثیر ج 7 ص 85 و 93 و 124 شود.

جعل بسیط.

[جَ لِ بَ] (ترکیب وصفی)جعل بر دو قسم است یکی جعل بسیط که جعل الشی ء است که مفاد هم بسیطه است که جعل ابداعی هم گویند و به عبارت دیگر مفاد جعل بسیط جعل الشی ء است و جعل الانسان است نه جعل الانسان ضاحک است و مفاد جعل مرکب جعل الانسان ضاحک و یا متعجب است و جعل الشی ء است و بنابراین جعل مرکب مخصوص به حالات وجودی و حالات کونی است که بعد از حصول و کون اشیاء است نه خود وجود. جعل مرکب را جعل اختراعی هم میگویند و به عبارت دیگر جعل بسیط عبارت از ایجاد دو لیس است از لیس مطلق و اثر آن نفس شی ء و ابداع مجعول است و جعل مرکب ایجاد شی ء شی ء است. (فرهنگ علوم عقلی تألیف دکتر سید جعفر سجادی).

جعل پیشه.

[جُ عَ شَ] (ص مرکب) دارای خوی و سرشت جعل. پست و فرومایه. تنگ نظر و کوتاه همت :
خود عذرشان نهم که جعل پیشه اند پاک
زان طالبان مشک و نسیم سمن نیند.
خاقانی.

جعلس.

[] (ع اِ) جعلوس. کون. دبر. مقعد. (دزی).

جعل سند.

[جَ لِ سَ نَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) سندی دروغین و ساختگی را به جای سندی حقیقی و اصلی قرار دادن. || دست بردن و تقلب بکار بردن در سند رسمی و اصلی. رجوع به جعل (اصطلاح حقوق) شود.

جعلفة.

[جَ لَ فَ] (مص منحوت) مانند جَعْفَدَه. جعلت فداک گفتن. یا اختصاری از جعلنی الله فداک.

جعلق.

[جُ ع لْ لَ] (ص) در تداول عوام به معنی آدم بی سروپا و بی ادب و فرومایه است و جعلنق هم گویند. این کلمه را در وقت دشنام دادن به کسی بکار برند.

جعلقی.

[جُ عَلْ لَ] (ص نسبی) به اصطلاح لوطیان به معنی بسیار زبون بل مرادف حرام زاده است. (آنندراج). کمینه. ادنی. سفله(1). (فرهنگنامهء جدید تألیف رازی ص 40). || کسی را گویند که تعلیمی در دست گرفته به عادت فرنگیان چابک راه رود و لیکن از هنر آنها هیچگونه بهره نداشته باشد این صفت مرکب از حماقت و بلاهت است. (مرآة البلهاء از راهنمای کتاب دورهء پنجم، شمارهء 4 - 5 ص 450).
(1) - Bas, insignificant, Silly.

جعلقیان.

[] (اِخ) اسم یکی از قرای بلوک جرهء فارس است. (مرآت البلدان ج 4).

جعلک.

[جَ لَ] (مص) پارچه را فشردن. (دزی).

جعل کاغذی.

[جُ عَ لِ غَ] (اِخ) حسین بن علی بن ابراهیم مکنی به ابوعبدالله و ملقب به جعل (288 - 369 ه . ق.) فقیه و از پیشوایان بلندپایهء معتزله است که آوازه اش در همهء جهان بویژه در خراسان پیچیده. زادگاه او بصره و محل درگذشتش بغداد بود. ابوحیان او را چنین وصف میکند: دارای خاطری ملتهب و وسعت نظری در کلام و طول نفسی در املاء و نیروی عجیبی در هنگام تدریس و تنگ حوصلگی در برابر مدعی است. از آثار اوست: الایمان و الاقرار و المعرفة و الرد علی الراوندی و الرد علی الرازی. (المنتظم 7:101 و شذرات الذهب 3:68 الامتاع و المؤانسة 1:140 از الاعلام زرکلی ج 2).

جعل کردن.

[جَ کَ دَ] (مص مرکب) خبر دروغ اختراع کردن. (ناظم الاطباء). هر چیز ساختگی و نااصل را بجای اصل قرار دادن و اصلی جلوه دادن. رجوع به جعل (اصطلاح حقوق) شود.

جعلل.

[جَ لَ] (ع مص) جستن. جهیدن. (دزی).

جعل مادی.

[جَ لِ مادْ دی] (ترکیب وصفی) مقابل جعل معنوی. رجوع به جعل (اصطلاح حقوق) شود.

جعل مرکب.

[جَ لِ مُ رَکْ کَ] (ترکیب وصفی) مقابل جعل بسیط. رجوع به جعل بسیط شود.

جعل معنوی.

[جَ لِ مَ نَ] (ترکیب وصفی)مقابل جعل مادی است و آن عبارت از این است که مأمورین تنظیم اوراق بر خلاف واقع امری را تحریر و یا در دفاتر دولتی قید کنند. رجوع به مادهء 102 قانون مجازات عمومی شود. (فرهنگ حقوقی تألیف جعفر لنگرودی ص 81). و نیز رجوع به جعل (اصطلاح حقوق) شود.

جعلنق.

[جُ عَ نَ] (ص) جُعَلَّق. رجوع به همین لغت شود.

جعلة.

[جَ عَ لَ] (ع ص، اِ) جِ جاعل. جعل کنندگان.

جعلة.

[جَ لَ] (ع اِ) خرمابن ریزه. خرمابن کوتاه یا ردی. || خرمابن آن قدر بلند که دست به وی نرسد. (منتهی الارب). ج، جَعل.

جعلة.

[جُ عُ لَ] (اِخ) نام موضعی است. (منتهی الارب).

جعلی.

[جَ] (ص نسبی) چیز تقلبی را گویند که مثل چیز اصلی ساخته باشد. (غیاث اللغات) (آنندراج). چیزی که مصنوعی و ساختگی باشد مانند چیز اصلی. (ناظم الاطباء). ساختگی دروغین. غیر اصلی. نااصل. برساخته. صناعی.
- خبر جعلی؛ خبری که حقیقت نداشته باشد و دروغ بود. (ناظم الاطباء).
- مصدر جعلی؛ مصدر صناعی. مصدر ساختگی. آن است که کلمه در اصل مصدر نباشد، بلکه به آخر اسم فارسی یا بیگانه (مستعمل فارسی) نشانهء مصدری یدن ـ اندن ـ انیدن درآورند. مانند: فهمیدن، بلعیدن، طلبیدن، رقصیدن، تلگرافیدن، تپاندن، غارتیدن، جنگیدن، قاپیدن، شلیدن و جز آن. همچنین لغاتی را که از اضافه شدن یک اسم با «یّت» درست شده باشد مصدر جعلی یا صناعی نامند، مانند: ایرانیت، انسانیت، آدمیت و جز آن.

جعلی.

[جُ عَ] (اِخ) نسبت است به بنی جعل و لقب حیی الخولانی است که از ابی ذر روایت کرده و پسرش سعید از او روایت کرده است. (الانساب سمعانی).

جعلیات.

[جَ لی یا] (ع اِ) جِ جَعلیّه (در تداول فارسی زبانان جمع جعلی)، آنچه جعلی و ساختگی و دروغین باشد. چیزهای به دروغ ساخته. خبرهای به دروغ نشر یافته. اکاذیب.

جعلیت.

[جَ لی یَ] (مص جعلی) جعلی بودن. دروغین بودن. نااصل بودن. قرار گرفتن چیزی نااصل و بدلی بجای چیزی اصلی.
- جعلیت سندی؛ اصالت نداشتن سند. دروغین و ساختگی بودن سند. در فرهنگ حقوقی ذیل اهم مزایای سند رسمی آمده است: تردید نسبت به اصالت سند (رسمی بودن آن) و مندرجات آن ممکن نیست مگر از راه ادعاء جعلیت آن ... (فرهنگ حقوقی تألیف جعفر لنگرودی ص 149).

جعم.

[جَ / جَ عَ] (ع مص) ریختن همهء دندان های شتر از پیری. || بی اشتها شدن به طعام. (منتهی الارب). || آرزومند گشتن شتر شور گیاه را. (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی) (منتهی الارب). || طمع کردن. (تاج المصادر بیهقی) (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || سخت آرزومند گشتن بسیارخوار گوشت را. || (اِمص) درشتی کلام با فراخی حلق. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

جعم.

[جَ] (ع مص) پوزبند بر دهن شتر کردن تا از چریدن و گزیدن بازماند. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

جعم.

[جَ عِ] (ع ص) بی اشتها به طعام. کسی که میل و اشتها به غذا ندارد. (منتهی الارب).

جعم.

[] (ع ص) معجوم. لاغر. || مبتلا به بیماری جرب. (دزی).

جعماء .

[جَ] (ع ص) ناقهء کلانسال دندان ریخته. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (در مذکر اجعم گفته نمیشود). || (اِ) دبر. کون. (منتهی الارب). جعباء. جعباءة. جعباة. || زنی که عقلش از کلانسالی رفته باشد. (منتهی الارب).

جعمرة.

[جَ مَ رَ] (ع مص) گرد آوردن خر، گوش خود را هنگام گزیدن. منقبض کردن خر اعضاء خود را هنگام حمله و گاز گرفتن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

جعمسة.

[جَ مَ سَ] (ع مص) یک بار غائط کردن. (منتهی الارب). رجوع به جعامیس و جعموس شود.

جعمص.

[] (ع مص) خرامیدن. به ناز و برتنی راه رفتن. (دزی). || (ص) خشن و سخت. || دهقان خشن و درشت. (دزی).

جعمظ.

[جُ مُ] (ع ص) پیر بخیل آزناک. (منتهی الارب).

جعموس.

[جُ] (ع اِ) پلیدی مردم و غیر آن. (منتهی الارب). غائط. گوه. گه. فضله. ج، جعامیس. رجوع به جعامیس و جعمسه شود.

جعموسه.

[جُ سَ] (اِخ) آبی است مر بنی ضبینه را از غنی در نزدیکی جبلة. (معجم البلدان). آبی است از آن بنی ضبینة بن یحیی در نزدیکی جبلة. (مراصد الاطلاع).

جعمون.

[] (اِخ) متعلق به محالات اربعهء اصفهانست. (مرآت البلدان ج 4 ص 49).

جعن.

[جَ] (ع اِ) درهم کشیدگی و فروهشتگی در پوست و جسم. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). از این ماده فعل بکار نمیرود.

جعنب.

[جَ نَ] (ع ص) کوتاه. (قاموس).

جعنظار.

[جِ عِ] (ع ص) آزناک در طعام. || بسیارخوار ستبر. (ناظم الاطباء).

جعنظر.

[جَ عَ ظَ] (ع ص) بسیارخوار ستبر. (ناظم الاطباء). جعظری. رجوع به همین لغت شود.

جعنم.

[] (اِخ) الخیربن خلیبة بن ساجی بن موهب الصدفی. یکی از شرکت کنندگان در بیعت تحت الشجره بود و پیغامبر اسلام (ص) پیراهن و نعلین خود را بدو پوشانید و تارهائی از موی خویش بدو داد. ابن یونس گوید که وی شاهد فتح مصر بوده است. ابن عبدالبر در کتاب الاصابة گوید: جعنم در جنگ رده کشته شد اما این تصحیفی است که بر او روی داده است. (حسن المناظره فی اخبار مصر و القاهره ج 1 ص 86).

جعو.

[جَعْوْ] (ع اِ) تودهء پشک گوسفند و شتر و مانند آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || گل. خاک به آب سرشته. طین. || کون. دبر. مقعد. (از اقرب الموارد). جعب. || (مص) خم شدن بیشرمانه و از روی بی ادبی. (دزی).

جعودت.

[جُ دَ] (ع مص) پشک شدن موی. (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی) (مجمل اللغه) (دهار). پیچان گردیدن موی. (آنندراج). پشکی موی. پیچیدگی موی. مرغولی. مرغول شدن موی. جَعادَة. جِعد. جعودة. خلاف سبوطت. رجوع به جعادة و جعد در همین لغت نامه شود.

جعور.

[جَ] (اِخ) دو آبگیر است یکی مر بنی نهشل را و دیگر مر بنی عبدالله بن ردام را که آب باران هر گاه در آن گرد آمدی نگاه داشتندی و در وقت حاجت از آن آب خوردندی. (منتهی الارب).

جعور.

[جُ] (ع اِ) جِ جَعر. رجوع به جعر شود.

جعول.

[جَ وَ] (ع اِ) بچهء اشترمرغ. (مهذب الاسماء). بچهء شترمرغ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

جعونة.

[جُ نَ] (اِخ) ابن حارث. یکی از رواة است. رجوع شود به تاریخ الخلفاء ص 159 و سیرهء عمر بن عبدالعزیز ص 72 و 89 و 175 و 263.

جعونة.

[جُ نَ] (اِخ) ابن مالک همدانی ملقب به ذوبارق. صاحب تاج العروس او را از اهل علم میشمارد. (تاج العروس ج 6 ص 285).

جعونه.

[جُ نَ] (ع ص) مرد کوتاه فربه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || (اِ) از نامهای مردان است. (منتهی الارب).

جعونه.

[جُ نَ] (اِخ) به روایتی قاتل حنظلة بن ابی عامر راهب انصاری صحابی در غزوهء احد بوده است. رجوع به حبیب السیر چ تهران ص 121 و نیز رجوع به غسیل الملائکه در همین لغت نامه شود.

جعة.

[جَ عَ] (ع اِ)(1) بکنی جو. نبیذ جو. (منتهی الارب). بوزه و آب جو. (ناظم الاطباء). آب جو و آن شراب مسکری است که از جو سازند. نبیذالشعیر. فقاع. مزر. بیره.(2)
(1) - جعة معرب جو، مخفف آب جو است. (یادداشت مؤلف).
(2) - Beer (biere).

جعیتا.

[جَ] (اِخ) قریه یی است در ناحیهء کسروان لبنان در نزدیکی سرچشمهء نهرالکلب. (اعلام المنجد).

جعید.

[جُ عَ] (اِ) از نامهای مردان است. (منتهی الارب).

جعید.

[جُ عَ] (اِخ) یکی از رواة بوده است. رجوع به سیرهء عمر بن عبدالعزیز ص 14 شود.

جعیر.

[جَ] (اِخ) دهی است از دهستان کله بوز بخش مرکزی شهرستان میانه در 20هزارگزی جنوب خاوری میانه به تبریز. کوهستانی و معتدل است و سکنهء آن 87 تن اند. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

جعیفران.

[جُ عَ فَ] (اِخ) ابن علی بن اصفربن السری بن عبدالرحمان الانباری ملقب به موسوس. زادگاهش بغداد و مسکنش سامرا بود. وی به سبب محروم ماندن از میراث پدر که بر اثر مراودهء او با یکی از کنیزان پدرش صورت گرفته بود، دچار پریشان حالی و خبط دماغ شد و چون پریشانی فکر او فزونی مییافت شعر نیکو میگفت. (فوات الوفیات ج 1 ص 106). و نیز رجوع به عقدالفرید ج 7 ص 184 و 185 و 191 و البیان و التبیین ج 1 ص 295 و ج 2 ص 178 و 179 و 181 شود.

جعیل.

[جُ عَ] (اِخ) ابن سراقة الغفاری یا ضمری صحابی است. صاحب الامتاع الاسماع در بارهء او نویسد: جعیل بن سراقه مرد صالحی بود اما اسمش مذموم و ناشایست بود. وی در حفر خندق شرکت داشت. روزی رسول الله (ص) از نام او متغیر شد و او را عمرو نام نهاد و مسلمین در بارهء او میگفتند :
سماه من بعد جعیل عمرواً
و کان للبائس یوماً ظهراً.
(از امتاع الاسماع ص222).
و نیز رجوع به ص 210 و 316 و 366 و 425 همین کتاب شود.

جعیل.

[جُ عَ] (اِخ) ابن علقمة الثعلبی از معاصران عبدالملک بن مروان بوده است. رجوع به عقد الفرید ج 1 ص 105 شود.

جعیل.

[جُ عَ] (اِخ) کعب بن جعیل بن قمیربن عجرة التغلبی (متوفی در حدود 55 ه . ق.) در روزگار خود شاعر تغلب بود و از شاعران مخضرم بود که جاهلیت و اسلام هر دو را درک کرد. وی هر گاه به میان قومی درمی آمد او را گرامی میداشتند و طاق نصرت برای او میزدند. اخطل همزمان وی بود و او را هجو گفت. همچنین وی همزمان با معاویه بود و در جنگ صفین حضور داشت و مرزبانی گوید که او شاعر معاویة بن ابی سفیان و از مردم شام بود. (سمط العلی ص 584 و خزانة البغدادی 1:458 از الاعلام زرکلی ج 6).

جعیله.

[جَ لَ] (ع اِ) مزد. (منتهی الارب). پای مزد. (مهذب الاسماء). مزدی که انسان برای کردن کاری میگیرد. (اقرب الموارد). مزدی که به عامل کاری دهند. (ناظم الاطباء). جُعل. جِعال. جُعالَة. || آنچه به مرد مجاهد دهند برای شرکت او در جهاد و گذران وی. (اقرب الموارد). ج، جعائل. رجوع به جعل و جعال و جعاله شود.

جغ.

[جَ] (اِ) چوبی باشد سیاه به رنگ آبنوس که از آن چیزها سازند و تراشند. (برهان قاطع). || چوبی که دوغ را بدان زنند تا مسکه برآید. چوبی که در جغرات گردانند تا روغن برآید. (غیاث). چوبی را گویند که در دوغ اندازند و بر هم زنند تا کرهء آن را بگیرند. چوبی که ماست بدان شورانند تا کره بدست آرند. || چرخه که زنان بدان پنبه و پشم ریسند. (ناظم الاطباء). فلکه. ساسم.

جغ.

[جُ](1) (اِ) چوبی است که بر گردن گاو قلبه کش و زراعت کننده نهند. (برهان). و به هندی جوا گویند. (غیاث). جوغ. جوه. جو. چغ. یوغ را گویند. رجوع به چغ و یوغ شود.
(1) - هندی باستان yuga (یوغ). ارمنی luc(یوغ)، کردی juk، بلوچی jogh، سریکلی yugh. در یونانی zyghو در لاتینی jugum. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

جغ.

[جِ] (اِ) پرده ای که از چوبهای باریک سازند. || خانه ای که از چوب سازند. (ناظم الاطباء).

جغ.

[] (اِخ) (مولانا ...) نامی بوده است میرزا شاهرخ، پسر امیرتیمور گورکان را :«[ اسکندربن قرایوسف ] با قباد و لیلی آغاز خشونت و بدمزاجی کرد بنابر آن که شما به چه جهت ساوری و پیشکش برای مولانا جغ یعنی میرزا شاهرخ فرستاده بودید». (حبیب السیر چ خیام ج 3 ص 627).

جغاتای.

[] (اِخ) جغتای. رجوع به همین کلمه و نیز رجوع به تاریخ جهانگشای ج 1 ص 150 و 196 و 198 و 226 شود.

جغاتو.

[] (اِخ) رودی است در آذربایجان که از کوههای کردستان به حدود دیه سیاکوه برمیخیزد و بر ولایت مراغه گذشته به آب نهر صافی و آب نغتو (نفتو) ملحق شده به دریاچهء ارومیه میریزد. جغتو پیش از استیلای مغول مرسوم به زرینه رود بوده و مغول آنرا جغتو نغتو نامیده اند. (از مرآت البلدان ج 4). و نیز رجوع به تاریخ غازانی ص 131 و تاریخ گزیده ص 581 و 716 شود.

جغاره.

[جَ رَ / رِ] (اِ) جغازه. رجوع به همین کلمه شود.

جغازه.

[جَ زَ / زِ] (اِ) بیخ جغش و آن تره یی است که در بهار پیش از همهء سبزیها بروید. (برهان). رجوع به جغش و جغشت شود. || نان ارزن. || سرخی که زنان بر روی مالند. (برهان). غازه. سرخاب. گلگونه. غلغونه. رجوع به سرخاب شود. || ناف حیوانات. خصوصاً ناف اسب و شتر و گاو و گوسفند. (برهان).

جغازه.

[جَ زَ] (اِخ) قریه ای است از قرای هرات. (برهان).

جغال.

[جَ] (اِخ) دهی است از دهستان به به جیک بخش سیه چشمهء شهرستان ماکو واقع در 20هزارگزی شمال خاوری سیه چشمه و 3500 گزی شمال خاوری راه ارابه رو امامقلی کندی. کوهستانی و سردسیر و هوای آن سالم است 217 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی اهالی جاجیم بافی است راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

جغال.

[جَ] (اِخ) دهی است از دهستان قره باشلو بخش چاپشلو شهرستان دره گز و واقع در 7هزارگزی جنوب چاپشلو سر راه مالرو عمومی بشارت. جلگه و هوای آن معتدل است و 124 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

جغالو.

[جَ] (اِخ) دهی است از دهستان گاودول بخش مرکزی شهرستان مراغه واقع در 42هزارگزی جنوب خاوری مراغه و 12هزارگزی خاور شوسهء مراغه به میاندوآب. کوهستانی و معتدل است و 241 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء لیلان و چشمه و محصول آن غلات و چغندر و کشمش و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آن جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

جغاله.

[جَ لَ / لِ] (اِ) گروهی از مرغان. (صحاح الفرس). جوقی بود از مرغان. (اسدی). فوجی از مرغان. (برهان). خیل مرغان. (آنندراج) (انجمن آرا). گلهء مرغان. سِرب. جوق. جوقه :
ز مرغ و آهو رانم به جویبار و به دشت
از این جغاله جغاله وزان قطارقطار.عنصری.
آمد تازان ز هند مرغ بهاری
روی نهاده به ما جغاله جغاله.ناصرخسرو.
|| هر میوهء نارس. چغاله. (برهان).

جغان.

[جِ] (اِخ) دهی است از دهستان شمیل بخش مرکزی شهرستان بندرعباس واقع در 76هزارگزی شمال خاوری بندرعباس سر راه مالرو شمیل به بندرعباس. کوهستانی و گرمسیر است و 115 تن سکنه دارد آب آن از رودخانه و محصول آن خرما و شغل اهالی زراعت است و راه مالرو دارد. مزرعهء زهوک جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

جغان رود.

[] (اِخ) آبی بوده است به حدود جاجرم که از سه چشمه در دیوارهء کوهی فراهم می آمده و دوازده فرسنگ طول داشته و زراعت برخی از نواحی جاجرم و اطراف آن بدان بوده است. (از نزهة القلوب ص 228).

جغان ناوور.

[] (اِخ) بنا به نوشتهء تاریخ غازانی، ناحیه یی بوده است نزدیک فراهان. رجوع به تاریخ غازانی ص 141 شود.

جغان نوین.

[] (اِخ) از امراء کیوک خان که به فتح منزی یعنی چین جنوبی مأمور شد. رجوع شود به تاریخ جهانگشای جوینی ج 1 ص 211.

جغانه.

[جَ نَ / نِ] (اِ) چغانه. یکی از آلتهای نوازندگی است (دزی). صغانه. رجوع به چغانه و صغانه شود.

جغانی.

[جَ] (ص نسبی) منسوب به جغانیان و معرب آن صغانی است. رجوع به جغانیان و صغانی شود.

جغانیان.

[جَ] (اِخ) همان صغانیان [ و چغانیان ] است و آن شهرهائی است در ماوراءالنهر از شهرهای هیاطله. (مراصد الاطلاع). و رجوع به چغانیان و صغانیان شود.

جغب.

[جَ غِ] (ع ص) از اتباع شَغِب است و جداگانه بکار نمیرود. رجل شغب جغب؛ یعنی مفسد و انگیزندهء شر. (اقرب الموارد).

جغبت.

[جَ بَ] (اِ) پنبه و پشمی را گویند که در نهالی و توشک و لحاف و امثال آن نهند. (برهان). آکنه. جغبوت. چغبت. جبغوت. آکین. آگین. حشو :
آن ریش نیست جغبت دلال خانه هاست
وقت جماع زیر حریفان فکندنی است.
طیان.
رجوع به آکنه و جغبوت و چغبت شود.

جغبوت.

[جَ] (اِ) چغبوت. جغبت. جبغوت. آکنه. رجوع به همین لغات شود. حشوآکنده. (شرفنامهء منیری). پشم آکنده و پنبه آکنده. (برهان) :
موی سر جغبوت و جامه ریمناک
از برون سو باد سرد و بیمناک.رودکی.
چون یکی جغبوت پستان بند اوی
شیردوشی زد بروزی یک سبوی.طیان.
در خرابات ریش خصمانش
گشت در زیر قحبگان جغبوت.
شمس فخری.
|| رودهء انباشته از مصالح. (ناظم الاطباء).

جغتائی.

[جُ غَ] (اِخ) اسم یکی از محلات نواست. (مرآت البلدان ج 4). و نوا قریه یی است در سه فرسنگی سمرقند. (معجم البلدان).

جغتائی.

[جُ غَ] (ص نسبی) منسوب به ناحیه و قبیلهء جغتای است. هر کس از قبیله یا ناحیهء جغتای : «... و با کمال الحاح به آن مرد جغتائی متوسل شد ...» (تاریخ عصر حافظ ج 1 ص 432).

جغتائی.

[جُ غَ] (اِخ) شعبه ای است از زبانهای ترکی مغولی که بدان ترکی جغتائی گویند.

جغتای.

[جُ غَ] (اِخ) نام یکی از پسران چنگیز مغول است که در خراسان و ماوراءالنهر حکومت داشت. رجوع به فهرست اعلام جهانگشای جوینی و تاریخ گزیده و حبیب السیر و تاریخ مغول شود.

جغتای.

[جُ غَ] (اِخ) ناحیهء فرمانروائی جغتای پسر چنگیز و خاندان او در ماوراءالنهر : «... و بهادری و ضرب شمشیرش [ ابابکر میرزا نبیرهء امیرتیمور ] در میان مردم جغتای اشتهار تمام دارد.» (مجالس النفائس ص 124).

جغتای.

[جُ غَ] (اِخ) یکی از بخشهای پنجگانهء شهرستان سبزوار است که از شمال به اسفراین و از خاور به دهستان طبس و حکم آباد شهرستان نیشابور و از جنوب به کوه جغتای و میسور و اندقان و از باختر به دهستان جاجرم و بخش عباس شهرستان شاهرود محدود است. سه دهستان از این بخش بنام نقاب، آزادوار و خسروشیر در جلگهء جوین و دو دهستان کهنه و براکوه در شمال کوههای اندقان واقع شده و هوای آنها سردسیر است. آبادی هائی که در جلگه واقع شده است از قنات و دهکده های کوهستانی از چشمه و رودخانه مشروب میشود. این بخش دارای 97 آبادی بزرگ و کوچک است که مجموع نفوس آنها در حدود 34166 نفر می باشد. مرکز بخش جغتای در دهستان کهنهء جنوب کوه جغتای می باشد و از راه شوسهء تهران مشهد در حدود سلطان آباد راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

جغتای.

[جُ غَ] (اِخ) قصبهء مرکزی بخش جغتای و دهستان کهنهء شهرستان سبزوار است در 175هزارگزی شمال باختری و 127هزارگزی باختر شوسهء عمومی تهران مشهد. کوهستانی و سردسیر است. 1257 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانه و قنات و محصول آن غلات و ابریشم و بنشن و زیره و شغل اهالی زراعت و گله داری و کسب و تجارت و صنایع دستی زنان قالیچه بافی و چادرشب بافی و کرباس بافی است. ادارات: بخشداری، دارائی، آمار، ثبت اسناد، پست. در حدود سی باب دکاکین مختلفه و دبستان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

جغتای.

[جُ غَ] (اِخ) (کوه ...) کوهی است در جنوب بخش جغتای یکی از بخشهای شهرستان سبزوار.

جغتو.

[] (اِخ) جغاتو. زرینه رود. رودی است در آذربایجان که مغولان آنرا جغتو نغتو نامیدند. رجوع به جغاتو و نیز رجوع به مرآت البلدان ج 4 و تاریخ غازانی ص 131 و تاریخ گزیده ص 581 و 716 شود.

جغتوچای.

[] (اِخ) جغتو. جغاتو. جغتورود. زرینه رود. رجوع به جغتو و جغاتو شود.

جغتورود.

[] (اِخ) رودخانهء جغتو یا جغاتو یا زرینه رود در آذربایجان. رجوع به جغتو و جغاتو شود.

جغتو نغتو.

[] (اِخ) جغتو. جغاتو. زرینه رود. رجوع به جغتو و جغاتو شود.

جغجغ.

[] (ع اِ) جغجوغه. مو. موی سر. زلف. ج، جغاجغ. (دزی).

جغ جغ.

[جِ جِ] (اِ صوت) صدای همهمه و وراجی. صدای حرف زدن درهم و برهم و ناشمرده. (فرهنگ رازی ص 40) :
زاهد ز حسد جغ جغ باطل کند آغاز
عاشق ز سر سوز چو زد نعرهء حق حق.
اسیری.
|| صدای بهم خوردن دندانها. || صدای بهم خوردن بشقاب یا چیزهای دیگر مانند آن. || صدای افزار ماشینی که درست جفت نشده باشد.

جغجغه.

[جِ جِ غَ / غِ] (اِ) چیزی از مس و یا چوب که در آن سنگ ریزه کنند بازیچهء طفلان را، که چون بجنبانند آوازی برآورد. بازیچهء اطفال و آن ظرفی خرد است از چوب یا حلبی و امثال آن و بر آن دستهء بلند و در میان ظرف ریگی چند که چون بجنبانند آواز کند. چالتاغ. رجوع به چالتاغ شود. (یادداشت مؤلف). || جغجغهء دندان؛ دندان کروچه. صدای بهم خوردن دندانها.

جغد.

[جُ] (اِ)(1) پرنده ای است از تیرهء «بوبنیده»(2) که در پرهای دور چشمش دوائر نامنظمی است و همان پرها شاخکهای گوش او را تشکیل میدهد. در دنیا سی نوع از این پرنده هست که یک نوع معروف آن «براشیوت»(3) در همه جا یافت میشود. جغد جنگلی نوعی از این پرنده است و رنگش زرد حنائی است و انواع قهوه ای هم دارد که سینهء آنها به رنگ روشن تری است با خالهای سیاه. طول بدن این نوع از سی تا چهل سانتی متر است و هنگام باز کردن بالها تا به یک متر میرسد. این نوع در اروپا و شمال آسیا فراوان است و در آمریکا انواع دیگری شبیه به آن وجود دارد. جغد پرندهء بسیار مفیدی است زیرا خوراکش انواع موش است و در شکافهای تنهء درختان و آشیانه های متروک زاغان لانه میگذارد و تنها شب از لانه اش برای شکار بیرون می آید بر خلاف جغد «براکیوت» که در وسط روز شکار میکند و در دشتها بسر میبرد. (لاروس). مرغی است به نحوست مشهور و دشمن زاغ است به سبب آن که گویند جانوران پرنده او را به جهت پادشاهی اختیار کرده بودند و با زاغ مشورت کردند، گفت او خسیس و لئیم است، پادشاهی را نشاید. (برهان). مرغی است به نحوست و نامبارکی و شومی مشهور و به جاهای خرابه مأنوس. (آنندراج). نوعی از بوم و به زبان آذربایجان کنگر و در ویرانه ها باشد. (صحاح الفرس). اسم فارسی بوم است و آن مرغی است که در روز قوهء بصر ندارد و اقسام میباشد. یکی را به فارسی بوف و به ترکی ساروقوش گویند و آن عظیم الجثه تر از سایر اصناف است و شاه بوم نامند و یکی را به ترکی بیلاق گویند و آن کوچکتر از همه است مگر مرغ حق که از سایر حقیرتر و بقدر قمری است و قسم اوسط سیاه لون و مسمی به جغد است و در تنکابن کوره بو نامند. مهربارس گوید: که طبیخ دل او در حین ذبح با وجود گرمی او بر روی صاحب لقوه و بر گردن او رافع علت اوست و قطور مغز او با روغن بنفشه در سوراخ بینی طرف موافق صاحب شقیقه از مجربات است و چون زهرهء او را با خاکستر و چوب گز و عسل آمیخته بنوشند جهت سلس البول و بول فراش آزموده است و طلای خون او با روغنها جهت کشتن قمل مؤثر و اکتحال خون او و زهرهء او جهت شبکوری نافع و چون آنرا ذبح کنند یک چشم او مفتوح و یکی مطموس میباشد. تعلیق مفتوح او باعث بیداری و مطموس او مورث خواب است. (تحفهء حکیم مؤمن). چغد. چغو. بوف. کوف. کنگر. بوم. کوچ. کوج. پسک. پش. کوکن. کگران. کوال. نهام. نهار. بیقوش. بایقوش. قوش. سار. کوره بو :
ز چاچ و سمرقند تا ترک و سغد
بسی بود ویران و آرام جغد.فردوسی.
وز آنجا بیامد سوی مرز سغد
یکی نو جهان دید آرام جغد.فردوسی.
به موبد چه خوش گفت دهقان سغد
که برناید از خایهء باز جغد(4).فردوسی.
چون ماهی شیم کی خورد غوطه چغوک
کی دارد جغد خیره سر لحن چکوک.لبیبی.
جغد که با باز و باکلنگان پرد(5)
بشکندش پر و مرز گردد لت لت.عسجدی.
بود جغد خرم به ویران زشت
چو بلبل به خوش باغ اردیبهشت.اسدی.
رایت اویست همای و ملوک
زیر همایش مه جغدلجام(6).ناصرخسرو.
باز همایون چو جغد گشت خری(7)
جغدک شوم و خری همایون شد.
ناصرخسرو.
غم بداندیش خداوند خورد
جغد شایسته تر آمد به خراب.ادیب صابر.
دو سه ویرانه در این شهر مراست
چو نیم جغد به ویران چه کنم.خاقانی.
آری چه عجب داری کاندر چمن گیتی
جغد است پی بلبل نوحه است پی الحان.
خاقانی.
ای بلبل(8) جغد گشته وقت است
کز نوحه گری نوات جویم.خاقانی.
چون مرا طوطی جان از قفس کام پرید
نوحهء جغد کنید ار چه همائید همه.
خاقانی (دیوان چ دکتر سجادی ص 408).
چو جغد ار برون راندم آسیابان
بر این بام هفت آسیا میگریزم.خاقانی.
بدل نغمهء عنقاست کنون
نغمهء جغد بر ایوان اسد.خاقانی.
ز جغد و بوم بدیدار شوم تر صد ره
ولی به طعمه و خیتال جخج گوی همای.
سوزنی.
جغد که شوم است به افسانه در
بلبل گنج است به ویرانه در.نظامی.
آب نه و بحرشکوهی کنم
جغد نه و گنج پژوهی کنم.نظامی.
جور نگر کز جهت خاکیان
جغد نشانم بدل ماکیان.نظامی.
همائی کن برافکن سایه بر کار
ولایت را به جغدی چند مسپار.نظامی.
باز سلطان است زان جغدان به رنج
در حدث مدفون شده است آن زفت گنج.
(مثنوی).
خان و مان جغد ویران است و بس
نشنود اوصاف بغداد و طبس.(مثنوی).
جان چون طاوس در گلزار ناز
همچو جغدی شد به ویرانهءْ مجاز.(مثنوی).
تو کوته نظر بودی و سست رای
که مشغول گشتی به جغد از همای.سعدی.
در خانهء خود هیچ کسی خرد نباشد
تا جغد بود ساکن ویرانه بزرگ است.
سعدی.
یاد آیدم احوال دل سینهء ویران
هر گه شنوم نالهء جغدی ز خرابی.یغما.
|| کنگرهء قلعه و حصار. || مویی را نیز گفته اند که بر پس سر گره زنند. (برهان). ظاهراً مصحف جعد عربی است. (حاشیهء برهان چ معین).
- جغد کور؛ بوف کور. جغدی که چشمش نابینا باشد.
- جغد نر؛ بوم. (دهار). رجوع به چغد شود.
(1) - سغدی cghwt فرانسوی Hibou. (حاشیهء دکتر معین بر برهان قاطع).
(2) - Bubonides.
(3) - Brachyote. (4) - در فهرست ولف کلمهء جغد به نقل از عبدالقادر زیر شمارهء 703 آمده است.
(5) - ن ل: با پلنگ بکوشد.
(6) - لجام بر وزن غراب آنچه بدان فال بد گیرند.(7) - خری به کسر اول؛ شوم و نامبارک و نحس.
(8) - ن ل: وی بلبل.

جغدان.

[جُ] (اِخ) دهی است از دهستان انگهران بخش کهنوج شهرستان جیرفت واقع در 250هزارگزی جنوب کهنوج سر راه مالرو انگهران به بیابان. کوهستانی و گرمسیر است و 100 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانه و محصول آن خرما و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

جغدر.

[جُ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان سیاهو بخش مرکزی بندرعباس و 7هزارگزی شمال باختر راه مالرو سیاهو - قلعه قاضی. کوهستانی و گرمسیر است و 250 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانه و محصول آن خرما و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

جغدوار.

[جُ] (ص مرکب) مانند جغد. بسان جغد. دارای خوی و رفتار جغد :
خراب عالم و ما جغدوار و این نه عجب
عجب از آن که نمانند جغد را به خراب.
سوزنی.
رجوع به جغد شود.

جغدی.

[جُ] (حامص) چون جغد بودن. دارای خوی و خصال و رفتار جغد بودن. جغدآسائی. مانندگی به جغد.

جغدی.

[جُ] (اِخ) اسم یکی از قلاع بجنورد است. زراعت آن آبی و از چشمه مشروب میشود. هوایش معتدل است. چهار خانوار سکنه دارد. (مرآت البلدان ج 4 ص 250). دهی است از دهستان شقان بخش اسفراین شهرستان بجنورد واقع در 92هزارگزی شمال باختری اسفراین و 10هزارگزی جنوب راه شوسهء عمومی بجنورد، شقان. دامنه و معتدل است و 160 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصولش غلات است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

جغر.

[جَ] (اِ)(1) وزغ. (برهان). غوک. قورباغه. ضفدع. واق. غنجموس. قاس. مکل. بزق. رجوع به چغز و وزغ در همین لغت نامه شود.
(1) - ظاهراً مصحف چَغَز است.

جغر.

[] (اِخ) از مزارع محمدآباد که حاکم نشین دره جز از محالات خراسان است میباشد. (مرآت البلدان).

جغرابه.

[جَ بَ / بِ] (اِ) جغزاوه. جغزواره(1). جلبک. جل وزغ. (شعوری) (ناظم الاطباء). طحلب. چغزپاره. چغزواره. اغثر. رجوع به چغزلاوه و چغزواره شود.
(1) - ظاهراً مصحف چغزپاره و چغزواره است.

جغرات.

[جُ] (اِ) به لغت سمرقند ماست را گویند و معرب آن سقرات است. (برهان). صقرات. صغراط. چغرات. (مقدمة الادب). هدبد. (السامی فی الاسامی). صغرات. (ربنجنی). جرعلیک. جرعکوک. فدفد. دوایه. ضرعمط. (منتهی الارب). لبن رائب. لبن حامض : دو کوشه (کذا) جغرات آوردند... خادمهء مادر درویش دو کوشه (کذا) جغرات و کفچه آورد... خواجه از حقیقت آن جغرات پرسیدند... تفحص می باید نمود تا حقیقت این جغرات معلوم شود. (انیس الطالبین ص 138).
شیر عاشقت به پستان در جغرات شده است
چشم دارد که فروریزد در کیفر تو.(1)طیان.
کشک دار و زهک زردات لبن جغرات ماست
چربه شیر و زبده مسکه دوغ کردی بار خر.
بسحاق اطعمه.
رجوع به چغرات شود.
(1) - کیفر قسمی تغار است دوغ فروشان را.

جغرات با.

[جُ] (اِ مرکب) آش ماست. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

جغراتکین.

[] (اِخ) ابوالمظفر عمادالدوله ابراهیم طفغاج بن نصر (در حدود 440 - 460 ه . ق.) از امرای ایلک خانیهء مغرب ترکستان بوده است. رجوع شود به آل افراسیاب در همین لغت نامه.

جغراتی.

[جُ] (اِخ) دهی است از دهستان ریوند بخش حومهء شهرستان نیشابور در 12هزارگزی جنوب باختری نیشابور. جلگه و معتدل است و 106 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آن غلات است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

جغراتی.

[جُ] (اِخ) دهی است از دهستان پائین ولایت بخش حومهء شهرستان تربت حیدریه واقع در 24هزارگزی جنوب خاوری تربت حیدریه سر راه شوسهء تربت به رشتخوار. جلگه و معتدل است و 180 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آنجا غلات و پنبه و شغل اهالی زراعت و گله داری و کرباس بافی است. راه ماشین رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

جغراف.

[جَ] (معرب، ص، اِ) جغرافی دان. عالم جغرافیا. (دزی).

جغرافی.

[جَ فی ی] (معرب، ص، اِ)جغراف. جغرافی دان. عالم جغرافیا. || جغرافی. علم جغرافی. جغرافیا. (دزی).

جغرافی.

[جُ] (معرب، اِ) جغرافیا. رجوع به همین لغت شود. || (ص) جغرافی دان.

جغرافیا.

[جُ] (معرب، اِ) کلمهء معرب از اصل یونانی ژئوگرافی(1) است مرکب از ژئو(2)به معنی زمین و گرافن(3) به معنی نوشتن و تشریح کردن که روی هم رفته معنی نگارش زمین است و میتوان آنرا چنین شرح داد و بیان کرد: تشریح دقیق و علمی وضع زمین، یا شرح وضع سطحی سیاره یی که بشر بر روی آن زندگی میکند. «استرابون» میگوید: جغرافی کاری است که شامل تشریح سطح زمین میگردد.
جغرافیا در ایران باستان: از بررسی و تحقیق ایرانیان قدیم در امر جغرافیا اطلاع زیادی در دست نداریم. قدیم ترین سندی که در این باره موجود است قسمتهای بازماندهء اوستاست که در پاره یی از بخشهای آن اشاره هائی به وضع یا نام برخی سرزمینها و دریاها و کوهها و رودها رفته و در فرگرد یکم کتاب وندیداد از شانزده کشور آفریدهء «اهورمزدا» سخن بمیان آمده است اما چون قسمتهای علمی اوستا از میان رفته است در این باره بیش از این اطلاعی به دست نمیآید. پس از آن در سنگ نبشتهء بغستان (= بیستون) به نام کشورهائی که داریوش میگوید بر آنها فرمانروایی داشته ام برمیخوریم و از همین قبیل اطلاعات مختصر و جزئی در برخی از نوشته های یونانیان نیز مشاهده میشود. از روزگار ساسانیان نیز علاوه بر آنچه جسته گریخته در ضمن بعضی از کتب آن دوران آمده و به دست ما رسیده، کتاب مستقل «شهرستانهای ایرانشهر» که در آن نام و شرح مختصر شهرهای ایران و برخی از روایات افسانه ای در بارهء آنها آمده، در دست است و به فارسی نیز ترجمه شده است. رجوع به شهرستانهای ایرانشهر ترجمهء صادق هدایت شود.
جغرافیا در تمدن اسلامی: جرجی زیدان در تاریخ تمدن اسلام ذیل جغرافیا آورد: لفظ جغرافی میرساند که این علم را عرب وضع نکرده اما چون جغرافی با تاریخ مربوط است و چون عربها بواسطهء مقتضیات شریعت اسلام پیش از ترجمهء جغرافی به زبان عربی کتابهائی در توصیف راهها و شهرها نگاشته اند، لذا در اینجا از جغرافی اسلامی هم اسمی میبریم. نخستین کسی که اطلاعات و معلومات خود را در بارهء شناخت احوال زمین فراهم آورد و نوشت آراتستین یونانی بود که در سال 196 ق.م. درگذشت. مجموعهء آراتستین در زمان سلطنت بطلمیوسها تألیف شد و از مجموعهء معلومات فنیقیها و همراهان اسکندر تشکیل می یافت. سپس استرابون جهانگرد نامی روم و بلنیوس جغرافی دان مشهور یونان پدید آمدند. آنگاه بطلمیوس قلوذی در اواسط قرن دوم میلادی کتاب مبسوطی در علم جغرافی تنظیم کرد. وی در آن کتاب از روی علم ریاضی و هیأت، مواقع جغرافی اماکن را تعیین کرده و نقشه های بالنسبه منظمی ترسیم نموده و 4350 شهر را یکایک برشمرده و 200 کوه را نام برده و معدنهای موجود در آن کوهها را شرح داده و آنچه از حالات مردم آن روز میدانسته در کتاب مزبور ذکر نموده است و کتاب مزبور در آن زمان مهمترین کتب جغرافیایی محسوب میشده است و همین که اسلام آمد کتاب بطلمیوس مدرک و مستند علم جغرافی آن ایام گردید. در زمان عباسیان کتاب آن دانشمند به عربی ترجمه شد و همین طور کتاب دیگر وی در هیأت به اسم مجسطی از یونانی به عربی منتقل شد و اساس جغرافیای اسلامی همان دو کتاب بود. فنیقیها و یونانیها به واسطهء جهانگردی و بازرگانی با جغرافی آشنا شدند ولی مسلمانان به سه جهت قبل از ترجمهء کتاب بطلمیوس با علم جغرافی مربوط گشتند. بعلاوه مردم حجاز پیش از اسلام به تجارت اشتغال داشتند و پس از اسلام که با سرعت هر چه تمامتر ممالک وسیعی را گشودند، طبعاً تجارت آبها نیز رونق گرفت. بنابراین مسلمانان از نظر جهانگردی و بازرگانی هم به جغرافی توجه داشتند اما آن سه جهت مخصوصی که عربها را بیشتر به جغرافی علاقه مند میساخت عبارت از:
1 - زیارت مکه: مسلمانان در هر جا که میزیستند طبق دستور مذهبی خود میبایستی (در صورت توانائی) به حج بروند و همین دستور وسیلهء مهمی برای اطلاع از شهرها و راههای مبدأ تا مقصد (یعنی مکه) بود.
2 - مسافرت برای کسب علم: مسلمانان برای کسب علم و اطلاعات لازم دیار به دیار میگشتند و این مسافرتها با جغرافیا ارتباط داشت و ازآنرو مشاهده میشود که نخستین کتاب جغرافیای عرب از منزلها و مسکن های قبایل چادرنشین صحبت میدارد و اولین مردمی که در آن باره تألیف نمودند راویان ادب مانند اصمعی و سکونی می باشند و پس از آن به جغرافیای جزیرة العرب پرداختند و همدانی کتابی راجع به عربستان تألیف نمود و ابوالاشعث کندی مجموعه یی درباره کوههای تهامه تنظیم کرد.
3 - جهت سوم آن که مسلمانان پس از گشودن ممالک روم و ایران و مصر و غیره در طرز تسخیر آن بلاد اختلاف نظر داشتند و این ازآن رو برای آنان مهم بود که طرز فتح با طرز وضع مالیات و جزیه ارتباط دارد و کشورهائی که بصلح یا بجنگ یا به معاهده و امثال آن مسخر شده در پرداخت باج و خراج به موجب قوانین اسلامی متفاوت میشود. در نتیجهء این امور دانستن وضع شهرها و ده ها و راهها و جز آن از مسائل واجب دینی مسلمانان بشمار می آید و طبعاً جغرافی و تاریخ می آموختند تا مجهولات آنان در آن موارد روشن گردد.
همین که جغرافی به عربی ترجمه شد مسلمانان آنرا توسعه دادند و کتابهائی در آن موضوع نگاشته معلوماتی بر معلومات پیشینیان افزودند و به گفته ها و نوشته ها اکتفا نکرده از راه خشکی و دریا، شرق و غرب و شمال و جنوب عالم را پیمودند و مشاهدات خود را نگاشته با اصول دقیق علمی بررسی نمودند و بسیاری از اغلاط بطلمیوس را تصحیح کردند.
ظاهراً علم جغرافی در قرن چهارم هجری در میان ملل اسلامی به حد کمال رسید و همان طور که در آن قرن کتب تاریخی آنان فزونی یافت کتب جغرافیائی اسلامی نیز زیاد شد. نخستین کسی که مانند یونانیها به زبان عربی کتاب جغرافی نوشت ابوزید بلخی مؤلف کتاب صورالاقالیم است وی در اوایل قرن چهارم آن کتاب را در بیست قسمت تألیف کرد و مثالهائی از اقالیم معروف آن زمان در کتاب خود ذکر نموده پاره ئی از آن نمونه ها را شرح و تفصیل داده اما قسمت عمده را بطور مختصر ذکر نموده و در بارهء بسیاری از شهرهای مهم چیزی ننوشته است. دیگر از جغرافیادانان اسلام ابواسحاق فارسی استخری معاصر ابوزید بلخی است که به مسافرت علاقه داشته و بسیاری از شهرها را دیده و در باب آنها تحقیق کرده است. کتاب مسالک الممالک استخری مختصری از صورالاقالیم بلخی و مجموعه یی از مشهودات خود استخری است. ابن فقیه همدانی، مقدسی، مسعودی و غیره نیز کتابهائی در جغرافی تألیف کرده اند. تا مدتی تألیفات جغرافیائی اسلام در همین حدود ماند تا آن که دانشمندان در صدد تألیف کتابهائی دیگر در علم جغرافیا بر آمدند و این بار تألیفات آنان بطور قاموس (انسیکلوپدی) و بترتیب حروف تهجی بود. مشهورترین این تألیفات معجم البلدان یاقوت حموی متوفی به سال 626 ه . ق. است که شرح و وصف شهرها، کوهها، دره ها، ده ها، محال ها، دریاها، رودها، نهرها، بتها و شرح حال رجال و مردمی که در آن نقاط میزیسته اند، در آن آمده. ابوالفداء فرمانروای حماة نیز کتابی بنام تقویم البلدان در علم جغرافی تألیف کرده است. (از تاریخ تمدن اسلام تألیف جرجی زیدان).
تقسیمات جغرافیا:
جغرافیا از نظر موضوع به چند شعبه تقسیم میشود:
جغرافیای اقتصادی - از منابع کشاورزی و صنعت و تجارت میان کشورهای مختلف و استفاده هائی که انسان میتواند از زمین بردارد بحث میکند.
جغرافیای انسانی - از انسان بر روی کرهء زمین و نسبتی که با عوامل زمین دارد یعنی موقعیت و آب و هوا و پستی و بلندی و حرارت و برودت و جز آن گفتگو میکند.
جغرافیایی تاریخی - از وضع سرزمینهای مختلف بر حسب موقعیتهای گوناگون تاریخی که داشته اند سخن میگوید.
جغرافیای ریاضی - (یا هیأت) از سطح و حرکات و وزن و جرم و حجم و فاصلهء زمین با کرات دیگر منظومهء شمسی سخن میگوید.
جغرافیای سیاسی - از تشکیلات سیاسی و اجتماعی کشورهای مختلف یعنی نژاد و مذهب و زبان و حکومت و مانند آن بحث میکند.
جغرافیای طبیعی - شرح اوضاع و احوال سطحی زمین است یعنی بحث از برجستگیها و عوامل طبیعی که باعث تغییر و دگرگونی بر روی زمین میشوند، بیان میدارد.
برای شناختن کتبی که در جغرافیا توسط مسلمانان و شیعیان تهیه شده است بحرف جیم کشف الظنون و الذریعه مراجعه شود.
(1) - Geographie.
(2) - Geo.
(3) - Graphein.

جغرافیائی.

[جُ] (ص نسبی) منسوب به جغرافیا. آنچه مربوط و وابسته به جغرافیاست. کتابها و نوشته هائی که مربوط به علم جغرافیا است.

جغرافیان.

[جُ] (اِ) دانندگان علم جغرافیه، یعنی دانندگان علم هیأت ارض و اشکال اقالیم و ربع مسکون. (غیاث) (آنندراج).

جغرافیای بطلمیوس.

[جُ یِ بَ لَ](اِخ) کتاب جغرافیائی که بطلمیوس یونانی در قرن 2 م. تألیف کرد. رجوع شود به جغرافیا.

جغرافی دان.

[جُ] (نف مرکب) دانندهء جغرافی. دانندهء جغرافیا. کسی که بعلم جغرافیا آشناست.

جغرافیون.

[جُ فی یو] (ع ص، اِ) جِ جُغرافیّ. دانندگان علم جغرافیا. جغرافی دانان.

جغرافیه.

[جُ یِ] (معرب، اِ) علمی است که بدان علم هیأت ارض و اشکال اقالیم و ربع مسکون دانسته میشود. (آنندراج). جغرافی. جغرافیا.

جغراق.

[] (اِخ) ظاهراً اسم محلی است در نزدیکی خوارزم: و مردم از هر جانبی روی بدو نهادند از کجات و جغراق و جنجاخ لشکری بزرگ آمد و یاری داد سلجوقیان را بستور و سلاح ... (تاریخ بیهقی چ دکتر غنی و دکتر فیاض ص 684).

جغربغر.

[جَ غُ بَ غُ] (اِ مرکب) جغوربغور. جگر و دل و قلوهء گوسفند را که خردکرده و با پیاز در روغن سرخ کرده باشند. قلیه پیتی. حسرت الملوک. رجوع به جغوربغور و حسرت الملوک شود.

جغربیک.

[جَ غَ بَ] (اِخ) جغری بیک داودبن میکائیل بن سلجوق پدر الب ارسلان. رجوع به جغری و چغری و چغربیک و نیز تاریخ گزیده ص 358 و 402 و403 و 435 و 437 و 438 و بدایع الازمان فی وقایع کرمان شود.

جغرتکین.

[جَ غَ تَ] (اِخ) چغرتکین. یکی از سپاهیان ایلک خان. رجوع شود به چغرتکین و تاریخ گزیده ص 391 و حبیب السیر ج 2 ص 377.

جغرد.

[جُ غَ] (اِ) سبزهء مرغزار را گویند. (برهان) (آنندراج). سبزی است در مرغزار. (اوبهی).

جغرسته.

[جَ رِ تَ / تِ] (اِ) ریسمان خامی را گویند که در وقت رشتن بر دوک پیچیده شود. || ماشورهء جولاهگان و بافندگان که ریسمان پود بر آن پیچیده باشد. (برهان) (آنندراج). رجوع به چغرسته و چغرشته شود.

جغری.

[جَ] (اِخ) داودبن میکائیل بن سلجوق پدر الب ارسلان و برادر طغرل بیک سلجوقی. چغری. چغربیک. جغربیک. رجوع به ابوسلیمان و جغربیک و چغربیک و چغری بک شود :
مر طغرل ترکمان و جغری را
با تخت نبود و با مهی کاری.ناصرخسرو.

جغری.

[] (اِخ) شیخ بن محمد علوی. او راست: کنزالبراهین الکسبیة و الاسرار الوهبیة الغیبیة لسادات مشایخ الطریقة العلویة الحسینیة و الشعیبیة. مؤلف در سال 1199 ه . ق. از جمع کتاب فراغت حاصل کرد و کتابش در 1281 ه . ق. در مصر به چاپ سنگی رسید. (معجم المطبوعات ج 1 ص 702).

جغری.

[جُ] (اِخ) دهی است از دهستان تبادگان بخش حومهء شهرستان مشهد. واقع در 43هزارگزی شمال خاوری مشهد و 2هزارگزی باختر تبادگان. در دره واقع شده و هوای آن معتدل است. 697 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

جغری بیک.

[جَ بَ] (اِخ) جغری. چغری. جغربیک. چغری بیک. رجوع به جغری و چغری بیک شود.

جغری خان.

[جَ] (اِخ) ابن حسن تکین والی سمرقند از جانب قراخطا که در زمان امام شمس الدین صدر جهان محمد بن عمر بن عبدالعزیزبن مازه رئیس بخارا شورش و غارت ترکان قرلق را بر بخارا دفع کرد (559 ه . ق.). (کامل ابن الاثیر ج 11 ص 205). رجوع به تعلیقات لباب الالباب و چهار مقاله شود.

جغز.

[جَ] (اِ) وق واق و غوک باشد و وزغ و غنموش و قماس و مکل و بزغ نیز خوانندش و به تازی غنجوی گویند. (اوبهی) :
هر چند که درویش پسر فغ زاید
در چشم توانگران همه جغز آید.
ابوالفتح بستی.
رجوع به چغز شود.

جغش.

[جَ غَ] (اِ) جغشت. جغازه. (برهان). رجوع به جغشت و جغازه شود.

جغشاباط.

[جَ] (مغولی، اِ) رجوع به جقشاباط شود.

جغشت.

[جَ غَ] (اِ) جغش. جغازه. سبزی و تره ای است که در بهار پیش از همهء سبزیها و تره ها برآید و با سرکه خورند و نان خورش سازند. (برهان). مثل مردم خراسان است که: جانی به جغشت کشیدم؛ یعنی، از عسرت و تنگی به فراغت رسیدم. (آنندراج).

جغل.

[جُ غَ] (اِخ) دهی است از دهستان قوریچای بخش قره آغاج شهرستان مراغه، در 34هزارگزی شمال باختری قره آغاج و 2هزارگزی شمال شوسهء مراغه به میانه کوهستانی و هوای آن معتدل است و 890 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و صنعت دستی آنها جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. در دو محل به فاصلهء دوهزار گز جغل بالا و جغل پائین هست. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

جغلانی.

[جُ] (اِخ) احمدبن محمد بن جغلان الجغلانی بغدادی مکنی بابوالحسن محدث است و از ابوبکربن انباری روایت کرده و قاضی ابوالقاسم قنوجی از او روایت کرده است. وی در سال 305 ه . ق. متولد شد و در سال 386 ه . ق. درگذشت. (اللباب فی تهذیب الانساب ج 1 ص 231).

جغل مغل.

[] (اِ مرکب) شکمبه. سیرابی. (دزی).

جغله.

[جِ لَ / لِ جِ غِ لَ / لِ] (ص، اِ) پسر ساده روی که هنوز خطش نرسته باشد. از اهل زبان به تحقیق پیوسته. میرنجات گوید:
ای جغله سر ترا بنازم
بند کمر ترا بنازم.(آنندراج).
در لغات ترکی امرد رقاص را گویند. (غیاث) (آنندراج). در تداول عوام: بچهء خرد به سن و قد. خردی، کوچکی غیر قابل اعتناء. کوچک بسال (بصورت تحقیر). سخت خرد در سن و جثه. کودک کوچک اندام و کم سن.

جغمه.

[جَ مَ] (اِ) جرعه. غلپ. بلعه. شربة. شربت. (دزی).

جغمین.

[جِ] (اِخ) قریه ئی است از قراء بخارا. (بحرالجواهر). رجوع به چغمین شود.

جغناب.

[جِ غَ] (اِخ) دهی است از دهستان بدوستان بخش هریس شهرستان اهر واقع در 34هزارگزی باختر هریس و 3هزارگزی شوسهء تبریز - اهر. کوهستانی و هوای آن معتدل است و 411 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات و سردرختی و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنعت دستی ایشان فرش بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

جغناب.

[جِ غَ] (اِخ) دهی است از دهستان گیوی بخش سنجبد شهرستان هروآباد واقع در 10هزارگزی شمال گیوی (مرکز بخش) و 5هزارگزی شوسهء هروآباد - اردبیل. کوهستانی و هوای آن معتدل است و 362 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

جغناب.

[جِ غَ] (اِخ) دهی است از دهستان کلیبر بخش شهرستان اهر در 12هزارگزی جنوب کلیبر و 3هزارگزی شوسهء اهر - کلیبر. کوهستانی و هوای آن معتدل است و 166 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنعت دستی ایشان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد و در دو محل نزدیک بهم جغناب بالا و جغناب پائین هست که جغناب بالا 134 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

جغنگ.

[جَ غَ] (اِ) مرغی است که در ترکی یپالق گویند. (شعوری ج 1 ص 317).

جغنوت.

[جَ] (اِ) پنبه و پشمی را گویند که در نهالی و لحاف گذارند. (برهان) (آنندراج). ظاهراً مصحف جغبوت است. رجوع به آکنه و جغبت و جغبوت شود.

جغنوق.

[] (ص) پرچانه. پرگو. (دزی).

جغنه.

[جَ نَ / نِ] (اِ) مرغی است فراخ چشم و زردرنگ و جغنق معرب آنست. (برهان) (آنندراج). در گناباد خراسان نوعی جغد را گویند که بفال بد گیرند.

جغنه.

[جِ غِ نِ] (اِخ) دهی است از دهستان درزآب بخش حومهء شهرستان مشهد واقع در 31هزارگزی شمال باختری مشهد کنار راه قدیمی مشهد - قوچان. جلگه و هوای آن معتدل است و 76 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آن غلات و چغندر و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

جغنه آستانه.

[جِ غَ نِ نِ] (اِخ) دهی است از دهستان درزآب بخش حومهء شهرستان مشهد. کنار راه قدیمی مشهد قوچان. جلگه و هوای آن معتدل است و 122 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آن غلات و چغندر و سیب زمینی و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه ماشین رو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

جغو.

[جَ] (اِ) مرغی است شبیه جغد. (شعوری ج 1 ص 320).

جغوربغور.

[جَ بَ] (اِ مرکب) جغربغر. قلیه پیتی. حسرت الملوک. خوراکی است که از سرخ کردن جگر و دل و قلوهء خردکرده و پیاز در روغن میپزند. رجوع به چغربغر و حسرت الملوک شود. در پایان دیوان ابواسحاق اطعمه در شرح اصطلاحات دیوان، حسرت الملوک بمعنی بریان دل و جگر آمده است.

جغومی.

[جَ] (اِخ) عبیداللهبن محمد بن سلیمان الفهرویی الجغومی البغدادی مکنی بابی محمد محدث که از پدرش محمد و از جعفر فاریابی و جز آنان روایت کرد و بشری بن عبدالله الفاتنی و ابوالقاسم التنوخی و جز آنان از وی روایت دارند. جغومی بسال 376 ه . ق. درگذشت. (اللباب فی تهذیب الانساب ج 1 ص 231 و ج 3 ص 229).

جغه.

[جِغْ غَ / غِ] (اِ) زیوری است که از پر درنا یا کلنگ یا مرغ ماهیخوار(1) سازند و بر کلاه نهند و بیشتر بهادران و دلیران بر سر گذارند. (شعوری ج 1 ص 324) جقه. جیقه. جیغه. رجوع به همین لغات شود. توسعاً به معنی تاج هم بکار میرود.
- بته جغه؛ نقش سرو سرافکنده که نشانهء ایران و ایرانیان است و بر روی فرشها و پارچه ها و خاتم کاریها و سایر زیورها و صنایع دستی ایران دیده میشود.
- جغهء چوبی؛ کبر شاهزادگان.
- جغهء چوبی زدن؛ لاف زدن شاهزادهء فقیر و بی منزلت.
(1) - Aigrette.

جغیدن.

[جَ دَ] (مص) چغیدن. چخیدن. رجوع به همین لغات شود.

جغیر.

[جِ] (اِخ) دهی است از دهستان آتش بیک بخش سراسکند شهرستان تبریز. واقع در 31هزارگزی باختر سراسکند و 15هزارگزی شوسهء راه تبریز به میانه کوهستانی و هوای آن معتدل است و 265 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و رودخانه و محصول آن غلات و حبوبات و پنبه و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

جغین.

[جَ] (اِخ) دهی است از دهستان منوجان بخش کهنوج شهرستان جیرفت. واقع در 124هزارگزی جنوب کهنوج سر راه فرعی کهنوج به میناب. جلگه و هوای آن گرمسیر است و 1000 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانه و محصول آن خرما و غلات و برنج و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

جف.

[جَ / جُف ف] (ع اِ) جماعت مردم. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). گروهی مردم. (مهذب الاسماء). || عدد بسیار. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). ج، جفوف.

جف.

[جَف ف] (ع مص) فراهم آوردن و بردن مال خود را. (تاج العروس). || خشک کردن: «حین یجف علیه الهواء»، «ثوبه یجف علیه» (دزی). || خشک شدن: «ینبت کثیراً ببرکة الفیل اذا جف عنها الماء». (دزی). || دراز بودن جامهء کسی برای او: «ثوبه یجف علیه». (دزی).
- جف القلم؛ (از جف القلم بما هو کائن الی یوم الدین) یعنی قلم بر آنچه مقدر است و در لوح محفوظ آمده خشک گردید و آنچه بر قلم تقدیر رفته تغییر نپذیرد. مجازاً به معنی گذشت و تغییر نپذیرد بکار میرود :
همچنین تأویل قد جف القلم
بهر تحریض است بر شغل اهم.مولوی.
راز پنهان با چنین طبل و علم
آب جوشان گشته از جف القلم.مولوی.
معنی جف القلم کی این بود
که جفاها با وفا یکسان شود
بل جفا را هم جفاجف القلم
و آن وفا را هم وفا جف القلم.مولوی.
رجوع به مثنوی مولوی، دفتر پنجم زیر عنوان «معنی جف القلم ...» و امثال و حکم ج 2 ص 584 شود.

جف.

[جَف ف] (ع ص) پژمرده و محو. (غیاث).

جف.

[جُف ف] (ع اِ) غلاف شکوفهء خرما. (منتهی الارب). پوست کارد(1). (مهذب اسماء). || پوست غنچهء شکوفهء ناشکفته. || ظرفی از چرم که سربند ندارد. || مشک کهنه که نیم آنرا ببرند و مانند دلو سازند. || تغار تراشیده از بیخ درخت خرما. || پیر کهنسال. || هر چیز میان تهی و کاواک. (منتهی الارب).
- جف الشی ء؛ شخص آن. (ذیل اقرب الموارد).
- جف مال(2)؛ مصلح آن. (منتهی الارب). مصلح چارپایان.
(1) - رجوع به کارد در همین لغت نامه شود.
(2) - مال در اینجا بمعنی چارپاست.

جف.

[جُف ف] (اِخ) جد اخشید، محمد بن طغج فرغانی امیر مصر. (تاج العروس). رجوع به اخشید در همین لغت نامه شود.

جفا.

[جَ] (از ع، مص) جفاء :
پدر مهر ببرید و بفکند خوار
جفا کرد بر کودک شیرخوار.فردوسی.
که هر کس که تخم جفا را بکشت
نه خوش روز بیند نه خرم بهشت.فردوسی.
که کرد آنچه کردی تو ای بی وفا
ببینی کنون زخم تیغ جفا.فردوسی.
جفا برگزیدی بجای وفا
وفا را جزا کی شنیدی جفا.فردوسی.
و براستای وی هیچ جفا نفرمودی. (تاریخ بیهقی). او را [ محمود را ] بر آن داشت که ما [ مسعود ] را جفا فرماید. (تاریخ بیهقی).
چون برگ خوار گشتی اگر گاو نیستی؟
انصاف ده مگوی جفا و مخور مرا.
ناصرخسرو.
از بهر جفا سوی تو آمد بدر خویش
مگذار و ز در دور بران گر بتوانیش.
ناصرخسرو.
گر به من از دهر جفائی رسید
نیز رسیده است بدو خود جفاش.
ناصرخسرو.
هر که جفا جوید بر خویشتن
چشم که دارد مگر ابله وفاش.ناصرخسرو.
دوستان چون جفا کنند همی
من چه امید دارم از دشمن.مسعودسعد.
مالداران توانگرکیسهء درویش دل
در جفا درویش را از غم توانگر کرده اند.
سنائی.
هر چه گفتم غذای ملک است التفات ننمود و جفاها راند. (کلیله و دمنه). هر که بر درگاه پادشاهان جریمهء جفا دیده باشد ... پادشاه را تعجیل نشاید فرمود در فرستادن او بجانب خصم. (کلیله و دمنه).
مکن خراب سینه ام که من نه مرد کینه ام
ز مهر تو بری نه ام، بجان کشم جفای تو.
خاقانی.
قرار جهان بر جفا داده اند
مرا بی قراری از آن میدهد.خاقانی.
اگر بجان کنیم حکم برنتابم سر
مکن جفا که جفای تو برنمی تابم.خاقانی.
گفتی ز جفا چه کردم آخر
چندان که مراد تست کردی.خاقانی.
شرط خاقانی است با جور و جفایش ساختن
چون کند خاصه که در عالم وفاداری نماند.
خاقانی.
با آن که خوش آید از تو ای یار جفا
لیکن نبود جفات هرگز چو وفا.ظهیر.
بر هیچ خلق جور و جفا ناکرده. (ترجمهء تاریخ یمینی).
گر بسوزی بند بندم از جفا
من وفای تو بجان دارم بجان.عطار.
هر کس از آن پرده نوائی نمود
بر سر آن جیفه جفائی نمود.نظامی.
هر ستمی کو بجفا درگرفت
دل به تبرک بوفا برگرفت.نظامی.
ظن نیکو بر بر اخوان صفا
گرچه آید ظاهر از ایشان جفا.مولوی.
ز تو گرتفقد و گر ستم، بود آن عنایت و این کرم
همه ازتو خوش بود ای صنم، چه وفاکنی چه جفا کنی.
هاتف اصفهانی.
- پرجفا؛ کسی که بسیار جفا کند و ستم ورزد.
- سرای جفا؛ کنایه از دنیاست :
چنین است رسم سرای جفا
نباید کز او چشم داری وفا.فردوسی.
- سخت جفا؛ بسیار جفاکننده. پرآزار :
ای سخت جفای سست پیمان
رفتی و چنین برفت تقدیر.سعدی.
دلبر سست مهر سخت جفا
صاحب دوست روی دشمن خوی.سعدی.
|| (اِ) (اصطلاح تصوف) پوشانیدن دل سالک بود در معارف و مشاهدات که او را بدان تربیت میکردند. (فرهنگ مصطلحات عرفا).

جفاآهنگ.

[جَ هَ] (ص مرکب) آنکه آهنگ بیداد کند. که قصد جفا کند. جفاپیشه. ستمگر. (ناظم الاطباء). رجوع به جفا پیشه شود.

جفاء .

[جَ] (ع مص) ملازم نگردیدن مال خود را. || برداشتن زین را از پشت اسب. (منتهی الارب). || قرار ناگرفتن چیزی بر جای خویش. (تاج المصادر بیهقی). قرار نایافتن چیزی بر جای خویش. (المصادر زوزنی). || دور شدن. (منتهی الارب). تغییر مکان دادن. دور شدن از کسی. بریدن از کسی. خلاف وفا. || درشت و بدخوی شدن. (منتهی الارب). || (اِمص) ستمگری. ظلم. جور. اعداء. خشونت. غلظت. مقابل رقت و وفا.

جفاء .

[جُ] (ع اِ) رودآورد. (مهذب الاسماء). آب آورد و کفک آب و جز آن. (منتهی الارب). برانداختهء آب. خاشاک رودآورد. خاشه ای که آب با کناره افکند. خاشاک بر لب آب. خاشاک بر سر رود یعنی،آن که سیل بر کنار افکند. آب بدرانداخته. خاشاک با کف. گیاه و خاشاکی که رود و سیل برد. زبد. کف : و اما الزبد فیذهب جفاء. (قرآن 13/17).
بهر آن است این ریاضت و این جَفا
تا برآرد کوره از نقره جُفا.مولوی.
|| باطل. || کشتی خالی. (منتهی الارب).

جفابردار.

[جَ بُ] (نف مرکب) جفاکش. جفابرنده. متحمل جفا. آن کس که جفا و ستم را متحمل گردد :
بخ بخ ای بخت و خه خه ای دلدار
هم وفادار و هم جفابردار.خاقانی.

جفا بردن.

[جَ بُ دَ] (مص مرکب) متحمل جفا و ستم شدن. آزار و ظلم کسی را بر خود هموار کردن. تحمل جور و خشونت دیگری را کردن. جفا کشیدن :
عیسی که دمش نداشت دودی
میبرد جفای هر جهودی.نظامی.
ز دشمن جفا بردی از بهر دوست
که تریاک اکبر بود زهر دوست.
سعدی (بوستان).
ضرورتست بلا دیدن و جفا بردن
ز دست آن که ندارد بحسن همتائی.
سعدی (بدایع).
سعدی جفا نبرده چه دانی تو قدر یار
تحصیل کام دل به تکاپوی خوشتر است.
سعدی (بدایع).
ز دست ترک خطائی کسی جفا چندین
نمیبرد که من از دست ترک شیرازی.
سعدی (خواتیم).
بیش احتمال جور و جفا بردنم نماند.
سعدی (هزلیات).

جفا پسندیدن.

[جَ پَ سَ دَ] (مص مرکب) ستم و جفا بر کسی روا داشتن. کسی را سزاوار و لایق ستم و ظلم دانستن :
به یک خرده مپسند بر وی جفا
بزرگان چه گفتند خذ ما صفا.
سعدی (بوستان).

جفاپیشگی.

[جَ شَ / شِ] (حامص مرکب) کار جفاپیشه. عمل جفاپیشه. عمل جفاکار. جفاکاری. جفاپیشه بودن. ستم و ظلم را پیشهء خود ساختن. رجوع به جفاپیشه و ظلم شود.

جفاپیشه.

[جَ شَ / شِ] (ص مرکب)جافی. که جفا پیشه دارد. که کار او جفاست. جفاکار. ظالم و ستمکار. (برهان). ستمگر. (ناظم الاطباء). آن که پیشهء او ظلم و ستم باشد. (آنندراج) :
جفاپیشه بدگوهر افراسیاب
ز کینه نه آرام جوید نه خواب.فردوسی.
نکوهیده باشد جفاپیشه مرد
به گرد در آزداران مگرد.فردوسی.
جفاپیشه گشت آن دل نیکخو
پراندیشه شد، رزم کرد آرزوفردوسی.
دو مرد جفاپیشه را دل ز درد
بپیچید و شد رویشان لاجورد.فردوسی.
منوز جفاپیشه گفت این نبرد
همه سخت از آن باد بوده است و گرد.
اسدی (گرشاسب نامه).
تیر و بهار دهر جفاپیشه خردخرد
بر تو همی شمرد و تو خود خفته چون حمیر.
ناصرخسرو.
هنر آنست که پیغمبر خیرالبشر است
وین ستوران جفاپیشه بصورت بشرند.
ناصرخسرو.
نفس جفاپیشه ات ماری بد است
قصد سوی کشتن این مار کن.ناصرخسرو.
سازگاری کن با دهر جفاپیشه
که بد و نیک زمانه به قطار آید.ناصرخسرو.
از بد گنبد جفاپیشه
کرد چندان که باید اندیشه.نظامی.
آن جفاپیشه را که بود وزیر
پای تا سر کشیده در زنجیر.نظامی.
چو دیدی که دارا جفاپیشه گشت
گناهی نه، با من بداندیشه گشت.نظامی.
اگر بر جفاپیشه بشتافتی
کی از دست قهرش امان یافتی.سعدی.
بزرگی جفاپیشه در حد غور
گرفتی خر روستائی بزور.سعدی.
خوبرویان جفاپیشه وفا نیز کنند
به کسان درد فرستند و دوا نیز کنند.سعدی.
و حاکم شرع جفاپیشه از هر ظالمی بدتر است. (مجالس سعدی). رجوع به ستمگر و بیدادگر و ظالم شود. || گناهکار. (برهان). گنهکار. (انجمن آرا). || کنایه از معشوق و مطلوب هم هست. (برهان).

جفاجف.

[جَ جِ] (ع اِ) هیأت. || لباس. جامه. (المنجد).

جفاجو.

[جَ] (نف مرکب) جفاجوی. جفاجوینده. کسی که در ایذای مردم کوشش میکند. (ناظم الاطباء). جفاکار. جفاکاره. جفاپیشه. جفاکیش. جفاآهنگ. جفاگستر. (آنندراج) :
فرزند بسی دارد این دهر جفاجوی
هر یک بد و بی حاصل چون مادر زانیش.
ناصرخسرو.
بر سر من نامده ست از تو جفاجویتر
در همه عالم توئی از همه بدخویتر.خاقانی.
فریبنده چشمی جفاجوی و تیز
دوابخش بیمار و بیمارخیز.نظامی.
چو حجت نماند جفاجوی را
به پرخاش در هم کشد روی را.سعدی.
رجوع به جفا و جفاپیشه شود.

جفاجوئی.

[جَ] (حامص مرکب) عمل جفاجو. جفاجو بودن. کار جفاجو. ستمگری. بیداد. ظلم. رجوع بجفا و ستمگری و ظلم شود.

جفاخ.

[جَفْ فا] (ع ص) متکبر. فخار. (منتهی الارب) (آنندراج). متکبر فخار و لاف زننده. (ناظم الاطباء). بادبر یا بادپر. (مهذب الاسماء). رجوع به بادبر و بادپر در همین لغت نامه شود.

جفا داشتن.

[جَ تَ] (مص مرکب) جفا ورزیدن بکسی. جفا روا داشتن کسی را :
گرچه جفا دارد با عاقلان
زشت نگویند ز بهر تراش.ناصرخسرو.
رجوع به جفا و جفا پسندیدن شود.

جفا دیدن.

[جَ دَ] (مص مرکب) جفا بردن. متحمل جفا و ستم شدن. بار ظلم و بیداد کسی را کشیدن :
اگر گم کند راه آموزگار
سزد گر جفا بیند از روزگار.فردوسی.
هر آن طفل کو جور آموزگار
نبیند، جفا بیند از روزگار.سعدی.
جور و جفا دیدی و رنج و عتاب کشیدی. (گلستان سعدی). رجوع به جفا بردن شود.

جفادیده.

[جَ دِ] (ن مف مرکب)ستم کشیده. ظلم دیده. که از کسی جفا و ستم بر او رسیده باشد.

جفار.

[جِ] (ع اِ) جِ جَفر و جُفرَة. رجوع به این دو کلمه شود.

جفار.

[جَ] (اِخ) قصبه ای است از دهستان ام الفخر بخش شادگان شهرستان خرمشهر. واقع در 13هزارگزی شمال خاوری شادگان. کنار راه اتومبیل رو اهواز به شادگان. دشت و گرمسیر است و سکنهء آن 2239 تن است. آب آن از رودخانهء جراحی و محصول آن غلات و خرما و شغل اهالی زراعت و تربیت نخل و حشم داری و صنایع دستی عبا و حصیر بافی است. در تابستان راه آن اتومبیلرو است. ساکنین این قصبه از طایفهء مقدم هستند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

جفار.

[جِ] (اِخ) آبی است مر بنی تمیم را که ضبه آنرا ادعا میکند. (معجم البلدان) :
و هم وردوا الجفار علی تمیم
و هم اصحاب یوم عکاظ انی
...شهدت لهم مواطن صالحات
تنبیهم بود الصدر منی(1).
نابغهء ذبیانی (از عقد الفرید ج 6 ص 133).
(1) - ن ل: اتیتهم بحسن الود منی. (الموشح ص 41).

جفار.

[جِ] (اِخ) (یوم ال ...) از ایام عرب جاهلی است و در آن میان بکربن وائل و تمیم بن مرّ جنگ واقع شده و قتادة بن مسلمة در آن جنگ عقال بن محمد بن سفیان بن مجاشع را باسیری گرفته. (معجم البلدان):
و یوم النسار و یوم الجفا -
ر کانا عذابا و کانا غراما.
(از مجمع الامثال میدانی).

جفار.

[جِ] (اِخ) گویند موضعی است میان کوفه و بصره. (معجم البلدان).

جفار.

[جِ] (اِخ) از آبهای ضباب در برابر ضریه بفاصلهء سه شبانروز و آن از زمین حجاز است و آب آن مانند آب سماء است. (معجم البلدان).

جفار.

[جَ] (اِخ) موضعی است به مکه در آن موضع بسال هفتاد از هجرت جنگی سخت بوده است. (از منتهی الارب).

جفار.

[جِ] (اِخ) زمینی است در فاصلهء هفت روز میان فلسطین و مصر که از طرف شام «رفح» اول آن است و آخر آن «خشبی» است که به ریگهای تیه بنی اسرائیل پیوسته است. این سرزمین سراسر پوشیده از ریگ روان سفید است و در طرف غربی آن انعطافی بسوی دریای شام و در شرق آن انعطافی به جنوب دریای قلزم است. این سرزمین را بسبب وجود چاههای فراوان جفار نامیده اند و مردم آن جز این چاهها آب آشامیدنی ندارند ... (معجم البلدان). ریگی است اندر حدود مصر، مشرق او از عسقلان تا به بحیرة المیتة و جنوب وی و مغرب و هر دو ناحیت فسطاط است و شمالی وی از بحیرة تنیس تا به عسقلان است. آنرا ریگ جفار خوانند. (حدود العالم ص 56) : فرما شهریست بر کران دریای تنیس اندر میان ریگ جفار و گور جالینوس آنجاست. (حدود العالم ص 175). در صورالاقالیم آمده که بولایت جفار که از توابع مصر است دیههای عظیم مرتفع بوده و نزهتگاه فرعون، بسبب نافرمانی ایشان حق تعالی غضب فرموده از آن زمین ماران هر یک بقدر شیری برآورده و آن ولایت را از آن وقت باز بسبب آن ماران خراب و عاطل گذاشته اند ... (نزهة القلوب چ لیدن ص 292).

جفا رفتن.

[جَ رَ تَ] (مص مرکب) ستم رسیدن از کسی بدیگری. جفا وارد آمدن. ظلم و بیداد رسیدن :
عیبی نباشد از تو که بر ما جفا رود
مجنون ز آستانهء لیلی کجا رود.سعدی.
گر ز دست زلف مشکینت خطائی رفت رفت
ور ز هندوی شما بر ما جفائی رفت رفت.
حافظ.

جفازده.

[جَ زَ دَ / دِ] (ن مف مرکب) مظلوم. (آنندراج). جفارسیده. ستم دیده :
ای عاشق جفازده فریاد شرط نیست
گر دوست غائب است غم دوست حاضر است.
امیرمعزی.

جفاسة.

[جَ سَ] (ع ص) ناگوارد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به گواردن شود.

جفاسة.

[جَ سَ] (ع مص) ناگوارد شدن. (منتهی الارب). تخمه شدن. (المنجد). تحلیل نرفتن. هضم نشدن.

جفاف.

[جَ] (ع مص) خشک شدن. خشک گردیدن. (تاج المصادر) (اقرب الموارد). جَفوف. (آنندراج). خشک گردیدن جامه. (ناظم الاطباء). || (اِمص) خشکی. (دهار). نقیض بَلَّة. (اقرب الموارد). رجوع به جف و جفوف و بلة شود.

جفاف.

[جُ] (ع ص) چیزی خشک گردیده از چیزها که برای خشک کردن گذاشته باشند. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

جفاف.

[جُ] (اِخ) آبی است مر بنی جعفربن کلاب را در سرزمین ایشان. (معجم البلدان).

جفاف الطیر.

[جُ فُطْ طَ] (اِخ) نام جائی است در سرزمین بنی اسد که الثعلبیه در نزدیکی کوفه جزء آن است... سکری گوید سرزمینی است مر اسد و حنظله را که فراخ گسترده است و در اماکن بسیار آن پرندگان هستند و از این رو به طیر منسوب شده است و برخی گفته اند که به حاء مهمله باید خوانده شود یعنی «حفاف ...». (معجم البلدان) (مراصد الاطلاع).

جفا فرمودن.

[جَ فَ دَ] (مص مرکب) امر بآزار و جفای کسی کردن. فرمان جفا و بیداد در بارهء کسی دادن. تجفیه. رجوع به شواهد ذیل جفا شود.

جفافة.

[جُ فَ] (ع اِ) ریزه های کاه و سپست (= اسپست). (منتهی الارب) (آنندراج). برگ سبست. (مهذب الاسماء). رجوع به اسپست در همین لغت نامه شود.

جفا کار.

[جَ] (ص مرکب) که جفا پیشه دارد. که عمل او جفاست. جفاکاره. جفاپیشه. جفاکیش. جفاجوی. ستمگر. بیدادگر. که کار او جور و جفاست. جافی :
بر وفای وعدهء نیک و جزای خیر کرد
بر وفاداران بشیری بر جفاکاران نذیر.
سوزنی.
الا گر جفاکاری اندیشه کن
وفا پیش گیر و کرم پیشه کن.سعدی.
دگر به یار جفاکار دل مده سعدی
نمیدهیم و بشوخی همی برند از پیش.
سعدی.
خیلتاشان جفاکار و محبان ملول
خیمه را همچو دل از صحبت ما برکندند.
سعدی.

جفا کاری.

[جَ] (حامص مرکب) عمل جفاکار. جفاکار بودن. کار جفاکار. جفاپیشگی. ستمگری. بیدادگری. ستم ورزی :
ز ایام و ز هرک ایام پرورد
به نسبت جز جفاکاری نیاید.خاقانی.
بد بود از کسی جفاکاری
که از او چشم دوستی داری.مکتبی.

جفا کده.

[جَ کَ دَ / دِ] (اِ مرکب) مرادف ستم کده. (آنندراج). جائی که در آن ستم و جفا و آزار روا دارند. آنجا که ستم کنند. آنجا که بیداد روا دارند. || کنایه از جهان و دنیاست :
در این جفاکده از کس مجوی رنگ ثبات
که طفل اشک هم اینجا چو ناله هرجائی است.
خان آرزو.

جفا کردن.

[جَ کَ دَ] (مص مرکب) جفا ورزیدن. گران شدن بر کسی. ستم کردن. آزردن کسی را. بدی کردن. بدرفتاری کردن. بیدادگری. مقابل وفا کردن :
اللهالله این جفا با ما مکن
لطف کن امروز را فردا مکن.مولوی.
دربانم رها نکرد و جفا کرد.(گلستان سعدی). شاهد که با رفیقان آید بجفا کردن آمده است. (گلستان سعدی).
اگر هزار جفا سروقامتی بکند
چو خود بیاید عذرش بباید آوردن.سعدی.
مرد و زن گر بجفا کردن من برخیزند
گر بگردم ز وفای تو نه مردم که زنم.سعدی.
|| ناسزاگوئی. دشنام گفتن. جفا گفتن : قتیبه بفرمود تا منادی بانگ کرد و مردمان گرد آمدند پس برخاست و خطبه خواند و خدای را ثنا کرد و ایشان را دیگر باره نکوهید و جفا کرد و سخنهای درشت گفت. (ترجمهء طبری بلعمی). رجوع به جفا گفتن شود.

جفاکرده.

[جَ کَ دَ / دِ] (مرکب)جفاورزیده. ستم رواداشته. جور و ظلم کرده. آزاررسانیده :
ای یار جفاکرده و پیوندبریده
این بود وفاداری و عهد تو بدیده.سعدی.

جفاکش.

[جَ کَ / کِ] (نف مرکب) تَرّ. (منتهی الارب). محنت کش. سخت جان. سختی بین. (مجموعهء مترادفات ص 222). جفاکشنده. جفابرنده. جفابردار. متحمل جفا. آن که جفا و بیداد را تحمل کند :
همه عالم آگهی شد که جفاکش توام
نیم از دل تو آگه که وفاگر منی.خاقانی.
وفا خواهی جفاکش باش حافظ
فان الربح و الخسران فی التجر.حافظ.
رجوع به جفابردار شود.

جفاکشی.

[جَ کَ / کِ] (حامص مرکب)جفاکش بودن. حال و کار جفاکش. جفابرداری. محنت کشی. سخت جانی. رجوع به جفاکش و جفابردار شود.

جفا کشیدن.

[جَ کَ / کِ دَ] (مص مرکب)جفا بردن. متحمل جفا و ستم شدن. آزار و ظلم کسی را تحمل کردن :
جفای عشق تو چندان که میکشد سعدی
خیال عشق تو از سر نمیکند بیرون.سعدی.
شرطست جفا کشیدن از یار
خمرست و خمار و گلبن و خار.سعدی.
ز دوستان بجفا سیر گشت، مردی نیست
جفای دوست زنم، گر نه مردوار کشم.
سعدی.
رجوع به جفا بردن شود.

جفا کلان.

[] (اِخ) از دهات کرمانشهان و نزدیک به طاق وسطام (کذا) است. (مرآت البلدان).

جفا کنده.

[جَ کَ دِ] (اِخ) از رودخانه هائی است که بخلیج استرآباد در کنار دریای خزر میریزد. (ترجمهء مازندران و استرآباد صص 97 - 99).

جفا کنده.

[جَ کَ دِ] (اِخ) دهی است از دهستان انزان بخش بندرگز شهرستان گرگان. واقع در 4هزارگزی جنوب بندرگز و هزارگزی شمال شوسهء گرگان - بهشهر. دشت، معتدل و مرطوب است و سکنهء آن 1025 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن برنج و غلات و پنبه و کنجد و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان کرباسبافی و بافتن پارچه های نخی و ابریشمی است. راه فرعی بشوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3). و نیز رجوع به ترجمهء مازندران و استرآباد ص 168 شود.

جفاکیش.

[جَ] (ص مرکب) جفاکار. جفاپیشه. آن که جفا و ستم ورزی کیش و آیین اوست. آن کس که شیوه و کار او جفا کردن و ستم روا داشتن است. رجوع به جفاپیشه شود.

جفاگستر.

[جَ گُ تَ] (نف مرکب)جفاگسترنده. جفاکار. جفاکیش. جفاپیشه. آنکه جفا و ستم را در همه جا بر همه کس روا میدارد :
حکایت کنند از جفاگستری
که فرماندهی داشت بر کشوری.سعدی.
رجوع به جفاکار و جفاکیش و جفاپیشه شود.

جفا گستردن.

[جَ گُ تَ دَ] (مص مرکب)جفا روا داشتن بر کسان. گستردن بساط جور و جفا در همه جا. ستم کردن و آزار رسانیدن بر کسان. رجوع به جفا و جفا کردن و جفاگستر شود.

جفا گفتن.

[جَ گُ تَ] (مص مرکب) توبیخ و ملامت سخت کردن. دشنام و ناسزا گفتن :یعقوب علی بن الحسن الدرهمی را بنشاند و بسیار جفا گفت. (تاریخ سیستان). و عبدوس را نیز خوانده و بسیار جفا گفته. (تاریخ بیهقی). امیر پشیمان شده بود از هر چه رفت بدین بقعت و پیوسته جفا میگفت بوالحسن را ... (تاریخ بیهقی).
نیارست دشمن جفا گفتنم
چنان کز شنیدن بلرزد تنم.سعدی.

جفال.

[جُ] (ع اِ) کفک شیر. || هر چه به بسیاری وصف کنند آنرا. || صوف بسیار. || موی بسیار. آب آورد سیل. (منتهی الارب). || سرجوش دیگ. (آنندراج). رجوع به جفاله شود.

جفاله.

[جُ لَ / لِ] (اِ) گلهء مرغان. (شرفنامهء منیری). فوج و جوق و گلهء مرغان را گویند. (برهان). ظاهراً مصحف جغاله است. رجوع شود به جغاله در همین لغت نامه.

جفاله.

[جُ لَ] (ع اِ) جماعت و گروه مردم. || سرجوش دیگ. (منتهی الارب). || آب آورد سیل. (منتهی الارب). رجوع به جفال شود.

جفان.

[جِ] (ع ص، اِ) کاسه های بزرگ. || بخشندگان. سخاوتمندان. || چاههای کوچک. (منتهی الارب). جِ جَفْنَه. || شاخه های رز. (غیاث) (آنندراج). رجوع به جفنه و جفنات شود. || جفان کالجواب؛ کاسه های بزرگ همچو حوض. (غیاث) (آنندراج) : «یَعْمَلون له مایشاء من مَحاریبَ و تماثیل و جفان کالجواب و قدور راسیات اِعملوا آل داود شکراً و قلیل من عبادی الشکور.» (قرآن 34/13).

جفان.

[جَ] (اِخ) دهی است از دهستان گورگ سردشت بخش سردشت شهرستان مهاباد. واقع در 22500گزی شمال سردشت و 6هزارگزی باختر شوسهء مهاباد - سردشت. کوهستانی و جنگلی و معتدل است و سکنهء آن 95 تن است. آب آن از رودخانهء سردشت و محصول آن غلات و توتون و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

جفاة.

[جُ] (ع ص) جِ جافی. (ناظم الاطباء). رجوع به جافی شود.

جفایه.

[جُ یَ] (ع اِ) کشتی خالی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). مقابل غامد و آمد و غامدة و آمدة. (اقرب الموارد).

جف ء .

[جَ] (ع مص)(1) بر زمین انداختن (منتهی الارب) (آنندراج). || کج کردن دیگ را تا آنچه در آن است بریزد در کاسه. (منتهی الارب) || دور کردن کف دیگ را. || گشادن در را. || بستن در را. از لغات اضداد است. || از بیخ برکندن تره را. (منتهی الارب) (آنندراج).
(1) - گاهی بصورت جفأ می نویسند.

جفأة.

[جَ ءَ] (ع مص) بسیار بچه آوردن شتران. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جفت.

[جَ] (اِ) جماعت مردم. || عدد بسیار. || همه. (آنندراج). || سقف خانه. || چوب بندی انگور. (برهان). چوب بندی درخت رز. (ناظم الاطباء). رجوع به چفت شود. || (ص) خمیده. کج. (برهان). || فریتاک آنرا یکی از ابزارهای زراعت دانسته است. (دزی). رجوع به جُفت به معنی ابزاری از ابزارهای کشاورزی شود. || پوست ملاصق لبوب است و بر طلع نیز اطلاق میکنند. (تحفهء حکیم مؤمن). || جفت بلوط. رجوع به همین ماده شود.

جفت.

[جُ] (ص، اِ) زوج. مقابل فرد. (برهان). ضد طاق. (انجمن آرا). هر عددی که نصف صحیح دارد مثل دو و چهار و شش و مقابل آن تا و طاق است مثل یک و سه و پنج. (فرهنگ نظام). زکا. (ناظم الاطباء). شَفع. (ترجمان القرآن). شفع مقابل وَتر. (تاج العروس). دوگان. دوگانه. دوتای. دوتا. دولنگه :
خداوند دارندهء هست و نیست
همه چیز جفت است و ایزد یکیست.
فردوسی.
شیر نر تنها بود هر جا و خوکان جفت جفت
ما همه جفتیم فرد است ایزد جان آفرین.
منوچهری.
شاید بدن که آید جفتی کمان خوب
زین خم گرفته پشت من و ابروان تو.
منصور منطقی رازی.
و چشم را جفت آفرید بعد از آن گوش را آفرید تا علم و حکمت بشنود و این را نیز جفت آفرید بعد از آن بینی را آفرید. (قصص الانبیاء).
نتوان گفت فریدی که نه ای
جفت فضلی نبود جفت فرید.سوزنی.
گفت هر رازی نشاید بازگفت
جفت، طاق آید گهی، گه طاق جفت.مولوی.
یک جفت کفش؛ دو لنگه کفش برای پای راست و چپ. جفت سبیل؛ دو لنگهء سبیل که در دو سوی لب باشد. || نری و ماده یی. یکی نر و ماده که زوج یکدیگر باشند. دو تا. دو تا که یکی زوج دیگری باشد :
به پیش اندر آمدش آهو دو جفت
جوانمرد خندان به آزاده گفت
کدام آهو افکنده خواهی به تیر
که ماده جوانست و همتاش پیر.فردوسی.
یک جفت کبوتر؛ دو کبوتر.
|| زن. زوجه. همسر مرد. زن نسبت به شوهر :
فژاگن نیم سالخوره نیم
ابر جفت، بیدادکرده نیم.ابوشکور بلخی.
هر که او مرد است جفت از زن کند.لبیبی.
اگر آرزوی در دنیا نیافریدی کس سوی غذا که در آن بقای تن است و سوی جفت که در او بقای نسل است ننگریستی و مردم نماندی. (تاریخ بیهقی).
به نزد پدر چون رسیدی ز راه
یکی جفت شایستهء خود بخواه.
(گرشاسب نامه).
بدو گفت شاه ار کشی این درست
بیزدان که فرزند من جفت تست.
(گرشاسب نامه).
ز جفت کسان چشم خود را بپوش
بترس از خدای آن جهان را بکوش.
(گرشاسب نامه).
مرد را دل شکسته دارد جفت
تیر را پای بسته دارد جفت.سنائی.
تو این دختر به فر من بزادی
چرا اکنون به دیگر جفت دادی؟
(ویس و رامین).
به جفت من دگر کس چون رسیدی
ز داد دادگر این کی سزیدی.
(ویس و رامین).
شیر را هلاک کرد و با جا نشست که بول تمام کند ناگاه جفت این شیر روی نمود. (مجمل التواریخ و القصص). پس چون آدم بیدار شد زنی را دید بر بالین وی نشسته سخت باجمال و با نیکوئی. او را پرسید که تو کیستی؟ گفت من هم جفت توام. (کشف الاسرار میبدی ج 1 ص 147). آمرزش بر اطلاق مستحکم شود. آنجا جهانی از تمتع آب و نان و معاشرت جفت و فرزند محروم شده باشند. (کلیله و دمنه). جبرئیل رسول (ص) را گفت که نشان ایشان آن باشد که جفت ترا ناشایست گویند. (کتاب النقض ص 431).
مرا چه نقصان کز جفت من بزاد کنون
به چشم زخم هزاران پسر یکی دختر.
خاقانی.
دگر آفت از جفت زیبا بود
کز او آرزو ناشکیبا بود.نظامی.
بخسبند شب روستائی و جفت
به ذوقی که سلطان در ایوان نخفت.
سعدی (بوستان).
جوانی ز ناسازگاری جفت
بر پیرمردی بنالید و گفت.سعدی (بوستان).
چو بیچاره گفت این سخن نزد جفت
نگر تا زن او را چه مردانه گفت.
سعدی (بوستان).
شنیده ام که در این روزها کهن پیری
خیال بست به پیرانه سر که گیرد جفت.
سعدی (گلستان).
چو عیسی گر توانی خفت بی جفت
مده نقد تجرد را ز کف مفت.جامی.
|| شو. شوی. شوهر. زوج. شوهر نسبت به زن. بعل :
چو شب تیره شد زن به بهرام گفت
که آمد گه رفتن ای نیک جفت.فردوسی.
|| نر. حیوان نر نسبت به ماده. نرینه از هر جانور نسبت به مادینه. || ماده. حیوان ماده نسب به نر. مادینه از هر جانور در برابر نرینه :
آهو مر جفت را بغالد بر خوید
عاشق معشوق را به باغ بغالید.
عمارهء مروزی.
گفت از مرغان این عجب مرغیست که بر جفت خود مهربانست که آنرا دور میدارد و خود جنگ میکند. (قصص الانبیاء). پارهء طعام را پیش خروس افکند. آن مرغ سر بر زمین زدن گرفت و آن جفت را بخواند و هیچ نخورد. (قصص الانبیاء). || هر یک از زن و شوهر نسبت به یکدیگر: احد الزوجین. مطلق زوج یا زوجه :
صعب چون بیم و تلخ چون غم جفت
تیره چون گور و تنگ چون دل زفت.
عنصری.
اگر جفتی همی گیری جز او گیر
جوان را هم جوان و پیر را پیر.
(ویس و رامین).
- جفت ابداعی؛ نخستین جفت یا نر و ماده از هر نوع جانوری که بی زایش در وجود آمدند. نخستین جفت انسان که آدم و حوا باشند :نخست از هر نوع جفتی که نر و ماده بوده است از مردم و جز مردم. جفتان ابداعی بی زایش از آن صورت ابداعی اندرآمده است به عالم و عقل به ضرورت مقر است به جفتان ابداعی بی زایش و از عقلی بر اثبات جفت ابداعی بخاصه از مردم، یکی آنست که امروز همی بینیم که از مردم یکی آن است که مر او را فرزند است و او خود فرزند کسی است ... (ناصرخسرو، جامع الحکمتین ص 82 و 38).
- جفت حلال؛ زنی که به موجب قوانین شرع و عرف به نکاح و زناشوئی درآمده باشد. زن شرعی. زن قانونی :
که گر خون گریم از عشق جمالش
نخواهم شد مگر جفت حلالش.نظامی.
مایه و ملک هست و ستر و جمال
به از این کی رسد به جفت حلال.نظامی.
- جفت فلک؛ کنایه از آفتاب و ماه است. (برهان) (آنندراج). شمس و قمر. شمسین.
- جفت گم کرده؛ جفت و همسر خود را از دست داده. از جفت خود فرد و مجرد مانده :
تذرو جفت گم کرده کنون با جفت همبر شد
جهان چون خانهء پربت شد و نوروز بتگر شد.
فرخی.
|| توأم. قرین :
سکندر چو بر تخت بنشست گفت
که با جان شاهان خرد باد جفت.فردوسی.
نگه کن که تا تاج با سر چه گفت
که با مغزت ای سر خرد باد جفت.فردوسی.
اگر با خرد جفت و اندرخوریم
غم خور چو خر چند و تا کی خوریم.
ناصرخسرو.
ای بسا ناورده استثنا به گفت
جان او با جان استثناست جفت.مولوی.
|| دمساز. همنشین. همراه و مونس :
چو بشنید گرسیوز آن مژده گفت
که پیران شد امروز با شاه جفت.فردوسی.
شب و روز با باده و رود و ساز
همی داشتش جفت آرام و ناز.
(گرشاسب نامه).
دولتت هر جا که تازی جفت باد
ایزدت هر جا که باشی یار باد.مسعودسعد.
به عیش ناخوش او در زمانه تن درده
که خار جفت گل است و خمار جفت نبیذ.
سنائی.
ز عدل او شده باز سفید جفت کلنگ
ز امن او شده شیر سیاه یار شکال.
عبدالواسع جبلی.
در باغ زمانه هیچ گل نیست
وان نیز که هست جفت خار است.انوری.
طاقم ز قرار و صبر و آرام
ز آن روز که با غم تو جفتم.
سعدی (ترجیعات).
شبی پروانه یی با شمع شد جفت
چو آتش درفتادش خویش را گفت ...
اوحدی.
مرد بی علم جفت غم بهتر
دیگ بی گوشت در عدم بهتر.اوحدی.
|| همدوش. هماهنگ :
در میان بره درتاخت کمان کرده به زه
جفت با عزت و با دولت و با فتح و ظفر.
فرخی.
همواره شادمانه زیاد و به هر مراد
توفیق جفت او و خداوند یار او.فرخی.
|| سازگار. سازوار. مناسب. موافق. برابر :
گرانمایه خسرو به شاپور گفت
که آن نامه با رای او بود جفت.فردوسی.
|| ساکن. جایگزین :
چون زاغ گهم جفت کوه سازد
چون مار گهم یار غار دارد.مسعودسعد.
|| هم شأن. هم رتبه. برابر در مقام و مرتبت. هم پایه. همپا :
چه زیان آفتاب را از ابر
کی شود جفت با مسلمان گبر.سنائی.
مرد یزدان گر نباشی جفت اهریمن مباش.
سنائی.
شاها تو سلیمانی و بدخواه تو هدهد
هدهد نشود جفت سلیمان به یک افسر.
خاقانی.
|| همتا. همنبرد. هماورد :
وز آن پس به لشکر به آواز گفت
که با وی که داریم در جنگ جفت.
فردوسی.
بجان و سر شاه کاووس گفت
که با من تو باشی هماورد و جفت.فردوسی.
|| مانند. همانند. همسان. مثل. نظیر. شبیه. قرین. عدیل. کفو. عداد. هم سنگ. هم ترازو. همال :
غمی گشت و با لشکر خویش گفت
که این پیشرو را هژبر است جفت.فردوسی.
سخنهای او نیست اندر نهفت
نباشد کس او را به آفاق جفت.فردوسی.
سر گرگ را پست ببرید و گفت
بنام خداوند بی یار و جفت.فردوسی.
منش پست و کم دانش آن کس که گفت
منم کم ز دانش کسی نیست جفت.
فردوسی.
نه به فضل او را جفتی ز بزرگان عرب
نه به علم او را یاری ز بزرگان عجم.فرخی.
از بدیعی به بوستان بهشت
جفت بالای او صنوبر نیست.عنصری.
ز گویندگانی کشان نیست جفت
به خوشی چنین داستان کس نگفت.
(گرشاسب نامه).
فلسفی مرد دین مپندارید
حیز را جفت سام یل منهید.خاقانی.
-امثال: جفتش را بیار مفتش ببر؛ در زبان زنان بیشتر در ستودن کودکان خردسال خود: «بی نظیر و بی عدیل است». (امثال و حکم). اگر نظیر آنرا داری آنچه را که من دارم به تو مفت میدهم. (فرهنگ عوام).
|| لنگه. تا: جفت مقراض؛ تیغهء دودم مقراض که بسبب آن قطع تواند کرد. وحید در تعریف مقراض گوید :
به چشمم نباشد گر آن چشم یار
چو مقراض بی جفت افتد ز کار.(آنندراج).
|| در مورد کفش؛ دم پا آماده و پهلوی هم گذاشته شده.
-امثال: حرفهات مفت، کفشهات جفت.
|| تنگ بهم چسبیده. مرتب. بی فاصله و ناهماهنگی. جزم. جاافتاده: بهم جفت شده؛ روی هم یا در کنار هم قرارگرفته. میزان شده. || گاو زراعت کننده. فَدّان. (برهان). گاو قلبه که زراعت کند. (انجمن آرای ناصری). هر دو گاو قلبه. (غیاث) (آنندراج) :
جفت ببردند و زمین ماند خام
هیچ نروئید ز خار و گیاه.مولوی.
- یک جفت زمین؛ یک جریب. (دهار) : و به نواحی قزوین و به وشمار شاهی جفت پیمایند و به وشمار شاپوری کری و قصب شاه شش وشمار باشد به شاهی و پانزده قصب در پانزده، جفتی باشد. (یواقیت العلوم).
- یک جفت زراعت؛ عبارتست از دو خروار و پنجاه من تبریز بذرافشان مساوی با پنج هکتار یا پنجاه هزار ذرع زمین زراعتی. (یادداشت مؤلف) : چون انوشیروان به پادشاهی بنشست بفرمود که آن مساحت که قباد وصیت کرده بود تمام کنند تا خراج نهند و ده یک برخیزد و رعیت را منفعتی بود. پس آن مساحت را تمام کردند و جریدهء آن پرداختند به عدد زمینهای آبادان که در پارس و عراق بود و به رسن همی پیمودند تا چند جفت آید و به هر جفتی یعنی تخمی درمی خراج نهادند و یک قفیز غله که از آنجا آید. (ترجمهء طبری بلعمی). ... و همه زمینهای پادشاهی مساحت کردیم [ انوشیروان ] و بر هر جفتی زمین خراج نهادیم و از هر جفتی کشتمند یک درم و یک قفیز غله از آن زمین. (ترجمهء طبری بلعمی). تا قیمت هر جفتی از این ضیاع به چهارهزار درم شد ... و اگر کسی خواستی که یک جفت گاو زمین خرد در سال نتوانستی و اگر بیافتی هر جفتی به دوازده درم سنگ نقره بایستی خریدن ... که هر جفت زمین به چهارهزار درم سنگ نقره می باید. (تاریخ بخارا نرشخی). از بهر آن که ضیاع آن دیه ویران و آبادان به هزار جفت نرسیده است. (تاریخ بخارا نرشخی). || یکی از ابزارهای گاوآهن که روی گردن گاو قرار گیرد. این لغت امروز هم در برخی از نواحی ایران معمول است :
چو بر گردن نباشد گاو را جفت
به گاوآهن که داند خاک را سفت.نظامی.
|| نسجی است پر از رگهای خونی که به جدار داخلی رحم اتصال دارد و بوسیلهء بند ناف بجنین مربوط میباشد. جفت که وسیلهء ارتباط جنین و مادر است جهت تغذیهء بچه هنگام زندگی جنین بکار میرود. (فیزیولوژی نیک نفس)(1).
- جفت اضافی؛ بخشی از پردهء مشیمه که در هنگام زایمان از رحم خارج نمیشود و موجب بروز خونریزی و بیماری میگردد : در خونریزیهای بعد از زایمان باید احتمال وجود جفت اضافی در نظر باشد. در این حالت در روی پرده های جفت، عروقی را که به جفت اضافی منتهی میشده میتوان مشاهده نمود. (بیماریهای زنان تألیف دکتر جهانشاه صالح ص 137).
- جفت جنین؛ همان جفت است که عضو غذادهندهء جنین است. رجوع شود به بیماریهای زنان تألیف دکتر جهانشاه صالح ص 25، 31، 134، 137، 413 و نیز تشریح میرزا علی ص 951 و نیز فیزیولوژی نیک نفس.
- جفت سرراهی(2)؛ یکی از عوامل خونریزی در ماههای آخر حاملگی : در این مورد بیمار معمولا زن حاملهء چندزائی است که بدون مقدمه و علت دفعة خونریزی شدیدی پیدا میکند. (بیماریهای زنان تألیف دکتر جهانشاه صالح ص 134).
|| برجستگی خفیفی را گویند که برآمدگی دو حاشیهء تخمدان را به جدار تخمدان متصل میکند.(3) (گیاه شناسی ثابتی ص 418).
(1) - placenta.
(2) - placenta previa.
(3) - placenta.

جفت.

[] (اِخ) رودخانه یی است که از سیاه کوه کردستان جاری شده در نزدیکی مراغه داخل نهر صافی شده به دریاچهء ارومیه میریزد. نگارنده گوید این همان رودخانهء جغتو است که بعضی جفت نوشته اند. (مرآت البلدان ج 4). رجوع به جغتو شود.

جفت آفرید.

[جُ فْ فَ] (اِ مرکب)رستنیی باشد مانند سورنجان و بعضی گویند خصیة الثعلب است. (برهان). پارسی و ترجمهء آن المخلوق زوجات است. انطاکی گفته خصیة الثعلب است. صاحب مخزن گفته چنین نیست ولی در تقویت باه از آن اقوی است و آن گیاهی است به قدر شبری و برگ آن ریزتر از برگ نخود و نزدیک ساق آن غلافها شبیه به هلیله و بادام و آن در تقویت باه بی عدیل است. (انجمن آرا) (آنندراج). نباتی است صنوبری شکل و خارگونه ئی بر سر دارد و نیز گویند به بادام ماند و بسا که شکافته و باز شود. در تقویت باه بسیار سودمند افتد. (مفردات قانون ابوعلی). نباتی باشد صنوبری شکل که دو خارگونه بر سر دارد و به بادام ماند و گویند خصی الثعلب کوچک است. (بحرالجواهر). چهاربخت گوید گرم و تر است. گوید آن به سیر مشابهت دارد و طایفه ای گفته اند به بادام ماند و سرهای او شکافته باشد و از هم گشاده بود. صیدنه یا ارجانی گوید گرم و تر است باه را تقویت کند و شکل او به صنوبر ماند و سر او دو تا باشد به شکل دو خار. (ترجمهء صیدنه). مؤلف تذکره گوید: ... نباتی است ساقش به قدر شبری و شاخهای بسیار باریک و برگش ریزتر از برگ نخود و متلاصق به هم و در طرف ساقش غلافها شبیه به هلیله و بادام از سه عدد تا چهار عدد و اطراف غلافها خاردار و درون هر غلافی سه پرده و تخمش شبیه به حلبه و در هر پرده پنج عدد میباشد و در دوم گرم و در اول خشک و با رطوبت فضلیه و در تقویت باه قوی تر از خصیة الثعلب است و چون هشت مثقال تخم او را با گوشت برهء یک ساله بجوشانند و صاحب استسقاء یک هفته مداومت به آب او نماید طبلی و لحمی را دفع نماید و مربای او با عسل به غایت محرک باه و مضر گرده و مصلحش کتیرا و قدر شربتش تا دو درهم و بدلش شونیز است. (تحفهء حکیم مؤمن). و نیز رجوع به تذکرهء ضریر انطاکی ج 1 ص 109 و رقاقس و ساطریون در همین لغت نامه شود.

جفت آوردن.

[جُ وَ دَ] (مص مرکب)پیوستن و متصل کردن. (ناظم الاطباء). قرین کردن دو چیز را با یکدیگر :
دو گوهر یکی آتش و دیگر آب
بدل یک ز دیگر گرفته شتاب
تو خواهی که برخیره جفت آوری
همی باد را در نهفت آوری.فردوسی.
|| زوج آوردن. (ناظم الاطباء). کسی را به همسری گرفتن. کسی را جفت خویش قرار دادن. || در بازی نرد، آوردن دو مهره است که شمارهء نقطه های آنها یکسان باشد مانند جفت یک (که گاه جفت کور و دوکور هم گویند) و جفت سه و جفت چهار و جفت پنج و جفت شش.

جفتا.

[جَ] (ص) خمیده و کج شده. خم گردیده. (برهان) (آنندراج). جفته. جَفت. رجوع به جفته و جفت در همین لغت نامه و نیز رجوع به دزی ذیل جفتا شود.

جفتان.

[جَ] (اِخ) دهی است از دهستان رودبار بخش طرخوران شهرستان اراک در 27هزارگزی شمال باختر طرخوران و 9هزارگزی راه مالرو عمومی. دامنه و معتدل است و 486 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آن غلات و بنشن و انگور و بادام و پنبه و شغل اهالی زراعت و گله داری و قالیچه و جاجیم و گلیم بافی است. راه مالرو دارد و از نوبهار اتومبیل هم میرود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

جفتاه.

[جُ] (ع اِ) (ال ...) از تشریفات دستگاه پادشاهی است و آن دو اسب اشهب شبیه به یکدیگرند که طوقی زرکش در گردن آنهاست و ساز و برگی نظیر ساز و برگ اسب سلطان دارند، چنانکه گوئی برای سواری پادشاه آماده شده اند. دو غلام از غلامان پادشاه که مانند یکدیگرند و بر سر هر یک از آنها کلاهی زرکش همانند دیگر قرار دارد، بر این اسبان برمی نشینند. (صبح الاعشی ج 2 ص 127). || نامی است که به دو جوان موی قرمز وابسته به دربار یا مجامع اشرافی میدهند که دارای لباسی از ابریشم زردرنگ با حاشیه ئی از پارچهء طلائی و کلاهی از همان پارچه طلائی هستند و بر اسبان سپیدی سوار میشوند که در گردن آنها زیوری مانند زیور اسبان شاهزادگان است و از جهت جلال و شکوه از اسب سلطان هم پیشی میگیرد. آن دو جوان با دو نوار از پارچهء طلائی رنگ چشمان آن اسبان را میپوشند تا مبادا از چیزی بهراسند و اسب سلطان که در هنگام حرکت در پس این دو اسب می آید از دیدن گودال و جز آن رم کند و سکندری خورد. (دزی).

جفت البلوط.

[جَ تُلْ بَلْ لو] (ع اِ مرکب) جفت بلوط. رجوع به همین ماده شود.

جفت بلوط.

[جَ تِ بَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) قشر داخلی بلوط. (قانون ابوعلی). غشاء درونی میوهء بلوط است که زیر قشر بیرونی قرار دارد. (ابن البیطار). پوست درون بلوط. (لغت محلی شوشتر نسخهء خطی). چنان که مردم آنجا [ ریشهر ] بتابستان خصیه در جفت بلوط گیرند و اگر نه ریش شود از عظیمی که عرق و گرمی در آن کند. (فارسنامهء ابن بلخی ص 149). پوست رقیق بلوط است و بر مغز او ملاصق است مجفف قوی و رادع و جهت جراحات و جهت سیلان خون و رطوبت شرباً و ضماداً یا جهت فتق ضماداً نافع و بدلش گلنار است و گویند پوست انار و مورد بالسویه بدل اوست و قدر شربتش یک مثقال و در مطبوخات تا سه مثقال و شاه بلوط با اندک حرارت و قبض و یبس او کمتر از بلوط است. (تحفهء حکیم مؤمن).

جفت بند.

[جُ بَ] (اِ مرکب) افزاری است ساخته از دو حلقه و یک زنجیر پیوسته بآن دو که دو دست ستور را در وقت چریدن در مرتع بدان بندند.(1) (یادداشت مؤلف).
(1) - Abot.

جفت بندی.

[جُبَ] (حامص مرکب) طرز اجتماع کارپلهای یک مادگی و قرار گرفتن تخمکهای آن در نباتات مختلف، متفاوت است و آنرا جفت بندی گویند(1). (گیاه شناسی ثابتی ص 421).
- جفت بندی جانبی؛ نوعی از جفت بندی است که در آن حاشیهء هر کارپل به حاشیهء کارپل مجاور خود متصل شده و جمعاً حجرهء واحدی را تشکیل میدهد. بنابراین ردیف تخمکها بجای آن که در محور گل قرار گیرند در سطح داخلی واقع می شوند مانند تخمدان بنفشه(2). (گیاه شناسی ثابتی ص 421).
- جفت بندی محوری؛ آن است که کنار کارپلهای یک مادگی در محور گل به یکدیگر پیوسته و رگبرگهای جانبی محور گل را تشکیل می دهد. بنابراین در محور گل به تعداد مضاعف کارپلها ردیفهای تخمک قرار گرفته و هر کارپل حجرهء جداگانه یی را تشکیل داده است مانند تخمدان لاله و زنبق(3). (گیاه شناسی ثابتی ص 421).
- جفت بندی مرکزی(4)؛ طرز جفت بندی مخصوص پامچالهاست که در آن تخمکها در روی برجستگی کوچک و کروی شکل در حفرهء داخلی تخمدان قرار گرفته اند. (گیاه شناسی ثابتی ص 421).
(1) - Placentation.
(2) - P. parietale.
(3) - p. Axile.
(4) - P. centrale.

جفت بودن.

[جُ دَ] (مص مرکب) پیوسته شدن و مانند هم بودن. (ناظم الاطباء). لنگه و تای چیزی بودن. نظیر و عدیل چیزی بودن. || استوار بودن و در جای خود قرار داشتن: در اطاق جفت است؛ یعنی، درست بسته شده است. || قرین و دمساز بودن :
همه روز با درد و غم بود جفت
ز اندیشه چون شب درآمد نخفت.فردوسی.
دگر روز قیصر به بالوی گفت
که امروز با اندیان باش جفت.فردوسی.
بدان جایگه شاد و خندان بخفت
تو گفتی که با ایمنی بود جفت.فردوسی.
کاری است مرا نیکو حالی است مرا خوب
با لهو و طرب جفتم و با کام و هوی یار.
فرخی.

جفت جفت.

[جُ جُ] (ق مرکب) دودو. زوج زوج. (ناظم الاطباء). دوگان دوگان. دوتادوتا :
سپاه پراکنده شد جفت جفت
همه نام ایرج بد اندر نهفت.فردوسی.
ای طاق ابروان بدر آئید جفت جفت
در طاق نیم خایه علی الله برآورید.خاقانی.

جفت جنین.

[جُ تِ جَ] (اِ مرکب) رجوع به جفت شود.

جفت جو.

[جُ] (نف مرکب) جفت جوی. رجوع به همین ماده شود.

جفت جوئی.

[جُ] (حامص مرکب)مستی. گشن خواهی. به گشن آمدگی. جفت طلبی. مستی در حیوانات خاصه پستانداران. در جستجوی جفت برآمدن. گشن خواه شدن. رجوع به جفت جوی و گشن خواهی شود.

جفت جوی.

[جُ] (نف مرکب)جفت جو. جویندهء جفت. نر جویندهء ماده. مادهء جویندهء نر. حیوانی که نر جوید. حیوانی که ماده جوید. گشن. گشن خواه. مردی که در پی جستن زن باشد. زنی که در صدد جستن شوی باشد. مست. به گشنی آمده. جفت خواه. جفت طلب. جستجوکنندهء شوهر. جویندهء شریک زندگی. مشتاق جفت :
چه کهتر چه مهتر چو شد جفت جوی
سوی دین و آیین نهاده است روی
به زن پادشا را نکاهد هنر
که بوده ست از این کمتر و بیشتر.فردوسی.
چنان بود قیصر بدان گه به رای
که چون دختر او رسیدی به جای
چو گشتی بلنداختر و جفت جوی
بدیدی که آمدش هنگام شوی.فردوسی.
به کاخ پدر دختر ماهروی
بگشتی بر آن انجمن جفت جوی.فردوسی.
بهاران و گوران شده جفت جوی
ز گیتی بروی اندر آورده روی.فردوسی.
چون دید دوش گل را اندر کنار جوی
آمد به بانگ فاخته و گشت جفت جوی.
منوچهری.
وآن یار جفت جوی به گرد تو پوی پوی
با جعد همچو قیر و دمیده در او عبیر.
ناصرخسرو.
رجوع به گشن خواه شود.

جفت حلال.

[جُ تِ حَ] (اِ مرکب) رجوع به جفت شود.

جفت خانه.

[جُ نَ / نِ] (اِ مرکب) قفسی بزرگ برای جوجه کشی طیور. (یادداشت مؤلف).

جفت خواه.

[جُ خوا / خا] (نف مرکب)جفت خواهنده. مست. گشن. به گشنی آمده. جفت جو. جفت جوی. جفت طلب. گشن خواه. رجوع به جفت جوی و گشن خواه شود.

جفت خواهی.

[جُ خوا / خا] (حامص مرکب) کار جفت خواه. جفت جوئی. لاسی. گشن خواهی. به گشن آمدگی. جفت طلبی. رجوع به جفت جوئی و گشن خواهی شود.

جفت داشتن.

[جُ تَ] (مص مرکب) انباز داشتن. شریک داشتن. نظیر و عدیل داشتن. یگانه و بی قرین نبودن :
خدا را که مانند و انباز و جفت
ندارد، شنیدی که ترسا چه گفت.
سعدی (بوستان).
|| همسر داشتن. شوی داشتن زن. زن داشتن مرد.

جفت ران.

[جُ] (نف مرکب) کسی که قلبه رانی کند. (غیاث) (آنندراج). رانندهء گاوانی که زمین را شخم میزنند.

جفت راندن.

[جُ دَ] (مص مرکب) راندن گاوان قلبه. راندن گاوان زراعتی و شیار کردن زمین.

جفت رود.

[جُ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش خوسف شهرستان بیرجند در 25هزارگزی شمال باختری خوسف، سر راه شوسهء عمومی خوسف به خور. جلگه و گرمسیر است و سکنهء آن 59 تن اند. آب آن از قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و بته فروشی و مالداری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

جفت ریز.

[جَ] (اِخ) دهی است از دهستان گوغر بخش بافت شهرستان سیرجان در 30هزارگزی شمال باختری بافت و 2هزارگزی خاور گوغر. کوهستانی و سردسیر است و سکنهء آن 747 تن اند. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان قالی بافی بدون نقشه است. راه مالرو دارد و ساکنین آن از طایفهء افشار هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

جفت زدن.

[جُ زَ دَ] (مص مرکب) جستن کردن با دو پا. (فرهنگ نظام). جستن به دو پای. از جائی به جائی جستن: از زمین جفت زد روی سکو.

جفت ساز.

[جُ] (اِ مرکب)نوعی از فنون و هنرهای سازندگی. صفتی از صفات ذوی الاوتار است و آن سه نوع میباشد: جفت ساز، راست ساز و یک ونیم ساز. (برهان) :
آسمان بر جفت ساز زهره این ره میزند.
مجیر بیلقانی.
دگر نسبتی را که دانست باز
درآورد نغمه به آن جفت ساز.
نظامی (اقبالنامه چ وحید ص88).
آنجا که جفت ساز سر خامه ات بود
لحنی بود تمام که نام نوا برند.
کمال الدین اسماعیل.
به تاب گیسوی چنگ و به جفت ساز رباب.
روحی.
رجوع به ذوی الاوتار شود.

جفت شدن.

[جُ شُ دَ] (مص مرکب)جماع کردن حیوان نر و ماده. (نظام). جماع. (غیاث). مباشرت کردن. (آنندراج). فراهم آمدن زن و مرد یا نر و مادهء هر حیوان به منظور تمتع جنسی. همخوابگی. آرمیدن حیوان نرینه با مادینه. || زن و شوهر شدن. برگزیدن زن مردی را به شوهری. برگزیدن مرد زنی را به همسری :
نخست آن که تا شاه زابلستان
شود جفت با ماه کابلستان.فردوسی.
|| دمساز شدن. قرین شدن. همراه شدن. همپا گردیدن :
چو بشنید گرسیوز آن مژده گفت
که پیران شد امروز با شاه جفت.فردوسی.
چو بانو زین سخن لختی فروگفت
بت بی صبر شد با صابری جفت.نظامی.
با لب دمساز خود گر جفتمی
همچو نی من گفتنیها گفتمی.مولوی.
|| شبیه شدن چیزی به چیز دیگر از جنس خود. || پهلوی هم آمدن دو چیز شبیه به هم از یک جنس. (نظام). || منطبق شدن. خوب بر روی هم یا کنار هم قرار گرفتن دو چیز. جزم شدن.

جفت طلب.

[جُ طَ لَ] (نف مرکب) گشن. به گشنی آمده. مست. جفت جوی. جفت خواه. حیوانی که در جستجوی جفت باشد. مردی که جویای جفت و همسر باشد. رجوع به جفت جوی و جفت خواه شود.

جفت طلبی.

[جُ طَ لَ] (حامص مرکب)گشنی. گشن خواهی. جفت جوئی. جفت خواهی. رجوع به جفت خواهی و جفت جوئی شود.

جفتک.

[جَ تَ] (اِ) کاروانک. (برهان). کاروانک و بوتیمار. (ناظم الاطباء).

جفتک.

[جُ تَ] (اِ) مرغی است که نر و مادهء آن هر کدام یک بال دارند و بجای بال دیگر نر را قلابی و ماده را حلقه ای است از استخوان و چون پرواز کنند، نر قلاب را بر حلقهء ماده اندازد و با هم پرواز کنند و چون بدانه خوردن مشغول گردند از یکدیگر جدا شوند و نزدیک به هم دانه چینند و به عربی این مرغ را لاینفک خوانند. (برهان). جفت سرخاب که به هندی چکوا گویند. (غیاث). || لگد زدن ستور با دو پا. جستن کردن با دو پا. (نظام). جفته. لگد. لگد دوپائی ستور.لگد دوپائی که اسب و خر و استر اندازد. اسکیز. اسکیزه. نفح. آلیز. رجوع به آلیز و اسکیز و اسکیزه و لگد شود.

جفتک انداختن.

[جُ تَ اَ تَ] (مص مرکب) جفته انداختن. لگد پراندن. از پشت با دو پا لگد پرانیدن. لگد زدن. آلیزیدن. رکل. اسکیزه. اسکیزیدن. || مخالفت کردن. (فرهنگ عامیانه). || بدرفتاری کردن. بدلعابی کردن. (فرهنگ عوام). || دیر پذیرفتن. سخت قبول کردن چیزی را و دردسر ایجاد کردن.

جفتک انداز.

[جُ تَ اَ] (نف مرکب)جفتک اندازنده. جفته اندازنده. جفته افکن. اسکیزنده. آلیزنده. رکال. رجوع به اسکیزنده و آلیزنده و جفتک شود. || در تداول، دیرپذیر. صعب القبول.

جفتک اندازی.

[جُ تَ اَ] (حامص مرکب) آلیزش. اسکیزه. جفته اندازی. جفتک پرانی. رجوع به جفتک و آلیزش و اسکیزه شود. || در تداول دیرپذیری. صعب القبولی.

جفتک پراندن.

[جُ تَ پَ دَ] (مص مرکب) جفته انداختن. با دو پای لگد زدن ستور. آلیزیدن. اسکیزیدن. جفتک انداختن. رجوع به جفتک و آلیزیدن و اسکیزیدن شود. || بدرفتاری کردن. بدلعابی کردن. || مخالفت کردن. دیر پذیرفتن. سخت قبول کردن.

جفتک پرانی.

[جُ تَ پَ] (حامص مرکب) جفتک اندازی. رجوع به همان ماده شود. این ترکیب با کردن صرف شود.

جفتک چارکش.

[جُ تَ کُ] (اِ مرکب)قسمی بازی است کودکان و نوجوانان را که در آن یک تن بموجب قرعه انتخاب می شود و خمیده و دست بزانو می ایستد و بازیکنان دیگر با خیز گرفتن از فاصله ای و با دویدن بسوی او و جفت زدن و نهادن هر دو دست بر پشت او و گشادن دو پا به قسمی که با تن بازیکن خمیده برخورد نکند، از روی او میپرند. این بازی را یک پی دوپی و خرپشتک هم می نامند.

جفت کردن.

[جُ کَ دَ] (مص مرکب)تزویج. (زوزنی). ازدواج. نری را به ماده یی رسانیدن. به زناشویی درآوردن زنی و مردی را :
پس بدو بخشید آن مه روی را
جفت کرد آن هر دو صحبت جوی را.
مولوی.
|| جماع کردن. (غیاث). || متصل کردن چیزی را به چیزی. (نظام). تنگ کنار هم نهادن دو چیز را. به هم آوردن. || قرین کردن. دمساز کردن. همراه و توأم ساختن :
نگه کن که چون کرد بی هیچ حاجت
به جان سبک، جفت، جسم گران را.
ناصرخسرو.
با من از بهر تو خرگوشی دگر
جفت و همره کرده بودند آن نفر.مولوی.
|| برابر کردن. مقابل کردن :
بر امید آن که مرغ آید بگفت
چشم او را با صور میکرد جفت.مولوی.
|| دو کردن. دوگان ساختن یکانی را. فردی را زوج کردن. نظیر و عدیل چیزی را در کنار او نهادن تا جفت شود.
- جفت کردن نظر؛ به غور تمام نظر کردن :
مجنون به طاق قبله نظر جفت چون کند
ابروی شوخ چشم قبایل برابر است.
ظهوری (از آنندراج).
- کفشهای کسی را جفت کردن؛ هر دو کفش کسی را پیش پای او نهادن به علامت احترام.
- || مجازاً بیرون کردن کسی را از جایی.

جفتک زدن.

[جُ تَ زَ دَ] (مص مرکب)جفته انداختن. جفتک انداختن. رجوع به همین لغات و نیز رجوع به اسکیزیدن و آلیزیدن و لگد انداختن شود.

جفتک زن.

[جُ تَ زَ] (نف مرکب) لگدزن. لگدانداز. ستوری که با هر دو پا از عقب لگد زند. رجوع به لگدانداز شود.

جفتگان.

[جُ] (اِ) جفت. (فرهنگ نظام).

جفت گاو.

[جُ تِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) دو گاو که بدان زمین را شیار کنند. رجوع به جفت شود.

جفت گاوسر.

[جُ تِ سَ] (اِخ) از مزارع قم و نزدیک به شهر است، ملکی خدام آستانهء حضرت معصومه و سالی شصت خروار بذر در آن کشته میشود. خیار آنجا از خیار جمیع مزارع بهتر است. (مرآت البلدان ج 4 ص 251).

جفت گردیدن.

[جُ گَ دَ] (مص مرکب)همسر گردیدن زن و مرد. زن و شوهر شدن یک زن و مرد. ازدواج. زناشوئی. || نزدیک شدن نر و ماده. جفت شدن نرینه و مادینه با هم. مباشرت نر و ماده. || قرین و دمساز گردیدن :
گفت پیغمبر هر آن کو سر نهفت
زود گردد با مراد خویش جفت.مولوی.

جفت گرفتن.

[جُ گِ رِ تَ] (مص مرکب)همسر گرفتن. زنی را به همسری اختیار کردن. مردی را به شوهری برگزیدن. ازدواج. زناشوئی :
شنیده ام که در این روزها کهن پیری
خیال بست به پیرانه سر که گیرد جفت.
سعدی.
|| برگزیدن مادینه نرینه ئی را به جفتی. اختیار کردن نرینه مادینه ئی را به جفتی : دعا کردن تا خدای تعالی وی را آهو گرداند و جفت گیرد و باز مردم شود. (مجمل التواریخ).

جفت گشتن.

[جُ گَ تَ] (مص مرکب)جفت گردیدن. پیوستن نرینه و مادینه به یکدیگر : روزی دو آهو را دید که با هم جفت گشتند. (مجمل التواریخ). || همسر گردیدن زن و مرد. ازدواج. زناشوئی. زن و شوهر شدن. || قرین و دمساز گردیدن. ملازم گشتن :
سخن زین نشان مرد دانا نگفت
برآنم که با دیو گشتی تو جفت.فردوسی.
وزان پس به بندوی و گستهم گفت
که ما با غم و رنج گشتیم جفت.فردوسی.
بکرد آن جوان آنچه بندوی گفت
وزآنجایگه گشت با باد جفت.فردوسی.
چو پیغام گرسیوز او را بگفت
سیاوش به دل گشت با درد جفت.فردوسی.
با هزاران غصه و غم گشته جفت
کای عجب این مرغ کی آید به گفت.
مولوی.

جفت گیر.

[جُ] (نف مرکب) جفت گیری کرده. با جفت بهم آمده. با جفت فراهم آمده، به قصد نتاج و باروری :
ز ترک چگل خواست چینی کمان
به جم گفت کای نامور میهمان
کزین دو کبوتر شده جفت گیر
کدام است رایت که دوزم به تیر.اسدی.

جفت گیرنده.

[جُ رَ دَ / دِ] (نف مرکب)جفت گیر. جفت جوی. جفت طلب. گشن خواه. به گشنی آمده.

جفت گیری.

[جُ] (حامص مرکب) دو چیز را به هم جفت کردن. (نظام). دو چیز را نیک بهم پیوستن. || حالت جستن نر بر ماده. جفت گرفتن نر ماده را. فراهم آمدن و جماع کردن نر با ماده. گشن گیری. اندماج. || نر و ماده را به یکدیگر نزدیک کردن به قصد نتاج و باروری.

جفت گیری کردن.

[جُ کَ دَ] (مص مرکب) فراهم آوردن نرینه و مادینه را. بهم نزدیک کردن نر و ماده را بقصد باروری. آرامش دادن حیوانی نرینه را با مادینه بقصد نتاج. مدموج کردن. گشن گیری کردن.

جفتلک.

[جِ لِ] (ترکی، اِ) قلعه ای که دربست باشد در یکجا به اجاره دهند. || قلعه یا ساختمانی که دامها را در آن پرورند. (دزی).

جفت مشیمه.

[جُ تِ مَ مَ / مِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) رجوع به جفت شود.

جفت مقراض.

[جُ تِ مِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) رجوع به جفت شود.

جفت مقوس.

[جُ تِ مُ قَوْ وَ] (ترکیب وصفی) کنایه از طاق ایوان و عمارت باشد. (برهان) (آنندراج).

جفتن.

[جَ / جُ تَ] (مص) خم شدن. مایل شدن. انحنا پذیرفتن. منحنی گردیدن. چفتن. (شعوری). مایل شدن و کج شدن. (ناظم الاطباء). || بدتر از بد شدن کاری. || داربست ساختن از برای تاک. (ناظم الاطباء).

جفت وار.

[جُ] (اِ مرکب) واحد مساحت، به اندازهء یک جفت. چند یک جفت. بقدر جفتی. به اندازهء یک جفت زمین : هر کس زندگانی یابد بیند که اینجا چنان شود که جفت وار زمین به ده درم فروشند. (تاریخ بیهقی). سی جفت وار زمین نزدیک این سرای بیع میکردند که به نام او آنجا سرائی و باغی کنند و جفت واری به دویست درم میگفتند. (تاریخ بیهقی). رجوع به جفت شود.

جفت و تا.

[جُ تُ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب)نام بازیی است که کسی چند عدد از چیزی را در مشت بسته میگیرد و از حریف می پرسد جفت یا تا؟ اگر حریف درست بگوید آن چیز مال او میشود و الا معادل آن باید به آن کس بدهد و اکنون در ایران این بازی را طاق و جفت و جفت و طاق میگویند. (فرهنگ نظام).

جفت و جلا.

[جُ تُ جَ] (اِ مرکب، از اتباع)پشت هم اندازی و دوزوکلک چینی و با کردن صرف شود. رجوع به جفت و جلا کردن شود.

جفت و جلا کردن.

[جُ تُ جَ کَ دَ](مص مرکب) نظیر ریش و گیس بهم بافتن. پشت هم انداختن. (امثال و حکم دهخدا). حقه جور کردن. پشت هم اندازی کردن: شبانه روز کارش جفت و جلا کردن و مال مردم به مفت بردن است. (فرهنگ عوام). || مرتب کردن: این در را خوب جفت و جلا کرده اند. (فرهنگ عوام).

جفت و طاق.

[جُ تُ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) جفت و تا. طاق و جفت. نام بازیی است. رجوع به جفت و تا شود.

جفته.

[جَ تَ / تِ] (ص) کژشده. خمیده و دوتاگشته. (شرفنامهء منیری). خمیده و کج. (برهان). چفته :
بدان ماند این قامت جفته ام
که گوئی به گل در فرورفته ام.
سعدی (بوستان).
شهنشاهی که بهر خدمت او
همیشه پشت گردون جفته باشد.
شمس فخری.
|| (اِ) چوب بندی تاک. (برهان). داربستی که شاخه های درخت مو را بدان تکیه دهند. || سقف خانه و طاق ایوان :
تا زند هر صبحدم شاه کواکب
جفتهء زرّین برین قصر زبرجد.
سیف اسفرنگی.

جفته.

[جُ تَ / تِ] (اِ) لگدی که اسب و شتر و امثال آن اندازند. (برهان). لگدی که ستور با دو پای خود زند. (نظام). لگدی که اسب و خر به هر دو پا اندازد. (غیاث). جفتک. لگد دوپائی ستور. اسکیز. اسکیزه. آلیز. نفح. || کفل و سرین آدم و چارپایان. (برهان). دو سرین آدمی و دیگر حیوانات. دبر. نشیمنگاه. کون :
روی بر خاک و جفته بر افلاک
چون سرش رفت تا بخایه چه باک.
سعدی (هزلیات).
|| دو پای. دو لنگ. دو ران. (یادداشت مؤلف). || گره ریسمان. (برهان).

جفته افشاندن.

[جُ تَ / تِ اَ دَ] (مص مرکب) جفته انداختن. جفته زدن. جفتک انداختن :
از دو سندان چار دندان زحل در هم شکست
جفته ای کز نیم راه آسمان افشانده اند.
خاقانی.
رجوع به جفته انداختن شود.

جفته افکندن.

[جُ تَ / تِ اَ کَ د] (مص مرکب) جفته انداختن. لگد پراندن. اسکیزیدن. رجوع به جَفته و جفته انداختن شود.

جفته انداختن.

[جُ تَ / تِ اَ تَ] (مص مرکب) جفتک انداختن :
جفت و طاق سپهر درشکند
جفته ای کان تکاور اندازد.خاقانی.
خر ز بهر دفع خار از سوز و درد
جفته می انداخت صد جا زخم کرد.مولوی.
جفته اندازد یقین آن خر ز درد
حبذا آن کس کز او پرهیز کرد.مولوی.
در بیابان چو گورخر میتاخت
بانگ میکرد و جفته می انداخت.سعدی.
رجوع به جفته و جفتک انداختن شود.

جفته بازی.

[جُ تَ / تِ] (حامص مرکب)بچه بازی. لواط. همجنس بازی مردان. (اشتنگاس) :
کار این کج مزاج دزدی بود
جفته بازی و مهره دزدی بود.
امیرخسرو (از آنندراج).
و نیز رجوع به جفته خوری شود.

جفته بینی.

[جَ تَ / تِ] (ص مرکب) اقعم. کژبینی. کج بینی. آن که در بینی او کژی باشد.

جفته خوردن.

[جُ تَ / تِ خوَر / خُر دَ](مص مرکب) لگد خوردن :
بر سر از سم نعل بستهء لعن
میخورد جفتهء خطا به صواب.سوزنی.

جفته زدن.

[جُ تَ / تِ زَ دَ] (مص مرکب)آلیزیدن. اسکیزیدن. جفتک زدن. جفتک انداختن. لگد زدن ستور با دو پا. لگد پراندن ستور با دو پا از عقب :
بغرید و یک جفته زد بر سرش
به خاک اندر آمد سر و افسرش.فردوسی.
و چون به پاردنب رسید آن اسب جفته بر سینهء او [ یزدگرد ] زد و او را برجای بکشت. (فارسنامهء ابن بلخی).
دلدل مشتری پیش جفته زد اندر آسمان
اَه دل ودل کنان زحل، گفت قطعت ابهری.
خاقانی.
رجوع به جفتک انداختن و لگد پراندن شود.

جفته شدن.

[جُ تَ / تِ شُ دَ] (مص مرکب) جفت شدن. قرین شدن. در کنار هم قرار گرفتن :
خواست تا در به لعل سفته شود
طوق با طاق هر دو جفته شود.نظامی.

جفته طاق.

[جَ تَ / تِ] (اِ مرکب) کنایه از دو ابرو. (غیاث).

جفته کردن.

[جَ تَ / تِ کَ دَ] (مص مرکب) عریش ساختن برای درخت انگور. سقف مانند و آسمانه ای از چوب بنا کردن تا شاخهای انگور و مانند آن بر وی شود و آن را عریش الکروم گویند. (یادداشت مؤلف).

جفتی.

[جُ] (حامص) برابری. مساوات. یکسانی. تساوی. || مشابهت. (اشتنگاس). مانندگی. همگونی. همگونگی. || اتصال. (اشتنگاس). پیوستگی. || همسری. شوهری. زنی. زوجیت. جفت بودن :
اگر نیستی جفتی اندر جهان
بماندی توانائی اندر نهان.فردوسی.
من بجفتی ترا پسندیدم
که جوانمردی ترا دیدم.
نظامی.
|| با هم جفت شدن حیوان نر و ماده. (آنندراج). جماع حیوان نر و ماده. (نظام). جفت گیری. || جماع و مباشرت. (آنندراج). جماع زن و مرد. بغل خوابی. همخوابگی. نزدیکی :
از آن شد پردهء چشمم بخون بکری آلوده
که نم با لعبتان دیده جفتی کرد پنهانی.
خاقانی.
|| دمسازی. قرینی. همدوشی. همپائی. هماهنگی. یاری :
چو با مردم زفت زفتی کنیم
همه با خردمند جفتی کنیم.فردوسی.
گر او باز گردد تو زفتی مکن
هنر جوی و با آز جفتی مکن.فردوسی.

جفتی خوردن.

[جُ خوَر / خُر دَ] (مص مرکب) جفت شدن. جفت گیری. نزدیکی نر و ماده به جفتی کردن. (فرهنگ ضیاء). رجوع به جفت شدن و جفتی شود.

جفتیدن.

[جَ دَ] (مص) خم کردن. (اشتنگاس). || چفته و داربست ساختن درخت مو را.

جفتی زدن.

[جُ زَ دَ] (مص مرکب) جفت شدن حیوانات باشد. || کنایه از جماع و مباشرت است. (برهان). رجوع به جفت شدن و جفتی شود.

جفتی کردن.

[جُ کَ دَ] (مص مرکب)رجوع به جفتی شود.

جفجف.

[جَ جَ] (ع ص) زمین بلند نرم. || زمین پست. از اضداد است. زمین هموار که فراخ و گرد باشد. || باد تند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || بسیار بیهده گوی. (منتهی الارب). مهذار. (اقرب الموارد).

جفجف.

[جَ جَ] (اِخ) محلی است بین مرالظهران و مکه. (مراصد الاطلاع).

جفجفة.

[جَ جَ فَ] (ع مص) بند کردن و گرد آوردن و بازگردانیدن شتران را بشتاب از ترس غارت. || سخت راندن چهارپایان را تا بعضی از ایشان بر بعضی دیگر نیفتند. || (اِ) آواز رفتن مرکب. (منتهی الارب).

جفخ.

[جَ] (ع مص) فخر و تکبر کردن. (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی). تکبر کردن و فخر نمودن. (منتهی الارب). برتنی کردن. رجوع به جفاخ شود.

جفر.

[جَ] (ع اِ) بزغالهء چهارماهه یا آن که گیاه خورد و نشخوار زند. (منتهی الارب). بزغالهء چهارماهه. (غیاث) (آنندراج) : بچهء گوسفند چون چهارماهه باشد اگر از بز متولد شده باشد، نر را جفر گویند. (تاریخ قم ص 178). || کودک گوالیده که خوردن گیرد. (منتهی الارب). غلام. (لسان العرب). || برای. بخاطر: فعلت ذلک من جفر کذا؛ ای من اجله. (تاج العروس). || رأی. عقیده. نظر: فلان منهدم الجفر؛ ای لا رأی له. || عقل. خرد. || بوی ناخوش گیاه. (از اقرب الموارد). || چاه نابرآورده فراخ یا اندک برآورده. (منتهی الارب). چاه ناپیراسته. (مهذب الاسماء). چاه فراخ آب نابرآمده.

جفر.

[جَ] (ع اِ) علمی است که در آن بحث میشود از حرف از آن حیث که بناء مستقل به دلالت است و آنرا علم حروف نیز نامند و علم تکسیر هم میگویند و فائدهء این علم آگاهی بر فهم خطاب محمدی آنچنانی است که میسر نشود مگر بشناختن علم زبان عرب چنانکه در پاره ای از رسائل بدان اشارت رفته است از این علم حوادث این جهان تا هنگام انقراض آن شناخته شود. سید سند در شرح مواقف در مقصد دوم گفته است که از اقسام علوم علم جفر و جامعه است و آن عبارت از دو کتابی است که حضرت امام المتقین امیرالمؤمنین علیه الصلوة و السلام بر طریقهء علم حروف حوادثی را که تا انقراض این جهان رخ خواهد داد در آن دو کتاب یادداشت فرموده است و امامان برحق که از فرزندان آن حضرت بوده اند، بدین علم آشنا بوده و همواره احکام آینده را از آن دو کتاب استخراج میفرموده اند. حتی در نسخهء عهدنامهء قبول ولایت عهدی که امام هشتم علی بن موسی الرضا (ع) به مأمون نوشته، بعد از آن که مأمون جانشینی و خلافت را بعد از خود بآن حضرت وعده داد، مرقوم داشته است که «ای مأمون از حقوق خلافت بر تو چیزهائی روشن گردیده که در نزد پدران تو روشن نبوده. من این تکلیف را که بعد از تو جانشین و خلیفهء وقت شوم میپذیرم جز این امر انجام نپذیرد». و شیوخ مغاربه را از علم حروف بهره و نصیبی باشد و معلومات خود را در این علم به اهل بیت سلام الله علیهم اجمعین منتسب دانند و من خود در شام منظومه ئی دیدم که بوسیلهء رموزی به احوال پادشاهان مصر اشارتی کرده بود و شنیدم که ماحصل مندرجات آن منظومه از کتاب جفر و جامعه استخراج شده است - انتهی ماقال السید. (از کشاف اصطلاحات الفنون).

جفر.

[جُ فَ] (ع اِ) جِ جَفر. رجوع به جفر شود.

جفر.

[جَ] (اِخ) احمدبن اسحاق معروف به جفر. رجوع به احمدبن اسحاق شود.

جفر.

[جَ] (اِخ) جایی است در ضریه از نواحی مدینه که ابی عبدالجبار سعیدبن سلیمان بن نوفل بن مساجق بن عبدالله مخرمه مدائنی در آنجا ضیعه ای داشت. (از معجم البلدان) (مراصد الاطلاع).

جفر.

[جَ] (اِخ) آبی است مر بنی نصربن قعین را. (از معجم البلدان).

جفراء .

[جُ فُرْ را] (ع اِ) غلاف شکوفهء خرما. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). کارد. (مهذب الاسماء). جفراة. جفری.

جفرالاملاک.

[جَ رُلْ اَ] (اِخ) جایی است در سرزمین حیره. (از معجم البلدان) (مراصد الاطلاع).

جفر البعر.

[جَ رُلْ بَ] (اِخ) اصمعی گوید آبی است در نزدیکی راهص بر سر راه حجاج از ناحیت حجر یمامه. ابوزید الکلابی گوید از آبهای ابی بکربن کلاب است میان حمی و مهب جنوب. دیگری گفته است: جفرالبعرمیان مکه و یمامه است بر سر راه و آن آبی است مر بنی ربیعة بن عبدالله بن کلاب را ... (از معجم البلدان).

جفرالشحم.

[جَ رُشْ شَ] (اِخ) آبی است مر بنی عبس را به بطن رمه در برابر اکمه الخیمه. (از معجم البلدان).

جفرالفرس.

[جَ رُلْ فَ رَ] (اِخ) آبی است که در زمان جاهلیت اسبی در آن افتاد و چندی در آن آب ماند و از آن نوشید و سپس سالم بدر آمد. (مراصد الاطلاع) (از معجم البلدان).

جفرالهباءة.

[جَ رُلْ هَ ءَ] (اِخ) چاهی است در سرزمین شربه که حذیفه و حمل فزاری پسران بدر در آنجا کشته شدند. (از معجم البلدان).

جفراة.

[جُ فُرْ ر] (ع اِ) رجوع به جفراء در همین لغت نامه شود.

جفرتان.

[جُ رَ] (اِخ) موضعی است در بصره. (مراصد الاطلاع).

جفر جامعة.

[جَ رَ مِ عَ] (اِخ) رجوع به جامعه شود.

جفرسته.

[جَ رَ تَ / تِ] (اِ) ریسمان خامی باشد که در وقت رشتن پنبه بر دوک پیچیده شود. رجوع به جغرسته و چغرشته شود.

جفرسن.

[جِ فِ سُ] (اِخ) جفرسون. رجوع به جفرسون در همین لغت نامه و نیز رجوع به ژفرسن شود.

جفرسون.

[جِ فِ سُنْ] (اِخ) توماس ... (1743- 1826 م.) سومین رئیس جمهور ایالات متحدهء آمریکای شمالی که در «گوچ لند» دهی از ناحیهء «ورجینیا» متولد گردید. وی دوبار در 1801 و 1805 م. به ریاست جمهوری آمریکا منصوب گردید و از بزرگترین کارهای او تلاش برای تقویت استقلال آمریکا بود. جفرسون مردی عالم و متفلسف بود و کتابی در امور سیاسی و مالی و فلسفی دارد. وی برای ترقی دادن دارالفنونی که خود بنیاد گذاشته بود، کوشش بسیار کرد. جفرسون پسر یکی از ثروتمندان بود و تحصیلات خود را در علم حقوق به پایان رسانید و در آغاز کار وکیل مدافع شد و در 1769 به عضویت مجلس نمایندگان ایالت انتخاب شد و بشدت علیه اقتصاد انحصاری مخالفت کرد. در 1775 عضو کنگره و در 1776 رئیس کمیسون تهیهء قوانین استقلال شد و در ناحیهء ویرجینیا اصلاحات فراوانی کرد و از 1779تا 1781 اصول تجارت با اروپا را پایه گذاری کرد و در 1785 وزیر مختار فوق العادهء آمریکا در فرانسه شد. وی از بنیادگذاران حزب دمکرات آمریکا بود و برنامهء اتحاد با فرانسه را او تنظیم کرد. در 1797 معاون رئیس جمهور شد و در 1801 و سپس مجدداً در 1805 به ریاست جمهوری رسید و هنگامی که در 1809 برای سومین بار بدین سمت برگزیده شد، از قبول آن سر باز زد. جفرسون برای انقلاب فرانسه احترام فراوان قائل بود. مجموعهء آثار او به نام «نوشته های جفرسون در 1823 تا 1855 م.» منتشر شده است. (از لاروس) وبستر (قاموس الاعلام).

جفر ضمضم.

[جَ رِ ضَ ضَ] (اِخ) جائی است که نامش در شعر کثیربن عبدالرحمان خزاعی آمده است.

جفر مره.

[جَ رِ مُرْ رَ] (اِخ) چاهی بوده است در نزدیکی مکه. (مراصد) (از معجم البلدان).

جفر و جامعة.

[جَ رُ مِ عَ] (اِخ) رجوع به جامعة شود.

جفرة.

[جَ رَ] (ع اِ) مؤنث جفر. بزغالهء ماده. (از اقرب الموارد). بزغالهء مادهء چهارماهه یا آن که گیاه خورد و نشخوار زند. (ناظم الاطباء). || دختر گوالیده که خوردن گیرد. (ناظم الاطباء). رجوع به جفر شود.

جفرة.

[جُ رَ] (ع اِ) درون سینه. (منتهی الارب). || جای فراخ گرد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || میان اسب. (منتهی الارب). وسط و میان هر چیز. (اقرب الموارد). ج، جُفَر و جِفار.

جفرة.

[جُ رَ] (اِخ) موضعی است به مکه که در آن در سال هفتادم هجرت جنگی سخت واقع شد. (منتهی الارب). رجوع به ابن اثیر ذیل وقایع سال هفتادم هجرت شود.

جفره.

[جَ رِ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان بوشهر در 5500گزی جنوب بوشهر و سه هزارگزی راه شوسهء بوشهر به شیراز در ساحل دریا. جلگه و گرمسیر است و 60 تن سکنه دارد. آب آن از چاه و محصول آن غلات صیفی و شغل اهالی زراعت است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7). قریه ای است شش فرسنگ کاروانی میانهء شمال و مشرق بوشهر. (فارسنامهء ناصری).

جفرة خالد.

[جَ رَ ةُ لِ] (اِخ) جایی است در بصره که یوم الجفرة یعنی جنگ میان خالدبن عبدالله بن خالدبن اسید از جانب عبدالملک و اهل بصره که اصحاب مصعب بن زبیر بودند در آن واقع شده است. (از معجم البلدان) (مراصد الاطلاع).

جفری.

[جَ] (ص نسبی) شخصی را گویند که علم جفر داند. || (اِ) معرب کفری که پوست بهار خرمای ماده باشد. (برهان).

جفز.

[جَ] (ع اِمص) شتاب روی. سرعت و شتاب در سیر و حرکت. (از اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

جفس.

[جَ فَ] (ع مص) جفاسة. ناگوارد شدن. تخمه شدن. (تاج المصادر بیهقی) (اقرب الموارد). رجوع به جفاسة شود.

جفس.

[جِ فْ / جَ فِ] (ع ص) ناتوان. سست. ضعیف. || لئیم. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || احمق. || گنگلاج. گنگ. الکن. کسی که لکنت و گرفتگی در زبان دارد. (ناظم الاطباء) (آنندراج).

جفس.

[جَ فِ] (ع ص) جفاسة. ناگوارد. (ناظم الاطباء). رجوع به جفاسة شود.

جفش.

[جَ] (ع مص) نرم فشردن چیزی را. || دوشیدن با اطراف انگشتان. (اقرب الموارد). || گرد آوردن چیزی را. (از ذیل اقرب الموارد).

جفشیش.

[جِ / جُ] (اِخ) لقب ابی الخیر معدان بن اسودبن معدی کرب صحابی است. (منتهی الارب). از صحابهء پیامبر است که خود و قبیله اش به نزد رسول آمدند و ایمان آوردند. برخی احادیث نیز از وی منقول است. گویند جفشیش از مردم حضرموت بوده است. (از قاموس الاعلام ترکی).

جفص.

[جَ فِ] (ع ص) مخالف لین العریکة. (دزی). رجوع به لَیِّن شود.

جفظ.

[جَ] (ع اِ) رسن ستبر کشتی. (قاموس). || (اِمص) پری. مقابل خلاء. (منتهی الارب). || (مص) پر کردن ظرف را. (از اقرب الموارد) || پر شدن. (منتهی الارب).

جفع.

[جَ] (ع مص) بر زمین افکندن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

جفف.

[جَ فَ] (ع اِ) نیاز. حاجت. || زمین خشک ناهموار. (از ذیل اقرب الموارد).

جفل.

[جَ] (ع مص) رمیدن و فرار کردن شتران. || گریختن شترمرغ. || شتاب آوردن و گریختن مردم. (اقرب الموارد). || پریشان شدن و ژولیده گردیدن موها. || تیز وزیدن باد. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || رنج بردن با قدرت. بلا و سختی را با پافشاری تحمل کردن. (دزی). || پریشان کردن و پراکندن باد ابر را. || حرکت دادن و راندن باد شتر مرغ را. || بر زمین افکندن کسی را. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || شتاوانیدن. (تاج المصادربیهقی) رمانیدن و شتابانیدن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || افکندن دریا ماهی را بر کنار. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || باز کردن گوشت را از استخوان. || پوست برکندن از چیزی. (منتهی الارب). || افکندن کالایی را بر کالای دیگر. || برکندن زمین را. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || (ع اِ) گروه شتابان در فرار. (ناظم الاطباء). || مورچهء سیاه. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). لغتی است در جثل. || ابر که آب بریخته. (مهذب الاسماء). ابر آب ریخته. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || شترمرغ از هر چیز رمنده. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || کشتی. سفینه. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || سرگین فیل. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). ج، جُفول و اَجفال.

جفل.

[جِ / جَ] (ع اِ) سرگین فیل. (منتهی الارب). ج، اَجفال و جُفول.

جفل.

[جُ] (ع اَ) جِ جَفول. رجوع به جفول شود.

جفل.

[جُفْ فَ] (ع ص، اِ) جِ جافل. جُفّال جَفَلَة. گریزپایان. فراریان. || زودگذرندگان. چیزها و کسان ناپایدار و سپنجی. || مهاجران. کوچ کنندگان. (دزی).

جفلاطة.

[جِ طَ] (ع مص) زدن در آب. ضربه در آب. کوفتن و ضربت وارد آوردن بر آب. (دزی). ج، جفلاط.

جفلق.

[جَ لَ] (ع ص) زن بسیارگوشت. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). زن گنده پیر بسیارگوشت. (آنندراج). زن فربه تنومند.

جفلقة.

[جَ لَ قَ] (ع مص) به ریا سخن گفتن. || به ریا راه رفتن. راه و روشی ریاکارانه داشتن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

جفلوذ.

[جُ] (اِخ) شهری است با برج و بارو در جزیرهء سیسیل بر فراز کوهی بلند مشرف بر دریا و در آن ناحیه کوههای سربرکشیده و دره های عظیم هست که انواع چوبها برای ساختن مرکب بدان یافت میشود. (از معجم البلدان).

جفلة.

[جَ فَ لَ] (ع اِ) قد. بالا. قامت. || چوبی که بدان قد را اندازه گیرند. (دزی). || جِ جافل.

جفلة.

[جَ لَ] (ع اِ) درخت بسیاربرگ. درخت انبوه و پربرگ. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

جفلة.

[جَ لَ] (ع اِ) بریده و پیچیده از پشم. (شرح قاموس). قطعه یا پاره ای از پشم. (اقرب الموارد). پارهء صوف. تکهء پشم.

جفلی.

[جَ فَ لا] (ع اِ) مهمانی عام. (مهذب الاسماء) (منتهی الارب). دعوت طعام که عام باشد و همگانی. (از اقرب الموارد). سفرهء عام. میهمانی و ضیافتی که همگانی باشد: دعاهم الجفلی؛ یعنی ایشان را بجماعت و بطور همگانی به میهمانی خواند. مقابل نَقَری، یعنی دعوت خاصه، دعوتی که شامل همگان نباشد.

جفن.

[جَ] (ع اِ) پلک چشم. (دهار). نیام چشم. (دستور اللغهء نطنزی). پلک چشم از زیر و روی. پوشش چشم از زیر و روی. (از اقرب الموارد). پوست گرداگرد چشم. رجوع به پلک شود.
- قطع الجفن؛ تشمیر. بریدن قسمتی از پلک بالایی وقتی مژه های آن زیاد باشد. (دزی).
|| نوعی از انگور. || بیخ انگور و شاخه های آن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || پوست انگور که در آن بود. (ذیل اقرب الموارد).
- ماءالجفن؛ خمر. شراب. می. نبیذ. باده. (از ذیل اقرب الموارد).
- جفن الماء؛ ابر. سحاب. (از اقرب الموارد).
|| نیام شمشیر. غلاف و پوشش شمشیر. (دهار) (از اقرب الموارد). || درختی است خوشبوی. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). ج، اَجفان و اَجفُن و جُفون. || کشتی. ج، جفون و اجفان. (دزی).
- اجفن المراکب؛ کشتیها. (دزی).
|| حصار. بارو: و هی مدینة عامرة الجفن رائقة الحسن کثیرة المیاه و الاشجار. (دزی).
|| شهر. (دزی).
- جفن البلدان، جفن المدینه؛ به خود شهر نیز اطلاق شود. (دزی).
|| حصار قصر. باروی کاخ: و لما رأوا من جنودالله ما لا قبل لهم به ألقوا بید الاستسلام صاغرین و ان یتخلوا عن جفن الحصن مجردین. || قسمی کفش روستائی پوشیده از تکه های پشمین. (دزی).

جفن.

[جَ] (ع مص) بازداشتن خود را از چرکها. || ناقه را کشتن و گوشت او را در کاسه خورانیدن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

جفن.

[جَ] (اِخ) ناحیه ای است به طائف. (از معجم البلدان) (مراصد الاطلاع).

جفنات.

[جَ فَ] (ع اِ) جِ جَفنَة. رجوع به جفنة شود.

جفنگ.

[جَ فَ] (ص) بیهوده. (ناظم الاطباء). یاوه. یافه. سخن لغو و بیهوده. مهمل. هرزه. ژاژ. لاطائل. خزعبل. کلام بی اساس و هرزه. گفتهء باطل. (ناظم الاطباء). رجوع به ژاژ شود.

جفنگ گفتن.

[جَ فَ گُ تَ] (مص مرکب) یاوه گفتن. سخنان لغو و بی پایه گفتن. یاوه سرائی. هرزه درایی. ژاژخایی. بیهوده گفتن. لغو گفتن. حرفهای مهمل و لاطائل زدن. رجوع به ژاژخایی شود.

جفنگی.

[جَ فَ] (حامص) بیهودگی و بطلان. (ناظم الاطباء).

جفنگیات.

[جَ فَ گیْ یا] (اِ) جفنگها. سخنان یاوه و مهمل. رجوع به جفنگ و ژاژ شود.

جفنة.

[جَ نَ] (ع اِ) واحد جَفن است به معنی شاخ رز. (از اقرب الموارد). || بیخ رز. (مهذب الاسماء). || کاسهء بزرگ. (بحر الجواهر) (دهار) (ترجمان علامهء جرجانی) (مهذب الاسماء) : و مراد به جفنة لاوکی است که عرب در آنجا مثل لاخشه و رشته و چنگال و دیگر انعام طعام خورند و مشهور است در میانهء ایشان. (تاریخ قم ص 275). رجوع به جفان شود. || کاسهء چوبین. (بحرالجواهر). || چاه کوچک. چاه خرد. (مهذب الاسماء) (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || خمرة. خمر. شراب. باده. می. نبیذ. (از اقرب الموارد). || (ص) مرد سخی. (منتهی الارب). کریم. (اقرب الموارد). ج، جِفَن و جِفان و جَفَنات.

جفنة.

[جَ نَ] (اِخ) ابن عمرو مزیقیاءبن عامر ماءالسماءبن حارثة الغطریف. از قبیلهء ازد کهلان، امیرغسانی و از قدماء جاهلیان است. گویند وی نخستین کسی است که فرمانروایی غسانیان را در نواحی جنوب شام بر عهده گرفت و امراء غساسنه (غسانیان) بوی منسوبند و آنان را آل جفنة گویند. حسان گفته است:
«اولاد جفنة حول قبر أبیهم ...»
امیرنشین این خانواده الجابیة از قریه های جولان (میان دمشق و مزیریب) بود پس از آنکه بر کنار اردن و وادی یرموک جنوبی دست یافتند قلمرو حکومت آنان تا تدمر و کنار شمالی فرات بسط یافت. جفنة از دلاوران و شجاعان بنام بود و با ضجاعم (امراء بلقاء و حوران) جنگ کرد و آنان را مقهور ساخت. وی آثار بسیار بنا کرد و مدت حکومت او طولانی شد. خزرجی گوید: چون جفنة بن عمرو پس از ملوک سلیحی قضاعة به فرمانروائی شام رسید قضاعة و جز آنان مطیع وی شدند. وی دمشق و قراء آنرا بنا نهاد و تعدادی چشمه احداث کرد. نویری نویسد که مدت فرمانروایی بنی جفنة 616 سال بود تا زمان عمر بن خطاب و مجموع کسانی که در این خاندان به فرمانروایی رسیدند 37 تن بودند. (الاعلام زرکلی ج 2). و نیز رجوع به آل جفنة شود.

جفنة.

[جَ نَ] (اِخ) الاصغربن منذر اکبر، امیر غسانی بود که مردم بادیة الشام به اطاعت او درآمدند. وی مردی سخت گیر و خونریز بود و گویند به سبب سوزاندن حیرة به محرق ملقب گردید. جفنة در حدود قرن سوم میلادی یا پس از آن میزیست و الاَلوسی گوید که وی دست تجاوز به بنی ضبة (طوائف ایاد و تغلب) دراز کرد. زیدالفوارس ضبی در بزاخة او را به قتل آورد. (الاعلام زرکلی ج 2).

جفو.

[جَفْوْ] (ع مص) ستم کردن. || ملازم نگردیدن مال خود را. || دور شدن از چیزی. (منتهی الارب). برگشتن و دور شدن و ترک کردن: جفت جفونی النوم؛ یعنی پلکهای من خواب را ترک گفتند. (دزی).

جفوات.

[جَ فَ] (ع اِ) جِ جفوة. رجوع به جفوة شود.

جفوت.

[جَ وَ] (ع مص) جفوة. ستم و بدرفتاری کردن : پاداش افعال او به جفوت مقابله کردم. (سندبادنامه ص 153). رجوع به جفوة شود.

جفور.

[جُ] (ع مص) سست شدن فحل از گشنی. (تاج المصادر بیهقی). سست شدن فحل از گشنی کردن. (زوزنی). بازماندن فحل از گشنی به جهت بسیاری ضراب. (از ذیل اقرب الموارد) (منتهی الارب). || باز ماندن مرد از جماع. (از ذیل اقرب الموارد). || چهارماهه شدن و از شیر بازماندن بزغاله. || فراخ شدن تهیگاه بزغاله. || فراخ شدن هر دو پهلوی کسی. || به شدن از بیماری. (منتهی الارب).

جفوف.

[جُ] (ع مص) خشک گردیدن. خشک شدن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). خشک شدن جامه و جز آن. (از اقرب الموارد). جَفاف. رجوع به جفاف شود.

جفول.

[جَ] (ع ص) زن کلان سال. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || جمة جفول؛ جماعت عظیم. (منتهی الارب). || اسب ترسو و رمنده. || ترسو. بزدل. خائف. ترسان از سایهء خود. || بدگمان. ظنین. (دزی). || ریح جفول؛ باد که ابر را ببرد. (منتهی الارب). ج، جُفل. (منتهی الارب).

جفول.

[جُ] (ع اِ) جِ جَفل. (ناظم الاطباء). رجوع به جفل شود.

جفول.

[جُ] (ع مص) جَفل. رجوع به جفل شود.

جفون.

[جُ] (ع اِ) جِ جَفن. پلکهای چشم :
خاک راهی که بر او میگذری ساکن باش
که عیون است و جفون است و خدود است و قدود.
سعدی.
رجوع به جَفن شود.

جفوة.

[جَ / جِ وَ] (ع مص) با کسی جفا کردن. (المصادر زوزنی). ستم و بدی کردن. بدکرداری و بدرفتاری کردن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). جفوت. جور کردن. جفا کردن. جفا ورزیدن. رجوع به جفا و جفوت شود. || قرار نایافتن چیزی بر جای خویش. (المصادر زوزنی). || (اِمص) رنجش. قهر. کدورت. ناسازگاری. نفاق. تفرقه: کانت جفوة بین السلطان و بین الولد. (دزی). || بدی و ستم. (منتهی الارب).

جفة.

[جَ / جُفْ فَ] (ع اِ) جماعتی از مردم. || عدد بسیار. (منتهی الارب). || همه. گروه. کل هر چیز. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). آنندراج این لغت را به صورت جَفت نقل کرده و ظاهراً تصحیف است. رجوع به جفت شود. || آواز رفتن موکب. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).
جفة. [ جُفْ فَ ] (ع اِ) دلو بزرگ. (منتهی الارب).

جفی.

[جَفْیْ] (ع مص) جفاء. بر زمین انداختن کسی یا چیزی را. (ناظم الاطباء): جفاه؛ برزمین انداخت او را. (منتهی الارب). رجوع به جفأ شود.

جفی.

[جِفْیْ] (ع اِمص) کلفتی. درشتی. || غلیظی. پررنگی. تیرگی. (دزی).

جفیر.

[جَ] (ع اِ) تیردان بزرگ. (مهذب الاسماء). ترکش. جعیبه. کیش. یا تیردان چرمین که چوب در آن نباشد. تیردان چوبین که چرم در آن نباشد. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

جفیر.

[جَ] (اِخ) موضعی است به ناحیهء ضریه. (منتهی الارب). موضعی است. حجرالملک در این شعر خود:
لمن النار أوقدت بجفیر
لم ینم عنک مصطل مقرور.
از آن یاد کند. (از معجم البلدان).

جفیر.

[جُ فَ] (اِخ) مصغر جَفر، قریه ای است در بحرین از آن بنی عامربن عبدالقیس. (از معجم البلدان) (مراصد الاطلاع).

جفیر.

[جُ فِ] (اِخ) دهی است از بخش هویزهء شهرستان خرمشهر در 36هزارگزی جنوب هویزه کنار راه اتومبیل رو هویزه به جفیر. دشت و گرمسیر است و سکنهء آن 1500 تن اند. آب آن از چاه و آب باران و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنعت دستی آنها قالیچه بافی است. ساکنین از طایفهء بنی صالحند. راه آن در تابستان اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6)

جفیس.

[جَ] (ع ص) ناکس. (منتهی الارب). پست. فرومایه. لئیم. (ناظم الاطباء). جِفس. جَفِس. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به جفس شود.

جفیظ.

[جَ] (ع ص) کشتهء آماسیده. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

جفیف.

[جَ] (ع ص) علف خشک. (منتهی الارب). علف خشکیده. گیاه آب ازدست داده و خشک شده. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). مقابل قَفیف، یعنی علف نیم خشک. (از منتهی الارب).

جفیل.

[جَ] (ع ص، اِ) بسیار. کثیر. (از اقرب الموارد). آنچه به بسیاری وصف کنند آنرا. (منتهی الارب). || آنچه بریده شود از زراعت وقت کلانی. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || پشم. (از ذیل اقرب الموارد). پشم بسیار. (منتهی الارب).

جفیل.

[جِفْ ف] (ع ص، اِ) جفول. اسب ترسو و رمنده. || ترسو. بزدل. ترسان از سایهء خود. خائف. || بدگمان. ظنین. (دزی). رجوع به جفول شود.

جفینة.

[جُ فَ نَ] (اِخ) نام می فروشی است و از اسم او مثل شده است: و عند جفینة الخبر الیقین. (منتهی الارب).

جفیة.

[جِ یَ] (ع مص) لغتی است در جِفوَة. (منتهی الارب). رجوع به جفوة شود.

جق.

[جَق ق] (ع مص) پیخال انداختن مرغ (منتهی الارب). سرگین افکندن پرنده. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

جق.

[جُ] (اِخ) یکی از قلاع بجنورد است واقع در کوه خاکی. زراعت آن دیم است، و آبی از چشمه دارد. هوایش معتدل است، و سکنهء آن چهل خانوارند. (مرآت البلدان ج 4).

جق.

[جُ] (اِخ) قریه ای است از ناحیهء قرابرجلوی زنجان. زراعت آن دیمی است و آب چشمه هم دارد. محصول آن پنبه است و هوایش معتدل و سکنهء آن چهل خانوارند. (مرآت البلدان ج 4).

جقاتای.

[جِ] (اِخ) دهی است از دهستان ارشق بخش مرکزی شهرستان مشکین شهر در 32هزارگزی شمال مشکین شهر و 12هزارگزی شوسهء مشکین شهر به اردبیل. جلگه و معتدل است و سکنهء آن 42 تن اند. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوب و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

جقالة.

[جِ لَ] (اِ) مأخوذ از سیگال(1). صرصر. زیز. زنجره. جیرجیرک. جدجد. جیز. صرصور. صراراللیل. خزوک. ابودقیق. (یادداشت مؤلف).
(1) - Cigale.

جق جق.

[جَ جَ] (اِ) شور و غوغای بی معنی. (غیاث). شور و غوغا. || فریاد مرغ زخمی. (ناظم الاطباء).

جقجق.

[جِ جِ] (اِ) مخفف جیقه جیقه و جیقه بمعنی فریاد زدن است. (آنندراج) :
بجز از مستی و رندی چه خیال است اینجا
جق جق و کلمکل و قال ومقال است اینجا.
میرنجات (از آنندراج).
|| آواز مرغ زخم رسیده. (آنندراج از کشف اللغات). || مجازاً شور و غوغای بی معنی. (آنندراج). رجوع به مادهء قبل و جغجغ شود.

جق جق.

[جَ جَ] (اِخ) دهی است از دهستان موگوئی بخش آخورهء شهرستان فریدن در 7هزارگزی جنوب داران و 5هزارگزی راه فرعی آخوره به سیبک. کوهستانی و سردسیر است و سکنهء آن 1117 تن اند. آب آن از چشمه و قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنعت دستی آنان جاجیم بافی و قالی بافی است. در فصل خشکی اتومبیل هم بدانجا میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

جق جق.

[جِ جِ] (اِخ) دهی است از دهستان گورائیم بخش مرکزی شهرستان اردبیل در 42هزارگزی جنوب اردبیل و 25هزارگزی شوسهء اردبیل - تبریز. کوهستانی و معتدل است و سکنهء آن 325 تن اند. آب آن از چشمه و رود جق جق و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنعت دستی آنان قالی بافی است. راه مالرو دارد. دو محل نزدیک به هم جق جق بالا و جق جق پائین مشهور است و سکنهء جق جق بالا 175 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

جقجقة.

[جِ جِ قَ / قِ] (اِ) جغجغه. رجوع به همین لغت شود.

جقجقة.

[جَ جَ قَ] (ع اِمص) پرگوئی. پرحرفی. پرچانگی. روده درازی. (دزی).

جقجور.

[] (اِخ) جوقجور. رجوع به همین ماده شود.

جقچران.

[] (اِخ) جایی بوده است در نواحی کوهستانی خور و غرجستان: ... و به قوت و شوکت هر چه تمامتر در رکاب مخدوم زادهء فریدون فر از آن سفر مراجعت کرده [ امیر اردوشاه ] روزی چند در جقچران رحل اقامت انداخت. (حبیب السیر، چ خیام ج 4 ص 397).

جقدان.

[جَ] (اِخ) دهی است از دهستان پشتکوه بخش اردل شهرستان شهرکرد در 26هزارگزی جنوب خاوری اردل و 4هزارگزی راه عمومی. جلگه و معتدل است و سکنهء آن 443 تن اند. آب آن از قنات و چشمه و محصول آن غلات و بادام و انگور و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 10).

جقر.

[جَ قَ] (اِخ) ابن یعقوب همدانی مکنی به ابوسعید و ملقب به نصرالدین. نایب موصل بود از دست عمادالدین زنگی صاحب موصل و الجزیره و شام. و در 359 ه . ق. وفات یافت. (یادداشت مؤلف).

جقرم.

[جَ رَ] (ع مص) آراستن. آرایش کردن. مزین کردن. زیور بستن. زینت کردن. || مشهور کردن. شهره کردن. نامدار کردن. (دزی).

جقشاباط.

[جَ] (مغولی، اِ) جغشاباط. نام یکی از ماههای مغولی است : هلاکوخان اغروق را در خانقین رها کرده، عازم شد و هفتم جقشاباطای (ماه جقشاباط) موغا ییل، موافق یازدهم محرم سنهء ستمأئة الهجریة به طرف شرقی فرود آمد. (جامع التواریخ رشیدی چ بهمن کریمی ج 2، ص 710). در یازدهم جقشاباط (بلو) آی از موغا ییل موافق نهم محرم سنهء سته و خمسین و ستمائة بایجونویان و بقاتیمور و سونجاق به موعدی که بود از راه دوجیل از دجله گذشته به حدود نهر عیسی رسیدند. (جامع التواریخ رشیدی چ بهمن کریمی ج 2، ص 709).

جقشیر.

[جَ] (ع اِ) شلوار ماهوتی. (دزی).

جقطوط.

[] (اِ) شوکران. (تحفهء حکیم مؤمن). قونیون. رجوع به شوکران شود.

جقل.

[جَ قَ] (ع اِ) شغال. (دزی).

جقلو.

[جَ قَ] (اِخ) دهی است از دهستان قراتوره بخش دیواندرهء شهرستان سنندج در 35هزارگزی شمال خاور دیواندره. کنار راه و رودخانهء ول کشتی. کوهستانی و سردسیر است و سکنهء آن 80 تن اند. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوب و لبنیات و توتون و پشم و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

جقله.

[جِ قِ لَ / لِ] (ص، اِ) جغله. رجوع به جغله شود.

جقم.

[] (ع ص) خودسر. ستیزکار. لج باز. عنود. سرسخت. لجوج. (دزی).

جقمق.

[جَ مَ] (اِخ) ملقب به سیف الدین (متوفی 824 ه . ق.). امیری از اعراب مستعرب بود و به عمران و آبادی علاقهء فراوان داشت. وی در سال 822 از جانب الملک المؤید به نیابت حکومت دمشق رسید و بانی مدرسهء «الجقمقیه» در شمال جامع اموی دمشق هموست. همچنین «سوق الجقمقیه» منسوب بدوست. چون الملک المؤید درگذشت، جقمق علم استقلال و عصیان برافراشت تا این که «ططر» او را در قلعهء دمشق باز داشت و مال و دارائی از وی بستد و او را بقتل رسانید. (از اعلام زرکلی ج 2).

جقمق.

[جَ مَ] (اِخ) ... علائی ظاهری ملقب به سیف الدین و مکنی به ابوسعید (متوفی 857 ه . ق.) از پادشاهان دولت چرکسیان در مصر و شام و حجاز بود. اصل وی چرکسی بود و علی بن اینال یوسفی علائی او را خرید و به الملک الظاهر برقوق تقدیم کرد. پس پادشاه او را آزاد کرد و به خدمت گماشت و در روزگار الملک الناصر فرج محبوس گردید و سپس آزاد شد و در دولتهای الملک المؤید شیخ و الظاهر ططر بکار گماشته شد تا آن که در دولت اشرف برسبای اتابک لشکریان شد و چون اشرف درگذشت و پسرش العزیز یوسف جانشین وی گردید (841 ه . ق.) جقمق همچنین اتابک و مدبر امور دولت بود. پس برخی از غلامان و ممالیک سر برداشتند و العزیز را از سلطنت خلع کردند و جقمق را به سلطنت نشاندند و کار او تا بدان هنگام که در قاهره درگذشت رونق داشت. وی سی وچهارمین پادشاه ترک و دهمین پادشاه چرکسی بود و هشتادواند سال زندگی کرد و در پایان خود به رضای خویش به سود فرزندش منصور از سلطنت کناره گرفت و دوازده روز پس از ترک سلطنت درگذشت. (ابن ایاس ج 2 صص 24 - 34) (حوادث الدهور ج 2 ص 349) (ولیم مویر ص 142) (شذرات الذهب ج 7 ص 291) (الضوء اللامع ج 3 ص 71) (الاعلام زرکلی چ 2 ج 2 ص 128) و نیز رجوع به تاریخ الخلفاء ص 339 شود.

جقمن.

[جَ مَ] (ع اِ) چقمق. چخماق. (دزی). رجوع به چخماق شود.

جقمی.

[] (اِخ) ... شارقة. سفیر پادشاه راغون بود. رجوع به الحلل السندسیه فی الاخبار و الاَثار الاندلسیه ج 2 ص 307 و 322 شود.

جقوم.

[] (اِخ) الدون معروف به جقوم الاول پادشاه راغون از نواحی اندلس بود (متوفی در 27 تموز 1276 م.). رجوع به الحلل السندسیه فی الاخبار و الاَثار الاندلسیه ج 2 ص 100، 224، 225، 245، 248 شود.

جقوم رواغ.

[] (اِخ) از شعرای بلنسیه بوده است. رجوع به الحلل السندسیه فی الاخبار و الاَثار الاندلسیه ج 2 ص 226 شود.

جقوم غازول.

[] (اِخ) از شعرای بلنسیه بوده که مرثیهء او به نام «کشاورزان در سرزمین بلنسیه» شهرت دارد. رجوع به الحلل السندسیه فی الاخبار و الاَثار الاندلسیه ج 2 ص 226 شود.

جقوم فبرر.

[] (اِخ) از شعرای کتلونی بوده که از زبان ادبی عدول کرد و به لهجه های عامیانه شعر سرود. رجوع به الحلل السندسیة ج 2 ص 225 شود.

جقه.

[جِقْ قَ / قِ] (اِ) جغه. پَرَک. تِل. بته ای ساخته از پر پرندگان که بر بالای پیش کلاه پادشاهان ایران است و آن کوچک کردهء سرو سرافکنده، نشان ایران و ایرانیان و حکایت کننده از راستی و تواضع ایشان است. (یادداشت مؤلف) :
از جقه و دربندی و تشریف سقرلاط
خاصی به جهان فرق توان کرد ز عامی.
نظام قاری.
رجوع به بلادالخاضعین شود.
- بته جقه؛ بته جغه. نقش سرو سرافکنده که نشان راستی و فروتنی ایرانیان است. (یادداشت مؤلف) رجوع به جغه شود.
- جقهء چوبی.؛ رجوع به جغهء چوبی شود.

جقه.

[جِقْ قَ] (ع ص) ناقهء کهن سال. (منتهی الارب) الناقة الهرمة. (اقرب الموارد).

جقه.

[جِ قَ] (اِخ) دهی است از دهستان بدوستان بخش هریس شهرستان اهر در 31500گزی باختر هریس و 3500گزی شوسهء تبریز - اهر. کوهستانی و معتدل است و سکنهء آن 1429 تن اند. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوب و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنعت دستی آنان فرش بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

جک.

[جَ] (اِ) جنبانیدن ماست و جغرات باشد در مشکی یا سبویی تا مسکه و کرهء آن از دوغ جدا شود. (برهان قاطع). جنبانیدن جغرات با چوب. (انجمن آرای ناصری). جنبانیدن جغرات در مشک یا سبو. (شرفنامهء منیری). || برات و به این معنی با جیم فارسی هم گفته اند(1). || شب پانزدهم شعبان را نیز گویند چه شب جک شب برات است. (برهان قاطع).
(1) - چک صحیح آنست. (حاشیهء برهان چ معین).

جک.

[جَک ک] (ع مص) ساختن. بنا کردن: جک البناء الحائط. (دزی).

جک.

[جَ] (انگلیسی، اِ)(1) دستگاهی است اهرمی که برای بالا بردن و بالا نگه داشتن اتومبیل و ماشینهای سنگین نظیر آن هنگام تعمیر یا جابجا کردن افزارهای زیرین، در زیر اتومبیل و جز آن نصب میکنند.
(1) - Jack.

جک.

[جِک ک] (ع اِ) فرورفتگی است مانند زاویهء منفرجه در دیوار که به خارج میل دارد. مقابل رِخّ. (دزی).

جکاد.

[جَ] (اِ) چکاد. رجوع به چکاد در همین لغت نامه شود.

جکاده.

[جَ دَ / دِ] (اِ) چکاده. رجوع به چکاده در همین لغت نامه شود.

جکار.

[جَکْ کا] (اِخ) نام مردی است. (منتهی الارب).

جکارة.

[جَ رَ] (ع مص) خوی سرکشی و نافرمانی داشتن. || مزاحم بودن. آزار رسانیدن. (دزی).

جکاشه.

[جَ شَ / شِ] (اِ) خارپشت بزرگ را گویند که خارهای خود را مانند تیر بجانب خصم اندازد و او را روباه ترکی نیز میگویند. (برهان قاطع). تِشی. (شرفنامهء منیری). به هندی سیهی گویند. (آنندراج). سُغَر. (لغت فرس اسدی). خارپشت بزرگ تیرانداز. قُنفَد یا قُنفُد. (ناظم الاطباء). رجوع به تشی شود.

جکاک.

[] (اِ) انگور زبون و ضایع. (برهان) (آنندراج). قسمی انگور از جنس نامرغوب. (یادداشت مؤلف) :
مکن تو فرق ز پیر و جوان که نکند فرق
شگال گرسنه انگور طائفی ز جکاک(1).
سوزنی.
(1) - ن ل: حکاک.

جکان.

[جَکْ کا] (اِخ) محله ای است بر دروازهء شهر هرات. و جکانی نسبت بدانجاست. (معجم البلدان).

جکان.

[جَ] (اِخ) دهی است از بخش نیکشهر شهرستان چاه بهار در 27هزارگزی شمال باختری نیکشهر و 6هزارگزی شمال باختر شوسهء چاه بهار به ایرانشهر. کوهستانی و گرمسیر است و سکنهء آن 100 تن اند. آب آن از رودخانه و محصول آن غلات و خرما و برنج و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

جکان.

[جِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان بم پشت شهرستان سراوان نزدیک مرز پاکستان. سکنهء آنجا 30 تن اند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

جکان دستا.

[] (اِخ) از مزارع طبس مسینا از محال قاینات است و حالا بایر میباشد. (مرآت البلدان ج 4).

جکانی.

[جَکْ کا] (اِخ) علی بن محمد بن عیسی هروی مکنی به ابوالحسن جکانی متوفی 292 ه . ق. محدث بوده است. (از معجم البلدان).

جکتس.

[جَ تَ] (اِ)(1) در علم طب، آنچه از شهور و سنین آن بر ادویه فرض کنند. (تحقیق ماللهند ص 179).
(1) - Cikitsa.

جکتست.

[جَ تَ] (اِخ)(1) از نامهای بنات نعش است در اصطلاحات نجوم هند. رجوع به تحقیق ماللهند ص 197 شود.
(1) - Yuktasta.

جک جاکارتا.

[جُ] (اِخ) ناحیه ای است در کشور اندونزی در نزدیکی جاکارتا پایتخت آن سرزمین که مرکز آن نیز به همین نام خوانده میشود. این ناحیه 1223 میل مربع وسعت و 1559027 تن سکنه دارد. رجوع شود به جک جاکارتا (شهر).

جک جاکارتا.

[جُ] (اِخ) جُک جُکارتا. جُک جَکَرت. جُک یَکَرتَ. جَگ جُکَرتَ شهری است در اندونزی که در 420هزارگزی جاکارتا (باتاویای سابق) پایتخت اندونزی واقع شده و با تراموای به جاکارتا متصل میشود. این شهر مرکز ناحیه ای است به همین نام و جمعیت آن 137000 تن است. جک جاکارتا از سال 1945 م. مرکز جنب وجوش و مبارزهء جمهوریخواهان اندونزی بود. (از لاروس) (وبستر جغرافیایی).

جکجکة.

[جَ جَ کَ] (ع اِ صوت) آواز که از افتادن آهن بر آهن برآید. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

جکر.

[جَ کَ] (از هندی، اِ) گرد و خاک. (برهان). خاک. (ناظم الاطباء). || باد شدید با باران. (ناظم الاطباء). || فارسی شدهء لفظ هندی است که اصلش جهکر است و معنی آن باد تند غبارآگین است که از سمت مغرب وزد. (از غیاث اللغات).

جکر.

[جَ کَ] (ع مص) حاجتمند شدن. (منتهی الارب). || اصرار ورزیدن در بیع. (اقرب الموارد) || غضبناک کردن. خشمگین ساختن. (دزی).

جکر.

[جَ کِ] (ع ص) مزاحم. مصدع موذی. آزاررساننده. || سرکش. نافرمان. کسی که دوست دارد مخالف میل دیگری رفتار کند. (دزی).

جکران.

[جُ] (اِخ) از دیه های سیستان است و ابومحمد الحسن بن فاخربن محمد کرابیسی از آنجاست. (معجم البلدان).

جکرمش.

[] (اِخ) از امراء سلاجقه که در زمان سلطان ملکشاه بن الب ارسلان ولایت موصل داشت. رجوع شود به تاریخ گزیده چ امیرکبیر ص 437 و ابن اثیر ص 142 و 155 و 176 و 177 و حبیب السیر چ طهران ج 1 ص 372.

جکروک.

[] (ترکی، اِ) به ترکی دانهء میوه ها را گویند. (فهرست مخزن الادویه).

جکرة.

[جَ رَ] (ع مص) اصرار کردن. لجاجت ورزیدن. (تاج العروس). || (اِ) حاجت. (منتهی الارب). || مجاجة. آب دهان. خدو. (از اقرب الموارد).

جکس.

[جِ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان لاشار بخش بمپور شهرستان ایرانشهر در 69هزارگزی باختر شوسهء بمپور به چاه بهار کوهستانی و گرمسیر است و سکنهء آن 55 تن اند. آب آن از قنات و محصول آن غلات و ذرت و شغل اهالی زراعت است. راه فرعی دارد و اهالی آن از طایفهء شیروانی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

جکسن.

[جَ سُ] (اِخ) آبراهام والنتین ویلیامز جکسن(1). خاورشناس و از استادان نامدار آمریکائی، مدت چهل سال در دانشگاه کلمبیا استاد زبانهای هندوایرانی بود و در طول این مدت در قلمرو زبانها و ادبیات و آئین ایران باستان، سرآمد همهء دانشمندان آمریکائی بشمار میرفت. وی در نهم فوریهء 1862 م. در شهر نیویورک چشم به جهان گشود و پس از گذراندن دورهء مدارس ملی در 1879 بدانشکدهء کلمبیا پذیرفته شد و در 1883 با درجهء ممتاز از آنجا فارغ التحصیل گردید. جکسن در دورهء تحصیلات عالی، نیروی خویش را وقف بررسی و مطالعهء آثار کهن کرد و پیش از به پایان رسانیدن دورهء تحصیلات عمومی در سال آخر دانشکده زیر نظر ا. د. پری(2) به آموختن زبان سانسکریت آغاز کرد. پس از فراغت از تحصیل نیز مطالعات فیلولوژیک خود را در دانشگاه کلمبیا ادامه داد و به «اوستا» پرداخت و برای نخستین بار به وسیلهء ا. و. هپکینز(3) به جامعهء آمریکا معرفی شد. جکسن در 1887 به آلمان عزیمت کرد تا مطالعات هندوایرانی خویش را ادامه دهد و در مدت یک سال و نیم زیر نظر کارل ف. گلدنر(4) در رشتهء زبانهای اوستا و سانسکریت و زیر نظر ریچارد پیشل(5) در رشتهء زبانهای سانسکریت و پراکریت به مطالعه پرداخت. در سال 1889 م. جکسن پس از بازگشت از اروپا بکار آموزشی خود در دانشگاه کلمبیا ادامه داد و از 1895 که کرسی استادی زبانهای هندوایرانی بنیاد نهاده شد، وقت خود را بیش از پیش وقف مطالعات خاورشناسی کرد. در این هنگام دو تألیف مستقل و کوچک و تعدادی از مقالات خود را که بیشتر در زمینهء مسائل فیلولوژیک ایرانی و بویژه اوستایی بود منتشر ساخت که برخی از آنها به قرار زیر است:
سرودی از زرتشت، 31 (اشتوتکارت 1888). الفبای اوستائی و تلفظ آن (اشتوتکارت 1890). دستور زبان اوستا و سنجش آن با سانسکریت (اشتوتکارت 1892).
در 1899 م. شاهکار جکسن «زرتشت، پیامبر ایران باستان» که شهرت مؤلف را جهانگیر ساخت، منتشر شد.
مقام جکسن به عنوان مرجعی در زمینهء مطالعات مربوط به ایران کهن هنگام انتخاب وی برای نوشتن بخشی از کتاب آئین ایرانیان تألیف کایگر(6) و کوهن(7) که در سالهای 1904 و 1900 به چاپ رسید، بدرستی بازشناخته شد. جکسن در سال 1901 به هندوستان و در 1903 به ایران و سایر کشورهای آسیای میانه سفر کرد و در جریان این سفر بود که برای مطالعه سنگنبشتهء بزرگ داریوش یکم صعود مخاطره آمیز از صخرهء بیستون (= بغستان) را عهده دار شد. حاصل این سفر، کتاب «ایران در گذشته و حال» (نیویورک 1906 م). بود. دو سفر بعدی جکسن بدین نواحی در سالهای 1907 و 1910 او را به نوشتن تألیف مشابهی به نام «از قسطنطنیه تا زادگاه عمر خیام» (نیویورک 1911 م.) موفق ساخت. انتشار متنهای مانوی تورفان به وسیلهء ف. و. ک. مولر(8) و دیگران، جکسن را متوجه رابطهء آئین مانوی با آئین زرتشت ساخت و دانست که باید در مطالعهء این مسائل دقت بیشتری بخرج دهد و ازاین رو بررسی افکار و آثار مانی در مطالعات اخیر وی جای مهمی را اشغال کرد. نخستین اثر او در این زمینه «مطالعاتی در بارهء آئین مانی» در 1923 انتشار یافت و از آن پس تحقیقات او همچنان ادامه داشت تا آن که در 1932 تألیف اساسی او «تحقیقاتی در بارهء آئین مانی با توجه مخصوص به آثار مکشوف تورفان» در نیویورک منتشر گردید. پرفسور جکسن در سالهای اخیر عمرش سه بار به مشرق زمین مسافرت کرد. همچنین بارها به اروپا رفت و در کنگره های جهانی خاورشناسان و سایر مجامع و انجمنهای دانشمندان شرکت کرد. در تابستان 1931 یک بیماری شدید جکسن را مجبور به محدود کردن فعالیتهایش کرد و در 1935 از سمت استادی خود در دانشگاه کلمبیا بازنشسته شد اما علی رغم بیماری و عدم سلامت جسمی کارهای دانشمندانهء خود را ادامه میداد و در حالی که سرگرم فراهم آوردن کتاب دیگری در بارهء آئین مانی بود، در هشتم اوت 1937 م. مرگش فرارسید و چشم از جهان بربست. (از «سرگذشت مختصر پروفسور جکسن»(9) در مقدمهء کتاب «یادنامهء پروفسور جکسن»)(10).
(1) - Abraham Valantine Williams Jackson.
(2) - E. D. perry.
(3) - Edward washburn Hopkins.
(4) - Karl F. Goldner.
(5) - Richard pischel.
(6) - Geiger.
(7) - Kuhn.
(8) - F. W. K. Muller.
(9) - Biographical Sketch of prof.
Jackson, by: Dr. Charles J. Ogden. PH.D.
(10) - Prof. Jackson Memorial Volume.
Bobay 1954.

جکش.

[جَ شَ] (هندی، اِ)(1) در نزد هندوان نام یکی از دسته های هشتگانهء موجودات روحانی است. رجوع به تحقیق ماللهند ص 43 و 44 و 45 و 123 و 131 شود.
(1) - Yaksha.

جکش.

[جَ شَ] (اِخ) نام یکی از شعب سه گانهء رود گنگ است در نزد هندوان. رجوع به تحقیق ماللهند ص 131 شود.

جکش بهدر.

[جَ شَ بَ هَ رَ] (اِخ)(1) یکی از دو نام مار افسانه یی منسوب به ستارهء زحل در نزد هندوان و نام دیگرش «سَنَک» است. رجوع به تحقیق ماللهند ص 261 شود.
(1) - Cakshabhadra.

جکک.

[جَ کَ] (هندی، اِ) جَشَک. رجوع به جشک در همین لغت نامه شود.

جکک.

[جُ کَ] (اِ) چکک. رجوع به همین لغت نامه شود.

جکک.

[جُ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان نودان بخش کوهمره نودان خاوری کازرون در 3هزارگزی شمال نودان، در دامنهء جنوبی کوه نودان. جلگه و معتدل است و سکنهء آن 326 تن اند. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و خرما و برنج و شغل اهالی زراعت و قالی بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

جکگور.

[جِ کِ] (اِخ) دهی است از دهستان پیشین بخش راسک شهرستان ایرانشهر در 16هزارگزی جنوب راسک. کنار راه فرعی راسک به پیشین، کوهستانی و گرمسیر است و سکنهء آن 320 تن اند. آب آن از رودخانه و محصول آن غلات و خرما و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

جکل.

[جِ کِ] (اِخ) شهریست در ماوراء رود سیحون در ترکستان نزدیک طرار، ابومحمد عبدالرحمان بن یحیی بن یونس جکلی خطیب سمرقند در روزگار قدرخان (متوفی 516 ه . ق.) از آنجا بوده است. ابوحفص بن عمر بن محمد بن احمد نسفی از او روایت کند. (معجم البلدان).
جکل معرب چِگِل شهر و ناحیهء معروف است. رجوع به چگل در همین لغت نامه شود.

جکلمندان.

[جُ کُ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان سنگر و کهدمات بخش مرکزی شهرستان رشت در 18هزارگزی جنوب خاوری رشت و 9هزارگزی باختری دوشنبه بازار. جلگه و معتدل و مرطوب است و سکنهء آن 145 تن اند. آب آن از استخر و محصول آن برنج و لبنیات و ذغال و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

جکم.

[جَ] (هندی، اِ) نام یکی از ستارگان چهارده گانهء که به عقیدهء هندوان دورادور قطب قرار دارند. رجوع به تحقیق ماللهند ص 121 شود.

جکن.

[جَ کَ] (اِ) چکن. نوعی پارچهء زرکش بوده است که بهترینش را از افتکون می آورده اند :
جکن را طلب کرد از افتکون
که رنگین و با جامه آمد برون.نظام قاری.
افتکون نام جائی است که از آنجا جکن خوب آرند. (فهرست دیوان البسهء نظام قاری). و نیز رجوع به چکن و چکن دوزی در همین لغت نامه شود.

جکندر.

[جُ کُ دَ] (معرب، اِ) تعریبی است از چکندر یا چغندر. رجوع به چکندر و چغندر شود.

جکوانی.

[جُ] (اِخ) حسن بن فاخربن محمد جکوانی کرابیسی مکنی به ابومحمد از محدثان است. وی از ابوسعید محمد بن حسن قاضی سیستانی نقل حدیث کرد و ابوجعفر حنبل بن علی بن حسین سکزی در هرات از او روایت کرده است. (اللباب فی تهذیب الانساب ج 1 ص 232).

جکیره.

[جُ کَ رَ] (ع اِ مصغر) مصغر جکرة است. رجوع به جکرة شود.

جگاره.

[جَ رَ / رِ] (اِ) رایها و تدبیرها و راه و روشهای مختلف. (برهان) (آنندراج) :
خلقی ز جدائی عصیرت
بر راه فتاده چون عصاره
هر چند شده ست خون جگرشان
جستند در این ره جگاره.
مولوی (از آنندراج).
مخفف جدگاره. (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به جدگاره شود.

جگتیبونستن.

[جَ نِ تَ] (هزوارش، مص)به لغت زند و پازند(1) به معنی نوشتن باشد. (برهان) (آنندراج).
(1) - این لغت هزوارش j(a)gtibon(i)st(a)nاست که از آرامی به زبان پهلوی درآمده ولی همان نوشتن خوانده میشده است و صاحب برهان مطابق معمول آنرا از لغات زند و پازند شمرده است. (از حاشیه برهان چ معین).

جگتین.

[] (اِخ) رودخانه ئی است در جیرفت. (مرآت البلدان).

جگر.

[جِ گَ] (اِ) کبد. (برهان) (آنندراج) (بهار عجم).(1) جزئی است از اجزای بدن انسان و حیوان که در داخل شکم است و متصل به دل و شش. (فرهنگ نظام). محل قوت طبیعی است. (ذخیرهء خوارزمشاهی). غذا یافتن اندامها و پرورش تن بدوست از بهر آنکه غذای راستین خون است و کیلوس در جگر خون گردد و قوت هاضمه که کیلوس را خون گرداند در گوشت اوست و قوت جاذبه و ماسکه و دافعهء او در رگهای اوست که در میان گوشت او پراکنده است. درازی و کوتاهی انگشتان نشان بزرگی و کوچکی جگر است و سرخی و سفیدی و تازگی رنگ روی نشان درستی قوت اوست و زردی روی نشان گرمی اوست، لیکن تیرگی نشان گرمی و خشکی بود ... و چون در سپرز و گرده و زهره خللی و تقصیری افتد در جگر نیز پدید آید. (ذخیرهء خوارزمشاهی). یکی از اندامهای درونی انسان و حیوان و آن عضوی است گوشتی به رنگ سرخ تیره در پهلوی راست انسان و حیوان زیر حجاب حاجز که صفرا از آن ترشح میشود و آنرا جگر سیاه هم مینامند.
جگر غدهء بزرگی است که اعمال فیزیولوژیکی زیادی دارد و مهمترین آنها از این قرار است: یکی صفرا ترشح میکند و دیگری کلیکوژن میسازد و آنرا بصورت گلوکز بخون میریزد. جگر محفظهء زیر حجاب حاجزی راست شکم را اشغال میکند. از بالا و خارج بحجاب حاجز محدود است از پائین به قولون عرضی و بند آن محدود میشود. ناحیهء زلاتی (سلیاک) در طرف داخل آن میباشد، معهذا کبد از طرف داخل از ناحیهء زیر حجاب حاجزی راست تجاوز نموده ناحیهء زلاتی و قسمتی از ناحیهء زیر حجاب حاجزی چپ را هم میگیرد و باصطلاح سابقین جگر در ناحیهء زیرغضروفی راست قرار گرفته که بناحیهء شرموفی و زیرغضروفی چپ نیز امتداد می یابد.
رنگ جگر قرمز قهوه ای و دارای سختی و صلابت ثابتی میباشد با وجود این تا اندازه ای نرم و بواسطهء عناصر مجاور فشرده میشود. جگر بزرگترین غدهء بدن میباشد. وزن آن در مرد، 1500گرم و در زنده علاوه بر آن دارای 800 تا 950گرم خون است یعنی مجموعاً 2300 تا 2500 گرم وزن دارد. 16 سانتی متر طول و 28سانتی متر عرض و 8 سانتی متر ضخامت (در ناحیهء درشت قطعهء راست) دارد. حد فوقانی جگر که در زیر حجاب حاجز قالب میشود به پنجم فضای بین دنده ای راست کمی خارج خط پستانی راست میرسد. کنار قدامی جگر به کنار دنده ای راست رسیده در امتداد خطی است که از 9 غضروف دنده ای راست به 8 غضروف دنده ای چپ برود، کبد حفرهء شرسوفی (اپی گاستریک) را تقاطع میکند. جگر بشکل قطعهء فوقانی یک شبه تخم مرغی است که محور اطولش عرضی و انتهای بزرگش راست باشد و بطوری که شبه تخم مرغ را از چپ به راست بسطح مایلی که بجلو و بالا و راست متوجه است قطع کرده باشند. جگر دارای سه سطح صاف میباشد: سطح فوقانی، تحتانی و خلفی و نیز دارای سه کنار است: قدامی، خلفی فوقانی و خلفی تحتانی. جگر از عدهء بسیاری از قطعات کوچک (بقطر یک تا 2 میلی متر) ساخته شده که آنها را حجرات کبد(2) گویند. و سلولهای کبدی را در بردارند. جگر دارای یک رگ تغذیه ای است بنام شریان کبدی و یک رگ عملی باسم ورید باب. موادی که در معده و امعاء جذب خون وریدی شده بکبد آورده و بوسیلهء سلول های کبدی تبادلاتی پیدا میکنند. خونی که بوسیلهء این دو رگ بکبد می آید توسط وریدی های فوق کبدی به ورید اجوف تحتانی میریزد. سطح تحتانی کبد بوسیلهء 3 شیار که مجموعاً به شکل Hمیباشند بچهار قطعه(3) (راست و چپ و قدام و خلف) تقسیم میشود. رجوع به کالبدشناسی توصیفی، کتاب هفتم، دستگاه گوارش تألیف چند تن از استادان کالبدشناسی دانشکدهء پزشکی چ دانشگاه از ص 228 ببعد و رجوع به لاروس مدیکال و رجوع به کبد در همین لغت نامه شود :
دلم تنوره و عشق آتش و فراق تو داغ
جگر معلق بریان و سل(4) پوده کباب.طیان.
بل تا جگرم خشک شود وآب نماند
بر روی من آبی است کز آن دجله توان کرد.
آغاجی.
حال با کژ کمان راست کند کار جهان
راستی تیرش کژی کند اندر جگرا.
شاکر بخاری.
ای آن که من از عشق تو اندر جگر خویش
آتشکده دارم صد و بر هر مژه ای ژی.
رودکی.
عصیب و گرده برون کن تو زود و بر هم کوب
جگر بیازن و آگنج را بسامان کن.
کسائی مروزی.
پر از درد خوالیگران را جگر
پر از خون دو دیده پر از کینه سر.فردوسی.
ز گفتار مرد ستاره شمر
دلش بود پردرد و پیچان جگر.فردوسی.
همه رو ز بس کشته بر یکدیگر
سر و پای و دل بود و مغز و جگر.فردوسی.
خنجر او ز بس جگر که شکافت
گوهر او گرفت رنگ جگر.فرخی.
پوست هریک بفکند و ستخوان و جگرش
خونشان کرد به خم اندر و پوشید سرش.
منوچهری.
گفت پندارم این دخترکان آن منند
چون دل و چون جگر و چون تن وچون جان منند.
منوچهری.
درین تن سه قوه است یکی خرد ... دیگر خشم ... سه دیگر آرزو و جایگاهش جگر. (تاریخ بیهقی).
برین زمان و بر آن ناکسان که دارد صبر
مگر کسی که ز روی و حجر جگر دارد.
ناصرخسرو.
نرسد جز ز کفش خیر و سعادت به جهان
کف او شاید بودن که جهان را جگرست.
ناصرخسرو.
گفتم که عضوهای رئیسه دل است و مغز
گفتا سپرز و گرده و زهره است پس جگر.
ناصرخسرو.
آزرده کرد کژدم غربت جگر مرا
گوئی زبون نیافت ز گیتی مگر مرا.
ناصرخسرو.
از آن شراب که نامش مفرح کرم است
به رحمت این جگر گرم را بساز دوا.
خاقانی.
اگر از قیاس جان را جگر آهنین نبودی
نتواندی کشیدن به ستم دل چو سنگش.
خاقانی.
گیرم آتش زده ای در جانم
آخر آبم ز جگر بازمگیر.خاقانی.
جگرم خشک شد از بس سخن تر زادن
سخن تر چکنم زر ترم بایستی.خاقانی
نبات روح را آب از جگر داد
چراغ عقل را پیه از بصر داد.نظامی.
... و معلوم شد که جگر بط چون پر طاوس وبال او آمد. (مرزبان نامه).
گر بگویم این بیان افزون شود
خود جگر چبود که که ها خون شود.مولوی.
نفس من اگرچه جان بخش است
جگرم غرق خون چو مشک بود
گرچه دریا به ابر آب دهد
لب دریا همیشه خشک بود.سلمان ساوجی.
هر زمان بسحاق سازد قلیهء چرب از جگر
تا کند دل گرمیی با غمزهء جادوی نان.
بسحاق اطعمه.
- جگرآشام؛ غمخوار. رجوع به همین عنوان شود.
- جگرآلود؛ خون آلود. اندوه بار. سوزناک :
یکشب ز برای دل من محرم من باش
بشنو ز دلم چند حدیث جگرآلود.
میرخسرو (از آنندراج).
- جگربار؛ کنایت از حزن انگیز که دل را خون کند و اندوه بار باشد :
از آه ز هر لبی جگربار
از اشک بهر دلی شررکار.
فیاضی (از آنندراج).
- جگرباز؛ کنایه از خائف و ترسنده. (آنندراج).
- جگربند.؛ رجوع به همین عنوان شود.
- جگرپاره؛ مجموع جگر و شش و دل خواه از آدمی و یا حیوانات. (ناظم الاطباء).
- || فرزند. (ناظم الاطباء). جگرگوشه.
- جگرپالا؛ کنایه از آلوده بخون. خون ریز :
میتواند داد رنگی کار و بار گریه را
هر که را در عشق مژگان جگرپالا دهند.
ظهوری (ازآنندراج).
- جگرتاب؛ تفته و تفسیده جگر. (ناظم الاطباء).
- || چیزی که جگر را گرم کند و در جوش آرد. (آنندراج) :
ز داغهای جگرتاب سینه تاب ندارد
کسی ز سوختگان این دل کباب ندارد.
ظهوری (از آنندراج).
- جگرتافته؛ کنایه از عاشق. (ناظم الاطباء) (آنندراج).
- || کسی که بمرض کوفت و دق گرفتار باشد. (ناظم الاطباء). مدقوق. (آنندراج).
- جگرتشنه؛ کنایه از بسیار مشتاق. (آنندراج از ملحقات). مشتاق و دارای شوق. (ناظم الاطباء).
- جگرتفته؛ جگرسوخته. کنایه از عاشق باشد. (برهان).
- || شخص که بمرض کوفت و مرض دق مبتلا باشد. (از برهان) (ناظم الاطباء).
- جگرجوش؛ چیزی که جگر را گرم کند و در جوش آرد. (آنندراج) :
حذر کن ز خشم جگرجوش من
مشو ایمن از خواب خرگوش من.
نظامی (از آنندراج).
- || آنکه بقوت و با قدرت می جنباند و بحرکت درمی آورد دل را. (ناظم الاطباء).
- جگرچی؛ جگرفروش. (ناظم الاطباء). جگرک چی.
- جگرخای؛ ملول و غمگین و محزون. (ناظم الاطباء).
- جگر خاییدن؛ غمگین بودن. محزون بودن. غم و غصه خوردن :
ز شوق لبت چند خایم جگر
بیا ساقی ای از خدا بی خبر.
ظهوری (از آنندراج).
- جگرخراش؛ که جگر را خراشد. سوزاننده. دل آزار. جانسوز :
از دست بندگان تو هر لحظه می چکد
در حلق دشمنان تو آبی جگرخراش.
کمال اسماعیل.
- جگرخوار؛ خورندهء جگر: مثل هند جگر خوار.
- || همیشه نالان و خواهان چیزی.
- || آزاردهنده. اذیت کننده :
جگرخور کز تو به یاری ندارم
ز تو خوشتر جگرخواری ندارم.نظامی.
- || غمخوار :
مشک با زلف او جگرخواری
گل ز ریحان باغ او خاری.نظامی.
- جگرخواری (حامص)؛ غم و اندوه و مشقت هر چه تمامتر. (شرفنامهء منیری) :
دوری ازو این چه وفاداری است
غم نخوری این چه جگرخواری است.
نظامی.
مرا پیوند او خواری نیرزد
نمک خوردن جگرخواری نیرزد.نظامی.
ز خوبان جز جگرخواری نیاید
ز بدعهدان وفاداری نیاید.خاقانی.
- جگرخور؛ خورندهء جگر. جگرخوار. غمخوار :
گفت ای جگر و جگرخور من
هم عین من و هم افسر من.نظامی.
با من جگرت جگرخور افتاد
کاتش بچنین جگر درافتاد.نظامی.
- جگر خوردن؛ جگر خاییدن. کنایه از غم و غصه خوردن. (آنندراج). سختی کشیدن :
جگر مخور اگرت کار دل نکو نشود
چه احتیاج جگر خوردن است گو نشود.
طالب آملی (از آنندراج).
تو مارصورتی و همیشه شکر خوری
خاقانیست طوطی و دایم جگر خورد.
خاقانی.
تیغ و دشنه به از جگر خوردن
دشنه بر ناف و تیغ بر گردن.نظامی.
جگر خوردن آیین روسان بود
می و نقل کار عروسان بود.نظامی.
- جگرخون؛ که از غم و اندوه فراوان جگرش خون شود :
ساغری نوش کن و جرعه بر افلاک فشان
چند و چند از غم ایام جگرخون باشی.
حافظ.
- جگر خون کردن؛ غم خوردن. غصه و اندوه بردن :
بسالی ز جورت جگر خون کنم
بیکساعت از دل بدر چون کنم.سعدی.
- جگر دادن؛ غمی سخت را سبب شدن :
گردون جگرم داد که احسان نه ز دل کرد
آن تو ز دل بود از آن بی جگر آمد.انوری.
گلابم ولی درد سر میدهم
نمک خواه خود را جگر میدهم.نظامی.
- جگردار؛ کنایه از مرد دلیر و بی باک. (آنندراج) :
خط شبرنگ شد آن خال سیه را پر و بال
راهزن در شب تاریک جگردارترست.
صائب (از آنندراج).
تلاش قرب فقر از هر جگرداری نمی آید
که نقش پنجهء شیر است نقش بوریای او.
صائب (از آنندراج).
- || تیز. کاری. کارگر. برنده :
در قبضهء گردون منم آن تیغ جگردار
کز سختی ایام مرا سنگ فسانست.
صائب (از آنندراج).
- جگر داشتن؛ تاب و طاقت داشتن. (آنندراج) (از غیاث) :
دارم دوهزار دشنه چون پند
در کشتن خود جگر ندارم.
طغرا (از آنندراج).
- جگر دریدن؛ کنایه از غلبه کردن. (از آنندراج) :
اگر همسری را دریدم جگر
ندادم بدرندگان دگر.نظامی (از آنندراج).
- جگردریده؛ مغلوب :
سرکوفته و جگردریده
موی از بن گوشها بریده.نظامی.
- جگردوز؛ دوزندهء جگر. شکافندهء جگر. سوراخ کنندهء جگر :
چه کنی غمزهء کمانکش یار
که بتیر جفا جگردوز است.خاقانی.
گر چه پیکان غم جگردوز است
درع صبر از برای این روز است.نظامی.
دستخوش تو منم دست جفا برگشای
بر دل من برگمار تیر جگردوز را.خاقانی.
- جگرریش؛ نالان. محزون. دل آزرده :
چون دید سلیم کان جگرریش
دارد سر مهر مادر خویش.نظامی.
- جگرسای؛ دردمند. (ناظم الاطباء).
- || ساینده و سوراخ کنندهء جگر. نابودکننده :
جگرسای سیمرغ در تاختن
شکارش همه کرگدن ساختن.نظامی.
- جگرستان، و جگرگاه؛ کنایه از سینه. (آنندراج) :
عیش هر سینهء آلوده مهیا نکنند
سالها داغ غمت در جگرستان گشتست.
ظهوری (از آنندراج).
سیه زاغان آه آتشین بال
درند از هم جگرگاهم بچنگال.
زلالی (از آنندراج).
- جگرسُفت؛ دردآورنده. سوراخ کنندهء جگر. دلخراش :
چو شه دید راز جگرسفت او
درستی طلب کرد بر گفت او.نظامی.
- جگر سفید؛ ریه. شش.
- جگر سوختن بر کسی؛ کنایه از رحم آمدن بر کسی. (آنندراج) :
من آن نیم که برحم کسی فریب خورم
تو آن نیی که ترا بر کسی جگر سوزد.
ملاشانی تکلو (از آنندراج).
- جگر سوختن یا سوزانیدن؛ تحمل تعب و رنجی فراوان کردن برآمدن کاری را. (یادداشت مؤلف).
- جگرسوز؛ سوزندهء جگر. آزاردهنده. ناراحت کننده :
خال چو عودش که جگرسوز بود
غالیه سای صدف روز بود.نظامی.
جزع ز خورشید جگرسوزتر
لعل ز مهتاب شب افروزتر.نظامی.
روز ترا صبح جگرسوز کرد
چرخت از آنروز بدین روز کرد.نظامی.
ولیکن با چنین داغ جگرسوز
نمیشاید که فریادی ندارند.سعدی.
اگر این داغ جگرسوز که بر جان منست
بر دل کوه نهی سنگ بآواز آید.سعدی.
مکن کز سینه ام آه جگرسوز
برآید همچو دود از راه روزن.حافظ.
خوابم بشد از دیده در این فکر جگرسوز
کاغوش که شد منزل آسایش و خوابت.
حافظ.
اشک خونین بنمودم بطبیبان گفتند
درد عشق است جگرسوز دوایی دارد.
حافظ.
- جگرفروش؛ جگرک چی. فروشندهء جگر :
ورنه جگرفروش چه میداند
قدر و بهای لعل درخشان را.؟
- جگر کاویدن؛ کاویدن جگر :
بهر جا بیدلی کاود جگر با ناخن مژگان
گریبان نگاه حسرتم گرداب خون گردد.
طالب آملی (از آنندراج).
- جگرکباب گشته؛ سوخته جگر :
مجنون جگرکباب گشته
دهقان ده خراب گشته.نظامی.
- جگرکبابی؛ جگرسوختگی :
وانگه ز جگرکبابی خویش
گفته سخن خرابی خویش.نظامی.
- جگرگاه؛ قلب. احشاء. تمام شکم :
بدرد جگرگاه دیو سفید
ز شمشیر او گم کند راه شید.فردوسی.
که رستم بکینه بر او دست یافت
بدشنه جگرگاه او برشکافت.فردوسی.
ببالین شه آمد تیغ در مشت
جگرگاهش درید و شمع را کشت.نظامی.
چنان زد بر جگرگاهش سر تیغ
که خون برجست ازو چون آتش از میغ.
نظامی.
- جگرگداز، جگرسوز:چون شمع جگرگداز مانده
یا مرغ ز جفت بازمانده.نظامی.
- جگر گربه خوردن؛ کنایه از گم کردن و از دست رفتن چیزهای خوب و نفیس و پاکیزه باشد. (برهان).
- جگر گرم کردن؛ کنایه از عاشق شدن است :
دل گرم کرده ای ز تف آه من بس است
سردی مکن که گرم کنی همچو دل جگر.
اوحدالدین انوری (از آنندراج).
- جگرگستر؛ گدازندهء جگر :
طالب! گل اشکی که بهاری نفروزد
در دامن مژگان جگرگستر ما نیست.
طالب آملی (از آنندراج).
- جگر گل؛ شکم زمین و کنایه از قبر و لحد هم هست.
- جگرگون؛ سرخ مانند جگر :
خون دل خاک ز بحران باد
در جگر لعل جگرگون نهاد.نظامی.
- جگرنواز؛ آرامش بخش دل، مقابل جگرسوز :
جگر از بس جگر که خورد بسوخت
شربت نو جگرنواز فرست.خاقانی.
عشق تو رقیب راز من باد
زخم تو جگرنواز من باد.نظامی.
(1) - Foie.
(2) - lobules Heqatique.
(3) - Lobe. (4) - ریه، شش.

جگرآشام.

[جِ گَ] (نف مرکب) کنایه از غمخوار و محنت کش. (آنندراج) (ناظم الاطباء) :
لاله میخواست که از خاک درت برخیزد
بر سر کوی تو قاسم جگرآشام افتاد.
قاسم مشهدی (از آنندراج).

جگرآشامی.

[جِ گَ] (حامص مرکب) کار جگرآشام :
هوشمندی جگرآشامی و تن فرسایی است
بر جنون زن که در او چاشنی رسوایی است.
طالب آملی (از آنندراج).

جگرآکند.

[جِ گَ کَ] (اِ مرکب) امعاء و رودهء گوسفند باشد که آنرا با گوشت و مصالح پر کرده باشند و بعربی عصیب خوانندش. (برهان) (ناظم الاطباء). ظاهراً سختو. جهودانه. چرغند. رونج. کیپا. مبار. گدک. چرب روده. عصیب. نکانه. نقانق. زناج. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

جگربند.

[جِ گَ بَ] (اِ مرکب) مجموع جگر و شش و دل را گویند خواه از انسان باشد و خواه از حیوانات دیگر و بعربی سوادالبطن خوانند. (برهان) :
یا بتشویق و غصه راضی شو
یا جگربند پیش زاغ بنه.سعدی.
|| کنایه از فرزند. رجوع به جگرگوشه شود. || هر چیز که آن لاغر و زبون باشد. (برهان) (ناظم الاطباء).

جگرخای.

[جِ گَ] (نف مرکب) غمخوار و محنت کش. (آنندراج). رجوع به جگرآشام شود.

جگرخستگی.

[جِ گَ خَ تَ / تِ](حامص مرکب) حالت و صفت جگرخسته. رجوع به جگرخسته شود.

جگرخسته.

[جِ گَ خَ تَ / تِ] (ص مرکب)مجروح جگر. صاحب جگر سوزناک و دردناک :
نخستین جگر خستهء او منم
که پردرد از اویست جان و تنم.فردوسی.
همه شهر ایران کمربسته اند
ز خون سیاوش جگرخسته اند.فردوسی.
گشاد آن نگار جگرخسته راز
نهاده بدو گوش گردن فراز.فردوسی.
همه پیش کاوس شاه آمدند
جگرخسته و عذرخواه آمدند.فردوسی.
کُرد چون دید کان جگرخسته
شد ز بی دیدهء(گی) نظربسته.نظامی.

جگرخواره.

[جِ گَ خوا / خا رَ / رِ] (ص مرکب) جمعی باشند از ساحران. (برهان). جمعی از ساحران باشند که بزور افسون جگر مردم را میخورند خصوصاً جگر اطفال را. (آنندراج). || کنایه از کسی است که رنج کش و محنت پرست باشد و کسی که غم و اندوه بسیار خورد. (برهان). کنایه از محنت کش و اندوه خوار. (انجمن آرای ناصری). یار غمخوار. (حاشیه برهان چ معین) :
نیابی به از من جگرخواره ای
جگرخواره ای، نه جگرپاره ای.
نظامی (از حاشیهء برهان).
|| سخت بدبخت. (یادداشت مؤلف). مصیبت زده :
جهان چیست محنت سرایی در او
نشسته دو سه ماتمی روبرو
جگرپاره ای چند بر خوان او
جگرخواره ای چند مهمان او.؟
|| بدجنس. (یادداشت مؤلف).

جگرک.

[جِ گَ رَ] (اِ مصغر) جگر که ریزه کرده بر سیخ کباب کنند. || طعامی که از جگر کنند بروغن و پیاز سرخ کرده. مطبوخی از جگر و دل. جگر که بقطعه های کوچک خرد کرده. چغوربغور.
-امثال: صنار (صد دینار) جگرک سفره قلمکار نمیخاد (نمیخواهد).

جگرکش.

[جِ گَ کَ] (نف مرکب) غمخوار و محنت کش. (آنندراج). اندوهگین. رجوع به جگرآشام و جگرخای شود.

جگرکندی.

[جَ گَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان نمین شهرستان اردبیل واقع در 17هزارگزی شمال خاوری اردبیل و 3هزارگزی شوسهء اردبیل به آستارا. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل است. سکنهء آن 314 تن. آب آن از چاه و محصول آن غلات حبوب و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

جگرکی.

[جِ گَ رَ] (ص نسبی، اِ)جگرک فروش. || دکان جگرفروش. || برنگ جگرک. سرخی بغایت که بیشتر بسیاهی زند. جگری.

جگرگوشه.

[جِ گَ شَ / شِ] (اِ مرکب)پاره ای از جگر باشد. || کنایه از فرزند هم باشد. (برهان) :
آن جگرگوشه همان شد که من اول گفتم
که چو شوید لبش از شیر جگرخواره شود.
کمال خجندی (از آنندراج).
تا عالمیان بدانند که چون با جگرگوشه و قرة العین مدارا و محابا نمی فرماید با هیچ اجنبی رفق نخواهد رفت. (سندبادنامه ص 204).
میخورد خون دلم مردمک دیده سزاست
که چرا دل بجگرگوشهء مردم دادم.حافظ.
پدر که چون تو جگرگوشه از خدا میخواست
خبر نداشت که دیگر چه فتنه میزاید.
سعدی.
رجوع به جگربند شود. || زاویة الکبد. (دهار). زایدة الکبد. (دهار) (مهذب الاسماء).

جگرنه.

[جَ گَ نَ] (اِ) مرغی است از جنس کلنگ و نزدیک بگردن او پرهای دراز سیاه میباشد که سلاطین و خوانین بر سر زنند، و او را اخار بر وزن بخار گویند. (برهان). اَقّار(1).
(1) - Aigrette.

جگرونتن.

[جَ نِ تَ] (هزوارش، مص)زدن باشد که بعربی ضرب گویند. (برهان).

جگری.

[جِ گَ] (ص نسبی) کنایه از رنگ سیاه که بسرخی زند. (آنندراج). || کنایت از خونین :
نداشتم بتو رنگی جز آنکه در شب وصل
ز زهرچشم تو شد طفل اشک من جگری.
مخلص کاشی (از آنندراج).
- جگری داغ؛ نشان و داغی که زایل نشود. (ناظم الاطباء). || خال طبیعی. || غم و اندوه تسلی ناپذیر. (ناظم الاطباء).

جگن.

[جَ گَ] (اِ) گیاهی است باطلاقی که در صنعت کاغذسازی بکار آید. نباتی است که در آب روید و بوریا کنند.(1) و آنرا در مازندران گرز گویند و پنبهء آنرا لوئی نامند. (یادداشت مؤلف). گیاهان تیرهء جگن ها(2) همه در زمین های باطلاقی میروید و ساقه های آنها سه گوشه و برگهای آنها در سه ردیف بر روی ساقه قرار دارند. غلاف برگهای آنها مانند گندمیان شکاف ندارد. خامهء تخمدان آنها نیز سه شاخه است. انواع مهم این تیره عبارتند از: جگن(3) و پاپیروس(4) و غیره. نی بوریا اگر چه ساقهء گرد دارد ولی نزدیک بآنهاست. (گیاه شناسی گل گلاب ص 297). نوعی پارچه. جکن. رجوع به جکن شود :
جگن را طلب کرد از افتکون
که رنگین و باجاه آمد برون.
نظام قاری (دیوان ص 181).
در گلستان شمیم کلی و جگن دلم
در جیب و آستین صبا و شمال یافت.
نظام قاری (دیوان ص 51).
-امثال: مگر سر دنیا را با جگن پوشانده اند؛ قوانینی و شرع و مقرراتی هست.
(1) - Roseau.
(2) - Cyperacees.
(3) - Carex.
(4) - Papyrus.

جگن به به جیک.

[جَ گَ بَ بَ] (اِخ)دهی است از دهستان به به جیک بخش سیه چشمهء شهرستان ماکو واقع در 31هزارگزی شمال خاوری سیه چشمه و 7هزارگزی شمال خاوری ارابه رو محمدصالح. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و سردسیر سالم است. سکنهء آن 115 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

جگی جگی.

[جِ جِ] (اِ) لفظی است که در وقت جزع و فزع در طلب و مبالغه و در اخذ گویند و زنان بهنگام لذت مباشرت بر زبان رانند. (برهان). و رجوع به آنندراج شود. || غبغب و آن گوشتی نرم زیر زنخدان باشد. (غیاث اللغات از سراج) (آنندراج).
- جگی جگی گاه؛ کنایه از غبغب زیرا که به سبب خاریدن آن آدمی جگی جگی میگوید. (آنندراج) :
بگذار جگی جگی ببوسم
خالی که بر آن جگی جگی گاه است.
صائب (از آنندراج).
|| در اصطلاح عوام کنایت از جنده.

جگیجه.

[جَ جَ / جِ] (اِ) ظرفی که در آن روغن ستور همچو روغن اسب و شتر و گاو و امثال آن کنند. (برهان).

جل.

[جَ] (اِ) مرغکی است خوش آواز. (غیاث اللغات). نام پرنده ای است بقدر گنجشک و مانند بلبل خوش آواز است و این لغت هندی است و در فارسی نیز آمده. (آنندراج) (انجمن آراء ناصری) (برهان) :
خوش بود دائرهء دامن صحرا که در آن
پرزنان همچو جلاجل بفغان آید جل.
شاه طاهر.
رجوع به جَلَک شود. || درختچه ای است که در ارتفاعات مرطوب جنگلهای خزر از جمله آستارا، گیلان و مازندران یافت میشود. و آن را در نور و مازندران جل و جله و در لاهیجان جلی و در طوالش چرم لیوه و در آستارا چرم گلیه می خوانند. (جنگل شناسی کریم ساعی ج 1 ص 240). غار گیلاس. کرزالغار. (یادداشت مؤلف).

جل.

[جَل ل] (ع اِ) بادبان. (منتهی الارب). بادبان کشتی. (مهذب الاسماء). شراع. (اقرب الموارد). رجوع به جُلّ شود. ج، جُلول. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || یاسمین. || گل سفید و قرمز و زرد آن. || یکی آن جَلَّة است. (از اقرب الموارد). || نای کشت و دروده. (منتهی الارب). رجوع به جِلّ شود. || (ص) بزرگ قدر. || حقیر و این از اضداد است. (منتهی الارب). || کلانسال و آزموده کار. (از اقرب الموارد). رجوع به جِلّ و جلیل و جلال شود.

جل.

[جَل ل] (ع مص) پوشانیدن اسب را. (منتهی الارب) جُل پوشانیدن. (از اقرب الموارد). || گرد آوردن پشکل بدست. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || گناه کردن. (آنندراج). || بیرون رفتن از وطن بسوی شهری و دیاری دیگر. (از اقرب الموارد). از خانمان رفتن. (منتهی الارب). || گرفتن میانکی قروت را که نفیس میباشد. (منتهی الارب): جل الاقط؛ اخذ جلاله. (اقرب الموارد).

جل.

[جِل ل] (ع اِ) بسیار، خلاف دق. گویند: اخذت دقه و جله؛ یعنی قلیله و کثیره. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || نای کشت دروده و به این معنی به ضم جیم و فتح جیم نیز آید. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) ساق کشت. سفال کشت. کزل. نی های کشتزار که درو و بریده شود. || من المتاع، البسط و الاکسیه و نحوها. (اقرب الموارد). || (ص) بزرگ. || بزرگ قدر. (منتهی الارب). || کلانسال و آزموده کار. (از اقرب الموارد). رجوع به جلیل و جلال و جَلّ شود.

جل.

[جُل ل] (ع اِ) پوشش ستوران. (منتهی الارب). جل برای جنبندگان چون جامه است برای انسان که بوسیلهء آن نگهداری میشوند. (از اقرب الموارد). جُل یا جَل آنچه پوشیده میشود باو ستور تا نگاه داشته شود باو از آفتاب و سرما. (حاشیهء برهان چ معین از شرح قاموس). پالان حیوانات. (لغت محلی شوشتر). در تداول مردم خراسان پالان نیست بلکه نمد یا پارچهء دیگری است که زیر پالان اندازند. ج، جِلال و اجلال. (از اقرب الموارد). مطلق پوشش از هر جنس و برای آدمی نیز بکار میرفته. (حاشیهء برهان چ معین) : دیدم که بیاوردند او را در پاره ای جل بصوف سپیدتر از حریر. (حاشیهء برهان از تاریخ سیستان ص 62 و ص یز). ولی در عربی خاصه بمعنی پوشش ستور استعمال شده و امروز نیز بهمین معنی بکار رود. (حاشیهء برهان چ معین). فارسیان با لفظ پوشیدن و کشیدن و بتخفیف نیز استعمال کنند. (آنندراج) :
نه منعم بمال از کسی بهتر است
خر ار جل اطلس بپوشد خر است.
سعدی (از آنندراج).
آدمی را باید ارمک بر بدن
ورنه جل بر پشت خود دارد حمار.
نظام قاری.
ای جل خرسک تکلتو را مکن
عیب و در بر سر تو هم در توبره.نظام قاری.
ای تکلتو بکفل پوش چو روزی برسی
خدمات جل خرسک برسان ایشان را.
نظامی قاری (ص 37).
اهل نگردد بعمامه سفیه
خر نشود از جل دیبا فقیه.امیرخسرو.
جل زرین خنگ چارم را
نیم شب بر سرین او هم کش.
بدرالدین چاچی (از آنندراج).
- جل خود از آب برآوردن و کشیدن؛ از عهدهء کار خود برآمدن و سرانجام دادن آنرا و از مهلکه بتدبیر برآمدن گویند فلانی اگر بکار کسی نیاید جل خود را از آب می تواند کشید از اهل نهان بتحقیق پیوسته محسن تأثیرست.
در بصیرت نتوان از بزغی کمتر بود
که برون آورد از آب سلم جل خویش.
(آنندراج).
|| معرب گل یاسمین. (منتهی الارب) (آنندراج). ورد ابیض و ورد احمر و ورد اصفر. معرب است. (منتهی الارب). رجوع به جَلّ شود.
- جلاب؛ گلاب.
|| همه. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب): جل الشی؛ معظم آن. (منتهی الارب).
- جل البیت؛ خیمه گاه و جای بنای خانه.
|| صورتی از «أجل»: فعله من جلک؛ کرد آنرا از برای تو. (منتهی الارب). || بادبان. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به جَلّ شود. || نای کشت دروده. (منتهی الارب). رجوع به جِلّ شود. || گلیم. (یادداشت مؤلف). گستردنی. (آنندراج).

جل.

[جُ] (اِ) کهنه. جنده. ژنده. رکو. (یادداشت بخط مؤلف). پلاس.

جل آب.

[جُلْ لِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) سبزی که بر روی آب استاده بندد و این فعل را جل بستن آب گویند. (آنندراج از غیاث).

جل آخوندمحله.

[جَ مَ حَلْ لَ] (اِخ) ده کوچکی از دهستان گلیجان شهرستان شهسوار واقع در یکهزارگزی آخوندمحله. این ده چهل تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

جلا.

[جَ] (از ع، اِ) سرمه که جلا میدهد بصر را. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). جِلاء. (اقرب الموارد) :
گر خاک پای دوست خداوند شوق را
در دیدگان کشند جلای بصر بود.سعدی.
- روغن جلا؛ از تربانتین و پاره چیزهای دیگر کنند.

جلا.

[جَلْءْ] (ع مص) کشتی گرفتن و انداختن مرد را بر زمین. (از اقرب الموارد). || انداختن جامه را. (ازاقرب الموارد) : جَلَأَ بثوبه؛ انداخت جامه را. (منتهی الارب). رجوع به جلاء و جلاءة شود.

جلاء .

[جِ] (ع اِ) جلا. سرمه که جلا میدهد بصر را. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). نوعی از سرمه. سرمه و روشنایی. (کشاف اصطلاحات الفنون). || لقب مردم که در وقت تعظیم بدان خطاب کنند. گویند: ما جلاءه؛ ای بماذا یخاطب فیعظم به. || (اصطلاح تصوف) جلاء ظهور ذات قدسیه است لذاته فی ذاته فی تعیناته. (کشاف اصطلاحات الفنون از کشف اللغات).

جلاء .

[جِ] (ع مص) عرض کردن عروس را به شوهر. (از اقرب الموارد). عروس جلوه کردن. (تاج المصادر بیهقی).رجوع به جلوة و جلوه کردن شود. || اندوه وابردن. (تاج المصادر بیهقی).

جلاء .

[جَ] (ع اِ) امر جلی و آشکار. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || سپیدی روز. (منتهی الارب).

جلاء .

[جَ] (ع مص) بیرون کردن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). از خانمان بیرون کردن. (تاج المصادر بیهقی). || از خانمان رفتن. لازم و متعدی استعمال شود. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): جلای وطن کردن. || دور کردن زنبوران را تا انگبین برچینند. || هویدا کردن و آشکار ساختن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || روشن شدن. (اقرب الموارد). || جلا دادن. زدودن زنگ شمشیر را. صیقلی کردن. || دور کردن و بردن. || انداختن و طرد کردن. || انداختن مرد را بر زمین. || انداختن جامه را. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || برهنه شدن پیش سر از موی. رجوع به جلاءة شود.

جلاء .

[جَلْ ل] (ع ص) روشن گر. بسیار جلاء دهنده.
-جلاء السیوف؛ صیقل دهندهء شمشیرها.

جلائب. [جَ ءِ] (ع اِ) جِ جلیب. رجوع به جلیب شود. || جِ جلیبة. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به جلیبه شود.

جلائف.

[جَ ءِ] (ع اِ) جِ جلیفة. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به جلیفه شود.

جلائل.

[جَ ءِ] (ع اِ) جِ جلیل بمعنی یز(1) که از وی ازار خرگاه سازند. (منتهی الارب). رجوع به جلیل شود. || (ص) جِ جلیلة. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به جلیله شود.
(1) - ثمام، و آن گیاهی است.

جلاءة.

[جَ ءَ] (ع مص) انداختن مرد را بر زمین. || انداختن و افکندن جامه را. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به جلاء شود.

جلاب.

[جُ] (معرب، اِ) معرب گلاب است. جُلاّب. (اقرب الموارد).

جلاب.

[جَلْ ل] (ع ص) کشندهء اسب و جز آن بفروختن. (منتهی الارب). کسی که بندگان و جز آنان را برای بازرگانی از شهری به شهری کشاند. (از اقرب الموارد). نخاس.

جلاب.

[جُلْ ل] (معرب، اِ) معرب گلاب است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || انگبینی است که با گلاب آمیخته و آنرا بپزند تا حدی که قوام آید. شربت که از قند و گلاب سازند. ایرانیان آنرا بمعنی مطلق شربت بکار برند. (حاشیهء برهان چ معین) (غیاث اللغات) (آنندراج). گویا چیزی است که امروز ما آنرا شربت قند یا شربت (مطلق) میگوئیم. (از یادداشت مؤلف) : و یضع بها [ بالبصرة ] من المر عسل یسمی السبلان و هو طیب کانه الجلاب. (ابن بطوطة).
زان دل که در او جاه بود ناید تسلیم
زان نی که ازو نیزه کنی ناید جلاب.
خاقانی.
خضر جلابی بدست از آب دست مصطفی
کوست ظلمات عرب را آب حیوان آمده.
خاقانی.
بدست چاشنی گیری چو مهتاب
فرستادش ز شربتهای جلاب.نظامی.
ای مرید هوای نفس حریص
تشنه بر زهر همچو جلابی.سعدی.
من آن شیرین درخت آب دارم
که هم حلوا و هم جلاب دارم.نظامی.
نخست از من قناعت کن بجلاب
که حلوا هم تو خواهی خورد مشتاب.
نظامی.
باول شربت از حلوا میندیش
که حلوا پس بود جلاب در پیش.نظامی.
رجوع به ژولپ در همین لغت نامه شود. || گاه پزشکان این کلمه را بر منضج اطلاق کنند چنانکه در بحرالجواهر گفته است. صاحب برهان در شرح کلمه آکح گوید: آکح جلاب را گویند و آن دارویی باشد جوشانیده و صاف کرده شده. (برهان) (غیاث اللغات).

جلاب.

[جُ] (اِخ) نام شاعری است از بخارا. رجوع به جلاب بخاری شود.

جلاب.

[جَلْ ل] (اِخ) جابربن عبدالله بن مبارک موصلی مکنی به ابوالقاسم از محدثان است. وی در بغداد از ابی یعلی حسین بن محمد مطلبی حدیث کرده و از او ابراهیم بن مخلد باقر حی روایت کند. (لباب الانساب).

جلاباد.

[جُ] (اِخ) محلهء بزرگی است در نیشابور. (انساب سمعانی). که گلاباد گفته می شود. (مراصد).

جلابادی.

[جُ] (ص نسبی) نسبت است به جلاباد که محله ای است به نیشابور. (از معجم البلدان) (انساب سمعانی). رجوع به جلاباد شود.

جلابادی.

[جُ] (اِخ) احمدبن محمد بن شعیب بن هارون فقیه شیعی مکنی به ابوحامد عم ابواحمد شاهد از راویان است. وی از یحیی بن محمد بن یحیی ذهلی و جز او روایت شنید و از او ابوعباس احمدبن هارون فقیه روایت دارد. او در ذی القعدهء سال 338 ه . ق. وفات کرد. (از معجم البلدان).

جلاب بخاری.

[جُ بِ بُ] (اِخ) از شاعران است که در تذکره ها نامی از او نیست و تنها در فرهنگها نامی از او آورده اند و چون در فرهنگ اسدی هم ذکر او هست مسلم است که در قرن چهارم بوده. سروری در مجمع الفرس در کلمهء جلاب مینویسد: بوزن گلاب نام شاعر استادست که در بخارا بود و در فرهنگها اشعاری چند بنام او آورده اند. (احوال و اشعار رودکی از سعید نفیسی):
همی حسد کنم و سال و ماه رشک برم
بمرگ بوالمثل و مرگ شاکر جلاب.
ابوطاهرخسروانی.

جلابه.

[جَلْ لا بَ] (ع ص، اِ) مؤنث جلاب. (ازاقرب الموارد). رجوع به جلاب شود. || زن بسیارفریاد بیهده گوی بدخوی. (منتهی الارب). رجوع به جلبانه شود.

جلابی.

[جَلْ لا] (حامص) فروختن دواب،مثلا کسی اسبان لاغر و زبون را چاق و کوک کرده به قیمت گران بفروشد چنانکه گویند: اسب جلابی است؛ یعنی محض خوش ظاهر است تهی ندارد بلکه مطلق امثال این چیزها را جلابی گویند نه تنها اسب را و این از اهل زبان بتحقیق پیوسته و صاحب تذکرهء دولتشاهی نوشته است که در این هفته گوسپندی چند بجلابی بسرخس برده بود که بفروشد. (آنندراج). رجوع به جَلابی شود :
ور بمشرق روی بسیاحی
ور بمغرب روی بجلابی.سعدی.

جلابی.

[جَلْ لا] (ص نسبی) نسبت است به جَلاّب. (لباب الانساب). رجوع به جلاب شود.

جلابی.

[جُلْ لا] (اِخ) رودی به حران.(1)(دمشقی).
(1) - Cullab.

جلابی.

[جَلْ لا] (اِخ) احمدبن علی بن احمد مکنی به ابوسعید از مردم ساو قریه ای بخوارزم و از محدثان است. سمعانی از وی حدیث شنیده و گوید: ولادت او به سال 471 ه . ق. بود. (لباب الانساب).

جلابی.

[جُلْ لا] (اِخ) علی بن محمد بن محمد طیب مکنی به ابوالحسن و معروف به ابن المغازلی از محدثان فاضل و دانشمند است. وی از ابوالحسن علی بن عبدالصمد واسطی و ابوبکر خطیب و جز ایشان روایت کند و از او ابوالقاسم علی بن طراد زینبی و جز او روایت دارند. ذیل تاریخ واسط از اوست. وی در دجلهء بغداد به سال 534 ه . ق. غرق شد. (از لباب الانساب).

جلابیب.

[جَ] (ع اِ) جِ جلباب. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). بمعنی پیراهن و چادر زنان. (آنندراج). رجوع به جلباب شود.

جلاتین.

[جِ] (انگلیسی، اِ) ماده ای است برای چسبانیدن چیزها. این لفظ انگلیسی است.(1) (فرهنگ نظام). ژلاتین. رجوع به ژلاتین و ژلاطین در همین لغت نامه شود.
(1) - Gelatine.

جلاج.

[جِ] (ع اِ) جِ جلجة بمعنی کاسهء سر. (منتهی الارب). رجوع به جلجة شود.

جلاجان.

[ ] (اِخ) از توابع ارجان است و آب و هوای آن همچنانست که در ارجان. (فارسنامهء ابن بلخی ص 148). رجوع به جلادجان شود.

جلاجب.

[جُ جِ] (ع اِ) درازی. || (ص) پیر فرتوت که موی ناصیهء وی افتاده باشد. (منتهی الارب).

جلاجل.

[جُ جِ] (ع اِ) غلام و کودک. (از اقرب الموارد) :
بگوش من رسید آواز خلخال
چو آواز جلاجل از جلاجل.منوچهری.
|| (ص) سبک روح شادمان در کار. (از اقرب الموارد). رجوع به جُلجُل شود. || روشن آواز: حمار جلاجل؛ خر روشن آواز. غلام جلاجل؛ کودک روشن آواز. (از منتهی الارب).

جلاجل.

[جَ جِ] (ع اِ) جِ جُلجُل. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). زنگوله های خرد که بر چرم دوزند و در گردن اسب و شتر و گاو اندازند و در بهار عجم آمده که جلاجل چیزی است قرص شکل (مدور) که از روی سازند و مطربان آنرا در دایره های خود تعبیه نمایند و گاه جدا از دایره استعمال سازند در وسط آن حباب طوری کنند و مراد از زنگهایی هم باشد که پیکان در کمر بندند و رسم است که از این طایفه گاه گاه چندی مجتمع شده و به جهت استعمال بر یک جا بجهند یا بحرکت دوری بدوند و در آنحالت زنگ اینها صدا می کند. (آنندراج). چیزی باشد مانند سینه بند که در آن زنگها و جرسها نصب کنند. (یادداشت مؤلف) :
بگوش من رسید آواز خلخال
چو آواز جلاجل از جلاجل.منوچهری.
همای عدل تو چون پر و بال باز کند
تذرو دانه برون آرد از جلاجل باز.سوزنی.
هر که از جلاجل و جرس آواز می شنید
در وهم نفخ صور همی شد مصورش.
خاقانی.
ستاره بین که فلک را جلاجل کمر است
که بر کمرگه گردون جلاجل است صواب.
خاقانی.
هارون صدر اوست فلک زآنکه انجمنش
هرشب جلاجل کمر است از زرسنی ش.
خاقانی (دیوان ص 23).
صبح هارون صفت چو بست کمر
مرغ نالید چون جلاجل زر.نظامی.
زان جلاجل که در دم آوردند
رقص در جمله عالم آوردند.نظامی.
شب بپاس تو هندویی است سیاه
بسته بر گرد خود جلاجل ماه.نظامی.
جلاجل زنان گفت هارون شاه
که شه تاجور باد و دشمن تباه.نظامی.
جلاجل زنان از نواهای زنگ
برآورده خون از دل خاره سنگ.نظامی.
بهار عشرتم پژمرده چندان بی گل رویت
که چون برگ خزان میریزد از دفها جلاجل هم.
رائج (از آنندراج).
|| جلاجل نفس؛ آنچه در نفس خلجان کند. (از اقرب الموارد)(1).
(1) - منتهی الارب آنرا بضم جیم اول ضبط کرده.

جلاجل.

[جَ جِ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب).

جلاجل.

[جُ جِ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب).

جلاجل زن.

[جَ جِ زَ] (نف مرکب) آنکه عربانه و دایره و دف زند. (آنندراج).

جلاجلی.

[جَ جِ] (ص نسبی) نسبت است به جلاجل. (لباب الانساب). رجوع به جلاجل شود.

جلاجلی.

[جَ جِ ی] (اِخ) حسن بن موسی بن حسن بن عبادبن ابی عباد نسائی انصاری معروف به ابن ابی السری از محدثان است. وی از ابی الاشعث احمدبن مقدام عجلی و جز او روایت کند و از او ابوحفص بن شاهین روایت دارد. (از لباب الانساب).

جلاجلی.

[جَ جِ ی] (اِخ) موسی بن حسن مکنی به ابوالسری از محدثان است. وی از روح بن عبادة و عفان بن مسلم و جز ایشان روایت شنیده و از او محمد بن مخلد دوری روایت دارد. وی در صفر سال 287 ه . ق. وفات یافت. (از لباب الانساب).

جلاح.

[جِ] (ع مص) مجالحة. (ناظم الاطباء). رجوع به این کلمه شود.

جلاح.

[جُ] (ع ص) جلاخ. سیل که همه چیز ببرد. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

جلاخ.

[جُ] (ع ص) (سیل ...) آنکه وادی را پر کند و همه چیز را ببرد. (منتهی الارب). سیل کثیر. (از اقرب الموارد). سیلاب سخت. (مهذب الاسماء). رجوع به مادهء قبل شود.

جلاد.

[جِ] (ع اِ) جِ جَلد. (منتهی الارب). || جِ جَلَد. (ناظم الاطباء). || جِ جِلدَة. (منتهی الارب). || خرمابن سخت و بزرگ. || شتر مادهء بسیار شیرده. || شتر مادهء بی شیر و بی بچه. (از اقرب الموارد). رجوع به جَلدَة شود. || (مص) با کسی شمشیر زدن.

جلاد.

[جَلْ لا] (ع ص) تازیانه زن. (منتهی الارب). سیاف. (ناظم الاطباء). دره زن. (از آنندراج). آنکه حدود را بر پا کند. دژخیم. میرغضب :
بدل ربودن جلاد و شاطری ای مه
ببوسه دادن جان پدر بس اژکهنی.
شاکر بخاری.
اگر چه هر دو خونریزند لیکن
هم از جلاد تا قصاب فرق است.خاقانی.
بفرمود جلاد را بی دریغ
که بردار سرهای ایشان به تیغ.سعدی.
|| پوست کننده. پوست کشنده. (آنندراج).

جلاد.

[جَلْ لا] (اِخ) احمدبن موسی بن علی مکنی به ابوالعباس (700 - 792 ه . ق.) از فقیهان یمن است و تالیفاتی دارد. (العقود اللؤلؤیة ج 2 ص 218) (الاعلام زرکلی).

جلاد.

[جَلْ لا] (اِخ) فیلیپ بیک. [ 1857 - 1914 م. ] از دانشمندان است. او راست:
1 - التعلقیات القضائیة علی قوانین المحاکم المصریه. این کتاب در مطبعهء معارف چاپ شده است.
2 - قاموس الادارة و القضاء. این کتاب بدو زبان عربی و فرانسه نوشته شده و کتابی است مشتمل بر بسیاری از احکام و قوانین مصری و لوایح و منشورات و معاهده ها و فرمانهای ملوک و سلاطین بترتیب حروف تهجی و در مطبعهء معارف اسکندریه بچاپ رسیده است و بار دوم همین کتاب زیر عنوان: القاموس العام للادارة و القضاء در شش جزء و در اسکندریه چاپ شده است. (از معجم المطبوعات).

جلا دادن.

[جَ دَ] (مص مرکب) پاک کردن. پاکیزه کردن. پرداخت کردن. صیقل دادن. براق کردن: جلا دادن ظروف فلزی؛ پاک و روشن ساختن آن. || تبعید کردن. نفی بلد کردن. اخراج بلد کردن. (یادداشت مؤلف).

جلاداده.

[جَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)صیقل شده. (ناظم الاطباء).

جلادار.

[جَ] (نف مرکب) تابان. تابدار و آبدار. (ناظم الاطباء).

جلادت.

[جَ دَ] (ع اِمص) چستی و چابکی و دلیری. (ناظم الاطباء) (آنندراج از غیاث و کشف و صراح). چالاکی. (ناظم الاطباء) :همگان اقرار کردند که در مدت عمر خویش از چنین جلادت در کسی یاد ندارند. (تاریخ بیهقی).
بیایمت که ببینم کدام زهره و یارا
روم که بی تو نشینم کدام صبر و جلادت.
سعدی.
- جلادت داشتن؛ دلیری و چالاکی داشتن. (ناظم الاطباء).
- جلادت کردن؛ چالاکی و دلیری کردن. (ناظم الاطباء).
- جلادت اثر، جلادت شعار؛ دلیر و بی باک. توانا و قادر و شجاع. (ناظم الاطباء).

جلاد جان.

[] (اِخ) از اعمال ارجان است و در آب و هوا و محصول مانند آن. (نزهة القلوب ج 3 ص 130 و 225) رجوع به جلاجان شود.

جلادح.

[جُ دِ] (ع ص) طویل. (منتهی الارب). دراز. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ج، جَلادِح. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

جلادح.

[جَ دِ] (ع ص، اِ) جِ جُلادِح. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

جلادران.

[جَ دِ] (اِخ) دهی است از دهستان قهاب بخش حومهء شهرستان اصفهان واقع در 19هزارگزی خاور اصفهان و سه هزارگزی شمال اصفهان به یزد. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 135 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات، پنبه و صیفی و شغل مردم آن زراعت است. راه فرعی و زیارتگاه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

جلادة.

[جَ دَ] (ع مص) چابک و چالاک گردیدن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به جلودة و جَلَد و جلادت شود.

جلادی.

[جَلْ لا] (حامص) شغل آدم کشی. || شقاوت و بی مروتی و سنگدلی. (ناظم الاطباء).

جلاذة.

[جِ ذَ] (ع اِ) پرده. پرده های رودها. آهنگی است از موسیقی. (از السامی). رجوع به جلازه و آهنگ در همین لغت نامه شود.

جلاذی.

[جُ] (ع ص، اِ) شتر استوار درشت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || صانع و کارگر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || راهب. (از اقرب الموارد). پارسای ترسایان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || خادم کلیسا. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || رفتار سبک و تیز. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به جُلدیّ شود.
جلاذی. [ جَ ] (ع اِ) جِ جُلذیّ. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به جلذی شود. || جِ جُلاذیّ. (ناظم الاطباء). رجوع به جلاذی شود.

جلاز.

[جِ] (ع اِ) پی پیچیده در اطراف تازیانه و بر کمان و جز آن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به جلازة شود.

جلئز.

[جِ ءِ] (ع ص) زن کوتاه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

جلازة.

[جِ زَ] (ع اِ) پی پیچیده در اطراف تازیانه و بر کمان و جز آن. ج، جلائز. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به جلاز شود. || نوایی از موسیقی. (ناظم الاطباء). رجوع به جلاذه و آهنگ شود.

جلاس.

[جُ لْ لا] (ع ص، اِ) جِ جالس. (اقرب الموارد) رجوع به جالس شود. || جِ جلیس، بمعنی همنشین. (منتهی الارب). رجوع به جلیس شود.

جلاس.

[جِ] (ع مص) مجالسة. (ناظم الاطباء). رجوع به مجالسة شود.

جلاس.

[جُ] (اِخ) ابن سوید انصاری از صحابیان است. (منتهی الارب). و رجوع به الامتاع و المؤانسة ج 1 ص 453 و 454 و 479 شود.

جلاس.

[جُ] (اِخ) ابن عمرو از صحابیان است. (منتهی الارب).

جلاعت.

[جَ عَ] (ع مص) پلیدزبان و بیشرم شدن. (تاج المصادر بیهقی). رجوع به جلاعة شود.

جلاعد.

[جُ عِ] (عِ ص) شتر نر استوار. ج، جَلاعِد. (منتهی الارب) (ازاقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

جلاعد.

[جَ عِ] (ع اِ) جِ جُلاعِد (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به جُلاعِد شود.

جلاعم.

[جَ عِ] (اِخ) بطنی است از بنی شحمه مابین یمامه و بحرین. (منتهی الارب).

جلاعة.

[جَ عَ] (ع مص) پلیدزبان شدن. بیشرم شدن. نشرم شدن. (تاج المصادر بیهقی). رجوع به جلاعت و جلوع شود.

جلاف.

[جُ] (ع اِ) گِل. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جلافت.

[جِ فَ] (ع مص) میان تهی بودن. (آنندراج) (ناظم الاطباء). || مجازاً بمعنی جهل و حماقت مأخوذ از جلف بکسر که بمعنی خم تهی و حیوان شکم دریده تهی کرده است. (آنندراج) (غیاث اللغات). بی مغزی و سبکی و تهی میانی.
- جلافت داشتن؛ بی مغز و سبک و میان تهی بودن. (ناظم الاطباء).
- جلافت کردن؛ بی مغزی و سبکی کردن. (ناظم الاطباء). رجوع به جلافة شود.

جلافز.

[جُ فِ] (ع ص) سخت و درشت و استوار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به جَلْفَز شود.

جلافة.

[جَ فَ] (ع مص) درشت خوی و گول گردیدن. (منتهی الارب). جلف شدن. (ذیل اقرب الموارد از لسان). رجوع به جَلَف و جلافت شود.

جلافی.

[جُ] (ع اِ) دلو بزرگ. (منتهی الارب) (آنندراج).

جلاق.

[جَلْ لا] (ع ص) آنکه جلق می زده باشد. (آنندراج). جلق زننده و استمناءکننده. (ناظم الاطباء) :
هوای ...ن دگر افتاد بر سرم آن به
که شب برغم ...س از ذوق ...ن شوم جلاق.
فوقی یزدی (از آنندراج).

جلاقة.

[جُ قَ] (ع اِ) جراقة. (اقرب الموارد): ماعلیه جلاقة لحم؛ یعنی نیست بر وی چیزی از گوشت. یعنی لاغر است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جلا کار.

[جِ] (ص مرکب) جلادهنده و صیقل زننده (ناظم الاطباء).

جلا کاری.

[جِ] (حامص مرکب) شغل جلاکار.

جلاگر.

[جِ گَ] (ص مرکب) صحاف و جلد ساز. || صیقل گر و زدایندهء زنگ آینه. || مهره گر و اتوگر. (ناظم الاطباء).

جلال.

[جُ] (ع ص) سطبر از هر چیزی. || معظم چیزی. || بزرگ. || بزرگ قدر. || روشن آواز. حمار جلال؛ خر روشن آواز. (منتهی الارب).

جلال.

[جِ] (ع اِ) جِ جُلَّة، بمعنی زنبیل بزرگ برای خرما. (از اقرب الموارد). رجوع به جُلَّة شود. || جِ جُلّ. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به جل شود. || جِ جلیلة. (منتهی الارب). بمعنی خرمابن بزرگ بسیاربار. رجوع به جلیلة شود.

جلال.

[جَ] (ع مص) بزرگوار شدن. (ترجمان جرجانی، ترتیب عادل بن علی). بزرگ قدر شدن. (تاج المصادر بیهقی). بزرگ شدن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || کلانسال و آزموده کار گردیدن. || حقیر شدن (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || کوچک شدن. || منزه و پاک شدن. (از اقرب الموارد).

جلال.

[جَ] (اِمص) بزرگی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). کلانی و عظمت و بزرگواری و سرافرازی. جاه. بلندی رتبه. قدرت. قوت. شوکت. رونق. عزت. هیبت و وحشت. (ناظم الاطباء). || (اِ) (اصطلاح عرفان) احتجاب ذاتست بتعینات اکوان و هر جمالی جلالها دارد. کذا فی کشف اللغات. و در اصطلاح صوفیه بمعنی اظهار استغنای معشوقست از عشق عاشق. و آن دلیل بقاء وجود و غرور در عاشق بود و اظهار بیچارگی او و بقا و ظهور معشوق است چنانکه عاشق را یقین شود که اوست، کذا فی بعض الرسائل. و در انسان کامل گفته: جلال عبارتست از ذات بیچون بظهور او تعالی شأنه در اسما و صفات خود کماهی علیه اجمالا و اما بنا بر تفصیل جلال عبارتست از صفت بزرگی و کبریا و مجد و سنا و هر جمالی که مر او راست چه شدت پیدائی او جل شانه تعبیر بجلال شود. همچنانکه هر جلالی مختص باوست. پس او جلت عظمته در مبادی ظهورش بر خلق بنام جمال شناخته شود و از اینجاست که گفته اند: برای هر جمالی جلالی و برای هر جلالی جمالیست. و در بین خلق از جمال خداوندی جز جمال جلال یا جلال جمال صفت دیگری نمودار نیست. و اما جمال مطلق و جلال مطلق شهودش جز برای یگانهء مطلق برای غیر صورت ناپذیر است. چه ما جلال را بذات او بظهورش در اسماء و صفات خود کما هی علیه تعبیر کردیم و این شهود و ظهور برای غیر او محال باشد. و جمال را نیز بصفات و اسماء حسنای او تعبیر کردیم چه استیفاء اوصاف و اسماء او برای خلق از محالاتست. و در حواشی شرح عقاید نسفیه در شرح خطبهء کتاب گوید: جلال صفت قهر و نیز بر صفات سلبیهء حق تعالی اطلاق شود مثل آنکه او تعالی شأنه جسم و جسمانی و جوهر و عرض و از آنچه بسایر موجودات اطلاق شود معری و مبری است. و در کشف اللغات میگوید: و نیز صفات باطن حق تعالی را جلال گویند و صفات ظاهر را جمال. و در اصطلاح متصوفه جلال احتجاب حق است از بصائر و ابصار چه هیچ کس از ما سوی الله ذات مطلق او را نبیند. (کشاف اصطلاحات الفنون). صفات جلال صفات سلبی خداست از قبیل جسم نبودن و ظالم نبودن و امثال اینها مقابل صفات جمال که صفات ثبوتی است. (فرهنگ نظام) : عاکفان کعبهء جلالش بتقصیر عبادت معترف. (گلستان).
بدرد یقین پرده های خیال
نماند سراپرده الاّ جلال.سعدی.
بشر ماورای جلالش نیافت.سعدی.

جلال.

[جُلْ لا] (ع ص) بزرگ. || بزرگ قدر. مونث آن جُلاّلة. (منتهی الارب). رجوع به جلالة شود. || کلانسال و آزموده کار. (از اقرب الموارد). رجوع به جلیل و جَلال و جَل و جِل شود.

جلال.

[جَلْ لا] (اِخ) راهی است بنجد سوی مکه. (منتهی الارب).

جلال.

[جَ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالملک از صوفیان نقشبندیه و از مریدان مولانا شمس الدین محمد روحی است که بخدمت شیخ عمادالدین فضل الله ابیوردی نیز رسیده است. رجوع به رجال حبیب السیر ص 212 و 213 شود.

جلال.

[جَ] (اِخ) ابن یوسف تیزینی معروف به تبانی از دانشمندان قرن پنجم هجری است که ریاست حنفیه بوی مفوض گشت. ابن حجر در الدرر گوید: وی پیش از سال 500 ه . ق. بقاهره رفت و بخاری را از علاء ترکمانی شنید. او راست: 1- منظومه ای در فقه. 2 - شرح آن منظومه. 3- شرح المشارق. 4 - شرح المنار. 5 - شرح التلخیص. 6 - کتاب منع تعدد الجمعه. 7 - مختصر شرح البخاری معلطانی. وی در سیزدهم رجب سال 793 ه . ق. وفات کرد.(1) (روضات الجنات ص 161).
(1) - تاریخ وفات با آنچه از ابن حجر نقل شده سازگار نیست.

جلال آباد.

[جَ] (اِخ) قریه ای است از قرای بلوک خفرک و مرودشت فارس. (مرآت البلدان).

جلال آباد.

[جَ] (اِخ) قریه ای است از قرای بلوک جویم و بیدشهر فارس. (مرآت البلدان).

جلال آباد.

[جَ] (اِخ) دهی جزء دهستان رودبار بخش معلم کلایهء شهرستان قزوین واقع در 20هزارگزی شمال باختر معلم کلایه و 48هزارگزی راه عمومی. این ده کوهستانی و دارای هوایی معتدل است. سکنهء آن 116 تن. آب آن از چشمه سار و محصول آن غلات و مختصر بنشن و شغل اهالی زراعت و مکاری گری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

جلال آباد.

[جَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان فراهان علیا بخش فرمهین شهرستان اراک واقع در شش هزارگزی شمال باختر فرمهین و شش هزارگزی راه مالرو عمومی. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است.سکنهء آن 511 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات، بنشن، ارزن، پنبه، انگور و سیب زمینی و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان قالیچه بافی است. راه مالرو دارد و از فرمهین اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

جلال آباد.

[جَ] (اِخ) دهی است از دهستان جاپلق بخش الیگودرز شهرستان بروجرد واقع در 19هزارگزی شمال باختری الیگودرز و هفت هزارگزی شمال باختری خاور راه آهن دورود باراک. این ده در جلگه قرار گرفته و هوایی معتدل دارد. سکنهء آن 225 تن. آب آن از قنات و چاه و محصول آن غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. و صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

جلال آباد.

[جَ] (اِخ) دهی است از دهستان هرم و کاریان بخش مرکزی شهرستان لار واقع در سی هزارگزی جنوب باختری لار و شمال کوه یاسین.این ده در جلگه قرار گرفته و هوایی گرمسیری مالاریایی دارد. سکنهء آن 257 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات، خرما و پنبه و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

جلال آباد.

[جَ] (اِخ) دهی است از دهستان و بخش خفر شهرستان جهرم واقع در چهارده هزارگزی جنوب خاور باب انار و سه هزارگزی شمال شوسهء جهرم بشیراز. این ده در دامنه واقع شده و هوایی گرمسیری مالاریایی دارد. سکنهء آن 211 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات، مرکبات و میوه جات و شغل اهالی زراعت و باغداری و صنایع دستی آنان قالی بافی است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

جلال آباد.

[جَ] (اِخ) دهی است از دهستان کنارشهر بخش بردسکن شهرستان کاشمر و در 18هزارگزی جنوب باختری بردسکن و سر راه مالرو عمومی بردسکن بریک چاه واقع است. موقع جغرافیایی آن جلگه و گرمسیری است. سکنهء آن 556 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات، پنبه، زیرهء سبز و منداب و شغل اهالی زراعت است. راه ماشین رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

جلال آباد.

[جَ] (اِخ) دهی است از دهستان تحت جلگه بخش فدیشهء شهرستان نیشابور واقع در 21هزارگزی شمال فدیشه. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 289 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و کرباس بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

جلال آباد.

[جَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان پائین ولایت بخش فریمان شهرستان مشهد و در 5 هزارگزی شمال خاوری فریمان واقع است. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 17 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

جلال آباد.

[جَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان عقدا بخش اردکان شهرستان یزد، واقع در 34هزارگزی شمال باختر اردکان و شش هزارگزی شوسهء عقدا به نائین. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 34 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات، صیفی و شغل اهالی زراعت است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

جلال آباد.

[جَ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش حومهء شهرستان نائین واقع در 12هزارگزی باختر نایین و چهارهزارگزی شمال شوسهء اردستان به نائین. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 71 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

جلال آباد.

[جَ] (اِخ) دهی است از بخش نجف آباد شهرستان اصفهان، واقع در هفت هزارگزی جنوب باختری نجف آباد و پنج هزارگزی جنوب شوسهء اصفهان به نجف آباد. موقع جغرافیایی آن معتدل است. سکنهء آن 773 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات، بادام، میوه جات، حبوبات، صیفی، انگور و پنبه وشغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان کرباس بافی است. راه ماشین رو و دبستان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران جلد 10).

جلال آباد.

[جَ] (اِخ) دهی است از دهستان اشترجان بخش فلاورجان شهرستان اصفهان. واقع درپنج هزارگزی شمال باختر فلاورجان و پنج هزارگزی جادهء شهرکرد. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 266 تن. آب آن از زاینده رود و قنات و محصول آن غلات و صیفی و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان کرباس بافی است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

جلال آباد.

[جَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش حومهء شهرستان شهرضا واقع در 15هزارگزی شمال خاوری شهرضا و 4هزارگزی خاور شوسهء شهرضا باصفهان. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 125 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات، پنبه، انگور و انار و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان کرباس بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

جلال آباد.

[جَ] (اِخ) دهی است مخروبه از بخش سمیرم بالا شهرستان شهرضا. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

جلال آباد.

[جَ] (اِخ) دهی است از دیههای سیستان که در مغرب رود هیرمند و در چهار فرسنگی آن واقع است. جلال آباد قدیمی یکی از نارنج (نارین) قلعه هایی است که در میان شهر زاهدان بوده و از آنجا که شهر زاهدان بسیار بزرگ بود چندین نارنج قلعه داشت. امیر تیمور این شهر را منهدم ساخت و پس از دویست سال مردم بتدریج در میان خرابه ها بنای زراعت و آبادی را گذاشتند از جمله ملک جلال الدین خان پسر ملک بهرام خان کیانی قلعهء جلال آباد را آباد کرد. شصت سال قبل جلال آباد پایتخت حکومت پشت آب بود و چهل و دو قریهء پشت آب جزء جلال آباد بود. حال جلال آباد قصبهء معتبری است و 518 خانوار و تقریباً 2270 تن جمعیت دارد. دارای یک حمام و دو مسجد در میان قلعه و بفاصلهء 50 قدم یک مسجد و مقبرهء پیری واقع است. سیزده قریه جزو جلال آباد است.رجوع به مرآت البلدان ج 4 شود.

جلال آباد.

[جَ] (اِخ) قریه ای است از قرای نرماشیر. این ده 86 خانوار رعیت دارد. زراعت آن خوب است. (مرآت البلدان).

جلال آباد.

[جَ] (اِخ) از مزارع قدیمی بلوک زرند کرمان است. این ده 17 خانوار سکنه دارد. (مرآت البلدان).

جلال آباد.

[جَ] (اِخ) از مزارع دشت آب کرمان. (مرآت البلدان).

جلال آباد.

[جَ] (اِخ) از مزارع هیجروئیه بلوک زرند کرمان است. (مرآت البلدان).

جلال آباد.

[جَ] (اِخ) از مزارع بلوک راین کرمان است. (مرآت البلدان).

جلال آباد.

[جَ] (اِخ) از مزارع سعیدآباد سیرجان کرمان. (مرآت البلدان).

جلال آباد.

[جَ] (اِخ) مزرعه ای از مزارع قریهء توش آباد کاشان. (مرآت البلدان ج 4).

جلال آباد.

[جَ] (اِخ) قریه ای است از قرای براکوه قاینات. این ده تقریباً 260 تن سکنه دارد. (مرآت البلدان ج 4).

جلال آباد.

[جَ] (اِخ) مزرعه ای است در ناحیهء فشارود قاینات مشتمل بر دو قسمت که یکی را جلال آباد علیا و دیگری را جلال آباد سفلی گویند. آب آن از قنات و هوای آن معتدل است. این مزرعه 10 خانوار سکنه دارد. (مرآت البلدان ج 4).

جلال آباد.

[جَ] (اِخ) قریه ای است از قرای بلوک دربقاضی نیشابور در سمت شرقی بلده در سه فرسنگی واقع است. آب آن از قنات و هوای آن در زمستان سرد و در تابستان گرم است. این ده 15 خانوار سکنه دارد. (مرآت البلدان ج 4).

جلال آباد.

[جَ] (اِخ) مزرعه و قلعه ای است در تربت سرجام. بنای قلعه از حسام السلطنه سلطان مرادمیرزا است آبش از چشمهء چمن چاهی و هوایش گرمسیری است. این مزرعه تقریباً 50 تن سکنه دارد. (از مرآت البلدان ج 4).

جلال آباد.

[جَ] (اِخ) قریه ای است از قرای بلوک کربال فارس. (مرآت البلدان).

جلال آباد بزرگ.

[جَ دِ بُ زُ] (اِخ) از توابع بلوک راور کرمان است. (از مرآت البلدان).

جلال آباد کوچک.

[جَ دِ چِ] (اِخ) از توابع بلوک راور کرمان است. (مرآت البلدان).

جلال آباد گلستان.

[جَ گُ لِ] (اِخ)دهی است از بخش حومهء شهرستان نائین واقع در 18هزارگزی باختر نائین و 8 هزارگزی شمال اردستان بنائین. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 256 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات، حبوبات و شغل اهالی زراعت است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

جلالات.

[جَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان تمیمی بخش کنگان شهرستان بوشهر واقع در 9هزارگزی جنوب خاور کنگان کنار شوسهء سابق بوشهر به لنگه. سکنهء این ده 50 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

جلال ازرک.

[جَ اَ رَ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای بخش مرکزی شهرستان بابل است.این دهستان در قسمت باختری شهر بابل واقع و محدود است از شمال بدهستان رود بست و پازوار، از جنوب بدهستان لاله آباد، از خاور بشهر بابل و حومه، از باختر بدهستان دابو از شهرستان آمل. هوای این دهستان معتدل مرطوب مالاریایی است. آب آن از شعب مختلف رودخانهء کاری است که از رودخانهء هراز منشعب میشود. محصول دهستان برنج، کنف، صیفی کاری، مختصر غلات، پنبه و نیشکر و شغل اهالی زراعت و در برخی قراء صید مرغابی و ماهی و صنایع دستی زنان عبارت است از بافتن کرباس و کتان باندازهء مصرف خانواده. این دهستان از 44 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و جمعیت آن در حدود 14000 نفر و قراء مهم آن بشرح زیر است: مرزن آباد، کریم کلا، سوته تجنگ. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

جلال اسلام.

[جَ اِ] (اِخ) (مولانا ...) از پزشکان معروف زمان شاه شجاع است. رجوع به تاریخ عصر حافظ ج 1 ص 283 و 284 شود.

جلال اسیر.

[جَ اَ] (اِخ) از شاعران قرن یازدهم هجری است. وی به سال 1049 ه . ق. = 1639 م. درگذشت. رجوع به تاریخ ادبیات ایران ادوارد برون ص 167، 172، 178 شود.

جلال الاسلام.

[جَ لُلْ اِ] (اِخ) وزیر امیرتیمور گورگان بود. وی چندی از وزارت معزول شد و سرانجام منصب سرداری لشکر تازیک بوی محول گشت. او به سال 805 ه . ق. بقتل رسید. (از دستور الوزراء ص 342) (حبیب السیر چ خیام ج 3 ص 398، 478، 483، 497، 501، 505، 513، 519، 547).

جلال الدولة.

[جَ لُدْ دُ لَ] (اِخ) ابن بهاءالدولة بن عضدالدولة بن رکن الدولة بن بویه مکنی به ابوطاهر از وزرای دیلمیان است. وی نخست از طرف برادر حاکم بصره بود و سپس بیست وپنج سال در بغداد امارت کرد و در زمان خلافت القادربالله در بغداد امیرالامراء شد. در عهد او ترکان بر بغداد مستولی شدند و هر یک بولایاتی حاکم گشتند. وی خطی نیکو داشت و با علماء مجالست میکرد و به سال 435 ه . ق. در بغداد درگذشت. (تاریخ گزیده چ لندن ص 341). و رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 2 ص 309، 310، 435، 437 و مجمل التواریخ و القصص چ خاور ص 20 و دستور الوزراء ص 116، 122، 123 شود.

جلال الدولة.

[جَ لُدْ دُ لَ] (اِخ) ابن رشیدالدولة، ششمین از سلاطین آل مرداس در حلب است که بسال 468 ه . ق. بجای پدر نشست. وی شهر منبج را از تصرف رومیان بیرون آورد و برادرش سابق یا شبیب حلب را تا سال 472 ه . ق. = 1079 م. تحت حکومت خود داشت و مسلم عقیلی در این تاریخ بر آن مستولی شد. (طبقات سلاطین اسلام ص 103 و 104).

جلال الدولة.

[جَ لُدْ دُ لَ] (اِخ)ارسلان شاه بن طغرل. رجوع به ارسلان شاه در همین لغت نامه شود.

جلال الدولة.

[جَ لُدْ دُ لَ] (اِخ) اسکندربن زیاد (استندار) از حاکمان و ملوک آل پادوسبان است. وی در تاریخ 21 ذی الحجه 740 ه . ق. = 1240 م. شروع به تجدید بنای قلعهء شهر کجور نمود. رویان (که کجور هم خوانده میشد) در موقع تاخت وتاز مغول خراب شده بود. وی در اطراف شهر باروها کشید و ارک آنرا در 21 ذی الحجه 746 تمام کرد و در ناحیهء رویان قلعهء شاه دز را که خود در آنجا منزل داشت بنا نمود. (ترجمهء مازندران و استراباد رابینو ص 54). وی به سال 761 ه . ق. وفات کرد. (همان کتاب ص 193). و رجوع به اسکندر جلال الدولة در همین لغت نامه شود.

جلال الدولة.

[جَ لُدْ دُ لَ] (اِخ) حسن بن علی بن صدقه مکنی به ابوعلی از وزیران المسترشد بود که در نصیبین بسال 549 ه . ق. متولد شد. وی مردی ادیب و فاضل و کافی بود و به سال 513 بوزارت رسید ولی دیری نپایید و معزول شد زیرا که در آن ایام دبیس بسبب شوکت بر خلفاء غالب بود، و مسترشد را بعزل جلال الدوله واداشت. بعد از اندک زمانی استیلاء دبیس نقصان گرفت.خلیفه بار دیگر جلال الدوله را بوزارت منصوب داشت.وی به سال 522 ه . ق. وفات یافت. (تجارب السلف ص 298). و رجوع به مجمل التواریخ و القصص ص 385 و دستور الوزراء ص 92 و رجوع به ابوعلی صدقه در همین لغت نامه شود.

جلال الدولة.

[جَ لُدْ دُ لَ] (اِخ)کیومرث بن بیستون بن اسکندر از حکّام آل پادوسبان است که در استراباد حکومت داشتند. وی به سال 857 ه . ق. وفات کرد. (ترجمه مازندران و استرآباد رابینو ص 193).

جلال الدولة.

[جَ لُدْ دُ لَ] (اِخ) محمد بن محمودبن سبکتکین غزنوی است. رجوع به محمد بن محمود ... در همین لغت نامه شود.

جلال الدولة.

[جَ لُدْ دُ لَ] (اِخ)(1)مسعودبن ابراهیم غزنوی پس از پدر پانزده سال پادشاهی کرد و به سال 508 ه . ق. وفات یافت. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 2 ص 397 و مسعودبن ابراهیم شود.
(1) - و بقول حمدالله مستوفی وی به علاء الدوله ملقب بود.

جلال الدولة.

[جَ لُدْ دُ لَ] (اِخ) ملکشاه سلجوقی. جلال الدوله لقبی است که خلیفهء بغداد به ملکشاه سلجوقی داده است. رجوع به تاریخ حبیب السیر چ خیام ج 2 ص 490 و تاریخ الخلفاء ص 279 و ملکشاه در همین لغت نامه شود.

جلال الدین.

[جَ لُدْ دی] (اِخ) قریه ای است در چهار فرسنگی جنوب ده کهنه. (فارسنامه).

جلال الدین.

[جَ لُدْ دی] (اِخ) ابوالحسن از دانشمندان است. او راست: حل مالاینحل در مسائل مشکلهء ریاضی. (یادداشت مؤلف).

جلال الدین.

[جَ لُدْ دی] (اِخ) یکی از حاکمان دیار بکر است که پس از معزول شدن ملک رضی الدین باین منصب رسید. (از رجال حبیب السیر ص 17) (حبیب السیر چ خیام ج 3 ص 117).

جلال الدین.

[جَ لُدْ دی] (اِخ) ابن احمد رومی فقیه حنفی قاهری معروف به قیانی و ملقب به فاضل از دانشمندان و مؤلفان است. او راست شرح بر منار الانوار نسفی. (کشف الظنون).

جلال الدین.

[جَ لُدْ دی] (اِخ) (ملک...) ابن بهاءالدین سام مکنی به ابوعلی. رجوع به جلال الدین علی بن بهاءالدین و ابوعلی در همین لغت نامه شود.

جلال الدین.

[جَ لُدْ دی] (اِخ) ابن توقتمش خان از نوادهء جوجی خان و از حکام دشت قبچاق است. (حبیب السیر چ خیام ج 3 ص 75).

جلال الدین.

[جَ لُدْ دی] (اِخ) ابن خواجه رشیدالدین وزیر تیمورتاش در ولایت روم. در زمان سلطنت ابوسعید بهادرخان (716 - 736) بود. تاریخ مغول آرد: ابوسعید منصب امیرالامرائی را در عهدهء امیرچوپان باقی گذاشت و پسر امیر چوپان یعنی تیمورتاش را هم بحکومت ولایت روم فرستاد و او خواجه جلال الدین پسر ارشد خواجه رشیدالدین فضل الله را بسمت وزارت و استیفای بلاد روم برگزید. (تاریخ مغول ص 326).

جلال الدین.

[جَ لُدْ د] (اِخ) ابوالمظفر یکی از وزیران الناصر لدین الله بود. رجوع به دستور الوزراء ص 95 شود.

جلال الدین.

[جَ لُدْ د] (اِخ) ابوسعید. رجوع به ابوسعید بویرانی در همین لغت نامه شود.

جلال الدین.

[جَ لُدْ د] (اِخ) ابویزید. رجوع به ابویزید جلال الدین در همین لغت نامه شود.

جلال الدین.

[جَ لُدْ د] (اِخ) احمدبن عبدالرحمان بلقینی. رجوع به احمدبن عبدالرحمان در همین لغت نامه شود.

جلال الدین.

[جَ لُدْ د] (اِخ) احمدبن عبدالرحمان کندی دشناوی. رجوع به احمدبن عبدالرحمان در همین لغت نامه شود.

جلال الدین.

[جَ لُدْ د] (اِخ) اسحاق. رجوع به اسحاق سمرقندی شود.

جلال الدین.

[جَ لُدْ د] (اِخ) اسکندربن جلال الدوله کیومرث از حکام بنی اسکندر است که در قرن نهم هجری بر بخشی از مازندران حکومت داشتند. رجوع به ترجمهء مازندران و استراباد رابینو ص 193 شود.

جلال الدین.

[جَ لُدْ د] (اِخ)اکبرشاه.رجوع به جلال الدین محمد اکبرشاه شود.

جلال الدین.

[جَ لُدْ د] (اِخ) حسن بن علی بن صدقه. رجوع به جلال الدولة حسن شود.

جلال الدین.

[جَ لُدْ د] (اِخ) حسن بن محمد بن حسن بن محمد از پیشوایان صباحیه و اسماعیلیان است که پس از جلوس بجای پدر از بدعتهای وی تبری نمود و اظهار مسلمانی کرد و پیروان خود را بالتزام اسلام و اتباع قوانین شرع ملزم ساخت و در این معنی بخلیفهء بغداد و سلطان محمد خوارزمشاه نامه نوشت و بهمین سبب از دارالخلافه باسلام او حکم کردند و او را جلال الدین نومسلمان نامیدند. رجوع بتاریخ ادبیات در ایران دکتر صفا ج 2 ص 171، 172، 212 شود.

جلال الدین.

[جَ لُدْ د] (اِخ) حمزه اندخودی مکی یکی از وزیران سلطان حسین میرزا بود که سرانجام معزول و گوشه نشین شد. (حبیب السیر چ خیام ج 4 ص 321).

جلال الدین.

[جَ لُدْ د] (اِخ) سرایی خیتنی حاکم دیاربکر. وی پس از معزول شدن ملک رضی الدین بابا بحکومت رسید. رجوع به تاریخ گزیده چ لندن ص 819 و 820 شود.

جلال الدین.

[جَ لُدْ د] (اِخ) سلیمان بن محمد سلجوقی. رجوع به سلیمان ... در همین لغت نامه شود.

جلال الدین.

[جَ لُدْ د] (اِخ) (سلطان ...) سیورغتمش بن قطب الدین خنتممور بعد از پدر بفرمان احمد خان بسلطنت کرمان رسید و نه سال فرمانروایی کرد. وی در شب 27رمضان سال 693 ه . ق. بفرمان خواهرش پادشاخاتون بقتل رسید. وی پنجمین از سلاطین و حکمرانان قتلغ خانیه (قراختائیان کرمان) است که از 681 تا 692 سلطنت کرد. رجوع به تاریخ گزیده چ لندن ص 531 شود.

جلال الدین.

[جَ لُدْ د] (اِخ) شاه شجاع. رجوع به شاه شجاع در همین لغت نامه و رجوع به تاریخ گزیده چ لندن ص 625، 631، 644، 645، 648، 650، 652، 654، 656، 658، 665، 667، 672، 675، 678، 681، 682، 734، 735، 736، 741 شود.

جلال الدین.

[جَ لُدْ د] (اِخ) شاه عالم. رجوع به شاه عالم جلال الدین شود.

جلال الدین.

[جَ لُدْ د] (اِخ) عبدالله بن یونس مکنی به ابوالمظفر وزیر الناصر لدین الله خلیفهء عباسی بود. ابن قصاب که بسال 590 ه . ق. وزارت یافت او را معزول کرد و بگرفت و بحبس انداخت تا کار بر او تنگ شد و در زندان بمرد. (تجارب السلف صص 328 - 329).

جلال الدین.

[جَ لُدْ د] (اِخ) علی. لقب علی گورکان بن حسن تگین.رجوع به آل افراسیاب شود.

جلال الدین. [جَ لُدْ د] (اِخ) علی بن ابوالحسن. رجوع به علی بن ابوالحسن زندی شود.

جلال الدین.

[جَ لُدْ د] (اِخ) علی بن بهاءالدین سام از ملوک بامیان است. وی پس از پدر هفت سال در بامیان حکومت کرد. در آن سال که سلطان محمد خوارزمشاه در ماوراءالنهر بود ناگاه بجانب بامیان ایلغار کرد و بی خبر بسر جلال الدین علی رسید و پس از کشتن وی قلمروش را بتصرف درآورد. (حبیب السیر چ خیام ج 2 ص 609 و 610). و رجوع به ابوعلی جلال در همین لغت نامه شود.

جلال الدین.

[جَ لُدْ د] (اِخ) علی بن هبة الله بخاری وزیر الناصر لدین الله خلیفهء عباسی و مردی ادیب و فاضل و فقیه بود. وی بسال 593 ه . ق. وفات یافت. (تجارب السلف ص 329) (دستور الوزراء ص 95).

جلال الدین.

[جَ لُدْ د] (اِخ) علی بن یوسف بن صفار ماردینی. رجوع به علی بن یوسف در همین لغت نامه شود.

جلال الدین.

[جَ لُدْ د] (اِخ) عمر. رجوع به عمر بن کازرونی شود.

جلال الدین.

[جَ لُدْ د] (اِخ) فضل الله خواری از شاعران عهد سلطان تکش بود و شعر نیکو میسرود. وی با صدرالدین وزان بدیدار سلطان تکش که از عراق حرکت کرده و نزدیک ری معسکر ساخته بود آمد و اشعاری بالبداهة سرود که مطلع آن این بیت است:
داعی که پیش تخت بفرمان نشسته است
آنجا بد ایستاده که دربان نشسته است.
(لباب الالباب عوفی چ بریل ج 1 ص 277).

جلال الدین.

[جَ لُدْ د] (اِخ) فیروزشاه بن ارغونشاه. رجوع به فیروزشاه جلال الدین در همین لغت نامه شود.

جلال الدین.

[جَ لُدْ د] (اِخ)قلج طمغاج خان ابراهیم بن حسین سلطان سمرقند بود وی در آغاز جوانی گاه شعر میسرود. او راست:
ای روی ترا ز حسن بازارچه ای
در من نگر از چشم کرم پارچه ای
دریاب که تر می کند از خون جگر
هجران تو از هر مژه دستارچه ای.
رجوع به لباب الالباب چ سعید نفیسی ص 43، 45، 86، 147، 148، 580، 600، 601 شود.

جلال الدین.

[جَ لُدْ د] (اِخ) محمد آگهی نبیرهء مولانا جلال الدین قاینی است. وی در آغاز از ملازمان شاه غریب میرزا بود و سپس چندی بخراسان و هرات سفر کرد و در شهور سنهء 926 ه . ق. قصیده ای در مذمت حکام و امراء و اشراف و اعیان هرات بنظم آورد. این شعر مطلع آن قصیده است:
عرصهء شهر هری فوق سپهر اخضر است
درگهش را شمسهء خورشید گلمیخ زر است.
(رجال حبیب السیر ص 218).

جلال الدین.

[جَ لُدْ د] (اِخ) محمد اکبرپادشاه فرزند همایون پادشاه است که پس از پدر بتخت سلطنت هندوستان نشست و گاه شعر میگفت. او راست:
دوشینه بکوی می فروشان
پیمانهء می بزر خریدم
اکنون ز خمار سرگرانم
زر دادم و دردسر خریدم.
من بنگ نمی خورم می آرید
من چنگ نمی زنم نی آرید.
(آتشکدهء آذر ص 11).

جلال الدین.

[جَ لُدْ د] (اِخ) محمد بن احمد خطیب. رجوع به محمد بن احمدبن خطیب شود.

جلال الدین.

[جَ لُدْ د] (اِخ) محمد بن عبدالرحمان قزوینی صاحب تلخیص المفتاح (متن مطول). رجوع به محمد ... در همین لغت نامه شود.

جلال الدین. [جَ لُدْ د] (اِخ) محمد. رجوع به محمد بن محمد کرخی در همین لغت نامه شود.

جلال الدین.

[جَ لُدْ د] (اِخ) محمد بن محمد بن حسین بلخی رومی. رجوع به محمد در همین لغت نامه شود.

جلال الدین.

[جَ لُدْ د] (اِخ) ملکشاه مکنی به ابوالفتح. رجوع به ملکشاه در همین لغت نامه شود.

جلال الدین.

[جَ لُدْ د] (اِخ) میزرا... سلطان محمود از طرف پدر خود سلطان ابوسعید بفرمانروایی استراباد رسید (754 ه . ق.). رجوع به ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص 221 و رجوع به محمود شود.

جلال الدین.

[جَ لُدْ د] (اِخ) میرمیران از والیان اصفهان است. رجوع به تاریخ گزیده چ لندن ص 664، 665، 673، 674 شود.

جلال الدین بخاری.

[جَ لُدْ د نِ بُ](اِخ) ابوالمظفر از وزرای ناصرلدین الله بوده رجوع به دستور الوزراء ص 95 و حبیب السیر چاپ قدیم ج 1 ص 314 و چ خیام ج 2 ص 327 شود.

جلال الدین بکری.

[جَ لُدْ د] (اِخ) از فقیهان بزرگ شافعی است. او راست: شرح صحیح بخاری. رجوع به کشف الظنون شود.

جلال الدین بلخی.

[جَ لُدْ د نِ بَ](اِخ) محمد بن بهاءالدین محمد مولوی. رجوع به مولوی در همین لغت نامه شود.

جلال الدین پورانی.

[جَ لُدْ د نِ] (اِخ)مکنی به ابویزید از مشایخ معروف زمان میرزا بابر بود. وی در شب دوشنبه دهم ذی قعدهء سال 862 ه . ق. وفات یافت و در قریهء پوران مدفون گردید. سلطان حسین میرزا بر سر مزارش عمارتی عالی بنا نمود. (حبیب السیر چ خیام ج 4 ص 60).

جلال الدین پورانی.

[جَ لُدْ د نِ] (اِخ)مکنی به ابوسعید نبیرهء مولانا جلال الدین ابویزید و از مشایخ معروف زمان سلطان حسین میرزا بود، شاه نسبت بوی در طریق ارادت و اعتقاد سلوک میکرد. وی به سال 921 ه . ق. وفات کرد. (حبیب السیر چ خیام ج 4 ص 353).

جلال الدین تبریزی.

[جَ لُدْ د نِ تَ](اِخ) از بزرگان اولیاء است که در غاری در جبال کامرو ساکن بوده است. ابن بطوطه بطوری که خود مینگارد (ج 2 ص 149) در حدود سال 745 ه . ق. با وی که در آن غار در جبال کامرو (آسام امروزی در سرحدات شمال شرقی هند در جنوب تبت) سکونت داشته ملاقات کرده است و گوید: این شیخ صاحب کرامات شهیره و مآثر عظیمه بود. و رجوع به شدالازار تصحیح و تحشیه قزوینی ص 501 شود.

جلال الدین ترکستانی.

[جَ لُدْ د نِ تُ کِ] (اِخ) یکی از دانشمندان بزرگ عهد اولجایتو بود. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 4 ص 683 شود.

جلال الدین تورانشاه.

[جَ لُدْ د] (اِخ)حاکم و وزیر شاه شجاع. دستورالوزراء آورده است که وی بفرمان شاه شجاع به حکومت ابرقو رسید و سپس به وزارت منصوب شد، و تا آخر عمر آن پادشاه به وزارت باقی بود و در زمان سلطنت سلطان زین العابدین نیز روزی چند وزارت داشت. رجوع به دستور الوزراء ص 249 و تاریخ گزیده چ لندن ص 696، 697، 706 و فهرست تاریخ عصر حافظ شود.

جلال الدین چاولی.

[جَ لُدْ د نِ] (اِخ)(اتابک) پس از خمارتکین از طرف سلاجقه به اتابکی فارس رسید و تا سال 510 ه . ق. در این مقام باقی بود و مکرر با بازماندگان ملوک شبانکاره زدوخورد کرد و از جمله با نظام الدین یحیی بن حسنویه و پسران او جنگها نمود و عاقبت در 510 در ضمن گیرودار با نظام الدین محمود پسر نظام الدین یحیی، رعافی بر او عارض شده جان سپرد. (تاریج مغول ص 381).

جلال الدین حجاج.

[جَ لُدْ د نِ حَ جْ جا] (اِخ) از شاهان هند است که در قرن هفتم در دهلی سلطنت میکرد. رجوع به تاریخ گزیده چ لندن ص 531 شود.

جلال الدین حلی.

[جَ لُدْ د نِ] (اِخ)هبة الله بخاری مکنی به ابوالمظفر. رجوع به جلال الدین بخاری شود.

جلال الدین خجندی.

[جَ لُدْ د نِ خُ جَ] (اِخ) عمر بن محمد معروف به خبازی. رجوع به خبازی عمر در همین لغت نامه شود.

جلال الدین خلج.

[جَ لُدْ د] (اِخ) از رجال تاریخ بشمار میرود دودمان شمس الدین غلام قطب الدین ایلیک که در هند سلطنت میکردند بدست وی منقرض گردید. (تاریخ گزیده چ لندن ص 413).

جلال الدین خوارزمشاه.

[جَ لُدْ د خا رَ] (اِخ) رجوع به خوارزمشاه در همین لغت نامه شود.

جلال الدین درگزینی.

[جَ لُدْ د نِ دَ گَ] (اِخ) ابن قوام الدین ابوالقاسم وزیر سلطان محمد بن محمود بوده شمس الدین ابوالنجیب امراء و ارکان دولت را نسبت بوی بدبین کرد تا او را از کار بر کنار کردند. ولی سرانجام بار دیگر بوزارت رسید. رجوع به دستور الوزرا ص 215، 216، 217 شود.

جلال الدین دمشقی.

[جَ لُدْ د نِ دِ مَ](اِخ) خطیب، محمد بن عبدالرحمان. رجوع به خطیب دمشقی در همین لغت نامه شود.

جلال الدین دوانی.

[جَ لُدْ د نِ دَ](اِخ) محمد بن اسعد یا سعدالدین اسعد یا محمد اسعدبن سعدالدین اسعد کازرونی صدیقی از حکما و متکلمین بزرگ است که در همهء علوم متداول بخصوص در علوم عقلی تبحر داشت. علامهء دوانی مدتی متصدی قضاوت فارس بود. وی از احفاد محمد بن ابی بکر است. تألیفات بسیاری دارد. او راست:
1 - اثبات الواجب الجدید. 2 - اثبات الواجب القدیم. این کتاب را بنام سلطان محمد فاتح متوفی بسال 886 ه . ق. تألیف کرد. 3 - اخلاق جلالی. نام این کتاب لوامع الاشراق فی مکارم الاخلاق است. 4 - استکاکات الحروف و طبایعها و اعدادها و مایتعلق باعداد الحروف من المسائل الموسومة بارثماطیقی. 5 - افعال العباد. این کتاب بسال 1315 ه . ق. در ضمن مجموعه ای بنام کلمات المحققین بچاپ رسید. 6 - افعال الله تعالی. 7 - انموزج العلوم. این کتاب مشتمل بر تحقیقاتی بر بخشی از مسائل علوم حدیث و فقه و اصول فقه و طب و تفسیر و کلام و هیأت و هندسه و منطق و ارثماطیقی و بعضی خلافیات است. 8 - الانوار الشافیة. 9 - تحفهء روحانی در علم حروف و خواص و اسرار آنها. 10 - التصوف و العرفان. 11 - تفسیر آیهء کلوا و اشربوا و لاتسرفوا (قرآن 7/31). 12 - تفسیر سورهء اخلاص. 13 - تفسیر سورهء جعد. 14 - تنویرالمطالع جدید. 15 - تنویرالمطالع قدیم. و این هر دو کتاب حاشیه ای است بر حاشیهء قدیم و جدید میرصدرالدین دشتکی و هر دو حاشیهء دشتکی متعلق بشرح مطالع قطب الدین رازی است. 16 - التوحید. 17 - الجبر و الاختیار. 18 - حاشیهء تحریر القواعد المنطقیة فی شرح الشمسیه. و این کتاب تحریر همان شرح قطب الدین رازی بر شمسیهء نجم الدین کاتبی است و با چند حاشیه و شرح دیگر در استانبول چاپ شده است. 19 - حاشیهء تهذیب المنطق یا شرح تهذیب المنطق بنام العجالة. این کتاب در لکنهور با چند رسالهء دیگر یکجا چاپ شده است. 20 - حاشیهء اجد بر شرح تجرید قوشچی. 21 - حاشیهء جدید بر شرح تجرید قوشچی. 22 - حاشیهء قدیم بر شرح تجرید قوشچی. الذریعه حاشیهء سوم وی را بر شرح تجرید بنام اجد موسوم گردانده و آرد: هر دو شرح اجد و جدید در کتابخانهء رضویه موجود است. در معجم المطبوعات آمده که حاشیهء شرح قوشچی در استانبول چاپ سنگی شده و معلوم نیست که کدام یک از حواشی اوست. 23 - زوراء در حکمت. این کتاب در قاهره چاپ شده است. 24 - شرح العقاید العضدیه. این کتاب در استانبول و پتربرغ چاپ شده است. 25 - شرح هیاکل النور شهاب الدین یحیی بن حبش سهروردی. 26 - نور الهدایة. این کتاب نیز بچاپ رسیده است.
دوانی گاه شعر میسرود. اشعار نغز و طرفه ای دارد که در آنها به فانی تخلص میکرده است. این اشعار در مدح امیرالمؤمنین از اوست:
ای مصحف آیات الهی رویت
وی سلسلهء اهل ولایت مویت
سرچشمهء زندگی لب دلجویت
محراب نماز عارفان ابرویت.
خورشید کمال است نبی، ماه ولی
اسلام محمد است و ایمان علی
گر بینه ای در این سخن میطلبی
بنگر که ز بینات اسماست جلی.
مرا بتجربه معلوم شد در آخر حال
که قدر مرد بعلم است و قدرعلم بمال.
وفات ملا جلال بین سالهای 902، 907، 908،918، 928 ه . ق. اتفاق افتاد و بنا بنوشتهء مؤلف ریحانة الادب دو تاریخ دومی و سومی اقرب بصحت است. احمد رفعت تاریخ وفات او را 970 نوشته و این غلط یا اشتباه است. (روضات الجنات ص 162) (قاموس الاعلام ترکی) (معجم المطبوعات) (بعضی مجلدات الذریعه) (ریحانة الادب ج 2 ص 27 و 28) (کشف الظنون حاجی خلیفه) (شرح احوال ملاجلال الدین دوانی تألیف آقای علی دوانی).

جلال الدین رسولا.

[جَ لُدْ د رَ] (اِخ)رجوع به رسولابن احمد تبانی شود.

جلال الدین رومی.

[جَ لُدْ د نِ] (اِخ)محمدبن بهاءالدین مولوی. رجوع به مولوی در همین لغت نامه شود.

جلال الدین سیوطی.

[جَ لُدْ د نِ سُ طی ی] (اِخ) عبدالرحمان بن ابی بکربن محمد یا ابوبکر محمد جلال الدین سیوطی مکنی به ابوالفضل از اکابر علمای عامه است. وی نزد علمای بزرگ از جمله ابوالعباس شمنی و علم الدین منادی و محیی الدین کافیجی بتحصیل علوم دینی پرداخت، و در اکثر علوم متداول بخصوص در فقه و حدیث و تفسیر و معانی و بیان و بدیع و نحو و لغت تبحر یافت. تالیفات بسیاری دارد. از جمله: 1 - آداب السلوک. 2 - آداب القاضی. 3 - الاتقان فی علوم القرآن. 4 - اتمام النعمة فی اختصاص الاسلام بهذه الامة. 5 - الاساس فی فضل بنی العباس. 6 - اسباب الحدیث. 7 - اسباب النزول (لباب النقول فی اسباب النزول). 8 - اسعاف المبطأ فی رجال الموطأ. (موطأ امام مالک). این کتاب یک مرتبه در حیدرآباد هند و بار دیگر در دهلی با سنن ابن ماجه بچاپ رسیده است. 9 - الاشباه و النظایر فی الفروع در فقه شافعی. این کتاب در مکه چاپ شده است. 10 - الاشباه و النظایر النحویة. این کتاب در حیدرآباد بچاپ رسیده است. 11 - اصول النحو. این کتاب در حیدرآباد چاپ شده. 12 - افهام القرآن. 13 - الاقتراح فی علم اصول النحو. این کتاب در حیدرآباد چاپ شده. 14 - الاکلیل فی استنباط التنزیل. این کتاب در دهلی در حاشیهء کتاب جامع البیان معین الدین ایجی صفدی بچاپ رسیده است. 15 - الالفیة در مصطلحات. این کتاب در مصر چاپ شده است. 16 - انموذج اللبیب فی خصائص الحبیب. 17 - انوار السعادة. 18 - الاوج فی خبر عوج. 19 - البارع فی اقطاع الشارع. 20 - بشری الکئیب بلقاء الحبیب. این کتاب در حاشیهء کتاب شرح الصدور خود سیوطی در قاهره بچاپ رسیده است. 21 - بغیة الوعاة فی طبقات اللغویین و النحاة و این تلخیص کتاب طبقات کبرای خود اوست و در قاهره چاپ شده است. 22 - البهجة المرضیة فی شرح الالفیة. در این کتاب الفیهء ابن مالک شرح شده است، و همین کتاب است که بنام سیوطی معروف است. 23 - تاریخ الخلفاء. این کتاب در لاهور و دهلی و کلکته و قاهره و دمشق چاپ شده است. 24 - تبییض الصحیفة فی مناقب الامام ابی حنیفه. این کتاب با هشت رسالهء دیگر از همین مؤلف یکجا در حیدرآباد چاپ شده است. 25 - ترجمان القرآن فی تفسیر المسند. این کتاب در قاهره چاپ شده است. 26 - تزیین الارائک فی ارساله (ص) الی الملائک. 27 - تشنیف الارکان فی انه لیس فی الامکان ابدع مماکان. 28 - التعریف بآداب التألیف. 29 - تفسیر الجلالین.وی در 22سالگی تفسیر جلال الدین محمد احمد را که تا سورهء کهف نوشته و با تمام آن موفق نشده بود تکمیل کرد و بهمان شیوه تا آخر سوره های قرآن را تفسیر نمود. این تفسیر بنام جلالین خوانده شده و بارها بچاپ رسیده است. 30 - تناسق الدرر فی تناسب السور. 31 - تنزیه الاعتقاد عن الحلول و الاتحاد. 32 - تنزیه الانبیاء عن تشبیه الاغبیاء. 33 - تنویر الحلک فی امکان رؤیة النبی و الملک. 34 - الجامع الصغیر. 35 - الجامع الکبیر. 36 - جمع الجوامع. این کتاب به سال 1327 ه . ق. در دو مجلد در مصر چاپ شده است. شرحی بر آن بنام همع الهوامع نوشته اند که بشمارهء 3152 در کتابخانهء مدرسهء سپهسالار جدید تهران موجود است. 37 - حاشیهء تفسیر بیضاوی. 38 - حاشیهء شرح الفیهء ابن عقیل، بنام السیف الثقیل. 39 - الخصائص الکبری در خصایص پیغمبر. این کتاب در حیدرآباد چاپ شده است. 40 - الدرر فی الادعیة و الاحراز. 41 - الدرر المنتشرة فی الاحادیث المشتهرة. این کتاب با کتاب الفتاوی الحدیثة ابن حجر هیثمی در قاهره چاپ شده است. 42 - الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور. این کتاب در شش جلد در قاهره چاپ شده است. 43 - الدر النثیر فی تلخیص نهایة ابن الاثیر 44 - الدلائل فی معرفة الاوایل. 45 - ذخائر العقبی فی مناقب ذوی القربی. 46 - ذم زیارة الامراء. 47 - ذم القضاء. 48 - الزیدة. 49 - سهام الاصابة. 50 - شرح الصدور بشرح احوال القبور. 51 - شرح عقود الجمان. 52 - طبقات الحفاظ. 53 - طبقات الشافعیة. 54 - طبقات الصغری. 55 - طبقات الکبری. 56 - طبقات المفسرین. 57 - فتح الجلیل للعبد الذلیل. 58 - الفتح القریب بشواهد مغنی اللبیب. 59 - کشف اللبس فی حدیث رد الشمس. 60 - کفایة الطالب. 61 - اللئالی المصنوعة فی الاحادیث الموضوعة. 62 - لباب النقول فی اسباب النزول. 63 - متشابه القرآن. 64 - مجمع البحرین و مطلع البدرین که تفسیری است بزرگ. 65 - المرقاة العلیة فی شرح الاسماء النبویة. 66 - المزهر فی علوم اللغة. 67 - مسالک الحنفاء فی والدی المصطفی. 68 - المطالع السعیدة. 69 - مفحمات الاقران فی مبهمات القرآن. 70 - المقامات. 71 - نزهة الجلساء فی اشعار النساء. 72 - صون المنطق و الکلام عن المنطق و الکلام. این کتاب بضمیمهء مختصر کتاب نصیحة اهل ایمان فی الرد علی منطق یونان ابن تیمیة در قاهره بچاپ رسیده است.
ولادت سیوطی شب یکشنبه اول رجب 849 ه . ق. و وفات او به سال 910 یا 911 در قاهره اتفاق افتاد. (کشف الظنون حاجی خلیفه) (روضات الجنات) (قاموس الاعلام ترکی) (معجم المطبوعات) (فهرست مدرسهء سپهسالار تهران) (ریحانة الادب ج 2 ص 277 و 280).

جلال الدین طیار.

[جَ لُدْ د طَیْ یا] (اِخ)از زهاد و عباد مشهور است که بیشتر اوقات بتلاوت قرآن اشتغال داشت. خوارق چندی بوی منسوب است. او در هفتصد و اندی از هجرت وفات کرد و در صومعهء خود جنب مسجد مدفون گشت. (از شدالازار ص 211).

جلال الدین عتیقی.

[جَ لُدْ د نِ عَ](اِخ) از شاعران است و اشعار بسیار خوب دارد. او راست:
از خاک کف پایت هر گرد که برخیزد
جانهاش فروبارد دلهاش فروریزد
آن برق که سوزد عقل از ابر غمت آید
و آن بوی که جان بخشد از خاک درت خیزد
سودای توام در خاک سرمست بخواباند
بوی تو ز خاکم باز دیوانه برانگیزد
از تو نبرم صد ره چون عود اگرم سوزی
دود دلم آید باز در دامنت آویزد
ای جان عتیقی کی با عشق برآید عقل
با شاه کجا یارد هر سفله که بستیزد.
(مجالس النفایس چ بانک ملی ص 329).

جلال الدین عضد.

[جَ لُدْ د عَ ضُ](اِخ) رجوع به جلال عضد شود.

جلال الدین قزوینی.

[جَ لُدْ د نِ قَ](اِخ) رجوع به خطیب دمشقی در همین لغت نامه شود.

جلال الدین محلی.

[جَ لُدْ د] (اِخ)محمدبن احمدبن محمد بن ابراهیم بن احمد شافعی مکنی به ابوعبدالله از دانشمندان بزرگ شافعی است که در فقه و اصول و حدیث و کلام و نحو و منطق و تفسیر و ادبیات و دیگر فنون متداول تبحر داشت. وی در مدرسهء برقوقیه و مؤیدیه بتدریس پرداخت. او راست: تفسیر قرآن معروف به جلالی و این همان تفسیری است که وی موفق باتمام آن نشد و جلال الدین سیوطی آنرا به پایان رسانید، و ازاینرو به تفسیر جلالین شهرت دارد. این تفسیر بارها بچاپ رسیده و یک نسخهء خطی از آن بشمارهء 2008 در کتابخانهء مدرسهء عالی سپهسالار تهران موجود است. 2 - شرح جمع الجوامع تاج الدین سبکی. 3 - شرح ورقات امام الحرمین. 4 - کنزالراغبین فی شرح منهاج الطالبین. 5 - مقدمة النیل السعید و شرح احواله و ذکر عجائبه. وی به سال 865 ه . ق. در 73 سالگی درگذشت. (ریحانة الادب ج 3 ص 268).

جلال الدین مینکبرنی.

[جَ لُدْ د نِ کَ بِ] (اِخ) ابن قطب الدین محمد از شاهان خوارزمشاهی است. رجوع به دستور الوزراء ص 230، 235، 267، 323 شود.

جلال الدین نومسلمان.

[جَ0لُدْ د نِ نُ مُ سَ] (اِخ) رجوع به جلال الدین حسن بن محمد بن حسن شود.

جلال بلقینی.

[جَ] (اِخ) از قاضیانی است که در زمان معتضد بالله داودبن متوکل خلیفه وفات یافت. (تاریخ الخلفاء ص 339 و 340).

جلالت مآب.

[جَ لَ مَ] (ص مرکب) کسی که مرجعش بزرگی است. در مراسلات در خطاب به بزرگتر این لفظ را نویسند. (فرهنگ نظام).

جلال جعفر.

[جَ جَ فَ] (اِخ) اصلش از فراهان است از توابع قم. وی مردی کریم و اهل فتوت و مروت بوده و همواره از زراعت و دهقانی تحصیل نعمت کرده و اوقات صرف خدمت عرفاء و فضلاء و شعرا مینموده و طبع خوشی داشته. دولتشاه سمرقندی نوشته که هزار بیت درخور مخزن الاسرار شیخ نظامی گفته است. از مثنوی او این چند شعر انتخاب میشود:
برزگری داشت یکی تازه باغ
لاله درخشنده در او چون چراغ
بر سر هر شاخ سراینده ای
عقل بری هوش رباینده ای
صاحب بستان چو یکی ژنده پیل
از هوس اندر بغل آورده بیل
آب روان کرده بهر گوشه ای
توشهء جان داده بهر خوشه ای.
رجوع به آتشکدهء آذر چ شهیدی ص 235 شود.

جلال درکانی.

[جَ] (اِخ) (خواجه جلال) ابن خواجه شهاب الدین از شاعران و مداحان اتابکیان است. وی در خدمت شیخ نجم الدین کبری سالک طریقهء فقر و فنا شد و از مریدان او گشت. اشعار و قصایدی دارد. رجوع به آتشکدهء آذر چ شهیدی ص 174 شود.

جلال دوانی.

[جَ لِ دَ] (اِخ) رجوع به جلال الدین دوانی شود.

جلال شیروانی.

[جَ لِ] (اِخ) از اطباء و حکما و شعرای ایرانی است که در شیراز بشاه محمد مظفر و شاه شجاع انتساب داشته است. وی منظومه ای بعنوان گل نوروز دارد که به سال 743 ه . ق. آنرا بنظم آورده. این ازوست:
از این دیار برفتیم و خوش دیاری بود
بآب دیده بشستیم اگر غباری بود
جلال رفت و ترا بعد از این شود معلوم
که آن شکستهء مسکین چگونه یاری بود.
(ریحانة الادب ج 1 ص 269).
و رجوع به الذریعة 9:199 شود.

جلال طبیب.

[جَ لِ طَ] (اِخ) رجوع به جلال شیروانی شود.

جلال عضد.

[جَ عَ ضُ] (اِخ) سید ... از شاعران است که در یزد بوزارت آل مظفر اشتغال داشت. دیوان او گویند چهارهزار بیت است. پدرش سید عضد وزیر محمد مظفر بود. گویند روزی محمد مظفر بمکتب درآمده دید که طفلی بکتابت مشغول است پرسید که این کودک پسر کیست گفتند پسر عضد است از ناصیه آن پسر فراستی تمام پیدا بود از معلم پرسید که کدام یک از این کودکان بهتر مینویسند مولانا گفت آنکه قلمتراش تیز دارد گفت قلمتراش که تیز است گفت هر کرا پدر متمول تر است گفت پدر که منعم تر است گفت آنکه وزیر سلطان باشد محمد مظفر تحسین کرده سید جلال را طلبید و گفت چیزی بنویس تا خطت را تماشا کنم سید جلال این قطعه را ببدیهه گفت و نوشت و بدست او داد:
چهار چیز است که در سنگ اگر جمع شود
لعل و یاقوت شود سنگ بدان خارایی
پاکی طینت و اصل و گهر و استعداد
تربیت کردن مهر از فلک مینایی
با من این هر سه صفت هست ولی می باید
تربیت از تو که خورشید جهان آرایی.
رجوع به ریحانة الادب ج 3 شود.

جلال کیا.

[جَ] (اِخ) خاندان جلال کیا پس از حملهء مغول مدت کوتاهی در مازندران حکومت داشتند و عمارتی در ساری بر پا ساختند ولی قسمت عمدهء شهر هنوز در حال ویرانی بود و بزودی جنگل آن محل را فراگرفت و مکان جانوران شد. (ترجمهء مازندران و استراباد رابینو ص 80).

جلال لو.

[جَ] (اِخ) دهی است از دهستان درشق بخش مرکزی شهرستان مشکین شهر، واقع در 35هزارگزی شمال مشکین شهر و 12هزارگزی راه شوسهء گرمی - اردبیل. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 88 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

جلال ماوراءالنهری.

[جَ لِ وَ ءُنْ نَ](اِخ) (حکیم ...) از شاعران است. سوزنی او را هجو کرده و او نیز شعرهای هجو بسیار داشت ولی سرانجام جملهء اهاجی و هزلیات خود بشست و قصیده ای چند جد گفت این دو شعر از قصیده ای از قصاید وی انتخاب میشود:
پاکست ملک لم یزل از وهم ابتدا
دورست عزت ازل از خوف انتها
فرمان دهی که بر ملکوت سماء و ارض
وصف صفات او جبروتست و کبریا.
رجوع به لباب الالباب عوفی چ نفیسی ص 389 شود.

جلال منشی.

[جَ لِ مُ] (اِخ) خواجه ... بعضی او را کرمانی نوشته اند ولی ظاهرش این که اصفهانی باشد. وی از معاصرین خواجه شمس الدین محمد صاحب دیوان است اما دیوانش در میان نیست. در قصیده گویی استاد است و در آذربایجان وفات یافته. او راست:
جوادکفی و عادل دلی که در قسمت
ز بخل و ظلم نیامد نصیب او الا
که جام باده بساقی دهد ز دست تهی
به تیغ سر ببرد کلک را نکرده خطا.
رجوع به آتشکدهء آذر چ شهیدی ص 175 شود.

جلال وند.

[جَ وَ] (اِخ) دهی است از دهستان بشیوهء بخش سرپل ذهاب شهرستان قصر شیرین واقع در سه هزارگزی خاور سرپل ذهاب - پشت کوه بشیوه. موقع جغرافیایی آن دامنه و هوای آن گرمسیری مالاریایی است. سکنهء آن 300 تن. آب آن از رودخانهء پاطاق و محصول آن غلات، برنج، پنبه، صیفی و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. این ده در دو محل نزدیک بهم قرار گرفته و به بالا و پائین مشهور است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

جلال وند.

[جَ وَ] (اِخ) یکی از دهستانهای بخش مرکزی کرمانشاه است. این ده بین دهستانهای عثمان وند، هلیلان، هرسم و رودخانهء صیمره واقع شده و منطقه ای است کوهستانی. هوای آن سردسیری سالم است. آب اکثر قراء آن از چشمه سار و زه آب و رودخانه های محلی است. محصول عمدهء آن غلات، لبنیات، کتیرا و محصولات دامی است. راههای دهستان مالرو است. مرکز دهستان آبادی چنار است که در دو محل بنام علیا و سفلی قرار دارد. دهستان جلال وند از 38 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و جمعیت آن در حدود 6500 تن است. و قراء مهم آن به شرح زیر است: چشمه گچ، کربان، موسی انجیرک، خوبیاران، توء خشکه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

جلالة.

[جَ لَ] (ع مص) در همهء معانی رجوع به جَلال شود.
- لفظ جلالة، اسم جلالة؛ لفظ الله است که در جزوی از اجزای مصحف مجید متواتر پهلوی هم واقع شده و بنا بر تکرار جلالتین گویند. ارباب تفسیر نوشته اند که در اثنای قرائت جلالتین هر دعا که شود درجهء قبول یابد. بعضی گویند اسم اعظم همین است. (آنندراج).

جلالة.

[جُ لَ] (ع ص) مؤنث جُلال بمعنی بزرگ و بزرگ قدر. || ناقهء بزرگ. (منتهی الارب).

جلالة.

[جُلْ لا لَ] (ع ص) مؤنث جُلاّل. (منتهی الارب). رجوع به جلال شود.

جلالة.

[جَلْ لا لَ] (ع ص) حیوانی که پلیدی انسان خورد. (ناظم الاطباء). ماده گاو پلیدی خوار. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و در حدیث است: نُهی عن لحوم الجلالة. (اقرب الموارد). نُهی عن لبن الجلالة. (منتهی الارب).

جلالی.

[جَ] (ص نسبی) نسبت است بجلال. || نسبت است به جلال الدین مکلشاه سلجوقی.

جلالی.

[جَ لیْی] (اِخ) محمد بن ابی بکر از محدثان است. (منتهی الارب).

جلالی.

[جَ] (اِخ) نام طایفه ای است از اکراد. (یادداشت مؤلف).

جلالی.

[جَ] (اِخ) تاریخ ... تاریخ جلالی را ملکشاه سلجوقی بسال 471 ه . ق. وقتی که اعتدال ربیعی در 19 فروردین ماه قدیم واقع بود تأسیس کرد و اول سال را در اول حمل (روز اول بهار) قرار داد و بهمین جهت نوروز که تا آنوقت در سال شمسی سیار بود ثابت گردانیده و بنوروز سلطانی معروف شد و برای ثابت نگاه داشتن آن در سال شمسی بنا بر معروف کبیسهء دقیقی بر قرار کردند که از کبیسهء گریگوری هم دقیق تر بوده است. (گاه شماری در ایران قدیم ص 167 ببعد). تا قبل از تاریخ جلالی سالهای ایرانی متحرک بود زیرا نه ابتدای آن مانند سایر سال های شمسی که 365 روز و یک چهارم روز است با نقطهء معینی از منطقة البروج مطابقت میکرد و نه اعیادش در یک اوقات ثابتی بود زیرا ایرانیان سال را بدوازده ماه که هر ماه سی روز بود تقسیم مینمودند و اسامی ماهها از اینقرار است: فروردین، اردی بهشت، خرداد، تیر، امرداد، شهریور، مهر، آبان، آذر، دی، بهمن، اسفندارمذ و برای آنکه روزهای سال را کامل کرده و به1بماه هشتم (آبان) بنام ایام مسترقه اضافه میکردند و آنرا اندرگاه مینامیدند بنابراین ماه آبان سی وپنج روز میشد ثانیاً در هر دوره زمانی که 120 سال باشد یک ماه علاوه می کردند. و این ماه مجموع1این 120 سال بود و آنرا بترتیب ماهها میافزودند یعنی اول، یکماه بر فروردین افزوده و آن را فروردین دوم می گفتند و در دورهء دوم آنرا بماه نام دوم مینامیدند و اردی بهشت دوم میگفتند و بهمین ترتیب تا ماه دوازدهم بنابراین ماه کبیسه در هر 1440 سال یکمرتبه از ماههای دوازده گانه میگذشته و بهمین جهت بود که اول سالها و عیدها نسبت بمنطقة البروج جابجا میشد و بواسطهء این دوره که از کبیسه حاصل میشد اول سال و اعیاد موقع طبیعی خود را از دست میداد. این ترتیب تا سال 467 ه . ق. / 1075 م. یعنی دورهء پادشاهی ملکشاه سلجوقی باقی بود. در این وقت پادشاه سلجوقی اصلاح آنرا بعهدهء گروهی از دانشمندان که عمر خیام و ابوالمظفر و مأمون واسطی و محمد خازن از آنها بودند گزارد و آنها تاریخی شمسی وضع کردند که به تاریخ جلالی نامیده شد و آن از دقیق ترین تواریخ است. (ترجمهء دایرة المعارف اسلامی، خلیلی).
در طول ماههای جلالی اقوال مختلف است. بر حسب آنچه در زیج سنجری آمده طول ماهها مطابق توقف آفتاب در بروج دوازده گانه بوده و هر یک از شش ماه اول سال 31 روز بوده الاخرداد که 32 روز بوده و باقی همه سی روزه بود بجز آذر و دی که 29روزه و بجز اسفندارمذ در سالهای کبیسه که 31 روزه بوده است. (گاه شماری در ایران قدیم ص 167 ببعد).

جلال یمنی.

[جَ لِ یَ مَ] (اِخ) حسن بن احمد ملقب به جلال الدین. فقیه و مفسر و ادیب و منطقی است و شروح و حواشی و مختصرات و اشعاری دارد. وی به سال 1079 ه . ق. / 1668 م. در نزدیکی صنعا وفات کرد. او راست: 1 - تکملة الکشف علی الکشاف. 2 - شرح الفصول فی الاصول. 3 - شرح الکافیة فی النحو. 4 - مختصر فی علم الاصول. 5 - بدیعیة و شرحها. (خلاصة الاثر ج 2 ص 17) (الاعلام زرکلی چ 1 ج 1 ص 222).

جلالین.

[جَ لَ] (ع اِ) تثنیهء جلال. رجوع به جلال شود.

جلالین.

[جَ لَ] (اِخ) در اصطلاح اهل علم عبارت است از جلال الدین سیوطی و جلال الدین محلی. تفسیر قرآن معروف به تفسیر جلالین از این دو تن است.رجوع به ریحانة الادب ج 1 ص 270 شود.

جلالیه.

[جَ لیْ یَ] (اِخ) شهری است نزدیک روم. در تاریخ حبیب السیر آمده: در ایام سلطنت قسطنطین دین نصاری تقویت یافته متوطنان بلادی که بولایت روم اتصال دارد از جلالیه و صقالیه و روس و آلان و ارمن و کرج بتمام ایمان آوردند. (حبیب السیر چ خیام ج 1 ص 217).

جلالیه.

[جَ لیْ یَ] (اِخ) دهی است از بخش حومهء سوسنگرد شهرستان دشت میشان. واقع در 9هزارگزی خاوری سوسنگرد سر راه مالرو عمومی اهواز بسوسنگرد. این ده در دشت قرار گرفته و هوایی گرمسیری مالاریایی دارد. سکنهء آن 250 تن. آب آن از رودخانهء کرخه بوسیلهء موتور تأمین میشود و محصول آن غلات و صیفی و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان عبا و جاجیم بافی است. راه این ده در تابستان اتومبیل رو است و ساکنین آن از طایفهء بنی طرف هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

جلالیه.

[جَ لیْ یَ] (اِخ) دهی است جزو دهستان غار بخش ری شهرستان تهران. واقع در 23هزارگزی جنوب باختری ری و شش هزارگزی باختر راه قم. این ده در جلگه قرار گرفته و هوایی معتدل دارد. سکنهء آن 158 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات، صیفی، چغندر قند و مواد اولیه سولفات که از کویر مجاور گرفته میشود. شغل اهالی زراعت و گاوداری است. راه مالرو دارد و از مهدی آباد ماشین می توان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران استان مرکزی).

جلالیه.

[جَ لیْ یَ] (اِخ) (کهریز نو) دهی است جزء دهستان حومهء بخش دلیجان شهرستان محلات واقع در دوهزارگزی شمال دلیجان، کنار راه شوسهء اصفهان - قم. این ده در دامنه قرار گرفته و هوایی معتدل دارد. سکنهء آن 50 تن. و آب آن از قنات و محصول آن غلات، پنبه و میوه و شغل اهالی زراعت است. در کنار راه شوسه دو مهمانخانه دارد و از راه شوسه راه فرعی به آبادی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران، ج 2).

جلام.

[جِ] (ع اِ) جِ جَلَم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به جلم شود.

جلام.

[جُلْ لا] (ع اِ) تکه های ستردهء موی. (منتهی الارب).

جلامق.

[جَ مِ] (ع اِ) جِ جَلمَق، بمعنی قبا. (منتهی الارب). رجوع به جلمق شود.

جلامة.

[جُ مَ] (ع اِ) پشم فریز. (منتهی الارب). آنچه از پشم برند و قیچی کنند. (از اقرب الموارد). || آنچه از خشاوه(1) بیرون آید. (منتهی الارب).
(1) - خشاوه: پاک کردن باغ و زمین و کشت باشد از خس و خاشاک و علف خرد.

جلامید.

[جَ] (ع اِ) جِ جُلمود. (منتهی الارب). || ثقل و سنگینی. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب): القی علیه جلامید. (اقرب الموارد).

جلان.

[جِلْ لا] (اِخ) نام قبیله ای است. (منتهی الارب).

جلانک.

[جَ نَ] (اِ) نوعی ازبازی که کوزه گردانک نیز گویند. || گوی گردانک که خنفساء باشد. (ناظم الاطباء).

جلانگر.

[جِ گَ] (ص مرکب) قفل ساز و چلانگر. (ناظم الاطباء).

جلانی.

[جِ] (ص نسبی) نسبت است به جلان بن عتیک بن اسلم بن یذکربن غنزة بن اسدبن ربیعة بن نزار. (از لباب الانساب).

جلانی.

[جِ] (اِخ) نابی بن نضلة بن جندل بن مرة عنزی از شریفان است. (از لباب الانساب).

جلانیة.

[جَلْ لا] (اِخ) قلعه ای است از قلاع هکاریه از نواحی موصل. (از معجم البلدان).

جلاوزه.

[جَ وِ زَ] (ع اِ) جِ جلواز. (ناظم الاطباء).

جلاوند.

[جَ وَ] (اِخ) از دیههای قم است، گروهی بدان منسوبند. (از معجم البلدان).

جلاه.

[جِ] (ع اِ) جِ جَلهة، بمعنی ناحیه و کرانهء وادی. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به جلهة شود.

جلاهض.

[جَ هِ] (ع ص) گران سست. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جلاهق.

[جُ هِ] (معرب، اِ) کمان گروهه. (منتهی الارب).(1) بندق. (اقرب الموارد). || کمان. (ازاقرب الموارد). || بافنده. (ناظم الاطباء). حائک. || کلافهء ریسمان. (ناظم الاطباء).
(1) - کمانی است که بدان گلوله و مهرهء گل اندازند و عربان قوس البنادق و قوس الجلاهق خوانند. (برهان).

جلایر.

[جَ یِ] (اِخ) شاعری است ایرانی و در عهد شاه اسماعیل اول صفوی و سلطان حسین بایقرای تیموری میزیسته است. پدرش از مستخدمین دربار یادگار محمد میرزا بود ولی خود بشغل پدر رغبت نکرد و طریق زهد و عرفان پیمود. در شعر طبعی موزون داشت و با امیدی شاعر تهرانی مشاجره و مناظرهء شعری داشت و طفیلی تخلص میکرد. از اوست:
بتی کز گل بود آزار پا در گشت بستانش
چه رو در دیده جویم با وجود خار مژگانش.
سرو قدت جلوه کرد قدر صنوبر شکست
لعل لبت خنده زد قیمت گوهر شکست
هندوی دربان او چوب سیاست بقهر
از کف خاقان کشید بر سر قیصر شکست.
وی به سال 925 ه . ق. درگذشت. (سفینه ص 264) (ریحانة الادب ج 1 ص 271).

جلایر.

[جَ یِ] (اِخ) دهی است جزو دهستان مزدقانچای بخش نوبران شهرستان ساوه. واقع در 33هزارگزی جنوب خاور نوبران و شش هزارگزی راه عمومی. این ده سردسیری است و 75 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء مزدقان و محصول آن غلات پنبه و بادام و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان قالیچه و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران، استان مرکزی).

جلایر.

[جَ یِ] (اِخ) دهی است جزو دهستان کزاز سفلی بخش سربند شهرستان اراک. واقع در 34هزارگزی شمال باختر آستانه و شش هزارگزی راه مالرو عمومی به همدان. این ده در دامنه قرار گرفته و دارای هوایی سردسیری است. سکنهء آن 857 تن. آب آن از چشمه و قنات و محصول آن غلات، بنشن، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان قالیچه بافی است. راه مالرو دارد و از طریق توره اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

جلایر.

[جَ یِ] (اِخ) دهی است جزو دهستان رودبار بخش طرخوران شهرستان اراک. واقع در 22هزارگزی شمال خاور طرخوران و شش هزارگزی بند ساوه. این ده در دامنه قرار گرفته و هوایی معتدل دارد. سکنهء آن 232 تن. آب آن از زه آب رودخانهء کندج و محصول آن غلات، بنشن، گردو و بادام و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

جلایر.

[جَ یِ] (اِخ) دهی است از دهستان مشکین خاوری بخش مرکزی شهرستان مشکین شهر. واقع در 27هزارگزی خاوری مشکین شهر و هشت هزارگزی شوسهء مشکین شهر - اردبیل.این ده در جلگه قرار گرفته و هوایی معتدل دارد. سکنهء آن 325 تن. آب آن از چشمه و رود قره سو و محصول آن غلات، حبوبات، پنبه و برنج و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

جلایر.

[جَ یِ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان اهر. واقع در 22هزارگزی خاوری اهر و 8500 گزی جادهء شوسهء اهر - خیاو. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 98 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری است و صنایع دستی زنان فرش و گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

جلب.

[جَ] (ع مص) گناه کردن. || کشاندن از جایی بجای دیگر و از شهری بشهر دیگر برای تجارت و بازرگانی. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || کشیده شدن. و این لازم و متعدی استعمال شود. (از اقرب الموارد). || غوغا کردن و آوازها نمودن. || وعدهء شر کردن. || خشک شدن خون. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || خوب شدن و پوست درآوردن جراحت. (از اقرب الموارد). به شدن جراحت. (منتهی الارب). || فراهم آوردن. || کسب کردن و طلب کردن و حیله نمودن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || بانگ زدن اسب را وقت دوانیدن تا درگذرد. (منتهی الارب). زجر کردن اسب را و بانگ زدن بر او از پشت سر و واداشتن او را برای مسابقه. (از اقرب الموارد). رجوع به جَلَب شود.

جلب.

[جَ] (ع اِ) جنایت. (منتهی الارب). گناه و جنایت. (ازاقرب الموارد).

جلب.

[جَ لَ] (ع مص) کشاندن ماشیه را از جایی بجای دیگر برای تجارت. || کشیده شدن. و این فعل لازم و متعدی استعمال شود. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). در حدیث است: لاجلب و لاجنب. فرود آمدن ساعی از جای دور و امر کردن خداوند ماشیه را تا ماشیهء خود را کشیده بیاورد در جایی که فرود آمده است یا دور رفتن خداوند ماشیه از جای خود و ساعی را تکلیف دادن تا نزد او رود. (از منتهی الارب). لاجلب و لاجنب فی الاسلام؛ بمعنی این که صاحب ماشیه موظف نیست که آنرا بسوی ساعی (مصدق) جلب کند تا زکوة از آن گرفته شود بلکه زکاة آن نزد آبها اخذ شود. (از اقرب الموارد). || غوغا کردن و آوازها نمودن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). سروصدا و جاروجنجال راه انداختن. || وعدهء شر کردن. (منتهی الارب). تهدید ببدی کردن. (از اقرب الموارد). || خشک شدن خون. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || به شدن جراحت. (منتهی الارب). خوب شدن و پوست برآوردن جراحت. (از اقرب الموارد). || فراهم آوردن. || کسب و طلب کردن و حیله نمودن. || بانگ زدن اسب را وقت دوانیدن تا درگذرد. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به جَلب شود. || اختلاط و درآمیختن اصوات. (از اقرب الموارد). || (اِ) غوغا و آوازها. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). شور و غوغا و فریاد. (برهان): پرخاش جنگ و جلب باشد. (حاشیهء برهان چ معین از لغت فرس ص 216 «متن و حاشیه»). || کسانی که ستور را از شهری به شهری کشانند بفروختن. (منتهی الارب). اجلاب. (منتهی الارب). || (ص) زن فاحشه و نابکار باشد. (برهان). زن بدکار قحبه. این معنی مخصوص بفارسی است و مأخوذ است از معنی جلب در عربی که عبارت است از «کشیدن و بردن برده و شتر و گوسفند و غیر آنها از جایی بجای دیگر برای فروش» چه زن بدکار تشبیه بمالی شده که بهر جا کشیده میشود. (از فرهنگ نظام). || هر چیز بدل و غیر اصلی. (فرهنگ نظام): مالی که جاپان میسازد اغلب جلب است. (فرهنگ نظام).

جلب.

[جِ] (ع اِ) پالان با ساز و پوشش. پالان یا چوب پالان بی تنگ و ساز. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به جُلب شود.

جلب.

[جُ] (ع اِ) سیاهی شب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (تاج العروس). || ابر بی آب یا ابری که بکوه ماند. || پالان با ساز و پوشش پالان یا چوب پالان بی تنگ و ساز. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به جِلب شود.

جلب.

[جَ لِ] (ع اِ) صدا و آواز چیزها. (برهان).

جلب.

[جُ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب). منزلی است از منازل حاجیان صنعاء در راه تهامة میان جون و جازان. (تاج العروس).

جلباء .

[جُ لَ] (ع ص، اِ) جِ جلیب. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به جلیب شود.

جلباب.

[جِ] (ع مص) جلباب پوشیدن. (از اقرب الموارد) رجوع به جلببة شود.

جلباب.

[جِ] (ع اِ) پیراهن و چادر زنان. || معجر یا چادری که زنان لباس خود را از بالا بپوشند. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || دانهء خلر. (منتهی الارب). ج، جلابیب. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

جلباب.

[جِ لِبْ با] (ع اِ) جِلباب. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به جلباب شود.

جلبار.

[جُ لُبْ با] (ع اِ) غلاف شمشیر در نیام کرده. || تیزی شمشیر. (منتهی الارب).

جلباط.

[جُ] (اِخ) ناحیه ای است در کوهستان لکام بین انطاکیه و مرعش. وقعهء سیف الدولة بن حمدان در روم در این موضع اتفاق افتاد. ابونواس در اشعاری بدان میبالد. (از معجم البلدان).

جلبان.

[جُ] (ع اِ)هانبان مانندی است از چرم و غلافی که شمشیر را در نیام کرده در آن گذارند. (منتهی الارب). رجوع به جُلُبّان شود. || دانهء خلر. نوعی از گیاه. (منتهی الارب). غله ای باشد شبیه بکرسنه و آنرا در توابع یزد و کرمان همچو باقلای تر پزند و با نمک خورند، گاهی آرد هم کنند و از آن نان پزند و تازهء آنرا نیز ناپخته خورند. (برهان). معرب آن جلبان بضم اول و تشدید دوم مفتوح «تفس» و جلبان بکسر اول.(1) (حاشیهء برهان چ معین از دزی ج 1 ص 204 لک 1 ص 358).
(1) - Lathyrus Sativus.

جلبان.

[جِ لِبْ با] (ع ص) رجل جلبان؛ مرد صاحب بانگ و غوغا. (منتهی الارب). رجوع به جُلبّان شود.

جلبان.

[جَ لَبْ با] (ع ص) رجل جلبان؛ مرد صاحب بانگ و غوغا. (ازاقرب الموارد). رجوع به جُلبّان و جِلبّان شود.

جلبان.

[جُ لُبْ با] (ع اِ) خلر است و آن گیاهی است شبیه بماش و در تهذیب آمده است که دانه ای است تیره رنگ کمی بزرگتر و تیره تر از ماش و آنرا میپزند. و بتخفیف نیز آید. (تاج العروس). رجوع به جُلبان شود. || انبان مانندی است از چرم و غلافی که شمشیر را در نیام کرده در آن گذارند. (منتهی الارب). رجوع به جُلبان شود. || (ص) رجل جلبان؛ مرد صاحب بانگ و غوغا. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به جِلِبّان و جَلَبّان شود.

جلبانة.

[جِ لِبْ با نَ] (ع ص) زن بسیارفریاد بیهده گوی بدخوی. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به جُلُبّانة شود.

جلبانة.

[جُ لُبْ با نَ] (ع ص) زن بسیارفریاد بیهده گوی بدخوی. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به مادهء قبل شود.

جلببة.

[جَ بَ بَ] (ع مص) جلباب پوشانیدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به جلباب شود.

جلبدة.

[جَ بَ دَ] (ع اِ) آوازها و بانگهای اسبان. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

جلبر.

[جُ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان دول بخش حومهء شهرستان ارومیه واقع در 35هزارگزی جنوب خاوری ارومیه و 1500گزی باختر شوسهء ارومیه بمهاباد، این ده در دره قرار گرفته و هوایی معتدل مالاریائی دارد. سکنهء آن 155تن. آب آن از قنات و چشمه و محصول آن حبوبات، توتون و غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جوراب بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

جلبز.

[جُ لَ بِ] (ع ص) نیک سخت. (منتهی الارب).

جلبقة.

[جَ بَ قَ] (ع اِ) سروصدا و دادوفریاد و ضجه. (از اقرب الموارد). شوروغوغا. (منتهی الارب).

جل بک.

[جُ بَ] (اِ مرکب) جلبک. چیزی باشد سبز مانند ابریشم که در روی آبها بهم میرسد. و بعربی طحلب خوانند. (برهان). خزه. خمزه. جل وزغ.

جلبنانة.

[جِ بِ نَ] (ع ص) زن بسیارفریاد بیهده گوی بدخوی. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به جلبانة شود.

جلبنانة.

[جُ بُ نَ] (ع ص) زن بسیارفریاد بیهده گوی بدخوی. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به جلبانة شود.

جلبناة.

[جَ لَ] (ع ص) زن فربه. (منتهی الارب). || ناقه بر سفر. (منتهی الارب). || ناقة جلبناة؛ ناقهء چاق و سخت. (تاج العروس).

جلبو.

[جَ] (اِ) سبزه و تره ای باشد شبیه به نعناع. (برهان). پونه که سبزی شبیه به نعناع است. (فرهنگ نظام) :
فندق و خشخاش برقص آمده
نعنع و جلبو بلب جویبار.
مولوی (از فرهنگ نظام).

جلبوب.

[جَ] (اِ) گیاهی باشد که بر درخت پیچد و بعربی عشقه خوانند و حبل المساکین هم گویند. (برهان).

جلبة.

[جَ لَ بَ] (ع اِ) غوغا و آوازها. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

جلبة.

[جُ بَ] (ع اِ) پوست جراحتی که خشک شده باشد. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || پارهء ابر. (منتهی الارب). || سنگهای افتاده بر یکدیگر که در آن راه ستور نباشد. || قطعهء جداگانه از گیاه. || سال سخت. || سختی روزگار. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || گرسنگی. (منتهی الارب). || درختان خاردار سبز. || پوست خام که در پالان و زین درکشند. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || آهنی است در پالان. || آهنی که بدان کاسهء شکسته را بهم پیوند دهند. || تعویذ دوخته در چرم. || کاردی که دسته را بر آهنش نصب کرده باشند. || شیرمایه. || بقعه. || تره است. (منتهی الارب).

جلبهنگ.

[جِ بَ هَ] (اِ) تخم زردخار است و بیخ آنرا ترید زرد گویند و آن بغایت کوچک میباشد اگر زیاده بر یک درم خورند مهلک میباشد. (برهان).(1)
(1) Semen Fruticis Spinosi - «فولرس» معرب آن جبلهنک. (حاشیهء برهان چ معین از دزی ج 1 ص 205).

جلبی.

[جَ با] (ع اِ) جِ جلیب. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به جلیب شود.

جلبی.

[جَ لَ] (حامص) بدکارگی زن و کودک :
جلب کشی و همه خان ومانت پرجلب است
بدی جلب کش و کرده به کودکی جلبی.
عسجدی (دیوان ص 36).
دُسفة؛ زن جلبی و قلتبانی. (منتهی الارب).

جلبیب.

[جِ] (از ع، اِ) ممالهء جلباب :
شب عشاق لیلة القدر است
چون برون آوری سر از جلبیب.رودکی.
رجوع به جلباب شود.

جلبیز.

[جَ / جِ] (اِ) به معنی کمند باشد و عرب مقود خوانند. (برهان) :
روا نبود به زندان و بند بسته تنم
اگر نه زلفک مشکین تو بدی جلبیز.
طاهر فضل (از آنندراج).
|| (ص) مفسد و غماز. (برهان) :
به عهد او نبود کام ظالم و جابر
به دور او نبود قدر مفسد و جلبیز.
شمس فخری (از آنندراج).
بالفتح و یای مجهول، به معنی غمّاز و مفسد و در قاموس جِلواز بالکسر، پیادهء کوتوال و چاوش که مردم را گیرند و غمازی کنند آمده. ظاهراً معرب کرده اند. (از آنندراج) (فرهنگ شعوری ج 1 ص 316). و رجوع به جِلواز و جَلویز شود.

جلبیل.

[] (اِ) در بیت زیر ظاهراً به معنی لباس یا زیوری که در آن است :
هست جلبیل و چگن خورشید و مه
جونه آمد زهره شکلی زاهره.
نظام قاری (دیوان ص 24).

جل پاره.

[جُ رَ / رِ] (اِ مرکب) (از: جُل، پارچهء کهنه، ژنده، پلاس + پاره، شکافته، دریده) :
باز جل پاره مرقّع صفت طفلی توست
نخ دیبای ثمینت چو شبابت پندار.
نظام قاری (دیوان ص 12).

جل پانی.

[جُ لِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)مرادف جل آب :
آنکه زین کافردلان دارد امید پوششی
آخر او را لذت خواهش جل پانی کند.
فوقی یزدی (از آنندراج).
نگار من که مرا مست جام سستی دید
لبش گرفت به کف جرعهء نواخوانی
مرا ز خانه برون کرد آنکه از سر خشم
چو گبر کز بر خود رد کند جل پانی.
فوقی یزدی (از آنندراج).

جلت.

[جُلْ لَ] (ص) در تداول، حقه باز. بدجنس. بی ننگ وعار. پست. ناجوانمرد. در اصطلاح لوطیان، سخت ناچیز. سخت بی اخلاق. رذل(1). و در تداول خراسان جُلَّت را به آدم بی معنی و هرزه گویند. (از لغت محلی شوشتر نسخهء خطی).
(1) - شاید از جل و لته. (از یادداشت های دهخدا).

جلت.

[جُلْ لَ] (ع اِ) جُلّة. خنور خرما که از برگ خرمابن ساخته باشند. (ناظم الاطباء). ظرف کدومانند و بزرگ که در آن خرما نهند. ج، جِلال، جُلَل. (البیان و التبیین ج 2 ص 122). ظرف کدومانند که از برگ درخت خرما ساخته باشند. جُلّة. نوعی از خنور خرما و آوندی از برگ خرما. ج، جُلل، جِلال. (منتهی الارب). و در لغت محلی شوشتر نسخهء خطی آمده: دَدَل؛ زنبیلی است بزرگ که از پوست خرما چینند و بر آن دو دسته گذارند که دو کس آن را بردارند و چیزها را بدان نقل و تحویل کنند و به عربی جُلَّت خوانند : یا بنی حریص أطعمتکم عاما اول جُلَّةً فأکلتم جُلتکم و أغرتم علی جُلَّةِ الضّیفان. (البیان و التبیین ج 2 ص 122).

جلت.

[جَ] (ع مص) زدن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). || جَلَتَتْ اَلْیَتُهُ؛ پایین آمد اَلْیهء او در ران وی. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء).

جلتا.

[جَ] (هزوارش، اِ)(1) به لغت زند و پازند پوست آدمی و حیوان دیگر باشد و به عربی جِلد گویند. (برهان).
(1) - هز j(a)l(a)taپهلوی postپوست. (حاشیهء برهان چ معین از یونکر 87).

جلتاق.

[جَ] (معرب، اِ) به لغت رومی، حلیمو را گویند و آن بیخ نباتی است که به عربی حماض جبلی خوانند. درد مفاصل و نقرس را ضماد کردن نافع است. (برهان) (آنندراج). رجوع به حلیمو شود.

جلت عظمته.

[جَلْ لَ عَ ظَ مَ تُهْ] (ع جملهء فعلیه) بزرگ است عظمت او. آن را پس از ذکر نام خداوند متعال آرند: خدای جَلَّت عَظَمَتُه. (از یادداشت های دهخدا) : به نفس و همت و تقدیر ایزدی جلّت عظمته ملک یافت. (تاریخ بیهقی ص 387).

جلت قدرته.

[جَلْ لَ قُ رَ تُهْ] (ع جملهء فعلیه) بزرگ است قدرت او. آن را پس از ذکر نام خداوند متعال آرند.

جلث.

[جَ] (ص) امرد بی حیا. || ستیزه. (از فرهنگ اسدی ذیل ص 53).

جل ثناءه.

[جَلْ لَ ثَ ءُهْ] (ع جملهء فعلیه)بزرگ است ثنای او. آن را پس از ذکر نام خداوند متعال آرند: قال اللّه جَلّ ثناءُه. (از یادداشت های دهخدا).

جلج.

[جَ لَ] (ع اِ) جِ جَلَجَة، به معنی کاسهء سر. (اقرب الموارد) (آنندراج). سر. || غوزهء آب. (آنندراج). || سپیدهء اول صبح. (از یادداشت های دهخدا). رجوع به جلجة شود.

جلجاب.

[جِ] (ع ص) پیر فرتوت و کلان که موی پیش سرش افتاده باشد. (منتهی الارب) (آنندراج). جَلجَب. رجوع به جلجابة و جَلجَب شود. || جمل جلجاب؛ شتر نر سطبر و نگویند جلجابة. (منتهی الارب).

جلجابة.

[جِ بَ] (ع ص) پیر فرتوت و کلان که موی پیش سرش افتاده باشد. (منتهی الارب) (آنندراج).

جلجال.

[جَ] (ع ص) غیثٌ جلجال؛ باران باتُندَر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جلجال.

[] (اِخ) همانا وجه تسمیهء آن در یوشع 5:9 مذکور است و آن قریه ای است که به طرف شرقی دشت اریحا و شمال شرقی اورشلیم واقع می باشد (یوشع 4:19)، و تخمیناً 3 یا 4 میل تا اردن مسافت دارد. || محلی است در مرز و بوم شمالی یهودا. (قاموس کتاب مقدس).

جلجال حبشی.

[جَ جا لِ حَ بَ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) خشخاش سیاه را گویند. (از یادداشت های دهخدا).

جلجب.

[جَ جَ] (ع ص) پیر ضَخم. (از یادداشت های دهخدا). جِلجاب. جلجابة. پیر فرتوت و کلان که موی پیش سرش افتاده باشد. (منتهی الارب).

جلجب.

[جِ جَب ب] (ع ص) دراز. طویل. (منتهی الارب).

جلجب.

[جَ جَ] (اِخ) نام مردی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جلجب.

[جَ جَ] (ع ص) جلجاب. (منتهی الارب). رجوع به جلجاب شود.

جلجتا.

[] (اِخ) جائی که مسیح مصلوب گردید (انجیل متی 27:33). (قاموس کتاب مقدس).

جلجل.

[جَ جَ] (ع اِ) دف. دایره. || سنج دایره. || زنگ. جرس. (برهان) (آنندراج). || نام مرغی است خوش آواز. و به کسر اول هم آمده. (برهان).

جلجل.

[جُ جُ] (ع اِ) زنگله. ج، جَلاجِل. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج). زنگ. زنگوله. درای. زنگ خرد. جرس خرد. (از یادداشت های دهخدا). زنگ دف و جز آن. (السامی فی الاسامی). زنگ دف. سنجِ دف. (زمخشری) :
چون فاختهء دلبر، برتر پرد از عرعر
گوئی که به زیر پر بربسته یکی جلجل.
منوچهری.
|| نام آلتی از موسیقی بوده بیضی شکل 35 بدست، با آوازی عظیم مُزعج. (از یادداشت های دهخدا). || پری شاهرخ. مرغ انجیرخوار. || جوش که بر پلک چشم برآید. (دزی ج 1 ص 205). || (ص) سبک روح و شادمان در کار. (منتهی الارب) (آنندراج).

جلجل.

[جِ جِ] (ع اِ) حَبُّالزَّلَم. رجوع به حَبّالزَّلَم شود. (از یادداشت های مرحوم دهخدا).

جلجل.

[جُ جُ] (اِخ) دارة جلجل؛ نام جایگاهی است. اصمعی و ابوعبید گفته اند که جائی است در حمی و برخی گفته اند در دیار ضباب است در نجد مقابل فزاره. (از مراصدالاطلاع ص 116) (از معجم البلدان).

جل جلاله.

[جَلْ لَ جَ لُهْ] (ع جملهء فعلیه)بزرگ است قدر و جلال او. پس از بردن نام ایزدتعالی گویند: خدای جَلَّ جلالُه. (از یادداشت های مرحوم دهخدا).

جلجلان.

[جُ جُ] (ع اِ)(1) نوعی است از انواع تره ها که پارسیان او را «گشنیز» گویند و عرب تخم او را «جلجلان» گویند، و بعضی «جلجلان»، «کنجد» را گویند و «سمسم» را «بلداق» گویند، و یک نوع «کنجد» است به لغت رومی او را «ورسیمون» گویند و «کنجد» را به لغت رومی «سیسامن» گویند. گشنیز. (غیاث اللغات) (ترجمهء صیدنهء ابوریحان ج 1 ص 214). نام تره ای است که آن را گشنیز گویند. (جهانگیری) (برهان) (شرفنامه). گشنیز خشک. گشنیز خشک و کنجد. (از یادداشت های دهخدا). || در کنزاللغة، دانهء کنجد و دانهء گشنیز باشد. (برهان). دانهء گشنیز و کنجد. (آنندراج) (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). و همین معنی مراد است در حدیث ابن عمر: کان یدهن بالجلجلان. و گویند کنجد در پوست قبل از درو. (از اقرب الموارد). کنجد که هنوز ندرویده باشند. تخم گشنیز. تخم گشنیز خشک. دانهء کنجد و گشنیز را خصوصاً هر دانهء صحرائی را که مأکول باشد عموماً گویند. (از یادداشت های دهخدا).
- دُهْنُالجلجلان؛ روغن کنجد. شیره. شیرج. (از یادداشت های دهخدا).
|| دانهء دل که آن را سویدا گویند. (آنندراج). نقطهء میان دل. میانهء دل که آن را سویدا گویند. دانهء دل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). گویند: اصبت جلجلان قلبه. (منتهی الارب). خرج من جلجلان القلب الی قمع الاذن. (اقرب الموارد). یقال: افعل ذلک الامر فی جلجلان قلبه. (مهذب الاسماء). میان دل. (مهذب الاسماء).
- جلجلان القلب و دل؛ سویدای قلب. حبة القلب. ته دل.
|| به سریانی سِمسِم و کزبره را نیز شامل است. بر سِمسِم و کزبره شامل است و به لغت حبش مخصوص سمسم است و مؤلف تذکره می گوید اسم سریانی است. و ابن البیطار بدان معنی کنجد یعنی سمسم داده است. (از یادداشت های دهخدا). قوریون.
(1) - این کلمه در تذکرهء ضریر انطاکی جلجان آمده است.

جلجلان حبشی.

[جُ جُ نِ حَ بَ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) خشخاش سیاه را گویند. (برهان) (آنندراج). خشخاش سیاه و گویند پودنهء بری است. بزر خشخاش اسود. (از یادداشت های دهخدا). جلجلان الحبش؛ خشخاش سیاه است. (تحفهء حکیم مؤمن ص 73).

جلجلان مصری.

[جُ جُ نِ مِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) بیش را گویند و آن بدترین زهرهاست. گویند با ماه پروین یک جا روید. (برهان) (آنندراج). بشنین جلجلان مصری؛ بیش است. (تحفهء حکیم مؤمن ص 73).

جلجلة.

[جَ جَ لَ] (ع مص) آمیختن. || روشن آواز شدن اسب. || سخت تافتن زه را. || جنبانیدن چیزی به دست. (منتهی الارب) (آنندراج). || زنگله بستن. (از اقرب الموارد). || بانگ کردن رعد. || جنبانیدن زنگل و درای و مثل آن. || تحریک و شدّت صوت. (از یادداشت های دهخدا). || (اِمص) سختی آواز. || (اِ) وعدهء بد. || بانگ زنگله. || آواز تندر. (از آنندراج). بانگ تندر. (مهذب الاسماء).

جلجمون.

[] (اِ) صعتر. (از یادداشت های دهخدا).

جلجون.

[جُ] (معرب، ص مرکب) گلگون. (دستورالاخوان دهار ص 198).

جلجونه.

[جُ نَ] (معرب، اِ مرکب) معرب گلگونه. گلغونه. (مهذب الاسماء). گلگونه.

جلجة.

[جَ لَ جَ] (ع اِ) جمجمه و سر. (از یادداشت های دهخدا). سر. (مهذب الاسماء). کاسهء سر. || غوزهء آب. ج، جَلَج، جِلاج. (منتهی الارب).

جل چی.

[جُ] (ص مرکب، اِ مرکب) که جُل دوزد. (از یادداشت های دهخدا).

جلح.

[جَ] (ع مص) سرهای درخت خوردن ستور. (آنندراج). خوردن ستور سرهای درخت را. (از یادداشت های دهخدا). خوردن شتر سر درخت را. (تاج المصادر) (زوزنی). || پوست باز کردن از درخت. (آنندراج).

جلح.

[جَ لَ] (ع مص) ریختن موی پیش سر و اندکی از آن را نَزَع گویند، بعد از آن جَلَح، بعد از آن صَلَع. (از منتهی الارب) (از آنندراج). کم شدن موی پیش سر. (از یادداشت های دهخدا).

جلح.

[جُ] (ع ص، اِ) جِ اَجْلَح و جَلْحاء. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

جلح.

[جُلْ لَ] (ع ص) بقرٌ جُلَّح؛ گاو بی سرون. (منتهی الارب) (آنندراج). گاو بی شاخ. گاوی که شاخ ندارد.

جلح.

[جِ لِ] (ع صوت) کلمه ای است که بدان ماده بز را تسکین دهند تا بر دوشنده نافرمانی نکند، یا بزغاله را تسکین دهند نه بز را. (از یادداشت های دهخدا).

جلحاء .

[جَ] (ع ص) مؤنث اَجْلَح. زنی که موی پیش سرش ریخته باشد. || ماده گاو بی سرون. (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || گوسفند بی سرو. (مهذب الاسماء). ج، جُلْح. || قریة جَلْحاء؛ قریه ای که در آن درخت نباشد. (از اقرب الموارد). || قریة جَلْحاء؛ قریه ای که حصن ندارد. ج، جُلْح. (از ذیل اقرب الموارد). دِه بی حصار. دیه بی حصن. (دستورالاخوان). || اَکَمَة جَلْحاء؛ پشته ای که نوک تیز نباشد. (از ذیل اقرب الموارد از لسان العرب).

جلحاء .

[جِ] (ع ص) جِلْحاءة. زمینی که هیچ نرویاند. (ناظم الاطباء).

جلحاء .

[جَ] (اِخ) دهی است به بغداد. || موضعی است به بصره. (منتهی الارب). || جایی است در شش میلی غُوَیْر معروف به زبیدیه. (از معجم البلدان) (از مراصدالاطلاع).

جلحاءة .

[جِ ءَ] (ع ص) جِلْحاء. زمینی که هیچ نرویاند. (ناظم الاطباء) (از ذیل اقرب الموارد از تاج العروس).

جلحاز.

[جِ] (ع ص) تنگ دل بخیل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به جَلْحَز شود.

جلحاظ.

[جِ] (ع ص) آنچه موی بسیار دارد بر تن. (مهذب الاسماء). جِلحِظ. مرد فربه که بر بدنش موی بسیار باشد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به جِلحِظ شود.

جلحان.

[جِ] (ع ص) تنگ دل بخیل. جِلْحَن کدرهم مثله. (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به جِلحَن شود.

جلحاة.

[جِ] (ع ص) زمینی که هیچ نرویاند. (از منتهی الارب).

جلحز.

[جَ حَ] (ع ص) تنگ دل بخیل. جِلحاز. (آنندراج) (ناظم الاطباء).

جلحطاء.

[جِ حِ] (ع ص) زمین که در آن درخت نباشد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از ذیل اقرب الموارد از لسان العرب).

جلحظ.

[جِ حِ] (ع ص) مرد فربه که موی بر بدنش بسیار باشد. جلحاظ. (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به جلحاظ شود.

جلحظاء .

[جِ حِ] (ع ص) به معنی جلحظ است. || زمین درشت. (منتهی الارب) (آنندراج).

جلحمد.

[جَ لَ مَ] (ع ص) درشت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جلحمة.

[جَ حَ مَ] (ع مص) تافتن رسن را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تافتن. (از یادداشت های دهخدا).

جلحن.

[جِ حَ] (ع ص) تنگ دل بخیل. جِلحان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

جلحة.

[جَ لَ حَ] (ع اِ) جای موی رفتگی از سر. (منتهی الارب) (آنندراج).

جلخ.

[جَ] (ع مص) پر کردن سیل توجبه وادی را. (آنندراج): جَلَخَ السیلُ الوادیَ؛ پر کرد توجبه وادی را. (منتهی الارب). پر کردن سیل رودخانه [ را ]. (تاج المصادر). پر کردن سیل زمین را از آب. (از یادداشت های دهخدا). || بریدن سیل زمین را. || برکندن سیل رودخانه را. (از یادداشت های دهخدا). || بر زمین انداختن کسی را. || خراشیدن شکم کسی را. || جماع کردن با جاریهء خود. || دراز کردن چیزی را. || بریدن پارهء گوشت کسی را به شمشیر. (از منتهی الارب).

جلخاظ.

[جِ] (ع ص) زمین درشت. جِلخِظ مثله، یا صواب به حاء مهمله است. (منتهی الارب).

جلخباقان.

[جَ لَ] (اِخ) یکی از قریه های مرو است. (از معجم البلدان) (مراصد الاطلاع) (مرآت البلدان ج 4 ص 255).

جلختجان.

[جُ لَ تُ] (اِخ) قریه ای است در پنج فرسخی مرو. (از معجم البلدان) (مرآت البلدان ج 4 ص 255).

جلختجانی.

[جُ لَ تُ] (ص نسبی)منسوب است به جلختجان که قریه ای است در پنج فرسخی مرو. (انساب سمعانی).

جلختجانی.

[جُ لَ تُ] (اِخ) ابومالک سعیدبن هبیرة. از حمادبن زید روایت کند. قاسم بن محمد میدانی از او حدیث شنیده است. (از معجم البلدان).

جلخدی.

[جَ لَ دا] (ع ص) رَجُلٌ جَلَخدی؛ مرد بی خیر و بی فایده. (منتهی الارب).

جلخطاء .

[جِ خِ] (ع ص) زمین بی درخت. || زمین درشت. (منتهی الارب) (آنندراج).

جلخظ.

[جِ خِ] (ع ص) جلخاظ. زمین درشت، یا صواب به حاء مهمله است. (منتهی الارب) (از آنندراج).

جلد.

[جَ] (ع ص) چابک از هر چیزی. ج، اَجلاد، جِلاد، جُلُد. (منتهی الارب). تیز و شتاب. کذا فی الرشیدی. (آنندراج). شتاب و زود و تیز و چست و چالاک و چابک. (ناظم الاطباء). جَلید. بشکول. (مهذب الاسماء). || (مص) زدن. ضرب. هرو. عصو. || گزیدن (مار). || پوست کندن. (از یادداشت های دهخدا). || زدن بر پوست کسی. بر پوست زدن. (تاج المصادر بیهقی). || به تازیانه زدن. (دهار) (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (ترجمان علامهء جرجانی ص 39). تازیانه زدن. (غیاث اللغات). تازیانه زدن است و آن حکمی است مختص به کسی که محصن نباشد، چه در شرع معلوم شده است که حد محصن رجم است که سنگسار کردن بود. هو ضرب الجلد و هو حکم یختص بمن لیس بمحصن لادل علی ان حد المحصن هو الرجم. (تعریفات جرجانی). تازیانه زدن. تازیانه زدن کسی را. (از یادداشت های دهخدا). تازیانه زدن چنانکه بر پوست خورد. || سخت شدن. (از آنندراج). || پشک زده گردیدن. || افتادن. || جماع کردن با جاریهء خود. جماع کردن با زنی. || به روی زمین افکندن. || به ناخواست و ستم داشتن کسی را بر کار. اکراه کردن بر کاری. (از یادداشت های دهخدا). || جَلق.(1)
- جَلدُالعُمَیرة؛ کنایه از استمناء است.
|| (اِ) خرمابن که از صبر تواند کرد از آب. ج، جِلاد.
(1) - در یکی از یادداشت ها بیتی از سوزنی بعنوان شاهد این معنی نقل شده که در آن تأمل است.

جلد.

[جَ] (ص) تیز و شتاب. بدین معنی مشترک است در عربی و فارسی. (غیاث اللغات) (آنندراج). زبر و زرنگ. چُست. چابک. چالاک. فرز. تند. قچاق. قپچاق. سبک. سریع. آبدست. جلددست. (از یادداشت های دهخدا). بشکول. (مهذب الاسماء) :
به دل ربودن جلدی و شاطری ای مه
به بوسه دادن جان پدر بس اژکهنی.
شاکر بخاری.
به آموختن جلد و فرزانه شو
به هر دانشی سوی پیمانه شو.
ابوشکور بلخی (از شعوری ج 1 ص 314).
بدو گفت بندوی کای کاردان
مرا زیرک و جلد و هشیار دان.فردوسی.
هیچ مبین سوی او به چشم حقارت
زانک یکی جلد گربز است و نونده.
یوسف عروضی.
و معتمدی را از درگاه عالی فرستاده آید، مردی سدید جلد سخندان و سخنگو... (تاریخ بیهقی). بنده نیز بنویسد و معتمدی را از درگاه عالی فرستاده آید مردی سدید جلد. (تاریخ بیهقی). رسول نامزد کرد تا نزدیک علی تکین رود مردی سخت جلد. (تاریخ بیهقی). او را بازگردانید با معتمدی ازآنِ خویش مردی جلد و سخن گوی. (تاریخ بیهقی ص 129). و مردی جلد سخن گوی از معتمدان خویش بدو فرستاد. (تاریخ بیهقی ص 356). این ملک مردی جلد آمد. (تاریخ بیهقی ص 415). و او مردی جلد و سخنگوی بود... (تاریخ بیهقی ص 596). اینجا آشنائی را دیدم سکزی، مردی جلد، هر خبری پرسیدم. (تاریخ بیهقی ص 641).
دراز گشته مقامت در این رباط کهن
گران شدی سبک و جلد بودی از اول.
ناصرخسرو.
به تیغ یک تن بهتر نیاید از سپهی
وگرچه جلدی تو یک تنی نه یک سپهی.
ناصرخسرو.
گر همی این به عقل خویش کنند
هوشیارند و جلد و عیّارند.ناصرخسرو.
ورنه به کار دنیا چون جلد و سخت کوشی
وانگه به کار دین در بیهوش و سست رائی.
ناصرخسرو.
مردی بود داهی جلد هرمزنام. (فارسنامهء ابن البلخی ص 102). پس مردی عظیم جلد با سلاحی نیکو. (مجمل التواریخ).
تا بود گربه مهتر بازار
نبود موش جلد و دکاندار.
سنائی (دیوان ص 325).
سگ اگر جلد بودی و فربه
یک شکاری نماندی اندر ده.سنائی.
به اتفاق جمعی از مردم جلد سر راه بر وی گرفته... (حبیب السیر ج 4 ص 396).
|| کاردان : رسول نامزد کرد تا نزدیک علی تکین رود مردی سخت جلد. (تاریخ بیهقی).
به دست قاصدی جلد و سبک خیز
فرستاد آن وثیقت سوی پرویز.نظامی.
|| پیوسته کار. پیوسته در کار. (دستورالاخوان). || در ابیات ذیل جَلد مترادف است با بددل و دزد و بی حمیت و گربز و طرار :
بددل و دزد و جلد و بی حمیت
روبه و شیر و گرگ و کفتارند.ناصرخسرو.
عقل بار است بر کسی که به عقل
گربز و دزد و جلد و طرار است.
ناصرخسرو.
|| و در این قطعه از سنائی جلد در برابر زیرک آمده و ظاهراً به معنی رند و حیله گر است :
سماع است این سخن در مرو اندر تیم بزازان
هم اندر حسب آن معنی ز لفظ آل سمعانی
که جلدی زیرکی را گفت من پالانیی دارم
از این تندی و رهواری چو باد و ابر نیسانی
بدو گفتا مگو چونین گر او را این هنر بودی
نبودی چون خران نامش میان خلق پالانی.
سنائی.
|| کبوتر جلد؛ کبوتر خانه زاد که خانه و لانه را گم نکند و هرجا که رود بازآید.
- جلد بودن در کاری دستی؛ ماهر و استاد و چربدست بودن در کار یدی. (از یادداشت های دهخدا).
- جلد شدن؛ چُست و چالاک شدن.
- جلد شدن کبوتر؛ خو گرفتن کبوتر به خانه و لانهء خود.
و رجوع به چست و زود و تند شود.

جلد.

[جَ لَ] (ع ص، اِ) گوسپند و بز که بچه اش وقت زادن بمیرد. (از آنندراج). || شتران بزرگ. شتران کلان که خرد در آنها نباشد. || ماده شتران بی بچه و بی شیر. || پوست شترکره که به چیزی آکنده یا شترکرهء دیگر را پوشانیده باشند تا ناقه به خیال بچهء خود مهربان شده شیر دهد. (از یادداشت های دهخدا). پوست بچه شتر که پُر کاه کنند تا ناقه بچهء خود تصوّر کرده بدان آرام گیرد و شیر دهد. (از آنندراج). || زمین هموار و سخت به غیر سنگ. زمین سخت. || بزرگ. || کوچک. || نره. || خرج. (از یادداشت های دهخدا). || (مص) پشک زده گردیدن زمین. || سخت شدن. || چابک و چالاک گردیدن. چُست شدن. || (اِمص) درشتی. || توانایی. (منتهی الارب).

جلد.

[جِ] (ع اِ) پوست. (ترجمان علامهء جرجانی ص 39). ج، اَجلاد، جُلود. صَله. (بحرالجواهر). پوست حیوان. (غیاث اللغات از منتخب اللغات و بهار عجم). پوست از هر حیوان. (منتهی الارب) (از یادداشت های دهخدا).(1) پوست حیوانات و بدین معنی عربی است، به معنی جلد کتاب و جلد دفتر مجاز است و با لفظ بستن و کردن مستعمل. (از آنندراج).
پوست حیوانات است و نسبت به گوشت سرد و خشک و هرچه در طبخ مُهَرّاتر غذائیت او بیشتر و اصلاح دیرهضمی او با آبکامه و روغنهای گرم باید نمود و پیچیدن عضوی که صدمه و ضربه به او رسیده باشد به پوست تازهء گرم حین ذبح گوسفند و بز و امثال آن بغایت مسکن اوجاع و اورام او است و به دستور جهت اورام بارده مفید و الصاق پوست سر بزغاله بر سر صاحب سرسام مجرّب و پوست تازهء بز جهت جذب سمّ افعی و پوست گوسفند جهت قروح خبیثه و حکّه و جرب و تراشهء پوست بز قاطع خون جراحت تازه و خاکستر جمیع پوستها جهت نواصیر و سوختگی آتش و سحج جلد و ضماد سوختهء پوست اسب آبی با آرد کرسنه سه روز متوالی جهت رفع سرطان آزموده است. و تعلیق پوست فیل جهت تسکین تبهای سرد و پوست شغال جهت گزیدن سگ دیوانه و منع ترسیدن او از آب و سوختهء پوست قنفذ بری با روغن زیتون جهت داءالثعلب و محرّق پوست افعی جهت داءالحیّه مؤثر است. (تحفهء حکیم مؤمن ص 73). و رجوع به جانورشناسی عمومی مصطفی فاطمی ج 1 ص 97 شود. جِلد نه تنها عضو مخصوص لمس است بلکه جمیع اجزاء بدن را پوشانیده حفظ و وقایه کرده و هم دارای اعضاء ترشح است. (تشریح میرزا علی ص 688). رجوع به تشریح میرزا علی صص 688-698 و تذکرهء ضریر انطاکی ص 110 شود :
با سهم تو آن را که حاسد تست
پیرایه کمند است و جلد کمرا.منجیک.
بیندازی عظام و لحم و شحمم
رگ و پی همچنان و جلد منشور.
منوچهری.
یکی درنده گرگی میش دین را
برفته لیک در جلد نهازی.ناصرخسرو.
|| پارهء چرم یا مقوّا که کتاب را در آن استوار کنند. غلاف کتاب. (از یادداشت های دهخدا) :
بهارستان دیوانم به طرزی تازگی دارد
که جلد او ز رنگ و روغن گل می توان کردن.
مفید بلخی (از آنندراج).
- جِلد سوخته؛ نوعی جلد چرمی کتاب که بوسیلهء دباغی و مواد خاص به حالت خشکی و سختی درمی آورند و پس از بریده شدن، روی مقوا چسبانیده می شود و سپس داغ می کنند تا با مقوا یکپارچه شود و به همین مناسبت رنگ آن هم به تیرگی می گراید.
- جلد کردن؛ مُجَلَّد ساختن کتاب و دفتر را. تجلید. پوست کردن.
- جلدکننده؛ که کتاب و دفتر جلد کند. مُجَلِّد.
- جلدگر.؛ رجوع به همین مدخل شود.
|| یک جلد کتاب؛ یک کتاب.
(1) - در یادداشتی ضبط این لغت در این معنی جِلد و جَلَد هر دو داده شده و معنی نره به آن اضافه گردیده است.

جلد.

[جُ لُ] (ع ص، اِ) جِ جَلد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جلد.

[جَ لَ] (اِخ) اقلیم الرابع از مشرق ابتدا کند به شهرهای تبت و خراسان و در آنجا شهرها چون فرغانه و خجند و... سامرا و موصل و جلد و نصیبین... و به شهرهای شام بگذرد... و عرض این اقلیم را مسافت سیصد میل است. (مجمل التواریخ و القصص ص 480).

جلد.

[جَ] (اِخ) از اعلام است. || بنوجلد؛ قبیله ای است. (منتهی الارب).

جلداء .

[جُ لَ] (ع ص، اِ) جِ جَلید، به معنی چابک از هر چیز. (از آنندراج).

جلداء .

[جِ] (اِخ) مثلی است برای وضوح، گویند: صرحت بجِلدان و جِلداء؛ به معنی صرحت بِجِدّاء است. و مذکور است در ج دد. (منتهی الارب). رجوع به جِلدان و جِدّاء شود.

جلدان.

[جِ] (اِخ) گویند صَرَّحت بجلدان و آن موضعی است به طائف هموار که هیچ در آن مستور نمی شود و این مَثَل برای وضوح است. رجوع به جلداء شود. (از یادداشت های دهخدا).

جلدب.

[جَ دَ] (ع ص) بسیار سخت و قوی. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

جلدباز.

[جَ] (نف مرکب) عجول. شتاب زده. (ناظم الاطباء).

جلدبازی.

[جَ] (حامص مرکب)شتاب زدگی. تعجیل. تندی. چالاکی. (ناظم الاطباء).

جلدبند.

[جِ بَ] (نف مرکب) صحاف. جلدساز. (ناظم الاطباء).

جلدبندی.

[جِ بَ] (حامص مرکب)صحافی. جلدسازی. (ناظم الاطباء).

جلدبه جلد.

[جَ بِ جَ] (ق مرکب) فوراً. معجّ. به تعجیل. به سرعت. (ناظم الاطباء).

جلددار.

[جِ] (نف مرکب) دارای پوست. آمیب های جلددار؛ به دور بدن یک پوست کیتنی مخلوط با سیلیس موجود که بواسطهء خود حیوان ترشح شده است. (جانورشناسی عمومی مصطفی فاطمی ص 95).

جلددست.

[جَلْدْ، دَ] (ص مرکب) چابک در کارها که به دست کنند. (از یادداشت های دهخدا).

جلددستی.

[جَلْدْ، دَ] (حامص مرکب)چابکی در کارهائی که به دست کنند. مهارت در کار یدی.

جل درکشیده.

[جُ دَ کَ / کِ دَ / دِ](ن مف مرکب) پوشیده در جل :
وین مرکب سرای بقا را به رغم خصم
جل درکشیده پیش در او کشیده ام.خاقانی.

جلدساز.

[جِ] (نف مرکب) صحاف. آنکه جلد کتاب می سازد. (ناظم الاطباء).

جلدسازی.

[جِ] (حامص مرکب) غلاف ساختن کتاب را. استوار ساختن کتاب در پاره ای از چرم یا مقوّا. عمل و شغل ساختن جلد. || (اِ مرکب) محل ساختن جلد.

جلد شدن.

[جَ شُ دَ] (مص مرکب)جُلوده. جَلاده. (تاج المصادر بیهقی): انکماش؛ جَلد و چست شدن. (از یادداشت های دهخدا).

جلدقدم.

[جَ قَ دَ] (ص مرکب)سریع السیر. شتابان. (ناظم الاطباء).

جلدک.

[] (اِخ) از مزارع و قرای میان ولایت مشهد مقدس و مسافت آن تا شهر دو فرسنگ. (مرآت البلدان ج 4 ص 255).

جلدک.

[] (اِخ) دهی دو فرسخ کمتر مشرقی کلیلک است. || شمال دریاچهء باختگان. (از یادداشت های دهخدا). رجوع به مرآت البلدان ج 4 ص 255 شود.

جلدک.

[جَ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان سربیزان بخش زرقان، واقع در 94هزارگزی شمال خاور زرقان و سه هزارگزی شوسهء شیراز به اصفهان. این ده در جلگه قرار گرفته و هوایی معتدل دارد. سکنهء آن 94 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات، میوه جات، چغندر و شغل اهالی زراعت است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

جلدکار.

[جَ] (ص مرکب) کسی که به چالاکی و خوبی کاری را از پیش می برد. (ناظم الاطباء). که در کار چابک و زرنگ است و کار را به سرعت و صحّت انجام تواند داد.

جلدکاری.

[جَ] (حامص مرکب) کار کردن به چابکی و سرعت.

جلدکی.

[] (اِخ) ایدمربن عبدالله یا ایدمربن علی بن ایدمر مصری یا عزالدین علی یا علی بن محمد بن ایدمر. حکیمی است فاضل که در کیمیا دست داشته است. وی از مردم جلدک دیهی در دو فرسنگی مشهد بود و به دمشق و قاهره رفت و به سال 750 یا 762 ه . ق. در قاهره درگذشت. تألیفات بسیاری دارد. او راست: 1 - انوارالدرر فی ایضاح الحجر. 2 - البدر المنیر فی خواص الاکسیر. 3 - البدر المنیر فی ینبوع الاکسیر. 4 - البرهان فی اسرار علم المیزان. 5 - التعریب یا التقریب فی اسرار علم الترکیب. 6 - الدر المنثور فی شرح صدرالشذور. در این کتاب قسمت اول کتاب شذورالذهب ابوالحسن علی بن موسی انصاری کیماوی را شرح کرده است. 7 - الدر المنیر و المصحف الکبیر. 8 - زراعة الذهب (نهایة المطلب). 9 - سراج الاذهان فی شرح البرهان و این شرح کتاب برهان خود اوست. 10 - غایة السرور فی شرح دیوان الشذور. و این شرح شذورالذهب است. 11 - غنی الملهوف فی اسرار الترکیب. 12 - کشف الستور. 13 - کنزالاختصاص و درة الغواص فی معرفة اسرار علم الخواص. 14 - المصباح فی اسرار علم المفتاح. دو کتاب اخیر در بمبئی به چاپ رسیده است. 15 - المکتسب من المکتسب. 16 - نتایج الفکر فی علم الحجر. این کتاب در قاهره چاپ شده است. (اعیان الشیعه) (الذریعه) (ریحانة الادب ج 1 ص 272).

جلدگر.

[جِ گَ] (ص مرکب) ترجمهء صَحّاف. (از آنندراج). کسی که پیشهء او جلد ساختن و جلد کردن دفتر و کتاب است.

جلدگری.

[جِ گَ] (حامص مرکب) عمل جلدگر. صحافی :
گمان برم که به ورّاقی و به جلدگری
ز کلک و گهزن و سنگ تراش و نشکرده.
سوزنی.

جلدمزاج.

[جَ مِ] (ص مرکب) متهور. || غضب ناک. || عجول. (ناظم الاطباء).

جلدو.

[جُ / جِ] (اِ) انعام و عطیه و عوض خدمت. (فرهنگ نظام). بالضّم به معنی انعام و صله و این لفظ ترکی است از مدار و بهار عجم و بالکسر نیز آمده. (غیاث اللغات). جایزه. جایزه که تیراندازان و مانند آنان را دهند :
مدح آرای سلیمان جهان باش قبول
جلدوی این که تو را صاحب دیوان کردم.
قبول (از آنندراج).

جلدة.

[جَ دَ] (ع ص) مؤنث جلد. (از اقرب الموارد). رجوع به جلد شود. || خرمابن سخت و بزرگ که بی آب صبر تواند کرد. || شتر مادهء بسیارشیر و بسیارچرب. || شترمادهء بی بچه و بی شیر. (منتهی الارب): شاة جلدة؛ گوسفند بی شیر و بی بچه. (از اقرب الموارد). ج، جِلاد. (منتهی الارب).

جلدة.

[جِ دَ] (ع اِ) پوست و این اخص از جلد است. (منتهی الارب). نوعی از جلد. || قطعه ای از جلد. || قوم من جلدتنا؛ ای من انفسنا و عشیرتنا. (از اقرب الموارد).

جلدة.

[جَ لَ دَ] (ع مص) چابک و چالاک گردیدن. (منتهی الارب). رجوع به جِلَد و جلادة و جلودة شود. || (اِمص) چابکی مردم و غیر وی. (منتهی الارب).

جلدة.

[جَ لَ دَ] (ع ص) زمین سخت و هموار. || گوسفند که بچه اش وقت زادن بمیرد. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

جلده باخان.

[جِ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان ملایعقوب بخش مرکزی شهرستان سراب واقع در 13هزارگزی جنوب خاوری سراب و 10هزارگزی شوسهء سراب - اردبیل. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 973 تن. آب آن از رودخانه و چشمه و محصول آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است و صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

جلدی.

[جِ] (ص نسبی) پوستی.
- امراض جلدی؛ بیماری های پوستی. (از یادداشت های دهخدا).

جلدی.

[جَ] (حامص) چستی. جلادت. (از یادداشت های دهخدا). جلادة. (دهار). شجاعت. دلاوری. (از یادداشت های دهخدا). تیزی. گرمی. (از آنندراج). صرامت :
یکی سخت پیمان ستد زو نخست
پس آنگه به جلدی ره چاره جست.
فردوسی.
جلدی و مردی همی پدید کنی
تنگدلی غمگنی ز بی عملی.
ناصرخسرو (دیوان ص 444).
می رباید ز غایت جلدی
از میان دو چشم ابرو را.
باقر کاشی (از آنندراج).
رجوع به چستی شود.
- امثال: آفتاب به زردی افتاد، تنبل به جلدی افتاد. (از امثال و حکم دهخدا ج 1 ص 37).

جلدی.

[جَ] (ص نسبی) منسوب است به جلدبن سعد العشیرة. (انساب سمعانی).

جلدیان.

[جَ] (اِخ) دهی است از دهستان لاهیجان بخش حومهء شهرستان مهاباد واقع در 57500گزی شمال باختری مهاباد 3500گزی باختر شوسه خانه به نقده. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری سالم است.سکنهء آن 582 تن. آب آن از رودخانهء جلدیان و محصول آن غلات، توتون و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه ارابه رو و دبستان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

جلدی کردن.

[جَ کَ دَ] (مص مرکب)تصرم. (تاج المصادر بیهقی). تَجَلُّد. جلدی نمودن :
به جنگ جلدی کردند لیکن آخر کار
به تیر سلطان بردند عمر خویش به سر.
فرخی.
... طاهر جلدی کرد و خردمندی چون گفته بود او معتمد است، قول او را خلاف نیاورد. (تاریخ سیستان).
ای برادر بیا و جلدی کن
... چو آنچنان بینی.خاقانی.
قوم گفتندش مکن جلدی برو
تا نگردد جامهء جانت گرو.
مولوی (مثنوی).

جلدی نمودن.

[جَ نُ / نِ / نَ دَ] (مص مرکب) جلدی کردن. تَجَلّد. (از یادداشت های دهخدا).

جلذ.

[جُ] (ع اِ) موش کور. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). ج، مَناجِذ، بغیر الفاظ مفرد آن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (از آنندراج). خُلد. کلمهء جُلذ و خُلد هر دو به معنی موش کور در لغت نامه های عربی آمده است و ظاهراً یکی تصحیف دیگری است. (از یادداشت های دهخدا).

جلذاء .

[جِ] (ع ص) زمین درشت. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

جلذاءة.

[جِ ءَ] (ع ص) زمین درشت. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). و این اخص است از جِلذاء. (منتهی الارب) (از آنندراج).

جلذان.

[جِ](1) (اِخ) جائی است نزدیک طائف هموار مانند کف دست و گویند جلذان ناحیهء سیاه رنگی است به نام تبعه دارای سوراخی است به قدر یک ساعت راه. (مراصد الاطلاع).
(1) - در آنندراج به ضم، موضعی نزدیک طایف آمده است.

جل ذراه.

[جَلْ لَ ذَ] (ع جملهء فعلیه)خدای بلندرتبه. رجوع به ذرا شود. (از یادداشت های دهخدا).

جل ذکره.

[جَلْ لَ ذِ رُهْ] (ع جملهء فعلیه)تسبیحی است که پس از ذکر نام خدای تعالی آرند: خدای قادر متعال جل ذکره :
جَلَّ ذکره منزه از چه و چون
انبیا را شده جگرها خون.سنائی.

جلذون.

[] (ترکی، اِ) به ترکی انعام و صلهء بهادران باشد که در کار پیشدستی نمایند. (از یادداشت های دهخدا).

جلذی.

[جُ ذی ی] (ع ص، اِ) شتر استوار درشت. (منتهی الارب). || صانع و کارگر. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || راهب. (اقرب الموارد). پارسای ترسایان. (منتهی الارب). || خادم کلیسیا. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || رفتار سبک و تیز. (منتهی الارب). ج، جَلاذیّ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

جلذیة.

[جُ ذی یَ] (ع ص، اِ) شتر مادهء قوی. مؤنث جلذی. (منتهی الارب).

جل رود.

[] (اِخ) نام رودی به خوار (... ورامین)، سرچشمهء آن دماوند است. (از یادداشت های دهخدا).

جلز.

[جُ لَ] (اِ) حلفا است. (از یادداشت های دهخدا).

جلز.

[جَ] (ع اِ) سِنانِ زفت. ج، جِلاز. (مهذب الاسماء). || پی پیچیده در اطراف تازیانه. || میانهء تازیانه. || حلقهء گرد در اسفل آهن نیزه. || قبضهء تازیانه. (منتهی الارب). || جلز. رجوع به جلبان شود. (از تذکرهء ضریر انطاکی ص 111).

جلز.

[جَ] (ع مص) تیز رفتن: جلز فی الارض. || نوردیدن و پیچیدن و کشیدن و برکندن. || پی پیچیدن بر دستهء کارد و غیر آن. (منتهی الارب). || بر چیزی پیچیدن. (زوزنی). پی زدن بر جای. (تاج المصادر بیهقی).

جلز و ولز.

[جِ لِزْ زُ وِ لِ] (اِ صوت مرکب، از اتباع) آواز سرخ شدن گوشت و امثال آن بر آتش یا تابه و امثال آن. حکایت صوت گوشتی در آتش یا روغن گداخته. (از یادداشت های دهخدا). || ناله و زاری و التماس از کسی که حق با اوست. جلز و بلز. (از یادداشت های دهخدا): جلز و ولزش را درآورد.
- به جلز و ولز افتادن؛ به زاری و التماس درآمدن. (از یادداشت های دهخدا).

جلس.

[جَ] (ع ص، اِ) زمین درشت. || شهد سطبر. (منتهی الارب). عسل غلیظ. (اقرب الموارد). || شتر فربه استوار. || درخت سطبر. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || بقیهء شهد در خنور. (منتهی الارب). بقیهء عسل که در ظرف بماند. (از اقرب الموارد) :
و ما جلس ابکار اطاع لسرحها
جنی ثمر بالوادیین و شوع.
طرماح (از اقرب الموارد).
|| زنی که دائم بر در خانه نشیند. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || زن شریفه. (منتهی الارب). || زمین نجد. || اهل مجلس. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || کولاب در دشت. || وقت. || تیر دراز. || می. (منتهی الارب). || کوه بلند و دراز. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب).

جلس.

[جَ] (ع مص) رفتن به نجد. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب): ان کنت تارک ما امرتک فاجلس؛ بمعنی این که اگر آنچه را که بدان فرمان میدهم ترک کنی برو به نجد. (از اقرب الموارد).

جلس.

[جِ] (ع ص، اِ) همنشین. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به جلیس شود. || مرد گنگلاج. (منتهی الارب).

جلس.

[جِ] (اِخ) و قنان نام دو کوه است. (از معجم البلدان).

جلساء .

[جُ لَ] (ع ص، اِ) جِ جلیس. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به جلیس شود.

جلسام.

[جِ] (ع اِ) علت برسام. (منتهی الارب).

جلسان.

[جُلْ لَ] (معرب، اِ) معرب گلشن است. (منتهی الارب).

جلستان.

[جُ لَ] (معرب، اِ) معرب گلستان.

جلسد.

[جَ سَ] (اِخ) قرقگاه اغنام و احشام متعلق به بت جلسد. (از معجم البلدان).

جلسد.

[جَ سَ] (اِخ) نام بتی بوده است بحضرموت که آن را کنده و حضرموت میپرستیدند. (از معجم البلدان) (منتهی الارب).

جلسة.

[جَ سَ] (ع مص، اِ) یکبار نشستن. (منتهی الارب).

جلسة.

[جِ سَ] (ع اِ) نوعی از نشست. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). هیأتی که جالس بر آن هیأت نشیند. (از اقرب الموارد).

جلسة.

[جُ لَ سَ] (ع ص) بسیار نشیننده. (منتهی الارب). کثیرالجلوس. (اقرب الموارد).

جلسه.

[جَ لَ سَ / سِ] (از ع، اِ) اجتماع جمعی از مردم برای انجام امری یا شنیدن نطقی با داشتن یک رئیس: امروز من در جلسهء مجلس شورای ملی حاضر بودم. (فرهنگ نظام).

جلسی.

[جِ س ی ی] (ع اِ) گرداگرد حدقهء چشم. (منتهی الارب).

جلصوری.

[جَلْ لَ صَ را] (اِخ) نام قلعه ای است در کوهستان هکاریه در سرزمین موصل. (از معجم البلدان).

جلط.

[جَ] (ع مص) دروغ گفتن و سوگند یاد کردن. || برکشیدن شمشیر از نیام. || ستردن موی سر را. || پوست بازکردن از آهوی ماده. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || ریخ زدن. (منتهی الارب): جلط بسلحه؛ رمی به. (اقرب الموارد).

جلطاء .

[جَ] (ع ص) نرم و سست. گویند: ناب جلطاء. (منتهی الارب).

جلطة.

[جُ طَ] (ع اِ) جرعه ای از دوغ سطبر. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

جلظاء .

[جِ] (ع اِ) زمین درشت. (منتهی الارب). رجوع به جلذاء شود.

جلع.

[جَ] (ع مص) برکندن جامه را و برهنه گردیدن. (منتهی الارب).

جلع.

[جَ لَ] (ع مص) بی شرم و فحاش گردیدن و برهنه فرج شدن. || دندانهای پیش گشاده بودن از لب زیرین. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب): جلع فمه جلعاً؛ کان لاتنضم شفتاه علی لسانه. (اقرب الموارد).

جلع.

[جَ لِ] (ع ص) بیشرم و فحاش و برهنه فرج. (منتهی الارب). || کسی که لبهای او بر روی دندانها بهم نرسد. (از اقرب الموارد). اجلع. (اقرب الموارد).

جلعاب.

[جَ] (ع ص) دراز. (منتهی الارب): کان سعدبن معاذ رجلا جلعاباً. (منتهی الارب).

جلعابة.

[جَ بَ] (ع ص) مرد بدخوی شریر. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || شتر دراز بسیار بی باک شتاب زده. (منتهی الارب). رجوع به جَلعَب شود.

جلعب.

[جَ عَ] (ع ص) مرد بدخوی شریر. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || شتر دراز بسیار بی باک شتاب زده. (منتهی الارب). رجوع به مادهء قبل شود.

جلعب.

[جَ لَ] (اِخ) نام کوهی است در حدود مدینه و برخی از شاعران در شعر خود آنرا مثنی آورده اند. رجوع به معجم البلدان شود.

جلعباء .

[جَ لَ] (ع ص) مرد بدخوی بسیار شریر. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || شتر دراز بسیار بی باک شتاب زده. (منتهی الارب). رجوع به جلعب و جلعبی و جلعابة شود.

جلعباة.

[جَ لَ] (ع ص) ناقهء استوار در هر چیزی. || ناقهء دراز بسیار بی باک شتاب زده. || زن پیر کلانسال که از پیری پشت وی دوتا شده باشد. || امرأة جلعباة العین، زن تیزنظر. (منتهی الارب).

جلعبة.

[جَ عَ بَ] (ع ص) ناقهء دراز یا سطبر و تن آور. (منتهی الارب).

جلعبی.

[جَ عَ با] (ع ص) مرد بدخوی بسیار شریر. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || شتر دراز بسیار بی باک شتاب زده. (منتهی الارب). رجوع به جلعب و جلعابة شود. || جَلْعَبی العین؛ مرد تیزنظر. (منتهی الارب).

جلعد.

[جَ عَ] (ع ص) خر کوتاه. || زن کلانسال. (منتهی الارب). || درشت و استوار: ناقه جلعد. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

جلعد.

[جَ عَ] (اِخ) موضعی است ببلاد قیس. (منتهی الارب). || نام موضعی است و جریر در بعضی از اشعار خود از آن یاد کند. (از معجم البلدان).

جلعدة.

[جَ عَ دَ] (ع مص) دراز افکندن. || تیز گریختن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

جلعطیط.

[جَ عَ] (ع اِ) جغرات سطبر. (منتهی الارب).

جلعطیط.

[جُ لَ] (ع اِ) جغرات سطبر (منتهی الارب).رجوع به مادهء قبل شود.

جلعلع.

[جَ / جُ لَ لَ] (ع اِ) شتر تیز و سبک. (منتهی الارب). || خارپشت. || خبزدوک که نصف آن حیوان باشد و نصف آن هنوز گل باشد. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || کفتار. (منتهی الارب).

جلعلع.

[جُ لُ لُ] (ع اِ) بهمهء معانی رجوع به جَلَعلَع شود.

جلعلعة.

[جَ / جُ لَ لَ عَ] (ع اِ) مؤنث جلعلع بمعنی خبزدوک. (منتهی الارب). رجوع به جلعلع شود.

جلعم.

[جَ عَ] (ع ص) مرد بیشرم و فحاش. (منتهی الارب).

جلعة.

[جَ لَ عَ] (ع اِ) جای ظهور دندان از لب وقت خندیدن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

جلعة.

[جَ لِ عَ] (ع ص) مؤنث جلع. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به جَلِع شود.

جلغ.

[جَ] (ع مص) بریدن گوشت. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب): جلغ القوم بعضهم بعضاً بالسیف؛ گوشت برید بعض ایشان مر بعض را بشمشیر. (منتهی الارب).

جلغاء .

[جَ] (ع ص) ناب جلغاء؛ یعنی افتاده دندانها. (منتهی الارب). || شتر کلانسال افتاده دندانها و ناب. (از اقرب الموارد).

جلغوزه.

[جَ زَ / زِ] (اِ) چیزی باشد مانند فستق و باریکتر از آن و درخت آنرا سوسن گویند. قوت باه دهد و منی بیفزاید و سنگ مثانه را بریزاند و آنرا بعربی حب الصنوبر الکبار خوانند. (برهان). چلغوزه.

جلف.

[جِ] (ع ص، اِ) سفیه و خودسر و بی باک. (برهان). مرد درشت گول. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). فرومایه و احمق. (فرهنگ نظام). || جفاکننده. (فرهنگ نظام). ج، اجلاف. || خم. (منتهی الارب). || خم تهی. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || نصف زیرین خم شکسته. (منتهی الارب). || آوند و ظرف. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || هر چه میان تهی باشد از خنور. (منتهی الارب). ج، جلوف. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || خرمابنان نر. (منتهی الارب). || نان خشک سطبر. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || نان بی نانخورش. (منتهی الارب). || کنارهء نان. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || گوسفند کشیده پوست بریده سر و پا که شکم وی کفانیده و تهی کرده باشند. || مرغی است. || مشک بریده پا و سر و پوست بازکرده. (منتهی الارب).

جلف.

[جَ] (ع مص) پوست بازکردن از چیزی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || بریدن. || از بیخ برآوردن. || زدن بشمشیر. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || رندیدن گل و جز آن. (منتهی الارب).

جلف.

[جَ لَ] (ع مص) درشت خوی و گول گردیدن. (منتهی الارب).

جلف.

[جُ] (ع اِ) جِ جلیفة. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به جلیفة شود.

جلف.

[جُ لُ] (ع اِ) جِ جَلیفَة. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به جلیفة شود.

جلفا.

[جُ] (اِخ) یکی از بخشهای تابع مرند واقع در 67هزارگزی شمال مرند. این ده محدود است از شمال برودخانهء ارس مرز ایران و شوروی و از جنوب به بخش زنوزاز و از خاور بدهستان دیزمار باختری و از باختر بدهستان اواوغلی. موقع طبیعی بخش کوهستانی و هوای آن معتدل است. آب قراء بخش از رودخانهء ارس و چشمه سارها و رودخانه های محلی مانند رود داران، گرگر و شاهمار تأمین میشود، این بخش دارای یک دهستان بنام علمدارگرگر و شامل 28 آبادی است و جمعیت آنها بالغ بر 33290 تن میشود و مهمترین قراء آن جلفا و علمدار است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

جلفا.

[جُ] (اِخ) قصبهء مرکز بخش جلفا از شهرستان مرند واقع در 67هزارگزی شمال مرند در مسیر شوسه و راه آهن جلفا و تبریز. این ده در طول 45 درجه و 38 دقیقه و عرض 38 درجه و 56 دقیقه واقع و 820 گز از دریا ارتفاع دارد و 22 دقیقه با طهران اختلاف ساعت دارد. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 802 تن. آب آن از قنات و رود ارس بوسیلهء موتور و محصول آن غلات، پنبه و شغل اهالی زراعت و گله داری است. این ده دارای مرزبانی درجهء 1 و پست و تلگراف و تلفن و ژاندارمری و گمرک و خط آهن است. شوسهء تبریز و قفقاز از این قصبه بوسیلهء پلی که محل پاسگاه ایران و شوروی است و بطول تقریبی 120 گز میباشد عبور میکند. یک مهمانخانه و ده باب دکان و دبستان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

جلفا.

[جُ] (اِخ) قصبهء بزرگی است از دهستان برزرد بخش حومهء شهرستان اصفهان. این قصبه در جنوب زاینده رود و متصل بشهر است و یکی از محلات اصفهان محسوب می شود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10). عالم آرا دراین باره آرد: چون لشکر روم برای تصرف شهرهای ایران بسوی ایروان و نخجوان حرکت کرد، شاه عباس دستور داد مردم این شهرها را کوچانند تا از گزند دشمن در امان باشند. ازاین رو مردم نخجوان و ایروان بذمار و قراجه داغ کوچ کردند و مردم جولاء [ جلفا ] اگر چه بشهر خود علاقه تمام داشتند ناچار برای حفظ جان و مال خود بعراق رفتند و در اصفهان کنار زاینده رود مسکن گزیدند و بتدریج برای خود خانه ساختند و آنجا را جلفا نامیدند. اینک سه هزار خانوار در آنجا مسکن دارند. (از عالم آرا عباسی چ امیرکبیر ج 2 ص 668).

جلفار.

[جُلْ لَ] (اِخ) شهری است آباد بعمان دارای گوسفندان فراوان. پنیر و روغن این شهر بشهرهای مجاور صادر میگردد. (از معجم البلدان) (از منتهی الارب).

جلفاط.

[جِ] (ع ص) آنکه درزهای کشتی نو را بخیوط و خرقه های نفت آلود بند کند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و عامه آنرا قلفاط گویند. (از اقرب الموارد).

جلفاظ.

[جِ] (ع ص) لغتی است در جلفاط. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به جلفاظ شود.

جلفدة.

[جَ فَ دَ] (ع اِ) غوغا و آواز غیر سرود. (منتهی الارب). الجلبة التی لا غناء فیها. (اقرب الموارد).

جلفر.

[جُ فَ] (معرب، اِ) معرب گلپر. (منتهی الارب).

جلفر.

[جُ فَ] (اِخ) جُلَّفار است و مردم مرو آنرا کلفر خوانند. (از معجم البلدان). رجوع به جلفار شود.

جلفری.

[جُ فَ ری ی] (ص نسبی) نسبت است به جلفر. (از معجم البلدان).

جلفری.

[جُ فَ ری ی] (اِخ) محمد بن حسن بن علی بن احمد قزاز مکنی به ابونصر از فقیهان فاضلی بود که بعراق و شام سفر کرد و از استادان بسیاری حدیث شنید. وی از پدرش ابوالعباس و جز او روایت کند و از وی ابومحمد حسین بن مسعود فراء بغوی روایت دارد. وفاتش به سال 463 ه . ق. اتفاق افتاد. (از معجم البلدان).

جلفریز.

[جَ فَ] (ع ص، اِ) زن گنده پیر درترنجیدهء کارکن. او العجوز التی فیها بقیة. || ناقهء پیر بارکش. || ناقهء درشت و استوار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || بلا. (منتهی الارب). || گران. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جلفز.

[جَ فَ] (ع ص) سخت و استوار. (منتهی الارب). جُلافِز: ناقة جَلْفَز؛ شتر درشت و استوار و قوی. (منتهی الارب). رجوع به جُلافِز شود.

جلفزیز.

[جَ فَ] (ع اِ) رجوع به جلفریز شود.

جلفطة.

[جَ فَ طَ] (ع مص) بند کردن درزهای کشتی نو را بخیوط و خرقه های نفت آلود. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

جلفق.

[جَ فَ] (ع اِ) داربزین. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). و آن لغتی است در حلفق.(1) (ناظم الاطباء).
(1) - تکیه گاه. (ناظم الاطباء).

جلف والقیس.

[جَ لَ] (اِخ) شهری است از نواحی نهنسیة از سرزمین مصر. (از معجم البلدان).

جلفة.

[جَ لَ فَ] (ع ص) بزهایی که مویش کوتاه و بی نفع باشد. (منتهی الارب). بزی که مویش کوتاه و بی نفع باشد. (ناظم الاطباء).

جلفة.

[جُ فَ] (ع اِ) پارهء خراشیده از پوست. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

جلفة.

[جَ فَ] (ع اِ) از مبدأ تراش تا زبان قلم. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). از مبدأ تراش قلم تا زبانهء آن. (ناظم الاطباء). رجوع به جِلفَة شود. || داغ بر ران شتر. و این لغتی است در جرفة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جلفة.

[جِ فَ] (ع اِ) نان پاره ای خشک بی نانخورش. (منتهی الارب). || پاره ای از هر چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || از مبدأ تراش تا زبان قلم و باین معنی گاهی بفتح جیم نیز آید. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جلق.

[جَ] (ع مص) ستردن موی سر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || گشادن دندان را وقت خندیدن. (منتهی الارب). || انداختن بمنجنیق. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || جلق زدن. اخراج منی از ذکر با دست و غیر آن که نام دیگرش استمناء است و با لفظ زدن استعمال میشود این لفظ در عربی بمعنی سر تراشیدن و سنگ پراندن با منجنیق است و در فارسی بطور مجاز و تشبیه به سر تراشیدن و استمناء استعمال شده چه در سر تراشیدن هم سر را باید تر کرد و مالید تا مو بخیسد. (فرهنگ نظام).

جلق.

[جَ] (ع اِ) آشتی، مولد است. (منتهی الارب).

جلق.

[جِ لِ] (ع اِ صوت) کلمه ای است که بدان شتر نر را زجر کنند. (از اقرب الموارد).

جلق.

[جِلْ لِ] (ع اِ) دانه ای است بیمن مانند گندم. || کلمه ای است که بدان شتر نر را زجر کنند. (منتهی الارب). رجوع به مادهء قبل شود.

جلق.

[جِلْ لِ] (اِخ) جِلَّق. دمشق و غوطهء دمشق. (منتهی الارب). دمشق. (از اقرب الموارد). نام ناحیهء غوطه است و گویند دمشق را جلق خوانند و گویند موضعی است در قریه ای از قرای دمشق و گویند مجسمهء زنی است در یکی از دیههای دمشق که آب از دهان وی جاری است. حسان بن ثابت انصاری و جز او در برخی از اشعار خود از آن یاد کنند. (از معجم البلدان).

جلق.

[جِلْ لِ] (اِخ) ناحیه ای است در اندلس در سرقسطه و آبی گواراتر از آب آنجا در همهء اندلس وجود ندارد. (از معجم البلدان) (منتهی الارب).

جلق.

[جُ] (اِ) یک حصه از یکهزاروهشتاد حصهء ساعت شبانه روزی باشد پیش جهودان، چه ایشان هر ساعتی را یک هزار و هشتاد قسم کنند و هر قسمی را از آن جلق خوانند پس باین اعتبار شبانروزی 25920 جلق باشد. (برهان).

جلقای.

[جُ] (اِخ) دهی است از دهستان بناجو بخش بناب شهرستان مراغه واقع در 5هزارگزی جنوب خاوری بناب و 3500گزی باختر شوسهء مراغه به میاندوآب. این ده در جلگه قرار گرفته و دارای هوایی معتدل مالاریایی است. 563 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء صوفی چای و چشمه و محصول آن غلات، پنبه، چغندر، کشمش، بادام و حبوبات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

جلقران.

[جِ قَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش صومای شهرستان ارومیه واقع در 6500گزی جنوب هشتیان در مسیر خاوری راه ارابه رو هشتیان. این ده در دامنه قرار گرفته و هوای آن سردسیر سالم است. سکنهء آن 81 تن. آب آن از رودکند و محصول آن غلات، توتون و شغل اهالی زراعت و گله داری است و صنایع دستی زنان جوراب بافی است. راه ارابه رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

جلقو.

[جَ] (اِ) گردن بند پرندهء شکاری از صدف و غیره. (فرهنگ نظام).

جلقة.

[جِ لِقْ قَ] (ع ص) زن گنده پیر. || ناقهء کلانسال. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به جِلِّقَة شود.

جلقة.

[جِلْ لِ قَ] (ع ص) زن گنده پیر. || ناقهء کلانسال. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به مادهء قبل شود.

جلقة.

[جَ لَ قَ] (ع اِ) جای ظهور دندان از لب وقت خنده. (منتهی الارب). ظهور دندان از لب وقت خنده. (ناظم الاطباء).

جلک.

[جَ لَ] (ع اِ مصغر) تصغیر جل است و آن مرغکی باشد کوچک خوشخوان. (برهان) (ناظم الاطباء). رجوع به جل شود.

جلک.

[جُلْ لَ] (اِ) سبد خرما. این لفظ مرکب از جلهء عربی و کاف فارسی است. (فرهنگ نظام).

جلکاره.

[جَ رَ / رِ] (اِ) رأی و تدبیر و روشهای مختلف را گویند. (برهان) (ناظم الاطباء). مبدل جدکاره. (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به جَدگاره در برهان شود.

جلکان.

[جَلْ لِ] (اِخ) دهی از دهستان گتوند بخش گتوند شهرستان شوشتر واقع در 7هزارگزی جنوب گتوند و 10هزارگزی شمال راه شوسهء دزفول بشوشتر. موقع جغرافیایی آن دشت و هوای آن گرمسیری است. سکنهء آن 1800 تن. آب آن از رودخانهء کارون و چاه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و سبدبافی است. راه در تابستان اتومبیل رو است. ساکنین از طایفهء بختیاری هستند. به این آبادی جنت مکان هم میگویند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران جلد 6).

جلکه.

[جُ کَ / کِ] (اِ) رجوع به جلگه شود.

جلکی.

[جُ لَ کی ی] (ص نسبی) نسبت است به جلک. رجوع به جلک شود.

جلکی.

[جُ لَ] (اِخ) عباس بن ولید اصفهانی مکنی بابوالفضل از راویان است. وی از اصرم بن حوشب و جز او روایت کند. (از معجم البلدان).

جلگه.

[جُ گَ / گِ] (اِ) زمین مسطح دارای گیاه. (فرهنگ نظام). زمین هموار و دشت و هامون. (ناظم الاطباء). || ملک و کشور. (ناظم الاطباء).

جلگه.

[جُ گِ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای حومهء خاوری شهرستان گلپایگان. این دهستان در جنوب خاوری شهرستان گلپایگان واقع شده و حدود آن بشرح زیر است: از شمال بدهستان کنار رودخانه، از جنوب بخونسار از خاور به بخش میمه از باختر به پشتکوه. موقع طبیعی آن جلگه و هوای آن معتدل و سالم است. آب آن از چشمه و چاه و قنوات. این دهستان از 18 آبادی کوچک و بزرگ تشکیل گردیده و جمعیت آن در حدود 16500 تن و قراء مهم آن عبارتند از گوکه، کنجدجان، نیوان سوق، نیوان نار، فیلاخص، آرجان، اسفرنجان، سرآور. (از فرهنگ جغرافیائی ایران جلد 6).

جلگه افشار.

[جُ گِ اَ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای بخش اسدآباد شهرستان همدان است. این دهستان در قسمت مرکزی بخش قرار دارد و محدود است از شمال بدهستان چهاردولی اسدآباد و از باختر بدهستانهای کلیایی و فارسینج و از جنوب به بخش کنگاور و شهرستان تویسرکان و از خاور بدهستان خرم رود شهرستان تویسرکان و گردنهء اسدآباد. موقع طبیعی آن چنانکه از نامش برمی آید جلگهء مسطحی است که اکثر قراء مهم دهستان در آن واقع شده و از هر طرف جز جنوب باختری ارتفاعات عظیمی این دشت کوچک را احاطه کرده است. هوای آن سردسیری و آب قراء از قنوات و چشمه ها و زه آب رودخانه های کوهستانی است. محصول عمدهء دهستان غلات، انگور، حبوبات و محصولات دامی است. رودخانهء مشهور شهاب که از چهاردولی اسدآباد سرچشمه میگیرد پس از گذشتن از تنگ بوجین وارد این دشت شده و در حدود خسروآباد (انتهای جنوب باختری دهستان) وارد بخش کنگاور میشود. کلیهء رودخانه های کوچک دیگر بخش اسدآباد باین رودخانه متصل میگردند. این رودخانه یکی از شعب رودخانهء گاماسیاب است. راه شوسهء همدان بکرمانشاه از وسط دهستان میگذرد و قراء شهراب، اسدآباد، ده بزان، بهراز، وندآباد، ولی آباد، خسروآباد کنار شوسه واقع شده اند. در فصل خشکی باکثر قراء دهستان اتومبیل رفت وآمد می نماید. مرکز دهستان و بخش، قصبهء اسدآباد است. جلگهء افشار از 68 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و جمعیت آن در حدود 35هزار تن بالغ میگردد و قراء مهم آن بشرح زیر است: خاکریز، آجین، چنار شیخ، جنت آباد ویرایی، لک لک، بادخوره، ترخین آباد، سیرواند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج).

جلگه خلج بالا.

[جُ گِ خَ لَ] (اِخ) دهی از دهستان بالاگریوه بخش ملاوی شهرستان خرم آباد واقع در 9هزارگزی شمال ملاوی و کنار خاوری راه شوسهء خرم آباد به اندیمشک. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن گرمسیری و مالاریایی است. سکنهء آن 250 تن. آب آن از رودخانهء کشکان و محصول آن غلات، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است راه اتومبیل رو دارد. ساکنین از طایفهء بهاروند میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران جلد 6).

جلگه خلج پائین.

[جُ گِ خَ لَ] (اِخ)دهی از دهستان بالاگریوه بخش ملاوی شهرستان خرم آباد. واقع در 8هزارگزی شمال ملاوی کنار خاوری شوسهء خرم آباد به اندیمشک. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن گرمسیری مالاریایی است.سکنهء آن 150 تن. آب آن از رودخانهء کشکان و محصول آن غلات، لبنیات. و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه اتومبیلرو دارد.ساکنین از طایفهء دیناروند جودکی میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

جلل.

[جَ لَ] (ع ص، اِ) کار بزرگ. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) :
و لئن عفوت لاعفون جللا
و لئن سطوتُ لموهن عظمی.
؟ (از اقرب الموارد).
|| کار آسان و این کلمه از اضداد است. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) :
الا کل شی ء سواء جلل
امرؤالقیس (از اقرب الموارد).
|| بخاطر. برای. (منتهی الارب): فعله من جللک؛ کرد آنرا بخاطر تو. (منتهی الارب).

جلل.

[جُ لَ] (ع اِ) جِ جُلَّة بمعنی زنبیل بزرگ برای خرما. (از اقرب الموارد). رجوع به جُلَّة شود. || جِ جُلّی. (اقرب الموارد). رجوع به جلی شود.

جلل.

[جُ لُ] (ع اِ) جِ جُلّی. (منتهی الارب). رجوع به جلی شود.

جلل.

[جُ لَ] (اِخ) ناحیه ای است از توابع صنعاء در یمن. (از معجم البلدان).

جللتا.

[جَ لُ] (اِخ) دهی است بنواحی نهروان. (ازمعجم البلدان) (منتهی الارب).

جللتانی.

[جَ لُ نی ی] (ص نسبی) نسبت است به جللتا. (از معجم البلدان).

جللتانی.

[جَ لُ نی ی] (اِخ) محسن بن علی بن شهفیروز مکنی به ابوطالب از فقیهان شافعی است. وی از قاضی ابوالفرج معافابن زکریا جریری و ابوطاهر مخلص روایت کند. استاد فقه وی ابوحامد اسفراینی بوده است. وفات او به سال 456 ه . ق. اتفاق افتاد. (از معجم البلدان).

جلم.

[جَ] (ع مص) بریدن. (منتهی الارب). قطع کردن. (از اقرب الموارد). || گرفتن گوشت از استخوان. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب): جلم الجزور؛ اخذ ما علی عظامها من اللحم. (اقرب الموارد). || فریز کردن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب): جلم الصوف؛ جزه. (اقرب الموارد).

جلم.

[جَ لَ] (ع اِ) نوعی از گوسپندان طائف که پاهای آنها دراز و بی موی باشد. || تکه از گوسپندان و آهوان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || کار فریز. (منتهی الارب). مقراض. و جَلَمان بلفظ تثنیه مثل آن است چنانکه گویند: مقراض و مقراضان و قلم و قلمان و در این صورت جلمان مانند مفرد اعراب می پذیرد و میتوانی بگویی: شریت الجلمان یا الجلمین. (از اقرب الموارد). || کنه. || داغی است شتران را. || ماه. || ماه نو. (منتهی الارب). || جَدی. (اقرب الموارد). بزغاله. (منتهی الارب). || مشراط. (اقرب الموارد).

جلم.

[جِ] (ع اِ) پیه روده و شکنبهء گوسفند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

جلم.

[جِ] (اِخ) نام ولایتی است از ملک پنجاب. (برهان). جیلم. (حاشیه برهان). رجوع به جیلم شود.

جلمائرد.

[جُ ءِ] (اِخ) ده بزرگی است از ده های اصفهان در ناحیهء قهاب که در آن مسجدی بزرگ است. (از معجم البلدان).

جلماثا.

[جَ] (سریانی، اِ) خیار را گویند که بادرنگ باشد و بهترین آن سبز و نازک است. و طبیعت آن سرد و تر است و ثقیل و غلیظ هم هست. (برهان).

جلماق.

[جِ] (ع اِ) پی که بر کمان پیچند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

جلمحة.

[جَ مَ حَ] (ع مص) ستردن موی سر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جلمد.

[جَ مَ] (ع اِ) خرسنگ. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). صخره. (اقرب الموارد). || مرد قوی و سخت. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || گاو. (منتهی الارب). || گلهء بزرگ شتران کلانسال. (منتهی الارب). شتران بسیار. (از اقرب الموارد). || رمهء میشان زاید از صد. (منتهی الارب ) (از اقرب الموارد) (از قاموس).

جلمدة.

[جَ مَ دَ] (ع ص) مرد توانا. || سنگناک. (منتهی الارب): ارض جلمدة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

جل مرز.

[جُ مَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان قهاب بخش حومهء شهرستان اصفهان، واقع در 17هزارگزی شمال اصفهان و یکهزارگزی شوسهء اصفهان به یزد. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 94 تن آب آن از زاینده رود و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است.راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

جلمزیز.

[جَ مَ] (ع اِ) ناقهء بزرگ و قوی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جلمطة.

[جَ مَ طَ] (ع مص) سر ستردن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

جلمق.

[جَ مَ] (ع اِ) قبا. (منتهی الارب). ج، جلامق. (منتهی الارب).

جلمقة.

[جَ مَ قَ] (ع مص) پی پیچیدن بر کمان. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

جلمود.

[جُ] (ع اِ) خرسنگ. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (ص) شتران کلانسال. (منتهی الارب). رجوع به جلمد شود.

جلمة.

[جَ لَ مَ] (ع اِ) گوسفند مسلوخ بلا حشو و قوائم. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || همه. (منتهی الارب). جمیع چیزی. (از اقرب الموارد).

جلمة.

[جَ / جُ مَ] (ع اِ) همه. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب): اخذت الشی ء بجلْمَتِه؛ ای باجمعه. (اقرب الموارد).

جلن.

[جَ لَ] (ع اِ) آواز دروازه که دو مصرع داشته باشد چون یکی را باز و فراز کنند آواز جلن دهد و بانگ دیگری را هرگاه فراز کنند بَلَق نامند. (منتهی الارب).

جلنار.

[جُلْ لَ] (معرب، اِ) گل انار. معرب گلنار است و یکی آن جلنارة است. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

جلنارة.

[جُلْ لَ رَ] (معرب، اِ) یکی جلنار، بمعنی گل انار. (از اقرب الموارد). رجوع به جلنار شود.

جلنبر.

[جُ لُ بُ] (ص مرکب) کسی که لباس کهنهء پاره پاره پوشیده. شاید مخفف جل انبار است. (فرهنگ نظام).

جلنبط.

[جَ لَ بَ] (ع اِ) غضنفر است در وزن و معنی. شیر. (منتهی الارب). شیر بیشه. (ناظم الاطباء). اسد. (منتهی الارب).

جلنبلق.

[جَ لَ بَ لَ] (ع اِ) بانگ در که باز و فراز گردد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جلنجبین.

[جُ / جَ لَ جَ] (معرب، اِ مرکب)معرب گل انگبین و آن معجونی است که از گل و عسل سازند. (از اقرب الموارد). مأخوذ از گل انگبین، یعنی گل قند. (ناظم الاطباء).

جلنجوجه.

[جَ لَ جَ] (سریانی، اِ) پودنهء صحرایی را گویند جاویدن آن بوی سیر از دهان ببرد. (برهان) (ناظم الاطباء).

جلنداء .

[جُ لَ] (اِخ) نام پادشاه عمان. (منتهی الارب) :
و جلنداء فی عمان مقیماً
ثم قیسا فی حضرموت المنیف.
اعشی (از منتهی الارب).

جلندح.

[جَ لَ دَ] (ع ص) گران و سست. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جلندحة.

[جُ لَ دَ حَ] (ع ص) سخت و قوی: ناقة جلندحة؛ ناقهء سخت و قوی و این مخصوص باناث است. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جلندد.

[جَ لَ دَ] (ع ص) مرد زیان کار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جلندی.

[جَ لَ دا] (ع ص) مرد زیان کار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به جلندد شود.

جلنزی.

[جَ لَ زا] (ع ص) درشت و استوار: جمل جلنزی. و نون آن زاید است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جلنسرین.

[جُ نِ] (معرب، اِ مرکب) معرب گل نسرین. (ناظم الاطباء).

جلنظی.

[جَ لَ ظا] (ع ص) سطبردوش و نون آن زاید است. (منتهی الارب). ستبردوش. (ناظم الاطباء). || مرد ستان خفتهء پاها بلند داشته. || بر پهلو خفته پاها دراز کرده. (ناظم الاطباء).

جلنفاط.

[جِ لِ] (ع ص) آنکه درزهای کشتی نو را بخیوط و خرقه های نفت آلود بند کند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به جلفاط شود.

جلنفاة.

[جَ لَ] (ع ص، اِ) طعام بی نانخورش و نون آن زاید است. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جلنفع.

[جَ لَ فَ] (ع ص، اِ) گنگلاج و گول و ناکس. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). گنگلاج و گول و ناکس. (ناظم الاطباء).

جلنفعة.

[جَ لَ فَ عَ] (ع ص) ناقهء تناور فراخ شکم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || ناقهء کلانسال که او را اندک قوت باشد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || ناقه ای که بسیار چوبکهای مهار در بینی وی در آمده باشد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جلنگ.

[جِ لِ] (اِ) نوعی از قماش ابریشمی باشد که آنرا با زرتار و بی زرتار نیز میبافند و از آن قبا و چکمه و کلاه و شلوار و امثال آن میسازند. (برهان) :
در بر آن جلنگ زربفته
ای بسا دل که شد بهم رفته.اوحدی.
|| بیاره و بنهء خربوزه و هندوانه و کدو و عشقه و امثال آن باشد یعنی درخت آنها. رجوع به جلونک شود. || ملخ آبی. (برهان). ملخ آبی که مأکول است و آنرا میگو و میگ و میگک نامند. (از فرهنگ نظام) (ناظم الاطباء). || (اِ صوت) صدای زنگ و زنگله و زنجیر و مانند آن. (برهان). و این جرنگ هم نامیده می شود. (فرهنگ نظام).

جلو.

[جَ] (ص) مردم شوخ و شنگ را گویند. (برهان). مردم شوخ و شنگ و چالاک و بدخو. (ناظم الاطباء). || (اِ) مطلق سیخ کباب چه اگر از چوب باشد جلو چوب و اگر از آهن باشد جلو آهن خوانند. (برهان).

جلو.

[جَلْوْ] (ع مص) بیرون کردن. (منتهی الارب).

جلو.

[جَ لَ] (ترکی، اِ) عنان اسب. || کنایه از اسب کوتل و جنیبت هم هست. (برهان). || اکنون بمعنی پیش و مقابل استعمال شود. مأخوذ از ترکی جیلاو بمعنی لگام اسب. پیش. برابر. (حاشیهء برهان چ معین از جغتایی ص 308).

جلو.

[جِ لَ] (ترکی، ق) پیش. قبل. قدام. (ناظم الاطباء). || روبروی. مقابل. || پیشگاه. (ناظم الاطباء). (ناظم الاطباء). رجوع به جَلَو شود.
-از جلو کسی درآمدن؛ خدمت و احسان بکسی کردن. (فرهنگ نظام).
- || خوب بحساب کسی رسیدن.
- جلو انداختن؛ پیش انداختن. (ناظم الاطباء).
- جلو چادر؛ پیشگاه خیمه. (ناظم الاطباء).
- جلودار؛ نوکری که عنان اسب و غیره را گرفته و مقدم بر آن میرود.
- جلو کسی رفتن؛ پیش باز کردن کسی را. (ناظم الاطباء).
- || حمله کردن بر کسی. (ناظم الاطباء).
- جلو گرفتن، جلوگیری کردن؛ مانع شدن از پیش آمدن چیزی یا کسی. (فرهنگ نظام).

جلو.

[جِ لُ] (اِخ) دهی است از دهستان ماهی دشت پائین بخش مرکزی شهرستان کرمانشاه، واقع در 12هزارگزی جنوب کرمانشاه و پنج هزارگزی دربند زرد. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است.120تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات دیمی و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

جلو.

[جِ لُ] (اِخ) دهی از دهستان طیبی سرحدی بخش کهکیلویه شهرستان بهبهان واقع در 3هزارگزی جنوب قلعه رئیس مرکز دهستان. موقع جغرافیائی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری مالاریائی است. سکنهء آن 100 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، برنج، پشم و لبنیات و شغل اهالی زراعت و حشم داری و صنایع دستی آنان قالی و پارچه بافی است. راه مالرو دارد.ساکنین از طایفهء طیبی هستند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران جلد 6).

جلواء .

[جَلْ] (ع ص) مؤنث اجلی. زنی که پیش سر او عاری از مو باشد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به اجلی شود. || جبهة جلواء؛ پیشانی فراخ. || سماء جلواء؛ آسمان بی ابر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

جلواباذ.

[جَلْ] (اِخ) یاقوت از قول ابوسعد آرد: گویا از دیه های همدان است. (از معجم البلدان).

جلواباذی.

[جَلْ ذی ی] (ص نسبی)نسبت است به جلواباذ. (از معجم البلدان). رجوع به جلواباذ شود.

جلواباذی.

[جَ ل] (اِخ) علی بن اسحاق بن ابراهیم همدانی از محدثان است.وی از عثمان بن ابی شیبه و احمدبن منیع و اسماعیل بن ثوبة روایت کند و از او حسن بن یزید دقیقی و احمدبن اسحاق طیبی روایت کنند. وی راستگو است. (از معجم البلدان).

جلواح.

[جِ] (ع ص) زمین فراخ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جلواخ.

[جِ] (ع ص) وادی فراخ پرآب. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). و در حدیث اسراء است: فاذاً بنهرین جلواخین؛ ای واسعین. (منتهی الارب). || تپهء بزرگی که نصف وادی یا دوسوم آنرا بگیرد. (از اقرب الموارد). التعلة التی تعظم حتی تصیر نصف الوادی او ثلثیه. (اقرب الموارد).

جلواد.

[جَ] (اِ) سرشت و خوی بد را گویند. (برهان) (ناظم الاطباء).

جلواز.

[جِ] (ع اِ) پای کار و دامن بردار. (منتهی الارب). (ناظم الاطباء). شرطی. (اقرب الموارد). ج، جلاوزه. (اقرب الموارد).

جلواظ.

[جِ] (اِخ) نام شمشیر عامربن طفیل. (منتهی الارب).

جلوان.

[جِ] (اِخ) دهی است از دهستان قهاب بخش حومهء شهرستان اصفهان. واقع در هزارگزی شمال اصفهان و سه هزارگزی جادهء زینبیه. موقع جغرافیائی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 128 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات، پنبه، صیفی و شغل اهالی زراعت است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 10).

جلوان.

[جِ] (اِخ) ابن سمره از محدثان است. (منتهی الارب).

جلوبق.

[جَ لَ بَ] (ع ص، اِ) مرد پر بانگ و فریاد. (از اقرب الموارد). مرد بسیارآواز. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || بلا. (منتهی الارب). بلا و غوغا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جلوبق.

[جَ لَ بَ] (اِخ) دزدی است از بنی مهره. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جلوبة.

[جَ بَ] (ع اِ) آنچه از شهر بشهر برند بفروختن از اسب و جز آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || شتران نر یا شتری که بر آن متاع قوم بار کنند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). واحد و جمع در آن یکسان است. و بندرت تاء بدان ملحق گردد چنانکه بر فروقة و ملولة ندرتاً ملحق میشود زیرا آنها فعول بمعنی فاعلند. (از اقرب الموارد).

جلوت.

[جَلْ وَ] (ع اِ) هویدا و آشکارا. ضد خلوت. (ناظم الاطباء).

جلوجلو.

[جِ لَ جِ لَ] (ق مرکب)پیشاپیش. (ناظم الاطباء). رجوع به جلو شود.

جلو چاپان.

[جِ لُ] (اِخ) دهی است از دهستان نازلو بخش حومهء شهرستان ارومیه واقع در پنج هزارگزی شمال ارومیه و 1500گزی خاور شوسهء ارومیه به سلماس. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل سالم است. سکنهء آن 55 تن. آب آن از نهر دره و محصول آن غلات، توتون، چغندر، کشمش، حبوبات، و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جوراب بافی است. راه ارابه رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

جلو چوب.

[جَ] (اِ مرکب) سیخ کباب چوبین باشد و بکسر اول و ضم اول هم گفته اند. (برهان) (ناظم الاطباء). رجوع به جلو شود.

جلوخان.

[جِ لَ] (اِ مرکب) زمین مسطحی که پیش در خانه ای باشد. (فرهنگ نظام). پیشگاه خانه و میدانگاه جلو در خانه. (ناظم الاطباء).

جلود.

[جَ] (اِ) شهر و قصبه. (ناظم الاطباء).

جلود.

[جُ] (ع اِ) جِ جِلد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به جلد شود.

جلود.

[جَ / جَلْ وَ] (اِخ) دیهی است در بحر. در مراصد آمده: جلود بر وزن قبول بلده ای است در افریقیه و یا دیهی است در شام. و فیروزآبادی گوید: دهی است در اندلس و بعضی گفته اند: جلود بر وزن جعفر نام یکی از بطون قبیلهء ازد است. (الذریعه) (ریحانة الادب ج 1 ص 272). و رجوع به معجم البلدان شود.

جلودار.

[جِ لَ] (نف مرکب) نوکری که عنان اسب و غیره را گرفته مقدم آن میرود. || کسی که چندین اسب و قاطر بارکش دارد و بکرایه میدهد و چاروادارها زیر دست دارد. (فرهنگ نظام). رجوع به جلو شود.

جلودارلو.

[جِ لُ] (اِخ) دهی است جزء دهستان کاغذکنان بخش کاغذکنان شهرستان هروآباد واقع در 24500گزی باختر آغ کند و 4هزارگزی شوسهء هروآباد - میانه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل مایل بگرمی مالاریایی است. سکنهء آن 35 تن. آب آن از چشمه و رودخانهء قزل اوزن و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

جلودة.

[جُ دَ] (ع مص) چابک و چالاک گردیدن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به جلادة و جَلَد شود.

جلودی.

[جُ دیْی] (ع ص نسبی) نسبت است به جلود جِ جلد. || دباغ. (ناظم الاطباء).

جلودی.

[جَ دیْی] (ص نسبی) نسبت است به جَلود شهری در افریقیه. (از معجم البلدان). رجوع به جلود شود.

جلودی.

[جُ] (اِخ) نام راویهء مسلم. (منتهی الارب).

جلودی.

[جَ / جَ لَوْ] (اِخ) عبدالعزیزبن یحیی بن احمدبن عیسی بصری مکنی به ابواحمد از بزرگان دانشمندان شیعی بصره بوده و در تاریخ و نجوم و اخبار و سیر دستی توانا داشته و در فقه و کلام و تاریخ تألیفاتی دارد.او راست: 1 - اخبار ابی داود. 2 - اخبار ابی الطفیل عامر. 3 - اخبار ابی نواس. 4 - اخبار الاعراب. 5 - اخبار اکثم بن صیفی. 6 - اخبار ام هانی. 7 - اخبار ایاس بن معاویه. 8 - اخبار بنی مروان. 9 - اخبار بنی ناجیه. 10 - اخبار تأبط شراً. 11 - اخبار التوابین. 12 - اخبار جعفربن ابی طالب. 13 - اخبار جعفر الصادق. 14 - اخبار الجن. 15 - اخبار الحجاج. 16 - اخبار خالدبن سنان. 17 - اخبار الرحم. 18 - اخبار صعصعة بن صوحان. 19 - اخبار العباس بن عبدالمطلب. 20 - اخبار العجاج. 21 - اخبار العرب الفرس. 22 - اخبار عقیل بن ابی طالب. 23 - اخبار علی بن الحسین. 24 - اخبار عمر بن عبدالعزیز. 25 - اخبار عمر بن معدیکرب. 26 - اخبار الغار. 27 - اخبار الفرزدق. 28 - اخبار قریش. 29 - اخبار من عشق من الشعراء. 30 - اخبار موسی بن جعفر. 31 - اخبار المهدی. 32 - تعبیر الرؤیا. 33 - التفسیر عن ابن عباس. 34 - التفسیر عن علی. 35 - الجمل. 36 - الجنایات. 37 - شعر علی. 38 - المتعة و ما جاء فی تحلیلها. 39 - مجموع قرائة امیرالمؤمنین. 40 - المرشد و المسترشد. وی به سال 302 یا 332 ه . ق. وفات کرد. (ریحانة الادب ج 1 صص 271 - 272).

جلودی.

[جَ] (اِخ) عیسی بن یزید قائد فرمانروای مصر بود. رجوع به معجم البلدان شود.

جلوذ.

[جِلْ لَ] (ع ص) سخت و درشت. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جلوریز.

[جِ لَ] (اِ مرکب) سرعت بسیار و عجله و تعجیل. (ناظم الاطباء).

جلوز.

[جِلْ لَ] (معرب، اِ) چلغوزه. (منتهی الارب). بندق. (اقرب الموارد). فندق. (ناظم الاطباء). || (ص) مرد فربه دلاور. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جلوز.

[جَ] (اِ)(1) فندق باشد و آن چیزی است مغزدار و معروف که خورند و بعضی گویند چلغوزه است. (برهان). || بادام کوهی. (برهان) (ناظم الاطباء). معرب آن جِلَّوز. (حاشیهء برهان چ معین از تفسیر اللغات).
(ثابتی 176)
(1) - Corylus avellana.

جل وزغ.

[جُ وَ زَ] (اِ مرکب) جامهء غوک است و آن چیزی باشد سبزرنگ که در رویهای آب ایستاده بهم میرسد و آنرا بعربی طحلب و خرءالضفادع نیز گویند. خرؤ الضفادع. رجوع به جل بک (جلبک) شود.

جلوزة.

[جَ وَ زَ] (ع مص) سبک آمدن و رفتن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جلوزه.

[جَ زَ / زِ] (اِ) مخفف جَلغوزه است و آن مغزی باشد باریک و دراز. (برهان) چلغوزه. (ناظم الاطباء). فندق. بادام کوهی. (ناظم الاطباء). رجوع به جلوز شود.

جلوس.

[جُ] (ع مص) نشستن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). و این اعم است از قعود. گاهی هر دو بمعنی کون و حصول استعمال شوند و در این صورت یک معنی بیش ندارند.
- جلوس کردن؛ بتخت پادشاهی نشستن و بر وسادهء حکمرانی قرار گرفتن. (ناظم الاطباء).
|| (اِ) جِ جالس. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جلوط.

[جَ] (ع ص) زن کم حیا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جلوع.

[جُ] (ع مص) گشاده روی گردیدن زن بهر جای. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || بی شرم شدن زن. (از اقرب الموارد).

جلوف.

[جُ] (ع اِ) جِ جِلف. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به جلف شود.

جلوکش.

[جِ لُ / لَ کَ / کِ] (نف مرکب)نوکری که عنان سواری را در دست داشته جلو میرود. (فرهنگ نظام).

جلو گرفتن.

[جِ لُ / لَ گِ رِ تَ] (مص مرکب) مانع شدن از پیش آمدن چیزی یا کسی. (فرهنگ نظام).

جلو گیر.

[جِ لُ] (اِخ) دهی است از دهستان گورائیم بخش مرکزی شهرستان اردبیل واقع در 36هزارگزی جنوب باختری اردبیل و 12هزارگزی شوسهء تبریز - اردبیل. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 279 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات و شغل اهالی آن زراعت و گله داری است و صنایع دستی زنان گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

جلو گیر.

[جِ لُ] (اِخ) دهی از دهستان مرغا بخش ایزه شهرستان اهواز واقع در 42هزارگزی جنوب باختری ایزه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 75 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

جلو گیر.

[جِ لُ] (اِخ) دهی از دهستان بالا گریوه بخش ملاوی شهرستان خرم آباد واقع در 25هزارگزی جنوب ملاوی، کنار خاوری راه شوسهء خرم آباد باندیمشک. موقع جغرافیایی آن دامنه و هوای آن گرمسیری است. سکنهء آن 1000 تن. آب آن از رودخانهء جلوگیر و محصول آن غلات، لبنیات و پشم و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه اتومبیل رو دارد. ساکنین از طایفهء کهزادوند میر هستند. عده ای در ساختمان و عده ای چادرنشین میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

جلو گیرنگه.

[جِ لُ رَ گِ] (اِخ) دهی است از دهستان 2 بخش هرسین شهرستان کرمانشاه واقع در 22هزارگزی جنوب باختری هرسین و دوهزارگزی گنجوان. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. 30 تن سکنه دارد. مردم آن بزراعت مشغولند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

جلوگیره.

[جِ لُ رِ] (اِخ) دهی است از دهستان خالصه بخش مرکزی شهرستان کرمانشاه واقع در 38هزارگزی باختری کرمانشاه و 2500 گزی شمال دوچقا. این ده در دامنه قرار گرفته و سردسیری است. 250 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، حبوبات دیم، لبنیات و محصول صیفی و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد و در فصل خشکی اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

جلول.

[جُ] (ع مص) از خانمان رفتن. (منتهی الارب). بیرون رفتن از وطن بسوی شهری دیگر. (از اقرب الموارد). رجوع به جَلّ شود.

جلول.

[جُ] (ع اِ) جِ جَلّ، بمعنی بادبان. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

جلولاء .

[جَ] (اِخ) دهی است ببغداد بر یک منزل از خانقین و جنگ آن مشهور است. (منتهی الارب). تا خانقین هفت فرسنگ فاصله دارد. در این موضع به سال 16 ه . ق. جنگی میان مسلمین و ایرانیان اتفاق افتاد. (معجم البلدان).

جلولاء .

[جَ] (اِخ) شهری است مشهور بافریقیه که بین آن و قیروان بیست وچهار میل فاصله است. آثار قدیمه و برجهای بناهای قدیمی در این شهر دیده میشود. آبهای جاری و میوه جات فراوان دارد و عسل آن در خوبی و عطرآگینی ضرب المثل است. این شهر بدست عبدالملک بن مروان گشوده شد. (از معجم البلدان).

جلولتین.

[جَ لو لَ تَ] (اِخ) دهی است در بعلبک نزدیک نهروان. (معجم البلدان).

جلولتینی.

[جَ لو لَ تَ نی ی] (ص نسبی)نسبت است به جلولتین. (از معجم البلدان). رجوع به جلولتین شود.

جلولتینی.

[جَ لو لَ تَ] (اِخ) کرم بن بقاءبن ملاعب مکنی به ابوالبقاء از محدثان است. (از معجم البلدان).

جلولی.

[جَ لی ی] (ص نسبی) منسوب است به جلولا مانند حروری که نسبت است به حروراء. (منتهی الارب).

جلوند.

[جَلْ وَ] (اِ) چراغ. (برهان) (ناظم الاطباء).

جلونک.

[جَ نَ] (اِ) بیاره و بتهء خربزه و هندوانه و خیار و امثال آن. (برهان) (ناظم الاطباء).

جلوة.

[جَ / جِ / جُ وَ] (ع مص) عرض کردن عروس را بر شوهر. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به جِلاء شود.

جلوة.

[جِ وَ] (ع اِ) آنچه عروس را شوی در وقت جلوه دهد از کنیز و غیر آن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

جلوه.

[جِ وَ / وِ] (از ع، اِ) رونق و ضیاء و تابش. (ناظم الاطباء).
- جلوه داشتن؛ رونق و تابش داشتن.
- جلوه پناه؛ تابدار و نورانی. (ناظم الاطباء).
- جلوه طراز؛ آراسته شده با دلبری و نورانی. (ناظم الاطباء).
|| عرضه. (ناظم الاطباء).
- جلوه دادن؛ بوضع خوش عرضه دادن و آرایش کردن.
|| ناز و کرشمه و دلبری. (ناظم الاطباء).
- جلوه بدست؛ دلبربا و دارای دلبری. (ناظم الاطباء).
- جلوه بهشت؛ دارای رونق آسمانی و دلبری بهشتی. (ناظم الاطباء).
- جلوه پرداز؛ آنکه تکمیل مینماید دلبری را. (ناظم الاطباء).
- جلوه فروش؛ با ناز و کرشمه. (ناظم الاطباء).
- جلوه کردن؛ دلبری کردن و کرشمه نمودن و خرامیدن. (ناظم الاطباء).

جلوه.

[جَلْ وَ] (اِخ) از آبهای ضباب است در حمی. (حمی ضریه). (از معجم البلدان).

جلوه.

[جِلْ وَ] (اِخ) ابوالحسن بن سیدمحمد طباطبایی اصفهانی زواری معروف به میرزای جلوه از اکابر فلاسفهء اسلامی و از نوادگان میرزا رفیع الدین نایینی استاد علامهء مجلسی است. وی در ذی قعدهء سال 1238 ه . ق. در احمدآباد گجرات هند تولد یافت و در اصفهان بتحصیل پرداخت و غالب اوقات خود را در علم معقول مصروف داشت و سرانجام بتهران سفر کرد و در مدرسهء دارالشفا اقامت گزید و 41 سال در آنجا بتدریس علوم حکمت و فلسفه بخصوص از کتاب های ابن سینا و ملاصدرا پرداخت. ناصرالدین شاه در همان مدرسه بدیدار وی میرفت. وی در ذیقعدهء سال 1314 در همانجا وفات کرد و در قبرستان صدوق بن بابویه دفن شد. او راست: 1 - اثبات الحرکة الجوهریة. این کتاب به سال 1313 در حاشیهء شرح هدایهء ملاصدرا چاپ شده است. 2 - حواشی بر اسفار ملاصدرا. 3 - دیوان اشعار. وی در اشعار خود به جلوه تخلص میکرد. از اشعار اوست:
چون شد که در این غمکده یک همنفسی نیست
از هم نفسان بگذر و از اصل کسی نیست
بازار جهان جمله جزا بین و مکافات
غافل بچه سان گفت که آنجا عسسی نیست
جز رفتن از این مرحله با مژدهء رحمت
داناست خدا در دل جلوه هوسی نیست.
وی در تمامی عمر زن نکرد. (اعیان الشیعه) (ریحانة الادب ج 1 ص 273).

جلوه گاه. [جِلْ وَ / وِ] (اِ مرکب) روزگار و جهان. || حجله خانهء عروس که در آنجا نقاب را جهت شوی از روی برمیدارد. (ناظم الاطباء).

جلوه گر.

[جِلْ وَ / وِ گَ] (ص مرکب)هویدا و آشکار و پدید و ظاهر. (ناظم الاطباء).

جلوه گری.

[جِلْ وَ / وِ گَ] (حامص مرکب) ظهور. || ناز و کرشمه و دلبری. || تابش. (ناظم الاطباء).

جلوه مست.

[جِلْ وَ / وِ مَ] (ص مرکب)مغرور از ناز و کرشمه. (ناظم الاطباء).

جلوی.

[جَ] (اِ) خرام و خرامنده. || خدم و حشم. (ناظم الاطباء).

جلوی.

[جَ وا] (ع اِ) نام اسبها است. (منتهی الارب).

جلوی.

[جَ وا] (اِخ) دهی است. (منتهی الارب).

جلویز.

[جِ] (اِ) بمعنی کمند باشد که بعربی مقود خوانند. || (ص) بمعنی مفسد و غماز هم آمده است. (برهان) :
روا نبود زندان و بندوبست تنم(1)
اگر نه زلفک مشکین او بدی جلویز.
(حاشیهء برهان چ معین از لغت فرس 173).آقای دکتر معین در حاشیهء برهان عقیده دارد که این بیت برای معنی اول (کمند) انسب است. (حاشیهء برهان). || برگزیده و انتخاب کرده را نیز گویند. (برهان).
(1) - ظ: روا نبود به زندان و بند بسته تنم.
(دهخدا).

جلویز.

[جُلْ] (اِ) سرهنگ پیادگان. || قاضی حریص و طامع. (ناظم الاطباء).

جلة.

[جَلْ لَ] (ع مص) گرد آوردن پشکل را بدست. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب).

جلة.

[جُلْ لَ] (ع اِ) ظروف مایعات را نیز گویند همچو خم و خمچه و کدوی شراب و امثال آن و ظرفی نیز باشد مانند سبد که آنرا از برگ خرما بافند و خرما در آن کرده از جایی بجایی برند و بعضی گویند به این معنی عربی است. (برهان). زنبیل بزرگ برای خرما. ج، جِلال، جُلَل. (از اقرب الموارد). نوعی از خنور خرما و آوندی از برگ خرما. (منتهی الارب). جله بضم اول کدوی بزرگ از تمر و خرماست. (حاشیهء برهان از شرح قاموس). و رجوع به جُلّت شود. || پشکل و یک پشکل یا پشکل ناشکسته. (منتهی الارب). رجوع به جَلَّة شود.

جلة.

[جِلْ لَ] (ع ص، اِ) جِ جَلیل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || بزرگان و اشخاص بااهمیت. (اقرب الموارد). گویند: قوم جلة. (اقرب الموارد). || کلانسال از شتر. || کلانسال از مردم. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). واحد و جمع و مذکر و مؤنث در وی یکسان است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || ناقهء شش ساله که هنوز بسال نهم نه درآمده یا شتر نر شش ساله را گویند: بعیر جِلّ و ناقة جِلَّة. || پشکل و یک پشکل یا پشکل ناشکسته. (منتهی الارب). رجوع به جُلَّه و جِلَّة شود.

جلة.

[جَلْ لَ] (ع اِ) پشکل و یک پشکل یا پشکل ناشکسته. (منتهی الارب). رجوع به جُلَّه و جِلَّة شود.

جله.

[جَلْهْ] (ع مص) دور کردن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب): جله الحصی عن المکان؛ دور کرد سنگریزه ها را از جای. (منتهی الارب). || بازداشتن کسی را از کار دشوار. || بلند کردن دستار را از پیشانی. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || ظاهر کردن. (منتهی الارب). کشف کردن. (از اقرب الموارد).

جله.

[جَ لَهْ] (ع مص) برهنه شدن پیش سر از موی. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به جَلْهَة شود.

جله.

[جُلْ لَ / لِ] (اِ) گروههء ریسمان را گویند و معرب آن جلاهق باشد. (برهان). || گیاهی بود سرپهن که از جاهای نمناک و دیوارهای حمام و زیرهای خم آب و شراب و امثال آن روید. (برهان). جله چون سماروغ بود. (حاشیهء برهان چ معین از لغت فرس 445). یک نوع قارچی است که در جاهای مرطوب روید. (ناظم الاطباء). || بمعنی درخت خرما هم آمده است. (برهان).

جلهاب.

[جِ] (ع اِ) وادی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جلهزة.

[جَ هَ زَ] (ع مص) دانسته چشم پوشی کردن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جله کران.

[جُ لَ کَ] (اِخ) دهی است از بخش نمین شهرستان اردبیل واقع در 22هزارگزی شمال اردبیل در مسیر شوسهء جله کران - نمین. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 349 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، نخود و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

جلهم.

[جُ هُ] (ع اِ) موش کلان. (منتهی الارب). || سنگ کلان. (ناظم الاطباء).

جلهم.

[جُ هُ] (اِخ) نام زنی. (ناظم الاطباء).

جلهمتان.

[جُ هُ مَ] (ع اِ) تثنیهء جلهمة. دو کرانهء وادی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به جلهمة شود.

جلهمة.

[جُ هُ مَ] (ع اِ) کرانهء وادی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || سختی. (منتهی الارب). شدت و سختی. (ناظم الاطباء). || کار بزرگ. (منتهی الارب). امر عظیم. (ناظم الاطباء).

جلهمه.

[جُ هُ مَ] (اخ) نام مردی. (ناظم الاطباء).

جلهوب.

[جُ] (ع ص) زنیکه زهارش کلان باشد. (منتهی الارب).

جلهة.

[جَ هَ] (ع مص) برهنه شدن پیش سر از موی. (منتهی الارب). رجوع به جَلَه شود.

جلهة.

[جَ هَ] (ع اِ) خرسنگ مدور. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || محله و کرانهء وادی. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ج، جِلاء. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || خرما که با شیر آمیخته شود و آن مسمن بدن است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

جلی.

[جِلْیْ] (ع اِ) تابدان که در سقف سازند. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جلی.

[جَلْیْ] (ع مص) جلا دادن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به جلاء شود.

جلی.

[جَ لی ی] (ع ص) هویدا و آشکار. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). ضد خفی. || بلند و درشت و سطبر. (ناظم الاطباء).

جلی.

[جُلْ لا] (ع ص) کار بزرگ. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). ج، جُلَل. (منتهی الارب). || تأنیث اَجَل. (اقرب الموارد). ج، جُلَل. (اقرب الموارد).

جلیات.

[جِ] (اِخ) جالوت. (اقرب الموارد). رجوع به جالوت شود.

جلیان.

[جِلْ ل] (ع ص) هویدا و آشکار. (منتهی الارب). و بهمین معنی است در حدیث ابن عمر: ان ربی قد رفع لی الدنیا و انا انظر الیها جلیانا من الله؛ ای اظهاراً و کشفا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جلیانة.

[جِ نَ] (اِخ) قلعه ای است محکم در اندلس از توابع وادی یاش. این قلعه دارای میوه جات فراوان است و آنرا جلیانهء سیب گویند زیرا که سیب آن بسیار خوب میشود. گروهی از دانشمندان بدان منسوبند. (از معجم البلدان). جلیانه تا البش یکروز و تا بایره دو روز فاصله دارد. (حلل سندسیه ج 1 ص 52).

جلیانی.

[جِ نی ی] (ص نسبی) نسبت است به جلیانه. (از معجم البلدان). رجوع به جلیانه شود.

جلیانی.

[جِ نی ی] (اِخ) عبدالمنعم بن عمر بن حسان شاعر و ادیب و طبیب در دمشق سکونت کرد و از طبابت روزگار میگذرانید و بسال 603 ه . ق. در همانجا درگذشت. (از معجم البلدان).

جلیب.

[جَ] (ع ص) آنچه از شهر به شهر برند بفروختن. (منتهی الارب). گویند: عبد جلیب؛ ای مجلوب. ج، جَلبی و جُلُباء. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

جلیب.

[جِلْ لی] (اِخ) نام موضعی است. (منتهی الارب).

جلیبة.

[جَ بَ] (ع ص) مؤنث جلیب، بمعنی مجلوبة. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). ج، جلائب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به جلیب شود.

جلیبیب.

[جُ لَ] (اِخ) از صحابیان است. (منتهی الارب). و در عبارت بعض دیگر وی از انصار است. ابن حجر در الاصابة و ابن فهد در المعجم و ابن عبدالبر در استیعاب از وی یاد کنند. (تاج العروس).

جلیت.

[جَ] (ع ص، اِ) مرد چابک و چست. (منتهی الارب). چالاک. (ناظم الاطباء). || شبنمی که در شب بر زمین افتد و منجمد گردد. جلید. (ناظم الاطباء).

جلیتقه.

[جِ / جَ قَ / قِ] (اِ) جلتکه. جلیقه. کرته. نیم تنهء بی آستین. (ناظم الاطباء). ژیله.

جلیجل.

[جُ لَ جِ] (اِخ) منزلی است در راه بریه از دمشق و تا دمشق دو مرحله فاصله دارد. (از معجم البلدان).

جلیحاء .

[جُ لَ] (ع اِ) نشان و شعار قبیلهء غُبی است در میان افراد آن قبیله. (تاج العروس) (شرح قاموس).

جلیحة.

[جَ حَ] (ع اِ) شیر و ماست با روغن. (شرح قاموس).(1)
(1) - در منتهی الارب اشتباهاً بمعنی جنبانیدن مشک برای مسکه کشیدن معنی شده و در آخر گفته: کذا فی الشرح. ولی در شرح چنین معنایی نیست.

جلید.

[جَ] (ع ص) چابک از هر چیزی. ج. اجلاد و جُلَداء. (منتهی الارب). || سخت و قوی. (ناظم الاطباء). || (اِ) پشک. (منتهی الارب). پشتک و ژاله. (ناظم الاطباء). شبنم. (فرهنگ نظام). || تگرگ. || یخ. (ناظم الاطباء).

جلیدقه.

[جِ / جَ قَ / قِ] (اِ) جلیقه و کرته. (ناظم الاطباء). جلیتقه. رجوع به جلیتقه شود.

جلیده.

[جَ دَ / دِ] (اِ) حلقه ای است از استخوان که تیراندازان در دست میکنند. (ناظم الاطباء).

جلیدیة.

[جَ دیْ یَ] (ع ص نسبی، اِ)(1)طبقه ای است از طبقات چشم و آن عبارت از عدسی الاستیک چشم است و میان عنبیهء و زجاجیه قرار دارد و بوسیلهء الیافی بجسم هدبی آویزان است. عدسی. رجوع به چشم و بیماریهای آن تألیف دکتر باستان ج 1 ص 3 ببعد شود.
(1) - Cristallin.

جلیز.

[جَ] (اِ) کمند. || (ص) مفسد و غماز. (ناظم الاطباء) (برهان). رجوع به جِلویز. شود.

جلیس.

[جَ] (ع ص) همنشین. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). مجالس. (اقرب الموارد). ج، جلساء و جلاس. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). رجوع به جِلس شود.

جلیس.

[جِلْ لی] (ع ص) مجالس و همنشین. (از اقرب الموارد). رجوع به جِلس و جَلیس شود.

جلیس.

[جَ] (اِخ) حسین بن موسی بن هبة الله دینوری نحوی لغوی مکنی به ابوعبدالله از دانشمندان است. او راست کتاب ثمارالصناعة در علم صرف و نحو و ادبیات. (روضات الجنات ص 246) (ریحانة الادب ج 1 صص 273 - 274).

جلیسه.

[جَ سَ] (اِخ) دهی است جزو بلوک پیرکوه دهستان عمارلو بخش رودبار شهرستان رشت واقع در جنوب خاور رودبار و در 18هزارگزی جنوب امام. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 670 تن. آب آن از چشمه و رود محلی و محصول آن غلات، بنشن، گردو، پشم، لبنیات و عسل و شغل اهالی زراعت و گله داری است. عده ای در زمستان جهت تأمین معاش بگیلان میروند. این ده راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

جلیطة.

[جَ طَ] (ع ص) شمشیر خوش غلاف. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جلیع.

[جَ] (ع ص) زنی که خود را نپوشد در خلوت با شوی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جلیعه.

[جَ عَ] (اِخ) دهی از دهستان باوی (بلوک عمید) بخش مرکزی شهرستان اهواز واقع در 43هزارگزی شمال خاوری اهواز و 5هزارگزی باختر راه شوسهء مسجدسلیمان باهواز. موقع جغرافیایی آن دشت و هوای آن گرمسیری است. سکنهء آن 150تن. آب آن از رودخانهء کارون و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه در تابستان اتومبیل رو است. ساکنین از طایفهء حمید هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران جلد 6).

جلیعه.

[جَ عَ] (اِخ) دهی از دهستان بلوک شرقی بخش مرکزی شهرستان دزفول واقع در 20هزارگزی جنوب خاوری دزفول و 20هزارگزی جنوب راه شوش به دزفول موقع جغرافیایی آن دشت و هوای آن گرمسیری مالاریائی است. سکنهء آن 200 تن. آب آنجا از رودخانهء دز و محصول آن غلات، برنج، و کنجد و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. ساکنین از طایفهء لر هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

جلیف.

[جَ] (ع ص، اِ) رندیده و پوست بازکرده. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || مرد درشت گول. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به جِلف شود. || ظالم و ستمکار. (از اقرب الموارد). || نباتی است از نباتهای زمین نرم که بفارسی شبرم گویند. غلاف بار آن پر از دانه هایی مانند ارزن میباشد و این گوسفندان را فربه میگرداند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

جلیفة.

[جَ فَ] (ع ص) سال تنگی و قحط و یوت که مرگ عام ستوران باشد. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). ج، جلائف و جُلُف و جُلف. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

جلیقه.

[جِ قَ / قِ] (اِ) جلیدقه. جلیتقه. کرته. ژیله. نوعی پوشش بدون آستین که زیر کت و روی پیراهن پوشند.

جلیقی.

[جِلْ لی] (ص نسبی) نسبت است به جلیقیه و جلیقة. (از معجم البلدان). رجوع به آن دو شود.

جلیقی.

[جِلْ لی] (اِخ) عبدالرحمان بن مروان از کسانی است که در زمان بنی امیه باندلس هجرت کرد و در اخبار وی تاریخی تألیف گردیده است. (از معجم البلدان).

جلیقیه.

[جِلْ لی ق ی یَ] (اِخ) ناحیه ای است نزدیک ساحل دریای محیط از شمال اندلس. موسی بن نصیر در فتح اندلس بدانجا رسید. سکونت در آن برای بیگانگان متناسب نیست. ابن ماکولا گوید: جلیقة شهری است از شهرهای روم نزدیک اندلس و نسبت بدان جلیقی است. (از معجم البلدان) (از منتهی الارب).

جلیک.

[جَ] (اِ) گلدان. آوندی که در آن گل میگذارند. (ناظم الاطباء).

جلیکان.

[جَ] (اِخ) دهی است از دهستان میان رود سفلی بخش نور شهرستان آمل واقع در 13هزارگزی باختر آمل کنار راه قدیم آمل به نور. این ده در دشت قرار گرفته و هوایی معتدل مرطوب مالاریایی دارد. سکنهء آن 490 تن. آب آن از رودخانهء میان رود و محصول آن برنج و مختصر غلات و نیشکر و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد.این آبادی از دو محل بالا و پائین تشکیل شده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

جلیل.

[جَ] (ع ص) کلانسال. (از منتهی الارب). || بزرگوار (ناظم الاطباء). بزرگ قدر. (منتهی الارب). آنکه قدر و مرتبهء وی بلند باشد. (ناظم الاطباء). || بزرگ و عظیم. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || آزموده کار. (منتهی الارب). || (اِ) یز که از وی ازار خرگاه سازند. (منتهی الارب). گیاه ثمام که از آن ازار خرگاه سازند. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || جِ جلیلة. (منتهی الارب). بمعنی خرمابن بسیاربار. رجوع به جلیلة شود.

جلیل.

[جُ لَ] (ع اِ مصغر) مصغر جُل، پرده و چادر و کجاوه پوش باشد. (برهان) :
بر گرد رخش [ سیب ] بر نقطی چند ز بسد
وندر دم او سبز جلیلی ز زمرد.
منوچهری (از حاشیهء برهان).
|| جل اسب را نیز گویند. (ناظم الاطباء) (برهان).

جلیل.

[جُ لَ] (اخ) نام شخصی که گربهء بسیار نگاه می داشت. (ناظم الاطباء) (از برهان).

جلیل.

[جَ] (اِخ) نامی از نامهای خدای تعالی.

جلیل.

[جَ] (اِخ) کوهی است در ساحل شام که سلسلهء آن تا نزدیک حمص کشیده شده است. معاویه متهمان بقتل عثمان بن عفان را در آنجا بزندان می افکند. ابن فقیه گوید: خانهء نوح نبی در کوه جلیل نزدیک حمص در دهی بنام سحر قرار داشت و گویند در آنجا تنور فوران کرد. (از معجم البلدان).

جلیل.

[جَ] (اِخ) گروهی هستند بیمن. (منتهی الارب). رجوع به جلیلی شود.

جلیل آباد.

[جَ] (اِخ) دهی است جزو دهستان قره پشلو بخش حومهء شهرستان زنجان واقع در 48هزارگزی باختر زنجان سر راه عمومی خلخال. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 526 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات و میوه جات و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان قالیچه و گلیم و جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

جلیل آباد.

[جَ] (اِخ) دهی است از دهستان قوریچای بخش قره آغاج شهرستان مراغه واقع در 20هزارگزی شمال باختری قره آغاج و 8هزارگزی جنوب شوسهء مراغه میانه. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 115 تن. آب آن از چشمه سار و محصول آن غلات، نخود و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

جلیل کلا.

[جَ کَ] (اِخ) از دیه های نور است. (ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص 149).

جلیل کندی.

[جَ کَ] (اِخ) دهیست از دهستان چالدران بخش سیه چشمهء شهرستان ماکو واقع در شش هزارگزی خاور سیه چشمه و 1500گزی شمال شوسهء سیه چشمه به قره ضیاءالدین. این ده کوهستانی و دارای هوایی معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 65 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (ازفرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

جلیلوند.

[جَ وَ] (اِخ) دهی است از دهستان پایروند بخش مرکزی شهرستان کرمانشاه، واقع در 41هزارگزی شمال خاوری کرمانشاه در قسمت بالای درهء برناج. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. 300 تن سکنه دارد. آب آن از سراب پیرتاج و محصول آن غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو صعب العبور دارد. این ده در سه محل نزدیک بهم قرار دارد. و به نام قلعه گیر، سراب و جلیلوند معروف است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

جلیلوند.

[جَ وَ] (اِخ) دهی است از بخش سنجابی شهرستان کرمانشاهان واقع در 37هزارگزی جنوب کوزران و یک هزارگزی راه فرعی شاه آباد بگهواره. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. 400 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، حبوبات دیم و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد و در تابستان اتومبیل میتوان برد. گله داران در زمستان بگرمسیر حدود نفت شاه میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

جلیلة.

[جَ لَ] (ع ص، اِ) مؤنث جلیل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بمعنی زن بزرگ قدر. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || ناقه ای که یک شکم بیش نزاده باشد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء): ما له جلیلة و لا دقیقة؛ یعنی نه شتر دارد و نه گوسفند. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). || خرمابن بزرگ بسیاربار. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || ثمامه و آن گیاه است. (از اقرب الموارد).

جلیله.

[جَ لَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان سرشیو بخش مریوان شهرستان سنندج، واقع در 48هزارگزی خاور دژ شاهپور و 2هزارگزی شمال شوسهء سنندج. این ده 50 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

جلیلی.

[جَ] (ص نسبی) نسبت است به جلیل. (منتهی الارب). رجوع به جلیل شود.

جلیلی.

[جَ] (اِخ) ابومسلم جلیلی از تابعیان است، وی منسوب است به جلیل که گروهی هستند بیمن یا به ذی الجلیل که نام وادیی است بیمن. (از منتهی الارب).

جلیلی.

[جَ] (اِخ) دهی از دهستان رباط سرپوشیده بخش حومهء شهرستان سبزوار. واقع در 20کیلومتری خاور سبزوار، کنار جادهء قدیمی سبزوار به نیشابور. جلگه، معتدل، سکنه 822 تن شیعه و فارسی زبان هستند. آب آن از قنات، محصولش غلات، پنبه، شغل اهالی زراعت و کرباس بافی راه آن اتومبیل رو است. مزرعهء خوشاب جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

جلین.

[جِ] (اِخ) یا جیرین از دیه های استرآباد رستاق است. رجوع به مازندران و استرآباد رابینو ص 170 شود.

جلین بالا.

[جِ] (اِخ) دهی است از دهستان استرآباد رستاق بخش مرکزی شهرستان گرگان واقع در 10هزارگزی خاور گرگان کنار شوسهء گرگان به گنبد. این ده در دشت قرار گرفته و هوایی معتدل مرطوب مالاریائی دارد. سکنهء آن 1030 تن. آب آن از رودخانهء جوزولی و قنات و محصول آن برنج، غلات، توتون سیگار و شغل اهالی زراعت و گله داری است وصنایع دستی زنان بافتن پارچه های ابریشمی و کرباس است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

جلین برین.

[جِ بَ] (اِخ) گردنه ای است در راه شاهرود استرآباد که 8هزار پا ارتفاع دارد. (ترجمه مازندران و استرآباد رابینو ص 111).

جلین پایین.

[جِ] (اِخ) دهی است از دهستان استرآباد رستاق بخش مرکزی شهرستان گرگان واقع در 12هزارگزی خاور گرگان این ده در دشت قرار گرفته و هوایی معتدل مرطوب مالاریایی دارد. سکنهء آن 110 تن. آب آن از رودخانهء جوزولی و قنات. و محصول آن غلات، لبنیات، توتون سیگار و شغل اهالی زراعت و گله داری است و صنایع دستی زنان بافتن پارچه های ابریشمی و کرباس است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

جلیة.

[جَ لی یَ] (ع ص) خبر یقین. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || مؤنث جلی. (از اقرب الموارد). رجوع به جلی شود.

جلیة.

[جُ لَیْ یَ] (اِخ) موضعی است نزدیک وادی القری. (از معجم البلدان).

جم.

[جَ] (اِ) پادشاه بزرگ. (برهان). || منزه و پاکیزه را نیز گویند. (آنندراج) (برهان). چم، تمیز بود :
کس چه داند که روسبی زن کیست
در دل کیست شرم و حمیت و چم.
(حاشیهء برهان از لغت فرس).
|| بمعنی ذات هم هست چنانکه اگر گویند فلانی خوش جم است مراد آن باشد که خوش ذات است. || مردمک چشم بزبان اهل مروشاه جهان. || عقل دویم از عقول عشرة. (برهان) (آنندراج).

جم.

[جَم م] (ع ص) بسیار. (منتهی الارب). بسیار از هر چیز. (اقرب الموارد) : تحبّون المال حبا جماً(1). (منتهی الارب). و بهمین معنی است قول امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب: ان هیهنا لعلماً جماً. (اقرب الموارد).
- جم الظهیره؛ معظم گرمگاه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).
- جم الماء؛ جای ژرف از آب. (منتهی الارب). معظم آب. (اقرب الموارد).
- جم غفیر، و جم غفیرة؛ همه. (منتهی الارب). بمعنی جمیع آنان از وضیع و شریف و هیچ کس تخلف نکرد و بسیار بودند. (اقرب الموارد).
(1) - قرآن 89 / 20.

جم.

[جَم م] (ع مص) پر کردن پیمانه را تا سر. || پیمودن پیمانه را بطوری که فوق پری پیمانه باشد. || گذاشتن آب را تا جمع شود. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به جُمام شود. || ترک کردن سواری اسب. (کشاف اصطلاحات الفنون از کنز اللغات). || (اِ) (اصطلاح عروض) اجتماع عقل و خرم است چنانکه در رسالهء قطب الدین سرخسی و در رسالهء عنوان الشرف بیان شده و در پاره ای از رسایل عروض عربی نیز چنین است، جز آنکه در آن رسائل جمم بفک ادغام ذکر کرده است. (کشاف اصطلاحات الفنون).

جم.

[جُم م] (ع اِ) نوعی از صدف. (منتهی الارب). نوعی از صدف دریایی. ابن درید گوید: من حقیقت آنرا ندانم. (ذیل اقرب الموارد از لسان).

جم.

[جُ] (اِ) در تداول بمعنی جنب و حرکت. تصحیف و قلبی متداول از جنب. (یادداشت مؤلف).
- جم خوردن؛ تکان خوردن. جنبیدن. (یادداشت مؤلف).
- جم نخوردن؛ حرکت نکردن و تکان نخوردن.
- جم نزدن؛ تکان نخوردن.

جم.

[جُم م] (ع ص، اِ) جِ اَجَمّ، بمعنی استخوان بسیارگوشت. (منتهی الارب). || مرد بی نیزه در حرب. || گوسفند بی شاخ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || فرج زن. || قدح. (منتهی الارب).

جم.

[جِم م] (ع اِ) شیطان یا شیطانها. (منتهی الارب).

جم.

[جَ] (اِخ) نام سلیمان و جمشید هم هست، لیکن در جایی که با نگین و وحش و طیر و دیو و پری گفته میشود مراد سلیمان است و در جایی که با جام و پیاله مذکور میشود جمشید، و آنجا که با آیینه و سد نامبرده میشود اسکندر. (برهان). پس از حملهء عرب و استقرار اسلام در ایران، داستانهای ملی با قصه های سامیان آمیخته شد، پادشاهان و ناموران ایران با پیامبران و شاهان بنی اسرائیل رابطه یافتند و از آنجمله زردشت با ابراهیم و ارمیا و عزیز خلط شد. رجوع به مزدیسنا ص 83 ببعد و 181 حاشیهء 4 شود. و جمشید را با سلیمان مشتبه ساختند زیرا این دو پادشاه در بعض احوال و اعمال مانند استخدام دیوان و جنیان و طاعت جن و انس از ایشان و سفر کردن در هوا (طبق داستانها) بهم شبیه بودند و ایرانیان مرکز جمشید داستانی را کشور فارس می دانسته اند و آثار باقیماندهء داریوش و خشایارشا و دیگر پادشاهان هخامنشی را بجم (جمشید) انتساب داده اند و نام تخت جمشید خود حاکی از آن است و بر اثر اعجاب از ابنیهء مزبور ساختمان آنها را به دیوان نسبت داده اند و در اساطیر سامی نیز سلیمان دیوان را در خدمت داشت و در بنای بیت المقدس آنان را بکار گماشت. ازاینرو در قرون اسلامی این دو تن یکی بشمار آمدند. فارس را تخت گاه سلیمان و پادشاهان فارس را قائم مقام سلیمان و وارث ملک سلیمان خواندند و حتی آرامگاه کوروش بزرگ موسس سلسلهء هخامنشی را «مشهد مادر سلیمان» نامیدند. جام جم را نیز در ادبیات فارسی گاه به سلیمان نسبت داده اند و انگشتری مشهور سلیمان را بجم :
دلی که غیب نمایست و جام جم دارد
ز خاتمی که دمی گم شود چه غم دارد.
(حاشیهء برهان) (مقالهء جام جهان نما در مجلهء دانش 1:6 از آقای دکتر معین).
جم و جمشاسپ و جمشید و جمشیدون هر چهار به معنی جمشیدبن ونیکان بن تهمورس بن ایران بن هوشنگ بن آدم است که بر وفق تواریخ هفتصد سال پادشاهی تمام ایران کرده پس ضحاک برادر شدادبن عاد علوانی که آئین صابئین پذیرفته بود و مخالفت مذهب داشت بر او خروج کرده و غالب شد و او فرار کرده در سیستان دختر کورنگ شاه را گرفته اجداد رستم از نژاد او بهم رسیدند. پس کشته شد و پارسیان جمشید را پادشاه عادل و حکیم کامل دانند و نامهء آسمانی را بوی نسبت دهند و آن نامه دیده شده است، مشرب توحید بر جمشید غالب بوده و انسان کامل را درخور نیایش و ستایش میدانسته و از کواکب برتر میشمرده و گفته است اشرف موجودات انسانست و اشرف انسان پادشاه عادل و قابل اطاعت و فرمانبرداری است نه این که به یزدان قایل نبوده است و جز این تهمت است. مورخین اسلام گویند بدعای وی سیصد سال در ایران مرگ نابود بود و گیتی بس آباد گردید. صاحب کتاب محاضرات الاوایل از اصول التواریخ نقل کرده که اول کس از ملوک ارض که سلاح و سروج و آداب حروب و تعمیر بلاد و ترفیه عباد و ظهور هرگونه صنائع قرار داد چهارم شاه پیشدادی جمشید جم بوده و کان حکیماً منجماً عادلا فی غایت الحسن و الجمال اطاعه ملوک الارض و بنی المنابر العالیة فی استخر لم یبن مثله علی وجه الارض. نوروز نیز از مقررات اوست و هم گویند 2419 سال بعد از هبوط آدم (ع) زمان پادشاهی او بوده و زمان پیغمبری و حشمت سلیمان بن داود دوهزارواند سال بعد از جمشید جم بوده است و بهیچوجه مناسبتی در میان آن دو پادشاه بزرگ نبوده که در اسم و رسم ایشان اشتباهی یا اشتراکی روی نماید، شاید از غلبهء حشمت سلیمان را جم ثانی خوانده باشند. (آنندراج). لاجرم برای تمییز در این دو نام چنین مقرر است که هر جا از دیو و دد و خاتم ذکری شود مراد سلیمان است چنانکه گفته اند :
یعقوب را نشاط ز یوسف فزوده اند
داود را بشارتی از جم نموده اند.
کی نشستی دیو واژون چون نگین بر تخت جم
گر نوشتی نام تو جمشید بر انگشتری.
و درین بیت دیو واژون را کنایه از ضحاک تازی می توان گرفت چه مرد بد را دیو و اهرمن گویند و خواهرزادهء او ضحاک عرب که پارسیان او را اژدهاک خوانند و مذهب صابئین گرفته بود و بنا بر مخالفت کیش و آئین بر وی خروج کرده او بگریخت و آخر کشته شد. مدت ملک جمشید را هفتصدوشانزده سال گفته اند. (آنندراج از انجمن آرای ناصری) :
عمر تو همچو نوح پیمبر دراز باد
همچون جمت بملک همه عز و ناز باد.
منوچهری.
خسرو ما پیش دیو، جم سلیمان شده است
و آن سر شمشیر او مهر سلیمان جم.
منوچهری.
تو چون نام جویی ز نان جوی مگسل
که جم را بمور اقتدایی نیابی.خاقانی.
خسرو بدار ملک جم ایوان تازه کرد
در هشت خلد ملکت بستان تازه کرد.
خاقانی.
عمر جام جم است کایامش
بشکند خرد و پس ببندد خوار.خاقانی.
جم ملکت و خم خصال و جم خوست
جم را ملک الزمان ببینم.خاقانی.
چنین گفت شوریده ای در عجم
بکسری که ای مالک ملک جم
اگر ملک بر جم بماندی و بخت
ترا کی میسر شدی تاج و تخت.سعدی.
عمرتان بادا دراز ای ساقیان بزم جم
گرچه جام ما نشد پر می بدوران شما.
حافظ.

جم.

[جَ] (اِخ) از توابع بلوک گله دار فارس است. (مرآت البلدان). شهرکی است بناحیت پارس از حدود سیراف، آبادان با مردم بسیار. (حدود العالم). شهری است بفارس که بنام جمشیدبن طهمورث شاه ایران بنیاد شده است. (از معجم البلدان).

جم.

[جَ] (اِخ) از مزارع چالباز کرمان است. (مرآت البلدان).

جم آباد.

[جَ] (اِخ) از دیه های قم است. (مرآت ج 4 ص 263).

جما.

[جَ] (ع اِ) در همهء معانی رجوع به جُما شود.

جما.

[جُ] (ع اِ) نوعی از آماس پستان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || نوعی از آماس بدن. (منتهی الارب). || سنگ برآمده و بلند بر روی زمین. || مقدار چیزی. || پشت هر چیز. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || جنبش جنین و غیره. (منتهی الارب).

جماء .

[جَ] (ع اِ) کالبد. (منتهی الارب). شخص. (اقرب الموارد). شخص هر چیز و حجم آن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به جم ء شود.

جماء .

[جَ] (ع مص) گرد آمدن و انباشته شدن آب بر روی هم. (از اقرب الموارد).

جماء .

[جَمْ ما] (ع ص، اِ) هموار. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || خود آهن. (منتهی الارب). || همه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): جاؤوا جماء الغفیر؛ آمدند همه. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || شاة جماء؛ گوسفند بی شاخ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || امرأة جماء العظام؛ زن فربه بسیارگوشت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

جماء .

[جَمْ ما] (اِخ) موضعی است بر سه میل از مدینه. (منتهی الارب). از ناحیهء عقیق بسوی جرف. (معجم البلدان).

جمائع.

[جَ ءِ] (ع اِ) جِ جمیعة. (اقرب الموارد). رجوع به جمیعه شود.

جمائل.

[جَ ءِ] (ع اِ)جِ جَمَل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به جمل شود.

جماءة.

[جَ ءَ] (ع اِ) شخص هر چیز و حجم آن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

جماجان.

[جَ] (اِخ) نام موضعی است در گرگان که جماجو نیز خوانده میشود. (ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص 124). رجوع به جماجو و جماجمو و جماجم شود.

جماجم.

[جَ جِ] (ع اِ) جِ جُمجُمَة، بمعنی چوب قلبه که در آن آهن تعبیه کنند و چاه در شوره زار. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به جمجمه شود. || مهتران و قبیله ها. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

جماجم.

[جَ جِ] (اِخ) (دیر ...) موضعی است نزدیک کوفه و وقعهء ابن اشعث با حجاج در آن اتفاق افتاد. (منتهی الارب) (معجم البلدان).

جماجم.

[جَ جِ] (اِخ) رسته ای است بجرجان. (منتهی الارب). کوچه ای است به گرگان (جرجان). (لباب الانساب). رجوع به جماجو و جماجان و جماجم شود.

جماجمو.

[جَ جِ] (اِخ) محله ای است از گرگان متصل بخندق شهر. معجم البلدان آرد: اهالی آنجا جماجو تلفظ مینمایند ولی جماجم مینویسند. (معجم البلدان) (مراصد الاطلاع) (مرآت البلدان ج 4 ص 263). رجوع به جماجم و جماجان و جماجو شود.

جماجمی.

[جَ جِ م ی ی] (ص نسبی)نسبت است به جماجم جرجان. (لباب الانساب).

جماجمی.

[جَ جِ] (اِخ) حسن بن یحیی مکنی به ابوعلی از محدثان است. (منتهی الارب). وی از عباس بن عیسی عقیلی روایت کند و از او ابوالنصر محمد بن یوسف طوسی روایت دارد. او را تألیفاتی است. (از لباب الانساب) (معجم البلدان).

جماجمی.

[جَ جِ] (اِخ) علی بن مسعود از محدثان است. (منتهی الارب).

جماجو.

[جَ] (اِخ) رجوع به جماجم و جماجان و جماجمو شود.

جماح.

[جِ] (ع اِمص) سرکشی اسب. (منتهی الارب). توسنی کردن اسب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (مص) برآمدن از خانه و رفتن پیش اهل خود بدون اجازت شوهر قبل طلاق. || خودرأی گردیدن. || شتافتن. و بهمین معنی است آیهء شریفه :لولوا الیه و هم یجمحون(1)، ای یسرعون. || انداختن کعب: جمح الصبی الکعب بالکعب؛ انداخت کعب را بر کعب تا این که ببرد آنرا از جای وی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || نرسیدن به مراد. جمح بفلان مراده؛ لم ینله. (از اقرب الموارد). || جمح المفازة بالقوم؛ طوحت بهم من بعدها. (اقرب الموارد).
(1) - قرآن 9 / 57.

جماح.

[جُمْ ما] (ع ص، اِ) شکست یافتگان جنگ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || تیر بی پیکان که بفارسی تکه گویند. (منتهی الارب). تیر بی پیکان و سر گرد که بدان تیراندازی آموزند. (از اقرب الموارد). || چوبی که بر سر وی میوهء خسته باشد و کودکان بدان بازی کنند. (منتهی الارب). خرمایی است که بر سر چوبی نهند و کودکان بدان بازی کنند. (از اقرب الموارد). جمع آن جمامح است و در شعر جمامیح آمده است. (از اقرب الموارد).

جماح.

[جِ] (اِخ) موضعی است. اعشی در شعر خود از آن یاد کند. (معجم البلدان).

جماد.

[جِ] (ع اِ) نوعی از جامه ها. (از اقرب الموارد). رجوع به جَماد شود.

جماد.

[جَ] (ع اِ) زمین. (از اقرب الموارد). || زمین که باران بآن نرسیده باشد. (منتهی الارب). || سال بی باران. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || موجود بی جان و بی حرکت مانند سنگ و چوب مقابل نبات و حیوان. هر چیز بی جان. بی حرکت. (فرهنگ فارسی معین). || یکی از موالید سه گانه. (یادداشت مؤلف). || جماد الکف؛ بخیل. (اقرب الموارد). || جماد له؛ نفرینی است که بر بخیل گویند یعنی پیوسته جامدالحال باشد. (منتهی الارب). || ناقهء سست رو. || ناقه که شیر نداشته باشد. (منتهی الارب). || نوعی از جامه ها. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || کنایه از آنکه در خارج از جهان معانی و حقایق زندگی کند. کسی که عاری از حیات روحانی است. || کنایه از معشوق ظاهری. آرزوهای مادی. (فرهنگ فارسی معین). ج، جمادات.

جماد.

[جَمْ ما] (ع ص) یخ فروش. (منتهی الارب). || سیف جماد؛ شمشیر بران. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

جمادات.

[جَ] (ع اِ) جِ جماد. چیزها که جان ندارند و اکثر اطلاق آن بر سنگها و چیزهای معدنی آید. (آنندراج). رجوع به جماد شود.

جمادی.

[جُ دا] (ع اِ) نام دو ماه است (از ماههای قمری) جمادی الاولی و جمادی الاخره، ماه پنجم و ششم از ماههای قمری. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد). و رمز آن در کتابت ج 1 و ج2 میباشد. ج، جُمادَیات. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).
- جمادی خمسه؛ ماه جمادی الاولی است و جمادی ستة ماه جمادی الاَخره است. (منتهی الارب). خمسه و سته گفتن برای آن است که ماه پنجم و ماه ششم سال قمری است :
ز محرم چو گذشتی بودت ماه صفر
دو ربیع و دو جمادی ز پی یکدیگر
رجب است از پی و شعبان رمضان و شوال
پس بذی قعده و ذی حجه بکن نیک نظر.
|| جمود و خشک. (منتهی الارب): ظلت العین جمادی؛ یعنی خشک و بی اشک گردید. (منتهی الارب).

جمادیات.

[جُ دَ] (ع اِ) جِ جُمادی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به جمادی شود.

جمادی الاولی.

[جُ دَل او لا] (ع اِ مرکب) ماه پنجم از ماههای قمری. رجوع به جمادی شود.

جمادی الثانیة.

[جُ دَثْ ثا یَ] (ع اِ مرکب)ماه ششم از ماههای قمری. رجوع به جمادی شود.

جمادی خمسة.

[جُ دا خَ سَ] (ع اِ مرکب)نام جمادی الاولی است. (منتهی الارب). چه ماه پنجم عربی است. رجوع به جمادی الاولی شود.

جمادی ستة.

[جُ دا سِتْ تَ] (ع اِ مرکب) جمادی الثانیه. (منتهی الارب). چه ماه ششم سال قمری است.

جمار.

[جَ] (ع اِ) جماعت. (منتهی الارب). گروهی از مردم که در جایی گرد آیند. (فرهنگ فارسی معین).

جمار.

[جِ] (ع اِ) جِ جمرة. سنگریزه ها. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) :
پس از میقات حج و طوف کعبه
جمار و سعی و لبیک و مصلی.خاقانی.
- جمارالحج؛ سنگریزه هایی را گویند که بدانها رمی شود. (منتهی الارب). رجوع به جمرات شود.
- جمار ثلاث؛ رمی سه سنگ ریزه که از مناسک حج است. رجوع به جمرات شود.
- || (اصطلاح عرفان) جمار ثلاث نزد صوفیه عبارت است از نفس، طبع و عادت. رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون در ذیل کلمهء حج شود.

جمار.

[جُمْ ما] (ع اِ) پیه خرمابن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). جامور. (اقرب الموارد). مغز تنهء درخت خرما. (فرهنگ فارسی معین). || جوانه های نوک شاخهء خرما. (فرهنگ فارسی معین). ج، جمارات. (از اقرب الموارد).

جمار.

[جَمْ ما] (اِ) مغز درخت خرما باشد و آنرا پیه خرما و دل خرما هم گویند و عربان شحم النخلة و قلب النخلة خوانند.(1) (برهان).
(1) - این کلمه را صاحب برهان بفتح جیم آورده و صحیح آن بضم جیم و همان مادهء قبلی است.

جمارآباد.

[] (اِخ) از قرای فشافویهء تهران است. (مرآت البلدان ج 4 ص 263).

جمارات.

[جُمْ ما] (ع اِ) جِ جُمّار. رجوع به جمار شود. || جِ جمارة. (از اقرب الموارد). رجوع به جمارة شود.

جمارالنهر.

[رُنْ نَ] (ع اِ مرکب) بمعنی جارالنهر است و آن رستینی باشد مانند نیلوفر و پیوسته در آب میباشد. (برهان).

جمارة.

[جُمْ ما رَ] (ع اِ) یکی جُمّار. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به جمار شود. دل خرما. (مهذب الاسماء). پیه خرمابن. شحم خرمابن.

جماری.

[جَ را / رَنْ] (ع) همه. (منتهی الارب): جاؤا جماری؛ همه آمدند. (از اقرب الموارد).

جماز.

[جَمْ ما] (ع ص) تندرو. (فرهنگ فارسی معین).
-بعیر جماز؛ شتر بسیار تیز. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) :
متواتر شده است نامهء فتح
گشته ره پر مرتب و جماز.فرخی.
- حمار جماز؛ خر جهنده. (منتهی الارب).

جماز.

[جَمْ ما] (اِخ) بنوجماز جماعتی هستند. از جمله کعب و سعد و حرث که از صحابیانند. (از لباب الانساب).

جماز.

[جَمْ ما] (اِخ) محمد بن عمروبن حمادبن عطاء بصری مکنی به ابوعبدالله شاعری است ادیب هرزه درای از موالی بنی تمیم. وی در عهد هارون و متوکل عباسی در بغداد بود. نوادری از او نزد متوکل نقل شد تا ملاقاتش را خواستار گردید. وی در حضور متوکل اشعاری خواند. رجوع به تاریخ بغداد ج 3 ص 125 و ریحانة الادب ج 1 ص 274 و لباب الانساب ج 1 ص 235 و ادب الجاحظ و البیان و التبیین ج 2 ص 84 و ج 3 ص 86 شود.

جمازات.

[جَمْ ما] (ع اِ) جِ جماز. رجوع به جماز شود.

جمازگان.

[جَمْ ما زَ / زِ] (اِ) جِ جمازه : بر جمازگان شکاری بسیار بغزنین آوردند. (تاریخ بیهقی). دو هزار پیاده با سلاح تمام بر جمازگان... (تاریخ بیهقی). پیادگان درگاهی بیشتر بر جمازگان ... (تاریخ بیهقی).

جمازة.

[جَمْ ما زَ] (ع ص) مؤنث جماز. (منتهی الارب). اشتر گام زن. (اقرب الموارد). اشتر رونده. (مهذب الاسماء). احتمالا معرب جان باز. (یادداشت مؤلف). ج، جمایز. (مهذب الاسماء). رجوع به جماز و جان باز در همین لغت نامه شود.
- جمازه بان؛ مجمز. (ربنجنی). جمازه سوار.

جمازة.

[جُمْ ما زَ] (ع اِ) دراعه از صوف که آستین های آن تنگ باشد. (منتهی الارب) (آنندراج).

جمازة.

[جُمْ ما زَ] (اِخ) نام اسب عبدالله بن حنتم که از نجیب ترین اسبان عرب بود. (منتهی الارب).

جمازه.

[جَ زَ] (ع ص) مخفف جَمّازه، بمعنی شتر تیزرو. اشتر تیزرفتار. (غیاث اللغات) :
گر سوی بتی جمازه رانم
خود را ز بتان خود رهانم.نظامی.
سر از بار سنگین درآمد بسنگ
جمازه بتنگ آمد از راه تنگ.نظامی.

جمازی.

[جَم ما زی ی] (ص نسبی) نسبت است به جماز و آن نام جد سلیمان بن مسلم بن جماز است. (لباب الانساب).

جمازی.

[جُمْ ما زی ی] (اِخ) ابوثبیت. از محدثان است. (یادداشت مؤلف).

جمازی.

[جَمْ ما زی ی] (اِخ) سلیمان بن مسلم بن جماز مقری مدنی از راویان است. وی قرآن را نزد ابوجعفر یزیدبن قعقاع قرائت و حدیث را از سمی روایت کند و از او اسماعیل بن جعفربن ابی کثیر قاری مدنی و برادرش روایت دارد. (از لباب الانساب).

جمازی.

[جَمْ ما زی ی] (اِخ) محمد بن مسلم بن جماز از محدثان است. واقدی از وی روایت دارد. (از لباب الانساب).

جمازی.

[جَمْ ما زی ی] (اِخ) محمد بن موسی بن محمد حسینی مالکی از فقیهان و از مردم مصر است. از جمله تألیفات وی کتابی است در بارهء توحید بنام الحجة. این کتاب خطی است. وی به سال 1065 ه . ق. درگذشت. (الاعلام زرکلی چ 1 ج 3 ص 993) (فهرست الکتبخانه ج 2 ص 20).

جماسی.

[جُ س ی ی] (ع ص) بسیار سرد. (ناظم الاطباء). رجوع به جماسیة شود.

جماسیان.

[جَمْ ما] (اِ) نظامی این کلمه را در شعر زیر:
سیاهی ده خال عباسیان
سپیدی ده چشم جماسیان.
آورده و شاید صورتی از کلمهء جماشیان باشد منسوب به جماش و جماش بمعنی افسونگر و شوخ و دلفریب آمده است.

جماسیة.

[جُ س یْ یَ] (ع ص) لیلة جماسیة؛ شب بسیار سرد. (منتهی الارب). شب بسیار سرد که در آن آب فسرده گردد. (ذیل اقرب الموارد از قاموس).

جماش.

[جِ] (ع مص) ساختن چاه. (منتهی الارب). رجوع به جمش شود.

جماش.

[جِ] (ع اِ) آنچه میان نورد و دیوار سر چاه باشد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

جماش.

[جَ] (اِمص) شوخی. || فریبندگی. || مستی. || درشتی. || (اِ) عربده. || (ص) شوخ. || مست. || آرایش کننده و فریبنده. بعضی گویند به این معنی عربی است. (برهان). از عربی جَمّاش، یعنی مردی است پیش آینده بزنان، گویا که طلب میکند زهار سترده از ایشان. (حاشیهء برهان چ معین از شرح قاموس). در فارسی بمعانی مذکور آمده :
من چنین زار از آن جماش درم
همچو آتش(1) میان داش درم.
رودکی (از یادداشت مؤلف).
رجوع به جَمّاش شود.
(1) - ن ل: آهن.

جماش.

[جَمْ ما] (مص) ملاقات دوستان به پنهانی. (ناظم الاطباء). دوستان را در پنهانی دیدن. (برهان).

جماش.

[جَمْ ما] (ع ص) رجل جماش؛ مرد متعرض زنان، کان یطلب الرکب الجمیش. (منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد از قاموس). || شوخ. دلربا. دلفریب. فسونکار. فسونساز. (فرهنگ فارسی معین) :
که با یاران جماش آن دل افروز
بعزم صید بیرون آمد آن روز.نظامی.
بهم کرده کنیزی چند جماش
غلام وقت خود کای خواجه خوش باش.
نظامی.
نخستین گفت کز خود بر حذر باش
چو گاو شتربه زآن شیر جماش.نظامی.
ز شیرین کاری آن نقش جماش
فروبسته زبان و دست نقاش.نظامی.
خیمه بیرون بر که جماشان باد
فرش دیبا در چمن گسترده اند.سعدی.
نه صورتی است مزخرف عبارت سعدی
چنانکه بر در گرمابه میکند نقاش
که برقعی است مرصع بلعل و مروارید
فروگذاشته بر روی شاهد جماش.سعدی.
غلام نرگس جماش آن سهی سروم
که از شراب غرورش بکس نگاهی نیست.
حافظ.
- نرگس جماش:فغان که نرگس جماش شیخ شهر امروز
نظر بدردکشان از سر حقارت کرد.حافظ.
|| مست. (فرهنگ فارسی معین).

جماشة.

[جَمْ ما شَ] (ع ص) مؤنث جماش. (ذیل اقرب الموارد). رجوع به جماش شود.

جماشی.

[جَمْ ما] (حامص) شغل جماش. کار جماش :
بازی نکند مگر بجماشی
با زلف بنفشه عارض سوسن.ناصرخسرو.
خاموشی لعل او چو می بینی
جماشی چشم پرعتیبش بین.خاقانی.

جماع.

[جِ] (ع اِ) جمع چیزی. || (ص) کلان. (اقرب الموارد) (منتهی الارب): قدر جماع؛ دیگ کلان. || (مص) مجامعت. (اقرب الموارد). گرد آمدن با کسی. (فرهنگ فارسی معین). وطی کردن. نکاح. (ربنجنی). کنایه از نکاح است. (مهذب الاسماء). صحبت. مواقعه. مباضعة. نیک. رفث. وقاع. مباشرت. آمیزش. با هم پیوستن. و با لفظ دادن مستعمل. (آنندراج) :
ای خواجه زنت که شیوه ها انگیزد
هر لحظه جماعی دهد و بگریزد
گفتی که زنم چو پیشت آید برخیز
در پیش زن تو ... من برخیزد.
میرخسرو (از آنندراج).

جماع.

[جُ] (ع ص) کلان. (منتهی الارب):قدر جماع. (منتهی الارب). رجوع به جِماع شود.

جماع.

[جَمْ ما] (ع ص) جمع کننده. بسیار جمع کننده.
- جماع العقاقیر(1)؛ داروساز.
(1) - Pharmacien (enne).

جماع.

[جُمْ ما] (ع ص، اِ) هر چیز گرد و فراهم آمده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || فراهم آمدنگاه اصل هر چیز. (منتهی الارب).
- جماع الناس؛ مردم درآمیخته از هر قبیله. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

جماعات.

[جَ] (ع اِ) جِ جماعة. (مهذب الاسماء). دفاتر رسوم و معاملات و از آن جمله است جماعة قسمت و جماعة اصناف خراج و جماعة عدد و جماعت استخراج. (از اقرب الموارد). رجوع به جماعة و جماعت شود.

جماع الاثم.

[جِ عُلْ اِ] (ع اِ مرکب) مجمع گناهان، کنایت از شراب. (غیاث اللغات) (آنندراج) :
برو نخست طهارت کن از جماع الاثم.
خاقانی (از آنندراج).

جماعت.

[جَ عَ] (ع اِ) گروه مردم. (آنندراج) :
مثال سعدی عود است تا نسوزانی
جماعت از نفسش دمبدم نیاسایند.سعدی.
هرگز جماعتی که شنیدند سر عشق
نشنیده ام که باز نصیحت شنیده اند.سعدی.
خواهی نشوی رسوا همرنگ جماعت شو.
رجوع به جماعة شود.
- امام جماعت؛ پیشنماز. رجوع به نماز جماعت شود.
- اهل جماعت؛ اهل سنت.
- مذهب جماعت؛ مذهب سنت. عامه : در پارس تا اسلام ظاهر شده است همگان مذهب سنت و جماعت داشته اند (فارسنامهء ابن البلخی ص 117).
- نماز جماعت؛ مقابل نماز فرادی. نماز گروهی با اقتداء به امامی. جماعت در جمیع نمازهای واجبی یومیه و غیر یومیه مستحب است و در هیچ نمازی واجب نیست مگر نماز جمعه و عید رمضان و قربان و مگر بر کسی که حمد و سورهء او درست نباشد و مقصر باشد در درست کردن آن. و در نمازهای مستحب جایز نیست مگر نماز استسقاء و عید رمضان و قربان. اقل عددی که بدان جماعت منعقد می شود دو نفر است. یکی امام و دیگری مأموم چه هر دو مرد باشند چه زن، و چه مأموم زن باشد و شرط است که امام عاقل و بالغ و از جذام و برص سالم باشد و نیز شرط است در امام ایمان و طهارت مولد و عدالت و مذکر بودن، اگر مأمومین همه یا یکی از آنان مذکر باشند. بلکه احوط مذکر بودن امام است در هر حال. و شرط است که میان امام و مأموم حایلی نباشد که منع نماید از دیدن امام مگر آنکه مأموم زن باشد و امام مرد و نیز شرط است که مأموم دور از امام نباشد و جای ایستادن امام بلندتر نباشد. همچنین شرط است یکی بودن امام و اینکه مأموم قصد اقتداء و تعیین امام کند و شرط است که مأموم پیش از امام نایستد و شرط است موافق بودن نماز امام با مأموم در هیأت و کیفیت. برای تفصیل بیشتر رجوع به شرایع الاسلام محقق مبحث صلوة ص 32 و ذخیرة العباد آیة الله فیض چ 3 ص 112 و مجمع المسایل حاج میرزا محمدحسن شیرازی ص 167 شود.
|| نام شکلی از شانزده گانه اشکال رمل. شکل سیزدهم از اشکال علم رمل. (شرفنامهء منیری) (آنندراج) (غیاث اللغات). || (اِخ)غالباً قصد از این لفظ قوم مختون اسرائیل میباشد گاهی از اوقات هم بر قوم اسرائیل و غربائی که در میان ایشان بودند دلالت مینمود رؤسای اسباط حکام جماعت بودند. (قاموس کتاب مقدس).

جماعت خانه.

[جَ عَ نَ / نِ] (اِ مرکب)جای اقامهء نماز جماعت : صفهء بزرگ و نیکو و جماعت خانهء خوب. (اسرار التوحید). یکهزار دینار خرج جماعت خانه کردند. (تاریخ جدید یزد).

جماعت دار.

[جَ عَ] (نف مرکب) آنکه جماعت بپا دارد :
میشود آخر جماعت دار وحشی خصلتان
هر که چون مجنون در این صحرا تواند فرد شد.
ملاطغرا (از آنندراج).

جماعتی.

[جَ عَ] (ص نسبی) نسبت است به جماعت. مأموم. اقتداءکننده. (یادداشت مؤلف).

جماعة.

[جَ عَ] (ع اِ) همگی چیزی. (منتهی الارب). || گروه مردم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به جماعت شود.

جماعة.

[جَمْ ما عَ] (ع ص) جمع آورنده و گردکننده : ابن الکوفی... جماعة الکتب، صادق فی الحکایة. (الفهرست ابن الندیم).

جماعیل.

[جَمْ ما] (اِخ) دهی است از کوه نابلس در سرزمین فلسطین در یک منزلی بیت المقدس. گروهی از دانشمندان بدان منسوبند. (ریحانة الادب ج 1 ص 274). و رجوع به مراصد شود.

جماعیلی.

[جَمْ ما] (ص نسبی) نسبت است به جماعیل. (ریحانة الادب). رجوع به جماعیل شود.

جماعیلی.

[جَمْ ما] (اِخ) عبدالرحمان بن محمد مکنی به موفق الدین از دانشمندان است. رجوع به ریحانة الادب شود.

جماعیلی.

[جَمْ ما] (اِخ) عبدالغنی بن عبدالواحدبن علی بن سرور مقدسی دمشقی مکنی به ابومحمد از راویان و علمای رجال و حافظان حدیث است. وی در جماعیل بسال 541 ه . ق. بدنیا آمد و در دمشق اقامت کرد و در مصر بسال 600 درگذشت. او راست: 1 - الکمال فی السماء الرجال. این کتاب در دو مجلد است. 2 - الدرة المضیئة فی السیرة النبویة. 3 - العمدة فی الاحکام. 4 - النصیحة فی الادعیة الصحیحة. این کتابها همه خطی هستند. 5 - اشراط الساعة و جز اینها. (ریحانة الادب ج 1 ص 274) (الاعلام زرکلی چ 1 ج 2 ص 532).

جما کوه.

[جَ] (اِخ) دهی جزء دهستان گرگانرود جنوبی بخش مرکزی شهرستان طوالش واقع در 4هزارگزی خاور هشت پر و 3هزارگزی شوسهء انزلی به آستارا. این ده دارای 82 تن سکنه است و آب آن از رودخانهء گرگانرود و محصول آن برنج، صیفی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

جمال.

[جَ] (ع مص) خوب صورت و نیکوسیرت گردیدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). زیبا بودن. (فرهنگ فارسی معین). || (اِمص) نیکویی. (مهذب الاسماء). زیب. زیبایی. (نصاب). خوبی صورت و سیرت. (منتهی الارب) (کشاف اصطلاحات الفنون از منتخب). خوش صورتی. زیبائی. (فرهنگ فارسی معین). اورنگ. افژنگ. (یادداشت مؤلف) :
جمال مردمی در حلم باشد
کمال آدمی در علم باشد.ناصرخسرو.
اگر چه زهد و مناقب جمال یافت بمن
مرا بلند نشد قدر جز بدین دو قبل.
ناصرخسرو.
باجمال اکنون کجا جوید ترا
کز تو می هر روز بگریزد جمال.
ناصرخسرو.
در حکمت و علم است جمال تن مردم
نه در حشم و اسب و جلالست جمالش.
ناصرخسرو.
... جمال روز روشن را بر اهل عالم جلوه کرد. (کلیله و دمنه). جمال حال من تازه شود. (کلیله و دمنه). چنانکه جمال خورشید روی زمین را منور گرداند. (کلیله و دمنه).ملک از خردمندان جمال گیرد و دین از پرهیزگاران کمال یابد. (گلستان سعدی). همه کس را عقل خود بکمال نماید و فرزند خود بجمال. (گلستان سعدی).
ماه فروماند از جمال محمد.سعدی.
شمس و قمر در زمین حشر نباشد
نور نتابد مگر جمال محمد.سعدی.
نگویم آب و گل است این وجود روحانی
بدین کمال نباشد جمال انسانی.سعدی.
در بحر الجواهر گوید: جمال بر دو معنی اطلاق شود: یکی از آنها معنیی است که همگی مردم بدان آشنا میباشند. مثل صفاء رنگ بدن و صورت و نرمی پوست و غیر آن از آنچه که ممکن است حاصل آید. و آن بر دو نوع است ذاتی و ممکن الاکتساب. معنی دیگر جمال، جمال حقیقی است. و آن عبارت از آن است که هر عضوی از اعضاء آدمی چنانچه باید آفریده شود آفریده شده باشد از ماهیت و ترکیب و مزاج - انتهی. (کشاف). || (اصطلاح عرفان) جمال در اصطلاح صوفیه عبارت است از الهام غیبی که بر دل سالک وارد شود و نیز بمعنی اظهار کمال معشوق از عشق و طلب عاشق آید. کذا فی بعض الرسایل و در شرح قصیدهء فارضیه گفته: جمال حقیقی صفتی ازلیست مر خدای تعالی را که در آغاز امر آنرا در ذات بیچون خود مشاهده فرمود بمشاهدهء علمیه، آنگاه اراده فرمود که جمال حقیقی را در صنع خود بیند بمشاهدهء عینیه، دو جهان را آفرید تا آیینهء جمال حقیقی خویش باشد بر طریق عیان. و در ضمن تفسیر و معنی لفظ محبت در این باب توضیح بیشتری داده خواهد شد. و در انسان کامل گوید جمال حق تعالی عبارت است از اوصاف عالیه و اسماء حسنای او جل شأنه بر سبیل عموم. و اما بر طریق خصوص پس صفت رحمت و صفت علم و صفت لطف ونعم و صفت جود و رزاقیت و صفت نفع و غیر آنچه ذکر شده همگی از صفات جمال باشند. پاره ای دیگر از صفات حق بین جمال و جلال مشترک باشند مانند صفت ربوبیت که باعتبار تربیت و ایجاد باسم جمال تعلق دارند و باعتبار ربوبیت و قدرت متعلق باسم جلال و همچنین است دو اسم مبارک الله و الرحمن بخلاف اسم الرحیم که تعلق او فقط باسم جمال است. بدان که جمال حق عزاسمه هر چند گوناگون باشد ولی در اصطلاح بر دو نوع است: جمال معنوی و آن عبارت است از معانی اسماء و صفات الهی و این نوع مختص باشد بشهود حق خویشتن را. و جمال صوری و آن عبارت است از این عالم مطلق که از آن به همگی آفریده شدگان تعبیر میشود که من حیث المجموع گوئیم این جهان و آنچه در اوست جمال و حسن مطلق باشد که بجلوه های حق متجلی هستند و آن جلوه ها بنام خلق خوانده شوند. و وجه تسمیهء جلوه بخلق برای آن است که محقق شود در عالم آفرینش جز حسن و نیکوئی چیزی دیگر جلوه گر نیست و نباید قبح و زشتی را در پیرامون آفرینش ره داد. چه قبح و زشتی در حکم ملاحت و نمکین بودن جهان آفرینش است باعتبار جلوه گاه جمال الهی و تنوع جمال. چه بسا باشد که اظهار زشتی خود نوعی از ابراز نیکوئی باشد تا در عالم وجود حفظ مراتب مراعات گردد. و نیز باید دانست که زشتی در اشیاء باعتبار است نه بذات و نفس آن شی ء و ازاین رو در عالم زشتی یافت نشود مگر باعتبار و نسبت پس حکم قبح مطلق از این جهان برداشته شود و باقی نماند جز حسن مطلق، چه زشتی گناه باعتبار بازداشت و نهی از ارتکاب بآن نمودار میشود و زشتی بوی بد باعتبار کسی که بوی بد ملایم طبع او نیست احساس شود اما در برابر جُعَل حسن مطلق است و بس. و سوزاندن آتش باعتبار آنکه هر کس در آتش افتد و سوزد هلاک شود بنظر مخلوق زشت و بد آید، اما نزد سمندر همان پرنده ای که زندگانی او وابسته زیستن در آتش است در نهایت حسن و غایت نکوئی باشد. پس آنچه آفریدهء حق است از زشتی دور و سراپا حسن و نکوئیست. چه همهء آفریدگان صورت حسن و جمال او تعالی شأنه باشند، مگر خود ندیده ای که لفظی نیکو در پاره ای از احوال بجزئی مناسبتی در نظر زشت آید و حال آنکه آن اصالة دارای جمیع محسنات لفظی و معنوی است.
و قولنا ان الوجود بکماله یدخل فیه المحسوس و المعقول و الموهوم و الخیالی و الاول و الاخر و الظاهر و الباطن و القول و الفعل و الصورة و المعنی. اعلم ان الجمال المعنوی الذی هو عبارة عن اسمائه و صفاته انما اختص الحق بشهود کمالها علی ما هی علیه. و اما مطلق الشهود لها فغیر مختص بالحق لانه لابد لکل من اهل المعتقدات فی ربه اعتقاد انه علی ما استحقه من اسمائه و صفاته او غیر ذلک. و لابد لکل من شهود صورة معتقده و تلک الصورة ایضاً سورة جمال الله فصار ظهور الجمال فیها ظهوراً صوریا لا معنویاً فاستحال شهود الجمال المعنوی بکماله لغیره تعالی. (از کشاف اصطلاحات الفنون).
- صاحب جمال؛ زیبا :
روی هر صاحب جمالی را بمه خواندن خطاست
گر رخی را ماه باید خواند باری روی تو.
سعدی (غزلیات).
- یوسف جمال؛ که رویش چون یوسف زیباست :
قضا نقش یوسف جمالی نکرد
که ماهی گورش چو یونس نخورد.سعدی.
- جمالک ان لاتغفل کذا؛ ترغیب و تحریض است بر نیکوکاری. الزم الجمال و لاتفعل کذا. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).
جمالک ایها القلب الفریح
ستلقی من تحب و تستریح.
ابوذویب (از اقرب الموارد).

جمال.

[جَ] (ع اِ) جِ جُمالَة. (منتهی الارب). رجوع به جمالة شود.

جمال.

[جِ] (ع اِ) جِ جَمَل. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به جمل شود.

جمال.

[جُ] (ع ص) خوب صورت نیکوسیرت. (منتهی الارب): رجل جمال؛ ای جمیل. (اقرب الموارد).

جمال.

[جَمْ ما] (ع ص) اشتروان. (مهذب الاسماء). اشتربان. ساربان. ساروان. شتربان. شتروان. ج، جمالون. (مهذب الاسماء).

جمال.

[جُمْ ما] (ع ص) خوب صورت نیکوسیرت. (منتهی الارب). جمیل. (اقرب الموارد). رجوع به جمیل و جُمال شود.

جمال.

[جَمْ ما] (اِخ) نام جد شرقی بن قطامی علامه است. و نام شرقی ولیدبن حصین بن جمال بن حبیب است. (لباب الانساب).

جمال.

[جُ] (اِخ) نام شهری است. (منتهی الارب).

جمال.

[جَمْ ما] (اِخ) عبیدبن ابوالوسیم کوفی مکنی به ابوالوسیم از محدثان است. وی احادیث مقاطیع روایت کند و از او وکیع و غیره روایت دارند. (لباب الانساب).

جمال.

[جَمْ ما] (اِخ) قزعة. از تابعیان است. وی از انس روایت کند و از او عمروبن دینار روایت دارد. (لباب الانساب).

جمال.

[جَمْ ما] (اِخ) محمد بن مروان رازی از محدثان است. محمد بن اسماعیل بن بخاری و مسلم و جز ایشان از او روایت دارند. (لباب الانساب).

جمال.

[جَمْ ما] (اِخ) مخلدبن مالک رازی مکنی بابوجعفر از محدثانی است که به نیشابور اقامت کرد. وی از یحیی قطان روایت دارد و از او حسن بن سفیان روایت کند. (لباب الانساب).

جمال آباد.

[جَ] (اِخ) دهی جزء دهستان بهنام پازکی بخش ورامین شهرستان تهران واقع در 12هزارگزی شمال خاور ورامین متصل به راه نیمه شوسهء سعدآباد به ورامین. موقع جغرافیائی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 662 تن. آب آن از رودخانهء جاجرود و محصول آن غلات، صیفی، چغندرقند و شغل اهالی زراعت است. ماشین از طریق ورامین میرود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1). و رجوع به مرآت البلدان 4:265 شود.

جمال آباد.

[جَ] (اِخ) دهی جزء بخش شمیران شهرستان تهران واقع در 2هزارگزی خاور تجریش متصل به نیاوران. موقع جغرافیایی آن دامنه و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 178 تن. آب آن از قنات و با نیاوران مشترک است و محصول آن غلات، بنشن، میوه جات سردسیری و شغل اهالی زراعت است. یک تلفن خصوصی دارد و راه آن شوسه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1). و رجوع به مرآت البلدان 4:263 شود.

جمال آباد.

[جَ] (اِخ) دهی جزء دهستان تیمور بخش حومهء شهرستان محلات واقع در 24هزارگزی جنوب محلات و 18هزارگزی جنوب راه شوسهء دلیجان به خمین در کوهستان. سکنه آن 35 تن. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1).

جمال آباد.

[جَ] (اِخ) دهی جزء دهستان کزاز علیا بخش سربند شهرستان اراک واقع در 16هزارگزی شمال آستانه، متصل براه آهن. موقع جغرافیائی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است و دارای 528 تن سکنه. آب آن از رودخانهء هفته و عمارت و محصول آن غلات، بنشن، چغندر قند و انگور و شغل اهالی زراعت و گله داری و قالیچه بافی است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

جمال آباد.

[جَ] (اِخ) از قرای طارم است، هوایش ییلاقی، محل زراعتش کم، اطرافش جنگل است. (مرآت البلدان ج 4 ص 264). دهی جزء دهستان طارم علیا بخش سیردان شهرستان زنجان واقع در 7هزارگزی شمال باختر سیردان و 3هزارگزی راه مالرو عمومی. موقع جغرافیائی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است و دارای 157 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، گردو و شغل اهالی زراعت و گلیم و جاجیم بافی است. راه مالرو و صعب العبور دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

جمال آباد.

[جَ] (اِخ) دهی جزء بلوک فاراب دهستان عمارلو بخش رودبار شهرستان اراک واقع در 18هزارگزی جنوب رودبار، کنار شوسهء قزوین، موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است و دارای 400 تن سکنه. آب آن از چشمه و قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و کسب و کارگری و قالی و جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

جمال آباد.

[جَ] (اِخ) دهی جزء دهستان قره کهریز بخش سربند شهرستان اراک واقع در 39هزارگزی خاور آستانه و 9هزارگزی راه فرعی خمین - شاه زند. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. دارای 538 تن سکنه. آب آن از قنات و چشمه و محصول آن غلات، بنشن، چغندر قند، انگور، پنبه و قلمستان. و شغل اهالی زراعت و گله داری و قالیچه بافی است. راه مالرو دارد و از طریق قاسم آباد اتومبیل میرود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

جمال آباد.

[جَ] (اِخ) دهی از دهستان کله بوز بخش مرکزی شهرستان میانه واقع در 20هزارگزی جنوب خاوری میانه و در مسیر شوسهء میانه - تبریز. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است و سکنهء آن 142 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

جمال آباد.

[جَ] (اِخ) دهی از دهستان سراجو بخش مرکزی شهرستان مراغه واقع در 31500 گزی جنوب خاوری مراغه و 5هزارگزی جنوب شوسهء مراغه به سراسکند. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 248 تن. آب آن از رودخانهء لیلان و چشمه و محصول آن غلات، نخود و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

جمال آباد.

[جَ] (اِخ) دهی جزء دهستان مشکین باختری بخش مرکزی شهرستان مشکین شهر واقع در 12هزارگزی باختر مشکین شهر و 3هزارگزی شوسهء مشکین شهر - اهر. موقع جغرافیائی آن جلگه و معتدل است. سکنهء آن 281 تن. آب آن از رود مشکین چائی و محصول آن غلات، حبوبات، پنبه و شغل اهالی زراعت و گله داری است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

جمال آباد.

[جَ] (اِخ) دهی از دهستان انزل بخش حومهء شهرستان ارومیه واقع در 52هزارگزی شمال باختری ارومیه در مسیر شوسهء ارومیه به سلماس. موقع جغرافیایی آن دره و معتدل سالم است و سکنهء آن 340 تن. آب آن از چشمه و قنات و محصول آن غلات، توتون، چغندر، حبوبات و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جوراب بافی است و راه شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

جمال آباد.

[جَ] (اِخ) دهی جزء دهستان آلان براغوش شهرستان سراب واقع در 6هزارگزی شمال مهربان و 21000 گزی شوسهء تبریز سراب. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است و سکنهء آن 1205 تن. آب آن از رودخانهء محلی و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و کارگری و صنایع دستی آنان فرشبافی است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

جمال آباد.

[جَ] (اِخ) نام محلی است کنار راه زنجان و میانه، میان نوروزآباد و میانج در 419400گزی تهران. (یادداشت مؤلف).

جمال آباد.

[جَ] (اِخ)از توابع هشون کرمان است. (مرآت البلدان ج 4 ص 265).

جمال آباد.

[جَ] (اِخ) از توابع دشت آب کرمان است. (مرآت البلدان ج 4 ص 265).

جمال آباد.

[جَ] (اِخ) از قرای حومهء شیراز است. (مرآت البلدان ج 4 ص 264).

جمال آباد.

[جَ] (اِخ)دهی است در یک فرسنگی میانهء جنوب و مشرق ارسنجان. (فارسنامه). از قرای بلوک ارسنجان فارس است. (مرآت البلدان ج 4 ص ص 264).

جمال آباد.

[جَ] (اِخ) از مزارع بلوک سار کاشان است. (مرآت البلدان).

جمال آباد.

[جَ] (اِخ) از مزارع حومهء کاشان است. (مرآت البلدان ج 4 ص 264).

جمال آباد.

[جَ] (اِخ) دهی است در آخر خاک خمسه و اول آذربایجان. (مرآت البلدان ج 4 ص 264).

جمال آباد.

[جَ] (اِخ) از قرای سبزوار، هوایش ییلاقی، آبش از قنات، این ده دوازده خانوار سکنه دارد. (مرآت البلدان ج 4 ص 264). دهی از دهستان براکوه بخش جغتای شهرستان سبزوار واقع در 55هزارگزی خاور جغتای و 5هزارگزی جنوب راه آهن. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است و سکنه آن 455 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات، پنبه، زیره و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

جمال آباد.

[جَ] (اِخ) از قرای براکوه قاینات است، قدیم النسق. این ده تقریباً یکصد تن سکنه دارد. (مرآت البلدان ج 4 ص 264).

جمال آباد.

[جَ] (اِخ) از آبادیهای سیستان است. (مرآت البلدان ج 4 ص 264).

جمالات.

[جُ] (ع اِ) جِ جُمالَة. (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل).

جمالات.

[جِ] (ع اِ) جمایل. ججِ جمل است. (مهذب الاسماء) (ترجمان علامه ترتیب عادل) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع بجمل شود.

جمال ارغون.

[جَ اَ] (اِخ) برادر کوچک میرزاسلطان احمد فرزند سلطان سعید بود که با برادر خود در نواحی رامن بجنگ و ستیز برخاست و شکست خورد. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 4 ص 94 شود.

جمال اصفهانی.

[جِ لِ اِ فَ] (اِخ)عبدالرزاق از شاعرانی است که از تصوف و حکمت بهرهء وافی داشته است. وی والد کمال الدین اسماعیل اصفهانی است. دیوانش قریب به بیست هزار بیت است. این انتخابی است از قصیدهء وی در نصیحت و موعظه:
الحذار ای غافلان زین وحشت آباد الحذار
الفرار ای عاقلان زین دیومردم الفرار
ای عجب دلتان نه بگرفت و نشد جانتان ملول
زین هواهای عفن زین آبهای ناگوار
عرصهء نادلگشا و بقعهء نادلپسند
قرصه ای ناسودمند و شربتی ناسازگار
مرگ در وی حاکم و آفات در وی پادشاه
ظلم در وی قهرمان و فتنه در وی پیشکار
امن در وی مستحیل و عدل در وی ناامید
کام در وی ناروا راحت در او ناپایدار
ماه را ننگ محاق و مهر را نقص کسوف
خاک را عیب زلازل چرخ را رنج دوار
مهر را خفاش دشمن شمع را پروانه خصم
جهل را بر دست تیغ و عقل را بر پای خار
نرگسش بیمار بینی لاله اش دل سوخته
غنچه اش دلتنگ یابی و بنفشه سوگوار
ای تو محسود فلک هم آز را گشتی اسیر
وی تو مسجود ملک هم دیو را گشتی شکار
تو چنین بی برگ در غربت بخواری تن زده
وز برای مقدمت روحانیان در انتظار
بوده ای یک قطره آب و پس شوی یک مشت خاک
در میانه چیست این آشوب و چندین کارزار.
(ریاض العارفین چ 1 ص 174 و 175).
عوفی در شمار شاعران عراق و مضافات از او نام برده و گوید: در لطف طبع یگانه و در فضل و هنر نشانه، زرگری که آفتاب در صنعت صیاغت شاگرد خردکاری او بودی و ماه فلک نور از پرتو ضمیر او ربودی... این چند شعر از یکی از قصاید او انتخاب میشود:
منم آن کس که عقل را جانم
منم آن کس که روح را مانم
دعوی فضل را چو معنی ام
معنی عقل را چو برهانم
گلبن روح را چو صدبرگم
باغ دل را هزاردستانم
نثر را نوشکفته بستانم
نظم را دسته بسته ریحانم.
رجوع به لباب الالباب عوفی ص 535 شود.

جمال الاسلام.

[جَ لُل اِ] (اِخ) عمر بن محمد مکنی به ابن البزری. رجوع به ابن بزری زین الدین جمال الاسلام در همین لغت نامه شود.

جمال الاسلام داودی.

[جَ لُُل اِ وو](اِخ) عبدالرحمان بن محمد از اکابر علم ادب و خلاف و مذهب و از مشایخ خراسان بود. نخست نزد علمای ایران بتحصیل علم و دانش اشتغال ورزید و سپس به بغداد رفت و به درس ابوحامد اسفراینی حضور یافت و آنگاه به بوشنج رفت و بتدریس و تألیف مشغول شد. وی به سال 467 ه . ق. در 93 سالگی درگذشت. او راست:
ان شئت عیشاً طیبا یغدو بلامنازع
فاقنع بما اوتیته فالعیش عیش القانع.
(ریحانة الادب ج 1 ص 274) (قاموس الاعلام).

جمال الدوله.

[جَ لُدْ دَ لَ] (اِخ) لقب فرخ زاد غزنویست. رجوع به فرخزاد شود.

جمال الدین.

[جَ لُدْ دی] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان القورات بخش حومهء شهرستان بیرجند واقع در 30هزارگزی باختر. موقع جغرافیائی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 11 تن. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

جمال الدین.

[جَ لُدْ دی] (اِخ) لقب نظامی گنجوی شاعر معروف. رجوع به نظامی در همین لغت نامه شود.

جمال الدین.

[جَ لُدْ دی] (اِخ) ابراهیم بن علی بن یوسف فیروزآبادی شیرازی معروف به ابواسحاق. رجوع به ابواسحاق شیرازی جمال الدین در همین لغت نامه شود.

جمال الدین.

[جَ لُدْ دی] (اِخ) ابن الحاجب امام مالکیه. وی در ایام المستعصم درگذشت. (تاریخ الخلفا ص 316).

جمال الدین.

[جَ لُدْ دی] (اِخ) ابن حسام بهددانی (بداونی) از رجال مشهور و شاعران دورهء شمس الدین محمد بن ملک غیاث الدین محمد بود. (حبیب السیر چ خیام ج 3 ص 379).

جمال الدین.

[جَ لُدْ دی] (اِخ) ابن قیمار از وزیران سلاجقه در دولت مغیث الدین و غیاث الدین سلجوقی است. رجوع به حبیب السیر شود.

جمال الدین.

[جَ لُدْ دی] (اِخ) ابوالحسن علی بن یوسف بن ابراهیم بن عبدالواحد شیبانی معروف به ابن القفطی. رجوع به ابن القفطی ابوالحسن در همین لغت نامه شود.

جمال الدین.

[جَ لُدْ دی] (اِخ) ابوبکر خال ترمذی از شاعران است. او راست:
عقل پیریست مرد دانا را
که بدو نیک و بد درآموزد
کشتهء آب جهل کی گردد
آتشی را که عقل بفروزد
مرد عاقل بسان شمع بود
که همی خندد و همی سوزد.
رجوع به لباب الالباب عوفی چ بریل ج 2 ص 164 شود.

جمال الدین.

[جَ لُدْ دی] (اِخ) ابوعبدالله محمد بن عبدالله معروف به ابن مالک. رجوع به ابن مالک جمال الدین ابوعبدالله در همین لغت نامه شود.

جمال الدین.

[جَ لُدْ دی] (اِخ) احمدبن عبدالله مکنی به ابوالمتوج رجوع به ابن المتوج احمد در همین لغت نامه شود.

جمال الدین.

[جَ لُدْ دی] (اِخ) احمدبن علی بن مهنا از اعقاب موسی الجون حسنی علامهء نسابه و از اکابر فضلا و علمای انساب است. تألیفاتی دارد. او راست: 1 - التحفة الجمالیة در انساب. 2 - عمدة الطالب صغری. 3 - عمدة الطالب کبری. وی به سال 828 ه . ق. در کرمان درگذشت. (الذریعة ج 3) (ریحانة الادب ج 1 ص 275).

جمال الدین.

[جَ لُدْ دی] (اِخ) احمدبن محمد بن علی. رجوع به ابن خاتون در همین لغت نامه شود.

جمال الدین.

[جَ لُدْ دی] (اِخ) احمدبن محمد بن فهد. رجوع به ابن فهد جمال الدین در همین لغت نامه شود.

جمال الدین.

[جَ لُدْ دی] (اِخ) احمدبن موسی بن جعفر معروف به ابن طاوس. رجوع به ابن طاوس سیدجمال الدین در همین لغت نامه شود.

جمال الدین.

[جَ لُدْ دی] (اِخ) احمدبن نعمت الله. رجوع به ابن خاتون در همین لغت نامه شود.

جمال الدین.

[جَ لُدْ دی] (اِخ) امام ... یکی از بزرگان ائمه مرو. هنگامی که چنگیز بسال 618 ه . ق. مرو را محاصره کرد مجیرالملک امام جمال الدین را که از کبار ائمهء مرو بود برسالت بفرستاد و امان خواست ... رجوع به تاریخ جهانگشای ج 1 ص 126 شود.

جمال الدین.

[جَ لُدْ د] (اِخ) حسن بن یوسف بن مطهر معروف به علامهء حلی. رجوع به علامهء حلی در همین لغت نامه شود.

جمال الدین.

[جَ لُدْ د] (اِخ) حسین انجو که منتسب بدیار اکبرشاه و پسرش جهانگیر بود. وی کتاب لغت فارسی خود را بحکم اکبرشاه شروع کرد و بنام جهانگیر آنرا فرهنگ جهانگیری نامید. (فرهنگ فارسی معین).

جمال الدین.

[جَ لُدْ د] (اِخ) حسین بن علی بن محمد بن احمد نیشابوری رازی مکنی به ابوالفتوح صاحب تفسیر معروف. رجوع به ابوالفتوح حسین در همین لغت نامه شود.

جمال الدین.

[جَ لُدْ دی] (اِخ) زکریابن محمد یا محمود. رجوع به قزوینی زکریا در همین لغت نامه شود.

جمال الدین.

[جَ لُدْ دی] (اِخ) سلمان ساوجی. رجوع به سلمان ساوجی در همین لغت نامه شود.

جمال الدین.

[جَ لُدْ دی] (اِخ) شاه شیخ ابواسحاق بن محمود اینجو. رجوع به ابواسحاق اینجو در همین لغت نامه شود.

جمال الدین.

[جَ لُدْ دی] (اِخ)عبدالرحمان بن علی مکنی به ابوالفرج و معروف به ابن جوزی. رجوع به ابن جوزی ابوالفرج در همین لغت نامه شود.

جمال الدین.

[جَ لُدْ دی] (اِخ)عبدالرحمان بن علی اموی قوصی اسنائی از مشاهیر ادبا و شعرا بود. وی به سال 550 ه . ق. در قصبهء اسناء از صعید مصر بدنیا آمد و در قصبهء قوص بتحصیل دانش و علم اشتغال ورزید و به سال 625 ه . ق. در دمشق درگذشت و در کوه قاسیون بخاک سپرده شد. (ریحانة الادب ج 1 ص 276) (قاموس الاعلام).

جمال الدین.

[جَ لُدْ دی] (اِخ)عبدالرزاق. رجوع به جمال اصفهانی شود.

جمال الدین.

[جَ لُدْ دی] (اِخ)عبدالصمدبن ابراهیم مشهور به قاری الحدیث. رجوع به قاری الحدیث عبدالصمد در همین لغت نامه شود.

جمال الدین.

[جَ لُدْ دی] (اِخ) عبدالله بن یوسف مکنی به ابومحمد و معروف به ابن هشام. رجوع به ابن هشام جمال الدین ابومحمد در همین لغت نامه شود.

جمال الدین.

[جَ لُدْ دی] (اِخ) عثمان بن عمر مکنی به ابن حاجب. رجوع به ابن حاجب در همین لغت نامه شود.

جمال الدین.

[جَ لُدْ دی] (اِخ) علی بن ظافر. رجوع به ابن ظافر ازدی در همین لغت نامه شود.

جمال الدین.

[جَ لُدْ دی] (اِخ) علی بن یوسف بن ابراهیم مکنی به ابن القفطی. رجوع به ابن القفطی جمال الدین در همین لغت نامه شود.

جمال الدین.

[جَ لُدْ دی] (اِخ) محمد بن سلیمان مکنی به ابن نقیب. رجوع به ابن نقیب جمال الدین در همین لغت نامه شود.

جمال الدین.

[جَ لُدْ دی] (اِخ) محمد بن عبدالله مکنی به ابن مالک. رجوع به ابن مالک جمال الدین در همین لغت نامه شود.

جمال الدین.

[جَ لُدْ دی] (اِخ) محمد بن علی سراجی از شاعران است. عوفی وی را در شمار شعرای آل سلجوق ذکر کند. این چند بیت از قصیده ای که در مدح سلطان خسرو ملک گوید انتخاب میشود:
چون خواست روی خویش نمود از حجاب شب
بر روی روز بست ز ظلمت نقاب شب
سیمرغ آفتاب چو افتاد در غروب
ناگه طلوع کرد چو پر غراب شب
با لشکر نجوم برآمد ز باختر
ناچخ ز ماه ساخته رمح از شهاب شب.
رجوع به لباب الالباب عوفی چ بریل ج 2 ص 324 شود.

جمال الدین.

[جَ لُدْ دی] (اِخ) محمد بن مکرم بن علی بن منظور انصاری افریقی مصری معروف به ابن منظور و مکنی به ابوالفضل از بزرگان علم ادب است. تألیفاتی دارد. او راست: 1 - لسان العرب. این کتابی است بزرگ مشتمل بر همهء لغات عرب و به سال 1299 ه . ق. در قاهره بچاپ رسیده است. 2 - اطایب اوقات الاصائل و الاسحار. 3 - انتشار الازهار فی اللیل و النهار. 4 - سرور النفس بمدارک الحواس الخمس. 5 - مختار الاغانی. 6 - مختصر تاریخ بغداد سمعانی. 7 - مختصر تاریخ دمشق ابن عساکر. 8 - مختصر مفردات ابن بیطار. وی به سال 711 یا 716 ه . ق. در 79 سالگی یا 81 سالگی در مصر درگذشت. (الاعلام زرکلی) (کشف الظنون حاجی خلیفه) (معجم المطبوعات) (ریحانة الادب ج 1 ص 278). و رجوع به ابن منظور جمال الدین در همین لغت نامه شود.

جمال الدین.

[جَ لُدْ دی] (اِخ) محمد بن ناصر علوی از شاعران آل سلجوق است. این چند بیت از قصیده ای که در مدح علاءالدوله سروده است انتخاب میشود:
چو خاک و باد کند نور و نم در آتش و آب
شکوه آن عرضی باد و جوهر آتش و آب
چو در مصاف بابطال حرب روی نمود
ازو بخیزد اندر دو لشکر آتش و آب
همی نماید از عکس لون گوهر او
هوای فتنه چو گردون و اختر آتش و آب.
رجوع به لباب الالباب عوفی چ بریل ج 2 ص 267، 268 شود.

جمال الدین.

[جَ لُدْ دی] (اِخ) محمد بن نصیر از ادیبان و شاعرانی بود که در دولت ملوک جبال، از جمله سلطان سعید روزگار میگذرانید. تألیفاتی دارد از جمله مجلس آرای شهابی. او راست:
گل که شایان باده بود رسید
آمدن وعده داده بود رسید
جنگ لاله گذشت و لشکر گل
گرچه پستر فتاده بود رسید
سرو آزاده بهر سوسن راست
منتظر ایستاده بود رسید
لاله رفت ارچه پای درگل بود
گل اگرچه پیاده بود رسید.
(لباب الالباب عوفی ص 106، 107).

جمال الدین.

[جَ لُدْ دی] (اِخ) محمد طاهر یا محمد بن طاهر صدیقی هندی ملقب به ملک المحدثین از دانشمندان اواخر قرن دهم هجری است. از اوست: 1 - مجمع التجار فی غرائب التنزیل و لطایف الاخبار. این کتاب در لکنهور بچاپ رسیده است. 2 - المغنی فی اسماء رجال الحدیث و نسبهم. این کتاب در دهلی بچاپ رسیده. وی به سال 981 ه . ق. در هفتاد و سه یا شش سالگی بقتل رسید. (کشف الظنون) (نور سافر) (معجم المطبوعات) (ریحانه الادب ج 4 ص 81).

جمال الدین.

[جَ لُدْ دی] (اِخ) یحیی بن عیسی مکنی بابن مطروح. رجوع به ابن مطروح جمال الدین در همین لغت نامه شود.

جمال الدین.

[جَ لُدْ دی] (اِخ) یوسف بن زکی یکی از عالمان و فقیهان بزرگ عهد امیر شیخ حسن بود. او راست: تهذیب الکمال فی اسماء الرجال. وی به سال 742 ه . ق. درگذشت. (حبیب السیر چ خیام ج 3 ص 232).

جمال الدین.

[جَ لُدْ دی] (اِخ) یوسف بن عبدالله مکنی به ابن عبدالبر. رجوع به ابن عبدالبر در همین لغت نامه شود.

جمال الدین.

[جَ لُدْ دی] (اِخ) یوسف بن هشام حنبلی نحوی مکنی به ابن هشام از ادبا و دانشمندان و مؤلف کتاب مشهور نفیس مغنی است. عبدالله بن یوسف نیز مکنی به ابن هشام و معروف به جمال الدین بوده و او نیز کتابی بنام مغنی تألیف کرده است. (ریحانة الادب ج 6 ص 203) (هدیة الاحباب ص 95) (روضات الجنات ص 456).

جمال الدین.

[جَ لُدْ دی] (اِخ) یوسف عزیز یازدهمین از ممالیک برجی است که به سال 842 ه . ق. بحکومت رسید. (طبقات سلاطین اسلام ص 74).

جمال الدین آقسرایی.

[جَ لُدْ دی](اِخ) رجوع به آقسرایی در همین لغت نامه شود.

جمال الدین اردبیلی.

[جَ لُدْ دی نِ اَ دَ] (اِخ) محمد بن عبدالغنی از مشاهیر نحویان و ادیبان بود. از تألیفات وی شرح بر انموذج زمخشری است در نحو که از معروف ترین کتابهای محصلین علوم قدیم است و بارها در ایران و غیره بچاپ رسیده است. وی به سال 647 ه . ق. درگذشت. (معجم المطبوعات ص 423) (ریحانة الادب ج 1 ص 277).

جمال الدین اردستانی.

[جَ لُدْ دی نِ اَ دَ / دِ] (اِخ) رجوع به جمال اردستانی شود.

جمال الدین ازهری.

[جَ لُدْ دی نِ اَ هَ](اِخ) مروزی. عوفی در بارهء وی گوید: ماه جاه او ازهر بود و خورشید فضل او انور، امیر سریر فطنت و معیار دینار حکمت و نظم با نظام او در غایت ذوق و جزالت و نهایت رقت و سلاست و در قصیده ای او را امتحان کردند بردیف چشم، قصیده ای که مردم چشم فضل و نور دیدهء هنر است میگوید... مطلع آن قصیده این است:
ای در غم تو گشته مرا چشمه سار چشم
ناخورده می چراست ترا پرخمار چشم.
رجوع به لباب الالباب عوفی ص 181، 182 شود.

جمال الدین اسدآبادی.

[جَ لُدْ دی نِ اَ سَ] (اِخ) محمد بن صفدر اسدآبادی حسینی، آزادیخواه و متفکر و مصلح اجتماعی شرق به سال 1254 ه . ق. / 1838 و 1839 م. متولد شد. آیا او در اسعدآباد یکی از دههای توابع کابل بدنیا آمد و نسب وی به سیدعلی محدث مشهور ترمذی میرسد، یا در قریهء اسدآباد همدان متولد شد و در شهر قزوین و تهران دروس خود را فراگرفت و سپس به افغان مسافرت کرده یا آنکه پدرش از مردم مازندران یکی از ایالات ایران بود که دولت ایران وی را به افغانستان اعزام داشت و او در آنجا زن گرفت و دارای فرزندی بنام جمال الدین شد؟
اینها اقوالی است که در شرح حال سیدجمال الدین دیده میشود. امام محمد عبده که شاگرد سید جمال الدین بوده و کتاب نیچریه او را بعربی برگردانیده در مقدمهء آن اظهار عقیده میکند که سید جمال الدین اگرچه ایرانی بود ولی بدو جهت خود را افغانی می نامید: یکی این که برای وی آسان باشد که خود را سنی قلمداد کند تا بتواند در کشورهای اسلامی بهدفهای خود دست یابد. دیگر این که بتواند خود را از بند مقررات سختی که دولت ایران برای اتباع خود در خارج داشت آزاد سازد. سید جمال الدین در سن 18 سالگی در اغلب علوم متداول بمقامی عالی رسید و سپس به هندوستان و حجاز و مکه مسافرتها کرد و سرانجام بافغان مراجعت کرد و شریک اسرار دوست محمدخان امیر افغان شد و در جنگ هرات نیز مصاحب او بود. پس بمصر رفت و مدتی با دانشمندان آن دیار معاشرت داشت و آوازهء فضایل و کمالات او در مصر پیچید و در جامع ازهر بتدریس منطق و فلسفه پرداخت و شیخ محمد عبده و گروهی دیگر از فضلای مصر در درس او حاضر میشدند. سپس به سال 1296 از مصر تبعید و بهندوستان و انگلستان و فرانسه رفت و بدستیاری شیخ محمد عبده در پاریس روزنامه ای بنام العروة الوثقی منتشر کرد که از آن بیش از 18 شماره طبع و نشر نگردید. پس بدرخواست سلطان عبدالحمید بسال 1310 ه . ق. باستانبول رفت و در آنجا بود تا آنکه به سال 1314 یا 15 و یا 16 درگذشت. تألیفاتی دارد او راست:
1 - ابطال مذهب الدهریین.
2 - الدین اساس المدینة و الکفر فساد العمران.
3 - تاریخ افغان. (الذریعه ج 3) (معجم المطبوعات) (مآثر و آثار ص 224) (درس اللغة و الادب ص 70) (ریحانة الادب ج 1 ص 96).
محمد قزوینی در وفیات معاصرین آرد: جمال الدین رجل سیاسی معروف قرن اخیر و صاحب جریدهء عربی عروة الوثقی منطبعه در پاریس در پنج شوال 1314 ه . ق. مطابق نهم مارس 1897 م. در استانبول در حدود شصت سالگی وفات یافت. شرح احوال او در بسیاری از کتب و مجلات فارسی و عربی آن عهد نگاشته شده و از اعجب عجایب آن است که تا کنون هیچکس به نحو قطع و یقین نتوانسته معلوم کند که این شخص آیا ایرانی بوده از اهالی اسدآباد همدان چنانکه بسیاری از ایرانیان ادعا میکنند و چنانکه یکی از اهالی اسدآباد که خود را خواهرزادهء او معرفی کرده و چند سال قبل رساله ای در این خصوص منتشر ساخته و اعضاء خانوادهء او را بعقیده خود که هنوز در اسدآباد هستند یکایک معرفی و برشمرده یا افغانی از اهالی اسعدآباد از قرای کابل چنانکه افغانها و مصریان و شامیان ادعا میکنند و چنانکه خود سید جمال الدین نیز در عموم نوشته جات و مؤلفات خود همیشه «جمال الدین الافغانی» امضا میکرد و چنانکه تاریخ افغان از تألیفات او موسوم به «تتمة البیان فی تاریخ الافغان» نیز قرینه ای است قوی بر افغانی بودن او و قرینهء مویدهء دیگر نیز آنکه در اواخر سال 1323 ه . ش. 1363 ه . ق. دولت افغانستان از دولت ترکیه درخواست نمود که جنازهء آن مرحوم را که از همان سال وفاتش در سنة 1314 ه . ق. در استانبول مدفون یا امانت گذارده شده بود اجازه دهند که بکابل انتقال داده شود، دولت ترکیه نیز جواب مساعد داده عظام رمیم آن مرحوم را با تشریفات فوق العاده مجلل از استانبول برداشته بکابل انتقال دادند و بعضی جراید ایران در این باب اعتراضاتی نمودند و اگر فی الواقع چنانکه بعضی ایرانیان ادعا میکنند وی ایرانی و تبعهء ایران بوده اولا چگونه دولت افغانستان در مرأی و مسمع جهانیان این تقاضا از دولت ترکیه نموده که جنازهء یکی از اهالی اسدآباد همدان را از استانبول بکابل نقل دهند و در آنجا مدفون سازند. ثانیاً چگونه دولت ترکیه این درخواست عجیب را پذیرفته و بدون هیچ چون و چرائی و سؤال و جوابی و مذاکراتی با دولت ایران اجازه داده که نعش یک رجل سیاسی ایرانی را اگر فی الواقع ایرانی بوده از مملکت خود به مملکتی ثالث انتقال دهند. این فرضیات فی الواقع باور نکردنی و خارج از عرف و قیاس و منطق و مخالف عادات و رسوم متعارفه بین ملل و دول است باری حل این مسئله تا کنون برای کسی که خالی از تعصبات خنک باشد به هیچوجه معلوم نشده است. (وفیات معاصرین بقلم آقای محمد قزوینی از مجلهء یادگار سال سوم شمارهء چهارم).

جمال الدین اسنوی.

[جَ لُدْ دی نِ](اِخ) عبدالرحیم بن حسن شیخ از فقیهان مصر بود که بسال 772 ق. درگذشت. (حبیب السیر چ خیام ج 3 ص 266).

جمال الدین اصفهانی.

[جَ لُدْ دی نِ ا فَ] (اِخ) (سید ...) یکی از وعاظ دانشمند و رهبران صدر مشروطیت با جثهء خرد و با بیانی سخت دل نشین و ایمانی تمام بآزادی چنانکه سخت ترین دلها با بیان او مانند موم نرم بود. وی قریب 20 سال در شهرهای مختلف مانند اصفهان، شیراز، تبریز، مشهد و تهران بوعظ میپرداخت و در تنویر افکار مردم میکوشید. دو رساله ازو بنام لباس التقوی و رؤیای صادقه باقی است و صورت نطقها و مجالس وی بنام الجمال بچاپ رسیده. وی بدستور عمال محمدعلی شاه در بروجرد زندانی و مسموم گشت و آرامگاه وی در همان شهر است. (از فرهنگ فارسی دکتر معین).

جمال الدین اصفهانی.

[جَ لُدْ دی نِ اِ فَ] (اِخ) رجوع به جمال اصفهانی شود.

جمال الدین اقرم.

[جَ لُدْ دی] (اِخ) از امراء بزرگ مصر و شام در زمان ملک ناصر. رجوع شود به حبیب السیر چ خیام ج 3 ص 195.

جمال الدین انصاری.

[جَ لُدْ دی نِ اَ](اِخ) محمد بن مکرم از دانشمندان بزرگ است. رجوع به جمال الدین محمد بن مکرم شود.

جمال الدین بحرق.

[جَ لُدْ دی] (اِخ)محمدبن عمر بن مبارک یا محمد بن عمر حمیری حضرمی شافعی فقیه نحوی لغوی. وی در علوم متداول دستی توانا داشت، تألیفاتی دارد. او راست: 1 - تحفة الاحباب و طرفة الاصحاب. 2 - السیرة النبویة. 3 - شرح لامیة الافعال ابن مالک. 4 - شرح الملحة. 5 - مختصر الاذکار. 6 - نشر العلم فی شرح لامیة العجم. وی به سال 930 ه . ق. در 61 سالگی درگذشت. (معجم المطبوعات ص 532) (ریحانة الادب ج 1 ص 145).

جمال الدین حاجی.

[جَ لُدْ دی نِ](اِخ) ابن تاج الدین علی شروانی یکی از وزیران موسی خان بن علی بن بایدو بود. (حبیب السیر چ خیام ج3 ص225).

جمال الدین حصری.

[جَ لُدْ دی نِ حَ] (اِخ) محمودبن احمد بخاری معروف به علامه از اکابر فقیهان حنفی است که ریاست مذهبی این سلسله بوی منتهی شده است. وی تألیفات محمد بن حسن شیبانی را روایت کرده و کتاب التحریر فی شرح الجامع الکبیر از اوست. او بسال 636 ه . ق. درگذشت. (تذکرة النوادر) (ریحانة الادب ج 1 ص 330).

جمال الدین حلی.

[جَ لُدْ دی نِ حِلْ لی] (اِخ) معروف به علامهء حلی. رجوع به علامهء حلی در همین لغت نامه شود.

جمال الدین خجندی.

[جَ لُدْ دی نِ خُ جَ] (اِخ) عوفی وی را در شمار بزرگان شعرای عراق نام برده و اشعار و غزلیاتی از او نقل کند. او راست:
ای ز نرگس قدمت خودبین تر
وز بنفشه کلهت پرچین تر
دمبدم آن رخ گلرنگ خوشت
هست از باد سحر گلچین تر
رحمتی در دل سنگین آور
ای ز جانم دل تو سنگین تر
ای که بر خاک درت باد صباست
ناتوان تر ز من و مسکین تر
تلخی پاسخت آخر تا کی
ای دهانت ز شکر شیرین تر.
رجوع به لباب الالباب محمد عوفی ص 220 شود.

جمال الدین خسروی.

[جَ لُدْ دی نِ خُ رُ] (اِخ) عوفی وی را در شمار شاعران غزنین آورده و گوید: جمال الدین ابوبکربن مساعد شاعری معنوی بود در دولت خسرو ملک اقبالها دید و در اوایل ایام سلطنت معزی قبول یافته و شمال جلال و قبول آن خورشید صبامرکب بدو تاخته، در مدح سلطان شهید اشعاری دارد این چند بیت از آن انتخاب میشود :
تا عروس حسن تو از لطف زیور میکشد
شاه دل را عشق تو بر تخت جم برمیکشد
آب رویت را چمن از تحفه بر رخ میزند
خاک پایت را فلک از دیده بر سر میکشد
گوهر نوشین تو در لعل لولو می نهد
سوسن سیمین تو از لاله عنبر میکشد
نوبت لطف و کمالت بر زمین گل میزند
رایت حسن و جمالت بر فلک خور میکشد.
رجوع به لباب الالباب ص 541 شود.

جمال الدین خونساری.

[جَ لُدْ دی نِ] (اِخ) مشهور به آقای جمال بن آقاحسین خونساری الاصل اصفهانی المسکن و المدفن از علما و محققان بزرگ است. وی نزد پدر و خال خود محقق سبزواری کسب علم و دانش کرده و با ملامیرزا شیروانی و ملامحمدباقر مجلسی معاصر بود. تألیفاتی دارد. او راست: 1 - اختیار الایام و السعد و النحس منها و من اللیالی و الساعات. 2 - اصول الدین فی الامامة. 3 - ترجمة الفصول المختارة از علم الهدی. 4 - حاشیهء تهذیب الحدیث. 5 - حاشیهء شرایع. 6 - حاشیهء شرح اشارات. 7 - حاشیهء شرح لمعه. 8 - حاشیهء شرح مختصر الاصول. 9 - حاشیهء شفا. 10 - حاشیهء من لایحضره الفقیه. 11 - شرح غرر و درر عبدالواحد آمدی. 12 - شرح فارسی مفتاح الفلاح و غیر اینها. وی به سال 1121 یا 1125 ه . ق. در 26 رمضان درگذشت و در مقبرهء پدر خود که به امر شاه سلیمان صفوی در تخت پولاد اصفهان ساخته شده بود مدفون گردید. (الذریعه ج 4) (قاموس الاعلام) (ریحانة الادب ج 1 ص 24).

جمال الدین دکنی.

[جَ لُدْ دی نِ دَ کَ](اِخ) محمد بن نصیر از فضلا و شعرای نامدار بود. محمد عوفی گفته که او را تألیفاتی است از جمله مجلس آرای شهابی. وی مداح ملک قطب الدین شهریار هند بوده است. این اشعار در بارهء شمشیر ازوست:
آسمان رنگ پیکری که از او
روز روشن ستاره تابان است
چون عروسان ببسته زیور لیک
زیور دست پادشاهان است
خورشش آب و آتش است ولیک
آتشش زیر آب پنهان است
اشک خون بارد و بخنده مدام
تازه روی و سپیددندانست
جمله تن شد زبان که روز دغا
شاه را مادح و ثناخوانست.
(مجمع الفصحاء ج 1 ص 183).

جمال الدین رشیق القطنی.

[جَ لُدْ دی] (اِخ) یکی از بزرگان و شاعران زمان آباقاخان است که پس از نود سال درگذشت. این رباعی از اوست:
ای زر تویی آنکه جامع لذاتی
محبوب خلایق همه اوقاتی
بی شک نه خدایی تو ولیکن چو خدا
ستار عیوب و قاضی الحاجاتی.
(حبیب السیر چ خیام ج 3 ص 117).

جمال الدین زیدی.

[جَ لُدْ دی] (اِخ)محمدبن طاهربن محمد بخاری از دانشمندان بزرگ است که بدرخواست منکو قاآن ببستن رصد مشغول شد ولی در این کار موفق نگردید، و خواجه نصیرالدین طوسی باین امر مهم همت گذاشت. (حبیب السیر چ خیام ج 3 ص 103).

جمال الدین شیرازی.

[جَ لُدْ دی نِ](اِخ) ابراهیم بن علی بن یوسف شیرازی. رجوع به ابواسحاق شیرازی جمال الدین در همین لغت نامه شود.

جمال الدین قزوینی.

[جَ لُدْ دی نِ قَ] (اِخ) شاعری است از مردم ابهر که اشعار شیوایی دارد. این رباعی ازوست:
صبح است بیا بر می گلرنگ زنیم
وین شیشهء نام و ننگ بر سنگ زنیم
دست از امل دراز خود باز کشیم
در زلف نگار و حلقهء چنگ زنیم.
(مجمع الفصحاء ج 1 ص 184).

جمال الدین کاشی.

[جَ لُدْ دی نِ] (اِخ)از اکابر شعرای زمان اباقاخان است. ترجیع لطیفی در جواب سعدی شیرازی دارد که مطلع آن اینست:
من مستم و رند و لاابالی
وین شیوه مراست لایزالی.
و بند ترجیع اینست:
برخیزم و دست یار گیرم
بی یار چرا قرار گیرم.
(حبیب السیر چ خیام ج 3 ص 87).
و رجوع به مجالس النفایس ص 330 شود.

جمال الدین کرمانی.

[جَ لُدْ دی نِ کِ](اِخ) محمد بن غلامرضا شریف از افاضل عصر حاضر است. وی مؤلف کتاب اُسس الاصول یا اصول بی نقطه است در مباحث الفاظ. این کتاب قبل از سال 1318ه . ق. تألیف شده و به سال 1319 بطبع رسیده است. نسخهء خطی این کتاب بشمارهء 908 در کتابخانهء مدرسهء عالی سپهسالار موجود است. (فهرست کتب کتابخانهء مدرسهء سپهسالار) (الذریعه ج 2 ص 57) (ریحانة الادب ج 1 ص 278).

جمال الدین کلا.

[جَ لُدْ دی کَ] (اِخ)دهی از دهستان نرم آب بخش دودانگهء شهرستان ساری در 6هزارگزی خاور سعیدآباد. موقع جغرافیایی آن کوهستانی جنگلی و هوای آن معتدل، مرطوب است، دارای 400 تن سکنه. آب آن از رودخانهء لنگ و محصول آن غلات، عسل، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان شال و کرباس بافی است و راه مالرو دارد. زمستان اکثر سکنه باطراف ساری میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

جمال الدین کلا.

[جَ لُدْ دی کَ] (اِخ)موضعی است در هزارجریب. (مازندران و استرآباد رابینو ص 124).

جمال الدین گیلانی.

[جَ لُدْ دی نِ](اِخ) یکی از بزرگان صوفیه و مرشد شیخ صفی الدین است. گویند نسبت خرقهء سید جمال الدین به جنید بغدادی می پیوندد. وی از جمله کبار اولیاست و منشآت نظم و نثر دارد. در نظم عربی و فارسی دستی قوی داشته است. (مجالس النفایس ص 320). و رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 4 ص 415، 416 شود.

جمال الدین گیلی.

[جَ لُدْ دی نِ] (اِخ)از مشایخ بزرگ زمان علاءالدین محمد بود. وی در قزوین بارشاد خلایق اشتغال داشت. علاءالدین را بشیخ جمال الدین ارادت تمام بود. شیخ در قزوین به سال 651 ه . ق. درگذشت. (حبیب السیر چ خیام ج 2 ص 476).

جمال الدین محمد.

[جَ لُدْ دی مُ حَمْ مَ] (اِخ) پنجمین از اتابکان آل بوری دمشق. جلوس 497 فوت 549 ه . ق. (فرهنگ فارسی معین).

جمال الدین مقدسی.

[جَ لُدْ دی نِ مَ دِ] (اِخ) یوسف بن حسن بن عبدالهادی یا یوسف بن حسن بن احمدبن عبدالهادی یا یوسف بن حسن بن احمدبن حسن بن عبدالهادی حنبلی صالحی مکنی به ابن المبرد از بزرگان دانشمندان حنبلی است. تألیفاتی دارد. او راست: 1 - الدرر المضیئة و العروس المرضیة و الشجرة المحمدیة. این کتاب در قاهره و بمبئی بچاپ رسیده است. 2 - الشرح الکبیر. 3 - الفروع. 4 - المغنی. وی به سال 909 ه . ق. درگذشت. (معجم المطبوعات ستون 1774) (ریحانة الادب ج 4 ص 67).

جمال الدین مقدسی.

[جَ لُدْ دی نِ مَ دِ] (اِخ) یوسف بن یحیی بن علی بن عبدالعزیزبن علی مکنی به ابو بدر از دانشمندان دمشق است. رجوع به ریحانة الادب ج 4 ص 67 شود.

جمال المحققین.

[جَ لُلْ مُ حَقْ قِ] (اِخ)رجوع به جمال الدین خونساری شود.

جمال الملک عبسی.

[جَ لُلْ مُ] (اِخ)علی بن افلح از دانشمندان است. رجوع به ریحانة الادب شود.

جمال النساء .

[جَ لُنْ نِ] (اِخ) ام الخیر بغدادی از مشاهیر زنان محدث و دانشمندان قرن هفتم هجری بغداد است. وی از ابن البطی و ابوالمظفر کاغذی علم حدیث را فراگرفت و از اساتید و مشایخ اجازهء اسماعیل بن عساکر و ابن شحنة و قاضی تقی الدین سلیمان و جمعی دیگر بشمار میرود. او به سال 640 ه . ق. درگذشت. (تذکرة الخواتین ص 83 و 80) (خیرات حسان ج 1 ص 44و 89) (ریحانة الادب ج 6 ص 219).

جمال بصری.

[جَ بَ] (اِخ) (شیخ ...) حاکم فارس در زمان سلطان محمود غازان است و داستان عجیبی را بوی نسبت میدهند. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 4 ص 633 شود.

جمال پاشا.

[جَ] (اِخ) از رجال دولت عثمانی است که با انوارپاشا و طلعت پاشا ارکان ثلاثهء دولت عثمانی فرقهء جوانان ترک را تشکیل میدادند. وی در جنگ بین المللی سابق (اول) حاکم شامات بود و جمع کثیری از رؤسا و زعما و فضلا و اعیان سوریه را بجرم استقلال طلبی و به تهمت خیانت بدولت عثمانی اعدام نمود. در بیست وششم ذی القعدهء 1340 ه . ق. مطابق بیست ویکم ژوئیهء 1922 م. در تفلیس بدست چند تن افراد مجهول الهویه بقتل رسید. (وفیات معاصرین محمد قزوینی، مجلهء یادگار سال سوم شمارهء چهارم).

جمال پرست.

[جَ پَ رَ] (نف مرکب) که عاشق و دلباختهء زیبایی باشد و همه چیز را فدای آن کند.

جمال پرستی.

[جَ پَ رَ] (حامص مرکب)عمل جمال پرست. رجوع به جمال پرست شود.

جمال خونساری.

[جَ] (اِخ) رجوع به جمال الدین خونساری شود.

جمال رازی.

[جَمْ ما لِ] (اِخ) احمدبن جعفربن نصر از محدثان است. (لباب الانساب).

جمالستان.

[جَ لَ / لِ] (اِ مرکب) جای پر از زیبایی و جمال :
ببین در سنبلستان خط و گلزار خالستان
چو او معشوق دیگر برنیامد از جمالستان.
وحید (از آنندراج).

جمالک.

[] (اِخ) دهی است جزء دهستان مزدقانچای بخش نوبران شهرستان ساوه واقع در 6هزارگزی خاور نوبران و 2هزارگزی راه نوبران به ساوه. این ده سردسیر است. سکنهء آن 693 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات، بنشن، سیب زمینی، بادام، انگور، گردو و میوه جات سردسیری و شغل اهالی زراعت و گله داری و قالیچه و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. از نوبران می توان ماشین برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

جمال کلا.

[جَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان گیلخواران بخش مرکزی شهرستان شاهی واقع در 8هزارگزی باختر جویبار. موقع جغرافیایی آن دشت و هوای آن معتدل مرطوب مالاریائی و دارای 100 تن سکنه است. آب آن از چاه و آب بندان و محصول آن پنبه، غلات، صیفی، کنجد و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

جمال کندی.

[جَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان آواجیق بخش حومهء شهرستان ماکو واقع در 42هزارگزی شمال باختری ماکو و 2500گزی باختر راه ارابه رو پیراحمد کندی، موقع جغرافیائی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 215 تن و آب آن از قرخ بلاغ و محصول آن غلات، حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است و راه ارابه رو دارد. این ده در 2هزارگزی خاور مرز ایران و ترکیه میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

جمالکه.

[] (اِخ) دهی جزء دهستان مشک آباد بخش فرمهین شهرستان اراک واقع در 63هزارگزی جنوب خاور فرمهین و 4هزارگزی باختر راه خمین - اراک. موقع جغرافیایی آن دامنه و هوای آن سردسیری است و دارای 257 تن سکنه و آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و قالی بافی است. از راه شوسهء اراک به خمین راه فرعی به آبادی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

جمالون.

[جَمْ ما] (ع اِ) جِ جمال، بمعنی اشتروان. (مهذب الاسماء). رجوع به جمال شود.

جمالوند.

[جَ وَ] (اِخ) تیره ای از طایفهء ممزایی ایل چهارلنگ بختیاری. (جغرافیای سیاسی کیهان).

جمالة.

[جِ لَ] (ع اِ) جِ جَمَل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ترجمان علامه ترتیب عادل). رجوع به جمل شود.

جمالة.

[جُ لَ] (ع اِ) ریسمان کشتی. (ترجمان علامه ترتیب عادل). || گلهء شتران نر. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || گلهء شتر مادگان که شتر نر در آن نباشد. (منتهی الارب) (آنندراج). || جِ جُمال و آن نادر است. (منتهی الارب) || اسبان. (منتهی الارب) (آنندراج). ج، جَمال. (منتهی الارب) (آنندراج).

جمالة.

[جَمْ ما لَ] (ع ص، اِ) شتربانان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

جمالی.

[جُ لی ی] (ع ص) استوارخلقت: رجل جمالی؛ مرد استوارخلقت. (منتهی الارب). مرد سطبراعضاء و تام الخلقه. (اقرب الموارد). مردی بزرگ خلق. (مهذب الاسماء) (آنندراج). و همچنین جمل جمالی. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء).

جمالی.

[جَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان برقه بخش بشرویه شهرستان فردوس واقع در 20هزارگزی باختر بشرویه و 8 هزارگزی شمال مالرو عمومی بشرویه به طبس. موقع طبیعی آن دامنه و هوای آن گرمسیری است. سکنهء آن 18 تن. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9). یکی از مزارع و قرای طبس است. (مرآت البلدان ج 4).

جمالی.

[جَ] (اِخ) از قرای کوهمرهء فارس است. (مرآت البلدان ج 4).

جمالی.

[جَ لی ی] (اِخ) صواب بن عبدالله عتیق از محدثان است. وی از کامکاربن عبدالرزاق ادیب و از او سمعانی روایت شنیده است. (لباب الانساب).

جمالی.

[جَ لی ی] (اِخ) یحیی بن علی بن یحیی بن ابوالجمال مکنی به ابوعلی از محدثان است. وی به سال 289 ه . ق. درگذشت. (لباب الانساب).

جمالی اردستانی.

[جَ یِ اَ دَ] (اِخ)جمال الدین محمد. پیریست شوریده جان و صافی ضمیری است شیرین زبان. وی مرید پیرمرتضی اردستانی بود. دیوان او دارای چندین هزار بیت است و مثنویات عالی دارد.اسامی بعضی از آنها بدین قرار است: کشف الارواح، شرح الواصلین، روح القدس، فتح الابواب، مهرافروز، کنزالدقایق، تنبیه العارفین، محبوب الصدیقین، مفتاح الفقر، مشکوة المحبین، معلومات مثنویات، استقامت نامه، نور علی نور، ناظر و منظور، مرآت الافراد. وی در 879 ه . ق. درگذشت. او راست:
چشم در ره دار و جان بیدار و دل در انتظار
تا مراد جان و دل ناگه درآید در کنار.
دل دید سر زلفی شد عاشق و شیدایی
گفتم که چه سر داری گفتا سر رسوایی
گفتم که چه می بینی کارام نمی گیری
گفتا که برو واپرس زان دلبر هرجایی
عالم همه حیرانند و آشفته و سرگردان
جز آنکه تو برهانیش از خویش و بخود خوانی.
(ریاض العارفین ص 53).
آنچه من دیدم اگر خلق جهان دیدی یقین
روز و شب همچون فلک سرگشته و جویاستی.
(ریحانة الادب ج 1 ص 279) (الذریعه جزء یکم از ج 9).

جمالی بکری.

[جَ یِ بَ] (اِخ) فضل یا فضیل بن مولی علی بن احمد حنفی قاضی مکه و مفتی دیار رومیه بود. او راست: کتاب آداب الاوصیاء یا ادب الاوصیاء در فقه حنفی. این کتاب در مصر بچاپ رسیده است. وی به سال 843 یا 932 ه . ق. درگذشت. (معجم المطبوعات ص 112) (ریحانة الادب ج 1 ص 279).

جمالی دهلوی.

[جَ یِ دِ لَ] (اِخ) از شاعران وارسته و از اکابر شاه جهان آباد است وی بشیخ بهاءالدین کنبو ارادت داشت. سفری بایران کرد و در هرات با مولوی جامی ملاقات نمود. او راست:
عشق را طی لسانی است که صد ساله سخن
یار با یار بیک چشم زدن میگوید.
ما را ز خاک کویت پیراهنی است بر تن
آنهم ز آب دیده صد چاک تا بدامن
ویرانهء دلم را گنجی است یاد رویت
در وی خیال زلفت چون مار کرده مسکن.
(ریاض العارفین ص 53) (الذریعه جزء اول از ج 9 ص 204).

جمالی صافی.

[جَ لی ی] (اِخ) ابن عبدالله مکنی به ابوسعید از محدثان است. وی از ابوعلی حسن بن احمدبن بناء مقری روایت شنیده و سمعانی از او روایت استماع کرده است. (لباب الانساب).

جمالی مهریجردی.

[جَ یِ مِ جِ] (اِخ)از شاعرانی است که در تذکره ها مستقلا از وی اثری نیست و فقط در مجمع الفصحاء در دو مورد از این شاعر نامی بمیان آمده است. گویند مثنوی بهمن نامه ازوست. وی در دربار آل سلجوق میزیسته و با محمد بن ملکشاه معاصر بوده و قطعاً تا سال 501 ه . ق. حیات داشته است. رجوع به مجلهء آینده سال نخست شمارهء 10ص 589 بقلم سعید نفیسی شود.

جمالیة.

[جُ لیْ یَ] (ع ص) مؤنث جمالی: ناقة جمالیة؛ شتر استوارخلقت مانند شتر نر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). ناقه ای که بر خلقت جمل بود. (مهذب الاسماء).

جمام.

[جَ] (ع مص) پر کردن پیمانه را تا سر. || گشنی نکردن پس فراهم آمدن آب منی. || سواری کرده نشدن پس آسوده گردیدن اسب. || (اِ) آنچه بر سر پیمانه باشد بعد از پری. رجوع به جُمام و جِمام || آسایش. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): وجد جمامهُ؛ ای راحته. (اقرب الموارد). || آسودگی اسب بعد از ماندگی. (منتهی الارب).

جمام.

[جِ] (ع اِ) جِ جَمّ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به جم شود. || جِ جَمَّة. (منتهی الارب). رجوع به جمة شود. || قبیله ها. || منی اسب گرد آمده از ترک گشنی. (منتهی الارب). || آنچه بر سر پیمانه باشد بعد پری. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به جُمام شود. || (مص) پر کردن پیمانه را تا سر. || واگذاردن آب چاه را تا فراهم آید. (اقرب الموارد).

جمام.

[جُ] (ع اِ) منی اسب گرد آمده از ترک گشنی. (منتهی الارب): جمام الفرس (به کسر و ضم جیم)؛ ما اجتمع من مائه. (ذیل اقرب الموارد از لسان). || آنچه بر سر پیمانه باشد بعد پری. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). این کلمه بفتح و کسر جیم نیز بهمین معنی اخیر آمده است. رجوع به جَمام و جِمام شود.

جمام.

[جَمْ ما] (ع اِ) پیمانهء سر برآورده بعد پری. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). جَمّان. (اقرب الموارد).

جمام.

[جَمْ ما] (اِخ) ابن دعمی از قبیلهء حمیر است. (منتهی الارب).

جمامیس.

[جَ] (ع اِ) نوعی از سماروغ است. (منتهی الارب). نوعی از قارچ. (اقرب الموارد). واحدی بر آن نیست. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

جمان.

[جَ] (اِ) گیل داروست و آن چوبکی باشد سیاه رنگ و چون بشکنند درون آن فستقی بود، کرم معده را بکشد. (برهان).

جمان.

[جَمْ ما] (ع اِ) پیمانهء سر بر آورده بعد پری. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به جمام شود.

جمان.

[جُ] (ع اِ) مروارید. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). لؤلؤ. (اقرب الموارد). || غورهء نقره. (منتهی الارب) || نوعی از جمیل زنان و آن از رشته های چرم بافند و در آن مهره های گوناگون تعبیه کنند یا مهرهء ملمع کرده شده بنقره. (منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد).

جمان.

[جَمْ ما] (اِخ) ابن هداد از قبیلهء ازد است. (منتهی الارب).

جمان.

[جُ] (اِخ) نام کوهی است. (منتهی الارب). || نام شتر عجاج. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

جمانة.

[جَ نَ] (ع اِ) یکی جمان. (منتهی الارب). دانه ای است از نقره که بشکل لؤلؤ درآورند و گاهی لؤلؤ را نیز خوانند. (اقرب الموارد از اساس). رجوع به جمان شود.

جمانة.

[جَ نَ] (اِخ) یکی از دختران علی بن ابی طالب (ع) است. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج1 ص584 شود.

جمانی.

[جَ] (اِ) ساقی را گویند، و با جیم فارسی (چمانی) هم آمده است. (برهان).

جمانی.

[جُمْ ما نی ی] (ع ص نسبی) آنکه موهای سرش انبوه و دراز باشد. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). و این منسوب است به جُمَّة برخلاف قیاس. (اقرب الموارد).

جمانی.

[جُمْ ما نی ی] (اِخ) از دانشمندان و ادیبان است. ابن شهرآشوب در مناقب اشعار بسیاری در ابواب متفرقه از او نقل کرده و سید مرتضی (متوفی 436 ه . ق.) در کتاب مشفی قصیده ای 17بیتی از او آورده است که مطلع آن این است:
بین الوصی و بین المصطفی نسب
تحتال فیه المعالی و المحامید.
جمانی شاید منسوب به جمان الصوی از اراضی یمن و یا جمانة، ریگزاری در بادیة العرب باشد. (مجالس المؤمنین) (ریحانة الادب ج1 ص279).

جمانی.

[جُمْ مانی ی] (اِخ) هذیل بن ابراهیم. از محدثان است. وی از عثمان بن عبدالرحمان و قاضی روایت کند و از او ابویعلی موصلی روایت دارد. او را صاحب الجمه نیز گویند. (لباب الانساب).

جماوان.

[جُمْ ما] (اِخ) دو کوه است نزدیک مدینه. (منتهی الارب).

جماهر.

[جُ هِ] (ع ص) کلفت و ضخیم. (ذیل اقرب الموارد).

جماهیر.

[جَ] (ع اِ) جِ جمهور. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به جمهور شود.

جمایز.

[جَ یِ] (ع اِ) جِ جَمّازة. (مهذب الاسماء). رجوع به جمّازة شود.

جمایل.

[جَ یِ] (ع اِ) ججِ جمل. (مهذب الاسماء). جمالات. (مهذب الاسماء). رجوع به جمل شود.

جم ء .

[جَمْءْ] (ع اِ) کالبد. (منتهی الارب). رجوع به جَمَأ و جماء شود.

جمأ.

[جَ مَءْ] (ع اِ) کالبد. (منتهی الارب). شخص. (اقرب الموارد).

جمأ.

[جَ مَءْ] (ع مص) خشمگین شدن. (از اقرب الموارد). خشم گرفتن. (منتهی الارب).

جم اسپرم.

[جَ اِ پَ رَ] (اِ مرکب) نام یکی از انواع ریاحین است که شکوفهء آن بسیار کوچک می باشد و نبات آن به درختانی که در جوار او باشند تعلق گیرد یعنی مانند عشقه و لبلاب در آنها پیچد، و عرب آن را ریحان السلیمان گویند چه جم سلیمان است و اسپرم ریحان. (برهان). رجوع به جم شود.

جم برجون.

[] (اِخ) از توابع ارتقائی نیشابور در یازده فرسنگی این شهر در شرقی مشکان واقع، آبش از قنات، هوایش در زمستان سرد و در تابستان گرم، قدیم النسق، ایل قوچان در این قریه یورت می کنند. (مرآت البلدان ج4 ص263).

جم تنکو.

[] (اِخ) از قرای شبانکارهء فارس است. (مرآت البلدان ج4 ص263).

جمتود.

[جَ] (اِ) به معنی نیل است، و آن شاد شدن نفس باشد به امور حسنه که از او صادر شود. (برهان).

جمثورة.

[جُ رَ] (ع اِ) تودهء خاک. (منتهی الارب).

جمجم.

[جُ جُ] (معرب، اِ) گیوه، و آن پاافزاری است که زیر آن از لته و بالای آن ریسمان باشد، و این معرب چمچم است. (منتهی الارب) (برهان). در دبستان المذاهب (ص41) به نقل از «بزمگاه» جمجمه را بدین معنی آورده : چون کنار رودخانه ها از گل ولا کثیف بود و جمجمه دار، نمی توانستم به آب رسید، در این مانده بودم که پدرم، هوش دررسید. (حاشیهء برهان چ معین). || جِ جُمجُمة. (منتهی الارب). رجوع به جمجمة شود.

جمجمة.

[جَ جَ مَ] (ع مص) سخن ناپیدا گفتن. (منتهی الارب). || پنهان داشتن چیزی در دل. || هلاک گردانیدن. (منتهی الارب) (از ذیل اقرب الموارد).

جمجمة.

[جُ جُ مَ] (ع اِ) کاسهء سر یا استخوانی که در آن دماغ است. ج، جمجم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || نوعی از پیمانه است. (منتهی الارب). || چاه در شوره زار. || قدح چوبین. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || چوب قلبه که در آن آهن تعبیه کنند. (منتهی الارب). ج، جماجم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

جمح.

[جَ] (ع مص) در همهء معانی رجوع به جماح و جموح شود.

جمحظة.

[جَ حَ ظَ] (ع اِ) خرقه ای که بچهء خرد را در گهواره به آن پیچند. || رسنی که گاو و گوسفند را بدان دست و پای بندند در وقت کشتن. (منتهی الارب).

جمحل.

[جُ مَحْ حَ] (ع اِ) گوشت اندرون صدف. (منتهی الارب).

جمحی.

[جُ مَ حی ی] (اِخ) زیدبن عبدالله از محدثان است. رجوع به ریحانة الادب ج1 ص279 شود.

جمحی.

[جُ مَ حی ی] (اِخ) محمد بن سلام بن عبدالله، مکنی به ابوعبدالله. از ادیبان و دانشمندان بزرگ است. احمدبن حنبل و ثعلب نحوی نزد وی تحصیل مراتب علمی کرده اند. او راست: کتاب طبقات الشعراء. این کتاب در مصر به سال 1920 م. به چاپ رسیده است. وی به سال 232 ه . ق. درگذشت. (معجم المطبوعات ص708) (ریحانة الادب ج1 ص279). و رجوع به لباب الانساب شود.

جمخ.

[جَ] (ع مص) بزرگی و فخر کردن. (از اقرب الموارد). || (اِمص) بزرگی و فخر. (منتهی الارب).

جمخر.

[جَ خَ] (ع اِ) هر نای مانندی از استخوان که میان تهی باشد. (منتهی الارب). نای سیاه از نای های استخوانها. (از اقرب الموارد).

جمخور.

[جُ] (ع اِ) کاواک میان تهی. (منتهی الارب).

جمد.

[جَ] (ع مص) فسرده و بسته گردیدن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || بخل و امساک ورزیدن کسی باین معنی که خیر و احسان از او جاری نگشتن. (از اقرب الموارد). بخیل گردیدن. (منتهی الارب). || واجب شدن. گویند: جمد علیه حق بفلان؛ ای وجب. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به جمود شود.

جمد.

[جَ مَ] (ع اِ) زمین بلند سخت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ج، اجماد و جِماد. (منتهی الارب). || برف. || آب منجمد. یخ. || جِ جامد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

جمد.

[جُ] (ع اِ) زمین بلند سخت. (منتهی الارب). ج، اجماد و جِماد. (منتهی الارب). رجوع به مادهء قبل شود.

جمد.

[جُ مُ] (ع اِ) زمین بلند سخت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). ج، اجماد، جِماد. (منتهی الارب). رجوع به ماده های قبل شود.

جمد.

[جَ مَ] (اِخ) دهی است به بغداد. (منتهی الارب).

جمد.

[جُ مُ] (اِخ) کوهی است بنجد. (منتهی الارب).

جمد.

[جَ / جَ مَ] (اِخ) ابن معدی کرب. از ملوک کنده بود. (منتهی الارب).

جمدان.

[جُ] (اِخ) وادیی است میان امج و ثنیهء غزال. (منتهی الارب).

جمدان.

[جُ] (اِخ) کوهی است در راه مکه میان ینبع و عیص. (منتهی الارب).
جمد چینی.
[ جَ مَ دِ ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) سنگی باشد سفید که در داروهای چشم بکار برند. (برهان).

جمدر.

[جَ دَ] (اِ) سلاحی است که آنرا در هندوستان کتار(1) گویند بر وزن قطار و اصل آن جنب در است یعنی پهلوشکاف و بهندی یعنی دندان عزرائیل. (برهان). در حاشیهء چک آمده: «معنی این لفظ که بهندی دندان عزرائیل می نویسد غلط است، زیرا که به هندی جمدهر مختصر جمدهار است و جم بمعنی عزرائیل است و دهار به دال مخلوط التلفظ به ها بمعنی دم شمشیر و غیر آنست و بعضی در وجه تسمیهء این لفظ چنین گفته اند که جم بمعنی جفت است و دهار بمعنی مذکور، پس در این صورت بمعنی دودمه باشد و این اقرب است». (حاشیهء برهان)(2).
(1) - سانسکریت kathara«دکتر راجا»، در اردو .
(kathari) kathara (حاشیهء برهان چ معین).
(2) - در سانسکریت jamdhar، مرکب از: jama(جم = خدای بزرگ) + dhara(در اردو : دهار) (دم شمشیر) است. (حاشیهء برهان چ معین از دکتر راجا).

جمد کندی.

[جَ دِ کِ] (اِخ) از صحابیان است. (منتهی الارب).

جمر.

[جَ] (ع مص) گرد آمدن. (منتهی الارب). گرد آمدن و بهم پیوستن. (از اقرب الموارد). || جستن در قید. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || خدرک(1) آتش دادن بکسی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || دور و یکسو کردن کسی را. (منتهی الارب). || نیازمند کردن به پیوستن. جمر الامر القوم؛ احوجهم الی الانضمام. (اقرب الموارد).
(1) - خدرک؛ بمعنی خرده و اخگر.

جمر.

[] (اِخ) از مزارع قم است که از نهر مزرعهء کمیدان مشروب میشود. (مرآت البلدان ج4 ص266).

جمرات.

[جَ مَ] (ع اِ) جِ جمرة. یک بار انداختن سنگ.
- جمرات العرب؛ سه جمره است، بنوضبة بن اد و بنوحارث بن کعب و بنونمیربن عامر. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).
- جمرات حج؛ سه موضع است که در آن رمی جمار کنند: جمرهء اولی، جمرهء وسطی، جمرهء عقبة. رمی جمرات یکی از اعمال سه گانهء مِنی است. پس از مراجعت از عرفات و مشعر به مِنی در روز عید اضحی اول کاری که باید بجا آورد این است که حاجی نزدیک عقبه که اسم یکی از سه محلی است که باید سنگ به او انداخت بیاید و سنگ به او بیندازد و وقت آن از اول طلوع آفتاب روز عید است تا غروب آن روز و چون عبادت است باید بقصد خدا و امتثال امر خدا و تقرب بخدا باشد. واجبات رمی جمرات ده امر است:
1 - سنگ باشد، پس سفال و آجر و کلوخ و آهن و غیره جایز نیست.
2 - ریگ و سنگ ریزه باشد، یعنی نه بسیار بزرگ باشد و نه بسیار کوچک.
3 - از سنگهای حرم باشد.
4 - سنگ مسجدالحرام و مسجد خیف نباشد.
5 - سنگی باشد که قب به آن رمی جمره نشده باشد، پس اگر رمی جمره به آن شده باشد اگرچه در سالهای قبل مجزی نخواهد بود.
6 - بوسیلهء رمی کردن و انداختن سنگ در محل واقع شود.
7 - سنگهایی که می اندازند باید هفت عدد باشد.
8 - سنگها با انداختن به محل جمره واقع شوند، پس اگر سنگ بجای دیگر قرار گرفت و بواسطهء مددی که از خارج بسنگ رسید در محل خود واقع شد مجزی نیست.
9 - هفت سنگ را باید جداجدا انداخت، پس اگر یکمرتبه هفت سنگ انداخته شود مجزی نیست و یک سنگ محسوب میشود. 10 - رمی در وقت خود واقع شود و در غیر وقت مقرر، بی فایده است. وقت آن از اول طلوع آفتاب عید اضحی تا غروب آن روز است. و برای صاحبان عذر و زنها جایز است همانطور که قبل از طلوع فجر از مشعر کوچ کردند و بمنی آمدند شبانه و قبل از طلوع آفتاب روز عید بمنی رمی جمره نمایند و بمکه روند.
و مستحبات رمی جمره شانزده امر است. برای تفصیل آن به مناسک حج تألیف فیض معروف به مناسک فیض چ 2 ص241، 247 مراجعه شود.

جمران.

[جُ] (اِخ) شهری است. (منتهی الارب).

جمران.

[] (اِخ) از قرای بلوک سرجام، آبش از دو رشته قنات. تقریباً صدوده تن سکنه دارد. (مرآت البلدان ج 4 ص266).

جمر قلنار.

[ ] (اِخ) از مزارع میان ولایت مشهد مقدس است، در پنج فرسنگی شهر واقع، قدیم النسق و موقوفهء حضرت رضا است. دوازده خانوار سکنه دارد. آبش از قنات و نزدیک چمن کوچکی واقع است. (مرآت البلدان ج4 ص226).

جمرک.

[] (اِخ) از قرای بلوک دشتی فارس است. (مرآت البلدان ج4 ص666).

جم رود.

[] (اِخ) از چهارمحال اصفهان است. (مرآت البلدان ج4 ص266).

جمرة.

[جَ رَ] (ع اِ) یکی جَمْر. (از اقرب الموارد). رجوع به جمر شود. || خدرک آتش. (منتهی الارب). اخگر آتش. (برهان). آتش برافروخته. (از اقرب الموارد). ج، جَمْر، جَمَرات. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || تف زمین. (منتهی الارب). حرارتی و بخاری است که در آخر زمستان در شباط ماه رومی بسه دفعه از زیر زمین برمیخیزد، یکی در هفتم ماه مذکور و زمین بسبب آن گرم میشود و آنرا سقوط جمرهء اول میگویند، و دیگری در چهاردهم و آنرا سقوط جمرهء دویم میگویند و بسبب آن آب گرم میشود و یکی دیگر در بیست ویکم که سقوط جمرهء سیم باشد، اشجار و نباتات گرم شوند. و نزد عرب مراد از سقوط جمره سقوط منازل قمر است چه در هفتمِ ماه مذکور سقوط جبهه باشد و در چهاردهم سقوط زبره و در بیست ویکم سقوط صرفه و تأثیرات اینها نیز همچنان است که در اول زمین گرم شود و در ثانی آب و در ثالث نباتات. (برهان). || هزار سوار. || قبیله ای که دست یکی کند و با قبیلهء دیگر نیامیزد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || قبیله ای که در آن سیصد سوار باشند. (منتهی الارب). || یک سنگریزه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (مص) یک بار انداختن سنگ. (منتهی الارب).

جمری.

[جُ] (اِ) بلغت ماوراءالنهر، مردم بازاری و کم اصل و جلف و گدا و تلنگی را گویند. و بفتح اول و کسر اول هم آمده است. (برهان).

جمری.

[جَ] (اِ) جُمْری. (برهان). رجوع به جُمری شود.

جمری.

[جِ] (اِ) جُمْری. (برهان). رجوع به جُمری شود.

جمری.

[جَ ری ی] (ع ص نسبی) نسبت است به بنوجمرة و آنان گروهی بودند از بنوضبه که در بصره مسکن گزیدند و محلّه ای بنام آنان نامیده شد. گروهی از محدثان به این نام مشهورند. (لباب الانساب).

جمری.

[جَ ری ی] (اِخ) زیادبن ابی جمرة لخمی (منسوب است بپدر خود). از فقیهان و محدثان است. لیث بن سعد از او روایت دارد. وی پیش از 150 ه . ق. درگذشت. (لباب الانساب).

جمری.

[جَ ری ی] (اِخ) عامربن شقیق بن جمرة اسدی (منسوب است بجد خود). از محدثان است. وی از ابووائل روایت کند و از او ثوری روایت دارد. (لباب الانساب).

جمری.

[جَ ری ی] (اِخ) عبدالله بن محمد ضبی، مکنی به ابوعبدالرحمان. از محدثان است. ابومنصور محمد بن سعد از وی روایت دارد. (لباب الانساب).

جمری.

[جَ ری ی] (اِخ) مالک بن نویرة بن جمرهء یربوعی تمیمی. از مرتدان مشهور است. وی بدست خالدبن ولید بقتل رسید. (لباب الانساب).

جمز.

[جَ] (ع مص) استهزا کردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). فعل آن از باب نصر است. (منتهی الارب). || رفتن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || دویدن و شتاب کردن. (اقرب الموارد). نوعی از رفتار بشتاب که کم از حضر و فوق از عنق باشد. (منتهی الارب).

جمز.

[جَ] (ع اِ) بقیهء تنهء خرمابن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ج، جُموز. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

جمز.

[جُ] (ع اِ) بقیهء تنهء خرمابن. (منتهی الارب). رجوع به مادهء قبل شود.

جمز.

[جُ مَ] (ع اِ) جِ جُمَزة. (منتهی الارب). رجوع به جمزة شود.

جمزان.

[جُ] (ع اِ) نوعی از خرما. (منتهی الارب). نوعی از خرما و خرمابن. (از ذیل اقرب الموارد از لسان).

جمزقان.

[ ] (اِخ) دهی است از دهستان وزراء بخش دستجرد خلجستان شهرستان قم واقع در 24هزارگزی شمال دستجرد، سر راه فرعی ماهان به طغرود. ناحیه ایست واقع در کوهستان و سردسیر است و دارای 207 تن سکنه میباشد. آب آن از قنات و رودخانهء نویس مشروب میشود. محصولاتش غلات، میوه جات سردسیری. اهالی بکشاورزی گذران میکنند. از آثار قدیم امامزاده ای دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

جمزة.

[جُ زَ] (ع اِ) پاره ای از خرما و مانند آن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). ج، جُمَز. || لختی از قروت. (منتهی الارب). || غنچهء گیاه که در آن دانه باشد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

جمزی.

[جَ مَ زا] (ع ص) حمار جمزی؛ خر تیزرو. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (اِمص) اسم مصدر است از جمز، و اینکه گویند: یعدو الجمزی، جمزی مفعول مطلق نوعی است چنانکه گویند: رجع القهقری یا حال است بتأویل یعدو جامزاً. (از اقرب الموارد).

جمزیور.

[جَ وَ] (اِ) اسبی را گویند که روی و شکم و هر دو پای او سفید باشد. (برهان).

جمس.

[جَ] (اِ) بمعنی یخ باشد که آب منجمد است. (برهان). رجوع به جمد شود.

جمس.

[جُ] جِ جُمْسة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به جمسة شود.

جمست.

[جَ مَ] (ع اِ) گمست. جمشت. جوهری است فرومایه و کم قیمت و رنگش کبود مایل بسرخ، زرد، سرخ و سفید باشد. (فرهنگ فارسی معین). جوهری باشد فرومایه و کم قیمت و رنگش بکبودی مایل است و بعضی گویند کبودی است بسرخی مایل و معدن آن بمدینهء طیبه نزدیک است و گویند از ظرفی که از آن سنگ بسازند هرچند شراب خورده شود مستی نیاورد و اگر پاره ای از آن سنگ در قدح شراب اندازند همین خاصیت دهد و اگر شب در زیر بالین اندازند خوابهای نیکو ببینند و از احتلام ایمن شوند و آنرا بعربی معشوق خوانند(1). و بعضی گویند جوهری است مانند لعل. (برهان). نوعی از سنگ های گران قیمت است. (فرهنگ لغات شاهنامه). از دهی بنام صفراء که تا مدینه سه روز فاصله دارد می آورند. (اقرب الموارد) :
دین من خسروی است همچو میَم
گوهر سرخ چون دهم بجمست؟خسروی.
|| کنایه از مردم بداصل و جاهل. (برهان). رجوع به جُمْری شود.
(1) - محشی «تحب الذخائر» گوید: صاحب برهان گوید: عرب آن را معشوق نامند اما ما این لفظ را در دواوین لغت که در دسترس ماست نیافتیم ولی در محیط المحیط در مادهء جمس آمده و این فرهنگ سقط بسیار دارد. (حاشیهء برهان چ معین).

جمسفرم.

[جَ مَ فَ رَ] (معرب، اِ مرکب)گیاهی است که در قوت به شیح ماند و در جبال اصفهان بسیار روید. (اقرب الموارد از ابن بیطار). جم اسفرم. (فرهنگ فارسی معین). جم اسپرم. رجوع به جم اسپرم شود.

جمسة.

[جُ سَ] (ع اِ) گلهء شتران. (منتهی الارب). قطعه. (از ذیل اقرب الموارد). || خرمای خشک. (منتهی الارب). قطعهء خشک از خرما. (از اقرب الموارد). || غورهء خرمای نیم رس. (منتهی الارب). غورهء خرمای نیم رس و سفت که هضم نگردد. (ذیل اقرب الموارد از زمخشری).

جمسة.

[جَ سَ] (ع اِ) آتش. (منتهی الارب) (از ذیل اقرب الموارد).

جمش.

[جَ] (ع اِ) آوازی است. (منتهی الارب). صدایی است آهسته. (از اقرب الموارد). در مثل گویند: لایسمع فلان اذناً جمشاً؛ ای ادنی صوت، و این کنایه از اینست که وی از تو و آنچه برای او اهمیت و لزوم ندارد خود را به کری و ناشنوائی میزند و پند و اندرز نمی پذیرد. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

جمش.

[جَ] (ع مص) ستردن موی سر. || به اطراف انگشتان دوشیدن. || سخن گفتن با زنان و بازی کردن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || ساختن چاه را. (از ذیل اقرب الموارد). رجوع به جماش شود.

جمشاء .

[جَ] (ع ص، اِ) زن فراخ زهار. (منتهی الارب) (از ذیل اقرب الموارد از قاموس).

جمشاسپ.

[جَ] (اِخ) سلیمان علیه السلام است اگر با خاتم و حور و پری مذکور شود و جمشید است اگر با جام و صراحی بگویند. (برهان). برساختهء فرقهء آذرکیوان، از جمش(ید) + اسپ، بقیاس گرشاسپ! (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به جم و جمشید شود.

جمشاک.

[جَ] (اِ) کفش و پای افزار را گویند. (برهان). چمشاک. جمشک. (حاشیهء برهان چ معین).

جمشت.

[جَ مَ] (ع اِ) در وزن و معنی جمست است. (ذیل اقرب الموارد از ابن بیطار) (فرهنگ فارسی معین). رجوع به جمست شود.

جمشک.

[جَ شَ] (اِ) بمعنی جمشاک است که کفش و پای افزار باشد، و به این معنی با جیم فارسی (چمشک) هم آمده است. (برهان).

جمشید.

[جَ] (اِخ) نام پادشاهی است معروف که او را عربان منوشلخ گویند. وی در اول جم نام داشت یعنی سلطان و پادشاه بزرگ و سبب جمشید گفتن آن شد که او سیر عالم میکرد، چون به آذربایجان رسید روزی بود که آفتاب بنقطهء اول حمل آمده بود، فرمود که تخت مرصعی را در جای بلندی گذاشتند و تاج مرصعی برسر نهاده بر آن تخت نشست، چون آفتاب طلوع کرد شعاع و پرتو آفتاب بر آن تاج و تخت افتاد، شعاعی در غایت روشنی پدید آمد و چون بزبان پهلوی شعاع را شید میگویند این لفظ را بر جم افزودند و جمشید گفتند یعنی پادشاه روشن و در آن روز جشنی عظیم کردند و آن روز را نوروز نام نهادند. (برهان)(1). جمشید بزعم زمره ای پسر صلبی طهمورث بود و فرقه ای او را برادر طهمورث گویند و طایفه ای برادرزاده گفته اند. در زمان جهانداری وی ممالک عالم بکمال معموری و آبادانی رسید. بزعم طایفه ای از مورخان جمشید اول کسی است که استنباط علم طب نمود و بوضع حمام اشارت کرد و نخستین کسی است که جاده ها و شوارع در کوه و صحرا پدید آورد و بروایت مشهور شراب انگور در زمان پادشاهی او ظهور یافت و جمعی ساختن تیر و کمان را از مخترعات او شمرده اند. جمشید بقول طبری هفتصد سال و بعقیدهء بعضی دیگر ششصدوهفده سال بخداپرستی معتقد و ثابت قدم بود، آنگاه دعوی الوهیت کرد، ضحاک تازی لشکر بر سرش آورد و جمشید از مقاومت درمانده فرار کرد. مدت سلطنت وی بقول اکثر مورخان هفتصد سال بوده و زمان حیاتش هزار سال. (حبیب السیر چ خیام ج 1 ص178).
بفر کیانی یکی تخت ساخت
چه مایه بدو گوهر اندرنشاخت
که چون خواستی دیو برداشتی
ز هامون بگردون برافراشتی
چو خورشید تابان میان هوا
نشسته بر او شاه فرمان روا
جهان انجمن شد بر تخت اوی
فرومانده از فرهء بخت اوی
بجمشید بر گوهر افشاندند
مر آن روز را روز نو خواندند
سر سال نو هرمز فرودین
برآسوده از رنج تن، دل ز کین.
فردوسی (شاهنامه ج1 ص35).
رجوع به جم و جمشاسپ شود.
(1) - از جم (اوستایی Yima، سانسکریت (ودا) Yama، پهلوی Yam (بارتولمه 1300) (نیبرگ 248) + شید (اوستا xshaeta، پهلوی shetبمعنی درخشان و روشن) جمعاً یعنی جم درخشان. جم در گاتها بدون صفت شئته آمده «یسنای 32:8» و بعدها این صفت بدان ضمیمه شده «آبان یشت :25، فروردین یشت :130». (رجوع شود به روزشماری ص30). در ودا یمه (جم) پسر خورشید و نخستین بشری است که مرگ بر او چیره شده، بر دوزخ حکومت میکند. در داستانهای ملی ما نیز آمده که مدت سیصد سال در زمان جم بیماری و مرگ نبود تا او گمراه شد و جهان برآشفت و بیماری و مرگ بازگشت. (شاهنامهء فردوسی). بقول اوستا (وندیداد فصل 2) او نخستین کسی است که اهورامزدا دین خود را بدو سپرد. در روایات داستانی ایران جم یکی از بزرگترین پادشاهان سلسلهء پیشدادی است و در ادبیات پارسی «جام جهان نما» بدو منسوب است که جام جم نیز گویند. (حاشیهء برهان چ معین) (جام جهان نما تألیف معین در مجلهء دانش ج 1:6 ص 301 و 302).

جمشیدآباد.

[جَ] (اِخ) دهی است در ساحل راست رودخانهء خرک رود در مازندران. (ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص49).

جمشیدآباد.

[جَ] (اِخ) دهی است از دهستان لنگای شهرستان شهسوار (تنکابن) واقع در 28هزارگزی جنوب خاوری شهسوار، کنار شوسهء شهسوار به چالوس. موقع جغرافیایی آن دشت و هوای آن معتدل مرطوب مالاریایی است. دارای 60 تن سکنه است. آب آن از رودخانهء خرک آبرود و محصول آن برنج، مرکبات، چای و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

جمشیدآباد.

[جَ] (اِخ) دهی است از دهستان دابو بخش مرکزی شهرستان آمل واقع در 5هزارگزی شمال آمل، موقع جغرافیایی آن دشت و هوای آن معتدل مرطوب مالاریایی است. این ده دارای 50 تن سکنه است. آب آن از رودخانهء هراز و محصول آن برنج، کنف، صیفی و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

جمشیدآباد.

[جَ] (اِخ) دهی است از دهستان کاکاوند بخش دلفان شهرستان خرم آباد واقع در 33هزارگزی شمال باختری نورآباد، کنار راه شوسهء خرم آباد بکرمانشاه. موقع جغرافیائی آن تپه ماهور و هوای آن سردسیری مالاریائی است. سکنهء آن 54 تن. آب آن از چشمه ها و محصول آن غلات، لبنیات، پشم و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. ساکنین از طایفهء تاج الدین وند میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

جمشیدآباد.

[جَ] (اِخ) دهی است از دهستان سگوند بخش زاغهء شهرستان خرم آباد واقع در 9هزارگزی خاور زاغه و 5هزارگزی جنوب راه شوسهء خرم آباد به بروجرد. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن سردسیری و مالاریائی است. سکنهء آن 115 تن. آب آن از سراب رودخانهء آبان و محصول آن غلات، لبنیات، و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالی و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. ساکنین از طایفهء سگوند هستند و عده ای در ساختمان سکونت دارند و عده ای چادرنشینند و در زمستان به قشلاق میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

جمشیدآباد.

[جَ] (اِخ) دهی است از بخش دره شهر شهرستان ایلام، واقع در 7500گزی خاور دره شهر و 2هزارگزی خاور راه مالرو دره شهر به ماژین. موقع جغرافیائی آن جلگه و هوای آن گرمسیری و مالاریائی است. دارای 185 تن سکنه. آب آن از نهر دره شهر و محصول آن غلات، برنج، حبوبات، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

جمشیدآباد.

[جَ] (اِخ) دهی است از دهستان خدابنده لو بخش قروهء شهرستان سنندج واقع در 30هزارگزی جنوب خاوری گل تپه و 2هزارگزی خاور چپقلو. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. دارای 200 تن سکنه. آب آن از چشمه ها و محصول آن غلات، لبنیات، انگور و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. در تابستان از راه گنبدان اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

جمشید ماهی.

[جَ] (اِ مرکب) جمشید ماهی گیر. کنایه از بودن آفتاب است در برج حوت. || (اِخ) کنایه از سلیمان علیه السلام هم هست. || یونس را نیز گویند. (برهان).

جمشیدون.

[جَ] (اِخ) سلیمان علیه السلام را گویند در جایی که با خاتم و دیو و پری گفته شود و جمشید باشد جایی که با جام و صراحی مذکور گردد. (برهان). رجوع به جمشید و جمشاسپ و جم شود.

جمص.

[جَ] (ع اِ) نوعی گیاه است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

جمع.

[جَ] (ع اِ) رستاخیز. قیامت. (منتهی الارب).
- یوم الجمع؛ روز قیامت. (از اقرب الموارد).
- یومُ جمع؛ روز عرفه. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).
- ایام جمع؛ ایام مِنی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). مزدلفه. (منتهی الارب).
|| دقل و آن بدترین نوع خرماست. (اقرب الموارد). نخل بسیاربار یا نوعی از خرمای بلایه یا درخت خرما وقتی که از خسته برآید و هنوز دریافت نشود که از کدام اقسام است. || صمغ سرخ. (منتهی الارب). || جمعیت. (فرهنگ فارسی معین). گروه مردم. ج، جموع. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || انجمن. || مجمع. (فرهنگ فارسی معین). || شیر هر ماده شتر و گوسپند که پستان او را بسته باشند. ضد فواق که شیر باهل غبر مصروره است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || همه. (اقرب الموارد). || (اصطلاح ریاضی) یکی از چهار عمل اصلی و آن افزودن دو یا چند عدد است بیکدیگر، مث: 14=3+6+5 . (فرهنگ فارسی معین). || کلمه ای که بر دو ببالا دلالت کند و علامات آن از اینقرار است:
الف - نشانه های فارسی: ها (دستها، کتابها)، ان (اسبان، مردان)
ب - نشانه های مأخوذ از تازی: ات (استخراجات، محسوسات، حبسیات)، ون (ریاضیون، طبیعیون، حواریون)، ین (معلمین، مؤمنین، متفکرین). (از فرهنگ فارسی معین).

جمع.

[جَ] (ع مص) گرد کردن. (فرهنگ فارسی معین). گرد آوردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). ضمّ و تألیف کردن. (اقرب الموارد). فراهم کردن. (فرهنگ فارسی معین). || اسم واحد را جمع کردن. (منتهی الارب). || جوان گردیدن: جمعت الجاریة الثیاب؛ جوان گردید، و این کنایه است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || زفاف کردن. (منتهی الارب). || جوش آمدن. (ذیل اقرب الموارد از زمخشری): جمعت القِدْر؛ غلّت. (اقرب الموارد).

جمع.

[جِ] (ع اِ) دوشیزه. || همه. (منتهی الارب). رجوع به جُمْع شود.

جمع.

[جُ] (ع اِ) مشت فراهم آورده. (منتهی الارب). جمع الکف؛ هنگامی است که مشت را جمع کنند، گفته میشود: ضربته بجُمع کفّی. (از اقرب الموارد). || یک مشت از چیزی. (المنجد). ج، اَجماع. || پنهان و مخفی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد): امرهم بجمع؛ یعنی کار ایشان پنهان و مستور است و آنرا فاش نکنند. (از اقرب الموارد). || دوشیزه: فلان من زوجها بجمع؛ یعنی همچنان دوشیزه است. ماتت بجمع (مثلثة)؛ ای عذراءً او حام او مثقلةً. || همه: ذهب الشهر بجمع؛ یعنی رفت تمام ماه، و در این دو معنی اخیر بکسر جیم نیز آمده. (منتهی الارب). و رجوع به جِمْع شود.

جمع.

[جُ مَ] (ع اِ) جِ جَمْعاء. (منتهی الارب). رجوع به جمعاء شود. || جِ جمعه، بمعنی آدینه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به جمعه شود.

جمع آوردن.

[جَ وَ دَ] (مص مرکب) گرد کردن. فراهم آوردن. (فرهنگ فارسی معین).

جمعاء.

[جَ] (ع ص، اِ) مؤنث اجمع. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به اجمع شود. || ناقهء کهن سال. || ستوری که هیچ نقصان در تن او نباشد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

جمعات.

[جُ مُ] (ع اِ) جِ جمعه، بمعنی آدینه. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به جمعه شود.

جمعات.

[جُ] (ع اِ) جِ جمعه، بمعنی آدینه. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به جمعه شود.

جمعات.

[جُ مَ] (ع اِ) جِ جمعه، بمعنی آدینه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به جمعه شود.

جمعاظ.

[جِ] (ع ص) درشت گول. (منتهی الارب).

جمع بستن.

[جَ بَ تَ] (مص مرکب) جمع آوردن. (فرهنگ فارسی معین). || کلمهء مفرد را بصورت جمع درآوردن. (فرهنگ فارسی معین).

جمعد.

[جَ عَ] (ع اِ) سنگهای جمع کرده شده. (منتهی الارب). و صحیح آن جمعرة است چنانکه در لسان و تاج العروس آمده است. (ذیل اقرب الموارد).

جمعر.

[جَ عَ] (ع اِ) گِل زرد که از چاه وقت کندن برآید. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

جمعر.

[جَ عَ] (اِخ) نام قبیله ایست، و به این معنی بدون الف و لام است. (منتهی الارب).

جمعرة.

[جَ عَ رَ] (ع اِ) پشتهء درشت بلند یا سنگ تودهء بلند. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به جمعد شود.

جمعرة.

[جَ عَ رَ] (ع مص) گرد آوردن گوش وقت گزیدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): جمعر الحمار جمعرة؛ گرد آورد خر گوش خود را وقت گزیدن. || گرد گردانیدن. (منتهی الارب).

جمعکران.

[جَ کَ] (اِخ) رجوع به جمکران شود.

جمع کردن.

[جَ کَ دَ] (مص مرکب) گرد کردن. (فرهنگ فارسی معین): اموال بسیار جمع کرد. || فراهم کردن. غند کردن. (فرهنگ فارسی معین): لوازم و اسباب خانه را جمع کرد تا با وسیلهء نقلیه حمل کند.

جمعلة.

[جُ عَ لَ] (ع ص، اِ) بقدر یک جوز از عسل و مسکه و مانند آن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

جمعلیل.

[جُ / جَ مَ](1) (ع ص، اِ) گردآورندهء هر چیز. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).
(1) - در اقرب الموارد بفتح جیم آمده است.

جمعلیلة.

[جُ مَ لَ] (ع اِ) کفتار. (منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد). || ناقهء کهن سال. (منتهی الارب). || ناقهء سخت و استوار یا ناقهء بقوت آمده بعد از لاغری و سستی. (منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد).

جمعور.

[جُ] (ع اِ) جماعت بزرگ. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

جمعورة.

[جُ رَ] (ع اِ) بادریسه(1) بر سر چوبی. || لختی از قروت که سرش بلند باشد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).
(1) - بادریسه؛ چوبی یا چرمی باشد که در گلوی دوک نصب کنند، و کماج خیمه را بمشابهت بدان بادریسه گویند.

جمعه.

[جُ عَ / عِ] (از ع، اِ) مجموعة. جمعه از تمر؛ یک مشت از خرما. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || الفت. (منتهی الارب): ادام الله جمعة ما بینکما؛ ای الفة ما بینکما. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || یوم الجمعة؛ روز آدینه. (منتهی الارب). هفتمین روز هفتهء مسلمانان. (فرهنگ فارسی معین) (اقرب الموارد). ج، جُمَع، جمعات [ جُ / جُ مَ / جُ مُ ]. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).
- مسجد جمعه؛ مسجد جامع.
- نماز جمعه؛ نماز مخصوص روز جمعه. نماز جمعه دو رکعت است و وقت آن از اول زوال است تا آنکه سایهء شاخص مثل آن شود، و بقول بعضی از فقهاء واجب است بر هرکه بالغ و عاقل و مرد و آزاد و حاضر شرعی و غیرمبتلای بکوری و بیماری و پیری و هر چیزی باشد که نماز جمعه با آن عسر و حرج پیدا کند و شرط است یافت شدن پیش نمازی که بالغ و مرد باشد و همچنین مؤمن و عادل و قادر بر ایراد خطبه باشد و ولدالزنا و مبتلی بدیوانگی و جذام و برص نباشد و نیز اَعزابی و ختنه ناکرده نباشد، و شرط است که یافت شود چهار نفر غیرامام که بالغ و عاقل و مؤمن باشند و باید که هر یک دور نباشند زیاده از دو فرسخ و بنابر وجوب نماز جمعه کفایت نمیکند آن مگر جمع شود اموری چند که صحت نماز جمعه بدانها موقوف است: 1 - دو خطبه خوانده شود. 2 - بجماعت کرده شود. 3 - جمعهء دیگر منعقد نشود که میان دو جمعه کمتر از یک فرسخ باشد. 4 - مانعی از نماز مانند تقیه و غیر آن نباشد. 5 - حاضر بودن امام یا نایب خاص لیکن چون این شرط در وجوب عینی است نه تخییری و در امثال این زمان وجوب آن تخییری است و احوط جمع نمودن میان جمعه و ظهر است و واجبست پیش داشتن دو خطبه بر نماز و اینکه امام و خطیب یکی باشد و ایستادن در حال خواندن دو خطبه و نشستن در میان دو خطبه. رجوع به مجمع المسائل حسن شیرازی ص 249، 250 و ذخیرة العباد فیض ص 115 شود.

جمعه لو.

[جُ عَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان قشلاقات افشار بخش قیدار واقع در 30هزارگزی راه مالرو عمومی. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. دارای 199 تن سکنه. آب آن از قزل اوزن و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گلیم و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

جمعیت.

[جَ عی یَ] (ع مص) انجمن شدن. گرد هم آمدن. || (اِمص) همگروهی. || (اِ) گروه. || مردم بسیار که در جایی گرد آیند. || سکنهء یک ده، شهر، ایالت و کشور. || انجمن. (فرهنگ فارسی معین).

جمکران.

[جَ کَ] (اِخ) از مزارع قدیم قم است و دو آبادی دارد، یکی گرگابی که آنرا هادی مهدی میگویند و هادی و مهدی دو امام زاده میباشند که در آنجا مدفونند، و یکی قلعهء جمکران که دو قلعهء تودرتو بوده است. در این مزرعه سالی پانصد خروار بذر کشته میشود. ملک مرغوبی است و تا قم یک فرسنگ فاصله دارد و بقدر یک فرسنگ هم عرض و طول مزرعه است. (مرآت البلدان ج4 ص266). قصبه ای است از دهستان قنوات بخش حومهء شهرستان قم واقع در 5هزارگزی جنوب قم. ناحیه ایست واقع در جلگه، معتدل. دارای دوهزار تن سکنه میباشد. از رودخانهء قم مشروب میشود. باغات انار و انجیر دارد. اهالی بکشاورزی و کرباس بافی گذران میکنند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

جمل.

[جَ] (ع مص) گرد آوردن. || گداختن پیه را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (اِ) شتر نر. (منتهی الارب). رجوع به جَمَل شود.

جمل.

[جَ مَ] (ع اِ) شتر نر و بندرت بر شتر ماده اطلاق شود، و گویند: شربت لبن جملی. یا شتر نر هفت ساله یا پنج ساله یا نه ساله یا شش ساله. ج، اجمال، جُمْل، جِمال، جمالة، جمالات، جمائل، اجامل. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). در کینه به وی مثل زنند و گویند: هو احقد من جمل. || خرمابن. || ماهیی است که طول آن سی ذراع است و آنرا جمل البحر گویند (منتهی الارب) و دارای خرطوم است. (اقرب الموارد). || طناب کشتی، و بهمین معنی است آیهء شریفهء: لایدخلون الجنة حتی یلج الجمل فی سم الخیاط(1). (از اقرب الموارد). در مثل گویند: اتخذ اللیل جم؛ یعنی شب زنده داشت به رفتن یا عبادت کردن و مانند آن. (منتهی الارب). تمام شب را سیر کرد. (از اقرب الموارد).
- مسک الجمل؛ نام گنجینهء ابوالحقیق یهودی است. (منتهی الارب).
(1) - قرآن 7/40.

جمل.

[جُ] (ع اِ) رسن سطبر کشتی. (منتهی الارب). رجوع به جُمَّل شود. || جِ جُمَل. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به جمل شود.

جمل.

[جُ مَ] (ع اِ) جِ جُمْلة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به جملة شود. || گروه مردم. (منتهی الارب). || طناب کشتی. (اقرب الموارد). رسن سطبر کشتی. (منتهی الارب). || لغتی است در جُمَّل. (اقرب الموارد). رجوع به جُمَّل شود.

جمل.

[جُ مُ] (ع اِ) رسن سطبر کشتی. (منتهی الارب). رجوع به جُمَّل شود.

جمل.

[جُمْ مَ] (ع اِ) رسن سطبر کشتی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). و در آن چهار لغت دیگر آمده: جُمَل و جُمْل و جُمُل و جَمَل و بهمهء این قرائت ها آیهء حتی یلج الجمل فی سم الخیاط(1) خوانده شده است. || حساب جُمَّل. حساب ابجد، و گاه مخفف آید. (منتهی الارب).
(1) - قرآن 7/40.

جمل.

[جَ مَ] (اِخ) بئر جمل، در مدینه است. (منتهی الارب).

جمل.

[جَ مَ] (اِخ) (جنگ...) جنگی است که در ماه جمادی الاخری سال سی وشش هجری میان عایشه و اتباع وی با امیرالمؤمنین علی علیه السلام اتفاق افتاد و چون عایشه بر شتری بنام عسکر سوار بود این وقعه بنام وقعهء جمل خوانده شد. خلاصهء آن اینکه طلحه و زبیر نخست در مدینه با امیرالمؤمنین علی (ع) بیعت کردند ولی چیزی نگذشت که بیعت خود را شکستند و بسوی مکه رهسپار شدند و با عایشه زوجهء رسول خدا (ص) ملاقات کردند و با همدستی یکدیگر مردم را بخون خواهی عثمان فراخواندند و با سپاهی در حدود سه هزار تن بسوی بصره حرکت کردند. از آنطرف چون علی علیه السلام از ماجرا آگاه گشت تجهیز قوا فرمود و آنگاه خود بمیان هر دو صف لشکر آمد و زبان بنصیحت عایشه و طلحه و زبیر گشاد و عایشه را بر بیرون آمدن از حریم حرم و طلحه و زبیر را بر شکستن بیعت ملامت فرمود و چون دید که صلح امکان پذیر نیست یکی از مسلمانان را با مصحف مجید در میان مخالفان فرستاد که آنان را بسوی حق دعوت نماید ولی او را بقتل رسانیدند و با این عمل آتش جنگ شعله ور شد. مردم بصره گرداگرد شتر عایشه برای حفظ و حراست آن می جنگیدند و خون گروه بسیاری ریخته شد و حضرت امیر محمد بن ابی بکر و مالک اشتر و جمعی دیگر را فرمود که آن شتر را پی کنند و آنان پس از حملات پی درپی خود را بشتر رساندند و مالک اشتر دو پای جمل را پی کرد. در کشف الغمه آمده که در این روز 16790 کس از لشکر عایشه بقتل رسیدند و از لشکر امیرالمؤمنین 1070 کس شهید شدند، و در تاریخ گزیده آمده که در آن جنگ هشتهزار یا هفده هزار کس کشته شدند ازجمله هزار نفر از پیروان علی علیه السلام بودند. طلحه و زبیر نیز کشته شدند و جنگ با پیروزی علی علیه السلام پایان پذیرفت. رجوع به حبیب السیر چ قدیم جزو 4 از ج 1 ص180، 181 و دایرة المعارف فرید وجدی ج3 و تاریخ گزیده و کشف الغمه و منتهی الاَمال قمی شود.

جمل.

[جَ مَ] (اِخ) ابن سعد عشیره. پدر قبیله ایست از مذحج. (منتهی الارب).

جمل.

[جَ مَ] (اِخ) ابراهیم بن زین الدین نخجوانی دمشقی. از دانشمندان قرن یازدهم هجری است. وی در فقه و طب و علوم دیگر مهارت داشته و ریاست جمهور اطباء و نیابت محکمهء دمشق به وی رسیده است. میان او و قاضی محمد بن حسین بن عین الملک مشهور به قاق منافسات و معارضاتی بوده است. وی بسال 1058 ه . ق. در دمشق درگذشت و در گورستان فرادیس بخاک سپرده شد. (اعیان الشعیه ج5 ص701 و نامهء دانشوران ج3 ص 125 و ریحانة الادب ج1 ص280).

جمل.

[جَ مَ] (اِخ) حسین بن عبدالسلام شاعر، از محدثان است. وی روایتی از شافعی دارد. (ریحانة الادب).

جمل.

[جَ مَ] (اِخ) سلیمان بن عمر بن منصور شافعی ازهری. از بزرگان عرفا و صوفیه است. وی در قاهره فقه و حدیث و اصول خلوتیه را فراگرفت و بتدریس تفسیر و فقه و حدیث پرداخت و بسال 1204 ه . ق. در قاهره درگذشت. او راست: 1 - الفتوحات الاحمدیة علی الهمزیة، در شرح قصیدهء همزیة بوصیری. 2 - الفتوحات الالهیة بتوضیح تفسیر الجلالین بالدقایق الخفیة. 3 - فتوحات الوهاب بتوضیح شرح منهج الطلاب، این هر سه کتاب در قاهره چاپ شده است. (از معجم المطبوعات ستون 810) (از ریحانة الادب ج1 ص280).

جملاء.

[جَ] (ع ص) صاحب جمال. || تمام خلقت از هر حیوان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

جمل الیهود.

[جَ مَ لُلْ یَ] (ع اِ مرکب)حرباء. (اقرب الموارد).

جملان.

[جِ] (ع اِ) جِ جُمَیل، بمعنی بلبل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به جُمَیْل شود.

جملانة.

[جُ نَ] (ع اِ) بلبل. (منتهی الارب). رجوع به جُمَیل شود.

جملگی.

[جُ لَ/ لِ] (ق) همه. همگی. || سراسر. تماماً. (فرهنگ فارسی معین).

جملة.

[جُ لَ] (ع اِ) همگی چیزی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). همه. ج، جُمَل. (منتهی الارب). || تماماً. سراسر. (فرهنگ فارسی معین): جملهء کتاب را خواندم. || کلام تام. (منتهی الارب). کوچکترین واحد کلام که مفید معنی باشد و آن مرکب است از مسندالیه، مسند، رابطه یا فعل. || واحد ساختمانی یک قطعه در موسیقی که دارای معنی کامل باشد و در آخر آن سکوت طویل قرار میگیرد. (فرهنگ فارسی معین).

جملی.

[جَ مَ] (ص نسبی) نسبت است به جمل و آن پدر قبیله ایست از مذحج. (منتهی الارب).

جملی.

[جَ مَ] (ص نسبی) نسبت است به جمل بن کنانة بن ناجیة بن مراد. (لباب الانساب).

جملی.

[جَ مَ] (اِخ) عبدالله بن عمروبن هند. از محدثان است. وی از علی روایت دارد. (لباب الانساب).

جملی.

[جَ مَ] (اِخ) عمروبن مرة. از محدثان است. (لباب الانساب).

جملی.

[جَ مَ] (اِخ) هندبن عمرو. از تابعیان است. (منتهی الارب).

جمم.

[جَ مَ] (ع اِ) آنچه بر سر پیمانه باشد بعدِ پُری. (منتهی الارب). || سینه، رحب الحجم واسع الصدر. (اقرب الموارد). || (مص) بی نیزه شدن مرد. || بی سرون گردیدن گوسفند. || بسیار بسیارگوشت شدن زن. || بی کنگره بودن خانه. (منتهی الارب). بی کنگره شدن عمارت. (کشاف اصطلاحات الفنون). || (اصطلاح عروض) اجتماع عَقْل و خَرْم است در مفاعلتن و این با اسقاط میم و لام حاصل شود و فاعتن گردد و سپس به فاعلن نقل شود چنانکه گویند:
انت خیر من رکب المطایا
و اکرمهم اخاً و اباً و اماً. (اقرب الموارد).
رجوع به جم شود.

جمم.

[جُ مَ] (ع اِ) جِ جُمّة. (اقرب الموارد). رجوع به جُمّة شود.

جمن.

[جَ مَ] (ع اِ) آفتابهء قهوه، و این کلمهء یمانی است. (ذیل اقرب الموارد از تاج العروس).

جمن.

[جُ / جُ مُ] (اِخ) کوهی است در شق یمامه. (منتهی الارب).

جمند.

[جَ مَ] (ص) مردم کاهل و باطل و بی کار و مهمل را گویند، این لفظ را بر اسب گمراه و کاهل بیشتر اطلاق کنند و در اصل جایمند بوده بکثرت استعمال الف و یا افتاده جمند شده. (برهان). چمند. چمن. (حاشیهء برهان چ معین از تعلیقات نوروزنامه 117).

جمنده.

[جُ مَ دَ / دِ] (نف، اِ) جنبنده. متحرک. || دابه. چهارپا. (فرهنگ فارسی معین). و به این معنی در ترجمهء تفسیر طبری ج1 ص16 آمده. || شپش. (فرهنگ فارسی معین): یا در سروی جمنده. (کشف الاسرار ج1 ص523).

جموح.

[جَ] (ع ص) اسب سرکش. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || اسب تیزرو بانشاط. (منتهی الارب). جموح در اسب دو معنی دارد، معنی اول که سرکشی باشد عیب است برای اسب و معنی دوم که سرعت و نشاط باشد عیب نیست. (از اقرب الموارد).

جموح.

[جُ] (ع مص) در همهء معانی رجوع به جماح و جمح شود.

جمود.

[جَ] (ع ص) بی اشک. (منتهی الارب). جامد. (اقرب الموارد). گویند: عین جمود. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

جمود.

[جُ] (ع مص) جامد شدن. یخ بستن. (فرهنگ فارسی معین). فسرده و بسته گردیدن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || بخل و امساک ورزیدن. || واجب شدن. (از اقرب الموارد). رجوع به جمد شود. || (اِمص) افسردگی. بستگی. || ناپذیرایی. خشکی (اخلاقاً). (فرهنگ فارسی معین).

جموز.

[جُ] (ع اِ) جِ جَمْز. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به جَمْز شود.

جموس.

[جُ] (ع مص) فسردن روغن و پیه و آب، یا اکثر در آب جمود گویند و در روغن و جز آن جموس. فعل آن از باب نصر است. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد).

جموش.

[جَ] (ع اِ) نورهء سترنده. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || چاهی که آب در نواحی آن برآید. (منتهی الارب). || (ص) سنة جموش؛ سال خشک سوزانندهء گیاه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

جموع.

[جُ] (ع اِ) جِ جمع، بمعنی گروه مردم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به جَمْع شود.

جمول.

[جَ] (ع ص، اِ) گدازندهء پیه. (منتهی الارب). || زن فربه. (منتهی الارب).

جموم.

[جَ] (ع ص، اِ) چاه بسیارآب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). گویند: بئر جموم. (اقرب الموارد). || اسب که هر زمان رفتار دیگر آرد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

جموم.

[جُ] (ع اِ) جِ جَمّ. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به جَمّ شود.

جموم.

[جُ] (ع مص) بسیار شدن آب چاه و گرد آمدن. || بازآمدن آب چاه وقت کشیدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || نزدیک شدن کار. (منتهی الارب). || بسیارگوشت شدن و فربه شدن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

جمة.

[جَمْ مَ] (ع ص، اِ) چاه بسیارآب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || مجتمع آب چاه. (اقرب الموارد). || جماعتی انبوه از مردمان که دیت خواهند. (منتهی الارب): جاؤوا فی جمة عظیمة؛ یعنی در جماعت بسیار که دیت خواهند. (اقرب الموارد).
- جمة السفینة؛ جایی از کشتی که آب تراویدهء درزها در آن جمع شود. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).
- جمة الظهیره؛ معظم گرمگاه. (منتهی الارب).
- جمة الماء؛ جای ژرف از آب. (منتهی الارب).
رجوع به جَمّ شود.

جمة.

[جُمْ مَ] (ع اِ) تمامی موی سر و انبوهی آن. (منتهی الارب). مجتمع موی سر و آن بیشتر از وفرة است، گویند: حلق جمته. ج، جُمَم. (اقرب الموارد). || موی فرود بناگوش. (منتهی الارب).
- جمة الظهیرة؛ معظم گرمگاه. (از اقرب الموارد).
- جمة الماء؛ معظم آب. (از اقرب الموارد). رجوع به مادهء قبل شود.

جمهان.

[جُ] (اِخ) محدثی است از تابعیان. (منتهی الارب).

جمهرة.

[جَ هَ رَ] (ع اِ) ریگ توده. (منتهی الارب). || (مص) گرد آوردن. || توده توده کردن و بلند کردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || خبر دادن از چیزی بیک طرف و نهان داشتن مقصود از آن خبر. (منتهی الارب): جمهرت لک الخبر؛ اخبرت بجمهوره. (اقرب الموارد).

جمهلو.

[جَ / جَ مَ] (اِ) نام جنسی است از غله که آنرا مشنگ خوانند و بهندی کلاو گویند، و بفتح اول و ثانی هم آمده است که بر وزن غرضگو باشد. و بعضی مشنگ را مشتک خوانده اند و گفته اند جمهلو نوعی از بازی باشد. (برهان).

جمهور.

[جُ] (ع اِ) ریگ تودهء بلند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || همهء مردم. (منتهی الارب). جل الناس و اشرافهم. (اقرب الموارد). توده. گروه. (فرهنگ فارسی معین). || معظم از هر چیز. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). بخش اعظم یک چیز. (فرهنگ فارسی معین). ج، جماهیر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || حکومتی که زمام آن بدست نمایندگان ملت باشد و رئیس آن رئیس جمهور خوانده شود.(1) (فرهنگ فارسی معین). رجوع به جمهوری شود.
.
(فرانسوی)
(1) - Republique

جمهور.

[جُ] (اِخ) ابن مرار عجلی. سردار لشکر مسلمین در جنگ علیه سنباد مجوسی در زمان ابوجعفر منصور بود که سرانجام با ابومنصور بنای مخالفت گذاشت. ابومنصور بسال 138 ه .ق. محمد بن اشعث را بدفع جمهور نامزد کرد. جمهور از ری به اصفهان و از آنجا به آذربایجان فرار کرد و بدست گروهی از لشکریان خود بقتل رسید. (حبیب السیر چ خیام ج2 ص210).

جمهوری.

[جَ] (اِ) شراب کهنهء انگوری را گویند، و بعضی شرابی را گفته اند که سال بر آن گذشته باشد، و بعضی گفته اند شراب مثلث است یعنی سه من شراب انگوری را بجوشانند تا یک من شود، و بعضی دیگر گویند شراب جمهوری آنست که بعد از جوشانیدن یک من به نیم من آید. (برهان). و رجوع به مادهء بعد شود.

جمهوری.

[جُ ی ی] (ع اِ) شرابی است مسکر یا نبید انگور که سه سال بر وی گذشته باشد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). آب انگوری که جوشیده شود تا حدی که نصف حجم آن بخار گردد. وجه تسمیهء این قسم آب انگور جوشیده بدان جهت است که تهیهء آن عمومیت داشته و با وجود آنکه تا حدی سکرآور بوده مصرفش معمول و مشروع بوده است. آب انگور غلیظ شده. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به مادهء قبل شود.

جمهوری.

[جُ] (ص نسبی، اِ) طرز حکومتی که رئیس آن (رئیس جمهور) از جانب مردم کشور برای مدتی محدود انتخاب میشود. جمهوریت در عربی به این معنی مستعمل است و جمهوری بمعنی طرفدار حکومت مذکور و جمهوریخواه است. (فرهنگ فارسی معین). امروز در عربی جمهور بضم اول و سوم بمعنی حکومتی که زمام آن بدست نمایندگان ملت و رئیس آن رئیس جمهور خوانده شود و جمهوری بمعنی طرفدار حکومت مزبور(1) استعمال شود. (حاشیهء برهان چ معین از دزی).
.
(فرانسوی)
(1) - Republicain

جمهوریت.

[جُ ری یَ] (مص جعلی)جکومت جمهوری. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به جمهوری شود.

جمهوریخواه.

[جُ خوا/ خا] (نف مرکب)(1) جمهوری خواهنده. طرفدار حکومت جمهوری. (فرهنگ فارسی معین).
.
(فرانسوی)
(1) - Republicain

جمهوریخواهی.

[جُ خوا / خا](حامص مرکب) طرفداری حکومت جمهوری. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به جمهوری شود.

جمهوریة.

[جُ ری یَ] (مص جعلی)حکومت جمهوری. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به جمهوریت و جمهور شود.

جمی.

[جَ ما] (ع اِ) رجوع به جَما شود.

جمی.

[جُمْ ما] (ع اِ) باقلی. (منتهی الارب). باقلاء. (از اقرب الموارد).

جمیتونتن.

[جَ نِ تَ] (هزوارش، مص)(1)بلغت زند و پازند بمعنی مردن باشد که در مقابل زندگی است. (برهان).
(1) - هزوارش j(a)miton(i)tan، پهلوی murtan، مردن «یونکر 88»، همریشهء موت عربی. (حاشیهء برهان چ معین).

جمیح.

[جُ مَ] (ع اِ) نره. (منتهی الارب).

جمیر.

[جَ] (ع اِ) جمع شدنگاه مردم. (منتهی الارب). محل اجتماع مردم. (از اقرب الموارد).
- ابناجمیر؛ شب و روز. (منتهی الارب).
- ابن جمیر؛ شب تاریک. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). هلال شبی که در آن شب هلال پنهان گردد و گویند شبی که در آغاز و پایان آن ماه نتابد و گویند آخرین شب ماه. (از اقرب الموارد).

جمیر.

[جُ مَ] (اِخ) نام پدر خارجهء بدری است. (منتهی الارب).

جمیرة.

[جَ رَ] (ع اِ) موی بافته. (منتهی الارب). ضفیرة. (از اقرب الموارد).

جمیز.

[جَ] (ع ص) رجل جمیزالفؤاد؛ مرد تیزخاطر. (منتهی الارب).

جمیز.

[جَ] (اِ) نوعی از انجیر است و برگ آن ببرگ درخت توت می ماند و آنرا بعربی تین الاحمق خوانند. (برهان).

جمیز.

[جُمْ مَ] (ع اِ) انجیر تر و آن شیرین و اقسام می باشد. (منتهی الارب). چیزی است شبیه به انجیر. واحد آن جمیزة. (اقرب الموارد).
- تین الجمیز؛ خرمایی است دارای بندهای دراز که آنرا زبیب کنند. (ذیل اقرب الموارد از ابوحنیفه). رجوع به مادهء قبل شود.

جمیزة.

[جُمْ مَ زَ] (ع اِ) یکی جُمَّیز. (اقرب الموارد). رجوع به جُمَّیز شود.

جمیزی.

[جُمْ مَ زا] (ع اِ) نوعی از درخت که بار آن به انجیر ماند. (ذیل اقرب الموارد از لسان).

جمیزی.

[جُمْ مَ زا] (اِخ) نام ابوالحارث مدنی است. (از منتهی الارب).

جمیس.

[جَ] (ع ص) خشک: دم جمیس؛ خون خشک. (ذیل اقرب الموارد).

جمیش.

[جَ] (ع ص) زهار سترده موی. (منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد). || نورهء سترنده. || جایی بی نبات و گیاه. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

جمیش.

[جَ] (اِخ) صحرایی است بنواحی مکه. (منتهی الارب).

جمیع.

[جَ] (ع ص، اِ) گردآمده و یک جاشده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). ضد متفرق. (اقرب الموارد). || لشکر. || قبیلهء گردآمده. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || جماعت مردم. (اقرب الموارد). گروه مردم. (منتهی الارب). || همه. همگی. همگان. (فرهنگ فارسی معین). برای تأکید گویند: جاؤوا جمیعهم؛ کما یقال عامتهم؛ یعنی همه. || شیر هر ناقه و گوسفند که پستانش بسته باشند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || رجل جمیع؛ مرد یک سال جوانی رسیده و ریش برآورده. (منتهی الارب).

جمیعاً.

[جَ عَنْ] (ع ق) همگی. همه. همگان. || سراسر. تماماً. (فرهنگ فارسی معین).

جمیعة.

[جَ عَ] (ع اِ) اجتماع. ج، جمائع. (اقرب الموارد).

جمیل.

[جَ] (ع اِ) پیه گداخته. ج، جملاء. (منتهی الارب). || (ص) خوب صورت نیکوسیرت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). زیبا. نیکوروی.

جمیل.

[جُ مَ] (ع اِ) نام پرنده ایست. (اقرب الموارد). بلبل. (منتهی الارب). ج، جِمْلان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

جمیل.

[جَ] (ع اِ) ابوجمیل، کنیهء تره و سبزی است. (منتهی الارب). کنایه از سبزی است زیرا که موجب زینت و آرایش خوراک و سفره است. (از اقرب الموارد).

جمیل.

[جَ] (اِخ) درب جمیل، دربندی است ببغداد. (منتهی الارب).

جمیل.

[جَ] (اِخ) لقب اردشیربن اردشیر. (حبیب السیر چ خیام ج1 ص231). رجوع به اردشیر شود.

جمیل.

[جَ] (اِخ) ابن عبدالله بن معمر. از مشاهیر شاعران عرب است که بسال 83 ه . ق. درگذشت. (حبیب السیر چ خیام ج2 ص158).

جمیلانة.

[جُ مَ نَ] (ع اِ) بلبل. (منتهی الارب). رجوع به جملانة و جُمَیل شود.

جمیلة.

[جَ لَ] (ع ص) مؤنث جمیل: اخلاق جمیله. || خوب صورت نیکوسیرت. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). زن نیکو. زن زیباروی. (فرهنگ فارسی معین). || (اِ) گروه آهوان و کبوتران. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

جمیلة.

[جَ لَ] (اِخ) نام زن حنظلة بن ابی عامر راهبست. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج1 ص349 شود.

جمیلة.

[جَ لَ] (اِخ) دختر عاصم بن ثابت بن ابوالافلح. یکی از زنان عمر بن الخطاب. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج1 ص493 شود.

جمیلی.

[جَ] (اِخ) ابراهیم بن محمد بن عمر بن یحیی بن حسین علوی، مکنی به ابوطاهر. از محدثان است. وی در درب جمیل بغداد اقامت گزید. او از ابوالفضل محمد بن عبدالله بن مطلب شیبانی روایت کند و از وی خطیب ابوبکر روایت دارد. در بابل بسال 469 ه . ق. متولد شد و در بغداد در ماه صفر سال 446 درگذشت. (لباب الانساب).

جمیلی.

[جَ] (اِخ) اسحاق نیشابوری بن عمر. شاعری است طرفه گوی. (منتهی الارب).

جمیلی.

[جَ] (اِخ) عبیداللهبن یعقوب بن اسحاق بن ابراهیم بن محمد بن جمیل اصفهانی. از محدثان است. وی از جد خود اسحاق روایت دارد و از او ابوبکربن مردویه روایت کند. او در شعبان سال 386 ه . ق. درگذشت. (لباب الانساب).

جمیلی.

[جَ] (اِخ) محمد بن محمد بن جمیل، مکنی به ابوسعید. از محدثان است. وی بسمرقند اقامت کرد و از ابوبکر محمد بن عیسی طرسوس روایت نمود و از او عبدالله بن عزیز محتسب روایت دارد. (لباب الانساب).

جمیم.

[جَ] (ع ص، اِ) بسیار. (منتهی الارب). || گیاه انبوه یا گیاه برخاستهء پراکنده یا گیاه نیم رسیده. (منتهی الارب). گیاهی که زمین را بپوشاند. (اقرب الموارد از قاموس). ج، اَجِمّاء. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

جمیمة.

[جَ مَ] (ع اِ) گیاه نصی پانزده روزه که دهن ستور پر گرداند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

جمین.

[جُمْ مَ] (اِخ) ابوالحارث مدینی. مجدالدین گوید: محدثان جمین را با نون ضبط کرده اند ولی درست آن جمیز با زاء است. (منتهی الارب).

جن.

[جَ] (اِ)(1) طرف. جانب. سو. کنار. (برهان).
(1) - هندی باستان yana (راه، طریق) «اساس اشتقاق فارسی 426»، از سانسکریت yana(رفتن، ارابه، گردونه)، افغانی yun(حرکت، روش، ارابه، رسم و عادت) «هوبشمان 426»:
پرندوش ازین جن سواری گذشت
که لرزید ازو سربسر بوم و دشت. فردوسی.
(از معین در حاشیهء برهان).

جن.

[جِن ن] (ع اِ) پری و دیو. (برهان). پری. ضد انس. || فرشتگان. (منتهی الارب). || هر چیز پوشیده از حواس از ملئکه و شیاطین. (اقرب الموارد). || دل. قلب. (برهان). || اول هر چیزی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): کان ذلک فی جن شبابه؛ اول و نخست. (برهان) (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || شکوفهء گیاه. || (اِمص) پوشیدگی. || لا جن؛ ای لا خفاء. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). نوی در مقابل کهنگی. (برهان). || جن لیل؛ تاریکی شب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || جن الناس؛ جماعت مردم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

جن.

[جَن ن] (ع مص) پوشیدن شب (بوسیلهء تاریکی). (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || دفن کردن مرده را. || پوشیده و پنهان شدن، و به این معنی فعل آن بطور مجهول استعمال شود. || پوشیده گردیدن در زهدان. || دیوانه گردیدن. (منتهی الارب).

جن.

[جِن ن] (اِخ) دهی است در دامن کوه ثلج. (منتهی الارب).

جنآء.

[جَنْ] (ع ص، اِ) گوسفندی که سرون آن پس رفته باشد. (منتهی الارب). گوسپندی که شاخهای آن عقب رفته باشد. || مؤنث اَجْنَأ بمعنی زن گوژپشت. (اقرب الموارد).

جنا.

[جَ] (ع مص) گوژپشت گردیدن. (از اقرب الموارد). || (اِمص) گوژپشتی. (منتهی الارب).

جناء.

[جَ] (ع مص) بر روی افتادن. (منتهی الارب). رجوع به جنوء شود.

جناء.

[جُنْ نا] (ع اِ) جِ جانی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به جانی شود.

جنائب.

[جَ ءِ] (ع اِ) جِ جَنْب. (منتهی الارب). رجوع به جنب شود. || جِ جَنوب، بمعنی باد دست راست. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به جنوب شود. || جِ جنیب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به جنیب شود.

جنائز.

[جَ ءِ] (ع اِ) جنایز. جِ جنازه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به جنازه شود.

جناب.

[جَ] (ع اِ) درگاه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). آستانهء خانه. (فرهنگ برهان). ج، اَجْنِبه. || پالان. (منتهی الارب). || کرانه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). گرداگرد و کنار و گوشهء سرا و خانه. (برهان) (شرح قاموس). || عنوانی است بزرگان را، اکنون رسماً به وکلای مجلسین و وزراء خطاب شود. (فرهنگ فارسی معین).

جناب.

[جَنْ نا] (اِ) شرطی و گروی باشد که دو کس با هم بندند. (برهان). جناغ (عامیانه). (حاشیهء برهان چ معین) :
راست گفتی عتاب او بر من
هست ازبهر بردن جنّاب.
فرخی سیستانی (از لغت فرس ص30).
|| جناغ زین اسب را نیز گویند که دامنهء زین و تسمهء رکاب باشد. (برهان).

جناب.

[جِ] (ع اِ) داغ که بر پهلوی شتر نهند. (منتهی الارب). || ریسمانی را گویند که بر گردن چاروا بندند و هر جا که خواهند ببرند. (برهان): فرس طوع الجناب؛ یعنی اسبی است فرمانبردار. (شرح قاموس).

جناب.

[جُ] (ع اِ) بیماری ذات الجنب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

جناب.

[جُنْ نا] (ع ص، اِ) جِ جانب، بمعنی کرانه و بیگانه و غریب و نافرمان. (منتهی الارب). رجوع به جانب شود. || رفیق هم پهلو در رفتن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

جناب.

[جَ] (اِخ) موضعی است در سرزمین کلب در سماوة بین عراق و شام. (معجم البلدان).

جناب.

[جَ] (اِخ) موضعی است بعراض خیبر و سلاح و وادی القری، و گویند از منازل بنی مازن است، و نصر گوید: جناب از دیار بنی فزارة بین مدینه و فید است. بعضی از شاعران عرب در شعر خود از آن یاد کنند. رجوع به معجم البلدان شود.

جناباء.

[جَ] (ع اِ) بازیی است کودکان را. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به جُنابی شود.

جنابات.

[جِ] (ع اِ) نواحی و اطراف. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

جناب اصفهانی.

[جَ بِ اِ فَ] (اِخ)ابوطالب، فرزند میرزا نصیر. از شاعران و خطاطان اصفهان است. وی در عهد سلطان حسین صفوی سرخط نویس دیوان اعلی بود. او راست :
نه بوصل یار طاقت نه بهجر تاب دارد
چه کنم چنین دلی را که مرا خراب دارد
خبر از جناب داری که ز دوری تو شب ها
نه بدل قرار و طاقت نه بدیده خواب دارد؟
وی به سال 1105 ه . ق. درگذشت. (ریحانة الادب ج1 ص280).

جناب اصفهانی.

[جَ بِ اِ فَ] (اِخ)فتح الله. از شاعرانی است که در عهد شاه تهماسب ثانی صفوی بمقامی عالی رسید و اخیراً از طرف نادرشاه به خراسان مأمور شد و بفاصلهء 10 سال یعنی بسال 1146 یا 1148 ه . ق. به امر نادر بقتل رسید. او راست:
اگر زنم بلب از دست آن نگار انگشت
شود چو غنچه ز خون دلم نگار انگشت
برآید از رگ من ناله گر بخارم تن
بدان مثابه که مطرب زند بتار انگشت.
بتلخ کامی ایام شاد باش و مزن
بشهد کاسهء هر سفله زینهار انگشت.
(از ریحانة الادب ج1 ص281) (از مجمع الفصحاء ج2 ص92).

جنابت.

[جَ بَ] (ع مص) دور شدن. || جُنُب شدن. حالتی که با هم خوابگی زن و مرد را حاصل گردد و غسل کردن بر آنان واجب شود. رجوع به جنابة شود. || (اِمص) جُنُب شدگی. (فرهنگ فارسی معین).
-غسل جنابت؛ غسلی که جُنُب با قصد قربت باید انجام دهد. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به جنابة شود.

جنابذ.

[جَ بِ] (ع اِ) جِ جنبذة. (دهار) (مهذب الاسماء). رجوع به جنبذ و جنبذه شود.

جنابذ.

[جُ بِ] (اِخ) دهی است از نواحی نیشابور که بدان گنابذ گویند. (معجم البلدان).

جناب گرگانی.

[جَ بِ گُ] (اِخ) محمد حسین، ملقب به شمس الدین و متخلص به ربانی. از دانشمندان است. تألیفاتی دارد، او راست: 1 - ارجوزه در اصول فقه. 2 - لطائف الحکم در 2 مجلد. 3 - مقصدالطالب، که بسال 1311 ه . ق. در هند چاپ شده است. (از طرائق ج3 ص354) (از الذریعه ج1 ص458) (از ریحانة الادب ج1 ص281).

جنابة.

[جَ بَ] (ع اِ) ناقه که با دراهم بکسی دهند تا بدان غله آرد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || منیّ. (منتهی الارب). نجاست. (اقرب الموارد). || (اِمص) بیگانگی. || غریبی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

جنابة.

[جَ بَ] (ع مص) جنب گردیدن. (منتهی الارب). نجس شدن. (اقرب الموارد). || (اِمص) دوری. (منتهی الارب). رجوع به جنابت شود.

جنابة.

[جَنْ نا بَ] (اِخ) شهری است محاذی خارک، و از آن شهرند گروه قرامطه. (منتهی الارب). شهر کوچکی است در سواحل فارس، منجمان گویند این شهر در اقلیم سوم قرار دارد، طول آن از جهت مغرب 77 درجه و عرض آن از جهت جنوب 30 درجه است. (معجم البلدان).

جنابه.

[جُ بَ / بِ] (اِ) دو کودک را گویند که یک بار از مادر متولد شده باشند و عرب توأمان گویند. (برهان). بچه ای که با بچهء دیگر توأماً از یک مادر زاییده شده باشد. توأم. دوقلو. (فرهنگ فارسی معین) :
قصه چه کنم که در ره عشق
با محنت و غم جنابه زادیم.
سنایی (از حاشیهء برهان چ معین).

جنابی.

[جُ با] (ع اِ) بازیی است کودکان را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به جناباء شود.

جنابی.

[جَ] (اخ) ابومحمد مصطفی بن امیر حسن کافی رومی. از مشاهیر علمای عثمانی عهد سلطان مرادخان ثالث است. کتاب تاریخی بنام بحرالعلم و اشعار و قصایدی بعربی و ترکی دارد. (ریحانة الادب ج1 ص281).

جنات.

[جَنْ نا] (ع اِ) جِ جنة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به جنة شود.

جناثر.

[جَ ثِ] (ع اِ) جِ جنثر. (ذیل اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به جنثر شود.

جناجن.

[جَ جِ] (ع اِ) جِ جنجن. استخوانهای سینه. (اقرب الموارد).

جناح.

[جَ] (ع اِ) بال. || دست. ج، اَجْنِحة، اَجْنُح. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).
- خفض جناح؛ فروتنی.
|| بازو. || بغل. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || جانب. (منتهی الارب). کرانه. || ناحیه. (اقرب الموارد). || ذات چیزی. (منتهی الارب). نفس چیزی. || آنچه از دُر بصورت جناح به رشته کشند. (اقرب الموارد). نوعی از نظم مروارید در پهنا یا مروارید دررشته کشیده. (منتهی الارب). || حمایت و پناه. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || طایفه ای از چیزی. (اقرب الموارد). گروهی از هر چیز، و گاه به این معنی مضموم شود. آن گروه که بر دو سوی لشکر باشد برای استظهار. (منتهی الارب). کنارهء لشکر. بخشی از سپاه که در یکی از دو جانب (راست و چپ) قرار گیرد.
-جناح ایسر؛ میسره. (فرهنگ فارسی معین) :
دو لشکر روبرو خنجر کشیدند
جناح و قلب را صف برکشیدند.نظامی.
-جناح ایمن؛ میمنه.
|| روزن و دریچه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || گوسپند مادهء سیاه. || آماده، گویند: نحن علی جناح السفر. || کلمه ایست که بدان گوسپندان را خوانند برای دوشیدن. (منتهی الارب). || فلان فی جناح طایر؛ کنایه از قلق و اضطراب است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || رکبوا جناحی الطائر؛ دور شدند از وطنهای خود. (منتهی الارب). || رکب جناحی النعامة؛ کوشش کرد در کار. (اقرب الموارد).
- ذوالجناح؛ شمربن لهیعة حمیری. (منتهی الارب).
- ذوالجناحین؛ لقب جعفربن ابیطالب رضی اللهعنه. وی در روز موته جنگید تا دو دستش قطع شد و بشهادت رسید. پیغمبر خدا فرمود خداوند بجای دو دست دو بال به وی عطا کرد که در بهشت بهر جا بخواهد پرواز کند. (منتهی الارب).

جناح.

[جُ] (ع اِ) گروهی از هر چیز. (منتهی الارب). رجوع به جَناح شود. || گناه. (منتهی الارب). گویند معرب گناه است. (اقرب الموارد). بزه. (ترجمان علامه ترتیب عادل). ذَنْب. اثم: لا جناح علیکم؛ باکی بر شما نیست. گناهی بر شما نیست. || میل. (منتهی الارب).

جناح.

[جُ] (اِ) بلغت اندلس، گلی است که آنرا بفارسی فیلگوش خوانند. (برهان). فیلکوس. راسن. (تحفهء حکیم مؤمن) (فهرست مخزن الادویة). الانیون(1). || حرشف را نیز نامند. (فهرست مخزن الادویة).
(1) - Helenium.

جناح.

[جُ] (اِخ) قصبه ایست از دهستان حومهء بخش بستک شهرستان لار واقع در 30هزارگزی جنوب بستک و جنوب رود آسو و دامنهء کوه تنگ خور. هوای آن گرمسیری و مالاریایی است. سکنهء آن 3649 تن. آب آن از چاه و باران و محصول آن غلات، خرما، دیمی و جزوی سبزیجات و شغل اهالی زراعت و کسب است. دبستان و پاسگاه ژاندارمری و راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

جناح الغراب.

[جُ حُلْ غُ] (اِخ) نام ستاره ای که بر بال صورت غراب جای دارد. (یادداشت مؤلف).

جناح النسر.

[جَ حُنْ نَ] (ع اِ مرکب)حرشف است. (تحفهء حکیم مؤمن). کنگر. (یادداشت مؤلف). رجوع به جناح شود.

جناحیة.

[جَ حی یَ] (اِخ) گروهی از غُلات شیعه. (از اقرب الموارد). آنان اصحاب عبدالله بن معاویة بن عبدالله بن جعفر ذوالجناحین بودند و عقیده به تناسخ ارواح داشتند و میگفتند که روح خدا در آدم و سپس در شیث و سپس در پیغمبران و امامان یکی پس از دیگری حلول کرد تا بحضرت علی بن ابیطالب و فرزندان سه گانه اش و از آن پس به عبدالله رسید و میگویند که عبدالله زنده است و در کوهی از کوههای اصفهان منیّم است و بزودی خروج خواهد کرد. این جماعت منکر قیامت شده اند و محرمات از قبیل خمر و مردار و زنا را حلال شمارند. (کشاف اصطلاحات الفنون از شرح مواقف) (تعریفات). این طایفه میگفتند که علم در قلب عبدالله مانند علف در صحرا میروید و بتناسخ عقیده داشتند و عبدالله را خدا و رسول میدانستند و به فنای دنیا معتقد بودند و میگفتند عبدالله زنده است و همان مهدی قائم منتظر است. (از مقالات اشعری ص6) (از تلبیس ابلیس ص103) (از خطط ج4 ص 176) (از شهرستانی ص113) (از خاندان نوبختی ص253).

جناد.

[جَنْ نا] (اِخ) ابن واصل کوفی، مکنی به ابومحمد و معروف به ابوواصل، مولی بنی عاضدة از روات اخبار و اشعار و از علمای قدیم کوفه است. وی ادبیات عربی بخوبی نمیدانست و در بسیاری موارد دچار اشتباهات میگردید ولی کثیرالحفظ بود، نقل کرده اند که هر کس در شعری شک میکرد و یا شاعری را از یاد می برد از جناد میپرسید. (معجم الادباء چ مطبعهء هندیة مصر ج2 ص425). جنادبن واصل مولی بنی اسد، اعلمِ مردم به ایام و اشعار عرب، ولی کثیراللحن بود. (الفهرست ابن الندیم).

جنادب.

[جَ دِ] (ع اِ) جِ جندب: و بیت عقارب بلا و سریر جنادب هوا بیفتاد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص436). رجوع به جندب شود.

جنادح.

[جَ دَ] (اِخ) ابن میمون. صحابی است و در فتح مصر حاضر بود.

جنادرة.

[جَ دِ رَ] (ع اِ) جِ جندار. (فرهنگ فارسی معین). جِ جاندار. (یادداشت مؤلف). رجوع به جندار شود.

جنادع.

[جَ دِ] (ع اِ) جِ جُنْدُعة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به جندعه شود. || حشرات زمین چون ملخ و مار و سوسمار و جز آن. || بلایا و آفات. || سخن سخت و درشت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). || و گویند جنادعِ هر چیز، اوایل آن است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).
- ذات الجنادع؛ بلا و سختی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

جنادف.

[جُ دِ] (ع ص) سطبر کلفت از مردم و شتران. || کوتاه سطبر. || آنکه در رفتن کتف بجنباند. (منتهی الارب) (آنندراج).

جنادفة.

[جُ دِ فَ] (ع ص) مؤنث جنادف. فربه و قوی، گویند: ناقة جنادفة و نیز امةٌ جنادفة. (منتهی الارب).

جنادل.

[جَ دِ] (ع اِ) جِ جندل. سنگها. رجوع به جندل شود.

جنادل.

[جُ دِ] (ع ص) قوی و بزرگ. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

جنادل.

[جَ دِ] (اِخ) موضعی است بر بالای اسوان در سه میلی منتهی الیه صعید مصر نزدیک بلاد نوبه. (معجم البلدان). و آن سنگی است ثابت در وسط نیل که موقع طغیان نیل هر وقت آب این سنگ را فراگرفت خبر طغیان نیل را بمصر می فرستند. (مراصد).

جنادة.

[جُ دَ] (اِخ) قبیله ایست به یمن. (منتهی الارب).

جنادة.

[جُ دَ] (اِخ) نام چند تن از صحابیان است. (منتهی الارب).

جنادة.

[جُ دَ] (اِخ)(1) شهری است در اندلس در حدود طرکونه. خط آهن طرکونة از این شهر میگذرد و به لارده می پیوندد. (الحلل السندسیه ج2 ص270).
(1) - Gineda.

جنادة.

[جُ دَ] (اِخ) ابن محمد بن حسین هروی، مکنی به ابواسامة، لغوی نحوی. از بزرگان دانشمندان و لغت دانان است. وی علم خود از ابومنصور ازهری فراگرفت و از ابواحمد ازهری روایت کرد و سپس بمصر آمد و در آنجا اقامت گزید تا بسال 399 ه .ق. بدست یکی از حکام مصر منسوب به علویین بقتل رسید. (معجم الادباء چ هندیة مصر ج2 ص426).

جنادی.

[جَنْ نا] (اِ) نوعی از جامه ها که دیوار بدان پوشند. (یادداشت مؤلف).

جنار.

[جُنْ نا] (اِ)(1) دلبه. (دهار). چنار. رجوع به چنار شود.
(1) - Platane.

جناره.

[جِ رَ] (اِخ) دهی است میان استرآباد و گرگان. (معجم البلدان) (منتهی الارب) (آنندراج). گروهی از دانشمندان بدان منسوبند. رجوع به معجم البلدان و الانساب سمعانی شود.

جنازه.

[جَ / جِ زَ / زِ] (از ع، اِ) مرده، و گاه مفتوح شود یا بکسر جیم بمعنی مرده و بفتح جیم بمعنی تخت که مرده را بر وی بردارند یا عکس آن باشد یا بالکسر تخت با مرده و هرکه او را مشایعت کند. ج، جنائز. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) :
ای دوست بر جنازهء دشمن چو بگذری
شادی مکن که بر تو هم این ماجرا بُوَد.
سعدی.
|| بیمار. (منتهی الارب). مریض. (اقرب الموارد). || خیگ می. || طَعَنَ فلان فی جنازته؛ ای مات. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

جنازه.

[جَ / جِ زَ / زِ] (از ع، اِ) جسد مرده. مرده. (منتهی الارب).
- جنازهء غریبان؛ چهار ستاره از هفت اورنگ که دو ستاره مقدم از آن چهار فرقدان نام دارند. (یادداشت مؤلف). || تابوت حاوی جسد مرده. تختی که میت را بر آن حمل کنند. (قاموس کتاب مقدس) (منتهی الارب). ج، جنایز.

جنازه کش.

[جَ / جِ زَ / زِ کَ / کِ] (نف مرکب) آنکه جنازه را بردارد. (آنندراج) :
اغیار را جنازه کشی غیر ما نبود
ما بهر خاطر تو بلاها کشیده ایم.
آصفی (از آنندراج).

جناس.

[جِ] (ع مص) هم جنس بودن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (اِمص) همجنسی. (فرهنگ فارسی معین). || (اصطلاح بدیع) آوردن دو یا چند کلمه که لفظاً یکی و معناً مختلف باشند و آن دارای انواعی است. جناس نزد اهل بدیع از محسنات لفظیه بشمار رود و آن عبارتست از تشابه دو لفظ با یکدیگر در هنگام گفتار، و آنرا تجنیس نیز نامند. و مراد از قید هنگام گفتار برای آنست که صریح و غیرصریح را هم شامل گردد، از این رو تجنیس اشاره نیز در این تعریف داخل باشد. و تجنیس اشاره مانند بودن دو لفظ بیکدیگر است در تلفظ ولی بطریق اشارت مانند حلقت لحیة موسی باسمه یعنی ریش موسی نام با نام خویش تراشیده شد چه موسی در لغت عرب بمعنی تیغ سرتراشی نیز آمده و موسی عَلَم شخص با موسی که بمعنی تیغ است مانند باشند. ولی یکی از آن دو در هنگام گفتار بطریق اشارت ذکر شده است. و همچنین قید مزبور برای آنست که تشابه معنوی از این تعریف خارج گردد مانند اسد و سبع یا مجرد عدد حروف یا وزن خارج شود مانند ضرب و علم و قتل، و فائدهء این صفت آنست که روان شنونده را بگوش فراداشتن بخود متمایل سازد چه تناسب الفاظ و تشابه کلمات میلی در روان آدمی ایجاد کند که بشنیدن آن گوش فرادارد و لفظ مشترک چون بر معنی مخصوصی حمل شد و پس از ایراد آن لفظ در نوبت ثانی معلوم گردید که دومین را معنی دیگری است که منظور اصلی گوینده میباشد روان شنونده را به اصغای آن مشتاق سازد.
جناس بر دو گونه است: تام و آن آنست که در اثناء نظم یا نثر دو لفظ آورند که در انواع و شماره و هیأت و ترتیب حروف متفق باشند. از ذکر انواع بر سبیل مثال یفرح و یمرح خارج شوند، چه هر یک از فاء و میم و همچنین بواقی حروف انواع مختلفه میباشند و از ذکر شمارهء دو کلمه ساق و مساق خارج کردند و از ذکر هیأت دو کلمه بُوَد و بود بیرون روند چه در اولی باء مفتوح و در دومی باء مضموم است. و مراد از هیأت کلمه کیفیتی است که حاصل میشود کلمه را به اعتبار حرکات و سکنات حروف و از ذکر ترتیب یعنی پیش و پس واقع شدن حروف دو کلمه فتح و حتف خارج گردیدند. پس هیچ یک از مثال های بالا را جناس تام نتوان نامید.
سپس اگر دو لفظ متفق با جمیع قیود ذکر شده از اقسام و انواع سه گانهء کلمه از نوع واحدی بودند مث هر دو اسم بودند آنرا مماثل نامند چه تماثل بمعنی اتحاد در نوع باشد مانند: و یوم تقوم الساعة یقسم المجرمون ما لبثوا غیر ساعة(1)، ساعت اول روز جزا و ساعت دوم مقداری از روز یا شب باشد. و برخی گفته اند ساعت در هر دو مورد این آیت دارای معنی واحد است و تجنیس آنست که هر دو کلمه در لفظ متفق ولی در معنی مختلف باشند و یکی معنی حقیقی و دیگری معنی مجازی نداشته باشد بلکه هر دو دارای معنی حقیقی باشند. و گفته اند هرچند روز قیامت دراز است اما نزد حق تعالی ساعتی بیش نباشد. پس اطلاق ساعت بر روز جزا از طریق مجاز است. و از این رو این آیت را برای تجنیس شاهد آوردن روا نیست چنانچه گوئی: بر خری سوار شدم و در راه خری را دیدم اگر منظور تو از خر دوم مرد بلید و کندذهن باشد و اگر دو لفظ از دو نوع بودند آنرا جناس مستوفی نامند، مانند یحیی درین شعر:
مامات من کرم الزمان فانه
یحیی لدی یحیی بن عبدالله
چه یحیی اول فعل مضارع و یحیی دوم علم است. و اگر در جناس تام یکی از دو لفظ مرکب و دیگری مفرد بود آنرا جناس ترکیب یا جناس مرکب خوانند و جناس مرکب اگر مرکب از کلمه و جزئی از کلمه بود جناس مرفو نامیده شود مانند: حرف هار فانهار. و اگر مرکب از دو کلمه بود هرگاه هر دو کلمه در خط متفق بودند آنرا جناس متشابه گویند، مانند این شعر:
اذا ملک لم یکن ذاهبة
فدعه فدولته ذاهبة
که ذاهبة اول مرکب از ذا و هبة و ذاهبة دوم اسم فاعل از فعل ذهب میباشد. و اگر هر دو لفظ در خط متفق نبودند آنرا جناس مفروق خوانند، مانند شعر:
کلکم قد اخذ الجام و لا جام لنا
ما الذی ضر مدیر الجام لو جاملنا
ای عاملنا بالجمیل.
و جناس غیرتام و آن بر چهار قسم است زیرا اگر هر دو لفظ فقط در هیأت حروف مختلف باشند آنرا جناس محرف گویند و در این مورد حرف مشدد را حکم مخفف شمارند و اختلاف یا در حرکت فقط و یا در حرکت و سکون هر دو باشد، مانند جبة البُرد و جنة البَرد که برد اول بضم باء و برد دوم بفتح باء است. و اما لفظ جبة و جنة از قسم تجنیس لاحِق باشد. و مانند الجاهل اما مفرِط او مفرّط که راء در مفرط اول مخفف و در ثانی مشدد باشد. و نیز مانند البدعة شَرَک الشِّرْک که شرک اول بفتح شین و راء و شرک دوم بکسر شین و سکون راء است و اگر هر دو لفظ در شمارهء حروف اختلاف یافتند آنرا جناس ناقص نام نهند. و این اختلاف یا در حرف اول و یا در حرف وسط و یا در حرف آخر یکی از دو لفظ باشد. اگر در حرف اول باشد مانند التفت الساق بالساق الی ربک یومئذ المساق. و اگر در حرف وسط باشد مانند جدی جهدی. و اگر در حرف آخر باشد مانند عواص عواصم، و این نوع جناس را مطرف نیز نامند. و بسا باشد که اختلاف در شمارهء حروف زیاده از یک حرف باشد که در آغاز یا پایان یکی از دو لفظ بیفزایند و آنرا جناس مذیل نام نهند. و برخی مثال افزایش حروف در پایان لفظ را جناس متوج نامیده اند مانند و انظر الی اِلهِک،(2) و لکِنّا کُنّا مرسلین،(3) من آمن بالله،(4)ان ربهم بهم(5)، مذبذبین بین ذلک.(6) و اگر دو لفظ در انواع حروف اختلاف یافتند فقط پس شرط آن آنست که در بیش از یک حرف اختلاف واقع نشود، چه اگر در بیش از یک حرف اختلاف واقع شود، از حد جناس خارج خواهد گردید مانند نصر و نکل. سپس دو حرف مختلف اگر هر دو قریب المخرج بودند آنرا جناس مضارع گویند، و آن بر سه گونه باشد، زیرا حرف اجنیی یا در آغاز لفظ واقع است مانند: دامس و طامس و یا در وسط مانند: ینهون و ینأون و یا در پایان واقع است مانند: خیل و خیر، اما اگر قریب المخرج نبودند آنرا جناس لاحق نامند، اگر در اول باشد مانند: هُمَزة و لُمَزة. و اگر در وسط باشد مانند: تفرحون و تمرحون. و اگر در آخر باشد مانند: امن و امر. و در اتقان گوید: اگر مابین دو حرف مختلف مناسبت لفظی یافت شود آنرا تجنیس لفظی نامند، مانند وجوه یومئذ ناضرة، الی ربها ناظرة.(7) و اگر اختلاف بین حروف از حیث ترتیب فقط بود آنرا جناس قلب خوانند و آن بر دو گونه است. زیرا اگر حرف اول از کلمهء اول پایان کلمهء ثانی و حرف ثانی کلمهء اول در دومین مرتبهء کلمهء ثانی و حرف ثالث کلمهء اول در آغاز کلمهء ثانی واقع شد آنرا قلب کل نامند مانند فتح و حتف. و اگر برخلاف ترتیب مذکور واقع شود آنرا قلب بعض گویند مانند: فرقت بین بنی اسرائیل،(8) و چون یکی از متجانسین در اول و دیگری در آخر بیت واقع شود تجنیس قلب بنام مقلوب صحیح تبدیل گردد، زیرا در اینصورت هر دو لفظ در اول و آخر بیت در حکم دو بال باشند، مانند این مصراع:
لاح انوار الهدی من کفه فی کل حال.
و اگر یکی از دو لفظ متجانس در پی یکدیگر واقع شوند، خواه جناس قلب یا غیر آن باشد آنرا مزدوج و مردد و مکرر نامند مانند من طلب شیئاً و جدّ وجد و من قرع باباً و لجّ ولج، و مانند: النبیذ بغیر النغم غم و بغیر الدسم سم.
فایده - از آنجا که جناس از محسنات لفظی است نه معنوی از اینرو هنگامی که معنی و مقصود برای آوردن جناس از میان میرود آنرا حذف میکنند چون: ما انت بمؤمن لنا و لو کنا صادقین(9) که نفرمود: ما انت بمصدق لنا باآنکه معنی را میرساند با رعایت تجنیس زیرا در مؤمن معنائیست که در مصدق نیست و چون: اتدعون بع و تذرون احسن الخالقین و بجای تذرون نگفت تَدَعون باآنکه در آن مراعات جنس بود زیرا تدع از تذر اخص است، زیرا بمعنی ترک چیزی است با اعتناء به آن و اما بمعنی مطلق ترک یا ترک با اعتراض کلی است و زملکانی گوید تجنیس از محسناتی است که در هنگام وعد و احسان آید نه در مقام وعید و تهویل. این خلاصهء مطالبی است که در مطول و اتقان در این باره آمده است.
و اما تجنیس در نزد پارسیان، در جامع الصنایع گوید: ما این صنعت را بطور پارسیان بیان کنیم، پس گوئیم: تجنیس نزد پارسیان آنست که لفظی مقابل لفظی چنان آرند که در صورت موافق و بمعنی مخالف بود و این متنوع است، نوع اول بسیط و آن آوردن دو لفظ متجانس است و این بر دو طریق است یکی بسیط متفق و آن چنان است که هر دو لفظ در عدد حروف و کتابت و تلفظ متفق باشند، چون لفظ خطا که دو معنی دارد. و دیگری بسیط مختلف و آن چنان است که در ارکان متفق باشند جز در ترکیب چون لفظ تارها در این مصراع:
تا رها کردی از آن زلفین مشکین تارها.
نوع دوم مرکب تام و آن آنست که مقابل لفظی که در حروف بسیار باشد دو یا سه لفظ اندک حروف آرند تا بدان برابر شود و این نیز بر دو گونه است، مرکب تام متفق که در همهء ارکان متفق باشند، مثاله شعر:
همچون لب او چو دیده ام مرجان را
خواهم که فدای او کنم مر جان را
لفظ «مر جان» در مصراع دوم مرکب شده از لفظ مر و جان و در مصراع اول مفرد است. و مرکب تام مختلف و این بر دو طریق است یکی آنکه همهء ارکان متفق باشند جز در حرکات، مثاله شعر:
از فراق رخ چو گلزارت
عاشق خسته زیر گل زارت
گل با لفظ زار مرکب شده. و دیگری آنکه در حرکت و کتابت مختلف باشند و در ارکان متفق، مثاله شعر:
رخ تو آفتاب و دیدن آن
آفت آب اندرون چشم است
مراد آفت است که به آب مرکب شده. نوع سوم تجنیس مزدوج و آن چنان است که جنس لفظی آورده شود متصل یا منفصل یا بچند حرفی کم از حروف اول، مثال متصل: آباد و باد و مثال منفصل چون لفظ گلزار و زار. نوع چهارم محرف یعنی لفظی جنس لفظی آورده شود که بجزئی در آخر بیش یا کم باشد، اگر اجزاء بیش باشد زائد خوانند و اگر کم باشد ناقص، چون لفظ چشم ناقص و چشمه زائد. نوع پنجم مرکب یعنی یک لفظ بسیط را بکنیم مرکب گردد و آن بر دو نمط باشد یکی خطی و لفظی، دوم خطی مجرد و هر یک از این دو بر دو طریق است متصل و منفصل، مثال لفظی و خطی منفصل مانند شعر:
تا جان دهمت بکوی ای مرجان را
یک بوسه بده بهاش بشمر جان را.
مثال خطی و لفظی منفصل مانند:
هر بار ندیده ام کسی گوهربار
الا تو بتکرار سؤال سائل.
مثال خطی مجرد متصل مانند:
هر بار اگر یار نه گوهربار است
از دست نه بل ز چشم دانش اغیار است.
نوع ششم مستحیل یعنی جنسیتش بحیله شناخته گردد و آن بر سه گونه است، مضارع یعنی در همهء حروف متجانس باشند مگر در حرف اخیر چون آزار و آزاد و تبدیل یعنی در همهء حروف مجانست داشته باشد جز حرف اول، چون اشارت و بشارت، و مطرف یعنی در همه متجانس باشد جز در حرف میانه، چون قادری و قاهری. نوع هفتم تجنیس لفظ یعنی در تلفظ متجانس و متشابه باشد ولی در کتابت متباین، همچون: سفر و صفر. نوع هشتم تجنیس خط یعنی در خط متجانس نمایند و در تلفظ متباین - انتهی. و در مجمع الصنایع گوید: لاحق است بتجنیس خط کلامی که الفاظ آن دامن دار برابر یکدیگر واقع شوند، مثاله شعر:
چو آن جان جهان دامن کشان شد از چمن بیرون
روان شد جان مرغان چمن گوئی ز تن بیرون.
و اگر در اثنای این قسم لفظ دامن مذکور باشد پسندیده آید. و آنچه در آن جنس لفظ نگاه دارند آنرا متجانس گویند. رجوع به مطول و اتقان و کشاف اصطلاحات الفنون شود.
(1) - قرآن 30/55.
(2) - قرآن 20/97.
(3) - قرآن 28/45.
(4) - قرآن 2/62 و 177 و...
(5) - قرآن 100/11.
(6) - قرآن 4/143.
(7) - قرآن 75/22 - 23.
(8) - قرآن 20/94.
(9) - قرآن 12/17.

جناسریة.

[جُ سِ ری یَ] (ع اِ) نوعی از خرمابن است در بصره که پست تر از همه بار آرد. (منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد).

جناسم.

[جِ سِ] (اِخ) دهی از دهستان وردیمه سورتیجی بخش چهاردانگهء شهرستان ساری واقع در 46هزارگزی شمال باختری کیاسر و 3هزارگزی راه کاروان رو ساری به ارم. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل مرطوب مالاریایی و دارای 120 تن سکنه است. آب آن از چشمه و رودخانهء زارم رود و محصول آن برنج و غلات و شغل اهالی زراعت و مختصر گله داری و صنایع دستی زنان شال و کرباس بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

جناشک.

[جَ] (اِخ) از قلعه های بسیار بلند و استوار و معروف استراباد و گرگان است. (معجم البلدان) (مراصد).

جناغ.

[جَ] (اِ) استخوانی که قفسهء سینه را در خط وسط و جلو محدود میکند و 7 زوج دنده های حقیقی قفسهء سینه از طرفین بوسیلهء غضروفهای دنده یی به آن متصل میشوند و در قسمت انتهایی آن نیز 3 زوج دنده های کاذب بوسیلهء غضروفشان بغضروف دنده های بالاتر متصل میشوند. استخوانی است خنجری شکل و فرد و طویل که در قسمت قدامی و میانی قفسهء سینه قرار دارد. در تداول با کسر اول تلفظ کنند. || استخوانی که جلو سینهء مرغ است. || استخوانی بشکل Vدر مرغ که توسط آن شرطبندی کنند. (فرهنگ فارسی معین). || شرطی و گروی که دو کس با هم بندند. (فرهنگ فارسی معین) (برهان).

جناغ.

[جُ] (اِ) دامنهء زین اسب باشد که بعربی یون خوانند. (برهان). غاشیهء زین که اکثر از پوست پلنگ سازند. || نوعی از اسباب زایدهء زین باشد که برای زینت نقاشی کنند، و بجای حرف آخر قاف هم آمده است. (برهان) (آنندراج) (شرفنامهء منیری). و آنرا بپارسی پون گویند و صاحب جهانگیری و برهان که یون را عربی دانسته اند خطا کرده اند، علی ای حال جناغ بمعنی استخوان سینهء مرغ و حیوان است و چون سینهء زین بهمان شکل است جناغ زین گفته اند. (آنندراج) :
همه تفاخر آنها بجود و دانش بود
همه تفاخر اینها بغاشیه ست و جناغ.
منجیک.
|| تسمهء رکاب. (برهان). || سه پایه ای که علما دستاویز بر او نهند. (حاشیهء برهان چ معین) (لغت فرس 236).

جناف.

[جِ] (ع مص) مجانفة. (اقرب الموارد). مجانبت: لج فی جناف قبیح، ستیزه کرد در مجانبت اهل خود. (منتهی الارب). رجوع به مجانفة شود.

جنافی.

[جُ فی ی] (ع ص) متکبر مایل از حق. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

جنافیر.

[جَ] (ع اِ) جِ جُنفور. (منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد از لسان العرب). بمعنی قبر کهنه. (آنندراج). رجوع به جنفور شود.

جناق.

[جُ] (اِ) جناغ :
شمال صیت تراشد براق برق عنان
هلال زین براق تو گشت بدرجناق.
سلمان (از شرفنامهء منیری).
رجوع به جُناغ شود.

جناقرد.

[جَ قَ] (اِخ) دهی است از دهستان دیجویجین بخش مرکزی شهرستان اردبیل واقع در 13هزارگزی باختر اردبیل و 12هزارگزی شوسهء مشکین شهر - اردبیل. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 1150 تن. آب آن از رود قره چای و محصول آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

جنان.

[جَ] (ع اِ) جامه. (منتهی الارب). ثوب. (اقرب الموارد). || شب. || جنان لیل؛ تاریکی شب. اندک تاریکی که در اول شب باشد. || از هر چیز میانه و جوف آن چیز که بنظر نمی آید. (منتهی الارب) (اقرب الموارد)(1). || حریم. (منتهی الارب). || قلب یا موضع فزع از قلب و روح. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (معجم البلدان). || جنان ناس؛ جماعت مردم. (منتهی الارب). معظم مردم. (اقرب الموارد). || (مص) درآمدن شب. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی).
(1) - منتهی الارب جوف را خوف توهم کرده و معنی میکند: بیم آن چیز که بنظر نمیآید، و این اشتباه است.

جنان.

[جِ] (ع اِ) جِ جنت. (دهار) (لغت نامهء مقامات حریری). جِ جنت، بمعنی بهشت. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از غیاث اللغات از کشف اللغات و قاموس و منتخب) :
آن باهنر تویی که ز هر دانشی دلت
آراسته ست همچو ز هر نعمتی جنان.
سوزنی.
مرغزاری سبز مانند جنان
سبزه رسته اندر آنجا تا میان.مولوی.
با تو او چون است من هستم چنان
زیر پای مادران باشد جنان.مولوی.
رجوع به جنت شود.

جنان.

[جُ] (ع اِ) سپر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). تُرْس.

جنان.

[جَ] (اِخ) کوه یا وادیی است به نجد. (معجم البلدان) (مراصد).

جنان الورود.

[جِ نُلْ وَ] (اِخ) از توابع طلیطله است در اندلس. گویند کهف و رقیم مذکور در قرآن کریم بدانجاست. (معجم البلدان).

جنانة.

[جُ نَ] (ع اِ) سپر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج).

جناة.

[جُ] (ع اِ) جِ جانی، بمعنی گناهکار و چینندهء میوه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

جناة.

[جَ] (ع اِ) یکی جَنی، و آن میوهء تازه و چیده است. (منتهی الارب).

جنایات.

[جِ] (ع اِ) جِ جنایت. تقصیرات. (آنندراج) (غیاث اللغات). رجوع به جنایت شود.

جنایب.

[جَ یِ] (ع اِ) رجوع به جنائب شود.

جنایت.

[جِ یَ] (از ع، اِ) گناه. || (مص) گناه کردن. (غیاث) (آنندراج). || چیدن میوه از درخت. (کشاف اصطلاحات الفنون) (ربنجنی). بکسر جیم و تخفیف نون، در اصل چیدن میوه از درخت باشد و نقل به ایجاد و احداث شر و سپس بخود شر وز آن پس بفعل حرام شده است چنانچه در کتاب المغرب اشاره بدین معنی نموده است. و در خزانه گفته که جنایت هر فعلی باشد که آنرا منع کرده باشند و متضمن زیانی نیز باشد و جنایت یا نسبت به عِرْض و ناموس است و آن عبارتست از قذف یا ناسزا گفتن و یا غیبت کردن و یا جنایت نسبت بمال است و آن عبارتست از غصب یا دزدی یا خیانت و یا جنایت نسبت بنفس است و آن عبارتست از کشتن و دار آویختن و خبه کردن و به آتش سوزاندن و یا جنایت نسبت به اطراف بدن باشد و آن عبارتست از بریدن و شکستن و شکافتن سر و بیرون آوردن چشم. و برخی دیگر گفته اند جنایت اسم است هر فعل حرام را شرعاً ولی در عرف فقهاء جنایت را اختصاص داده اند به آنچه نسبت به اطراف و اعضاء بدن یا نسبت بنفس باشد. این بود خلاصهء آنچه در جامع الرموز و بیرجندی راجع بجنایت نوشته است. (کشاف اصطلاحات الفنون) (تعریفات). || (اصطلاح حقوق جزا) یکی از اقسام چهارگانهء جرم است و مجازات آن اعدام یا حبس مؤبد یا حبس موقت با اعمال شاقه یا حبس مجرد یا تبعید یا محرومیت از حقوق اجتماعی است. رجوع به مجموعهء قانون اساسی ص115 و رجوع به جنحه شود.
- جنایت پیشگی؛ عمل جنایت پیشه.
- جنایت پیشه؛ جنایتکار.
- جنایت ستان؛ گیرندهء جنایت :
تربتش از دیده جنایت ستان
غربتش از مکه جبایت ستان.نظامی.
- جنایت شعار؛ جنایت پیشه.
- جنایت کار؛ جانی. گناهکار.
- جنایت کاری؛ گناهکاری.
- جنایت کردن؛ گناه کردن.
و رجوع به جنایة شود.

جنایة.

[جِ یَ] (ع مص) گناه کردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). گناه کردن و شور انگیختن. (تاج المصادر). || گناه جستن بر کسی. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به جنایت شود. || چیدن میوه را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). بار از درخت باز کردن. (تاج المصادر). || میوه چیدن فرمودن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به جنایت شود.

جنب.

[جَمْبْ] (ع اِ) پهلو. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ج، جُنوب، جَنائب (منتهی الارب)، اَجناب. (اقرب الموارد).
- در جنبِ؛ قیاس به :
این جهان در جنب فکرتهای ما
همچو اندر جنب دریا ساغر است.
ناصرخسرو.
در جنب رای روشن و کفّ جواد تو
خورشید کم ز ذره و دریا کم از شَمَر.
سوزنی.
- جارالجنب؛ همسایهء نزدیک چسبیده بتو. (از اقرب الموارد). همسایهء هم پهلو. (منتهی الارب).
- ذات الجنب؛ نوعی از بیماری پهلو. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).
- ذوالجنب؛ مبتلا به آزار ذات الجنب. (منتهی الارب).
- صاحب بالجنب؛ رفیق سفر. (منتهی الارب).
- فی جنب الله؛ فی امر الله. (ترجمان علامه ترتیب عادل).
|| طرف. جانب. (برهان). کرانه. (منتهی الارب). ناحیه. (اقرب الموارد). سو. (برهان). || معظم چیزی و اکثر آن. و گاهی جنب را به وقیعه و شتم و ناسزا تفسیر کنند. (از منتهی الارب).

جنب.

[جَمْبْ] (ع مص) دفع کردن. || شکستن پهلو. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || بر پهلو زدن. (زوزنی). || دور گردانیدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) دور کردن. (زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل).

جنب.

[جَ نَ] (ع ص، اِ) جِ جَنیب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به جنیب شود. || کوتاه. (منتهی الارب). || شبه ظَلَع. || (مص) شدت یافتن تشنگی شتر تا حدی که ریه به پهلو چسبد. (از اقرب الموارد). به پهلو چسبیدن شُشِ شتر از غایت تشنگی. (منتهی الارب). || همراه و هم پهلو گرداندن اسبی دیگر را در مسابقه تا هرگاه مرکوب سستی کند سوار بر اسب دیگر شوند. (از اقرب الموارد). کشیدن اسبی را بسوی خود وقت گرو بستن که اگر اسب او سستی کند بر او سوار گردد. کشیدن اسبی را به پالهنگ. (منتهی الارب). || قلق و اضطراب داشتن. (از اقرب الموارد). || لنگیدن شتر از پهلو. || فرودآمدن ساعی در جای دور و امر کردن که خداوند آن ماشیه کشیده بیارند خود را در جایی که فرودآمده است یا آنکه خداوند ماشیه دور رود از جای خود و ساعی را تکلیف دهد تا نزد او رود. (منتهی الارب).

جنب.

[جَ نِ] (ع ص) کناره گیر و گوشه نشین. غریب. (از اقرب الموارد): رجل جنب؛ مردی که از راه بیک طرف رود از ترس مهمانان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

جنب.

[جُمْبْ] (اِ) حرکت. (حاشیهء برهان چ معین): جنب و جوش. رجوع به جنبیدن و جنبش شود.

جنب.

[جُ نَ] (ع اِ) جِ جَنْبة. (اقرب الموارد). رجوع به جنبة شود.

جنب.

[جُ نُ] (ع ص) بیگانه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). غریب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (مهذب الاسماء).
- جارالجنب؛ همسایه از غیر قوم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).
|| نافرمان. || آنکه بر وی غسل واجب شده باشد بسبب جماع و خروج منی. واحد و جمع و مؤنث و مذکر در وی یکسان است، و گاهی گویند هما جنبان و هم اجناب و جُنُبون، ولی نگویند هی جنبة بتأنیث. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). و این اسم هایی است که جاری مجرای مصدر است. (از اقرب الموارد). فاعل و مفعول جماع کردهء غسل نکرده را گویند.

جنب.

[جَمْبْ] (اِخ) آبی است از بنی عدویه در سرزمین یمامه. (معجم البلدان) (مراصد).

جنب.

[جَ نَ] (اِخ) نام شهری است که مردم آنجا اکثر خوش طبع و مهمان دوست میباشند و شمشیر را در آن شهر بسیار خوب میسازند. (برهان) (آنندراج).

جنب.

[جُنْ نَ] (اِخ) ناحیه ایست در بصره. (منتهی الارب). در مشرق دجله. (از معجم البلدان) (از مراصد).

جنباء.

[جَمْ] (اِخ) موضعی است در بلاد بنی تمیم در سرزمین یمامه. (معجم البلدان).

جنبات.

[جَ نَ] (ع اِ) جِ جنبة. (دهار). رجوع به جنبة شود.

جنباد.

[جُمْ] (اِخ) دهی از دهستان شهاباد بخش حومهء شهرستان بیرجند واقع در 20هزارگزی جنوب خاوری بیرجند و در دامنه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 130 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات، میوه جات و عتاب و شغل اهالی زراعت است. کلاته های میرزامحمد، حمید، برات علی و آبادی حاجی محمدقلی جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9). و رجوع به مرآت البلدان ج4 ص268 شود.

جنبار.

[جِمْ] (ع اِ) چوزهء شوات. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). جنبر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به جنبر شود.

جنبار.

[جِ نِبْ با] (ع اِ) جِنْبار است. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به جِنْبار شود.

جنبان.

[جُمْ] (نف) متزلزل. مضطرب. (یادداشت مؤلف). || جنبنده. (آنندراج). || در حال جنبیدن :
وگر برهان موسی آن شماری
که چوب خشک ثعبان کرد جنبان.
ناصرخسرو.
|| متحرک. (یادداشت مؤلف). لغ: منارجنبان :
این جهان هم بدان سخن ماند
حرف او ساکن است یا جنبان.ناصرخسرو.
باده در خیگ و بنگ در انبان
گر نه دیوانه ای مشو جنبان.اوحدی.
|| بانَوَسان. (یادداشت مؤلف): دل کژدم ستاره ای است سرخ و جنبان. || (نف مرخم) جنباننده. (آنندراج). محرک. حرکت دهنده. سلسله جنبان :
دولت اگر سلسله جنبان شود
مور تواند که سلیمان شود.وحشی.

جنبان.

[جَمْ] (اِخ) یکی از اقوام و طوایف نبطی از فرزندان حام بن نوح. رجوع به نخبة الدهر دمشقی ص266 شود.

جنباندن.

[جُمْ دَ] (مص) جنبانیدن. تکان دادن. بحرکت درآوردن. تحریک :
ز جنباندن بانگ چندین جرس
سری در سماعش نجنبانْد کس.نظامی.
در بیان این سه کم جنبان لبت
از ذهاب و از ذهب وز مذهبت.مولوی.
-جنباندن پدر و مادر کسی؛ دشنام بپدر و مادر مردهء او گفتن. (یادداشت مؤلف) :
دختر شاه ایرونم
خواهر ظل سلطونم
دست مزنید به تنبونم
پدر و مادر می جنبونم.(از یادداشت مؤلف).

جنباننده.

[جُمْ نَنْ دَ / دِ] (نف) محرک. حرکت دهنده. تکان دهنده : دوم قوت جنباننده که بتأیید او حیوان به جنبد. (چهارمقاله).
بی تکلف پیش هر داننده هست
آنکه با جنبنده جنباننده هست.مولوی.

جنبانیدن.

[جُمْ دَ] (مص) جنباندن.
- دست جنبانیدن؛ عجله کردن.
- سر جنبانیدن؛ بعلامت انکار یا یأس سر حرکت دادن. بعلامت تصدیق سر حرکت دادن از خلف به قدام. (یادداشت مؤلف). رجوع به جنباندن شود.

جنبانیده.

[جُمْ دَ / دِ] (ن مف) نعت مفعولی از جنبانیدن. حرکت داده شده.

جنبایی.

[جُمْ] (حامص) از جنبیدن. قوهء حرکت.

جنب الفرس.

[ ] (اِخ) یکی از کواکب مربع فرس اعظم که آنرا جناح الفرس نیز خوانند. (یادداشت بخط مؤلف)(1).
(1) - Aljenib.

جنبتین.

[جُمْ بَ تَ] (ع اِ) تثنیهء جنبة. (منتهی الارب) (آنندراج).
- ذوجنبتین؛ دارای دو جنبه. دوپهلو.

جنبثقة.

[جُمْ بَ قَ] (ع ص، اِ) زن بد. (منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد) (آنندراج).

جنبثنة.

[جُمْ بَ نَ] (ع ص، اِ) جُنْبَثْقة. (ذیل اقرب الموارد). رجوع به آن کلمه شود.

جنبثة.

[جُمْ بَ ثَ] (ع ص، اِ) زن زشت یا زن سیاه. (منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد از تاج العروس). رجوع به دو مادهء قبل شود.

جنبج.

[جُمْ بُ] (ع ص) سطبر. || دراز. || بلند از هر چیزی. (منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد). || شپش بزرگ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

جنب جنبان.

[جُمْبْ جُمْ] (ق مرکب)جنبنده. (آنندراج) :
سپه جنب جنبان شد و کار گشت
همی بود تا روز اندرگذشت.دقیقی.
دو لشکر بسان دو دریای چین
تو گفتی که شد جنب جنبان زمین.
فردوسی (از آنندراج).
زمین جنب جنبان شد از میخ نعل
هوا از درفش سران گشت لعل.فردوسی.
ز پیش صف آمد سوی قلبگاه
چو شد جنب جنبان دلیران شاه.فردوسی.

جنب جوش.

[جُمْبْ] (اِ مرکب) جنب و جوش. رجوع به جنب و جوش شود.

جنبجة.

[جُمْ بُ جَ] (ع اِ) یکی جنبج. (منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد). رجوع به جنبج شود.

جنبح.

[جُمْ بُ] (ع ص) عظیم و بزرگ. (از ذیل اقرب الموارد). و گویند جنبخ با خاء. (ذیل اقرب الموارد از لسان العرب) (آنندراج).

جنبخ.

[جُمْ بُ] (ع ص) شپش بزرگ. (اقرب الموارد) (آنندراج). || سطبر. || دراز. || بلند. (ذیل اقرب الموارد) (آنندراج). رجوع به جنبج و جنبح شود.

جنبخة.

[جُمْ بُ خَ] (ع اِ) یکی جنبخ. (اقرب الموارد). رجوع به آن کلمه شود.

جنبد.

[جُمْ بَ] (معرب، اِ) معرب گنبد. (آنندراج از فرهنگ وصاف) (دزی ج1 ص222). رجوع به جنبذ شود.

جنبد.

[جُمْ بِ] (سریانی، اِ) گُل را گویند که بعربی وَرد خوانند. (برهان).
- جنبدالرمّان؛ گل انار بستانی است، بشیرازی گل نار خوانند و منفعت وی نزدیک است بجلنار.

جنبد.

[جُمْ بَ] (اِخ) دهی از دهستان کنیه قان بخش ششتمد شهرستان سبزوار واقع در 16هزارگزی جنوب خاوری ششتمد. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 252 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات، پنبه، بنشن. شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

جنبدملغان.

[جُمْ بَ ؟] (اِخ) شهرکی است کوچک و ناحیتی با آن میرود و هواء آن گرمسیر است و آب روان دارد و میوه ها باشد و مشمومها و قلعهء چند ازجملهء قلاع قلعهء حصین است معروف و هوای قلعه خنک است چنانکه غله نیک دارد و مصنعهای نیکو باشد ازبهر آب و جامع و منبر باشد. (فارسنامهء ابن البلخی ص143). و رجوع به قلعهء جنبد ملغان شود.

جنبده.

[جُمْ بَ دَ / دِ] (اِ) جمنده. شپش. (یادداشت مؤلف): یک بار دیگر پوستینی داشتم جنبدهء بسیار در آن افتاده بود و مرا میخوردند... (تذکرة الاولیاء عطار).

جنبذ.

[جُمْ بُ] (ع اِ) شکوفهء انار. || غنچهء ناشکفته از هر درخت. || گنبد. (منتهی الارب) (آنندراج). و به این معنی دزی (ج1 ص222) بفتح باء ضبط کند. رجوع به دزی شود.

جنبذ.

[جُمْ بُ] (اِخ) شهری است بفارس. (معجم البلدان).

جنبذ.

[جُمْ بُ] (اِخ) از دیههای نیشابور است و عجم آنرا گنبد گوید. گروهی از دانشمندان بدان منسوبند و به جنبذی شهرت دارند. (معجم البلدان) (مراصد). رجوع به گنبد شود.

جنبذ.

[جُمْ بُ] (اِخ) ابن سباع یا جنبذبن سبع. از صحابیان است. گویند بامداد کافر و با پیغمبر بجنگ بود و شامگاه مسلمانی گرفت و با دشمنان حضرت بجنگ اندر شد.

جنبذة.

[جُمْ بُ ذَ] (معرب، اِ) گنبد. (مهذب الاسماء) (دهار). جنبذ. ج، جنابذ. رجوع به جنبذ شود.

جنبر.

[جَمْ بَ] (ع ص، اِ) شتر نر سطبر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || کوتاه. (منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد از تاج العروس). || چوزهء شوات. (منتهی الارب). فرخ الحباری. (اقرب الموارد).

جنبره.

[جَمْبْ رَ / رِ] (اِ) حلقه و دایره (؟). چنبره :
ده ودوهزار انگبین جنبره
بدژها کشند این همه یکسره.فردوسی.
در فهرست ولف آمده: جُنْبْرَه، مطابق نسخهء «فردوسی چ بمبئی ص50 شعر 428» بمعنی Seitenweg و در فردوسی چ «C» چنبره آمده و در نسخهء «M» کندره. (ولف ص273).

جنبش.

[جُمْ بِ] (اِمص) (از: جُنب + ـِش، پسوند اسم مصدر) از جنبیدن. حرکت. مقابل آرام، سکون : باز هوا برتر از این دو گوهر ایستاده است که جوهری است نرم و شکل پذیر بهمه شکلی که اندر او آید... تا هرچه بجنبد اندر این جوهر نرم از نباتی و حیوان از جنبش بازنماند. (زادالمسافرین ص 120 از حاشیهء برهان چ معین).
جنبش اول که قلم سر گرفت
حرف نخستین ز سخن درگرفت.نظامی.
نخستین یکی جنبشی بود فرد
بجنبید چندانکه جنبش دو گرد.نظامی.
- جنبش آبا.؛ رجوع به این کلمه شود.
- جنبش اَخواستی؛ حرکت قسری که بتحریک قاسر باشد. (انجمن آرا).
- جنبش اول.؛ رجوع به این کلمه شود.
- جنبشِ بخواست؛ حرکت بالاراده. (دانشنامهء علایی).
- جنبش پذیر؛ قابل حرکت. (دانشنامهء علایی).
بفرمود تا هیچ بیمار و پیر
نگردد در آن راه جنبش پذیر.نظامی.
شد آن آب جنبش پذیر آسمان
شد این آرمیده زمین در زمان.نظامی.
- جنبش پذیری؛ قابلیت حرکت.
- جنبشِ خواستی؛ حرکت ارادی. (انجمن آرا).
- جنبشِ یارانی؛ حرکت جزئی که از افلاک صادر شود به سبب نفوس منطبعهء ایشان و این نفوس منطبعه در افلاک بمنزلهء قوای جسمانی اند در مردم. (انجمن آرا).

جنبش آبا.

[جُمْ بِ شِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از حرکت و سیر هفت کوکب است که زحل و مشتری و مریخ و آفتاب و زهره و عطارد و ماه باشد. (برهان) (آنندراج).

جنبش اول.

[جُمْ بِ شِ اَوْ وَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از جنبش و حرکت قلم قضا و قدر است در لوح. (برهان). حرکت نخست قلم قدرت در ازل. (شرفنامهء منیری). || حرکت اولی که فلک اول کرد. (برهان). || حرکت اولی که سیارات از برج حمل کردند، چه گفته اند که در مبدء آفرینش مراکز کواکب سبعه هر یک در اوج تدویر بود و اوجات تداویر در نقطهء اول حمل. (برهان). حرکت سیارات در برج حمل. (شرفنامهء منیری).

جنبش زنخ.

[جُمْ بِ شِ زَ نَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از مسخرگی. (آنندراج) (غیاث اللغات).

جنبش کردن.

[جُمْ بِ کَ دَ] (مص مرکب) جنبیدن. حرکت کردن :
امسال که جنبش کند آن خسرو چالاک
روی ای مه گیتی کند از خارجیان پاک.
منوچهری.

جنب فرساوس.

[جَمْ بِ ؟] (اِخ) نام ستارهء نورانی تر بر پهلوی راست برشاوش، که آنرا موفق الثریا نیز گویند. رجوع به جنب الفرس شود.

جنبقة.

[جُمْ بُ قَ] (ع ص، اِ) زن بداخلاق. (اقرب الموارد). زن بدخو. (منتهی الارب) (آنندراج).

جنبک.

[جُمْ بَ] (اِ) جست کردن و خیز کردن. (غیاث اللغات) (آنندراج).

جنبل.

[جُمْ بُ] (ع اِ) قدح چوبین. (منتهی الارب) (آنندراج). قدح چوبین ضخیم. (اقرب الموارد). پیالهء زفت.

جنبلا.

[جُمْ بُ] (اِخ) شهرکی است بین واسط و کوفه. (معجم البلدان) و رجوع به ابن اثیر 7:128 شود.

جنبلات.

[ ] (اِخ) اشرف. بیست ودویمین از ممالیک برجی است که از 905 تا 906 ه . ق. حکومت کرد. رجوع بتاریخ سلاطین اسلام لین پول ص74، 75 شود.

جنبلود.

[ ] (اِ) تاب. بازپیچ. (لغت نامهء اسدی در کلمهء بازپیچ).

جنبندگی.

[جُمْ بَ دَ / دِ] (حامص)تحرک. رجوع به جنبیدن شود.

جنبنده.

[جُمْ بَ دَ / دِ] (نف) دابة. (ترجمان القرآن). حرکت کننده :
وز آن پس چو جنبنده آمد پدید
همه رستنی زیر خویش آورید.فردوسی.

جنب و جوش.

[جُمْ بُ] (اِ مرکب)فعالیت بسیار. هیجان. حرکت فراوان. و با آمدن و افتادن صرف شود، گویند: بجنب و جوش آمد، به جنب و جوش افتاد.

جنبور.

[جَمْ] (اِ) قودکش، بتازیش مقود خوانند و آنرا پالهنگ و پالاهنگ نیز گویند. (شرفنامهء منیری). رجوع به چنبور شود.

جنبة.

[جَمْ بَ] (ع اِمص) بیگانگی و غریبی. (منتهی الارب) (آنندراج). گوشه نشینی و اجتناب از مردم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). گویند: رجل ذوجنبه. (اقرب الموارد). || (اِ) کرانه و ناحیه: جنبتاالانف؛ دو پهلوی بینی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || پوست پهلوی شتر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || هر درخت که آخر گرما سبز شود و برگ و بار بیرون آرد یا هر رستنی که فوق تره و کم از شجره است. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). درختک. درختچه. بوته. بته : و هی من الجنبه. (ابن بیطار). ج، جُنَب. (اقرب الموارد).

جنبة.

[جَ نَ بَ] (ع اِ) پهلو. || کرانه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

جنبة.

[جُ نَ بَ] (ع اِ) آنچه از آن پرهیز کنند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

جنبه.

[جُمْ بَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان و بخش سیمکان شهرستان جهرم، واقع در 8هزارگزی شمال باختر کلاکلی، کنار راه عمومی سیمکان به پشت پر. جمعیت آن 37 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

جنبه.

[جُمْ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان بالای شهرستان اردستان، واقع در 35هزارگزی جنوب اردستان و 15 هزارگزی جنوب باختر شوسهء اردستان به اصفهان. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 316 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات و پشم و روغن و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی محلی جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

جنبید.

[جُمْ] (اِ) نام دوایی است که آنرا بفارسی اوشه و بعربی سعتر خوانند. گرم و خشک است در سِیُم. (برهان) (آنندراج).

جنبیدن.

[جُمْ دَ] (مص)(1) حرکت کردن. (حاشیهء برهان چ معین). تکان خوردن. لرزیدن. مضطرب شدن. (حاشیهء برهان).
(1) - از: جنب + ـیدن (پسوند مصدری)، پهلوی junbitan(حرکت کردن) «مناس 277:2» و jundenitan «تاوادیا 162» حرکت کردن، لرزیدن، مضطرب شدن. (از حاشیهء برهان چ معین).

جنبیدنی.

[جُمْ دَ] (ص لیاقت) قابل حرکت.

جنبیل.

[ ] (اِ) صعتر است. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به جنتل و جنبید شود.

جنبین.

[جَمْ بَ] (ع اِ) تثنیهء جنب. دو پهلو. رجوع به جنب شود.

جنبیه.

[جَمْ یَ] (اِ) نام سلاحی است که آنرا جمدر هم گویند و در هندوستان کتار خوانند. (برهان) (آنندراج). رجوع به جمدر شود.

جنت.

[جَنْ نَ] (ع اِ) بستان. (آنندراج) (ناظم الاطباء). بستانی را گویند که درختان آن زمین را پوشیده باشد چه در هر لفظ عربی که جیم و نون باشد معنی خفا و پوشیدگی در آن ملحوظ باشد چنانکه پری را جن گویند از آن نظر که پوشیده است و جنین بمعنی بچه که در شکم پوشیده باشد و جنة بضم جیم بمعنی سپر که مرد را می پوشد. (غیاث اللغات از شرح نصاب مولانا یوسف). || بهشت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (مهذب الاسماء). رجوع به جَنّة شود.
- جنت آئین؛ به آئین جنت. چون بهشت :
هر روز شادیی نو بنیاد و رامشی
زین باغ جنت آئین زین کاخ کرخ وار.فرخی.
- جنت آرامگاه؛ که آرامگاهش جنت باشد. بهشت آرامگاه.
- جنتِ افعال؛ (اصطلاح عرفان) در اصطلاح متصوفه بهشت صوری را گویند که عبارت از مطاعم لذیذه و نوشابه های گوارا و مناکح بهیه است که مؤمنان در ازاء اعمال نیک بر طریق ثواب پاداش میبرند، و آنرا جنت اعمال و جنت نفس نیز نامند، چنانچه در اصطلاحات الصوفیهء کمال الدین ابوالغنائم ذکر گردیده است.
- جنتِ خلد؛ بهشت جاوید. (مهذب الاسماء).
- جنت ذات؛ (اصطلاح متصوفه) عبارتست از مشاهدهء جمال احدیت چنانچه در اصطلاحات الصوفیهء کمال الدین ابوالغنائم مسطور است. (کشاف اصطلاحات الفنون).
- جنتِ صفات؛ (اصطلاح متصوفه) عبارتست از بهشت معنوی از تجلیات اسماء و صفات خداوندی و آنرا جنت القلب نیز گویند چنانچه در اصطلاحات الصوفیهء کمال الدین ابوالغنائم بیان کرده.
- جنتِ عَدْن، جنت العَدْن؛ بهشت عدن. بهشت پاینده :
با رنگ و نگار جنت العدنی
با نور و ضیاء لیلة القدری.منوچهری.
- جنت مکان؛ جنت آرامگاه.
- جنتِ وراثت؛ (اصطلاح متصوفه) بهشت اخلاق حاصله که در حسن متابعت و پیروی خاتم النبیین صلواة اللهوسلامه علیه بدست آید، باشد، چنانچه در اصطلاحات الصوفیهء کمال الدین ابی الغنائم مذکور است. (کشاف اصطلاحات الفنون).
- جنتِ دربسته؛ بهشت تمام، زیرا که دربست بمعنی تمام آمده و لهذا در دفاتر سلاطین هندوستان دربست بمعنی موضع تمام مستعمل می شود. (آنندراج) :
شد ز دنیا چشم بستن جنت دربسته ام
خط کشیدن بر جهان خط امانی شد مرا.
صائب.
تأثیر فیض جنت دربسته می برد
هر کس گذاشت سر بسر آستان تو.
صائب (از آنندراج).
- جنت مثال؛ بهشت مثال :
کسی که درگه جنت مثال او بگذاشت
حمیم دوزخیان قوت کام او زیبد.
خاقانی.
- جنت نشان؛ بهشت نشان : وصول بمقصد میدان آن بلدهء جنت نشان در نظر همت آن حضرت تنگ نمود... (حبیب السیر ج3).

جنت.

[جَنْ نَ] (اِخ) دهی است از دیههای کاشان. (مرآت البلدان 4:269).

جنت.

[جَنْ نَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان حومهء بخش زرند شهرستان کرمان واقع در 2هزارگزی باختر زرند و یکهزارگزی شمال راه مالرو زرند رفسنجان. این ده دارای 49 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

جنت آباد.

[جَنْ نَ] (اِخ) نام یکی از مزارع معروف قم است. محصول عمدهء این مزرعه نعناع است. (مرآت البلدان ج4 ص369). دهی است جزء دهستان قنوات بخش حومهء قم در 12هزارگزی جنوب خاوری قم و متصل به راه آهن قم - کاشان و در 3هزارگزی راه شوسه. این ده در جلگه واقع و دارای هوایی معتدل است. سکنهء آن 600 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات، صیفی، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و گلیم و قالیچه بافی است. راه مالرو دارد و از لنجرود میتوان ماشین برد. ساکنین از طایفهء ایل خراسانی هستند و در تابستان برای تعلیف احشام به ارتفاعات فردو میروند و مراجعت مینمایند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

جنت آباد.

[جَنْ نَ] (اِخ) دهی جزء دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان قزوین، در 12هزارگزی جنوب باختری قزوین و 2هزارگزی راه عمومی و در جلگه واقع و دارای هوایی معتدل است. سکنهء آن 217 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات، پنبه، تاکستان، بادام، جالیز و شغل اهالی زراعت و گلیم و جاجیم و جوراب بافی است. ماشین نیز به این ده میرود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

جنت آباد.

[جَنْ نَ] (اِخ) دهی جزء دهستان زهرای بخش بوئین شهرستان قزوین، واقع در 12هزارگزی شمال باختری بوئین و 5هزارگزی راه کاروانرو قزوین - بوئین. این ده، ده کوچکی است. سکنهء آن 38 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

جنت آباد.

[جَنْ نَ] (اِخ) دهی است از دیههای فزلکچلوی زنجان. (مرآت البلدان ج4 ص269).

جنت آباد.

[جَنْ نَ] (اِخ) از مزارع قوام آباد کرمان است. (مرآت البلدان ج4 ص269).

جنت آباد.

[جَنْ نَ] (اِخ) یکی از مزارع سبزوار است. اشجار میوه دارد. آبش از قنات. سکنهء قرای دیگر آنرا زراعت میکنند. (مرآت البلدان ج4 ص269).

جنت آباد.

[جَنْ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان آباده واقع در سه هزارگزی شمال آباده، کنار شوسهء شیراز به آباده. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 240 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات، انگور و بادام و شغل اهالی زراعت و گیوه بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

جنت آباد.

[جَنْ نَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان چنار بخش مرکزی شهرستان آباده واقع در 12هزارگزی خاور آباده، کنار شوسهء اقلید به آباده. سکنهء آن 8 تن. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

جنت آباد.

[جَنْ نَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان نوق شهرستان رفسنجان واقع در 3هزارگزی باختر مالرو زنجان به بافق. این ده کوچک 2 خانوار سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

جنت آباد.

[جَنْ نَ] (اِخ) ده کوچکی از دهستان نوق شهرستان رفسنجان واقع در 52هزارگزی شمال باختری رفسنجان، کنار راه مالرو بافق. این ده دارای 2 خانوار سکنه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

جنت آباد.

[جَنْ نَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان سیرچ بخش شهداد شهرستان کرمان واقع در 32هزارگزی جنوب باختری شهداد و 5هزارگزی جنوب راه مالرو سیرچ - کرمان. سکنهء آن 10 تن. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

جنت آباد.

[جَنْ نَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان انار شهرستان رفسنجان واقع در 75هزارگزی باختر رفسنجان و نه هزارگزی خاور شوسهء رفسنجان به یزد. سکنهء آن 20 تن. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

جنت آباد.

[جَنْ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان ارزوئیهء بخش بافت شهرستان سیرجان واقع در 128هزارگزی جنوب باختری بافت و 2هزارگزی جنوب راه فرعی دولت آباد- دشت بر. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن گرمسیری مالاریایی است. سکنهء آن 51 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات، حبوبات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

جنت آباد.

[جَنْ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء باختری شهرستان رفسنجان واقع در 13هزارگزی باختر رفسنجان و 2هزارگزی شمال شوسهء رفسنجان به یزد. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 209 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات، لبنیات، پسته و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

جنت آباد.

[جَنْ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان نمداد بخش کهنوج شهرستان جیرفت واقع در 100هزارگزی خاوری کهنوج و 10هزارگزی جنوب راه مالرو ریگان - کهنوج. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن گرمسیری است. سکنهء آن 150 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات، حبوبات، خرما و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

جنت آباد.

[جَنْ نَ] (اِخ) مرکز دهستان جنت آباد بخش جنت آباد شهرستان مشهد واقع در 13هزارگزی جنوب خاوری صالح آباد و 6هزارگزی باختر هریرود. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل است. سکنهء آن 500 تن. آب آن از قنات و رودخانه و محصول آن غلات، ذرت، پنبه و شغل اهالی زراعت و گله داری و قالیچه بافی است. راه مالرو دارد. ساکنین جنت آباد از طوایف بربری و تیموری می باشند. از ادارات دولتی مرزبانی و درمانگاه ژاندارمری دارد. دهانهء ذوالفقار در 24هزارگزی جنوب خاوری این ده واقع است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

جنت آباد.

[جَنْ نَ] (اِخ) از مزارع طبس مسنا از محلات قاینات. (مرآت البلدان ج4 ص269).

جنت آباد.

[جَنْ نَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان مرکزی بخش طبس شهرستان فردوس در یک هزارگزی باختر طبس و 4هزارگزی جنوب شوسهء عمومی طبس به یزد. موقع جغرافیایی آن جلگه و گرم سیری است. سکنهء آن 12 تن. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

جنت آباد.

[جَنْ نَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان کبریت بخش طبس شهرستان فردوس واقع در 18هزارگزی جنوب خاوری طبس. موقع جغرافیایی آن جلگه و گرم سیری است. سکنهء آن 50 تن. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

جنت آباد.

[جَنْ نَ] (اِخ) از قرای بلوک دربقاضی است. (مرآت البلدان ج4 ص269). دهی است از دهستان دربقاضی بخش حومهء شهرستان نیشابور واقع در 12هزارگزی خاور نیشابور. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل است. سکنهء آن 75 تن. آب آن از قنات. محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

جنت آباد.

[جَنْ نَ] (اِخ) نام یکی از بخشهای شهرستان مشهد است. حدود بخش از طرف خاور به هریرود، مرز ایران و افغانستان و شوروی. از باختر بکوه ساخو و کوه سفید، دهستان پائین ولایت، از شمال بکوه چاه جهنی، دهستان شوریچه از بخش سرخس و از طرف جنوب بکوه نبی تاک و شاه نشین. این بخش در جنوب خاوری و 180هزارگزی شهرستان مشهد واقع و منطقه ایست کوهستانی و هوای آن معتدل است. آب مزروعی قراء از چشمه سار و قنوات تأمین میشود. از سه دهستان بنام صالح آباد، جنت آباد و قلعه حمام که دارای 93 آبادی است تشکیل شده و مجموع نفوس آن 13671 تن است. مرکز بخش صالح آباد است که در 12هزارگزی مرز ایران و افغانستان واقع است. راه شوسه که از مرکز استان نهم به افغانستان منتهی میشود از این بخش عبور میکند. محصول عمدهء این بخش غلات، میوه جات، منداب، زیره و کنجد. محصول دامی بحد کافی دارد. اغلب گوسفندان این بخش از قره گل است که پوست برهء قره گل از پوست برهء آنهاست. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

جنت آباد.

[جَنْ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان اسحاق آباد بخش قدمگاه شهرستان نیشابور واقع در 23هزارگزی جنوب خاوری قدمگاه و 6هزارگزی جنوب جادهء عمومی نیشابور به مشهد. موقع جغرافیائی آن کویر گرم سیری است. سکنهء آن 109 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

جنت آباد.

[جَنْ نَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان مزنیان بخش داورزن شهرستان سبزوار واقع در 8هزارگزی جنوب داورزن، سر راه شوسهء قدیمی سبزوار. موقع جغرافیایی آن دامنه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 3 تن. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

جنت آباد.

[جَنْ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان طبس بخش صفی آباد شهرستان سبزوار واقع در 41هزارگزی جنوب باختری صفی آباد و یکهزارگزی جادهء ماشین رو صفی آباد به برغمد. موقع آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 188 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات، پنبه، میوه جات، بنشن و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. از برغمد میتوان ماشین برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

جنت آباد.

[جَنْ نَ] (اِخ) دهی از دهستان سنگان بخش رشخوار شهرستان تربت حیدریه واقع در 50هزارگزی جنوب باختری رشخوار، سر راه مالرو عمومی جنگل به رشخوار. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن گرم سیری است. سکنهء آن 120 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و قالیچه و کرباس بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

جنت آباد.

[جَنْ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان فیض آباد بخش فیض آباد محولات شهرستان تربت حیدریه واقع در 12هزارگزی جنوب باختری فیض آباد. موقع جغرافیایی آن دشت و هوای آن گرم سیری است. سکنهء آن 378 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات، پنبه و شغل اهالی زراعت و گله داری و قالیچه بافی است. راه مالرو دارد و از فیض آباد ماشین رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

جنت آباد.

[جَنْ نَ] (اِخ) دهی از دهستان مرکزی بخش قاین شهرستان بیرجند واقع در 47هزارگزی جنوب خاوری قاین، در دامنه و دارای هوایی معتدل است. سکنهء آن 66 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات و زعفران و شغل اهالی زراعت و مالداری و قالیچه بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

جنت آباد.

[جَنْ نَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان مؤمن آباد بخش درمیان شهرستان بیرجند در 38هزارگزی جنوب خاوری درمیان و 8هزارگزی خاور شوسهء عمومی مشهد به زاهدان. موقع آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 9 تن. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

جنت آباد.

[جَنْ نَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان شهاباد بخش حومهء شهرستان بیرجند واقع در 18هزارگزی جنوب خاوری بیرجند. موقع طبیعی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 7 تن. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

جنت آباد.

[جَنْ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان پائین شهرستان اردستان واقع در 40هزارگزی خاور اردستان و سه هزارگزی جنوب راه فرعی شهرآب به نائین. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 129 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات و خشکبار و شغل اهالی زراعت است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

جنت آباد.

[جَنْ نَ] (اِخ) ده مخروبه ایست از بخش سمیرم بالای شهرستان شهرضا. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

جنت آباد چاه زندی.

[جَنْ نَ زَ] (اِخ)ده کوچکی است از دهستان نهارجانات بخش حومهء شهرستان بیرجند واقع در 59 هزارگزی جنوب خاوری بیرجند. موقع جغرافیایی آن دامنه و هوای آن گرمسیری است. سکنهء آن 21 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

جنتر.

[جَ تَ / تُ] (اِ)(1) نام سازی است مخصوص اهل هند. (برهان). نام سازی است که آنرا بین نیز گویند، شکل آن با ترازو مشابهت دارد، و آن چوبی باشد مثل گردن طنبوره و زیر هر دو سر آن کدوی مدور وصل کرده باشند و بر آن چوب که بالای هر دو کدو باشد مثل طنبوره تارها کشند، پس آن چوب بمنزلهء شاهین ترازو است و هر دو کدو بمنزلهء هر دو پلهء ترازو. و در بهار عجم آمده که جنتر نوعی از بین است بزیادت چند تار از بین و بعضی از آلات رصد. (غیاث اللغات) (آنندراج).
(1) - سانسکریت yantra (آلت، وسیله) «ویلیامز ص 845:3» (حاشیهء برهان چ معین).

جنتل.

[ ] (ع اِ) مصحف جنبیل. صعتر است. (فهرست مخزن الادویة) (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به جنبیل و صعتر و جنبید شود.

جنتوریس حکیم.

[جَ سِ حَ] (اِخ) در معجمات طبی در کلمهء قنطوریون آرند که آن معرب جنتوریة باشد منسوب به جنتوریس حکیم و او نخستین کس است که این گیاه و خواص آنرا شناخته است. رجوع به بحرالجواهر (کلمهء قنطوریون) شود. و در مفردات ابن بیطار آمده: نام حکیمی است که نخستین بار گیاه جنتوریة (قنطوریون) را در بلاد اندلس بشناخت و خواص آن بدانست. رجوع به مفردات ابن بیطار شود.

جنتوریة.

[جَ یَ] (اِ) جنتوبه. قنطوریون دقیق است. (فهرست مخزن الادویه). قندوریون است. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به قنطوریون شود.

جنتی.

[جَنْ نَ] (ص نسبی) منسوب به جنت. رجوع به جنت شود.

جنتیانا.

[جِ] (معرب، اِ)(1) بوته ایست دارای گلهای زرد که در کوهستان میروید. ریشهء آن بسیار تلخ است و این بوته در بیماریهای معده بکار میرود. (گیاه شناسی گل گلاب چ دانشگاه ص250).
(1) - Gentiana.

جنتی اصفهانی.

[جَنْ نَ یِ اِ فَ] (اِخ)مؤلف آتشکده از وی در شمار شعرای اصفهان نام برده و گوید: اسمش زین الدین از قریهء جز است، گویند که شعر بسیاری گفته، توفیق ترتیب نیافته، این قطعه از مثنوی شاپور و شهناز از او در اینجا نوشته شد :
شبی بازی ببازی گفت در دشت
که تا کی کوه و صحرا میتوان گشت
بیا تا سوی شهر آریم پرواز
که با شهزادگان باشیم دمساز
بشبها شمع کافوری گدازیم
بروزان با شهان نخجیر بازیم
جوابش داد آن باز نکورای
که ای نادان دون همت سراپای
تمام عمر اگر در کوهساران
جفای برف بینی، جور باران
کشی در هر نفس صد گونه خواری
ز چنگال عقابان شکاری
بسی بهتر که در تخت زراندود
دمی محکوم حکم دیگری بود.
(از آتشکدهء آذر چ شهیدی ص179) (الذریعه جزء 1 از ج9 ص206).

جنتی بیا.

[جَنْ نَ] (اِخ) از شاعران لطیف طبع نخشبست که در خدمت علاءالملک شرف الدین امیرک بسر میبرده و چند قصیده در مدح او پرداخته. ترجیع بندی در مدح وی گفته که مطلع آن این است:
چو بارد یارم از گلنار گوهر
شود گل خار و ماند خوار گوهر.
(از لباب الالباب عوفی صص525-526).
حکیم جنتی را وقتی به قصیده ای امتحان کردند ردیف پیاله، قصیده ای بربدیهه بگفت به مطلع زیر:
چو آرد سوی لب دلبر پیاله
کند لعلش پر از شکّر پیاله.
(از تاریخ ادبیات در ایران صفا ج2 ص349) (از لباب الالباب عوفی ص525).

جنتی خراسانی.

[جَنْ نَ یِ خُ] (اِخ) از شاعران خراسان است، اگرچه طبع خوب داشت ولی طالعی نیکو نداشت و بفقر و فاقه میگذرانید. این مطلع از اوست :
بمی خوردن چو ساقی ساغر می را دهن پوشد
چه شد کو را بسر پوش سواد چشم من پوشد.
(از مجالس النفایس ص69 و 239) (از الذریعة جزء 1 از ج 9 ص206).

جنتین.

[جَنْ نَ تَ] (ع اِ) تثنیهء جنت در حالت نصبی و جری. دوبهشت : کلتا الجنتین آتت اکلها. (قرآن 18/33).

جنث.

[جِ] (ع اِ) اصل هر چیزی. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

جنثاء.

[جِ] (اِخ) موضعی است در شام بین دمشق و بعلبک. (معجم البلدان) (مراصد).

جنثر.

[جَ ثَ] (ع ص، اِ) شتر نر کلان فربه. (منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

جنثر.

[جُ ثُ] (ع ص، اِ) شتر نر کلان فربه. (منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد) (آنندراج). جناثر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به جَنثَر شود.

جنثورة.

[جُ رَ] (ع اِ) تودهء خاک. (منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد) (آنندراج). جمثوره. (ذیل اقرب الموارد از شرح قاموس).

جنثی.

[جُ ثی ی] (ع اِ) شمشیر. || زره گر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). || آهن نیکو. (منتهی الارب). بهترین و نیکوترین آهن. (از اقرب الموارد) (آنندراج). || آهنگر. (منتهی الارب). زراد. (اقرب الموارد) (آنندراج).

جنثی.

[جِثی ی] (ع اِ) جُنْثیّ. (اقرب الموارد). رجوع به آن کلمه شود.

جنثیة.

[جُ ثی یَ] (ع اِ) مؤنث جُنْثیّ. (اقرب الموارد). رجوع به جُنْثیّ شود.

جنج.

[جَ] (اِ) آواز و صدا و فریاد گاو را گویند. (برهان) (آنندراج).

جنجال.

[جَ] (اِ) جار و جنجال، سر و صدا. آواز. هیاهو. آشوب. شلوغی. ازدحام. همهمه. (ناظم الاطباء).

جنجال آباد.

[جَ] (اِخ) دهی از دهستان خرق بخش حومهء شهرستان قوچان در 36هزارگزی جنوب باختری قوچان. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 89 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

جنجاله.

[جِ جالْ لَ] (اِخ)(1) شهری به اسپانیا (اندلس) در 297کیلومتری مجریط. (الحلل السندسیه ج1 ص 76). و تا مرسیه پنجاه و تا کونکه دو روز فاصله دارد. جنجاله شهری است متوسط دارای قلعه ای استوار و باغستانها و درختان و زنان آن از زیبایی سهم وافری دارند. (الحلل السندسیه ج1 ص115). مردم استانبول این شهر را شنشیله خوانند. (حلل السندسیه ج1 ص114).
(1) - Chinchilla.

جنجان.

[جَنْ نَ] (اِخ) نام شهری است بفارس، و گویند خنجان است با خاء. (معجم البلدان) (مرآت البلدان ج4 ص269) (مراصد).

جنجان.

[جِ] (اِخ) دهی است از دهستان فهلیان و ممسنی شهرستان کازرون واقع در 5هزارگزی شمال باختری فهلیان و 3هزارگزی رودخانهء فهلیان. موقع جغرافیایی آن دامنه و هوای آن گرمسیری مالاریایی است. سکنهء آن 133 تن. آب آن از رودخانهء فهلیان و چشمه و محصول آن غلات، برنج و حبوبات و شغل اهالی زراعت است. راه فرعی و آثار نقوش حجاری شده از عهد هخامنشی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

جنجر.

[جُ جَ] (اِ) دوایی است که آنرا سرخ مرد گویند و آن گیاهی است سرخ بسیاهی مایل و بعربی عصی الراعی خوانند. (برهان) (آنندراج). آذان الغزال. (فهرست مخزن الادویة) (تحفهء حکیم مؤمن).

جنجن.

[جِ جِ / جَ جَ] (ع اِ) استخوان سینه. (اقرب الموارد) (مهذب الاسماء) (آنندراج). ج، جناجن. (اقرب الموارد) (آنندراج). رجوع به جنجون شود.

جنجنانی.

[جَ جَ] (اِ) لفظی است که در مقام ستایش و تحسین چیزی گویند. (آنندراج) :
خوش مائده ایست آسمانی
با نان و پنیر جنجنانی.
محسن تأثیر (از آنندراج).

جنجنة.

[جِ جِ / جَ جَ نَ] (ع اِ) استخوان سینه. (منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد) (تاج العروس). جنجن. رجوع به جنجن شود.

جنجون.

[جُ] (ع اِ) استخوان سینه. (اقرب الموارد). رجوع به جنجن شود.

جنجیال.

[جِ] (اِخ) شهری است در اندلس. بعضی از دانشمندان بدان منسوبند. (از معجم البلدان) (مراصد).

جنجی جوخانی.

[ ] (اِخ) مردی است که در آغاز بت پرست بود و سرانجام خود دین آورد. پیروان او را جنجیین گویند. (الفهرست ابن الندیم). رجوع به جنجیین شود.

جنجیلایون.

[ ] (اِ) ابن البیطار گوید که اصطفان گفته است شاهتره است و لیکن چنین نیست. (ترجمهء ابن البیطار ج2 ص312).

جنجیلة.

[جِ لَ] (اِخ) شهری است در اندلس بین شاطبه و ینشة. (معجم البلدان) (مراصد).

جنجیین.

[ ] (اِخ) پیروان جنجی جوخانی. این مرد در اول بت پرست بوده و در بتخانه زنجلیج [ زنگله؟ ] می زد، سپس دین بت پرستی رها کرد و خود دینی اختراع کرد که پیروان آن بمناسبت نام او به جنجیین نامیده شدند. (از ابن الندیم).

جنح.

[جَ] (ع مص) بال جنبانیدن مرغ. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (آنندراج). بر بال مرغ زدن. (زوزنی).

جنح.

[جِ] (ع اِ) جانب. (منتهی الارب). || ناحیه. (اقرب الموارد). کرانه. (منتهی الارب). || حمایت و پناه. || پاره: جنح لیل؛ بهره ای از شب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). پاسی از شب. پاره ای از شب. (مهذب الاسماء). و به این معنی گاه مضموم گردد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

جنح.

[جُ] (ع اِ) بهره ای از شب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به جِنْح شود.

جنحاب.

[جِ] (ع ص) کوتاه گرداندام. (منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد).

جنحة.

[جِ حَ] (ع اِ) اِثْم. (محیط المحیط). گناه، و این لغتی است عامیانه و در هیچ یک از لغت نامه های معتبر نیست. (محیط المحیط). || (اصطلاح حقوق جزا) یکی از اقسام چهارگانهء جرم بشمار میرود و بدو قسم جنحهء کوچک یا تقصیر و جنحهء مهم تقسیم میگردد. مجازات جنحهء مهم از قرار زیر است: 1 - حبس تأدیبی بیش از یک ماه. 2 - اقامت اجباری در نقطه یا نقاط معین یا ممنوعیت از اقامت در نقطه یا نقاط معین. 3 - محرومیت از بعضی حقوق اجتماعی. 4 - غرامت در صورتی که مجازات اصلی باشد. مجازات جنحهء کوچک بقرار زیر است: 1 - حبس تأدیبی از 11 روز تا یک ماه 2 - غرامت از 201 ریال تا پانصد ریال. رجوع به مجموعهء قانون اساسی، قانون جزایی گردآوردهء احمد کمانگر ص115،116 شود.

جنخکث.

[ ] (اِخ) شهرکی از تَبت که بقدیم از چین بود. (یادداشت مؤلف).

جند.

[جَ] (پسوند) مزید مؤخر امکنه: بیرجند. جرجند. خجند.

جند.

[جَ نَ] (ع اِ) زمین درشت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). زمین درشت که در آن سنگ سفید بود. (مهذب الاسماء). || سنگریزه ها مشابه گل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

جند.

[جُ] (ع اِ) لشکر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (دهّار). عسکر. جیش. سپاه. || حشم. (منتهی الارب). اعوان. (اقرب الموارد). انصار. || شهر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). اجناد شام، دمشق، حمص، قنسرین، اردن و فلسطین است که بهر یک جند گویند. || هر نوع از انواع مخلوقات. ج، جنود، اجناد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

جند.

[جُ] (معرب، اِ) معرب گند. خصیه. تخم.(1) خایه. بیضة.
(1) - Testicule (جُند، معرب گند فارسی باشد که در گندآور و جندیشاپور آمده است). مؤلف گوید گند در فارسی بمعنی سپاه و جیش و لشکر است. (از یادداشت مؤلف).

جند.

[جَ نَ] (اِخ) شهری است به یمن، آبادکردهء جندبن شهران که دوده ایست از معافر. (منتهی الارب). گروهی از دانشمندان بدان منسوبند. (معجم البلدان). و رجوع به نخبة الدهر دمشقی ص216، 217 شود.

جند.

[جَ] (اِخ) شهری است بر دریای سیحون. (منتهی الارب). نام شهری است بزرگ در ترکستان که تا خوارزم ده روز فاصله دارد. مردم آن مسلمانند. (از معجم البلدان) (برهان). شهری است [ از حدود ماوراءالنهر ] بر کرانهء رود چاچ نهاده از خوارزم بر ده منزل و از پاراب بر بیست منزل. (حدود العالم). شهری است در ترکستان شمالی که در قرن هفتم هجری بدست مغول ویران شد و دریاچهء اورال بنام آن دریای جند نامیده شده. (لسترنج 486) (حاشیهء برهان چ معین) :
روشنی و خرمی مملکت از کلک اوست
گرچه سر کلک او تیره رخ است و نژند
تا به رسالات او مملکت آرام یافت
از لب دریای چین تا در خوارزم و جند.
سوزنی.
تو که در حفظ ایزدی چه کنی
حرز و تعویذ اهل جند و خجند؟انوری.
ز صحرای چین تا بدریای جند
زمین در زمین بود زیر پرند.نظامی.

جند.

[جِ] (اِخ) شهری است در طبرستان که قبادبن فیروزبن یزدگرد ساسانی تأسیس نموده بود. رجوع به ترجمهء مازندران و استراباد رابینو ص174 شود.

جند.

[جُ] (اِخ) دهی از دهستان میشه پارهء بخش کلیبر شهرستان اهر واقع در 21500گزی جنوب کلیبر و 11هزارگزی شوسهء اهر - کلیبر. موقع جغرافیائی آن کوهستانی و هوای معتدل مایل بگرمی مالاریایی است. سکنهء آن 189 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

جندآب.

[جَ] (اِخ) دهی از دهستان پائین رخ بخش کدکن شهرستان تربت حیدریه در 25هزارگزی شمال باختری کدکن و 2هزارگزی شمال مالرو عمومی کدکن به شهر کهنه. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 556 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات، پنبه و شغل اهالی زراعت و گله داری و کرباس بافی است. راه مالرو دارد و از تلخ بخش میتوان ماشین برد. مزرعهء محبت جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

جندآب.

[جَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان ماذول بخش حومهء شهرستان نیشابور در 12هزارگزی شمال نیشابور. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 22 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

جندا.

[جُ] (اِخ) بعقیدهء قفطی (ص133) نام کسی است که با کمک شاپور شهر جندیشاپور را بنیاد کرد.

جنداب.

[جَ] (اِخ) دهی جزء دهستان راهجرد بخش دستجرد خلجستان شهرستان قم واقع در 24هزارگزی جنوب خاوری دستجرد و 5هزارگزی شمال راه شوسهء اراک. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری است. سکنه 541 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات، پنبه و شغل اهالی زراعت و کرباس بافی است. راه ماشین رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

جندابه.

[جُ بَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش کوهپایهء شهرستان اصفهان واقع در 13هزارگزی شمال خاور کوهپایه و 10هزارگزی شمال شوسهء اصفهان به یزد. موقع جغرافیائی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 451 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات، حبوبات و پنبه. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان پنبه ریسی است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

جندار.

[جِ] (معرب، اِ) معرب جاندار. سربازی که مأمور حفاظت فرمانده قشون، حاکم و جز آنان است. نگهبان. ج، جنادره. (فرهنگ فارسی معین).

جندارس.

[جِ رِ] (اِخ)(1) ظاهراً از قلعه های محکم اندلس است. در نخبة الدهر آرد: لها جومة، ای کوره فیها جمه کبیرة البناء لایعلم العالم من أین یجی ء ماؤها و لا أین یذهب. (نخبة الدهر دمشقی ص205).
(1) - Cindarus.

جندال.

[جَ] (اِ) عوام الناس را گویند. || مردم تولنگی (توالنگی) و هرزه کار و شرابخوار را نیز گفته اند. (برهان) (آنندراج).

جندال کرام.

[ ] (اِخ) موضعی است در دومنزلی کابل. رجوع به الجماهر ص220 شود.

جندان.

[جُ] (اِخ) شهریست بزرگوار از شهرستانهای چین. (حدود العالم) :
رسیدند زی شهر جندان فراز
سیه خیمه زد در نشیب و فراز.
رودکی (از حفان)(1).
(1) - «حفان» نشانهء اختصاری است برای حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی.

جندان.

[جُ] (اِخ) دهی است از دهستان رودشت بخش کوهپایهء شهرستان اصفهان واقع در 12هزارگزی جنوب خاوری کوهپایه و 11هزارگزی جنوب شوسهء اصفهان به یزد. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 494 تن. آب آن از زاینده رود و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

جندب.

[جُ دُ] (ع اِ) نوعی از ملخ. (منتهی الارب).
- ام جندب؛ بلا و غدر و ستم: وقعوا فی ام جندب؛ یعنی به آنان ستم شد. (منتهی الارب).

جندب.

[جُ دَ] (اِخ) ابن جنادة بن عبید غفاری، مکنی به ابوذر. از بزرگان صحابهء پیغمبر است. گویند پنجمین کسی است که اسلام آورد، در صدق و راستی به وی مثل زنند، نخستین کسی است که پیغمبر را بتحیت و سلام اسلامی تحیت گفت. رجوع به ابوذر در همین لغت نامه شود.

جندبادستر.

[جُ دِ دَ تَ] (معرب، اِ مرکب)بفارسی آش بچگان و بترکی اغلان آشی نامند و آن شبیه به خصیه است و جوان آن مائی و در انهار عظیمه بیشتر یافته می شود. از سگ بسیار کوچکتر و موی او سرخ مایل بسیاهی و در خارج آب تعیش نمیکند و در دیلم او را شنگ نامند و قیاس تقاضای آن نمیکند که خصیهء آن به عظم جند باشد و حقیر تازهء او را ملاحظه نموده که صیاد قطع نموده اص بوی و لون نداشته بعد از جوشانیدن او در آب خاکستر و پرورده کردن به دودگاه بعد از مدتی صاحب بوی و لون شده و اینکه در او نوعی استحاله هست شکی نیست و آن حیوان غیر سگ آبی بحری است و بهترین او سرخ و بعد از آن زرد او است و سیاه او از سمومات قتاله است. در آخر سِیُم گرم و خشک و مفتح و محلل و تریاق ادویهء باردهء قتاله و اکثر هوام و مجفف و جهت احتباس حیض و اخراج مشیمه و جنین و نفخ و فواق و معض و مالیخولیای مراقی و قولنج بلغمی و ریحی و خفقان بارد و نسیان و فالج و رعشه و سایر امراض باردهء دماغی و عصبانی نافع و مهیج حرارت غریزی و سعوط و طلاء او جهت دردسر مزمن و سبات و کناز و صرع و تشنج و سرسام بلغمی و روغن او و بدستور تضمید او با روغنها جهت تحلیل اورام مزمنه و دردهای بارد مثل مفاصل و امثال او گذاشتن آن در گوش جهت ریاح و ثقل سامعه و وجع باردهء آن و اکتحال او جهت ظلمت بصر و دمعه و سَبَل و حمول او مصلح حال رحم و مُسْقِط جنین و مُدِرّ حیض و بول و آشامیدن آن بقدری که افیون خورده باشند رافع سمّیّت افیون و چون با مساوی او افیون بسایند سمّیّت او را زایل میکند و مضرّ محرورین و مصلحش شربت بنفشه و قدر شربتش تا یک دانگ و بدلش مثل اروج و نصف آن فلفل و در بعضی موادّ بوزن او مشبک و در امراض جگر فرفیون و جهت تحلیل رطوبات لزجه سه وزن او فلفل و ثلث او دارفلفل و ثلث آن زرنباد است. و جند سیاه بقدر یک مثقال کشنده است و در مدت یک روز و تریاق او ترشی ترنج و شیر الاغ. (مخزن الادویة) (تحفهء حکیم مؤمن).

جندبیدست.

[جُ دِ دَ] (معرب، اِ مرکب)جند. جندبیدستر. (آنندراج) رجوع به جند و جندبادستر و جندبیدستر شود.

جندبیدستر.

[جُ دِ دَ تَ] (معرب، اِ مرکب)معرب گندبیدستر است که خایهء سگ آبی (قندز) باشد و آنرا بعربی خصیة الکلب البحر خوانند و آنرا جندبیدست هم گویند بحذف حرف آخر. (برهان). رجوع به جُنْد و جندبیدست و جندبادستر شود.

جندح.

[جَ دَ] (ع اِ) قسمی از گیاه. (اقرب الموارد).

جندح.

[جَ دَ] (اِخ) نام امرءالقیس بن حجر کندی است. (از اقرب الموارد).

جندخ.

[جُ دُ] (ع اِ) ملخ بزرگ. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

جندر.

[جَ دَ] (اِ) اسباب و رخوت پوشیدنی و غیره باشد، چه جندر خانه خانه ایست که در آن اسباب پوشیدنی و غیرپوشیدنی گذارند. (برهان) (آنندراج).

جندر.

[جِ دَ] (اِخ) دهی از دهستان دیجویجین بخش مرکزی شهرستان اردبیل واقع در 9هزارگزی باختر اردبیل و 9هزارگزی شوسهء مشکین شهر - اردبیل. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 476 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

جندرخانه.

[جَ دَ نَ / نِ] (اِ مرکب)صندوقخانه. (آنندراج). رختخانه. خانه ای که در آن رخت گذارند لکن به نون خطاست و صحیح به میم است چنانکه صاحب فرهنگ سامانی تصریح نموده که جمدرخانه و جمدارخانه مخفف جامه دارخانه باشد چه جامه دار کسی باشد که حافظ و دارندهء رخوت و اقمشه باشد. (آنندراج). رجوع به جندر شود.

جندروذ.

[ ] (اِخ) شهرکی است خرد [ از هندوستان ] بنزدیکی مولتان. (حدود العالم). و رجوع به جندروز شود.

جندروز.

[ ] (اِخ) شهری است از بلاد سند مشتمل بر روستاها. (نخبة الدهر دمشقی ص175). و رجوع به جندروذ شود.

جندرة.

[جَ دَ رَ] (ع مص) روشن کردن نوشتهء محوشده را. || تازه کردن نگار جامه را بعد از آن که محو شده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

جندرة.

[ ] (اِخ) ابن خیشنه. ابوقرصافة صحابی است. (از یادداشت مؤلف).

جندره.

[جَ دَ رَ / رِ] (اِ)(1) هر چوب گندهء ناتراشیده باشد عموماً و دو چوب بقدر نیم گز که بجهت کوفتن و هموار ساختن رخوت پوشیدنی سازند و تراشند خصوصاً، و آنرا رخت مال میگویند، و آنچه بدان صوف و شال و جامه های دیگر شکنجه کنند. (برهان). شکنجهء جامه بود تا هموار و نسو شود. (صحاح الفرس). اُتو. مهره. || کنایه از مردم ناتراشیدهء لک و پک و ناهموار باشد. (برهان)(2).
(1) - در سانسکریت yantra (کارخانه، آلت، قفل)، افغانی jandra (قفل، آلتی برای پیچاندن سیم)، بلوچی jandar,jantir (کارخانه، سنگ آسیا) = سندی jandru(دست آس)، فارسی جدید جندره از هندی مأخوذ است. (حاشیهء برهان چ معین).
(2) - در گیلکی jandara بمعنی پاره است (از جامه). (حاشیهء برهان چ معین).

جندریهکنیه.

[ ] (اخ) نام دیانتی بهند و متدینین بدان پرستندگان ماهند و گویند که ماه یکی از ملایک است سزاوار تعظیم و پرستش و بتی او را کرده اند بر عرابه نشسته و چهار بط آن عرابه بکشند و بدست بت گوهری است که آنرا جندرکیت نامند، و از واجبات این دین سجده و عبادت این بت و روزه گرفتن نصف از هر ماه است و افطار نکنند تا قمر طالع نشود و چون طالع گشت برای بت شیر و شراب و طعام برند و در ماه بینند و حوائج خویش از او خواهند و سر هر ماه آنگاه که هلال پیدا شود بر بامها شوند و بدو نگرند و بوی خوش سوزند و دعاهای مخصوص خوانند و نیاز برند، پس از بام فرودآیند و بطعام و شراب و شادمانی نشینند و بماه جز با زیب و زینتی نیکو ننگرند و در نیمهء ماه چون از روزه گشادن فارغ شوند در ماهتاب و در حضور بت برقص و بازی و نواختن سازها پردازند. (از الفهرست ابن ندیم).

جندشاپور.

[جُ] (اِخ) جندیشاپور. جندسابور. جندیشاهپور. گندیشاپور. شهری است نزدیک شوشتر از شهرهای اهواز و قبر یعقوب لیث صفاری در آنجاست. (قاموس). نام شهری است که شاپور آنرا بنا کرده است. این شهر در خوزستان در شش فرسنگی مشرق شوش و جنوب شرقی دزفول و هشت فرسنگی شمال غربی شوشتر کنونی است. (یادداشت مؤلف). امروز جز تپه ای چند، چیز دیگر در آنجا دیده نمیشود، بیابانی است وسیع با خرابه هایی از دورهء ساسانیان. نام شهری بخوزستان که آنرا خوز و پیل آباد و بسریانی بیت لاباط مینامیدند. (از تاریخ البیمارستانات فی الاسلام احمد عیسی بیک ص61) :
کجا جندشاپور خوانی همی
جز این نیز نامی ندانی همی.فردوسی.
رجوع به جندیشاپور و گندی شاپور شود.

جندع.

[جَ دَ] (ع ص، اِ) مرد کوتاه بالا. (از معجم البلدان).

جندع.

[جَ دَ] (اِخ) نام موضعی است. (از معجم البلدان).

جندعة.

[جُ دُ عَ] (ع اِ) حباب که بر بالای آب از باران نمودار شود. ج، جَنادِع. || جانور خزندهء موذی یا هر جانوری که از آن گزند و زحمت رسد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (ص) بی خیر و برکت، گویند: رجل جندعة؛ یعنی مردی که خیری در او نیست. (از اقرب الموارد).

جندف.

[جَ دَ] (اِخ) کوهی است در یمن در دیار خثعم. (معجم البلدان) (مراصد).

جندفرج.

[جُ دَ فَ] (اِخ) تعریبی از بندفرک و آن دهی است در نیشابور در یک فرسنگی آن. (از معجم البلدان) (مراصد) (مرآت البلدان ج 4 ص 269).

جندفرقان.

[جُ دَ فَ] (اِخ) دهی است از مرو که بدان جنفرقان نیز گویند. (معجم البلدان) (انساب سمعانی).

جندفرک.

[جُ دَ فَ] (اِخ) جندفرج. (انساب سمعانی). رجوع به جندفرج شود.

جندق.

[جَ دَ] (اِخ) قصبه ایست از دهستان جندق بیابانک بخش خوربیابانک شهرستان نایین واقع در 65هزارگزی شمال باختری خور، در مسیر شوسهء جندق به انارک. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن گرمسیری است. سکنهء آن 9550 تن. آب آن از چشمه و قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان عبا و کرباس بافی است. راه شوسه و دبستان و صندوق پست و در حدود 40 باب دکان و باشگاه ژاندارمری دارد. معدن سرب نیز دارد که قب استخراج میشده است. این قصبه تقریباً دارای 50 مزرعهء کوچک و بزرگ میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10). رجوع به جندق بیابانک شود.

جندق بیابانک.

[جَ دَ نَ] (اِخ) دهستان جندق بیابانک شامل تمام بخش خوربیابانک است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10). نام فارسی آن گنده و گندا که بالاخص به قریهء جندق اطلاق می شود، حد شمالی کویر، شرقی گلشن، جنوبی کرمان و یزد و فارس و غربی نائین و اردستان است، مساحت آن قریب 4000 فرسنگ مربع و جمعیت آن قریب 10هزار تن. آب و هوا بسیار خشک و تابستان فوق العاده گرم و زمستان بسیار سرد است. بارندگی و آب آن بسیار کم است. اراضی آن شنزار است و اطراف آنرا نواحی کوهستانی احاطه کرده است. در این بلوک چهار طایفهء بزرگ وجود دارند که معروفترین آنها یغمایی ها هستند و این طوایف دائماً با هم در کشمکش و زد و خوردند.

جندقوقی.

[ ] (اِ) بشیرازی انده قوقا گویند و در پارس دیواستب خوانند. برّی بود و بستانی بود و جندقوق برّی را ورق گویند و حباق خوانند و بیونانی لوطوس اغیربوس و معنی آن جندقوق برّی بود و از آن بستانی را طریفین خوانند و بهترین آن بستانی بود و طبیعت آن گرم و خشکست در آخر درجهء دوم و گویند در آخر درجهء اول و گویند در سِیُم کلف را نافع بود و روغن وی درد مفاصل را نافع بود و درد اُنْثَیین و عصارهء بستانی با عسل سپیدی که در چشم بود زایل گرداند و برّی و بستانی صرع را سودمند بود و استسقا و بول و حیض براند و روغن وی جهت بادها که در اعضاء بود سود دهد، اگر طفلی دیر بحرکت آید چون بر وی مالند زود بحرکت آید. اگر در طبخ آن نشینند همین عمل کند و تخم وی مهیج باه بود و اگر آب وی بر گزندگی عقرب ریزند درد ساکن کند فی الحال و چون بر عضو سالم ریزند لذع و وجع پیدا کند و چون بعصارهء وی سعوط کنند صداع آورد، و جندقوقی خناق آورد و درد حلق و مداوای آن به کشنیر و کاهو و کاسنی کنند. رجوع به ترجمهء صیدنة شود.

جندک.

[جِ دَ] (اِ) مسکوک مسین کوچک که نصف نیم پول قیمت داشت. (فرهنگ فارسی معین). استاد دهخدا در یادداشت خود آرند: مسکوکی بود مسین چون پشت ناخنی. در اوایل عمر من در طهران معمول بود و نصف یک پول یعنی نصف نیم شاهی و ربع شاهی و ثُمْن صددیناری بود. (یادداشت مؤلف).

جندکولی.

[ ] (اِخ) دهی از دهستان هزارجریب بخش چهاردانگهء شهرستان ساری واقع در 54هزارگزی شمال خاوری کیاسر و 8هزارگزی پابند. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن سردسیری و دارای 40 تن سکنه است. آب آن از رودخانهء زارم رود و محصول آن غلات، ارزن. صنایع دستی زنان شال و کرباس بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

جندگی.

[جِ دَ / دِ] (حامص) صفت جنده. عمل جنده. رجوع به جنده شود.

جندل.

[جَ دَ / دِ] (ع اِ) سنگ که برداشتن توانند. (منتهی الارب). سنگ بزرگ. (غیاث اللغات از شرح نصاب و لطائف).
- دومة الجندل؛ موضعی است. (منتهی الارب).

جندل.

[جُ نَ دِ] (ع ص) جای سنگناک. (منتهی الارب). زمین سنگلاخ. (مهذب الاسماء).

جندل.

[جَ دَ] (اِخ) نام یکی از نزدیکان فریدون بوده و فریدون او را به خواستگاری دختر پادشاه یمن فرستاده بود. (برهان). نام یکی از نزدیکان فرخ [ فریدون فرخ ] بود. (آنندراج). فریدون او را بفرمود تا گرد جهان بگردد و از نژاد شهان سه دختر درخور فرزندان وی بگزیند، جندل پژوهش کنان بیمن رسید و دختران شاه یمن را بپسندید. رجوع به انجمن آرای ناصری شود :
فریدون از آن نامداران خویش
یکی را گرانمایه تر خواند پیش
کجا نام او جندل راهبر
بهر کار دلسوز بر شاه بر.فردوسی.

جندلة.

[جُ نَ دِ لَ] (ع ص) مؤنث جُنَدِل. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). ارض جندلة. رجوع به جندل شود.

جندمرده.

[جَ مَ دَ / دِ] (اِ مرکب) موازنهء چند کس. (شرفنامهء منیری). ظاهراً معرب چندمرده است.

جندمة.

[جَ دُ مَ] (اِخ) موضعی است به یمن.

جندویه.

[جَ یَ] (اِخ) از دیههای طالقان خراسان. در آن نخستین وقعه میان طرفداران ابومسلم خراسانی و طرفداران بنی امیه اتفاق افتاد و آن وقعه ایست مشهور. (معجم البلدان) (مراصد) (مرآت البلدان 4:270).

جنده.

[جِ دَ / دِ] (ص) زن بدعمل. بدکاره. زن تباه کار که شغلش تبهکاریست. فاحشه. روسبی. قحبه. غر. در وجه تسمیهء این کلمه حدسهای مختلف زده اند. (از فرهنگ فارسی معین). || در تداول مردم قزوین، صورتی از ژنده، یعنی کهنه یعنی پارچه از جامهء کهن. (یادداشت مؤلف).
- جنده باز؛ که بدنبال زنان بدکار رود تا کام برگیرد.
- جنده بازی؛ عمل جنده باز.
- جنده خانه؛ فاحشه خانه. جایی برای جندگان.

جنده رودبار.

[جَ دَ رو] (اِخ) یکی از ییلاقات سخت سر. رجوع به ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص203 شود.

جنده کلی.

[جَ دَ کُ] (اِخ) نام یکی از محلات چهاردانگه. رجوع به ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص167 شود.

جندی.

[جُ] (ع ص نسبی) منسوب به جند. لشکری. (منتهی الارب). سرباز. (آنندراج). فردی از لشکر. (اقرب الموارد). سپاهی. || زنی روسپی که در میان لشکریان بکار میپرداخت. (فرهنگ فارسی معین).

جندیان.

[جُ] (اِ) جِ جندی. لشکریان:
از خدا لابه کنان آن جندیان
که بده باد ظفر ای حکمران.مولوی.

جندیسابور.

[جُ دَ] (اِخ) شهری است در خوزستان که آنرا شاپوربن اردشیر بنا کرد. (معجم البلدان). رجوع به جندشاپور و گندی شاپور و جندیشاپور و جندیشاهبور و نخبة الدهر دمشقی ص110، 179 شود.

جندیشاپور.

[جُ] (اِخ) رجوع به جندیسابور و جندشاپور و گندی شاپور و جندیشاهبور شود.

جندیشاهبور.

[جُ دَ] (اِخ) صورتی از جندیسابور و جندیشاپور، در برخی از اشعار عربی بدین صورت آمده است. رجوع به معجم البلدان شود.

جندین.

[جُ] (اِخ) از نواحی همدان است. گروهی از محدثان بدان منسوبند. (از معجم البلدان) (مراصد).

جندیوخسره.

[جَ خُ رَ] (اِخ) نام یکی از مدائن هفتگانهء کسری است که آنرا رومیة المداین خوانند چه که مانند انطاکیه بنا شده است. منصور، ابومسلم خراسانی را در اینجا بقتل رسانید. (از معجم البلدان) (مراصد).

جنرال.

[جِ نِ] (انگلیسی، اِ)(1) تلفظ انگلیسی ژنرال. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به ژنرال شود.
(1) - General.

جنز.

[جَ] (ع اِ) خانهء گلین و کوچک. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج).

جنز.

[جَ] (ع مص) گرد آوردن. || پوشیدن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || جُنِزَ جنزاً (مجهول)؛ مردن و در جنازه قرار داده شدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

جن زدگی.

[جِ زَ دَ / دِ] (حامص مرکب)حالت جن زده. صفت جن زده. رجوع به جن زده شود.

جن زده.

[جِ زَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)پری زده. آنکه مورد اذیت و آزار جنّیان واقع شده. || مصروع. (فرهنگ فارسی معین). مصاب.

جنزرود.

[جَ] (اِخ) معرب گنج رود. دهی است در نیشابور. (معجم البلدان) (مراصد).

جنزرود.

[جَ زَ] (اِخ) شهری است بکرمان که تا سیرجان و نیز بردسیر سه روز فاصله دارد، و در میان آن دو واقع شده است. (معجم البلدان) (مراصد).

جنزره.

[جُ زَ رَ] (اِخ) روزی است تاریخی از روزهای عرب. رجوع به معجم البلدان و مراصد شود.

جنزق.

[جَ زَ] (معرب، اِ) گنزک. شیز. تخت سلیمان. (یادداشت بخط مؤلف). رجوع به گنزک شود.

جنزوی.

[جَ زَ وی ی] (ع ص نسبی)منسوب به جنزه (گنجه). گنجوی. (یادداشت مؤلف).

جنزه.

[جَ زَ] (اِخ) معرب گنجه. شهری است کلان از مضافات اران. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). این شهر میان شروان و آذربایجان واقع شده و عامه آنرا گنجه نامند. گروهی از دانشمندان از آن برخاسته اند. (از معجم البلدان) (مراصد). و رجوع به مرآت البلدان ج4 ص271 شود.

جنزه.

[جَ زَ] (اِخ) دهی است به اصفهان. (منتهی الارب) (معجم البلدان) (ناظم الاطباء).

جنس.

[جَ نَ] (اِ) طفل که بسیار گرید و بسیار چیزها خواهد و چون دهند باز چیز دیگر طلبد. کودک بی آرام که همیشه گرید. که همیشه بهانه گیرد. (یادداشت مؤلف).

جنس.

[جَ نَ] (ع مص) منجمد شدن آب و جز آن. فعل آن از نصر است. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

جنس.

[جِ] (ع اِ) قسمت و گونه از هر چیزی از مردم و جز آن و آن اعم از نوع است، پس ابل (شتر) جنس است از بهایم. (منتهی الارب) (کشاف اصطلاحات الفنون). قسمتی از هر چیز و جمع آن اجناس است و جنس اعم است از نوع، چنانکه گویند حیوان جنس است و انسان نوع است زیرا انسان اخص است از حیوان اگرچه نسبت به ماتحت خود جنس است. (کشاف اصطلاحات الفنون). و متکلمان بعکس میگویند که انسان نوع است و سودان جنس و میگویند فلان مُجانس فلان است یعنی مُشاکل و همانند اوست. و فلان مجانس بهایم است و مجانس مردم نیست هرگاه در او تمییز و عقل نباشد. خلیل چنین گفته ولی اصمعی بر آنست که این استعمال مولد است و فقهاء گویند سَلَم جایز نیست مگر در جنس معلوم یا نوع معلوم و اراده کنند از جنس، خرما یا گندم را و از نوع معلوم مانند خرمای برنی یا معقلی و گندم بهاری یا پاییزی. (اقرب الموارد) (کشاف اصطلاحات الفنون).
- ابناء جنس؛ ابناء نوع. همنوعان : ابناء جنس ما را نشاید در حضرت پادشاهان جز براستی سخن گفتن. (گلستان سعدی).
- بدجنس؛ موذی و بد. ناجنس.
- جنس ضعیف؛ کنایه از زن. (فرهنگ فارسی معین).
- ناجنس؛ بد. بدجنس. ناباب :
چو در پرده ناجنس باشد همال
ز تهمت بسی نقش بندد خیال.نظامی.
- هم جنس؛ دو یا چند تن که در ماهیت با هم شریک باشند:
دو هم جنس دیرینهء همزبان
بکوشند در قلب هیجا بجان.سعدی.
دو همجنس دیرینهء هم قلم
نباید فرستاد یک جا بهم.سعدی.
- امثال: الجنس مع الجنس یمیل.
زآنکه هر مرغی بسوی جنس خویش میپرد او در پس جان پیش پیش. مولوی.
|| یکی(1) از مدارج تقسیم بندی گیاهان و جانوران که پس از گونه(2) قرار دارد و شامل چند نژاد میشود مانند جنس انسان که شامل چند نژاد(3) است. || (اصطلاح جدید) در تداول، مردی و زنی. رجولیت و انوثیت. || کالا. متاع. || کالای قاچاق مخصوصاً هروئین، کوکائین، تریاک و مانند آن. || مقابل نقد. (فرهنگ فارسی معین). || (اصطلاح ادب) در نزد علماء عربیت عبارت است از ماهیت، مث گویند تعریف جنس یا لام جنس و منظورشان از جنس ماهیت است، چنانکه مولوی عبدالحکیم در حاشیهء خیالی متعرض شده، و نظر بهمین معنی گفته اند اسم جنس اسمی است که وضع شده است برای ماهیت مِن حیث هی و همچنین است علم جنس و در علوم عربیت کلمهء جنس بر اسم جنس نیز اطلاق شود چنانچه در نتایج الافکار حاشیه ای بر هدایت در کتاب وکالت متذکر گردیده آنجا که گوید جنس در اصطلاح علمای نحو چیزی است که دلالت کند بر شی ء و بر آنچه که مانند آن شی ء باشد. (کشاف اصطلاحات الفنون). || (اصطلاح فقهی اصولی) جنس نزد فقها و اصولیین عبارتست از هر کلی که بر افراد بسیار و مختلف بالعرض نه بحقایق حمل گردد چنانکه منطقیان نیز چنین گویند چون انسان که دلالت دارد بر افراد مختلف بالعرض زیرا تحت آن مرد و زن که مختلف عرضی هستند وجود دارد. مرد و زن در نظر آنان انواع این جنس شمرده میشوند. پس چه بسا نوع منطقی جنس است در نظر اصولیان و فقیهان و مؤید همین مطلب است آنچه در نورالانوار شرح المنار در بحث خاص آمده که معتبر در جنس و نوع اختلاف و اتفاق در اعراض است نه حقایق و نیز مؤید همین نظر است آنچه در بیرجندی در شرح مختصرالوقایه در فصل سلم آمده است. ولی در عضدی و حاشیهء آن از محقق تفتازانی در مبحث قیاس گوید که اصطلاح اصولیین در جنس برخلاف اصطلاح منطقیین است، در آنجا گوید که در نظر اصولیین انسان جنس است و حیوان نوع، برعکس اصطلاح منطقیین و بهمین معنی در جامع الرموز در کتاب بیع اشاره کرده که گوید: جنس اخص از نوع است در نظر اصولیین. (کشاف اصطلاحات الفنون). || (اصطلاح منطق) جنس کلیی است که بر افراد کثیر و مختلف الحقیقة در جواب ماهو حمل شود، از قید مختلف الحقیقة نوع از تعریف خارج گردد و از قید در جواب ماهو... عرض خاصه و عرض عام و فصل زیرا هیچیک از آنها در جواب ماهو گفته نمیشوند، زیرا هیچ یک بالمطابقه دلالت بر ماهیت ندارند. جنس یا قریب است یا بعید یا جنس عالی است یا سافل یا متوسط. (کشاف اصطلاحات الفنون) (تعریفات). رجوع به هر یک شود.
.
(فرانسوی)
(1) - Variete .
(فرانسوی)
(2) - Espece
(3) - Race.

جنساً.

[جِ سَنْ] (ع ق) مقابل نقداً. رجوع به جنس شود.

جنس الاجناس.

[جِ سُلْ اَ] (ع اِ مرکب)(اصطلاح منطق) آن باشد که جنسی اعم از آن نباشد چون جوهر. (مفاتیح العلوم خوارزمی) (کشاف اصطلاحات الفنون). رجوع به جنس عالی شود.

جنس بعید.

[جِ سِ بَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) (اصطلاح منطق) جنس نسبت به نوع، بعید خوانده میشود هنگامی که چون آن نوع را با هر یک از انواع مُشارک ضمیمه کنیم و از ماهیت آنها بپرسیم همیشه آن جنس در جواب گفته نشود، مث جسم برای انسان جنس بعید است زیرا انسان در این جنس انواع مشارکی دارد مانند بقر و غنم و حجر و شجر که همه انواع جسم بشمار میروند، پس چون سؤال شود انسان و حجر چیستند جواب جسم است اما هرگاه سؤال شود انسان و شجر یا انسان و غنم چیستند جواب جسم نامی یا حیوان است. پس جسم، جنس بعید انسان بشمار میرود. برای توضیح بیشتر به اساس الاقتباس چ مدرس رضوی ص29 ببعد مراجعه شود.

جنس سافل.

[جِ سِ فِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) (اصطلاح منطق) آن جنس که بالای نوع الانواع بود جنس سافل باشد چه شیب او جنسی دیگر نبود. رجوع به اساس الاقتباس ص29 و کشاف اصطلاحات الفنون شود.

جنس شدن.

[جَ نَ شُ دَ] (مص مرکب)بی آرام و بی قرار شدن: جنس شدن بچه؛ عصبانی و بی آرام شدن او. رجوع به جَنَس شود.

جنس عالی.

[جِ سِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) (اصطلاح منطق) آنکه فوق جمیع اجناس باشد چون جوهر. (کشاف اصطلاحات الفنون). جنس را جنسی دیگر تواند بود بر بالای او، که او نسبت به آن جنس نوعی بود. و همچنین در تحت او نوعی تواند بود که به نسبت با مرتبهء دیگر در تحت او هم جنسی باشد. و ما چنانکه پیش از این هم گفته ایم، کلیات را از این جهت که کلی اند، وجود جز در عقول و اذهان نبود، و چون در خارج موجود باشند، لامحالة در اشخاص جزوی موجود توانند بود. پس در جهة تحت به اشخاص متناهی شوند، و آن نوع که تحت او اشخاص بود، نوع سافل بود، و در جهت فوق نشاید که بالای هر جنس جنسی بود نامتناهی که آنگاه لازم آید که یک معنی را اجزاء نامتناهی بود، و تا آن اجزاء نامتناهی را تصور نکنند، آن معنی متصور نباشد، و این محالست. پس انتهاء ارتقاء بجنسی بود که بالای او جنسی نبود و آنرا جنس عالی خوانند و جنس عالی را جنس الاجناس نیز خوانند، و نوع سافل را نوع الانواع نیز خوانند، و نوع الانواع خود به اعتبار آنکه در تحت او اشخاص باشد، نوع حقیقی باشد. رجوع به اساس الاقتباس ص29، 30 شود.

جنس قریب.

[جِ سِ قَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) (اصطلاح منطق) جنس نسبت به نوع، قریب خوانده میشود هنگامی که چون آن نوع را با هر یک از انواع ضمیمه کنیم و از ماهیت آنها جویا شویم همان جنس در جواب آید مثل حیوان نسبت به انسان. انسان در این جنس انواع مُشارکی از گاو و گوسفند و غیره دارد و هرگاه هریک از اینها را با انسان ضمیمه کرده و از ماهیت آنها سؤال کنیم همین جنس حیوان در جواب گفته میشود، پس حیوان نسبت به انسان جنس قریب است. رجوع به جنس بعید و اساس الاقتباس ص29 و کشاف اصطلاحات الفنون شود.

جنس لطیف.

[جِ سِ لَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) (اصطلاح جدید) کنایه از زن.

جنس متوسط.

[جِ سِ مُ تَ وَسْ سِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) (اصطلاح منطق) دیگر اجناس خارج از جنس سافل و جنس عالی یعنی جنس الاجناس، جنس متوسط باشند. رجوع به اساس الاقتباس ص29 و کشاف اصطلاحات الفنون شود.

جنسی.

[جِ] (ص نسبی) منسوب به جنس. (فرهنگ فارسی معین). || در اصطلاح متداول امروزی، آنچه مربوط به امور شهوانی باشد. (فرهنگ فارسی معین): اعمال جنسی.
- جاذبهء جنسی؛ کششی که از نظر غریزهء جنسی میان دو موجود نر و ماده پدید می آید.
- مسائل جنسی؛ مسائل مربوط به غریزهء جنسی.

جنسیت.

[جِ سی یَ] (ع مص جعلی)همجنسی. حالت و کیفیت جنس. (فرهنگ فارسی معین) :
همه جنس از گور و گاو و پلنگ
بجنسیت آرند شادی بچنگ.نظامی.
جاذبهء جنسیت است اکنون ببین
که تو جنس کیستی از کفر و دین.مولوی.
گر نه جنسیت بدی از من در او
کی رخ آوردی بمن آن زشت رو؟مولوی.
|| (اصطلاح جدید) رجولیت یا انوثیت افراد. (فرهنگ فارسی معین).

جنسی کردن.

[جَ نَ کَ دَ] (مص مرکب)در مورد بچه، با هر ناملایم خرد بهانه گرفتن. بی تابی کردن و گریستن. (یادداشت مؤلف). رجوع به جَنَس شود.

جنسیة.

[جِ سی یَ] (ع مص جعلی) برابری و نسبت. || مشابهت و موافقت. (ناظم الاطباء). || (اِ) شناسنامه و سجل.

جنش.

[جَ] (ع ص، اِ) جای نزدیک. (منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد): مکان جنش. (ذیل اقرب الموارد) (از آنندراج). || پیش صبح یا آخر سحر. (منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد). صغانی آنرا جَنَش ضبط کند. (ذیل اقرب الموارد). || آرزو. (منتهی الارب) (آنندراج). || ترس. (منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد). || کشیدن تمام آب چاه. (منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد) (آنندراج). || پیش آمدن گروهی سوی گروهی. (منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد). || سطبر شدن. (منتهی الارب) (آنندراج). || قحط ناک شدن. (منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد). || آرزومند گردیدن. (منتهی الارب). || شوریدن دل برای مردن. (منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد). || ترسیدن. (منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد). || جستن و وثوب. (ذیل اقرب الموارد از تاج العروس). || (اِمص) سطبری. (منتهی الارب).

جنش.

[جِنْ نِ] (اِخ) شهری است ساحلی در جزیرهء سیسیل (صقلیه). (معجم البلدان) (مراصد).

جنشة.

[جَ نِ شَ] (ع ص) بئر جنشة؛ چاهی که در آن سنگریزه ها باشد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جنضم.

[جُ ضَ] (ع ص، اِ) جِضَمّ است بمعنی کسی که دو پهلو و وسط وی کلفت و ضخیم باشد. (نشوءاللغة ص124).

جنطانیا.

[جِ] (معرب، اِ) تحریفی از جنطیانا. رجوع به جنطیانا شود.

جن طراقیه.

[جِ طَ قَ یِ] (اِخ) دهی از دهستان خدابنده لو بخش قروهء شهرستان سنندج در 26هزارگزی شمال خاوری گل تپه و 3هزارگزی باختر ایدلو. موقع جغرافیایی آن تپه ماهور و هوای آن سردسیری است. دارای 60 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، لبنیات و مختصر انگور و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

جنطوریا.

[ ] (سریانی، اِ) جنطوریه(1). قنطوریون. رجوع به قنطوریون شود.
.
(فرانسوی)
(1) - Centauree

جنطی.

[جِ] (اِخ) نام پادشاهی بوده از یونان. (برهان) (ناظم الاطباء) (آنندراج). پادشاهی در ایلیری(1). (حاشیهء برهان چ معین). و جنطیانا که دوایی است مشهور منسوب بدوست. (برهان). رجوع به جنطیانا و قنطوریون شود.
(1) - Illyria.

جنطیانا.

[جَ / جِ] (معرب، اِ)(1) جنطیانه. گیاهی است. (ذیل اقرب الموارد). بیخی باشد سرخ رنگ به گندگی انگشت و از انگشت بزرگتر است و آنرا جنطین الملک و دواءالحیة و کف الذئب خوانند، گرم و خشک است در دوم و سیم. (برهان) (آنندراج). میوهء درختی است شبیه بدرخت گردکان و رنگش سرخ باشد. (بحر الجواهر). بشلشکه. (یادداشت مؤلف). و آنرا کوشاد نیز گویند. (ناظم الاطباء). ریشهء سنبل رومی. (مفاتیح). قثاءالحیه. (بحر الجواهر). بیونانی اسم بیخیست دراز و غلیظ و مایل بسرخی و تیرگی و تلخ و رومی او را ساق بقدر انگشتی و در طول قریب بدو ذرع و برگش شبیه ببرگ گردکان و سرخ و ریزه و با تشریفات و گلش سرخ مایل بکبودی و ثمرش را غلاف شبیه به کنجد و غیر رومی را جرمقانی نامند، برگش شبیه بحماض و او غیرمستعمل است، در اولِ سیم گرم و خشک و بغایت ملطف و منقی و جالی و مفتح و محلل و مدرّ و تریاق سموم و مُخرج جنین و جهت گزیدن سگ دیوانه و هوام و سموم مشروبه و ورم جگر و سپرز و عسر بول و احتباس حیض و ضماد او جهت گزیدن جانوران و جراحات و قروح خبیثه و ورم بارد احشا و جهت ضربه و سقطه و کسر اعضا و وثی و ازالهء بهق و طلاء او با حنا بر کف دست قاطع خون حیض و استعمال او با سداب و ترباقیهء اقوی است و مضر سینه و مصلحش اسقولوقندریون و قدر شربتش تا یک مثقال و بدلش در تفتیح و تحلیل یک وزن و نیم او اسارون و نیم وزن بیخ کبر و در سایهء مواضع قط و زراوند بوزن او و بقای قوهء او تا سه سال و عصارهء او در افعال قوی تر و قوتش تا هفت سال باقی است. و طریق اخذ او آنست که او را کوبیده پنج روز در آب خیسانیده بجوشانند تا آب غلیظ شود پس صاف نموده طبخ دهند که منعقد گردد. (تحفهء حکیم مؤمن). گیاهی است گویند آنرا از آن جهت بدین نام خوانند که نخستین کس که آنرا شناخت جانطیس ملک بود. (مقالهء دوم از کتاب دوم قانون ابوعلی چ طهران ص174). جنطیانای فارسی = کوشاد = سیناندیان(2) (و به تصحیف، سیلیسقان)، نوعی است از جنطیانا. (یادداشت مؤلف).
.
(فرانسوی)
(1) - Gentiane
(2) - Sinandian.

جنطیانه.

[جَ نَ] (معرب، اِ) جنطیانا و آن گیاهی است. (ذیل اقرب الموارد). رجوع به جنطیانا شود.

جنطیس.

[جَ یُ] (اِخ)(1) پادشاه لوریون که کشف جنطیانا را به وی نسبت دهند. رجوع به جنطی و ژانطیوس شود.
(1) - Gentius.

جنطین الملک.

[جِ نُلْ مَ لِ] (اِخ) وی نخستین کسی است که داروی جنطیانا را شناخت و از اینرو آن دارو بنام وی جنطیانا نامگذاری شد. (از ذخیرهء خوارزمشاهی). رجوع به جنطیوس و جنطیانا و ژانطیوس و جنطی در همین لغت نامه شود.

جنطیوس.

[جَ] (اِخ) جنطیس. رجوع به جنطیس شود.

جنع.

[جَ نَ] (ع اِ) گیاه ریزه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). جنیع. (منتهی الارب). رجوع به جنیع شود.

جنعاظ.

[جِ] (ع ص) گول و بدخوی که بر طعام همه را دشمن گیرد. (منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (آنندراج). رجوع به مادهء بعد شود.

جنعاظة.

[جِ ظَ] (ع ص) بسیارخوار و بدخوی که بر طعام از همه ناراضی شود. (منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به مادهء قبل شود.

جنعدل.

[جَ نَ دَ] (ع ص) مرد سطبر درشت قوی. (ذیل اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). سخت و درشت و قوی و توانا. (ناظم الاطباء). رجوع به مادهء بعد شود.

جنعدل.

[جُ نَ دِ] (ع ص) مرد سطبر قوی. (ذیل اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به مادهء قبل شود.

جنعظ.

[جِ عِ] (ع ص) پیر آزناک و ناکس. || درشت خوی و گول. (ذیل اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جنعیظ.

[جِ] (ع ص) مرد کوتاه پا و بسیارخوار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (ذیل اقرب الموارد) (از تاج العروس).

جنغولک.

[جَ لَ] (اِ) رجوع به جنقولک شود.

جنغولک باز.

[جَ لَ] (نف مرکب) کسی که با هیاهو و جار و جنجال مسخره آمیز مزاحم کار دیگران شود. رجوع به مادهء بعد شود.

جنغولک بازی.

[جَ لَ] (حامص مرکب)در تداول، جنغولک بازی درآوردن؛ کچلک بازی درآوردن. (امثال و حکم دهخدا). حقه بازی.

جنغی.

[جَ] (ترکی، مص) با کسی مشورت کردن. (شرفنامهء منیری) :
به پیوست با صوف موئینها
همی رفت جنغی به پشمینها.
نظام قاری (دیوان ص187).
در این باب کرده ست ترک اختیار
تو با صوف هم جنغئی شرم دار.
نظام قاری.
رجوع به جنقی شود.

جنف.

[جَ نَ] (ع مص) میل کردن. (المصادر زوزنی) (ترجمان علامه ترتیب عادل). || میل کردن از راه. (منتهی الارب). میل کردن بسوی ظلم. (غیاث از شرح نصاب) (از اقرب الموارد). || ظلم کردن. (اقرب الموارد). ستم کردن : فمن خاف من موص جنفاً او اثماً فأصلح بینهم فلا اثم علیه ان الله غفور رحیم. (قرآن 2/182). رجوع به جنوف شود. || (اِمص) درآمدگی یک جانب اعلای سینه و پستی آن. (منتهی الارب). درآمدگی طرف اعلای سینه و پستی آن. (ناظم الاطباء). || (اِ) جِ جانف. (ذیل اقرب الموارد).

جنف.

[جَ نِ] (ع ص) جورکننده و میل کننده. (از اقرب الموارد) (آنندراج). کسی که میل کند از حق. (ناظم الاطباء).

جنف.

[جُ] (ع ص) جِ جَنْفاء. (اقرب الموارد). رجوع به جَنْفاء شود.

جنفاء.

[جَ] (ع ص) مؤنث اجنف. پشت خمیده. (از اقرب الموارد).

جنفاء.

[جَ نَ / جُ نَ] (اِخ) موضعی است مر بنی فرازه را. (منتهی الارب) (معجم البلدان).

جنفج.

[جَ فَ] (ع اِ) قدومهء شیرازی. (فرهنگ فارسی معین).

جنف کلا.

[ج نَ کَ] (اِخ) نام یکی از دههای بارفروش است. رجوع به ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص160 شود.

جنفلیق.

[جَ فَ] (ع ص، اِ) زن عظیمه و فربه. (منتهی الارب) (آنندراج). زن بزرگ و فربه. (ناظم الاطباء).

جنفور.

[جُ] (ع اِ) قبر کهنه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (ذیل اقرب الموارد از لسان العرب). ج، جنافیر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (ذیل اقرب الموارد از لسان العرب).

جنفور.

[جُ] (اِخ) صورتی از جونفور، شهر معروف هند.

جنق.

[جَ] (ع مص) سنگ انداختن با منجنیق. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). بسنگ منجنیق زدن. (تاج المصادر بیهقی).

جنقان.

[جُ] (اِخ) ناحیه ایست بفارس. (منتهی الارب) (معجم البلدان) (مراصد) (مرآت البلدان ج4 ص272).

جنقان اخشه.

[جُ اَ خَشْ شَ] (اِخ)موضعی است بخوارزم. (منتهی الارب) (معجم البلدان) (مراصد).

جنقره.

[جِ قَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان گاودول بخش مرکزی شهرستان مراغه واقع در 49هزارگزی جنوب مراغه و 2هزارگزی شمال راه ارابه رو میاندوآب به شاهین دژ. موقع آن جلگه و هوای آن معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 150 تن. آب آن از لیلان چای و قنات و محصول آن غلات، چغندر، حبوبات و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

جن قشلاقی.

[جِ قِ] (اِخ) دهی جزء دهستان کورائیم بخش مرکزی شهرستان اردبیل واقع در 28هزارگزی جنوب اردبیل و 24هزارگزی شوسهء خلخال - اردبیل. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و هوای آن معتدل است. سکنه 1029 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

جنقولک.

[جَ لَ] (اِ) در تداول، هیاهوی و سخنان مسخره آمیز. رجوع به جنغولک باز و جنغولک بازی شود.

جنقولک باز.

[جَ لَ] (نف مرکب) رجوع به جنغولک باز شود.

جنقولک بازی.

[جَ لَ] (حامص مرکب)رجوع به جنغولک بازی شود.

جنقی.

[جَ] (ترکی، مص) کنکاش کردن جمعی باشد با هم، گویند ترکی است. (برهان) (ناظم الاطباء). || (اِ) مجلس. انجمن. (ناظم الاطباء).

جنک.

[جُ] (معرب، اِ) سازی است از ابزار و آلات طرب و معرب جبک (؟) فارسی است. ج، جنوک. (اقرب الموارد). شاید معرب چنگ فارسی باشد. از آلات و ابزار طرب است. در کتاب تعریف آمده: آلتی است جدید و دارای نغماتی دلنواز که در لطف و خوبی مشابه عود ولی شکل آن با شکل عود مباین است، سر آن بطرف پایین مایل است، گویند به جنک گفته شد که آیا نغمهء دلنوازتر از تو شنیده شده است گفت آری و اراده کرد عود را. (صبح الاعشی ج2 ص144).

جنکردی.

[ ] (اِخ) قبیله ای از طایفهء لُر. رجوع به تاریخ گزیده چ لندن ص547، 548 شود.

جنکزخان.

[جَ کِ] (اِخ) معرب چنگیزخان. (عیون الانباء ص 26). رجوع به چنگیزخان شود.

جنکسانک.

[جِ سا نَ] (اِ) بزبان چیناوی وزیر و امیر را گویند. (آنندراج از فرهنگ وصاف). لقب افتخاری که مغولان بحاکم و والی میدادند. (ناظم الاطباء).

جنکسانکی.

[جِ سا نَ] (حامص) مأخوذ از مغولی، رتبهء حکومت و والیگری. (ناظم الاطباء).

جنکستان.

[ ] (اِخ) قریه ای است از توابع ماهان کرمان. (مرآت البلدان ج4 ص272).

جنکلمندان.

[جُ کُ مَ] (اِخ) دهی جزء دهستان سنگسر کهدمات بخش مرکزی شهرستان رشت واقع در 18000گزی جنوب خاوری رشت و 9000گزی جنوب باختری دوشنبه بازار. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل مرطوب است. سکنه 145 تن. آب آن از استخر و محصول آن برنج، لبنیات، زغال و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

جنکلوک.

[جَ کَ] (ص) رنجوری را گویند که ایام نقاهت او باشد و بوقت برخاستن دست بر زانو یا بر دیوار گیرد. رجوع به جنکوک شود. || کسی را گویند که دست و پای او کجواج باشد. چنکلوک. (برهان).

جنکوس.

[جَ] (ص) جنکلوک. (ناظم الاطباء). رجوع به آن کلمه شود.

جنکوک.

[جَ] (ص) کسی را گویند که از بیماری برخاسته باشد و قوت رفتار نداشته باشد. (برهان). رجوع به جنکلوک شود.

جنکی.

[جُ] (ص نسبی) نسبت است به جنک، نوازندهء جنک. (اقرب الموارد). رجوع به جنک شود.

جنکیز.

[جَ] (اِخ) معرب چنگیز. رجوع به چنگیز شود.

جنکیة.

[جُ کی یَ] (ع ص نسبی) مؤنث جنکی است. (اقرب الموارد). رجوع به جنکی و جنک شود.

جنگ.

[جُ] (اِ) شتری که هنوز او را بزیر بار نکشیده باشند. || کشتی و جهاز بزرگ. (برهان). سفینه. (فرهنگ فارسی معین). چُنگ. || بیاض بزرگ (برهان). دفتری که در آن اشعار و مطالب دیگر نویسند. سفینه. (فرهنگ فارسی معین). کتابی که در آن برخی اشعار شعرای مختلف بی نظم و ترتیب گرد شده باشد، و این کلمه هندی است و همان است که ابن بطوطه جُنْق میگوید. در ایران دیوان غزل یک شاعر را سفینه میگفته اند سپس جنگ هندی را که نیز بمعنی سفینه است برای دیوان اشعار گزیدهء چندین شاعر بکار برده اند. (یادداشت مؤلف).

جنگ.

[جَ] (اِ) جدال و قتال. (برهان). کارزار. ستیزه. نبرد. (ناظم الاطباء). ناورد. پیکار. غزوه. حرب. رزم. هیجاء، و با لفظ کردن و آوردن و پیوستن و افتادن و داشتن مستعمل میشود. (آنندراج از بهار عجم) :
ولیکن چو در جنگ خواری بود
گه آشتی بردباری بود.فردوسی.
چنین بود تا بود گردون سپهر
گهی جنگ و زهر است و گه نوش و مهر.
فردوسی.
زمانه سراسر پر از جنگ بود
بجویندگان بر جهان تنگ بود.فردوسی.
|| گفتگوی بافریاد و خصومت آمیز. (یادداشت مؤلف) :
بیکی زخم تپانچه که بدان روی کریه
بزدم جنگ چه سازی چه کنی بانگ و ژغار؟
بوالمثل.
|| کین. (یادداشت مؤلف). خصومت.
- جنگ آزما.؛ رجوع به این کلمه در ردیف خود شود.
- جنگ آزمای.؛ رجوع به این کلمه شود.
- جنگ آزمایی؛ رجوع به این کلمه شود.
- جنگ آزمودن؛ جنگ دیدن و تجربه اندوختن :
که گر سنگش زنی جنگ آزماید
ورش تیمار داری گله پاید.؟
- جنگ آزموده؛ جنگ دیده و باتجربه گشته. جنگ دیده و نبردکرده. (ناظم الاطباء).
- جنگ آغال؛ جنگ انگیز :
همیشه تا صفت بزم و رزم باشد خوش
بگوش مردم عشرت فزای و جنگ آغال.
سوزنی.
- جنگ آمدن؛ جنگ شدن. جنگ آغاز گشتن :
بدانست شهری و هم لشکری
کز آن کار جنگ آید و داوری.فردوسی.
- جنگ آمیز؛ آمیخته بجنگ :
ناز جنگ آمیز جانان برنتابد هر دلی
ساز وصل و سوز هجران برنتابد هر دلی.
خاقانی.
- || شورانندهء جنگ. (ناظم الاطباء).
- جنگ آوردن.؛ رجوع به همین کلمه شود.
- جنگاندن؛ بجنگ درآوردن. رجوع به این کلمه شود.
- جنگاننده؛ نغت فاعلی از جنگانیدن.
- جنگانیدن؛ رجوع به این کلمه شود.
- جنگاور.؛ رجوع بهمین کلمه در ردیف خود شود.
- جنگاوری.؛ رجوع به همین کلمه شود.
- جنگ افروز؛ افروزندهء آتش جنگ :مبارزان جنگ افروز بشب و روز بر دروازه ها حمله می آورند. (جهانگشای جوینی).
- جنگ افروزی؛ شغل و عمل جنگ افروز.
- جنگ افزار؛ سلاح. (یادداشت مؤلف).
- جنگ انداختن؛ جنگ کردن.
- جنگ انگیز؛ آنکه تحریض و تشویق بجنگ کند در میدان جنگ. (یادداشت مؤلف). رجوع به جنگ آمیز شود.
- جنگ اوژن؛ جنگ آور. جنگ افکن :
زره پوش خسبند جنگ اوژنان.
سعدی (بوستان).
- جنگ باره؛ دوستدار جنگ. جنگ دوست. رجوع بهمین کلمه شود.
- جنگ باز.؛ رجوع به همین کلمه شود.
- جنگ بازی؛ کار جنگ باز. شغل و عمل جنگجو.
- جنگاوری.؛ رجوع به همین مدخل شود.
دهد در جلوه گاه جنگ بازی
مرا از هر برادر سرفرازی.
جامی (از آنندراج).
- جنگ پیوستن؛ جنگ کردن. نبرد کردن :
زنی جنگ پیوست با شوی خویش
شبانگه چو رفتش تهی دست پیش.سعدی.
- جنگ جای؛ میدان جنگ. جنگ گاه.
- جنگ جستن؛ بدنبال جنگ رفتن. جنگ کردن. جنگجو از آن مشتق است :
وگر با پدر جنگ جوید کسی
پدر بی گمان خشم گیرد بسی.سعدی.
با آنکه در صلح زند جنگ مجوی.؟
- جنگجو.؛ رجوع بهمین کلمه شود.
- جنگجوی؛ جنگجو. جنگاور. دلیر و شجاع. (فرهنگ فارسی معین).
- جنگجوینده؛ جنگجو :
برانگیخت آن رخش پوینده را
همی جست آن جنگجوینده را.فردوسی.
- جنگخواه؛ جنگجو. طالب جنگ و نزاع. خواهان جنگ :
وگر جنگجویی منم جنگ خواه
بیارای و برکش صف رزمگاه.فردوسی.
تویی جنگجوی و منم جنگ خواه
بگردیم یک با دگر بی سپاه.فردوسی.
- جنگدار؛ جنگی. (ولف).
- جنگ دیدگی.؛ رجوع به همین کلمه شود.
- جنگ دیده.؛ رجوع به همین کلمه شود.
- جنگساز؛ جنگجو :
از ایشان فغانیش بد پیشرو
سپاهی پسش جنگسازان نو.فردوسی.
وز آن جنگسازان افراسیاب
کسی کو بدان کینه گیرد شتاب.فردوسی.
چو بشنید بهرام از او گشت باز
بلشکرگه آمد سر جنگ ساز.فردوسی.
- جنگ سگال.؛ رجوع بهمین کلمه شود.
- جنگ سود.؛ رجوع بهمین کلمه شود.
- جنگ صف؛ آنرا گویند که صف بسته با هم بجنگند. (آنندراج) :
چون ز زلف و خطش آراسته صف خواهد شد
جنگ صف بر سر دل بر دو طرف خواهد شد.
مولانا بهشتی (از آنندراج).
از جنگ صف آن مژه غافل نتوان بود
آشوب طلب دل بمدارا نگذارد.
رضی دانش (از آنندراج).
- جنگ طلب؛ افروزندهء جنگ. خواهان جنگ. جنگجو.
- جنگ طلبی؛ حاصل مصدر است از جنگ طلبیدن. رجوع بهمین کلمه شود.
- جنگ کردن؛ جنگیدن :
ای زاهد خرقه پوش تا کی
با عاشق خسته دل کنی جنگ؟سعدی.
جنگ نمی کنم اگر دست به تیغ می برد
بلکه به خون مطالبت هم نکنم قیامتش.
سعدی.
- جنگ کن؛ جنگی. جنگجو. دلیر. دلاور :مردمانی سختند و قوی و جنگ کن [ مردم یغما ]. (حدود العالم).
- جنگ کنان؛ در حالت جنگیدن : غلامانش از پیل بزیر آوردند و بر اسب نشاندند و جنگ کنان ببردند. (تاریخ بیهقی).
- جنگ کننده؛ جنگجو. جنگاور. جنگنده.
- جنگ گاه؛ میدان جنگ. رجوع بهمین کلمه شود.
- جنگ گر.؛ رجوع بهمین کلمه شود.
- جنگ مغلوبه.؛
- جنگ نادیده؛ بی تجربه در جنگ. جنگ ناآزموده.
- جنگ نامه؛ نامهء جنگ. رجوع بهمین کلمه شود.
- جنگندگی؛ حاصل مصدر است از جنگنده. رجوع بهمین کلمه شود.
- جنگنده؛ نعت فاعلی از جنگیدن. که جنگ کند. رجوع بهمین کلمه شود.
- جنگ و جدال؛ از اتباع است بمعنی جنگ و پیکار.
- جنگ و جدل؛ (از اتباع) پیکار و مناقشه.
- جنگ و جَلَب؛ (از اتباع) پرخاش. (لغت نامهء اسدی در کلمهء پرخاش). و جلب در عربی بمعنی غوغا و شور و هیاهو و آوازها باشد :
همی لشکر آمد سه روز و سه شب
جهان شد پر آشوب و جنگ و جلب.
فردوسی.
می زدگان را دوا باشد قطرهء شراب
باشد بوی بخور بوی بخار و کباب
اختر جنگ و جلب ساخته چنگ و رباب.
منوچهری.
- جنگ و جوش؛ (از اتباع) جنگ و جدال :
از ایران برآمد ز هر سو خروش
شد آرام گیتی پر از جنگ و جوش.فردوسی.
- جنگ و گریز؛ کر و فر. قسمی از جنگ که گریزان جنگ کنند و بیشتر قصد کشیدن دشمن است بکمین گاه و مانند آن. شیوه ای از جنگ نزد ایرانیان که از جلو دشمن دروغین میگریختند و چون دشمن نزدیک میشد به او حمله میکردند. لشکر اشکانی بجنگ و گریز بر رومیان ظفر می یافتند.
- امثال: به جنگ خدا نمی توان رفت.
مثل جنگ خرفروشان.
جنگ از الفاظ خیزد وز معانی آشتی (پارسی تو گفت و تازی انت و ترکی سن سنی...).
رجوع به امثال و حکم دهخدا شود.
جنگ از سر شخم آشتی از سر خرمن، نظیر: وقت کار کردن چلاقم وقت خوردن قولچماقم. (امثال و حکم دهخدا).
جنگ اول به از صلح آخر است : عیب خود را فاش کردن خوب نیست جنگ اول به ز صلح آخر است.
؟ (از امثال و حکم).
جنگ اول کشته شد؛ دیری است که چیز خورده شده، مال به مصرف رسیده یا مرد بشده است و امثال آن. (امثال و حکم).
جنگ با نهنگ کردن و در دریا ماندن، نظیر: در کشتی نشستن و با ناخدا جنگیدن.
جنگ بر نظاره آسان است : ز پیکار بد دل هراسان بود به نظاره بر، جنگ آسان بود.
اسدی (از امثال و حکم).
جنگ به جوباره افتادن؛ جوباره نام یکی از محلات اصفهان است و گویا مراد از این تعبیر کار بجای سخت رسیدن، یا امری ببدترین صورت خویش درآمدن، باشد و شاید در این قطعه نیز تلمیحی ضعیف تعبیر هست: ای خداوند هفت سیاره پادشاهی فرست خونخواره تا در و دشت را چو دست کند جوی خون آورد بجوباره عدد مردمان بیفزاید هر یکی را کند دوصد پاره.
کمال الدین اصفهانی (از امثال و حکم).
چنین گفت پیش دلیران روم که جنگ پدر خوار و زار است و شوم جنگ دو سر دارد؛ جنگ گاهی به پیروزی و گاهی بشکست انجام شود، نظیر: الحرب سجال. (امثال و حکم دهخدا).
جنگ را باش؛ مستعد جنگ باش. (آنندراج) :
تو هم جنگ را باش گر فتنه خاست
که بر کینه ور مهربانی خطاست.
سعدی (از آنندراج).
جنگ را شمشیر میکند، سودا را پول؛ بی سرمایه سود نتوان برد، نظیر: بی مایه فطیر است. (امثال و حکم دهخدا).
جنگ را یک تن میکند شکست را یک تن میخورد.
جنگ زرگری. رجوع به این کلمه شود.
جنگ زرگری میانجی نخواهد.
جنگ مشت و درفش است .
دلیل صدق من انگشتر جهان گیری است ولی چه سود که جنگ درفش با مشت است.
مسیح کاشی (از آنندراج).
جنگ هفتادودو ملت همه را عذر بنه چون ندیدند حقیقت ره افسانه زدند. حافظ.
جنگی هرچند زورمند بود از حیلت مستغنی نگردد. (منسوب به بزرگمهر از امثال و حکم دهخدا).
جنگ و زورآوری مکن با مست. سعدی.
در جنگ حلوا خیر نمیکنند.
زن و شوهر جنگ کنند ابلهان باور کنند.
سگ جنگ دیده به از شیر جنگ ندیده.

جنگ.

[جُ] (اِخ) دهی از دهستان چولائی خانهء بخش حومهء شهرستان مشهد واقع در 2هزاروپانصدگزی باختر مالرو عمومی مشهد به کلات. موقع جغرافیایی آن دره و هوای آن سردسیری. سکنهء آن 53 تن. شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

جنگ آزما.

[جَ زْ / زِ] (نف مرکب)جنگجو. جنگاور. مخفف جنگ آزماینده :
شنیدم ز جنگ آزمایان پیش
که از زور تن زهرهء مرد بیش.نظامی.

جنگ آزمای.

[جَ زْ / زِ] (نف مرکب)جنگ آزماینده. باوقوف در کار جنگ. (ناظم الاطباء) :
شکسته شد آن مرد جنگ آزمای
از آن پرسخن نامهء سوفرای.فردوسی.
ز کوپال آن پیل جنگ آزمای
درآمد سر پیل پیکر ز پای.نظامی.

جنگ آزمایی.

[جَ زْ / زَ] (حامص مرکب) عمل جنگ آزما :
بجنگ آزمایی برون خواست مرد.نظامی.
رجوع به جنگ آزما و جنگ آزمای شود.

جنگ آوردن.

[جَ وَ دَ] (مص مرکب)جنگ کردن. (فرهنگ فارسی معین) :
نه بیند کسی پشت ما روز جنگ
اگر چرخ جنگ آرد و کوه و سنگ.
فردوسی.
تو بنشین گر او با تو جنگ آورد
بر او تیغ تو کار تنگ آورد.نظامی.

جنگار.

[جَ] (اِ) چنگار. زنگار. (ناظم الاطباء). || خرچنگ. (برهان) (ناظم الاطباء). سرطان. (برهان). جانوری است آبی که در خشکی بپای کج رود و آنرا پنجپایک و پنجپایه و خرچنگ نیز گویند و بتازیش سرطان خوانند. (شرفنامهء منیری). || (ص) جنگ آورنده. (برهان). آرندهء جنگ. غازی و دلاور و بهادر. (ناظم الاطباء). || (فعل امر) امر هم هست. (برهان). یعنی جنگ بیار و جنگ کن. (حاشیهء برهان چ معین). جنگ آر.

جنگال.

[جَ] (اِ) چنگال. (ناظم الاطباء). رجوع به چنگال شود.

جنگاندن.

[جَ دَ] (مص) جنگانیدن. بجنگ درآوردن: خروسها و گاوها را با یکدیگر جنگاند؛ به جنگ واداشت.

جنگانیدن.

[جَ دَ] (مص) مبارزت فرمودن. (ناظم الاطباء). جنگاندن.

جنگاور.

[جَ وَ] (نف مرکب) جنگ آورنده. جنگجو. (از ناظم الاطباء). ستیزه جو. جنگی. شجاع. (ناظم الاطباء) :
همی رای زد با چنان مهتران
که بودند شیران و جنگاوران.فردوسی.
کجا دیده ای جنگ جنگاوران
کجا یافتی باد گرز گران.فردوسی.

جنگاوری.

[جَ وَ] (حامص مرکب)جنگجویی. دلیری. شجاعت. نبرد و پیکار و مبارزت. (ناظم الاطباء) :
دو مرغ دلاور در آن داوری
زمانی نمودند جنگاوری.نظامی.
ندیدم به مردانگی چون تو کس
که جنگاوری بر دو نوع است و بس.
سعدی.

جنگاه.

[جَ] (اِ مرکب) جنگ گاه. نبردگاه و میدان جنگ. (ناظم الاطباء).

جنگاه.

[جُ] (اِخ) دهی از دهستان میان جام بخش تربت جام شهرستان مشهد، دارای 411 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول غلات، پنبه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

جنگباره.

[جَ رَ / رِ] (ص مرکب) دوستدار جنگ. جنگ دوست. مقابل صلحجو.

جنگ باز.

[جَ] (نف مرکب) جنگ دوست و بهادر. غازی و شجاع. (ناظم الاطباء). جنگجو. (آنندراج).

جنگ بازی.

[جَ] (حامص مرکب) دلیری و دلاوری و باوقوفی در کار جنگ. || جنگ ساختگی. (ناظم الاطباء).

جنگ تپه.

[جَ تَپْ پَ] (اِخ) دهی از دهستان آواجیق بخش حومهء شهرستان ماکو، دارای 141 تن سکنه. آب آن از خان و محصول آن غلات و بزرک. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

جنگ جلاب.

[جَ جَ] (اِ مرکب) مکر و حیله. || کوشش بیهوده. || دفع الوقت. || گوشواره. (از ناظم الاطباء).

جنگ جلابست.

[جَ جَ بِ] (اِ مرکب)گوشواره. (ناظم الاطباء). رجوع به مادهء قبل شود.

جنگجو.

[جَ] (نف مرکب) رزم آور. مبارز. جنگی. (فرهنگ فارسی معین). ستیزه جو. (ناظم الاطباء) :
جنگجویان بروز پنجه و کتف
دشمنان را کشند و خوبان دوست.سعدی.
|| تند و بامخاصمت. (ناظم الاطباء).

جنگجویی.

[جَ] (حامص مرکب)ستیزه جویی. مخاصمت و منازعت. (ناظم الاطباء).

جنگ دیدگی.

[جَ دی دَ / دِ] (حامص مرکب) آزمودگی در جنگ. رجوع به جنگ دیده شود.

جنگ دیده.

[جَ دی دَ / دِ] (ن مف مرکب)کسی که جنگ کردن دیده باشد. آزموده در جنگ. (ناظم الاطباء). جنگ آزموده :
ز روبه رمد شیر نادیده جنگ
سگ جنگ دیده بدرّد پلنگ.سعدی.

جن گرفته.

[جِ گِ رِ تَ / تِ] (ن مف مرکب) در تداول عامه، مصروع. که مبتلا به بیماری صرع باشد.

جنگ زرگری.

[جَ گِ زَ گَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از جنگ ساختگی باشد. (برهان). جنگ دروغی با کسی برای فریفتن دیگران. (فرهنگ فارسی معین). جنگ مصلحتی بدون کینه برای فریب دادن شخص دیگر. (ناظم الاطباء).
- امثال: جنگ زرگری میانجی نخواهد.

جنگ ساز.

[جَ] (نف مرکب) آماده و مهیا برای جنگ. || بهادر و مرد جنگی. (ناظم الاطباء).

جنگ سرا.

[جَ سَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش رامسر شهرستان تنکابن، دارای 430 تن سکنه. آب آن از چشمه و محصول آن لبنیات و چای. شغل اهالی گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

جنگ سگال.

[جَ سِ] (نف مرکب) مایل و شایق بجنگ. جنگجو. (ناظم الاطباء). جنگاور. (آنندراج). آنکه ساز جنگ کند :
به اقصای جهان از فزع تیغش هر روز
همی صلح سگالد دل هر جنگ سگالی.
فرخی (از آنندراج).

جنگ سود.

[جَ] (ص مرکب) آنکه از جنگ کسب فایده و سودی کند. (ناظم الاطباء). کسی که سود خود را در جنگ بیند یا کسی که فرسودهء جنگ باشد. و این کنایه از جنگ آزموده و تجربه کار است. (آنندراج) :
درآمد بر او زنگی جنگ سود
بیک ضربت از تن سرش را ربود.نظامی.

جن گشای.

[جَ گُ] (اِخ) بیست ویکمین از سلاطین اولوس جغتای بماوراءالنهر وی ظاهراً از 734 تا 735 ه . ق. حکومت داشت. جن گشای صورتی از جهانگشای است. (طبقات سلاطین اسلام ص215).

جنگ طلبی.

[جَ طَ لَ] (حامص مرکب)حاصل مصدر از جنگ طلب. طالب جنگ بودن. جنگ خواستن. مقابل صلح طلبی.

جنگ کردن.

[جَ کَ دَ] (مص مرکب) نبرد کردن. رزم کردن. پیکار کردن، زدوخورد کردن. (فرهنگ فارسی معین).

جنگ گاه.

[جَ] (اِ مرکب) میدان جنگ. عرصه. معرکه. معترک. جنگاه. (ناظم الاطباء) : پیغمبر از جای خود [ مدینه ] تا جنگ گاه [ ذی قار ] بدید. (ترجمهء تاریخ طبری بلعمی). و دیگر روز بر مدار قلعه بر سبیل نظاره و مطالعهء جنگ گاهها طواف میکرد. (رشیدی).

جنگ گر.

[جَ گَ] (ص مرکب) جنگجو. دلاور. جنگی: چاچ ناحیتی است بزرگ و آبادان و مردمانی غازی پیشه و جنگ گر. (حدود العالم).

جنگل.

[جَ گَ] (اِ) زمین وسیعی پر از درختهای انبوه. جای پر درخت و بیشه و وسعت زیادی از زمین مشجر. (ناظم الاطباء). اجتماع درختهای زیاد در یک محل بطوری که بپوشانند زمین را و زمینی که پوشیده شده باشد از درخت و نی و علف. (ناظم الاطباء). در جنگل معمو درختان کوچک و بزرگ و تنومند بطور نامنظم و همچنین علفهای خودرو فراوانند. (فرهنگ فارسی معین) :
زاهد چه کنده ای ته دوزخ که مانده خشک
چوبی ز جنگل طبرستان آتش است.
زکی ندیم (از آنندراج).
- جنگل مصنوعی؛ جنگلی که درختانش را اشخاص بمنظور خاصی کاشته باشند. (فرهنگ فارسی معین).
جنگلهای ایران را میتوان بدو قسمت تقسیم کرد: 1 - جنگلهای انبوه دست نخورده. 2 - جنگلهایی که در معرض دستبرد اهالی مجاور و ایلات و گله داران قرار دارد و کم کم از بین رفته یا در شرف از بین رفتن است. قسمت اول در سواحل جنوبی بحر خزر قرار دارد و در کوههای لرستان نیز جنگلهای انبوه نیز یافت میشود. قسمت دوم در خراسان و کردستان و کرمانشاهان و لرستان و اردستان و اصفهان و پارس و کوههای بختیاری و کرمان و آذربایجان قرار دارد. انواع درختها از قبیل اِسْبِر، توسه، امرود، پَلَت، توکوکو، کوچی، ارنا، آلو، سیب، انجیر در جنگلهای ایران یافت میشود. (جغرافیای اقتصادی کیهان ص7 ببعد).
- جنگل مولی؛ جایی پرهیاهو و بی نظم و ترتیب: دنیا جنگل مولاست.

جنگل.

[جَ گَ] (اِخ) از مزارع کوهستان بلوک زرند کرمان. (مرآت البلدان ج4 ص272).

جنگل.

[جَ گَ] (اِخ) قصبه ای جزء دهستان سنگان بخش رشخوار شهرستان تربت حیدریه، دارای 2500 تن سکنه. آب آن از قنات و محصول آن غلات، پنبه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

جنگلانی.

[جَ] (اِ) غلیواج. (ناظم الاطباء). جنگلاهی. رجوع به جنگلاهی شود.

جنگلاهی.

[جَ] (اِ) غلیواج را گویند. (برهان). زغن. (فرهنگ فارسی معین). غلیواژ. (شرفنامهء منیری). چنگلاهی. (شرفنامهء منیری). جنگلانی. جنگلایی. (برهان). و آنرا بندا و جوازه لوا و جوزه لوا و چوژه لوا و خاد و زغن و غلیواز و گوشت ربای نیز گویند. (شرفنامهء منیری).

جنگلایی.

[جَ] (اِ) جنگلاهی. رجوع به جنگلاهی شود.

جنگلبان.

[جَ گَ] (ص مرکب) نگهبان جنگل. حافظ جنگل. مأمور حفظ جنگل.

جنگلبانی.

[جَ گَ] (حامص مرکب) شغل و عمل جنگلبانان. || (اِ مرکب) اداره ای از شعب وزارت کشاورزی که حفاظت و مراقبت جنگلها را بعهده دارد. (فرهنگ فارسی معین).

جنگل ده.

[جَ گَ دِهْ] (اِخ) دهی از دهستان کتول بخش علی آباد شهرستان گرگان واقع در یکهزارگزی شمال باختری علی آباد، دارای 590 تن سکنه. آب آن از قنات و محصول آن برنج، غلات، توتون و سیگار است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

جنگل کشت.

[جَ گَ کَ] (اِخ) دهی از بخش مینودشت شهرستان گرگان در 26هزارگزی جنوب مینودشت، دارای 210 تن سکنه. آب آن از چشمه سار و محصول آن غلات، حبوبات و ابریشم. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

جنگلوک.

[جَ گَ] (ص) رجوع به جنکلوک شود.

جنگلی.

[جَ گَ] (ص نسبی) منسوب به جنگل. ساکن جنگل. (ناظم الاطباء). || روئیده در جنگل: درختان جنگلی. || وحشی. نامتمدن.

جنگندگی.

[جَ گَ دَ / دِ] (حامص)حاصل مصدر است از جنگنده. عمل و شغل جنگنده.

جنگنده.

[جَ گَ دَ / دِ] (نف) نعت فاعلی از جنگیدن. آنکه جنگ کند. جنگی. رزم کننده. محارب. (فرهنگ فارسی معین). جنگجو. جنگاور: هواپیماهای جنگنده.

جنگوان.

[جَ گَ] (اِخ)(1) نام شهری است در هندوستان. (برهان) (ناظم الاطباء). شهری است بسیارولایت در هندوستان. (حدود العالم). شهری است نزدیک رایسین و جندیری جانب کوه سوالک. (آنندراج) :
تا فتح جنگوان را در داستان فزود
کم شد حدیث رستم دستان ز داستان.
مسعودسعد.
ای ترک باد جنگ برون کن یکی ز سر
برخیز و باده درده بر فتح جنگوان.
مسعودسعد.
.(استینگاس)
(1) - Jangvan. Jangavan.

جنگوک.

[جَ] (ص) جنگلوک. (ناظم الاطباء). رجوع به جنگلوک شود.

جنگ و گریز.

[جَ گُ گُ] (اِ مرکب) کر و فر.

جنگی.

[جَ] (ص نسبی) منسوب به جنگ. جنگجو. دلاور. سرباز مبارز. سپاهی. (ناظم الاطباء) :
رسیدند بهرام و خسرو بهم
دلاور دو جنگی دو شیر دژم.فردوسی.
هژبری که سرهای شیران جنگی
ببوسید خاک قدم بنده وارش.ناصرخسرو.
دو کبک دری دید بر خاره سنگ
به آیین کبکان جنگی به جنگ.نظامی.
سیاهیّ لشکر نیاید به کار
که یک مرد جنگی به از صدهزار.؟
- جنگیان؛ جِ جنگی :
ز گرد سپه خنجر جنگیان
همی تافت چون خندهء زنگیان.اسدی.
- جنگی تر؛ دلاورتر. جنگجوتر :
کک کوهزاد اژدهای نر است.
ز گرشاسب و از سام جنگی تر است.
فردوسی.
- جنگی سر؛ سردار دلاور و جنگجو. ج، جنگی سران :
از ایران و از دشت نیزه وران
ز خنجرگزاران و جنگی سران.فردوسی.
کجا آن خردمند کندآوران
کجا آن سرافراز جنگی سران؟فردوسی.
- جنگی سوار؛ سوار جنگجو و دلاور. ج، جنگی سواران :
هر آنکس که از کارداران من
سرافراز و جنگی سواران من.فردوسی.
ابا هر یکی زآن دووده زار
از ایرانیانند جنگی سوار.فردوسی.
ز جنگی سواران چابک رکاب
به نهصدهزار آمد اندر حساب.نظامی.
- مثل خروس جنگی؛ بی علتی با همه کس بجدال برخاستن.

جنگ یوز.

[جَ] (نف مرکب) جنگ جوی. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). رجوع به یوز شود.

جنم.

[جَ نَ] (اِ) شکل و هیأت. صورت. قیافه. (ناظم الاطباء). || ذات. سرشت. طبیعت. (فرهنگ فارسی معین): جنم فلانی بد است، فلانی بدجنم است؛ بدخو و بدخلق است.

جنمة.

[جَ مَ] (ع اِ) جمله و جماعت: جنمة الشی ء؛ جملهء چیزی و جماعت آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

جنمة.

[جَ نَ مَ] (ع اِ) جَنْمة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به جَنْمة شود.

جنن.

[جَ نَ] (ع اِ) قبر. || مرده. || کفن. ج، اجنان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

جنن.

[جُ نَ] (ع اِ) جِ جُنّة، بمعنی برقع. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به جُنّة شود.

جنن.

[جُ نُ] (ع اِمص) دیوانگی. اصل آن جنون بوده و واو آن برای تخفیف حذف شده است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). دیوانگی و جنون. (ناظم الاطباء).
جنوا.
[ جِ ] (اِخ) ژنوا. ژن. رجوع به ژن شود.

جنوء.

[جُ] (ع مص) بر روی افتادن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

جنواء.

[جَنْ] (ع اِ) گوسپندی که سرون [ = شاخ ] آن پس رفته باشد. (منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

جن و انس.

[جِنْ نُ اِ] (ترکیب عطفی)پری و آدمی :
غنی ملکش از طاعت جن و انس.سعدی.

جنوب.

[جَ] (ع اِ) طرف جنوب، یکی از چهار جهت اصلی در برابر شمال. (اقرب الموارد). چهار جهت اصلی عبارتند از: شمال، جنوب، مشرق، مغرب، و آنرا بپارسی او اخشتر و نسا گویند. (ناظم الاطباء). || بادی است برابر باد شمال. (از اقرب الموارد). باد دست راست و مهب آن از مطلع سهیل تا مطلع ثریاست. ج، جنائب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). باد قبله. (زمخشری). باد که در برابر شمال جهد. ج، اَجْنُب، جنایب. (مهذب الاسماء) :
رود بحکم وی اندر فلک مدار و مسیر
وزد به امر وی اندر هوا جنوب و شمال.
مسعودسعد.
|| نیم روز. (التنبیه و الاشراف چ لیدن ص31) (مفاتیح).

جنوب.

[جُ] (ع مص) از دست راست وزیدن باد. (منتهی الارب). || باد جنوب آمدن. (المصادر). || باد جنوب وزیدن بر قوم و هلاک کردن. (منتهی الارب): جُنِبوا جنوباً؛ باد جنوب وزید بر آنان و هلاک کرد آنان را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || دور شدن. (المصادر زوزنی). || دردمندپهلو شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مبتلی به بیماری ذات الجنب گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || (اِ) در تداول بمعنی جَنوب، یکی از جهات اربع.

جنوب.

[جُ] (ع اِ) جِ جَنْب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). پهلوها. رجوع به جَنْب شود.

جنوباً.

[جَ بَنْ] (ع ق) حد جنوبی. بسمت جنوب. (ناظم الاطباء).

جنوبی.

[جَ] (ص نسبی) منسوب به جنوب. || روز گرم و تابناک. (ناظم الاطباء) :فصل جنوبی، هرگاه زمستان جنوبی باشد یعنی گرم و بارنده و از پس او بهار شمالی باشد یعنی سرد و خشک بیشتر زنان آبستن را بچه بیفتد. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
- جنوبی طالع:جنوبی طالعان را بیضه در آب
شمالی پیکران را دیده در خواب.نظامی.
- جنوبی گرای؛ که بجنوب گراید :
گروهی چو دریا جنوبی گرای
که بوده ست هابیلشان رهنمای.نظامی.

جنوجرد.

[جَ جِ] (اِخ) صورت عربی کنوگرد، و آن از دیههای مرو و در پنج فرسنگی آن واقع است. دارای بازاری است بزرگ و بناهای عالی و مسجدی عظیم و باغستانها. گروهی از دانشمندان بدان منسوبند. (معجم البلدان) (مراصد) (انساب سمعانی).

جنوجردی.

[جَ جِ] (ص نسبی) منسوب است به جنوجرد. (انساب سمعانی). رجوع به جنوجرد شود.

جنوح.

[جُ] (ع مص) بگشتن. (المصادر زوزنی). میل کردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || میل دادن. لازم و متعدی استعمال شود. (منتهی الارب). || پیش آمدن شب بتاریکی. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || جنوح طایر و شمس؛ نزدیک زمین شدن مرغ برای نشستن و خورشید برای غروب کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || زدن بر بازو یا بال پرنده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). جنح فلان الطایر؛ اصاب جناحه. (اقرب الموارد). || شکستن استخوانهای پهلوی شتر از بار سنگین. جُنِحَ البعیر. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || بشتاب رفتن شتر. اشتر که از نشاط بر یک سو رود. (مهذب الاسماء). || رجحان. افزون شدن. (المصادر زوزنی).

جنود.

[جُ] (ع اِ) جِ جُنْد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (دهار). در مثل است: اِنّ للهِ جنوداً منها العسل؛ خدای را یاریگران یا سپاههاست، از آن جمله است انگبین. این سخن را معاویه گفت هنگامی که به وی خبر دادند که اشتر با عسل زهرآگین مسموم شده است. (منتهی الارب). و در حدیث است :الارواح جنود مجندة؛ ای مجموعة. (اقرب الموارد) :
میر موسی کف، شمشیر چو ثعبان دارد
دست فرعون و جنودش کند از ما کوتاه.
منوچهری.
خاک مصر طرب انگیز نه بینی که همان
خاک مصر است ولی بر سر فرعون و جنود.
سعدی.
|| جنود کبریا؛ کنایه از ملایک. (مجموعهء مترادفات) (غیاث اللغات) (آنندراج).

جنور.

[جَنْ وَ] (اِ مرکب) جانور. (ناظم الاطباء). رجوع به جانور شود.

جنور.

[جَنْ نو] (ع اِ) خرمنگاه گندم و مانند آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

جنوس.

[جُ] (ع اِ) جِ جنس. (منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). گونه از هر چیزی از مردم و جز آن. (آنندراج). رجوع به جنس شود.

جنوف.

[جُ] (ع مص) میل کردن از راه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || میل کردن از حق در وصیت. رجوع به جنف شود.

جنوقة.

[جَ قَ] (اِخ) آبی است از غنی بن اعصر نزدیک به حمی ضریه. (معجم البلدان).

جنوک.

[جُ] (معرب، اِ) جِ جُنْک. (اقرب الموارد). رجوع به جنک شود.

جنوک.

[] (اِخ) از مزارع فشارود قاینات، قدیم النسق و بلاسکنه است. (مرآت البلدان ج4 ص 272).

جنون.

[جُ] (ع مص) پوشیدن شب. (منتهی الارب). درآمدن شب. (المصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). || دفن کردن مرده را. || پوشیده و پنهان شدن، و فعل آن به این معنی بطور مجهول بکار رود. (منتهی الارب). || دیوانه گردیدن. (منتهی الارب) (المصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی) (اقرب الموارد). || شکوفه آوردن گیاه زمین. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). نیک بالیدن گیاه. (المصادر) (تاج المصادر). || بسیارآواز گردیدن مگس. (منتهی الارب). بسیاربانگ گردیدن مگس. (تاج المصادر بیهقی). || (اِمص) جنون اللیل؛ تاریکی شب یا اندک تاریکی سر شب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || وسوسه. (یادداشت مؤلف). || دیوانگی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج) (مهذب الاسماء). || شیدایی. شیفتگی. (یادداشت مؤلف). و در اصطلاح شعرا نزدیک بمعنی عشق است و خام، سرشار، خانه برانداز، سبکبال از صفات آن و با لفظ کردن و زدن مستعمل. (آنندراج) :
کوته نظری بخلوتم گفت
غوغا مکن آخرت جنون نیست.سعدی.
خط سبزی جنون بعالم زد
یارب این سایهء کدام پری است؟
ناصر علی (از آنندراج).
باآنکه دل از دیدن آن شوخ جنون کرد
سودای وی افزود زمانی که ندیدش.
وحید (از آنندراج).
بازم جنون عشق بتی بر دماغ زد
کآتش ز عکس چهره بگلهای باغ زد.
طالب آملی (از آنندراج).
- جنون ادواری.؛ رجوع به جنون دوری شود.
- جنون اطباقی؛ که در هیچ فصلی از فصول زایل نگردد. رجوع به جنون مطبق شود.
- جنون دوری؛ آنست که در بهار طغیان کند و در فصول دیگر تسکین پذیرد. (غیاث اللغات) (آنندراج) :
بیک پرگار ما را کی گذارد
جنون دوری دیوانهء ما؟
اسماعیل ایما (از آنندراج).
مرا جفای تو دیوانه کرد در عالم
جنون دوریم از دست تست چون پرگار.
اثر (از آنندراج).
چو گردباد سرِ گشتگی علم سازد
جنون دوری من خاک این بیابان را.صائب.
- جنون کردن؛ مثل دیوانگان و مجنونان حرکت کردن. (آنندراج) :
دماغ سیر ندارم حریف صحرا نیست
جنون بحوصلهء خانه میکند دل ما.
امیر (از آنندراج) (از غوامض سخن).
- جنون نبات؛ رویش فراوان گیاه. (دزی ج 1 ص 220).

جنون.

[] (اِخ) ابن عمروبن یوحنا الصلت. رجوع به ابوزکریا جنون بن عمرو... شود.

جنون سبعی.

[جُ نو نِ سَ بُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) نزد اطبا دیوانگی باشد که با آن حرکات ردیه توأم میباشد. داءالکلب هم از انواع این دیوانگی است چه آن نیز دیوانگی سبعی و غضبی آمیخته ببازی و کارهای بیهوده دارد بنحوی که صاحب آن خود را به رنج درمیافکند. و مرادف جنون سبعی مانیا است، چنانچه از کتاب موجز استنباط میشود. و در کتاب بحرالجواهر گوید: مرادف مزبور برحسب معنی لغوی باشد، والا برحسب اصطلاح مانیا نام اقسام دیوانگیهاست جز داءالکلب یعنی دیوانگیهای معروف به سبعی. (کشاف اصطلاحات الفنون).

جنون مطبق.

[جُ نو نِ مُ بِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) جنون مستوعب، و آن نزد ابوحنیفه جنونی است که یک ماه مستوعب باشد و چنین فتوی داده است. و نزد ابویوسف جنونی است که بیشتر ایام سال عارض باشد و نزد محمد جنونی است که همهء ایام سال باشد. رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون شود.

جنونی.

[جُ] (ص نسبی) منسوب و متعلق به جنون. (ناظم الاطباء).

جنونی اردبیلی.

[جُ یِ اَ دَ] (اِخ)شاعری است ادیب که بسال 1107 ه . ق. در اردبیل سکونت داشت، چنانکه از اشعارش بدست می آید. دیوان وی مشتمل بر غزلیات و قصائد و ترجیع بند و رباعیات و بالغ بر 3254 بیت در 156 صفحه است. جنگ نامه نیز ضمیمهء آن است و با این شعر آغاز میشود:
چه از خلوت به صحرا جلوه گر شد حسن بی پروا
به سر هر ذره را سودای شور و عشق شد پیدا.
و آخر آن این است:
جنونی محو روی دلستان خود چه میداند
که مجنون است می آید برش یا می رود لیلی.
(از الذریعه ج9 ص206).
جنونی بخاری.
[جُ یِ بُ] (اِخ) یا جنونی بدخشانی. از بزرگان است و رساله ای مستقل در معما دارد. وی در صنایع بدیعه مهارت داشت. رجوع به الذریعه 9:207 شود.

جنونی بدخشانی.

[جُ یِ بَ دَ] (اِخ)رجوع به جنونی بخاری شود.

جنونی قالی پوش.

[جُ نیِ] (اِخ) یا جنونی قندهاری. از شاعران است، مجمع الخواص دربارهء وی گوید: حریفی است تیززبان و حراف، موی سر گذاشت و گلیم پاره پوشیده راه میرفت. با این وضع درویشی در مجالس از اسباب و تجملات نیاکان خود سخن میراند، بااینکه از کیمیا خبری نداشت ادعای کیمیاگری کرده و عدهء زیادی را سرگردان و مطیع خود ساخته بود. این اشعار از اوست :
با غمزه ات از تیغ بلا یاد نیاید
کار مژه از خنجر فولاد نیاید
تا صدق محبت نکند جذب دلی را
بیواسطه کس را ز کسی یاد نیاید.
جذْبهء شوق زلیخا داشت یوسف را اسیر
ورنه معشوق از کجا و محنت زندان کجا؟
(از مجمع الخواص ص287).

جنونی هروی.

[جُ یِ هِ رَ] (اِخ) ملقب به ذوفنون. از شاعران قرن نهم هجری هرات است. وی به امیر غیاث الدین سلطان حسین بن امیرکبیر فیروز منسوب و به هزلیات و هجوگویی مایل بود. او راست:
ای اهل جنون را بکمند تو زبونی
زآن روی در آن حقله زبون است جنونی.
(از ریحانة الادب ج1 ص282) (از مجالس النفایس ص19 و 194).
از شاعران دربار امیر غیاث الدین سلطان حسین بن امیر فیروزشاه و معروف به ذوفنون است. حافظ شربتی و بعضی دیگر از شاعران را هجو کرده است. (الذریعه ج9 ص207). و رجوع به ذوفنون جنونی شود.

جنونی همدانی.

[جُ یِ هَ مَ] (اِخ) از شاعران و حافظان قرآن است. وی معلم اطفال بود. رجوع به الذریعه 9:207 شود.

جنة.

[جَنْ نَ] (ع اِ) بهشت. || بستان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). بستان دارای درختان، و گویند دارای خرمابن. (اقرب الموارد). ج، جنان، جنات. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || خرمابن بلندبالا. (اقرب الموارد).

جنة.

[جِنْ نَ] (ع اِ) فرشتگان. (منتهی الارب). || گروهی از پریان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). و این اخص است از جن، زیرا تاء دلالت دارد بر وحدت جنسی. || از جوانی آغاز آن است. || از گیاه شکوفهء آن است. (اقرب الموارد). || (اِمص) دیوانگی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): ان هو الا رجل به جنة فتربصوا به حتی حین. (قرآن 23/25).

جنة.

[جُنْ نَ] (ع اِ) سپر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || هر سلاحی که انسان را نگهداری کند. (اقرب الموارد). || پرده. (منتهی الارب). || نوعی از برقع زنان که بدان سر و روی و سینه و پشت سوای کمر پوشیده شود. ج، جُنَن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

جنه.

[جَ نَ] (اِخ) یکی از دیههای بارفروش. رجوع به ترجمهء مازندران و استراباد رابینو ص160 شود.

جنهی.

[جَ نَ هی ی] (ع اِ) شاخ باریک درختی. (منتهی الارب) (آنندراج). خیزران یا عسطوس. (ذیل اقرب الموارد). نی هندی و شاخهء باریک. (ناظم الاطباء).

جنهی.

[جُ نَ هی ی] (ع اِ) رجوع به مادهء قبل شود.

جنی.

[جَ نا] (ع اِ) میوهء تازه و چیده. || خرمای تر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || انگور. (ذیل اقرب الموارد). || عسل. (ذیل اقرب الموارد) (متن اللغه). || زر. (منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد). || شبهء سفید. (منتهی الارب). ج. اجناء. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || سماروغ. (منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد). || گیاه و مانند آن. (منتهی الارب). کلا. (ذیل اقرب الموارد).

جنی.

[جَنْیْ] (ع مص) چیدن میوه از درخت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). بار از درخت باز کردن. (تاج المصادر بیهقی).

جنی.

[جَ نی ی] (ع ص، اِ) میوهء تازه و چیده. (منتهی الارب). || التمر اذا جُرِمَ. (ذیل اقرب الموارد از لسان العرب و تاج العروس).

جنی.

[جِنْ نی ی] (ع ص نسبی) نسبت است بسوی جن یا جنة. (منتهی الارب). || یکی جن. (اقرب الموارد) (مهذب الاسماء). پری. (نصاب) (منتهی الارب) :
ز جنی سخن گفت و از آدمی
ز گفتار پیغمبر هاشمی.فردوسی.
|| دیوانه. مجنون. جن گرفته. دیوزده. جن زده. (ناظم الاطباء).
- جنی شدن؛ دیوزده شدن.

جنیان.

[جُنْ] (اِخ) دهی از دهستان تیلکوه بخش دیواندرهء شهرستان سنندج و دارای 320 سکنه. آب از رودخانه و چشمه. محصول آنجا غلات، توتون، روغن، پشم، عسل. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

جنیانجکث.

[] (اِخ) قصبهء تغزغز است، شهری میانه است و مستقر ملک است و بحدود چین پیوسته است. بتابستان اندر وی سخت گرم بود و بزمستان سخت خوش و بنزدیکی وی کوهی است آنرا طفقان خوانند. (حدود العالم).

جنی احمر.

[] (اِ مرکب) ثمر قطلب است. (فهرست مخزن الادویة) (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به قطلب شود.

جنیب.

[جَ] (ع اِ) اسب کتل. ج، جنائب، جَنَب. || (ص) فرمان بردار. (منتهی الارب). هر مطیع و فرمانبردار. || غریب. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (دهار). || دور و بعید. || نوعی از خرمای جید. || دردمندپهلو، گویند: رجل جنیب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

جنیبت.

[جَ بَ] (اِ) از عربی جنیب، یدک. اسب کتل. (ناظم الاطباء). بالاد. بالاده. (فرهنگ فارسی معین) : رسولدار برفت با جنیبتان و قومی انبوه. (تاریخ بیهقی ص29). برفت به استقبال رسول و بر اثر وی بوعلی رسولدار با مرتبه داران و جنیبتان بسیار. (تاریخ بیهقی 288).
جنیبت بر لب شهرود بستند
ببانگ رود و رامشگر نشستند.نظامی.
- جنیبت جهاندن؛ جنیبت راندن :
اگر خواست ورنه جنیبت جهاند
سوی حربگه کام و ناکام راند.نظامی.
- جنیبت دواندن؛ جنیبت راندن :
به هندستان جنیبت می دواندی
غلط شد ره به بابل بازماندی.نظامی.
- جنیبت راندن؛ جنیبت دواندن :
سخن تا چند گویم با خیالت
برون رانم جنیبت با جمالت.نظامی.
همی شد تا به لشکرگاه خسرو
جنیبت راند تا خرگاه خسرو.نظامی.
- جنیبت کش؛ میرآخور. (غیاث اللغات). رجوع به این کلمه شود.

جنیبت کش.

[جَ بَ کَ / کِ] (نف مرکب)شخصی را گویند که اسب کوتل را میکشد. (ناظم الاطباء) (برهان) :
دور جنیبت کش فرمان توست
سفت فلک غاشیه گردان توست.نظامی.
|| میرآخور را نیز گفته اند که ریش سفید طویله باشد. (برهان) (ناظم الاطباء).

جنیبة.

[جَ بَ] (ع اِ) چهارپای فرمانبردار. (از اقرب الموارد). || صوف شتر شش ساله. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). پشم شتر شش ساله. (ناظم الاطباء). || ناقه ای که بدراهم بکسی دهند تا بر آن غله آرد. || جنیبتا البعیر؛ باری که بر دو پهلوی شتر باشد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

جنیبه.

[جَ بَ / بِ] (از ع، اِ) مؤنث جنیب. رجوع به جنیب شود.
- جنیبه بر؛ یدک کش :
روح القدس خریطه کش او در آن طریق
روح الامین جنیبه بر او در آن فضا.خاقانی.
- جنیبه دار؛ جنیبت دارنده: اسب کتل دارنده :
هزار فصل ربیعش جنیبه دار جمال
هزار فضل ربیعش خریطه دار سخا.خاقانی.
قیصر بدرش جنیبه داری
فغفور گدای کیست باری؟نظامی.
- جنیبه راندن؛ اسب کتل راندن :
ای شش جهت از تو خیره مانده
بر هفت فلک جنیبه رانده.نظامی.
چندانکه جنیبه رانم آنجا
پی برد نمیتوانم آنجا.نظامی.
- جنیبه کش؛ جنیبه بر. آنکه اسب یدک کشد :
فلک جنیبه کش اوست بلکه از سر قدر
جنیبه وار فلک در لگام او زیبد.خاقانی.
فلک جنیبه کش شاه نصرة الدین است
بیا ببین ملکش دست در رکاب زده.حافظ.

جنید.

[جُ نَ] (اِخ) لقب سلطان صوفیه. (منتهی الارب). رجوع به جنید بغدادی شود.

جنید.

[جُ نَ] (اِخ) دهی است از دههای مشهدسر. رجوع به ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص157 شود.

جنید.

[جُ نِ] (اِخ) دهی از دهستان تالارپی بخش مرکز شهرستان قائمشهر است دارای 230 تن سکنه. آب آن از چشمهء جنید و محصول آن برنج، پنبه، کنف، کنجد، نیشکر، غلات، لبنیات. بنای امامزاده یحیی که روی تپهء مجاور آبادی واقع است قدیمی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

جنیدآباد.

[جُ نَ] (اِخ) دهی از دهستان شهرکهنهء بخش حومهء شهرستان قوچان و دارای 370 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

جنید بغدادی.

[جُ نَ دِ بَ] (اِخ) ابن محمد بن جنید خزاز زجاج، مکنی به ابوالقاسم. از عرفا و صوفیان بنام و علماء دین بود. مولد و منشأ و وفات او ببغداد بود. اصل او از نهاوند است و به قواریری مشهور گردید. او را پیشوای مذهب صوفیه میدانند زیرا تصوف او با قواعد کتب و سنت منطبق میگردد و از عقاید سخیف مصون و از شبهات غُلات برکنار و از آنچه موجب اعتراض شرع باشد سالم است. از سخنان اوست که روش ما با کتاب و سنت مضبوط و منطبق است. هرکس قرآن حفظ نداشته باشد و حدیث ننویسد قابل اقتدا نیست. او را قطب اعظم و سیدالطایفه و سلطان الطایفه و استادالطریقه و قطب العلوم و تاج العارفین و تاج العرفاء لقب دادند. در فقه شاگرد سفیان ثوری یا ابوثور ابراهیم بن خالد بود و نسبت او در عرفان به حارث و سری سقطی می رسد. ابوالعباس بن سریح فنون طریقت را از جنید اخذ کرده است. سخنان وی در عرفان و اصول طریقت مشهور است. وی بسال 297 یا 298 ه . ق. در 91سالگی در بغداد درگذشت و در مقبرهء شونیزیه دفن شد. (نامهء دانشوران ج5 ص15) (روضات الجنات ص163) (تاریخ ابن خلکان ج1 ص127) (ریحانة الادب ج1 ص282، 283).

جنید شیرازی.

[جُ نَ دِ] (اِخ) معین الدین ابوالقاسم. از شاعران و نویسندگان است. او راست: شدالازار فی حط الاوزار عن زوار المزار در مزارات شیراز و تألیف آن بسال 791 ه . ق. است. این کتاب بتصحیح و تحشیهء محمد قزوینی بسال 1328 ه . ش. در تهران چاپ شده است. 2 - دیوان غزلیات و قصاید فارسی. این کتاب بسال 1325 ه . ش. در تهران بطبع رسیده است. 3 - ذیل المعارف فی ترجمة العوارف. 4 - شرح احادیث نبویه. وی پس از 791 ه . ق. درگذشته است. (ریحانة الادب ج1 ص283) (آثارالعجم). و رجوع به مقدمهء شدالازار بتصحیح و تحشیهء محمد قزوینی شود.

جنید مری.

[جُ نَ دِ مُرْ ری] (اِخ) ابن عبدالرحمان بن عمروبن حارث دمشقی. امیر خراسان در زمان هشام بن عبدالملک بود و بسال 116 ه . ق. درگذشت. (الاعلام زرکلی ج1 ص195). و رجوع به حبیب السیر چ قدیم ج1 ص261، 262 شود.

جنیدی.

[جُ نَ] (اِخ) از شاعران عهد سامانی است. عوفی دربارهء وی گوید: محمد بن عبدالله مکنی به ابوعبدالله از افاضل ادبا و اماثل فضلاء بود و در تازی و پارسی او را قدرتی تمام و بر نظم و نثر او را مهارتی شامل و ابومنصور ثعالبی در یتیمة الدهر ذکر او را آورده است و در میان شعرا صاحب عباد معدود کرده و داریات (صاحب در) این قصیدهء تازی که این دو بیت برهان جودت آن است ذکر او رفته است:
یا دار سعد قد علت شرفاتها
نبئت آن سمیت قبلة الناس
لو رود وفد او لدفع ملمة
او بذل مال او ادارة کاس.
و از اشعار پارسی او این چند بیت آورده شد:
شب گیر صبوح را ز سر گیر
بر بانگ خروس و نالهء زیر
خورشید که برزند سر از کوه
آن به که خورد ز جام تشویر
از جام به جامهء شبانگاه
وز جامه به جام رو به شب گیر
شیر است غذای کودک خرد
شیره ست غذای مردم پیر.
(لباب الالباب عوفی چ علمی ص261).

جنیدیان.

[جُ نَ] (اِخ) فرقه ای از صوفیه بر طریقت ابوالقاسم جنیدبن محمد ملقب به طاوس العلماء. رجوع به کشف المحجوب هجویری شود.

جنیدیة.

[جُ نَ دی یَ] (اِخ) نام فرقه ای که پیشوای آنان جنید بود. رجوع به کشف المحجوب هجویری شود.

جنیس.

[جَ] (ع ص) اصیل در جنس. (اقرب الموارد). || هم جنس. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مشابه. (ناظم الاطباء) (آنندراج) :
از کمیّ عقل پروانهء خسیس
یاد نارد زآتش و سوز و جنیس.مولوی.

جنیس.

[جِنْ نی] (ع اِ) نوعی از ماهی که رنگش میان سپیدی و زردی باشد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (ذیل اقرب الموارد).

جنیص.

[جَ] (ع ص، اِ) مرده. (منتهی الارب) (آنندراج). میت. (ذیل اقرب الموارد از لسان العرب). مرده و فوت شده و مرحوم. (ناظم الاطباء).

جنیع.

[جَ] (ع اِ) گیاه ریزه یا دانه ای است زرد بر درختی چون دانهء سیاه. (از منتهی الارب)(1) (ذیل اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).
(1) - حب اصفر یکون علی شجرة، کالحبة السوداء. (ذیل اقرب الموارد).

جنیف.

[جِ] (اِخ) ژنو. رجوع به ژنو شود.

جنین.

[جَ] (اِ) میز کوچک. (ناظم الاطباء).

جنین.

[جَ] (ع اِ) مرده در گور. || هر چیز پوشیده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || بچه اندر شکم. (اقرب الموارد) (مهذب الاسماء) (منتهی الارب). بچه که در شکم مادر باشد. (آنندراج) (غیاث اللغات). ج، اجنة، اَجْنُن :
شعر ناگفتن به از شعری که باشد نادرست
بچه نازادن به از شش ماهه افکندن جنین.
منوچهری.
گر بریزد خونم آن روح الامین
جرعه جرعه خون خورم همچون جنین.
مولوی.
همچنانکه آن جنین را طَمْع خون
کآن خدای اوست در اوطان دون.مولوی.
حکیم بارخدایی که صورت گل خندان
درون غنچه ببندد چو در مشیمه جنین را.
سعدی.
-جنین افکندن؛ جنین انداختن. سقط کردن :
شعر ناگفتن به از شعری که باشد نادرست
بچه نازادن به از شش ماهه افکندن جنین.
منوچهری.

جنینات.

[جُ نَ] (اِخ) موضعی است ببغداد. (معجم البلدان) (منتهی الارب).

جنیناتی.

[جُ نَ] (ع اِ) باغبان. (دزی ج1 ص220).

جنینة.

[جَ نی نَ] (ع اِ) نوعی از چادر ابریشمی است. (منتهی الارب). چون طیلسان. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || حیاط اندرونی. (ناظم الاطباء). || باغ. (دزی ج1 ص220).

جنینة.

[جُ نَ نَ] (ع اِ مصغر) مصغر جنة و بمعنی بستان کوچک. (از معجم البلدان).

جنینة.

[جُ نَ نَ] (اِخ) موضعی است بعقیق مدینه. (منتهی الارب) (معجم البلدان). || مرغزاری است بنجد میانهء ضریه و حزن بنی یربوع. (معجم البلدان). || موضعی است میان وادی القری و تبوک. (معجم البلدان) (منتهی الارب).

جنینه.

[جِ نَ نَ] (ع اِ مصغر) تلفظ عامیانهء جُنَیْنة. (دزی ج1 ص220). رجوع به جنینه شود.

جنیور.

[جَ نی وَ] (اِ) پل صراط را گویند، و بتقدیم تحتانی (یاء) بر حرف ثانی (نون) هم آمده است. (برهان). پل صراط که چنودپل و خنپور [ خَمْ/ خُمْ ] نیز گویند. (ناظم الاطباء) :
ترا هست محشر رسول حجاز
دهنده بپول جنیور جواز.عنصری.
بپول جنیور که چون تیغ تیز
گذار است و هم نامه و رستخیز.اسدی.
و در نسخهء حلمی بتقدیم یاء بر نون بر وزن کینور آمده و مثال آن این شعر اسدی است :
سیه روی گردد ز جرم گناه
سوی جینور پل نباشدْش راه.اسدی.
رهی سخت چون جینور تن گداز
تهی چون کف زفت روز نیاز.اسدی.
رجوع به چنیور شود.

جنیه.

[جَ] (اِ)(1) بر وزن امیر و عراقیها آنرا جِنّیّه بر وزن هندیه تلفظ کنند. پولی است که بدست انگلیس ها بمصر داده شده. جنیه در اصل نام سرزمینی است در افریقیه و مشهور است که طلا و بندگان از آنجا آورند. در سال 1817م. جنیهء انگلیس باطل و چاپ آن ممنوع گردید و این نام به لیرهء مصری یا چنانکه عراقیها میگویند بدینار مصری اختصاص یافت. از جنیه های مصر جنیهء مجیدی (دینار عثمانی) و جنیهء افرنجی و جنیهء مصری است. یک جنیه برابر یکهزار ملیم است. (النقودالعربیة چ قاهره ص171، 172، 186).
(1) - Guinea.

جنیه.

[جُ نَ] (ع اِ) لیرهء مصری برابر با صد غرش یا هزار ملیم. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به جَنیه شود.

جنیة.

[جَ نی یَ] (ع اِ) نوعی از چادر ابریشمی. (منتهی الارب). ردائی از خز. رجوع به جنینة شود. || گناه. (اقرب الموارد) (مهذب الاسماء). ج، جنایا. (مهذب الاسماء).

جو.

[جَ / جُو] (اِ)(1) غله ایست معروف که به تازی شعیر گویند. (آنندراج). غله ایست معروف که به اسب و استر و امثال آن دهند. (برهان). گیاهی از خانوادهء گندمیان جزو دستهء غلات که دارای سنبلهء ساده ایست که از هر بند آن سه سنبلهء بی دم در دو ردیف قرار گرفته و هر سنبله دارای یک گل است. اشقیله. شعیر. (فرهنگ فارسی معین). جو ازجملهء غلات است، معمو زودتر از گندم بدست می آید و ترتیب کشت آن تقریباً مثل گندم است. این محصول برای مصرف چهارپایان بکار میرود، و در برخی نقاط مردم نیز آنرا مصرف مینمایند :
تو نان جو و ارزن و پوستین
فراوان بجستی ز هر کس بچین.فردوسی.
-جوفروش (جودار) گندم نما؛ دغل. منافق. دورو :
همه گندم نمای جودارند
همه گل صورتند و پرخارند.سنایی.
ببازار گندم فروشان گرای
که این جوفروش است و گندم نمای.سعدی.
-امثال: تو که جو نتوانی خورد، خری چه دعوی کنی؟ جو پای کتل سودی ندهد.
دو جو در شکم به که دو من به پشت.
ز جو جو روید و گندم ز گندم.
|| واحد وزن، و مقصود از آن جوی است که در بزرگی و کوچکی میانه باشد. یک حبه. (فرهنگ فارسی معین از رسالهء مقداریه و فرهنگ ایران زمین 10:1-4 ص413)(2). یک قسمت از هفتادودو قسمت مثقال. بیست ویک قیراط. (صراح). شانزده یکِ دانگ. یک جو، نصف حبه است. (زمخشری). ربع قیراط و نصف تسو باشد، بوزن مقدار شش مو باشد از موی دم استر. (دمشقی). کنایه از مقدار کم و ناچیز. یک جو و دو جو و جوی کنایه از بسی بی ارزش، بی ارج و بها :
خاقانیا خزینهء گیتی بجو مخر
کز کیمیای عاقبتش فرد کرده اند.خاقانی.
گر زآن رخ گندمگون اندک نظری یابم
زین جان که جوی ارزد بسیار نیندیشم.
خاقانی.
- امثال: برخیز تا طریق تکلّف رها کنیم دکان معرفت بدو جو دربها کنیم. سعدی.
بر من به جوی؛ یعنی من آن را به هیچ می شمارم. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). برای من یکسان است. هیچ ارزشی ندارد :
ورشان نوحه کند بر سر هر راهروی
بلبل از دور همی گوید بر من به جوی.
منوچهری.
جوی طالع ز خرواری هنر به جوی زر بهتر از پنجاه من زور. سعدی.
چو حافظ در قناعت کوش و از دنیای دون بگذر که یک جو منت دونان دوصد من زر نمی ارزد.
حافظ.
خانه پر گندم و یک جو نفرستاده بگور برگ مرگت چو غم مرگ زمستانی نیست.
سعدی.
در این وادی به بانگ سیل بشنو که صد من خون مظلومان به یک جو. حافظ.
عقل و فطرت به جوی نستانند دور دور شکم و دستار است. صائب.
نه عقل است و نه معرفت یک جوم اگر من دگر ننگ ترکان روم. سعدی.
هوی و هوس خرمنش سوخته جوی نیکنامی نیندوخته. سعدی.
یک جو از حیا (عقل) کم کن، هرچه خواهی بکن.
- به جوی گرفتن، به یک جو نگرفتن؛بی ارزش دانستن. بی اهمیت شمردن :
با من چو جوی ندید معشوق
نگرفت حدیث من به یک جو.سعدی.
|| یک حصه از شش حصهء انگشت است و بیست وچهار انگشت یک گز است و چهارهزار گز یک میل است و سه میل یک فرسخ است. (از جهان دانش).
(1) - اوستا yava (گندم)، پهلوی jav یا yav، هندی باستان yava، کردی yo, jau, je، استی yeu, yau, yau(ارزن)، بلوچی jav, jo، شغنی ya,vajسریکلی yogj, yaugj(آرد) (ازyvaka) گیلکی jow، فریزندی ja، یرنی و نطنزی ja، سمنانی و لاسگردی ja، سنگسری jow، سرخه ای ja، شهمیرزادی ju. (نوروزنامه صص30-33). جو (Hordeum) از دستهء غلات است و سنبلهء آن ساده و شاخه های انتهای زبانک آن دراز است و دانه های آن بزبانجه چسبیده است. (حاشیهء برهان چ معین از گل گلاب 294).
(2) - در منتهی الارب آمده: درهم، درم و آن فارسی معرب است و وزن آن شش دانگ است و دانگ دو قیراط و قیراط دو طسوج و طسوج دو جو میانه. (منتهی الارب).

جو.

(اِ) چوبی باشد که بوقت زمین شدیار [ شیار ] کردن بر گردن گاو گذارند. (برهان). مخفف جوغ. (حاشیهء برهان چ معین). یوغ. || مرتبهء نودوششم از خلوص زر که آنرا بعربی عیار خوانند. (برهان). نودوششم مرتبهء از گوهر که بتازیش عیار خوانند. (آنندراج). || مجرایی که آب را از آن، جهت مشروب کردن زمین عبور دهند. (فرهنگ فارسی معین). جوی آب. (برهان) :
فلک پل بر دلم خواهد شکستن
کز آب عافیت جویی ندارم.خاقانی.
هزار جوی هوس رفته است در دل تو
که هیچ آب غم من به هیچ جوی تو نه.
خاقانی.
دلم ز عشق به دربرد سروبالایی
خلاف عادت این سروها که بر لب جوست.
سعدی.
- امثال: آبشان از یک جو نمیرود؛ کنایه از اینکه با یکدیگر سازگار نیستند با هم موافقت ندارند.
جو را از دیوار راست بالا میبرد.
شد غلامی که آب جو آرد آب جو آمد و غلام ببرد.سعدی.
ما این ور (بر) جو شما آن ور جو.
نیاید بجو باز آبی که رفت.
همیشه آب در یک جو نرود.
رجوع به جوی شود.

جو.

(اِمص) از جوییدن. جُستن: جست و جو؛ جستجو. (فرهنگ فارسی معین). || (فعل امر) جوی. بجوی. (فرهنگ فارسی معین). || (نف مرخم) جو(ی) نعت فاعلی از جُستن، جوییدن.
- آزرمجو:دو صاحبدل نگه دارند مویی
هم ایدون سرکش و آزرمجویی.سعدی.
رجوع به آزرمجو شود.
- چاره جو.؛ رجوع بهمین کلمه شود.
- عربده جو:ز چرخ عربده جویش خدنگ تیر جفا
نخست در دل مردان هوشیار آید.سعدی.
هرآنکه بر رخ منظورِ ما نظر دارد
به ترک خویش بگوید که یار عربده جوست.
سعدی.
- عیبجو:بکس تا عیب جویانم نگویند
نمی آید ملخ در چشم شاهین.سعدی.
- کارجو:چون بند کرد در تن پیدایی
این جان کار جوی نه پیدا را.ناصرخسرو.
رجوع به کارجو و کارجوی شود.

جو.

[جَوو] (ع اِ) میان آسمان و زمین. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || طبقهء سیال گازی که دارای بخارهای مختلف است و کرهء زمین را احاطه کرده. اتمسفر(1). ج، اجواء. (فرهنگ فارسی معین). || زمین پست و نشیب. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ج، جِواء. || گشادگی وادی. (از منتهی الارب). آنچه از وادی که پهناور باشد. (از اقرب الموارد). || خشکی واسع و پهناور. (ذیل اقرب الموارد). || صحن درونی خانه. (منتهی الارب). جو هر چیز؛ داخل آن چیز. (اقرب الموارد).
.
(فرانسوی)
(1) - Atmosphere

جو.

[جَوو] (اِخ) نام یمامه و نام سیزده موضع دیگر است. (منتهی الارب). و رجوع به معجم البلدان شود.

جوآب.

[جَ / جُو] (اِ مرکب) (از: جو + آب) آبی که جو در آن جوشانیده به بیماران دهند، و آنرا آش جو نیز گویند. (غیاث) (آنندراج). || ماءالشعیر :
حاجت به جوآب است و جوم نیست ولیکن
دل هست بنفشه صفت و اشک چو عناب.
خاقانی.

جواء .

[جِ] (ع اِ) زمین مغاک. (منتهی الارب). شکم زمین. (از اقرب الموارد). || وادی فراخ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || نوعی از توشه دادن شبان که بپاتابه ماند و راعی در آن ادوات خود نگاه دارد. (منتهی الارب). جوراب مانندی که شبان توشه و کنف خود در آن نهد. (اقرب الموارد). || فضا که میان خانه ها باشد، گویند: نزلنا فی جواء بنی فلان. ج، اجویة. (منتهی الارب). || غلاف دیگ یا چیزی از چرم و جز آن که بر آن دیگ نهند. || جِ جَوّ. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به جَوّ شود.

جوائب.

[جَ ءِ] (ع اِ) جِ جائبة. خبرهای رسیده از دور. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به جائبة شود.

جوائح.

[جَ ءِ] (ع اِ) جِ جائحة. سختی ها که شتران را هلاک کنند. || بلاها. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به جائحة شود.

جوائز.

[جَ ءِ] (ع اِ) جِ جائز. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به جائز شود. || جِ جائزه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عطایا و انعامات و تحفه ها. (ناظم الاطباء). رجوع به جائزه شود.
- جوائز اشعار و امثال؛ آنچه از شهری بشهر دیگر رود و زبان بزبان بگردد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

جوائف.

[جَ ءِ] (ع اِ) جِ جائفة، بمعنی نیزه که بدرون برسد. (از اقرب الموارد). رجوع به جائفه شود.
- جوائف النَّفْس؛ درون ژرف قرارگاه روح. (منتهی الارب). ما تقعر من الجوف فی مقار الروح. (اقرب الموارد).

جواب.

[جَ] (ع اِ) پاسخ. (منتهی الارب) (آنندراج). ج، اجوبة، جَوَبات. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء). هرچه در رد سؤال یا دعاء یا دعوی یا خطاب یا رساله یا اعتراض و امثال اینها باشد جواب گفته میشود زیرا که سخن بوسیلهء آن بریده و منقطع میگردد. (از اقرب الموارد). تلخ، ارجمند، ناطق، خشک، ناف سوز از صفات اوست و با لفظ در لب شکستن و دادن و گفتن و کردن و گرفتن و آمدن مستعمل. (آنندراج).
- جواب دادن؛ جواب کردن. جواب گفتن.
- جواب گو؛ جواب گوینده.
رجوع به این کلمات در ردیف خود شود.
- حاضرجواب؛ کسی که بدون تأمل هر چیز را جواب مناسب گوید. که مطلقاً بهر چیز بدون تأمل جواب دهد :
تأمل کنان در خطا و صواب
به از ژاژخایان حاضرجواب.سعدی.
گفتیم در خیال رخت رفت خواب ما
آیینه دید آن بت حاضرجواب ما.
؟ (از صبح گلشن ص611).
- شیرین جواب؛ که پاسخ شیرین و مطبوع گوید :
کمال حسن رویت را مخالف نیست جز خویت
دریغا آن لب شیرین اگر شیرین جوابستی.
سعدی.
- امثال: جواب ابلهان خاموشی است : پس خموشی به دهد او را ثبوت پس جواب ابلهان باشد سکوت.مولوی.
جواب ناخدا با ناخدا توپ است در دریا. ؟
جواب است ای برادر این نه جنگ است.
نظامی.
جواب ترکی به ترکی؛ جواب زور را زور میدهد.
جواب کهتر بر مهتر بود. شیخ ابوسعید.
جواب های هوی است.

جواب.

[جَوْ وا] (ع ص) مبالغهء جائب. (از اقرب الموارد). بسیار رونده: رجل جواب لیل؛ مردی که همه شب راه رود. (منتهی الارب).

جوابٍ.

[جَ بِنْ] (ع اِ) حوضهای بزرگ. (آنندراج). در اصل جوابی بوده، جمع جابیة. (غیاث اللغات از منتخب). رجوع به جابیه شود.

جواب دادن.

[جَ دَ] (مص مرکب) پاسخ گفتن. جواب گفتن :
گر بلندت کسی دهد دشنام
به که ساکن دهد جواب سلام.سعدی.
|| پاسخ نوشتن :
هزار نامه پیاپی نوشتمت که جواب
اگرچه تلخ دهی در سخن شکرباری.سعدی.

جواب کردن.

[جَ کَ دَ] (مص مرکب)پاسخ دادن. جواب نوشتن. || کسی را از خدمت و وظیفه خارج ساختن. بیرون کردن او را. || رد کردن: فلان به واسطهء جور نبودن اجناس، روزی چند مشتری را جواب می کند.

جواب گرفتن.

[جَ گِ رِ تَ] (مص مرکب) پاسخ شنیدن. پاسخ گرفتن :
او جواب خویش بگرفتی از او
وز سؤالش می نبردی غیر بو.مولوی.

جواب گفتن.

[جَ گُ تَ] (مص مرکب)پاسخ دادن. استجابت :
طبایع را چو دانستی سؤالم را جوابی گو
چرا ضدان یکدیگر مراد از یکدگر دارد؟
ناصرخسرو.
یا جواب من بگو یا داد ده
یا مرا اسباب شادی یاد ده.مولوی.
جوابم گوی جان من بهر تلخی که میخواهی
که دشنام از لب لعلت بشیرین تر دعا ماند.
سعدی.
|| بیرون کردن نوکر یا خادمه. رجوع به جواب کردن شود. || از عهدهء مقاومت با کسی برآمدن : تمامت لشکر را و بزرگان و برادران من که هستند همه را نامزد فرمای تا مصاف کنیم اگر همه را جواب گویم بدانکه از همه بهترم. (تاریخ سیستان). || برکنده شدن مشمعی یا ضمادی یا مرهمی از ریش بنشانهء برء. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

جوابگو.

[جَ] (نف مرکب) جوابگوی. جواب گوینده. آنکه جواب دهد. پاسخ دهنده. || آنکه یا آنچه مقابلهء با امری کند: جواب گوی این اولتیماتوم، توپ است. (از فرهنگ فارسی معین). || مسئول و جواب دهندهء نتایج عملی.

جوابگویی.

[جَ] (حامص مرکب) عمل جواب گفتن. پاسخ گویی. || مقابله. (فرهنگ فارسی معین).

جواب و سؤال.

[جَ بُ سُ آ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) پاسخ و پرسش. سؤال و جواب.

جوابه.

[جَ بَ / بِ] (اِ) گوشه ای در سه گاه. (فرهنگ فارسی معین).

جوابة.

[جَوْ وا بَ] (اِخ) موضعی است در نجد. صخره ایست در نجد دارای کوههای سیاه و کوچک. رجوع به معجم البلدان شود.

جوابی.

[جَ] (ع اِ) جِ جابیة. (دهار). حوضهای بزرگ. رجوع به جَوابٍ و جابیه شود.

جوات.

[جُ] (ع اِمص) اسم است مجاوتة را، و مجاوتة با کلمهء جَوت جَوت شتر را خواندن است. (منتهی الارب). خواندن شتر را بسوی آب با جَوت جَوت. (اقرب الموارد).

جواثا.

[جُ] (اِخ) رجوع به جواثاء شود.

جواثاء .

[جُ] (اِخ) قلعه ایست در بحرین که آنرا علاءبن حضرمی در عهد ابوبکر بسال 12 ه . ق. گشود. بعضی آنرا جؤاثا با همزه نقل کنند. و آن نخستین جاست پس از مدینه که نماز جمعه در آن خوانده شد. (معجم البلدان) (مراصد).

جواثی.

[جُ ثا] (اِخ) قلعه ایست در بحرین. (مجمع الامثال میدانی). رجوع به جواثا و جواثاء شود.

جواثی.

[جُ ثا] (اِخ) (یوم...) روزی است تاریخی که در آن برای طایفهء اَزْد وقعه ای اتفاق افتاد. رجوع به مجمع الامثال میدانی شود.

جواچی.

[] (اِخ) قریه ای است در سه فرسنگی جنوبی شیراز. (فارسنامه).

جواحر.

[جَ حِ] (ع ص، اِ) درآیندگان بسوراخ و نهان جای. (منتهی الارب) (از آنندراج) (اقرب الموارد). || المتخلفات من الوحوش و غیرها. (از اقرب الموارد).

جواد.

[جَ] (ع ص) سخی. مذکر و مؤنث در آن یکسان است. ج، اجواد، اجاود، جُوَداء، جُوَدة، جود. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || فرس جواد؛ اسب نیکوروی، و همچنین فرسة جواد. (منتهی الارب). اسب تندرو. (اقرب الموارد). اسب نیک رو. (ترجمان علامه). ج، جیاد، اجیاد، اجاوید. || دور: سرنا عقبةً جواداً؛ ای بعیدة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

جواد.

[جَوْ وا] (ع ص) بسیارجود، و این بر خدا اطلاق گردد بخلاف سخی. (از اقرب الموارد). || سخی. (از اقرب الموارد) (آنندراج) (منتهی الارب).

جواد.

[جَ وادد] (ع اِ) جِ جادّه، بمعنی شاهراه ها. (آنندراج) (منتهی الارب). رجوع به جاده شود.

جواد.

[جُ] (ع اِمص) تشنگی یا شدت تشنگی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (المنجد). عطش. (از اقرب الموارد).

جواد.

[جَ] (اِخ) لقب امام محمد بن علی بن موسی الرضابن جعفر علیهم السلام، امام نهم از ائمهء اثناعشر، ملقب به تقی. مولد آن حضرت روز نوزدهم یا روز نیمهء شهر رمضان سال 195 ه . ق. و بمدینه بود. مادرش ام ولد بود و سبیکة نام داشت و امام رضا علیه السلام او را خیزران نامید. امام جواد هنگام رحلت پدر بزرگوارش نه سال داشت و بعضی هفت سال نوشته اند. شهادت وی بسال 220 ه . ق. در خلافت معتصم و به امر او بود و مدفن شریف آن حضرت نزد جدش امام موسی الکاظم معروف و مزار شیعیان است.
در تاریخ کاظمین عباس فیض آمده: امام جواد یگانه فرزندی است که از علی بن موسی الرضا گاه رحلت بازمانده است، تولدش به اختلاف روایات در نوزدهم یا پانزدهم رمضان یا دهم رجب سال 195 ه . ق. در مدینه بوده است، نام مبارکش محمد و مشهورترین القابش تقی و جواد و معروفترینِ کنیت های وی ابوجعفر میباشد. و چون اسم و لقب و کنیه اش با اسم و لقب و کنیهء جد بزرگوارش امام محمد باقر متحد بود برای امتیاز از یکدیگر امام باقر را ابوجعفر اول و این امام را ابوجعفر ثانی خواندند. مراتب علم و فضل و کمال او را احدی انکار نکرده و برای نمونه تنها مباحثهء آن امام با یحیی بن اکثم قاضی القضاة بغداد در حال خردسالی در محضر مأمون خلیفهء عباسی کافیست. در این مجادله توانایی و احاطهء امام بر کلیهء ابواب فقه بخوبی روشن میگردد. در همین مجلس مناظره مأمون دختر خود ام فضل را بعقد او درآورد. تاریخ رحلت آن امام نیز در روایات مختلف روز آخر ذی قعده و پنجم ذی حجه و ششم و پانزدهم همان ماه بسال 220 ه . ق. ضبط شده است. برای امام جواد بعضی چهار پسر و چهار دختر ذکر کرده اند و شیخ مفید در کتاب ارشاد امام را دارای دو پسر و دو دختر بنامهای علی النقی و موسی بن مبرقع و فاطمه و امامه دانسته و در هر حال اعقاب آن حضرت تنها از امام علی النقی و موسی مبرقع میباشند. (تاریخ کاظمین عباس فیض ص70 ببعد).

جوادآباد.

[جَ] (اِخ) دهی است از دهستان بهنام عرب بخش ورامین شهرستان تهران دارای 2790 تن سکنه. محصول آن غلات و صیفی. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1) (مرآت البلدان ج 4 ص 275).

جوادآباد.

[جَ] (اِخ) دهی است از دهستان کولیوند بخش سلسلهء شهرستان خرم آباد. سکنه 150 تن. آب آن از قنات و محصول عمده اش غلات، لبنیات، حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

جوادآباد.

[جَ] (اِخ) دهی است از دهستان ای تیوند بخش دلفان شهرستان خرم آباد دارای 120 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول عمده اش غله، لبنیات، پشم. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

جوادآباد.

[جَ] (اِخ) از مزارع عرب آباد سیرجان کهنه است. (مرآت البلدان ج 4 ص 275).

جواد اصفهانی.

[جَ دِ اِ فَ] (اِخ) محمد بن علی بن ابی منصور، مکنی به ابوجعفر و ملقب به جمال الدین. وزیر اتابک زنگی بن آق سنقر بود که پس از قتل اتابک وزیر سیف الدین غازی بن اتابک شد و بسال 558 ه . ق. به امر قطب الدین بن اتابک بزندان افتاد و بسال 559 در زندان وفات کرد. (الاعلام زرکلی 3:946). و رجوع به ابن خلکان ج 2 ص 186 شود.

جواد اصفهانی.

[جَ دِ اِ فَ] (اِخ) شاعری است. مؤلف مجمع الفصحاء دربارهء وی نویسد: جواد اصفهانی از راتبه خواران ظهیرالدوله ابراهیم خان حکمران کرمان بوده و در سال 1223 ه . ق. رحلت نموده. او راست:
پیرانه سر ز عشق جوانی چنان شدم
کاندر جهان فسانهء پیر و جوان شدم.
(از مجمع الفصحاء ج 2 ص 92).

جوادحصاری.

[جَ حِ] (اِخ) دهی از دهستان مرحمت آباد بخش میاندوآب شهرستان مراغه. سکنهء آن 537 تن. آب آن از زرینه رود و محصول عمده اش غله، چغندر، کشمش. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

جوادس.

[جَ دِ] (ع ص، اِ) جِ جادسة، بمعنی زمین شخم نخورده و کشت نشده و معمورنگردیده. (اقرب الموارد). رجوع به جادسه شود.

جوادة.

[جُ دَ] (ع اِمص) تشنگی و عطش. (اقرب الموارد). رجوع به جُواد شود.

جوادین.

[جَ دَ] (ع اِ) تثنیهء جواد.

جوادین.

[جَ دَ] (اِخ) لقب امام موسی الکاظم و امام محمد تقی است که در کاظمین در جوار هم مدفونند. رجوع به جواد و کاظم در این لغت نامه و رجوع به تاریخ کاظمین عباس فیض شود.

جوادیه.

[جَ دی یِ] (اِخ) دهی است از بخش شمیران شهرستان تهران در کنار راه شوسهء تهران - دماوند. رجوع به فرهنگ جغرافیایی ایران ج1 شود.

جوادیه.

[جَ یَ] (اِخ) دهی از دهستان بالارخ بخش کدکن شهرستان تربت حیدریه. آب آن از قنات و محصول آن غلات، بنشن، چغندرقند، میوه جات و شغل اهالی زراعت و گله داری و کرباس بافی است. راه مالرو دارد و از رباط سنگ میتوان ماشین برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

جواذب.

[جَ ذِ] (ع ص) جِ جاذب. (از اقرب الموارد): و هر کس که اعتزا نه به ولای او داشت و اِنْتِما نه بحبل هوای او، مترقب جواذب حوادث زمانه بود. (جهانگشای جوینی). رجوع به جاذب شود.

جواذب.

[جُ ذِ] (اِ) طعامی است که از شکر و برنج و گوشت پزند. (غیاث اللغات از منتخب).

جواذی.

[جَ] (ع اِ) جِ جاذیه. (اقرب الموارد). رجوع به جاذیه شود.

جؤار.

[جُ آ] (ع اِ) بانگ گاو. از اخفش نقل است که بعضی قراء «عِج جَسَداً له خُوارٌ» را «جؤار» (قرآن 7/148) خوانده اند. || قی. || (مص) بیماری ریخ زدن مردم را. (منتهی الارب). سلاح یأخذ الانسان فیجأر منه. (تاج العروس).

جوار.

[جَ] (ع اِ) آب بسیار و عمیق. (اقرب الموارد). آب بسیار و دورتک. (منتهی الارب). || صحن گرداگرد سرای و پیرامن آن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || کشتی ها، و آن لغتی است در جواری و هذا غریب. (منتهی الارب): جوار منشئات؛ کشتیهای بادبان برکشیده. (ترجمان علامه ترتیب جرجانی). || جَوارٍ. جِ جاریه. زنان جوان. رجوع به جواری شود.

جوار.

[جَوْ وا] (ع ص) کشاورز. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

جوار.

[جِ] (ع اِ) عهد. پیمان. || امان: هو فی جواری؛ ای فی عهدی و امانی. (اقرب الموارد). زنهار. (منتهی الارب).

جوار.

[جِ] (ع مص) همسایگی کردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || در زنهار کسی شدن. || زنهار دادن کسی را. امان دادن بکسی. (منتهی الارب). || (اِمص) همسایگی(1) : غوکی در جوار ماری وطن داشت. (کلیله و دمنه).
- حق جوار؛ حق همسایگی :
رنجور شود خاطری که بر من
بر مدح تو حق جوار دارد.مسعودسعد.
|| (اِ) پناه.
(1) - در تداول فارسی بفتح جیم تلفظ شود.

جوار.

[جُ] (ع مص) همسایگی کردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || در زنهار کسی شدن. (منتهی الارب). || رجوع به جِوار شود. || اعتکاف کردن در مسجد. (اقرب الموارد).

جوار.

[جَ] (اِخ) (شعب...) جایی است در حجاز نزدیک مدینه که در دیار مزینه قرار دارد. (معجم البلدان).

جوارب.

[جَ رِ] (معرب، اِ) جِ جورب. (منتهی الارب). پایتابه ها. (آنندراج). رجوع به جورب و جوراب شود.

جواربة.

[جَ رِ بَ] (معرب، اِ) جِ جورب. جوارب. (منتهی الارب). رجوع به جوارب و جورب و جوراب شود.

جواربی.

[جَ رِ] (ص نسبی) منسوب به جَوارِب.

جواربی.

[جَ رِ] (اِخ) صالح بن موسی. رجوع به صالح بن موسی شود.

جوارح.

[جَ رِ] (ع ص، اِ) جِ جارحة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). اندامها. اندام مردم که بدان کار کنند. دست و پا و دیگر اعضای آدمی. (غیاث اللغات) (آنندراج) (اقرب الموارد). || مرغان شکاری. شکاریان از مرغ و دد. جانوران شکاری. (غیاث) (آنندراج). جانوران شکاری از ددان و پرندگان و سگان. || جوان و بچه آور، گویند: هذه الناقة و الاتان من جوارح المال؛ اسبان ماده و جوان. || کاردها. || کنایه از مصیبت ها و گرفتاریهایی که روزان و شبان بر انسان وارد شود چنانکه طوارق بر مصائبی گفته شود که شبانگاه بسراغ آدمی آید، گویند: نعوذ بالله من طوارق اللیل و جوارح النهار. (از اقرب الموارد). رجوع به جارحة شود.

جوارز.

[جَ رِ] (ع ص) جِ جارزة. (اقرب الموارد). زمین خشک و سخت. رجوع به جارزه شود.

جوارس.

[جَ رِ] (ع اِ) جِ جارسة. حشراتی که گیاه خوارند. (اقرب الموارد)(1).
(1) - ما یضم النبات من الهوام. (از لکلرک در شرح حال ابن ماسویه).

جوارش.

[جَ رِ] (معرب، اِ) گوارش. (دهار). معرب گوارش. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) (فرهنگ فارسی معین). || نوعی حلوا. (فرهنگ فارسی معین). || ترکیبی است که بجهت هضم طعام خورند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) (فرهنگ فارسی معین). هاضوم. || معجونی(1) مفرح و مقوی و محلل ریاح و مصلح اغذیه، و فرق آن با معجون اینست که معجون تلخ و شیرین و بدبو و خوشبو تواند بود و جوارش جز خوش طعم و خوشبوی نیست. (بحر الجواهر) (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). ج، جوارشات. جوارش را اقسامی است از قبیل: جوارش آمله، جوارش تمری، جوارش سقنقوری، جوارش جالینوس، جوارش فواکه، جوارش مصطکی، جوارش کمونی، جوارش عود، جوارش خبث الحدید، جوارش زرعونی، جوارش سفرجلی، جوارش شهریاران، جوارش عنبری، جوارش کسروی، جوارش اترج، جوارش ملوک. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). در کتب طبی جوارشن با نون بعد از شین آمده است. (آنندراج) :
شاهدان از پی قفل دل و جان از خط و لب
بس جوارش که ز عود و شکر آمیخته اند.
خاقانی.
رجوع به مخزن الادویه و مفردات انطاکی و تحفهء حکیم مؤمن شود.
.
(فرانسوی)
(1) - electuaire

جوارش.

[جُ رِ] (معرب، اِ) رجوع به جَوارِش شود.

جوارشات.

[جَ / جُ رِ] (اِ) جِ جوارش. (آنندراج) (غیاث اللغات). رجوع به جوارش شود.

جوارشن.

[جُ رِ شَ] (معرب، اِ) گوارش و آن هر چیزی است که خورند هضم طعام را. (زمخشری). ج، جوارشنات : و کان یقف علی رئوسهم [ یوحنابن ماسویه علی رئوس الخلفاء ] و معه البرانی بالجوارشنات. (عیون الانباء ج1 ص175). رجوع به جوارش شود.

جوارم.

[] (اِخ) دهی از دهستان راستوپی بخش سوادکوه شهرستان شاهی. آب آن از چشمه و رودخانهء تالار و محصول آن برنج، غلات و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3)

جوارن.

[جُ رِ] (معرب، اِ) جوارشن. مصحف جوارش. (بحر الجواهر). معرب گوارش. رجوع به جوارش شود.

جواری.

[جَ] (ع اِ) جِ جاریة. کنیزکان. دختران. اماء. (منتهی الارب) : جمعی از جواری و سراری پدرش در آن قلعه بودند. (ترجمهء تاریخ یمینی).
بنده زاده آن خداوند مجید
زاده از پشت جواری و عبید.مولوی.
|| کشتی های بزرگ. کشتیهای رونده. (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل) (غیاث اللغات) (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین) : بفرمود تا جواری و منشآت و مراکب و سفائن را ترتیب سازد. (بدایع الازمان فی وقایع کرمان). رجوع به جاریة شود.

جواری.

[جَ] (اِ) در تداول اهالی خراسان ذرّت را گویند.

جواز.

[جَ] (ع اِ) روا. || تساهل. (منتهی الارب). امکان و تساهل. (اقرب الموارد). || آب که مواشی و زراعت را دهند. (منتهی الارب). آبی که داده شده است بمال از چارپایان. (برهان). || چک مسافران که از سلطان گیرند تا کسی در راه متعرض نشود. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). گذرنامه. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی) (مهذب الاسماء). کارنامه. || پروانه. پاسپورت. (فرهنگ فارسی معین). تذکره و آن در زمان مأمون الرشید در خراسان معمول گردید. (کامل ابن اثیر ج 6 ص93). || خط و دستک راه. (برهان).
- جواز عبور؛ پروانهء گذشتن از جایی و داخل شدن در جایی. (فرهنگ فارسی معین). اجازه نامه. جواز مدرسی. جواز عمامه.
|| (مص) گذشتن از جای و پس افکندن آن را برفتن از وی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رفتن و گذشتن. (حاشیهء برهان). || سپری کردن. || روا بودن. (تاج المصادر بیهقی). || روا شدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). مجاز گردیدن. (اقرب الموارد). || روان شدن. || روا دیدن. رخصت دادن. اجازه دادن. (فرهنگ فارسی معین) (برهان). || آب دادن. (منتهی الارب). آب دادن ستور و کشتزار. || (اِمص) روانی. || خلاص. (برهان). || سوغ. اذن. حل. || روایی. رخصت و اجازت. (برهان). || (اصطلاح شرعی) روا بودن. مباح بودن. مساوی بودن ترک یا فعل چیزی از نظر شرع.

جواز.

[جَوْ وا] (ع ص) کوزه فروش. (منتهی الارب).

جواز.

[جُ] (ع اِ) تشنگی. (منتهی الارب).

جواز.

[جُ] (اِ) هاون سنگین و چوبین را گویند که سیر در آن کوبند و به عربی مهراس خوانند. (برهان) :
ای به کوپال گران کوفته پیلان را پشت
چون گرنجی که فروکوفته باشد به جواز.
فرخی (از لغت فرس)(1).
|| ظرفی را نیز گفته اند که در آن روغن از حبوبات و شیره از انگور و نیشکر بگیرند و به عربی معصره خوانند. (برهان).
(1) - در چ 1 دو بیت از ناصرخسرو شاهد آمده و ظاهراً در معنی دیگری است:
همی جان بایدت فربه ولیکن
تنت گشته ست چون مرغ جوازی. ناصرخسرو.
مرد دانا شود ز دانا مرد
مرغ فربه شود به زیر جواز. ناصرخسرو.

جوازان.

[جُ] (اِ) جواز. هاون چوبین. (برهان) (آنندراج) (غیاث). رجوع به جُواز شود. || ظرفی که در آن شیرهء انگور و روغن کشند. (آنندراج). رجوع به جُواز شود.

جوازان.

[جُ] (مص) در عربی، نجات یافتن. || روان شدن. || آب دادن ستور و کشتزار. || (اِ) دستک راه. (برهان). در عربی جوازان به این معناهایی که در برهان است نیامده. (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به جُواز شود.

جواز دادن.

[جَ دَ] (مص مرکب) رخصت دادن. اجازه دادن :
کسی کو بشهر محبت نیاید
بده سوی دشت عداوت جوازش.
ناصرخسرو.
خواستم کز ولایت قهرش
بروم جانْ مرا نداد جواز.مسعودسعد.
رجوع به جواز شود.

جوازق.

[جَ زِ] (معرب، اِ) جِ جوزق. (دهار). رجوع به جوزق شود.

جوازل.

[جَ زِ] (ع اِ) جِ جَوْزَل. (دهار). رجوع به جوزل شود.

جوازم.

[جَ زِ] (ع ص، اِ) جِ جازم. || شتران سیراب. || مَشکهای پر. (اقرب الموارد) (آنندراج). || جِ جازمة. حروف جوازم عبارتند از لم، لما، لام امر، لاء نهی، ان شرطیة. این حروف بر فعل مضارع درآیند و علامت رفع را ساقط سازند و یا حرف آخر را جزم دهند و معنای مضارع را بماضی برگردانند. تفصیل آن در مادهء جازمة آمده است. رجوع به جازمة در همین لغت نامه شود.

جوازه.

[جُ زَ / زِ] (اِ) هاون کوچک سنگین یا چوبین. (برهان) (آنندراج) (غیاث). گوازه. هاون سنگین و چوبین را گویند که سیر در آن کوبند و بعربی مهراس خوانند. (برهان) (فرهنگ فارسی معین). لغتی است در گواز. رجوع به گواز و گوازه و جواز شود. || چوبی که ستوران را بدان رانند. (فرهنگ فارسی معین). || ظرفی را نیز گفته اند که در آن روغن از حبوبات و شیره از انگور و نیشکر بگیرند و بعربی معصره خوانند. (انجمن آرای ناصری) (برهان). رجوع به جوازان شود.

جواس.

[جَوْ وا] (ع اِ) شیر. اسد. (منتهی الارب). || (ص) کسی که در میان مردم رَوَد و فساد کند در میان آنان. (از اقرب الموارد).

جواسفرم.

[جَ / جُو اِ فَ رَ] (اِ مرکب)شاهدانه. (فرهنگ فارسی معین). جم اسپرم. رجوع به جم اسپرم شود.

جواسق.

[جَ سِ] (معرب، اِ) جِ جوسق، معرب کوشک. (اقرب الموارد). کوشکها. قصرها. کاخها. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به جوسق و جواسیق شود.

جواسقان.

[جُ سَ] (اِخ) دهی است به اسفراین. (منتهی الارب).

جواسیس.

[جَ] (ع اِ) جِ جاسوس. (منتهی الارب). جستجوکنندهء خبر برای بدی. (آنندراج). رجوع به جاسوس شود.

جواسیق.

[جَ] (معرب، اِ) جِ جوسق. (دهار) (اقرب الموارد). جواسق. رجوع به جوسق و جواسق شود.

جواش.

[جَ] (اِخ) دهی از دهستان رودقات بخش مرکزی شهرستان مرند دارای 546 تن سکنه. آب از چشمه. محصول غلات و حبوبات. (از فرهنگ جغرافیائی ایرا ج4).

جواشن.

[جَ شِ] (ع اِ) جِ جوشن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به جوشن شود.

جواظ.

[جُ] (ع اِ) بی قراری و بی صبری. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

جواظ.

[جَوْ وا] (ع ص) مرد ضخم خرامان رفتار بسیارگوی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || بسیارخوار. (منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد). || مرد بسیارفریاد و بی قرار و عاجز و متکبر درشتخو. (منتهی الارب). || مالدار بسیار بخیل. (منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد). || و گویند بمعنی کوتاه بالای شکم گنده است. و فراء گوید مرد دراز تنومند و بسیارخوار و بسیارآشام متکبر کافر. (ذیل اقرب الموارد). || (اِ) شور و غوغای فتنه. (منتهی الارب).

جواظة.

[جَوْ وا ظَ] (ع ص) مرد بیقرار بسیارخوار، و تاء آن برای مبالغه است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به جَوّاظ شود.

جواف.

[جُ] (ع اِ) نوعی از ماهی است که آنرا جوفی نیز گویند. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به جوفی شود.

جوال.

[جَ / جُ] (معرب، اِ)(1) معرب گوال. (غیاث اللغات). ظرفی باشد از پشم بافته که چیزها در آن کنند. (برهان) :
جمال و زیب دانا کم نگردد
اگر چندش بپوشی در جوالی.ناصرخسرو.
- در جوال شدن؛ کنایه از فریب خوردن.
- امثال: از زره گر زره طلب نه جوال.
|| کنایه از خصومت و جنگ کردن.
- امثال: مگر جوال کاهست؟ رجوع به جوبال شود. || یک لنگ بار. || مکر و حیله. || کنایه از بدن انسانی. (برهان) :
هم ازبهر مردی هم ازبهر مال
بکوشیم تا جان بود در جوال.نظامی.
|| کنایه از چیزی گشاده. (برهان). || نوعی از پارچهء درشت و کلفت که درویشان پوشند. (غیاث اللغات) (از آنندراج).
(1) - طبری gaval، مازندرانی کنونی ghal,gal,gual,geval. (حاشیهء برهان چ معین از واژه نامه ص661). نیز در فاسی جوهال و جهال و گاله گفته اند. (حاشیهء برهان چ معین).

جوال.

[جِ / جُ] (ع اِ) جِ جول. (منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد). رجوع به جول شود.

جوال.

[جَوْ وا] (ع ص) گردنده. بسیار جولان کننده. (منتهی الارب) :
چون چرخ بود هیکل شبدیز تو جوال
چون صبح بود چهرهء شمشیر تو بسام.
مسعودسعد.

جوالباف.

[جَ / جُ] (نف مرکب) لواف. جوالقی. (دهار). بافندهء جوال. رجوع به جوال شود.

جوالبافی.

[جَ / جُ] (حامص مرکب) شغل و عمل جوالباف. || (اِ مرکب) دکان جوالباف. رجوع به جوال شود.

جوالح.

[جَ لِ] (ع اِ) جِ جالحة. سالهای سخت. (اقرب الموارد). آنچه از سرهای نی و لخ هوا گیرد چون ذره و مانند آن. (آنندراج) (منتهی الارب) (اقرب الموارد)(1).
(1) - ما تطایر من رئوس النبات و القصب و البردی فی الریح شبه القطن و کذلک ما اشبهها من نسج العنکبوت. (اقرب الموارد).

جوالدوز.

[جَ / جُ] (اِ مرکب) سوزنی بزرگ و درشت برای دوختن توبره و جوال و امثال آن. مِسَلّة. (زمخشری). سوزن کلان که جوال به آن دوزند. (آنندراج) :
سعدی خط سبز دوست دارد
نه هر علف جوال دوزی.سعدی.
-امثال: احمدک وقتی بیکار میماند جوالدوز بخود میزند.
یک سوزن به خود بزن یک جوالدوز به دیگران.
|| (نف مرکب) آنکه جوال دوزد. دوزندهء جوال.

جوالق.

[جِ لِ / جُ لَ] (معرب، اِ) جوال. (منتهی الارب). رجوع به جوال شود.

جوالق.

[جَ لِ] (معرب، اِ) جوالیق. جوالقات. جِ جُوالَق، بمعنی جوال. (منتهی الارب). رجوع به جوال شود.

جوالق.

[جُ لِ] (معرب، اِ) جوال. (منتهی الارب). معرب گوال، بمعنی جوال بلکه جوال نیز معرب گوال است. (آنندراج از غیاث). گاله :
چرا به من صلت گندمش همی نرسد
وکیل او را گویی خر و جوالق نیست.
سوزنی.
|| جنسی بود از پوشش قلندران، و این جمع جولق است و جولق معرب جولخ و جولخ بافتهء پشمی باشد که از آن خرجین سازند و مردم فقیر و قلندران نیز پوشند. (برهان). رجوع به جولق و جولخ شود.

جوالقات.

[جَ لِ] (معرب، اِ) جِ جوالق. (منتهی الارب). رجوع به جوالق شود.

جوالقی.

[جَ لِ] (معرب، ص نسبی)جولخی. جوال فروش. (مهذب الاسماء). رجوع به جولخی شود.

جوالة.

[جَ لَ] (ع اِ) نفیس چیزی و بهتر آن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). برگزیدهء مال. (اقرب الموارد).

جوالة.

[جِ / جُ لَ] (ع اِ) جِ جول. (منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد). رجوع به جول شود.

جوالة.

[جَوْ وا لَ] (ع ص) بسیار جولان کننده. (اقرب الموارد). بسیار گردنده. || گِردگَرد. || آتش گردان. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || شعلهء جواله؛ آنرا گویند که چوبی دراز گرفته بهر دو سر آن مشعل افروخته بسرعت تمام آنرا گرداگرد سر و پهلوی خود بگردانند. (آنندراج) (غیاث اللغات) :
نصیب شعلهء جواله باد خرمن من
اگر بمحض رسیدن عنان نگردانم.صائب.

جوالی.

[جَ] (ع اِ) جِ جالیة. رجوع به جالیه شود. || مال جوالی؛ سرانه ای که از جلای وطن کنندگان گرفتندی و آنرا مال الجماجم نیز گفتندی. و سپس بهر جزیه ای اطلاق گردید. (اقرب الموارد). رجوع به جالیة شود.

جوالیق.

[جَ] (معرب، اِ) جِ جوالق. (منتهی الارب) (دهار). رجوع به جوالق شود.

جوالیقی.

[جَ] (اِخ) اسماعیل بن موهوب بن احمد. رجوع به اسماعیل... شود.

جوالیقی.

[جَ] (اِخ) موهوب بن ابی طاهر احمدبن محمد بن خضر، مکنی به ابومنصور و مشهور به جوالیقی. از دانشمندان و لغویان بزرگ است. وی علوم خود را از شیخ ابوزکریا خطیب تبریزی فراگرفت و در علم نحو دارای مذاهب غریبی بود. کتابهایی دارد، او راست: 1 - شرح ادب الکاتب. 2 - المعرّب من الکلام الاعجمی که در نوع خود کم نظیر است. 3 - التکملة فیما یلحن فیه العامه. ابوالبرکات انباری از او اخذ کرده است. تولد او بسال 466 ه . ق. و وفات او ببغداد بسال 539 اتفاق افتاد. و در باب حرب بخاک سپرده شد. (معجم المطبوعات از ابن خلکان و روضات الجنات و بغیة الوعاة).

جوالیقی.

[جَ] (اِخ) هشام بن سالم، مکنی به ابوالحکم. از موالی کوفه و اص از اسرای جوزجانان بوده و در جزو اصحاب امام جعفر صادق (83-148 ه . ق.) و امام موسی کاظم (128-183 ه . ق.) معدود است و نیز از کسانی است که در ابتدا در توحید به تشبیه و صورت قائل بوده و درباب استطاعت و معصیت آرائی داشته که مورد قبول سایر متکلمین شیعه واقع نشده و هشام بن الحکم کتابی بر رد بعضی از عقاید او نوشته بوده است. (رجال کشی ص 181، 184) (فرق الشیعه ص 66) (اصول کافی ص 37) (مقالات اشعری ص 34) (شهرستانی ص141) (ابن ابی الحدید ج 1 ص 294) (بحارالانوار ج 2 ص143، 145) (خاندان نوبختی ص 78).

جوالیقیة.

[جَ قی یَ] (اِخ) از فرق مشبههء شیعهء اصحاب هشام بن سالم جوالیقی. (مفاتیح العلوم ص20) (خاندان نوبختی ص 254). رجوع به جوالیقی شود.

جوام.

[جُ] (هزوارش، اِ)(1) بلغت زند و پازند بمعنی روز است که بعربی یوم گویند. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرای ناصری).
(1) - هزوارش jvam و نظایر آن، پهلوی roc، روز. (حاشیهء برهان چ معین از یونکر ص79).

جوامد.

[جَ مِ] (ع ص، اِ) جِ جامد. خلاف مایعات و نباتات. چیزهایی که نمو و رشد نمیکنند چون سنگ. || حدود بین دو زمین، و در حدیث است: اذا وقعت الجوامد فلا شفعة فی الحدود. (اقرب الموارد). رجوع به جامد شود.

جوامع.

[جَ مِ] (ع ص، اِ) جِ جامع. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به جامع شود. || جِ جامعة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به جامعه شود.
- جوامع الکلم؛ کثیرالمعانی، قلیل الالفاظ. (اقرب الموارد). کان (رسول الله) یتکلم بجوامع الکلم. (آنندراج) (اقرب الموارد). و رجوع به مادهء بعد شود.

جوامع الکلم.

[جَ مِ عُلْ کَ لِ] (اِخ) قرآن. (منتهی الارب). || (ع اِ مرکب) احادیثی چند که هر یک از آنها با وجود اختصار الفاظ و عبارت، مطالب کثیر را مشتمل است. (غیاث اللغات).

جوامیس.

[جَ] (ع اِ) جِ جاموس. (دهار) (آنندراج) (اقرب الموارد). رجوع به جاموس شود.

جوان.

[جَ] (ص، اِ)(1) برنا. هر چیز که از عمر آن چندان نگذشته باشد. (آنندراج). شابّ. مقابل پیر. (آنندراج) (غیاث اللغات) :
شدم پیر بدین سان تو هم خود نه جوانی
مرا سینه پرانجوخ و تو چون خفته کمانی.
رودکی.
پیر فرتوت گشته بودم سخت
دولت تو مرا بکرد جوان.رودکی.
از او بستد آن جوهر آنگه جوان
بدو گفت کای بانوی بانوان.فردوسی.
جوانی بکردار تابنده ماه
بنزدیک رستم ورا دستگاه.فردوسی.
که رامشگری دارم آنجا جوان
نوازندهء رود و آرام جان.فردوسی.
زبان برگشاد اردشیر جوان
چنین گفت کای کارکرده گوان.فردوسی.
تعلقم بحیاتست وقت پیری بیش
که مفت باخته ام موسم جوانی را.
کلیم (از آنندراج).
گردد اگر از شادی وصل تو جوان پیر
اندوه فراق تو کند پیر جوان را.
یغما (از آنندراج).
|| مجازاً، تازه و نو: ملک جوان، دولت جوان، بخت جوان، شهر جوان، بلاهای جوان، بادهء جوان و غیر آن. (غیاث اللغات) (آنندراج).
- جوان پسند؛ موافق طبع جوان. آنچه جوان آنرا پسندد.
- || هر کار که بعلت صعوبت آن یا بعلت مخالف حفظ الصحه بودن آن زود کارمند خود را کشد، مانند طبق کشی، کناسی، زه تابی و غیره. بعضی مشاغل جوان پسند است، یعنی عامل آن پیر نشود و در جوانی میرد. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
- جوان خاطر؛ دارای اندیشه و فکر جوان. دارای خاطر روشن. جوان طبع :
بار دیگر ره جوان خاطر شد این مداح پیر
از ره مدح جوانبخت و جوان دولت وزیر.
سوزنی.
- جوان دولت؛ تازه دولت. تازه بدولت رسیده :
جوان دولت و تیز و گردنکش است
گه خشم سوزنده چون آتش است.فردوسی.
که ازجملهء تاجداران روم
جوان دولتی بود از آن مرز و بوم.نظامی.
چو دیرینه روزی سر آورد عهد
جوان دولتی سر برآرد ز مهد.سعدی.
- جوان رنگی؛ که رنگ جوان دارد. که بظاهر جوان است :
پیری عالم نگر و تنگیش
تا نفریبی بجوان رنگیش.نظامی.
- جوان رویی؛ جوان روی بودن :
از جوانی بود سیه مویی
وز سیاهی بود جوان رویی.نظامی.
- جوان سال؛ جوان. که در سالهای جوانی است :
هزار اشتر سیه چشم و جوانسال
سراسر سرخ موی و زردخلخال.نظامی.
- جوان سیما؛ جوانرو. بصورت و سیمای جوان :
تا جهان پیر جوان سیماست باد اندر جهان
رای پیرش را مدد بخت جوان انگیخته.
خاقانی.
- جوان شیر؛ شیر جوان :
جوان شیری برآمد تشنه از راه
بدان چشمه دهان تر کرد ناگاه.نظامی.
ز بیم سکه و نیروی شمشیر
هراسان شد کهن گرگ از جوان شیر.نظامی.
- جوان طبع؛ دارای طبع جوان :
نشسته خسروِ پرویز بر تخت
جوانفرّ و جوان طبع و جوانبخت.نظامی.
- جوان عمر؛ جوانسال. که در سالهای جوانی است :
خاصه کز گردش جهان ز جهان
آن جوان عمر رادمرد گذشت.خاقانی.
- جوانفر؛ دارای فرّ جوانی :
نشسته خسروِ پرویز بر تخت
جوان فرّ و جوان طبع و جوانبخت.نظامی.
- جوان وش؛ بسان جوان. بمانند جوان :
پیک جهان رو چو چرخ پیر جوان وش چو صبح
یافته پیرانه سر رونق فصل شباب.خاقانی.
(1) - اوستا y(a)van (شاب، جوان)، پهلوی yuvan، ارمنی (عاریتی و دخیل) yovanak, yavanak(بچهء چارپا)، هندی باستان yuvan، کردی (عاریتی و دخیل) juvan، افغانی و بلوچی (عاریتی و دخیل) javan، مازندرانی javan، گیلکی javan، فریزندی و یرنی javun، نطنزی javan، سمنانی javon، سنگسری javun، سرخه ای jovan، لاسگردی jaevon، شهمیرزادی javun. (از حاشیهء برهان چ معین).

جوانٍ.

[جَ نِنْ] (ع اِ) جوانی. جِ جانیة. (اقرب الموارد). رجوع به جانیة و جَوانی (ع اِ) شود.

جوان اسپرم.

[جَ اِ پَ رَ] (اِ مرکب) نام یکی از ریاحین است که بعربی ریحان الشیاطین خوانند. (برهان) (آنندراج).

جوانب.

[جَ نِ] (ع اِ) جِ جانب. اکناف. پهلوها. (منتهی الارب) : و برفق و مدارا بر همهء جوانب زندگانی میکرد. (کلیله و دمنه). بر حوالی و جوانب آن هزار قصر از سنگ بنیاد نهاده. (ترجمهء تاریخ یمینی). رجوع به جانب شود.

جوانبخت.

[جَ بَ] (ص مرکب) دارای بخت جوان. خوشبخت. خوش اقبال. مقبل :
نخستین گفت کای شاه جوانبخت
بتو آراسته هم تاج و هم تخت.نظامی.
قدح پر کن که من از دولت عشق
جوانبخت جهانم گرچه پیرم.حافظ.
آن جوانبخت که میزد رقم خیر و قبول
بندهء پیر ندانم ز چه آزاد نکرد.حافظ.

جوانح.

[جَ نِ] (ع اِ) جِ جانحة. استخوانهای پهلو نزدیک سینه. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) : و آدمی را هیچ چیز از اجزا و اعضا و جوانح و جوارح عزیزتر نیست. (سندبادنامه).

جواندان.

[] (اِخ) موضعی است در نواحی فارس. (مهذب الاسماء).

جوانرود.

[جَ] (اِخ) یکی از دهستان های بخش پاوهء شهرستان سنندج واقع در جنوب بخش پاوه است. آب قراء دهستان اکثر از چشمه ها و زه آب دره و رودخانه های دهستان تأمین شده عموماً شیرین هستند. در این دهستان چهار رشته کوه وجود دارد: 1 - سلسله کوه شاهو، مرتفع ترین کوه منطقهء کرمانشاه و در شمال خاوری دهستان و بلندترین قلهء آن 3370 متر از سطح دریا ارتفاع دارد. 2 - رشتهء دوم از کوه شاهو در حدود باختر شمشیر منشعب شده برودخانهء سیروان منتهی میشود، ابتدای آن بکوه آتشگاه یا آتشکده معروف است، قسمت وسط کوه گزن و انتهای آن کوه زردوئی نامیده میشود. ارتفاع قلهء آتشگاه 2462، کوه گزن 2389 و زردوئی 2153 متر است. 3 - رشتهء سوم از باختر قلعه گاه شروع شده بتدریج به ارتفاع آن افزوده میشود، بین رودخانهء مره خیل و رودخانهء لیله محل تلاقی رودخانهء لیله برودخانهء سیروان ادامه دارد و بلندترین قلهء آن در شمال آبادی کلاش بنام ماکوهان 2615 متر ارتفاع دارد. این کوه بعد از شاهو بلندترین کوه دهستان و دامنه های آن مستور از جنگل و مسلط بدهستان جوانرود است و انتهای خاوری آن درک و بیزل نامیده میشود. 4 - رشتهء چهارم در جنوب و موازی رودخانهء لیله واقع شده هیصر و سرابند یا صحرابند نامیده میشود. ارتفاع قلهء هیصر 2171 متر است. دامنه و دره های شمالی این کوه نیز مشجر و دارای جنگلهای بلوط سقز و غیره است. عبور از این کوهها بواسطهء شیب زیاد و اشجار بسیار مشکل است. مهمترین رودخانهء این دهستان رودخانهء لیله و مره خیل و از آثار ابنیهء قدیم قلعهء خرابهء گبری روی قلهء کوه آبادی روان زردوئی، قلعهء خرابهء مشهور به پاسگه در شمال باختری آبادی شمشیر، قلعه خرابهء سید احمدبیک در خاور مزیدی روی تپه، قلعهء خرابهء مشهور به چنگیزخان در شمال قلعهء جوانرود روی تپه، قلعهء خرابهء قره قلعه در شمال خاوری آبادی قوری قلعه...، قلعهء خرابهء سمبور و آن در شمال خاور آبادی منصورآقائی، غار کاوک در جوانرود از نقاط قابل ملاحظهء جوانرود است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

جوانرود.

[جَ] (اِخ) نام طایفه ای است که در قصبهء جوانرود سکونت دارند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5). رجوع به مادهء قبل شود.

جوان سپرم.

[جَ سِ پَ رَ] (اِ مرکب)گونه ای از یاسمین. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به جوان اسپرم شود.

جوانشیخ.

[جَ شَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان اهر و کوهستانی و معتدل است. 90 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

جوانشیر.

[جَ] (اِخ) نام طایفه ای در قره باغ. رجوع به ابراهیم خلیل خان شود.

جوانغار.

[جَ] (مغولی، اِ) دست چپ و طرف آن باشد. (آنندراج از فرهنگ وصاف). در مقابل برانغار. و قول، یکی از سه قسمت لشکر است در میدان جنگ بزبان مغولی. میسره. جانب دست چپ. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا): بتعبیهء سپاه پرداخت و ضبط برانغار را به اهتمام امیرزاده... و دیگر امراء ظفرپناه بازگذاشت و در جوانغار سلطان محمودخان و... و امراء عالیشان را بازداشت و قول را از فر طلعت همایون زیب و زینت داده و ... (حبیب السیر چ سنگی تهران ج 2 ص 158).

جوان قلعه.

[جَ قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان دیزجرود بخش عجب شیر شهرستان مراغه دارای 441 تن سکنه. آب آن از قلعه چای و محصول آن غلات، کشمش، بادام، زردآلو و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

جوانکان.

[جَ] (اِخ) دهی است از جرجان (گرگان). ابوسعید عبدالرحمان بن حسین بن اسحاق محدث از آنجاست. رجوع به معجم البلدان شود.

جوان کردن.

[جَ کَ دَ] (مص مرکب)جوان ساختن. جوان نمودن. || مجازاً، بدولت رساندن. رونق دادن :
شاید که زمین خرقه بپوشد که چو سعدی
پیرانه سرش دولت بخت تو جوان کرد.
سعدی.

جوانمرد.

[جَ مَ] (ص مرکب) کنایه از کریم و سخی و بخشنده. (برهان). سمح. (دهار). جواد. (مهذب الاسماء). بامروّت. صاحب فتوت. فتی. راد. حلیم. (آنندراج). فیاض. (صراح). دهشکار. فایض. باذل. دست ودل باز :
جوانمرد و آزاده و خوبروی
جهانجوی و فرزانه و چربگوی.فردوسی.
که توران شد آن ناجوانمرد مرد
نگه کن که با شاه ایران چه کرد.فردوسی.
هرگاه که فضای دل یعنی گشادگی دل فراخ باشد مردم جوانمرد باشند و هرگاه که تنگ باشد بخیل باشند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).برای مذکر و مؤنث هر دو آید، در منتهی الارب آمده: کرمة؛ بکسر، زن جوانمرد :
چرا که خواجه بخیل و زنش جوانمرد است
زنی چگونه زنی سیم ساعد و لنبه.عماره.

جوانمرد.

[جَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان بهی بخش بوکان شهرستان مهاباد. کوهستانی و معتدل است. 695 تن سکنه دارد. آب آن از زرینه رود و محصول آن غلات، چغندر، توتون، حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری است و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

جوانمرد قصاب.

[جَ مَ دِ قَصْ صا] (اِخ)ده کوچکی است از بخش ری شهرستان تهران. رجوع به فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1 شود.

جوان مرده.

[جَ مُ دَ / دِ] (ص مرکب) پدر یا مادری که فرزند جوانش مرده است. || آنکه بجوانی میرد. || نفرینی است.

جوانمردی.

[جَ مَ] (حامص مرکب)صفت جوانمرد. مروت. فتوت. رادی. سخاوت. سخاء. (دهار). جود. (مهذب الاسماء). مردانگی. مکرمت. کرم. (منتهی الارب). سماحت. سماح. (دهار). همت :
شاهی که نشد معروف الا بجوانمردی
الا بنکونامی الا بنکوکاری.منوچهری.
حاتم انصاف داد که من او را بهمت و جوانمردی از خود برتر دیدم. (گلستان).
- جوانمردی کردن؛ فتوت و مروت کردن. بخشندگی و سخاوت کردن : و جوانمردی کند نه چندانکه دستگاه ضعیف شود. (سعدی).

جوانمرگ شدن.

[جَ مَ شُ دَ] (مص مرکب) به جوانی مردن :
زهر پیری چو خورد شخص جوانی میرد
پیر هر کس که شود زنده جوانمرگ شده ست.
وحید (از آنندراج).

جوانمرگ شده.

[جَ مَ شُ دَ / دِ] (ص مرکب) نفرینی است جوان را.

جوانمرگی.

[جَ مَ] (حامص مرکب)جوانمرگ شدن. رجوع به جوانمرگ شدن شود.

جوان و جاهل.

[جَ نُ هِ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) کنایه از جوان تمام عیار.

جوانویه.

[جَ] (اِخ) نام رامشگری است از مردم ری که ابراهیم موصلی ارجانی موسیقی را از او فراگرفت. (فرهنگ شاهنامه). || آهنگی است در موسیقی. رجوع به آهنگ در همین لغت نامه شود.

جوانة.

[جَوْ وا نَ] (ع اِ) سرین و دبر. (منتهی الارب). اِسْت. (ذیل اقرب الموارد از قاموس).

جوانه.

[جَ نَ / نِ] (اِ) جوانی. (آنندراج) (غیاث اللغات). شباب. || شاخهء تازهء درخت. شاخ نوبررسته از درخت. شاخ نو که از درختی یا ریشهء آن روید. || (ص) تازه. جوان. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
عصیر جوانه(1) هنوز از قدح
همی زد بتعجیل برتابها.منوچهری.
چه فردوسی اندر زمانه نبود
همین بُد که بختش جوانه نبود.فردوسی.
گیتی جوان شده ست بخور زآن جوانه می
باید می جوانه چو گیتی بود جوان.
؟ (از آنندراج).
خردمند و زیبا و چیره سخن
جوانه بسال و بدانش کهن.فردوسی.
دو تیرانداز چون سرو جوانه
زبهر یکدگر کرده نشانه.نظامی.
به طَرْف هر چمن سروی جوانه
به هر جویی شده آبی روانه.نظامی.
(1) - بعضی جُوانه بضم جیم خوانده اند که مراد فقاع باشد. در این صورت شاهد نخواهد بود.

جوانه زدن.

[جَ نَ / نِ زَ دَ] (مص مرکب)شاخ تازه از درخت رُستن. شاخ تر برآوردن درخت. رجوع به گیاه شناسی گل گلاب شود.

جوانه مرگ شدن.

[جَ نَ / نِ مَ شُ دَ](مص مرکب) جوانمرگ شدن. در جوانی مردن :
باآنکه چون چراغ سحر شد جوانه مرگ
هم دیر زیست مدعی زودمیر ما.
کمال خجند (از آنندراج).
رجوع به جوانمرگ شدن شود.

جوانی.

[جَ] (حامص)(1) ضد پیری. شباب. حداثت. (دهار) :
یک نیمه جهان را بجوانی بگشادی
چون پیر شوی نیمهء دیگر بگشایی.
منوچهری.
هیچ است وجود و زندگانی هم هیچ
وین خانه و فرش باستانی هم هیچ
از نسیه و نقد زندگانی همه را
سرمایه جوانی است جوانی هم هیچ.
خاقانی.
بدین شهر ما در جوانی نماند
همان نامور پهلوانی نماند.فردوسی.
بگوید ترا زادفرخ همین
جهان را بچشم جوانی مبین.
فردوسی.
یکی از وزرا گفت: این پسر [ دزد ] هنوز از باغ زندگانی بر نخورده است و از ریعان جوانی تمتع نیافته. (گلستان).
کره ای را که کسی نرم نکرده ست متاز
بجوانی و بزور و هنر خویش مناز.
ولیدی (از حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).
- جوانی کردن:اگرچه گوی سروبالا بُوَد
جوانی کند پیر کانا بُوَد.فردوسی.
چگونه پیر جوانی و جاهلی نکند
در این قضیّه که گردد جهان پیر جوان؟
سعدی.
سعدی اگر عاشقی کنی و جوانی
عشق محمد بس است و آل محمد.سعدی.
برف پیری می نشیند بر سرم
همچنان طبعم جوانی میکند.سعدی.
-امثال: از جوانی تا پیری از پیری تا بکی؟ جوانی است و هزارش چم و خم.
جوانی کجایی که یادت بخیر.
جهان را بچشم جوانی مبین.
دریغا جوانی، دریغا جوانی.
|| یراقی باریک از ابریشم و سیم بافته که بر کنارهء جامه دوختندی زینت را.
(1) - از جوان + ی (مصدری)، پهلوی juvanih، yuvanih. (حاشیهء برهان چ معین).

جوانی.

[جَ] (ع اِ) جوانب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به جَوانٍ شود.

جوانی.

[جَوْ وا نی ی] (ع اِ) درون خانه و صحن آن. (منتهی الارب). درون و داخل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). و این منسوب است به جوّ، نسبتی شاذ و نادر مقابل بَرّانی. (اقرب الموارد). و در حدیث سلمان است : ان لکل امرء جوانیاً و بَرّانیّاً؛ ای ظاهراً و باطناً و سراً و علانیةً. (منتهی الارب). ان لکل امرء جوانیاً و بَرّانیّاً فمن اصلح جوانیه اصلح الله برانیه. (ذیل اقرب الموارد).

جوانی.

[جِ] (اِ) تخمی باشد که بر روی خمیر نان پاشند و آنرا نانخواه و زنیان هم گویند. (برهان) (آنندراج).

جوانی.

[ ] (اِخ) حسن بن محمد، مکنی به ابوالبرکات. از اکابر علمای قرن ششم هجری که بسال 558 ه . ق. وفات یافت. کتاب الجوهرالمکنون فی القبایل و البطون از اوست. (کشف الظنون) (ریحانة الادب ج1 ص284).

جوانی.

[ ] (اِخ) محمد بن اسعدبن علی، مکنی به ابوعلی. از اکابر علمای قرن ششم هجری بود. او راست: 1 - طبقات الطالبیین. 2 - طبقات النسابین. وی بسال 588 ه . ق. وفات یافت. (مشیخهء آقا شیخ آقابزرگ) (ریحانة الادب ج 1 ص 284).

جوانیه.

[جَوْ وا نی یَ] (اِخ) موضع یا دهی است نزدیک مدینه. علویان بنی الجوانی بدانجا منسوبند. رجوع به معجم البلدان شود.

جواة.

[جَ] (ع اِ) غلاف دیگ. (منتهی الارب). چیزی که دیگ بر روی آن نهند. رجوع به جواء و جیاء و جیاءة و جیاوة شود.

جواهر.

[جَ هِ] (ع اِ) جِ جوهر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). فلزات گرانبها. هر سنگ که از آن منفعتی برآید همچون الماس و یاقوت و لعل و امثال آن. (از منتهی الارب). گوهران :
در او افراشته درهای سیمین
جواهرها نشانده در بلندین.شاکر بخاری.
گویند بازرگانی بود و جواهر بسیار داشت. (کلیله و دمنه). رجوع به جوهر و جوهره شود. || علمی است که از چگونگی گوهرهای گرانبهای معدنی خشکی چون الماس و لعل و یاقوت و فیروزه یا معدنی دریایی چون دُرّ و مرجان و غیره و خوب و بد آن به وسیلهء نشانه هایی که معرف آنهاست، بحث میکند. (از کشف الظنون).
- جواهربخش:جواهربخش فکرتهای باریک
بروزآرندهء شبهای تاریک.نظامی.
- جواهر تسعه؛ گوهرهای نهگانه. گاه مراد از نه فلک باشد و گاهی عبارت از نه جوهر که بهندی نورتن گویند و آنها بدین قرارند: 1- لعل 2- مروارید 3- الماس 4- زمرد 5- یاقوت 6- فیروزه 7- مرجان 8- نیلم 9- عقیق (و بعضی به جای عقیق لهسنیا را شمارند)، و سوای اینها چند گوهر دیگر نیز هست. (غیاث اللغات) (آنندراج).
- جواهرسنج؛ آنکه یا آنچه جواهر سنجد و غث و سمین آن تمیز دهد :
شاه فرمود تا ز گوهر و گنج
دست خازن شود جواهرسنج.نظامی.
کیست کانِ مرا جواهرسنج
برنسنجیده از جواهر و گنج.نظامی.
- جواهرشناس؛ کسی که جواهرات را بشناسد و بهای آن داند.
- جواهرشناسی؛ شغل و عمل جواهرشناس.
|| در مقابل اعراض: و فلاسفه بر آنند که پنج جوهر و نه عَرَض وجود دارد، جواهر خمسه عبارتند از وجود، عقل، نفس، هیولی، صورت. رجوع به جوهر شود.

جواهرات.

[جَ هِ] (ع اِ) جِ جواهر. ججِ جوهر. (از منتهی الارب). رجوع به جواهر شود.

جواهرتراش.

[جَ هِ تَ] (نف مرکب)کسی که سنگهای گرانبهای معدنی را بوسیلهء تراش و پرداخت بصورت نگینهای زیبا و براق و دانه هایی بشکل های هندسی درمی آورد.

جواهر تسعه.

[جَ هِ رِ تِ عَ / عِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) رجوع به جواهر شود.

جواهرخانه.

[جَ هِ نَ / نِ] (اِ مرکب) خانهء جواهر. گنجینهء جواهر. گنجینه. گنج :
شد از طَرْف جواهرخانهء خویش
چو شمع افروخت از پروانهء خویش.نظامی.

جواهردارو.

[جَ هِ] (اِ مرکب) نوعی از سرمه که به آن جواهرات حل کنند، بغایت مقوی بصر است. (غیاث اللغات) (آنندراج). رجوع به جواهر سرمه شود.

جواهرده.

[جَ هِ دِهْ] (اِخ) قصبهء ییلاقی است از بخش رامسر شهرستان شهسوار. این قصبه ییلاق دهستان حومهء رامسر محسوب میگردد. در فصل تابستان 60 باب دکاکین مختلفه دارد که احتیاجات محلی را تأمین می نمایند. از آثار قدیمهء این آبادی مسجدی است بنام مسجد آدینه و مرسوم است که در اولین روز جمعهء تابستان هر سال تعمیر و مرمت این مسجد بوسیلهء دوشیزگان محل انجام میگیرد و آن روز جشن محلی به این مناسبت برپا میشود. راه جواهرده به اطراف مالرو و صعب العبور است. آب از چشمه سار. محصول آن مختصر گندم و جو میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

جواهرسرمه.

[جَ هِ سُ مَ / مِ] (اِ مرکب)سرمه ای باشد که جواهر در آن اندازند. (آنندراج) :
می لعل جواهرسرمه سازد ظلمت شب را
کند نقل شراب تلخ چشم شور کوکب را.
صائب (از آنندراج).
گشته ناساز از خط لعلش دماغ ساز من
از جواهرسرمه دارد بستگی آواز من.
تأثیر (از آنندراج).
رجوع به جواهردارو شود.

جواهر علویه.

[جَ هِ رِ عِ وی یَ / یِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) افلاک و کواکب و ارواح در اصطلاح بجواهر علویه تعبیر میشود. (کشاف اصطلاحات الفنون).

جواهر مجرده.

[جَ هِ رِ مُ جَرْ رَ دَ / دِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) عقول عشره است و آن نزد حکما ده فرشته اند. (غیاث اللغات) (آنندراج). جواهر مفارقة. رجوع به جواهر و جوهر شود.

جواهرنشان.

[جَ هِ نِ] (ن مف مرکب)مرصع بجواهر. گوهرنگار. مرصع بگوهرها.

جواهر نگار.

[جَ هِ نِ] (ص مرکب)جواهرنشان. مرصع بجواهر. که در آن گوهرها نشانده باشند :
همه زین زرین یاقوت کار
کفل پوشهای جواهرنگار.نظامی.

جواهری.

[جَ هِ] (ص نسبی) منسوب بجواهر. گوهرفروش، و مراد از آن فروشندهء مروارید و الماس و زمرد و لعل و مانند آنست. رجوع به جواهر شود.

جواهض.

[جَ هِ] (ع اِ) جِ جاهضة، بمعنی خرکرهء مادهء یکساله. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به جاهضة شود.

جوئیدن.

[دَ] (مص) جستن. طلب کردن. رجوع به جستن شود.

جوایز.

[جَ یِ] (ع اِ) جوائز. جِ جایزه. رجوع به جوائز شود.

جوب.

[جَ] (ع اِ) دلو بزرگ. || سینه بند زنان. || سپر. || آتش دان. || (مص) مسافت بریدن. || دریدن و بریدن. || گریبان درست کردن برای پیراهن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

جوب.

[جُ وَ] (ع اِ) جِ جَوْبة، و این جمع شاذ است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به جوبة شود.

جوبار.

(اِ مرکب) مخفف جویبار. نهر. جوی، و با لفظ گشادن و بریدن مستعمل و طره از تشبیهات اوست. (آنندراج) :
آب بگشایم دمی صد بار جوی دیده را
تا مگر آن سرو آید بر لب جوبار من.
صفی (از آنندراج).
ز انگور می میتوان یافتن
که آب نظر خورده جوبار تاک.
سنجر کاشی (از آنندراج).

جوباره.

[رَ / رِ] (اِ مرکب) جوبار. جویبار. رجوع به جوبار و جویبار شود.

جوباره.

[رَ] (اِخ) نام محله ایست از اصفهان. (انجمن آرا) :
ای خداوند هفت سیاره
پادشاهی فرست خونخواره
تا که دردشت را چو دشت کند
جوی خون آورد به جوباره
عدد مردمان بیفزاید
هر یکی را کند دوصد پاره.
کمال اسماعیل (از انجمن آرا).

جو باری.

(ص نسبی) نسبت است به جوبار. (انساب سمعانی). رجوع به جوبار شود.

جوبال.

(اِ)(1) بلغت زند و پازند جوال را گویند و آن ظرفی باشد که از موی و پشم بافند. (برهان).
(1) - jobal، پهلوی gaval، جوال. (حاشیهء برهان چ معین).

جوبان.

(اِخ) معرب گوبان و آن دهی است بمرو. (منتهی الارب) (مراصد) (مرآت البلدان ج 4 ص 276).

جوبانی.

(ص نسبی) منسوب به جوبان. (سمعانی). رجوع به جوبان شود.

جوبجارکل.

[کُ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش کوچصفهان شهرستان رشت. جلگه و معتدل است و 1250 تن سکنه دارد. آب آن از نورود سفیدرود. محصول آن برنج و ابریشم و صیفی و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

جوبجو.

[جَ / جُو بِ جَ / جُو] (ق مرکب)جوجو. پاره پاره و ذره ذره. (شرفنامهء منیری) (آنندراج) (برهان) :
جوبجو جور دلستان برگیر
دل جوجوشده ز جان برگیر.خاقانی.
جوبجو راز دلش دانستی
که بیک نان جوین شد خرسند.خاقانی.
رجوع به جوجو شود.

جوبر.

[جَ بَ] (اِخ) دهی است به نیشابور. (مراصد).

جوبرقان.

[بَ] (اِخ) ناحیه ایست از نواحی استخر که شهر آن مشکان است. (مراصد) (معجم البلدان).

جوبره.

[بَ رَ] (اِخ) محله ایست در اصفهان. (مراصد). رجوع به جوبار و جوباره شود.

جو برهنه.

[جَ بِ رَ نَ / نِ] (اِ مرکب) نوعی از جو که پوست ندارد. (آنندراج). در بعض ولایات جو بی پوست را نامند. (فلاحت نامه). سلت. (برهان قاطع). خندروس. (ذخیرهء خوارزمشاهی). طراغیس. حنطهء رومیه. (بحر الجواهر).

جوبری.

[جَ بَ] (اِخ) زین الدین عبدالرحمان بن عمر دمشقی حرانی، از مردم جوبر دمشق و از علماء است. او راست: 1 - المختار فی کشف الاسرار، در علم حیل، صاحب کشف الظنون آنرا بنام کشف الاسرار و هتک الاستار ذکر کرده است. 2 - الصراط المستقیم، در نجوم. بسال 526 ه . ق. مقیم مصر بود. (معجم المطبوعات).

جوبق.

[جَ بَ] (اِخ) دهی است بمرو. (سمعانی) (مراصد).

جوبق.

[جَ بَ] (اِخ) محلی است در نسف. (مراصد).

جوبقه.

[جَ بَ قَ] (اِخ) موضعی است به نیشابور.

جوبن.

[بُ] (اِخ) دهی است جزو دهستان رستم آباد بخش رودبار شهرستان رشت، کوهستانی و معتدل است. 1189 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء جوبن و محصول آن غلات، زیتون، لبنیات، بنشن و شغل اهالی زراعت و گله داری و شالبافی است. این ده دارای پنج محله است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

جوب نو.

[نُ] (اِخ) دهی از دهستان دالوند بخش زاغهء شهرستان خرم آباد. سکنهء آن 110 تن. آب آن از نهر زاغه و محصول آن غلات، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان فرش و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. ساکنین از طایفهء دالوند هستند و در زمستان بگرمسیر میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

جوبنه.

[بُ نَ] (اِخ) دهی است جزو دهستان سنگرکهدمات بخش مرکزی شهرستان رشت دارای 1094 تن سکنه. آب آن از گل رود و غازیان رود و محصول آن برنج و ابریشم. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

جوبة.

[جَ بَ] (ع اِ) گود زمین. (منتهی الارب). حفره. (اقرب الموارد). || جای برابر در زمین سخت. || گشادگی میان خانه یا فضای هموار در میان دو زمین. || گشادگی میان ابر و میان کوه. ج، جُوَب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

جوبه.

[بَ / بِ] (اِ) جایی و مقامی را گویند در شهر که اسباب و امتعه و غله و آنچه از اطراف و جوانب از جهت فروختن آورند آنجا فروخته شود. (برهان) (آنندراج). میدان شهر. کاروانسرای خرد.

جوبی.

[جَ] (ص نسبی) منسوب است به جَوب. (الانساب سمعانی). رجوع به جوب شود.

جوبی.

(ص نسبی) منسوب به جوب (جوی). جویی. || (اِ) حقی که بدشتبان بابت زراعت محصولات کنار جوی دهند. (فرهنگ فارسی معین).

جوبین آباد.

(اِخ) قریه ای است در بلخ و اینک آنرا جوبناباد خوانند. (مراصد) (سمعانی).

جوبینه.

[نَ / نِ] (اِ) چوبینه. رجوع به چوبینه شود.

جوبیه.

[] (اِخ) نام طایفه ای از طوایف کرد. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

جو پائین.

[جُ] (اِخ) دهی است از دهستان بزکی بخش حومهء شهرستان مشهد، دارای 191 تن سکنه. آب از رودخانه و محصول غلات و چغندر و شغل اهالی زراعت و مالداری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

جوپشت.

[پُ] (اِخ) دهی جزء دهستان حومهء بخش لشت نشاء شهرستان رشت. سکنهء آن 550 تن. آب آن از توشاجوب از سفیدرود و محصول آن برنج، ابریشم، چای و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

جوپشت.

[پُ] (اِخ) دهی جزء دهستان حومهء بخش آستانهء شهرستان لاهیجان. سکنهء آن 111 تن. آب آن از نهر روشن رودآب و استخر. محصول آن برنج و ابریشم. شغل اهالی زراعت و حصیربافی است. راه مالرو دارد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

جوپیش.

(اِخ) دهی جزء دهستان لفمجان بخش مرکزی شهرستان لاهیجان. سکنهء آن 272 تن. آب آن از کیاجو از سفیدرود و محصول آن برنج، ابریشم، صیفی و شغل اهالی زراعت است. راه فرعی از طریق گلشتاجان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

جوت جوت.

[جَ تَ جَ تَ] (ع اِ صوت)کلمه ایست که شتر را برای خوردن آب آواز دهند. (اقرب الموارد). کلمه ایست که بدان شتر را بسوی آب خوانند یا زجر کنند. (منتهی الارب).

جوترشه.

[جَ / جُو تُ شَ / شِ] (اِ مرکب)نوعی از جو که در تابستان کارند و در پاییز دروند و آنرا قوتی نبود. (فلاحت نامه).

جوتره.

[جَ / جُو تَ رَ / رِ] (اِ) مناره. (برهان) (آنندراج).

جوتو.

(اِخ) دهی است جزو دهستان بهنام پازکی بخش ورامین شهرستان تهران دارای 817 تن سکنه. آب آن از رودخانهء جاجرود و محصول آن غلات، صیفی، چغندرقند و شغل اهالی زراعت است. مزرعة قشلاق خدابخش جزو این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

جوتیغ.

(اِخ) از قرای سیستانست و دو خانوار رعیت دارد. (مرآت البلدان ج 4 ص 278).

جوث.

[جَ] (ع اِ) قِبَة. (منتهی الارب) (آنندراج). شکنبهء گوسفند. (منتهی الارب). القِبة، ای کرش الشاة. (ذیل اقرب الموارد از قاموس).

جوث.

[جَ وَ] (ع مص) کلان شدن اعلای شکم و فروهشته گردیدن اسفل آن، و فعل آن از سَمِعَ است. (منتهی الارب). عظم البطن فی اعلاه او استرخاء اسفله. (اقرب الموارد).

جوثاء.

[جَ] (ع ص) مؤنث اجوث. زنی که شکمش کلان و فروهشته باشد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

جوثاء.

[جَ] (اِخ) نام محلی است. (مراصد).

جؤثة.

[جُءْ ثَ] (اِخ) قبیله ایست. (منتهی الارب).

جوج.

[جو / جَ / جُو] (اِ) پارچهء گوشت سرخی باشد که بر سر خروس است. (برهان). پارچهء گوشتی که بر سر خروس رسته بود. (شرفنامهء منیری). تاج خروس. || علامتی را نیز گویند که بر سر طاقها و ایوانها نصب کنند تا خوش نما شود، و بفتح اول هم گفته اند. (برهان). آنچه بر سر تیرهای خورد و یا بر سر تیرهای طاق و ایوان و امثال آن وصل کنند از جهت زیبایی. (شرفنامهء منیری).

جوجادو.

[جَ / جُو] (اِ مرکب) حبه ایست شبیه به جو لیکن باریکتر و درازتر میباشد و طعم آن تلخ است و طبیعت آن گرم و خشک است در اول و سیم. (برهان) (آنندراج).

جوجار.

[ ] (اِخ) نام کوهی و ناحیتی است به هرسین. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

جوجان.

[جَ و و] (اِخ) نام قریه ای است به نیشابور. (یادداشت مرحوم دهخدا).

جوجاة.

[جَ] (ع مص) جوجو گفتن شتران را. (اقرب الموارد). آواز دادن شتران. رجوع به جوجو شود. آواز دادن شتران را، و اصل آن جَوْجَوة است. (منتهی الارب).

جوجاه.

(اِخ) دهی از دهستان ای تیوند بخش مرکزی شهرستان شوشتر. سکنهء آن 150 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و کارگری شرکت نفت است. راه مالرو دارد. ساکنین از طایفهء الوند هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

جوجر.

[جو جِ] (اِ) درم را گویند که چهل وهشت حبه است [ چک: 84 حبه ] و بعربی درهم خوانند، و به این معنی بجای حرف آخر نون هم آمده است. (برهان). صحیح جوجن است و این اختلاف از قرائت کلمهء پهلوی برخاسته است. (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به جوجن شود.

جوجرکان.

[جُ جِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان طارم علیای بخش سیردان شهرستان زنجان. رجوع به فرهنگ جغرافیایی ایران ج2 شود.

جوجگک.

[جو جَ گَ] (اِ مصغر) جوژگک. مصغر جوجه. جوجهء کوچک. (فرهنگ فارسی معین) :
ای جوجگک به سال و ببالا بلند زه!
ای با دو زلف بافته چون دو کمند زه!
طاهر فضل.

جوجگکان.

[جو جَ گَ] (اِ مصغر) جِ جوجگک. جوجه های خرد و کوچک :
آبی چو یکی جوژگک از خایه بجسته
چون جوجگکان از تن او موی برسته.
منوچهری.

جوجم.

[جو جَ] (اِ) شاخی را گویند از درخت که گل و میوه بار آورد. در انجمن آرا آمده: فرهنگ جهانگیری گفته: شاخ اصلی بود که گل و میوه دارد. و بدین شعر ابوالفرج :
رسته ست بهار از بهار عدلت
چون شاخ فزونی ز شاخ جوجم
مثال آورده و نوشته است که در عربی گل سرخ را گویند و در این هر دو سهو کرده، یکی اینکه بمعنی گل سرخ به حاء مهمله است در اول، دیگر اینکه در بیت مذکور مراد شاخ گل است و به حاء باید خواند چه بمعنی شاخ اصل و در نسخ دیگر بنظر نیامده است. و در شرح قاموس گوید: حوجم بفتح حاء مهمله و جیم گل سرخ است که از آن گلاب کشند، پس عربی را عجمی و آن را هم غلط خوانده است. صاحب برهان هم به او اقتفاء کرده است. حوجمه واحد آنست. (انجمن آرای ناصری).

جوجن.

[جو جِ] (هزوارش، اِ) بلغت زند و پازند بمعنی درم باشد که چهل وهشت حبه [ چک: 84 حبه ] است. (برهان). رجوع به جوجر شود.

جوجن.

[جو جَ] (هندی، اِ)(1) بلغت هندی یک فرسخ و ثلث فرسخی باشد که چهار گروه است. (برهان). فلیعلم ان [ لهم للهنود ]فی المسافات مقداراً یسمی جوژن و یشتمل علی ثمانیة امیال فهو اذن اثنان و ثلثون الف ذراع. (حاشیهء برهان چ معین از التفهیم ص160 متن و حاشیه و تحقیق ماللهند).
(1) - سانسکریت yojana (فهرست تحقیق ماللهند چ زاخائو ص340)، هندی jojan.

جوجنک.

[جو جَ نَ] (اِ) قسمی جامه که درویشان پوشیدندی چون شولا. دلق.

جؤجؤ.

[جُءْ جُءْ] (ع اِ) سینه یا استخوان سینه. (منتهی الارب). ج، جآجی. (از منتهی الارب). سینهء کشتی. (از بلوغ الارب ج 3 ص366):
یکب الخلیلة ذات القلاع
و قد کاد جؤجؤها ینحطم.
(از بلوغ الارب ایضاً).

جؤجؤ.

[جُءْ جُءْ] (اِخ) دهی است به بحرین. (منتهی الارب).

جؤجؤ.

[جُ ءْ جُ ءْ] (ع اِ) سینهء مرغ. || سینهء کشتی. (آنندراج) (از اقرب الموارد). کجؤجؤ السفینه. (معجم البلدان ج 1 ص 202). || (اِ صوت) امر است شتران را برای درآمدن در آب. (ذیل اقرب الموارد).

جوجو.

(اِ) در تداول امروز کودکان هر حشرهء خرد چون مورچه و ساس و شپش و غیره.

جوجو.

[جُ جُ / جَ جَ] (اِ) اسمی است برای راندن شتر.

جوجو.

[جَ جَ / جُو جُو] (ق مرکب) کنایه از پاره پاره و ریزه ریزه و ذره ذره. (برهان) :
خورشید رخشان است می زآن زرد لرزان است می
جوجو همه جان است می فعلش بخروار آمده.
خاقانی.
کشم هر لحظه جوری نونو از تو
بیک جو بر تو ای من جوجو از تو.نظامی.
|| اندک اندک. (حاشیهء برهان چ معین) : لایق قدر بزرگوار پادشاه نباشد دست همت بمال چو من گدا آلوده کردن که جوجو بگدایی فراهم آورده ام. (گلستان).

جوجو.

[جَ جَ] (اِخ) نام شهری است از ملک خطا که در آنجا مشک خوب و کافور اعلی و جامه های ابریشمی نفیس می شود. (برهان).

جوجوة.

[جَ جَ وَ] (ع مص) آواز دادن شتران را. (منتهی الارب).

جوجه.

[جو جَ / جِ] (اِ)(1) بر وزن و معنی جوژه است که بچهء ماکیان باشد. (برهان).
- مثل جوجه.؛
-امثال: جوجه را آخر پائیز می شمارند.
همیشه جوجه زیر سبد نمی ماند.
رجوع به جوژه و چوژه شود.
(1) - کرمانشاهی jujeg, jujek، در کرمانجی مکری jujila, jucek، در بوکان (بین سقز و ساوجبلاغ) jujala، در کرمانجی سنندج jujala,julek، در کرمانجی کردستان ترکیه و عراق cocek, jujek, ciucialok, cizhek، در لری jije، در لهجهء لکی jijek. (حاشیهء برهان از فرهنگ پرندگان در کردی).

جوجه تیغی.

[جو جَ / جِ] (اِ مرکب)خارپشت. ارمجی(1). پستانداری از راستهء حشره خواران که خاص آسیا و اروپا و افریقاست، این پستاندار قدش از خرگوش کمی کوچکتر است و پشتش از تیغهای تیزی پوشیده شده که آلت دفاعی حیوان را بوجود می آورد. (فرهنگ فارسی معین).
.(پهلوی)
(1) - zhuzak (حاشیهء برهان چ معین از تاوادیا 167:2).

جوجه حیدر.

[جو جَ حَ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان برده سرهء بخش اشترینان شهرستان بروجرد دارای 408 تن سکنه. آب از قنات و محصول غلات و پنبه و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

جوجه خروس.

[جو جَ / جِ خُ] (اِ مرکب) نوزاد نر مرغ خانگی که پس از بلوغ تبدیل به خروس میشود. || جوان تازه بدوران رسیده. جوانک. (فرهنگ فارسی معین): حکیم جوجه خروسم نفرموده است؛ یعنی این شوی که بمن پیشنهاد میشود سخت جوان بلکه هنوز طفل است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

جوجه کشی.

[جو جَ / جِ کَ / کِ](حامص مرکب) عمل خواباندن بعضی مرغها مانند مرغ خانگی، بوقلمون، کبوتر و جز آنها بر روی تخم تا جوجه تولید شود. (فرهنگ فارسی معین).
- ماشین جوجه کشی؛ ماشینی که بوسیلهء حرارت معین که به تخم بعضی طیور دهد تولید جوجه کند. (فرهنگ فارسی معین).

جوجه گیری کردن.

[جو جَ / جِ کَ دَ](مص مرکب) جوجه کشی کردن. رجوع به جوجه کشی شود.

جوجه مرغ.

[جو جَ / جِ مُ] (اِ مرکب)نوزاد مادهء مرغ خانگی که پس از بلوغ تبدیل بمرغ میشود. (فرهنگ فارسی معین).

جوجه مشتی.

[جو جَ / جِ مَ] (اِ مرکب)مشتی که هنوز سخت جوان است.. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

جوجهنی.

[جو جَ هِ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش صومای شهرستان ارومیه دارای 271 تن سکنه. آب از چشمه و محصول غلات و توتون و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

جوجه وند.

[جو جَ وَ] (اِخ) تیره ای از ایل بیرانوند. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 67).

جوجی خان.

(اِخ) یکی از فرزندان چنگیزخان مغول. رجوع به تاریخ حبیب السیر چ خیام ج 2 ص 649 شود.

جوجین.

[ ] (اِخ) دهی است از دهستان کنار رودخانهء مزدقان بخش حومهء شهرستان ساوه دارای هوایی معتدل. 164 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانه و محصول آن غلات، حبوبات، بنشن، پنبه، انار، انجیر و شغل اهالی زراعت و گله داری است. مزرعهء گوهرآباد و دیه جزو این ده است. این ده قشلاق چند خانوار از ایل شاهسون بغدادی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

جوچران.

[جَ / جُو چَ] (اِ مرکب) مقدار مصرف جو: جوچران طویلهء اتابیکی یک خروار و پنجاه من بود.

جوح.

[جَ] (ع مص) میل کردن از راه راست. || هلاک کردن. || از بیخ برکندن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || (اِ) هندوانه. (منتهی الارب). خربوزهء شامی. (از اقرب الموارد).

جوح.

(ع ص، اِ) جِ اجوح، بمعنی فراخ از هر چیز. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

جوحة.

[جَ حَ] (ع اِ) یکی جَوح، و آن هندوانه است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به جَوح شود.

جوحی.

(اِخ) نام مسخره ای که بغایت ظریف بود. (غیاث اللغات از مصطلحات). جوحی و جحی نام مسخره ایست. (آنندراج) :
ره حرف کرم تا کی کنم طی
نخواهد گشت جوحی حاتم طی.
یحیی کاشی.
جوحی نداشت کاری بر خویش زد درفشی.
یحیی کاشی.
رفت جوحی چادر و روبند ساخت
در میان آن زنان شد ناشناخت.مولوی.
رجوع به جحی شود.

جوخ.

[جَ] (ع مص) کندن توجبه [ سیل ]کنارهء رود را. (منتهی الارب) (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد).

جوخ.

[جَ] (اِ) گروه و فوج مردم و حیوانات را گویند. و معرب آن جوق است و بعربی فوج خوانند. (برهان). دسته دسته از مردم و حیوانات، و جوق و جوقه معرب آنست و سرجوقه بمعنی سردسته. (انجمن آرای ناصری). گروهی سوار یا پیاده که آنرا جوق نیز گویند. بتازیش فوج خوانند. (شرفنامهء منیری).

جوخ.

(اِ) چوخ. چوق. جوق. بسیار. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به جوقه و جوخه و جوق شود.

جوخ.

(اِخ) قریه ای است از قرای واسط. (تنقیح المقال ج 2 ص 90).

جوخ.

(اِخ) قریه ای از قرای کسکر. (تنقیح المقال ج 2 ص 90).

جوخا.

[جو / جَ] (اِخ) نهری است که در بالای آن ناحیهء وسیعی است در سواد بغداد و در جانب شرقی آن راذان است و آن بین خانقین و خوزستان است. گویند در بغداد نظیر ناحیهء جوخا نبوده است که مالیات آن هشتادهزار درهم بود تا آنکه دجله از آنجا منحرف و خارج شد و مردم آن بعداً مبتلا به طاعون شدند و در اثر آن تنزل فاحش کرد. (معجم البلدان) (مراصد).

جوخاء .

[جَ] (اِخ) جاییست در بادیه بین عین صید و زبالة در دیار بنی عجل. در شعر ابوقصاص نصری جوخی با الف مقصوره آمده. (مراصد) (معجم البلدان). رجوع به جوخی شود.

جوخان.

[جَ] (معرب، اِ) آنجا که خرما خشک کنند. (مهذب الاسماء). جای خرما خشک کردن. (منتهی الارب). لغتی است بصری و بمعنی خرمن گندم و جز آن است. و ابوحاتم گوید: این فارسی معرب است و در عربی آنرا جرین و مسطح گویند. (ذیل اقرب الموارد).

جوخانی.

[جَ] (ص نسبی) منسوب به جوخان و آن به اصطلاح مردم بصره محل پشته شدهء خرمای چیده (خرمن خرما) است. (انساب سمعانی). || منسوب به جَوخی. رجوع به جوخی شود.

جوخواست.

[جُو خا] (اِخ) دهی جزو دهستان مشک آباد بخش فرمهین شهرستان اراک. شغل اهالی زراعت و قالی بافی است. رجوع به فرهنگ جغرافیایی ایران ج2 شود. از دیه های فراهان. (تاریخ قم ص 141). این دیه را جوخواست بن خراسان بنا کرده و بنام خود بازنهاده. (تاریخ قم ص 78).

جوخواه.

[جُو خا] (اِخ) نام یکی از دهستانهای نه گانهء بخش طبس شهرستان فردوس. هوای آن گرم و سوزان است. آب مزروعی کلیهء قرا از قنوات تأمین میشود. این دهستان از بیست آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و مجموع جمعیت آن در حدود 1670 تن میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

جوخواه.

[جُو خا] (اِخ) مرکز دهستان جوخواه بخش طبس شهرستان فردوس و در جلگه و گرمسیر است. 382 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آن غلات، خرما، تنباکو، ارزن، و شغل اهالی زراعت و کرباس بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

جوخة.

[خَ] (ع اِ) گو و مغاک. (منتهی الارب). حفره و گودی. (از اقرب الموارد).

جوخه.

[خَ / خِ] (اِ) فوج. گروه مردم. || کوچکترین واحد نظامی که تعداد افراد آن بالغ بر 6 تن است. (از فرهنگ فارسی معین).

جوخی.

[جَ خا] (ع اِ) اسم است برای اِماء. (ذیل اقرب الموارد از تاج العروس). اسم است برای داهان. (منتهی الارب).

جوخی.

[جَ خا] (اِخ) موضعی است نزدیک زبالة، و گاه «جوخاء» با مدّ آید. (منتهی الارب) (مراصد).

جوخی.

[جَ خا] (اِخ) (یوم...) جنگی است معروف در عصر اسلام. (مجمع الامثال میدانی).

جوخی.

[جَ خا] (اِخ) دهی است از توابع واسط. (منتهی الارب).

جود.

(ع اِمص) گرسنگی. مجدالدین گوید این معنی غریب است و جز در بیت هذلی در جای دیگر دیده نشده است. (منتهی الارب). || بخشش. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). دهش. سخاء. فیض. کرم. || رادی. جوانمردی. (دهار) (یادداشت مرحوم دهخدا). در بیت زیر استعاره از آب :
مبدع هر چشمه که جودیش هست
مخترع هرچه وجودیش هست.نظامی.
سود رساندن بدانچه شایسته و سزاوار است بنحوی که نه غرضی از آن استشمام شود و نه اندیشهء تقاضای عوضی پیرامون آن بگردد. (کشاف اصطلاحات الفنون) (تعریفات). || (ص، اِ) جِ جواد، بمعنی سخی. || جِ جیدانة و جیداء. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به جواد و جیدانة و جیداء شود. || (مص) بزرگوار شدن. (اقرب الموارد). جوانمردی کردن. (منتهی الارب). || بخشیدن. (اقرب الموارد). بذل و بخشش کردن. سخی شدن. سخاوت کردن. (تاج المصادر بیهقی). || غالب آمدن. || بسیاراشک گردیدن چشم. || بسیار آمدن باران. (منتهی الارب). نیک باریدن باران. (تاج المصادر بیهقی). || مردن یا نزدیک بمردن رسیدن. (منتهی الارب): جاد بنفسه؛ مرد یا نزدیک به مردن رسید. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || تشنه گردیدن، و به این معنی فعل آن مجهول بکار میرود. (منتهی الارب).

جوداء.

[جُ وَ] (ع ص، اِ) جِ جواد، بمعنی سخی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به جواد شود.

جوداء.

[جَ] (ع ص) مؤنث اجود، بمعنی نیکوتر. ج، جود، اجاوید. (اقرب الموارد).

جودان.

[جَ / جُو] (اِ مرکب) نوعی از کافور بود بغایت خوشبوی برخلاف کافور میت و آنرا خورند. || چینه دان مرغان را نیز گویند. || نوعی از چوب بید باشد که دستهء بیل کنند. (برهان). در درهء کرج جودانک گویند. (حاشیهء برهان)(1). || سیاهیی را گویند شبیه بدانهء جو در میان دندان اسب و خر و امثال آن که جوانی و پیری آنها را از آن شناسند و چون آن برطرف شود حکم بر سال اسب و خر نتوان کرد. || جنسی از انار هم هست که دانهء آن خشک و بی آب میباشد. (برهان). رجوع به جودانه شود.
.(ثابتی 176)
(1) - Salix zygostemon.

جودان.

[جَ] (اِخ) دهی است جزو دهستان نیمور بخش حومهء شهرستان محلات دارای 136 تن سکنه. آب از رودخانهء لعل یار. محصول غلات، پنبه و شغل اهالی زراعت و مالداری است. مزرعهء چم محسن خان و دوستان جزو این ده است. در کوه جودان غاری است مشهور بغار جابربن انصار. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

جودانه.

[جَ / جُو نَ / نِ] (اِ مرکب) قسمی مروارید که عرب آنرا شعیری نامد مستدق الطرفین. (الجماهر بیرونی ص125).

جودانه.

[جَ / جُو نَ / نِ] (اِ مرکب) نوعی از کافور است. || جنسی از انار. || چینه دان مرغ. || سیاهی میان دندان ستور. (برهان). رجوع به جودان شود.

جودت.

[جَ / جُو دَ] (از ع، مص) نیک بودن. خوب شدن. نیکو گشتن. || (اِمص) نیکویی. خوبی. (فرهنگ فارسی معین). نیکی. (غیاث اللغات).
- جودت ذهن؛ تیزهوشی. حدت ذهن.
- جودت رأی؛ دها.
- جودت فکر؛ خوش فکر بودن.
- جودت فهم؛ صحت انتقال از ملزومات بسوی لوازم باشد چنانچه در اصطلاحات سید جرجانی است. (کشاف اصطلاحات الفنون). زودیابی. خوش فهمی.
|| نیک دویدن اسب. تیزرفتاری اسب. (غیاث اللغات). نیک رو شدن اسب. (المصادر زوزنی). رجوع به جودة شود.

جودت پاشا.

[جَ دَ] (اِخ) احمدبن اسماعیل بن علی بن احمدبن اسماعیل وزیر (1238-1312 ه . ق.). در یکی از قصبات طونه تولد یافت و از علماء وقت علوم فقه و حدیث و تفسیر و منطق و زبان فارسی را فراگرفت و تألیفات چندی بپرداخت. وی بسه زبان فارسی و ترکی و عربی شعر میگفت. او راست: 1 - تاریخ جودت در تاریخ دولت عثمانی. 2 - خلاصة البیان فی تألیف القرآن که در آستانه در 26 صفحه بسال 1303 ه . ق. بچاپ رسیده است. 3 - تعلیقات علی اوایل المطول در بلاغت. 4 - تعلیقات علی الشافیة و چند تعلیقهء دیگر. (معجم المطبوعات).

جودر.

[جَ / جُو دَ] (اِ) گیاهی است خودرو که بیشتر در میان زراعت و جو میروید و دانهء آن کوچک و باریک میباشد و آنرا بعربی طمج میگویند. (برهان). جوذر. (حاشیهء برهان چ معین از دزی ج 1 ص 178) (لکلرک ج 1 ص 387) :
سوی گاو یکسان بود کاه و دانه
بکام خر اندر چه میده چو جودر.
ناصرخسرو.
|| گاو را نیز گویند که عربان بقر خوانند. (برهان). جوذر. جیدز. جوادز گاو. بچه گاو دشتی. (انجمن آرای ناصری) :
نه نافه بیارد همه آهویی
نه عنبر فشاند همه جودری.منوچهری.
رجوع به جوذر شود.

جودرز.

[دَ] (معرب، اِ) صورتی از گودرز. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به گودرز شود.

جودرو.

[جَ / جُو دِ رَ / رُو] (اِ مرکب)موسمی که جو رسد و به درودن آن آغازند و آن در قسمتهای معتدل ایران ماه آخر بهار باشد :
نماندم نمک سود و هیزم نه جو
نه چیزی پدید است تا جودرو.فردوسی.
بر این کهنه غربال بر نان جو
همی دار در پیش تا جودرو.فردوسی.

جودره.

[جَ / جُو دَ رَ / رِ] (اِ) بر وزن حوصله، غلهء خودروی میان زراعت. (برهان). رجوع به جودر و جوذر شود.

جودره.

[جَ دَ رَ] (اِخ) نام مبارزی بوده است از لشکر روس. (برهان).

جودکی.

[دَ] (اِخ) نام یکی از طوایف ایل پشتکوه از ایلات کرد ایران که در حدود ششصد خانوار میشوند و در جنوب خرم آباد در محلی موسوم به آب سرد سکنی دارند. (جغرافیای سیاسی کیهان).

جودة.

[جَ دَ] (ع مص) جَیِّد کردن. کار نیک کردن. || چیزی جید آوردن. || نیکو گفتن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || تندرو گردیدن و رائع گشتن اسب. (اقرب الموارد). || یک بار تشنه شدن. || (اِ) پینکی. (منتهی الارب).

جودة.

[دَ] (ع مص) جید کردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). کار نیک کردن. || چیزی جَیِّد آوردن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || نیکو گفتن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || تندرو گردیدن و رائع گشتن اسب. (اقرب الموارد). نیکوروی گردیدن اسب. (منتهی الارب). رجوع به مادهء قبل شود.

جودة.

[جُ وَ دَ] (ع ص، اِ) جِ جواد، بمعنی سخی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به جواد شود.

جودی.

[دی ی] (اِخ) کوهی است بجزیره که سفینهء نوح بر آن ایستاد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). نام کوهی بجزیرهء ابن عمرو، گویند کشتی نوح بدان قرار گرفت. (ابن بطوطه). نام کوهی بموصل که کشتی نوح بر آن قرار گرفت. (ترجمان علامه ترتیب عادل) (آنندراج) (غیاث اللغات) : و استوت علی الجودی(1).
غباری است از خاک حلم تو جودی
بخاری است از آب جود تو جیحون.
سوزنی.
عمان و محیط و نیل و جیحون
جودی و حری و قاف و شهلان.خاقانی.
کشتی سلجوقیان بر جودی عدل ایستاد
تا صواعق بار طوفانش ز خنجر ساختند.
خاقانی.
چون نوبت نبوت او در عرب زدند
از جودی و احد صلوات آمدش صدا.
خاقانی.
از اندودن مشک و ماورد و عود
بجودی شده موج طوفان جود.نظامی.
تیغ هندی و درع داودی
کشتی جود راند بر جودی.نظامی.
(1) - قرآن 11/44.

جودیاء.

(ع اِ) گلیم. لغت نبطی است. (منتهی الارب). بفارسی یا نبطی بمعنی کساء. (المعرب جوالیقی ص111).

جوذاب.

(معرب، اِ) معرب گوداب. (مهذب الاسماء) (دهار). و آن طعامی است که از گوشت و برنج و شکر ترتیب دهند. جوذابه. هرچه بپزند بی توابل. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). نشیل.

جوذابدانه.

[جَ / جُو نَ / نِ] (اِ مرکب)موضعی که جوذابه را در آن نهند تا بریان گردد. (بحر الجواهر).

جوذابة.

[بَ] (معرب، اِ) جوذاب. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به جوذاب شود.

جؤذر.

[جُءْ ذَ] (ع اِ) گوزن بچه. ج جآذر. (منتهی الارب).

جوذر.

[جَ ذَ / ذِ] (معرب، اِ) معرب گوذره، بچه گاو دشتی. (غیاث از منتخب و رسالهء معربات) (آنندراج). بچه گوزن. رجوع به جودر شود.

جؤذر.

[جُءْ ذَ / ذُ] (معرب، اِ) بچه گاو. (المعرب جوالیقی). و این فارسی معرب است. (المعرب ص14). گوذر و بچه گاو دشتی. (مهذب الاسماء). گوزن بچه. جیذر. (منتهی الارب). ج، جآذر. (المعرب) : به آهوگردنان جوذرچشمان کبک رفتاران... از جوانب حمله ها کردند. (جهانگشای جوینی).

جوذر.

[جَ / جُو ذَ] (اِ) جوبجو که بمعنی ذره ذره است. (شرفنامهء منیری). پاره پاره و ریزه ریزه و ذره ذره. (برهان) (آنندراج).

جوذرز.

[ذَ] (معرب، اِ) معرب گودرز. رجوع به گودرز شود.

جوذی.

[ذی ی] (ع اِ) کساء. (اقرب الموارد). گلیم. (منتهی الارب) (قاموس). رجوع به جودیاء شود.

جوذیاء.

(ع اِ) جامه ایست پشمین ملاحان را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به جودیاء شود.

جور.

[جَ] (ع مص) ستم کردن در حکم. || میل کردن از راستی در راه. || زنهار خواستن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): جارَ؛ زنهار خواست. (منتهی الارب). || (اِ) ستم. (برهان) (مهذب الاسماء). مرادف جفا. (آنندراج). و با لفظ کشیدن و بردن و کردن و رفتن مستعمل. (آنندراج).
- جورآباد:ای که جورآباد شمشیرت به اقطاع من است
سایهء دستی که ایامم به کام دشمن است.اثیر.
- جور آزمودن:یکی گفت جور آزمودی و درد
دگر گرد سودای باطل مگرد.سعدی.
- جور آمدن؛ ستم و تعدی آمدن :
هر جور که از تو بر من آید
از گردش روزگار دارم.سعدی.
- جور بردن؛ ستم کشیدن :
بگفت ای پسر تلخی مردنم
به از جور روی ترش بردنم.سعدی.
سخت است پس از جاه، تحکم بردن
خو کرده بناز جور مردم بردن.سعدی.
- جورپذیر؛ ستم پذیر. مظلوم :
جورپذیران عنایت گذار
عیب نویسان شکایت شمار.نظامی.
- جورپیشه؛ ظالم. ستمکار. (آنندراج) :
نکند جورپیشه سلطانی
که نیاید ز گرگ چوپانی.سعدی.
- جور دیدن؛ جور کشیدن :
هر آن طفل کو جور آموزگار
نه بیند، جفا بیند از روزگار.سعدی.
- جورسازی:جهانسوزی بد است و جورسازی
ترا به گر رعیت را نوازی.نظامی.
- جور کردن؛ ستم کردن. ظلم کردن :
آسمان کیست که خواهد بکسی جور کند
آنقدر بیهده گردد که سرش دور کند.
صفی قلی.
- جور کسی را کشیدن؛ در تداول، بجای او تحمل و تقبل امری صعب و ناگوار کردن است.
- جورکش؛ ستمکش.
- جور کشیدن؛ ستم کشیدن. تحمل ظلم و تعدی کردن :
درخت اگر متحرک شدی ز جای بجای
نه جور اره کشیدی و نی جفای تبر.سعدی.
از تو دل برنکنم تا دل و جانم باشد
میکشم جور تو تا جهد و توانم باشد.سعدی.
- امثال: جور از حبیب خوشتر کز مدعی رعایت.
حافظ.
جور استاد به ز مهر پدر. سعدی.
(بر سر لوح او نوشته بزر...).
|| تعب. رنج : اگر جور شکم نبودی هیچ مرغی در دام صیاد نیفتادی بلکه صیاد خود دام ننهادی. (گلستان).
|| (اصطلاح عرفان) جور بازداشتن سالک است از سیر در عروج. (کشاف اصطلاحات الفنون). || ستمکار و مایل از راستی و راه. (منتهی الارب). جائر و ستمکار. (اقرب الموارد).

جور.

[جَ / جُو] (اِ) نام یکی از خطوط جام جم که خط لب جام و پیاله باشد، و پیالهء جور بمعنی پیالهء مالامال است چه هرگاه حریف را دانسته پیالهء مالامال بدهند تا مست شود بیفتد و بی شعور گردد به او جور و ستم کرده خواهند بود. (برهان).

جور.

(اِ) مثل. شبیه. سنخ. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). نوع. گونه. قسم. || جنس. || (ص) منظم. مرتب: ناجور؛ نامرتب. || هم آهنگ. (فرهنگ فارسی معین):جورشان با هم جور نیست؛ یعنی با هم هم آهنگی ندارند. || (معرب، اِ) معرب گور: بهرام جور؛ بهرام گور. (فارسنامهء ابن بلخی).

جور.

(اِخ) معرب گور، شهری بپارس. (انساب سمعانی). گل جوری بدان منسوب است. (اقرب الموارد). شهری است از مضافات فیروزآباد و گل جوری بدان منسوب است. (منتهی الارب). و این جور شهری است اندر پارس که خرمتر از آن نیست با اسپرغمها و میوه ها و درختها و آبهای روان و این گلاب پارسی از جور آورند، اردشیر را آرزو بود که نشست خویش به جور کند و گروهی گویند آنجا شهر نبود و این شهر خود اردشیر بنا کرد. (ترجمهء طبری بلعمی).

جور.

[جُ وَ] (اِ)(1) بالا که نقیض پایین و پشت است. (برهان).
(1) - طبری jur (بالا). (نصاب طبری ص267). گیلکی jor(بالا). (حاشیهء برهان چ معین).

جور.

[جِ وَرر] (ع ص) سخت و بد: غَیْثٌ جِوَرٌّ؛ باران سخت و بد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): سیل جور؛ سیل مفرط کثیر. (ذیل اقرب از اساس).

جوراب.

(اِ)(1) پای تابه ای که از نخ های پنبه ای یا پشمی یا ابریشمی بافند و پاها را بدان پوشانند. (حاشیهء برهان چ معین) :
دل خسته از عشق بی تاب شد
ز دردش مشبک چو جوراب شد.
میرزا طاهر وحید (از آنندراج).
- جوراب باف؛ بافندهء جوراب.
- جوراب بافی؛ شغل و عمل جوراب باف.
- || دکان جوراب باف.
- جورابچی؛ جوراب باف.
- جوراب دوز؛ بافندهء جوراب و دوزندهء جوراب.
- چرخ جوراب بافی؛ چرخی که بدان جوراب بافند.
- ماشین جوراب بافی؛ دستگاه جوراب بافی.
(1) - جوراب = گوراب = گورب. خوانساری gurva (سالنامهء فرهنگ گلپایگان ص46)، گیلکی juruf، معرب آن جَوْرَب. ج، جوارب. (از حاشیهء برهان چ معین از دزی 1:181).

جوراب.

(اِخ) دهی است از دهستان نیر بخش مرکزی شهرستان اردبیل دارای 1040 تن سکنه. آب آن از رودخانه و محصول آنجا غلات، حبوبات. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

جوراب.

(اِخ) دهی است جزو دهستان ارنگهء بخش کرج شهرستان تهران دارای 255 تن سکنه. رجوع به فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1 شود.

جوراجور.

(ص مرکب) مختلف و متنوع. گوناگون. جورواجور.

جوراقیه.

[قی یَ / یِ] (ص نسبی، اِ)قسمی از درهم فارس قدیم. دراهم جوراقیه، منسوب است به جورقان دهی بنواحی همدان. دراهمی که در صدر اسلام معروف بود و در جورقان زده میشد. (النقود العربیه «متن و حاشیه» ص23، 145).

جورب.

[جَ رَ] (ع اِ) پایتابه. ج، جوارب. و جواربه نیز مثل آنست. (منتهی الارب). رجوع به جوراب شود.

جوربور.

(اِ) بر وزن روزکور، پرنده ایست صحرایی شبیه بخروس که آنرا تذرو نیز گویند. (برهان) (آنندراج). رجوع به چور و چورپور و تذرو شود.

جوربة.

[جَ رَ بَ] (ع مص) پایتابه پوشانیدن. (منتهی الارب). جوراب پوشانیدن.

جورپان.

(اِخ) به وزن کورکان، نام قریه ای است از مضافات شهر بسطام خراسان. (آنندراج) (انجمن آرای ناصری).

جورپور.

(اِ) پرنده ایست خوب رفتار آتشخوار، و آنرا ترنگ و ترلک و تورنگ و چوز و کبک گویند، بتازیش تذرو خوانند. (شرفنامهء منیری). رجوع به جوربور شود.

جورجس.

[جو جِ] (اِخ) ابن جبرئیل. طبیب سریانی الاصل، پدر بختیشوع طبیب، رئیس پزشکان مدرسهء جندیشاپور است. منصور عباسی بدنبال بیماری خود بسال 148 ه . ق. وی را ببغداد خواند. او در بغداد ماند و بسیاری از کتابهای یونانی را بعربی نقل و ترجمه کرد و بسال 152 بجندیشاپور برگشت و در همانجا درگذشت. بجز ترجمه ها و نقل ها کتاب کُنّاش بزبان سریانی از تألیفات اوست، این کتاب را حنین بن اسحاق بعربی برگردانید. (طبقات الاطباء: 123) (الاعلام زرکلی) (الفهرست ابن الندیم ص412).

جورجس.

[جو جِ] (اِخ) ابن جبرئیل. طبیب سریانی الاصل، پدر بختیشوع طبیب، رئیس پزشکان مدرسهء جندیشاپور است. منصور عباسی بدنبال بیماری خود بسال 148 ه . ق. وی را ببغداد خواند. او در بغداد ماند و بسیاری از کتابهای یونانی را بعربی نقل و ترجمه کرد و بسال 152 بجندیشاپور برگشت و در همانجا درگذشت. بجز ترجمه ها و نقل ها کتاب کُنّاش بزبان سریانی از تألیفات اوست، این کتاب را حنین بن اسحاق بعربی برگردانید. (طبقات الاطباء: 123) (الاعلام زرکلی) (الفهرست ابن الندیم ص412).

جورجس.

[جو جِ] (اِخ) ابن جبرئیل. طبیب سریانی الاصل، پدر بختیشوع طبیب، رئیس پزشکان مدرسهء جندیشاپور است. منصور عباسی بدنبال بیماری خود بسال 148 ه . ق. وی را ببغداد خواند. او در بغداد ماند و بسیاری از کتابهای یونانی را بعربی نقل و ترجمه کرد و بسال 152 بجندیشاپور برگشت و در همانجا درگذشت. بجز ترجمه ها و نقل ها کتاب کُنّاش بزبان سریانی از تألیفات اوست، این کتاب را حنین بن اسحاق بعربی برگردانید. (طبقات الاطباء: 123) (الاعلام زرکلی) (الفهرست ابن الندیم ص412).

جورجس.

[جو جِ] (اِخ) ابن جبرئیل. طبیب سریانی الاصل، پدر بختیشوع طبیب، رئیس پزشکان مدرسهء جندیشاپور است. منصور عباسی بدنبال بیماری خود بسال 148 ه . ق. وی را ببغداد خواند. او در بغداد ماند و بسیاری از کتابهای یونانی را بعربی نقل و ترجمه کرد و بسال 152 بجندیشاپور برگشت و در همانجا درگذشت. بجز ترجمه ها و نقل ها کتاب کُنّاش بزبان سریانی از تألیفات اوست، این کتاب را حنین بن اسحاق بعربی برگردانید. (طبقات الاطباء: 123) (الاعلام زرکلی) (الفهرست ابن الندیم ص412).

جورجس.

[جو جِ] (اِخ) ابن جبرئیل. طبیب سریانی الاصل، پدر بختیشوع طبیب، رئیس پزشکان مدرسهء جندیشاپور است. منصور عباسی بدنبال بیماری خود بسال 148 ه . ق. وی را ببغداد خواند. او در بغداد ماند و بسیاری از کتابهای یونانی را بعربی نقل و ترجمه کرد و بسال 152 بجندیشاپور برگشت و در همانجا درگذشت. بجز ترجمه ها و نقل ها کتاب کُنّاش بزبان سریانی از تألیفات اوست، این کتاب را حنین بن اسحاق بعربی برگردانید. (طبقات الاطباء: 123) (الاعلام زرکلی) (الفهرست ابن الندیم ص412).

جورجس.

[جو جِ] (اِخ) ابن جبرئیل. طبیب سریانی الاصل، پدر بختیشوع طبیب، رئیس پزشکان مدرسهء جندیشاپور است. منصور عباسی بدنبال بیماری خود بسال 148 ه . ق. وی را ببغداد خواند. او در بغداد ماند و بسیاری از کتابهای یونانی را بعربی نقل و ترجمه کرد و بسال 152 بجندیشاپور برگشت و در همانجا درگذشت. بجز ترجمه ها و نقل ها کتاب کُنّاش بزبان سریانی از تألیفات اوست، این کتاب را حنین بن اسحاق بعربی برگردانید. (طبقات الاطباء: 123) (الاعلام زرکلی) (الفهرست ابن الندیم ص412).

جورجس.

[جو جِ] (اِخ) ابن جبرئیل. طبیب سریانی الاصل، پدر بختیشوع طبیب، رئیس پزشکان مدرسهء جندیشاپور است. منصور عباسی بدنبال بیماری خود بسال 148 ه . ق. وی را ببغداد خواند. او در بغداد ماند و بسیاری از کتابهای یونانی را بعربی نقل و ترجمه کرد و بسال 152 بجندیشاپور برگشت و در همانجا درگذشت. بجز ترجمه ها و نقل ها کتاب کُنّاش بزبان سریانی از تألیفات اوست، این کتاب را حنین بن اسحاق بعربی برگردانید. (طبقات الاطباء: 123) (الاعلام زرکلی) (الفهرست ابن الندیم ص412).

جورجس.

[جو جِ] (اِخ) ابن جبرئیل. طبیب سریانی الاصل، پدر بختیشوع طبیب، رئیس پزشکان مدرسهء جندیشاپور است. منصور عباسی بدنبال بیماری خود بسال 148 ه . ق. وی را ببغداد خواند. او در بغداد ماند و بسیاری از کتابهای یونانی را بعربی نقل و ترجمه کرد و بسال 152 بجندیشاپور برگشت و در همانجا درگذشت. بجز ترجمه ها و نقل ها کتاب کُنّاش بزبان سریانی از تألیفات اوست، این کتاب را حنین بن اسحاق بعربی برگردانید. (طبقات الاطباء: 123) (الاعلام زرکلی) (الفهرست ابن الندیم ص412).

جورجس.

[جو جِ] (اِخ) ابن جبرئیل. طبیب سریانی الاصل، پدر بختیشوع طبیب، رئیس پزشکان مدرسهء جندیشاپور است. منصور عباسی بدنبال بیماری خود بسال 148 ه . ق. وی را ببغداد خواند. او در بغداد ماند و بسیاری از کتابهای یونانی را بعربی نقل و ترجمه کرد و بسال 152 بجندیشاپور برگشت و در همانجا درگذشت. بجز ترجمه ها و نقل ها کتاب کُنّاش بزبان سریانی از تألیفات اوست، این کتاب را حنین بن اسحاق بعربی برگردانید. (طبقات الاطباء: 123) (الاعلام زرکلی) (الفهرست ابن الندیم ص412).

جورجس.

[جو جِ] (اِخ) ابن جبرئیل. طبیب سریانی الاصل، پدر بختیشوع طبیب، رئیس پزشکان مدرسهء جندیشاپور است. منصور عباسی بدنبال بیماری خود بسال 148 ه . ق. وی را ببغداد خواند. او در بغداد ماند و بسیاری از کتابهای یونانی را بعربی نقل و ترجمه کرد و بسال 152 بجندیشاپور برگشت و در همانجا درگذشت. بجز ترجمه ها و نقل ها کتاب کُنّاش بزبان سریانی از تألیفات اوست، این کتاب را حنین بن اسحاق بعربی برگردانید. (طبقات الاطباء: 123) (الاعلام زرکلی) (الفهرست ابن الندیم ص412).

جورجس.

[جو جِ] (اِخ) ابن جبرئیل. طبیب سریانی الاصل، پدر بختیشوع طبیب، رئیس پزشکان مدرسهء جندیشاپور است. منصور عباسی بدنبال بیماری خود بسال 148 ه . ق. وی را ببغداد خواند. او در بغداد ماند و بسیاری از کتابهای یونانی را بعربی نقل و ترجمه کرد و بسال 152 بجندیشاپور برگشت و در همانجا درگذشت. بجز ترجمه ها و نقل ها کتاب کُنّاش بزبان سریانی از تألیفات اوست، این کتاب را حنین بن اسحاق بعربی برگردانید. (طبقات الاطباء: 123) (الاعلام زرکلی) (الفهرست ابن الندیم ص412).

جورجس.

[جو جِ] (اِخ) ابن جبرئیل. طبیب سریانی الاصل، پدر بختیشوع طبیب، رئیس پزشکان مدرسهء جندیشاپور است. منصور عباسی بدنبال بیماری خود بسال 148 ه . ق. وی را ببغداد خواند. او در بغداد ماند و بسیاری از کتابهای یونانی را بعربی نقل و ترجمه کرد و بسال 152 بجندیشاپور برگشت و در همانجا درگذشت. بجز ترجمه ها و نقل ها کتاب کُنّاش بزبان سریانی از تألیفات اوست، این کتاب را حنین بن اسحاق بعربی برگردانید. (طبقات الاطباء: 123) (الاعلام زرکلی) (الفهرست ابن الندیم ص412).

جورجس.

[جو جِ] (اِخ) ابن جبرئیل. طبیب سریانی الاصل، پدر بختیشوع طبیب، رئیس پزشکان مدرسهء جندیشاپور است. منصور عباسی بدنبال بیماری خود بسال 148 ه . ق. وی را ببغداد خواند. او در بغداد ماند و بسیاری از کتابهای یونانی را بعربی نقل و ترجمه کرد و بسال 152 بجندیشاپور برگشت و در همانجا درگذشت. بجز ترجمه ها و نقل ها کتاب کُنّاش بزبان سریانی از تألیفات اوست، این کتاب را حنین بن اسحاق بعربی برگردانید. (طبقات الاطباء: 123) (الاعلام زرکلی) (الفهرست ابن الندیم ص412).

جورجس.

[جو جِ] (اِخ) ابن یوحنابن سهل بن ابراهیم، مکنی به ابوالفرج. پزشک سریانی الاصل از نصرانیهای یعاقبه است که در یبرود (از توابع دمشق) متولد شد و طب را در دمشق فراگرفت و ببغداد رفت و نزد ابوالفرج بن طبیب، پزشک و فیلسوف درس خواند و سپس بدمشق برگشت تا بسال 427 ه . ق. درگذشت. بسیاری از کتب طبی بخصوص کتابهای جالینوس را وی بخط خود نوشت. کتاب «ان الفرخ ابرد من الفروج» از اوست. (طبقات الاطباء 2:140) (الاعلام زرکلی چ 1 ج2 ص143).

جورجندم.

[جَ جَ دُ] (معرب، اِ مرکب)رجوع به گوزگندم و رجوع به تحفهء حکیم مؤمن شود.

جورخان.

(اِخ) دهی است جزء دهستان پشلو بخش حومهء شهرستان زنجان. کوهستانی و سردسیری است. 161 تن سکنه دارد. رجوع به فرهنگ جغرافیایی ایران ج2 شود.

جورد.

[ ] (اِخ) دهی است از دهستان سیاه رود بخش افجهء شهرستان تهران و 757 تن سکنه دارد. معدن زغال سنگ در این آبادی است. مزارع اشته و روستان و نیل زمین، نیکستان، راطاق سر، کبودگردن، تبه جزو این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1). از قرای لواسان است. (مرآت البلدان 4:283).

جورده.

[جُو دِهْ] (اِخ) دهی است جزو دهستان اشکور علیای بخش رودسر شهرستان لاهیجان. رجوع به فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2 شود.

جوردین.

(اِخ) از قرای ساوجبلاغ تهران است. (مرآت البلدان ج 4 ص 283).

جوردین.

(اِخ) از قرای ورامین تهران. (مرآت البلدان 4:283).

جور شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب) جور شدن با کسی؛ موافق شدن. توافق پیدا کردن.

جورشر.

[شَ] (اِخ) قصبهء مرکزی بخش لشت نشا تابع شهرستان رشت بطول 49 درجه و 52 دقیقه و عرض 37 درجه و 21 دقیقه. این ده در حدود 200 باب دکاکین مختلف دارد و روزهای شنبه و سه شنبه بازار عمومی است. جمعیت آن در حدود سه هزار تن میباشد. بیمارستان، دبستان، بخشداری، بهداری، شعبهء دارایی، فرهنگ، پاسگاه ژاندارمری، نمایندگی آمار و تلفن و صندوق پست دارد. رجوع به فرهنگ جغرافیایی ایران ج2 شود.

جورف.

[جَ رَ] (ع اِ) خر. || شترمرغ نر. (منتهی الارب). رجوع به جورق شود. || اسب تاتاری تیزرو. || سیل که همه چیز را ببرد. (منتهی الارب).

جورق.

[جَ رَ] (ع اِ) شترمرغ نر. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به جورف شود.

جورقان.

(اِخ) معرب جورپان و آن قریه ای است در بسطام. (آنندراج) (انجمن آرای ناصری). رجوع به جورپان شود.

جورقان.

[رَ] (اِخ) دهی در نواحی همدان. (النقود العربیه ص23، 145).

جورقانی.

[] (ص نسبی) نسبت است به جورقان معرب جورپان. رجوع به جورپان شود.

جورقانی.

[] (اِخ) شیخ احمد ذاکر خلیفهء شیخ رضی الدین علی لالای غزنوی و بنی عم حکیم سنایی. (آنندراج) (انجمن آرای ناصری).

جورقین.

[جُ رِ] (اِخ) دهی است جزو دهستان رودبار بخش طرخوران شهرستان اراک. کوهستان و سردسیری است. 235 تن سکنه دارد. آب از چشمه و قنات و محصول آنجا غلات و بنشن و انگور. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

جورکاسر.

[سَ] (اِخ) دهی است جزو دهستان املش بخش رودسر شهرستان لاهیجان. سکنهء آن 150 تن. آب از چشمه و محصول لبنیات و پشم و پوست و شغل اهالی گله داری و شال و جوراب بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

جور کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) هر چیزی را جای مناسب خود قرار دادن. هر چیز را نزد متناسب خود جای دادن: جور کردن اجناس و امتعه؛ کالاها و جنس های لازم و مناسب و هر چیز که مشتری خواهد را فراهم آوردن. || یک دست کردن. جدا کردن انواع به دسته ها. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به جور شود.

جورکویه.

[یَ] (اِخ) دهی است جزو دهستان خشکجار بخش خمام شهرستان رشت. جلگهء معتدل و مرطوب است. 732 تن سکنه دارد. برنج و ابریشم و کنف از مهمترین محصولات آنست. این ده در دو محل واقع است و بنام علیا و سفلی نامیده میشود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

جورماغون.

[ ] (اِخ) یکی از امیران و سرلشکران معروف اوکتای قاآن بود که بفتح خراسان و عراق و تعقیب سلطان جلال الدین منکبرنی مأمور شد. رجوع بتاریخ جهانگشای ج1 ص149، 183، 213 و تاریخ غازان ص104 شود.

جورنی.

(اِخ) دهی است از دهستان باراندوزچای بخش حومهء شهرستان ارومیه. جلگه و معتدل است. 105 تن سکنه دارد. غلات، توتون، چغندر، حبوبات و انگور از محصولات آن است. رجوع به فرهنگ جغرافیایی ایران ج4 شود.

جورواجور.

[وا] (ص مرکب) در تداول، گوناگون. جوراجور. متنوع. مختلف.

جوروند.

[جَوْرْ وَ] (اِخ) دهی از دهستان میرزاوند بخش الوار گرمسیری شهرستان خرم آباد. سکنه 480 تن. آب آن از چشمهء جوروند. محصول آن غلات، صیفی، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان فرش و جل بافی است. راه مالرو دارد. در زمستان به گرمسیر میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

جور و واجور.

[رُ] (ص مرکب)جوراجور. بانواع. گوناگون. رجوع به جورواجور و جوراجور شود.

جوره.

[رَ / رِ] (اِ) همرنگ و هم وزن. || مقابل کوب (؟). || جفت چیزی. (برهان). بعقیدهء مؤلف آنندراج این کلمه هندی فارسی شده است :
شهباز فلک جورهء این کرکس نیست
چون خرقهء شالم بجهان اطلس نیست.
در دهر کسی همسر این ناکس نیست
از پیش نرفته است و اندر پس نیست.
مسیح کاشی (از آنندراج).

جورة.

[جَ وَ رَ] (ع ص، اِ) جِ جائر. ستمکاران. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

جوره خان.

[جُ رِ] (اِخ) دهی جزء دهستان قره پشلو بخش حومهء شهرستان زنجان. دارای 161 تن سکنه. آب آن از زه آب رودخانهء محلی و محصول آنجا غلات، انگور و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

جوری.

(حامص) توافق و هم آهنگی. مقابل ناجوری. رجوع به جور و ناجور شود.

جوری.

(اِخ) دهی از دهستان دیزجرود بخش عجب شیر شهرستان مراغه. این ده در دره واقع شده و کوهستانی است. سکنهء آن 423 تن است. آب از چشمه سارها. محصول عمدهء آنجا غلات. شغل اهالی زراعت. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

جوری.

(اِخ) دهی از دهستان دربقاضی بخش حومهء شهرستان نیشابور. این ده در جلگه قرار گرفته و معتدل است. جمعیت آن 178 تن. آب آن از قنات و محصول آنجا غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

جوری.

(ص نسبی) منسوب به جور و آن شهری است بفارس: گلاب جوری. رجوع به جور شود.

جوریاب.

(اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش لشت نشاء شهرستان رشت. سکنهء آن 950 تن. محصول عمدهء آنجا برنج و ابریشم و چای و شغل اهالی مکاری گری و زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

جوریز.

[جَ] (اِخ) ده کوچکی است مرکز بخش طبس شهرستان فردوس. رجوع بفرهنگ جغرافیایی ایران ج9 شود.

جوریم.

[جُ وَ] (اِخ) دهی جزو دهستان آتش بیک بخش سراسکند شهرستان تبریز. کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 271 تن. آب آن از چشمه و محصول آنجا غلات، پنبه و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

جورین ده.

[دِهْ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان طارم علیای بخش سیردان شهرستان زنجان. رجوع بفرهنگ جغرافیایی ایران ج2 شود.

جوز.

[جَ] (ع مص) گذشتن از جای و پس افکندن آنرا به رفتن از وی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (اِ) میانهء چیزی. (منتهی الارب) (غیاث اللغات). وسط چیزی. (غیاث اللغات). || معظم چیزی. ج، اجواز. (منتهی الارب). || (معرب، اِ) از فارسی. (جمهرة از المزهر). گردو. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). چهارمغز. معرب گوز است که گردکان باشد. (برهان) (المعرب جوالیقی) :
تین انجیر و عنب انگور و بادام است لوز
جوز باشد گردکان بسر و رطب خرمای تر.
بسحاق اطعمه.
رجوع به شرح نصاب شود. || نارگیل. (فرهنگ فارسی معین).

جوز.

(اِخ) دهی از دهستان بربرود بخش الیگودرز شهرستان بروجرد. این ده در جلگه واقع و دارای هوایی معتدل است. سکنهء آن 622 تن. آب آن از قنات و محصول آنجا غلات، لبنیات، پنبه و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

جوزا.

[جَ] (اِخ) جوزاء. نام برجی است از بروج آسمان. در اصل لغت جوزا بمعنی گوسپند سیاه است که میان او سپید باشد و چون این چنین گوسپند در میان گلهء گوسپندان سیاه مطلق بغایت اظهر و نمودار باشد همچنین برج مذکور نیز به نسبت دیگر بروج کواکب روشنی دارد و در میان همهء بروج ممتاز است لهذا به این اسم مسمی کردند و صورتش بشکل دو کودک برهنه است که پی همدیگر درآمده اند.
دوپیکر. یکی از بروج دوازده گانهء فلکی، و آنرا توأمان نیز گویند. یکی از دو خانهء عطارد است و خانهء دیگر آن سنبله است. (مفاتیح). || نام صورت دیگر است از صور جنوبی بصورت مرد قائم بدو صورتی از صور منطقة البروج میان ثور و سرطان که در آن هشتادوپنج ستاره رصد کرده اند بشکل دو تن ایستاده تخیل شده، دستها بر گردن یکدیگر دارند، سرها سوی شمال شرقی و پایها بجنوب غربی :
برکرده پیش جوزا وز پس بنات نعش
این همچو بادبیزن و آن همچو باب زن.
عسجدی.
کی دیده ای دو دوست که جوزاصفت شدند
کایامشان چو نعش یک از یک جدا نکرد.
خاقانی.
تنها نه امروز چون نکوشی
کز علم و عمل برشوی به جوزا؟ناصرخسرو.
هرکه را از فضل یزدان چشم او بینا شود
گرچه باشد زیر دریا بر سر جوزا شود.
ناصرخسرو.
رجوع به جوزاء شود.

جوزاء.

[جَ] (ع اِ) گوسپند سیاه که میان آن بسپیدی زند. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || (اِخ) جبار. صورة الجبار، نطاق الجوزا و منطقة الجوزا از الجبار است. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || نام برجی است در آسمان. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). ماه سوم هر سال شمسی مطابق خرداد. رجوع به جوزا شود.

جوزابه.

[ ] (اِ) طعامی است که از آرد گندم و سبزیها ترتیب دهند، بترکی اوماج گویند و ملین و موافق سینه و شش و قلیل الغذا و نفاخ و مضر صاحبان ریاح و رطوبت معده است. (تحفهء حکیم مؤمن).

جوز ابهل.

[جَ / جُو زِ اَ هَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) ابهل. ثمرهء عرعر. (جوهری). رجوع به جوزالابهل شود.

جوزات.

[جَ] (ع اِ) گرهها میان دو پوست درخت. (منتهی الارب). || جِ جوز. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به جوز شود.

جوزار.

[جَ] (اِخ) دهی است از دهستان بویراحمد سرحدی بخش کهکیلویهء شهرستان بهبهان. سکنهء آن 500 تن. آب آن از رودخانهء کبک کیان و محصول آنجا غلات، پشم، لبنیات و شغل مردم زراعت و حشم داری است و صنایع دستی قالی و قالیچه و جوال و جاجیم بافی است. ساکنین از طایفهء بویراحمد سرحدی میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

جوز ارقم.

[جَ / جُو زِ اَ قَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) بیخ گیاهی است مستدیر بقدر گردکانی و سفید و مصمت و زودشکن و در طعم شبیه به شاه بلوط و با اندک تندی و چون خشک شود از آن پوست رقیقی سیاه ظاهر میشود و ساق گیاه او باریک و مستدیر و زیاده بر ذرعی و مجوف و خشن و اغبر و گلش شبیه به قبهء شبت و سفید و تخمش بسیار باریک و تندمزه و برگش شبیه ببرگ زردک و در مزارع و جبال میروید و در دوم گرم و خشک و مخدر و مسکر و مفتت حصاة و مخرج کرم معده خصوصاً چون با آب حسک مطبوخ بنوشند، و نانی که از او ترتیب دهند بغایت منوّم و ضماد او محلل اورام بلغمی ساق است در یک شب و مجرب دانسته اند و قدر شربتش تا دو مثقال و مصلحش در تخدیر شیر تازه است. (تحفهء حکیم مؤمن).

جوزاغند.

[جَ / جُو غَ] (اِ مرکب) شفتالوی خشک کرده را گویند که مغز گردکان در میان آن آگنده باشند. (برهان) (آنندراج). از جوز (گوز) + آغند (آگند) =انباشته بمغز گردو. (حاشیهء برهان چ معین).

جوزاک.

[جَ / جُو] (اِمص) غصّه خوردن و اندوهگین شدن. (برهان) (آنندراج). از جوز (جوزیدن) + اک (پسوند) نظیر خوراک، پوشاک، سوزاک. (از حاشیهء برهان چ معین).

جوزاکند.

[جَ / جُو کَ] (اِ مرکب)جوزاغند، و آنرا بتصحیف جوزقند گویند.

جوزالابهل.

[جَ زُلْ اَ هَ] (ع اِ مرکب) از داروهاست. (ذیل اقرب الموارد از تاج العروس). ثمر درخت اُرس است. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). ثمرالعرعر. رجوع به ارس و جوز ابهل شود.

جوزالانهار.

[جَ زُلْ اَ] (ع اِ مرکب)(1)ابن البیطار گوید: غالب ظن من اینست که این همان گیاه است که غافقی آنرا به جوزالقطا ترجمه کرده است چه ابن الجلجل نیز ترجمه اش چنین است و این گیاه در قیعان روید و قطا بدانه و بذر آن سخت حریص است. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
.(لاتینی)
(1) - Sedum cepaea

جوزالبحر.

[جَ زُلْ بَ] (ع اِ مرکب) نارگیل دریایی است. (ذیل اقرب الموارد از تاج العروس).

جوزالحبشة.

[جَ زُلْ حَ بَ شَ] (ع اِ مرکب) رجوع به جوزالشرک شود.

جوزالخمس.

[جَ زُلْ خَ] (ع اِ مرکب)بالسی در کتاب تکمیل گوید: گوزیست گرد که از هند آرند و از فندق سخت تر است سیاه با خالهای سپید و سطحی هموار و از درون به برز قرطم بری مانند باشد گرم و خشک است و درهمی از آن با آب گرم شکم براند و بلغم و سودا دفع کند. داود ضریر انطاکی گوید: از آن بدو جوزالخمس گویند که هر درختی بیش پنج میوه نیارد. و رجوع به تحفهء حکیم مؤمن شود.

جوزالدلب.

[جَ زُدْ دُ] (ع اِ مرکب) ثمر چنار و آن چیزی است به اندازهء فندقی خاردار.

جوزالرتة.

[جَ زُرْ رِتْ تَ] (ع اِ مرکب)بهندی بندق است. (تحفه).

جوزالرقع.

[جَ زُرْ رُقْ قَ] (ع اِ مرکب) رقع یمانی است.

جوزالسرو.

[جَ زُسْ سَرْوْ] (ع اِ مرکب) از داروهاست. (ذیل اقرب الموارد از تاج العروس). ثمرهء سرو آزاد است. (نزهة القلوب). گوز سرو. بار درخت سرو. (تحفهء حکیم مؤمن). و آن ضماد فتق است. (قانون بوعلی سینا). سره و خشک است در دوم، اعصاب را قوت دهد و قطع خون کند و زنی که رحمش بیرون آمده باشد چون در آب آن نشیند نفع رساند و شربتی از او نیم درم است و بدل آن به وزنش ابهل. (تحفهء حکیم مؤمن).

جوزالشرک.

[جَ زُشْ شِ] (ع اِ مرکب)ثمر شجری است در حبشه کثیرالوجود بقدر جوزی و اندک طولانی و مستدیر و اشتهای او تند و پوست خشک او چین دار و رقیق و در تحت پوست جسمی صلب و در جوف او دانه ای شبیه بدانهء انگور و پرعدد و خوشبو با اندک تندی، و اهل مصر او را فلفل السودان گویند و رنگ او مایل بسرخی و تیرگی، در سیم گرم و خشک و با آب گرم مدرّ حیض و مسقط جنین و رافع درد مثانه و آب طبیخ او مفتت حصاة و روغنی که از آب طبیخ او و روغن زیتون ترتیب دهند جهت درد کمر و سایر اعضاء مفید و قدر شربتش تا یک مثقال او مهیج اشتها و باه و مصدع و مضر ریه و مصلحش کتیرا و بدلش نصف او فلفل و در تحریک باه انجره است. (تحفهء حکیم مؤمن).

جوزالطرفا.

[جَ زُطْ طَ] (ع اِ مرکب)گزمازک. (یادداشت مرحوم دهخدا از مفردات ابوعلی در قانون).

جوزالطیب.

[جَ زُطْ طی] (ع اِ مرکب)جوزبوا. جوز بویا. میوهء درخت قرنفل. (ابن بطوطه). رجوع به جوزبوا شود.

جوزالعبهر.

[جَ زُلْ عَ هَ] (ع اِ مرکب) دانه ای است مدور شبیه به آمله و در جوف او مغزی شبیه به دانهء آلوبالو و سرخ رنگ و با اندک شیرینی و قدری مایل بگرمی و خشکی و قاطع اسهال مابوسین است با رُبّ مورْد جهت اورام نافع است. (تحفهء حکیم مؤمن) (مخزن الادویه).

جوزالقطاة.

[جَ زُلْ قَ] (ع اِ مرکب) دانه ای است شبیه به کاکنج، و قطا در خوردن او حریص و گیاه او پرشاخ و منبسط بر روی زمین و پرگره و نرم و برگش شبیه ببرگ خرفه و از آن عریضتر و غبارناک و منبسط او زمین نمناک و ثمرش مثل کاکنج پرده دار و در جوف پرده غلافی کوچک مایل بگرمی و خشکی و خوردن برگش جهت تقطیرالبول و جرب مثانه خصوصاً با طبیخ هلیون و عصارهء برگ او جهت قولنج ریحی و خلطی نافع است. رجوع به تحفهء حکیم مؤمن و مخزن الادویه شود.

جوزالقی ء.

[جَ زُلْ قَیْءْ] (ع اِ مرکب)ثمر شجری است مخصوص بلاد یمن بقدر فندقی و جوف او مشتمل بر پرده ها و مابین پرده ها و دانهء او بقدر مغز چلغوزه و با اندک بدبوئی در دوم گرم و خشک و مقیی ء بلغم و مسهل و جهت امراض باردهء دماغی و عصبانی نافع و قدر شربتش تا یک درم است با یک مثقال رازیانه و آب گرم و عسل و هرگاه بیست درهم شبت را در یک رطل آب بجوشانند تا بنصف رسد و جوزالقی و همچنین سایر مقیئات را با قدری نمک ساییده بعسل سرشته با مطبوخ شبت و بقدر احتیاج آب گرم و قدری عسل بنوشند بغایت مقیی ء و بیفایده است. جوز کوثل. (تحفهء حکیم مؤمن). جوزبوا. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به جوزبوا شود.

جوزالکوثل.

[جَ زُلْ کَ ثَ] (ع اِ مرکب)بعضی جوزالقی نیز گویند. ثمر نباتی است هندی شبیه به خرنوب در شکل و رنگ و مستدیر و پهن و پوست او نازک و در جوف او غلافی شبیه بغلاف شابلوط و طعمش مثل باقلی و برگ او شبیه به لبلاب و گلش سفید در آخر سیم گرم و خشک و بغایت مقیی ء و مسهل و منقی بدن از اخلاط ردیه و جهت رفع سدد و صلابات و اوجاع بارده و حصاة نافع و مرخی اعضا بمرتبه ایست که بعد از خوردن او تا یک هفته بحال اصلی نمی آید و مصلحش فواکه و ربوب و قدر شربتش تا یک دانگ و یک درهم او کشنده است به قی ء و اسهال و مصلحش ریختن آب سرد متواتر بدن و آشامیدن مبردات عطره است. (تحفهء حکیم مؤمن) (مخزن الادویه).

جوزالماثل.

[جَ زُلْ ثِ] (ع اِ مرکب)جوزالمقاتل نیز گویند. سرد و خشک است در چهارم مخدر و مغثی و مقیی ء و منوّم بود و احداث سیات و خناق کند و کسی را که حرارت مفرط باشد چون قیراطی از او میل نماید سودمند آید و یک مثقال از او کشنده است و مصلحش لبن حلیب است. (تحفهء حکیم مؤمن) (مخزن الادویه).

جوزالمرج.

[جَ زُلْ مَ] (ع اِ مرکب)(1) از داروهاست. (ذیل اقرب الموارد از تاج العروس). تخم کاکنج. (برهان قاطع).
(1) - Graine de l'alkekenge de .
(فرانسوی) montagne

جوزالهند.

[جَ زُلْ هِ] (ع اِ مرکب) نارگیل است. (اقرب الموارد).

جوزان.

(ع اِ) جِ جائز. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به جائز شود.

جوزان.

(اِخ) دهی از دهستان دولت خانهء بخش حومهء شهرستان قوچان. این ده کوهستانی و معتدل است. 574 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آن میوه جات و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

جوزان.

(اِخ) دهی از دهستان حشمت آباد بخش دورود شهرستان بروجرد دارای 125 تن سکنه. آب آن از قنات و چاه و چشمه و محصول آنجا غلات و لبنیات و شغل مردم زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

جوزان.

(اِخ) نهری بود که از بلاد مداین خارج شده. بعضی از یهود در زمان اسیری در کنار آن سکونت میداشتند. بعضی بر آنند که همان قزل اوزن معروف میباشد که در دریای قزبین جاری است. (قاموس کتاب مقدس).

جوزان نوکی.

[ ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان شهاباد بخش حومهء شهرستان بیرجند. رجوع به فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9 شود.

جوزاهنج.

[جَ هَ] (معرب، اِ) دوایی است هندی، و این کلمه هندی معرب است. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

جوزبرکند.

[جَ / جُو بَ کَ] (اِ مرکب)کنایه از کارهای عبث و بی حاصل باشد. (برهان). ظاهراً مصحف «جوزبرگنبد» است چه جوز بر گنبد انداختن کنایه از کار بیهوده کردن است. (حاشیهء برهان چ معین).

جوزبرگنبد.

[جَ / جُو بَ گُمْ بَ] (اِ مرکب) کنایه از کار بیهوده. کنایه از کارهای عبث و بی ماحصل. (برهان) (آنندراج).
-امثال: جوز بر گنبد انداختن؛ کار بیهوده کردن :
چو عاجز شدند اندر آن تافتن
وز آن جوز بر گنبد انداختن.نظامی.

جوزبن.

[جَ / جُو بُ] (اِ مرکب) گردوبن :
بلبل شیرین زبان بر جوزبن راوی شود
زندباف زندخوان بر بیدبن شاعر شود.
منوچهری.

جوزبوا.

[جَ / جُو بُوْ وا] (اِ مرکب) معرب جوز بویا. (فرهنگ فارسی معین). جوزبویه. جوزالقی ء. بار درختی است مخصوص ببلاد یمن و هند و آنرا بهندی مین پهل (جلی پهل) گویند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). زودشکن و نازک پوست و خوشبوست و بهترین آن قرمز پوست سیاه آنست.

جوز بویا.

[جَ / جُو زِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) گوزبیا. جوزبوا. گیاهی است از تیرهء بسباسه ها که درختی است. دوپایه به ارتفاع هشت تا ده متر و دارای برگهای دایمی و کامل و پایا و ساده و متناوب و بیضوی و نوک تیز و بدون گوشوارک و نسبةً ضخیم و چرمی برنگ سبز تیره با رگبرگهای شانه ای است. این گیاه بطور وحشی در جزایر بلوک میروید. جوزالطیب. بسباسة. (فرهنگ فارسی معین).

جوزبویه.

[جَ / جُو یَ / یِ] (اِ مرکب)رجوع به جوزبوا و جوز بویا شود.

جوزجان.

[جَ] (اِخ) قریه ای است دوفرسنگی کمتر میانهء جنوب و مغرب شهر داراب. (فارسنامه).

جوزجان.

[جَ] (اِخ) جوزجانان. از شهرهای بلخ خراسان است و میان مرورود و بلخ واقع است. قصبهء آنرا یهودیه گویند و از شهرهای آنست انبار و فاریاب و کلار. یحیی بن زیدبن علی بن حسین بن علی بن ابیطالب در اینجا بقتل رسید. گروه کثیری از محدثان بدان منسوبند. (معجم البلدان).

جوزجانان.

[جَ] (اِخ) رجوع به جوزجان شود.

جوزجانی.

[جَ] (اِخ) ابوسلیمان. رجوع به ابوسلیمان جوزجانی شود.

جوزجندم.

[جَ جَ دَ] (معرب، اِ مرکب)جوزگندم. گوزگندم. رجوع به گوزگندم و جوزگندم شود.

جوزچال.

[جُو] (اِخ) دهی از بخش رامیان شهرستان گرگان دارای 850 سکنه. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، ارزن. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان بافتن پارچهء ابریشمی، شال و کرباس است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

جوزدان.

[جَ] (اِخ) قریهء بزرگی است در دروازهء اصفهان و اهل اصفهان آنرا کوزدان گویند. (مراصد). اهالی آنرا جوزان میگویند. (ترجمهء محاسن اصفهان) (مرآت ج 4 ص 285) (معجم البلدان).

جوزدانیة.

[جَ نی یَ] (ص نسبی) منسوب به جوزدان، دهی به اصفهان. (مراصد) (معجم البلدان).

جوزر.

[جُو زَ] (اِخ) دهی است از دهستان آواجیق بخش حومهء شهرستان ماکو دارای 108 تن سکنه. آب از چشمه و محصول آنجا غلات، بزرک. شغل مردم زراعت و گله داری. این ده در مرز ایران و ترکیه واقع شده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

جوزران.

[جَ زَ] (اِخ) دهی است نزدیک عکبراء از نواحی بغداد. گروهی از محدثان بدان منسوب و به جوزرانی مشهورند. رجوع به معجم البلدان شود.

جوز رب.

[جَ / جُو زِ رَب ب] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) جوز ماثل. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به جوز ماثل شود.

جوز رومی.

[جَ / جُو زِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) مصحف حور رومی است. قزوینی و ابن سینا در قانون آنرا بغلط جوز رومی آورده اند ولی سرابیون و ابن البیطار و داود ضریر صحیح کلمه یعنی حور رومی را آورده اند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به حور رومی شود.

جوز شکستن.

[جَ / جُو شِ کَ تَ] (مص مرکب) نوعی از فال زدن است. (غیاث اللغات) (آنندراج).

جوزشیصا.

[ ] (اِ) صورتی از جوشیصا و جوشبیصا. رجوع به آن دو شود.

جوزغند.

[جَ / جُو غَ] (اِ مرکب) جوزاغند. گوزآگند. هلو یا شفتالوی خشک کرده که مغز گردو در میان آن آکنده باشند. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به جوزاغند و جوزاکند شود.

جوزغه.

[جَ زَ غَ] (معرب، اِ) معرب گوزغه است که گوزه و غلاف پنبه باشد. (برهان). امروز آنرا غوزه گویند. (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به گوزغه شود.

جوزفروش.

[جَ / جُو فُ] (نف مرکب)فروشندهء گردکان : مرد جوزفروش سبقت گرفت و در قلعه رفت و در ببست. (تاریخ قم ص72). رجوع به جوز شود.

جوزق.

[جَ / جو زَ] (معرب، اِ) جوزق پنبه؛ معرب کوزهء پنبه، غلاف پنبه که هنوز پنبه از آن برنیاورده باشند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). غوزهء پنبه قبل از شکفتن. معرب گوزه. (غیاث) (آنندراج). کولک. (ملخص اللغات حسن خطیب کرمانی).

جوزق.

[جَ زَ] (اِخ) از نواحی نیشابور است. گروهی از محدثان بدان منسوب و به جوزقی معروفند. رجوع به معجم البلدان شود.

جوزقان.

[زَ] (اِخ) گروهی است از اکراد. (منتهی الارب). گروهی از اکراد به حلوان. (اقرب الموارد).

جوزقان.

[جُو زَ] (اِخ) قریه ای است قدیمی از باخرز از مَحالّ خراسان، هوایش معتدل است و از آب قنات مشروب میشود. (مرآت البلدان ج 4 ص 286). دهی از مشهدریزهء میان ولایت باخرز بخش طیبات شهرستان مشهد. این ده 1152 تن سکنه دارد. محصول آن غلات و زیره و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی قالیچه بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

جوزقان.

[زَ] (اِخ) از دههای همدان است. گروهی از محدثان بدان منسوبند. (معجم البلدان).

جوزقند.

[جَ / جُو قَ] (اِ مرکب) رجوع به جوزاکند و جوزغند شود.

جوزقة.

[جَ زَ قَ] (معرب، اِ)(1) جوزغه. گوزغه. غوزه. گوزه. گرزک. غوزهء بازشدهء پنبهء رسمی که هنوز وش را از آن بیرون نیاورده باشند. کتو. (فرهنگ فارسی معین).
.
(فرانسوی)
(1) - Capsule du cotonnier

جوزقه.

[جَ زَ قَ] (اِخ) دهی است از دهستان سرولایت بخش سرولایت شهرستان نیشابور دارای 227 تن سکنه. آب آن از قنات و محصول عمدهء آن غلات و شغل اهالی زراعت و کرباس بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

جوزقی.

[جَ / جُو زَ] (ص نسبی) منسوب به جوزق و جوزقه. || غوزه فروش. (دهار). رجوع به جوزقه شود. || منسوب به جوزق، ناحیه ای به نیشابور. (انساب سمعانی). || منسوب به جوزق هرات. (انساب سمعانی). رجوع به جوزق شود.

جوزک.

[جَ / جُو زَ] (اِ مصغر) سیب آدم. (فرهنگ فارسی معین).

جوزک.

[جَ زَ] (اِخ) دهی است از دهستان سملقان بخش مانهء شهرستان بجنورد. کوهستانی و گرمسیری. رجوع به فرهنگ جغرافیایی ایران ج9 شود.

جوز کوثل.

[جَ / جُو زِ کَ / کُو ثَ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) اقراص الملک. جوزالقی ء. رجوع به جوزالکوثل شود.

جوزگره.

[جَ / جُو گِ رَ / رِ] (اِ مرکب)گوزگره :
اینچنین جوزگره کان ز معانی بستم
دانم از بخت بد ار زآنکه بجوزا نرسد.
نظام قاری (دیوان ص 65).
آن جوزگره نگر بصوف اخضر
چون سرو که او کو ز کلاغ آرد بر.
نظام قاری (دیوان ص123).
رجوع به گوزگره شود.

جوزگندم.

[جَ / جُو گَ دُ] (اِ مرکب)گوزگندم. جوزجندم. بیخ گیاهی است که در نظر مردم چنان وانماید که گویا چند گندم است که بر هم چسبیده اند. خوردن آن منع هوس خاک خوردن کند، و آنرا بعربی خرءالحمام گویند. (برهان) (آنندراج). له قوة مبردة مطفئة مجففة یقطع النزف... یبرء القوباء. یهیج الباه. (قانون بوعلی مقالهء دوم از کتاب دوم چ تهران ص175). رجوع به جوزجندم و گوزگندم شود.

جوزل.

[جَ زَ] (ع اِ) جوجه کفتر. کبوتربچه. (دهار) (منتهی الارب). بچه کبوتر. (مهذب الاسماء). جوان. || ناقهء افتاده از لاغری. (منتهی الارب). ج، جوازل. || زهر. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء).

جوز ماتا.

[جَ / جُو زِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) جوز ماثل. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به جوز ماثل شود.

جوز ماثا.

[جَ / جُو زِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) رجوع به جوز ماثل شود.

جوز ماثل.

[جَ / جُو زِ ثَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) تاتوره. جوز رب. (منتهی الارب). ثمرد هتوره. (غیاث اللغات). و آن شبیه است به جوزالقی و دارای خارهای ریز و ضخیم است و دانهء آن چون دانهء اترج. (از اقرب الموارد). چیزی است که آنرا عوام تاتوله گویند و آنرا جوز مقاتل نیز گویند بکسر تای قرشت. (برهان). معرب گوز ماتل فارسی است و آن خودرو و مزروع میباشد، نبات او بقدر نبات بادنجان و برگش از آن کوچکتر و گلش سفید و شبیه به بوق و گل لبلاب و از آن درازتر و ثمرش بقدر گردکانی و خارناک مثل بار بیدانجیر و در جوف او دانه ها شبیه بدانهء سماق و خوش طعم و مستعمل تخم اوست. در اول چهارم سرد و در دوم خشک و گویند در خشکی قریب الاعتدال است، مسکن حرارت ملتهبه و مفرطه و در غایت تنویم و مسکر و رادع اورام حاره و مسکن صداع صفراوی و دموی و ضماد او و روغن دانهء او جهت بواسیر و اوجاع حارهء مقعد و اکثار آن قاتل و قدما یک درهم او را سم دانسته اند و طلاء طبیخ او با سرکه و عسل محلل اورام و استسقاء و ضربان و قاطع عرق و مانع قشعریره و ضماد مجموع نبات او جهت تقویت اعضاء مسترخیه و مانع ریختن موی و مجفف رطوبات غریبه و خوردن او جهت رفع صداع مزمن مجرب است و قدر شربتش تا یک دانگ و بدلش لقاح دو وزن اوست و مورث جنون و فساد فکر و مصلحش فلفل و رازیانه و عسل است. (تحفهء حکیم مؤمن). و رجوع به ذخیرهء خوارزمشاهی شود.

جوز ماثم.

[جَ / جُو زِ ثِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) رجوع به جوز ماثل شود.

جوزمغز.

[جَ / جُو مَ] (اِ مرکب) گوزمغز. مغز جوز. مغز گردکان. || کنایه از چیز سخت.

جوز مقاتل.

[جَ / جُو زِ مُ تِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) جوز ماثل است. رجوع به جوز ماثل شود.

جوز منیق.

[جَ / جُو زِ مَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) قسمی شیرینی که از گردو درست کنند چون جوزینه. (ذیل اقرب الموارد). رجوع به جوزنیق شود.

جوزن.

[جَ / جُو زَ] (نف مرکب) جوزننده. آفتی است که در گندم و جو افتد و آن زرد بسرخی مایل است. (برهان). این آفت جو را خشک کند و تباه سازد. از: جو + زن بمعنی زننده و آسیب رسانندهء جو. (حاشیهء برهان چ معین).

جوزن.

[جَ زَ] (اِخ) نوعی از ساحران باشند در هندوستان که دانهء گندم و جو را بزعفران زرد کنند و افسونی بر آن خوانند و کسی را که خواهند مسخرهء خود سازند از آن دانه ها بر وی زنند. (برهان) :
ز هندوستان آمده جوزنی
بهر جو که زد سوخته خرمنی.نظامی.
مگر نشنیدی از هندوی جوزن
که داند دود هر کس راه روزن.نظامی.
|| طایفه ای باشند از برهمنان که آتش می افروزند و روغن ستور در آن میریزند و چیزهای دیگر هم می افکنند و آتش را با دسته های جو که در خوشه است می زنند و چیزها میخوانند و این را عبادتی میدانند، آن عبادت را هوم(1) میگویند. (برهان).
(1) - در سانسکریت homa (در لغةً، خود را به آتش افکندن). (حاشیهء برهان چ معین از راجا).

جوزن.

[جَ / جُو زَ] (اِ) جوژن. رجوع به جوژن شود.

جوزنان.

[جَ / جُو زَ] (نف مرکب، ق مرکب) بحالت جوزن. بصفت جوزن :
ز سودای او شب چو هندو زنی
شده جوزنان گرد هر برزنی.نظامی.
رجوع به جوزن شود.

جوزة.

[جَ زَ] (ع اِ) واحد جوز. (مهذب الاسماء). یکی جوز. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). یک گردو. رجوع به جوز شود.
- جوزهء مطلقه؛ واحد وزن معادل نه درخمی و نزد بعضی مساوی چهار مثقال. (رسالهء مقداریه، فرهنگ ایران زمین 10:4001 ص470) (فرهنگ فارسی معین) (مفاتیح العلوم خوارزمی).
- جوزهء ملکیه؛ واحد وزن معادل شش درخمی. (رسالهء مقداریه).
- جوزهء نبطیه؛ واحد وزن معادل یک بندقه و بقولی یک مثقال. (رسالهء مقداریه) (فرهنگ ایران زمین).
|| گوسپند سیاه که میان آن بسپیدی زند. (منتهی الارب). رجوع به جوزاء شود. || یک شربت از آب. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || نوعی از انگور (منتهی الارب) دارای دانه های بزرگ و سخت و بسیار شیرین. (اقرب الموارد). || (مص) یک بار آب دادن ستور و کشت را. (منتهی الارب).

جوزه.

[زَ / زِ] (اِ) جوجه. جوژه :
تا سحر هر شب چنانچون می طپم
جوزهء زنده طپد بر بابزن.آغاجی.
رجوع به جوجه شود. || غوزه؛ کشکله. جوزهء پنبه بود که از او پنبه بیرون کنند. گوزهء پنبه. (مهذب الاسماء) (اسدی).

جوزه.

[ ] (اِخ) دهی است جزء دهستان حومهء بخش دستجرد خلجستان شهرستان قم دارای 215 تن سکنه. آب آن از قنات و محصول آن غلات، بنشن و انگور و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1). از دیه های وره. (تاریخ قم ص 138).

جوزهر.

[جَ زَ هَ] (اِخ) معرب گوزهر است که فلک اول قمر است و او بمنزلهء ممثل اوست. (برهان) (ذیل اقرب الموارد). ممثل قمر. (کشاف اصطلاحات الفنون). || هر یک از عقدهء رأس و ذنب را نیز گویند و آن محل تقاطع فلک حامل و مایل قمر است. (برهان). ابوریحان نویسد: چون سطح فلک مایل بگرایست از سطح منطقة البروج بضرورت هر دو دایره بدو جای برابر تقاطع کردند، همچنانکه منطقة البروج با معدل النهار بدو جای برابر تقاطع کرده است پس نام جوزهر بر این هر دو نقطه همی افتد آنکه چون یکی را از دیگری جدا خواهی کردن، بدانکه آن تقاطع که چون ستاره از وی بگذرد بشمال اوفتد از منطقة البروج رأس خوانند و آن دیگر تقاطع که چون از وی بگذرد بجنوب اوفتد از منطقة البروج ذنب خوانند. (حاشیهء برهان از التفهیم بیرونی ص122). جوزهر کلمهء فارسی معرب از گوز، گردکان و چهر، صورت یا از گوی، کره و چهر، صورت و اول اصح است. (مفاتیح). هر یک از دو نقطه که دو دایره از افلاک بر آن دو نقطه تقاطع کنند و آن دو نقطه را عقدتین گویند و هر یک را نیز تنین نامند و یکی از عقدتین را رأس و دیگری را ذنب خوانند و این در هر دو فلکی که تقاطع کنند باشد ولی چون کلمهء جوزهر را مطلق گویند مراد از آن جوزهر ماه باشد و این همان جوزهر است که حساب آن در تقویم نگاه دارند. (مفاتیح). جوزهر بدون اضافه اطلاق میشود بر ممثل قمر و به حالت اضافه اطلاق میگردد بر عقده. (کشاف) :
دهانْش را اثر مشتری بجای زبان
میانْش را گره جوزهر بجای کمر.عنصری.
مَرْکبان شاه را چون جوزهر بربسته دم
گفتی از هر جوز هر جوزای ازهر ساختند.
خاقانی.
چون کشد قوس جوزهر بینی
که بجوزای ازهر اندازد.خاقانی.
شاه چون خورشید و در کف جوزهر
با کمند خیزران آمد به رزم.خاقانی.
زرّ درشت خورشید بر سکهء تو بگذشت
در جوزهر سیه شد از ننگ کم عیاری.
سیف اسفرنگی.

جوزهرتین.

[جَ زَ رَ تَ] (اِخ) (اصطلاح نجوم) تثنیهء جوزهره. عقدتین یعنی عقدهء ذَنَب و عقدهء رأس. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به جوزهر شود.

جوز هند.

[جَ / جُو زِ هِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) رجوع به جوز هندی شود.

جوز هندی.

[جَ / جُو زِ هِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) گردکان هندی است که نارگیل باشد، معرب آن نارجیل است. (برهان). در رسالهء پهلوی (خسروکواتان و ریتک وی) «بند 50» آمده: انارگیل که با شکر خورند بهندوی انارگیل خوانند و بپارسیک گوچ ی هیندوک (گوز هندی) خوانند. (حاشیهء برهان چ معین از اونوالا ص25). نارجیلست و گفته شود جوز بویا، گرم و خشک در سیم و گویند در دوم، بوی دهان خوش کند و جگر و معده را قوت دهد و روشنی چشم بیفزاید و شکم به بندد و عسر بول را سودمند آید و نشاط آرد و شربتی از او دو درم تا سه درم است. (تحفه) :
دو رخ چون جوز هندی ریشه ریشه
دو حنظل هر یکی زهری به شیشه.نظامی.
(1) - Coco.

جوزیانی.

[ ] (اِخ) خواجه رستم، از مردم جوزیان از اعمال بسطام بود. شاعری خوش طبع و خوشگو بوده، مداح سلطان عمر بن امیران شاه است. او راست:
گر ز خرگه ماه من دامن کشان آید برون
دود آه عاشقان از آسمان آید برون
آخر ای عاشق ز جور یار آه ازبهر چیست
بازناید تیر هرگه از کمان آید برون
می برآید هر زمانم آه دور از روی دوست
ترسم آخر در میان آه جان آید برون
گوئیا از آسمان منشور غم آید به ما
کی تواند کس ز مضمون نشان آید برون؟
(از مرآة الخیال ص66).

جوزیدن.

[جَ / جُو دَ] (مص) غصه خوردن و غمناک و اندوهگین گردیدن. (برهان) (آنندراج). رجوع به جوزاک شود.

جوزی گره.

[جَ / جُو گِ رَ / رِ] (اِ مرکب)جوزگره. گوزگره:
از هنرهای دستم جوزی گره می بستم.
رجوع به گوزگره شود.

جوزینخ.

[جَ نَ] (معرب، اِ) معرب از گوزینه چنانکه جوزینق. (المعرب جوالیقی). رجوع به جوزینه شود.

جوزینه.

[جَ نَ] (معرب، اِ) معرب گوزینه است و آن حلوایی باشد که از مغز گردکان پزند و بعضی گویند از مغز بادام. (آنندراج) (برهان) (شرفنامهء منیری). رجوع به گوزینه شود.

جوژک.

[ژَ] (اِ) جوجه. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به جوجه شود.

جوژگک.

[ژَ گَ] (اِ مصغر) جوجگک. مصغر جوجه. جوجهء خرد :
آبی چو یکی جوژگک از خایه بجسته
چون جوجگکان بر تن او موی برُسته.
منوچهری.

جوژن.

[جُ ژَ] (سانسکریت، اِ)(1) جوجن. مقیاس طول هندی معادل هشت میل یا 32000 ذراع. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به جوجن شود.
.(سانسکریت)
(1) - yavana

جوژه.

[ژَ / ژِ] (اِ) جوجه است که بچهء مرغ باشد. (برهان) :
چون پند فرومایه سوی جوژه گراید
شاهین ستنبه به تذروان کند آهنگ.
جلاب بخاری.
گوشت ماکیان جوژه حرارت معده را ساکن کند بخاصیت. (ذخیرهء خوارزمشاهی). رجوع به جوجه شود.

جوژه دوک.

[ژَ / ژِ] (اِ مرکب) رخنه و شکاف کمر دوک را گویند که در وقت رشتن پنبه ریسمان چرخ را بر آن اندازند. (برهان). شکاف کمر دوک که ریسمان در آن افتد در وقت ریسیدن. (السامی فی الاسامی).

جوس.

[جَ] (ع مص) گشتن در میان سرایها برای غارت و جستن آنچه در اوست. (منتهی الارب). در سرای بگشتن برای غارت. (ترجمان علامه ترتیب عادل) (تاج المصادر بیهقی). || نیک جستن چیزی را. || پامال کردن. || مقهور ساختن. || کشتن بشب از دلیری. (منتهی الارب). رجوع به جوسان شود.

جوس.

(ع اِ) جوع و گرسنگی است در لغت هذیل. (ذیل اقرب الموارد). از اتباع جوع است. (منتهی الارب).

جوساک.

[جَ / جُو] (اِ) جوسک. تکمهء گریبان. (آنندراج). گوی گریبان.

جوسان.

[جَ وَ] (ع مص) شب گشتن. (تاج المصادر). طواف کردن در شب. (ذیل اقرب الموارد از لسان). || گشتن در میان سرایها برای غارت و جستن آنچه در اوست. (ترجمان علامهء جرجانی) (منتهی الارب). || نیک جستن چیزی را. || پامال کردن و مقهور ساختن. || کشتن بشب از دلیری. (منتهی الارب). رجوع به جوس شود.

جوسانی.

[ ] (اِ) جوشبصیا. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به جوشیصا و جوشبصیا شود.

جوسبونتن.

[نِ تَ] (هزوارش، مص)(1)بلغت زند و پازند بمعنی استدن و گرفتن باشد. (برهان) (آنندراج).
(1) - هزوارش josebuntan، قرائتی از کلمهء yinsebuntan، پهلوی statan (ستدن، گرفتن). (حاشیهء برهان چ معین از نیبرگ ج2 ص297) (راهنمای زبان پهلوی آبراهامیان ص66). یوستی در فرهنگ بندهش (ص 117) آرد: جوسبونتن، قرائت پارسیان بجای «دسیونتن» و در شرح «دسیونتن»گوید (ص145): بمعنی آوردن، بردن، ستدن. (حاشیهء برهان چ معین).

جوستان.

[جُ وَ] (اِخ) دهی است جزو دهستان بالای بخش طالقان شهرستان تهران دارای 858 تن سکنه. آب آن از شاهرود و رود شیربشم و محصول آن غلات دیمی و آبی، ارزن، سیب زمینی، باقلا، لوبیا، میوه جات، ماش. شغل اهالی زراعت است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

جوسق.

[جَ سَ] (معرب، اِ) معرب جوسه است که بمعنی کوشک باشد. (برهان). قصر. کاخ. معرب کوشک. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (المعرب). || کنایه از دوازده برج فلکی هم هست. (برهان).

جوسق.

[جَ سَ] (اِخ) خانه ای بوده است در بغداد مر مقتدر بالله را و در وسط آن حوضی است از ارزیز که سی ذراع طول و بیست ذراع عرض آن است. (منتهی الارب).

جوسقان.

[جَ سَ] (اِخ) معرب جوشقان. (معجم البلدان). رجوع به جوشقان شود.

جوسک.

[جَ / جُو سَ] (اِ) تکمه و گوی گریبان. (برهان) (انجمن آرای ناصری) (آنندراج). رجوع به جوساک شود.

جوسنگ.

[جَ / جُو سَ] (اِ مرکب) (از: جو، شعیر + سنگ، وزن) یک قسمت از هفتادودو قسمت مثقال بوده است. (مقدمهء ابن خلدون). جو مقدار و همچند جو در کوچکی و وزن. (برهان) (شرفنامهء منیری) :
به قسطاسی بسنجم راز موبد
که جو سنگش بود قسطای لوقا.خاقانی.
آن خال جوسنگش ببین آن روی گندم گون نگر
بر خاک راه او مرا جوجو دل پرخون نگر.
خاقانی.
نوشین مفرح آن لب جوسنگ خال مشکین
مشکین جو تو دیدم با جو شدم برابر.
خاقانی.

جوسة.

[سَ] (ع اِ) جوسة الناظر؛ شدت نگاه و پی درپی نگاه کردن. (ذیل اقرب الموارد).

جوسه.

[جَ / جُو سَ / سِ] (اِ) کوشک و بالاخانه را گویند و معرب آن جوسق است. (برهان) (آنندراج). قصر. کاخ. رجوع به جوسق شود.

جوش.

[جَ] (ع مص) همه شب رفتن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || (اِ) سینه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (مهذب الاسماء). || میانهء شب. (ذیل اقرب الموارد) (منتهی الارب). جوش اللیل. || میان مردم. (منتهی الارب). || بهرهء بزرگ از اول شب یا از آخر شب. (منتهی الارب). بهره ای از اول شب. (از اقرب الموارد).

جوش.

(ع اِ) سینهء مردم. (منتهی الارب). رجوع به جَوش شود.

جوش.

(اِ) جوشش. غلیان. فوران. (فرهنگ فارسی معین). معروف است که از جوشیدن باشد. (برهان). با لفظ زدن و کردن و گرفتن و بلند شدن و برخاستن و دمیدن و افتادن و نهادن و ریختن مستعمل و همچنین بجوش آمدن. (آنندراج) :
دیدم از دور گروهی همه دیوانه و مست
از تف بادهء شوق آمده در جوش و خروش.
عصمت بخاری.
بکوی میکده یارب سحر چه مشغله بود
که جوش شاهد و ساقی و شمع و مشعله بود.
حافظ.
خشت خم خواهد شکستن شیشهء افلاک را
گر به این دستور گردد جوش این صهبا بلند.
صائب.
چنان ذوق می ریخت در سینه جوش
که پرهیز شد امت می فروش.
ظهوری (از آنندراج).
- از جوش فرونشستن؛ از جوش افتادن :
آتش که تو میکنی محالست
کاین دیگ فرونشیند از جوش.سعدی.
- از جوش نشستن؛ از جوش افتادن :
خم پرمی نخست از جوش هیهات است بنشیند
نگردد خامشی مهر لب اظهار عاشق را.
صائب.
- به جوش درآوردن؛ به جوش انداختن :
دهلهای گرگینه چرم از خروش
درآورده مغز جهان را به جوش.نظامی.
- جوش برآوردن:جهان گشت زآواز او پرخروش
برانگیخت گرد و برآورد جوش.فردوسی.
انجام من اینچنین در آتش
عیبم مکن ار برآورم جوش.سعدی.
- جوش زدن؛ غلیان کردن :
گر جوش زند از سخنم درد عجب نیست
درد است که از دل بزبان رفت و سخن شد.
منیر (از آنندراج).
- || دمیدن :
نسرین شکفته تر دمد از استخوان من
وز لوح مشهدم گل خون جوش میزند.
طالب آملی (از آنندراج).
- || به هیجان آمدن. به خشم آمدن: جوش نزن، شیرت می خشکد.
- جوش کردن؛ بغلیان آمدن :
از یک نگاه گرم که کردم به روی او
تا حشر خون دیدهء من جوش می کند.؟
|| هنگامه. (فرهنگ فارسی معین). آشوب. شورش. (برهان). غوغا :
امروز که بازارت پر جوش خریدار است
دریاب و بنه گنجی از مایهء نیکویی.حافظ.
- جنگ و جوش؛ آشوب. انقلاب :
وز آن پس برآورد زایران خروش
ز بس کشتن و غارت و جنگ و جوش.
فردوسی.
پراکنده شد غارت و جنگ و جوش
نیاید همی بانگ دشمن به گوش.فردوسی.
|| آشفتگی. اضطراب. هیجان. بیقراری :
همچو آب از آتش و آتش ز باد
دل بجوش و تن بفریاد است باز.خاقانی.
- به جوش شدن؛ بیقرار شدن. منقلب شدن. آشفته شدن :
که از شهر ایران برآمد خروش
ز مرگ سیاوش جهان شد به جوش.فردوسی.
|| شاخ خشک و تر که از درخت برآید. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || حلقه ای مانند حلقهء زره و جوشن :
کار ما کرده ست در هم چون زره
جوشن مشکین پرجوش شما.سنایی.
مایهء قهر است و عز ناوک دلدوز او
دایهء کفر است و دین جوشن پرجوش او.
سنایی (از آنندراج).
|| اتصال. پیوند. (فرهنگ فارسی معین).
- آجر جوش؛ نوعی آجر که در کوره بسیار پخته شود و چون اسفنج متخلخل گردد و هر یک سبز و سیاه درآید.
- تیزجوش:نشستند بر تازی تیزجوش.نظامی.
- جوش خوردن؛ لحیم شدن. ملتئم شدن دو چیز.
- || پیوسته شدن استخوان پس از شکستگی. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
- جوش دادن.؛
- || لحیم کردن. وصل کردن اجزاء فلزی یا فلزی بفلز دیگر.
- || مهربان کردن دو تن را با یکدیگر. آشتی دادن دو کس. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
- جوش گرفتن:چو مژگان میشود خار سر دیوارها رنگین
چنین از ناله ام گر خون گلها جوش میگیرد.
صائب (از آنندراج).
ز حرفم مغز آتش جوش گیرد
به انگشتان شعله گوش گیرد.
زلالی (از آنندراج).
- جوش نهادن:نهد جوش در سینهء آفتاب
شرار چراغ شبستان ما.
ظهوری (از آنندراج).
ترکیب های دیگر:
-ترک جوش، نقره جوش، مس جوش، جنب -و جوش، پرجوش، زودجوش، کاله جوش، -وسمه جوش، قهوه جوش، سرجوش، -دیرجوش.؛
- سخت جوش:از این آتشین خانهء سخت جوش
کسی جان برد کو بود سخت کوش.نظامی.
- هفت جوش؛ فلز هفت جوش، ترکیبی از هفت فلز :
چو دیدم کز این حلقهء هفت جوش
بر آن تخت در شد جهان تخته پوش.نظامی.
|| بهم برآمدن. (برهان). || گرمی. (فرهنگ فارسی معین) :
ترا گاه گرمی و جوشی گذشت
گل و لاله و رنگ و خوشی گذشت.
فردوسی.
زمستان و سرما به پیش اندر است
که بر نیزه ها گردد افسرده دست.فردوسی.
|| بثور. دانهء ریز که بر پوست بدن ظاهر شود. بثره که بر بشره ظاهر آید.

جوش.

(اِخ) معرب گوش، نام روز چهاردهم از هر ماه شمسی. (برهان). لغتی است در گوش، نام فرشته و نام روز 14 از هر ماه شمسی. (حاشیهء برهان چ معین از روزشماری ص37، 39) :
می خور کت باد نوش بر سمن و پیلگوش
روز رش و رام و جوش روز خور و ماه و باد.
منوچهری (از حاشیهء برهان چ معین).

جوش.

(اِخ) دهی است به طوس. (منتهی الارب). قصبه ایست نزدیک طوس. (معجم البلدان) (مرآت البلدان ج 4 ص 287).

جوش.

[جُ وَ] (اِخ) دهی است به اسفراین. (منتهی الارب). قصبه ایست در اسفراین. (قاموس) (معجم البلدان) (مرآت البلدان ج 4 ص 287).

جوش آمدن.

[مَ دَ] (مص مرکب) گرم شدن. بجوشیدن آغاز کردن. بغلیان آمدن. غلیان کردن مایع از حرارت، چنانکه آب بر سر آتش.
-خون به جوش آمدن؛ کنایه از سخت خشمناک شدن. بهیجان آمدن. بخشم آمدن.
|| طغیان کردن دریا. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
-بجوش درآمدن؛ جوش آمدن.
- || طغیان کردن :
به یک بار از آنها برآمد خروش
تو گفتی که دریا درآمد به جوش.سعدی.

جوش آوردن.

[وَ دَ] (مص مرکب) به غلیان داشتن. بجوش داشتن. بجوش آوردن :
دلش بر وی از رحمت آورد جوش
که اینک قبا پوستینم بپوش.سعدی.

جوشاک.

(اِمص) بمعنی جوشیدن باشد. (برهان) (آنندراج). از: جوش + ـاک (پسوند)، مانند پوشاک، خوراک. (از حاشیهء برهان چ معین). جوشش :
چون قرابه دیده از خمخانه جوشاک شراب
شیشه خانه بین که بهر او چه سان آراسته.
امیرخسرو.
رجوع به جوشیدن و جوشش شود.

جوشان.

(نف) که میجوشد. جوشنده. در حال جوشیدن :
بزرگان ایران خروشان شدند
از آن اژدها تیز جوشان شدند.فردوسی.
خروشان و جوشان بجوش اندرون
همی از دهانْش آتش آمد برون.فردوسی.
چو بهرام بنشست بر تخت زر
دل و مغز جوشان ز مرگ پدر.فردوسی.
در باغ کنون حریرپوشان بینی
دلها ز نوای مرغ جوشان بینی.منوچهری.
|| خشمگین :
همی بود گشتاسب دل دردمند
خروشان و جوشان ز چرخ بلند.فردوسی.
چو باد از کوه و از دریاش راند بر هوا ماند
به کوشان پیل و کرگندن به جوشان شیر و اژدرها.
اسدی.

جوشان.

(اِخ) دهی است از دهستان بربرود بخش الیگودرز شهرستان بروجرد. جلگه و معتدل. جمعیت آن بالغ بر 509 تن میشود. آب از قنات و محصول غلات، لبنیات، چغندر، پنبه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

جوشاندن.

[دَ] (مص) جوشانیدن. مصدر متعدی از جوشیدن. بجوش آوردن مایعات بوسیلهء حرارت : ببغداد جو را بجوشانند و آب از او بپالایند و با روغن کنجد دیگرباره بجوشانند. (نوروزنامه). || ریاضت دادن. امتحان کردن. آزمایش کردن. (فرهنگ فارسی معین).

جوشانده.

[دَ / دِ] (ن مف) نعت مفعولی از جوشاندن. جوشانیده. بجوش آورده. || دارویی که آنرا در آب جوشانیده باشند و عصارهء آنرا برای معالجه بمریض دهند. (فرهنگ فارسی معین). آب داروهای نباتی که چون منضج به مریض دهند مثل گل بنفشه، گل گاوزبان، گل نیلوفر، سنبل الطیب، ریشهء کاسنی، پوست بید که بجوشانند و شیره کشی کنند و به بیمار دهند و آنرا در قدیم پخته میگفته اند و معرب آن بختج است. طبیخ. (یادداشت مرحوم دهخدا).

جوشاننده.

[نَنْ دَ / دِ] (نف) آنکه مایعی را بجوش آورد. (از فرهنگ فارسی معین).

جوشانی.

(اِخ) دهی است از دهستان چهاردولی بخش مرکزی شهرستان مراغه. کوهستانی و معتدل است. 216 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن نخود، بادام، غلات، کرچک و شغل زراعت و گله داری است. این ده در دو محل قرار گرفته و بنام جوشانی بالا و جوشانی پائین مشهور است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

جوشانیدن.

[دَ] (مص) بغلیان آوردن. تغلیه. اغلاء. جوشاندن :
باد اگر آتش تنزیل بجوشاند
مرد داناش بتأویل دهد تسکین.ناصرخسرو.
در تموزی که حرورش دهان بجوشانیدی. (گلستان).
رجوع به جوشاندن شود.

جوشانیده.

[دَ / دِ] (ن مف) جوشانده. رجوع به جوشانده شود.

جوش بره.

[بَ رَ / رِ] (اِ مرکب) نام آشی است مشهور که آنرا از خمیر به اندام مثلث و مربع طولانی ساخته، از گوشت و سبزی و مصالح پر کنند و در آب جوشانند و ماست و کشک بر بالای آن ریخته بخورند، و با جیم و بای فارسی (چوش پره) آمده است. جوشن بره. (از برهان). جوش بیره. (غیاث اللغات) :
بر سر خوان چو بیابی قدح جوش بره
سیخ چوبین برخش زن که بود گل با خار.
بسحاق اطعمه.

جوشبصیا.

[ ] (اِ) جوشیصا. جوسانی. بار درختی است. رجوع به جوشیصا شود.

جوش بیره.

[رَ / رِ] (اِ مرکب) رجوع به جوش بره شود.

جوش ترش.

[شِ تُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) اسید طرطریک. اسیر تارتاریک. اسیدی است که از دارتو (دُردی که از شراب در چلیک باقی ماند) بدست آید. (فرهنگ فارسی معین).

جوش خوردن.

[خوَر / خُرْ دَ] (مص مرکب) بهم پیوستن دو چیز مخصوصاً دو فلز که جدا کردن آنها مشکل باشد. لحیم شدن. (فرهنگ فارسی معین). ملتئم شدن. ملتحم شدن. || در تداول، عصبانی شدن. ناراحت گردیدن: این قدر جوش نخور. (فرهنگ فارسی معین).

جوش دادن.

[دَ] (مص مرکب)جوشانیدن چنانکه آب بر آتش. (یادداشت مرحوم دهخدا) : و آن تری گوشت را دیگرباره یک جوش بدهند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). || بهم پیوستن دو چیز سخت چون دو تکه فلز. التصاق دادن. لحیم کردن. (یادداشت مرحوم دهخدا) (فرهنگ فارسی معین). || جوش دادن میان دو کس را؛ رفع اختلاف آن دو کردن. میان آن دو آشتی و هم آهنگی بوجود آوردن.

جوش زدن.

[زَ دَ] (مص مرکب) جوش دادن :
با نیک و بد چو شیر و شکر جوش می زند
دریافت هرکه چاشنی اتحاد را.صائب.
رجوع به جوش دادن شود. || بغلیان آمدن. (یادداشت مرحوم دهخدا). || عصبانی شدن. داد و فریاد بیجا کردن. (فرهنگ فارسی معین): جوش نزن شیرت می خشکد. || بی تابی و اضطراب کردن. غم خوردن :
هرچند که جوش میزند جان و دلم
لیکن چو زیان نمی کند کار چه سود؟عطار.
دل سنگینت آگاهی ندارد
که همچون دیگ روئین میزنم جوش.
سعدی.
|| دمیدن شاخ از درخت، سبزه از دانه. (یادداشت مرحوم دهخدا). || جوش زدن تن، رو، صورت؛ دانه بر آن ظاهر گردیدن. کورک درآوردن. بثره بر سطح آن پیدا شدن.

جوشش.

[شِ] (اِمص) از جوشیدن. غلیان. جوش داشتن. بجوش آمدن. (یادداشت مرحوم دهخدا) :
باده در جوشش گدای جوش ماست
چرخ در گردش اسیر هوش ماست.مولوی.
|| گرم گیری در معاشرت. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا): فلان جوششی با رفقا نداشت.

جوش شیرین.

[شِ شی] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) بیکربنات دو سود. بیکربنات سدیم(1). جسمی است سفیدرنگ که در هوای خشک و سرد فاسد نمیشود و در آب سرد کم محلول و در آب گرم تجزیه میگردد و در طب برای رفع ترشی معده و سوءهاضمه بکار میرود. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - CO3HNa.

جوشقان.

[جَ شِ] (اِخ) قصبه ای است جزء دهستان رزقچای بخش نوبران شهرستان ساوه دارای 1544 تن سکنه. آب آن از قنات و زه آب رودخانهء مزدقان و محصول آن غلات، بادام، بنشن، گردو، انگور و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

جوشقان.

[جَ شِ] (اِخ) دهی از دهستان شقان بخش اسفراین شهرستان بجنورد. جلگه و سردسیری. سکنهء آن 180 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، بنشن و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی قالیچه بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

جوشقان.

[جَ شِ] (اِخ) دهی است از دهستان میان آباد بخش اسفراین شهرستان بجنورد. جلگه و معتدل. سکنهء آن 696 تن. آب آن از رودخانه و محصول آن غلات و بنشن و زیره و میوه جات و شغل اهالی زراعت و مالداری و صنایع دستی قالیچه بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9). و رجوع به مرآت البلدان ج 4 ص 287 شود.

جوشقان.

[جَ شِ] (اِخ) نام یکی از دهستان های بخش میمهء شهرستان کاشان. همچنین نام قصبه ایست. این دهستان در شمال خاوری میمه در دره و دامنهء باختری کوهستان قمصر واقع است. هوای آن سردسیری خوش آب وهوا. آب آن از چشمه سارها و قنوات. محصول عمدهء آن غلات، حبوبات، لبنیات است. این دهستان از 12 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و جمعیت آن در حدود 7هزار نفر و مرکز دهستان قصبهء جوشقان مشهور به جوشقان قالی و قراء مهم آن بشرح زیر است: کامو واقع در 26هزارگزی شمال خاوری میمه و آرزان در 36هزارگزی شمال میمه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

جوشقان.

[جَ شِ] (اِخ) قصبهء مرکزی دهستان تابع بخش میمهء شهرستان کاشان و به جوشقان قالی معروف است. در شهرستان کاشان دو جوشقان وجود دارد، جوشقان دهستان نیاسر را بواسطهء نزدیکی به قصبهء استرک، جوشقان استرک و جوشقان میمه را بواسطهء معروفیت قالی آن جوشقان قالی مینامند. این قصبه در 18هزارگزی شمال میمه واقع و دارای 2766 تن جمعیت است. آب قصبه از 7 رشته قنات و رودخانهء کن تأمین میگردد. محصول عمدهء آن غلات، حبوبات، انگور و سیب زمینی و میوه جات سردسیری و لبنیات و صنایع دستی قالی بافی بدون نقشه و کرباس بافی است. قالیهای نقش جوشقان در کشور معروف است. خط تلفن کاشان به میمه از این قصبه میگذرد. راه فرعی ماشین رو به میمه و دبستان و 20 باب دکان دارد. مزارع چوگان، روانج و چند مزرعهء کوچک دیگر جزء این قصبه است. از آثار قدیم برج خرابه روی تپهء مجاور و بنای امام زادهء آن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

جوشقان.

[جَ شِ] (اِخ) قصبه ای جزء دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان کاشان دارای 2900 تن سکنه. آب آن از چشمه و محصول عمدهء آن غلات، پنبه، انار، انجیر و میوه جات دیگر. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه فرعی بکاشان از طریق راوند و دبستان دارد. مزارع فتح آباد و افضل آباد جزء این قصبه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

جوشقان استرک.

[جَ شِ نِ] (اِخ) از قصبه های کاشان. عدهء قری 16، مساحت 15 فرسنگ، جمعیت 10640 تن. مرکز جوشقان. رجوع به جوشقان شود.

جوشقان قالی.

[جَ شِ نِ] (اِخ) قصبه ای از کاشان. عدهء قری 22، مساحت 32 فرسنگ، جمعیت 12270 تن. مرکز میمه. رجوع به جوشقان شود.

جوشقانی.

[جَ شِ] (ص نسبی) منسوب به جوشقان :
قالی جوشقانی زربفت
پای لغز برهنه پایان است.
مسیح کاشی (از آنندراج).

جوشک.

[جَ / جُو شَ] (اِ) کوزه ای باشد لوله دار که آنرا بعربی بلبله گویند، و بضم اول بر وزن کوچک هم آمده است. (برهان).

جوشک.

[شَ] (اِ) کوزهء لوله دار. (برهان). رجوع به مادهء قبل شود.

جوشک.

[ ] (اِخ) (چشمهء...) از حومهء شیراز دو فرسخ میانهء شمال و مغرب شهر شیراز است. بساتین مسجد بردی و زراعتهای حوالی شهر از این چشمه سیراب میشود. (فارسنامهء ناصری).

جوشکار.

(ص مرکب) آهنگری که قطعات آهن یا فلزی دیگر را بهم جوش میدهد.

جوشکاری.

(حامص مرکب) جوش دادن قطعات فلزی. لحیم کاری. (فرهنگ فارسی معین).

جوش کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)بغلیان آمدن. (فرهنگ فارسی معین) :
می که آتش ندیده جوش کند
چون به آتش رسد خروش کند.اوحدی.
|| اضطراب و بی تابی نمودن. || شور و شوق نشان دادن. (فرهنگ فارسی معین) :
کرّ اصلی کش نبود آغاز گوش
لال باشد کی کند در نطق جوش؟مولوی.
|| پدید آمدن بثور بر بشره. ظاهر شدن کورک بر پوست بدن: سرم جوش کرده بود آخر کچل شد. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

جوش کوره.

[شِ رَ / رِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) مواد مختلفی که در نتیجهء ذوب سنگهای معدنی در کوره متحجر شوند و باقی مانند. این مواد بیشتر از ترکیبات املاح قلیایی هستند که چون سبکترند بر روی تودهء مذاب کوره به صورت کفی قرار میگیرند و کم و بیش با فلزات مختلف مخلوطند و پس از سرد شدن سنگهایی پر خلل و فُرَج با وزن مخصوصهای متفاوت بوجود می آورد. اقلیمیا. کلیمیا. (فرهنگ فارسی معین).

جوشن.

[جَ / جُو شَ] (اِ) خفتان. (مهذب الاسماء). سلاحی باشد غیر زره چه زره تمام از حلقه است و جوشن حلقه و تنگهء آهن هم باشد. (برهان) (آنندراج). معرب آن هم جوشن است. (حاشیهء برهان چ معین) :
بپوشید تن را بچرم پلنگ
که جوشن نبد آنگه آئین جنگ.فردوسی.
بکشتند چندان که روی زمین
شد از جوشن کشتگان آهنین.فردوسی.
بدین تیغ هندی ببرّم سرت
بگرید بتو جوشن و مِغْفَرت.فردوسی.
هزار جوشن فولاد اگر بپوشی تو
ز آه گرم فقیری چو موم بگدازد.
خواجه عبدالله.
عصب پی و یلبه جوشن است و درع زره.
(نصاب صبیان).
با لفظ بر تن دوختن و در بر کردن و پوشیدن و دریدن و گسستن مستعمل. (آنندراج).
- جوشن بر تن دوختن:جوشن چینی به تیر بر تن فغفور دوخت
مغفر رومی به گرز بر سر قیصر شکست.
انوری (از آنندراج).
- جوشن پوش:ای جهان از سر شمشیر تو دریای بجوش
جوش دریای تو شمشیرزن و جوشن پوش.
سوزنی.
اندر این هفته بتخت آمدی از جامهء خواب
بدگر هفته زره ور شوی و جوشن پوش.
سوزنی.
مشو هرگز دمی ایمن ز خصم ناتوان صائب
که از اندک نسیمی بحر جوشن پوش میگردد.
صائب.
- جوشن خای؛ درنده و پاره کنندهء جوشن :
نه هر که موی شکافد به تیر جوشن خای
بروز حملهء جنگ آوران بدارد پای.سعدی.
چو همت است چه حاجت بگرز مغفرکوب
چو دولت است چه حاجت به تیغ جوشن خای؟
سعدی.
- جوشن خرپشته:از پشت یکی جوشن خرپشته فرونه
کز داشتنش غیبهء جوشنْت بفرکند.عماره.
زآنگونه که از جوشن خرپشته خدنگش
بیرون نشود سوزن درزی ز دواری.فرخی.
آن روز که او جوشن خرپشته بپوشد
از جوشن او موی تنش بیرون جوشد.
فرخی.
- جوشن داود، جوشن داودی؛ جوشن منسوب بحضرت داود علیه السلام. (آنندراج) :
تا نپوشد جوشن داودی از خط روی او
از لطافت نیست ممکن آورد تاب نظر.
صائب (از آنندراج).
جوشن داود گردد سینه چون پررخنه شد
دل دونیم از درد چون گردید گردد ذوالفقار.
صائب (از آنندراج).
بهر بدخویان تباهی جز مقام خویش نیست
خانه باشد جوشن داودی زنبورها (؟).
رایج (از آنندراج).
- جوشن دوز:گه زره باف شود باد و گهی جوشن دوز
باد را طبع شد این پیشهء زر او ز امیر.
فرخی (از آنندراج).
-جوشن گداز:نهنگان شمشیر جوشن گداز
بگردنکشی کرده گردن دراز.نظامی.
- جوشن گذار؛ سپر و تیغی که از جوشن بگذرد. نیز جوشن خای. جوشن گسل. (از آنندراج) :
برانگیخته اسب هر دو سوار
ابا نیزه و تیر جوشن گذار.فردوسی.
خصم تو گر نیست دون هست چنان ای عجب
از سبب کین او تیر تو جوشن گذار.خاقانی.
- جوشن گر؛ یلبی. (دهار). جوشن باف. آنکه جوشن سازد :
گشته روی بادیه چون خانهء جوشنگران
از نشان سوسمار و نقش ماران شکن.
منوچهری.
- جوشن گسستن:مریخ گر بخون حسود تو تشنه نیست
زنگارخورده خنجر جوشن گسسته باد.
انوری (از آنندراج).
- جوشن ماهی، جوشن حوت:ز موج اشک تو خون گشته آرزو دل بحر
گذر ز جوشن ماهی بود خدنگ ترا.
آرزو (از آنندراج).
آفتاب از گشاد ناوک او
جوشن حوت در بر اندازد.
عرفی (از آنندراج).
- جوشن ور؛ جوشن پوش. (آنندراج) :
پذیره شدش با سپاهی گران
همه نیزه داران و جوشن وران.فردوسی.
همان نامداران و جوشن وران
همه بسته بر کین ایرج میان.فردوسی.
کباب از تنوره درآویخته
چو خونین ورقهای جوشن وران.منوچهری.
گم شود از تیرشان پروین بدریای فلک
فی المثل گر همچو ماهی ماه جوشن ور شود.
سیدحسن غزنوی.
الا تا نرگس خوبان همی بر مشتری نازد
بودْشان در شکنج زلف رخ چون ماه جوشن ور.
عنصری.
|| کنایه از صورت مردم بدخوی و ترش روی. (برهان). || در معنی مجازی، کنایه از حافظ و نگهدارنده. (یادداشت مرحوم دهخدا) :
شما را من از هر بدی جوشنم
بهین میزبانْتان به گیتی منم.؟

جوشن.

[شَ] (اِ) سلاحی است. (برهان). رجوع به مادهء قبل شود.

جوشن.

[جَ شَ] (ع اِ) سینه. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (برهان). || میانهء شب یا اول آن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). دل شب یعنی نصف شب. (برهان). ج، جَواشِن. || زره. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

جوشن.

[جَ شَ] (اِخ) کوهی است مشرف به حلب و در مغرب آن قرار دارد. در دامنهء این کوه مقابر و مشاهدی است از شیعه. شعراء حلب از آن بسیار یاد کرده اند. رجوع به معجم البلدان شود.

جوشن.

[جَ شَ] (اِخ) طایفه ای از بنی سعد. (صبح الاعشی ج 1 ص 333).

جوشن.

[جَ شَ] (اِخ) (ذوال ...) نام صحابی است پدر شمر و او در عرب اول کسی است که جوشن پوشیده بود یا آنکه او را کسری جوشن داده بود یا آنکه سینه اش برآمدگی داشت. (آنندراج). رجوع به ذوالجوشن شود.

جوشن.

[جَ شَ] (اِخ) ابن منظوربن بعجة. کسی است که عرب در کرم و شجاعت به وی مثل زنند. (صبح الاعشی ج 1 ص 333).

جوشند.

[شِ] (اِخ) دهی است از بخش شوسف شهرستان بیرجند دارای 133 تن سکنه. رجوع به فرهنگ جغرافیایی ایران ج9 شود.

جوشندگی.

[شَ دَ / دِ] (حامص) حالت جوشنده :
تو گفتی یکی بوته بد ساخته
بجوشندگی سیم بگداخته.
(گرشاسب نامه ص161).

جوشنده.

[شَ دَ / دِ] (نف) آنچه میجوشد. غلیان کننده. بغلیان آینده :
به صبری کآورد فرهنگ در هوش
نشاند آن آتش جوشنده را جوش.نظامی.
|| فوران کننده. متلاطم. مواج :
چو از دیدگه دیدبان بنگرید
زمین را چو دریای جوشنده دید.فردوسی.
ملک در جنبش آمد بر سر پیل
سوی بهرام شد جوشنده چون نیل.نظامی.
- جوشنده مغز؛ کنایه از خشمناک است. و در بعضی فرهنگها بمعنی هوشیار آمده است. (انجمن آرای ناصری) (آنندراج).

جوشنده.

[شَ دَ] (اِخ) لقب اشک بن دارا، اولین پادشاه سلسلهء اشکانی. (مفاتیح).

جوشن صغیر.

[جَ شَ نِ صَ] (اِخ) و جوشن کبیر؛ نام دو دعای معروف.

جوشن کبیر.

[جَ شَ نِ کَ] (اِخ) نام دعایی است معروف که بشبهای قدر خوانند:
بخصم من که ز کوچک دلی ظفر دیدم
همین بس است ببر جوشن کبیر مرا.
میرزا عبدالغنی (از آنندراج).
و رجوع به مادهء قبل شود.

جوشنی.

[جَ شَ] (ع ص) عظیم الجنین و البطن. (ذیل اقرب الموارد).

جوشنی.

[جَ / جُو شَ] (ص نسبی)منسوب به جوشن. جوشن گر. (مهذب الاسماء). رجوع به جوشن شود.

جوشنی.

[جَ شَ] (اِخ) سمعانی گوید: به گمان من بطنی از غطفان است. (انساب سمعانی).

جوش و خروش.

[شُ خُ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) داد و فریاد و هیاهو برای پیشرفت امری. || غلیان و صدایی که از آن برخیزد :
خمها همه در جوش و خروشند ز مستی
وآن می که در آنجاست حقیقت نه مجاز است.
حافظ.

جؤشوش.

[جُءْ] (ع اِ) سینه. پاپیش سینه. || پاره ای از شب. || (اِ، ص) مرد درشت. || گروهی از مردم. (منتهی الارب).

جؤشوش.

[جُءْ] (ع اِ) بر وزن سرسور، سینه. (مهذب الاسماء). سینه یا پیش سینه. || مرد درشت. || پاره ای از شب. || گروهی از مردم. (آنندراج) (منتهی الارب).

جوشی.

(ص نسبی) منسوب به جوش. || آنکه عادت به نمودن اضطراب دارد. عصبانی. تندمزاج. آنکه زود خشم آرد. که بسیار اضطراب و بی تابی نماید.

جوشیدن.

[دَ] (مص)(1) حاصل شدن جوش بواسطهء حرارت و یا تخمیر و انقلاب. (حاشیهء برهان چ معین) :
بانگ جوشیدن می باشد
نالهء بربط و طنبور و رباب.
؟ (از حاشیهء برهان چ معین).
|| غلیان کردن. || فوران کردن. بیرون آمدن آب از زمین و چشمه. (فرهنگ فارسی معین) :
آب کم جو تشنگی آور به دست
تا بجوشد آبت از بالا و پست.مولوی.
|| سر برآوردن کشت. || حرارت بخرج دادن. (حاشیهء برهان چ معین) : دولت نه به کوشیدن است، چاره کم جوشیدن است. (گلستان سعدی). || خشمگین شدن. برآشفتن :
چو شاه دلیر این سخنها شنید
بجوشید و از غم دلش بردمید.فردوسی.
|| بجوش آوردن. به غلیان آوردن. جوشاندن :و آن را بعضی عصیر سازند... و بعضی به دوشاب پزند و دیگر بجوشند. (فارسنامهء ابن بلخی). و به جای آب، آب باران دهند یا آب جوی را بجوشند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). || جوش پیدا کردن. دانه زدن. بثره ظاهر گردیدن : و جهت درد دندان و ورم لثه و جوشیدن دهان نافع است. (تحفهء حکیم مؤمن: اذخر).
- جوشیدن با کسی؛ با وی و اخلاق او جور درآمدن. با وی انس و الفت گرفتن.
(1) - هندی باستان yushan - yush(آبگوشت)، کردی jushanin , jushverdin، بلوچی joshenag (پختن، جوشیدن، خشمگین شدن). (حاشیهء برهان چ معین).

جوشیدنی.

[دَ] (ص لیاقت) درخور جوشیدن. قابل جوشیدن. رجوع به جوشیدن شود.

جوشیده.

[دَ / دِ] (ن مف) بجوش آمده. به غلیان آمده. رجوع به جوشیدن شود.

جوشیده مغز.

[دَ / دِ مَ] (ص مرکب) کنایه از مردم خشمناک و غضب آلود. (برهان) :
جهاندار دارای جوشیده مغز
نشد نرم دل زآن سخنهای نغز.نظامی.
|| مردم هشیار. (برهان) (آنندراج). تندذهن.

جوشیر.

[جَ / جُو] (اِ) بر وزن جوگیر، نوعی از آش باشد که خورند. (آنندراج) (برهان). جوشیره. جشیر. (انجمن آرای ناصری) (آنندراج). || جولاه و بافنده را نیز گویند و بعربی حائک خوانند. (برهان) (آنندراج). رجوع به جوشیره شود.

جوشیران.

[ ] (اِ) قلومس. رجوع به قلومس شود.

جوشیروان.

[جُو شیرْ] (اِخ) دهی جزء دهستان شراء سفلی از بخش وفس شهرستان اراک. دارای 266 تن سکنه است. آب آن از رودخانهء شراء و محصول آن غلات، پنبه، کشمش و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد و از خنداب اتومبیل میرود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

جوشیره.

[جَ / جُو رَ / رِ] (اِ) بمعنی جوشیر است، نوعی از آش. (برهان). طعامی است که بهندش چچیرک نامند. (برهان) (شرفنامهء منیری). || استاد جولاه باشد. رجوع به جوشیر شود.

جوشیصا.

[ ] (اِ) به لغت نبطی بار درختی است به قدر نخودی و بشکل زعرور و خشخاش بسیار کوچکی و بعد از رسیدن سرخ لون و قابض است و درخت او بقدر درخت آلوبالو و چتری و برگش شبیه ببرگ سیب و گلش سفید و در بعضی بلاد خزان نمیکند و در تنکابن پلاخوار نامند، در دوم گرم و خشک و مشهی و آروغ آورنده و بقدری مسخن بدن، و خوردن او قبل از طعام و بعد از آن مسکن درد معده و سایر اوجاع بدن علی الخصوص درد کمر و تهیگاه و هاضم طعام در کل حال و مانع تعفن اطعمه در معده و مضر محرورین و مصلحش انارین و قدر شربتش تا سه درهم است. (تحفهء حکیم مؤمن).

جوشین.

[جُ] (اِخ) دهی است جزء دهستان دیزمار خاوری بخش ورزقان شهرستان اهر دارای 798 تن سکنه. آب آن از دو رشته چشمه و محصول آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنجا فرش بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

جوظ.

[جَ] (ع مص) خرامان رفتن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). || اندوهگین گردانیدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به جَوَظان شود.

جوظان.

[جَ وَ] (ع مص) خرامان رفتن. || اندوهگین گردانیدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

جوع.

[جَ] (ع مص) گرسنه گردانیدن. مَجاعة. || تشنه گردیدن و مشتاق شدن: جاع الیه؛ تشنه گردید و مشتاق شد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

جوع.

[جُوْ وَ] (ع ص) جِ جائع. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به جائع شود.

جوع.

(ع مص) گرسنه شدن. (ترجمان علامه جرجانی ترتیب عادل) (تاج المصادر بیهقی). || (اِمص) گرسنگی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).
- جوع البَقَر؛ نوعی از جوع. رجوع به این ماده در ردیف خود شود.
- جوع الکلب؛ نوعی از جوع. رجوع بدین کلمه شود.
- جوع المغشی؛ نوعی از جوع. رجوع بهمین کلمه شود.
- امثال: مرده از جوع به که زنده بقرض.؟

جوعان.

[جَ] (ع ص) گرسنه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (دهار) (غیاث). نقیض شبعان. ج، جیاع. (مهذب الاسماء).

جوع البقر.

[عُلْ بَ قَ] (ع اِ مرکب)(1) جوع بقری. آنست که شکم سیر ولی اعضاء گرسنه باشد. (آنندراج) (کشاف اصطلاحات الفنون): و فرق میان جوع بقری و جوع کلبی آنست که در جوع کلبی اعضاء سیر و معده گرسنه است و در بقری عکس آن. (بحر الجواهر). جوع البقری. بولیموس. (قانون ابوعلی سینا چ طهران ص163) (بحر الجواهر) :
تشنه محتاج مطر شد ابر نی
نفس را جوع البقر بد صبر نی.مولوی.
اندرافتادند در لوت آن نفر
قحط دیده مرده از جوع البقر.مولوی.
.
(فرانسوی)
(1) - Boulimie

جوع الکلب.

[عُلْ کَ] (ع اِ مرکب) جوع کلبی. آنست که اعضاء سیر و معده گرسنه باشد بعکس جوع البقر. علتی که صاحب آن هرچند خورد سیر نشود و اشتداد اشتها و طعام و حرص بر مأکولات همچنان باشد و این مرض را شهوت کلبی نیز گویند. (غیاث اللغات) (آنندراج) :
چو کاسه بازگشاده دهان بجوع الکلب
چو کوزه پیش نهاده شکم به استسقاء.
خاقانی.
گفت رنجش چیست زخمی خورده است
گفت جوع الکلب زارش کرده است.مولوی.
مؤلف اقرب الموارد نویسد: جوع الکلبی و جوع البقری مرضی است در معده از التهاب اخلاط مراری که صاحب آن هرگز سیر نگردد و هرگاه سیر شود بی درنگ گرسنه گردد.

جوع المغشی.

[عُلْ مُ] (ع اِ مرکب) قسمی جوع و آنست که آدمی از فرط گرسنگی نتواند شکم خود را نگاه دارد و اگر خوراک به او دیر رسد او را غشی دست دهد و نیروی طبیعی او زایل گردد. (کشاف اصطلاحات الفنون). رجوع به قانون ابوعلی سینا چ طهران ص164 شود.

جوعة.

[جَ عَ] (ع مص) یک بار گرسنه شدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

جوعی.

[جَ عا] (ع ص) مؤنث جوعان. زن گرسنه. (مهذب الاسماء) (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به جوعان شود.

جوغ.

(اِ)(1) بر وزن دوغ، چوبی را گویند که در وقت زراعت کردن بر گردن گاو نهند. (برهان). رجوع به جغ و یوغ و جه شود.
(1) - افغانی jugh (یوغ گاوآهن). (حاشیهء برهان چ معین از هوبشمان ص423).

جوغان بزرگ.

[نِ بُ زُ] (اِخ) دهی است جزء دهستان مهرانرود بخش بستان آباد شهرستان تبریز دارای 704 تن سکنه. آب آن از رودخانهء سهندآباد. رجوع به فرهنگ جغرافیایی ایران ج4 شود.

جوغان کوچک.

[نِ چَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان اوجان بخش بستان آباد شهرستان تبریز. کوهستانی و سردسیری است. 246 تن سکنه دارد. رجوع به فرهنگ جغرافیایی ایران ج4 شود.

جوف.

[جَ] (ع اِ) زمین پست و هموار. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || شکم و درون هر چیزی. (منتهی الارب). جوف از انسان شکم او و از خانه، اندرون آن :
نه طفل زبان بسته بودی ز لاف
همی روزی آمد به جوفت ز ناف.سعدی.
ماجعل الله لرجل من قلبین فی جوفه. (قرآن 33/4). || خیمهء عمال بلغت اهل غور. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). ج، اجواف. (منتهی الارب). || جوف آخر شب؛ ثلث آخر آن و آن بخش پنجم از شش بخش شب. || (مص) زدن جوف چیزی را. || تا جوف چیزی رسیدن: جافته الجراحة؛ تا جوف وی رسید. || درگذرانیدن به اندرون چیزی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). جفته بالطعنة جوفاً؛ درگذرانیدم طعنه به اندرون وی. (اقرب الموارد). (اصطلاح پزشکی) در اصطلاح پزشکان بر دو چیز اطلاق شود، یکی را جوف اعلی نامند و آن جامع آلات تنفس و بعبارة اخری سینه باشد. دومی را جوف اسفل خوانند و آن جامع آلات غذاء است. و بین این دو جوف پرده ای مورب واقع شده که اعضاء و آلات تنفس و مخصوصاً قلب را از زیان بخارها و دودهائی که لازم و ملزوم پخته شدن غذا است حفظ میکند، کذا فی بحرالجواهر. (کشاف اصطلاحات الفنون). || (اصطلاح ادب) حروف جوف واو و یاء و الف است و آن سه حرف را اَحْرُف ضعیفه و احرف هوائیه نیز گویند. (کشاف).

جوف.

[جَ وَ] (ع ص) فراخ. (منتهی الارب). || (اِمص) فراخی. سعه. وسعت. || (مص) درون کاواک (خالی و بی مغز) شدن. و فعل آن از سمع است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

جوف.

(ع ص، اِ) جِ جوفاء، بمعنی دلو فراخ. (منتهی الارب). رجوع به جوفاء شود.

جوفاء.

[جَ] (ع ص، اِ) مؤنث اجوف. (اقرب الموارد). || دلو فراخ. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ج، جوف. (منتهی الارب). || میان تهی و کاواک از نیزه و درخت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

جوفان.

(ع اِ) نرهء خر. (از منتهی الارب).

جوفر.

[جَ فَ] (ع اِ) جوهر. (منتهی الارب). رجوع به جوهر شود.

جوفی.

[فی ی](1) (ع ص نسبی) فراخ و درون کاواک. (منتهی الارب). واسع الجوف. (اقرب الموارد). || (اِ) نوعی از ماهی است. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء) (غیاث اللغات از کشف). جوفی و جوفیاء، نوعی ماهی است. جوالیقی گوید: گمان میکنم که هر دو معرب باشند. (المعرب ص 113).
(1) - اقرب الموارد بفتح اول ضبط کرده است.

جوفیاء.

(اِ) رجوع به جوفی شود.

جوق.

[جَ] (معرب، اِ) مطلق جماعت از جن و انس و گروه مرغان و جز آن. (آنندراج). کل قطیع من ای غانی هم واحد. (ذیل اقرب الموارد) :
هر کجا باشند جوق مرغ کور
بر تو جمع آیند ای سیلاب شور.مولوی.
شب نیست که از برج فلک زآه دمادم
تأثیر دو صد جوق کبوتر نپرانند.
تأثیر (از آنندراج).
چشم نااهل اگر با سخن من افتد
خیل صد جوق پری رم کند از دیوانم.
تأثیر (از آنندراج).

جوق.

[جَ وَ] (ع مص) کج شدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

جوق.

[جَ وِ] (ع ص) کج گردیده روی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

جوق.

(اِ) چوق. جوخ. چوخ. گروه. دسته (انسان و حیوان). || گروهی از سوار و پیاده. فوج. || (ص) بسیار. کثیر. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به جَوق شود.

جوقات.

(ع اِ) جِ جوقة. رجوع به جَوقة و جوق شود.

جوقان.

(اِخ) دهی است از دهستان چناران بخش حومهء شهرستان مشهد دارای 124 تن سکنه. رجوع به فرهنگ جغرافیایی ایران ج9 شود.

جوق جوق.

(ق مرکب) دسته دسته. گروه گروه. دسته بدسته : بعد از آن جبرئیل و ملائکه و مهاجر و انصار بر وی [ پیغمبر ] نماز کردند جوق جوق. (مجمل التواریخ). || بسیار بسیار. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به جوق شود.

جوقة.

[جَ قَ] (ع اِ) گروه مردم. (منتهی الارب) (آنندراج). جماعت مردم. (اقرب الموارد). جَوخة. رجوع به جَوخة شود.

جوقه.

[قَ / قِ] (اِ) جَوقة. جَوخة. رجوع به جوخه شود.

جوقه.

[قَ] (اِخ) تیره ای از ایل بهارلو (از ایلات خمسهء فارس). (جغرافیای سیاسی کیهان ص 86).

جوقه جوقه.

[قَ قَ / قِ قِ] (ق مرکب)دسته دسته. بدسته ها و گروههای جدا.

جوقهء کدخدا ابوطالب.

[قِ یِ کَ خُ اَ لِ] (اِخ) تیره ای از ایل بیرانوند. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص 67).

جوقهء محمدخان.

[قِ یِ مُ حَمْ مَ] (اِخ)تیره ای از ایل بیرانوند. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص 67).

جوقین.

(اِخ) دهی است جزو بخش شهریار شهرستان تهران دارای 1088 تن سکنه. رجوع به فرهنگ جغرافیایی ایران ج1 شود.

جوقین.

(اِخ) دهی جزء دهستان ایجرود بخش حومهء شهرستان زنجان دارای 1266 تن سکنه. آب آن از چشمه و رودخانه و محصول آن غلات، انگور، یونجه و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان، گلیم و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد و از طریق زرین آباد اتومبیل میرود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

جوکار.

[جَ / جُو] (نف مرکب) جوکارنده. کشت کنندهء جو :
بر این قولت ای خواجه این بس گوا
که جوکار جز جو همی نَدْرَوَد.ناصرخسرو.

جوکال.

(اِخ) دهی است از دهستان چناران بخش حومهء شهرستان مشهد دارای 266 تن سکنه. رجوع به فرهنگ جغرافیایی ایران ج9 شود.

جوک زدن.

[زَ دَ] (مص مرکب) تعظیم کردن. احترام گذاشتن و آن چنانست که جوک زننده یکی از زانوهای خود را بزمین نهد و با مرفق خود بزمین اشارت کند و این عادت نزد مغولان غایت تعظیم و بزرگداشت است. (از تعلیقات محمد معین بر چهارمقاله) :زانوی خدمت بر زمین ننهاد و جوک نزد. (جهانگشای جوینی). و پسران کلبلات در زمرهء اوکوتیمور جوک زده سخن ایشان می پرسیدند. (جهانگشای جوینی).

جوکک.

[کَ] (اِ) مرغکی است بغایت کوچک و بعضی گویند گنجشک است. (برهان). فروخ ماکیان بود. (اسدی) (حاشیهء برهان چ معین). جوجه. چغک. چغوک. چکک. چکوک. چگک. (حاشیهء برهان چ معین). جوگک :
آهو با شیر کی تواند کوشید
جوکک با باز کی تواند پرّید؟
؟(1) (از لغت فرس ص304).
رجوع به جوگک شود.
(1) - منوچهری (دیوان چ دبیرسیاقی، جزو بیتهای پراکنده).

جوکندان.

[جَ کَ] (اِخ) دهی جزء دهستان گرگانرود بخش مرکزی شهرستان طوالش دارای 2234 تن سکنه. آب آن از چشمهء مرکزی و چشمه های دیگر. محصول غلات، برنج، لبنیات، عسل، سیب و گیلاس. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

جوکندان.

[جَ کَ] (اِخ) دهی جزء دهستان گرگانرود جنوبی بخش مرکزی شهرستان طوالش دارای 932 تن سکنه. آب آن از رودخانهء گرگانرود و چشمه. محصول آن برنج، به، گیلاس، پرتقال. شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

جوکوب کردن.

[جَ / جُو کَ دَ] (مص مرکب) ریزه ریزه ساختن چیزی را به مقدار جو. (آنندراج).

جوکی.

(اِ) جوگی. رجوع به جوگی شود.

جوکی بیژن.

[ژَ] (اِخ) دهی از دهستان قوریچای بخش قره آغاج شهرستان مراغه. سکنهء آن 150 تن. آب آن از چشمه سارها. محصول آن غلات، نخود، بزرک، زردآلو. شغل اهالی زراعت. صنایع دستی آنجا جاجیم بافی. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

جوکی تیمور.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان قوریچای بخش قره آغاج شهرستان مراغه. سکنهء آن 155 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، نخود، بزرک. شغل اهالی زراعت. صنایع دستی آن جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

جوکی محمدرضا.

[مُ حَمْ مَ رِ] (اِخ)دهی است از دهستان قوریچای بخش قره آغاج شهرستان مراغه. سکنهء آن 195 تن. آب آن از چشمه سارها و محصول آن غلات، نخود، بزرک. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آن جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

جوگک.

[گَ] (اِ) جوجه. (فرهنگ فارسی معین). فروخ ماکیان بود. (لغت نامهء اسدی) :
آهو با شیر کی تواند کوشید
جوگک با باز کی تواند پرّید؟
منوچهری.
رجوع به جوکک شود.

جوگندم.

[جَ / جُو گَ دُ] (ص مرکب)ریش جوگندم؛ ریش که سیاه و سپید باشد. (غیاث اللغات) (آنندراج). رجوع به جوگندمی شود.

جوگندمی.

[جَ / جُو گَ دُ] (ص نسبی)منسوب به جوگندم. || موی سر و ریش که سیاه و سفید باشد. (فرهنگ فارسی معین) :چون پیشتر شدیم مردی را دیدیم که ریش جوگندمی دارد. (قصص الانبیاء).

جوگندمینه.

[جَ / جُو گَ دُ نَ / نِ] (اِ مرکب) جوبرهنه. خندروس. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

جوگی.

(اِ)(1) فرقه ای از مرتاضان هند. || پیرو طریقهء جوکیان. مرتاض هندو. (فرهنگ فارسی معین).
.(سانسکریت)
(1) - yoga

جول.

[جَ] (ع مص) طواف کردن. (ذیل اقرب الموارد). گشتن. (تاج المصادر بیهقی). گرد برآمدن. (منتهی الارب). جولان و جولة. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به آن دو شود.

جول.

[جَ] (ع اِ) لشکر بزرگ. || رمهء گوسپندان بسیار. || گروه شتران. (منتهی الارب). || گروه اسبان یا سی اسب یا چهل اسب یا شتران نجیب. (منتهی الارب). || بز کوهی کلان سال. (منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد). || نوعی از درخت و کوه. (منتهی الارب). درختی است معروف. (ذیل اقرب الموارد). ج، اجوال. (ذیل اقرب الموارد از لسان). || گرد و غبار و خاک، و گاه مضموم شود. (منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد). || ریسمان و گاه افسار. (ذیل اقرب الموارد).

جول.

(ع مص) گرد برآمدن. جَوْلة و جؤل. جَوَلان. (منتهی الارب).

جول.

(ع اِ) عقل و عزم و آهنگ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || گروه از اسبان و شتران. (منتهی الارب). || کرانهء قبر. (منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد از لسان العرب). || گرداگرد اندرون چاه تا سر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد از ابوعبید). دیوار چاه. (اقرب الموارد). ج، اجوال. (مهذب الاسماء). || کرانهء دریا و کوه. || گرد و غبار و خاک. (منتهی الارب).

جول.

(اِ)(1) بر وزن غول، غلیواج را گویند. (برهان). چالقان. حکیم مؤمن در تحفه، چالقان را اسم ترکی حداة دانسته که غلیواج است. (از حاشیهء برهان چ معین از واژه نامه ص270).
(1) - در طبری jul، چالقان (مرغ شکاری) است. (حاشیهء برهان چ معین از نصاب طبری ص270).

جولا.

(ص، اِ) نساج. بافنده. حائک. جولاهه. جولاه. رجوع به جولاه و جولاهه شود.

جولادک.

[ ] (اِخ) دهی است جزو دهستان الموت بخش معلم کلایهء شهرستان قزوین دارای 155 تن سکنه. رجوع به فرهنگ جغرافیایی ایران ج1 شود.

جولا کمر.

[کَ مَ] (اِخ) دهی از دهستان بابالی بخش چقلوندی شهرستان خرم آباد. سکنهء آن 240 تن. آب آن از چشمهء جولاکمر و محصول آن غلات، صیفی، لبنیات و پشم. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان سیاه چادربافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

جولان.

[جَ] (ع اِ) خاک. || سنگریزه ها که بادش از جایی بجایی برد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (ص) بسیار گرد و خاک، گویند یوم جولانَ و در این صورت جولان ممنوع الصرف است. (منتهی الارب).
- جولان الهموم؛ اول اندوه و آغاز آن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).
|| (مص، اِمص) در تداول فارسی بمعنی گردیدن و گرد گشتن در کارزار و دوانیدن اسب. و شوخ و پریشان از صفات اوست. (غیاث اللغات) (آنندراج). تاختن، و با لفظ زدن و کردن و دادن و گشادن مستعمل. (آنندراج) :
ز گُردان ایران هم آورد خواست
ز جولان او در جهان گرد خاست.فردوسی.
در کنف عدل تو جولان زند
بر سر درع تو که پیکان زند.نظامی.
سواران اسب در میدان فکندند
دلیران رخش در جولان فکندند.نظامی.
که همتای او در کرم مرد نیست
چو اسبش بجولان و ناورد نیست.سعدی.
سرو اگر نیز آمدی و شدی
نرسیدی بگرد جولانت.سعدی.
- آتشین جولان:نماید حسن بی عاشق که شمع آتشین جولان
چو بی پروانه شد فانوس را پروانه میسازد.
صائب (از آنندراج).
- جولان دادن:در عنان راه ده ظهوری را
تا دهد رخش بر فلک جولان.
ظهوری (از آنندراج).
- جولان زدن:چست کن قبا بر تن تند کن فرس بر من
گه بسینه جولان زن گه بدیده میدان کن.
میرخسرو (از آنندراج).
از بن هر خار خنجر میخورم
بر سر هر نیش جولان میزنم.
عرفی (از آنندراج).
- جولان کردن:آنچنان کز لفظ گردد معنی بیگانه دور
در سواد شهر و جولان در بیابان میکنم.
صائب (از آنندراج).
- جولان گر؛ جولان کننده.
- جولان گری:من اندر خاک میدانش لگدکوب بلا گشتم
هنوز آن شهسوار من سر جولانگری دارد.
میرخسرو (از آنندراج).
- جولان گشادن:از آنجا سوی صحرا ران گشادند
بصید انداختن جولان گشادند.نظامی.
- جولان ور:سواران و گوان و پردلان و صف دران بینی
کمندانداز و ناوک بار و خنجرگیر و جولان ور.
میرخسرو (از آنندراج).
- در جولان آمدن:تو گر به رقص نیایی شگفت جانوری
از این هوا که درخت آمده ست در جولان.
سعدی.

جولان.

[جَ وَ] (ع مص) قطع کردن مسافت اطراف و جوانب جایی: جال الفرس فی المیدان جولةً و جولاناً؛ قطع جوانبه. (از اقرب الموارد). تاختن. تاخت زدن. || برگزیدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || از هم جدا شدن و سپس حمله کردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || گشتن و دور زدن بدون آرامش: جال فی البلاد جولاناً؛ طاف غیر مستقِرّ فیها. (اقرب الموارد). || گرد برآمدن. (منتهی الارب). در تداول فارسی زبانان بفتح جیم و سکون واو آید. رجوع به مادهء قبل شود.

جولان.

[جَ وَ] (ع اِ) ستوران ریزه و ستوران بلایه و ردی. (منتهی الارب).

جولان.

(ع اِ) خاک. جَیلان. (اقرب الموارد). || زنجیری که در پای مجرمان اندازند. (آنندراج).

جولان کردن.

[جَ / جُو / جَ وَ کَ دَ](مص مرکب) دور گردیدن. گرد برآمدن. گردیدن. || تاخت کردن. تاختن. (فرهنگ فارسی معین).

جولانگه.

[جَ / جُو گَهْ] (اِ مرکب)جولانگاه :
ای مگس عرصهء سیمرغ نه جولانگه تست
عرض خود میبری و زحمت ما میداری.
حافظ.

جولانی.

[جَ نی ی] (ع ص) عام منفعت: رجل جولانی؛ مرد عام منفعت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || بسیار گرد و غبار: یوم جولانی. یوم جولانَ، و این ممنوع الصرف است. (منتهی الارب). || در تداول فارسی، اسب جولانی؛ اسبی که در میدان نبرد به تاخت وتاز است : کجا رسد خر باری به اسبِ جولانی؟ || پیالهء شراب. (غیاث اللغات از مصطلحات و بهار عجم) :
او را که گرد عاشقی در ساغر دل ریختند
کی صاف عشرت می رسد زین نیلگون جولانیش؟
غزالی مشهدی (از آنندراج).

جولاه.

(ص، اِ) جولاهه. جولاهک. جولخ. جوله. جولهه. جولق. جولقی. بافنده. نساج. (فرهنگ فارسی معین) (برهان) :
بر فلک بر، دو شخص پیشه ورند
این یکی درزی آن دگر جولاه
این ندوزد مگر کلاه ملوک
وآن نبافد مگر پلاس سیاه.شهید بلخی.
|| عنکبوت را نیز گفته اند که عربان دلدل خوانند. (برهان). پوشیده نماند که لفظ جولاه و جوله به اظهار «ها» بمعنی بافنده و عنکبوت آمده است و جوله به اخفای «ها» بمعنی خارپشت و غیر آن، چنانکه صاحب برهان و فرهنگ جهانگیری و غیرها تصریح نموده اند، و دلدل بضمتین در عربی بمعنی خارپشت بزرگ آمده نه بمعنی عنکبوت، لیکن چون لفظ جوله مخفف جولاه هم آمده و آن بصورت خطی بلفظ جوله به اخفای ها که بمعنی خارپشت آمده مشابهت دارد صاحب برهان را اشتباه واقع شده و گفته عنکبوت را نیز گویند که بعربی دلدل خوانند. (حاشیهء برهان چ معین از چ کلکته حاشیهء ص245).

جولاهک.

[هَ] (اِ) عنکبوت. (برهان) (آنندراج) :
از پی کوریّ چشم دشمنان
بر در غار تو جولاهک تنید.
؟ (از شرفنامهء منیری).
|| تصغیر جولاه نیز هست که بافنده باشد. (برهان) (آنندراج). صورت قدیم: جولاهه. (حاشیهء برهان چ معین).

جولاهه.

[هَ / هِ] (ص، اِ) بافنده. || عنکبوت. (برهان) (آنندراج). رجوع به جولاهک و جولاه شود.

جولاهی.

(حامص) بافندگی. حیاکت. نساجی :
اگر بقراط جولاهی نداند
نیفزاید بر او بر قدر جولاه.سعدی.

جولخ.

[لَ] (اِ) نوعی از بافتهء پشمینه باشد که از آن خرجین سازند و مردم فقیر و درویش و قلندران هم پوشند. (برهان). نوعی از بافتهء پشمین از جنس گلیم که پشم آن درشت و خشن باشد و از آن خورجین سازند و مردم فقیر و درویش آنرا بپوشند، و معرب آن جولق است و در این روزگار بتعریب اشتهار دارد. (آنندراج) :
قصب من که بیست بیش ارزید
بعد شش ماه استجارت تو
جولخی شد که شش نمی ارزد
چشم بد دور از تجارت تو.
کمال اسماعیل (از آنندراج).
رجوع به جولق و جوالق شود.

جولخی.

[لَ] (ص نسبی) منسوب به جولخ. قلندر شال پوش را گویند. (برهان). پشمینه پوش. رجوع به جولقی شود.

جولر.

[لِ] (اِخ) دهی از دهستان میداود (سرگچ) بخش جانکی گرم سیر شهرستان اهواز. کوهستانی، معتدل مالاریایی. سکنهء آن 130 تن. آب آن از رود و چشمه. محصول آن غلات، برنج، بلوط. شغل اهالی زراعت، گله داری. راه آنجا مالرو است و معدن گچ دارد. آبادی آب زرک جزء این قریه منظور شده است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

جولق.

[جَ / جُو لَ] (اِ) درختی است خاردار غیر دار شیسعان. (منتهی الارب). دار شیشعان. (فرهنگ فارسی معین ).

جولق.

[جَ / جُو لِ] (اِ) جولَق. (برهان) رجوع به جولق و جولخ شود.

جولق.

[لَ] (اِ) جولخ است که بافتهء پشمینه باشد، و بفتح اول و کسر ثالث هم گویند. (برهان). رجوع به جولخ و جوالق شود.

جولقی.

[لَ] (ص نسبی) منسوب به جولق. قلندر شال پوش باشد، و بفتح اول و کسر ثالث هم آمده. (برهان). ژنده پوش و قلندر پشمینه پوش. (غیاث اللغات) :
ناگهانی جولقیی میگذشت
با سر بیمو بسان طاس و طشت.مولوی.
رجوع به جولخی شود.

جولقی.

[جَ / جُو لَ] (ص نسبی) جولخی. جولقی. رجوع به جولقی شود.

جولکی.

[لِ] (اِخ) دهی از دهستان جایزان بخش رامهرمز شهرستان اهواز. دشت، گرمسیر. سکنه 80 تن. آب آن از رودخانهء مارون و محصول آن غلات، کنجد، بزرک. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آنجا مالرو است و ساکنین از طایفهء سادات و آغاجاری میباشند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

جولة.

[جَ لَ] (ع مص) گرد برآمدن. جول. جؤل. جَوَلان. جیلان. (منتهی الارب). رجوع به این کلمات شود. || از هم جدا شدن پستر حمله کردن. (منتهی الارب) : جال القوم جولة؛ از هم جدا شدند، پستر حمله کردند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || قطع کردن و بریدن مسافت اطراف و جوانب میدان. (اقرب الموارد): للحق دولة و للباطل جولة. || بالا برآمدن خاک. (منتهی الارب). || برگزیدن. (منتهی الارب): جال الشی ء منه؛ برگزید آنرا. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || برگردانیدن. (منتهی الارب).

جوله.

[جَ / جُو لَ / لِ] (اِ) نساج. (غیاث اللغات از رشیدی). سفیدباف. || عنکبوت. (غیاث اللغات). رجوع به جوله و جولاه شود.

جوله.

[لَهْ] (ص، اِ) بضم اول و فتح ثالث و ظهور «ها» مخفف جولاهه. بافنده. (برهان). || عنکبوت. (برهان). رجوع به جولاه شود.

جوله.

[لَ / لِ] (اِ) به خفای ها، تیردان و ترکش را گویند. کیش و قربان و آن جایی باشد که کمان را در آن نهند. || زده شده اعم از پشم و پنبه و غیر آن. || خارپشت بزرگ. || (هندی، اِ) علتی است که آنرا بعربی فالج خوانند.(1) || با واو مجهول، نوعی سبزه است که آنرا مرغ و فریز گویند. (برهان).
(1) - هندی jhola (سستی)، در هندی جهوله با جیم مخلوط التلفظ به ها گویند. (حاشیهء برهان چ معین از چک حاشیهء ص246).

جوله زار.

[جَ / جُو / جو لَ / لِ] (اِ مرکب)مَرغزار. چمن زار. (برهان).

جوله گاه.

[جَ / جُو / جو لَ / لِ] (اِ مرکب)بمعنی جوله زار باشد که آنرا مرغزار گویند و مَرْغ، علفی است که حیوانات آنرا برغبت تمام خورند. (برهان) (آنندراج).

جولهه.

[لَ هَ / هِ] (ص، اِ) مخفف جولاهه. بافنده. || عنکبوت (برهان) :
چون گربه باخیانت و چون موش نقب زن
چون عنکبوت جولهه چون خرمگس عوان.خاقانی.
رجوع به جولاهه شود.

جولهی.

[لَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان بهمئی گرم سیر بخش کهکیلویهء شهرستان بهبهان. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

جولیدن.

[دَ] (مص) بر وزن و معنی ژولیدن است که از هم رفتن و پریشان شدن باشد. (برهان) (آنندراج). رجوع به ژولیدن شود.

جولیده.

[دَ / دِ] (ن مف) ژولیده و پریشان. (غیاث اللغات) (آنندراج). رجوع به ژولیده شود.

جوم.

[جَ] (ع اِ) شبانان که امر آنها یک باشد. (منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد). گویا فارسی است و آن عبارت از شبانانی است که امر آنان و سخن آنان و مجلس آنان واحد باشد. (ذیل اقرب از لسان العرب). || جِ جامة، بمعنی یکی جام. (منتهی الارب). رجوع به جام و جامة شود. || (مص) طلب کردن چیزی را، خیر باشد یا شر. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

جومادی.

(اِخ) دهی از دهستان دیجویجین بخش مرکزی شهرستان اردبیل. کوهستانی، معتدل. سکنهء آن 476 تن است. آب آن از رود قره چای و محصول آن غلات و صیفی و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آنجا مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

جومست.

[جَ مِ] (اِخ)(1) نام پیغمبر مجوسانست و کتاب گومست نام به او نازل شده، و بعضی گویند معرب گومست است که کتاب مجوس باشد. (برهان) (آنندراج).
(1) - ظ. مصحف «جوگبست»، سانسکریت Yoga-vasishtha (یوگا اثر و تألیف واسیشته) نام کتابی که نیز Vasishtha-ramayana نامیده میشود و آن بشکل مکالمه ایست بین «واسیشتهه» و شاگرد او «رامه» Ramaراجع بطریقهء بدست آوردن سعادت «ویلیامز 857:2» «راجا». بنابراین کتاب مجوس «زرتشتیان» نیست بلکه متعلق به برهمنان است، ولی مجوس بهمهء کفار من جمله برهمنان بغلط اطلاق شده. (حاشیهء برهان چ معین). و رجوع به مزدیسنا صص486-490 شود.

جومطری.

[مِ] (معرب، اِ) ژئومتری(1). علم مساحت. رجوع به ژئومتری شود.
.
(فرانسوی)
(1) - Geometrie

جومطریا.

[مِ] (معرب، اِ) ژئومتری. هندسه. (ابن الندیم). رجوع به ژئومتری شود.

جومورو.

[جُ] (اِخ) دهی جزء دهستان انکوت بخش گرمی شهرستان اردبیل. کوهستانی، گرمسیر. سکنهء آن 154 تن. آب آن از چشمه و محصول آنجا غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

جومیان.

[جَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش خوسف شهرستان بیرجند دارای 401 تن سکنه. رجوع به فرهنگ جغرافیایی ایران ج9 شود.

جون.

[جَ] (ع ص، اِ) گیاه سبز مایل بسیاهی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || سرخ. (منتهی الارب). || سپید. || سیاه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). و این کلمه از اضداد است. (اقرب الموارد). || روز. || سخت سیاه از شتر و اسب. ج، جون. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). از رنگهای شتر. اگر شتر سخت سیاه باشد جون گفته میشود. (صبح الاعشی ج 2 ص 33). || (مص) سیاه شدن روی. (اقرب الموارد).

جون.

[جَ وَ] (اِ) چوبی باشد که در زیر آن غلطکها نصب کنند و بر گردن گاو بندند و بر بالای غله ای که از کاه جدا نشده باشد بگردانند تا غله از کاه جدا شود. (برهان)(1). || یواشن. منسفه، آن پنجه ایست که بدان خرمن باد دهند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
(1) - اکنون در اصفهان آنرا cum گویند. (فرهنگ نظام). در اراک (سلطان آباد) con، و عمل خرمن کوبی را چن کردن گویند. (مکی نژاد) (حاشیهء برهان چ معین). در قم و اطراف چون گفته میشود.

جون.

(ع اِ) (اصطلاح جغرافیا) قطعه ای از دریا که بسیار در خشکی وارد شود. (از محیط المحیط). خلیج. رجوع به خلیج شود. || جِ جَون. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به جَون شود.

جون.

[جُ وَ] (ع اِ) جِ جونة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به جونة شود.

جون.

[جَ] (اِخ) بنوالجون؛ قبیله ایست از ازد. (منتهی الارب).

جون.

[جَ] (اِخ) نام رودخانه ایست عظیم در هندوستان. (برهان).

جون.

[جَ] (اِخ) ابن قتادة. از صحابیان یا تابعیان است. (منتهی الارب).

جوناء.

[جَ] (ع اِ) آفتاب. || دیگ. || ناقهء سیاه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

جونان.

(ع اِ) دو طرف کمان. (منتهی الارب).

جوند.

(اِخ) دهی از دهستان نهبندان بخش شوسف شهرستان بیرجند. دره، معتدل. سکنهء آن 605 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

جون دارو.

(اِ مرکب) معجونی است که هندوان ساخته اند و آن معجون سلاحه است. و این جون دارو در جذام بکار است. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و رجوع به جان دارو شود.

جوندگان.

[جَ وَ دَ / دِ] (اِ مرکب) جِ جونده. || راسته ای(1) از پستانداران که شامل جانورانی است که عموماً جثهء کوچک دارند و دندان بندی آنها ناقص است (فاقد انیاب هستند)، دندانهای پیشین آنها بلند و برنده و در انتها فاقد میناست، بهمین جهت عاج دندان آنها مرتباً نمو کرده و موجب افزایش طول دندانها میگردد بطوریکه جانور ناچار است برای کوتاه کردن آنها هر چیز را که در دسترس می یابد بجود. از پستانداران مهم این راسته، خرگوش، موش، سنجاب، بیدستر و خوکچه را باید نام برد. (فرهنگ فارسی معین).
.
(فرانسوی)
(1) - Rongeurs

جوندگی.

[جَ وَ دَ / دِ] (حامص) صفت و حالت جونده.

جونده.

[جَ وَ دَ / دِ] (نف) آنکه چیزی را میجود. || فردی از راستهء جوندگان. یک تن از جانوران راستهء جوندگان. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به جوندگان شود.

جو نرگس.

[جَ / جُو نَ گِ] (اِ مرکب)جوی که در قلم نرگس نگاه دارند تا تر و تازه بماند. (آنندراج).

جونو.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان بربرود بخش الیگودرز شهرستان بروجرد. رجوع به فرهنگ جغرافیایی ایران ج6 شود.

جونوش.

[جُو] (اِخ) دهی جزء دهستان فراهان علیای بخش شهرستان اراک دارای 572 تن سکنه. آب آن از قنات و محصول آن غلات، پنبه و سیب زمینی و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان قالیچه بافی است. از عزیزآباد می توان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

جؤنه.

[جُء نَ] (ع اِ) طبلهء عطار. ج، جُؤَن (منتهی الارب).

جونة.

[جَ نَ] (ع اِ) چشمهء آفتاب. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج). آفتاب. (مهذب الاسماء). || سرخ. || ذغال. (منتهی الارب) (آنندراج). || خم قاراندود. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج).

جونة.

[نَ] (ع مص) سیاه شدن روی. (منتهی الارب). || (اِ) سیاهی. (منتهی الارب) (آنندراج). || سلهء خرد عطاران که چرم بر آن کشیده باشند. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). بویدان. (نصاب الصبیان). عطردان. ج، جُوَن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || کوه خرد. (منتهی الارب) (آنندراج).

جؤنة.

[جُءْ نَ] (ع اِ) طبلهء عطار. (ناظم الاطباء). ربعه. رجوع به مادهء قبل شود.

جونة.

[جَ نَ] (اِخ) دهی است میان مکه و طائف. (منتهی الارب).

جونی.

[نی ی] (ع ص نسبی) منسوب است به جون. (منتهی الارب). رجوع بدان کلمه شود. || نوعی از سنگ خوار که سینه و بازوهای آن سیاه باشد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). و آن از کُدری بزرگتر است. (اقرب الموارد).

جونی.

(اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش صومای شهرستان ارومیه. دامنه، سردسیر سالم. سکنهء آن 332 تن. آب آن از رود بردوک. محصول آن غلات، توتون. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی جاجیم بافی. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

جونیک.

[ ] (اِخ) دهی است جزو دهستان رودبار بخش معلم کلایهء شهرستان قزوین دارای 144 تن سکنه. رجوع به فرهنگ جغرافیایی ایران ج1 شود.

جونی کلا.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان اهلمرستاق بخش مرکزی شهرستان آمل دارای 160 تن سکنه. آب آن از رودخانهء هراز و چشمه و محصول آن برنج، پنبه، کنف، غلات، حبوبات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

جونین.

[جَ نَ] (اِخ) دهی است ببحرین. (منتهی الارب).

جووان.

(ص، اِ)(1) بلغت زند و پازند بمعنی جوان است که نقیض پیر باشد. (برهان) (آنندراج). رجوع به جوان شود.
(1) - juvan، قرائتی از کلمهء پهلوی yuvan(جوان). (حاشیهء برهان چ معین از یونکر ص78).

جؤوبة.

[جُ بَ] (ع اِ) ترش روئی. (منتهی الارب).

جو و جر.

[جو وُ جَ] (اِ مرکب، از اتباع)جوی و جر. از: جو، بمعنی نهر + جر، بمعنی زمین شکافته :
گر رحمت خدای نبودی و فضل او
افکنده بود مکر تو در جو و جر مرا.
ناصرخسرو.
رجوع به جوی و جر شود.

جؤود.

[جُ] (ع مص) بسیاراشک گردیدن چشم. (از اقرب الموارد). رجوع به جود شود.

جؤوز.

[جُ] (ع مص) گذشتن از جای و پس افکندن آنرا به رفتن از وی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (تاج المصادر بیهقی).

جؤوش.

[جُ] (ع اِ) جِ جأش، بمعنی دل مردم و اضطراب آن از بیم. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به جأش شود.

جو و گندم.

[جَ / جُ وُ گَ دُ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) کنایه از سپید و سیاه :
خم شد قدت و بسجده ای خم نشدی
از هم پاشیدی و فراهم نشدی
رفتی از کار و گشت بیکاری بیش
ریشت جو و گندم شد و آدم نشدی.
اشرف (از آنندراج).
رجوع به جوگندم و جوگندمی شود.

جؤول.

[جُ] (ع مص) گرد برآمدن. جولان. جولة. (منتهی الارب). || طواف کردن. (ذیل اقرب الموارد).

جؤوة.

[جُ ئو وَ] (ع اِ) جأی. (منتهی الارب). || زمین درشت که بسیاهی زند. (منتهی الارب). زمین سطبری است در سیاهی. || رنگی است از رنگ های اسب و شتر و آن سرخی است که بسیاهی زند. (اقرب الموارد). غبرة فی حمرة او کدرة فی صدأة. (قاموس از اقرب الموارد). گویا شارح قاموس و صاحب منتهی الارب در ترجمهء «غبرة فی حمرة» اشتباه کرده و «غبرة» را بمعنی زمین دانسته اند در صورتی که مراد همان سرخیست که بسیاهی زند. در تاج العروس که مأخذ دو کتاب فوق است چنین آمده: لون من الوان الخیل والابل و هی (غبرة فی حمرة او کدرة فی صدأه) و فی الصحاح: حمرة تضرب الی السواده». (تاج العروس).

جوة.

[جَوْ وَ] (ع اِ) زمین پست و نشیب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

جوة.

[جُوْ وَ] (ع اِ) درپی مشک. (منتهی الارب). دربی مشک. (آنندراج). الرقعة فی السّقّاء. (اقرب الموارد). پیوند خیگ. (منتهی الارب). || پاره ای از زمین درشت. || مغاکچه در کوه و غیر آن. || نوعی از لونها قریب به سمرت (گندمی). (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رنگی از رنگهای اسب و آن سرخی است که بسیاهی زند. (منتهی الارب).

جوه.

[جَ] (ع مص) جوه مکروه؛ مواجه شدن بناخوشی. (اقرب الموارد). بناخوشی به روی کسی آمدن. (منتهی الارب): جاهه بالمکروه جوهاً؛ بناخوشی به روی وی آمد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

جوه.

(ع اِ) جوه سوء؛ ناخوشی: نظره بجوه سوء؛ بناخوشی دید او را. (منتهی الارب). و همچنین است جیه سوء. رجوع به جیه شود.

جوه.

(اِ) بر وزن کوه، جوغ است. و آن چوبی است که بر گردن گاو زراعت نهند. (برهان). رجوع به جوغ و جغ و یوغ شود.

جوه جوه.

[جَ هِ جَ هِ] (ع اِ صوت)کلمه ایست که بدان شتران نر را خاصه زجر کنند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). و همچنین است جاهِجاهِ. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج).

جوهر.

[جَ هَ] (معرب، اِ) گوهر. (مهذب الاسماء). هر سنگ که از آن منفعتی برآید همچو الماس و یاقوت و لعل و امثال آن، معرب گوهر است که مروارید باشد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (برهان). هر یک از سنگهای نفیسه همچون الماس و یاقوت و امثال آن. (برهان). جوهرة یکی آن. ج، جواهر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || اصل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (برهان). نژاد. (منتهی الارب) (برهان):
بنی آدم اعضای یکدیگرند
که در آفرینش ز یک گوهرند.سعدی.
مادهء هر چیزی و گوهر. (منتهی الارب) (برهان): و ملاط وی [ هرَمان مصر ] از جوهری است که هیچ چیز بر وی کار نکند. (حدود العالم). || دلاور. (منتهی الارب). کنایه از مردم رشید و صاحب رشد. (برهان). || شراب. عرق، و در بیت ذیل گمان میرود ایهام بدین معنی است :
از آنرو هست یاران را صفاها با می لعلش
که غیر از راستی نقشی در این جوهر نمی گیرد.
حافظ (از یادداشت مرحوم دهخدا).
|| موج چوب و استخوان. (برهان). موج آهن و موج چوب و استخوان، و این معنی در فارسی اطلاق شود. (آنندراج از سراج). || (اصطلاح شیمی) بعضی اسیدها را بنام جوهر خوانند مانند: جوهر سرکه، اسید استیک. جوهر شوره، اسید ازتیک. جوهر گوگرد، اسید سولفوریک. جوهر لیمو، اسید سیتریک. رجوع به اسید شود. || فلز: اندر وی [ اندلس ] معدن همه جوهرهاست از سیم و زر و مس و ارزیر و آنچه بدین ماند. (حدود العالم). || قسمی مرکب مصنوع مایع برنگهای مختلف سبز و قرمز و آبی و بنفش که با آن نویسند، نه مرکب معمول از دوده و صمغ. || (اصطلاح منطق و فلسفه) آنچه بذات خود قائم باشد. ضد عَرَض. (منتهی الارب). موجود قائم بنفس. (اقرب الموارد). آنچه بخود پاید. آنکه بخود پاید. (مهذب الاسماء). وجود مطلق و موجود لا فی موضوع و موضع. (برهان). جوهر ماهیتی است که هرگاه در اعیان وجود پیدا کند در موضع نیست و آن منحصر به پنج است هیولی، صورت، جسم، نفس و عقل زیرا جوهر یا مجرد است یا غیرمجرد، قسمت نخست یا متعلق به بدن است علاقهء تدبیر و تصرف یا متعلق نیست. اولی عقل و دومی نفس است. و قسم دوم از شق اول و آن جوهری که مجرد نباشد یا مرکب است یا نیست اولی جسم است و دومی یا حال است یا محل است اولی صورت است و دومی هیولی است و این حقیقت جوهری در اصطلاح اهل الله نفس رحمانی و هیولای کلی نامیده میشود. جوهر منقسم میشود به بسیط روحانی چون عقول و نفوس مجرد و به بسیط جسمانی چون عناصر و به مرکب در عقل نه در خارج چون ماهیات جوهری مرکب از جنس و فصل و به مرکب در عقل و در خارج چون مولدات سه گانه. (تعریفات علامهء جرجانی). در اساس الاقتباس آمده: در رسم جوهر گفته اند: جوهر موجودی است نه در موضوع، و مراد از این عبارت نه آن است که وجود داخل است در مفهوم جوهر، چه مفهوم جوهر را جزو نیست، چنانکه گفتیم، والا آن جنسی عالی نبود، و نه آنکه وجود لازم جوهر است تا هرچه جوهر بود همیشه موجود بود، بل مراد آن است که جوهر چون موجود باشد وجودش نه از قبیل چیزهائی بود که در موضوع بود، و این معنی از لوازم جوهر است. و جوهر را صفتهائی دیگر باشد که در بعضی از آن بعضی اعراض نیز مشترک باشند. مث چنانکه جوهر را ضد نبود و از شأن او بود که محل اضداد بود چه ضدان دو عرض باشند از یک جنس که میان ایشان غایت دوری باشد و بر سبیل تعاقب در یک موضوع حلول کنند. و جوهر قابل اشد و اضعف نبود، چه انسانی انسان تر از انسانی دیگر نتواند بود. مانند سیاهی که سیاه تر بود از سیاهی دیگر. و جوهر بسیط بود یا مرکب، و بسیط یا جزو مرکب باشد یا نبود، و جزو مرکب یا محل بود، و آن جزوی بود که مرکب به او بقوت باشد و آنرا ماده خوانند و یا حال بود و آن جزوی بود که مرکب به او بفعل بود، و آنرا صورت خوانند و مرکب که مرکب بود از این دو، آنرا جسم خوانند. و این سه نوع را جواهر مادی خوانند. و اما بسیطی که جزو مرکب نبود، و آنرا جواهر مفارقه خوانند، هم دو گونه بود، یا متصرف بود در مادیات بر سبیل تدبیر، و آنرا نفس خوانند، یا نبود و آنرا عقل خوانند. پس جوهر به این قسمت پنج نوع بود: ماده، صورت، جسم، نفس و عقل. و این هر پنج، یا جزوی باشند یعنی اشخاص، و آنرا جواهر اولی خوانند، یا کلی باشند، یعنی انواع و اجناس و آنرا جواهر ثانیه و ثالثه خوانند. این است انواع جواهر بقسمت اولی. و بباید دانست که جوهر ذاتیست انواع جواهر را بخلاف عَرَض که ذاتی نیست اجناس اَعراض را، و به این سبب اجناس اَعراض را بتفصیل در اجناس عالیه برشمرده اند. و انواع جواهر را در تحت یک جنس عالی که جوهر است شمرده، چه مفهوم از جوهر حقیقت و ذات اوست. و آنکه چون موجود باشد نه در موضوع بود لازم آن ذات و مفهوم از عرض عارض بودن است موضوعی را، لازمش آنکه چون موجود باشد در موضوعی بود. و عارض بودن چیزی چیزی را بعد از تحقق ماهیت آن چیز بود. و نه لفظ عَرَض دال است بر آن حقیقت که او عارض غیری است و نه معنی رسم او، پس هر یکی از اجناسی که عَرَض لازم آن اجناس است جنس عالی است، چه دال بر آن حقیقت و ذات است، و هیچ ذاتی نیست که میان همه مشترک باشد و بجای جنس بود همه را. (اساس الاقتباس صص37 - 39). || استعداد. لیاقت. توانائی. قدرت :
دل طاقت حیرانی دیدار ندارد
آیینهء ما جوهر این کار ندارد.
صائب (از آنندراج).
ز قرب آینه در دل غبار رشک ندارم
که چشم تیره دلان جوهر نگاه ندارد.
صائب (از آنندراج).

جوهر.

[هَ] (هندی، اِ) آنست که چون جمعی بر سر هنود آیند و ایشان تاب مقاومت آن جمع نداشته باشند زن و فرزندان خود را بکشند یا بسوزانند و خود بگریزند، آن کشتن و سوزاندن را جوهر گویند. || جایی را نیز گفته اند که در آن جوی آب روان بسیار باشد. (برهان).

جوهر.

[جَ هَ] (اِخ) ابن عبدالله رومی، مکنی به ابوالحسن و معروف به کاتب رومی. از سرداران پیروزمند و از موالی المعز عبیدی (صاحب افریقیه) و بانی جامع قاهره است و آنرا به وی نسبت میدهند. او بسال 381 ه . ق. درگذشت. رجوع به الاعلام زرکلی ج 1 ص 198 و ابن خلکان ج 1 ص 128 و حبیب السیر چ سنگی تهران ج1 ص358، 359، 365، 381 شود.

جوهر اول.

[جَ / جُو هَ رِ اَوْ وَ] (اِخ) کنایه از جبرئیل علیه السلام یا قلم یا نور محمدی صلی اللهعلیه وآله یا آدم علیه السلام. || نزد حکما کنایه از عقل اول. (غیاث اللغات) (آنندراج).

جوهر ثانی.

[جَ / جُو هَ رِ] (اِخ) عقل دوم از عقول عشره. (غیاث اللغات) (آنندراج).

جوهردار.

[جَ / جُو هَ] (نف مرکب)دارندهء جوهر. صاحب جوهر. (آنندراج).
- تیغ جوهردار؛ تیز و بران. آبدار.
- آدم جوهردار؛ زبر و زرنگ و کاری.

جوهرز.

[جَ / جُو هَ] (اِ مرکب) یولاف صحرایی. (فرهنگ فارسی معین).

جوهر سردار.

[جَ هَ سَ] (اِخ) فاطمی که بسال 356 ه . ق./969 م. مصر را از کف امیر صغیر اخشیدی بیرون آورد و قلعهء القهرة را در درهء نیل ساخت. این قلعه اساس شهر حالیهء قاهره گردید. (طبقات سلاطین اسلام ص 60).

جوهرشوره.

[جَ / جُو هَ شو رَ / رِ] (اِ مرکب)(1) ماءالفضّة. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). تیزاب. اسید نیتریک(2). (فرهنگ رازی).
.
(فرانسوی)
(1) - Acide azotique .
(فرانسوی)
(2) - Acide nitrique

جوهر علوی.

[جَ / جُو هَ رِ عُلْ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) آسمان. (شرفنامهء منیری) :
وآن آسمان که جوهر علویست نام او
بنگر چگونه قامتش از بار غم دوتاست.
؟ (از شرفنامهء منیری).

جوهر فرد.

[جَ / جُو هَ رِ فَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) (اصطلاح متکلمین) جوهری که بهیچ وجه تجزی قبول نکند، نه عق و نه وهماً و نه فرضاً. جزء لایتجزی. ذره. کوچکترین جزو هر جسم که قابل تجزیه و تقسیم نیست. (فرهنگ فارسی معین). || کنایه از دهان محبوب. (آنندراج). دهان معشوق. (کشاف اصطلاحات) :
چون ببازیچه شوم ملزم ارباب کلام
خندهء جوهر فرد است دلیل تقسیم.
عرفی (از آنندراج).
بعد ازینم نبود شائبه در جوهر فرد
که دهان تو بدین نکته خوش استدلالی است.
حافظ.

جوهرفروش.

[جَ / جُو هَ فُ] (نف مرکب) فروشندهء جوهر. جوهری. گوهرفروش :
چو در بسته باشد چه داند کسی
که جوهرفروش است یا پیله ور؟سعدی.
|| کنایه از اولیاء و شاعران فصیح کلام. (آنندراج) :
تو آوردی از لطف جوهر پدید
به جوهرفروشان تو دادی کلید.نصامی.

جوهر فعال.

[جَ / جُو هَ رِ فَعْ عا](ترکیب وصفی، اِ مرکب) عقل عاشر، چه حکما گویند که سوای نه فرشته و هشت فلک همهء عالم را بحکم حق تعالی عقل عاشر آفریده است. (غیاث اللغات) (آنندراج).

جوهر گوگرد.

[جَ / جُو هَ رِ گو گِ](ترکیب اضافی، اِ مرکب)(1) زیت الزاج. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). اسید سولفوریک.
.
(فرانسوی)
(1) - Acide sulfurique

جوهر نمک.

[جَ / جُو هَ رِ نَ مَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) اسید کلریدریک(1).
.
(فرانسوی)
(1) - Acide chlorhydrique

جوهرة.

[جَ هَ رَ] (ع اِ) یکی جوهر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به جوهر شود.

جوهری.

[جَ / جُو هَ] (ص نسبی) منسوب است به جوهر. هر چیز جوهردار و صاحب جوهر. (برهان). || گوهرفروش. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (مهذب الاسماء). جواهرفروش. (برهان) :
شرم آید از بضاعت بی قیمتم ولیک
در شهر آبگینه فروشست و جوهری.سعدی.
شیراز معدن لب لعل است و کان حسن
من جوهریّ مفلس از اینرو مشوشم.حافظ.
|| گوهرساز. (اقرب الموارد).
-امثال: جوهری که آب مروارید در چشمش فرودآمده باشد آب مروارید کجا بیند؟ (از آنندراج).
|| در مقابل عَرَضی و عارضی. (اقرب الموارد). ذاتی :
گر جوهریت بودی آن روی خوب و صورت
آن نیکویی نگشتی هرگز بدل بزشتی.
ناصرخسرو.
سروری چون عارضی باشد نباشد پایدار
پای دارد سروری بر تو چو باشد جوهری.
سوزنی.

جوهری.

[جَ هَ] (اِخ) محمدباقر، هروی الاصل قزوینی المسکن. شاعر معروف بجوهری صاحب کتاب مقبل فارسی موسوم به طوفان البکاء که در اواخر قرن اخیر در ایران مخصوصاً بین طبقهء عوام بسیار معروف بوده و چندین مرتبه بچاپ رسیده است. وی در حدود سنهء یکهزارودویست وچهل واندی ه .ق . در اصفهان وفات یافت و در همانجا مدفون شد. (وفیات معاصرین، محمد قزوینی از مجلهء یادگار سال 3 شمارهء 4). جوهری مؤلف طوفان البکاء بسال 1252 یا یکهزارودویست وچهل واندی ه .ق . در اصفهان درگذشت، در گورستان آب پخشان از توابع بیدآباد بخاک سپرده شد. (ریحانة الادب ج1 ص286).

جوهری.

[جَ هَ] (اِخ) اسماعیل بن حماد، مکنی به ابونصر. وی نخستین کسی است که لغات عربی را بترتیب حروف هجاء مرتب نموده و در سالهای بین 333 تا 400 ه .ق . درگذشته است. از تألیفات اوست: 1 - بیان الاعراب 2 - صحاح اللغة 3 - عروض الورقة 4 - مقدمهء نحو. رجوع به کشف الظنون و معجم المطبوعات و قاموس الاعلام و ریحانة الادب ج 1 ص 287 و رجوع به اسماعیل بن حماد شود.

جوهری.

[جَ هَ] (اِخ) زرگر. یکی از شاعران ایران است و در اصفهان درگذشت. او راست :
زآن پیش کآفتاب سر از کوه برزند
باید میی ببوی گل و رنگ ارغوان
معیار عقل و داروی خواب و فروغ روی
درمان درد و قوت شخص و غذای جان
اصل سخا و عنصر مردی و ذات حسن
عین تواضع و تن لطف و سر بیان
دارد بگاهِ آنکه کنی رنگش آزمون
باشد ببوی آنکه کنی بویش امتحان
تا جوهریّ زرگر جام شراب بر
نوشد بیاد مجلس بزم خدایگان.
(از آتشکدهء آذر ص319) (از سفینة الشعر ص55) (از ریحانة الادب ج1 ص 188).

جوهری.

[جَ هَ] (اِخ) عبدالرحمان بن اسحاق بن محمد سدوسی. قاضی و فقیه و ریاضی دان بود، کتابی در ریاضی بنام الحساب بپرداخت. تولد وی 251 و وفات در مصر بسال 320 ه .ق . بود. (الاعلام زرکلی ج 2 ص 486).

جوهری.

[جَ هَ] (اِخ) علی بن جعدبن عبید، مکنی به ابوالحسن. از مشاهیر محدثان بغداد است که از سفیان ثوری و مالک بن انس و غیره حدیث شنید و بخاری و احمد و دیگر مشایخ وقت از وی حدیث نقل کنند. وی در رجب سال 230 ه .ق . در 96 یا 97 سالگی درگذشت. رجوع به تاریخ بغداد ج 11 ص360 و ریحانة الادب ج1 ص289 شود.

جوهری.

[جَ هَ] (اِخ) محمد بن احمدبن حسن بن عبدالکریم خالدی. از فقیهان شافعی است. تألیفاتی دارد ازجمله: 1 - خلاصة البیان فی کیفیة ثبوت رمضان (مخطوط). 2 - مختصرالمنهج. 3 - الدرالمنثور فی الساجور. 4 - الروض الوسیم فی المفتی به من المذهب القدیم. 5 - رسالة فی الاصولی و الاصول (مخطوط). 6 - نظم العقاید النسفیة (مخطوط). 7 - اتحاف اولی الالباب (مخطوط). وی بسال 1215 ه .ق . درگذشت. (الاعلام زرکلی ج 3 ص 860).

جوهری.

[جَ هَ] (اِخ) محمودبن عمر صایغ هروی، مکنی به ابوالمحامد. از شاعران نامی است. وقتی میان او و وزیر عهد نقاری پدید آمد، حکیم جوهری این دو شعر سرود و بخدمت او فرستاد:
بزرگا گر خطایی آمد از من
مگیر از من وگر باشد بزرگ آن
خطای بندگان باید به هر حال
که تا پیدا شود عفو بزرگان.
رجوع به لباب الالباب عوفی ج2 ص110 شود.

جوهری کردستانی.

[جَ هَ یِ کُ دِ](اِخ) خسروبیک. از شاعران است. مجمع الفصحاء آرد: وی کتابدار خسروخان والی سنندج بود. او راست :
ز چشم آتش آلودم اگر اشکی فرودآید
گل حسرت از آن روید از آن گل بوی دود آید.
(از مجمع الفصحاء ج2 ص91).

جوهری مستوفی.

[جَ هَ یِ مُ تَ] (اِخ)رجوع به حمیدالدین الجوهری المستوفی و رجوع به لباب الالباب ج 2 صص 208-210 شود.

جوهی.

(اِ) بر وزن کوهی، نام گلی است در هندوستان و آنرا جویی نیز گویند(1)، که بجای ها، یای حطی باشد. (برهان) (آنندراج).
(1) - شکل قدیم juhi، در اردوjuiy و آن گلی است کوچک خوشبو برنگ سفید مایل بزرد. (حاشیهء برهان چ معین).

جوی.

[جَ وا] (ع اِ) آب بوگرفته و گَنده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || سوزش اندوه. (منتهی الارب). سوزش و شدت اندوه از عشق یا حزن. سوزش دل از عشق و محبت. (آنندراج). || طول مرض. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). درازی مرض. (آنندراج). || بیماری سل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || نوعی از بیماری سینه. (منتهی الارب). درد سینه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). دردی است در سینه. (آنندراج).

جوی.

[جَ وی ی] (ع ص) مبتلا به جَوی. || آب متغیر گندیده. (از اقرب الموارد).

جوی.

[جَ وی ی] (ع ص) اندوهگین که بیان حال خود نتواند. (منتهی الارب). دلتنگ که زبان وی بیان حال وی نتواند کرد. مؤنث آن جویّة است. (اقرب الموارد).

جوی.

(اِ)(1) نهر. رود کوچک. مجرایی که آب را از آن، جهت مشروب کردن زمین عبور دهند. (حاشیهء برهان چ معین) :
بوی جوی مولیان آید همی
یاد یار مهربان آید همی.
رودکی (از حاشیهء برهان چ معین).
گویی اندر جوی دل آبی ز کوثر رانده ام
یا بباغ جان نهالی از جنان آورده ام.خاقانی.
جوی شیر از جگر سنگ بریدن سهل است
هرکه بر پای هوس تیشه زند کوهکن است.
صائب (از آنندراج).
میگشاید جوی خون از مغز سنگ خاره را
نالهء هر کس چو نی از استخوان آید برون.
صائب (از آنندراج).
- آب بزشت (بزشتی) در جوی کسی راندن؛او را بدنام و متهم کردن:
یکی چاره سازم که بدگوی من
نراند بزشت آب در جوی من.فردوسی.
- از جوی رز آتش کشیدن؛ کنایه از، از صراحی زرین شراب انگوری در پیاله ریختن. می انگوری بجام ریختن. (مؤید الفضلا) (آنندراج) (غیاث).
-جوی جوی کردن؛ : و زمین را نیکو بیل زنند و جوی جوی کنند. (فلاحت نامه).
-جوی گندم؛ خطی که در میان گندم بود، و آنرا الف گندم نیز گویند. (آنندراج) :
تا جو ننهیش در برابر
آسان نجهد ز جوی گندم.
ملا بیخودی (در هجو خر، از آنندراج).
-جوی و جر؛ از: جوی + جر، زمین شکافته :
خفیف چون خبر خسرو جهان بشنید
دوان گذشت و بجوی اندر اوفتاد و بجر.
فرخی.
بجوی و جَرّ درافتاده گیر و گشته هلاک
چو راه رهبر جوید ز کور و بی بصری.
ناصرخسرو.
ای برادر چشم من زینها و زین عالم همه
لشکری انبوه بیند در رهی پر جوی و جر.
ناصرخسرو.
گر رحمت خدای نبودی و فضل او
افکنده بود مکر تو در جوی و جر مرا.
ناصرخسرو.
- امثال: آب به جوی بازنیامدن؛ کنایه از چیزی که رفت، دیگر برنمی گردد :
آبی است آبرو که نیاید به جوی باز
از تشنگی بمیر و مریز آبروی خویش.
صائب.
آبشان از یک جوی نرفتن؛ کنایه از ناسازگار بودن.
تو کندی جوی و آبش دیگری برد.
میخواهد از جوی بگذرد پایش هم تر نشود.
جوی پیش دریا بردن کاری بیهوده کردن است.
چون به دریا رسی ز جوی مگوی.
|| پستی. نشیب. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
عنان رخش را داد و بنهاد روی
نه افراز دید از سیاهی نه جوی.فردوسی.
|| گشادگی بدرازا که بر یک سوی هستهء خرماست. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
(1) - پارسی باستان yauviya، پهلوی yo یا jo، هندی باستان yauvya، کردی (عاریتی و دخیل) ju، افغانی jova، بلوچی jo(آبرو، آبراهه). (از حاشیهء برهان چ معین از اساس اشتقاق فارسی 431 و هوبشمان 431).

جوی.

(اِ) خط پشت تیغ. شِطْبة: و شطبه های شمشیر جویها و طرائق شمشیر باشد. دیگر نوع [ از شمشیر یمانی ] یعنی راههای مُشطب [ است ] و این مُشطب چهار گونه بود با چهار جو، یکی آنکه نشان جویها ژرف بود... دیگر آنکه نشانه های جوی ژرف باشد و گوهر او گرد نماید. (نوروزنامه).

جوی.

(نف مرخم) جوینده: حادثه جوی. جنگجوی. جهانجوی. رزمجوی. راه جوی. پی جوی. چاره جوی. نام جوی. دل جوی. مهرجوی. وفاجوی :
نشسته جهانجوی بر جای خویش
جهان ملک آفاقش آورده پیش.نظامی.
روی از جمال دوست بصحرا مکن که روی
در روی همنشین وفاجوی خوشتر است.
سعدی.
خواهی که رستگار شوی راستکار باش
تا عیبجوی را نرسد بر تو مدخلی.سعدی.

جوی.

[جَوْ وی] (ص نسبی)(1) منسوب به جوّ: عوامل جوّی (ابر و باد و باران و طوفان و جز آنها) رجوع به جوّ شود.
.
(فرانسوی)
(1) - Atmospherique

جوی.

[ ] (اِخ) تیره ای از طایفهء عکاشهء هفت لنگ. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 74).

جویً.

[جَ وَنْ] (ع مص) بو گرفتن: جَوِیَ السقاء؛ بو گرفت مَشک. (منتهی الارب). || مکروه داشتن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || موافق نبودن. (اقرب الموارد). ناموافق آمدن. (منتهی الارب). || سوزش و شدت اندوه از عشق یا حزن بکسی رسیدن. (اقرب الموارد). || (اِ) اندوه عشق. || اندوه و سوزش اندوه. || طول مرض. (منتهی الارب).

جوی آسیاب.

[یِ] (اِخ) دهی از دهستان سیلاخور بخش الیگودرز شهرستان بروجرد. سکنهء آن 740 تن. آب آن از قنات و چاه و محصول آن غلات، چغندر، پنبه و شغل اهالی زراعت، گله داری، صنایع دستی زنان کرباس بافی است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

جویا.

(نف) از جستن (جوییدن). جوینده. (آنندراج). جویان. جستجوکننده. (فرهنگ فارسی معین). طالب. طلب کننده :
دلا از جان و جان تا کی یکی جویای جانان شو
چو سلطان اوست بر جانها غلام خاص سلطان شو.
خاقانی.
نبینی که با گرز سام آمده ست
جوان است و جویای نام آمده ست.
فردوسی.
پرستندهء آز و جویای کین
به گیتی ز کس نشنود آفرین.فردوسی.
- جویا شدن؛ پرسیدن.
- || جستن.
- جویا کردن:گر تو اندر چرخ گردان بنگری فعلش ترا
گرچه جویا نیستی مر علم را جویا کند.
ناصرخسرو.
- جویا گشتن:پیموده شد از گنبد بر من چهل ودو
جویای خرد گشت مرا نفس سخنور.
ناصرخسرو.

جویا.

(اِخ) نام پهلوانی مازندرانی که بدست رستم بقتل رسید. (از آنندراج) (شرفنامهء منیری) :
یکی نامداری ز مازندران
بگردن برآورده گرز گران
که جویا بدش نام و جوینده بود
گرایندهء گرز و کوبنده بود.
فردوسی.

جویا.

(اِخ) میرزا دارا یا میرزا داراب بیک. یکی از شاعران که در کشمیر بدنیا آمد و در تبریز نشو و نما یافت و بسال 1110 یا 1118 ه .ق . درگذشت. دیوانش مشتمل بر دیباچهء نثری و رباعیات و قصاید و غزلیات و چند مثنوی کوچک است. از اشعار اوست :
اسیر ساده دلیهای زاهدم جویا
غم زمانه بخورد و شراب ناب نخورد.
مگر بگذشت دل آوارهء ناشاد زین صحرا
که همچون آه دردآلود خیزد باد زین صحرا.
اگر در گریه خودداری کنم چشمم خطر دارد
ز ضبط اشک ترسم این جراحت آب بردارد
نگاه او چو خونریز است از پهلوی مژگانش
چو ماهی با خود این خنجر هزاران نیشتر دارد.
(از ریحانة الادب ج1 ص289).

جویا شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب)پرسیدن: جویا شدن از حال کسی؛ احوالپرسی کردن. سراغ او را گرفتن.
- امثال: هرکه جویا شد بیابد عاقبت. مولوی.
نظیر: عاقبت جوینده یابنده بود.

جویان.

(نف، ق) جوینده. (آنندراج) :
باز یارب چونم از هجران دوست
باز چون گم گشته ام جویان دوست.فرخی.
فانی اشد شوقاً الیک، بهشت ما ترا جویانست. (قصص الانبیاء: 242)... متلهف بود و پویان و مترصد و جویان. (گلستان سعدی). || در حال جستن. رجوع به جویا شود.

جویای.

(نف) جوینده. (شرفنامهء منیری) (آنندراج). جویان. جویا. رجوع به جویا شود.

جویبار.

(اِ مرکب)(1) کنار جوی آب. (برهان) :
ماهی نتافت همچو تو از برج نیکویی
سروی نخاست چون قدت از جویبار حسن.
حافظ.
|| جایی که در آن جوی آب بسیار باشد. (برهان) (غیاث اللغات). آنجا که ممر جویهای بزرگ باشد یا کثرت جویهای خرد. (شرفنامهء منیری). || جوی بزرگی که از جویهای کوچک بهم رسیده باشد. (برهان) :
خروشان بر شهریار آمدند
همه دیده ها جویبار آمدند.فردوسی.
(1) - از: جوی + بار (پسوند مکان). اشکاشمی dzubar. (حاشیهء برهان چ معین از گریرسن ص78).

جویباری بخاری.

[ریِ بُ] (اِخ)محمدابراهیم بن محمد، مکنی به ابواسحاق. از فضلا و علما و شاعران عهد آل سامان بوده و گویند زرگری مینموده است. او راست :
بسبزه بنهفت آن لاله برگ خندان را
به ابر پنهان کرد آفتاب تابان را
بسوی هر دو مهش برد و شاخ ریحان بود
بشاخ مورْد به پیوست شاخ ریحان را
به ابر نیسان مانم کنون من از غم او
سزد که صنعت خوبست ابر نیسان را
بیک گذر که سحرگاه بر گلستان کرد
بهشت کرد سراسر همه گلستان را.
(از لباب الالباب ج2 ص11) (از مجمع الفصحاء ج1 ص185).

جوی جان.

[ ] (اِخ) تیره ای از طایفهء جاویدی ممسنی فارس. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص 90).

جویچه.

[چَ / چِ] (اِ مصغر) جوی خرد. ساقیه. جویک. (آنندراج). جعفر. (دهار).

جویدگی.

[جَ دَ / دِ] (حامص) از جویدن. رجوع به جویدن شود.

جویدن.

[جَ دَ] (مص) خائیدن. مضغ. جاویدن. رجوع به جاویدن شود. || حرف را جویدن؛ روشن و صریح نگفتن.

جویدنی.

[جَ دَ] (ص لیاقت) قابل جویدن.

جویده.

[جَ دَ / دِ] (ن مف) نعت مفعولی از جویدن. جاویده. آنچه زیر دندان نرم و خرد شده باشد. (فرهنگ فارسی معین). || جویده جویده گفتن؛ ناواضح گفتن.

جویدی.

(اِخ) اگناتیوس. یکی از مشهورترین خاورشناسان ایتالیائی که بزبانهای حبشی، سریانی و عربی کام آشنایی داشت و سالها در دانشگاه مصر استاد بود و کنفرانس هایی بزبان عربی ایراد میکرد. تألیفات و رسایلی دارد، ازجمله: 1 - جداول کتاب الاغانی الکبیر، و این مشتمل بر چهار فهرست دربارهء شعر او قوافی و رجال و نساء و امکنه و قبایل است. این کتاب بسال 1318 ه . ق. در لیدن در 1900 صفحه بچاپ رسیده است. 2 - شرح بانت سعاد. 3 - محاضرات ادبیات الجغرافیا و التاریخ و اللغة عند العرب باعتبار علاقتها باروبا خصوصاً با ایتالیا، و این مشتمل بر چهل سخنرانی است. 4 - وصف مدینة انطاکیة. (معجم المطبوعات).

جویریة.

[جُ وَ ریَ] (اِخ) دختر حارث بن ابی ضرار، از خزاعة. یکی از زوجات رسول (ص). وی قبل از آنکه در حبالهء نکاح پیغمبر درآید زوجهء مسافع بن صفوان بود. مسافع در وقعهء مریسیع بسال ششم هجری بقتل رسید. پدر جویریة در دورهء جاهلیت رئیس قوم خود بشمار میرفت. نام نخستین او بره بود و پیغمبر آنرا تغییر داد. از زنان با فضل و کمال بود و در ادبیات و فصاحت دست داشت. بخاری و مسلم هفت حدیث از وی نقل کرده اند. او در مدینه بسال 56 ه . ق. درگذشت. (طبقات ابن سعد ج 8 ص 83) (الاصابة ج 1 ص 265) (الاعلام زرکلی ج 1 ص 198). دختر حارث بن ابی ضرار، از بنی المصطلق، زوجهء رسول (ص). حضرت پیغمبر او را پس از ام سلمة بزنی گرفت. (تاریخ اسلام ص 81).

جوی سیم.

[یِ سی] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از مطلق کواکب و گویند کنایه از کهکشان. (آنندراج) :
بنمود روی صورت صبح از کران شب
چون جوی سیم بر طرف نیلگون سراب.
انوری (از آنندراج).

جویش.

[جُ وَ شِ] (ع اِ مصغر) مصغر جوشن. رجوع به جوشن شود.

جویک.

[یَ] (اِ مصغر) جوی خرد. جویچه. (آنندراج). رجوع به جویچه شود.

جویل.

[جَ] (ع ص) آنچه باد آنرا برده باشد از کاه ریزه ها و برگهای افتادهء درخت. (منتهی الارب) (آنندراج).

جویم.

[جُ وَ] (اِخ) شهری است بفارس. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). شهرکی است خرم و بانعمت [ بناحیت پارس ] و از شیراز است. (حدود العالم).

جویمند.

[مَ] (اِخ) قریهء بزرگی است در گناباد که مرکز ادارات دولتی است، این قصبه از چهار دهستان بنام زیبد، کاخک، مرکزی و بیدخت تشکیل شده. محصول آن غلات، بنشن، زعفران، ابریشم، زیره، انواع میوه جات. جمع قراء 53 و جمعیت آن در حدود 42945 تن میباشد. رجوع به فرهنگ جغرافیایی ایران ج9 شود.

جویمند.

[مَ] (اِخ) دهستان مرکزی که از پانزده آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و جمعیت آن در حدود 19293 تن می باشد. رجوع به فرهنگ جغرافیایی ایران ج9 شود.

جوین.

[جَ / جُ] (ص نسبی) منسوب به جو. آنچه که از جو سازند: نان جوین. (فرهنگ فارسی معین). نان جو و آرد جو. (انجمن آرای ناصری) :
بسا کسا که بره هست و ترّه بر خوانش
بسا کسا که جوین نان همی نیابد سیر.
رودکی.
منم روی از جهان در گوشه کرده
کفی پست جوین را توشه کرده.نظامی.
جوینی که از سعی بازو خورم
به از میده بر خوان اهل کرم.
سعدی (بوستان).
ای سیر ترا نان جوین خوش ننماید
معشوق من است آنکه به نزدیک تو زشت است.
سعدی.

جوین.

[جُ وَ] (اِخ) ناحیه ایست بزرگ از نواحی نیشابور میان نیشابور و بسطام مشتمل بر یکصدوهشتادونه قریه. (ریحانة ج 1 ص 290).

جوین.

[جُ وَ] (اِخ) معرب گویان (Guyan)، ولایت و ناحیهء قدیم بین جاجرم و سبزوار جزء بخش جغتای از شهرستان سبزوار است. بنابه نقل یاقوت حموی سابقاً مشتمل بر 189 قریه بوده است. مرکزش سابقاً آزادوار و بعداً فریومد و امروزه نقاب است. (از دائرة المعارف فارسی).

جوین.

[جُ وَ] (اِخ) روستایی است به خراسان. (منتهی الارب). ناحیه ایست از توابع خواف و آنرا چهارصد قریه بود و هر قریه را قناتی و قنات مشرف است بر قرای مذکور و همه آبادان بوده. (آنندراج) (انجمن آرای ناصری).

جوین.

[جُ وَ] (اِخ) دهی است به سرخس. (منتهی الارب). ابوالمعالی محمد بن حسن جوینی سرخسی از این ده است. (معجم البلدان ج 4 ص297).

جوین.

[جُ وَ] (اِخ) دهی است جزو دهستان دشتابی بخش بویین شهرستان قزوین دارای 287 تن سکنه. رجوع به فرهنگ جغرافیایی ایران ج1 شود.

جوین.

[جُ وِ] (اِخ) دهی است جزو دهستان اختر پشت کوه بخش فیروزکوه شهرستان دماوند دارای 350 تن سکنه. آثاری از قلعهء خرابهء کافر و بنای امامزاده معصوم از آثار باستانی آن بشمار میرود. رجوع به فرهنگ جغرافیایی ایران ج1 شود.

جوینان.

[جُ] (اِخ) دهی از دهستان قهرود بخش قمصر کاشان دارای 700 تن سکنه. آب آن از رودخانهء قهرود و 4 رشته قنات و محصول آن میوه جات، غلات، سیب زمینی، گُل. شغل اهالی زراعت و گله داری، مکاری گری و صنایع دستی زنان قالی و چادرشب بافی است. راه مالرو دارد. بنای معصوم زاده بنام شاهزاده حسین قدیمی در این ده قرار دارد. مزارع اوبار، اشکنه، دربید جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

جویندگی.

[یَ دَ / دِ] (حامص) از جوییدن. رجوع به جوییدن و جستن شود.

جوینده.

[یَ دَ / دِ] (نف) از جستن، جستجوکننده. طالب. (منتهی الارب) (فرهنگ فارسی معین).
-امثال: تا مثل باشد که هر جوینده ای یابنده است هرچه جوید خاطرت هم درزمان یابنده باد.
ابن یمین.
عاقبت جوینده یابنده بود (سایهء حق بر سر بنده بود...).مولوی.
|| تفتیش کننده. پرسنده. (فرهنگ فارسی معین). ج، جویندگان. || متتبع. محقق :
زمانه سراسر پر از جنگ بود
به جویندگان بر جهان تنگ بود.فردوسی.
-جوینده راه؛ مستشیر. مشاور. مهتدی. راه جوی :
چنین داد پاسخ گرانمایه شاه
که ای پهلوانان جوینده راه.فردوسی.
یکی مرد بیدار جوینده راه
فرستاد نزدیک کاوس شاه.فردوسی.
بموبد چنین گفت جوینده راه
که اکنون چه سازیم با ساوه شاه؟فردوسی.
-جوینده کام:بر آن نامداران جوینده کام
ملوک طوایف نهادند نام.فردوسی.

جوینه.

[جَ / جُ نَ / نِ] (ص نسبی، اِ مرکب)آنچه از جو پزند، و بعربی کَروان خوانند.

جوینی.

[جُ وَ] (ص نسبی) منسوب به جوین. از اهل جوین.

جوینی.

[جُ وَ] (اِخ) عبدالله بن یوسف بن عبدالله، ملقب به رکن الاسلام و مکنی به ابومحمد. فقیه شافعی، پدر امام الحرمین عبدالمک. از بزرگان شافعیه است که در فقه و حدیث و اصول و تفسیر و ادبیات دست داشت. او راست: 1 - التبصرة 2 - التذکرة 3 - تفسیر کبیر 4 - الفرق و الجمع 5 - الفروق و السلسلة 6 - مختصرالمختصر 7 - موقف الامام و المأموم. وی در ذیحجهء 434 یا 437 یا 438 ه . ق. درگذشت. (قاموس الاعلام) (ریحانة الادب ج 1 ص 290).

جوینی.

[جُ وَ] (اِخ) عطاءاللهبن بهاالدین محمد، ملقب به علاءالدین و معروف به عطاملک. مؤلف تاریخ جهانگشاست که حاوی حالات چنگیز و هلاکو و مغولان است. وی بسال 680 یا 681 یا 683 ه . ق. درگذشت. نهر نجف از آثار خیریهء اوست. (ریحانة الادب ج 1 ص 290).

جوینی.

[جُ وَ] (اِخ) معین الدین. از مشاهیر ادباست که بسال 735 ه . ق. کتاب نگارستان را بسبک گلستان سعدی بنام ابوسعید چنگیزی تألیف داد. (ریحانة الادب ج 1 ص 291).

جویة.

[جَ وی یَ] (ع ص) مؤنث جَویّ. دلتنگ و اندوهگین که بیان حال خود نتواند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به جَویّ شود. || ناموافق، گویند: ارض جویّة؛ زمین ناموافق، و گاهی یاء مخفف گردد. (منتهی الارب).

جویه.

[جُ وَ] (ع اِ مصغر) مصغر جاه. (منتهی الارب). رجوع به جاه شود.

جه.

[جَهْ / جِهْ] (نف مرخم) جهنده :
ابرسیر و بادگرد و رعدبانگ و برق جه
کوه کوب و سیل بُرّ و شخ نورد و راه جوی.
منوچهری.
شیرکام و پیل زور و گرگ پوی و گورگرد
ببردو آهوجه و روباه عطف و رنگ تاز.
منوچهری.
برق جه بادگذر یوزدو و کوه قرار
شیردل پیل قدم گورتک آهوپرواز.
منوچهری.
|| رمز است از درجه. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

جه.

[جَهْهْ] (ع مص) سخت بازداشتن چیزی را. (منتهی الارب). سخت بازداشتن. (آنندراج).

جه.

[جِهْ] (ص، اِ)(1) بلغت زند و پازند، زنان فاحشه و بدکار. (برهان) (آنندراج).
(1) - پهلوی jeh (زن بدکار) (مناس 277:2) (نیبرگ 116)، در اوستا jah (بارتولمه 606) (فرهنگ ایران باستان 1:217) (یشت 1:145 و 2:108) (از حاشیهء برهان قاطع چ معین).

جهابذة.

[جَ بِ ذَ] (معرب، اِ) جِ جهبذ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). گهبدان. بزرگان دانشمند. (فرهنگ فارسی معین) : و عقود معقوده و... که در آن زمان بنام ارباب خراج و جهابذه بود... (تاریخ قم ص144).رجوع به جهبذ شود.

جهات.

[جِ] (ع اِ) جِ جهت. جهت ها. سوها. سویها. اطراف. جوانب. || چهار سمت اصلی و سمت های فرعی. (فرهنگ فارسی معین).
- جهات سته؛ فوق، تحت، یمین، یسار، اَمام (قُدّام)، خَلْف.
|| رویها. همه روی: بهمهء جهات. || مالیاتی است که بر صنایع تعلق میگرفته. (فرهنگ فارسی معین).
- مال و جهات؛ مالیاتی که بمصرف تأمین کاروان حج میرسد. مال الجهات. (فرهنگ فارسی معین).
|| اموال و اثاث. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : جاریه که... بیرون آمد و بر بام قلعه رفته فریاد برآورد که ای لشکر اگر مرا امان دهید و متعرض جهات من نشوید درِ حصن را میگشایم (حبیب السیر). || (اصطلاح منطق) جهات قضیه، مثل واجب یا ممتنع یا ممکن. رجوع به جهة شود. || در تداول امروز: دلایل، علل، موجبات.

جهات اربعه.

[جِ تِ اَ بَ عَ / عِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) جهات اصلی. رجوع به جهات اصلی شود.

جهات اصلی.

[جِ تِ اَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) شمال، جنوب، مشرق و مغرب.

جهات ثلاث.

[جِ تِ ثَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) طول و عرض و عمق را نامند که خواه متقاطع بر زوایای قائمه باشند یا نباشند. (کشاف اصطلاحات الفنون). رجوع به جهات شود.

جهات ست.

[جِ تِ سِت ت] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) جهات ششگانه. فوق، تحت، یمین، یسار (شمال)، خَلْف، امام (قُدّام).

جهات فرعی.

[جِ تِ فَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) شمال شرقی، شمال غربی، جنوب شرقی، جنوب غربی.

جهات قضیه.

[جِ تِ قَ ضی یَ / یِ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) وجوب و امکان و استحاله. رجوع به جهة شود.

جهاد.

[جَ] (ع اِ) زمین سخت. (مهذب الاسماء). زمین سخت و هموار و بی گیاه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || بار پیلو. (منتهی الارب). میوهء اراک. (اقرب الموارد).

جهاد.

[جِ] (ع مص) قصد که بسوی دشمن کنند بحرب. (ربنجنی). کارزار کردن با دشمنان در راه خدا. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). جنگیدن در راه حق. خواندن بسوی دین حق. (از تعریفات). || (اِ) جنگ دینی. غزو مسلمانان با کافران. (فرهنگ فارسی معین). بخشایش آنچه در حیطهء توانائی آدمی است از گفتار و کردار. (کشاف اصطلاحات الفنون از ابن اثیر در نهایة اللغة) (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || علم جهاد، علمی است که در آن از احوال جنگ و چگونگی ترتیب سپاه و بکار بردن سلاح جنگی و امثال اینها بحث میکنند. جهاد یکی از ابواب فقه بشمار میرود که در آن احکام شرعی و مسائل آن گفته میشود و گاه احوال عادی و قواعد حکمی آنرا در کتابهای مستقلی ذکر می کنند و آنرا در ضمن علومی از قبیل علم لشکرکشی (ترتیب عسکر) و علم تجهیزات جنگی (آلات حرب) مورد بحث قرار میدهند ولی بهتر است که در مبحث جهاد از همهء این مسائل بحث شود. (از کشف الظنون): نصیحت نمود امت را و جهاد کرد در راه خدا. (تاریخ بیهقی ص 308).
سکندر جهادی و خضر اجتهادی
که خاک درش آب حیوان نماید.خاقانی.

جهادا.

[جُ] (ع اِ) منتهای کوشش. (منتهی الارب): جهاداک ان تفعل کذا؛ یعنی منتهای کوشش تو. (منتهی الارب). رجوع به جُهادی شود.

جهاد اصغر.

[جِ دِ اَ غَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از مقابله و جنگ کردن با کفار. (برهان). کارزار کوچک. جدال با کافران. کارزار با کفار اللهتعالی. (شرفنامهء منیری). نزد صوفیه جهاد مصطلح شرعی است. (کشاف اصطلاحات الفنون). مقابل جهاد اکبر.

جهاد اکبر.

[جِ دِ اَ بَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از ریاضت فرمودن نفس و مجاهدهء با او. (برهان). کارزار بزرگ. جدال با نفس. مقابل جهاد اصغر. (فرهنگ فارسی معین). مجاهده با نفس اماره. (شرفنامهء منیری) :
قد رجعنا من جهاد الاصغریم
با نبی اندر جهاد اکبریم.مولوی.
ریاضت فقر و نَفْس کُشی و زهد. (غیاث اللغات). مجاهدت با نفس اماره. (کشاف اصطلاحات الفنون).

جهادجوی.

[جِ] (نف مرکب) پادشاه. (شرفنامهء منیری).

جهادجویی.

[جِ] (حامص مرکب)پادشاهی. (شرفنامهء منیری).

جهاد کردن.

[جِ کَ دَ] (مص مرکب)کارزار کردن در راه حق : متغلبان را... خارجی باید گفت با ایشان جهاد باید کرد. (تاریخ بیهقی ص93).

جهادی.

[جُ دا] (ع اِ) منتهای کوشش. (منتهی الارب). قصاری. غایت امر. (اقرب الموارد): جهاداک ان تفعل کذا؛ یعنی منتهای کوشش تو اینست که این کار را انجام دهی.

جهادی.

[جِ دی ی] (ع ص نسبی، اِ) نوعی مسکوک طلای ترکی عراقی که ارزش آن 340 قرش رایج بود. این کلمه منسوب است به جِهاد و گمان میرود که در ایام جهاد یعنی جنگ با کفار ضرب شده است. (النقود العربیة ص 96، 97، 172).

جهار.

[جِ] (ع مص) در همهء معانی رجوع به جَهْر شود. (اقرب الموارد). || مجاهرة. با کسی رویاروی جنگ کردن. || با آواز خواندن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || دشمنی کردن و دشنام دادن. || آشکارا گردیدن، و به این معنی بفتح جیم نیز آید. (منتهی الارب). || (اِ) آشکارا :
صد نشان است از سرار و از جهار
لیک بس کن پرده زین هم برمدار.مولوی.
گر همی خواهی که دشمن هم نخواهد بد ترا
نیک خواه خلق باش ای دوست در سرّ و جهار.
میرخسرو (از آنندراج).

جهار.

[جَ] (ع اِ) لقیته نهاراً جهاراً؛ دیدم او را در روز بی پرده و حجاب. (منتهی الارب). رجوع به جِهار شود.

جهار.

[جِ] (معرب، اِ) از چهار فارسی که آنرا عرب اِستار نیز گویند. (المعرب جوالیقی ص 42).

جهار.

[جِ] (اِخ) نام بتی که قبیلهء هوازن می پرستیدند. (از منتهی الارب).

جهاراً.

[جِ رَنْ] (ع ق) بآشکار. آشکارا: سراً و جهاراً. (فرهنگ فارسی معین).

جهارت.

[جَ رَ] (از ع، مص) بلندآواز شدن. (آنندراج). بلند شدن و اوج گرفتن آواز. || (اِمص) زیبایی قد و منظر. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به جهارة شود.

جهارت.

[] (اِ) آهنگی است در موسیقی. رجوع به آهنگ در این لغت نامه شود.

جهاررک.

[جَ هارْ، رَ] (معرب، اِ مرکب)معرب چهاررگ: جهاررک، عروق اربعه علی کل شفة منها زوج. (قانون بوعلی سینا کتاب اول ص 134). جهارک. (تذکرهء داود انطاکی ج 2 ص 152).

جهارسوق.

[جَ] (اِخ) از چهارسو، نام محله ایست از محلات بغداد قدیم مقابل محلهء حربیة. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). و رجوع به مراصد شود.

جهارة.

[جَ رَ] (ع مص) دیداری گردیدن مرد. (منتهی الارب). || فخیم و بزرگ شدن کسی در جلو چشم بیننده. (اقرب الموارد). زیبا شدن. بزرگ داشتن کسی در چشم دیدار. (تاج المصادر بیهقی). || بلندسخن شدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). بلندآواز شدن. (زوزنی). آواز بلند برداشتن. (تاج المصادر). رجوع به جُهورة شود.

جهاز.

[جَ] (ع اِ) رخت مرده و عروس و مسافر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به جِهاز شود. || مجموعهء اعضایی که عمل معینی را انجام دهند. دستگاه. || آنچه بر پشت شتر بود از پالان و هوید و جز آن. (مهذب الاسماء). پالان شتر. || فرج زن. (منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد) (از لسان العرب). و در مثل گوید: ضرب فی جهازه یا نفر فی جهازه، یعنی رمید و بازنیامد و اصل آن از ستوری گرفته اند که پالان و بار او بشکم آید و برمد و روی صحرا گیرد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || کشتی. سفینه. (فرهنگ فارسی معین). کشتی بزرگ. (آنندراج). || چرخ روغن گیری. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به جِهاز شود.

جهاز.

[جِ] (ع اِ) رخت مرده. || رخت عروس. (منتهی الارب). آنچه از اثاث و ملک که عروس بخانهء داماد برد.
-امثال: زنی که جهاز نداره اینهمه ناز نداره.
|| رخت مسافر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). ساز. ساز و برگ. اسباب و لوازم خانه، مسافر، عروس. (فرهنگ فارسی معین). ج، اجهزه. جج، اجهزات. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || مجموعهء اعضایی که عمل معینی را انجام دهند: جهاز تنفس. جهاز هاضمه. || کشتی. سفینه. || چرخ روغن گیری. (فرهنگ فارسی معین).

جهازخانه.

[جَ / جِ نَ / نِ] (اِ مرکب)خانه ای که رخت و مایحتاج خود در آن گذارند. (آنندراج). رجوع به جهاز شود.

جهازگیری.

[جَ / جِ] (حامص مرکب)تهیه کردن و فراهم آوردن جهاز برای عروس.

جهاض.

[جَ] (ع اِ) بار پیلو که سبز باشد، یا عام است. (منتهی الارب). درخت اراک، و گویند میوهء آن که سبز باشد. (اقرب الموارد).

جهاضة.

[جَ ضَ] (ع مص) تیزی ذهن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || سبکی. (منتهی الارب). رجوع به جهوضة شود.

جهاضة.

[جَهْ ها ضَ] (ع ص) ماده خر کهن سال. (منتهی الارب) (آنندراج). پیر از حیوانات ماده، گویند ناقة جهاضه؛ ای هرمة. (اقرب الموارد).

جهال.

[جُهْ ها] (ع ص، اِ) جِ جاهل. (منتهی الارب). جاهلان. نادانان. (اقرب الموارد) :
بر سر جهال به امر خدای
محتسب او بکند احتساب.ناصرخسرو.
جهال در تنعم و ارباب فضل را
بی صدهزار غصه یکی نان نمیرسد.
رشید وطواط.
حکیمی که با جهال درافتد باید که عزت توقع ندارد. (گلستان سعدی). رجوع به جاهل شود.

جهالت.

[جَ لَ] (از ع، مص) جهل. نادان بودن. نادانستن. نادان شدن. (آنندراج) (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل). || (اِمص) نادانی. (آنندراج) :
یک فوج همی بینم گم کرده ره خویش
وَایام پریشان ز جهالت چو شب تار.مسعود.
رجوع به جهالة شود.

جهالة.

[جَ لَ] (ع مص) نادان بودن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). نادانستن چیزی را. (زوزنی). نادان شدن. (تاج المصادر بیهقی). || (اِمص) نادانی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (مهذب الاسماء).

جهام.

[جَ] (ع ص، اِ) ابر بی آب یا ابر آب ریخته. (منتهی الارب) (آنندراج). ابر بدون آب. (اقرب الموارد). ابر که آب ریخته بود. (مهذب الاسماء) : هر قولی که بفعل نینجامد غمامی بود جهام و حسامی بود کهام. (سندبادنامه).

جهامة.

[جَ مَ] (ع مص) ترش روی گردیدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). سخت ترش روی شدن. (المصادر زوزنی).

جهان.

[جَ] (اِ)(1) عالم از زمین و کرات آسمانی. دنیا. گیتی. گیهان. عالم ظاهر. (برهان) :
بت پرستی گرفته ام همه عمر
این جهان چون بت است و ما شمنیم.
رودکی.
خدای عرش جهان را چنین نهاد نهاد
که گاه مردم از او شادمان و گه ناشاد.
کسائی.
او میر نیکوان جهان است و نیکویی
تاج است سال و ماه مر او را و گرزن است.
یوسف عروضی.
همی دوم بجهان اندر از پس روزی
دو پای پرشغه و مانده با دلی بریان.
عسجدی.
جهان جانگزایست و او جانفزای
جهان گم کننده ست و او رهنمای
جهان جفت غم دارد او جفت ناز
جهان عمر کوته کند او دراز.اسدی.
جهان را پرستی تو این نارواست
پرستش خدای جهان را سزاست.؟
- آن جهان؛ آخرت. عقبی.
- از جهان بیرون شدن؛ کنایه از مردن : جهان به خرمی بگذاشت و به نام نیک از جهان بیرون شد. (نوروزنامه).
- این جهان؛ دنیا :
جمله صید این جهانیم ای پسر
ما چو صعوه مرگ بر سان زغن.رودکی.
- جهان آزموده؛ مجرب. سردوگرم دیده. کارکشته :
جهان آزموده دلاور سران
گشادند یک یک بپاسخ زبان.فردوسی.
- جهان آشوب؛ بهم زنندهء جهان :
چون عقیق آبدار و چون کمند تاب دار
آن لب جان پرور و زلف جهان آشوب یار.
میرمعزی (از آنندراج).
- جهان آفرین؛ آفریننده. خدا. خالق.
- جهانبان؛ جهاندار.
- جهانبانی؛ جهانداری و سلطنت.
- جهان بانو:جهان بانوَش خواند پیوسته شاه
بر او داشت آیین حشمت نگاه.نظامی.
- جهانبخش:در آن رزمها یار من رخش بود
همان تیغ تیزم جهانبخش بود.فردوسی.
- جهان بین.؛ رجوع به این کلمه در ردیف خود شود.
- جهان پادشاه، جهان پادشا؛ پادشاه جهان :
جهان پادشا چون شود دیرسال
پرستنده را زو بگیرد ملال.نظامی.
- جهان پادشاهی؛ سلطنت جهان :
خدایا جهان پادشاهی تراست
ز ما خدمت آید خدایی تراست.نظامی.
وگر بهمن از پادشاهی گذشت
جهان پادشاهی بمن بازگشت.نظامی.
- جهان پرستی؛ پرستیدن دنیا. دنیادوستی :
ای نظامی جهان پرستی چند
بر بلندی درآی، پستی چند.نظامی.
خاک تو شده جهان هستی
چون خاک مکن جهان پرستی.نظامی.
- جهان پرور.؛
- جهان پناه؛ پناه جهان. رجوع بهمین کلمه در ردیف خود شود.
- جهان پناهی.؛ رجوع بهمین کلمه شود.
- جهان پهلوان:ذات جهان پهلوانْش صبح جهان است
کز افق چرخ احتشام برآمد.خاقانی.
دلت تازه بادا و دولت جوان
تو بادی جهان را جهان پهلوان.نظامی.
چو کرد آفرین بر جهان پهلوان
شنیده سخن کرد با او روان.نظامی.
- جهان خرامی:زآنجا که جهان خرامی اوست
بالایی او تمامی اوست.نظامی.
- جهان خسرو:چون تو جهان خسروی چشم جهان دیده نیست
چون تو زمان داوری صرف زمان دیده نیست.
خاقانی.
ملک فرّه و ملکتش بی کرانه
جهان خسرو و سیرتش خسروانی.فرخی.
- جهان خسروی:در آن وقت کردم جهان خسروی
که هم جان قوی بود و هم تن قوی.نظامی.
- جهانخوار:از ستمکاران بگیر و با نکوخواهان بخور
با جهانخواران بغلت و بر جهانداران بتاز.
منوچهری.
- || متمتع و بهره مند از جهان :
بماناد این خداوند جهاندار
بنام نیک همواره جهانخوار.منوچهری.
- جهانخواری؛ تمتع و بهره مندی از جهان :
یارب بدهی او را در دولت و در نعمت
عمری به جهانداری عمری به جهانخواری.
منوچهری.
- جهان داور؛ داور جهان. خدا :
چونست که امروز نمانده ست از آن قوم
جز حق نبود قول جهانداور اکبر.
ناصرخسرو.
مقهور بحکمت شود این خلق جهان پاک
زیرا که حکیم است جهان داور قهار.
ناصرخسرو.
تو بادی جهان داور و دادگستر
تو بادی جهان خسرو جاودانی.فرخی.
بنام جهان داور آغاز کرد
که از تیره شب روز را باز کرد.
(گرشاسبنامه).
- جهان درنگی؛ در بیت زیر از نظامی، دیر متولد شدن. دیر بجهان آمدن :
وآگه نه که در جهان درنگی
پوشیده بود صلاح رنگی.
نظامی (لیلی و مجنون چ وحید ص58).
- جهان دگر، جهان دیگر:ای دل بخرابات حقیقت نظری کن
خود را بدو پیمانه جهان دگری کن.صائب.
بادپیما را بهر جا عز و شان دیگر است
پر چو شد پیمانه اش شاه جهان دیگر است.
قبول (از آنندراج).
- جهان رو:پیک جهان رو چو چرخ پیر جوان وش چو صبح
یافته پیرانه سر رونق فصل شباب.خاقانی.
- جهان سالار:جهان سالار خسرو هر زمانی
بچربی جستی از شیرین زبانی.نظامی.
جهان سالار با او کرد پیوند
که دید او را بشاهی بس خردمند.
(ویس و رامین).
- جهان ستان:جهان ستانی شاهنشهی جهانگیری
که کرد کار جهان را بداد دین آباد.مسعود.
شیر جهان ستانی و تا هست مرغزار
صحن زمین تمام ترا مرغزار باد.مسعود.
- جهان ستانی؛ جهانگیری. (آنندراج).
- جهان سروری؛ سروری جهان:
جهاندار یزدان کند داوری
دهد بر سرانت جهان سروری.فرخی.
- جهان سنج:بمیزان همت جهان را بسنج
که همت جهان سنج میزان بود.خاقانی.
- جهان سوز؛ سوزندهء جهان.
- جهان شور:از خنده جهانسوزی و از غمزه جهان شور
در صلح دلاویزی و در جنگ جگرخوار.
سنائی.
- جهانشوی:غزو است مرا پیشه و همواره چنین باد
تا من بوم از بدعت و از کفر جهانشوی.
فرخی.
- جهان شهریار:کیانی نژادا شها سرورا
جهان شهریارا و گندآورا.فردوسی.
بجم گفت شه کای جهان شهریار
ز من بنده بر، بدگمانی مدار.
(گرشاسب نامه).
منم پور نوذر جهان شهریار
ز تخم فریدون منم یادگار.فردوسی.
- جهان طلب:عقل جهان طلب درِ آلودگی زند
عقل خداپرست زند درگه صفا.خاقانی.
-جهان طبع:الا ای نیک رای نیک تدبیر
جوانمرد جهان طبع و جهانگیر.سعدی.
- جهان فروز؛ فروزندهء جهان.
- جهان فروزی:چون صبح بفال نیک روزی
برزد علم جهان فروزی.نظامی.
چون کرد مرا خدای روزی
روی تو بدین جهان فروزی.نظامی.
- جهان کدخدا؛ پادشاه :
جهان کدخدایی که از عقل و جودش
همی داشت خواهد جهان چون عیالی.
ابوالفرج رونی.
- جهان کدخدای:یکی تخت زرین بلورینْش پای
نشسته بر او بر جهان کدخدای.فردوسی.
- جهان کردگار؛ خالق جهان :
از این بیش کردی که گفتی تو کار
که یار تو بادا جهان کردگار.فردوسی.
گرانمایه مهر جهان کردگار
گرفت از نگین خدایی نگار.(گرشاسبنامه).
- جهان کندن، جهان سیاه کردن؛ کنایه از خراب و ویران کردن ملک. (آنندراج).
سلطان دی بلشکر صرصر جهان بکند
بینی که جور صرصر دی چون جهان کن است.
انوری (از آنندراج).
- جهان کِهین؛ آدمی.
- جهانگشا؛ جهاندار. (آنندراج).
- جهان گشادن؛ تسخیر کردن جهان.
- جهان گشته؛ دنیادیده :
جهانگشته و دانش اندوخته
سفرکرده و صحبت آموخته.سعدی.
- جهان مرزبان:جهان مرزبان کارفرمای دهر
درآورد لشکر بنزدیک شهر.نظامی.
جهان مرزبان شاه گیتی نورد
برافروخت کاین داستان گوش کرد.نظامی.
جهان مِهین؛ عالم. ماسوی الله.
- دوجهان؛ دنیا و عقبی. دنیا و آخرت.
|| آنچه ماتحت فلک قمر است. (برهان). || مال و اسباب دنیوی. خواستهء دنیا. || کنایه از مردم جهان :
جهان دل نهاده بدین داستان
همه بخردان و همه راستان.فردوسی.
جهان سربسر گشته او را رهی
نشسته جهاندار با فرهی.فردوسی.
|| مجازاً بمعنی حیات. زندگی. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
سیاوش چو گشت از جهان ناامید
بر او تیره شد روی روز سپید.فردوسی.
(1) - پهلوی gehan (عالم)، اوستا gaetha«نیبرگ80»... (حاشیهء برهان چ معین).

جهان.

[جَ / جِ] (نف، ق) در حال جَستن. || جهنده. (برهان) :
به پیش اندر آمد یکی تند ببر
جهان چون درخش و خروشان چو ابر.
اسدی.
بیامد بتخت کیان برنشست
گرفت این جهان جهان را بدست.فردوسی.
همه سربسر دست نیکی برید
جهان جهان را ببد مسپرید.فردوسی.
عاشق از معشوق کی باشد جهان
چون به او بیند همه کون و مکان؟مولوی.
بگفت احوال ما برق جهان است
گهی پیدا و دیگر دم نهان است.سعدی.

جهان.

[جَ] (اِخ) تخلص زبیده دختر فتحعلیشاه قاجار که از شاعران است. (ریحانة الادب).

جهان.

[جَ] (اِخ) دهی است از دهستان بام بخش صفی آباد شهرستان سبزوار، دارای 594 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

جهان آباد.

[جَ] (اِخ) نام دارالخلافهء حضرت دهلی است. (آنندراج) :
در جهان آباد گلزارش هزاری بلبل است
از زمیداران هندی طرهء او سنبل است.
تأثیر (از آنندراج).

جهان آباد.

[جَ] (اِخ) دهی است از دهستان جام بخش تربت جام شهرستان مشهد، دارای 453 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

جهان آباد.

[جَ] (اِخ) دهی است از دهستان صالح آباد بخش جنت آباد شهرستان مشهد، دارای 239 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

جهان آباد.

[جَ] (اِخ) دهی است از دهستان میان جام بخش تربت جام شهرستان مشهد، دارای 419 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

جهان آباد.

[جَ] (اِخ) دهی است از دهستان جعفرآباد فاروج بخش حومهء شهرستان قوچان. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

جهان آباد.

[جَ] (اِخ) دهی است از دهستان اسحاق آباد بخش قدمگاه شهرستان نیشابور، دارای 190 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

جهان آباد.

[جَ] (اِخ) دهی است از دهستان احمدآباد بخش فریمان شهرستان مشهد، دارای 106 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

جهان آباد.

[جَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان جلگه زوزن بخش خواف شهرستان تربت حیدریه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

جهان آباد.

[جَ] (اِخ) دهی از دهستان سگوند بخش زاغهء شهرستان خرم آباد. آب آن از رودخانهء ازنا. محصول آن غلات، لبنیات، پشم. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

جهان آباد.

[جَ] (اِخ) دهی از دهستان ناوه کش بخش چگنی شهرستان خرم آباد. آب آن از سراب ناوه کش و محصول آن غلات. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

جهان آباد.

[جَ] (اِخ) دهی است جزو دهستان افشاریهء بخش آوج شهرستان قزوین، دارای 730 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

جهان آباد.

[جَ] (اِخ) دهی از دهستان زهرای بخش بوئین شهرستان قزوین، دارای 503 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

جهان آباد.

[جَ] (اِخ) دهی است جزو دهستان غار بخش ری شهرستان تهران، دارای 164 تن سکنه. آب آن از قنات و رود کن. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

جهان آباد.

[جَ] (اِخ) دهی از دهستان ملک بخش مرکزی شهرستان گرگان. دشت و معتدل است. رجوع به فرهنگ جغرافیایی ایران ج3 شود.

جهان آباد.

[جَ] (اِخ) دهی است جزء بلوک کلاتهء دهستان مرکزی بخش میامی شهرستان شاهرود. رجوع به فرهنگ جغرافیایی ایران ج3 شود.

جهان آباد.

[جَ] (اِخ) دهی است از دهستان همت آباد شهرستان بروجرد. جلگه و معتدل است. سکنهء آن 440 تن. آب آن از رودخانه و قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

جهان آبگون.

[جَ نِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) دنیای روشن. عالم درخشان. (فرهنگ فارسی معین) :
میزند جان در جهان آبگون
نعرهء یالیت قومی یعلمون.مولوی.

جهان آب و گل.

[جَ نِ بُ گِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از قالب آدمی زاد. قالب بشر. || عالم دنیا. عالم ملک. (آنندراج).

جهان آرا.

[جَ] (نف مرکب) جهان آراینده. آرایش کنندهء دنیا. که مملکت را سر و سامان دهد :
نه هرگز بر دلم دردی نه بر خاطر مرا گردی
جهان را جمله آوردی بکامم ای جهان آرا.
ناصرخسرو.
اباطیل اقوال کذاب... آفتاب رای جهان آرای او را حجاب تواند کرد. (سندبادنامه). || پروردگار که خالق عالم باشد. (انجمن آرای ناصری) :
جهان آرای بی صورت بشکل خویش کرد آدم
تو زین سان شعبهء صورت ز نسل آدمی، حاشا.
وصال شیرازی.
|| نام ماه ششم از ماههای ملکی. (انجمن آرای ناصری). رجوع به جهان آرای شود.

جهان آرای.

[جَ] (نف مرکب) جهان آرا. جهان آراینده. آرایش کنندهء جهان :
امیر عالم عادل محمد محمود
خدایگان جهان خسرو جهان آرای.فرخی.
ای جهان آرای شاهی کز تو خواهد روز رزم
پیل آشفته امان و شیر شرزه زینهار.فرخی.
چون جهان آرای دیدم روی تو
چشم از روی جهان دربسته ام.؟
|| نام ماه ششم از ماههای ملکی. (برهان). رجوع به جهان آرا شود.

جهان آزمای.

[جَ زْ / زِ] (نف مرکب)آزمایندهء جهان. تجربه گیرنده از جهان. مجرب. جهان دیده. کارآزموده :
از او کارگرتر جهان آزمای
ندیده ست بینندهء جانگزای.نظامی.
همانا که پیش جهان آزمای
جهان هست از این نیکمردان بجای.نظامی.
گزین فیلسوف جهان آزمای
سخن را چنین کرد برقع گشای.نظامی.

جهان آفرین.

[جَ فَ] (نف مرکب)جهان آفریننده. آفریننده و خالق دنیا. خدا :
جهان آفرین را ستایش گرفت
نیایش ورا در فزایش گرفت.فردوسی.
آخر دیری نماند استم استمگران
زآنکه جهان آفرین دوست ندارد ستم.
منوچهری.
جهان آفرینت گشایش دهاد
که گر وی ببندد که داند گشاد؟سعدی.
جهان آفرینت نگهدار باد.سعدی.
جهان آفرین بر تو رحمت کناد.سعدی.

جهان آفریننده.

[جَ فَ نَنْ دَ / دِ] (نف مرکب) جهان آفرین. خالق گیتی :
جهان آفریننده یار من است
سر اختر اندر کنار من است.فردوسی.
جهان آفریننده را کرد یاد
که بی یاد او آفرینش مباد.نظامی.

جهان ارغیان.

[جَ اَ غِ] (اِخ) دهی است از ولایت اسپراین بالای شهر سبزوار که بطراوت هوا و غزارت ماء و سرسبزی و خرمی معروف است. در فصل بهار تمامت آن جلگاه و چمن لاله و بنفشه روید و گوسپندان آنجا را اگر صبح و شام ندوشند از بسیاری شیر پستان آنها بترکد. گاه این ده را ارغیان (بحذف جهان) گویند. (آنندراج) (معجم البلدان) (انجمن آرای ناصری).

جهان افروز.

[جَ اَ] (نف مرکب)جهان افروزنده. روشن کنندهء جهان : خورشید جهان افروز. صبح جهان افروز کِلّهء ظلمانی از پیش برداشت. (کلیله و دمنه).
عدل شمعی بود جهان افروز
ظلم شد آتشی ممالک سوز
عدل بازوی شه قوی دارد
قامت ملک مستوی دارد.سنائی.

جهان امتحان.

[جَ نِ اِ تِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) دنیای آزمایش. عالم مادی. (فرهنگ فارسی معین).

جهانبان.

[جَ هامْ] (ص مرکب) نگهبان جهان. نگهدارندهء جهان :
چون ز من اهل خراسان همه عنقا بینند
من سلیمان جهانبان بخراسان یابم.خاقانی.
کیخسرو آرش کمان شاه جهانبان چون پدر
اسکندر آتش سنان خضر نهان دان چون پدر.
خاقانی.
جهانبان و دین پرور و دادگر
نیامد چو بوبکر بعد از عمر.سعدی.
|| کنایه از خدای تعالی :
سر نامه نام جهانبان نوشت
خدایی که او ساخت هر خوب و زشت.
اسدی.

جهانبانی.

[جَ هامْ] (حامص مرکب) سمت جهانبان. جهانداری. سلطنت. پادشاهی : زمام ملک و پادشاهی در قبضهء او نهد و جهانبانی و جهانداری او را دهد. (فارسنامهء ابن بلخی).
چه آزادند درویشان ز آسیب گرانباری
چه محتاجند سلطانان به اسباب جهانبانی.
خاقانی.

جهان بین.

[جَ هامْ] (نف مرکب، اِ مرکب)جهان بیننده. بینندهء جهان. || چشم را گویند و عرب عین خوانند. (برهان) : و بهر دو معنی حافظ دربارهء امیر مبارزالدین محمد و میل کشیدن چشمان وی به امر پسرش شاه شجاع گوید:
آنکه روشن بد جهان بینش بدو
میل در چشم جهان بینش کشید.
حافظ (از حاشیهء برهان چ معین).
|| چشم باطنی. (فرهنگ فارسی معین). || کنایه از فرزند. (برهان) :
همان تا لب رود جیحون براند
جهان بین خود را بکشتی نشاند.فردوسی.
|| مردم جهانگرد. (برهان) (انجمن آرای ناصری). گردش کننده در اقطار عالم. سیاح. جهانگرد. || (اصطلاح تصوف) روحی که در باطن آدمی نهفته است. (فرهنگ فارسی معین).

جهان پناه.

[جَ هامْ پَ] (ص مرکب) پناه جهان. (آنندراج) :
شاها ملکا جهان پناها
یک شاه نه بل هزار شاها.نظامی.
شاه جهان پناه سایهء کردگار. (گلستان). شاهزاده را ببارگاه جهان پناه رسانید. (حبیب السیر).

جهان پناهی.

[جَ هامْ پَ] (حامص مرکب) حاصل مصدر از جهان پناه بمعنی پناه جهان :
ازلی شد جهان پناهی او
ابدی باد پادشاهی او.نظامی.

جهان پهلوان.

[جَ هامْ پَ لَ] (اِ مرکب)پهلوان جهان. بزرگترین پهلوان دنیا. قهرمان گیتی :
گرفتش سبک دست شاه جهان [ فریدون ]
بدادش بدست جهان پهلوان [ سام ].
فردوسی.
بگودرز گفت ای جهان پهلوان
دلیر و سرافراز و روشن روان.فردوسی.
جهان پهلوان بزرگترین مرتبتی بوده است از بعد شاه و از فرود آن پهلوان و سپهبد بر آن سان که اکنون امیر گویند. (مجمل التواریخ و القصص ص 420). اندر عهد کیکاوس... جهان پهلوانی رستم کرد. (مجمل التواریخ).
که دارد چنان بزمی از خسروان
جز آن هم ملک هم جهان پهلوان.نظامی.

جهان پهلوان.

[جَ هامْ پَ لَ] (اِخ) از اتابکان آذربایجان که بسال 568 ه . ق. بحکومت رسید. رجوع به طبقات سلاطین اسلام ص154 شود.

جهان پهلوانی.

[جَ هامْ پَ لَ] (حامص مرکب) مقام و شغل جهان پهلوان :
جهان پهلوانی مر او را سپرد
وز آنجای لشکر سوی هند برد.
(گرشاسب نامه ص 47).
و بر آخر عهدش [ گشتاسب ] جهان پهلوانی به آذر برزین رسید. (مجمل التواریخ و القصص).

جهان پیچ پیچ.

[جَ نِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) دنیای پر مشقت و رنج. عالم مادی. || دنیای کثرت و تعدد.

جهان پیما.

[جَ هامْ پَ / پِ] (نف مرکب)پیمایندهء جهان. جهانگرد. سیاح. رحاله :
قلم بیگانه بود از دست گوهربار او لیکن
قدم پیمانهء نطق جهان پیمای او آمد.خاقانی.
جهان پیمایش از گیتی نوردی
گرو برده ز چرخ لاجوردی.نظامی.
دوستان عیب کنندم که نبودی هشیار
تا فرورفت بگل پای جهان پیمایت.سعدی.
یاد باد آنکه نگارم چو کمر بربستی
در رکابش مه نو پیک جهان پیما بود.حافظ.

جهان پیمای.

[جَ هامْ پَ / پِ] (نف مرکب) جهان پیما :
چو بنا شاد گشت از گنج بردن
جهان پیمای شد در رنج بردن.نظامی.

جهان پیمایی.

[جَ هامْ پَ / پِ] (حامص مرکب) عمل جهان پیما. سیاحت.

جهانتاب.

[جَ] (نف مرکب) جهان تابنده. نوردهنده بجهان. فروغ بخشنده :
مگْزین در دونان چو بود صدر قناعت
منگر مه نخشب چو بود ماه جهانتاب.
خاقانی.
چو در آب جام جهانتاب دید
ز یک شربتش خلق سیراب دید.نظامی.
|| کنایه از خورشید. (آنندراج) (انجمن آرای ناصری) :
نیای خویشتن را دید در خواب
که گفت ای تازه خورشید جهانتاب.نظامی.
|| ماه پنجم است از ماههای ملکی. (برهان) (انجمن آرای ناصری).

جهان تیمور.

[جَ تَ] (اِخ) یکی از ایلخانان (739-740 ه . ق.) که بر ایران حکومت داشتند. رجوع به طبقات سلاطین اسلام ص 196 شود.

جهان جستجو.

[جَ نِ جُ تُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) دنیای امتحان. عالم کشش و کوشش. عالم مادی و ظاهری. (فرهنگ فارسی معین).

جهانجو.

[جَ] (نف مرکب) جهان جوینده. جویندهء عالم. طالب جهان. که در پیِ گرفتنِ جهان باشد. جهان گیر :
بدادش از آزادگان ده هزار
سواری جهانجوی و نیزه گذار.فردوسی.
غره مشو بدانکه جهانت عزیز کرد
ای بس عزیزکردهء خود را که کرد خوار
مار است این جهان جهانجوی مار گیر
از مارگیر مار برآرد همی دمار.
عمارهء مروزی.
|| پادشاه بزرگ. سلطان کشورگشا :
جهانجوی بر تخت زرین نشست
بسر بر یکی تاج و گرزی بدست.فردوسی.
چو خسرو زآن جهانجوی ستمگر
برآرد دست بازآید بر این در.نظامی.
کیانی تاج را بی تاجور ماند
جهان را بر جهانجوی دگر ماند.نظامی.

جهانجوی.

[جَ] (نف مرکب) جهانجو :
جهانجوی اگر کشته گردد بنام
به از زنده دشمن بدو شادکام.فردوسی.
ز هر شهر فرزانه و رای زن
بنزد جهانجوی گشت انجمن.فردوسی.
جهانجوی کیخسرو تاجور
نشسته بر آن تخت و بسته کمر.فردوسی.

جهان جویی.

[جَ] (حامص مرکب)کشورگشایی. || دنیاطلبی و جهان خواهی. رجوع به جهانجو شود.

جهان خاتونلو.

[جَ] (اِخ) از ایلات ساکن اطراف اردبیل. این ایل در حدود سیصد خانواده اند که در یک فرسنگی اردبیل در حدود قریهء سنبلان مسکن دارند و قشلاقشان مغان است. (جغرافیای سیاسی کیهان ص106).

جهان خداوند.

[جَ خُ وَ] (اِ مرکب)خداوند جهان :
از شادی آن قراضهء چند
گوئی که منم جهان خداوند.نظامی.

جهان خدیو.

[جَ خَ وْ] (اِ مرکب) شاه جهان. خدیو جهان:
خوی خوش من نه خوی دیو است
این از کرم جهان خدیو است.نظامی.

جهان خوردن.

[جَ خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب) گیتی خوردن. منتفع شدن از جهان. (آنندراج). بهره مند گردیدن از دنیا. از همهء نعم دنیا متنعم شدن :
همان به است که امروز خوش خوریم جهان
که دی گذشت و ز فردا پدید نیست نشان.
میرمعزی (از آنندراج).
بعهد از تو بدخواه جان میبرد
بدین عهد و رایت جهان میخورد.نظامی.
-امثال: جهان دیدن به از جهان خوردن است.

جهان خوش.

[جَ خُشْ] (اِخ) دهی از دهستان بربرود بخش الیگودرز شهرستان بروجرد. جلگه و معتدل است. سکنهء آن 281 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات، لبنیات، چغندر. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

جهاندار.

[جَ] (نف مرکب) (از: جهان + دار، دارنده) جهاندارنده. نگهبان جهان. پادشاه. سلطان. (حاشیهء برهان چ معین) :
چو آن نامهء قیصر آمد به بن
جهاندار بشنید چندان سخن.فردوسی.
بدان سرکشان گفت بیدار بید
همه در پناه جهاندار بید.فردوسی.
|| مدبر امور جهان. پادشاهی که مملکت را نیکو اداره کند. جهانگیر. (فرهنگ فارسی معین). || نام خدای تعالی :
همیشه جهاندار یار تو باد
سر اختر اندر کنار تو باد.فردوسی.
تویی تو که جز تو جهاندار نیست
خرد را بر این کار پیکار نیست.فردوسی.
وز کید جهان حافظ تو باد جهاندار.
منوچهری.
این یافتن ملک بشمشیر نباشد
باید که خداوند جهاندار بود یار.منوچهری.

جهانداری.

[جَ] (حامص مرکب) عمل و شغل جهاندار. ملکت. سلطنت. پادشاهی. (شرفنامهء منیری). نگهبانی جهان. (حاشیهء برهان). ادارهء مملکت بنحوی نیکو. (فرهنگ فارسی معین) :
چون خداوند جهانداری و شاهی بتو داد
گفت من یافتم اینک ز خداوند نظر.فرخی.
در جهانداری بملک و در عدو بستن بجنگ
هم سلیمان را قرینی هم فریدون را بدیل.
فرخی.
هر کس بجز از تو بجهانداری بنشست
بیدادگر است و ملک بیخرد و مست.
منوچهری.
فریدون نسب پادشاهی که از وی
جهانداری آمد چنان کز فریدون.سوزنی.
به چه کار آیدت جهانداری
مردنت به که مردم آزاری.سعدی.

جهاندن.

[جَ دَ] (مص) جهانیدن. مصدر متعدی از جهیدن، جستن. بجستن واداشتن. پرش دادن. به جست و خیز وادار کردن. (فرهنگ فارسی معین). سکیزاندن :
فرس بیرون جهاند از کل کونین
علم زد بر سریر قاب قوسین.نظامی.
اسب در میدان رسوایی جهانم مردوار
بیش از این در خانه نتوان گوی و چوگان باختن.
سعدی.
|| رویاندن. رویانیدن : و چون خشک شود [ درخت لیمو ] دیگرباره از بن بجهاند و باز به دو سه ساله بار آید. (فلاحت نامه). || جهاندن اسب؛ مجازاً، اشتلم کردن. دعوی باطل داشتن. (یادداشت مرحوم دهخدا) :
همی برجهاند یلان سینه اسب
که تا من ز بهرام پور گشسب.
به نو در جهان شهریاری کنم
تن خویش را یادگاری کنم.فردوسی.

جهان دیدن.

[جَ دی دَ] (مص مرکب)سیاحت. جهان گشتن. جهانگردی :
بی دوست حرام است جهان دیدن مشتاق
قندیل بکش تا بنشینم به ظلامی.سعدی.
-امثال: جهان دیدن به از جهان خوردن.

جهاندیده.

[جَ دی دَ / دِ] (ص مرکب)آنکه بسیار در اقطار عالم سفر کرده. سیاحت کننده و جهانگرد. مسافر. (برهان). سیاح. (انجمن آرای ناصری). || مجرب. آزموده. کارکشته. تجربه کار. (آنندراج) :
درست است گفتار فرزانگان
جهاندیده و پاک دانندگان.فردوسی.
گر از بنده لغوی شنیدی مرنج
جهاندیده بسیار گوید دروغ.سعدی.

جهان راستان.

[جَ نِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) دنیای نیکوکاران. عالمی که انبیا و اولیا در آن میزیند. عالم امر. (فرهنگ فارسی معین).

جهان زنده.

[جَ نِ زِ دَ / دِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) دنیای باقی. عالم امر. عالم ملکوت. (فرهنگ فارسی معین).

جهان ساده.

[جَ نِ دَ / دِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) دنیای بدون رنگ. عالم ارواح. عالم معنی. (فرهنگ فارسی معین).

جهانسوز.

[جَ] (نف مرکب) سوزندهء جهان :
حریص و جهانسوز و سرکش مباش
ز خاک آفریدت چو آتش مباش.سعدی.
|| دشمن کش. کشندهء خصم :
خورشید چو تیغ از او جهانسوز
پوشیده بشب برهنه در روز.نظامی.
شیر خدا و صفدر میدان و بحر جود
جان بخش در نماز و جهانسوز در دعا.
سعدی.
|| ستوه آورنده. خسته کننده. ملالت آور :
من مانده در این شب جهانسوز
بی روز مباد شب بدین روز.نظامی.

جهانسوز.

[جَ] (اِخ) لقب علاءالدین حسین، برادر قطب الدین محمد. رجوع به ترجمهء طبقات سلاطین اسلام ص 262 شود.

جهانشاه.

[جَ] (اِ مرکب) شاه جهان. سلطان عالم.

جهانشاه.

[جَ] (اِخ) آق قویونلو. یکی از امرای قره قویونلو که بسال 841 ه . ق./ 1437م. بحکومت رسید. رجوع به ترجمهء طبقات سلاطین اسلام لین پول ص226 شود.

جهانشاه.

[جَ] (اِخ) مظفرالدین (839-872 ه . ق.). سومین پادشاه قره قویونلو است و پس از شاهرخ (850 ه . ق.) از اطاعت تیموریان سرپیچی کرد و بعراق عجم حمله برد و مردم اصفهان را قتل عام کرد و فارس و کرمان را متصرف شد و بسال 862 علاءالدولهء تیموری را شکست داد و در هرات بتخت نشست. وی بسال 872 برای سرکوبی اوزون حسن آق قویونلو به دیاربکر تاخت و بقتل رسید و در تبریز دفن شد. جهانشاه پادشاهی هنرپرور و شعردوست بود و چون شبها را بعشرت بسر میبرد به شب پره معروف شد. رجوع به تاریخ ادبیات ادوارد برون ج3 و حبیب السیر شود.

جهانشاه قاجار.

[جَ هِ] (اِخ) پسر فتحعلیشاه. از شاعران است. وی در اشعار خود به جهان تخلص میکرد. او راست :
نوید وصل بمن میدهی ولی ترسم
کشد بوعدهء وصل تو انتظار مرا.
گذر بکوی تو جایی نمیتوان کردن
ز بس بکوی تو دل بر سر دل افتاده ست.
ای صبا کن گذری در شکن طرهء یار
بمن آور خبر از حال گرفتاری دل.
من همان روز که از مادر گیتی زادم
سرخط بندگی خویش بطفلی دادم
حرف شیرین نشنیدم ز لبانت اما
به جفایت که وفادارتر از فرهادم.
(از مجمع الفصحاء ج1 ص21).

جهانشاه کهریز.

[جَ کَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان بزینه رود بخش قیدار. کوهستانی و معتدل است. دارای 114 تن سکنه. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، انگور، میوه جات و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان قالیچه بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

جهانشاهی.

[جَ] (حامص مرکب) شاهی جهان. سلطنت عالم.

جهانشاهی.

[جَ] (اِخ) دهی است از دهستان یک مهد بخش مسجدسلیمان شهرستان اهواز. سکنهء آن340 تن. آب آن از لولهء شرکت نفت و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه شوسه دارد. ساکنین از طایفهء هفت لنگ بختیاری هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

جهان شناسی.

[جَ شِ] (حامص مرکب)(1)کیهان شناخت.
.
(فرانسوی)
(1) - Cosmologie

جهان قبری.

[جَ قَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان انگوران بخش ماه نشان شهرستان زنجان. رجوع به فرهنگ جغرافیائی ایران ج2 شود.

جهان کهین.

[جَ نِ کِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) اشاره به آدم صفی علیه السلام است. || انسان. بشر. عالم صغیر(1). (برهان):
پس بصورت عالم اصغر تویی
پس بمعنی عالم اکبر تویی.مولوی.
(1) - در «دامدات نسک» و نیز «بندهش بزرگ» دو اصطلاح پهلوی ذیل آمده: geha(n) i guzurg(جهان بزرگ) و geha(n)i kodak,(جهان کوچک). رجوع شود به:
Shikand-Gumanik Vijar, by H. J. Jamasp-Asana andE. W. West, p. 169;
Zoroastrian Problems in the Ninth
Century Books, p. 87.
در کتاب «سبع مقالات» De Hebdomadibusمنسوب به ابقراط همین دو مفهوم بزبان یونانی چنین آمده است:Mikros Kosmos, MakrosKosmos. در متن «جهان مهین» بجای (گیهان گزرگ) و «ماکرس کسمس» یونانی و «جهان کهین» بجای «گیهان کودک» و «میکرس کسمس» یونانی آمده است. در اصطلاح حکما و عرفا بشر (مطلقاً) عالم صغیر است. (حاشیهء برهان چ معین).

جهان گذران.

[جَ نِ گُ ذَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) جهان گذرنده. (آنندراج). دنیا :
بنشین بر لب جوی و گذر عمر ببین
کاین اشارت ز جهان گذران ما را بس.
حافظ.

جهانگرد.

[جَ گَ] (نف مرکب)جهان گردنده. آنکه در اقطار عالم بسیار سفر کند. سائح. سیاح. رحاله :
هر بیت که گفتی آن جهانگرد
بر یاد گرفتی آن جوانمرد.نظامی.
قناعت توانگر کند مرد را
خبر کن حریص جهانگرد را.سعدی.
زهی جوفروشان گندم نمای
جهانگرد شب کوک و خرمن گدای.سعدی.

جهانگردی.

[جَ گَ] (حامص مرکب) عمل و شغل جهانگرد. سیاحت :
سرعت عقل در جهانگردی
جنبش روح در جوانمردی.نظامی.
چو طالع جهانگردی آرد به پیش
نشاید زدن کنده بر پای خویش.نظامی.

جهانگشا.

[جَ گُ] (نف مرکب)جهان گشاینده. تسخیرکنندهء عالم. جهان گیر. کشورگیر. فاتح و مسخِّر جهان :
میر بزرگ نامی گُرد گران سپاهی
شیر ملک شکاری شاه جهانگشایی.فرخی.

جهانگشای.

[جَ گُ] (نف مرکب) گشاینده و تسخیرکنندهء جهان :
حکم تو دیوبند و جهانت جهانگشای
اقبال بر در تو در آسمانگشای.خاقانی.
شاه جهانگشای را از شب و روز آن جهان
باد هزار سال عمر اینْت دعای راستین.
خاقانی.

جهانگشایی.

[جَ گُ] (حامص مرکب)عمل و شغل جهانگشا. مسخر کردن جهان. جهانگیری :
ای در نظر تو جانفزایی
در سکهء تو جهانگشایی.نظامی.

جهانگیر.

[جَ] (نف مرکب) فتح کنندهء دنیا. گیرندهء عالم. جهانگشا :
چنین داد پاسخ که ای پهلوان
جهانگیر و بیدار و روشن روان.فردوسی.
دریغا که پند جهانگیر زال
نپذرفتم و آمدم بدسگال.فردوسی.
جهانگیر شاهی جهاندار باش
مبادت از این دار و گیر انقلاب.سوزنی.
سخای ابر از آن آمد جهانگیر
که در طفلی گیاهی را دهد شیر.نظامی.
گفتم از آسیب عشق روی بعالم نهم
عرصهء عالم گرفت حسن جهانگیر او.
سعدی.

جهانگیر.

[جَ] (اِخ) دهی از دهستان سراجوی بخش مرکزی شهرستان مراغه. سکنه 176 تن. آب آن از چشمه سارها. محصول آن غلات، کرچک و نخود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

جهانگیرآباد.

[جَ] (اِخ) دهی از دهستان سگوند بخش زاغهء شهرستان خرم آباد. ساکنین از طایفهء سگوند هستند و در زمستان به گرمسیر میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

جهانگیر آق قویونلو.

[جَ رِ قُ] (اِخ)یکی از امرای آق قویونلو که در آذربایجان و غیره از سال 848 ه . ق./ 1444 م. بحکومت رسید. رجوع به ترجمهء طبقات سلاطین اسلام لین پول ص227 شود.

جهانگیرلو.

[جَ] (اِخ) دهی از دهستان انگوت بخش گرمی شهرستان اردبیل. سکنه 218 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

جهانگیر نورالدین.

[جَ رُدْ دی] (اِخ)یکی از امپراطوران مغول هند است که بسال 1014 ه . ق./ 1605م. بحکومت رسید. رجوع به ترجمهء طبقات سلاطین اسلام لین پول ص 297 شود.

جهانگیری.

[جَ] (حامص مرکب)پادشاهی. (شرفنامهء منیری). شغل و عمل جهانگیر. تسخیر جهان. جهانگشایی :
ولی چون بخت روباهی نمودش
ز شیری و جهانگیری چه سودش؟نظامی.
بگذر از این پی که جهانگیری است
حکم جوانی مکن این پیری است.نظامی.
ترا آن به که روی خود ز مشتاقان بپوشانی
که شادیّ جهانگیری غم لشکر نمی ارزد.
حافظ.

جهانگیری.

[جَ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای بخش مسجدسلیمان شهرستان اهواز است. این دهستان در شمال بخش مسجدسلیمان واقع گردیده و یکی از شعب رودخانهء کارون از وسط این دهستان میگذرد. موقع طبیعی آن کوهستانی و هوای آن گرم سیر مالاریایی است. از 24 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل گردیده و جمعیت آن در حدود 5هزار تن و قراء مهم آن عبارتند از لالی، بلاینی، عنبر، پرنوشته، قلعه چشمه. آب مصرفی دهستان از رودخانهء کارون و چشمه تأمین میشود. محصول عمدهء آن غلات و لبنیات و شغل مردان کارگری شرکت نفت و زراعت و گله داری است. ساکنین از طایفهء بختیاری می باشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

جهانگیری.

[جَ] (اِخ) قصبه ای از دهستان بوری بخش شادگان شهرستان خرم شهر دارای 4238 تن سکنه. آب آن از رودخانهء جراحی. محصول آن غلات، خرما و برنج است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

جهانگیری.

[جَ] (اِخ) قصبه ای از دهستان فوری بخش شادگان شهرستان خرمشهر. دشت و گرمسیری است. سکنهء آن 4238 تن. آب آن از رودخانهء جراحی و محصول آن غلات، خرما، برنج و شغل اهالی زراعت و ترتیب نخل و حشم داری و صنایع دستی حصیربافی. راه در تابستان اتومبیل رو است. ساکنین از طایفهء آل ابوغبیش هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

جهانگیری کندی.

[جَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان قوری چای بخش قره آغاج شهرستان مراغه. سکنهء آن 155 تن. آب آن از چشمه سارها و محصول آن غلات، نخود و بزرک. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

جهان مرگ.

[جَ نِ مَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) دنیای نیستی. عالم مادی.

جهان مهین.

[جَ نِ مِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) عالم را گویند که ماسوی الله است و عرب عالم کبیر خوانند. (برهان). ماسوی الله. (آنندراج). رجوع به جهان کهین شود.

جهاننده.

[جَ نَنْ دَ / دِ] (نف) به جست و خیز درآورنده. پراننده. به پرش وادارنده.

جهان نما.

[جَ نُ / نِ / نَ] (نف مرکب)نمایندهء جهان. نمایش دهندهء جهان :
جام جهان نماست ضمیر منیر دوست
اظهار احتیاج خود آنجا چه حاجتست؟
حافظ.
ز ملک تا ملکوتش حجاب بردارند
هر آنکه خدمت جام جهان نما بکند.حافظ.
گرت هواست که چون جم به سرّ غیب رسی
به یاد همدم جام جهان نما می باش.حافظ.
|| نقشهء جغرافیا. کرهء جغرافی. نقشهء پنج قطعهء زمین بر روی یک صفحهء بزرگ کاغذ و غیره. اطلس جهان نما. خریطه، نقشهء جغرافیایی.

جهان نورد.

[جَ نَ وَ] (نف مرکب) سیاح. جهانگرد. کیهان نورد.

جهانة.

[جُ نَ] (ع ص) شابّة. (اقرب الموارد). جوان: جاریة جهانة؛ دختر جوان. (منتهی الارب).

جهانی.

[جَ] (ص نسبی) منسوب به جهان. عالَمی:
-جنگ جهانی؛ جنگ بین المللی.

جهانیدن.

[جَ دَ] (مص) جهاندن. مصدر متعدی از جستن. به جستن داشتن. سکیزانیدن. رجوع به جهاندن شود. || جهانیدن گشن را بر ماده : اول کس که خر را بر مادیان جهانید تا استر زاد او [ افریدون ]بود. (ابن بلخی).

جهاً.

[جِ هَنْ] (ع مص) خراب و ویران گردیدن. (اقرب الموارد). رجوع به جهی شود.

جهب.

[جَ] (ع ص) روی زشت و مکروه. (منتهی الارب) (آنندراج).

جهبذ.

[جَ بَ] (معرب، ص، اِ) نقاد خبیر به غوامض امور و بارع و عارف به طرق نقد. نقاد دانا، و آن معرب کهبذ فارسی است. (از اقرب الموارد). گاه بد. گهبد. قسطری. قسطار. رجوع به مادهء بعد شود. || آنکه مال سلطان بدو درآید. (مهذب الاسماء). خزانه دار. عامل خراج محصل خراجِ مستخرج دیه و غیره. (فرهنگ اسدی نخجوانی).

جهبذ.

[جِ بِ] (معرب، ص، اِ) نقاد دانا. (منتهی الارب). ناقد شناسا به تمییز خوب از بد، و آن معرب کهبد فارسی است. (از اقرب الموارد). ج، جَهابِذة. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد): انه [ ارسطاطالیس ] کان فیلسوف الروم و عالمها و جهبذها و نحریرها و خطیبها. (عیون الانباء ج 1 ص 54). || حرفة معروفة فی نقدالذهب. پیشهء معروفی است در نقد طلا و صیرفی آن. (از انساب سمعانی).

جهبر.

[جَ بَ] (ع اِ) شیر ماده. (از اقرب الموارد).

جهبل.

[جَ بَ] (ع اِ) بز کوهی کلان سر یا بز کوهی کلان سال یا بز کوهی بزرگ. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

جهبلة.

[جَ بَ لَ] (ع ص، اِ) زن زشت رو. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

جهت.

[جَ هَ] (ع اِ) رجوع به جهة شود.

جهتلو.

[جَ هَ] (اِخ) دهی از دهستان روضه چای بخش حومهء شهرستان ارومیه. جلگه و معتدل مالاریایی. سکنه 190 تن. آب از روضه چای و محصول غلات، انگور، توتون، چغندر و حبوبات. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی جوراب بافی. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

جهث.

[جَ] (ع مص) سبک گردیدن از بیم یا خشم یا طرب. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج).

جه جه.

[جِ جِ] (اِخ) دهی از دهستان هلایجان بخش ایزهء شهرستان اهواز. کوهستانی معتدل است. سکنه 195 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

جهجهان.

[جَ جَ] (نف مرکب، ق مرکب)جهان جهان: ردی ردیان؛ جهجهان رفتن. ناقة دفاق؛ جهجهان و شتاب رو. ترقّص؛ جهجهان رفتن اسب. (منتهی الارب).

جهجهة.

[جَ جَ هَ] (ع مص) بانگ زدن بر دده و جز آن تا بازدارند آنرا. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). صیحه و فریاد زدن به حیوان درنده تا آنرا بازدارند: جهجه بالسبع؛ صاح لیکفه. (از اقرب الموارد).

جهد.

[جَ] (ع مص) کوشش کردن و رنجیدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از تاج المصادر). || بار کردن چهارپا فوق طاقت آن و رنج دادن آنرا. || سخت و ناخوش گردیدن زیست. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). تنگ شدن عیل. (تاج المصادر بیهقی). || آزمودن کسی را. (اقرب الموارد) (منتهی الارب): جهد بفلان؛ امتحنه عن الخیر و غیره. (اقرب الموارد). || برآوردن همهء مسکهء شیر را. || لاغر گردانیدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). جهد المرض فلاناً؛ هزله. || میل و اشتها داشتن. (اقرب الموارد). آرزومند طعام شدن و بسیار خوردن. (منتهی الارب). || (اِ) توانایی. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). طاقت. (از اقرب الموارد). || سعی. کوشش. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) :
هر تار او به رنج برآورده از ضمیر
هر پود او به جهد جدا کرده از روان.فرخی.
جهد بر تست و بر خدا توفیق
زآنکه توفیق و جهد هست رفیق.سنائی.
|| رنج و مشقت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). تنگی و سختی و مجازاً، قحط : و تؤکل الطحف فی الجهد. (ابن بیطار).
- جهدالأیمان؛ سخت ترین سوگند. (منتهی الارب) : و اقسموا بالله جهد ایمانهم. (قرآن 6/109).
- جهدالبلاء؛ حالتی که در آن موت بر زندگانی اختیار نمایند. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). در حدیث : اعوذ بک من جهدالبلاء. (منتهی الارب). || بسیاری عیال و اِفلاس. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

جهد.

[جُ] (ع اِ) توانایی. (منتهی الارب). طاقت. (اقرب الموارد). توان. تاب، و گویند بمعنی رنج و مشقت نیز هست چون جهد بفتح جیم. (از اقرب الموارد). رجوع به جَهد شود.
- جُهْدُالمُقِلّ؛ کوشش فقیر بینوا. تلاش فقیر بیمایه. در حدیث است : ای الصدقة افضل، قال: جهدالمقل؛ ای قدر ما یحتمله حال القلیل المال. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
گفت روبه این حکایت ها بهل
دستها در کسب زن جهدالمقل.مولوی.
هست پیدا آن به پیش چشم دل
جهد کن پیش دل آ جهدالمقل.مولوی.

جهد جهید.

[جَ دِ جَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کوشش بسیار. (آنندراج) (غیاث).

جهد کردن.

[جَ کَ دَ] (مص مرکب)کوشش کردن. سعی کردن :
ور جهد کند خواجه و گوید نخورم می
با جان و سر سلطان سوگندش میده.
منوچهری.
جهد کردیم تا نیالاید
بخرابات دامن پرهیز.سعدی.
ای نفس جهد کن که چو مردان قدم نهی
ور پای بسته ای بدعا دست برگشا.سعدی.
بسر نیامده طومار عمر جهدی کن
که چون قلم ز تو در هر قدم اثر مانَد.
صائب.

جهدمة.

[جَ دَ مَ] (ع مص) شتاب کردن در کار. (از اقرب الموارد).

جهر.

[جَ] (ع مص) آشکار گردیدن. || آشکار کردن کلام را. || بلند کردن آواز. || بسیار شمردن لشکر را. || نادانسته در زمین رفتن. || دیدن کسی را بی پرده. || نماینده و دیداری یافتن کسی را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). بزرگ نمودن کسی در دیدهء دیگری. (از اقرب الموارد). || جنبانیدن مشک شیر را تا دوغ گردد. || پاک کردن چاه را با کشیدن همهء آب چاه یا تا آب چاه رسیدن. (منتهی الارب). پاک کردن چاه را و لای آن برآوردن. (از اقرب الموارد). || خیره کردن آفتاب چشم مسافر را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || گشاده و برهنه کردن چیزی را. || خرد و اندازه کردن چیزی را. || بامداد بی آگهی نزدیک کسی شدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || بشگفت آوردن جمال و هیأت چیزی کسی را. (اقرب الموارد). || (اِ) پشتهء درشت. || سال. || پاره ای از زمانه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || عیان: رأیته جهراً؛ ای عیاناً. (ذیل اقرب الموارد). علانیه. علن. (نصاب). آشکار. آشکارا. آشکاره :
کریم عزّوجل غیب دان مطلع است
گرش بجهر بخوانی و گر بخفیه و راز.
سعدی.
|| در مقابل اخفات: شافعی را در جهر دو قول است، در جدید گفت چندان آواز بردارد که خود شنود و در قدیم گفت اخفات نکند و آواز بردارد. (تفسیر ابوالفتوح رازی). || (اصطلاح تجوید) حروف جهر که در برابر حروف همس بکار میرود 19حرف است از اینقرار: آ، ب، ج، د، ذ، ر، ز، ض، ط، ظ، ع، غ، ق، ل، م، ن، همزه، ی.

جهر.

[جَ هَ] (ع مص) خیره گردیدن چشم از آفتاب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). ندیدن چشم در نور خورشید. (از اقرب الموارد). روزکور شدن. (آنندراج). کم دید شدن و ندیدن در روز. (تذکرهء داود ضریر انطاکی). رجوع به مادهء قبل شود.

جهر.

[جَ هِ] (ع ص) دیداری: رجل جهر؛ مرد دیداری. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || کلام جهر؛ سخن بلند. (از اقرب الموارد).

جهر.

[جُ] (ع اِ) شکل و هیأت. (آنندراج). هیأت مرد. || جمال و بهای مرد و حسن هیأت آن و جُهْرة. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). حسن منظر. دیدار، گویند: مااحسن جَهْره و مااقبح جُهْره. (منتهی الارب).

جهراً.

[جَ رَنْ] (ع ق) آشکارا. (آنندراج). || بلند. به آواز بلند. رجوع به جَهْر شود.

جهراء .

[جَ] (ع ص، اِ) مؤنث اجهر. زن دیداری تمام خلقت و احوال دیداری. || آنکه در آفتاب دیدن نتواند. (منتهی الارب). || چشم که حدقهء وی بیرون رو باشد از خانه. (منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد). || اسب که غرهء وی همهء روی او را گرفته باشد. (منتهی الارب). || پشتهء هموار و پهناور. (ذیل اقرب الموارد). || زمین هموار که در آن درخت و پشته نباشد. || جماعت. || بزرگان قبیله. (منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد).

جهراء .

[جُ هَ] (ع ص، اِ) جِ جهیر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به جهیر شود.

جهراوات.

[جَ] (اِخ) صحرای بیرون شیراز. (منتهی الارب).

جهرم.

[جَ رُ] (اِخ) یکی از شهرستانهای هشتگانهء استان هفتم کشور (فارس) است و محدود است بحدود زیر: از شمال بشهرستانهای فسا و شیراز، از خاور به بخش داراب، از شهرستان فسا و شهرستان لار، از باختر به شهرستان فیروزآباد، از جنوب بشهرستان لار. هوای این شهرستان بطور کلی گرم ولی درجهء گرمای هوا به مقتضای عرض جغرافیایی و موقع نقاط، متغیر است. آب آن از رودخانه های قره آغاج و سیمکان و چشمه سارها و قنوات متعدد تأمین میگردد. در این شهرستان چند رشته ارتفاعات مهم وجود دارد ازجمله ارتفاعات البرز که بلندترین نقطهء آن در جنوب شهر به 2100 متر بالغ میگردد، دیگر ارتفاعات سفیدار (سفیدمار) که بخش خفر را از سیمکان جدا میسازد. این کوهستان مستور از جنگلهای بنه و بادام کوهی و سایر درختان جنگلی است. عده ای از طوایف کوهکی در دامنه های آن بدام پروری مشغول میباشند. بلندترین قلهء کوه سفیدار بالغ بر 3170 متر میشود. و دیگر کوه گورم که بلندترین نقطهء آن 2392 متر و اغلب نقاط آن مستور از جنگل است. و دیگر کوه میمند و سیمکان که بلندترین نقطهء آن 2627 متر و اغلب نقاط آن جنگلی است. و دیگر کوه گریا سفیدکوه. شهرستان جهرم از چهار بخش خفر، سیمکان، کردیان و کوهک تشکیل شده و مجموع قراء و قصبات آن 119 و مجموع نفوس آن در حدود 59200 تن است. محصولات عمدهء این شهرستان عبارتند از خرما، لیمو، تنباکو، مرکبات، بادام، پنبه، برنج و غلات. محصولات حیوانی آن عبارتند از روغن، پشم و پوست. محصولات معدنی آن عبارتند از سنگ ساختمان در کوه البرز و معدن نمک و گل سرشور. صنایع دستی معمول اهالی قالی، جاجیم و گلیم بافی است. راههای آن از اینقرار است: 1 - شوسهء شیراز - خفر - جهرم. 2 - شوسهء جهرم - لار. 3 - شوسهء جهرم - قطب آباد - فسا. 4 - راه فرعی جهرم - هکان و جهرم - یرگ. 5 - راه فرعی قطب آباد - کوشک و مه کرد - فسا. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

جهرم.

[جَ رُ] (اِخ) شهر جهرم مرکز شهرستان جهرم و بخش کوهک، نام قدیمی آن گهرم (زمین گرم) و جهرم معرب آنست. این شهر از شهرهای بسیار قدیم ایران بوده، فردوسی در شاهنامه از آن در عصر ساسانیان نام برده و مستوفی در نزهة القلوب بانی آنرا بهمن بن اسفندیار میداند. فاصلهء این شهر تا شیراز 200 و تا لار 166 و تا فسا70 کیلومتر و در مسیر شوسهء شیراز - بندر لنگه - بندر عباس واقع است. آب مشروب شهر عموماً از چاه است. شهرداری آن مشتمل بر ده کوی است. جمعیت آن مطابق آخرین آمار بالغ بر 25820 تن میشود. شغل مردم این شهر تجارت و کسب و زراعت و مخصوصاً تربیت نخل است. کلیهء ادارات دولتی و پادگان نظامی و شعبهء بانک ملی در شهر وجود دارد و بعلاوه دارای دبیرستان و دبستانهای دخترانه و پسرانه و کارخانهء پنبه پاک کنی و کارخانهء برق و یخ مصنوعی است. شهر جهرم از لحاظ اقتصادی اهمیت مخصوص داشته و از مهمترین شهرهای فارس در صدور خرما، لیمو، آب لیمو، تنباکو، برنج، پنبه و پوست و پشم و روغن میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7). شهری است بپارس از شهرهای قدیم که پیش از اردشیر بابکان معمور بوده است. در این شهر نوعی حصیر بافند که ممتاز است و آنرا بعربی جهرمیه گویند. جهرم و پسا و داراب جرد پیش از شیراز معمور بوده اند. در سال بیستم هجری سپاه اسلام این بلاد را متصرف شدند. (انجمن آرای ناصری) (آنندراج). جهرم از بلوکات ولایات خمسهء فارس بطول 27 و عرض 18 کیلومتر، حد شمالی خفر و فسا و حد شرقی دارابگرد و حد غربی قیروکارزین. آب و هوا معتدل و گرمسیری، خرمای آن مشهور است، جمعیت آن در حدود 35000 تن. مرکز جهرم 6000 تن. عدهء قری 32 قریه. (فارسنامهء ابن البلخی).
ز جهرم بیامد بشهر ستخر
که آزادگان را بدان بود فخر.فردوسی.

جهرمی.

[جَ رَ / رُ] (ص نسبی) منسوب به جهرم، شهری در فارس. (لباب الانساب). || گلیمی است از کتان منسوب به جهرم، آنرا جهرمیه نیز گویند :
ز هر جنس و هر جای با جهرمی
تو گوئی گرفتند روی زمی.
نظام قاری (دیوان ص 86).
با گلیم جهرمی، میگفت نطع بردعی
کز حصیر و بوریایم خارخاری بر دل است.
نظام قاری.

جهرمیة.

[جَ رَ / رُ می یَ] (ص نسبی، اِ)نوعی از بساط یا جامه ای است از کتان منسوب به جهرم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به جهرم و جهرمی شود.

جهرود.

[جَ] (اِخ) یکی از قصبات شهر قم که مشتمل بر 37 دیه و مزرعه است. بیب بن جودرز [ گودرز ] آنرا بنا کرده و آنرا ویرود نام کرده است، بعد از مدتی «که رود» گفتند و پس از آن معرب گردانیدند و گفتند«جهرود». (تاریخ قم ص 58، 69).

جهرة.

[جَ رَ] (ع اِ) آشکارا. (منتهی الارب). عیان. (از اقرب الموارد) : ارنا الله جهرة(1)؛ ای عیاناً غیرمستتر. (منتهی الارب). || (مص) آشکارا شدن. (آنندراج).
(1) - قرآن 4/153.

جهره.

[جَ رَ / رِ] (اِ)(1) بر وزن بهره، چرخی باشد که جولاهگان به آن ریسمان در ماشوره پیچند. (برهان). چرخه که جولاهگان بدان ریسمان در ماسوره کنند و آن ببای فارسی نیز آمده. (انجمن آرای ناصری) (آنندراج). چهره. چرخه. چرخ.
(1) - در پهلوی cark، اوستا-caxra، هندی باستانی -cakra. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

جهز.

[جَ] (ع مص) کشتن خسته را. (آنندراج). کشتن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

جهزاء.

[جَ] (ع ص) ارض جهزاء؛ زمین بلند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || عین جهزاء؛ چشم که حدقهء آن بیرون رو باشد، و به راء معروف تر است. (منتهی الارب).

جهستان.

[] (اِخ) از طسوج لنجرود قم. روایتی چنین گوید که این ده را جهستان کابل که ملک اعظم بر او خشم گرفته بود بنا کرده است. (تاریخ قم ج 1 ص 65، 113).

جهش.

[جَ] (ع مص) زاریدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || آمادهء گریستن شدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). آغاز کردن به گریستن. (تاج المصادر بیهقی). || آمدن: جهش الی القوم؛ اتاهم. || آماده و مهیا شدن. (ذیل اقرب الموارد): جهش للشوق و الحزن؛ تهیأ. (ذیل اقرب از لسان).

جهش.

[جَ هِ] (اِمص) از جستن، جهیدن. پرش :
سر بجهد چونکه بخواهد شکست
وین جهش امروز در این خاک هست.
نظامی.
|| سرشت و خلقت و طبیعت. (برهان) (انجمن آرای ناصری) (آنندراج). طینت :
چو بر تخت بنشست کرد آفرین
به نیکی جهش بر جهان آفرین.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم 2960).
چو آن بدجهش رفت نزدیک شاه
ورا دید با بنده در پیشگاه.فردوسی.

جهشان.

[جَ هَ] (ع مص) زاریدن. (منتهی الارب). || آمادهء گریستن شدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). آغاز کردن بگریستن. (المصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). رجوع به جهش و جهوش شود. || ترسیدن و گریختن. (منتهی الارب). ترسیدن، و گویند گریختن. (اقرب الموارد).

جهشة.

[جَ شَ] (ع اِ) اشک. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || گروه مردم. (منتهی الارب). چون جاهشة بمعنی جماعت مردم. (ذیل اقرب الموارد از قاموس).

جهشیاری.

[] (اِخ) محمد بن عبدوس، مکنی به ابوعبدالله. یکی از نویسندگان است. ابن ندیم نام و نسب و کنیت او را بنحو مزبور آورده و گوید: وی یکی از نویسندگان اخباری و مترسل است. او راست: 1 - الوزراء و الکُتّاب. 2 - میزان الشعر و الاشتمال علی انواع العروض. و در جای دیگر الفهرست آمده: جهشیاری بتألیف کتابی آغازید محتوی هزار افسانهء مختار از افسانه های عرب و عجم و روم و جز آنان بنحوی که هر قصه مجزا و مستقل باشد نه مانند کلیله و دمنه و سندبادنامه که حکایات در ضمن یک حکایت طویل تر مندرج است و برای این مقصود قصه سرایان را گرد کرد و بهترین اخبار آنان را فراهم آورد و از کتب مصنفه در اسمار و خرافات نیز آنچه بپسندید برگزید و چهارصدوهشتاد قصه بدین نحو او را فراهم شد لیکن پیش از انجام کتاب اجل وی دررسید و ناتمام ماند و من اجزائی چند از آنرا بخط ابوالطیب شافعی وراق دیده ام. (الفهرست چ اروپا ص127، 304).
جهض [ جَ ] (ع مص) چیره شدن بر کسی برای تخلیص دیگری. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). || دور کردن. (از اقرب الموارد). رهانیدن صید را از چنگال باز و صیاد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || بازداشتن و منع کردن. (اقرب الموارد).

جهض.

[جَ هِ] (ع ص، اِ) رجوع به جِهْض شود.

جهض.

[جِ](1) (ع ص، اِ) بچهء سقط شده. جهیض. مجهض. (اقرب الموارد). رجوع به جهیض شود.
(1) - در منتهی الارب این کلمه جَهِض بر وزن کَتِف ضبط شده است.

جهضم.

[جَ ضَ] (ع ص، اِ) بزرگ سر گردروی. (مهذب الاسماء). مرد بزرگ سر گردروی گشاده پهلو و فراخ سینه. || شیر و اسد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

جهق.

[جَ هَ] (اِخ) دهی از دهستان قهرود بخش قمصر شهرستان کاشان. کوهستانی سردسیری و دارای 450 تن سکنه است. آب آن از رودخانهء محلی و 2 رشته قنات. محصول آن غلات، میوه جات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. این آبادی از دو محل بالا و پائین تشکیل شده. مزرعهء آقابابائی و سه مزرعهء دیگر جزء این ده است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

جهک.

[] (اِ) این کلمه در فیه مافیه چ سنگی تهران محمدهاشم خونساری آمده: همچنانکه کودکی را بدکان درزی نشاندند او را مطیع استاد باید بودن اگر تگل دهد که بدوزد و اگر شلال شلال وگر بخیه بخیه و اگر جهک جهک. و در نسخهء چ فروزانفر ص54 «اگر بخیه بخیه و اگر جهک جهک» نیامده و بنابر آنکه نسخهء قبلی صحیح باشد یکی از اصطلاحات دوخت و دوز و خیاطی است.

جهل.

[جَ] (ع مص) نادان شدن. (تاج المصادر بیهقی). نادان بودن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). ضد علم. (اقرب الموارد). نادانستن. (آنندراج). || نادان نمودن خود را. (منتهی الارب). تسافُه. (اقرب الموارد از اساس اللغة). نادانی کردن. (دهار). || (اِمص) نادانی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (کشاف اصطلاحات الفنون) (آنندراج) :
بفکن از پشت خویش جهل و بدانک
جهل ماریست سخت زشت و ثقیل.
ناصرخسرو.
از جهل قویتر گنه چه باشد
خیره چه بری ظن که بیگناهی.ناصرخسرو.
نیارم که یارم بود جاهل ایرا
کرا جهل یار است یار است مارش.
ناصرخسرو.
دولت به اهل جهل دهند آری
خوان مسیح خرمگسان دارند.خاقانی.
وآن کآیت جهل خواند بر خویش
فرزانهء راستین شمارش.خاقانی.
تربیت عاقلان در وی اثر کرده و جهل قدیم از جبلت او بدررفته است. (گلستان).
علم نور است و جهل تاریکی
علم راهت برد بباریکی
جهل خوابست و علم بیداری
زآن نهانی و زین پدیداری.اوحدی.
- جهل بسیط؛ عدم العلم عما من شأنه ان یکون عالماً. (تعریفات).
- جهل مرکب؛ عبارة عن اعتقاد جازم غیرمطابق للواقع. (تعریفات).
رجوع به این دو در ردیف خود شود.

جهل.

[جُ] (ع ص، اِ) جِ جاهل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به جاهل شود. || جِ جَهول. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به جَهول شود.

جهل.

[جُ هُ] (ع ص، اِ) جِ جاهل. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به جاهل شود. || جِ جَهول. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به جَهول شود.

جهل.

[جُهْ هَ] (ع ص، اِ) جِ جاهل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به جاهل شود.

جهلاء.

[جَ] (ع ص) برای تأکید جاهلیت آید، گویند: جاهلیة جهلاء. (منتهی الارب).

جهلاء.

[جُ هَ] (ع ص، اِ) جِ جاهل. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) :
بل کشاورز خدایست و در او کشت حکیمان
وَاندر او این جهلاشان مث چون خس و خارند.
ناصرخسرو.
همه کار تو باد با عقلاء
دور بادی ز صحبت جهلاء.سنائی.

جهل بسیط.

[جَ لِ بَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) ندانستن حقیقت چیزی مطلقاً. (آنندراج) (غیاث اللغات).

جهل مرکب.

[جَ لِ مُ رَکْ کَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) اعتقاد داشتن بر ماهیت چیزی بطوری که این اعتقاد خلاف ماهیت آن باشد. (غیاث اللغات) (آنندراج). جهل مرکب عبارت است از اعتقاد جازم غیرمطابق با واقع. جهل مرکب عبارت از اعتقاد جازم غیرمطابق است خواه مستند به شبهه باشد و خواه مستند به تقلید، پس ثبات را در جهل مرکب اعتباری نیست و سبب آنکه آنرا مرکب نامیده اند اینست که آدمی چیزی را برخلاف آنچه حقیقت اوست اعتقاد کند پس معلوم می شود که بر حقیقت آن شی ء پی نبرده و حقیقت امر برای اعتقادکننده مجهول مانده، این خود یک جهل سپس اعتقاد کند که اعتقاد او عین صوابست و این خود جهل دیگر، که با هم تشکیل و ترکیب یافته و بنام جهل مرکب معروف گردیده است. (کشاف اصطلاحات الفنون) (تعریفات) :
ز چشم بلبلان انداخت رخسارت گلستان را
لبت نگذاشت در جهل مرکب آب حیوان را.
ملا علی قمی (از آنندراج).
آنکس که بداند و بداند که بداند
اسب طرب خویش به افلاک رساند
آنکس که نداند و بداند که نداند
آن هم خرک لنگ بمنزل برساند
آنکس که بداند و نداند که بداند
بیدارْش نمائید که بس خفته نماند
آنکس که نداند و نداند که نداند
در جهل مرکب ابدالدهر بماند.؟

جهلة.

[جَ لَ] (ع اِ) اخص است از جهل. (ذیل اقرب الموارد). رجوع به جَهل شود.

جهلة.

[جَ هَ لَ] (ع ص، اِ) جِ جاهل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به جاهل شود.

جهم.

[جَ] (ع مص) روی ترش کردن. (تاج المصادر). ترش رویی کردن. (منتهی الارب). روبرو شدن با کسی با رویی ترش و عبوس. (اقرب الموارد). ناخوش آمدن. (المصادر زوزنی). || (ص) روی ترش و زشت. (منتهی الارب). گویند هو جهم الوجه. (منتهی الارب). رجوع به جَهِم شود. || عاجز ضعیف. (منتهی الارب). || (اِ) شیر. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). ج، اجهام. (مهذب الاسماء). شیر درنده. (آنندراج). و این از اضداد است.

جهم.

[جَ هِ] (ع ص) روی ترش و زشت، گویند هو جهم الوجه. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به جَهْم شود.

جهم.

[جَ] (اِخ) ابن قیس یا جُحَیم قیس. از صحابیان است. (منتهی الارب).

جهم اسلمی.

[جَ اَ لَ] (اِخ) از صحابیان است. (منتهی الارب).

جهم بلوی.

[جَ] (اِخ) از صحابیان است. (منتهی الارب).

جهم بن صفوان.

[جَ مِ نِ صَفْ] (اِخ)رئیس مرحبهء خراسان بود و بسال 128 ه . ق. بقتل رسید. جهم بن صفوان میگفت خدا را به حی و قدیر و سایر صفات کمالیه وصف کردن روا نیست زیرا اینها صفات ممکن است و ندارد واجب از ممکن نمونه. (از انساب سمعانی). و رجوع به تلبیس ابلیس ص 82 و خاندان نوبختی ص 79، 139 شود.

جهمرز.

[جِ مَ] (اِ مرکب) مباشرت و جماع با فاحشه کردن، و این کلمه مرکب است از جه بمعنی فاحشه و مرز بمعنی جماع. (برهان) (انجمن آرای ناصری) (آنندراج).

جهمة.

[جَ مَ] (ع اِ) از اول شب تا چهاریک. (مهذب الاسماء). آغاز چهاریک اخیر از شب و از اول شب تا چهاریکی یا بقیهء سیاهی آخر شب، و بضم جیم نیز آید. (منتهی الارب) (آنندراج). آغاز مؤخرات شب و گویند بقیهء سیاهی آخر شب. (اقرب الموارد). || دیگ کلان. (منتهی الارب) (آنندراج). || (ص) روی ترش و زشت. (اقرب الموارد). رجوع به جَهْم و جَهِم شود.

جهمة.

[جُ مَ] (ع اِ) آغاز چهاریک اخیر از شب و از اول شب تا چهاریکی یا بقیهء سیاهی آخر شب. (منتهی الارب). آغاز چهاریک اخیر از شب و گویند بقیهء سیاهی آخر شب. (از اقرب الموارد). رجوع به جَهْمة شود. || گلهء هشتاد شتر و مانند آن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

جهمی.

[جَ] (اِخ) احمدبن محمد بن حمیدبن سلیمان بن عبدالله بن ابی جهم، مکنی به ابوعبدالله. شاعر و ادیب و راویه و نسابه بوده است. او راست: 1 - انساب قریش و اخبارها. 2 - کتاب المعصومین. 3 - کتاب المثالب. 4 - کتاب الابتصار، در رد شعوبیه. 5 - کتاب فضایل مصر. (ریحانة الادب ج1 ص291).

جهمیة.

[جَ می یَ] (اِخ) یکی از شش فرقهء مجبره. (بیان الادیان). فرقه ایست منسوب به جهم بن صفوان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). جهمیة، پیروان جهم بن صفوان، گویند بنده هیچ قدرتی ندارد بلکه او بمنزلهء جماد است. بهشت و دوزخ بعد از آنکه بهشتیان و دوزخیان در آنها وارد شدند فنا میشود تا آنجا که هیچکس جز خدا باقی نماند. (تعریفات).

جهن.

[جَ] (ع اِمص) درشتی روی و ترشی آن. (منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد) (از تاج العروس). || (ص) درشت روی. (ذیل اقرب الموارد) (از لسان العرب).

جهن.

[جَ] (اِ) نفس کل. (برهان).

جهن.

[جُ] (ع اِ) مسیر دریا مقدار پرتاب تیر که بدشت نرسیده باشد، و آنکه بدشت متصل شده باشد آنرا شِعْب میگویند. (منتهی الارب). الزربة فی البحر غیرمتصلة بالبر مقدار غلوة فاذا اتصلت الی البر فهی شعب. (اقرب الموارد).

جهن.

[جَ / جِ] (اِخ) نام پسر چهارم افراسیاب پادشاه ترکستان. (فرهنگ شاهنامه) :
چو از جهن بشنید پیغام شاه
همی کرد چندان بدو در نگاه.فردوسی.
جهن پس از فتح کنگ دژ و بیکن به دست کیخسرو گرفتار گردید و پس از قتل فراسیاب دیگرباره کیخسرو حکومت ترکستان را به خال خود جهن تفویض کرد و او را روانهء ترکستان نمود. (انجمن آرا) (آنندراج).

جهنام.

[جَ هَ / جُ هَ / جِ هَنْ نا] (ع ص) رَکیَّةٌ جهنام (مثلثهء مشدّدة النون)؛ چاه دورتک. (منتهی الارب). چاه دورفرود، و من هنا سمیت جهنم. (مهذب الاسماء).

جهنبار.

[جِ نِ] (معرب، اِ) معرب کاهنبار. (ذیل اقرب الموارد از کازیمیرسکی). رجوع به گاهنبار شود.

جهندر.

[جُ هَ دَ] (ع ص، اِ) نوعی از خرما. (منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد). گویند: بسرٌ جهندر. (ذیل اقرب الموارد).

جهندگی.

[جَ هَ دَ / دِ] (حامص) عمل جهیدن.

جهنده.

[جَ هَ دَ / دِ] (نف) آنکه جهد. جهش کننده. جستن کننده. جهان :
چو چنبرهای یاقوتین بروز باد گلبنها
جهنده بلبل و صلصل چو بازیگر بچنبرها.
منوچهری.
|| گذرنده. ناپایدار. فانی :
منه هیچ دل بر جهنده جهان
که با تو نماند همی جاودان.فردوسی.
چنین است رسم جهنده جهان
همی راز خویش از تو دارد نهان.فردوسی.
|| درخشنده :
چشم و چراغ قوم و قبایل ز پیش چشم
برق جهنده چون برود آنچنان برفت.سعدی.

جهندیر.

[جَ هَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان میانه دارای 521 تن سکنه. رجوع به فرهنگ جغرافیایی ایران ج4 شود.

جهنم.

[جَ هَنْ نَ] (ع اِ) نام دوزخ. (منتهی الارب). دار مکافات و کیفر پس از مرگ، و آن ممنوع از صرف است. صاحب کلیات گوید: جهنم را گویند، عجمی و گویند فارسی و گویند عبرانی است و اصل آن کَهَنّام است. (اقرب الموارد). جهنم از عبری جهینون(1). دوزخ. سقر. مرزغان. مرزغن. دمندان. جحیم. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
در سینهء ما خیال قدت
طوبی است در آتش جهنم.خاقانی.
با او مگو که تا تو بفردوس رفته ای
از سوز تو میان جهنم محصرم.خاقانی.
- بجهنم؛ بدرک: به فی النار. خوب شد که اینچنین بد شد. خوب است که چنین بد است.
- مثل جهنم؛ سخت گرم.
-امثال: سر بجهنم میزند؛ سخت عظیم و فراوان شده است.
گدا در جهنم نشسته است؛ یعنی در خرج لاابالی است چه اندوخته ندارد که بسیاری آنرا خواهد و هر خرج و زیانی را بسهولت پذیرد، و گوید بجهنم.
|| کنایه از آتش. (المنجد). || راهها در زیر زمین که حرارت تون در آنها دویده زمین حمام را گرم کند. (یادداشت مرحوم دهخدا). || (ص) رکیة جهنم؛ چاه دورتک. (منتهی الارب). رجوع به جهنّام شود.
(1) - gehinon.

جهنم دره.

[جَ هَنْ نَ دَرْ رَ / رِ] (اِ مرکب)جای نامعلوم در تداول عامه، هنگامی که ندانند کسی بکجا رفته و از رفتن او یا نبودن او خشمگین باشند گویند: نمیدانم کدام جهنم دره ای رفته است.

جهنم دره.

[جَ هَنْ نَ دَرْ رِ] (اِخ) نام عقبه ایست بغایت تنگ و پردرخت، و پیوسته آنجا بارندگی است (در حدود هرات). رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 3 ص 524، 526 شود.

جهنمی.

[جَ هَنْ نَ] (ص نسبی) منسوب به جهنم. || بد و ظالمانه: این اندیشهء جهنمی.

جهنة.

[جُ نَ] (ع اِ) اول چهاریک اخیر از شب یا بقیهء سیاهی آخر شب. (منتهی الارب). ابدال جهمة است. (اقرب الموارد). رجوع به جهمة شود.

جهنی.

[جُ نی ی] (ع ص) لیلة جهنی؛ شب قدر و آن شب بیست وسوم از ماه رمضان است. (ذیل اقرب الموارد).

جهواء.

[جَهْ] (ع ص) کونِ برهنه. (منتهی الارب): اِسْتٌ جهواء؛ مکشوفه. (ذیل اقرب الموارد). || سماء جهواء؛ آسمان صاف و بی ابر. (منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد). || دار جهواء؛ خانهء بدون سقف. (اقرب الموارد).

جهود.

[جُ] (ص، اِ)(1) یهود. (دهار). یهودی. کلیمی. اسرائیلی :
دگر دین موسی که خوانی جهود
که گوید جز این را نشاید ستود.فردوسی.
بنگر بچه علم و فضل گشته ست
یعقوب جهود و تو مسلمان.ناصرخسرو.
خیالت را پرستش ها نمودم
وگر جرمی جز این دارم جهودم.نظامی.
گر نبارد فضل باران عنایت بر سرم
لابه بر گردون رسانم چون جهود اندر فطیر.
سعدی.
یکی جهود و مسلمان نزاع میکردند
چنانکه خنده گرفت از نزاع ایشانم.سعدی.
-جهودبازی درآوردن؛ در ادای مالی تعلل بسیار ورزیدن.
- مثل جهود، مثل جهود خیبری؛ سخت ترسنده از خون و جز آن.
- امثال: جهود خون دیده.
جهود دعاش را آورده.
جهود هم خیلی پول دارد.
جهودی هم چنین شده بود.
.
(فرانسوی)
(1) - Juif

جهودان.

[] (اِخ) شهری است بخراسان، آبادان و بانعمت و بر دامن کوه نهاده و مستقر ملک گوزکانان است، وی به لشکرگاه نشیند و از شهر به لشکرگاه فرسنگی و نیم است و آن لشکرگاه را دراندره خوانند و جایی استوار است بر دامن کوه نهاده و هوایی خوشتر از جهودان و پاریاب. (حدود العالم).

جهودانه.

[جُ نَ / نِ] (اِ مرکب) چرب روده که درون آنرا با گوشت و مصالح پر کرده باشند. (برهان). امعای گوسفند که اندرون آنرا بیاکنده باشند بچیزی و پخته باشند، و بعربی آنرا لقانق [ لُ ن ] گویند. || نام درختی که گلک صمغ اوست. (شرفنامهء منیری). نام درختی که کوژده صمغ آنست. درختی باشد که آنرا بعربی شائکه خوانند. صمغ آنرا عنزروت گفته اند. (برهان). || پارچهء زرد که جهودان آنرا بعنوان عبادت بر دوش دارند. (غیاث اللغات).

جهودانه.

[جُ نَ / نِ] (ق مرکب) بمانند جهود. چون یهودی :
بجای آنکه چو عیسیم برد بر سر دار
نشست زیر و جهودانه میگریست بتاب.
خاقانی.
گر نبودی جان عیسی چاره ام
او جهودانه بکردی پاره ام.مولوی.

جهودبیجار.

[جُ] (اِخ) دهی جزء دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان فومن. جلگه و معتدل است. دارای 323 تن سکنه است. آب آن از چشمه و استخر تأمین می شود. محصول آن برنج و توتون سیگار و جالیزکاری. شغل اهالی زراعت و مکاری گری و زغال فروشی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

جهودی.

[جُ] (اِ) یک شخص از قوم جهود (یهود). (غیاث اللغات). یکی جهود :
زبونی کآن ز حد بیرون توان کرد
جهودی شد جهودی چون توان کرد؟نظامی.
|| (ص نسبی) شراب جهودی؛ شراب مشت افشار. (برهان قاطع در مادهء مشت افشار).

جهور.

[جَهْ وَ] (ع ص، اِ) مرد دلاور. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

جهور.

[جَ] (ع ص) فرس جهورالصوت؛ اسب بلندآواز. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

جهور.

[جَهْ وَ] (اِخ) ابن محمد بن جهور. مکنی به ابوالحزم. نخستین حاکم بنی جهور از حکام قرطبه است که از سال 422 ه . ق. در قرطبه حکومت کرد. (طبقات سلاطین اسلام ص21).

جهور.

[] (اِخ) (بنی...) حکام قرطبه که از 422 تا 461 ه . ق./1031 تا 1068 م. حکومت می کردند. (طبقات سلاطین اسلام ص 21).

جهورة.

[جَهْ وَ رَ] (ع مص) سخن بلند گفتن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

جهورة.

[جُ رَ] (ع مص) دیداری گردیدن مرد. || بلندسخن شدن. بلند شدن آواز. (منتهی الارب).

جهورة.

[جُ رَ] (ع اِ) حسن قد و منظر. (اقرب الموارد).

جهوری.

[جَهْ وَ ری ی] (ع ص) بلند و مرتفع. (اقرب الموارد): کلام جهوری؛ سخن بلندآواز. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجل جهوری الصوت؛ مرد بلند آواز. (مهذب الاسماء) (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || رجل جهوری؛ مرد دیداری. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). چیزی که بچشم بزرگ نماید.

جهوری الصوت.

[جَهْ وَ ری یُصْ صَ](ع ص مرکب) رجل جهوری الصوت؛ مرد بلندآواز. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء).

جهوش.

[جَ] (ع ص) آنکه یک جا قرار نگیرد و از زمینی بزمین دیگر رود. (منتهی الارب) (آنندراج).

جهوش.

[جُ] (ع مص) زاریدن. (منتهی الارب). || آمادهء گریستن شدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به جَهْش و جهشان شود.

جهوضة.

[جُ ضَ] (ع اِمص) تیزی ذهن. (منتهی الارب). حدت نفس. (اقرب الموارد). || سبکی. (منتهی الارب).

جهول.

[جَ] (ع ص) نادان. (مهذب الاسماء). بسیار نادان. ج، جُهْل، جُهُل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) : انا عرضنا الامانة علی السموات والارض والجبال فابین ان یحملنها و اشفقن منها و حملها الانسان انه کان ظلوماً جهو. (قرآن 33/72).
تا پس از این زنگی و رومی تر است
داغ جهولی و ظلومی تر است.نظامی.
درویشی را دیدم که سر به آستان کعبه همی مالید و میگفت یا رحیم و یا غفور تو دانی که از ظلوم و جهول چه آید. (گلستان).
اگر عالم است این و گر وی جهول
مرا دعوت هر دو آمد قبول.سعدی.

جهولیة.

[جُ لی یَ] (ع مص) مصدر جهل است چون طفولیة. (ذیل اقرب الموارد از تاج العروس).

جهوم.

[جَ] (ع ص) عاجز ضعیف. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

جهومة.

[جُ مَ] (ع مص) ترشروی گردیدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). سخت ترش روی شدن. (المصادر زوزنی).

جهون.

[جُ] (ع مص) نزدیک شدن. (منتهی الارب) (آنندراج).

جهوة.

[جَهْ وَ] (ع ص، اِ) نام دبر است چون برهنه بود. (مهذب الاسماء). کون برهنه. || پشته. || ناقهء فرتوت. (منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد).

جهوی.

[جَهْ وا] (ع ص) جهواء. (منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد). رجوع به جهواء شود.

جهة.

[جِ هَ] (ع اِ) طرف و جانب. (آنندراج). || کرانه. (ناظم الاطباء). زی. سمت. جهت. سوی. || یکی از جهات اصلی و فرعی. (منتهی الارب). رجوع به جهات شود. || هر یک از شش نهایت بعدهای سه گانه. (از التفهیم). || (اصطلاح منطق) ماده در قضیه از قبیل وجوب، امکان، امتناع. لفظ دالّ بر ماده در قضیهء ملفوظه صورت عقلیهء دالّ بر آن در قضیهء معقوله. در اساس الاقتباس آمده: پیش از این گفته ایم ماده نسبت محمول باشد با موضوع فی نفس الامر، به وجوب، یا به امکان، یا به امتناع. اکنون میگوئیم گاه بود که مردم را بر حقیقت آن نسبت به تعیین چنانکه فی نفس الامر باشد وقوف نبود، بل نسبتی عامتر یا خاصتر از آن نسبت یا نسبتی مخالف آن نسبت علی الاطلاق میان محمول و موضوع تصور کرده باشد، و برحسب تصور خود از آن اخبار کند، مث نداند که سواد زنگی را به وجوبست یا به امکان، پس از وجودش بر وجهی که شامل هر دو بود اخبار کند، و مستمع از عبارت او آنچه مقتضاء آن عبارت بود فهم کند. پس نسبت محمول با موضوع فی نفس الامر مغایر آن نسبت بود که بحسب تصور متصوران و اخبار ایشان از آن، و تفاهم آن بر مقتضاء عبارات باشد. و چون منطقی بحث حال قضایا کند، لامحاله او را بحث آن نسبت از آن روی که عبارت بر آن دالّ بود مهم باشد. پس آن نسبت را فی نفس الامر، ماده نام نهاده است و از آن روی که مدلول عبارت بود، جهة، و مدلول عبارت گاه بود که بعینه ماده باشد، و گاه بود که امری عامتر یا خاصتر یا مخالف آن بود. پس جهة و ماده گاه بود که یک چیز بود، و گاه بود که متغایر باشند. اما به اعتبار همیشه دو معنی بود، چنانکه گفتیم. و قضیه یا مشتمل بود بر لفظی که منبئی بود از جهتی، یا نبود، و اول را موجهه خوانند، و دوم را مطلقه. و نسبت اطلاق یا توجیه نسبت عدم بود با ملکه و همچنانکه سالبه را با موجبه بهم حملی خوانند، مطلقه را با موجهه بهم از موجهات شمرند. و چون جهة و رابطه هر دو مذکور بود، قضیه رباعی باشد، چه جهة اقتضاء زیادت معنی کند بر آن سه معنی که گفته ایم. و در لغت تازی موضع جهة بطبع متقدم بود بر موضع رابطه، مث گوئی: زید بالامکان هو کاتب. چه اگر متأخر باشد، جهة جزوی از محمول شود. و قضیه در حقیقت مطلقه بود همچنانکه در عدول و تحصیل گفته ایم. و در پارسی اگر گوئی: زید به امکان کاتب است، موجهه باشد، و اگر گویی: زید کاتب به امکان است، مطلقه بود، و جهة جزو محمول کرده باشی. و موضع جهة بر موضع حرف سلب متقدم باشد بطبع، چه اگر سلب بر جهة درآید، سلب جهة کند پس حکم جهة باطل شود، و نسبت محمول با موضوع، بجهتی بود که مساوی رفع آن جهة بود، و مقابل او مثالش: زید لیس بالامکان هو کاتباً. و این سلب امکان کتابت بود نه امکان سلب کتابت، پس نسبت به وجوب بماند یا به امتناع و در پارسی یک بار گوئی: زید ممکن است که کاتب نباشد و یک بار گوئی زید ممکن نیست که کاتب باشد. و در این دو قضیه رابطه مکرر شده است، چه لفظ «باشد» رابطهء دیگر است. و این تکرار در این لغت از آن جهت افتد که حرف سلب با رابطه در صیغت مرکب میشود. و اگر خواهی که این تکرار نیفتد گوئی: زید به امکان کاتب نیست، زید نه به امکان کاتب است. (اساس الاقتباس صص 129-130). || عبارتست از طرف امتداد چون اشارتی یا حرکتی بدو تعلق گیرد. (نفایس الفنون، علم سماع طبیعی). || برای و بسبب. (آنندراج): بجهت. بسبب. از جهت. برای. بعلت. (ناظم الاطباء). بی جهت. بی سبب. بهر جهت. باری. خلاصه. الحاصل. مخلص الکلام. در هر حال.
رجوع به جهت و جهات شود.

جهیً.

[جَ هَنْ / جِ هَنْ] (ع مص) خراب و ویران گردیدن. (منتهی الارب).

جهید.

[جَ] (ع ص) مرعی جهید؛ چراگاه بسیار چریده ستور. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || جهد جهید؛ کوشش بسیار : ما فتح الله علیک الابعد جهد جهید. (سندبادنامهء عربی ص380). منتصر به جهدی جهید جان از میان بیرون برد. (ترجمهء تاریخ یمینی).

جهیدن.

[جَ دَ] (مص) سخت تیز رفتن. (آنندراج). || جستن :
چگونه جهد شیر بی چنگ تیز
اگرچند باشد دلش پرستیز.فردوسی.
کس به زیر دمّ خر خاری نهد
خر نداند دفع آن برمی جهد.مولوی.
|| دفق. || وزیدن باد :
بس باد جهد سرد ز کُه لاجرم اکنون
چون پیر که یاد آید از روز جوانیش.
ناصرخسرو.
جاحظ گوید اگر سیزده روز در مصر باد جنوب جهد... (تاریخ بیهق). || جهیدن بر ماده؛ جماع کردن. تأتأة؛ خواندن تکه را برای جهیدن بر ماده. (منتهی الارب).

جهیدنی.

[جَ دَ] (ص لیاقت) قابل جهیدن.

جهیده.

[جَ دَ / دِ] (ن مف) دافق: ماء دافق؛ آب جهیده. (منتهی الارب).

جهیدی.

[جُ هَ دا] (ع اِ) کوشش. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || نهایت کوشش. (اقرب الموارد).

جهیر.

[جَ] (ع ص، اِ) مرد دیداری. (مهذب الاسماء). صاحب جمال. صاحب حسن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). مرد صاحب منظر. (اقرب الموارد). || سزاوار احسان. مؤنث: جهیرة. ج، جُهَراء. || شیر بی آب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || کلام جهیر؛ سخن بلند. (منتهی الارب). || بلندآواز. (دهار). مرد بلندآواز. (مهذب الاسماء). رجوع به جَهْوَریّ شود.

جهیرة.

[جَ رَ] (ع ص، اِ) مؤنث جهیر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به جهیر شود. || ظاهر. در مقابل سریرة، گویند: هو عفیف السریرة و الجهیرة؛ ای الباطن و الظاهر. (ذیل اقرب الموارد از تاج العروس). || بلندآواز. (ذیل اقرب الموارد از لسان العرب).

جهیز.

[جَ] (ع ص) موت جهیز؛ مرگِ شتاب. || فرس جهیز؛ اسب سبک رو و سخت رونده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). اسب زودرو. (مهذب الاسماء). || (اِ) جهیزیه. جهاز عروس. رخت زن. ساختگی اسباب و رخت برای دختر و مرده. (غیاث) :
گفت کابین و ملک و رخت و جهیز
همه پاکت حلال کردم خیز.سعدی.
-امثال: عروس بی جهیز : خوشتر بود عروس نکوروی بی جهیز ور دوست دست میدهدت هیچ گو مباش.
سعدی.

جهیزدان.

[جَ] (اِخ) دهی از دهستان هریس بخش مرکزی شهرستان سراب. کوهستانی، معتدل. سکنه 763 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، بزرک و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

جهیزة.

[جَ زَ] (ع اِ) عَلَم است گرگ یا ماده گرگ یا کفتار یا ماده خرس یا بچهء خرس را. (منتهی الارب). عَلَم است گرگ را. (اقرب الموارد). گرگ ماده. (مهذب الاسماء).

جهیزة.

[جَ زَ] (اِخ) نام زنی است از خویله و بدو مثل زنند: قطعت جهیزة قول کل خطیب، و اصل آن اینست که گروهی گرد آمده بودند و دربارهء صلح میان دو قبیله در مورد خونی و قتلی که میان آنان اتفاق افتاده بود سخن میگفتند باشد که به دیه بین آنان مصالحه گردد که ناگهان جهیزة آمد و خبر داد که ولیّ مقتول به قاتل دست یافت و او را کشت. (منتهی الارب). و این در موردی گفته شود که سخنی همه را قانع و ساکت کند. (اقرب الموارد).

جهیزیه.

[جَ زی یَ] (اِ) جهاز. جهیز. رخت عروس. رجوع به جهاز و جهیز شود.

جهیض.

[جَ] (ع ص، اِ) بچهء افتادهء تمام خلقت باشد یا ناقص الخلقه. (منتهی الارب) (آنندراج). بچهء سقط شده. (اقرب الموارد). بچه ای که از شکم بیفتد. || آن شتر که بچه بیفکند. (از مهذب الاسماء).

جهینة.

[جُ هَ نَ] (اِخ) قبیله ایست. (منتهی الارب) (سمعانی). قبیلهء دوم از قضاعة و از بنوجهینة بن زیدبن لیث بن سودبن اسلم بن الحاقی بن قضاعة و آن قبیله ایست بسیار بزرگ و نسبت بدان جُهَنی است. (صبح الاعشی ج 1 ص 316).

جهینة.

[جُ هَ نَ] (اِخ) ابن زیدبن لیث، از قضاعة از قحطان جد جاهلی است. نسبت به آن جهنی میشود. فرزندان او در صعید مصر و بلاد اخیم و حلب فراوانند. (الاعلام زرکلی). و رجوع به الامتاع ج 1 ص 199 شود.

جهینة.

[جُ هَ نَ] (اِخ) قلعه ایست به طبرستان. (منتهی الارب).

جهینة.

[جُ هَ نَ] (اِخ) نام شراب فروشی که حصین را کشته بود و میگفت:
تسائل عن حصین کل رکب
و عند جهینة الخبر الیقین.
و این مثل شد. رجوع به مجمع الامثال میدانی شود.

جی.

(ع فعل) مخفف جی ء [ جِءْ ]، فعل امر از جاء یجی ء. بیا. بیا :
چشم چون نرگس فروبندی که جی
هین عصایم کش که کورم ای اخی.مولوی.

جی.

[جَ / جَی ی] (اِخ) لقب اصفهان در قدیم یا دهی است در آن. مجدالدین گوید جوهری غلط فاحشی مرتکب شده آنجا که گوید: دراهم زائفات ضرب جیات ای ضرب اصفهان پس وی جی را بصیغهء جمع آورده است به اعتبار اجزاء آن و درست آن ضربجیات است و ضربجی بمعنی ردی و پست است. (از منتهی الارب). نام روستائی به اصفهان و نام شهر آن. ابن الندیم از کتاب اختلاف الزیجات ابومعشر روایت کند که عنایت ملوک ایران در حفظ علوم و حرص آنان بر بقاء علم در روزگار و بیم آنان از حوادث جوی و آفات ارضی بر کتب بدانجا رسید که از پوست درخت خدنگ که بفارسی آنرا توز گویند اوراق کردند، همان توز که برای صلابت و ملاستی که در آن بود در حفظ کمانهای خویش نیز بکار میبردند و اهل هندوچین و امم دیگر نیز به ایرانیان تأسی جستند و چون از کار اوراق بپرداختند یعنی بهترین و بادوام ترین مکاتب را برای حفظ علوم یافتند درصدد پیدا کردن زمینی برآمدند که خاک آن از خاک هر جا بهتر و کم عفونت تر و دورتر از زلازل و خسف و محکمتر از خاکهای دیگر و بنای آن بادوام تر از سایر ابنیه باشد، از این لحاظ درصدد شناختن بلاد و بقاع مملکت برآمدند و جایی که جامع تر این اوصاف باشد بهتر از اصفهان نیافتند، سپس درصدد تحقیق بقاع مختلفهء اصفهان برآمدند، و افضل از روستای جی نبود و در جی نیز کهندز آن مسمی به سارویه از جهات مزبوره نیکوتر بوده پس علوم خویش را در آن خاک به امانت نهادند و آن کتب تا زمان ما بر جای ماند تا آنگاه که ناحیتی از آن خراب شده و خانه ای پدید آمد از گل شقیق (؟) کرده در آن جای کتب بسیاری از کتب اوائل یافتند بر لحاء توز نوشته بکتابت فارسی قدیم و معاصرین بعضی از آن کتب را حدس زده اند که در سالها و دوره های معلومه برای استخراج اوساط کواکب و علل حرکات آنها بوده که بفارسی آنها را ادوارالهزارات گویند که بعدها زیج شهریار را از آن کرده اند. (نقل به اختصار از ابن الندیم).
پس از آن ابن الندیم گوید که ثقه ای بمن خبر داد که در سال 350 از هجرت زیر زمین دیگری فرورفت که آنگاه از آن خبری نداشتند و گمان میبردند که آن زمین مصمت و پر است تا سقف او فرودآمد و عدهء کتب بسیاری در آنجا یافته شد و هیچکس نتوانست آنرا بخواند و آنچه را من [ابن الندیم]بمشاهده دیدم این بود که ابوالفضل بن العمید در سنهء چهل واند چند صندوق از این کتب یافته شده در درون باروی اصفهان را بدین جا [شاید بغداد] فرستاد و آن کتب بیونانی بود و اشخاصی که اهل این فن بودند مثل یوحنا و غیر او کتابها را دیدند. این کتب از اسماء جیش و مبلغ ارزاق آنان را محتوی بود و این کتب سخت گنده و بدبوی بود مثل اینکه هم اکنون از دست دباغ بیرون آمده، چون یک سال ببغداد بماند خشک شد و بگردید و بوی بد از آن بشد و هنوز امروز مقداری از آن کتب در پیش شیخ ابوسلیمان محفوظ است :
تا بتو بنهاد کی ز عرصهء ری روی
تا بتو بگرفت جم ز ساحت جی جا
دشت تو شد در صفا چو وادی ایمن
کوه تو شد در سنا چو سینهء سینا
باغچهء عین شمس گلشن جی دان
وز بلسان بِهْ شمر گیای سپاهان.خاقانی.
گر نه جی جنت است از چه سبب
خلق و خلقش رحیق و رضوان شد؟
؟ (از ترجمهء محاسن اصفهان).
قطلعنا علی اقطار جیّ.
فخلناها کاحسن کل شی ء.
مشطب همدانی (از محاسن اصفهان).
رجوع به الفهرست ابن الندیم و الاَثارالباقیة شود.

جی.

[جی ی] (اِخ) وادیی است میان مکه و مدینه. (منتهی الارب).

جی.

[جَ] (اِخ) دهی است در حوالی شهرری. (انجمن آرای ناصری). یکی از قرای خالصهء تهرانست و طرف غربی شهر بمسافت نیم فرسنگ تقریباً واقع. (مرآت البلدان 4:346). این قریه اکنون از طرف باختر بشهر تهران متصل است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

جیا.

(اِخ) دهی جزء دهستان طارم علیای بخش شیردان شهرستان زنجان. کوهستانی و معتدل. دارای 481 تن سکنه است. آب آن از رودخانهء شیرمیشه. محصول آن غلات، پنبه، انگور و انار. شغل اهالی زراعت و مکاری گری و گلیم و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد . به این ده گیا نیز میگویند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

جیاء .

[جَیْ یا] (ع ص) مبالغه از مجی ء. (ذیل اقرب الموارد). بسیار آینده. (منتهی الارب). جئاء.

جیاء .

(ع اِ) چیزی که بر آن دیگ نهند. (اقرب الموارد). غلاف دیگ. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). جِ جای. (مهذب الاسماء). رجوع به جواء و جواة و جیاءة و جیاوة شود.

جیاء .

(ع مص) مجایاة. مقابل و موافق شدن. (منتهی الارب).

جیائد.

[جَ ءِ] (ع ص) ججِ جَیِّد، بمعنی نیکو. (اقرب الموارد). رجوع به جَیّد شود.

جیائل.

[جَ ءِ] (ع اِ) جِ جَیْئَل. (منتهی الارب). رجوع به جیئل شود.

جیاءة.

[ءَ] (ع اِ) چیزی که بر آن دیگ نهند. (اقرب الموارد). غلاف دیگ. (منتهی الارب). رجوع به جیاء و جیاوة و جواء شود.

جیاءة.

[ءَ] (ع اِ) گچ. (ذیل اقرب الموارد از تاج العروس). و در تاج العروس ضبط کلمه معلوم نیست. (ذیل اقرب الموارد).

جیاب.

(ع اِ) جِ جَیْب برخلاف قیاس زیرا که فعل بفتح راء که اجوف یایی باشد جمع بر وزن فِعال نمی آید. (غیاث اللغات) (آنندراج).

جیابة.

[بَ] (ع مص) گرد کردن آب و خراج و صدقه. (المصادر زوزنی).

جیاحة.

[حَ] (ع مص) هلاک کردن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || از بیخ برکندن. (منتهی الارب). || میل کردن از راه راست.

جیاد.

(ع ص) جِ جواد، بمعنی اسب تندرو و زیبا. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به جواد شود. || جِ جَیّد، بمعنی نیکو. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (اِ) جِ جید، بمعنی گردن. (مهذب الاسماء) (غیاث اللغات) (آنندراج).

جیادات.

(ع ص) ججِ جَیّد، بمعنی نیکو. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

جیار.

[جَیْ یا] (ع اِ) ساروج. (اقرب الموارد). چروک و صاروج. (مهذب الاسماء). آهک با چیزها آمیخته که بر حوض و امثال آن مالند. (منتهی الارب). || گرمی دل از خشم و گرسنگی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

جیاش.

[جَیْ یا] (ع ص، اِ) اسب که به اندک جنبش پا تیز رود. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). اسب زودرو. (مهذب الاسماء).

جیاش.

[جَیْ یا] (اِخ) ابن نجاح، مکنی به ابوالطامی. صاحب تهامهء یمن و داهیه و شجاع و تاریخ دان و ادیب و شاعر بود. وی پس از قتل برادرش سعیدبن نجاح بسال 481 ه . ق. بهندوستان سفر کرد و پس از شش ماه در خفا به یمن برگشت و مردمی را بگرد خود فراهم آورد و بسال 482 ظاهر گردید و بر زبید مسلط شد و تا هنگام مرگ بسال 498 ه . ق. بر تهامه حکومت داشت. دیوان شعر بزرگی دارد و کتاب المفید فی اخبار زبید از تألیفات اوست. (تاریخ ثغر عدن) (الاعلام زرکلی ج 1 ص 199).

جیاظ.

[جَیْ یا] (ع ص) ناز نازان رونده. (منتهی الارب). رونده بناز و تکبر. گرانبار رونده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || سمین. (ذیل اقرب الموارد از تاج العروس). رجوع به جیظان شود.

جیاع.

(ع ص) جِ جائع. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). گرسنگان. (آنندراج).

جیاف.

[جَیْ یا] (ع ص، اِ) کفن آهنج. (منتهی الارب) (آنندراج). نبش کنندهء جیفه ها. (اقرب الموارد). نباش. مرده کش. (مهذب الاسماء). کفن دزد.

جیالة.

[جَ لَ] (ع اِ) کفتار ماده. (منتهی الارب). جَیْئَل. کفتار است و گاهی بخاطر تخفیف جَیَل گویند و یاء را تعلیل نکنند چه آن در نیت سکون بود. (اقرب الموارد).

جیان.

[جَیْ یا] (اِخ) شهری است به اندلس. از آن شهر است ابن مالک و ابوحیان اندلسی که از ائمهء عربیت اند. (منتهی الارب). میان آن و قرطبه پنجاه میل است. رجوع به الحلل السندسیة ج 2 ص 37، 88، 298، 327 شود.

جیانلی.

(اِخ) دهی است از دهستان ساری سوباسار بخش پلدشت شهرستان ماکو. رجوع به فرهنگ جغرافیایی ایران ج4 شود.

جیاوان.

(اِخ) دهی است از دهستان هیر بخش مرکزی شهرستان اردبیل دارای 320 تن سکنه. رجوع به فرهنگ جغرافیایی ایران ج4 شود.

جیاوة.

[وَ] (ع اِ) چیزی که بر آن دیگ نهند. (اقرب الموارد). غلاف دیگ. (منتهی الارب). رجوع به جواء و جیاء و جیاءه شود.

جی ء.

[جَیْءْ] (ع مص) آمدن. مَجی ء. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به جیئة شود. || رفتن: جاء الیه؛ ذهب. (اقرب الموارد). || آوردن: جاء بک؛ آورد تو را. || غالب آمدن به آمدن. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد). || گردیدن. (منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد). || انجام دادن. (اقرب الموارد) : لقد جئتم شیئاً ادّاً. (قرآن 19/91). بجای آوردید کاری زشت. (از اقرب الموارد).

جی ء .

[جَ / جی ء] (ع مص) خواندن بسوی طعام و شراب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). و قول عرب که گوید: لو کان ذلک فی الهی ء و الجی ء، هی ء طعام و جی ء شراب است. (منتهی الارب).

جی افرام.

[ ] (اِخ) نام پیغمبری است از پیغمبران عجم. (برهان قاطع). جی افرام و جی آلاد نام دو تن از حکمای قدیم ایران بوده. پارسیان قدیم قایل بوده اند که بعد از مه آباد که او را اولین پیغمبر عجم دانند جی افرام آمده و مقام پیغمبری داشته و بر وی نامهء آسمانی نازل شده و بعد از او شای کلیو و شت یاسان بوده اند پس شت کلشاه بظهور آمده و او را آدم خاکی دانند و بعضی کیومرز خوانند یعنی بزرگ زمین و پس از او سیامک و هوشنگ و تهمورس و جمشید و فریدون و منوچهر پادشاهان صورت و معنی بوده اند و همه پیروی مه آباد میکرده اند، پس زردشت ظاهر شد. این اسامی از دساتیر نقل شد. (آنندراج) (انجمن آرای ناصری). از مجعولات دساتیر که دومین از نامه های دساتیر به اسم او «نامهء شت جی افرام» خوانده شده. (دساتیر صص38-53).

جیأل.

[جَ ءَ] (ع اِ) کفتار. (منتهی الارب). کفتار ماده. (مهذب الاسماء).

جیئل.

[جَ ءَ] (ع اِ) کفتار. (منتهی الارب). ج، جیائل. (منتهی الارب).

جیأة.

[جَ ءَ] (ع اِ) ریم و خون. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || جیئة. (اقرب الموارد). لای. || (مص) آمدن. مَجی ء. || آوردن کسی را. || غالب آمدن کسی را به آمدن. (منتهی الارب). || رفتن. رجوع به جیئة شود.

جیئة.

[جَ ءَ] (ع مص) یک مرتبه آمدن. (اقرب الموارد). آمدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی). جی ء و مَجی ء. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || رفتن. (اقرب الموارد). || آوردن. || غالب آمدن به آمدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به جی ء شود. || (اِ) جیئة البطن؛ از پائین ناف تا عانه. (ذیل اقرب الموارد). رجوع به جَیأة شود.

جیئة.

[ءَ] (ع اِ) اسم است از جاء. (منتهی الارب).

جیب.

[جَ] (ع اِ) گریبان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی). ج، جیوب. (منتهی الارب): و أدخل یدک فی جیبک تخرج بیضاء. (قرآن 27/13).
- سر به جیب تفکر فروبردن؛ در اندیشه متفرق شدن. در دریای فکر فرورفتن : یکی از صاحبدلان سر به جیب تفکر فروبرد. (گلستان).
- سر به جیب عدم برکشیدن؛ مردن :
چو سلطان عزت علم برکشید
جهان سر بجیب عدم برکشید.سعدی.
- جیب گشاده.؛
- جیبِ افق؛ کنارهء آسمان.
|| مجازاً بمعنی کیسه ای که زیر گریبان میدوختند و حالا بر کیسهء دامن اطلاق کنند. (آنندراج). کیسه ای که در طرف جامه از داخل دوزند و از بیرون در آن چیزی نهند، و آنرا جیبه نیز گویند. (محیط المحیط). و گاه بکسر جیم (با مصوّت «ی») تلفظ شود:
چو بود کیسه و جیب من از درم خالی
دلم ز صحن امل فرش خرمی بنوشت.
فرخی.
بهرهء خویشتن از عمر فراموش مکن
رهگذارت بحساب است نگهدار حسیب
دامن و جیب مکن جهد که زربفت کنی
جهد آن کن که مگر پاک کنی دامن و جیب.
ناصرخسرو.
در غرض ها این نظر گردد حجیب
این غرض ها را برون افکن ز جیب.مولوی.
در راه جفا چون تو جفازیبی نیست
وز نقد وفا چون تو تهی جیبی نیست
گر صد چو من از عشق تو چون موی شدند
زین واقعه بر موی تو آسیبی نیست.
رضی نیشابوری.
- امثال: جیبش را تار عنکبوت گرفته؛ بخیل است. از جیبش چیزی بیرون نمیآورد که خرج کند.
|| دل و سینه. (از اقرب الموارد): رجل ناصح الجیب؛ مرد امین صاف دل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). نیکدل. پاکدل. || جیب الارض؛ جای درآمدن در آن. (منتهی الارب). مدخل زمین. (اقرب الموارد). || (اصطلاح هندسه و نجوم) جیب نیمی از وتر ضعف قوس است و جیب ربع دائره را جیب اعظم نامند زیرا که آن برابر با نصف قطر دائره است و چون به اعتبار مناطق افلاک در نظر گیریم مقدار آن شصت درجه خواهد بود. پس وقتی که قوس جیب بزرگتر از ربع دائره شد جیب نقصان خواهد یافت تا بحدی که قوس جیب بنصف دائره رسد. در این هنگام جیب از بین خواهد رفت و نصف دائره و تمام دائره بدون جیب باقی خواهند ماند. عبدالعلی بیرجندی گوید: مخفی نماند که این تعریف مختص بجیب قوسیست که کمتر از نصف دائره باشد و در این صورت جیب از بین میرود پس نیکوتر آنست که گفته شود جیب هر قوسی عمودی باشد داخل در دائره که از یکی از طرفین این قوس بیرون آمده بر قطری که میگذرد آن قطر بجانب دیگر این قوس و قطر عبارتست از خطی که دایره را دو نیمه کند و از مرکز دائره بگذرد و اینکه گفتیم جیب هر قوسی عمودی باشد داخل در دایره بااینکه سایر مهندسان و منجمان چنین قیدی در تعریف جیب نکرده اند برای آنست که احتراز شود از تصور عمودی که بیرون باشد از طرف قوسی که نصف دائره است بر قطر چه اینچنین عمودی هرگز در سطح دائره واقع نشود. پس هر چهار قوسی که دائره بر آن تقسیم گردیده دارای یک جیب خواهد بود، و هر قوسی که از نیم دائره کم شود جیب آن و جیب باقی یکی خواهد بود. و هر قوسی که زیاده از نیم دائره باشد جیب مازاد آن بر نصف دائره جیب باقی آن تا تمام دائره بعد از نقصان این قوس از تمام دائره یکی باشد. و چون مربع جیبی را از مربع نصف قطر دائره کسر کنیم جذر باقی آن جیب تمام این قوس باشد تا ربع. بدان که نسبت جیب هر قوس بتمام آن قوس مانند نسبت سایهء اول آن قوس است بسوی نصف قطری که بشصت جزء تقسیم شده باشد و نسبت جیب تمام هر قوس بسوی جیب آن قوس مانند نسبت سایهء دوم (سایهء مستوی) بسوی مقیاسی است که بشصت جزء تقسیم شده باشد. چون این تعریفات و قواعد را نیکو شناسی استعلام ظل اول و ظل دوم هر قوس بر تو سهل گردد، کمالایخفی. و نیز بدان که هر قوسی که از ربع زیادتر و از نیم دائره کمتر باشد گرفته میشود تمام آن به نیم دائره و هر قوسی که زیاده از نصف و کمتر از سه ربع باشد مازاد آن بر نیم دائره گرفته شود. و هر قوسی که زیاده از سه ربع دائره باشد این قوس را از دائره کم میکنی و باقی را میگیری حاصل عمل هرچه باشد آنرا قوس منقح نامند. و این قاعدهء اخیرالذکر مربوط بجیب مستوی است و آنچه واقع شود از قطر بین جیب قوس و طرف قوس آن جیب معکوس باشد که سهم القوس نیز آنرا نام کنند و چون قوس قطعه بدو قسمت شود و عمودی از نقطهء انقسام بر قاعدهء قطعه بگذرانی این عمود جیب ترتیب هر قوس باشد. و جیب زاویه جیب قوسی است که آن مقدار این زاویه است. و اصطرلابی که درجات جیب بطریق مذکور و معروف در کتب این فن در آن نهاده میشود به اسطرلاب مجیب معروف باشد. هذا کله خلاصة ما فی شرح بیست باب فی علم الاسطرلاب و غیره. (کشاف اصطلاحات الفنون).

جیب.

[جَ] (ع مص) گریبان کردن پیراهن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || بریدن. قطع کردن. (اقرب الموارد): جاب البلاد؛ قطعها.

جیبا.

(اِ) بر وزن زیبا، هیمه و هیزم را گویند و بعربی حطب خوانند و به این معنی با بای فارسی [ جیپا ] هم آمده است که بر وزن کیپا باشد. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرای ناصری).

جیب بر.

[بُ] (نف مرکب) برندهء جیب. دزد. طرار. سارق. نوعی از دزدان طرار.

جیب دار.

(نف مرکب) لقبی و شغلی و منصبی در زمان قاجاریه که خرج های غیردولتی شاه بدست او بود. وظیفه ای در دربار ناصرالدین شاه. آنکه انعامات شاه به او حوالت شود. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

جیبر.

[بَ] (اِ) فرادیس بود که جمع فردوس است که بوستان و بهشت باشد. (برهان) (آنندراج).

جیبر.

[جِ بِ] (اِخ) دهی از دهستان بلوک شرقی بخش مرکزی شهرستان دزفول. دشت گرم سیر مالاریایی. سکنه 100 تن. آب آن از رودخانهء دز. محصول آن غلات، برنج، کنجد و شغل اهالی زراعت و راه آنجا مالرو است. ساکنین از طایفهء بختیاری می باشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

جیب شکاف.

[شِ] (نف مرکب) جیب بر :
بر چار سوی عنصر هنگامه ایست گرم
پرهیز کن ز جیب شکافان بی نشان.اثیر اخسیکتی.

جیبة.

[جَ بَ] (ع اِ) گریبان جامه. (محیط المحیط). رجوع به جیب شود.

جیبه.

[جَ بَ] (ترکی، اِ) زره. (غیاث اللغات) (آنندراج) (انجمن آرا) :
بس که پیکان تو در جیبهء جان می بینم
در برخویشتن این جیبه گران می بینم.سیفی.
- جیبه خانه؛ زره خانه. (آنندراج). قورخانه. زرادخانه. جباخانه :
ز جیبه خانهء شاه نجف بدست دعا
بدفع تیغ حوادث فرستمت جوشن.
ظهوری (از آنندراج).
و در جیبه خانه از روزی پنج جیبه مکمل شدی. (تذکرهء دولتشاه سمرقندی، ذیل ترجمهء ابن یمین).

جیبة.

[بَ] (ع اِ) جواب. پاسخ. (منتهی الارب): انه لحسن الجیبة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

جیبه.

[بَ] (ترکی، اِ) بکسر و یای مجهول، بمعنی بکتر و این لفظ ترکی است. (غیاث اللغات) (آنندراج) (از انجمن آرای ناصری).

جیپ.

(انگلیسی، اِ)(1) نوعی اتومبیل محکم و سبک که از عهدهء حرکت در جاده های ناهموار برآید. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Jeep.

جیپال.

[جَ] (اِخ) نام یکی از راجهای هند که سلطان محمود بر او غالب آمد، و گاهی بمعنی مطلق پادشاه استعمال کنند. (غیاث اللغات) (آنندراج). و رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 2 ص 372، 373، 377، 381 شود.

جیپور.

[جَ] (اِخ) جیبور. پادشاه هندوستان. (ضیاءاللغات) :
او به سند و به سراندیب و به جیپور بود
هیبت او بختاخان و بفرغان و تغای.فرخی.

جیت.

[جَ] (ع مص) بکلمهء جوت جوت خواندن شتران را. (منتهی الارب).

جیتر.

[جَ تَ] (ع ص، اِ) مرد کوتاه بالا. (اقرب الموارد) (آنندراج) (منتهی الارب).

جیتل.

[جِ تَ] (هندی، اِ) نوعی از سیم مسکوک و این لفظ هندی است و بعضی نوشته اند که بمعنی دام است که بیست وپنج (پنجم) حصهء فلس باشد. (غیاث اللغات) (آنندراج).

جیثلوط.

[جَ ثَ] (ع اِ) دشنامی است از مخترعات زنان. (منتهی الارب) (از آنندراج).

جیج.

(ع اِ صوت) اسم است از جی جی که وقت آب دادن شتران گویند. (منتهی الارب). رجوع به جی جی شود.

جیج آباد.

(اِخ) دهی است از دهستان دربقاضی بخش حومهء شهرستان نیشابور دارای 166 تن سکنه. رجوع به فرهنگ جغرافیایی ایران ج9 شود.

جیجاد.

(اِخ) ده کوچکی از دهستان فریم بخش دودانگهء شهرستان ساری. رجوع به فرهنگ جغرافیایی ایران ج3 شود.

جی جی.

(ع اِ صوت) کلمه ایست که بوسیلهء آن شتران را بسوی آب میخوانند. (منتهی الارب).

جی جیش.

(اِ) جی جی. تی تیش. جامه در زبان کودکان. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

جیجیغ بیجیغ.

(اِ مرکب) در تداول عامه، چیزهایی چون بازیچه که دختران جوان و پسران جوان را خوش آید. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

جیحان.

[جَ] (اِخ) معرب جهان. نهری است میان شام و روم. (منتهی الارب) (آنندراج). رود مصیصة است، از بلاد روم بیرون می آید و بدریای شام درمی آمیزد. (مجمل التواریخ).

جیحل.

[جَ حَ] (ع ص، اِ) سنگ بزرگ. || پوست ماهی که از آن سپر [ تسمه ] سازند. || بزرگ از هر چیز. (منتهی الارب).

جیحون.

[جَ / جِ] (اِ) رود. رودخانه. (فرهنگ فارسی معین).

جیحون.

[جَ] (اِخ) جیحان. جاحان. جهان. رودی است در شام. رجوع به جیحان شود.

جیحون.

[جَ] (اِخ)(1) نهر بلخ که بخوارزم منتهی میشود. (منتهی الارب). آمویه. آبی است میان خراسان و ماوراءالنهر نزدیک بلخ. (آنندراج). رود بزرگ ترکستان که از فلات پامیر سرچشمه گرفته پس از مشروب کردن خیوه وارد دریاچهء آرال میشود :
زین سوی جیحون توان کشتی و پل ساختن
هر دو چو زآنسو شدی از همه کم داشتن.
خاقانی.
جیحون فشان ز اشک و سمرقند گیر از آه
تا ما نهیم نام تو خاقان صبحگاه.خاقانی.
آب کز سر گذشت در جیحون
چه بدستی چه نیزه ای چه هزار.خاقانی.
که گفتت به جیحون درانداز تن
چو افتاد هم دست و پایی بزن.سعدی.
(1) - Djihoun.

جیحون.

[جَ] (اِخ) رودی به آسیای صغیر و نام باستانی آن پیراموس(1) است و این غیر جیحون آسیاست. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
(1) - Pyramus.

جیحون.

[جَ] (اِخ) آقای محمد یزدی تاج الشعرا، از شعرای مشهور است. او راست :
مرا ترکی است مشکین موی و نسرین بوی و سیمین بر
سهالب مشتری غبغب هلال ابرو و مه پیکر
چو گردد رام و گیرد جام و بخشد کام و تابد رخ
بود گل بیز و حالت خیز و سحرانگیز و غارتگر
دهانش تنگ و قلبش سنگ و صلحش جنگ و مهرش کین
به قد تیر و به مو قیر و به رخ شیر و به لب شکر.
وی به سال 1318 ه . ق. درگذشت. (ریحانة الادب ج1 ص292).

جیحونی.

[جَ] (ص نسبی) منسوب به جیحون. || آنکه در اطراف جیحون سکونت دارد. ج، جیحونیان :
چه دانند جیحونیان قدر آب
ز واماندگان پرس در آفتاب.سعدی.

جیخ.

[جَ] (ع مص) برکندن توجبه [ سیل ]وادی را. (منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد). این لغتی است در جوخ. (منتهی الارب).

جید.

[جَ یَ] (ع اِمص) درازی گردن و نیکویی آن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و فعل آن از سَمِعَ است. (منتهی الارب). درازی و باریکی گردن. (آنندراج). || (مص) دراز شدن و نیکو شدن و دقیق شدن گردن. (اقرب الموارد).

جید.

(ع ص، اِ) جِ جیداء و جیدانه. (منتهی الارب). رجوع به آن دو کلمه شود. || (اِ) گردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). ج، اجیاد، جیود. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || شاماکچه. (منتهی الارب). مدرعهء صغیر. (اقرب الموارد). شاماکچه یا جای گردن بند کردن. (آنندراج).

جید.

[جَیْ یِ] (ع ص) نیکو. ضد رَدیّ. ج، جیاد. جج، جیادات. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

جید.

[جِ] (اِخ) دهی از بخش نمین شهرستان اردبیل. کوهستانی، معتدل. سکنهء آن 600 تن. آب آن از رودخانه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

جیداء .

[جَ] (ع ص) مؤنث اجید. زنی که گردنش دراز و نیکو باشد. جیدانة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به جیدانه شود.

جیدار.

[جَ] (ع اِ) گیاهی است که برگ آن مانند برگ بلوط است و دانهء سرخ رنگ دارد که آنرا قرمز نامند. (از اقرب الموارد) (آنندراج). بلغت فارسی نبات شجری است، برگش مثل برگ بلوط و با نهایت سبزی مایل بزردی و ثمرش بقدر عفصی مایل بتدویر و در روی او شبنمی می نشیند و از آن دانهء سرخی بقدر عدس منعقد گردیده نمو میکند و سرخی آن زیاده میشود و آن حب را قرمز گویند و نبات او در سِیُم سرد و خشک و نشستن در آب طبیخ برگ او جهت تخفیف رطوبات رحم و ضماد برگ تازهء او جهت اورام حاره و تسکین درد و منبع زیادتی آن و هتک عضل و آشامیدن خشک او با آب سرد جهت اسهال و با عسل و روغن جهت زحیر و ذرور او جهت التیام جراحات و طلای او جهت تقویت اعضاء مسترخیه نافع و قدر شربتش یک مثقال است. (تحفهء حکیم مؤمن).

جیدانة.

[جَ نَ] (ع ص) زن نیکوگردن. (مهذب الاسماء). مؤنث اجید. زنی که گردنش دراز و نیکو باشد. ج، جود، جید. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

جیدر.

[جَ دَ] (ع ص) کوتاه بالا. (منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد). مؤنث آن جیدرة است و بمرد نیز گاه جیدره گویند و در این صورت تاء برای مبالغه است. (منتهی الارب). رجوع به جیتر شود.

جیدران.

[جَ دَ] (ع ص) کوتاه بالا. (منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد). رجوع به جَیْدَر و جَیْدَری شود.

جیدرة.

[جَ دَ رَ] (ع ص) زن کوتاه بالا، یا آنکه تاء برای مبالغه است. (منتهی الارب). رجوع به جیدر شود.

جیدری.

[جَ دَ را] (ع ص) کوتاه بالا. (منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد). رجوع به جیدر و جیدران شود.

جیدری.

[جَ دَ ری ی] (ع ص) قصیر و کوتاه بالا. (ذیل اقرب الموارد). رجوع به جیدر و جیدران شود.

جیدة.

[جَیْ یِ دَ] (ع ص) مؤنث جَیّد. رجوع به جَیّد شود.

جیذر.

[جَ ذَ] (ع ص، اِ) کوتاه بالای سطبر اطراف، یا این به دال مهمله است. (از منتهی الارب). رجوع به جَیْدَر شود. || شتری که در اطراف استخوان و مفاصل وی گوشت بسیار باشد. (منتهی الارب). || گوزن بچه باشد، لغتی است در جوذر. (منتهی الارب).

جیذرة.

[جَ ذَ رَ] (ع اِ) ماهیی است کلان سیاه رنگ. (منتهی الارب) (آنندراج) (ذیل اقرب الموارد).

جیر.

[جَ رِ / جَ رَ] (ع اِ) بلی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). آری. (منتهی الارب). || حقاً. (منتهی الارب) (اقرب از صحاح).

جیر.

[جَ یَ] (ع مص) کوتاه و خوار شدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). و فعل آن از سَمِعَ است.

جیر.

[جَ] (ع اِ) گچ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

جیر.

(ع اِ) آهک زنده. گچ. || (ص) نازک. || (اِ) جیغ. (فرهنگ فارسی معین). || بر وزن و معنی زیر است که نشیب و پائین باشد. (برهان). || نوعی از چرم است که از آن بند شمشیر و کارد و غیره سازند. نوعی از پوست دباغت کرده که از آن بند کارد و بند شمشیر بهله و امثال آن سازند. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرای ناصری).

جیرآباد.

(اِخ) دهی است از دهستان پائین ولایت بخش فریمان شهرستان مشهد دارای 160 تن سکنه. رجوع به فرهنگ جغرافیایی ایران ج9 شود.

جیران.

(ع اِ) جِ جار. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به جار شود: فضلهء مکارم ایشان به ارامل و پیران و اقارب و جیران برسد. (گلستان).

جیران.

[جَ] (ترکی، اِ) غزال. آهو. (ناظم الاطباء).

جیران.

[ ] (اِخ) ناحیه ایست میان سیراف و عمان. (منتهی الارب).

جیران.

[جِ] (اِخ) دهی از دهستان سراجو بخش مرکزی شهرستان مراغه. کوهستانی، معتدل سالم. سکنهء آن 654 تن. آب آن از چشمه سارها و محصول آن غلات، زردآلو و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. این ده در دو محل نزدیک بهم قرار گرفته و بنام جیران بالا و پائین مشهور است و سکنهء جیران بالا 339 تن میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

جیران بلاغی.

[جِ بُ] (اِخ) دهی از دهستان اوچ تپهء بخش ترکمان شهرستان میانه. کوهستانی و معتدل است. سکنه 448 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

جیران درق.

[جَ دَ رَ] (اِخ) دهی جزو دهستان آتش بیک بخش سراسکند شهرستان تبریز. کوهستانی معتدل است. سکنهء آن 272 تن. آب آن از چشمه و رودخانه و محصول آن غلات، حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

جیران لار.

[جِ] (اِخ) دهی از دهستان باراندوزچای بخش حومهء شهرستان ارومیّه. جلگهء معتدل است. سکنهء آن 376 تن. آب آن از باراندوزچای و محصول آن غلات، توتون، چغندر، انگور، حبوبات. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جوراب بافی است. راه ارابه رو دارد. در دو محل بفاصلهء نیم کیلومتر بنام جیرانلار بالا و پائین مشهور است و سکنهء جیرانلار پائین 105 تن میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

جیربند.

[بَ] (اِخ) دهی است از دهستان هزارجریب بخش چهاردانگهء شهرستان ساری. کوهستان جنگلی و معتدل مرطوب و دارای 320 تن سکنه است. آب آن از چشمه سار و محصول آن غلات، لبنیات، ارزن، عسل. شغل اهالی زراعت و مختصر گله داری و صنایع دستی زنان شال و کرباس بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

جیرجیر.

(اِ صوت) آواز گنجشک و بعضی حشرات.

جیرجیرک.

[رَکْ] (اِ مرکب) قسمی از حشره که آفت رَز (مو) میباشد. صراراللیل. سسروک. || سوسک سفید جهنده که شب ها و گاه روزها آواز ممتد و طولانی دهند(1).
.
(فرانسوی)
(1) - Criquet

جیرجیرو.

(ص مرکب) در تداول، آنکه بسیار با آوازی نازک و زننده سخن گوید و فریاد کند و اعتراض نماید. آنکه چون گنجشک بسیار سر و صدا راه بیندازد. آنکه بسیار جیرجیر کند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

جیرده.

[دِهْ] (اِخ) دهی جزء دهستان شفت بخش مرکزی شهرستان فومن. جلگه، معتدل. دارای 607 تن سکنه است. آب آن از چشمه و استخر و محصول آن برنج، ابریشم و شغل اهالی زراعت و مکاری گری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

جیرده.

[دِهْ] (اِخ) دهی جزو دهستان اشکور علیای بخش رودسر شهرستان لاهیجان. کوهستانی سردسیری و دارای 400 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، بنشن، لبنیات، عسل و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو و صعب العبور دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

جیرده.

[دِهْ] (اِخ) دهی جزء دهستان ماسولهء بخش مرکزی شهرستان فومن. کوهستانی مرطوب و دارای 158 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول آن برنج، عسل، لبنیات، زغال و شغل اهالی زراعت و کسب است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

جیرده.

[دِهْ] (اِخ) دهی جزء دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان فومن. جلگهء معتدل مرطوب و دارای 144 تن سکنه است. آب آن از استخر و محصول آن برنج، توتون سیگار، چای و شغل اهالی زراعت و مکاری گری است. 6 باب دکان کنار رودخانه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

جیررود.

(اِخ) دهی از دهستان جنت رودبار بخش رامسر شهرستان شهسوار. رجوع به فرهنگ جغرافیایی ایران ج3 شود.

جیرستان.

[رِ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای چهارگانهء بخش باجگیران شهرستان قوچان. این دهستان از 17 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و جمعیت آن در حدود 4144 تن و مرکز آن جورمه است. رجوع به فرهنگ جغرافیایی ایران ج9 شود.

جیرسرا.

[سَ] (اِخ) دهی جزء دهستان حومهء بخش کوچصفهان شهرستان رشت. جلگهء معتدل مرطوب و دارای 750 تن سکنه است. آب آن از نهر نورود و خمامرود از سفیدرود و محصول آن برنج، ابریشم، صیفی کاری و شغل اهالی زراعت و مکاری گری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

جیرفت.

[رُ] (اِخ) شهری است بکرمان که در خلافت عمر (رض) مفتوح شد. (منتهی الارب). نیم فرسنگ اندر نیم فرسنگ است. جایی آبادان و بسیارنعمت و ایشان را رودی است تیز همی رود بانگ کنان و آب وی چندان است که شست آسیا بگرداند و اندر جویهای این خاک زر یابند. (حدود العالم). یکی از شهرستانهای استان هشتم کشور و خلاصهء مشخصات آن بشرح زیر است: از طرف شمال بشهرستان بم، از خاور به شهرستان ایرانشهر، از جنوب به بندرعباس، از باختر ببخش بافت و سعادت آباد از شهرستان سیرجان. هوای بخشها و دهستانهای تابع شهرستان مختلف و بطور کلی قسمتهای مرتفع (بیش از 1200 گز) سردسیری و قسمتهای پست معتدل و سردسیری است. محصول عمدهء آن غلات، حبوبات، خرما و لبنیات است. شهرستان جیرفت از بخش های زیر تشکیل شده است: 1 - بخش سبزواران شامل دهستان سبزواران. 2 - بخش جبال بارز شامل دهستان گاوکان، امجز، مسکون. 3 - بخش ساردوئیه شامل دهستان دلفارد، بهرآسمان، گور، سرویزن، اسفندقه، هنزا، سرمشک، گروه و ساردوئیه. 4 - بخش کهنوج شامل دهستان انگهران، مارز، کوه شهری، رمشک، منوجان، قلعه گنج، رودبار، نمداد و گلاشکرد. بخش سبزواران مشتمل بر 202 آبادی و بالغ بر 18970 تن جمعیت است، بخش جبال بارز 237 آبادی و 9928 تن، بخش ساردوئیه 552 آبادی و 18802 تن، بخش کهنوج 336 آبادی و 34274 تن. بنابراین شهرستان جیرفت از 1300 آبادی تشکیل شده و 81974 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

جیرفتی.

[رُ] (ص نسبی) منسوب به جیرفت. رجوع به جیرفت شود.

جیرفتی.

[رُ] (اِ) کبک انجیر. کبکنجیر، و آن مرغی است. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

جیرکل.

[کُ] (اِخ) دهی جزء دهستان اشکور سفلای بخش رودسر شهرستان لاهیجان. دارای 365 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، بنشن، ارزن، گردو، لبنیات، و عسل و شغل اهالی زراعت و گله داری و شال و کرباس بافی است. راه مالرو و صعب العبور دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

جیرکوه.

(اِخ) دهی از دهستان ییلاقی بخش رامسر شهرستان شهسوار. از دو محلهء بالا و پائین تشکیل شده. در زمستان اکثر سکنه برای کارگری بحدود رامسر میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

جیرکویه.

[یَ] (اِخ) دهی جزء دهستان خشکبیجار بخش خمام شهرستان رشت. جلگه و معتدل مرطوب و دارای 1892 تن سکنه است. آب آن از نهر حاجی بکنده از سفیدرود و استخر و محصول آن برنج، ابریشم، کنف. شغل اهالی زراعت. راه مالرو دارد. از حاجی بکنده کنار دریا بوسیلهء قایق از رودخانهء جیرکویه تا این آبادی میتوان مسافر و بار حمل کرد. تازه آباد جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

جیرگوابر.

[گَ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان املش بخش رودسر شهرستان لاهیجان دارای 300 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

جیرگوراب.

(اِخ) دهی جزء دهستان مرکزی بخش صومعه سرای شهرستان فومن. رجوع به فرهنگ جغرافیایی ایران ج2 شود.

جیرنده.

[رَ دِهْ] (اِخ) قصبهء مرکزی بلوک فاراب دهستان عمارلوی بخش رودبار شهرستان رشت. کوهستانی سردسیری و دارای 2400 تن سکنه است. آب آن از رودخانهء محلی بنام زغال کش و محصول آن غلات، لبنیات و میوه جات و شغل اهالی زراعت و گله داری و زغال سوزی و گلیم و جوراب بافی است. راه مالرو دارد و در زمستان عده ای برای تأمین معاش بگیلان میروند. قلعهء خرابه ای بنام کافرقلعه دارد که قدیمی است. صندوق پست دارد و نامه ها هفته ای یک مرتبه بوسیلهء پیک سوار برودبار حمل میشود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

جیرور.

(ع اِ) پاشنهء در. (مهذب الاسماء).

جیرون.

[جَ] (اِخ) دمشق یا دروازهء دمشق که نزدیک مسجد جامع است، یا منسوب است به جیرون شاه زیرا قلعهء وی بود. (منتهی الارب). و بشکل محله ای درآمده است. (انساب سمعانی). نزدیک دروازهء دمشق و از بناهای سلیمان بن داود علیه السلام است و گویند شیاطین آنرا ساخته اند و آن سقفی مستطیل بر روی ستونها و سقف هایی است و پیرامون آن شهری است که بر آن احاطه دارد. گویند نام شیطانی که آنرا بنا نهاده جیرون بوده و گویند نخستین کسی که دمشق بنا نهاده جیرون بن سعدبن عادبن ارم بن سام بن نوح علیه السلام بود، از اینرو آنرا باب جیرون و شهر را ارم ذات العماد گفته اند و گویند چون شاهی بفرزندان عاد رسید جیرون بن عاد در موضع دمشق فرودآمد و آنرا بنیاد کرد. و اقوال دیگری نیز در این باره در کتاب معجم البلدان آمده است، گروهی از محدثان بدان منسوب و به جیرونی معروفند. رجوع به معجم البلدان شود.

جیرونیه.

[نی یَ] (اِ) قروحی در غایت فساد و دور از اندمال. (بحر الجواهر).

جیر و ویر.

[رُ] (اِ مرکب، از اتباع) طعامی که از رودهء سرخ کرده و جگر گوسفند و پیازداغ کنند و فقرا آنرا نانخورش سازند. جغوربغور. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || (اِ صوت) در تداول، سر و صدا: جیر و ویر کردن؛ سر و صدا راه انداختن. داد و بیداد، هیاهو کردن. || حکایت صوت گنجشکان بسیار در یکجا.

جیرة.

[جَ یَ رَ] (ع اِ) جِ جار. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). همسایگان. (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی). رجوع به جار شود.

جیره.

[رَ / رِ] (اِ) طعام راتبه. (غیاث اللغات). راتبهء هر روز که بمردم فوج و غیره دهند. (آنندراج). مقدار محدود و معین از مواد غذایی که روزانه یا هفتگی یا ماهیانه یا سالانه بکسی دهند، مقابل مواجب که نقدینه است و مقابل علیق. (یادداشت مرحوم دهخدا). مقابل مواجب. (تذکرة الملوک چ مینورسکی ورق 98 ص2). روزیانه باشد و آن چیزی بود از گندم و آرد و نان و امثال آن که بجهت غلام و نوکر مقرر کنند. (برهان). ظاهراً از عربی جری علیه اجراء، مقایسه شود با اِجری، اجری خوار، جری.
- امثال: جیرهء کسی را بر یخ نوشتن : دوستانم به طنز می گویند جیره ات را به یخ حوالت داد.محیط.
نوکر بی جیره مواجب، تاج سر آقاست.

جیره بندی.

[رَ / رِ بَ] (حامص مرکب)تقسیم کردنْ خوردنی و پوشیدنی و دیگر کالاها را بر مصرف کنندگان به مقدار ضرورت بطور روزانه یا هفتگی یا ماهیانه هنگام کمبود این کالاها.

جیره خوار.

[رَ / رِ خوا / خا] (نف مرکب)جیره خورنده. جیره خور. راتبه خور :
کنون از جیره خواران قدیمم
نمک پروردهء ناز و نعیمم.
تأثیر (از آنندراج).
بر طبل آسمان زند از کهکشان دوان
در مطبخش زمانه به احضار جیره خوار.
شفیع اثر (از آنندراج).

جیره خور.

[رَ / رِ خوَرْ / خُرْ] (نف مرکب)جیره خوار. اجری خور. رجوع به جیره و جیره خوار شود.

جیره دادن.

[رَ / رِ دَ] (مص مرکب)سهمیهء هر یک از جیره خواران را بموقع آن تحویل کردن. رجوع به جیره و جیره بندی و جیره خوار شود.

جیرهنده.

[هِ دَ] (اِخ) دهی جزء دهستان حومهء بخش لشت نشاء شهرستان رشت. جلگه و معتدل مرطوب و دارای 540 تن سکنه. آب آنجا از توشاجوب از سفیدرود و محصول آن برنج، ابریشم، چای و شغل اهالی زراعت و مکاری گری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

جیریا.

(اِخ) دهی جزء دهستان شراء علیای بخش وفس شهرستان اراک. کوهستانی، سردسیر و دارای 1758 تن سکنه است. آب آن از قنات و چشمه و محصول آن غلات، انگور و شغل اهالی زراعت و گله داری و قالی بافی است. راه مالرو دارد و از ساروق اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

جیز.

[یَ] (ع اِ) جِ جیزة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به جیزة شود.

جیز.

(ع اِ) جِ جیزة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به جیزة شود. || قبر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || کرانهء وادی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

جیز.

(اِ صوت) در تداول عوام، کلمه ای که بدان کودکان را از نزدیک شدن به آتش ترسانند. آتش در زبان اطفال.
- جیز شدن؛ سوختن در زبان اطفال.
- جیز کردن؛ سوزاندن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

جیزان.

(ع اِ) جِ جائز. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به جائز شود.

جیزجنگ.

[جی جَ] (اِ) آلت چرمین که زنان شوخ هنگام فراهم آمدن بکار بندند، و آن زنان را بتازی سعتری خوانند. چیزجنگ نیز گفته شده. (از شرفنامهء منیری). چیزچنگ. چیرچنک. جیزخنک. چرمینه و آن چیزی است مانند آلت تناسل که از چرم ساخته باشند و زنان در وقت حاجت کار فرمایند. (برهان). چرمینهء زنان بدکاره که بترکیب آلت سازند و بر کمر بندند و با یکدیگر مقاربت کنند. (انجمن آرای ناصری) (آنندراج).

جیزگر.

[گَ] (ص مرکب) کاسه کوزه دار. آنکه قمارخانه دارد برای استفاده از حقی که از قماربازان ستاند. (یادداشت مرحوم دهخدا).

جیزگرخانه.

[گَ نَ / نِ] (اِ مرکب) خانهء مهیا برای قمار.

جیزگری.

[گَ] (حامص مرکب)کاسه کوزه داری. سِمَتِ جیزگر. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

جیزة.

[زَ] (ع اِ) ناحیه. || کرانهء وادی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || یک شربت از آب. (اقرب الموارد). || زاد یک شبانه روز که بمسافران دهند. (منتهی الارب). ج، جیز، جیَز. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). جیره.

جیزة.

[زَ] (اِخ) دهی است بمصر. (منتهی الارب). شهر کوچکی است در مغرب قسطاط. قصبه ایست بدان سوی نیل و اهرام بقرب آن است و از اینرو به اهرام جیزه نامیده میشوند. رجوع به معجم البلدان و انساب سمعانی شود.

جیس.

(اِخ) شیز. موضعی است نزدیک جبل در سرحد آذربایجان. (فارسنامهء ابن بلخی ص 79). آتشکدهء آن معروف بوده. رجوع به مزدیسنا ص197، 205 شود.

جیسا.

(اِخ) دهی از دهستان لنگای شهرستان شهسوار. دشت و معتدل و دارای 110 تن سکنه است. آب آن از رودخانهء خرک آبرود و محصول آن برنج، لبنیات، عسل و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. اهالی در تابستان به ییلاق لنگا میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

جیستن.

[تَ] (مص) برجستن و فروجستن. (برهان). جستن. (آنندراج) :
چون بدیدم روی خوبت در زمان برجیستم
گرم در کار آمدم موقوف مطرب نیستم.
مولوی.
و بعضی آن را خیستن امالهء خاستن دانسته اند. و الاول اولی. (از آنندراج) (از انجمن آرا). || (اِ) انبانچهء پرزینت... (برهان).

جیسران.

[جَ سَ] (ع اِ) نوعی از بهترین خرمابن. (اقرب الموارد). رجوع به جیسوان شود.

جیسوان.

[جَ سُ] (معرب، اِ) نوعی از بهترین خرمابن، و این معرب گیسوان است که بمعنی زلف باشد. (منتهی الارب)(1).
(1) - در اقرب الموارد این کلمه جیسران بهمین معنی معرب گیسوان بمعنی ذوائب آمده و ظاهراً اشتباه است.

جیش.

[جَ] (ع اِ) حشم و یاری گران. (منتهی الارب). || لشکر. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). جُند. (اقرب الموارد). ج، جیوش. (منتهی الارب) :
چون شهد و شکر عیشی از خوشی و شیرینی
چون ریگ روان جیشی از پرّی و بسیاری.
منوچهری.
از گرد جیش خسرو وز خون وحش صحرا
مشکین زره قبایش رنگین سپر قذالش.
خاقانی.
خنجر برق و کوس رعد بسی است
جوش جیش سحاب نشنیدم.خاقانی.
یکی را اجل بر سر آورد جیش
سر آمد بر او روزگاران عیش.سعدی.
ما در این دنیا بجیش از تو کمتریم و بعیش از تو بیشتر. (گلستان). || (مص) جوشیدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). بر جوش آمدن دیگ. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). || روان گردیدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): جاشت العین؛ فاضت بالماء. (اقرب الموارد). || موج زدن دریا. (تاج المصادر بیهقی). || پرآب شدن. || شوریدن دل و برآمدن از اندوه یا از بیم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). درآمدن دل از خشم یا از بیم. (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی). || آغاز شدن جوشش جنگ. || بفکر گریختن افتادن: جاشت نفس الجبان؛ هَمّت بالفرار. (از اقرب الموارد).

جیش.

[جَ] (اِخ) ذات الجیش؛ وادیی است نزدیک مدینه و آنرا اولات الجیش نیز گویند. در آن وادی عقد ام المؤمنین عایشه (رض) گسیخت. (منتهی الارب).

جیش.

(ع اِ) نبات شنبلید که حلبه باشد. (منتهی الارب). گیاهی است دراز که آنرا بفارسی شلمیز گویند. (از اقرب الموارد).

جیش.

(اِ) در تداول عامه و همچنین در زبان کودکان، شاش. بول.

جیش.

[جَ] (اِخ) دهی است از دهستان باوی بخش مرکزی شهرستان اهواز. گرمسیری. سکنه 100 تن. آب آن از چاه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه در تابستان اتومبیل رو است. ساکنین از طایفهء سادات هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

جیش.

[جَ] (اِخ) دهی است از دهستان باوی بخش مرکزی شهرستان اهواز در جنوب راه ویس به نفت سفید. رجوع به فرهنگ جغرافیایی ایران ج6 شود.

جیش.

[جَ] (اِخ) ابن نجاح. از حکام بنی نجاح است که پس از سعیدبن نجاح در سال 482 ه . ق. امارت زبید یافت و تا 498 ببود. وی سومین حکمران آل نجاح است. (طبقات سلاطین اسلام ص 82).

جیش.

[جَ] (اِخ) ابن خمارویه بن احمدبن طولون، مکنی به ابوالعساکر. سومین حکمران بنی طولون است که از سال 282 تا 283 ه . ق. در مصر و شام حکومت کرد. (طبقات سلاطین اسلام ص 58).

جیش آباد.

[جَ] (اِخ) دهی جزء دهستان طارم علیای بخش سیردان شهرستان زنجان. کوهستانی معتدل و دارای 141 تن سکنه است. آب آن از رود محلی و چشمه و محصول آن غلات، گردو و عسل و شغل اهالی زراعت و مکاری گری و گلیم و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد و صعب العبور است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

جیشان.

[جَ یَ] (ع مص) جوشیدن دریا و دیگ و جز آن. (منتهی الارب). بر جوش آمدن دیگ و موج زدن دریا. (تاج المصادر بیهقی). || روان گردیدن چشم. || پرآب شدن رود. (منتهی الارب). || شوریدن دل و برآمدن از اندوه یا از بیم. (منتهی الارب) (المصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). رجوع به جَیش شود.

جیشان.

[ ] (اِخ) ابن مالک بن ابی کرم، ملقب به تبع اوسط. از ملوک بنی حمیر از سلاطین یمن. وی هفتاد سال رأیت سلطنت برافراخت. (حبیب السیر چ سنگی ج 1 ص 92،93).

جیشانیون.

[جَ نی یو] (اِخ) طایفه ای منسوب به عبدان بن حجربن ذی رُعَین، ملقب به جیشان. (منتهی الارب).

جیش العسرة.

[جَ شُلْ عُ رَ] (اِخ) نام لشکر رسول در غزوهء تبوک زیرا گرفتار گرمای سخت و طاقت فرسا شدند. (منتهی الارب). و بیشتر پیادگان و بی زادان بودند. (یادداشت مرحوم دهخدا).

جیش کتانی.

[جَ شِ کَتْ تا] (اِخ) ابن محمد، مکنی به ابوالفتح. از حکمرانان دمشق است که در دورهء فاطمیان از طرف صاحب مصر سه مرتبه بحکومت دمشق منصوب شده است. مرد سفاکی بود و بمرض جذام بسال 390 ه . ق. درگذشت. (الاعلام زرکلی ج 1 ص 199).

جیشة.

[جَ شَ] (ع مص) یک بار جوش زدن. (منتهی الارب).

جیص.

[جَ] (ع مص) میل کردن و عدول نمودن. (ذیل اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به جَیض شود.

جیص.

(ع اِ) بازیی است عربان را که بهفت پشکل بازند. (منتهی الارب).

جیض.

[جَ] (ع مص) برگشتن و میل کردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

جیض.

[جی یَ] (ع اِ) نوعی از رفتار تکبر. (منتهی الارب). رفتاری که در آن تکبر بود. (از اقرب الموارد).

جیض.

[یَض ض] (ع ص) رونده بتکبر و گرانباری. (از اقرب الموارد).

جیضة.

[جَ ضَ] (ع اِ) میل بطرف راست و چپ. (از اقرب الموارد).

جیضی.

[یَضْ ضا] (ع اِ) نوعی از رفتار تکبر. (منتهی الارب). رفتاری که در آن تکبر بود. (از اقرب الموارد). رجوع به جیَضّ شود.

جیظان.

[جَ یَ] (ع مص) نازنازان رفتن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). گرانبار رفتن. (منتهی الارب).

جیعر.

[جَ عَ] (ع اِ) کفتار. (منتهی الارب).

جیعم.

[جَ عَ] (ع ص) گرسنه. (منتهی الارب).

جیغ.

(اِ) بانگ و فریاد. (آنندراج). فریاد. آوازی نازک و سخت. فریادی با آواز زنان و بچگان.
- جیغ زدن؛ فریاد کردن. داد زدن :
سمند طبع بمیدان هرزه تا راندم
که بر سواری من زد زمانهء دون جیغ.
فوقی یزدی.
- جیغ کشیدن؛ به صدای بلند فریاد کشیدن.
جیق به قاف نیز آمده. (آنندراج).

جیغاله.

[لَ / لِ] (اِ)(1) زیز. زنجیره. ططیگس. مطیلس. جیرجیرک. ابودقیق. جیز. جدجد. صرصور. صراراللیل. خزوک. رجوع به ططیگس در همین لغت نامه شود.
.
(فرانسوی)
(1) - La cigale. Djigala

جیغت.

[جَ / جِ غُ] (اِ) گیاهی است که آنرا لیف خوانند. (آنندراج از رشیدی). لیف خرما. (برهان) (انجمن آرای ناصری) :
رویش اندر میان ریش تو گفتی
پنهان گشته ست زیر جیغت گفتار.نجمی.
رجوع به جیغوت شود.

جیغتو.

(اِخ) از خانان بزرگ مغول که بسال 729 ه . ق. بسلطنت رسید. (طبقات سلاطین اسلام ص191).

جیغ زدن.

[زَ دَ] (مص مرکب) صدای نازک و بلند برآوردن. فریاد کشیدن. (فرهنگ فارسی معین).

جیغ کشیدن.

[کَ / کِ دَ] (مص مرکب)جیغ زدن. رجوع به جیغ زدن شود.

جیغو.

(ص مرکب) که بسیار جیغ کشد. که بسیار فریاد کند.

جیغوت.

[جَ / جِ] (اِ) توبره ای که از لیف کنند. توبره و سبدی که از لیف سازند. (انجمن آرای ناصری) (آنندراج). توبره و سبدی که از لیف بافند. (برهان) :
غم عیال نبود و غم تبار نبود
دلم بر آستن آکنده بود چون جیغوت.طیان.
رجوع به جیغت شود.

جیغ و داد.

[غُ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب)داد و فریاد. داد و بیداد.

جیغ و ویغ.

[غُ] (اِ مرکب، از اتباع)
-جیغ ویغ.؛ جیغ و ویغ کردن؛ هیاهو و جار و جنجال راه انداختن با آواز زنانه.

جیغ ویغ.

(اِ مرکب، از اتباع) داد و بیداد. سر و صدا و فریاد سخت.

جیغه.

[غَ / غِ] (اِ) بانگ و فریاد و جیغ. (آنندراج). رجوع به جیغ شود.

جیغه.

[غَ / غِ] (اِ) زیوری مرصع که سلاطین و امراء بر سر زنند. جغّه. جقّه. (غیاث) (آنندراج) :
لعل گوهربار او از بس مرصع خوان بود
جیغه گردد چون زند از چشم فریادم بسر.
اشرف.
جیغهء کسری بلرزد بر سر دستار ما
آشیان سازد هما در سایهء دیوار ما.
سنجر کاشی (از آنندراج).

جیغه جیغه کردن ابرو.

[غَ / غِ غَ / غِ کَ دَ نِ اَ] (مص مرکب) چیزی است که با سوده طلق یعنی ابرک (ابرق) آمیخته و سازند و زنان بخصوص در روستاها بر پیشانی و ابرو چسبانند. مثل مقیش ریزه که مرسوم زنان هند است. (غیاث) (آنندراج) :
کرده ای جیغه جیغه ابرو را
داده ای عرض جوهر مو را.
جلال اسیر (آنندراج از غیاث و بهار عجم).

جیف.

[جَ] (ع مص) بو گرفتن مردار. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

جیف.

[یَ] (ع اِ) جِ جیفه، بمعنی مردار بوگرفته. اجیاف. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به جیفه شود.

جیف.

[یَ] (ع اِ) جِ جائف. (از منتهی الارب). رجوع به جائف شود.

جیفان.

(ع ص) جِ جائف. (از منتهی الارب). رجوع به جائف شود.

جیفان الیمامة.

[نُلْ یَ مَ] (اِخ) نام پنج موضع است: جائف الصوت، جائف السقطه، جائف الرخیل، جائف الوبیلی و جائف الشجر. (منتهی الارب).

جیفر.

[جَ فَ] (ع اِ) شیر قوی. (منتهی الارب) (آنندراج).

جیفل.

[جَ فَ] (اِخ) نام ماه ذی القعده. (منتهی الارب).

جیفه.

[فَ / فِ] (از ع، اِ) لاش. لاشه. لش. مردار بوگرفته. (منتهی الارب). جثهء گنده. (از اقرب الموارد). ج، جیَف، اجیاف. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) : در وقت انتصاف روز به تیغ انتصاف قریب پنجهزار جفیهء کفار... (ترجمهء تاریخ یمینی).
بر سر آن جیفه گروهی نظار
بر صفت کرکس مردارخوار.نظامی.
- جیفهء دنیا؛ مال و منال دنیا: الدنیا جیفة و طالبها کلاب.
کاین جهان جیفه ست و مردار رخیص
بر چنین مردار چون باشم حریص؟مولوی.
- جیفه گاه؛ جای جیفه، کنایه از دنیا :
خود عهد خسروان را جز عدل چیست حاصل
زین جیفه گاه جافی زین مغسرای مغبر.
خاقانی.
- جیفه نهاد؛ مردارخواره. که درون از مردار آگنده دارد :
همای کش تر از این کرکسان جیفه نهاد
ندیده ام که ز عنقا کنند طعمه عقاب.خاقانی.

جیفه خوار.

[فَ / فِ خوا / خا] (نف مرکب) مردارخوار. (آنندراج).

جیفه خواری.

[فَ / فِ خوا / خا](حامص مرکب) عمل جیفه خوار :
عقل جزوی کرکس آمد ای مقل
پرّ او با جیفه خواری متصل.مولوی.

جیق.

(اِ) جیغ. رجوع به جیغ شود.

جیقه.

[قَ / قِ] (اِ) جیغه. جقّه. جغّه :
ماه گردون گشای جیقهء او
ناسخ رایت فریدون باد.ظهیر.
رجوع به جیغه و جغّه شود.

جیک.

(اِ) یک سوی از قاب بازی. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). یک جانب قاب (بجول) که با آن بازی کنند. بوک. (فرهنگ فارسی معین). || (اِ صوت) آواز پرندگان، خصوصاً گنجشکان.
- جیک جیک؛ آواز مرغان کوچک :
جمله مرغان ترک کرده جیک جیک
با سلیمان گشته افصح من اخیک.مولوی.
-امثال: آن وقت که جیک جیک مستانت بود فکر زمستانت بود؟

جیک جیک.

(اِ صوت) آواز مرغان را گویند. (از آنندراج) (انجمن آرای ناصری). آواز اقسام جانوران و مرغان باشد. (برهان) :
چیست این باغ نزد پررشکان
جز مگر جیک جیک گنجشکان؟سنائی.
|| سخنی که فهمیده نشود. کلام غیرفصیح. (فرهنگ فارسی معین).

جیک زدن.

[زَ دَ] (مص مرکب) در تداول، لب بسخن گشودن: جیک نزن وگرنه ترا خواهم کشت.

جیک و بک.

[کُ بُ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) دو روی قاب در بازی قاب.
- جیک و بکشان یکی بودن؛ تعبیر مثلی است، یعنی به اسرار و رازهای یکدیگر آشنا بودن. (یادداشت مرحوم دهخدا).

جیگاره.

[رَ / رِ] (اِ) سیگار.

جیل.

[جَ] (ع اِ) گروه از اسبان و شتران. || کرانهء قبر. || گرداگرد اندرون چاه تا سر. (منتهی الارب). || کرانهء دریا و کوه.

جیل.

(ع اِ) گروه مردم. (مهذب الاسماء). گروهی از مردمان، گویند عرب جیل است و ترک جیل است و چین جیل است و گویند جیل عبارت است از هر ملتی که بزبانی اختصاص دارند. (منتهی الارب). گروهی از مردم و گاه بر مردم یک زمان اطلاق گردد. (اقرب الموارد). ملت. شعب. امت. قوم. طایفه. نژاد. ج، اجیال. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || قرن. (ذیل اقرب الموارد از تاج العروس). || کاروان. (مهذب الاسماء).

جیل.

(اِخ) مردم گیلان را گویند. (صبح الاعشی ج 1 ص 367).

جیل.

(اِخ) ابن جیلانشاه، ملقب به گاوباره. پس از پدر بتخت نشست و تمامی بلاد جیل و دیلم را مسخر نمود. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 2 ص 402 شود.

جیلال.

(ع اِ) فزع. (ذیل اقرب الموارد از تاج العروس).

جیلان.

[جَ] (ع اِ) سنگ ریزه ها که باد از جایی بجایی برد. (منتهی الارب). آن سنگ ریزه که باد آرد. (مهذب الاسماء). || خاک. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (ص) بسیار گرد و غبار، گویند: یوم جَیلانَ؛ یعنی روز بسیار گرد و غبار، و در این صورت این کلمه ممنوع الصرف است. (منتهی الارب).

جیلان.

(ع مص) گرد برآمدن. (منتهی الارب). جول و جولة و جَوَلان. (منتهی الارب). رجوع به این کلمات شود. || (اِ) جِ جیل، بمعنی گروهی از مردم. (ذیل اقرب الموارد). رجوع به جیل شود.

جیلان.

(اِ) میوه ایست مانند کُنار که آنرا سنجد و سنجد گیلان نیز میگویند و بتازیش عناب خوانند و اصح با جیم فارسی چیلان است. (شرفنامهء منیری). سنجد گرگانی. (اسدی). پستنک. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). پستانک. عبیر. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). غبیرا. (اسدی) :
سنجد جیلان بدو نیمه شده
نقطهء سرمه بر او یک زده [ رده ].رودکی.
نهاده زهر برِ نوش و خار هم برِ گل
چنانکه باشد جیلانش از بر عناب.
بوطاهر (از حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).
مانند یکی درخت جیلان
سرکرده که برگ و بر ندارد.سوزنی.

جیلان.

(اِخ) معرب گیلان، ولایتی است بعجم. (منتهی الارب). رجوع به گیلان شود.

جیلان.

(اِخ) قومی از مردم فارس که از نواحی استخر به بحرین هجرت کردند و در آنجا به کشاورزی و حفر قنات و غرس اشجار پرداختند. (معجم البلدان). قومی ببحرین ترتیب(1)دادهء کسری. (منتهی الارب). گروهی هستند در بحرین که کسری آنان را برای کاری تربیت کرد. (ذیل اقرب الموارد از تاج العروس).
(1) - ظ: تربیت.

جیلان.

(اِخ) دهی جزء بلوک اربعهء دهستان مرکزی بخش میامی شهرستان شاهرود. جلگه، معتدل و دارای 890 تن سکنه است. آب آن از قنات کهن شور و محصول آن غلات، میوه جات، پنبه، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و کرباس بافی است. راه مالرو دارد. مزرعهء سروخی که 10 تن سکنه دارد جزء این ده میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

جیلانات.

(اِخ) نواحی گیلان. رجوع به گیلان شود.

جیلانه.

[نَ / نِ] (اِ) جیلان. عناب. رجوع به جیلان و عناب شود.

جیلانی.

[جَ نی ی] (ع ص) بسیار گرد و غبار: یوم جیلانی؛ روز بسیار گرد و غبار، و همچنین یوم جَیلانَ بفتح نون. (منتهی الارب).

جیلانی.

(ص نسبی) منسوب به جیلان، معرب گیلان. گیلانی. رجوع به گیلان و گیلانی شود.

جیلانی.

[] (اِخ) عبدالقادربن ابن صالح بن جنکی دوست. رئیس طایفهء حنبلی و زاهد معروف (471 - 561 ه . ق.). در گیلان متولد شد و به بغداد آمد و از ابوسعید مخرمی فقه و از ابوبکر احمدبن مظفر حدیث شنید و به وعظ اشتغال ورزید تا شهرت یافت سپس بگوشهء خلوت و ریاضت پناه برد و بسیر و سیاحت و مجاهدت پرداخت. او راست: 1 - بشائرالخیرات. 2 - الغنیة لطالبیّ طریق الحق. 3 - الفتح الربانی و الفیض الرحمانی. 4 - فتوح الغیب. 5 - الفیوضات الربانیة. (از معجم المطبوعات).

جیلانی.

(اِخ) عبدالکریم بن ابراهیم جیلی صوفی. از اکابر صوفیه بوده و تألیفاتی دارد، او راست: 1 - الانسان الکامل فی معرفة الاواخر و الاوایل، این کتاب در مصر و قاهره چاپ شده است. 2 - الکمالات الالهیة فی الصفات المحمدیه، نسخه ای از این کتاب بخط مؤلف در خزانهء کتب مصریه موجود است. 3 - الکهف و الرقیم فی شرح بسم اللهالرحمن الرحیم، این کتاب در حیدرآباد هند چاپ شده است. وی بسال 805 ه . ق. در سی وهشت سالگی درگذشت. (معجم المطبوعات ص 828) (ریحانة الادب ج 1 ص 293).

جیلانی.

(اِخ) عبدالمنعم بن عمر اندلسی جیلانی، مکنی به ابوالفضل. از مشاهیر ادبا و اطبای اندلس است که در فنون شعر و ادب دستی توانا داشت. وی بشام سفر کرد و قصیده ای در مدح صلاح الدین ایوبی سرود و مورد عنایت قرار گرفت. تألیفاتی دارد، او راست: 1 - تحریرالنظر. 2 - تعالیق در طب. 3 - دیوان ادب الملوک. 4 - دیوان ترسل و مخاطبات. 5 - دیوان تشبیهات و الغاز. 6 - دیوان الحکم و میزان الکلم. 7 - دیوان الغزل و التشبیب و الموشحات. 8 - دیوان المبشرات و القدسیات، که حاوی فتوح صلاح الدین ایوبی و ظفر یافتن او بر فرنگیها در قدس خلیل است. 9 - دیوان المشوقات الی الملأ الاعلی. 10 - روضة المآثر و المفاخر من خصائص الملک الناصر. 11 - سرالبلاغة و صنایع البدیع فی فصل الخطاب. 12 - صفات الادویة المرکبه. 13 - منادح الممادح. 14 - نوادرالوحی. وی پس از سال 600 ه . ق. وفات یافته است. مؤلف ریحانة الادب گوید: ظاهر آنست که وی جلیانی بوده منسوب به جلیانه و آن حصنی است در اندلس. (ریحانة الادب ج 1 ص 293). و رجوع به قاموس الاعلام ج 4 ص 3112 شود.

جیلاهنک.

[هَ] (اِ) تخم تربد سیاه. || پوست ریشهء آن و آن تربد زرد است. (از اقرب الموارد).

جیل دارو.

(اِ مرکب) گیل داروست و آن چوبی باشد سیاه رنگ چون بشکنند مغز آن فستقی بود، منفعت آن بسیار است. (برهان) (آنندراج).

جیلدان.

(اِخ) دهی جزء دهستان حومهء بخش لشت نشاء شهرستان رشت. جلگه، معتدل مرطوب و دارای 364 تن سکنه. آب آن از استخر و نورود از سفیدرود و محصول آن برنج و ابریشم و شغل اهالی زراعت و مکاری گری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

جیلم.

[جَ لَ] (ع اِ) قمر که ماه باشد. (منتهی الارب).

جیلم.

(اِخ) جیلم رود. رودی است بهندوستان :
بگذاشتی مرا بلب جیلم
با چند پیل لاغر باجولان.فرخی.
روز سه شنبه پنج روز مانده از محرم امیر «مسعود» بجیلم رسید. (حاشیهء برهان چ معین از تاریخ بیهقی ص 543). مرحوم ادیب پیشاوری در حاشیهء تاریخ بیهقی نوشته اند: جیلم نهر بزرگی است مابین پشاور و لاهور ممرش از وسط شهر کشمیر و از آنجا بجبال کشمیر آید و بصحرای پنجاب آید و آن یکی از پنج نهر عظیم پنجاب است. (حاشیهء برهان چ معین از تاریخ بیهقی ص543). و رجوع به تحقیق ماللهند چ زاخائو ص101، 129، 130، 163 شود.

جیلی.

(ص نسبی) منسوب به جیل. معرب گیلی. گیلانی. (انساب سمعانی).

جیم.

(ع ص، اِ) شتر سخت آرزومند ضراب. (منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد از تاج العروس). اشتر تیزشهوة. (مهذب الاسماء). || دیبا. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || حرفی است از حروف هجا، و مؤنث نیز آید. (منتهی الارب). پنجمین حرف از حروف هجا. (از اقرب الموارد). تلفظ حرف پنجم از حروف تهجی و در حساب جُمَّل نمایندهء عدد سه و در حساب ترتیبی نمایندهء عدد شش باشد :
زلف تو سیم تو از دزد نگه خواهد داشت
بخم و پیچ برافکنده چو جیم اندر جیم.
فرخی.
زبهر آنکه بجعد و بزلف او مانم
بحیله تن را گه جیم کردمی گه دال.فرخی.
دهان تنگ تو میم است گویی
شکنج زلف تو جیم است گویی.نظامی.
زلف سیهش بشکل جیمی
قدش چو الف دهن چو میمی.نظامی.
|| (مص) جیم نوشتن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد): جیم جیماً؛ جیم نوشت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

جیم آباد.

(اِخ) دهی از دهستان پائین ولایت بخش فریمان شهرستان مشهد. جلگه ای معتدل است. سکنه 918 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات، بنشن و شغل اهالی زراعت و مالداری و قالیچه بافی است. راه فرعی شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

جیم شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب) در تداول، رفتن پنهانی بی آنکه حضار آگاه شوند. غائب شدن و رفتن بی التفات حاضرین. کالیدن. دک شدن.

جین.

(اِ) بر وزن کین، صفات زشت را گویند و صوفیه تعبیر از آن بنفس کنند. (برهان) (آنندراج).

جیناک.

(اِ) بر وزن بی باک، جای و مقام و مکان را گویند. (آنندراج) (برهان).

جین قشلاقی.

[قِ قی] (اِخ) دهی جزو دهستان گرم بخش ترک شهرستان میانه. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، نخود، عدس و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

جین کندی.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان اجارود بخش گرمی شهرستان اردبیل. سکنهء آن 91 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

جینگشای.

[گُ] (اِخ) جن گشای. جهان گشای. از حکام اولوس جغتای که بسال 734 ه . ق./1334 م. بحکومت ماوراءالنهر رسید. (طبقات سلاطین اسلام ص 215).

جینلو.

[جَ یَ] (اِخ) دهی از دهستان قره قویون بخش حومهء شهرستان ماکو. سکنهء آن 115 تن. آب آن از چشمه، محصول آن غلات، حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

جینور.

[نَ وَ] (اِخ) بر وزن کینه ور، پل صراط. (برهان). جینه ور. چنیود :
اگر خود بهشتی وگر دوزخی
گذارش سوی جینور پل بود.عنصری.
رجوع به جنیور شود.

جینه ور.

[نَ وَ] (اِخ) پل صراط. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرای ناصری). و متصل نیز نویسند. (انجمن آرا). رجوع به چنیود و جنیور و جینور شود.

جینی.

[جَ یَنْ نی] (اِخ) دهی از دهستان چالدران بخش سیه چشمهء شهرستان ماکو. آب آن از چشمه، محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی جاجیم بافی است. راه ارابه رو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

جینیزه.

[زَ] (اِخ) دهی از دهستان نازلوی بخش حومهء شهرستان ارومیه. سکنه 205 تن. آب آن از نازلوچای و محصول آن غلات، توتون، چغندر، حبوبات، کشمش و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جوراب بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

جیواد.

[جَیْ / جِیْ] (اِ) بر وزن فرهاد، ورع است که پرهیزگاری و کسر شهوت باشد. (برهان) (انجمن آرا).

جیوب.

[جُ] (ع اِ) جِ جَیب. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) :
جیوب لباسات همچون مشارق
چو اذیال کآمد بپوشش مغارب.نظام قاری.
رجوع به جیب شود.

جیود.

[جُ] (ع اِ) جِ جید، بمعنی گردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به جید شود.

جیوش.

[جُ] (ع اِ) جِ جَیش. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به جَیش شود.

جیومرت.

[مَ] (اِخ) کیومرث. رجوع به کیومرث شود.

جیومرث.

[مَ] (اِخ) کیومرث. (تاریخ قفطی). رجوع به کیومرث شود.

جیوه.

[جی وَ / وِ](1) (اِ) ژیوه. سیماب. زیبق. فرار. آبک. معرب پهلوی زیوندک(2) (زنده). فلزی است بصورت مایعی بسیار سنگین، وزن مخصوص آن 6/13، سیمین فام و درخشان (بهمین مناسبت آنرا سیماب گویند). در 9/38 منجمد شود و در 357 درجه بجوش آید. ابوالارواح. (فرهنگ فارسی معین). سیماب را گویند، سرد و تر است در دویم شپش و کنه را بکشد، جرب و حکه را نافع باشد. تصعید آن به این طریق کنند که بستانند سیماب را و با نیم وزن آن قلعی داخل کنند و به وزن هر دو زاج سوخته و به وزن زاج خشت پخته و به وزن مجموع تلک بریان کرده که آلوچهء کوهی باشد و همه را در صلایه انداخته با آب ترنج و آن میوه ایست معروف بسایند تا نیک سائیده شود بعد از آن در دیگی نو که بگل اندوده باشند کرده سر آنرا محکم ببندند و آهسته آهسته آتش کنند تا بریان شود و همچنین هفت نوبت با آب ترنج بسایند و در دیگ کنند و بریان سازند بعد از آن در شیشه ای که بگل علکت اندوده باشد، کنند و آتش نرم نرم میکرده باشند تا تصعید کند و همچنین سه مرتبه تصعید کنند تا آنکه مانند دانهء مروارید سفید گردد و آن سم قاتل است و بکارهای دیگر نیز آید. (برهان).
(1) - Hydrargyre. Mercure.
(2) - zivandak.

جیه.

(ع اِ) جیه سوء؛ ناخوشی. (منتهی الارب): نظره بجیه سوء؛ بناخوشی دید او را. (منتهی الارب). رجوع به جوه شود.

جیة.

[جی یَ] (ع ص) بوگرفته و گندیده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): ماء جیة؛ آب ایستاده و پارگین و چاه بوگرفته و گنده. (منتهی الارب). و گاهی بتخفیف یاء استعمال شود. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

جیهانی.

[جَ] (اِخ) احمدبن محمد بن احمدبن نصر، مکنی به ابوعبدالله. در حدود سال 365 ه . ق. به وزارت امیر رشید ابوالقاسم نوح بن نصربن احمدبن اسماعیل سامانی رسید و بسال 367 معزول شد. او وزیری دانشمند بود. تألیفاتی دارد، او راست: 1 - المسالک و الممالک. 2 - آئین مقالات. 3 - عهود الخلفاء و الامراء. 4 - الرسائل. 5 - الزیادات فی کتاب آئین. رجوع به الفهرست ابن الندیم و تاریخ بخارا و ریحانة الادب شود.

جیهانی.

[جَ] (اِخ) محمد بن احمد. از رؤسای متکلمین زنادقه (مانویه) بود و تظاهر بمسلمانی میکرد. (ابن الندیم).

جیهبوق.

[جَ هَ] (ع اِ) سرگین موش. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). فضلهء موش. رجوع به جیهنور شود.

جیهر.

[جَ هَ] (ع اِ) نوعی از مگس که گوشت را تباه کند. جیهور. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به جیهور شود.

جیهل.

[جَ هَ] (ع اِ) چوب که بدان شراب جنبانند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (ص) بزرگ و عظیم: صفاة جیهل؛ ای عظیمة. (از اقرب الموارد). || سنگ بزرگ. (منتهی الارب).

جیهلة.

[جَ هَ لَ] (ع اِ) چوب که بدان شراب جنبانند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). مجهل. مجهلة. جیهل. رجوع به جیهل شود.

جیهمان.

[جَ هُ] (ع اِ) زعفران. (منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد از تکملة).

جیهنور.

[جَ هَ] (ع اِ) فضلهء موش. (ذیل اقرب الموارد). رجوع به جیهبوق شود.

جیهور.

[جَ] (ع اِ) قسمی از مگس که گوشت را تباه کند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به جیهر شود.

جیهوف.

[جَ] (ع اِ) فضلهء موش. (اقرب الموارد). رجوع به جیهنور شود.

جیهون.

[جَ] (اِخ) جیحون. نام رود معروف در ترکستان، آنرا بفارسی آمودریا و در زمان قدیمتر وخشاب میگفتند که به یونانی همین کلمهء ایرانی را به شکل اوخسوس(1) بر آن اطلاق کردند. (از فرهنگ شاهنامهء ولف). رجوع به جیحون شود.
(1) - Oxus.

درباره مركز تحقيقات رايانه‌اي قائميه اصفهان

بسم الله الرحمن الرحیم
جاهِدُوا بِأَمْوالِكُمْ وَ أَنْفُسِكُمْ في سَبيلِ اللَّهِ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (سوره توبه آیه 41)
با اموال و جانهاى خود، در راه خدا جهاد نماييد؛ اين براى شما بهتر است اگر بدانيد حضرت رضا (عليه السّلام): خدا رحم نماید بنده‌اى كه امر ما را زنده (و برپا) دارد ... علوم و دانشهاى ما را ياد گيرد و به مردم ياد دهد، زيرا مردم اگر سخنان نيكوى ما را (بى آنكه چيزى از آن كاسته و يا بر آن بيافزايند) بدانند هر آينه از ما پيروى (و طبق آن عمل) مى كنند
بنادر البحار-ترجمه و شرح خلاصه دو جلد بحار الانوار ص 159
بنیانگذار مجتمع فرهنگی مذهبی قائمیه اصفهان شهید آیت الله شمس آبادی (ره) یکی از علمای برجسته شهر اصفهان بودند که در دلدادگی به اهلبیت (علیهم السلام) بخصوص حضرت علی بن موسی الرضا (علیه السلام) و امام عصر (عجل الله تعالی فرجه الشریف) شهره بوده و لذا با نظر و درایت خود در سال 1340 هجری شمسی بنیانگذار مرکز و راهی شد که هیچ وقت چراغ آن خاموش نشد و هر روز قوی تر و بهتر راهش را ادامه می دهند.
مرکز تحقیقات قائمیه اصفهان از سال 1385 هجری شمسی تحت اشراف حضرت آیت الله حاج سید حسن امامی (قدس سره الشریف ) و با فعالیت خالصانه و شبانه روزی تیمی مرکب از فرهیختگان حوزه و دانشگاه، فعالیت خود را در زمینه های مختلف مذهبی، فرهنگی و علمی آغاز نموده است.
اهداف :دفاع از حریم شیعه و بسط فرهنگ و معارف ناب ثقلین (کتاب الله و اهل البیت علیهم السلام) تقویت انگیزه جوانان و عامه مردم نسبت به بررسی دقیق تر مسائل دینی، جایگزین کردن مطالب سودمند به جای بلوتوث های بی محتوا در تلفن های همراه و رایانه ها ایجاد بستر جامع مطالعاتی بر اساس معارف قرآن کریم و اهل بیت علیهم السّلام با انگیزه نشر معارف، سرویس دهی به محققین و طلاب، گسترش فرهنگ مطالعه و غنی کردن اوقات فراغت علاقمندان به نرم افزار های علوم اسلامی، در دسترس بودن منابع لازم جهت سهولت رفع ابهام و شبهات منتشره در جامعه عدالت اجتماعی: با استفاده از ابزار نو می توان بصورت تصاعدی در نشر و پخش آن همت گمارد و از طرفی عدالت اجتماعی در تزریق امکانات را در سطح کشور و باز از جهتی نشر فرهنگ اسلامی ایرانی را در سطح جهان سرعت بخشید.
از جمله فعالیتهای گسترده مرکز :
الف)چاپ و نشر ده ها عنوان کتاب، جزوه و ماهنامه همراه با برگزاری مسابقه کتابخوانی
ب)تولید صدها نرم افزار تحقیقاتی و کتابخانه ای قابل اجرا در رایانه و گوشی تلفن سهمراه
ج)تولید نمایشگاه های سه بعدی، پانوراما ، انیمیشن ، بازيهاي رايانه اي و ... اماکن مذهبی، گردشگری و...
د)ایجاد سایت اینترنتی قائمیه www.ghaemiyeh.com جهت دانلود رايگان نرم افزار هاي تلفن همراه و چندین سایت مذهبی دیگر
ه)تولید محصولات نمایشی، سخنرانی و ... جهت نمایش در شبکه های ماهواره ای
و)راه اندازی و پشتیبانی علمی سامانه پاسخ گویی به سوالات شرعی، اخلاقی و اعتقادی (خط 2350524)
ز)طراحی سيستم هاي حسابداري ، رسانه ساز ، موبايل ساز ، سامانه خودکار و دستی بلوتوث، وب کیوسک ، SMS و...
ح)همکاری افتخاری با دهها مرکز حقیقی و حقوقی از جمله بیوت آیات عظام، حوزه های علمیه، دانشگاهها، اماکن مذهبی مانند مسجد جمکران و ...
ط)برگزاری همایش ها، و اجرای طرح مهد، ویژه کودکان و نوجوانان شرکت کننده در جلسه
ی)برگزاری دوره های آموزشی ویژه عموم و دوره های تربیت مربی (حضوری و مجازی) در طول سال
دفتر مرکزی: اصفهان/خ مسجد سید/ حد فاصل خیابان پنج رمضان و چهارراه وفائی / مجتمع فرهنگي مذهبي قائميه اصفهان
تاریخ تأسیس: 1385 شماره ثبت : 2373 شناسه ملی : 10860152026
وب سایت: www.ghaemiyeh.com ایمیل: Info@ghaemiyeh.com فروشگاه اینترنتی: www.eslamshop.com
تلفن 25-2357023- (0311) فکس 2357022 (0311) دفتر تهران 88318722 (021) بازرگانی و فروش 09132000109 امور کاربران 2333045(0311)
نکته قابل توجه اینکه بودجه این مرکز؛ مردمی ، غیر دولتی و غیر انتفاعی با همت عده ای خیر اندیش اداره و تامین گردیده و لی جوابگوی حجم رو به رشد و وسیع فعالیت مذهبی و علمی حاضر و طرح های توسعه ای فرهنگی نیست، از اینرو این مرکز به فضل و کرم صاحب اصلی این خانه (قائمیه) امید داشته و امیدواریم حضرت بقیه الله الاعظم عجل الله تعالی فرجه الشریف توفیق روزافزونی را شامل همگان بنماید تا در صورت امکان در این امر مهم ما را یاری نمایندانشاالله.
شماره حساب 621060953 ، شماره کارت :6273-5331-3045-1973و شماره حساب شبا : IR90-0180-0000-0000-0621-0609-53به نام مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان نزد بانک تجارت شعبه اصفهان – خيابان مسجد سید
ارزش کار فکری و عقیدتی
الاحتجاج - به سندش، از امام حسین علیه السلام -: هر کس عهده دار یتیمی از ما شود که محنتِ غیبت ما، او را از ما جدا کرده است و از علوم ما که به دستش رسیده، به او سهمی دهد تا ارشاد و هدایتش کند، خداوند به او می‌فرماید: «ای بنده بزرگوار شریک کننده برادرش! من در کَرَم کردن، از تو سزاوارترم. فرشتگان من! برای او در بهشت، به عدد هر حرفی که یاد داده است، هزار هزار، کاخ قرار دهید و از دیگر نعمت‌ها، آنچه را که لایق اوست، به آنها ضمیمه کنید».
التفسیر المنسوب إلی الإمام العسکری علیه السلام: امام حسین علیه السلام به مردی فرمود: «کدام یک را دوست‌تر می‌داری: مردی اراده کشتن بینوایی ضعیف را دارد و تو او را از دستش می‌رَهانی، یا مردی ناصبی اراده گمراه کردن مؤمنی بینوا و ضعیف از پیروان ما را دارد، امّا تو دریچه‌ای [از علم] را بر او می‌گشایی که آن بینوا، خود را بِدان، نگاه می‌دارد و با حجّت‌های خدای متعال، خصم خویش را ساکت می‌سازد و او را می‌شکند؟».
[سپس] فرمود: «حتماً رهاندن این مؤمن بینوا از دست آن ناصبی. بی‌گمان، خدای متعال می‌فرماید: «و هر که او را زنده کند، گویی همه مردم را زنده کرده است»؛ یعنی هر که او را زنده کند و از کفر به ایمان، ارشاد کند، گویی همه مردم را زنده کرده است، پیش از آن که آنان را با شمشیرهای تیز بکشد».
مسند زید: امام حسین علیه السلام فرمود: «هر کس انسانی را از گمراهی به معرفت حق، فرا بخواند و او اجابت کند، اجری مانند آزاد کردن بنده دارد».